ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଗୁଚ୍ଛ ଯାହା ଭାରତର ଛତିଶଗଡ଼ ପ୍ରଦେଶର ଭୋରାମଦେଓ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ଚାରୋଟି ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଇଟାରେ ତିଆରି ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ଏହାର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଯାହା ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଓ ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଏହାର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥାଇ ଉଦ୍ଦୀପକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ଛତିଶଗଡ଼ର ଖଜୁରାହୋ ଭାବରେ ପରିଚୟ ମିଳିଛି । ଭୋରାମଦେଓ ସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରାୟ ଏକ କିମି ଦୂରରେ ମାଡ଼ୱା ମହଲ ବା ବିବାହ ହଲ ବା ଦୁଲହାଦେଓ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହାକୁ ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ଗୁଚ୍ଛରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ଏହା ୧୩୪୯ ମସିହାରେ ନାଗବଂଶୀ ରାଜବଂଶର   ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେଓଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଓ ସେଠାରେ ୧୬ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି ହୋଇଛି । ସ୍ଥାନ ମୈକାଳ ପର୍ବତମାଳାର   ପାଦଦେଶର ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଭାରତର ଛତିଶଗଡ଼ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଦକ୍ଷିଣ କୌଶଳ ଇଲାକାରେ ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ଗୁଚ୍ଛ ଅବସ୍ଥିତ । କବିରଧାମ ଜିଲ୍ଲାର କୱର୍ଧ ତହସିଲ ଟାଉନରୁ ୧୮ କିମି ଦୂରରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ରାୟପୁରଠାରୁ ୧୩୪ କିମି ଦୂରରେ ଏହାର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଏୟାରପୋର୍ଟ ଅଛି ଓ ଦେଶର ଅନେକ ସହର ସହିତ ରାୟପୁର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି । ଆଉ ମଧ୍ୟ ରାୟପୁର ସହର ମୁମ୍ବାଇ-ହାଓଡ଼ା ମୂଖ୍ୟ ରେଳପଥ ପାଖରେ ଅଛି । ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କୱର୍ଧ ତହସିଲ ଟାଉନରୁ ରାୟପୁର ୧୧୬ କିମି, ରାଜନନ୍ଦଗାଁ ୧୩୩ କିମି ଓ ୨୨୦ କିମି ଦୂରତାରେ ଥିବା ଜବଲପୁରକୁ ରାସ୍ତା ସୁବିଧା ଅଛି । କାହ୍ନା ଜାତୀୟ ପାର୍କ   ପାଖ ଦେଇ ରାୟପୁର-ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ହାଇୱ୍ୟେ ରାସ୍ତା ଅଛି । ଇତିହାସ ଏହି ମନ୍ଦିର ଗୁଚ୍ଛର ଇତିହାସ ଅଛି ଓ କଲାଚୁରି ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ  (୧୦ମ-୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, ରାଜସ୍ଥାନରେ ଏହାର ଶାସନକୁ ଚେଦି ବା ହୈହେୟା କୁହାଯାଉଥିଲା) ଥିବା ଜନଜଗିରି, କାଳଚୂରି, ନାରାୟଣପୁର ଓ ରତନପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସ୍ଥାପତ୍ୟମାନଙ୍କର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି  । ପଣ୍ଡୁ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଇଟା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଖରୋଦ, ପଲରି, ରାଜିମ ଓ ସିରପୁର ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି । ଫଣୀନାଗ ବଂଶର ରାଜା ଲକ୍ଷଣ ଦେବ ରାୟ ଓ ଗୋପାଳ ଦେବ ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଗୁଚ୍ଛର ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ  ପ୍ରସ୍ତରରେ ମନୋରମ କବିତା  କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାର ଶ୍ରେୟ ତାନ୍ତ୍ରିକ ସାଧନା କରୁଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟ  (ଯାହା ଅଧୁନା ଛତିଶଗଡ଼ ରୂପେ ପରିଚିତ) ଶାସନ କରୁଥିଲେ  । ଏହି ମନ୍ଦିର ୭ଶରୁ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ଗଣ୍ଡ ଜନଜାତିର ଲୋକମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଭୋରାମଦେଓ କୁହାଯାଉଥିବାରୁ ମନ୍ଦିରକୁ ଭୋରାମଦେଓ ନାମ କରଣ ହୋଇଛି । ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ପଥର ତିଆରି ଭୋରାମଦେଓ ମନ୍ଦିର ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ଯାହା ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ପୁରୁଣା ଓ ଏକ ଅନିର୍ବଚନୀୟ କଳାକୃତି ଭାବରେ ସ୍ୱିକୃତ ହୋଇଛି । ଏହାର ବାହାର କାନ୍ଥରେ ଅପୂର୍ବ ଖୋଦେଇ ହୋଇଛି । ଏଠାରେ ଗୁରୁର ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ନାଗରା ସ୍ଥାପତ୍ୟଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ମନ୍ଦିର ଏକ ମଞ୍ଚରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଯାହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ୬୦ ଫୁଟ ୪୦ ଫୁଟ, ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଶୈଳୀରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ, ଅନ୍ତରାଳ, ମୂଖ୍ୟ ଗର୍ଭଗୃହ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି । ଚତୁଷ୍କୋଣୀୟ ମଣ୍ଡପର ଚାରୋଟି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସ୍ତମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ବେଦୀଟିର ମାପ ୯ ୯ ଫୁଟ । ବେଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶାବତାର ଓ ଶିବ ତଥା ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ଗମ୍ବୁଜାକୃତି ଛାତ ଶୀର୍ଷରେ ଗୋଲାକାର କଳସ ଅଛି । ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ମୂଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ଗଙ୍ଗା ଯମୁନାଙ୍କ ଖୋଦିତ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ଏହାର ଏକ ୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ବେଦୀ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ଦେବା ଦେବୀଙ୍କର ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ବାହାର ଓ ଭିତର କାନ୍ଥରେ କାମସୂତ୍ର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଚିତ୍ର ଖୋଦେଇ ହୋଇଛି । ଏଗୁଡିକ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ହୋଇ ତିଆରି ହୋଇଛି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଉଚ୍ଚତା ୧.୫ରୁ ୨ଫୁଟ । ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଚାରୋଟି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ଶକ୍ତ ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । ବାହାର କାନ୍ଥର ତଳ ଧାଡ଼ିରେ ସିଂହ ଓ ହାତୀ ଚିତ୍ର ଅଛି ଯାହା କଳା ଓକ୍ରେ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ମନ୍ଦିର ବାହାର ପାଖରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ତାଙ୍କର ଅବତାର ଛବି ଅଛି । ମୂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦୁଇ ପାଖରେ ଏକ ବା ଦୁଇ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାର ପୌରାଣିକ ଛବି ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଶିଖରର ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ୬ ଭୁଜ ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣେଶଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ଅନ୍ୟ ଏକ ପଥର ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ଚିତ୍ର ଅଛି । ମୁଖ୍ୟ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପାଖରେ ଫଣା ଟେକିଥିବା ସାପ, ଗଣେଶ, ଶିବ, ରାଜା ଓ ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ମନ୍ଦିରର ଗମ୍ବୁଜ ଦେଖିବାକୁ ଖଜୁରାହୋ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ମୈକାଳ ପର୍ବତମାଳା ଭଳି ଲାଗେ । ଏହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବକ୍ରତା ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଇସ୍ତାଲିକ ମନ୍ଦିର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପାଖରେ ଇଟା ତିଆରି ଇସ୍ତାଲିକ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିର ଭଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି । ଗମ୍ବୁଜର ଅଧା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଏକ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଉମା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜା ରାଣୀ ହାତ ଯୋଡି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ଚେରକି ମହଲ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାରୁ ଏହା ସହଜରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏନାହିଁ । ଏକ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ସେଠାରେ ଅଛି । ଛାତର ଆକାର ପଦ୍ମ ଭଳି ହୋଇଛି । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ଅନେକ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ମାଡ଼ୱା ମହଲ ମୂଳ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଏକ କିମି ଦୂରରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ମୁହାଁ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି । ଏହା ଏକ ବିବାହ ମଣ୍ଡପ ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ଅଟେ ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ମାଡ଼ୱା କୁହାଯାଏ । ନାଗବଂଶୀ ରାଜା ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଓ ହୈହୱନ ବଂଶୀ ରାଜ କୁମାରୀ ଅମ୍ବିକା ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ୧୩୪୯ ମସିହାରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିର ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରବେଶ ହଲରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ରହିଛି । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ପାଖରୁ ପାହାଚ ପଡିଛି ଉପରକୁ ଗର୍ଭ ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ । ମନ୍ଦିରର ବାହାର କାନ୍ଥରେ ୫୪ ପ୍ରକାରର ଯୌନ ଉଦ୍ଦୀପକ ଚିତ୍ର ଅଛି । ନାଗବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଥିବାରୁ ଏଭଳି ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ପରମ୍ପରାଗତ ସାଜସଜ୍ଜା ଅଛି । ମଣ୍ଡପର ଶିଖର ଓ ପ୍ରବେଶ ପଥର ସିଲିଂ ବା ଛାତ ତଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଓ କିଛି ଅଂଶର ପୁନରୁତ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି । ଗମ୍ବୁଜର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ସ୍ଥାନୀୟ କଳାକାରମାନେ କେତେକ ଉତ୍ତେଜକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଙ୍କନ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ପଥରୁ ମନ୍ଦିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଚ ପଡ଼ିଛି । ମନ୍ଦିର ବାହାର କାନ୍ଥରେ ୫୪ଟି କାମ ସୂତ୍ର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଉତ୍ତେଜକ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି । ଖୋଲା ସଂଗ୍ରହାଳୟ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଥିବା ଏକ ଖୋଲା ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଉକ୍ତ ସ୍ଥାନରୁ ଖୋଳା ହୋଇ ବାହାର କରାଯାଇଥିବା ଅନେକ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରଖାଯାଇଛି ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର କଳାକୃତି ମନେହୁଏ । ସେଠାରେ ସତୀ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଆଲିଙ୍ଗନ ମୁଦ୍ରାରେ ଅନେକ ଯୋଡ଼ି ବସିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି ।