audio audioduration (s) 4.08 18 | transcript stringlengths 46 193 |
|---|---|
ат қою мәселесі заттардың немесе құбылыстардың адам санасында бейнелену белгілі бір нәрсеге құбылысқа ұқсату қасиеттеріне байланысты қойылады | |
мысалы осы таным тілге де әсер еткен мысалы орысша аспан таңдай адам денесінің жоғары жағы осыған | |
таңырқады таңқалды тәңір таң аспан бөлігі бұрын адам өзін кішкене деп есептеген бет-ауызды аспанға ұқсатқан | |
бет-таң атып келе жатыр таң қалу деген тіркесті кейде қысқартып таңырқау дейміз ұятсыз деуді бетсіз деуіміз | |
бұл қолданыстың да ым тіліннен шыққандығы байқалады талдай келіп тілдегі әлемнің концептуалдық бейнесін ашады | |
сонымен қатар грамматиканың қызметін ғалым грамматика процесті қарайды екінші түрлі айтқанда морфология қызметші ол лексиканың қызметшісі | |
синтаксистің қызметшісі болғандықтан жалғау жалғаулықты қарайды деп тілдің құрылымындағы танымдық мәселелерді айқындап береді | |
адам баласының өмірінде тұрмысында болған қайшылықтар белеңдер кедір-бұдыр кезеңдер тарихи сатылар баспалдақтар түрлі қабаттар да сөзден | |
себебі белгілі бір ғылымға қатысты терминдер сол тілдің танымдық деңгейін әр түрлі салаларға қатысты ұғымтүсініктерді кәсіби жағынан белгілейді | |
осы тұрғыдан келгенде байтұрсынұлы жұбанов аманжоловтың термин жасаудағы танымға қатысты түйінді пікірлерін атап көрсеткен жөн | |
ахмет байтұрсынұлының оқу-ағарту ісі мен ғылым білім саласында істеген қызметі тарихымызда теңдесі жоқ феномендік құбылыс болды | |
ғылымның барлық салаларының жан жақты дамуы терминология мәселелерімен тығыз байланысты себебі қандай да бір жаңалық жаңа ұғым терминмен | |
тіл болмысының танымдық сипатын аманжолов бүгінгі күні таным теориясын зерделеуде терминология мәселесін қарастырудың маңызы ерекше таным | |
өйткені бұған дейінгі дәстүрлі семантикалық жүйелі құрылымдық парадигмалар жоққа шығарылмай қайта керісінше терминологиялық процестерді дамытады | |
когнитивтік лингвистика жалпы лингвистиканың аумағынан шыға отырып философия психология логика әлеуметтану пәндерімен байланысты бола келіп осы саладағы | |
аталған ерекшеліктерді ескермей термин жасау басқа тілден терминдер алу ойды дұрыс жеткізу мүмкін емес | |
терминдер ғылым мен техниканың кәсіби және өндірістік салалардың ғылыми таным мен нақты ұғымдарды көрсетеді | |
сонымен қатар терминдер адамның ойлау қабілетінің танымының ақиқат шындықтың бейнеленуі мен көрінісінің мазмұны мен мәнін сипаттайды | |
терминге қойылатын үлкен талаптың бірі ұғымның түсініктің нақты дәл берілуі яғни оны атаушы сөз ұғым табиғатына | |
жат бөгде түсінік туғызарлық мағыналық белгіден ада болуы және түсінікті жалпылап тұспалдап емес басты ұғымдық | |
түсініктің дыбыстық тұлғасы ойды көмескілеуге немесе шашыратып жіберуге емес анық нақты тура айтар ойға бағытталғанда ғана оны қолдану | |
термин дұрыстығының ұтымдылығының бірден-бір белгісі ұғымдар жүйесінің ішкі сыртқы алыс жақын мағыналық байланыстары сөз құрылысынан тіркесінен мейлінше | |
бұл ретте зат есім сан есім сын есім етістік етіс есімдік есімше бастауыш баяндауыш басыңқы с | |
қиысулы сабақтас салалас жиылыңқы сұйылыңқы қойылыңқы қайырыңқы айырыңқы құрмалас сөйлемдер сияқты ахмет байтұрсынұлы қаламынан шыққан | |
