ద్విజాతి సిద్ధాంతం

thumb|250x250px|వివిధ జిల్లాల్లో మతాధిక్యతను ప్రతిబింబిస్తూ తయారుచేసిన 1909 నాటి బ్రిటీష్ ఇండియా సామ్రాజ్యపు పటం
ద్విజాతి సిద్ధాంతం ( — దో-ఖ్వామీ నజరియా, Devanagari: दो-क़ौमी नज़रिया,  — దిజాతి టొట్టో) అనే సిద్ధాంతం ప్రకారం భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింను ఏకీకృతం చేసే అంశం, మౌలికమైన గుర్తింపు వారి మతమే తప్ప భాష, జాతి(ఎత్నిసిటీ) కావు, కనుక వారి మధ్య సామ్యాలతో సంబంధం లేకుండా హిందువులు, ముస్లిములు వేర్వేరు జాతీయతలు కలిగివున్న రెండు జాతులు ద్విజాతి సిద్ధాంతం పాకిస్తాన్ ఉద్యమానికి, 1947లో జరిగిన భారత విభజనకు మౌలిక సూత్రం. దక్షిణాసియాలో పాకిస్తాన్ ముస్లిం మతరాజ్యంగా ఏర్పడడం వెనుక ఉన్న సిద్ధాంతం ఇది.

భారతీయ ముస్లిములను నిర్వచించడంలో మతం నిర్ణయాత్మకమైన అంశం అన్న సిద్ధాంతాన్ని మహమ్మద్ అలీ జిన్నా స్వీకరించి, అది పాకిస్తాన్ సృజించేందుకు ముస్లిములకు మేల్కొలుపు అంటూ పేర్కొన్నారు. Jinnah: "Islam and Hinduism are not religions in the strict sense of the word, but in fact different and distinct social orders, and it is only a dream that the Hindus and Muslims can ever evolve a common nationality. పలు హిందూ జాతీయ సంస్థలకు కూడా ఈ సిద్ధాంతమే మూల ప్రేరణ. ఐతే వారి కారణాలు వేరు, భారతీయ ముస్లిములను విజాతీయులుగా పునర్నిర్వచించడం, దేశంలో చట్టప్రకారం హిందూ రాజ్యాన్ని నెలకొల్పడం, ముస్లిములను దేశం నుంచి పంపడమో, వారిని హిందు మతంలోకి తిరిగి తీసుకురావడం వంటి అనేక అతివాద ఆలోచనలకు దన్నుగా దీన్ని తీసుకున్నారు.

సూత్రీకరించిన రెండు జాతీయతలు ఒకే దేశంలో సహజీవనం చేయగలవా లేదా అన్న ప్రశ్నకు చెప్పే సమాధానాన్ని అనుసరించి, ద్విజాతి సిద్ధాంతానికి పలు విభిన్నమైన వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి, వాటి ఇతర సూత్రీకరణలు కూడా చాలా మౌలిక స్థాయిలో విభేదిస్తూంటాయి. ఒక వ్యాఖ్యానం వాదన ప్రకారం భారత ఉపఖండంలోని ముస్లిం జనాధిక్య ప్రాంతాలకు సార్వభౌమాధికారం, స్వయం ప్రతిపత్తిని, విడిపోయేందుకు ఐచ్ఛికాధికారాన్ని ఇచ్చేయాలి కానీ జనాభా బదిలీ చేయరాదు (అంటే హిందువులు, ముస్లిములు కలసే జీవిస్తారు). మరో విభిన్నమైన వ్యాఖ్యానం వాదించినది ఏమంటే - హిందు, ముస్లిములవి రెండు విభిన్నమైన, తరచుగా విరోధించుకునే జీవన మార్గాలు, కనుక ఒకే దేశంలో కలిసి జీవించలేవు. ఈ వెర్షన్ ప్రకారం జనాభా బదిలీ (అంటే ముస్లిం బాహుళ్య ప్రాంతాల నుంచి హిందువులను పూర్తిగా పంపించేయడం, హిందూ సంఖ్యాధిక్యత ఉన్న ప్రదేశాల్లోని  ముస్లిములను పూర్తిగా బదిలీ చేయడం) రెండు ఒకరితో ఒకరికి సరిపడని జాతులను పూర్తిగా విభజించేందుకు ఆశించదగ్గ ప్రయత్నం.

ఈ సిద్ధాంతానికి వ్యతిరేకత రెండు కోణాల నుంచి వచ్చింది. మొదటిది హిందువులు, ముస్లిములు అవిభక్త సమూహాలైన ఏకైక భారతీయ జాతి అన్న భావన. ఈ భావన ఆధునిక, అధికారికంగా లౌకిక, గణతంత్రమైన భారతదేశానికి మౌలిక సిద్ధాంతం. పాకిస్తాన్ ఏర్పాటయ్యాకా కూడా హిందూ, ముస్లిములు స్పష్టంగా వేర్వేరు జాతులా, కాదా అన్న చర్చ ఆ దేశంలోనూ కొనసాగింది. రెండవ వ్యతిరేకత భారతదేశం సుస్పష్టమైన జాతి దేశం కాదని, ఉపఖండంలో అటు ముస్లిములు, ఇటు హిందువులు వేరే జాతి కాకపోగా, ఉపఖండంలో ఇంతకన్నా సజాతీయమైన ప్రాంతీయ విభాగాలు నిజమైన జాతులని వాటికి సార్వభౌమత్వం కల్పించాలని వచ్చిన సిద్ధాంతం; ఈ దృక్కోణాన్ని ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్లో అంతర్భాగంగా ఉన్న బెలూచ్, సింధీ, పష్తూన్ వారు లేవనెత్తారు. 1971లో తూర్పు పాకిస్తాన్ కు  చెందిన బెంగాలీలు తమపై, తమ విశిష్టమైన భాషపై పశ్చిమ పాకిస్తానీలు అణచివేస్తున్నారంటూ ఉద్యమం చేసి బంగ్లాదేశ్ ఏర్పరుచుకోవడం ద్విజాతి సిద్ధాంతానికి ఒకవిధంగా దెబ్బ. ఈ సిద్ధాంత సూత్రీకరణకు వ్యతిరేకంగా మత భావానికి మించి  భాషకు ప్రాధాన్యమిచ్చి వారు విడిపోయారు.

 మూలాలు