audio audioduration (s) 4.68 15.9 | transcript stringlengths 65 168 |
|---|---|
осылай түз қыранын бірте-бірте сыннан өткізіп қолға мейлінше үйретіп болғаннан кейін бір күні оны алып шығып қызыл түлкіге | |
қыран құс тұтқында боп қанша қолға үйренсе де кенет өзінің ата салтына бағып сол баяғы тағы қалпына тез | |
ием қашан жем береді деп шыдамсыздана күтеді алыстап бара жатса кейін шақырады көктен шүйіле түсіп қызыл | |
ыстық етке тұмсығы тиіп дәніккен бүркіт ием тағы түлкіге салса екен деп шабыттана түседі | |
күз таяп келе жатқан соң кеше ғана ақ жем беріп қырандарын баптай бастаған | |
бүркіт салуға ерте болған соң жәнібек бұ жолы бүкіл дәшті қыпшаққа аты шыққан сомбалақ атты қаршығасын алып шығуды | |
хан шақыруынан қатты сезіктенген жәнібек бешпетінің ішінен қорасан болатынан жұқа етіп тоқыған шағын сауыт киді | |
ханның аңға аттанатын күні жеткенде адыр басына керней-зурнайшылары шығып бүкіл даланы басына көтере барылдата тартып аңшыларға жиналыңдардеп белгі | |
алдаспанын қамсыз қайрап садақ жебесіне жаңадан сұңқардың қауырсынын қадады оқшау төбелі мидай дала ат құлағы мен | |
әлжуаз сабақтары толығып ылдидағы қызғалдақ сарғалдақтар көк майсадан жоғары көтеріліп өрекпіп жеткен | |
тұс-тұстан төбе басына сұлтан әмір бектер ағыла бастады кенет хан ордасы жағынан бір топ адам көрінді | |
өзгеден сәл үздіктеу келе жатқан жал-құйрығын түйіп тастаған күрең қасқа жүйрік ат мінген үстінде аң аулауға | |
соңынан ергендері үзеңгілес батыр нөкерлері кілең жеңіл сауыт ықшам киім киген аттарының бәрі жал-құйрығын түйіп тастаған | |
үстеріндегі сауыттары асынған қару-жарақтары күнмен шағылысқан осынау топтың ішінен үш-төрт әйел көзге түседі | |
әсіресе ортада келе жатқан бүкіл дәшті қыпшақ жеріне әйгілі ортекедеп ат қойылған күлсары сәйгүлік мінген жас әйел таңғажайып | |
әйелдің үстінде алтын жіппен зерлеген сарғылт дүрия қысқа шапан басында сүйір ұшты құндыз бөрік | |
астындағы сайгүлік жүйрігінің ат-әбзелі жүген-құйысқаны өмілдірігі бәрі сары алтынмен апталған шалбарының етегі де алтын оқамен әдіптелген | |
кеудесіндегі гауһар таспен безелген алқасы көзді шағылыстырып күн сәулесімен ойнайды алыстан-ақ бұл әйел қалың көкпек арасындағы | |
өзі де мейлінше сұлу жаңа туған ай секілді жіңішке қасын сүрмелеп тастаған | |
бір өзінің түр-келбеті бүкіл әлемге сән бергендей осынау салтанатты әйелді көрген адам бұ жалғанда мұндай жан жаратылмасдеп ойларлық | |
бұл әбілқайыр ханның төртінші әйелі атақты ғалым самарқант ханы ұлықбек мырзаның қызы рабиу-сұлтан-бегім сұлу еді | |
бұлар төбеге жеткен кезде солтүстіктегі ақ ордалардан тағы бір топ салт атты көрінді | |
ұзын шаштарын жиырма-отыз сала етіп ұп-ұсақ етіп өрген алдарында қос қара көк жүйрік мінген жәнібек пен | |
екеуі де аңға шыққандарын әдейі аңғартқандай иықтарына қаршыға қондырған ерлеріне атпа найза ілген киімдері де ықшамды | |