атаулардың бірде-бірі орынсыз кездейсоқ жасалып ұғымдар ұйқасуынан тыс қалмай түгелдей өзара үндесіп тіліміздің грамматикалық жүйесін | |
байтұрсынұлы тіл таразысында тартылып ой-санасында таңбаланып қалған мол қазынаны халық танымына сәйкес термин жасау арқылы сөздік қорға қайта | |
ол терминдердің кейбіреулері ғана стильдік өзгеріске түскені болмаса тілдің дыбыс жүйесі сөз жүйесі сөйлем жүйесі және | |
байтұрсынұлы байырғы сөздерден термин жасауға болатын термин жасамдағы ұстанымын өз үлгісі арқылы көрсеткен терминдерді ана тіліміздің сөздік қорынан алған | |
тілде баламасы жоқ жағдайда шетел терминдерін қабылдауға болатынын ескере келіп шетел терминдерін қазақ тілінің дыбыстық заңдарына сәйкестендіріп алу | |
алаш оқығандарының жат сөздер және пән сөздері деген атаулары терминдік ұғымдардың ішкі мәнін айқындай түседі | |
еңбекші қазақ газетінің жылғы тамыздағы санында жарияланған қазақстан оқу орынбасары жолдыбайұлы молдағалимен әңгіме деп берілген | |
қазақ тілін байытамыз атты шағын сұхбатта сол кезеңде термин жасаумен кімдер айналысқандығы және өзге тілдерден | |
яғни терминдерде әлем түсінігі жайлы арнайы білім ұғымдар қамтылған ойлау жазу оқу қолдану жемісті болады жылы | |
мың-мыңдаған сөздер қазақ тіліне аударылып иә қазақ тіліне үйлестіріліп қазақ тілі байытылды | |
комиссияның құрылғаннан бергі жұмысы аз емес комиссияда қазақ тіліне жетік қазақ қызметкерлері жұмыс істейді оның үстіне | |
комиссияның ағасы қазақ елінің әсіресе тіл заңына жетік оқымысты данышпаны байтұрсынұлы ахмет | |
қазақ білімпаздарының съезі бекіткен қағидат негізінде толықтырылып жүйеленген терминология қағидаттары жөніндегі баяндаманы бакуде өткен бірінші бүкілодақтық | |
бұл қазақ тілінің жоғарыдағылар мен төмендегілердің дәлірек айтқанда сауаттылар мен сауатсыздардың тілі болып жіктелмесі үшін керек | |
қай жерде және кім бастырып шығарса да баспа өнімдері газет-журналдар кітапшалар пайда әкелуі үшін тіл қалың көпшілікке түсінікті | |
сонда аз ғана пайызды құрайтын сауаттылар көптеген сауаты жоқтарға қызмет көрсете алады | |
комиссияның негізгі мақсаты қазақ тілін өнер-білімге бейім мәдениетті тіл қылу ол қағидаттар мыналар ондай сөздер қазақ | |
туыстас тілдердің көптеген сөздерінің тұлғалары бірдей болмаса да олар ортақ түбірден тараған сол себепті туыстас емес | |
белгіленіп терминологиялық жүйеде өз орнын тауып отырады өзге тілдің тұтынушыларына таныс болуы мүмкін | |
түркі халықтары қашанда өзара қарым-қатынаста болған және бола береді сондықтан да бір тілдің көптеген сөздері ортақ түбірден өрбімесе | |
жаппай қолданылатын әлемдік терминдер қабылдана алады бірақ олар қазақ тілінің табиғатына сәйкес өзгертілуі керек | |
оларды алмастыруға болатын қазақ сөздері болған жағдайда таңдауды қоғамның өзі жасауы үшін екеуі де қатар алынуы тиіс | |
жаппай қолданылатын деп біз араб сөздерін емес қазіргі кең тараған европа сөздерін айтып отырмыз | |
араб сөздеріне қарағанда оларға басымдық беріп отыруымыздың себебі біз қазір араб емес европа мәдениетіне ден қойып отырмыз | |
алайда кірме терминдер біздің қазақ тілінің айтылуына бағынуға тиіс яғни оларға тілдің қалыпты артикуляциясынан бастау алатын біздің тіліміздің | |
шет тілдерінің сөздерін өзіміздікі ету үшін бұл міндетті түрде солай болуы қажет | |
