ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ୧୪ ବର୍ଷ ଶାସନ କରି ରାଜ୍ୟର ଅନେକ ଉନ୍ନତି ମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଏକାଧାରରେ ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଚିକିତ୍ସକ, ପ୍ରମୁଖ ରାଜନେତା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପାଞ୍ଚୋଟି ନଗର ଦୁର୍ଗାପୁର, କଲ୍ୟଣୀ, ବିଧାନନଗର, ଅଶୋକନଗର (ଉତ୍ତର ୨୪ ପ୍ରଗଣା)ଏବଂ ହାବଡାକୁ ଆଧୁନିକ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ନିର୍ମାତା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ  । କଲିକତା ଭେଷଜ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ତଥା କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସେ ଜଣେ ପୂର୍ବତନ ଛାତ୍ର । ଇତିହାସରେ ବହୁତ କମ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଭଳି ଓ ଦୁଇଟି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ମାତ୍ର ଦୁଇ ବର୍ଷ ତିନି ମାସରେ ଶେଷ କରି ଦୁଇଟି ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିପାରିଛନ୍ତି । ଭାରତରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନକୁ  (ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧ ଜୁଲାଇ) ଜାତୀୟ ଚିକିତ୍ସକ ଦିବସ ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଉଛି  । ୪ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୬୧ରେ ତାଙ୍କୁ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନ ଭାରତରତ୍ନ ଉପାଧୀରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା ୧ ଜୁଲାଇ ୧୮୮୨ରେ ପାଟନାର ରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ । ପିତା ଥିଲେ ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ଏବଂ ମାତା ଅଘୋରକାମିନୀ ଦେବୀ । ୧୮୯୭ରେ ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଟନାର କଲିଜିଏଟ ସ୍କୁଲରୁ ମାଟ୍ରିକ ପରୀକ୍ଷା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରେ କଲିକତା ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ ଏବଂ ପାଟନା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଗଣିତ ସମ୍ମାନ ସହ କଳାରେ ସ୍ନାତକ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କଲେ । ଏହାପରେ ସେ ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉଭୟ ବଙ୍ଗଳା ଇଞ୍ଜିନିୟରିଙ୍ଗ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ କଲିକତା ଭେଷଜ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଆବେଦନ କଲେ । ଉଭୟ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ଆବେଦନ ଗୃହୀତ ହେଲା । ହେଲେ ସେ କଲିକତା ଭେଷଜ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ । ୧୯୦୧ ମସିହାରେ ସେ ଭେଷଜ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଯୋଗ ଦେବା ନିମିତ୍ତ କଲିକତା ଯାତ୍ରା କଲେ । ସେଠରେ ଅଧ୍ୟୟନରତ ଥିବା ବେଳେ ସେଠିକାର ଏକ ଶୀଳାଲେଖ ଯେଉଁଥିରେ ଲେଖା ଥିଲା- " , "  ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ଏହିଲେଖାର ମର୍ମ ତାଙ୍କୁ ସାରା ଜୀବନ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲା । ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଡାକ୍ତରୀ ପାଠରେ ସ୍ନାତକ ହାସଲ କରି ସେ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରୋଭିନ୍ସିଆଲ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ପ୍ରଥମରୁ ହିଁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାର ତଥା କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରି ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେବାରେ ବ୍ରତୀ ହେଲେ । ଏପରିକି ରୋଗ ନିମିତ୍ତ ଔଷଧ ପରାମର୍ଶ କରିବା ସହ ସେ ଦରକାର ପଡିଲେ ନର୍ସଙ୍କ ଭଳି ନିଜେ ରୋଗୀର ସେବା କରିବାକୁ ପଛାଉ ନ ଥିଲେ । ସରକରୀ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଫୁରୁସତ ମିଳିଲେ ସେ ବାକି ସମୟରେ ମାତ୍ର ୮ ଟଙ୍କା ଫିସ୍ ନେଇ ବେସରକାରୀ ଭାବେ ଡାକ୍ତରୀ ସେବା ଯୋଗାଉଥିଲେ । ମାତ୍ର ୧୨୦୦ ଟଙ୍କା ଯୋଗାଡ କରିସାରି ସେ ବାର୍ଥୋଲୋମିଉ ହାସପାତାଳରେ ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷାପାଇଁ ସେ ଇଂଲାଣ୍ଡ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ । ଇଂଲାଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ସଂପୃକ୍ତ ଶିକ୍ଷୟତନର ଡିନଙ୍କୁ ଆବେଦନପତ୍ର ଦାଖଲ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଡିନ ଏସିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଏହି ଅନାମଧେୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାପାଇଁ ମନା କରିଦେଲେ । ହେଲେ ବିଧାନ କିନ୍ତୁ ହାରିବାଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି । ସେ ବାରମ୍ବାର ୩୦ ଥର ତାଙ୍କ ଆବେଦନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରିବା ପରେ ଶେଷରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଡିନ ତାଙ୍କୁ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ନେବାକୁ ରାଜି ହେଲେ । ପ୍ରଖର ଧୀଶକ୍ତି ଏବଂ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟବସାୟ ଫଳରେ ସେ ମାତ୍ର ଦୁଇ ବର୍ଷ ଏବଂ ତିନିମାସରେ ସେ . ଏବଂ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସାରି ଦୁଇଟି ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କଲେ । ଭାରତକୁ ଫେରି ସେ ପ୍ରଥମେ କଲିକତା ଭେଷଜ ମହବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ପରେ କ୍ୟାମ୍ପବେଲ ଭେଷଜ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ଶେଷରେ କାର୍ମିକାଏଲ୍‌ ଭେଷଜ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଭୂମିକା ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଭାରତୀୟମାନେ ଶାରୀରୀକ ଏବଂ ମାନସିକ ଭାବେ ସଶକ୍ତ ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱରାଜ ମାତ୍ର ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ହୋଇ ରହିଯିବ ।ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଦେଶର ସେବା କରିବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ । ଏହି କ୍ରମରେ ସେ ଯାଦବପୁର ଯକ୍ଷ୍ମା ହାସପାତାଳ, ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ସେବା ସଦନ, କମଳା ନେହେରୁ ହାସପାତାଳ, ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ କର୍କଟ ହାସପାତାଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ସେବା ସଦନ ସେତେବେଲେ ମହିଳା ତଥା ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲେ ବି ସାମାଜିକ କଟକଣା କାରଣରୁ ମହିଳାମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିବାକୁ ଅମଙ୍ଗ ହେଉଥିଲେ । ହେଲେ ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ତଥା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ଫଳରେ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ସବୁ ବର୍ଗର ମହିଳା ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହାପରେ ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ନର୍ସ ତଥା ସାମାଜିକ ସେବା ପାଇଁ ତାଲିମ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାପନା କଲେ । ଡାକ୍ତର ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଡାକ୍ତର ସହିତ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ୧୯୩୩ ମସିହାରେ ଭାରତଛାଡ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅନଶନ କରୁଥିବା ବେଳର କଥା । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପାଖେ ପାଖେ ରହି ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କଥା ବୁଝୁଥାଆନ୍ତି । ଦିନେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ବିଦେଶୀ ନିର୍ମିତ ଏକ ଔଷଧ ନେବାକୁ ମନା କରିଦେଲେ । ପୁଣି କହିଲେ  "ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଦେଶର ୪୦ କୋଟି ଲୋକଙ୍କର ସେବା ମାଗଣାରେ କରୁନାହଁ, ମୁଁ କାହିଁକି ବା ତୁମଦ୍ୱାରା ମୋ ଚିକିତ୍ସା କରାଇବି"  । ଡାକ୍ତର ରାୟ ଉତ୍ତରରେ କହିଲେ,  " ହଁ ମୁଁ ମାଗଣାରେ ସବୁ ଲୋକଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ୪୦ କୋଟି ଭାରତୀୟଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ସେହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମୁଁ ମାଗଣାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବାକୁ ଆସିଛି"  । ଏହାପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କର ମନା କରିବା ପାଇଁ ଆଉ ବାଟ ନ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ଔଷଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ ଡକ୍ଟର ରାୟ ୧୯୨୫ ମସିହାରେ ବାରାକପୁର ବିଧାନ ସଭା ଆସନରୁ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀଭାବେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ବିଧାନ ସଭା ଆସନ ପାଇଁ ଲଢିବାକୁ ଯାଇ ରାଜନୀତୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧୀ ପ୍ରାର୍ଥୀ ତଥା ବଙ୍ଗଳାର ଜଣାଶୁଣା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲେ । ୧୯୨୫ ବେଳକୁ ସେ ହୁଗୁଳୀ ନଦୀ ଜଳ ଦୂଷିତ ହେବାର କାରଣ ଏବଂ ତାର ନିରାକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ତଥ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଜନା/ଚିଠା ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଦାଖଲ କରିଥିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ଭାରତର ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ତରଫରୁ ତାଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାକୁ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ତେବେ ସେ ଡାକ୍ତରୀ ପେଷାରେ ଅଧିକ ସମୟ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ହେଲେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧ କ୍ରାମେ ସେ ୨୩ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ଗ୍ରହଣ ଅଳଂକୃତ କଲେ । ସେତେବେଳେ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ଖାଦ୍ୟାଭାବ, ସାଂପ୍ରଦାୟୀକ ହିଂସା, ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ଓ ଶରଣାର୍ଥୀ ସମସ୍ୟା ଭଳି ଅନେକ ସମସ୍ୟାରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଥିଲା । ବିଧାନ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ଦଳୀୟ ନେତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପୂର୍ବକ ଏସବୁ ସମସ୍ୟା ଉପରେ ଅନେକ ଗଠନ ମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଚାଲିଲେ । ଶେଷ ଜୀବନ ସେ ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ୧ ଜୁଲାଇ ୧୯୬୨ ତାଙ୍କର ଅଶୀତମ ଜନ୍ମଦିନରେ ସେ ସକାଳବେଳା ତାଙ୍କ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିସାରିବା ପରେ ସରକାରୀ କାମ ସାରିଲେ । ଏହାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଗୀତର ଏକ ଲେଖା ନେଇ ପଢିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହାର ୧୧ ଘଣ୍ଟାପରେ ଅର୍ଥାତ ରାତି ସାଢେ ତିନିଟାରେ ସେ ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ । ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ଏକ ନର୍ସିଂଘର ଭାବେ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦାନ କରିଯାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କରି ସମ୍ମନରେ ଔଷଧ, ବିଜ୍ଞାନ, ରାଜନୀତୀ, ସାହିତ୍ୟ ତଥା କଳା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ  " . "  ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଛି । ଏହା ବାଦ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଦିଲ୍ଲୀରେ  " . "  ୧୯୬୭ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଡକ୍ଟର ବିଧନ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମସ୍ତ କାଗଜପତ୍ର ନେହେରୁ ମେମୋରିଆଲ ମ୍ୟୁଜିୟମର ସମ୍ପତ୍ତିଭବେ ତିନିମୂର୍ତ୍ତୀ ଭବନଠାରେ ରଖାଯାଇଛି ।