ద్విసభ్య నియోజకవర్గం

ఇద్దరేసి సభ్యులు ప్రాతినిధ్యం వహించే నియోజకవర్గాలను ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు అంటారు. ఈ నియోజకవర్గాలు పార్లమెంటుకే కాక, వివిధ రాష్ట్ర శాసనసభలకూ ఉండేవి. బ్రిటిషు వారి కాలంలో ప్రవేశపెట్టిన ఈ వ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం తరువాత కూడా కొనసాగింది. ఈ నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యే ఇద్దరు అభ్యర్థుల్లో ఒకరు జనరల్ వర్గానికి చెందినవారు కాగా, రెండవవారు ఎస్సీ-ఎస్టీ వర్గానికి చెందినవారు. 
ఎడమ|thumb|150x150px|వి.వి.గిరి
1957లో వి.వి.గిరి పార్వతీపురం ద్విసభ్య నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసి ఓడిపోయాడు. ప్రత్యర్థి కంటే అతనికి వోట్లు ఎక్కువ వచ్చినా అతను ఓడిపోయాడు. ఎందుకంటే అప్పుడు పోటీ చేసిన రిజర్వుడు అభ్యర్థులిద్దరికీ అతని కంటే ఎక్కువ వోట్లు వచ్చాయి. వివి గిరి దీనిపై కోర్టుకు వెళ్ళినప్పటికీ ఫలితం లేకపోయింది. దానితో కాంగ్రెసు పార్టీ పూనుకుని, 1961లో ఈ ద్విసభ్య వ్యవస్థను రద్దు చేసింది. కొన్ని నియోజకవర్గాలను అచ్చంగా రిజర్వుడు వర్గాలకే కేటాయించింది. 

చట్టసభల్లో స్త్రీలకు రిజర్వేషను ఉండాలనే ప్రతిపాదన నెగ్గకపోవడంతో భారతీయ స్త్రీ శక్తి అనే సంస్థ 2009లో, ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలను తిరిగి సృష్టించాలని ప్రతిపాదన చేసింది. లోక్‌సభ, శసనసభల్లోని అన్ని నియోజకవర్గాలనూ ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలుగా చేసి, ప్రతి నియోజకవర్గం నుండి ఒక మహిళను ఎన్నుకునేలా రాజ్యాంగ సవరన చెయ్యాలని డిమాండు చేసింది. అయితే ఇది అమలు కాలేదు. 
 తొలి లోక్‌సభ ఎన్నికలు (1951) 
1951 -52లో స్వతంత్ర భారతదేశ లోక్‌సభకు తొలి ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికల్లో హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో 21 నియోజక వర్గాలుండేవి. వాటిలో 4 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: మహబూబ్ నగర్, కరీం నగర్, నల్గొండ, నాందేడ్ (ప్రస్తుతం మహారాష్ట్రలో ఉంది).  అప్పట్లో మద్రాసు రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉన్న ఆంధ్ర ప్రాంతంలో మొత్తం 23 నియోజకవర్గాలుండగా వాటిలో 5 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: విశాఖపట్నం, రాజమండ్రి, ఏలూరు, ఒంగోలు, చిత్తూరు.

దేశవ్యాప్తంగా వివిధ రాష్ట్రాలు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో, ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలతో వివిధ నియోజకవర్గాల సంఖ్యలు కింది పట్టికలో చూడవచ్చు.  
క్ర.సంరాష్ట్రం/కేం.పా.పామొత్తం పార్లమెంటు 

నియోజక వర్గాలుజనరల్ఎస్.సిఎస్.టిమొత్తం సీట్లుఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంమొత్తం సీట్లు1అసోం108210000000122బీహార్44311142000202553బాంబే3729837000000454మధ్య ప్రదేశ్2316622000101295మద్రాసు62491362000000756ఒరిస్సా169413000303207పంజాబు1512315000000188ఉత్తర ప్రదేశ్69521769000000869పశ్చిమ బెంగాల్25196250000003410హైదరాబాద్21174210000002511మధ్య భారత్96280001011112మైసూరు97290000001113పటియాలా అండ్ ఈస్ట్ పంజాబ్ 

స్టేట్స్ యూనియన్4314000000514రాజస్థాన్18152170001012015సౌరాష్ట్ర6606000000616తిరువాన్కూరు కొచ్చిన్11101110000001217అజ్మీర్2202000000218భోపాల్2202000000219బిలాస్‌పూర్1101000000120కూర్గ్1101000000121ఢిల్లీ3213000000422హిమాచల్ ప్రదేశ్2112000000323కచ్2202000000224మణిపూర్2202000000225త్రిపుర2202000000226వింధ్య ప్రదేశ్42240000006మొత్తం30686392000808400489

 రెండవ లోక్‌సభ ఎన్నికలు (1957) 
1957 లో జరిగిన రెండవ లోక్‌సభ ఎన్నికల నాటికి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది. 1956 లో ఆంధ్రరాష్ట్రం, హైదరాబాదు రాష్ట్రం లోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాలన్నిటినీ కలిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచారు.  ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో మొత్తం 35 పార్లమెంటు నియోజకవర్గాలుండగా వాటిలో 8 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: పార్వతీపురం, గోలుగొండ, కాకినాడ, నెల్లూరు, చిత్తూరు, మహబూబ్ నగర్, కరీంనగర్, నల్గొండ. 

