audio audioduration (s) 0.68 15.9 | transcript stringlengths 60 179 |
|---|---|
есенейдің төрт қос жылқысы қаршығалы шұбарына жақындап келіп қапталдай төніп қалып еді | |
тақырланып қалған жазғы жайлаудан келе жатқан жылқы қарауытқан қалың орманды өзекті-шілікті өңірге тұяғы тиген соң-ақ ұстарадай өткір тістерін жерге | |
қысқа қарай жылқы малын ықтасыны бар қара отты шұбарға жақын ұстамасаң байлық бір жұттық батыр бір оқтық кейде | |
жаяу қалған адам несімен адам несімен қазақ есеней қазір қаптап-қапталдап жер түгін тістелей жылжып келе жатқан байлығының алдында едәуір жерде биіктеу жотаның | |
көз жетпес жиекке дейін созылып-керіліп жатқан кең алқап шын-ақ мақтағандай екен жота-жота қалың ормандар | |
өзекті-шілікті тың жатқан қара отты кең шиыр ат шашасынан аз-ақ асатын алғашқы жауған ақша қар жердің шөбін әлі жасыра алмапты | |
сондай жерге ертерек келіп ірге тепкеніне байдың көңілі әбден тояттап тұр есенейдің қасында төрт адам жолдастары бар еді ең сенімді | |
боз іңген боз мұнай сүйір батыр алқа кел алғашқым деген күйлері бар одан соңғы құмары бір жақсы ат қонымды киім серілеу адам | |
қалталарында қалампыр жүреді әлі ақ кірмеген сақал-мұртын жарасымды қырқып ұстайды алдай мүсіреп аңшы адам | |
балдаққа сүйеген оң қолында түлкі перісі атанған томағалы қара бүркіт арқасында жалғыз оқ аяқты шиті мылтық | |
азырақ асыға сөйлейтін азырақ асыра сөйлейтін адам күн кешкіре келе бұлыңғырланып тұр еді ұзамай қар жапалақтай бастады | |
есеней алыстан көз тігіп келіп тоқтаған жерін мақтап-мақұлдауларын күткендей жолдастарына қарады осы кең қорықты есенейдің есіне салған аңшы мүсіреп еді | |
сонысын тағы бір ескертіп қалғысы келіп есенейге қарай еңсеріле бұрылыпаға сұлтан пірім-ау | |
айтпап па едім қысқа қарай жылқы баласына бұдан артық жер болмайды иесіз жатқан жер | |
бір қыс жайладың болды аға сұлтанның шұбары атанады да балаңның баласына дейін кете барады | |
есеней оның сөзін аяқтатпай екінші мүсірепке қарады осы бір аға сұлтан балаңның баласына деген сөздер есенейге шаншудай қадалатынын ақ көңіл аңшы аңдамай-ақ | |
аға сұлтан болғысы келіп бола алмай қалған адамға екі ұлы бір күнде өліп содан бері жиырма жыл бойында | |
атақ құмар лақап құмардың сөзін қайталай береді өткен қыс аңшылықта кездесіп қалып есенейге екі түлкі үш қара қылшық күзен | |
биыл міне жер қарадан қасына еріп есенейдің қасқыр алатын арабы иттерін баптап жүр | |
өзі де аң құмар есеней оның бетін біржола қайтарып тастайтын қатты сөз айтпай келеді | |
қолын азғана сермеп тоқтатып тастайды бар болғаны сол-ақ жазы-күзі мал тұяғы тимеген шүйгін екені көрініп-ақ тұр | |
бірақ осы күні иесіз жер бар ма бір иесі бар шығар деп марат мүсіреп аз кідіріп қалып | |
иесіз жатқан жер бұл өңірде мен білмейтін жер бар ма тәңірі қасқыры мен түлкісінің ен-таңбасына дейін білемін | |
құдай біледі деп айтайын қаршығалыда үш мың қасқыр бес мың түлкі он екі мың күзең жеті мың | |
марат мүсіреп ағасына қарап қағытып қалды құр қара құрларын санамаған екенсіз мүсеке үш мың қасқыры болса менің | |
деп есеней де қалжыңдады кенжетай ағасына қарап ну орманның орта тұсын көзімен нұсқады | |
мүсіреп інісінің нұсқаған жағына қарап сонау қалыңның орта тұсында үш жерден түтін керше ме деймін деді есенейге бұрылып әне бір салт | |
