କାଲିକା ମାତା ମନ୍ଦିର  (କଳା ମାତା) ପଭଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ସମାହାର ଓ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ସ୍ଥାନ  । ଏହା ପାଖରେ ଚମ୍ପାନେର-ପଭଗଡ଼ ଆର୍କିଓଲୋଜିକାଲ ପାର୍କ  ଅଛି । ଏହା ଭାରତର ପଞ୍ଚମହଲ ଜିଲ୍ଲାରେ   ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଦଶମ ଓ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଦେବୀଙ୍କର ତିନୋଟି ବିଗ୍ରହ ଅଛି : କେନ୍ଦ୍ରରେ କାଳୀକା ମାତା, ଡାହାଣ ପାଖରେ କାଳୀ ଓ ବାମ ପାଖରେ ବହୁଚାରମାତା ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ଚୈତ୍ର ମାସ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଏଠାରେ ଏକ ମେଳା ବସେ ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ରଜ୍ଜୁପଥରେ ଯାଇହୁଏ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଶକ୍ତି ପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଅଟେ । ଭୂଗୋଳ ଭାରତର ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶର ହାଲୋଳ   ନିକଟରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ ସମୁଦ୍ର ପତନର ୭୬୨ ମାଇଲ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ।  ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାନ ର ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିବା ଆର୍କିଓଲୋଜିକାଲ ପାର୍କ ପରିସରରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଏକ ପାହାଡ ଉପରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ । ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ୫ କିମି ଗଲେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପଟଇ ରବଲ ଉଆସ ଭଗ୍ନସ୍ତୂପ ପଥ ବାଟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନ୍ୟଥା ୧୯୮୬ ମସିହାରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ରଜ୍ଜୁପଥ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଇତିହାସ ଦଶମ ଓ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ସେହି ସ୍ଥାନର ସର୍ବ ପୂରାତନ ମନ୍ଦିର । ଆର କେ ତ୍ରିବେଦୀଙ୍କ ପୁସ୍ତକ  ଫେୟାର ଆଣ୍ଡ ଫେଷ୍ଟିଭାଲ  ପୁସ୍ତକରେ  (୧୯୬୧) ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭିଲ ଓ କୋଲି ଜାତିର ଲୋକମାନେ କାଳୀକା ମାତାଙ୍କର ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ପଭଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରେଇଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ଦୂର୍ଗା ଓ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଛି  । ଏହି ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ ଥିବା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଏକଦା ନବରାତ୍ରି ପାଳନ ସମୟରେ ମନ୍ଦିର ତରଫରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଗରବା ନାଚ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଶହ ଶହ ଲୋକ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀ ମହାକାଳୀ ଏକ ସାଧାରଣ ମହିଳା ବେଶରେ ସେଠାକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସେହି ରାଜ୍ୟର ରାଜା ପଟଇ ଜୟସିଂହ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେହି ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । କାମାସାକ୍ତ ରାଜା ମହିଳାଙ୍କ ହାତ ଧରି ଅସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ । ଦେବୀ ୩ ଥର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି କ୍ଷମା ମାଗିବାକୁ କହିଥିଲେ କିନ୍ତୁ କାମାସାକ୍ତ ରାଜା ଏକଥା କର୍ଣ୍ଣପାତ କରିନଥିଲେ । କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପତନ ହେଉ ବୋଲି ଅଭିଶାପ ଦେଲେ । ଅଳ୍ପକାଳ ମଧ୍ୟରେ ମୁସଲମାନ ମହାମୁଦ ବେଗଡା   ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିନେଲେ । ପଟଇ ଜୟସିଂହ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଯାଇ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଆଦିବାସୀମାନେ ପଭଗଡ଼ ମହାକାଳୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ଏକ ୧୫୦୦ ଶତାବ୍ଦୀର  ଗଙ୍ଗାଦାସ ପ୍ରତାପ ବିଳାସ  ନାଟକରେ ଏହି ବିଷୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଉଥିଲା । ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କର ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିର ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ତଥା ଏକ ଶକ୍ତି ପୀଠର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ଦେବୀଙ୍କର ଏକ ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠି ଏଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା କୁହାଯାଏ । ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏହି ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ସାମନାରେ ଏକା ଖୋଲା ପଡ଼ିଆ ଅଛି । ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭିଡ଼ରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ଦିର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖୋଲା ରହେ । ମନ୍ଦିର ସାମନାରେ ଦୁଇଟି ବେଦୀ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ଅତୀତରେ ବଳି ଦିଆଯାଉଥିଲା କିନ୍ତୁ ୨ୟ/୩ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଧରି ଏହି ପ୍ରଥାକୁ ବେଆଇନ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ମନ୍ଦିରରେ କାଳୀ ଯନ୍ତ୍ର ପୂଜା କରାଯାଏ । ମନ୍ଦିର ପରିସର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ତଳ ମହଲାରେ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଓ ଉପର ମହଲାରେ ମୁସଲମାନ ମସଜିଦ । ତଳ ମହଲାରେ ତିନୋଟି ବିଗ୍ରହ ଅଛି ଯଥା; କେନ୍ଦ୍ରରେ କାଳୀକା ମାତା ଯାହା ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ତାହାର ନାମ ମୁଖୱାତୋ ଓ ରଙ୍ଗ ଲାଲ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ମହାକାଳୀ, ଓ ବାମ ପାଖରେ ବହୁଚରା ମାତା ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ଶଙ୍ଖମର୍ମର ପ୍ରସ୍ତର ନିର୍ମିତ ଚଟାଣକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଲିମଡି   ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ । ମନ୍ଦିର ଉପର ଭାଗ ଏକ ଗମ୍ବୁଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ସୁଫୀ   ସନ୍ଥ ସଦନ ଶାହ ପିରଙ୍କର ଏକ ସମାଧି ଅଛି । ୨୦୨୨ ମସିହାରେ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃବିକାଶ କରାଯାଇଥିଲା । ଦରଗାହ ଏକ ନୂଆ ଜାଗାକୁ ନିଆଯାଇଥିଲା ଓ ନୂଆ ଶିଖର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ପର୍ବ ଏହି ମନ୍ଦିର ଗୁଜରାଟର ଏକ ବିରାଟ ଯାତ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣ ଅଟେ ଯେଉଁଠାକୁ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ଯାତ୍ରୀ ଆସନ୍ତି । ଚୋଧରି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଜୀବନରେ ଥରେ ହେଲେ ଏଠାକୁ ଆସିବାକୁ କୁହାଯାଏ । ପୂଜା ଓ ଦର୍ଶନ ନିମନ୍ତେ ଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସେଠାରେ ଘଣ୍ଟା ବଜାଯାଏ । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ନଅ ଦିନ ଧରି ସେଠାରେ ନବ ରାତ୍ରି ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରାଯାଏ ।