ନାଥୂ ଲା  ଦେବନାଗରୀ ;        , : , : ; :   ହିମାଳୟର ଏକ ପାହାଡ଼ ଘାଟୀ ଅଟେ ଯାହା ଭାରତର ସିକ୍କୀମ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ତିବତ୍ତରେ  "ଚୁମ୍ବୀ ଘାଟି" କୁ ଯୋଡ଼ିହୋଇ ରହିଛି । ଏହା ୧୪ ହଜାର ୨୦୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚରେ ରହିଛି । ଭାରତ ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ୧୯୬୨ ମସିହାର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଆ ଯାଇଥିଲା । ଏହାକୁ ପୁନଶ୍ଚ ଜୁଲାଇ ୫, ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ବ୍ୟବସାୟ ବ୍ୟାପାର ପାଇଁ ଖୋଲିଦିଆ ଯାଇଥିଲା । ୨୦ବିଂ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ଭାରତ ଓ ଚୀନରେ ହେଉଥିବା ବ୍ୟାପାରର ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଂଶ ନାଥୂ ଲାଦ୍ୱାରା ହିଁ ହେଉଥିଲା । ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ରେଶମ ମାର୍ଗର ଏକ ଶାଖାର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ରହିଛି । ଲା ଶବ୍ଦ ତିବତ୍ତୀ ଭାଷାରେ ଘାଟୀର ଅର୍ଥକୁ ସୂଚାଇ ଥାଏ । ଭାରତରୁ ଏହି ଘାଟୀ ସିକ୍କୀମର ରାଜଧାନୀ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଟକ ସହରରୁ ପାଖାପାଖି 54  (34 ) ପୂର୍ବରେସ୍ଥିତ ରହିଛି  । କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ହିଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଟକରୁ  ( ପାସ ) ବନେଇବାକୁ ପଡିଥାଏ  । ୧୯୬୨ ମସିହାରେ ଭାରତ-ଚୀନ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବନ୍ଦ କରାଯିବା ପରେ, ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ବହୁ ଦ୍ୱିପକ୍ଷୀୟ ବ୍ୟାପାର ସହମତି ପରେ ନାଥୂ ଲାକୁ ଖୋଲା ଯାଇଥିଲା । ଘାଟୀ ଖୋଲାଯିବା ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ କାରଣ, ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ବହୁ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳର ଦୂରତାକୁ କମ କରିଦେଇଥାଏ , ତା 'ସହିତ ଏହା ଖୋଲିଯିବାଦ୍ୱାରା ଭାରତ-ଚୀନ ଦ୍ୱିପକ୍ଷୀୟ ବ୍ୟାପାର ବଢିବା କାରଣରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଗତି ମିଳିବାର ଆଶା ମିଳିଯାଇଥିଲା । ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା ୧୯୬୨ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଘାଟୀ ବନ୍ଦ କରାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଜିନିଷ ଯଥା:- ପେନ, ଘଣ୍ଟା, ଖାଦ୍ୟ, ସୂତା କପଡ଼ା, ଖାଦ୍ୟ ତେଲ, ସାବୁନ, ଭବନ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଚାରି ଚକା ଯୁକ୍ତ ଗାଡ଼ିଦ୍ୱାରା ଘାଟୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଖଚର ମାନଙ୍କ ପିଠିରେ ଲଦା ହୋଇ ତିବ୍ବତ ପଠା ଯାଉଥିଲା । ଦୁଇ ଶହ ଖଚର , ପାଖାପାଖି 80  (180 ) ଓଜନର ଜିନିଷ ଲଦି ଗ୍ୟାଙ୍ଗଟକରୁ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ଏଥିରେ ପାଖାପାଖି ୨୦-୨୫ ଦିନ ଲାଗୁଥିଲା  । ଫେରିବା ସମୟରେ ରେଶମ, କସ୍ତୁରୀ, ଔଷଧୀୟ ଗଛ, ସ୍ଥାନୀୟ ମଦ, ଦାମୀକିଆ ପଥର, ସୁନା ଓ ରୁପାଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଜିନିଷକୁ ଭାରତକୁ ଆମଦାନୀ କରୁଥିଲେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବ୍ୟାପାର ମାରୁୱାଡ଼ୀ ସମୁଦାୟଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚାଳନ କରାଯାଉଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ୨୦୦ ଅଧିକୃତ ଫାର୍ମରେ ପାଖାପାଖି ୯୫% ମାଲିକ ଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ବ୍ୟାପାର ମାନଙ୍କ ଭୟ ଥିଲା ଯେ, ତିବତ୍ତରେ ଭାରତୀୟ ବସ୍ତୁ ଗୁଡିକୁ ସୀମିତ ବଜାର ମିଳିବ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଚୀନର ପହଞ୍ଚ ପ୍ରଥମରୁ ଉପସ୍ଥିତ ସିକ୍କୀମ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗଳାର ବଜାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି । ଏହି ଘାଟୀ ପୁନଶ୍ଚ ଖୋଲା ଯିବାରୁ ଏହା ଆଶା କରାଯାଇଥିଲା କି, ଏହାଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଯୋଗ ମିଳିବ ଏବଂ ଭାରତ ଓ ଚୀନର ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରଗାଢ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଏହା ହୋଇନଥିଲା । ତିବ୍ବତ ସ୍ୱାୟତ ଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟୁରୋର ଅଙ୍କ ଅନୁସାରେ 2006 ମସିହାରେ 51 ଦିନର ବ୍ୟାପାରରେ, ମାତ୍ର $186,250 ମୂଲ୍ୟର ବସ୍ତୁ ଗୁଡିକର ବ୍ୟାପାର ନାଥୂ ଲାଦ୍ୱାରା ହୋଇପାରି ଥିଲା । ଭାରତରୁ ଘାଟୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଧବାର, ଗୁରୁବାର, ଶନିବାର ଓ ରବିବାର ଦିନ କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ହିଁ ଯାଇ ପାରିବେ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଟକରୁ ଅନୁମତି ନେବାକୁ ପଡିଥାଏ । ଏହି ଘାଟୀ ମୁଖ୍ୟ ରୂପେ, ସେହି ତିବ୍ବତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ବୌଦ୍ଧ ମଠରୁ ଏକ ରୂମଟେକ ମଠର ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚାହିଁଥାନ୍ତି । ହିନ୍ଦୁ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଘାଟୀ ମାନସରୋବର ଝରଣାର ଯାତ୍ରା ସମୟକୁ ଦୁଇଦିନ ବନେଇ ଦେଇଥାଏ । ଭାରତୀୟ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମୂଖ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ଏହିଯେ, ବଣ୍ୟଜୀବ ଉତ୍ପାଦ ଯଥା: ବାଘ ଓ ସିଂହର ଛାଲ, ହାଡ଼ ଇତ୍ୟାଦିର ଅବୈଧ ବ୍ୟାପାର ହେବା ଓ ଏହି ସବୁ ଜିନିଷ ନାଥୂ ଲାରୁ ଭାରତୀୟ ବଜାରକୁ ଆସିବା । ଭାରତ ସରକାର ପୋଲିସ ଏବଂ ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଏଜେନ୍ସିମାନଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ୟାପାର ହେତୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବନେଇବା ପାଇଁ ପ୍ରୋଗ୍ରାମ ଚଳେଇ ଅଛନ୍ତି । ଏବେ ଏହିପ୍ରକାର ଅଧିକାଂଶ ଅବୈଧ ବ୍ୟାପାର ନେପାଳରେ ହେଉଛି । ଯାତାୟତ ତୀବ୍ବତର ଦୁଇ ହାଇୱେ :- କଙ୍ଗମାରରୁ ଯାଡୋଙ୍ଗ ଏବଂ ଯାଡୋଙ୍ଗରୁ ନାଥୂ ଲା   ବର୍ଷ 2006 ମସିହାର ନିର୍ମାଣ ଯୋଜନାରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ହୋଇଥିଲା । ପରେ ଏକ ଦଶକରେ କିଙ୍ଗ ହାଇ-ତିବ୍ବତ ରେଳମାର୍ଗକୁ ବିସ୍ତାର ଦେଇ ଯାଡୋଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେଇବାର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଗତିରେ ରହିଛି । ବର୍ତ୍ତମାନର ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ରେଳ ଷ୍ଟେସନ, ଭାରତରୁ ନୂତନ ଜଳପାଈ ଗୁଡିରେ ଏବଂ ତିବ୍ବତ ଆଡୁ ଜିୟାଙ୍ଗଜୀରେ ରହିଛି । ଚୀନ ସରକାର ରେଳ ମାର୍ଗକୁ ଯାଡୋଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯାହା ନାଥୂ ଲାରୁ ଅଳ୍ପ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ରହିଛି ।