Newsgroup: it.politica.pds
Titolo: Imparà l bergamàsch insèma ai nòscc is-cècc

Imparà l bergamàsch insèma ai nòscc is-cècc
Gioancarlo Giaàss
--------------------------------------------------------------------------------
In chèsto nömer, cóme v’ére prometìt, örèss proà a dàv quach consèi, o mèi
di idée, per zögà coi s-cècc e ‘ntat parlàga ‘nsèma ‘n dialèt. De sigür
chèste indicassiù i val mia per chi genitùr ch’i ghe parla zamò töt ol dé ‘n
bergamàsch, e i gh’à bisògn de negót d’óter.
Per chi, invéce, compàgn de mé coi mé s-cetine, a l’ dóvra amò (quach vólte)
l’italià, chèste i pöl vèss di bune idée per comensà a parlà e scoltà la
nòsta bèla lèngua.
Prim de töt i zöch i gh’à de adatàs a l’età di s-cècc; segónd, a s’gh’à de
èd se i fiöi ‘n famèa i è piö de ü; se ‘l fiöl l’è mia l’önech, alura l’è
possìbel fà di gare per vèd ol piö svèlt a ‘nduinà. Sèrto ‘l prim pass, per
pödì tacà a fà ergót töcc insèma ‘n famèa, l’è chèl de insegnàga i prime
paroline (ol prim vocabolare). Presèmpe, quando s’mangia a tàola, ol prim
zöch l’è chèl de preparà öna lista de nòm di ogècc pondìcc söl tàol o ch’i
stà ‘n cüsina (tónd, fondina, mantì, baüssì, cügià, cortèl, pirù, bicér,
botiglia, aqua, ì, asìt, öle, pìer, sal, lacc, bötér, marmelada, pà e salàm,
lard, casonsèi, minestrù con töta la sò bèla erdüra, polènta e codeghì,
cünì, pèss, formài, fröta sèca e de stagiù, turta, fùren, frigo, laa-piàcc,
sigér, armade, scagna, lampadare, …). ‘L istèss laùr quando s’compagna i
fiöi ‘n de la sò stansèta, prima de dàga ü basì e mètei ‘n lècc. Ün óter
zöch de fà coi s-cècc piö pìcoi l’è chèl de indüinà i colùr di ròbe: ol fòi,
… l’è biànch; ol tècc, … l’è róss; ol mür, … l’è zaldì; i pracc, … i è ércc;
ol lagh, … l’è blö scür; ol cél, … l’è celèst; la söca, … l’è culùr aràns;
la nìola, … l’è grisa; … la nòsta bandéra (ol Sul di Alp) l’è bianca e érda.
Per imparà ‘nvéce i nömer gh’è du bèi mestér de fà: ol prim l’è chèl de
dovrà i dicc di mà (marmelì, spusalì, mata lónga, fréga öcc, cópa piöcc) e
‘nsegnàga, ‘mpó a la ólta, a zögà a mura; ol segónd, piö belfà, l’è chèl de
saì lès i carte de zöch bergamasche (òri, bastù, spade, cópe) e, quando i se
conòss bé, fà quach partidine a scùa, brìscola o cotècc. Invéce per imparà e
tègn a mét i nòm di persune, i dé d’ la setimana, i mis e i stagiù de l’an,
ol laùr piö bèl l’è chèl de trà a mà di calendare o lünare bergamàsch, ‘ndo
i è scricc i nòm di sancc e sante, e s’pöl a’ troà di proèrbe, o di
faliléle: mars söcc/ pà per töcc; in avrìl/ böta a’ ‘l mànech del badìl; a
Sant Antóne de zögn/ serése a pögn; Sant’Ana/ la ‘mpienéss la fontana, Sant
Pantaliù/ aqua a muntù; l’estàt de San Martì/ la düra tri dé e ü falì.
Se i zùegn i và zamò a scöla s’pöl, adritüra, proà a dovrà öna mapa de la
proìncia de Bèrghem, e stödiàga sö i nòm di paìs, fiöm, lagh e montagne,
issé cóme i à sèmper ciamàcc la zét del löch (tat per comensà ve lasse ché
‘n banda la lista de töcc i cümü de la bergamasca).