құндыз жағалы қысқа лұқпан шапан бастарында қазақы қимаш бөрік сырттарынан қимылымызға жеңіл болсын деп кереге көз торлы сауыт | |
ерлерінің басына ешкі терісінен жасаған дабыл іліп алған бұл топтың арасында да үш-төрт әйел бұл әйелдердің | |
алтын хан еліндегі монғолдармен аралас отырған көшпелі керей руының қызы жаған бикем | |
шықпай қалсақ әбілқайыр хан ойын сезгенімізді бірден ұғады салған өмілдірігіне дейін бәрі қақтаған ақ күміс | |
бұның астында аты шулы киік-аяқатанған ақбоз жүйрік рабиу-сұлтан-бегімнің ер-тоқымындай ат-әбзелін алтын жаппаған жүген-құйысқаны ат кеудесіне түсіре | |
рабиу-сұлтан-бегімдей ерекше салтанатымен емес жаған өз келбетімен жасынан ат құлағында ойнап өскен көшпелі елдің қызы екенін | |
әсіресе рабиу-сұлтан-бегімдей емес қолына ұстаған найзасы басына киген меруертпен торлаған қызыл барқыт сәукелесі астындағы ақ боз | |
дене келбеті де астындағы атының бітімі де рабиу-сұлтан-бегім көркі мен мінген жүйрігінен анағұрлым асып түскендей | |
бұл жәнібек сұлтанның екінші әйелі жұрт оған сүйсіне қарауда әбілқайыр да көз астымен жағанды бір шолып | |
хан бетінен көзін алмай тұрған жәнібек әбілқайырдың зұлым ойын көз қарасынан түсінгендей теріс бұрылып кетті | |
кенет оған бір күпірлік ой келе қалды сұлу-ақ екен хан әйелі болуға әдейі жаратылғандай қайсысы екен | |
кенет көзі топтан сәл оқшаулау тұрған үш қоңыр киімді жат адамға түсті | |
бұрын аңға шығып жүргенде бұл үш қоңыр пішін болмайтын осылар екен тек сақ болу керекдеді жәнібек | |
аңшылар азығы деп түйеге саба-саба қымыз артқан жеңіл шатырлар тиеген алдарына он бестей қой айдаған бір | |
бұлар арада бір қонып келесі күні ұлытаудың солтүстігіндегі кішітаумен жалғасып жатқан арғынаты құз-асуларына келіп қостарын тікті | |
бұл ескі қиссада ұрпақтан ұрпақ қуып бізге жеткен ежелден арғын атам қоныс еткен көк шалғын күміс | |
деп жыр еткен қазақтың көне мәдениет ошағы арғынаты тауларының кең өңірі еді | |
солтүстіктен оңтүстікке қарай үзіле созылған жықпыл тасты құздар түкті қабақты қайғылы жартастар | |
жағасын айбалдырған мен ақшуағы аралас белден келер көгал шөп көмген жұлындай боп жер астынан шығып жатқан сылдыр қаққан | |
қуаңшылық жылдардан басқа кезде қаптаған малын суаратын барақ көлден бөтен мол сулы айдыны болмағандықтан бұл араға жаз ел | |
сондықтан да арғынаты төңірегінде қырғауыл дала қазы секілді суы аз жерде үйреншікті құстар мен арқар бөкен киік көп | |
шықпайтын арманымсың көкіректен үстін қарақат мойыл көк шалғын басқан ұры сайлар тағы қойнаулар хан тобы үш | |
дабыл қағылып қаршығалар жерден жаңа көтерілген кездерінде кекілік пен ұларды топырлатып ілді | |
бірақ сарыбай бастаған үш жігіт қанша аңдыса да көз қиығын бұлардан аудармаған жәнібекті қолдарына оңаша түсіре алмады | |
мерген жігіттер киіктерді садақпен қиядан қағып қырып салды ажал алайын деп қанша құлшынғанмен жауыздықтың реті келмеді | |
әбден ызаланған жігіттер не істерін білмей хан ертең елге қайтады деп тұрғандарында жәнібекті мерт етер бір жағдай кездейсоқ | |
аң аулау қызығына кіріп кетіп әбден елеуреген жәнібек бір мезет аужайын байқай алмай қалды | |
тек түске дейін ұдайы шапса тері ғана шығатын жәнібектің көкбуырылы ғана әлі тың еді | |
күнімен аң соңынан шапқан серіктерінің аттары әбден болдырған-тын атбегі әбден жаратқан екен қабақ қаққанша жолдастарынан ұзап | |
ол ақ бөкенді қуып келе жатып төтеден қосылған хан тобы мен әлгі үш қоңырды көрді | |
бие сауымдай жер шапқанда ғана бұл үшеуі қалжырауға айналған бөкенге бірдей таянған | |
аң құмар жәнібек сойылын лақтырып жіберіп бөкенді бірінші боп бауыздайын деп қынабынан кездігін ала атынан секіріп түскен | |
деп сарыбай да сойылын ыңғайлап бөкенді бауыздауға еңкейген жәнібектің ту сыртынан ұрмақ боп таяй берген | |
бірақ жәнібек барыстай атылып сарыбайды ат үстінен жұлып алған жәнібектің тізесінің астына түсіп қалғанын бір-ақ білген сарыбай ханға | |
хан атын жаңа ғана ауыстырған дәл осы сәтте жоқ олжа менікі ау ұрсаңызшы көк желкеден деген | |
неге екені белгісіз ханның бойы дірілдеп кетіп жәнібекті сойылмен ұруға қолы көтерілмеген | |
дәл осы кезде шапқан ат дүбірі кенет естіліп бір бүйірден керей сұлтан шыға келген | |
тізесімен сарыбайды бір-екі нығарлап жіберіп жәнібек бір жолға қастығыңды кештім екінші мәртебе қолыма түссең өзіңнен көрдеп түрегелген де | |
өкпесі өшіп әбден орнынан тұра алмай қалған бейшара сол мойнын созып етпетінен құлаған қалпында әлі жатыр екен | |
жазықты жауыма тіршілігін қиғанда жазығың жоқ ақбөкен сені несіне өлтіремдеп анандай жерде жатқан сойылын алып атына мінген | |
болған оқиғаны айтпаса да түсінген керей сұлтан інісін қасына ертіп ханға бұрылып та қарамастан шауып келе жатқан топқа | |
жәнібек оны аяп кеткен осы сәтте керей де жеткен бұл кезде тәлтіректеп орнынан сарыбай да түрегелген | |
бекер сойылмен ұрмадыңыз хан ием деген алқына сөйлеп егер де жығылғанда мойын омыртқасын бұрап үзіп алатын едім | |
атының үзеңгісіне аяғын салып жатып қалай өлгенін көзімен көрген ешкім жоқ деп келе жатты да тақсыр | |
бірақ құлаштай сілтеген көк құрыш алдаспан оның мойнын қиғаштай кесіп зәресі ұшып көзі адырайған басын анадай жерге ұшырып | |
де атынан құлап өлді дейтін едім мен қан-қан болып діріл қаққан денесін көрген | |
қайтып оралған жәнібек пен керей сарыбайдың әлі де болса жаны шыға қоймай анадай жерде ақырын қимылдап жатқан басы | |
бұйрығын орындай алмаған құлы енді тірі куәге айналмас үшін ханның әдейі өлтіргенін екеуі бірдей ұққан | |
ана екеуі оған жауап қайтармаған үн-түнсіз аттарының басын бұрып келе жатқан адамдарға қарсы аяңдаған | |
деп басын қолымен қорғай берген бірақ әбілқайыр жәнібек сұлтанға қастық ойлағаны үшін басын алдым деген хан | |
он алты жасымда едігенің немересі қазы биді өз қолыммен бауыздағанда он жеті жасымда аталас туысым дәшті | |
қыпшақ ханы жұмадүкті туған баласындай боп қолында өскеніме қарамастан жекпе-жекте шоқпармен ұрып өлтіргенде шімірікпеген басым | |
кезі келгенде қандай құрбандыққа да болса бара алатын жүрегім сол жолы қалай дауаламады | |
иә өзгелер айқай-сүрең салып жеткенше сойылмен бір-ақ періп өлтіруім керек-ақ еді ар жағында аттан құлап ажал тапты деп | |
ал мен міне сондағы сәл бөгеліп қалғанымның күнәсін енді тартып жүрмін жауыңа деген сойылды дер кезінде | |
ашық кетуге болмайды қазір олар жағындағы ел аз емес әттең әттең сол бір сәт қайта оралар | |
дауалатуым керек-ақ еді әбілқайыр ойына өлім жазасына бұйырмақ жігіті қайтадан түсті иә бұл жолы тағы мен | |
орда маңына топталған арғын қыпшақ арасындағы дау-жанжал бүгінгі күні осы жігіт арқылы шешілмек | |
айтпасқа амалым жоқ егер бұл жігітті өлім жазасына бұйырсам қыпшақ қуанады босатсам арғын мәз болады қандай | |
қастасқан жәнібек керей абақтардың да күтіп отырғандары менің шешімім қандай үкім айту абзал | |
орда бүтіндігі осы бір жігіттің тағдырымен байланысты әбілқайыр терлеп кетті бір қара қазақтың тағдырының өзіне осыншама | |
иә иә шыңғысхан бабамыз кезінде бір адамның өмірі түгіл мың адамның тіршілігі де ұлы ханның бір қабақ қаққанынан | |
жоқ шыңғыс бабамды қойып бертініректегі мөңке ханның тұсында да бір кісінің тағдыры ешкімнің ойына ойран салмас еді | |
өзге жұртқа қарағанда монғол халқының өздерінің бекзадаларын жерлеуде екі айрықша дәстүрі болған | |
ал өткен заман болса иә сөйтер еді-ау оның есіне мөңке ханды жерлеу жайындағы аңыз түсті бірі | |
терең зираттың бір бүйірінен қуыс қазады оған өлікті түсіреді өліктің астына бекзаданың тірі кезінде ең жақсы | |
құл бірнеше сағат өліктің астында жатып тұншыға бастағанында оны бейіттен алып шығады | |
есін жиғаннан кейін құлды өліктің астына қайта жатқызады осылай үш рет істейді егер құл тірі қалса | |
қожасы өліп құлы тірі қалғанда ол өмір-бақи қожасының бар күнәсін арқалап өтеді-міс | |
монғолдардың түсінігі бойынша құл бекзадаға шын берілген адам болып шығады сондықтан оны тірі қалдырады астоданға салынған | |
садақа етіп көптеген күміс алтын білезік сақина алқа тәрізді қымбат заттар қалдырады | |
бекзаданың жанын қинауға келген періштелер алтынды алып өлікке тимей кетеді деп ойлайды монғолдар | |
зираттың ішіне қазан толы ет құмыра толы сүт қояды екіншісі қойылған бекзаданың зиратын тірі жан білмеуі | |
бекзада қойылғаннан кейін оның көрін білетін адамдар тегіс өлтіріледі қабір үстінен үйірлі жылқылар өткізіліп жер бетін теп-тегіс етеді | |
мұндағы ойлары қабірге салынған асыл мүлікке қызығып бекзаданың моласын қазып өлік сүйегін қорлаудан сақтау ғана емес монғолдардың басқа | |
римнің бір императоры тарих менен басталадыдеп өзінен бұрын өткен капитолияның астында саркофагта жатқан жиырма тоғыз императордың бальзамдалған денелерін |
End of preview. Expand in Data Studio
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 12