Dataset Viewer
Auto-converted to Parquet Duplicate
text
stringlengths
25
5.42k
phonemes
stringlengths
19
5.93k
Historiako lehenengo zientzia izan da astronomia. Zibilizazio eta kultura guztiek garatu duten argizagien jakintza, argizagien izaera eta mugimenduari buruzko teoria eta azalpen ezberdinak proposatuz. Hala ere, askotan zientziatik at izaera jainkotiarra esleitu zaie argizagiei, eguzkiaren eta ilargiaren kasuan bereziki...
'istoɾiako le'enenɡo ʂi'entʂia iʂ'an da astr'onomia. ʂiβ'iliʂaʂio eta kult'uɾa ɣuʂt'iek ɡaɾ'atu ðut'en arɡ'iʂaɣien ɟak'intʂa, arɡ'iʂaɣien iʂ'aeɾa eta muɣ'imenduaɾi βuɾ'uʂko te'oɾia eta aʂ'alpen eʂb'erdiɲak prop'osatuʂ. 'ala eɾ'e, ask'otan ʂi'entʂiatik 'at iʂ'aeɾa ʝajnk'otiara esl'ejtu ʂaʝ'e arɡ'iʂaɣiej, eɣ'uʂkiaɾen eta...
Artean zientzia modernoaren metodologiarekin lantzen ez bazen ere, astronomiaren hastapenak antzinateko zibilizazio guztien ondare kulturalean azaltzen dira.
art'ean ʂi'entʂia moð'ernoaɾem met'oðoloɣiaɾekin l'antʂen 'eʂ paʂ'en eɾ'e, astr'onomiaɾen 'astapenak antʂ'iɲateko ʂiβ'iliʂaʂio ɣuʂt'ien ond'aɾe kult'uɾalean aʂ'altʂen diɾ'a.
Begi hutsez ikusten diren zeruko astro nabarmenenen higidura eta aldaketen ageritasunak gizakia bultzatu zuten fenomeno horien erregistroa eta azterketa egitera.
beɣ'i 'utseʂ ik'usten diɾ'en ʂ'eɾuko astr'o naβ'armenenen 'iɣiðuɾa eta ald'aketen aɣ'eɾitasunak ɡiʂ'akia βultʂ'atu ʂut'en fen'omeno oɾien er'eɣistroa eta aʂt'erketa eɣ'iteɾa.
Eklipseak, segur aski, eragin handiko fenomenoak ziren ikusgarritasunagatik, eta baita noizbehinka agertzen ziren kometa eta supernobak ere.
ekl'ipseak, seɣ'ur ask'i, eɾ'aɣin 'andiko fen'omenoak ʂiɾ'en ik'usɡaritasunaɣatik, eta βajta nojʂb'einka aɣ'ertʂen ʂiɾ'en kom'eta eta sup'ernoβak eɾ'e.
Izar finkoak ziren beste astroen higidura aztertzeko erreferentzia egokia.
iʂ'ar fink'oak ʂiɾ'em b'este astr'oen 'iɣiðuɾa aʂt'ertʂeko er'efeɾentʂia eɣ'okia.
Britainia Handiko estoneengeko monumentu megalitikoa lan horren ondorioa da.
brit'aɲia 'andiko est'oneenɡeko mon'umentu meɣ'alitikoa l'an 'oren ond'oɾioa ð'a.
Adibidez, eraikuntzaren zentroan zegoen behatzaileari, zutarri batek zehazki erakusten zion nondik ateratzen zen Eguzkia udako solstizioan, eta hainbat zulotan sartutako egurrezko zutoinek Ilargiaren higiduraren ibilbideko puntu garrantzitsuenak markatzen zizkioten.
að'iβiðeʂ, eɾ'ajkuntʂaɾen ʂentr'oan ʂeɣ'oem be'atʂaʎeaɾi, ʂut'ari βat'ek ʂe'aʂki eɾ'akusten ʂi'on nond'ik at'eɾatʂen ʂen eɣ'uʂkia uð'ako solst'iʂioan, eta ajmbat ʂul'otan sart'utako eɣ'ureʂko ʂut'oɲek iʎ'arɡiaɾen 'iɣiðuɾaɾen iβ'ilβiðeko p'untu ɣar'antʂitsuenak mark'atʂen ʂiʂk'ioten.
Bistakoa da, hortaz, astronomiaren helburu izan ziren lehenengo astroak Eguzkia, Ilargia eta begi hutsez ikusten diren planetak izan zirela, eta lehenengo lanetako bat egutegia antolatzea izan zela.
bist'akoa ð'a, ortaʂ, astr'onomiaɾen 'elβuɾu iʂ'an ʂiɾ'en le'enenɡo astr'oak eɣ'uʂkia, iʎ'arɡia eta βeɣ'i 'utseʂ ik'usten diɾ'em plan'etak iʂ'an ʂiɾ'ela, eta le'enenɡo lan'etako βat eɣ'uteɣia ant'olatʂea iʂ'an ʂel'a.
hamalaugarren mendean, eta kolonaurreko zibilizazio batzuek erabiltzen zituztenak oso zehaztasun handikoak ziren.
'amalawɣarem mend'ean, eta kol'onawreko ʂiβ'iliʂaʂio βatʂ'uek eɾ'aβiltʂen ʂit'uʂtenak os'o ʂe'aʂtasun 'andikoak ʂiɾ'en.
Gugandik hurbilago, beste batzuen artean, egiptoarrek, babiloniarrek eta greziarrek garatu zuten astronomia. Erromatarren garaian eta Erdi Aroan zehar, arabiarrek eta ekialdeko beste zibilizazio batzuek eraman zuten lekukoa. Errenazimentuarekin batera, garapen gunea berriz ere mendebaldeko Europan kokatu zen, eta astro...
ɡuɣ'andik 'urbiʎaɣo, b'este βatʂ'uen art'ean, eɣ'iptoarek, baβ'iʎoniarek eta ɣreʂ'iarek ɡaɾ'atu ʂut'en astr'onomia. er'omataren ɡaɾ'aʝan eta erd'i aɾ'oan ʂe'ar, aɾ'aβiarek eta ek'ialdeko β'este ʂiβ'iliʂaʂio βatʂ'uek eɾ'aman ʂut'en lek'ukoa. er'enaʂimentuaɾekim bat'eɾa, ɡaɾ'apen ɡun'ea βer'iʂ eɾ'e mend'eβaldeko ewɾ'opan...
Haize berriek bultzatuta, batzuek ez zuten dogmatzat hartzen arabiarrek eginiko itzulpenei esker jasotako greziarren jakituria, eta, adibidez, planeten higidurak azaltzeko, ene Kopernikok heliozentrismoa proposatu zuen geozentrismoa baino eredu egokiago gisa.
ajʂe βer'iek bultʂ'atuta, batʂ'uek e tʂ'uten doɣm'atʂat 'artʂen aɾ'aβiarek eɣ'iɲiko itʂ'ulpenej esk'er ʝ'asotako ɣreʂ'iaren ɟak'ituɾia, et'a, að'iβiðeʂ, plan'eten 'iɣiðuɾak aʂ'altʂeko, en'e kop'ernikok 'elioʂentrismoa prop'osatu ʂu'en ɡe'oʂentrismoa βaɲo eɾ'eðu eɣ'okiaɣo ɣ'isa.
Aipatutako bi mugarrietan oinarrituz, alegia, teleskopioaren erabileran eta I Newtonen ekarpen teorikoetan, astronomia zientzia moderno bihurtu zen. Batetik, teleskopio - nahiz behaketateknikentzako hobekuntzen garapena etengabea izan zen. O ze RA merrek lehenengo zirkulu meridianoa eraiki zuen, I Newtonek berak, jota ...
ajp'atutako β'i muɣ'arietan oɲ'arituʂ, aleɣia, tel'eskopioaɾen eɾ'aβiʎeɾan eta 'i newt'onen ek'arpen te'oɾikoetan, astr'onomia ʂi'entʂia moð'erno βi'urtu ʂen. bat'etik, tel'eskopio- n'aiʂ be'aketateknikentʂako 'oβekuntʂen ɡaɾ'apena et'enɡaβea iʂ'an ʂen. 'o ʂe r'a mer'ek le'enenɡo ʂ'irkulu meɾ'iðianoa eɾ'ajki ʂu'en, 'i ...
Bestetik, tresna teoriko berriei esker, mila seiehun eta laurogeita bian behatu ahal izan zen kometaren orbitaren parametroak eta periodoa kalkulatu zituen E jalleik.
b'estetik, tresn'a te'oɾiko βer'iej esk'er, miʎ'a seʝ'eun eta lawɾ'oɣejta βi'am be'atu a'al iʂ'an ʂen kom'etaɾen orb'itaɾem paɾ'ametroak eta peɾ'ioðoa kalk'ulatu ʂit'uen 'e ʝaʎ'ejk.
Aurrez, mila bostehun eta hogeita hamaika eta mila seiehun eta zazpian ikusitakoa zela frogatu zuen, eta berriz ere mila zazpiehun eta berrogeita hamazortzian itzuliko zela ; lan hori ere lehenengo aldiz egin zen.
awr'eʂ, miʎ'a βost'eun eta 'oɣejta 'amajka eta miʎ'a seʝ'eun eta ʂ'aʂpian ik'usitakoa ʂ'ela froɣ'atu ʂu'en, eta βer'iʂ eɾ'e miʎ'a ʂ'aʂpieun eta βer'oɣejta 'amaʂortʂian itʂ'uliko ʂel'a; l'an oɾi eɾ'e le'enenɡo ald'iʂ eɣ'in ʂen.
A ze Clairautek kalkulu zehatzagoak egin zituen Jupiter eta Saturnok kometaren orbitan zuten eragina ere kontuan hartuz, eta itzuleradata zehaztasun handiz kalkulatu zuen.
'a ʂe klajɾ'awtek kalk'ulu ʂe'atʂaɣoak eɣ'in ʂit'uen ɟup'iter eta sat'urnok kom'etaɾen orb'itan ʂut'en eɾ'aɣiɲa eɾ'e k'ontuan 'artuʂ, eta itʂ'uleɾaðata ʂe'aʂtasun 'andiʂ kalk'ulatu ʂu'en.
Hala ere, planeta horren higidura ez zetorren bat kalkulu teorikoek aurresaten zutenarekin, eta jota ze Adamsek eta U leberrierrek, bakoitzak bere bidetik, Uranoren perturbazioek eragiten zuten zortzigarren planeta baten existentzia aurresan zuten, eta baita bere posizioa kalkulatu ere. mila zortziehun eta berrogeita s...
'ala eɾ'e, plan'eta 'oren 'iɣiðuɾa e tʂ'etorem b'at kalk'ulu te'oɾikoek 'awresaten ʂut'enaɾekin, eta ʝ'ota ʂe að'amsek eta 'u leβ'erierek, bak'ojtʂak beɾ'e βið'etik, uɾ'anoɾem pert'urbaʂioek eɾ'aɣiten ʂut'en ʂortʂ'iɣarem plan'eta βat'en eʃ'istentʂia 'awresan ʂut'en, eta βajta βeɾ'e pos'iʂioa kalk'ulatu eɾ'e. miʎ'a ʂort...
Antzeko problema bat ze efe gausek ebatzi zuen mila zortziehun eta batean, baina askoz ere zailagoa, eskura zeuden datuen urritasunagatik eta astroaren balizko orbitari buruzko beste inolako informaziorik ezagutzen ez zelako.
antʂ'eko proβl'ema βat ʂe ef'e ɣaws'ek eβ'atʂi ʂu'em miʎ'a ʂortʂ'ieun eta βat'ean, baɲa ask'oʂ eɾ'e ʂaʎ'aɣoa, esk'uɾa ʂewð'en dat'uen ur'itasunaɣatik eta astr'oaɾem bal'iʂko orb'itaɾi βuɾ'uʂko β'este iɲ'olako inf'ormaʂioɾik eʂ'aɣutʂen 'eʂ ʂ'elako.
Urte horren hasieran, ge piazik Zeres asteroidea aurkitu zuen, baina bakarrik berrogeita bat egunean behatu ahal izan zuen, Eguzkiaren atzealdean ezkutatu aurretik.
'urte 'oren 'asieɾan, ɡ'e pi'aʂik ʂeɾ'es ast'eɾojðea awrk'itu ʂu'en, baɲa βak'arik ber'oɣejta βat eɣ'uneam be'atu a'al iʂ'an ʂu'en, eɣ'uʂkiaɾen 'atʂealdean eʂk'utatu 'awretik.
Erronka, orbita kalkulatzea zen, Eguzkiaren ostetik atera ondoren berriz ere behatu ahal izateko.
er'onka, orb'ita kalk'ulatʂea ʂ'en, eɣ'uʂkiaɾen ost'etik at'eɾa ond'oɾem ber'iʂ eɾ'e βe'atu a'al iʂ'ateko.
piaziren neurketak urte hartako ekainean argitaratu ziren, eta gausek urtebukaerarako kalkulatua zuen orbita.
pi'aʂiɾen newrk'etak 'urte 'artako ek'aɲean arɡ'itaɾatu ʂiɾ'en, eta ɣaws'ek 'urteβukaeɾaɾako kalk'ulatua ʂu'en orb'ita.
Gorago esan bezala, eta adibide modura aipatu diren lorpenak eta haiek erdiesteko metodologiak erakusten dutenez, astronomiak bere lekua hartu zuen zientzia moderno gisa, beste jakintza arlo batzuekin batera.
ɡoɾ'aɣo es'am beʂ'ala, eta að'iβiðe moð'uɾa ajp'atu ðiɾ'en lorp'enak eta aʝek erd'iesteko met'oðoloɣiak eɾ'akusten dut'eneʂ, astr'onomiak beɾ'e l'ekua 'artu ʂu'en ʂi'entʂia moð'erno ɣ'isa, b'este ʝak'intʂa 'arlo βatʂ'uekim bat'eɾa.
Aurreko atalean deskribatutako astronomia modernoaren lehen loraldiak hemeretzigarren mendera arte iraun zuen, eta, batez ere, posizioastronomia eta zerutar mekanikaren garapena ekarri zuen. hemeretzigarren mendearen erdialdetik aurrera, ordea, astronomiaren beste atal berri bat hasi zen garatzen : astrofisika. Kasu ho...
awr'eko at'alean deskr'iβatutako astr'onomia moð'ernoaɾen le'en loɾ'aldiak 'emeɾetʂiɣarem mend'eɾa art'e iɾ'awn ʂu'en, et'a, bat'eʂ eɾ'e, pos'iʂioastronomia eta ʂ'eɾutar mek'anikaɾen ɡaɾ'apena ek'ari ʂu'en. 'emeɾetʂiɣarem mend'eaɾen erd'ialdetik 'awreɾa, ordea, astr'onomiaɾem b'este at'al βer'i βat asi ʂen ɡaɾ'atʂen: a...
Aurrerapenak astiro etorri ziren zientziaren atal honetan, baina urrats txikien ondorioz izan bazen ere, hemeretzigarren mendearen hasieran nabarmena zen Eguzkiaren igorpenak argi ikusgaiaren alorretik kanpo ere bazuela osagairik.
awr'eɾapenak ast'iɾo et'ori ʂiɾ'en ʂi'entʂiaɾen at'al 'onetan, baɲa ur'as tʃik'ien ond'oɾioʂ iʂ'am baʂ'en eɾ'e, 'emeɾetʂiɣarem mend'eaɾen 'asieɾan naβ'armena ʂ'en eɣ'uʂkiaɾen iɣ'orpenak arɡ'i ik'usɡaʝaɾen al'oretik k'ampo eɾ'e βaʂ'uela os'aɣajɾik.
jertxelek mila eta zortziehunean frogatu zuen infragorriaren aldera luzatzen zela eta jota ube bikoitza Ritterek, berriz, ultramorearen aldera egiten zuela.
ɟertʃ'elek miʎ'a eta ʂortʂ'ieunean froɣ'atu ʂu'en infr'aɣoriaɾen ald'eɾa luʂ'atʂen ʂel'a eta ʝ'ota uβ'e βik'ojtʂa ric'eɾek, ber'iʂ, ultr'amoɾeaɾen ald'eɾa eɣ'iten ʂu'ela.
Urtebete geroago, ube bikoitza jatxe Wollastonek Eguzkiaren argia nahikoa sakabanatzea lortu zuen koloretako marren artean marra ilunak ere behatzeko.
urt'eβete ɣeɾ'oaɣo, uβ'e βik'ojtʂa ʝatʃ'e u'oʎastonek eɣ'uʂkiaɾen arɡ'ia na'ikoa sak'aβanatʂea lort'u ʂu'en kol'oɾetako mar'en art'eam mar'a iʎ'unak eɾ'e βe'atʂeko.
Hala ere, ez zituen hartakotzat hartu, eta koloretako marren arteko garrantzirik gabeko bereizletzat jo zituen.
'ala eɾ'e, e tʂ'ituen 'artakotʂat 'artu, eta kol'oɾetako mar'en art'eko ɣar'antʂiɾik ɡaβ'eko βeɾ'ejʂletʂat ɟ'o ʂit'uen.
jota Fraunhoferrek mila zortziehun eta hamalauan bostehun marra ilunetik gora katalogatu zituen Eguzkiaren espektroan, eta, interpretatzen jakin izan ez bazuen ere, espektroaren zati garrantzitsutzat jo zituen.
ɟ'ota frawn'oferek miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'amalawam bost'eum mar'a iʎ'unetik ɡoɾ'a kat'aloɣatu ʂit'uen eɣ'uʂkiaɾen esp'ektroan, et'a, int'erpretatʂen ɟak'in iʂ'an 'eʂ paʂ'uen eɾ'e, esp'ektroaɾen ʂ'ati ɣar'antʂitsutʂat ɟ'o ʂit'uen.
Interpretazio zuzena mila zortziehun eta berrogeita hemeretzian ezarri zuen ge erre Kirchoffek. Batetik, elementu zein konposatu kimiko bakoitzak bere espektro bereizgarria duela proposatu zuen, eta, beraz, iturri ezezagun batetik jasotako argia analizatuz bere osaketa kimikoa ondoriozta daitekeela. Bestetik, tenperatu...
int'erpretaʂio ʂuʂ'ena miʎ'a ʂortʂ'ieun eta βer'oɣejta 'emeɾetʂian eʂ'ari ʂu'en ɡ'e er'e kirtʃ'offek. bat'etik, el'ementu ʂ'ejn komp'osatu k'imiko βak'ojtʂak beɾ'e esp'ektro βeɾ'ejʂɡaria ðu'ela prop'osatu ʂu'en, et'a, beɾaʂ, it'uri eʂ'eʂaɣum bat'etik ɟ'asotako arɡ'ia an'aliʂatuʂ beɾ'e os'aketa k'imikoa ond'oɾioʂta ðajt...
Bestalde, astrofisikaren lehenengo behaketasaioa Fraunhoferrek berak egin zuela esan genezake ; bera izan zen difrakziosare bat teleskopio bati erantsi eta izar eta planeten espektroak lortu zituen lehena.
bestalde, astr'ofisikaɾen le'enenɡo βe'aketasaʝoa frawn'oferek beɾ'ak eɣ'in ʂu'ela es'an ɡen'eʂake; b'eɾa iʂ'an ʂen difr'akʂiosaɾe βat tel'eskopio βat'i eɾ'antsi eta iʂ'ar eta plan'eten esp'ektroak lort'u ʂit'uen le'ena.
Lehenago esan bezala, argazkigintzak ere berebiziko garrantzia izan zuen astrofisikaren garapenean. Teleskopioei argazkikamerak erantsi zizkietenetik behaketak ez zituzten eskuz marraztu behar izan ; aurrerantzean, bada, artxibo askoz ere osatuago eta zehatzagoak bildu ahal izan ziren. Horrekin batera, beste abantaila ...
le'enaɣo es'am beʂ'ala, arɡ'aʂkiɣintʂak eɾ'e βeɾ'eβiʂiko ɣar'antʂia iʂ'an ʂu'en astr'ofisikaɾen ɡaɾ'apenean. tel'eskopioej arɡ'aʂkikameɾak eɾ'antsi ʂiʂk'ietenetik be'aketak e tʂ'ituʂten esk'uʂ mar'aʂtu βe'ar iʂ'an; awr'eɾantʂean, baða, artʃ'iβo ask'oʂ eɾ'e os'atuaɣo eta ʂe'atʂaɣoak b'ildu a'al iʂ'an ʂiɾ'en. 'orekim bat...
Helburu jakin batekin eginiko argazkiak une horretan interesik gabekotzat jotzen diren beste astro asko ere jasotzen ditu, gerora aztergai bihur litezkeenak.
'elβuɾu ʝ'akim bat'ekin eɣ'iɲiko arɡ'aʂkiak un'e 'oretan int'eɾesik ɡaβ'ekotʂat ɟ'otʂen diɾ'em b'este astr'o 'asko eɾ'e ʝas'otʂen dit'u, ɡeɾ'oɾa aʂt'erɡaj βi'ur lit'eʂkeenak.
Argazkigintza nahiko goiz erabiltzen hasi zen astronomian, eta profesionalek behatokietan integratu aurretik ere astronomiazaleek zeruobjektu askoren argazkiak egin zituzten. Izan ere, ele jota eme Daguerrek, argazkigintzaren sortzaileetako batek, efe jota de Arago astronomoak eskatuta, Ilargiaren lehenengo argazkia eg...
arɡ'aʂkiɣintʂa na'iko ɣ'ojʂ eɾ'aβiltʂen 'asi ʂ'en astr'onomian, eta prof'esionalek be'atokietan int'eɣratu 'awretik eɾ'e astr'onomiaʂaleek ʂeɾ'uobʝektu 'askoɾen arɡ'aʂkiak eɣ'in ʂit'uʂten. iʂ'an eɾ'e, el'e ʝ'ota em'e ðaɣ'uerek, arɡ'aʂkiɣintʂaɾen sortʂ'aʎeetako βat'ek, ef'e ʝ'ota ð'e aɾ'aɣo astr'onomoak esk'atuta, iʎ'ar...
Lehenengo izarren espektroak lortu ondoren argiro ikusi zen izarrak Eguzkiaren antzeko astroak zirela, baina baita horien aldaera zabala zela ere.
le'enenɡo iʂ'aren esp'ektroak lort'u ond'oɾen arɡ'iɾo ik'usi ʂen iʂ'arak eɣ'uʂkiaɾen antʂ'eko astr'oak ʂiɾ'ela, baɲa βajta oɾien ald'aeɾa ʂaβ'ala ʂ'ela eɾ'e.
Horren ondorio da A Secchik mila zortziehun eta hirurogeita zazpian argitaratu zuen izarren lehenengo sailkapen espektrala, hirurehun eta hamasei izar katalogatzen zituena.
'oren ond'oɾio ð'a 'a sektʃ'ik miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣejta ʂ'aʂpian arɡ'itaɾatu ʂu'en iʂ'aren le'enenɡo sajlk'apen esp'ektrala, 'iɾuɾeun eta 'amasej iʂ'ar kat'aloɣatʂen ʂit'uena.
Zalantzarik gabe lan handia izan zen, kontuan izanez gero artean espektrografia, hau da, argazki bidez espektroen espektrogramak lortzeko teknika, garatzen hasi gabe zegoela. mila zortziehun eta hirurogeita hamabian hasitako garapen horrek erraztu egin zuen azterketa teorikoetarako beharrezkoak ziren izarren espektroen...
ʂal'antʂaɾik ɡaβ'e l'an 'andia iʂ'an ʂen, k'ontuan iʂ'aneʂ ɡeɾ'o art'ean esp'ektroɣrafia, 'aw ð'a, arɡ'aʂki βið'eʂ esp'ektroen esp'ektroɣramak lortʂ'eko tekn'ika, ɡaɾ'atʂen 'asi ɣaβ'e ʂeɣ'oela. miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaβian asitako ɣaɾ'apen 'orek er'aʂtu eɣ'in ʂu'en aʂt'erketa te'oɾikoetaɾako βe'areʂkoak ʂi...
járbar obserbatorin, mila zortziehun eta laurogeita seian hasita eginiko lanaren ondorio da jenri Draper Catalog katalogoa.
ɟ'arbar k'olitʃ oβs'erbatoɾin, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta lawɾ'oɣejta seʝ'an asita eɣ'iɲiko lan'aɾen ond'oɾio ð'a ʝenr'i ðrap'er kat'aloɣ kat'aloɣoa.
Tarteko beste argitaraldi batzuen ondoren, argitalpen nagusia bederatzi bolumenetan egin zen mila bederatziehun eta hamazortzi eta mila bederatziehun eta hogeita lau bitartean, non berrehun eta hogeita bost mila eta hirurehun izarren espektroak sailkatu ziren.
tart'eko β'este arɡ'itaɾaldi βatʂ'uen ond'oɾen, arɡ'italpen naɣ'usia βeð'eɾatʂi βol'umenetan eɣ'in ʂem miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'amaʂortʂi eta miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'oɣejta l'aw βitartean, n'om ber'eun eta 'oɣejta β'os miʎ'a eta 'iɾuɾeun iʂ'aren esp'ektroak sajlk'atu ʂiɾ'en.
Hori baino datu gutxiagorekin lan egin zuten, bakoitzak bere bidetik, E jertprun eta jatxe ene rusellek egun hatxe e erre te zeta ese pe erre u ene ge erre u ese ese e ele ele edo hatxe erre diagrama deritzona sortzeko.
oɾi βaɲo ðat'u ɣutʃ'iaɣoɾekin l'an eɣ'in ʂut'en, bak'ojtʂak beɾ'e βið'etik, 'e ʝertpr'un eta ʝatʃ'e en'e rus'eʎek eɣ'un 'atʃe 'e er'e t'e ʂet'a es'e p'e er'e 'u en'e ɣ'e er'e 'u es'e es'e 'e el'e el'e eðo 'atʃe er'e ði'aɣrama ðeɾ'itʂona sortʂ'eko.
Diagrama horrek berebiziko garrantzia du izarren eboluzioa aztertzeko, eta beste era batera ere adierazi ohi da : argitasuna izarraren gainazalaren tenperaturaren funtziopean, azken hori mota espektrala zein be uve koloreindizearekin lotuta dagoelako.
di'aɣrama 'orek beɾ'eβiʂiko ɣar'antʂia ð'u iʂ'aren eβ'oluʂioa aʂt'ertʂeko, eta β'este eɾ'a βat'eɾa eɾ'e að'ieɾaʂi o'i ð'a: arɡ'itasuna iʂ'araɾen ɡaɲ'aʂalaɾen temp'eɾatuɾaɾen funtʂ'iopean, aʂk'en oɾi mot'a esp'ektrala ʂ'ejm b'e uβ'e kol'oɾejndiʂeaɾekin lot'uta ðaɣ'oelako.
Arrazoia zera da : astronomoek izarren eboluzioa aztertzeko erabiltzen dituzten konputagailuereduen emaitzak izarren argitasuna eta gainazalaren tenperatura direla.
ar'aʂoʝa ʂeɾ'a ð'a: astr'onomoek iʂ'aren eβ'oluʂioa aʂt'ertʂeko eɾ'aβiltʂen dit'uʂten komp'utaɣaʎueɾeðuen em'ajtʂak iʂ'aren arɡ'itasuna eta ɣaɲ'aʂalaɾen temp'eɾatuɾa ðiɾ'ela.
Izarrak hodei molekular handiak uzkurtzearen ondorioz sortzen dira. Uzkurtze prozesuan hodeia hautsi egiten da, eta zatiek izarrak eratu ditzakete baldin eta haien masa muga batzuen artekoa bada. Masa minimoa zero, zero zortzi ME da ; goi muga, berriz, oso arazo eztabaidatua da gaur egun ere, eta ehun eta hogei hirureh...
iʂ'arak 'oðej mol'ekular 'andiak uʂk'urtʂeaɾen ond'oɾioʂ s'ortʂen diɾ'a. uʂk'urtʂe proʂ'esuan 'oðeʝa 'awtsi eɣ'iten d'a, eta ʂ'atiek iʂ'arak eɾ'atu ðitʂ'akete βald'in eta 'aʝem mas'a m'uɣa βatʂ'uen art'ekoa βaða. mas'a min'imoa ʂeɾ'o, ʂeɾ'o ʂortʂ'i m'e ð'a; ɡ'oj m'uɣa, ber'iʂ, os'o aɾ'aʂo eʂt'aβajðatua ð'a ɣ'awr eɣ'un ...
Izarraren amaiera, sekuentzia nagusitik atera ondorengo eboluzioa, ezberdina izaten da haren masaren arabera, eta hor dute lekua izar nano zuriek, neutroiizarrek eta zulo beltzek. Masa txikieneko izarrek, Eguzkiaren masa baino zortzi aldiz txikiagokoek, nano zuri gisa bukatzen dute bidean masaren zati handia galdu ondo...
iʂ'araɾen am'aʝeɾa, sek'uentʂia naɣ'usitik at'eɾa ond'oɾenɡo eβ'oluʂioa, eʂb'erdiɲa iʂ'aten da 'aɾem mas'aɾen aɾ'aβeɾa, eta 'or dut'e l'ekua iʂ'ar nan'o ʂuɾ'iek, newtr'ojiʂarek eta ʂul'o βeltʂ'ek. mas'a tʃik'ieneko iʂ'arek, eɣ'uʂkiaɾem mas'a βaɲo ʂortʂ'i ald'iʂ tʃik'iaɣokoek, nan'o ʂuɾ'i ɣ'isa βuk'atʂen dut'e βið'eam m...
Neutroia mila bederatziehun eta hogeita hamabian aurkitu zen, eta, hurrengo urtean, efe wicik eta ube bikoitza jatxe ube bikoitza Baadek neutroiizarren existentzia aurresan zuten. Eratzeprozesua ere proposatu zuten : supernobaleherketa. mila bederatziehun eta hirurogeita zazpian, ese jota Bellek eta A Hewishek pulsarra...
newtr'oʝa miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'oɣejta 'amaβian awrk'itu ʂen, et'a, 'urenɡo urt'ean, ef'e ujθ'ik eta uβ'e βik'ojtʂa ʝatʃ'e uβ'e βik'ojtʂa βa'aðek newtr'ojiʂaren eʃ'istentʂia 'awresan ʂut'en. eɾ'atʂeproʂesua eɾ'e prop'osatu ʂut'en: sup'ernoβaleerketa. miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta ʂ'aʂpian, es'e ʝ'ota βeʎ'ek et...
Neutroiizarren masak ere badu bere muga : te o ele eme a ene o pe pe e ene hatxe e i eme e erre uve o ele ka o efe efe muga, gutxi gorabehera Eguzkiaren masaren hirukoitza dena. Kolapsoa gertatu ondorengo masa handiagoa balitz, zulo beltza sortuko litzateke. Objektu teoriko modura zulo beltzek historia luzea dute. Nahi...
newtr'ojiʂarem mas'ak eɾ'e βað'u βeɾ'e m'uɣa: t'e 'o el'e em'e 'a en'e 'o p'e p'e 'e en'e 'atʃe 'e 'i em'e 'e er'e uβ'e 'o el'e k'a 'o ef'e ef'e m'uɣa, ɡ'utʃi ɣoɾ'aβeeɾa eɣ'uʂkiaɾem mas'aɾen 'iɾukojtʂa ð'ena. kol'apsoa ɣert'atu ond'oɾenɡo mas'a 'andiaɣoa βal'itʂ, ʂul'o β'eltʂa sort'uko litʂ'ateke. obʝ'ektu te'oɾiko moð...
Jakina, gaur egun ere, oraindik argitzeke daude aipatu ditugun izarren eboluziobide guztien xehetasun asko, eta horretan lanean dihardute ikertzaileek.
ɟak'iɲa, ɡ'awr eɣ'un eɾ'e, oɾ'ajndik arɡ'itʂeke ðawð'e ajp'atu ðit'uɣun iʂ'aren eβ'oluʂioβiðe ɣuʂt'ien ʃe'etasun 'asko, eta 'oretan lan'ean di'ardute 'ikertʂaʎeek.
A ge ube bikoitza Cameron izan zen bide hori lehenengo jorratu zuena.
'a ɣ'e uβ'e βik'ojtʂa kam'eɾon iʂ'an ʂem bið'e oɾi le'enenɡo ʝor'atu ʂu'ena.
Aurrerantzean gaiak, astronomiaren eta beste zientzien arlo gehienak bezala, oso azkar eboluzionatu du, konputagailuen garapenak lagunduta, teoria orokorren xehetasunak gero eta gehiago zehaztuz.
awr'eɾantʂean ɡaʝ'ak, astr'onomiaɾen eta β'este ʂi'entʂien 'arlo ɣe'ienak beʂ'ala, os'o aʂk'ar eβ'oluʂionatu ðu, komp'utaɣaʎuen ɡaɾ'apenak laɣ'unduta, te'oɾia oɾ'okoren ʃe'etasunak ɡeɾ'o eta ɣ'eiaɣo ʂe'aʂtuʂ.
Bestalde, sailkapen morfologikotik kanpo, galaxia aktiboak ere aipatu behar dira.
bestalde, sajlk'apem morf'oloɣikotik k'ampo, ɡal'aʃia akt'iβoak eɾ'e ajp'atu βe'ar diɾ'a.
Galaxia aktiboen kasuan behatzen dena horien nukleoa izaten da, ohikoa baino askoz ere argitasun handiagoa izaten dutelako espektro elektromagnetikoaren esparru batzuetan edo denetan.
ɡal'aʃia akt'iβoen kas'uam be'atʂen den'a oɾien nukl'eoa iʂ'aten da, o'ikoa βaɲo ask'oʂ eɾ'e arɡ'itasun 'andiaɣoa iʂ'aten dut'elako esp'ektro el'ektromaɣnetikoaɾen esp'aru βatʂ'uetan eðo ðen'etan.
Uste denez, galaxiaren erdigunean dagoen zulo beltzera erortzen ari den materiak igorritakoa da energiaiturria.
'uste ðen'eʂ, ɡal'aʃiaɾen erd'iɣunean daɣ'oen ʂul'o βeltʂ'eɾa eɾ'ortʂen aɾ'i ð'em mat'eɾiak iɣ'oritakoa ð'a en'erɡiajturia.
Abiadura handiz erortzen ari den materiak akreziodisko bat eratzen du zulo beltzaren inguruan, eta bertan gertatzen diren disipaziofenomenoek diskoa berotu eta energiaren askapena eragiten dute.
aβ'iaðuɾa 'andiʂ eɾ'ortʂen aɾ'i ð'em mat'eɾiak akr'eʂioðisko βat eɾ'atʂen du ʂul'o β'eltʂaɾen inɡ'uɾuan, eta β'ertan ɡert'atʂen diɾ'en dis'ipaʂiofenomenoek d'iskoa βeɾ'otu eta en'erɡiaɾen ask'apena eɾ'aɣiten dut'e.
Galaxia aktiboetan ezagunenak kuasarrak dira segur aski.
ɡal'aʃia akt'iβoetan eʂ'aɣunenak ku'asarak diɾ'a seɣ'ur ask'i.
Hurrengo bi arazoek zerikusi handia dute aztertu behar dugun hurrengo atalarekin ere, unibertsoan materia ikusgaia nola dagoen banatuta eta materia ilun ikusezina ere badela zehazten dutelako.
'urenɡo β'i aɾ'aʂoek ʂeɾ'ikusi 'andia ðut'e aʂt'ertu βe'ar duɣ'un 'urenɡo at'alaɾekin eɾ'e, un'iβertsoam mat'eɾia ik'usɡaʝa n'ola ðaɣ'oem ban'atuta eta mat'eɾia iʎ'un ik'useʂiɲa eɾ'e βað'ela ʂe'aʂten dut'elako.
Galaxiak ez daude uniformeki banatuta unibertsoan ; aitzitik, galaxiakumulu deritzen taldeetan agertzen dira.
ɡal'aʃiak eʂ t'awðe un'iformeki βan'atuta un'iβertsoan; ajtʂitik, ɡal'aʃiakumulu ðeɾ'itʂen t'aldeetan aɣ'ertʂen diɾ'a.
Esne Bidea Talde Lokal deitzen den kumuluaren kidea da, beste hogeita hamar batekin batera.
esn'e βið'ea t'alde lok'al d'ejtʂen den kum'uluaɾen k'iðea ð'a, b'este 'oɣejta 'amar bat'ekim bat'eɾa.
Andromeda galaxia eta gurea dira taldean handienak.
andr'omeða ɣal'aʃia eta ɣuɾ'ea ðiɾ'a t'aldean 'andienak.
Baina taldeok ere superkumuluak eratuz biltzen dira.
baɲa t'aldeok eɾ'e sup'erkumuluak eɾ'atuʂ b'iltʂen diɾ'a.
Superkumulu Lokal edo birgo superkumulu deritzonaren partaide da Talde Lokala.
sup'erkumulu lok'al eðo βirɡ'o sup'erkumulu ðeɾ'itʂonaɾem part'ajðe ð'a t'alde lok'ala.
Superkumulu horren erdigunean birgo kumulua dago, eta gure kumulua, nahiko kanpoaldean.
sup'erkumulu 'oren erd'iɣuneam birɡ'o kum'ulua ðaɣ'o, eta ɣuɾ'e kum'ulua, na'iko kamp'oaldean.
Lehenengoa mila bederatziehun eta laurogeita batean aurkitu zen, Bootes konstelazioan, eta ehun milioi argiurte inguruko diametroa du.
le'enenɡoa miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta βat'ean awrk'itu ʂen, bo'otes kost'elaʂioan, eta e'um mil'ioj arɡ'iurte inɡ'uɾuko ði'ametroa ð'u.
Materia iluna dela eta, aipatzekoa da efe wicik mila bederatziehun eta hogeita hamahiruan frogatu zuela, Coma galaxiakumulua aztertuz, ikusten ez den materia ezinbestekoa dela kumuluak eboluzionatzen duen bezala eboluziona dezan. mila bederatziehun eta hirurogeita hamahiruan, jota pe Ostrikerek eta pe jota E Peeblesek ...
mat'eɾia iʎ'una ðel'a et'a, ajp'atʂekoa ð'a ef'e ujθ'ik miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'oɣejta 'amaiɾuan froɣ'atu ʂu'ela, kom'a ɣal'aʃiakumulua aʂt'ertuʂ, ik'usten 'eʂ t'em mat'eɾia eʂ'imbestekoa ðel'a kum'uluak eβ'oluʂionatʂen du'em beʂ'ala eβ'oluʂiona ðeʂ'an. miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaiɾuan, ɟ'ota p'e ostr'ike...
Dagoeneko aipatua dugu argazkigintzak eta espektroskopiak izan zuten garrantzia astronomiaren garapenean. Berriz ere teknika horiek sortu ziren garaietara jo behar dugu kosmologia zientifikoaren sorreraren nondik norakoak argitzeko. Aipatutako teknikek eta astronomiak garapen komunean izan dituzten mugarri nagusien aip...
daɣ'oeneko ajp'atua ðuɣ'u arɡ'aʂkiɣintʂak eta esp'ektroskopiak iʂ'an ʂut'en ɡar'antʂia astr'onomiaɾen ɡaɾ'apenean. ber'iʂ eɾ'e tekn'ika 'oɾiek sort'u ʂiɾ'en ɡaɾ'aʝetaɾa ʝ'o βe'ar duɣ'u kosm'oloɣia ʂi'entifikoaɾen sor'eɾaɾen nond'ik noɾ'akoak arɡ'itʂeko. ajp'atutako tekn'ikek eta astr'onomiak ɡaɾ'apen kom'unean iʂ'an di...
Gorago aipatu ditugun Andromedaren argazkia eta espektroa ez ziren erabakigarriak izan.
ɡoɾ'aɣo ajp'atu ðit'uɣun andr'omeðaɾen arɡ'aʂkia eta esp'ektroa e tʂ'iɾen eɾ'aβakiɣariak iʂ'an.
Ez bereizmena behar bestekoa ez zelako bakarrik, baita beste arrazoi batengatik ere : Lurretik astro behagarri urrunenetarainoko distantziak kalkulatzeko metodorik ez zegoelako.
'eʂ beɾ'ejʂmena βe'ar b'estekoa 'eʂ ʂ'elako βak'arik, bajta β'este ar'aʂoj βat'enɡatik eɾ'e: lur'etik astr'o βe'aɣari ur'unenetaɾaɲoko ðist'antʂiak kalk'ulatʂeko met'oðoɾik 'eʂ ʂeɣ'oelako.
Zefeidamotako izar aldakorrak distantziak kalkulatzeko erabili ahal izan zirenean ireki zen bidea gure galaxiaren mugak erabakitzeko eta gurearen antzeko beste galaxia batzuk zeudela baieztatzeko.
ʂef'ejðamotako iʂ'ar ald'akorak dist'antʂiak kalk'ulatʂeko eɾ'aβili a'al iʂ'an ʂiɾ'enean iɾ'eki ʂem bið'ea ɣuɾ'e ɣal'aʃiaɾem m'uɣak eɾ'aβakitʂeko eta ɣuɾ'eaɾen antʂ'eko β'este ɣal'aʃia β'atʂuk ʂewð'ela βaʝ'eʂtatʂeko.
jatxe xapleik mila bederatziehun eta hamazazpian frogatu zuen Esne Bidea ordura arte uste zena baino askoz ere handiagoa zela, eta, han, eguzkisistema ez zegoela inolako posizio berezitan. Horretarako, kumulu globularren banaketa espaziala aztertu zuen, eta horietarainoko distantziak neurtu zituen aipatutako zefeidak e...
ɟatʃ'e ʃapl'ejk miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'amaʂaʂpian froɣ'atu ʂu'en esn'e βið'ea 'orduɾa art'e 'uste ʂen'a βaɲo ask'oʂ eɾ'e 'andiaɣoa ʂ'ela, et'a, 'an, eɣ'uʂkisistema 'eʂ ʂeɣ'oela iɲ'olako pos'iʂio βeɾ'eʂitan. 'oretaɾako, kum'ulu ɣloβ'ularem ban'aketa esp'aʂiala aʂt'ertu ʂu'en, eta oɾietaɾaɲoko ðist'antʂiak newrt'u ʂit'...
Distantzia horiek askoz ere handiagoak ziren xapleik kumulu globularretaraino neurtutakoak baino ; beraz, jublek proposatu zuen unibertsoan Esne Bidearen antzeko galaxia ugari zeudela.
dist'antʂia 'oɾiek ask'oʂ eɾ'e 'andiaɣoak ʂiɾ'en ʃapl'ejk kum'ulu ɣloβ'ularetaɾaɲo newrt'utakoak baɲ'o; beɾaʂ, ɟuβl'ek prop'osatu ʂu'en un'iβertsoan esn'e βið'eaɾen antʂ'eko ɣal'aʃia uɣ'aɾi ʂewð'ela.
Hala, gorago aipatu dugun unibertsoaren egiturari buruzko eztabaidarako irtenbidea bideratu zuen, eta gaur egun dugun ikuspegiaren oinarriak jarri zituen.
'ala, ɡoɾ'aɣo ajp'atu ðuɣ'un un'iβertsoaɾen eɣ'ituɾaɾi βuɾ'uʂko eʂt'aβajðaɾako irt'embiðea βið'eɾatu ʂu'en, eta ɣ'awr eɣ'un duɣ'un ik'uspeɣiaɾen oɲ'ariak ɟar'i ʂit'uen.
Horren arabera, grabitatearen eragina baztergarria izateko nahikoa distantziara dauden galaxiak kontuan hartzen baditugu, galaxia horiek elkarrengandik urruntzen ari dira beren arteko distantziarekiko proportzionala den abiaduran.
'oren aɾ'aβeɾa, ɡraβ'itateaɾen eɾ'aɣiɲa βaʂt'erɡaria iʂ'ateko na'ikoa ðist'antʂiaɾa ðawð'en ɡal'aʃiak k'ontuan 'artʂem bað'ituɣu, ɡal'aʃia 'oɾiek elk'arenɡandik ur'untʂen aɾ'i ðiɾ'a βeɾ'en art'eko ðist'antʂiaɾekiko prop'ortʂionala ð'en aβ'iaðuɾan.
Dena den, legearen formulazioa jubleri badagokio ere, ube eme esliperren lorpena da nebulosa kiribilen gorriranzko lerraduraren interpretazioa, Lurretik urruntzen ari direla adierazten duen Doppler efektu gisa.
d'ena ð'en, l'eɣeaɾen form'ulaʂioa ʝuβl'eɾi βað'aɣokio eɾ'e, uβ'e em'e esl'iperen lorp'ena ð'a neβ'ulosa kiɾ'iβiʎen ɡor'iɾanʂko ler'aðuɾaɾen int'erpretaʂioa, lur'etik ur'untʂen aɾ'i ðiɾ'ela að'ieɾaʂten du'en doppl'er ef'ektu ɣ'isa.
Bide hori irekiz, mila bederatziehun eta hamabian Andromeda galaxiaren urruntzeabiadura erradiala neurtu zuen, eta ia hirurehun ka eme esko balioa lortu zuen.
bið'e oɾi iɾ'ekiʂ, miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'amaβian andr'omeða ɣal'aʃiaɾen ur'untʂeaβiaðuɾa er'aðiala newrt'u ʂu'en, eta 'ia 'iɾuɾeun k'a em'e esk'o βal'ioa lort'u ʂu'en.
jubleren legea eta Esne Bideaz besteko galaxien existentziaren frogapena kosmologia esperimentalaren sorrera edo abiapuntutzat jotzen dira. Kosmologia teorikoaren oinarriak, berriz, A Einsteinek mila bederatziehun eta hamabostean argitaratutako erlatibitate orokorraren teorian ditugu. Einsteinek berak argitaratu zituen...
ɟuβl'eɾen l'eɣea eta esn'e βið'eaʂ b'esteko ɣal'aʃien eʃ'istentʂiaɾen fr'oɣapena kosm'oloɣia esp'eɾimentalaɾen sor'eɾa eðo aβ'iapuntutʂat ɟ'otʂen diɾ'a. kosm'oloɣia te'oɾikoaɾen oɲ'ariak, ber'iʂ, 'a ejst'eɲek miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'amaβostean arɡ'itaɾatutako erl'atiβitate oɾ'okoraɾen te'oɾian dit'uɣu. ejst'eɲek beɾ'a...
Urte berean, gaur egun erabat baztertuta dagoen egoera egonkorraren kosmologia aurkeztu zuten jatxe Bondik, te Goldek eta efe joilek.
'urte βeɾ'ean, ɡ'awr eɣ'un eɾ'aβat baʂt'ertuta ðaɣ'oen eɣ'oeɾa eɣ'onkoraɾen kosm'oloɣia awrk'eʂtu ʂut'en ɟatʃ'e βond'ik, t'e ɣold'ek eta ef'e ʝoʎ'ek.
A A Penziasek eta erre ube bikoitza Wilsonek Gamowek aurresandako mikrouhinen erradiazioa aurkitu zuten, bi, hirurogeita hamahiru Keko tenperaturari dagokion hondoko erradiazioa, alegia.
'a 'a penʂ'iasek eta er'e uβ'e βik'ojtʂa ujls'onek ɡam'owek 'awresandako mikr'owiɲen er'aðiaʂioa awrk'itu ʂut'en, b'i, 'iɾuɾoɣejta 'amaiɾu kek'o temp'eɾatuɾaɾi ðaɣ'okion 'ondoko er'aðiaʂioa, aleɣia.
Nahiz aldeko froga esperimental hori oso garrantzitsua izan, oraindik beste arazo teoriko batzuk sortu ziren Big Bangaren ereduaren bidean, lautasunaren eta horizontearen arazoak, hain zuzen ere.
n'aiʂ ald'eko fr'oɣa esp'eɾimental oɾi os'o ɣar'antʂitsua iʂ'an, oɾ'ajndik b'este aɾ'aʂo te'oɾiko β'atʂuk sort'u ʂiɾ'em b'iɣ banɡ'aɾen eɾ'eðuaɾem bið'ean, lawt'asunaɾen eta 'oɾiʂonteaɾen aɾ'aʂoak, 'ajn ʂuʂ'en eɾ'e.
Kosmologiaren garapen azkar eta aberatsaren kontakizun hau bukatzeko, azken urteetan eginiko ekarpen esperimental garrantzitsua aipatuko dugu : mila bederatziehun eta laurogeita hamazortzian hatxe i ge hatxe zeta supernoba Teamek eginikoa.
kosm'oloɣiaɾen ɡaɾ'apen aʂk'ar eta aβ'eɾatsaɾen kont'akiʂun 'aw βuk'atʂeko, aʂk'en 'urteetan eɣ'iɲiko ek'arpen esp'eɾimental ɣar'antʂitsua ajp'atuko ðuɣ'u: miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta 'amaʂortʂian 'atʃe 'i ɣ'e 'atʃe ʂet'a sup'ernoβa te'amek eɣ'iɲikoa.
Big Bangaren ereduak, aldiz, hedapen horrek motelduz joan behar zuela aurresaten zuen ; beraz, aldaketa berriak egin behar izan zaizkio teoriari.
b'iɣ banɡ'aɾen eɾ'eðuak, ald'iʂ, 'eðapen 'orek mot'elduʂ ɟ'oam be'ar ʂu'ela 'awresaten ʂu'en; beɾaʂ, ald'aketa βer'iak eɣ'im be'ar iʂ'an ʂajʂk'io te'oɾiaɾi.
Aukeretako bat Einsteinek beste helburu batekin erabili zuen konstante kosmologikoaren antzeko bat izatea bada ere, oraindik argitzeke dagoen arazo berria da.
awk'eɾetako βat ejst'eɲek b'este 'elβuɾu βat'ekin eɾ'aβili ʂu'en kost'ante kosm'oloɣikoaɾen antʂ'eko β'at iʂ'atea βaða eɾ'e, oɾ'ajndik arɡ'itʂeke ðaɣ'oen aɾ'aʂo βer'ia ð'a.
Erradiazio optikoa bezala, irratiuhinen esparrukoa ere lurrazalean kokatutako behatokietan jaso daiteke, irratiteleskopioen bidez.
er'aðiaʂio opt'ikoa βeʂ'ala, ir'atiuiɲen esp'arukoa eɾ'e lur'aʂalean kok'atutako βe'atokietan ɟ'aso ðajt'eke, ir'atiteleskopioem bið'eʂ.
Gure galaxiaren erdigunea edo izarrarteko hidrogenoa ere erradiazioesparru horretan behatzen dira, baita mikrouhinen arloan hain garrantzitsua den mikrouhinen hondoko erradiazioa ere.
ɡuɾ'e ɣal'aʃiaɾen erd'iɣunea eðo iʂ'ararteko 'iðroɣenoa eɾ'e er'aðiaʂioesparu 'oretam be'atʂen diɾ'a, bajta mikr'owiɲen 'arloan 'ajn ɡar'antʂitsua ð'em mikr'owiɲen 'ondoko er'aðiaʂioa eɾ'e.
Beste alorreko behaketak Lurretik kanpo dauden satelitebehatokietatik egin behar dira, atmosferak ez dielako iragaten uzten ; beraz, azken hamarkadetan garatutako alorrak dira.
b'este al'oreko βe'aketak lur'etik k'ampo ðawð'en sat'eliteβeatokietatik eɣ'im be'ar diɾ'a, atm'osfeɾak eʂ t'ielako iɾ'aɣaten 'uʂten; beɾaʂ, aʂk'en 'amarkaðetan ɡaɾ'atutako al'orak diɾ'a.
Infragorrian, adibidez, izarren inguruko materiadiskoak, balizko planetak eta izar nano marroiak aurkitu dira.
infr'aɣorian, að'iβiðeʂ, iʂ'aren inɡ'uɾuko mat'eɾiaðiskoak, bal'iʂko plan'etak eta iʂ'ar nan'o mar'oʝak awrk'itu ðiɾ'a.
Ultramorean, izar beroenei buruzko informazio aberatsa lortu da, baita supernobei buruzkoa ere.
ultr'amoɾean, iʂ'ar b'eɾoenej βuɾ'uʂko inf'ormaʂio aβ'eɾatsa lort'u ða, bajta sup'ernoβej βuɾ'uʂkoa eɾ'e.
ixa izpien arloan, supernobak, galaxiakumuluetako gasa edo ixa izpietako sistema bikoitzak beha daitezke.
iʃ'a iʂp'ien 'arloan, sup'ernoβak, ɡal'aʃiakumuluetako ɣas'a eðo iʃ'a iʂp'ietako sist'ema βik'ojtʂak be'a ðajt'eʂke.
Gamma izpien arloan, ge erre be edo gamma izpien leherketak detektatu dira, Big Bangaren ondoren gertatu diren argitasun handieneko fenomenoak.
ɡam'a iʂp'ien 'arloan, ɡ'e er'e β'e eðo ɣam'a iʂp'ien le'erketak det'ektatu ðiɾ'a, b'iɣ banɡ'aɾen ond'oɾen ɡert'atu ðiɾ'en arɡ'itasun 'andieneko fen'omenoak.
Zientziak aurrera egin ahala, gero eta nabarmenagoak dira arloen arteko loturak, eta aurrera egiteko duten elkarren beharra. Horren ondorio dira gero eta ugariagoak diren diziplinarteko lantaldeak eta ikerkuntzaesparruak. Astronomia dugu agian zientzia oparoena horrelako jakintzaarloen arteko lankidetzen garapenean. Na...
ʂi'entʂiak 'awreɾa eɣ'in a'ala, ɡeɾ'o eta naβ'armenaɣoak diɾ'a 'arloen art'eko lot'uɾak, eta 'awreɾa eɣ'iteko ðut'en elk'arem be'ara. 'oren ond'oɾio ðiɾ'a ɣeɾ'o eta uɣ'aɾiaɣoak diɾ'en diʂ'iplinarteko lant'aldeak eta ik'erkuntʂaesparuak. astr'onomia ðuɣ'u aɣ'ian ʂi'entʂia op'aɾoena 'orelako ʝak'intʂaarloen art'eko lank'...
Astrobiologiak bizitzaren oinarrizko egituren sorrera aztertzen du, izarrarteko espazioan horien aztarnak ote dauden argitzea du helburu, eta baita Lurraz kanpoko bizirik garatu ote den ere.
astr'oβioloɣiak biʂ'itʂaɾen oɲ'ariʂko eɣ'ituɾen sor'eɾa aʂt'ertʂen du, iʂ'ararteko esp'aʂioan oɾien aʂt'arnak ot'e ðawð'en arɡ'itʂea ð'u 'elβuɾu, eta βajta lur'aʂ kamp'oko βiʂ'iɾik ɡaɾ'atu ot'e ð'en eɾ'e.
Astrokimikak espazioan sakabanatuta zein astro ezberdinetan dauden konposatu kimikoak aztertzen ditu, nola sortu eta desegin daitezken toki horietan diren muturreko baldintzetan.
astr'okimikak esp'aʂioan sak'aβanatuta ʂ'ejn astr'o eʂb'erdiɲetan dawð'en komp'osatu k'imikoak aʂt'ertʂen dit'u, n'ola sort'u eta ðes'eɣin dajt'eʂken t'oki oɾietan diɾ'em mut'ureko βald'intʂetan.
Aipatutako biek eta astrogeologiak, bereziki, lanesparru zabala dute Lurraren inguruko planeten azterketa egiteko bidali diren misioek irekitako bideari esker.
ajp'atutako βi'ek eta astr'oɣeoloɣiak, beɾ'eʂiki, lan'esparu ʂaβ'ala ðut'e lur'aɾen inɡ'uɾuko plan'eten aʂt'erketa eɣ'iteko βið'ali ðiɾ'em mis'ioek iɾ'ekitako βið'eaɾi esk'er.
Arkeoastronomia arkeologiari eta antropologiari lotuta sortu da, astronomiarekin lotutako historiaurreko aztarna eta aztarnategi astronomokoak aztertzeko.
ark'eoastronomia ark'eoloɣiaɾi eta antr'opoloɣiaɾi lot'uta sort'u ða, astr'onomiaɾekin lot'utako 'istoɾiawreko aʂt'arna eta aʂt'arnateɣi astr'onomokoak aʂt'ertʂeko.
Bistakoa da, halaber, astronautikaren beharrek ingeniaritzari eta beste esparru teknologiko batzuei planteatu dizkien erronkak eta horiek eragindako garapenak.
bist'akoa ð'a, alaβer, astr'onawtikaɾem be'arek inɡ'eniaɾitʂaɾi eta β'este esp'aru tekn'oloɣiko βatʂ'uej plant'eatu ðiʂk'ien er'onkak eta 'oɾiek eɾ'aɣindako ɣaɾ'apenak.
Izan ere, gaur egun agentzia espazial guztiek dituzte garatzen dituzten teknologia berriak erabilera arruntetara bideratzeko sailak.
iʂ'an eɾ'e, ɡ'awr eɣ'un aɣ'entʂia esp'aʂial ɣuʂt'iek dit'uʂte ɣaɾ'atʂen dit'uʂten tekn'oloɣia βer'iak eɾ'aβiʎeɾa ar'untetaɾa βið'eɾatʂeko saʎ'ak.
Aipatzekoa da, azkenik, astronomiak giza pentsaeran eta filosofian izan duen eragina, unibertsoaren ikuspegia erabat aldatu baitu.
ajp'atʂekoa ð'a, aʂk'enik, astr'onomiak ɡiʂ'a pents'aeɾan eta fil'osofian iʂ'an du'en eɾ'aɣiɲa, un'iβertsoaɾen ik'uspeɣia eɾ'aβat ald'atu βajt'u.
Aristoteles agrezieraz laurden bat II hirugarren hirugarrenI Ia Grezia klasikoko filosofo eta polimata izan zen. Platonek irakatsia, Lizeoaren, filosofiaren eskola peripatetikoaren eta tradizio aristotelikoaren sortzailea izan zen. Bere idazkiek gai asko jorratzen dituzte, besteak beste, fisika, biologia, zoologia, met...
aɾ'istoteles aɣr'eʂieɾaʂ 'a lawrd'em bat biɣ'aren 'iɾuɣaren 'iɾuɣareni 'ia ɣreʂ'ia kl'asikoko fil'osofo eta pol'imata iʂ'an ʂen plat'onek. iɾ'akatsia liʂ'eoaɾen, fil'osofiaɾen, esk'ola peɾ'ipatetikoaɾen eta trað'iʂio aɾ'istotelikoaɾen sortʂ'aʎea iʂ'an ʂen beɾ'e. ið'aʂkiek ɡ'aj 'asko ʝor'atʂen dit'uʂte b'esteak, b'este ...
Aita, Nikomako, Aristoteles haurra zenean hil zen, eta tutore batek hazi zuen.
ajt'a, nik'omako, aɾ'istoteles awra ʂen'ean 'il ʂen, eta tut'oɾe βat'ek 'aʂi ʂu'en.
Hamazazpi edo hemezortzi urterekin Atenasko Platonen Akademiarekin bat egin zuen eta bertan egon zen hogeita hamazazpi urte bete arte.
'amaʂaʂpi eðo 'emeʂortʂi 'urteɾekin at'enasko plat'onen ak'aðemiaɾekim b'at eɣ'in ʂu'en eta β'ertan eɣ'on ʂen 'oɣejta 'amaʂaʂpi 'urte βet'e art'e.
Platon hil eta gutxira, Aristoteles Atenastik atera zen, eta, Filipo IIa Mazedoaniakoak eskatuta, Alexandro Handiaren tutore izan zen Ka. hirurehun eta berrogeita hiru.
plat'on 'il eta ɣ'utʃiɾa, aɾ'istoteles at'enastik at'eɾa ʂen, et'a, fil'ipo i'ia maʂ'eðoaniakoak esk'atuta, al'eʃandro 'andiaɾen tut'oɾe iʂ'an ʂen k'a. 'iɾuɾeun eta βer'oɣejta 'iɾu.
Aristotelesek argitaratzeko tratatu eta elkarrizketa dotore asko idatzi zituen arren, bere jatorrizko ekoizpenaren herenak baino ez du iraun, eta horietako bakar bat ere ez da argitaratu.
aɾ'istotelesek arɡ'itaɾatʂeko trat'atu eta elk'ariʂketa ðot'oɾe 'asko ið'atʂi ʂit'uen ar'en, beɾ'e ʝat'oriʂko ek'ojʂpenaɾen 'eɾenak baɲo eʂ t'u iɾ'awn, eta oɾietako β'akar b'at eɾ'e eʂ t'a arɡ'itaɾatu.
Aristotelesek logikan zuen eraginak ondo jarraitu zuen hemeretzigarren mendera arte. Gainera, haren etikak, beti eragin handia izan arren, interes berritua irabazi zuen bertutearen etikaren jaiotza modernoarekin.
aɾ'istotelesek loɣ'ikan ʂu'en eɾ'aɣiɲak 'ondo ʝar'ajtu ʂu'en 'emeɾetʂiɣarem mend'eɾa art'e. ɡaɲ'eɾa, 'aɾen et'ikak, b'eti eɾ'aɣin 'andia iʂ'an ar'en, int'eɾes ber'itua iɾ'aβaʂi ʂu'em bert'uteaɾen et'ikaɾen ɟaʝ'otʂa moð'ernoaɾekin.
Horrela, zoologia, botanika, meteorologia eta astronomiako informaziobiltzaile handia izan zen.
'orela, ʂo'oloxia, b'otanika, met'eoɾoloɣia eta astr'onomiako inf'ormaʂioβiltʂaʎe 'andia iʂ'an ʂen.
End of preview. Expand in Data Studio

Basque Wikipedia Phonemized Corpus (Text + IPA phonemes)

Dataset Description

A large-scale paired corpus derived from the Basque Wikipedia dump. Each row contains both the original plain text and its IPA phoneme transcription, at paragraph level. Stressed vowels use the apostrophe convention (e.g. 'a, 'e, 'i, 'o, 'u) and affricates are kept as multicharacter sequences (e.g. , , ts).

This dataset is intended for training text-to-speech (TTS) and grapheme-to-phoneme (G2P) models for Basque.


Dataset Statistics

Split Rows
samples 1,672,981

Dataset Structure

Fields

  • text (string): The Basque Wikipedia plain text, at paragraph level.
  • phonemes (string): The corresponding IPA phoneme transcription. Words are space-separated; punctuation is attached directly to the preceding word (e.g. astr'onomia. not astr'onomia .).

Example

from datasets import load_dataset

ds = load_dataset("HiTZ/wikipedia_basque_ipa", split="train")
print(ds[0]["text"])
# → "Historiako lehenengo zientzia izan da astronomia. Zibilizazio eta kultura guztiek..."
print(ds[0]["phonemes"])
# → "'istoɾiako le'enenɡo ʂi'entʂia iʂ'an da astr'onomia. ʂiβ'iliʂaʂio eta kult'uɾa..."

IPA Symbol Conventions

This dataset uses standard IPA symbols.


Data Processing Pipeline

Data processing steps from raw data extracted from Wikipedia to the phonemized utterances.

Step 1 — Wikipedia Extraction (WikiExtractor.py)

Raw text was extracted from the Basque Wikipedia XML dump using a customized version of WikiExtractor. The extractor:

  • Strips MediaWiki markup (templates, tables, infoboxes)
  • Expands wiki links to their anchor text
  • Removes HTML tags, comments, and special elements (<ref>, <math>, etc.)
  • Replaces <math> blocks with formula_N placeholders
  • Outputs plain paragraphs, one per line

Step 2 — Cleaning

The extracted text was further cleaned with the following filters and transformations:

Sentence-level filters (removal):

  • Sentences shorter than 100 characters
  • Sentences containing double quotes (")
  • Sentences containing chess notation (e4, c4)
  • Sentences containing HTML-like symbols (<, >)
  • Sentences containing the string formula kimikoa (Basque for "chemical formula")
  • Sentences containing formula_N placeholders (Wikipedia math markup artifacts)
  • Sentences containing | (MediaWiki pipe/table syntax artifacts)
  • Sentences consisting only of digits and punctuation

Text normalization transformations:

  • "K. a.""K.a." and "K. o.""K.o." (Basque grammatical abbreviations)
  • Dots after single uppercase initials removed (e.g. A.A)
  • Content inside parentheses/brackets removed
  • All bracket characters []<>{}() removed
  • Hyphens between words removed (e.g. behaketa-saioabehaketa saioa), preserving numeric ranges
  • Quotes and apostrophes (", ', ", ", ', ') removed
  • URLs and email addresses removed
  • Non-printable characters removed
  • Whitespace normalized (multiple spaces → single space)
  • Consecutive or redundant punctuation cleaned up (e.g. ,,,, ...)
  • Trailing punctuation normalized to a single .

Step 3 — Normalization + Phonemization

Each cleaned sentence was first normalized and then phonemized using ahoNT, a Basque text processing and phonemization tool developed at HiTZ Zentroa / AhoLab.

Normalization handles:

  • Number expansion (e.g. 42 → spoken Basque word form)
  • Abbreviation resolution
  • Other text-to-speech pre-processing rules specific to Basque

Phonemization then:

  • Converts each normalized word to its phoneme sequence
  • Outputs IPA symbols with stress markers and multicharacter affricates preserved
  • Attaches punctuation marks to the preceding word

Usage

from datasets import load_dataset

ds = load_dataset("HiTZ/wikipedia_basque_ipa", split="train")

for example in ds.select(range(5)):
    print(example["text"])
    print(example["phonemes"])
    print()

Split phonemes into individual word tokens:

for example in ds.select(range(5)):
    tokens = example["phonemes"].split()
    print(tokens)
    # e.g. ["'istoɾiako", "le'enenɡo", "ʂi'entʂia", "iʂ'an", "da", "astr'onomia.", ...]

Use as a G2P training corpus:

for example in ds.select(range(5)):
    words = example["text"].split()
    phonemes = example["phonemes"].split()
    # Note: words and phoneme tokens are aligned one-to-one
    # (punctuation is attached to the preceding phoneme token)

License

The dataset is derived from Basque Wikipedia, which is released under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) license.


Citation

If you use this dataset, please cite the Basque Wikipedia and acknowledge the phonemization pipeline developed at AhoLab (University of the Basque Country).

Related Resources

  • ahoNT — Basque text normalization and phonemization tool
  • WikiExtractor - Python script that extracts and cleans text from a Wikipedia database backup dump
Downloads last month
-