біреуі алдарақ екеуі кейінірек алдыңғының аты не жорға не қу аяқ желісті болу керек | |
кейінгі екеуі ара-тұра шауып алып ілесіп келеді алдыңғы жігіт ағызған бойы жотаның қырқасында тұрған топтың алдына жақындап келіп сөйлеп кетті армысыздар | |
қаршығалы шұбарын паналап қонып қалған үш ауыл кірме күрлеуіттің арызын айта келдік | |
биыл қыс осында жан сақтаймыз ба деп жаз бойы қорып келген жеріміз еді жетісіп отырған ел емеспіз | |
сорлының зары арлыға кездескен деп жіберіп еді айтар арызымызға құлақ ассаңыздар екен аңшы мүсіреп есенейге жарамсақтанып жігіттің арызын аяқтатпай киіп кетті | |
аулыңа сәлем айт есеней аға сұлтанның ат тұмсығын тіреген жеріне таласып әуре болмасын | |
деді жігіт те іркілген жоқ есенейі жоқ елді де ел екен жұрт екен десеңіздер қара ерттей қаптап келе жатқан жылқының бетін кейін | |
осы арызымыз мына көргенсіз неме кімнің атын атап тұр өзі құйрығыңды түріп тастап дүрелеп алсын деп тұрмысың деп анайы аңшы атын тебініп-тебініп қалды | |
есеней қолын сермеп тоқтатпағанда әлденеге ұрынып қалатын жайы бар жас жігіт бұл жолы жауап қайырған жоқ | |
басын төмен иіп арызына жауап күтіп тұр осындай өжет жастарды есеней қатты ұнататын еді | |
жиырмаға келмеген бала жігіттің сөзінің нәрі де зәрі де бар екен осылай өсірермін деп үміт еткен екі ұлы қара шешектен бір күнде қайтыс болғалы осындай уытты жасқа | |
өзімен рулас он ауыл сибанның ішінде үміт етер жастардың бәрін де сыртынан бақылай жүретін | |
бала жігітке қызыға тұрып түрік пен мүсірепке қарады жылы жауап бер дегендей еді түрік пен мүсіреп жас жігіттің сөз саптауынан ашынғандық лебін өзі | |
кірме күрлеуіт дегеніне қарағанда арыз айта жіберіп отырған қай бір бай ауыл дейсің | |
сөз білер ақсақалы да болмаған ғой шырағым арызың аяқсыз қалмас деді ол аяқсыз қалдыратын арыз сияқты емес | |
ауылдарыңа осыны айта барарсың түсі игіден түңілме дегендей көргенсіз деуге ішім қимай тұр өзіңді | |
әттең ашынғандықтан болса да азды-көпті асқақтай сөйлегенің де болды аулыңа мұны да айта барарсың бала жігіт бұл жолы да тез жауап қайырды арызымызды айтып кел деген | |
солай болып шықса айып өзімде жүйелі сөз жүйесін табар жүйесіз сөз иесін табар деген бар ғой | |
міне айыбым деп атынан түсе қалып ұзын шылбырын кенжетайға қарай серпіп жіберді әйтеуір ат жетелеп жүр екенсің мынаны да жетелей жүр содан соң | |
бір сәтке баласыздығы бойын билеп бар ойы сол бала жігіттің соңынан кетіп бара жатқандай еді қап құйрығын түріп жіберіп | |
деді аңшы мүсіреп қайта қызына бастап құйрығын түріп дегенді тауып айттым деп қайталап тұр апыр-ау бұл кімнің қызы болды екен | |
деп марат мүсіреп есенейге қарады қыз күні бойы есенейдің аузынан шыққан екінші сөз осы еді ие қыз | |
міне айыбым дегенде кез құйрығымен өзіңді бір шарпып өткенде нағып байқамадың шарпып емес-ау кез қиығын серпе тастап қарайтыны бар екен де | |
марат-ай жер ортаға жақындап қалсаң да қыз-келіншек дегенде қырағысың-ау деді есеней | |
неге екені белгісіз мақтағандай еді аңшы мүсіреп шошып кетті қыз болса мені құдай ұрды төбемнен | |
деді мен масқара болдым бұл артықбай батырдың қызы ұлпан үйіне қонып кеткеніме ай толған жоқ | |
ең болмаса қара жорғасын танымай қалғанымды қарашы бір күн қасыма еріп жүріп екі қаз байланып еді | |
қарағым-ай енді сенің бетіңе қалай қарармын аңғал аңшы күйіп-пісіп шошалақтады да қалды дүре соққың келмеп пе еді | |
бетіне қарамай-ақ соға бересің де деп өзі сасқалақтап қалған аңшыны марат мүсіреп біржола өлтіре салды артықбай батырдың қызы деймісің | |
деді есеней ойбай аға сұлтан пірім-ау соның қызы ұлпан сол жақ артқы аяғы ақ бақай маңдайында төбелі бар су төгілмейтін қара жорға тұр ғой міне | |
қыздың бір-ақ рет көз қиығын есенейге серпе тастап қарағанын марат мүсірептен басқа ешкім аңдамай қалған екен | |
кешкірген бұлыңғыр күн қапалақтаған қар арыз айтуға қыз келер деп кім ойлаған келген бетінде кие сөйлеп бәрінің көңілін сөзіне аударып әкеткен ұлпан қыз екендігін | |
солай бола тұрса да қыздың аты қыз ғой атақты батыр атақты әділ би атанған есенейге қыз көзімен | |
қалың қара шұға жалбағай бет-аузын жауып кеткенімен атандай қара көр аттың үстіндегі зор денелі адамның есеней екенін ұлпан да | |
бес жасар кезінде көргені де қорқатыны да есіне түскен бірақ өзін танытпай кетті есеней тобы аңырып қалды | |
не істеу керек қара жорғаны қыздың айыбы деп қалай алып қалар сұңғыла қыз бұларға бір ұяларлық ұпай салып кетті емес пе | |
ие малым жаным садағасы жаным арым садағасы дейтін елдің нақылын еске алсаң лайықты жұмыс болмапты | |
есеней жолдастарына қарады не істеу керек артықбай батырға тізе көрсеткендей болып келгеніміздің өзі қандай айып | |
қызының атын айыпқа алып қалғанымыз екінші айып арыз айта келген қыздың атын айыпқа алып қалғанымыз айып біткеннің ішінде ел естімегені болар | |
деп марат мүсіреп есенейдің қара шешектен қара шұбар болып қалған бетіне тура қарады есеней өмірінде айып тартып көрмеген айып-жазасы болған адамдарға | |
болмашыдан айыпты болғанына әрі күлкісі келеді әрі шешімін таба алмай тұрғаны анық | |
артықбай оны бір рет намыс өлімінен айырып алған екінші рет өлімнің өзінен айырып алған кәрі жолдасы батыр адам қара | |
марат мүсіреп айналайын адасым-ай таптың таптың менің кәрі бозымды бірге қосақтап жібер | |
ақ көңіл аңшы есеней жөнел деген бұйрығын кенжетайға иегімен нұсқады сәлем айт ертең сәлем беріп қайтармын өзі жетелеп жүрген есенейдің мұзбел дейтін | |
есеней жолдастарына ендігі байламын айтты осы жоннан әрі бір жылқы тұяқ салмасын мараттың қосынан басқа қостардың екеуін құсмұрынға қарай төртінші қосты өзіміздің | |
мараттың қосы осы маңда қала тұрсын екі адас менімен қаларсыңдар бекентай сен құсмұрын қосымен кетерсің жолдастары есенейдің бұйрығын орындауға тарасып кетті | |
есеней өз қосын тіктіруге тапсырған көлге қарай жалғыз бұрылды бұдан он жыл бұрын жер астындағының дыбысы елден бұрын маған жетуші еді | |
деп ойлады есеней әлде қадірім түсе бастағаны ма екен аңшының көпіртпесіне еріп кете бергенім қалай | |
бұрын ғой ондайды өзім анықтатып алушы едім жаңағы аз оқиға есенейдің көз алдына бұдан он бес жыл бұрын өткен оқиғаларды | |
артықбай батырдың ерекше бір ерліктерін еске түсірді ол бейбіт елді қайта-қайта шауып қайта-қайта талан-таражға салған кенесары төренің лаңы болатын кенесары орыс | |
деп шапқыншы жібереді де үш күн ішінде хабар болмаса шауып әкетеді жылқыға құмар қыз-келіншекке құмар тобыл бағлан капитан қалаларына жақын отырған бес | |
бұл рулардың сарыарқаға қарай шетірек отыратындары болғанымен қалың көпшілігі орыс қалаларына шектес отыратыны жан сақтап келіп еді | |
бұдан жиырма жыл бұрын хандық жойылғаннан кейін жаугершілік саябырлап бейбіт өмірдің іргесі бекіне бастаған | |
соның бәрін ұмытып кенесарыны хан сайлауға бұл елдер көнбей қойды шабылып жатыр қыз-келіншектері қорланып жатыр көнбей жатыр есеней | |
қазақ хандығы дегеннің шек-шеңбері де жоқ бұлжымай тұрар заңы да жоқ біреуі хан сайланса хан шыңғыстың барлық ұрпағы елді ру-руға бөліп алып билеп ойына келгенін | |
тоймайтын да қоймайтын да енді сол заманды кенесары қайта орнатпақшы ол заманнан бұл ел біржола безініп болған | |
маңдайы тайқылау төбесі шошақтау көрініп еді кенесары ақылды адам болмай шықты қазақ жерінің батысынан бастап шығысына дейін жетіп | |
орал орынбор тобыл түмен қызылжар омбы ірбіт үлкен шаһарлар ол қалалардың ішкі бетін астарлап қазақ-орыс станицалары орнап қалды | |
сонда кенесары хандығын қай жерге орнатпақшы бетпақ далаға ма оған ерген ел өзінен-өзі ақтабан-шұбырынды болмасқа не амалы болмақ | |
бұдан екі-үш жыл бұрын кенесарыға ерген елдердің қазір қашып жатқандары бар мұны да түсінбесе кенесары шын ақымақ екен отаршыл патшалықтың алары да аз емес орыс | |
ханның қазанына түсіп кеткеннің сенің аузыңа көбігі де тимейді сүйегі де тимейді осыны ойлаған елдер тыныштығын шайқап кенесары дүрбелеңіне ермей | |
осыны ойлаған есеней кенесарыға қарсылықтың туын көтерді керей-уақ деп аталатын бес болыс ел есенейдің айналасына жинала берді жинала берді | |
садақ оғы көбінесе алыстан атылады да әлсіз тиеді әлсіз жаралайды сойыл-шоқпары бар адам найзаны да оп-оңай қағып қалып ортасынан үзіп жібере алады | |
найзасы сынған адам құр қол адаммен бірдей қылыш деген қарама-қарсы қасарысып қылыштасу деген қазақ соғыстарының салтына кірмеген | |
үш жылға созылған есеней мен кенесары қолының соғысында әлі үш жүз адам өлген жоқ жараланып қатардан шығып қалған мүгедектер екі үйдің бірінде бар қазір кенесары | |
есеней де бес болыс елдің ер-азаматын қарама-қарсы топтап жайлау көлдеріне орнады | |
содан кейін жинаған қолын әр елдің батырларына сенімді ақсақалдарына тапсырып өзі қасына қырық адам ертіп дуан басы аға | |
ол адам кенесары қозғалысына қосылған да жоқ қарсылық та көрсетпей келеді шабылып жатқан елі бар кенесарыға кетіп жатқан елі бар аға сұлтан | |
үш жылға созылған талан-таражға селт еткен емес қысқа қарай қырық семіз соғым жазға қарай қырық сауын бие жүз бойдақ қой жинатып алады да соны | |
аға сұлтанның екі оқты мінезі басқарып отырған елінің ішіне ірткі салып та болды есеней аға сұлтанмен арасын біржола ашып алуға кетіп еді есеней аға сұлтан кеңесінің | |
әділ де қатал би атанған адам ұзақ ойланады байламын бір-ақ кесіп айтады ұры-қарыға шылық-былыққа қатал адам | |
қасында қарулы қырық жігіті бар дуан орталығына келді аға сұлтан ордасына сенімді серігі марат мүсіреппен бірге артықбай марат дейтін екі батырын ала кірді шыңғыс | |
төрлетіңіз бет-аузына адам тура қарай алмайтын қара шұбар орта бойлы адамдар кеудесінен ғана келетін алып денелі есенейге аға сұлтан әрі |
End of preview. Expand in Data Studio
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 18