Ön’ ótra buna idéa l’è chèla che genitùr e nóni i cönte sö ai sò s-cetì e
neudì i fàole ‘n bergamàsch, e magare fàn di còpie scrìce o registrade, de
scambià con di óter genitùr. Chèsto l’è ach ü möd pràtech per la salvassiù
de paròle, möd de dì e stòrie ch’i cöntàa sö i nòscc vècc.
Cóme al sólet adèss, prima de desmèt, öle lassàv ü pér de regolète, staólta
de pronüncia: gh’è di paròle che i fenéss con d’öna consonànt, ma s’i lès in
manéra dièrsa (sunada surda o gütüràl). Èco i quàter sitöassiù de tègn a
mét:
la –b a la fì d’ la paròla la deènta p;
la –d, la deènta t;
la –v, la deènta f;
la –gh, a l’ se sènt sunà ch.
Issé, presèmpe, i paròle colómb, mónd, öv, lagh s’i lès: colómp, mónt, öf e
lach. L’ótra régola l’è chèla de la “o”, che, in posissiù pre-tònega, la se
sènt, di ólte, cóme öna “u”; a tal propóset ol professùr Vitòrio Móra a
l’precisa che i vocài tòneghe “i”, “u” i fà deentà piö stréce i vocài “ö” e
“o” ch’i vé prima, issé che quando s’parla i se sènt di “ü” e “u”.
Èco söbet quach esèmpe: cortìl, botiglia, colùr, mölì, botù, Giopì s’pöl
lèsei curtìl, butiglia, culùr, mülì, butù, Giupì.
Tat che ergü l’pöl ach dovrà la scritüra fonètica, e segnà zó: curtil,
butiglia, culùr, mülì, butù. I giupì, invéce, i è deentàcc ol nòm di böratì
(o crape de lègn) de la nòsta tradissiù bergamasca.
Ve salüde töcc.
da Ol cantù del bergamàsch , la Padania
--------------------------------------------------------------------------------
Inserito da: Veronesi in data 17/10/2002, 13:53
Scritto in Orobico per la parte Lingue di Internet Padano
--------------------------------
Inviato via 
http://usenet.libero.it

 la -gh, a l' se sènt sunà ch.


 ha scritto nel messaggio
news:7R0U9.108655$Ou4.3...@twister2.libero.it...


Imparà l bergamàsch insèma ai nòscc is-cècc
Gioancarlo Giaàss
--------------------------------------------------------------------------------
In chèsto nömer, cóme vére prometìt, örèss proà a dàv quach consèi, o mèi
di idée, per zögà coi s-cècc e ntat parlàga nsèma n dialèt. De sigür
chèste indicassiù i val mia per chi genitùr chi ghe parla zamò töt ol dé n
bergamàsch, e i ghà bisògn de negót dóter.
Per chi, invéce, compàgn de mé coi mé s-cetine, a l dóvra amò (quach vólte)
litalià, chèste i pöl vèss di bune idée per comensà a parlà e scoltà la
nòsta bèla lèngua.
Prim de töt i zöch i ghà de adatàs a letà di s-cècc; segónd, a sghà de
èd se i fiöi n famèa i è piö de ü; se l fiöl lè mia lönech, alura lè
possìbel fà di gare per vèd ol piö svèlt a nduinà. Sèrto l prim pass, per
pödì tacà a fà ergót töcc insèma n famèa, lè chèl de insegnàga i prime
paroline (ol prim vocabolare). Presèmpe, quando smangia a tàola, ol prim
zöch lè chèl de preparà öna lista de nòm di ogècc pondìcc söl tàol o chi
stà n cüsina (tónd, fondina, mantì, baüssì, cügià, cortèl, pirù, bicér,
botiglia, aqua, ì, asìt, öle, pìer, sal, lacc, bötér, marmelada, pà e salàm,
lard, casonsèi, minestrù con töta la sò bèla erdüra, polènta e codeghì,
cünì, pèss, formài, fröta sèca e de stagiù, turta, fùren, frigo, laa-piàcc,
sigér, armade, scagna, lampadare,
). L istèss laùr quando scompagna i
fiöi n de la sò stansèta, prima de dàga ü basì e mètei n lècc. Ün óter
zöch de fà coi s-cècc piö pìcoi lè chèl de indüinà i colùr di ròbe: ol fòi,
 lè biànch; ol tècc,
 lè róss; ol mür,
 lè zaldì; i pracc,
 i è ércc;
ol lagh,
 lè blö scür; ol cél,
 lè celèst; la söca,
 lè culùr aràns;
la nìola,
 lè grisa;
 la nòsta bandéra (ol Sul di Alp) lè bianca e érda.
