ନୈନିତାଲ୍ ଏକ ଭାରତୀୟ ନଗର ପଞ୍ଚାୟତ   ଅଟେ । ଏହା ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ନଇନିତଲ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ସାକ୍ଷରତା ୨୦୦୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ, ନୈନିତାଲ୍ ସହରର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୧,୩୭୭ ଅଟେ । ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ୫୪.୦୯% ଜଣ ପରୁଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୪୫.୯୧% ଜଣ ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ନୈନିତାଲ୍ର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୮.୦୮% ଅଟେ । ଏହା ଜାତୀୟ ହାରଠାରୁ -୧୩.୨୪% ପ୍ରତିଶତ କମ ଅଟେ । ସେଥିରୁ ୪୩.୬୩% ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଓ ୩୪.୪୫% ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ୧୧.୩୦% ଲୋକ ସେଠାରେ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କମ ବୟସ୍କ ଅଟନ୍ତି । ଭାଷା ନୈନିତାଲ୍ ସହରର ସରକାରୀ ଭାଷା ହିନ୍ଦୀ ଅଟେ । ଭ୍ରମଣ ବିଶେଷତା ବରଫ ଆଚ୍ଛାଦିତ ପାହାଡ଼ ମଝିରେ ନୈନିତାଲ ସହରକୁ ବିଭିନ୍ନ ଝରଣା ଘେରି ରହିଛି । ଏହି ଝରଣାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ଝରଣା ନୈନିର ନାମାନୁସାରେ ସ୍ଥାନଟିର ନାମ ନୈନିତାଲ୍‍ ରଖଯାଇଛି । ଏହାକୁ  ଝରଣାର ସହର  ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଦେଶର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ନୈନିତାଲ୍‍ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଏହି ସହଲ  ସରୋବର ନଦୀ  ନାମରେ ଦେଶ ବିଦେଶରେ ପରିଚିତ। ଏହି ମନୋରମ ସ୍ଥଳର ଅନୁସନ୍ଧାନ ବେରନ୍‍ ନାମକ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ୧୮୪୧ରେ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପାହାଡ଼ ଉପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଛୋଟଛୋଟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟୀ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ । ରାତିରେ ଏହି ସହରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ହୋଇଥାଏ । ଏହାକୁ ଭାରତର ଝରଣା ରାଜ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସମଗ୍ର ସହରରେ ବିଭିନ୍ନ ଝରଣାର ସମାଗମ ରହିଛି ।  ନୈନି  ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ଆଖି ଏବଂ  ତାଲ୍‍ର ଅର୍ଥ ହେଲା ଝିଲ୍‍ । ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳ ହେଲା ଝରଣାର ସହର ନୈନିତାଲ୍‍ । କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ ନୈନି ଝରଣା ସହରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ତଲହଟୀରେସ୍ଥିତ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା  ଋଷି ସରୋବର  ନାମରେ ପରିଚିତ । ନୌକାବିହାର ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ। ନୈନୀ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ଶିବରାତ୍ରି ଦିନ ଏଠାରେ ଶୈବଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶାଳ ମେଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ନୈନୀ ଝରଣା ନିକଟରେ ଏହି ଆକର୍ଷଣୀୟ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଭିନ୍ନ ମତରେ ନୈନୀ ଦେବୀଙ୍କ ନାମରେ ନୈନିତାଲ୍‍ର ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ନୈନା ପିକ୍‍  ନୈନା ପିକ୍‍ ହେଉଛି ନୈନିତାଲ୍‍ର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର । ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟର ସୁବିଧା ନଥିବା କାରଣରୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଏନେଇ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହି ଶିଖରରୁ ନୈନିତାଲ୍‍ର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବେଶ୍‍ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଥାଏ । ଚିଡ଼ିଆଖାନା ନୈନିତାଲ୍‍ଠାରୁ ମାତ୍ର ୧ କିଲୋମିଟର ଦୂରତ୍ୱରେ ଥିବା ଏହି ଚିଡ଼ିଆଖାନାରେ ପାହାଡ଼ୀ କଳାଭାଲୁ, ଚିତା, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲୀ ବିରାଡ଼ି, ହରିଣ ଆଦି ପଶୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏଠାରୁ ମଲ୍ଲୀତାଲ୍‍ ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ସ୍ଥାନ ବେଶ୍‍ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଦୋଳିପଥ ମଲ୍ଲୀତାଲ୍‍ଠାରୁ ସ୍ନୋ ଭିୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋପ୍‍ୱେ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଇ ହେବ । ଏଥିପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଟିକଟ୍‍ କରିବାର ନିୟମ ରହିଛି । ହନୁମାନ ଗଢ଼ୀ ନୈନିତାଲ୍‍ଠାରୁ ୩ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ହନୁମାନ ଗଢ଼ୀ ୧,୯୫୧ ମିଟର ଉଚ୍ଚରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତଥା ମନ୍ଦିର ନିମନ୍ତେ ସ୍ଥାନଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଭୀମତାଲ ନୈନିତାଲ୍‍ଠାରୁ ୨୩ କିଲୋମିଟର ଦୂରସ୍ଥିତ ଭୀମତାଲ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ ଯେ, ଏହାର ନିର୍ମାଣ ମହାଭାରତ କାଳରେ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଝରଣାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଟାପୁରେ ଅବସ୍ଥିତ ରେସ୍ତୋରାଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ବେଶ୍‍ ଦୂରରୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଭୀମତାଲରେ ବୋଟିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ସାତତାଲ ନୈନିତାଲ୍‍ଠାରୁ ୨୨ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ୭ଟି ଝରଣାର ସୁନ୍ଦର ସମାଗମ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ସାତତାଲ ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ନୌକୁଚିୟାତାଲ ଭୀମତାଲଠାରୁ ୪ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ରହିଛି ନୌକୁଚିୟାତାଲ । ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ ଏଠାରେ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି । ରାମଗଢ଼ ରାମଗଢ଼ରେ ସେଓ ବିଗିଚା ଦେଖିବାକୁ ବେଶ୍‍ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଥାଏ । ନୈନିତାଲଠାରୁ ଏହା ୨୬ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । କୁହାଯାଏ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋର  ଗୀତିଞ୍ଜଳୀ ର ରଚନା ଏହି ସ୍ଥାନରୁ କରିଥିଲେ । ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଏହି ରମଣୀୟ ସ୍ଥଳ ନୈନିତାଲଠାରୁ ୫୨ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ବରଫ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଶିଖର ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗେ । ଏଠାରେ ଭାରତୀୟ ପଶୁ ଚିକିତ୍ସା ଅନୁସନ୍ଧାନର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ରହିଛି । ଗମନା ଗମନ ଏଠାରୁ ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ହେଉଛି କାଠଗୋଦାମ, ଯାହା ନୈନିତାଲଠାରୁ ୩୫ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । କାଠଗୋଦାମଠାରୁ ନିୟମିତ ବସ୍‍ ଏବଂ ଟାକ୍ସି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ ରହିଛି । ନୈନିତାଲ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ଲାଲକୁଅାଁ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଲାଲକୁଅାଁ ନୈନିତାଲଠାରୁ ୫୩ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ନିକଟସ୍ଥ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନୈନିତାଲ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବସସେବା ରହିଛି ।