ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ  (ବା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ) ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର କୋଡ଼ାଗୁ ଜିଲ୍ଲା ଓ ମହୀଶୂର ଜିଲ୍ଲାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ  । ଏହାକୁ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବୋଲି ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଲାଗି ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ରହିଛି । ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ନାଗାରହୋଳେ ଭାରତର ୩୭ତମ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ହେବାର ଗୌରବ ଲାଭ କଲା । ଏହି ଅଭୟାରଣ୍ୟ ନୀଳଗିରି ସଂରକ୍ଷିତ ଜୈବମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅଂଶ । ୬୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ନୀଳଗିରି ଶାଖା ଓ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ୟୁନେସ୍କୋ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ମନୋନୀତ କରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲା । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ, ଛୋଟବଡ଼ ନଦୀ ଝରଣା, ପାହାଡ଼, ଉପତ୍ୟକା ଓ ଜଳପ୍ରପାତ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଶୋଭିତ । ମହାବଳ ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ହାତୀ ପରି ଅନେକ ଜୀବଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାରୀ-ଶିକାର ଜନ୍ତୁଙ୍କ ସନ୍ତୁଳିତ ଅନୁପାତ ରହିଛି । ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାହାଡ଼ରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିବା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ପାଦଦେଶରେ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ୧୨ ୧୫ '୩୭.୬୯ " ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୭୬ ୧୭ '୩୪.୪ " ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ୬୪୩ ବର୍ଗ କି.ମି. କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବକୁ ଅବସ୍ଥିତ । କବିନୀ ନଦୀ ଉପରେ ରହିଥିବା ବନ୍ଧର ଜଳାଶୟ ଏହି ଦୁଇ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନକୁ ବିଭକ୍ତ କରୁଛି । ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନଟିର ଉଚ୍ଚତା ୬୮୭ ମିଟର୍‍ରୁ ୯୬୦ ମିଟର୍ । ମହୀଶୂର ସହରରୁ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୫୦ କିଲୋମିଟର୍ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ରାଜଧାନୀ ବେଙ୍ଗଳୁରୁ ସହରରୁ ଏହି ଅଭୟାରଣ୍ୟର ଦୂରତା ୨୨୦ କି.ମି.  ୧୩୭ ମାଇଲ୍ । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ନାଗାରହୋଳେ ଓ ବାନ୍ଦୀପୁର ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ  (୮୭୦ ବର୍ଗ କି.ମି.), ତାମିଲନାଡ଼ୁର ମୁଦୁମଲାଇ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ  (୩୨୦ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଓ କେରଳର ୱାୟନାଡ଼ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ  (୩୪୪ ବର୍ଗ କି.ମି.) ମିଳିତ ଭାବେ ୨୧୮୩ ବର୍ଗ କି.ମି. ପରିମିତ ଅଞ୍ଚଳ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ୍ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ  । ଇତିହାସ ନାଗାରା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନାଗ ସାପ ଓ ହୋଳେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନଦୀ ବା ପ୍ରବହମାନ ସ୍ରୋତ । ନାଗାରହୋଳେ ନାମକ ନଦୀଟିଏ ସାପଭଳି ଏହି କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି । ଏହି ନଦୀର ନାମରୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ନାମ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପୂର୍ବେ ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟରେ ରାଜୁତି କରୁଥିବା ୱାଡିଆର୍ ରାଜବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା । ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଏକ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା ଓ ଏହାର ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବଢ଼ାଇ ୬୪୩.୩୯ ବର୍ଗ କି.ମି. କରିଦିଆଗଲା । ୧୯୮୮ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା ଓ ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ଏହା ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ରୂପେ ପରିଚିତ ହେଲା । ଜଳବାୟୁ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ୧୪୪୦ ମିଲିମିଟର୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣତୀର୍ଥ ନଦୀ, ସରାତି ନଦୀ, ନାଗାରହୋଳେ ନଦୀ, ବାଲେ ହାଳା, କବିନୀ ନଦୀ - ଏପରି ୪ଟି ଚିରସ୍ରୋତା ନଦୀ, ୪୭ଟି ବର୍ଷାଦିନିଆ ନଦୀ, ୪ଟି ହ୍ରଦ, ୪୧ଟି କୃତ୍ରିମ ଜଳାଶୟ, ଅନେକ ଛୋଟ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଦଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀ, ତରାକ ବନ୍ଧ ଓ କବିନୀ ଜଳାଶୟ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ମୁଖ୍ୟ ଜଳଉତ୍ସ । ଗଛଲତା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟର ଉତ୍ତର ପଟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶାଗୁଆନ୍ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ଶିଶୁ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ । ପୂର୍ବ ପଟର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଡେକାନ୍ ମାଳର ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଯଅ ଓ ଆକାଶିଆ ଗଛ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ସ୍ଥାନରେ ୟୁଗିନିଆ ପ୍ରଜାତିର ବହୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖିହେବ । ଶିଶୁ, ଶାଗୁଆନ୍, ଚନ୍ଦନ, ରୂପସୀ ଇତ୍ୟାଦି ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଗଛ । ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଜଙ୍ଗଲର ଅସନ, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ପୁଷ୍ପ, ଶାଳ, ଶିଶୁ, ଧାବଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ବୃକ୍ଷ ବହୁମାତ୍ରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କଦମ୍ବ, ତୁଳାଗଛ, କୁସୁମ, ଡିମିରି ଆଦି ଏଠାକାର ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଜାତି । ଜଙ୍ଗଲର ଉଚ୍ଚ ଗଛମାନଙ୍କ ତଳେ ବାଙ୍କପଶିଆ, ଅଁଳା ଓ ଗମ୍ଭାରୀ   ପରି ଗଛ, ଭେଜି-ବାଇଗଣ, ଶାଳପର୍ଣ୍ଣୀ, ମୁଡ଼ୁମୁଡ଼ିଆ, ଲାଣ୍ଟାନା ବୁଦା ପରି ବୁଦାଳିଆ ଗଛ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି । ନାଗାରହୋଳେରେ ସୁନାରି ଗଛ, ପଳାଶଫୁଲ ଗଛ, ବାଁସ ପରି ସାଧାରଣ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହିଂସ୍ର ମାଂସାସୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ବଳିଆ କୁକୁର, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରମୁଖ । ନାଗାରହୋଳେର ତୃଣଭୋଜୀ ସମାଜରେ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବମାନ ହେଲେ ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ବାର୍‍ହା ଓ ହାତୀ । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟ ଗୟଳଙ୍କୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖିହେବ । ସୁନ୍ଦର ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଘଞ୍ଚ ବାଉଁଶ ବୁଦାମାନ ରହିଥିବାରୁ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୬୫୦୦ ଅଟେ ଓ ତାହାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତକୁ ଲାଗି କେରଳ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି ହେଲେ : ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼, କଟାସ, ସ୍ଲେଣ୍ଡର୍ ଲୋରିସ୍  , ବଣଭୁଆ, ନେଉଳ, ୟୁରୋପୀୟ ଓଧ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ବୋନ୍ନେଟ୍ ମାଙ୍କଡ଼, ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଝିଙ୍କ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ଠେକୁଆ, ବଜ୍ରକାପ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ୨୫୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । କବିନୀ ନଦୀକୂଳରେ ପାଣିକୁକୁଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ, ଜଳବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ବୃକ୍ଷବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ୧. ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବ ମହାବଳ ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ହାତୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି । ଡଃ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥଙ୍କଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଶୌଧ ଅନୁସାରେ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁପାତରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ ଓ ବଳିଆ କୁକୁର ଏହି ତିନି ମୁଖ୍ୟ ମାଂସାସୀ ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ପାଉଁଶିଆ ନେଉଳ, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ, ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ ଓ ବାର୍‍ହା ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ପାମ୍ ସିଭେଟ୍, ମାଟିଆ ନେଉଳ, ପଟାଦାଗ ନେଉଳ, ଭାରତୀୟ ଠେକୁଆ, କସ୍ତୁରୀ ମୃଗ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଝିଙ୍କ, ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼, ବଜ୍ରକାପ୍ତା ପରି ଅନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସଂଖ୍ୟାରେ ରହିଛନ୍ତି । ୨. ସରୀସୃପ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସରୀସୃପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋମୁହାଁ କୁମ୍ଭୀର, ସାଧାରଣ ମୂଷାଖିଆ ସାପ, ଲାଉଡଙ୍କିଆ ସାପ  , ରଣା ସାପ, ବାଉଁଶ ବୁଦା ବୋଡ଼ା ସାପ  , ରସେଲ୍ ବୋଡ଼ା ସାପ  , ଚିଟି ସାପ  , ଅଜଗର ସାପ  , ଗୋଧି   ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବେଙ୍ଗ   ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ୩. ପକ୍ଷୀ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲକୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ଅଧିବାସ ରୂପେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ୨୭୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ବାୟୋମ୍-୧୦  (ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ଅରଣ୍ୟ)ର ୧୫ରୁ ୭ ଓ ବାୟୋମ୍-୧୧  (ଭାରତୀୟ-ମାଳୟ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ବଳୟ)ର ୫୯ରୁ ୨୧ଟି ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି  । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ  ' '  ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରାଚ୍ୟ ଶ୍ୱେତପୃଷ୍ଠ ଶାଗୁଣା  ,  ' '  ଶ୍ରେଣୀର ସାନ ହାଡ଼ଗିଳା  , ଦାଗଯୁକ୍ତ ଚିଲ   ଓ ନୀଳଗିରି ବଣପାରା   ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।  ' '  ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କିଛି ପକ୍ଷୀ ଯଥା ଖପରଖାଇ  , ଧଳା ବାଜୁଣୀ  , ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡିଆ ବଇରୀଗଞ୍ଜନ   ଏବଂ ଫୁଲ ଶାଗୁଣା   ଇତ୍ୟାଦି ପକ୍ଷୀ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ନୀଳ ଟିଆ  , ମାଳବାର୍ ଧୂସର କୋଚିଲାଖାଇ   ଓ ଶ୍ୱେତୋଦର ହାଣ୍ଡିଚଞ୍ଛା   ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ଆଦିମ ଅଧିବାସୀ । ସବୁଜବସନ୍ତ  , ଭାରତୀୟ ଶିମିଟାର୍-କୁଣ୍ଡାଖାଈ , ମାଲାବାର ଟ୍ରୋଗାନ୍ ଓ ମାଲାବାର୍ ହ୍ୱିସ୍‍ଲିଂ ଥ୍ରଶ୍   ପରି ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଶୁଷ୍କ ଅରଣ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ପକ୍ଷୀ ଯଥା ଚିତ୍ରିତ ବୁଦା ଗୁଣ୍ଡୁରୀ  , ସିର୍କିର ମାଲକୋହା  , ପାଉଁଶିଆ ପ୍ରିନିଆ  , ଭାରତୀୟ ରବିନ୍  , ମୟୂର   ଓ ହରଡ଼   ଇତ୍ୟାଦି ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ୪. କୀଟପତଙ୍ଗ ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କୀଟପତଙ୍ଗଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଗବେଷଣା କରାଯାଇଛି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ୯୬ ପ୍ରଜାତିର ଗୋବର ପୋକ ଓ ୬୦ ପ୍ରଜାତିର ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି । ଭାରତର ଏକ ବିରଳ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପ୍ରଜାତି ଡିଆଁମରା ପିମ୍ପୁଡ଼ି   ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ଉଡ଼ୁଥିବା ପୋକଙ୍କୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଏହି ପିମ୍ପୁଡ଼ି କିଛି ଇଞ୍ଚ୍ ଉଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡେଇଁପାରେ । ବିଭିନ୍ନ ବିରଳ ଓ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜାତିର ଗୋବରା ପୋକ, ଊଈଖିଆ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପ୍ରଭୃତି କୀଟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ । ଆଦିମ ଜନଜାତି ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରୁ ଜେନୁ କୁରୁବା ଜନଜାତିର ଲୋକେ ରହିଆସୁଛନ୍ତି । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏହି ପ୍ରଚୀନ ଜନଜାତି ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ପାରମ୍ପରିକ ଆଚାର, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜୀବନଯାପନରୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଦିଗକୁ ଗତି କରୁଛି । ଏହି ଜନଜାତିର ଲୋକଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପରିସରରେ ପଶିବା ପାଇଁ ସରକାର ନିଷେଧାଦେଶ ଜାରୀ କରିଛନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଏହି ଜନଜାତି ମୁଖ୍ୟସ୍ରୋତର ଆଧୁନିକ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ଉଭୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇପାରିବ । ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଜେନୁ କୁରୁବା ଓ କୋରାଗା ଜାତିଙ୍କୁ ଆଦିମ ଜନଜାତିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଛି । ଜେନୁ କୁରୁବା ଜାତିର ଲୋକେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମହୁ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ । କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାରେ ଜେନୁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମହୁ ଓ କୁରୁବା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମେଣ୍ଢା ଚରାଳୀ । କନ୍ନଡ଼ରେ କୁରି ଶବଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ମେଣ୍ଢା । ସାମାନ୍ୟ ଗୋରୁ ଚରାଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କୁରୁବା କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜନଜାତିର ଲୋକେ କନ୍ନଡ଼ରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ଜେନୁ-ନୁଡ଼ି ନାମକ ଏକ ଭାଷାରେ ନିଜ ଜାତି ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଓ ବାହାରର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାରେ କଥା ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ କନ୍ନଡ଼ ଲିପିରେ ଲେଖନ୍ତି । ୧୯୮୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଜେନୁ-କୁରୁବା ଜନଜାତିର ସର୍ବମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩୪୭୪୭, ଯେଉଁଥିରୁ ୧୭୮୬୭ ପୁରୁଷ ଓ ୧୬୮୮୦ ମହିଳା । ଅନ୍ୟ ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରି ଜେନୁ କୁରୁବା ଜନଜାତିର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ରହନ୍ତି । ଗଛ ଚଢ଼ିବା, ଧନୁ-ତୀର-ବାଟୁଳି ଇତ୍ୟାଦି ସହାୟତାରେ ଶିକାର କରିବା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଏମାନେ ପାରଙ୍ଗମ । ଜଙ୍ଗଲକୁ ସେମାନେ ମାତା ବା ଦେବୀ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ଓ ସେଥିପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ଭାବର ନିବିଡ଼ ସମ୍ବନ୍ଧ ରହିଛି । ନିଜ ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଗାପଟା, ପୂଜା, ଘର, ଔଷଧ, ଅସବାବପତ୍ର ପାଇଁ ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଏହି ଜନଜାତିର କିଛି ଲୋକ ଆଧୁନିକୀକରଣରୁ ଦୂରରେ ରହିବା ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ କୁଡ଼ିଆ ଘର ତିଆରି କରି ସେଥିରେ ରହନ୍ତି । ଜେନୁ କୁରୁବା ଲୋକେ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ବହୁ କାଳରୁ ସହରୀ ସଭ୍ୟତାରୁ ଦୂରରେ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତିର କୋଳରେ ସେମାନେ ରହି ଆସିଛନ୍ତି । ଜଙ୍ଗଲର ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଗଛପତ୍ର, ଜଙ୍ଗଲରେ ଗମନାଗମନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ରହିଛି । ମହୁ, ମହମ, ଚେରମୂଳ ଇତ୍ୟାଦି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ବାହାରେ ବୈଧ ଓ ଅବୈଧ ଉପାୟରେ ବିକ୍ରି ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣବାଦୀ ଓ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରେମୀଙ୍କ ମହଲରେ ଏହା ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଆଖପାଖରେ ରହୁଥିବା ବେଟ୍ଟା କୁରୁବା, କାଡ଼ୁ କୁରୁବା ଇତ୍ୟାଦି ଜନଜାତିଙ୍କ ସହିତ ଏମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଚାଲିଚଳନର ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ଜନଜାତି ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରି ମାଣ୍ଡିଆ, ଚଣା, କାବୁଲି ବୁଟ, କାନ୍ଦୁଲ ଆଦି ଚାଷ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି । ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ଦ୍ରୁତ ବିକାଶ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀକରଣ ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ଜନଜାତିର ଲୋକେ ପୁରାତନ ଜୀବନଧାରଣ ପ୍ରଣାଳୀ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି । କେତେକ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାରରେ ଲିପ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ବନ ବିଭାଗଦ୍ୱାରା ନିଷିଦ୍ଧ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଔଷଧିଗଛ ଓ ଗୁଳ୍ମ ବିକ୍ରି ମଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ଅବୈଧ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ବଣ ଭିତରକୁ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଜୀବିତ ମୃତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି । ଫଳରେ ଆଇନ୍ ରକ୍ଷାକାରୀ ସରକାରୀ ବିଭାଗ ସହିତ ସର୍ବଦା ଏକ ଚାପା ଉତ୍ତେଜନା ଓ ସଂଘର୍ଷ ଲାଗି ରହିଥାଏ । ଏମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ, ଥଇଥାନଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ମିଳିପାରିବ ତଥା ପ୍ରକୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ ହୋଇପାରିବ । ଜଙ୍ଗଲରେ ରାସ୍ତା ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ବିଚରଣ ସ୍ଥାନ ଜାଣିବାରେ ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଭଲ ଜ୍ଞାନ ଆଉ କାହାରି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଅବୈଧ ଶିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରୁ ପଇସା ନେଇ ବନ ବିଭାଗର ଅଜାଣତରେ ଏମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାରୁ ଅବୈଧ ଶିକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ । ଥଇଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗତ ଦଶନ୍ଧିରେ ସରକାରୀ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଙ୍ଗଠନମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରକୁ ଏମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଓ ଥଇଥାନ ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆ ଯାଇଛି । ବାଘ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏପରି ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଛି । ବଣରେ ରହୁଥିବା ଜନଜାତି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିବାରୁ  (ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବହାର) ବାଘ ଓ ହାତୀଙ୍କ ଜୀବନ ତଥା ଅଧିବାସ ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି  । ବହୁ ସମୟରୁ ରହି ଆସୁଥିବା ବୁଢ଼ା ଆଦିମ ଜନଜାତି ଲୋକେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ମଙ୍ଗୁ ନଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା କାଠିକର ପାଠ । କିନ୍ତୁ ଗତ କିଛି ବର୍ଷରେ ଏଥିରେ କିଛି ସଫଳତା ମିଳିଛି । ଅନେକ ସ୍କୁଲ, ଚିକିତ୍ସାଳୟ, ସଡ଼କ, ଆଲୋକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯିବା ଫଳରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଲୋକ ନୂତନ ବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି । ଆଖାପାଖି ଗାଁଗଣ୍ଡା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଡୋଡା ବୈରାନ୍ କୁପ୍ପେ, ମଚୁର୍, କାରାପୁର, ନିଶାନ ବେଲାଥୁର, ହେମ୍ମାନକେଟ୍ଟେ, ଦୋମନ୍ନାକାଟେଟେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର ଓ ଅନ୍ତରସାନ୍ତେ ଇତ୍ୟାଦି । କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ୟାମ୍ପ୍ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବାଲେ ହାତୀ ଶିବିର ସେବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା । କେରଳ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହି ହାତୀ ଶିବିର ରହିଛି । ବିପଦ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ ‍‌‍‌୧. ଚୋରା କାଠ ବ୍ୟବସାୟ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଚନ୍ଦନ କାଠ ଓ ଶାଗୁଆନ୍ କାଠ କଟାଯାଇ ଏମାନଙ୍କ ତସ୍କରୀ ଓ ଚୋରାଚାଲଣ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ନାଗାରହୋଳେ ପ୍ରତି ଏକ ବିରାଟ ବିପଦ । କାଠ ଓ ଚନ୍ଦନ କାଠର ଚୋରା ବ୍ୟବସାୟ ବହୁମାତ୍ରାରେ ହେବା ଜଣାପଡ଼ିଛି । କୋଳିହାଡ଼ି, ଭଦ୍ଦରା ମୋଡ଼ୁ, ବୀରହୋସନହଲ୍ଲିର ତଟ୍ଟିକେରେ ଓ କଳାହଲ୍ଲିର ମେତ୍ତିଉପେ ଆଦି ସ୍ଥାନରୁ ଗଛ କଟାଯିବା ଦେଖାଯାଇଥିଲା । ଆରେକାଟ୍ଟି, ବଦ୍ରିକଟ୍ଟେ, ବିଦୂରୁକଟ୍ଟେ, ବୀରନ ହୋସାହଲ୍ଲି, ମାରିଗୋଡ଼ୁ ଆଦି ଅଞ୍ଚଳର ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମଧ୍ୟ ଗଛ କାଟିବା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୦୨ ଜୁଲାଇ ମାସରେ ବୀରନହୋସାହଲ୍ଲିସ୍ଥିତ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶହ ଶହ ଗଛ କଟା ହୋଇଥିଲା । କୋଡ଼ାଗୁ ଏକୀକରଣ ରଙ୍ଗା, ବୁଦାକଟ୍ଟୁ କୃଷିକର ସଂଘ ଓ ବୁଦାକଟ୍ଟୁ ହକ୍କୁ ସ୍ଥାପନା ସମିତି ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ ଏପରି ଗଛ କଟା ରୋକିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଆସୁଛନ୍ତି । ୨. ଗୋରୁଙ୍କଠାରୁ ସଂକ୍ରମିତ ରୋଗ ବଣ ପାଖାପାଖି ରହୁଥିବା ଗୋରୁ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାର ଦେଖାଯାଇଛି । ୨୦୦୫ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଜଳାତଙ୍କ   ପରି ରୋଗ ଲାଗି ଧରିବାରୁ ଅନ୍ତରସନ୍ତେ ବନଖଣ୍ଡ ନିକଟସ୍ଥ ଜି. ଏମ୍. ହଲ୍ଲି ଗ୍ରାମରେ ୪ଟି ଗୋରୁ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ ଓ ୨୫-୩୦ ଗୋରୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ୩. ଅବୈଧ ଶିକାର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର ଏକ ବିରାଟ ସମସ୍ୟା । ୧୯୯୧-୯୨ ଓ ୨୦୦୪-୦୫ ମସିହାରେ ହାତୀଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ହାତୀ ଜୀବନ ହରାଇଥିଲେ । କୋଡ଼ାଗୁ ଓ ହୁନ୍‍ସୁର୍ ବନଖଣ୍ଡରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା । ହାତୀଦାନ୍ତ ପାଇଁ ବହୁ କାଳରୁ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ମମ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରାଯାଉଛି । ୱାଇଲ୍ଡଲାଇଫ୍ ଫଷ୍ଟ୍ ନାମକ ଏକ ସଂସ୍ଥାଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୦ରୁ ଡିସେମ୍ବର୍ ୨୦୦୨ ମଧ୍ୟରେ ୭୭ଟି ହାତୀଙ୍କୁ ମରାଯାଇଥିଲା ।  ( , ) ସଂସ୍ଥାର ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ୨୦୦୨ ମସିହା ଆରମ୍ଭରେ ୭ଟି ହାତୀଙ୍କୁ ମାରିଦିଆ ଯାଇଥିଲା  । ୧୯୯୬-୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଡଃ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥ ଓ ମଧୁସୂଦନ କରିଥିବା ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ଯେ କୁଦ୍ରେମୁଖ ଓ ନାଗାରହୋଳେରେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଶିକାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବ୍ୟାଧି । ୪୯ ସକ୍ରିୟ, ୧୯ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଶିକାରୀଙ୍କଠାରୁ ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟାନୁସାରେ ୨୬ଟି ପ୍ରଜାତିର ଜୀବଙ୍କ ବହୁଳ ଶିକାର କରାଯାଉଥିଲା । ସେଥିରୁ ୪୮% ଶିକାର କେବଳ ରୋମାଞ୍ଚ ଓ ଆମୋଦ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଆହୁରି ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ନାଗାରହୋଳେରେ ୧ କି.ଗ୍ରା.ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓଜନର ୧୬ଟି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି ଜନ୍ତାରେ ପଡ଼ି ବା ବନ୍ଧୁକର ଗୁଳିମୁନରେ ପ୍ରାଣ ହରାଉଥିଲେ । ୪. ବନ ବିଭାଗର କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ବେତନ ଦିଆନଯିବା ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପର ପରିଚାଳନା ସମିତି ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ପ୍ରହରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୨୫% କର୍ମଚାରୀ ଦୈନିକ ନିରୀକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗଦାନ କରୁଥିଲେ । ଫଳରେ ଚୋରା କାଠ ଚାଲଣ, ଗଛ କଟା, ଅବୈଧ ଶିକାର ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇବା କଷ୍ଟକର ହେଉଥିଲା । ଉଭୟ ବାନ୍ଦୀପୁର ଓ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲର ବନ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତି ମାସ ଦରମା ନ ମିଳିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରତି ବିମୁଖ ହେବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା । ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଅର୍ଥ ସଠିକ୍ ରୂପେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉନଥିଲା । ୫. ବଣନିଆଁ ୨୦୧୨ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ନାଗାରହୋଳେରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବଣନିଆଁ ଲାଗିବାରୁ ୬୦୦୦ ହେକ୍ଟର୍ ଜଙ୍ଗଲ ପୋଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବିରାଟ ବିରାଟ ଗଛ କାଠ ଖୁଣ୍ଟରେ ପରିଣତ ହେଲା । ଏକଦା ସବୁଜିମା ମଣ୍ଡିତ ଏହି ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟର ଅବଶେଷରେ ବହୁ ସାପ, ଗୋଧି, ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପୋଡ଼ା ଶରୀର ଏଠିସେଠି ପଡ଼ିରହିଥିବା ଦେଖାଗଲା । ବଣନିଆଁ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ମରୁଡ଼ି, ଜଳାଭାବ ଯୋଗୁଁ ବହୁ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଅଧିବାସ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସବୁଜ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ୬. ମନୁଷ୍ୟ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂଘର୍ଷ ଲାଗି ରହିବା ବେଳେବେଳେ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ପଶିଆସନ୍ତି ଓ ଫସଲ ଖାଇଯାନ୍ତି । ଲୋକେ ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ବହୁ ପନ୍ଥା ଆପଣାନ୍ତି ଯାହା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଜ୍ଜନକ । ଚାଷଜମିରୁ ହାତୀଙ୍କୁ ଦୂରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ୨୦୦୧ ମସିହାରେ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସରକାର ୨ କୋଟି ଟଙ୍କା ବ୍ୟୟରେ ଖାଇ ଓ ସୌରଶକ୍ତିଚାଳିତ ବାଡ଼ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ୭. ବଣରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଜନଜାତିର ଥଇଥାନ ତାଜ ହୋଟେଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ନାଗାରହୋଳେରେ ଗେଟ୍‍ୱେ ଟସ୍କର୍ ଲଜ୍ ନାମକ ଏକ ବିଳାଶପୂର୍ଣ୍ଣ ରିସୋର୍ଟ୍ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଯୋଜନା କରିଥିଲା । ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ନାଗାରହୋଳେର ଆଦିବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଏକ ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା ଦାୟର କରି ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ ଓ ତାଜ୍ ଗ୍ରୁପ୍‍ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଇଲେ । ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ୧୨୫ଟି ଆଦିବାସୀ ଗାଁ ରହିଥିବାରୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ  ଯଥା   , , ନାଗାରହୋଳେ ବୁଦାକଟ୍ଟୁ ଜନାରା ହକ୍କୁସ୍ଥାପନା ସମିତି  ଏଠାକାର ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥରକ୍ଷା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟରତ । ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ସହାୟତାରେ ୫୦ ଜଣ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଥଇଥାନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ବୀରନହୋସାହଲ୍ଲି ଗାଁ ନିକଟରେ ୫ ଏକର ଜମି ଓ ନୂଆ ଘର ଯୋଗାଇ ଦିଆଗଲା । ୧୫.୫ କୋଟି ବ୍ୟୟରେ ପ୍ରାୟ ୧୫୦୦ଟି ଆଦିବାସୀ ପରିବାରଙ୍କ ଥଇଥାନ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଯୋଜନା କରିଛନ୍ତି ।