వివిధ రాష్ట్రాల్లోని నియోజకవర్గాల జాబితా ఇది.  
క్ర.సంరాష్ట్రం/కేం.పా.పామొత్తం పార్లమెంటు 

నియోజక వర్గాలుజనరల్ఎస్.సిఎస్.టిమొత్తం సీట్లుఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంఏక సభ్యద్విసభ్యమొత్తంమొత్తం సీట్లు1ఆంధ్రప్రదేశ్3527835000000432అస్సాం10729000101123బీహార్4533841000404534బాంబే5846854000404665కేరళ1614216000000186మధ్య ప్రదేశ్2715924000303367మద్రాసు3427734000000418మైసూరు2320323000000269ఒరిస్సా1466120002022010పంజాబ్17125170000002211రాజస్థాన్18134170001012212ఉత్తర ప్రదేశ్685018680000008613పశ్చిమ బెంగాల్28208280000003614ఢిల్లీ4314000000515హిమాచల్ ప్రదేశ్3213000000416మణిపూర్2101000101217b10110000002మొత్తం2969138700016016403494

 1952లో మద్రాసు రాష్ట్ర శాసనసభలో ఆంధ్ర ప్రాంతపు ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు 
1952 లో మద్రాసు రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉన్న ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలకు ఎన్నికలు జరిగాయి. అప్పుడు మొత్తం నియోజకవర్గాలు 118 కాగా (ఈ సంఖ్యలో తిరుత్తణిని చేర్చలేదు. తిరుత్తణి తమిళనాడు లోకి పోయింది.) వాటిలో 21 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు.  వాటి వివరాలను కింది పట్టికలో చూడవచ్చు. 
క్ర.సంనియోజకవర్గంద్విసభ1సాలూరు2చీపురుపల్లిద్వి3బొబ్బిలి4పార్వతీపురం5శ్రీకాకుళంద్వి6హొంజరం7పాలకొండ8నరసన్నపేట9పాతపట్నంద్వి10టెక్కలి11సోంపేట12ఇచ్ఛాపురం13విజయనగరంద్వి14భీమునిపట్నం15ఆలమండ16సృంగవరపుకోట17చోడవరం18మాడుగుల19విశాఖపట్నం20పరవాడ21అనకాపల్లి22యలమంచిలి23పాయకరవుపేట24గోలుగొండద్వి25భద్రాచలంద్వి26తుని27పిఠాపురం28పెద్దాపురం29బూరుగుపూడి30రాజమండ్రి31కాకినాడద్వి32రామచంద్రాపురం33అనపర్తి34పామర్రు35అమలాపురంద్వి36రాజోలుద్వి37చింతలపూడి38ఏలూరు39తాడేపల్లిగూడెం40అలంపురం41ఉండి42భీమవరం43నర్సాపురంద్వి44పాలకొల్లు45తణుకు46పెనుగొండ47కొవ్వూరుద్వి48జగ్గయపేట49విజయవాడ50కంచికచర్ల51తిరువూరు52కంకిపాడు53నూజివీడు54గుడివాడద్వి55కైకలూరు56దివిద్వి57బందరు58వినుకొండ59పల్నాడు60బెల్లంకొండ61నరసరావుపేట62చిలకలూరిపేట63సత్తెనపల్లి64మంగళగిరి65గుంటూరు66ప్రత్తిపాడు67దుగ్గిరాల68తెనాలి69అమర్తలూరు70రేపల్లె71బాపట్ల72పొన్నూరు73చీరాల74ఒంగోలుద్వి75గూడూరు76వెంకటగిరి77రాపూరు78నెల్లూరుద్వి79కోవూరు80అత్మకూరు81కావలి82ఉదయగిరి83కనిగిరి84కందుకూరుద్వి85దర్శి86మార్కాపురం87కంభం88నంద్యాల89కోయిలకుంట్ల90డోన్91నందికొట్కూరు92కర్నూలుద్వి93రాజంపేటద్వి94రాయచోటి95కడప96బద్వేలు97ప్రొద్దటూరు98కమలాపురం99జమ్మలమడుగు100పెనుకొండ101హిందూపురం102మడకశిర103కదిరి104ధర్మవరం105కళ్యాణదుర్గంద్వి106తాడిపత్రి107అనంతపురం108ఆదోనిద్వి109రాయదుర్గం110చట్టు111మదనపల్లె112పుంగనూరు113పీలేరు114పలమనేరు115చిత్తూరుద్వి116పుత్తూరు117కాళహస్తి118చంద్రగిరి

