ରଣା ସାପ ବା ରଣା  (ଇଂରାଜୀରେ , ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ ) ଏଲାପିଡ୍ ପ୍ରଜାତିର ଏକ ସାପ ଯାହା ପ୍ରଧାନତଃ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ  । ଇଂରାଜୀରେ କ୍ରେଟ୍   ବୋଲାଉଥିବା ସାପଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଚିତି ସାପ ବା ଚିଟି ସାପ କୁହନ୍ତି । ଉଭୟ ରଣା ଓ ଚିତି ସାପ ଏଲାପିଡାଏ ପ୍ରଜାତିର ସାପ । ରଣା ସାପ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘତମ ଓ ଏମାନଙ୍କ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨.୧ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ବର୍ଣ୍ଣନା କଳା ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ପଟିଯୁକ୍ତ ଶରୀରରୁ ରଣା ସାପକୁ ଅତି ସହଜରେ ଚିହ୍ନି ହେବ । ଅଧିକାଂଶ ସାପଙ୍କ ଦେହ ନଳ ପରି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ରଣାର ଦେହର ମୋଟେଇ ତ୍ରିଭୂଜାକୃତି । ଏହାର ପିଠି ବା ଦେହର ସବୁଠାରୁ ଉପର ଅଂଶରେ ଏକ ଶିଖର   ଥାଏ । ରଣାର ମୁଣ୍ଡଟି ଓସାରିଆ ଓ ଚେପଟା । ଏହାର ଆଖିଗୁଡ଼ିକ ଓ ମୁଣ୍ଡ କଳା ରଙ୍ଗର । ରଣାର କଳା ମୁଣ୍ଡରେ ତୀରର ମୁନ ପରି ଏକ ହଳଦିଆ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ । ଏହାର ଓଠ, ଥୋଡ଼ି, ବେକ ଏବଂ ଆଖି ଓ ନାକପୁଡ଼ା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାଗ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର । ଅଦ୍ୟାବଧି ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଦୀର୍ଘତମ ରଣା ସାପର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨.୨୫ ମିଟର । ସାଧାରଣ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରଣା ସାପର ହାରାହାରି ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧.୮ ମିଟର ହୋଇଥାଏ । ରଣା ସାପର ଲାଞ୍ଜ ତଳ କାତିରେ ଗୋଟିଏ ସବ୍‍କଡ଼ାଲ୍   ରହିଥାଏ । ଏହି ସାପର ଲାଞ୍ଜଟି ଛୋଟ ଓ ସମୁଦାୟ ଶରୀରର ପ୍ରାୟ ୧୦% । ଏହି ସାପର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମରେ ବ୍ୟବହୃତ ବଙ୍ଗାରସ୍   ତେଲୁଗୁ ଭାଷାରେ ସୁନାକୁ ବୁଝାଉଥିବା ଶବ୍ଦ ବାଙ୍ଗାରମ୍‍ରୁ ଗୃହୀତ । ରଣା ଦେହର ହଳଦିଆ ପଟି ଦାଗ ଏପରି ଶବ୍ଦ ଚୟନର କାରଣ । ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ ଓ ଅଧିବାସ ଭାରତ ଓ ଚୀନର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ, ମାଳୟ ଉପଦ୍ୱୀପ, ଇଣ୍ଡୋନେସୀୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନରେ ରଣା ସାପ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଭାରତରେ ମିଜୋରାମ, ଆସାମ, ତ୍ରିପୁରା ଆଦି ରାଜ୍ୟରେ, ନେପାଳ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ରାଜ୍ୟରେ ରଣା ସାପ ଏକ ସାମାନ୍ୟ ସର୍ପ ପ୍ରଜାତି । କିନ୍ତୁ ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ପଟକୁ ଗଲେ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ । ଭାରତର ପୂର୍ବ ପଟକୁ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଥାଇଲାଣ୍ଡ, ଲାଓସ୍, ଭିଏତନାମ, ହଂକଂ, ଫିଲିପାଇନ୍‍ସ୍ ଓ ମାଲେସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଣା ସାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ, ଜାଭା ଓ ସୁମାତ୍ରା ଏବଂ ସିଙ୍ଗାପୁରରେ ମଧ୍ୟ ରଣା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଭାରତରେ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଛତିଶଗଡ଼, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ରାଜ୍ୟସମୂହ, ଓଡ଼ିଶା, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ରଣା ସାପଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ତଥ୍ୟ ରହିଛି । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ହାସାନ ଜିଲ୍ଲାରୁ ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ବୋକାରୋ ଜିଲ୍ଲାରୁ ମଧ୍ୟ ରଣା ସାପ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି । ବଣ ଜଙ୍ଗଲରୁ ନେଇ ଚାଷ ଜମି ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବିଧ ଅଧିବାସରେ ରଣା ସାପ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଊଈ ହୁଙ୍କା, ଜଳ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମୂଷା ଗାତ ଏପରିକି ଜନବସତି ନିକଟରେ  (ବିଶେଷ କରି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ) ରଣା ସାପ ରହୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ  । ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳରୁ ନିକଟତା ଯୋଗୁଁ ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ସାପମାନେ ନିଜ ଆବାସ ଖୋଜନ୍ତି । ପଡ଼ିଆ ଜମିରେ ମଧ୍ୟ ରଣା ସାପ ରହିବା ଦେଖାଯାଏ । ବ୍ରହ୍ମଦେଶରେ ଏହି ସାପ ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ୫୦୦୦ ଫୁଟ୍ ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଚରଣ ଓ ବାସ କରିବା ଦେଖାଯାଇଛି । ବ୍ୟବହାର ରଣା ସାପ ଲାଜୁଳା ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଓ ଅତି ସହଜରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାତ୍ରିଚର ସାପ । ଏମାନଙ୍କୁ କେହି ଅବରୋଧ ବା ହଇରାଣ କଲେ କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଗୁଡ଼େଇ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡଟିକୁ ନିଜ କୁଣ୍ଡଳୀ ଭିତରେ ଲୁଚାଇ ରଖନ୍ତି ଓ କାମୁଡ଼ିବାକୁ ବା ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ରାତି ବେଳେ ରଣା ସାପ ଖୁବ୍ ସକ୍ରିୟ ଥାଏ ଓ ସେ ସମୟରେ ସାପ ନିଜ ପ୍ରତି ବିପଦ ଅନୁଭବ କଲେ କାମୁଡ଼ିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ । ଦିନ ବେଳା ରଣା ଘାସ, ଗାତ ବା ନାଳ ଇତ୍ୟାଦି ନିକଟରେ ଶୋଇ ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସାପ ଅଳସୁଆ ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ତାହାକୁ ହଇରାଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୁରନ୍ତ କୌଣସି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଏ ନାହିଁ । ବର୍ଷା ସମୟରେ ଅଧିକ ରଣା ସାପ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଆହାର ରଣା ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ସାପ, ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ଅନ୍ୟ ସାପର ଅଣ୍ଡା ଓ ଚମ୍ପେଇ ନେଉଳ ଆଦି ଜୀବଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଥାନ୍ତି । ରଣା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସାପମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସେମାନେ ହେଲେ : - ସନ୍‍ବିମ୍ ସାପ   ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ପାଣି ସାପ   ନାଲିଲାଞ୍ଜ ସାଧାରଣ ନଳି ସାପ   ଧଣ୍ଡ ସାପ   ମାଟିବିରାଡ଼ି ସାପ   ଢାମଣା ସାପ   ଇଣ୍ଡୋ-ଚୀନୀ ଢାମଣା ସାପ   ବିରାଡ଼ି ସାପ  ( ବା ) ଚନ୍ଦନ ବୋଡ଼ା ସାପ    ' ବା   ରଣା ତା ର ଶିକାରକୁ ନିଜ ବିଷଦ୍ୱାରା ଅଚେତ ବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦେବା ପରେ ମୁଣ୍ଡ ପଟୁ ଗିଳିବା ଆରମ୍ଭ କରେ । ପ୍ରଜନନ ଏହି ସାପର ପ୍ରଜନନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ବେଶୀ କିଛି ଜଣାନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମଦେଶରେ ଏକ ମାଈ ରଣାର ବସା ଖୋଳି ୮ଟି ଅଣ୍ଡା ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିରୁ ୪ଟି ମଇ ମାସରେ ଫୁଟି ସାରିଥିଲେ । ଅଣ୍ଡାରୁ ବାହାରିବା ପରେ ଶିଶ ସାପଙ୍କ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୨୯୮ରୁ ୩୧୧ ମିଲିମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଜୀବନର ତୃତୀୟ ବର୍ଷରେ ରଣା ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ଓ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ତାହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ହାରାହାରି ୯୧୪ ମିଲିମିଟର ରହିଥାଏ । ରଣାର ବିଷ ରଣା ସାପର ବିଷରେ ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତ୍ରିକା କ୍ଷୟକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱ   ରହିଥାଏ, ଯାହାର ୫୦ ମାନ ୨.୪ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା. ୩.୬ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା. , ୧.୨୮୯ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା. ଓ ୧.୫୫ ମି.ଗ୍ରା./କି.ଗ୍ରା. । ଗୋଟିଏ କାମୁଡ଼ାରେ ରଣା ସାପଠାରୁ ହାରାହାରି ୨୦-୧୧୪ ମିଲିଗ୍ରାମ୍ ବିଷ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ । ଏଙ୍ଗେଲ୍‍ମାନ୍ ଓ ଓବ୍‍ଷ୍ଟ୍  (୧୯୮୧) ଏହି ବିଷର ପରିମାଣ ୧୧୪ ମିଲିଗ୍ରାମ୍ ବୋଲି ନିରୂପିତ କରିଛନ୍ତି  । ରଣା ସାପ କାମୁଡ଼ିଲେ ଏହାର ବିଷ ପ୍ରଭାବରୁ ବାନ୍ତି, ପେଟ କାଟିବା, ତରଳ ଝାଡ଼ା ଓ ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା ପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ରଣାର ବିଷର ପ୍ରଭାବରେ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଏ । ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାଯାଇଛି ଯେ ରଣା କାମୁଡ଼ାରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହାର ପ୍ରାୟ ୧-୧୦% ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ଗୋଟିଏ କାରଣ ହେଲା ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସାପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ପରିସ୍ଥିତି ପ୍ରାୟତଃ କମ୍ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତିରକ୍ଷାରେ ସାପ କାମୁଡ଼ିବା ବେଳେ କମ୍ ବିଷ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ରଣା ସାପ ବିଷର ଔଷଧ   ଭାରତ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ପ୍ରଭୃତି ଦେଶରେ ଉପଲବ୍ଧ ।