conversations listlengths 2 2 |
|---|
[
{
"from": "human",
"value": "अथातोऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This shloka sets the stage for a detailed exploration o... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse is a concluding statement, attributing the preceding teachin... |
[
{
"from": "human",
"value": "चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम् । प्रायश्चित्तं प्रशमन प्रकृतिस्थापनं हितम् ॥ ३ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 3\", \"explanation\": \"This shloka en... |
[
{
"from": "human",
"value": "विद्याद्भेषजनामानि भेषजं द्विविधं च तत् । स्वस्थस्योर्जस्करं किञ्चित् किञ्चिदार्तस्य रोगनुत् ॥ ४ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 4\", \"explanation\": \"Thi... |
[
{
"from": "human",
"value": "अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम् । स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम् ॥ ५ ॥\nप्रायः,प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम् । प्रायः शब्दो विशेषार्थो ह्युभयं ह्युभयार्थकृत् ॥ ६ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhit... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथेन्द्रस्तदायुर्वेदामृतमृषिभ्यः संक्रम्योवाच - पतत् सर्वमनुष्ठेयम्, अयं च शिवः कालो रसायनानां दिव्याश्वौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याःः तद्यथा-- ऐन्द्री, ब्राह्मी, पयस्या, क्षीरपुष्पी श्रावणी, महाश्रावणी, शतावरी, विदारी, जीवन्ती, पुनर्नवा, नागवला, स्थिरा, वचा, छत्रा, अतिच्छत... |
[
{
"from": "human",
"value": "दीर्घमायुः स्मृति मेधामारोग्यं तरुणं वयः । प्रभावर्णस्वरौदार्य देहेन्द्रियबलं परम् ॥ ७॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka en... |
[
{
"from": "human",
"value": "वാक्सिद्धि प्रणति कान्तिं लभते ना रसायनात् । लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम् ॥ ८ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 8\", \"explanation\": \"These verses ... |
[
{
"from": "human",
"value": "अपत्य संतानकरं यत् सद्यः संप्रहर्षणम् । वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः ॥ ९ ॥\nभवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते । जीर्यतोऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते ॥ १० ॥\nप्रभूतशाखः शास्त्रीव येन चैत्यो यथा महान् । भवत्यच्य बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः ॥ ११ ॥\nसंतानमूलं येनेह... |
[
{
"from": "human",
"value": "यथोक्तगुणानामालकानां सहस्रमाईपलाशद्रोण्यां सपिधानायां बाष्पमनुद्वमन्त्यामारण्यगो-मयाग्निभिरुपस्वेदयेत्, तानि सुस्विन्नशीतान्युद्धृतकुल कान्यापोथ्याढकेन पिप्पलीचूर्णानामाढकेन च\nविडङ्गतण्डुलचूर्णानामध्यर्धेन चाढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्यामाढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषश्च संयो... |
[
{
"from": "human",
"value": "धन्वनि कुशास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णवर्णमृतिके वा व्यपगतविषश्वापदपवन सलिलाझिदोषे कर्पणवल्मीकश्मशानचेत्योषरावसथवर्जिते देशे यथर्तु सुखपवनसलिलादित्यसेविते जातान्यनुप-\nइतान्यनध्यारूढान्यबलान्यजीर्णान्यधिगतवीर्याणि शीर्णपुराणपर्णान्यसंजातान्यपर्णानि तपसि तपस्ये वामास... |
[
{
"from": "human",
"value": "बलातिबलाचन्दनागुरुधवतिनिशखदिर शिंशपासनस्वरसाः पुनर्नवान्ता चौषधयो दश नागवलयाव्याख्याताः ।\nस्वरसानामलाभे त्वयं स्वरसविधिः- चूर्णानामाढकमाढक मुदकस्याहोरात्रस्थितं मृदितपूर्त स्वरसवत् प्रयोज्यम् ॥ १२ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Cha... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्वस्थस्योर्जस्करं त्वेतद्द्द्विविधं प्रोक्तमौषधम् । यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तश्चिकित्सिते ॥ १३ ॥\nचिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम्। रसायनविधिश्वाग्रे वाजीकरणमेव च ॥ १४ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part... |
[
{
"from": "human",
"value": "भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरि कुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृत्तिकावलिप्तं गोमयानिभिरुपस्वेदयेत् तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्येत,\nतमष्टभागमधुसंप्रयुक्तं द्विगुणघृतमद्यात् तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति स... |
[
{
"from": "human",
"value": "अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात् । तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम् ॥ १५ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 15\", \"explanation\": \"This shloka (ver... |
[
{
"from": "human",
"value": "रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः । कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च ॥ १६ ॥\nकुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते । नृपवैद्य द्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम् ॥ १७ ॥\nनिवासे निर्भये रास्ते प्राप्योपकरणे पुरे । दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत् कुटीम् ॥ १८ ॥\nविस्तारोत्... |
[
{
"from": "human",
"value": "भवन्ति चात्रभल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च । भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि ॥ १७ ॥\nएते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाः परिकीर्तिताः । रोगप्रकृति सात्म्यस्तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥\nकफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन । यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निव... |
[
{
"from": "human",
"value": "प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः । रसायनैः शिवैरेतैर्बभूवुरमितायुषः ॥ २० ॥\nब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च । दीर्घायुषो यथाकामं संभृत्य त्रिदिवं गताः ॥ २१ ॥\nतस्मादायुःप्रकर्षार्थ प्राणकामैः सुखार्थिभिः । रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः ॥ २२ ॥\n"
},
... |
[
{
"from": "human",
"value": "रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा । निर्दिष्टाः प्राणेकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा ॥ २३ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 23\", \"explanation\": \"This shlo... |
[
{
"from": "human",
"value": "ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला । पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम् ॥ २४ ॥\nएषत्रियवकान् भागान् हेमसर्पिर्विषैर्विना । द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च ॥ २५ ॥\nसर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत् । घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे वान्नं प्रशस... |
[
{
"from": "human",
"value": "हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम् । वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम् ॥ २५ ॥\nपिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः । तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च ॥ २६ ॥\nत्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वाऽपि सर्पिषा । सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः ॥ २७ ॥\nशुद्धकोष... |
[
{
"from": "human",
"value": "समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम् । कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः ॥ २७ ॥ अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः । तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः ॥ २८ ॥\nरसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि । यथास्वमौषधं तेषां कार्य मुक्त्वा रसायनम् ॥ २९ ॥\n"
},
{
... |
[
{
"from": "human",
"value": "हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम् । दाषानुलोमनी लध्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम् ॥ २९ ॥\nआयुष्यां पौष्टिक धन्यां वयसः स्थापनी पराम् । सर्वरोगप्रशमनी बुद्धीन्द्रियवलप्रदाम् ॥ ३० ॥\nकुष्ठं गुल्ममुदावर्त शोषं पाण्ड्वामयं मदम् । अशसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम् ॥ ३१ ॥\nहृद्रोगं सशिरोरोग... |
[
{
"from": "human",
"value": "मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ ३० ॥\nआयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥ ३१ ॥\n"
},
{
"from": "assistant... |
[
{
"from": "human",
"value": "पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीमधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत् ॥ ३२ ॥\nतिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाषिता घृतभर्जिताः ॥ ३३ ॥\nप्रयोज्या मधुसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा । जेतुं कालं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयान् ॥ ३४ ॥\n... |
[
{
"from": "human",
"value": "क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम् । वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः ॥ ३६ ॥\nजीर्णे जीणं च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम् ॥ ३७ ॥\nपिष्टास्ता बलिभिः सेव्याः, शृत(मध्यबलैर्नरैः । चूर्णीकृता हस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति ॥ ३८ ॥\nदश... |
[
{
"from": "human",
"value": "ओषधीनां परा भूमिर्हिमवाञ् शैलसत्तमः । तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु ।। ३८ ।।\nआपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि । आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च ॥ ३९ ॥\nयान्यजग्धान्यपूतीनि निर्वणान्यगदानि च । तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम् ॥ ४० ॥\n"
},
{
"from... |
[
{
"from": "human",
"value": "ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः । यच्चौषधं विकाराणां सर्व तद्वैद्यसंश्रयम् ॥ ३९ ॥\nप्राणाचार्य बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम् । अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदतिशक्तितः ॥ ४० ॥\nअश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाविति स्मृतौ । यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम् ॥ ४१ ॥\nप्रशीर्णा ... |
[
{
"from": "human",
"value": "जीवकर्षभको मेदां जीवन्तीं सशतावरीम् । शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च ॥ ४१ ॥\nइत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत् । भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणेऽम्भसि ॥ ४५ ॥\nदशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम् । हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च ॥ ४६ ॥\nतानि सर्वाण्यनस... |
[
{
"from": "human",
"value": "त्रैफलेनायसी पात्री कल्केनालेपयेन्नवाम् । तमहोरात्रिकं लेपं पिवेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम् ॥ ४३ ॥\nप्रभूतस्नेहमशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते । अजरोऽरुक् समाभ्यासाज्जीवेच्चैव समाः शतम् ॥ ४४ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part ... |
[
{
"from": "human",
"value": "मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिषा । त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥ ४५ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 45\", \"explanation\": \"This s... |
[
{
"from": "human",
"value": "सर्वलौहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा । विडङ्गपिप्पलीभ्यां च त्रिफला लवणेन च ॥ ४६ ॥\nसंवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिबलप्रदा । भवत्यायुः प्रदाधन्या जरारोगनिबर्हणी ॥ ४७ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthana... |
[
{
"from": "human",
"value": "अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु । नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य संभवः ॥ ४८ ॥\nनश्च रजतात्ताम्राद्वरात् कृष्णायसादपि । रसायनं तद्विधिभिस्तद्वृष्यं तच्च रोगनुत् ॥ ४९ ॥\nवातपित्तकफमैश्च नियू हैस्तत् सुभावितम् । वीर्योत्कर्ष परं याति सर्वैरेकैकशोऽपि वा ॥ ५० ॥\n"
},
{
... |
[
{
"from": "human",
"value": "प्रक्षिप्तोद्धृतमप्येनत् पुनस्तत् प्रक्षिपेद्रसे । कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना ॥ ५१ ॥\nपूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश्वर्णीकृतैः सह । तत् पीतं पयसा दद्याद्दीर्घमायुः सुखान्वितम् ॥ ५२ ॥\nजराव्याधिप्रशमनं देहदाकरं परम् । मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत् प्रयोजयेत् ॥ ५३ ॥\nप्रय... |
[
{
"from": "human",
"value": "विद्यासमाप्तौ भिषजस्तृतीया जातिरुच्यते । अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना ॥ ५२ ॥\nविद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सस्त्वमार्षमथापि वा । ध्रुवमाविशति ज्ञानात्तस्माद्वैद्यो त्रिजः स्मृतः ॥ ५३ ॥\nनाभिध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत् । प्राणाचार्य बुधः कश्चिदिच्छन्नायुरनित्वरम... |
[
{
"from": "human",
"value": "जातेर्विशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्यतः परम् ॥ ५५ ॥\nहेमाद्याः सूर्य संतप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः । जत्वाभं मृदु मृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु ॥ ५६ ॥\nमधुरम्ध सतिक्तश्च जपापुष्पनिभश्च यः । कटुर्विपाके शीतश्च स सुवर्णस्य निस्रवः ॥ ५७ ॥\nरूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते । ... |
[
{
"from": "human",
"value": "यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थिचूर्णयेत् । तदामलकसहस्त्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवा जीवन्तीनागबलाब्रह्म सुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गतामृताचन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभा... |
[
{
"from": "human",
"value": "भवन्ति चात्र- इदं रसायनं ब्राह्म महर्षिगणसेवितम् । भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः ।। ५९ ।।\nकान्तः प्रजानां सिद्धार्थश्चन्द्रादित्यसमद्युतिः । श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षे चास्य प्रवर्तते ॥ ६० ॥\nधरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः । स भवत्यविषं चास्य गात्रे संपद्यते विषम् ॥ ६१ ... |
[
{
"from": "human",
"value": "बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मयः पाटलिर्बला । पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥६२॥\nशृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु । अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी ॥ ६३ ॥\nमुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् । विदारी मूलानि काकी काकनासिका ॥ ६४ ॥\nएषां पलोन्म... |
[
{
"from": "human",
"value": "आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम् । अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्तरसायनम् ॥ ६३ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 63\", \"explanation\": \"This shloka (63)... |
[
{
"from": "human",
"value": "सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः । आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्व संप्रकाशितम् ॥ ६४ ॥"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 64\", \"explanation\": \"This shloka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा । रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः ॥ ६६ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 66\", \"explanation\": \"This verse (66) ac... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथामलकहरीतकी नामामलकविभीतकानां हरीतकीबिभीतकानामामलकहरीतकीबिभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदाऽवलिप्तानां कुकूलस्विन्नानामकुलकानां पल सहस्रमुलूखले संपोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेदनन्न भुग्यथोक्तेन विधिनाः तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा... |
[
{
"from": "human",
"value": "हरीतक्यामलकविभीतकपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीव कर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसंप्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसंप्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानोऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिभ्य शालिषष्टिकमुष्णोदकानुपानमश्नञ्जराव्याधिपापाभि... |
[
{
"from": "human",
"value": "हरीतक्यामलकविभीतक हरिद्रास्थिरावलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च सन्नीयामलकस्वरसशतपरिपीतमामलकचूर्णमयश्वर्णचतुर्भागसंप्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्रयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नमश... |
[
{
"from": "human",
"value": "भवन्ति चात्र- यथाऽमराणाममृतं यथा भोगवतां सुधा । तथाऽभवन्महर्षीणां रसायनविधिः पुरा ॥ ७८ ॥\nन जरां न च दौर्बल्यं नातुर्य निधनं न च । जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा ॥ ७९ ॥\nन केवलं दीर्घमिहायुरनुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते । गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैति ... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र श्लोकः- अभयामकीयेऽस्मिन् पड्योगाः रसायनानां सिद्धानामायुर्यैरनुवर्तते ॥ ८१ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :1, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 81\", \"explanation\": \"This shloka marks t... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः संयोगशरमूलीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :2, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This shloka, the very first of the Vājīkaraṇa cha... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :2, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse is a concluding statement, attributing the preceding teachin... |