 1955లో ఆంధ్రరాష్ట్ర శాసనసభ లోని ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు 
1955 ఎన్నికల నాటికి ఆంధ్రరాష్ట్ర శాసనసభలో మొత్తం 167 నియోజకవర్గాలుండేవి. వాటిలో 29 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అంటే మొత్తం 196 మంది శాసనసభ్యులు ఎన్నికయ్యేవారు. ద్విసభ్య నియోజకవర్గాల జాబితా ఇది. అప్పట్లో రాష్ట్రంలో 11 జిల్లాలే ఉండేవి.
క్ర.సంజిల్లానియోజకవర్గం1శ్రీకాకుళం జిల్లా  పాతపట్నం, సాలూరు, చీపురుపల్లి2విశాఖ జిల్లా నర్సీపట్నం, గజపతినగరం, శృంగవరపుకోట3తూర్పు గోదావరి జిల్లా పల్లిపాలెం, భద్రాచలం, బూరుగుపూడి, అమలాపురం, రాజోలు4పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాకొవ్వూరు, పాలకొల్లు, తాడేపల్లిగూడెం5కృష్ణా జిల్లాగుడివాడ, దివి6ప్రకాశం జిల్లా ఒంగోలు7నెల్లూరు జిల్లా బుచ్చిరెడ్డిపాలెం, గూడూరు, వెంకటగిరి8కడప జిల్లా,రాజంపేట9కర్నూలు జిల్లా ఎమ్మిగనూరు, నందికొట్కూరు10అనంతపురం జిల్లా హిందూపురం, ధర్మవరం, గుత్తి11చిత్తూరు జిల్లా పుంగనూరు, శ్రీకాళహస్తి, తిరుత్తణి
1952 లో మద్రాసు శాసనసభకు జరిగిన ఎన్నికలలో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 118 నియోజకవర్గాలుండేవి. వాటిలో 22 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అంటే మొత్తం 140 మంది సభ్యులు ఎన్నికయ్యారు. 1953 లో మద్రాసు నుండి విడివడి ప్రత్యేక ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడినపుడు ఈ 118 నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికైన 140 మంది సభ్యులే కొత్త రాష్ట్ర శాసనసభలో ప్రాతినిధ్యం వహించారు. 

 1952లో హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలు 
1948 లో పోలీసుచర్య తరువాత హైదరాబాదు రాజ్యం, హైదరాబాదు రాష్ట్రంగా మారి భారతదేశంలో విలీనమై పోయింది. 1952 లో హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభకు తొలి ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆ సమయంలో మొత్తం 142 శాసనసభ నియోజకవర్గాలు ఉండగా వాటిలో 33 ద్విసభ్య స్థానాలు. మొత్తం 175 మంది సభ్యులు శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. జిల్లా వారీగా ద్విసభ్య స్థానాల జాబితాను కింది పట్టికలో చూడవచ్చు

క్ర.సం.జిల్లామొత్తం 
నియోజకవర్గాలుద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు1హైదరాబాదు14సికిందరాబాద్, ఇబ్రహీంపట్నం2మహబూబ్ నగర్11కల్వకుర్తి, నాగర్‌కర్నూల్,మక్తల్-ఆత్మకూరు3రాయిచూరు11ఆలంపూరు-గద్వాల4గుల్బర్గా14కోడంగల్, యాద్గిర్5బీదర్11హుమ్నాబాద్, ఉద్గిర్6ఉస్మానాబాద్7ఉస్మానాబాద్7భీర్8మోమినాబాద్8ఔరంగాబాద్11భోకర్దాన్, పైఠాన్-గంగాపూర్9పర్భని9హింగోలి, బస్మఠ్10నాందేడ్9డేగ్లూర్, కాంధార్11ఆదిలాబాదు9నిర్మల్, ఆసిఫాబాద్, లక్సెట్టిపేట్12నిజామాబాదు813మెదక్10వికారాబాద్, ఆందోల్14కరీంనగర్15హుజూరాబాద్, సిరిసిల్ల, జగిత్యాల15వరంగల్14మహబూబాబాద్, ఇల్లందు, ఖమ్మం16నల్గొండ14నల్గొండ, హుజూర్‌నగర్, సూర్యాపేటమొత్తం175

 ఇతర రాష్ట్రాల్లో 
వివిధ రాష్ట్రాల శాసన సభల్లో ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు కింది విధంగా ఉండేవి. ఇవన్నీ కూడా 1961 నాటి చట్టంతో రద్దైపోయాయి.

మైసూరు రాష్ట్ర శాసనసభకు 1951, 1957లో జరిగిన న్నికలలో ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు ఉండేవి. 1951లో ఈ నియోజకవర్గాల సంఖ్య 19. 1957 నాటికి ఈ సంఖ్య పెరిగి 29 అయింది. 

కేరళలో 1957 ఫిబ్రవరి-మార్చి లలో జరిగిన ఎన్నికలలో మొత్తం నియోజకవర్గాలు 114 కాగా, అందులో 12 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. 1960 ఎన్నికల నాటికి ఈ సంఖ్యలో మార్పేమీ లేదు.  

 మూలాలు 

వర్గం:ఎన్నికలు
వర్గం:భారతదేశ నియోజకవర్గాలు