қазақ тілінің табиғатына сәйкеспейтін барлық өзге тілдердің сөздері дәл қазақтың айтуына сәйкес өзгертілуі керек | |
бұл дегеніміз біріншіден құрамында қазақ тіліне жат дыбыстары бар барлық сөздердің тиісті төл дыбыстарымызбен алмастырылады екіншіден | |
кірме сөздердің жұрнақтары қазақ жұрнақтарымен қабылданады төртіншіден қазақ тіліне жат қосымшалар орынбор самар бөкебай боқырау | |
байтұрсынұлы құрылтайға қатынасушыларға осы қағидаттарды таныстыра отырып өзге түркілерге де ғылыми терминологияны қалыптастыруда қазақ білімпаздары жасаған | |
олай етуіміздің себебі европа мәдениетінің барлық жетістіктері тұтастай европа тілдерінде атала алады оның ұсыныстары ғалымдар тарапынан | |
байтұрсынұлы жасаған терминдер бүгінгі таңға дейін маңыздылығын жоймай әр терминге артылған атаулық мағына мәндік қызметін атқарып келеді | |
зерттеулер бойынша қазақ тілінің дыбыс сөз және сөйлем жүйесіне арналған тіл құрал оқулықтарында қазіргі қазақ тіл білімінде қолданылып | |
бұл терминдерді тіл білімінің салаларына қатысты жіктесек дыбыс жүйесіне қатысты термин мағынаға қатысты термин | |
термин жасауда тілдің танымдық болмысына аса мән берген байтұрсынұлы дыбыс жүйесінен бастап сөз жүйесі сөйлем жүйесі | |
ол нәрсенің сырын-сипатын жайын амалын болмысын айтып баяндайтын сөз баяншы мүше болады | |
демек бастауышты қазық арқылы түсіндіріп оның функционалдық қызметінің мәнін аша түседі жеңілдік үшін бас мүше бастауыш | |
баяндауыш деп аталады дей келіп сөздердің атқаратын қызметіне сай басты ұғымды бөліп көрсетеді | |
ғалымның мұндағы сөйлемнің құраушы мүшесі деп танып отырғанын қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігінен анықтайтын болсақ | |
сөз жүйесіне қатысты термин сөйлем жүйесіне қатысты термин жалпы тіл біліміне қатысты термин мысалы адам жан-жануар | |
нұрбайдың тым құрыса қол-аяғы бүтін ал бұл байғұс соғыста бір мүшесін беріп келді емес пе | |
биология өзіне тән құрылысы болатын және арнайы қызмет атқаратын ағзаның бөлігі мүше әртүрлі ұлпалардан құралады | |
сойылған мал етінің қонағына қалай негізгі бөлшегі бұл да еті қаттылау болғанмен қадірлі мүше құдаға | |
белгілі ұйымның ұжымның отбасының құрамына енетін адам комиссия мүшелері қайта сайланды алғашқы табиғи қалпы уыз күй | |
жиынның қандай бір бөлігі сөздікте берілген түсіндірмелердің басым бөлігі қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінен айқын көрініс бере отырып ұлттың тұрмыс-салтына | |
дәстүр жоралғысына байланысты екенін аңғару қиын емес айналысқан халық үшін жақын ұғым екенін көрсетеді | |
бастауыш баяндауыш терминдерінің өзі іс-әрекетті бастап аяқтап тұрғандығын көрсетсе тілшінің бастауышты қазық сөзімен байланыстыруы бұл сөздің мал шаруашылығымен | |
байтұрсынұлының термин жасау ұстанымдарын ескере отырып терминдерді таным теориясы тұрғысынан қарастыру мақсатында төмендегідей ұстанымдарды ұсынамыз | |
терминдерді таным теориясы тұрғысынан қарастыру барысында оның түп мағынасын анықтап танымдық қырын ашып алу қажет | |
терминдердің ұлттық мәдени әлеуметтік факторлар негізіндегі танымдық сипатын айқындап негізгі ұғымға қатысты нақты мән-мазмұнын белгілеу керек | |
таным теориясына қатысты психологиялық ерекшеліктерді ескере отырып терминдердің күрделі синтаксиситік құрылым аясындағы предикативтілік қызметін анықтау | |
ғалым ғылыми терминдерді жасауда қазақ тілінің болмысына терең үңіліп сөздердің қолданысынына мағынасына сонымен қатар қазақ тілінің құрылымына функционалдық | |
оған сол кезеңде жасалған терминдердің бүгінгі күнге дейін маңыздылығын жоғалтпай керісінше біте қайнасып кеткендігі дәлел | |
байтұрсынұлы зерттеулерінің маңыздылығын сонымен қатар еуропадағы белгілі түркітанушы профессор хенрук янковски де атап өтеді | |
ол ғалымның өмір сүрген кезеңінде туындаған саяси қайшылықтарға қарамастан тұтас қазақ тілінің құрылымдық жүйесін шебер қалыптастырғандығына баса назар | |
сондай-ақ профессор бүгінгі таңға дейін ахмет байтұрсынұлы еңбектерінің ғылыми көзқарастарының тұжырымдарының маңыздылығы зор екендігін айтады | |
байтұрсынұлы қазақ тілін өз алдына оқшауланып тұрған бір халықтың игілігіне ғана қызмет ететін қазына ретінде ғана | |
тіл туралы ғылымның іргелі бір тармағы есебінде жалпы адамзаттық құндылықтың жүйелі көрсеткіші сияқты зерттеу керектігін | |
қазіргі тіл білімінде тілдік мағынаның кең таралған семантикалық үштігі шындық зат оның таңбасы және ой туралы тілдік мағынаның | |
когнитивтік семантикада тілді ұғыну және қолдау мәселесі негізге алына отырып мағына санада кодталған үдеріс ғаламның тілдік бейнесін құрушы | |
соның нәтижесінде үдерістік әрекет етуші әрекет мақсат нәтиже қатынасы негізінде жүзеге асатыны айқындалады | |
әрекет етуші әрекетті белгілі бір мақсат көздеп жасайды және ол белгілі бір нәтижеге бағытталады | |
нәтиже объективтік шындықтың тілдік бейнеленген формасының концептуалды жүйесі ал мағына санада кодталатын үдеріс | |
танымның кодталуы әрекет түрінде сөз дыбыстық құрылым мен мазмұн бірлігі арқылы ойша және әр түрлі бейвербалды вербалды түрде | |
осындай вербалды түрде қалыптасқан таным кодталуының бір ерекше түрін терминдер жүйесі айқындайды | |
құлын мүшесі бұзылмаған бұл ғалымның термин жасаудағы таным мәселесін ескергендігінің айқын айғағы терминдердің концептуалдық құрылымын | |
себебі терминнің концептуалды құрылымы дегеніміз белгілі бір ұғымдық сала иелерінің коммуникативтік байланысын қамтамасыз ететін референциялардың инвариантты | |
концептуалды құрылымды тіл жүйелері мен арнайы ұғымдар арасын байланыстыратын негізгі буын деп қарастыруға болады | |
сондықтан концептуалдық құрылымның өзі де белгілі бір семантикалық және ұғымдық категориялармен сипатталады | |
термин мәселесіндегі үлкен кемшіліктеріміздің бірі мына тіпті термин емес сөздер де термин қатарына қосақталып белгілі бір | |
мағынаны білдіретін стандарт сөздер болып қатып қалған түсіндіріп қай тілдің де жай сөздері тек сол | |
елдің ғана қолданатын сөзі болудан озып ғылыми ұғымдарды білдіретін болса сонда ғана термин қатарына кіретіндігін | |
бұл арада тілмен тікелей байланыс мазмұнды аспект арқылы жүзеге асырылады жұбанов термин деп танылған қабылданған сөздің | |
бірақ кейбір ғылымның көптеген термині сол ғылымның негізгі клеткасы жайы келсе қаңқасы сияқты | |
екі ұшты мағына беретін сөз термин болып жарытпайды ондай терминдерді білмеген кісі сол ғылымның маңына жолай алмайды | |
демек термин сөздер жай сөз емес мағынасы айқын әрі терең әрі асыл сөз деп термин сөздердің танымдық мәніне |
End of preview. Expand in Data Studio
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 12