[
{
"from": "human",
"value": "वाजीकरणमन्विच्छेत् पुरुषो नित्यमात्मवान् । तदायत्तौ हि धर्मार्थी प्रीतिश्च यश एव च ॥ ३ ॥\nपुत्रस्यायतनं ह्येतद्गुणाश्चैते सुताश्रयाः ।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :2, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka... |
[
{
"from": "human",
"value": "वाजीकरणमध्यं च क्षेत्रं स्त्री या प्रहर्षिणी ॥ ४ ॥\nइष्टा ह्येकैकशोऽप्यर्था परं प्रीतिकराः स्मृताः । किं पुनः स्त्रीशरीरे ये सङ्घातेन प्रतिष्ठिताः ॥ ५ ॥\n(सङ्घातो हीन्द्रियार्थानां स्त्रीषु नान्यत्र विद्यते । )\nत्र्याश्रयो हीन्द्रियार्थो यः स प्रीतिजननोऽधिकम्। स्त्रीषु प्रीतिर्... |
[
{
"from": "human",
"value": "शुकलेजीवनीयैश्व बृंहणेर्बलवर्धनैः । क्षीरसजननश्चैव पयः सिद्धं पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥\nयुक्तं गोधूमचूर्णन सघृतक्षौद्रशर्करम् पर्यायेण प्रयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम् ॥ ७ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :2, S... |
[
{
"from": "human",
"value": "नानाभतया तु लोकस्य दैवयोगाश्च योषिताम् ॥८॥\nतं तं प्राप्य विवर्धन्ते नरं रूपादयो गुणाः । वयोरूपवचोहावैर्या यस्य परमाङ्गना ॥ ९ ॥\nप्रविशत्याशु हृदयं दैवाद्वा कर्मणोऽपि वा । हृदयोत्स्वरूपा या या समानमनः शया ॥ १० ॥\nसमानसत्त्वा या वश्या या यस्य प्रीयते प्रियैः । या पाशभूता सर्वेषाम... |
[
{
"from": "human",
"value": "चटकानां सहंसानां दक्षाणां शिखिनां तथा । शिशुमारस्य नकस्य भिषक शुक्राणि संहरेत् ॥ १०॥\nगव्यं सर्पिर्वराहस्य कुलिङ्गस्य वसामपि । षष्टिकानां च चूर्णानि चूर्णे गोधूमकस्य च ॥ ११ ॥\nएभिः पूपलिकाः कार्याः शष्कुल्यो वर्तिकास्तथा । पूपा धानाश्च विविधा भक्ष्याश्चान्ये पृथग्विधाः ॥ १२ ॥\nए... |
[
{
"from": "human",
"value": "मण्डलैर्जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम् । अपन्यजननं सिद्धं सघृतक्षौद्रशर्करम् ॥ ११ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita Part 2, Chapter :2, Sthanam :Chikitsasthanam, Shloka Number: 11\", \"explanation\": \"This shloka (verse ... |
[
{
"from": "human",
"value": "त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः । भृष्टाः सशर्कराक्षौद्राः क्षीरधारायदोहिताः ॥ १२ ॥\nपीत्वा यथाबलं चोर्ध्वं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । भुक्त्वा न रात्रिमस्तब्धं लिङ्गं पश्यति ना क्षरत् ॥ १३ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhit... |
[
{
"from": "human",
"value": "आत्मगुप्ताफलं माषान् खर्जूराणि शतावरीम् । शृङ्गाटकानि मृद्वीकां साधयेत् प्रसृतोम्मितम् ||१४||\nक्षीरप्रस्थं जलप्रस्थमेतत् प्रस्थावशेषितम् । शुद्धेन वाससा पूतं योजयेत् प्रसृतैस्त्रिभिः ॥ १५ ॥\nशर्करायास्तुगाक्षीर्याः सर्पिषोऽभिनंवस्य च । तत् पाययेत सक्षौद्रं षष्टिकानं च भोजयेत् ॥... |
[
{
"from": "human",
"value": "फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचिकारिणाम् । कुडवश्चूर्णितानां स्यात् स्वयङ्गताफलस्य च ||१५||\nकुडवश्चैव माषाणां द्वौ द्वौ च तिलमुद्रयोः । गोधूमशालिचूर्णानां कुडवः कुडवो भवेत् ॥ १६ ॥\nसर्पिषः कुडवश्चैकस्तत् सर्व क्षीरमर्दितम् । पच्चा पूपलिकाः खादेद्वह्नयः स्युर्यस्य योषितः ।। १७... |
[
{
"from": "human",
"value": "अच्छायश्चैकशाखश्च निष्फलश्च यथा सः ॥ १६ ॥\nअनिष्टगन्धश्चैकश्च निरपत्यस्तथा । चित्रदीपः सरः शुष्कमधातुर्धातुसन्निभः ॥ १७ ॥\nनिष्प्रजस्तृणपूलीति मन्तव्यः पुरुषाकृतिः । अप्रतिश्च नग्नश्च शून्यश्चैकेन्द्रियश्च ना ॥ १८ ॥\nमन्तव्यो निष्क्रियश्चैव यस्यापत्यं न विद्यते । बहुमूर्तिर्बहुम... |
[
{
"from": "human",
"value": "आर्द्राणि मत्स्यमांसानि शफरीर्वा सुभर्जिताः । तप्ते सर्पिषि यः खादेत् स गच्छेत् स्त्रीषु न क्षयम् ॥१७॥\nघृतभृष्टान् रसे च्छागे रोहितान् फलसारिके । अनुपीतरसान् स्निग्धानपत्यार्थी प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka... |
[
{
"from": "human",
"value": "खर्जूरीमस्तकं माषान् पयस्यां च शतावरीम् । खर्जूराणि मधूकानि मृद्वीका मजा ॥१८॥\nपलोन्मितानि मतिमान् साधयेत् सलिलाढके । तेन पादावशेषेण क्षीरप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १९ ॥\nक्षीरशेषेण तेनाद्याद् घृताढ्य षष्टिकौदनम् । सशर्करेण संयोग एष वृष्यः परं स्मृतः ॥ २० ॥\n"
},
{
"from": "ass... |
End of preview. Expand in Data Studio
No dataset card yet
- Downloads last month
- 5