Per imparà nvéce i nömer ghè du bèi mestér de fà: ol prim lè chèl de
dovrà i dicc di mà (marmelì, spusalì, mata lónga, fréga öcc, cópa piöcc) e
nsegnàga, mpó a la ólta, a zögà a mura; ol segónd, piö belfà, lè chèl de
saì lès i carte de zöch bergamasche (òri, bastù, spade, cópe) e, quando i se
conòss bé, fà quach partidine a scùa, brìscola o cotècc. Invéce per imparà e
tègn a mét i nòm di persune, i dé d la setimana, i mis e i stagiù de lan,
ol laùr piö bèl lè chèl de trà a mà di calendare o lünare bergamàsch, ndo
i è scricc i nòm di sancc e sante, e spöl a troà di proèrbe, o di
faliléle: mars söcc/ pà per töcc; in avrìl/ böta a l mànech del badìl; a
Sant Antóne de zögn/ serése a pögn; SantAna/ la mpienéss la fontana, Sant
Pantaliù/ aqua a muntù; lestàt de San Martì/ la düra tri dé e ü falì.
Se i zùegn i và zamò a scöla spöl, adritüra, proà a dovrà öna mapa de la
proìncia de Bèrghem, e stödiàga sö i nòm di paìs, fiöm, lagh e montagne,
issé cóme i à sèmper ciamàcc la zét del löch (tat per comensà ve lasse ché
n banda la lista de töcc i cümü de la bergamasca).
Ön ótra buna idéa lè chèla che genitùr e nóni i cönte sö ai sò s-cetì e
neudì i fàole n bergamàsch, e magare fàn di còpie scrìce o registrade, de
scambià con di óter genitùr. Chèsto lè ach ü möd pràtech per la salvassiù
de paròle, möd de dì e stòrie chi cöntàa sö i nòscc vècc.
Cóme al sólet adèss, prima de desmèt, öle lassàv ü pér de regolète, staólta
de pronüncia: ghè di paròle che i fenéss con döna consonànt, ma si lès in
manéra dièrsa (sunada surda o gütüràl). Èco i quàter sitöassiù de tègn a
mét:
la b a la fì d la paròla la deènta p;
la d, la deènta t;
la v, la deènta f;
la gh, a l se sènt sunà ch.
Issé, presèmpe, i paròle colómb, mónd, öv, lagh si lès: colómp, mónt, öf e
lach. Lótra régola lè chèla de la o, che, in posissiù pre-tònega, la se
sènt, di ólte, cóme öna u; a tal propóset ol professùr Vitòrio Móra a
lprecisa che i vocài tòneghe i, u i fà deentà piö stréce i vocài ö e
o chi vé prima, issé che quando sparla i se sènt di ü e u.
Èco söbet quach esèmpe: cortìl, botiglia, colùr, mölì, botù, Giopì spöl
lèsei curtìl, butiglia, culùr, mülì, butù, Giupì.
Tat che ergü lpöl ach dovrà la scritüra fonètica, e segnà zó: curtil,
butiglia, culùr, mülì, butù. I giupì, invéce, i è deentàcc ol nòm di böratì
(o crape de lègn) de la nòsta tradissiù bergamasca.
Ve salüde töcc.
da Ol cantù del bergamàsch , la Padania
