କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ  ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ: ; ଛାଞ୍ଚ: , ; ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଂସ୍କୃତ: ; ଦେବନାଗରୀ ସଂସ୍କୃତ:         ,  (କୁଷାଣ ରାଜବଂଶ); ବୌମିସଂ:  (ଗୁଷାଣ-ବମ୍ସ); ଛାଞ୍ଚ: , - ; :  , ୟୁହେଜୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ ସ୍ଥାପିତ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ଥିଲା । ଆଧୁନିକ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ, ପାକିସ୍ଥାନ ତଥା ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା । ଏପରିକି ବାରାଣସୀ ନିକଟସ୍ଥ ସକେତ ଓ ସାରନାଥ ନିକଟରୁ କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟ ମହାନ କନିଶ୍କଙ୍କ ସମୟର ଶୀଳାଲେଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ଯ ତାଙ୍କ ଅଧିନରେ ଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଇ ପାରେ । କୁଶାଣମନେ ସମ୍ଭବତଃ ୟୁହେଜୀ ସଙ୍ଘର କୌଣସି ଏକ ଶାଖା ହୋଇପାରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଚୀନରୁ  (ଜିଞ୍ଜିଆଂ ଓ ଗାଁଶୁ) ପ୍ରବ୍ରଜନ କରି ପ୍ରାଚୀନ ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ ରହିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିବୋ  । ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ସ୍ଥାପକ କୁଜୁଲା କାଡଫିସେସ, ଗ୍ରୀସୀୟ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଶିବଙ୍କର ଏକ ଭକ୍ତ ଥିଲେ । ସାଧାରଣତଃ କୁଶାଣମାନେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ, ଏବଂ କନିଶ୍କଙ୍କ କାଳରୁ ତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ସୂଚୀରେ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଧର୍ମର କେତେକ ସଙ୍କେତ ମିଳେ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଏସିଆ ଓ ଚୀନରେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରସାରରେ ସେମାନେ ମୁଖ୍ଯ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କୁଶାଣମାନେ କ୍ରମେ ବାକ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷାର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ କଲେ । କନିଶ୍କ ନିଜର ସୈନ୍ଯବାହିନୀକୁ କାରାକୋରମ ପର୍ବତମାଳାର ଉତ୍ତରକୁ ପଠେଇଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଚୀନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଏକ ପଥ କୁଶାଣମାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ରହିଥିଲା । ଫଳରେ କାରାକୋରମ ମଧ୍ଯ ଦେଇ ଯାତାୟତର ସୁବିଧା ହେଲା ଏବଂ ଚୀନରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରସାର ହେଲା । ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ସାସାନୀୟ ପାରସ୍ଯ ଆକ୍ଷୁମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ଓ ଚୀନର ହାନ୍ ରାଜବଂଶ ସହିତ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିଲା । କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ରୋମ ଓ ଚୀନ ମଧ୍ଯସ୍ଥ ବାଣିଜ୍ଯ ବ୍ୟବସାୟର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ହୋଇ ରହିଥିଲା: ଆଲେନ ଡାନିଏଲୌଙ୍କ ମତରେ ,  "ଏକ ସମୟରେ, କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ମୁଖ୍ଯ ସଭ୍ଯତାମାନଙ୍କର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ସାଜିଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ପଶ୍ଚିମରୁ ସାସାନୀୟମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱଳ୍ପ-ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ଯମାନଙ୍କରେ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଗଲା । ଏଥିଯୋଗୁଁ ସୋଗ୍ଡିନିଆ, ବାକ୍ତ୍ରିଆ ତଥା ଗାନ୍ଧାର ଅଞ୍ଚଳରେ କୁଶାଣ-ସାସାନୀୟ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ହେଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ଭାରତୀୟ ରାଜବଂଶ ଗୁପ୍ତ ରାଜବଂଶ ପୂର୍ବ ଆଡୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । କୁଶାଣ ଓ କୁଶାଣ-ସାସାନୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ କିଦାରୀୟ ଓ ପରେ ହେପ୍ଥାଲୀୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଧ୍ବଂସ ହେଲା । ଉତ୍ପତ୍ତି ଚୀନୀ ଉତ୍ସଗୁଡିକ ଅନୁସାରେ ଗୁଇଶ୍ୱାଂ  , ବା କୁଶାଣମାନେ, ୟୁହେଜୀର ପାଞ୍ଚଟି ସାମନ୍ତବାଦୀ ଜାତି ମଧ୍ଯରୁ ଗୋଟିଏ । ୟୁହେଜୀ ଲୋକମାନେ ଇଣ୍ଡୋ-ୟୁରୋପୀୟ ଜାତିର ହୋଇପାରନ୍ତି ବୋଲି ଅନେକ ଇତିହାସକାର ସହମତ ହୁଅନ୍ତି । ଅନେକ ସମୟରେ ଏମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତୋଚାରୀୟମାନଙ୍କଠାରୁ ହୋଇଥିବ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । କେତେକ ଇତିହାସକାର, ଏମାନଙ୍କଇରାନୀ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଶକ, ଉତ୍ପତ୍ତିର ମଧ୍ଯ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି । ଅନ୍ଯମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ - ୟୁହେଜୀମାନେ ମୂଳତଃ ଯାଯାବର ଇରାନୀ ଲୋକ ହୋଇଥିବେ, ଯେଉଁମାନେ ପରେ ତୋଚାରୀୟମାନଙ୍କ ସହ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ମିଶିଯାଇଥିବେ । ଫଳରେ ତାଙ୍କଠାରେ ଉଭୟ ଇରାନୀ ଓ ତୋଚାରୀୟ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିବ । ମହାନ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ପାଞ୍ଜି ଏବଂ ହାନର ପୁସ୍ତକରେ ୟୁହେଜୀମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜିଞ୍ଜିଆଂ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଗାଁଶୁର ଘାସଭୂମିରେ ରହୁଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୭୬-୧୬୦ ମଧ୍ଯରେ ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରବ୍ରଜନ କରିଗଲେ, କାରଣ ଜିଓଂନୁମାନେ   ତାଙ୍କର ରାଜାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଛେଦ କରିଥିଲେ । ୟୁହେଜୀର ପଞ୍ଚଜାତି ଚୀନୀ ଭାଷାରେ ଜ୍ୟୁମି  , ଗୁଇଶ୍ୱାଂ  , ଶ୍ୱାଙ୍ଗ୍ମୀ  , ଜିଦୁନ୍  , ଓ ଦୁମୀ   ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା । ୟୁହେଜୀମାନେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୩୫ ବେଳକୁ ହେଲେନୀୟ ରାଜ୍ଯ ଗ୍ରେକୋ-ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ  (ଉତ୍ତରୀୟ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଉଜବେକିସ୍ତାନ) ପହଞ୍ଚି ସାରିଥିଲେ  । ସେମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ଗ୍ରୀସୀୟ ବଂଶଜମାନେ ହିନ୍ଦୁ କୁଶର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କଲେ । ଭାରତରେ, କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟମାନେ ନିଜ ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକରେ ରାଜବଂଶୀୟ ନାମ କୋଶାନୋର ବ୍ଯବହାର କରୁଥିଲେ । ଭୀମ କାଡଫିସେସଙ୍କ ମଥୁରାସ୍ଥ ଶୀଳାଲେଖ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତିମା ଭଳି ଅନେକ ଶୀଳାଲେଖରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟମାନଙ୍କୁ , କୁ-ଷା-ଣ  "କୁଶାଣ"  ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ କେତେକ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସଗୁଡିକ କୁଶାଣମାନଙ୍କୁ ତୁରୁସ୍କ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହି ନାମକୁ କ୍ରମେ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ଯବହାର କରାଗଲା, କାରଣ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ତୁଖାରିସ୍ତାନ ପଶ୍ଚିମ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ, ୱିଙ୍କ ମତରେ,  "ଏବେ କୌଣସି ଐତିହାସିକ କୁଶାଣମାନଙ୍କର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଏସିଆରେ ଥିଲେ ମଧ୍ଯ, ତୁର୍କୀ-ମୋଙ୍ଗୋଲୀୟ କିମ୍ବା ହୁଣ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।" ପ୍ରାଥମିକ କୁଶାଣମାନ କୁଶାଣମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ବାକ୍ତ୍ରିଆ ଓ ସୋଗ୍ଡିନିଆରେ ରହୁଥିବା ଶକମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥିବାର କିଛି ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ତଖ୍ତ୍-ଈ ସାଙ୍ଗୀନ୍, ସୁର୍ଖ କୋଟାଳ ଓ ଖାଲ୍ଚୟନ ପ୍ରାସାଦରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥପତି ସବୁ ମିଳିଅଛି । ଆଇ-ଖାନୁମ୍ ପରି ପ୍ରାଚୀନ ହେଲେନୀୟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ଅବଶେଷ ଉପରେ କୁଶାଣମାନେ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଅଶ୍ବାେରାହୀ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଓ କୃତ୍ରିମ ରୂପେ ବିକୃତିତ ଖପୁରୀ ସହ ଖାଲ୍ଚୟନର କୁଶାଣ ରାଜକୁମାରଙ୍କ କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ କଳାର ସନ୍ଧାନ ମିଳିଛି, ଯାହା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯାଯାବର ଜାତିମାନଙ୍କର ଏକ ମୁଖ୍ଯ ପରମ୍ପରା । କେତେକ ଖାଲ୍ଚୟନ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା, ଶକ ଓ କୁଶାଣଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ।