ଯୋଗମାୟା ମନ୍ଦିର ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଶକ୍ତି ପୀଠ ଯାହା ମା ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଗିନୀ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯିଏ ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ ଅବତାର ନେଇ ମେହରୋଉଲି, ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀରେ କୁତବ ମୀନାର ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି । ସ୍ଥାନୀୟ ପୂଜକ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ କଥନ ଅନୁସାରେ ମାମଲୁକ ବଂଶ ୨୭ଟି ମନ୍ଦିର ଧ୍ବଂସ କରିଦେଇଥିଲେ ଓ ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ବଞ୍ଚି ରହିଛି ଯେଉଁଟା ସଲତନତ କାଳ ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଓ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି । ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ସମ୍ରାଟ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ହେମୁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ପୁନର୍ଗଠନ କରେଇଥିଲେ । ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ଏକ ଚାରିକୋଣିଆ ହଲ ଏହା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ଖ୍ରୀ:ପୂ: ୩୦୦-୨୦୦ ମଧ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିର ମୁସଲମାନ ଶାସକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗା ଯିବା ପରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ବାରମ୍ବାର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା ବଳରେ ଯୋଗମାୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମନେ କରାଯାଏ । ନବ ରାତ୍ରି ଉତ୍ସବରେ ଏଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଭକ୍ତଙ୍କର ସମାବେଶ ହୁଏ । ଏବେକାର ମନ୍ଦିର ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୁନର୍ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ଏହା ପୁରାତନ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ହୋଇପାରେ । ମନ୍ଦିର ପାଖରେ ଏକ ଜଳାଶୟ ଅଛି ଯାହାକୁ ଅନଙ୍ଗତଲ ବାଓଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଚାରି ପାଖରେ ଗଛ ଲାଗିଛି । ଦିଲ୍ଲୀର ଏକ ଆନ୍ତ-ବିଶ୍ୱାସର ପ୍ରତୀକ ଫୁଲ ୱାଲୋ କି ସୈରରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଭାଗ ନିଏ । ଇତିହାସ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଜୈନ ପୁରାଣରେ ମେହରୋଉଳି ସହିତ ଯୋଗିନୀପୁରର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ସାତଟି ପୁରାତନ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମେହରୋଉଳି ଅନ୍ୟତମ । ଲାଲା ସେଠମଲ ଅନୁସାରେ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆକବରଙ୍କର ଏହି ମନ୍ଦିର ସହିତ ସଂପୃକ୍ତି ଥିଲା । କୁତବ କମ୍ପ୍ଲେକ୍ସରେ ଥିବା ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭଠାରୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୨୬୦ ଗଜ ଓ ଏହା ତୋମର ରାଜା ଅନଙ୍ଗପାଳ ୧ ୭୩୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦିଲ୍ଲୀର ପ୍ରଥମ ଦୁର୍ଗ ସହର ଭାବରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ ଯାହାକୁ ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାଜା ଅନଙ୍ଗପାଳ ୨ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ କରିଥିଲେ । ଏହା ସହିତ ସେ ଲାଲ କୋଟ   ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଗଠନ ୧୮୨୭ ମସିହାରେ ପୁନର୍ନିମିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ଏକ ସାଧା ସିଧା ମନ୍ଦିର ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରବେଶ ହଲ ଓ ଗୋଟିଏ ଗର୍ଭଗୃହ ଅଛି । ଏହି ଗର୍ଭଗୃହର ଏକ ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର କାନ୍ଥ ବିଶିଷ୍ଟ ୨ ଫୁଟ ଗଭୀର କୂପ ଅଛି । ସେଠାରେ ଯୋଗମାୟାଙ୍କର ଏକ କଳା ପ୍ରସ୍ତର ନିର୍ମିତ ବିଗ୍ରହ ଅଛି । ସତର ଫୁଟର ଏହି ବର୍ଗାକାର ଗୃହର ସମତଳ ଛାତ ଅଛି ଓ ଉପରେ ଏକ ତାହା ଉପରେ ଏକ ଶିଖର ଅଛି । ବିଗ୍ରହଟି ଲୁଗାରେ ଘୋଡ଼ା ହୋଇଛି । ଛାଟରୁ ଦୁଇଟି ଛୋଟ ପଙ୍ଖା ବିଗ୍ରହ ଉପରେ ଝୁଲୁଛି । ମନ୍ଦିରର ଚଟାଣ ପ୍ରଥମେ ଲାଲ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଓ ଅଧୁନା ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର ପ୍ରସ୍ତରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ୨୨ଟି ଗମ୍ବୁଜ ଏହା ଉପରେ ଅଛି । ମୂଖ୍ୟ ଗମ୍ବୁଜଟିର ଉଚ୍ଚତା ୪୨ ଫୁଟ । ଶିଖରରେ ତମ୍ବା ପ୍ଳେଟ ଲାଗିଛି । ଗୋଟିଏ ଶଙ୍ଖ ମର୍ମର ମେଜ ଉପରେ ଭକ୍ତମାନେ ଦେଇଥିବା ଫୁଲ ଓ ମିଠା ରଖାଯାଏ । ଏଠାରେ ପୂଜା ସମୟରେ ଘଣ୍ଟ ବଜାଯାଏନି । ମଦ ଓ ମାଂସ ଭୋଗ ମନା ଥାଏ । ଅତୀତରେ ସେଠାରେ ଏକ ଲୁହା ପଞ୍ଜୁରି ଭିତରେ ଦୁଇଟି ବାଘ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ଦେବୀ ଯଶୋଦାଙ୍କର କନ୍ୟା ଯୋଗମାୟା ଥିଲେ ଯିଏ କୃଷ୍ଣ ଙ୍କର ଭଗିନୀ ଓ ଦୂର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ଅବତାର ଥିଲେ । ଏକ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନ କଂସ ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା । କିନ୍ତୁ କଂସ ମାରିବା ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗମାୟା ଉଭେଇ ଯାଇଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ସୁଭଦ୍ରା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ । ଲୋକ କଥା ଥରେ ଲାଲ କିଲା ଝରକାରୁ ମିର୍ଜା ଜାହାଙ୍ଗିର୨ ଏକ ଫିରିଙ୍ଗି ଉପରେ ଗୁଳି ଚଳେଇବା ଅପରାଧରେ ବନ୍ଦୀ ଓ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥିଲେ । ମୋଗଲ ବାଦଶାହ ଆକବରଙ୍କର  (୧୮୦୬-୧୮୩୭) ପତ୍ନୀ ଥରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ନିରାପଦରେ ଫେରିଆସିଲେ ଯୋଗମାୟା ମନ୍ଦିରରେ ଓ ପାଖରେ ଥିବା କୁତୁବୁଦ୍ଦିନଭକ୍ତିଆର ଖାକିଙ୍କ ମଜାରରେ ଫୁଲ ଚଢେଇବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ  । ସେହି ସମୟରୁ ଫୁଲୱାଲୋଁ-କି-ସୈର ନାମକ ଏକ ମେଳା ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଚାଲିଛି । ୫୦୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ୨୦୦ ଲୋକ ଏହି ମନ୍ଦିରର ପୂଜା କରିବା, ପ୍ରସାଦ ତିଆରି କରିବା, ବାଣ୍ଟିବା ତଥା ମନ୍ଦିରର ସମସ୍ତ ଯତ୍ନ ନେଉଥିଲେ । ଏହି ପ୍ରଥା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲି ଆସିଛି ଓ ୨୦୦ ଲୋକ ପ୍ରତ୍ୟହ କୌଣସି ବେତନ ନପାଇ ସେଠାରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି । ଫୁଲୱାଲୋଁ-କି-ସୈର ଉତ୍ସବ ବାର୍ଷିକ ଫୁଲୱାଲୋଁ-କି-ସୈର ଉତ୍ସବରେ ଫୁଲ ବିକାଳୀଙ୍କର ମେଳା ବସେ । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବର ମାସରେ ଏହା ସୁଫି ସନ୍ଥ କୂଟବୁଦ୍ଦିନ ବଖଟିଆର କାକିଙ୍କର ଦରଗାହରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ମେଳା ୧୮୧୨ ମସିହାରୁ ଜାତି ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ଓ ଦେବୀ ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ଫୁଲ ପୁନକାଃ ଚଢାଯାଏ ।