గర్వాలీ భాష

గర్వాలీ అనేది సెంట్రల్ పహారీ ఉప సమూహంలోని ఇండో-ఆర్యన్ భాష దీనిని స్థానిక ఉచ్చారణలో ( गढ़वळि, IPA:  [gɜɽʱʋɜliˑ], ఈ విధంగా పలుకుతారు.ఇది ప్రధానంగా భారతదేశంలో హిమాలయాలు ఉండే ఉత్తర భారత రాష్ట్రమైన ఉత్తరాఖండ్‌లోని గర్వాల్ ప్రాంతంలో 2.5 మిలియన్లకు పైగా గర్వాలీ ప్రజలచే మాట్లాడబడుతుంది.గర్వాలీలో అనేక ప్రాంతీయ మాండలికాలు ఉన్నాయి.గర్వాలీ అంతరించిపోతున్న భాష కాదు ఎథ్నోలాగ్ అనే సంస్థ  దీనిని "శక్తివంతమైనది" గా  జాబితాలో  చేరుస్తుంది, అయినప్పటికీ ఇది యునెస్కో వారి  అట్లాస్ ఆఫ్ ది వరల్డ్స్ లాంగ్వేజెస్ ఇన్ డేంజర్‌లో "హాని కలిగి"ఉన్నదిగా పేర్కొనబడింది.

 భౌగోళిక విభజన 
గర్హ్వాలీని ప్రధానంగా ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలోని గర్హ్వాల్ డివిజన్‌లోని టెహ్రీ గర్వాల్, పౌరీ గర్వాల్, ఉత్తరకాశీ, చమోలి, రుద్రప్రయాగ్, డెహ్రాడూన్ జిల్లాల్లోని ప్రజలు మాట్లాడతారు .  హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఢిల్లీ, హర్యానా, పంజాబ్, ఉత్తరప్రదేశ్‌తో సహా భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వలస వచ్చిన గర్వాలీలచే కూడా గర్వాలీని మాట్లాడతారు. వివిధ అంచనాల ప్రకారం, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతమైన ఢిల్లీలో కనీసం 2.5 మిలియన్ల మంది గర్వాలీ వలసదారులు నివసిస్తున్నారు.
గర్వాలీ మాట్లాడే వారి సంఖ్యను కచ్చితంగా అంచనా వేయడం కష్టం, ఎందుకంటే వివిధ ఏజెన్సీలు ఈ సంఖ్యను వేర్వేరు రకాలుగా అంచనా అందిస్తారు. భారతదేశంలో 2001 భాషల జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 22,67,314 మంది గర్వాలీ భాష మాట్లాడేవారు ఉన్నారు, అయితే ఎథ్నోలాగ్ 2005 నివేదికలో 29,20,000 గర్వాలీ భాష మాట్లాడేవారి సంఖ్యను చాలా పెద్దదిగా పేర్కొంది. భారతదేశంలోని 2011 భాషల జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 24,82,089 మంది మాట్లాడేవారు ఉన్నట్లు అంచనా
 పేర్లు 
ఎథ్నోలాగ్ అనే సంస్థ  గర్వాలీని గాఢవాలి, గధావాలా, గద్వాహి, గష్వాలి, గిర్వాలీ, గొడౌలీ, గోర్వాలి, గుర్వాలి, పహారీ గర్వాలీ వంటి ప్రత్యామ్నాయ పేర్లను ఒక జాబితా చేసింది.భాష ఈ ప్రత్యామ్నాయ పేర్లు మాట్లాడే వారి భాషకు ఒకటి కంటే ఎక్కువ పేర్లను కలిగి ఉండవచ్చు లేదా అదే పేరు వేర్వేరు పదాలు, ఉచ్చారణల నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు.

 చరిత్ర 
చారిత్రాత్మకంగా, మధ్య ఇండో-ఆర్యన్ కాలంలో ప్రాకృతాలు అని పిలువబడే వివిధ భాషలు ఉన్నాయి . వీటిలో, ఖాస్ ప్రాకృతం గర్హ్వాలీకి మూలమని నమ్ముతారు.
thumb|గర్హ్వాల్ రాజ్యం లోని రాచరిక జెండా

గర్హ్వాలీ ప్రారంభ రూపం 10వ శతాబ్దానికి చెందినది, ఇది నామిస్మాటిక్స్, రాజ ముద్రలు, రాగి ఫలకాలపై శాసనాలు, రాజ ఆదేశాలు కలిగి ఉన్న ఆలయ రాళ్లలో కనుగొనబడింది. 1335 శతాబ్దంలో దేవ్ ప్రయాగ్‌లోని జగత్‌పాల్ రాజు ఆలయ మంజూరుకై శాసనం చేయడం ఒక ఉదాహరణ .గర్వాలీ సాహిత్యం జానపద రూపంలో భద్రపరచబడింది.అయితే, 18వ శతాబ్దం నుండి, గర్వాలీ సాహిత్య సంప్రదాయాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. 17వ శతాబ్దం వరకు, గర్హ్వాల్ ఎల్లప్పుడూ గర్వాలీ రాజుల క్రింద సార్వభౌమాధికారం కలిగిన దేశం. సహజంగానే, గర్హ్వాల్ రాజ్యం అధికారిక భాష గర్వాలీ.

 ఆడియో రికార్డింగ్‌లు 
భారతీయ సివిల్ సర్వీస్ సభ్యుడు భాషావేత్త అయిన జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ నేతృత్వంలోని స్మారక లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ఎల్ ఎస్ ఐ) లో గర్వాలీ భాష మొట్టమొదటి ఆడియో రికార్డింగ్‌లు జరిగాయి.ఎల్ ఎస్ ఐ 300 కంటే ఎక్కువ మాట్లాడే భారతీయ భాషలను డాక్యుమెంట్ చేసింది 1894,1928 మధ్య వాయిస్‌లు వ్రాత రూపాలను రికార్డ్ చేసింది. 1916లో ప్రచురించబడిన వాల్యూమ్ IX లోని పార్ట్ IV - ' పహారీ లాంగ్వేజెస్ & గుజూరి' - 'ఇండో-ఆర్యన్ లాంగ్వేజెస్, సెంట్రల్ గ్రూప్'లో గర్వాలీ భాష ప్రదర్శించబడింది.గ్రియర్సన్. రికార్డింగ్‌లలో తప్పిపోయిన కుమారుని పిట్ట కథతో పలు ప్రసిద్ధ జానపద కథలు ఉన్నాయి, వాటిలో గర్హ్‌వాలిలోని బండిల్ ఆఫ్ స్టిక్స్ కథ ఒకటి.

 ఉప భాషలు , మాండలికాలు 
+పేరుమాట్లాడే ప్రాంతాలువ్యాఖ్యలుశ్రీనగరియాశ్రీనగర్ పరిసర ప్రాంతాలుప్రమాణంగా పరిగణించబడుతుంది. అలాగే ఇష్టపడేది
ప్రభువులు, కవులు, విద్యావంతులు.సలానిమల్లా, తల్లా & గంగా సాలన్ప్రాక్టికల్‌గా శ్రీనగరియా లాంటిదే.రథ్వాలి
(రతి)చాంద్‌పూర్, దేవల్‌గర్, పాలిలోని భాగాలుఇది ఖాసియాల భాష. లోభ్యలోభా పట్టి, పాలీకి చెందిన పట్టి పల్లా గెన్వార్రథిని పోలి ఉంటుంది. బధానిపశ్చిమ బధన్ పరగణరథిని పోలి ఉంటుంది దాసౌల్యచమోలి దసౌలీ పరగణ, దాని పరిసర భాగాలు
పైఖండ పరగణ.కేవలం రాఠీ, కొన్ని స్థానిక రకాలతో
ఉచ్చారణ. మజ్ కుమయ్యాఎగువ బధన్ పరగణ, మల్లా కట్యూర్, తల్లా దాన్‌పూర్దీనిని అల్మోరాలో దూంధి అని కూడా అంటారు. బంగానికోతిఘర్, మస్మూర్, పింగల్ & మోరీకి చెందిన గరుగర్ పట్టి గంగడిఉత్తరకాశీ, దుండా, చిన్యాలిసౌర్, భట్వారీలోని భాగాలు.తెహ్రియాలీ, రావన్ల్టి మధ్య పరివర్తన.
తెహ్రియాలీకి దగ్గరగారావల్టిపురోలా, రాజ్‌గర్హి, మోరీ & భట్వారీలోని భాగాలు.పార్వతిమోరినాగపురియారుద్రప్రయాగ, నాగ్‌పూర్ పరగణ, పైన్‌ఖండ పరగణ తెహ్రియాలీచంబా, న్యూ తెహ్రీ, ఘన్సాలీఎక్కువగా మాట్లాడే గర్వాలీ మాండలికం, గర్హ్‌వాలి, శ్రీనారియా ప్రామాణిక రూపాన్ని పోలి ఉంటుంది.జాన్‌పురినైన్‌బాగ్, క్యారీ, తత్యూర్, ముస్సోరీ, ధనౌల్తితెహ్రియాలీ, జాన్సారి మధ్య పరివర్తన

 స్వరూపం 

 సర్వనామాలు 
+నామినేటివ్వాలుగారిఫ్లెక్సివ్స్వాధీన నిర్ణయాధికారిస్వాధీన సర్వనామం1వ ప్రతి. పాడతారు.మీమిఖన్/మిథైమయారూమయారూ2వ ప్రతి. పాడండి./pl. (तु/त्वे inf), (థాంవు f /తీమి sf) (తుమ్సణి/తుమ్థై inf), (థాంవు f /తుమ్సణి/తుమ్థై sf) (त्यारू inf) (తుమ్సణి sf), (तुम्हरो sf /థాంజు f)3వ శాతం. పాడతారు.వ, వే, ఎ, సివీఁ, వే, ఎ, సేవీఁ, వే, ఎ, సేవీఁ, వే, ఎ, సే1వ ప్రతి. pl.ఆమిఆమ్సణి/ఆమ్థైహంరోహమారో3వ శాతం. pl.తౌంల్, శ్యా, సిమీరుమీరుమీరు

 కేసులు 
+వ్రాశారుమాట్లాడేవారు (తక్కువ వేగం)మాట్లాడటం (అనగా)నామినేటివ్న/లన/లన్/ల్వోకేటివ్రేరేరేనిందారోపణసణిసణితె/తె/సన్వాయిద్యంన/ల/చెన/ల/చెన్/ల్/చెడేటివ్బానాబానాబాన్అబ్లేటివ్న/ల/చె/మనన్/చులే/బటిన్న/ల/చె/మనన్/చులే/బటిన్న్/ల్/చె/మనన్/చులే/బటిజెనిటివ్ఔ/ఈ/ఊ/యుఔ/ఈ/ఊ/యుఔ/ఈ/ఊ/యుస్థానికపుట్టు/ఫుండ్/తడగేపుటుక్/ఫుణ్/తడ్గేపుటు/పున్/తడగే

 సంఖ్యలు 
+సంఖ్యసంఖ్యావ్రాశారుIAST00సున్నెఎండ11యయక్యాక్22దుయ్ / ద్విduī33తీన్టిన్44చార్కారు55పాంచpā̃c లేదా pā̃66चॉ / छैchŏ77సాత్sāt8੮ఆఠāṭh99నౌ / నౌnaü

 ఫోనాలజీ 
హిందీ ఇతర భారతీయ భాషల నుండి అనేక వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి, ఉదాహరణకు పాలటల్ ఇంచుమించు /j/, లేదా రెట్రోఫ్లెక్స్ లాటరల్ /ɭ/ ఉనికిలో గర్హ్వాలీలో వివిధ అలోఫోన్లు కూడా ఉన్నాయి.

 అచ్చులు 

 మోనోఫ్థాంగ్స్ 
గర్వాలీ భాషలో ఎన్ని మోనోఫ్‌థాంగ్‌లు ఉపయోగించబడుతున్నాయో వివరించడానికి అనేక సిద్ధాంతాలు ఉపయోగించబడ్డాయి.కామన్ హిందుస్థానీ ఫోనాలజీని అనుసరించే కొంతమంది గర్వాలీ పండితులతో (గర్వాలీని హిందీ మాండలికం అని నమ్ముతారు) గర్హ్‌వాలియేతర భారతీయ పండితులు భాషలో ఎనిమిది అచ్చులు ə, ɪ, ʊ, ɑ, i, u, e, అని వాదించారు.ఓ. గర్వాలీ భాషా పండితుడు శ్రీ భీష్మ కుక్రేటిలాంగ్ ష్వా అంటే /ə:/ అనే పదానికి బదులుగా భాషలో /ɑ/ లేదని వాదించారు. దక్షిణ గర్హ్వాలీ మాండలికాలు /ɑ/ బదులుగా /ə:/ని ఉపయోగించాయని అంగీకరించవచ్చు. మేము అతని అచ్చు పొడవు నియమాన్ని అనుసరిస్తే, గర్హ్వాలీలో ఐదు అచ్చులు ఉన్నాయని మేము కనుగొన్నాము. మూడు ə, ɪ, ʊ వాటి అచ్చు పొడవు /ə:/, /ɪ:/, /ʊ:/. అచ్చు పొడవు లేని ఇతర రెండు /o/ & /e/. కానీ శ్రీ అనూప్ చంద్ర చందోలా స్థాపించిన 13 అచ్చులు ఉన్నాయి క్రింది విధంగా /ə/, /ɪ/, /ʊ/, /ɑ/, /i/, /y/, /u/, /e/, /o/, /æ/, /ɨ/, /ɔ/, /ɯ//. అతని వాదనలు సార్వత్రికంగా అంగీకరించబడతాయి. (అలాగే /ɑ/ ఇది దక్షిణ మాండలికాలలో మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది కానీ ప్రత్యేక ప్రయోజనాల కోసం ప్రామాణిక మాండలికానికి తీసుకోబడింది) . అయితే అచ్చు పొడవు గురించి భీష్మ కుక్రేటి వాదన కూడా అంగీకరించబడింది. అందువల్ల మేము గర్వాలీ (ఈ అర్థంలో ప్రామాణిక గర్వాలీ) పదమూడు అచ్చులు (/ə/, /ɪ/, /ʊ/, /ɑ/, /i/, /y/, /u/, /e/, /o అని నిర్ధారించాము. /, /æ/, /ɨ/, /ɔ/, /ɯ/) ఇక్కడ మూడింటికి అచ్చు పొడవు ఉంటుంది (/ə:/, /ɪ:/, /ʊ:/).

 డిఫ్తాంగ్స్ 
భాషలో డైఫ్‌థాంగ్‌లు ఉన్నాయి, ఇవి ఇతర పదాల కంటే విలక్షణమైనవి. ఏది ఏమైనప్పటికీ డిఫ్తాంగ్స్ మాండలికం ద్వారా మాండలికం మారుతూ ఉంటాయి.
+డిఫ్తాంగ్స్ (IPA)ఉదాహరణ (IPA)గ్లోస్उइ / ui /కుయ్ / కుయ్ /ఎవరైనాఇయు / ఐయు /జివు / ʤiu /హృదయం, మనసుఐ / ఐ /ब काइ /bə kɑi /అన్ని తరువాత, పాటుइ / əi /ब कइ /bə kəi /సంతులనంఔ / ఔ /ब चाउ /bə ʧంu /సేవ్ (క్రియ)అవు / əu /ब चउ /bə ʧəu /భద్రమైనది

భాషలో ట్రిఫ్‌థాంగ్‌లు తక్కువగా కనిపిస్తాయి. ట్రిఫ్‌థాంగ్ సంభవించే అత్యంత సాధారణ పదం ह्वाउन [ఆంగ్లం: ఉండవచ్చు] /h ɯɔʊ n/ (ప్రామాణిక గర్వాలీలో) లేదా /h ɯaʊ n/ (కొన్ని మాండలికాలలో). అయినప్పటికీ చాలా మంది స్పీకర్లు ట్రిఫ్‌థాంగ్‌ల ఉనికిని గుర్తించలేరు. భాషపై మరింత విద్యాపరమైన పరిశోధనలు జరిగితే ఇతర ట్రిఫ్‌థాంగ్‌లు కనుగొనబడవచ్చు.

 హల్లులు 
+బిలాబియల్డెంటల్అల్వియోలార్రెట్రోఫ్లెక్స్పోస్ట్-అల్వ్. /
పాలటల్వేలర్గ్లోటల్నాసికాmnɳŋఆపు /
అఫ్రికేట్సాదాp ⠀ bt ⠀ డిʈ ⠀ ɖtʃ ⠀ dʒk ⠀ ɡఆకాంక్షించారుpʰbʱ _tʰdʱ _ʈʰ ɖʱtʃʰdʒʱ _kʰ ɡʱఫ్రికేటివ్s ⠀ zʃhసుమారుగాwఎల్ɭజెట్రిల్ఆర్ɽ

 సమీకరణ 
గర్హ్వాలీ లోతైన అసిమిలేషన్ (ధ్వనుల శాస్త్రం) లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తుంది. హిందీలో వలె గర్వాలీలో స్క్వా తొలగింపు ఉంది, కానీ ఇతర సమీకరణ లక్షణాలలో ఇది హిందీకి భిన్నంగా ఉంటుంది. రాధేస్యాం అనే పదబంధం ఒక ఉదాహరణ. మేము దీనిని విడిగా వ్రాసినప్పుడు, राधे & स्याम ( IPA :- /rəːdʰe/ & /syəːm/) ఇది దాని అసలు ఫొనెటిక్ లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుంది, కానీ సమీకరించినప్పుడు అది రస్స్యామ్ /rəːssəːm/ లేదా /ːs.

 సమస్యలు 
యునెస్కో అట్లాస్ ఆఫ్ వరల్డ్స్ లాంగ్వేజెస్ ఇన్ డేంజర్ ప్రకారం, గర్వాలీ "హానికి గురయ్యే  భాష" వర్గంలో ఉంది. దీనికి కారణాలు అనేకం. వాటిలో ప్రధానమైనది రాష్ట్ర కేంద్ర ప్రభుత్వ స్థాయిలలో ఆదరణ లేకపోవడం. గర్వాలీ భాషల జనాభా లెక్కల ప్రకారం 'మాండలికం' లేదా 'మాతృభాష'గా పరిగణించబడుతుంది హిందీ మాండలికంగా పరిగణించబడుతుంది. రాష్ట్ర స్థాయిలో దీనికి ఆదరణ లభించలేదు. చరిత్రకు కూడా పాత్ర ఉంది. చారిత్రాత్మకంగా, సంస్కృతం గర్వాలీ ఆస్థాన భాష గర్వాలీ ప్రజల భాష. బ్రిటీష్ రాజ్ కాలంలో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, గర్వాల్ ప్రాంతం దశాబ్దాలుగా హిందీ మాట్లాడే ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో చేర్చబడింది. ఇంకా, ఉద్యోగాల రిజర్వేషన్ చట్టం ద్వారా ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నిశ్చయాత్మక చర్య విధానంఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఎస్సీ, ఎస్టీ జనాభా గర్హ్వాల్‌లోని ఎస్సీ, ఎస్టీ జనాభాలో తక్కువ శాతంగా ఉండటానికి ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మైదాన ప్రాంతాల నుండి గర్హ్వాల్ నగరాలకు హిందీ మాట్లాడేవారి వలసలు పెరిగేందుకు దారితీసిందని చెప్పబడింది . ఈ కారకాలు హిందీకి ప్రాముఖ్యత పెరగడానికి స్థానిక ప్రజల మనస్సులలో గర్వాలీ భాషకు ప్రతిష్ఠను తగ్గించడానికి దోహదపడతాయని కూడా చెప్పబడింది.

 అధికారిక గుర్తింపు కోసం పోరాటం 
2000లో ఉత్తరాఖండ్ ఏర్పడినప్పటి నుండి, ఉత్తరాఖండ్ ప్రాంతీయ భాషలను ప్రోత్సహించడంలో అభివృద్ధి చేయడంలో వరుసగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నెమ్మదిగా అడుగులు వేస్తున్నాయి. ఉత్తరాఖండ్‌లోని ఇతర భాషల వలె, గర్వాలీ, అత్యధికంగా మాట్లాడే భాషకు అధికారిక గుర్తింపు లేదు. 2010 లో ఉత్తరాఖండ్‌లో హిందీ అధికార భాషగా సంస్కృతం రెండవ అధికారిక భాషగా చేయబడింది. ఉత్తరాఖండ్ అధికారిక భాషగా గర్వాలీని చేయాలని, పాఠశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలలో బోధించాలనే దీర్ఘకాల డిమాండ్‌లకు దీటుగా,  2014లో ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కుమావోన్ విశ్వవిద్యాలయం, గర్హ్వాల్ విశ్వవిద్యాలయంలో వరుసగా కుమావోని, గర్వాలీ భాషల విభాగాలను ఏర్పాటు చేయాలని ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.జాతీయ స్థాయిలో, భారత రాజ్యాంగంలోని 8వ షెడ్యూల్‌లో గర్వాలీని చేర్చాలనే డిమాండ్‌లు నిరంతరం ఉన్నాయి, తద్వారా దీనిని భారతదేశంలోని షెడ్యూల్డ్ భాషలో ఒకటిగా మార్చవచ్చు. 2010 జూలైలో, పౌరీ గర్వాల్ నుండి పార్లమెంటు సభ్యుడు, సత్పాల్ మహారాజ్ రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గర్వాలీ కుమావోని భాషలను చేర్చడానికి లోక్‌సభలో ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లును తీసుకువచ్చారు.  చాలా ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లుల మాదిరిగానే, ఈ బిల్లు పార్లమెంట్‌లో చర్చించబడలేదు అప్పటి నుండి అది రద్దు చేయబడింది.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 గర్వాల్ డివిజన్
 కుమావోని భాష
 గర్వాల్ రాజ్యం
 SIL

 మూలాలు