କ୍ରନ୍ଦନ ଅର୍ଥ ଭାବପ୍ରବଣ ବା ଆବେଗ ଯୋଗୁ ସ୍ୱତଃପ୍ରବୃତ୍ତ ଭାବେ ଚକ୍ଷୁରୁ ଲୋତକ ବୋହିବା । କ୍ରନ୍ଦନ ଏକ ଜଟିଳ ଘଟଣା   ଯେଉଁଥିରେ ଲୋତକ ଗ୍ରନ୍ଥିରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ତେଜନା ନ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଯାଏ । ଏହି ସମ୍ପର୍କୀୟ ଆଉ ଏକ ଶବ୍ଦ ଲୁହ ବୋହିବା ବ୍ୟବ‌ହାର କରାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଆବେଗ ଜନିତ ଲୁହ ବୋହିବା ନ ଥାଏ ଯାହା କେତେକ ରୋଗ ଯୋଗୁ ହୁଏ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଏ ଯେପରିକି ଅନିୟମିତ ଶ୍ୱାସରୋଧକାରୀ କ୍ରନ୍ଦନ  , ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରନ୍ଦନ  , ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ  , ଭଙ୍ଗା ଭଙ୍ଗା ଧୀର ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ  , ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାରମ୍ବାର କ୍ରନ୍ଦନ   ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା କ‌ହିବା ସ‌ହ କ୍ରନ୍ଦନ   । ସବ୍   ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଏହିପରି ହେବ: କ୍ରନ୍ଦନ ସ‌ହିତ ଧୀର ଅନିୟମିତ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ, ସାମୟିକ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ଓ ଦୈହିକ ମାଂସପେଶୀୟ କମ୍ପନ   । ଆବେଗ ସ‌ହିତ ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କର କେତେକ ସ୍ଥାନ ଓ ଲୋତକ ଗ୍ରନ୍ଥି ତ‌ଥା ଲୋତକ ନଳୀର ସଂଯୋଗ ଥିବା ନିଧାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ସାରିଛି । କେତେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଆବେଗ ଅବସ୍ଥା ହେଲେ ଲୋତକ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଏହା ସ‌ହିତ ଏକମତ ନୁହେଁ । ଭାବାବେଗ କ୍ରନ୍ଦନ ହେଲାବେଳେ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବା ଲୁହର ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଜନା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଲୁହର ସଂଯୋଜନାଠରୁ ପୃଥକ୍ । ସେଥିରେ ହରମୋନ୍ ପ୍ରୋଲାକ୍ଟିନ, ଆଡ୍ରେନିକର୍ଟିକୋଟ୍ରପିକ ହରମୋନ୍, ଲିଉ-ଏନ୍‌କେଫାଲିନ, ଓ ପୋଟାସିଅମ, ମାଙ୍ଗାନିଜ ପରିମାଣ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପରିମାଣରେ ଅଧିକ ଥାଏ । କର୍ମ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବାବେଗ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଲୋତକ ବୋହିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବେବି ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ହୋଇ ରହିଛି । ସାଧାରଣ ତ‌ଥ୍ୟଠାରୁ  (ଯେପରିକି ଯନ୍ତ୍ରଣାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା) ଆରମ୍ଭ କରି ବିନା ବାର୍ତ୍ତାଳାପରେ ପରୋପକାରୀ ବ୍ୟବ‌ହାର ପାଇବାର ଯୋଗାଯୋଗ ଭଳି ଜଟିଳ ତ‌ଥ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି  । କେତେକ ଦାବୀ କରନ୍ତି ଯେ କ୍ରନ୍ଦନ ଯୋଗୁ କେତେକ ଜୈବରାସାୟନିକ ଲକ୍ଷ ସାଧିତ ହୋଇଥାଏ ଯେପରିକି ଚାପମୁକ୍ତି ଓ ଦେହରୁ ଦେହରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ରେଚନ ହୁଏ । ଏହି ଦର୍ଶନ‌କୁ କେତେକ ମନସ୍ତ‌ତ୍ୱବିତ୍ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁ ଏକ ଉତ୍ତମ କ୍ରନ୍ଦନ‌ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାଶକ୍ତି ପରିସ୍କାର ହୁଏ । କ୍ରନ୍ଦନ‌ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ମାନସିକ ଆବେଗର  (ଯେପରିକି ତୀବ୍ର ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ) ବିଷ୍ଫୋଟ ହୋଇ ନିର୍ଗମ ହୁଏ  । ଏହି ତ‌ଥ୍ୟ ସଠିକ ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ, କାରଣ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ସମୟରେ କାନ୍ଦିବାର ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଦିଏ । ଲୋକମାନେ କାନ୍ଦର ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଦିଗଟି ମନେ ରଖନ୍ତି ଓ ଏହା ସ‌ହିତ ଦୁଃଖ ଉପଶମ ହେବା କଥା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି । ସ୍ମରଣରେ ରହେ, କ୍ରନ୍ଦନ ମାନବକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ହିପୋକ୍ରେଟ ସମୟର ମଧ୍ୟ ଯୁଗୀୟ ସମୟରେ ଲୁହକୁ ଦେହର ରସ ବୋଲି ଗଣନା କରାଯାଉଥିଲା ଓ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଜମା ହୋଇ ରହିଥିବା ଅତ୍ୟଧିକ ରସ   କାନ୍ଦିବାଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ ହେବ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା । ଉଇଲିଅମ ଜେମ୍ସ ଭାବିଥିଲେ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚିନ୍ତା ପୂର୍ବରୁ ଆବେଗ ଏକ ପ୍ରକାର ରିଫ୍ଲେକ୍ସ ଯାହା ଭୟ ବା କ୍ରୋଧରୁ ଜାତ ଚାପ କିମ୍ବା ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ରହୁଥିଲେ । ଜୈବରସାୟନବିତ୍ ଉଇଲିଅମ ଏଚ ଫ୍ରେ୨ଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁସାରେ କ୍ରନ୍ଦନ ପରେ ହାଲୁକା ଅନୁଭବ କରିବାର କାରଣ ହେଲା ଚାପ ସମୟରେ କାନ୍ଦିବା ଯୋଗୁ ହର୍‌ମୋନ ଯେପରିକି ଆଡ୍ରେନୋକର୍ଟିକାଲ ହର୍‌ମୋନ ଦେହରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଯାଏ । ଅଧିକ ନିଷ୍କାସନ ଝିଲ୍ଲୀରୁ   ହେବାରୁ ଚାପ ସମୟରେ କାନ୍ଦିବା ଯୋଗୁ ହର୍‌ମୋନ ବାହାରିଯିବା ତ‌ଥ୍ୟ ସଠିକ ମନେ ହେଉତିଲା । ସାହାଯ୍ୟ ବିହୀନତା ଅନୁଭବରୁ କ୍ରନ୍ଦନ ଜାତ ହେବାର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଆଧୁନିକ ଥିଓରୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାରୁ କ୍ରନ୍ଦନର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟକରଣ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୁପ ହଠାତ୍ ସୁଖ ଖବର ମିଳିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ସେ କେତେ ଶକ୍ତିହୀନ । ଆବେଗ ଜନିତ ଲୁହ ବିଷୟରେ ବିକାଶମୂଳକ ତ‌ଥ୍ୟ ମିଳୁଛି । ଗୋଟିଏ ଅନୁଶୀଳନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଉଛି; କାନ୍ଦିବା ସମୟରେ ଲୁହ ବୋହି ଆଖିର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବା ଆତ୍ମରକ୍ଷା କରିବା କ୍ରିୟାକୁ ଅସମର୍ଥ କରିଦିଏ ଓ ଏହା ତୁଷ୍ଟିକରଣ, ଆବଶ୍ୟକତା କିମ୍ବା ଆଶକ୍ତିର ସଙ୍କେତ ଦେଖାଏ । ଟେଲ ଆଭିଭ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ବିଭାଗସ୍ଥିତ ମନୋବିଜ୍ଞାନୀ ଡଃ ଓରେନ ହାସନ  ( . ) ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଆଗରେ ନିଜେ ଭେଦ୍ୟ ବା ସମର୍ପଣ କରିବା ଅନୁଭୁତି ଦେଇ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କଠାରୁ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ସମ‌ବେଦନା ସ‌ହିତ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତି ମିଳେ  । ପଲ୍ ଡି କ୍ୟାକଲିନ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି ଯେ କାନ୍ଦିବା ସମୟରେ ପାଟି କରିବାଦ୍ୱାରା ପିଲା ଓ ପିତାମାତାଙ୍କ ପୁନର୍ମିଳନ ହୁଏ । ଲୁହର ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ନିଆଁ ସ‌ହିତ ଲିଙ୍କ ଥିବା ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି । ପ୍ରାକ୍ ମାନବ ନିଆଁ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଧୁଆଁଯୋଗୁ ଲୁହ ବାହାରୁଥିଲା ।ବିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନାଶ ଓ ଦୁଃଖ ସ‌ହିତ ଧୁଆଁର ଗୋଟିଏ ସମ୍ପର୍କ ରହି ଆସିଛି । ଜୈବିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ୍ରନ୍ଦନର ଜୈବିକ ପ୍ରଭାବ ଅନୁଶୀଳନ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ମନୋବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମତରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଲୋକର ଅନୁଭୁତି ପରିବେଶ ଅନୁସାରେ ବଦଳିଯାଏ । ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ଦେଖାଯାଇଛି, କାନ୍ଦିବାଦ୍ୱାରା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ସ୍ପନ୍ଦନ ହାର ଦୃତ ହୁଏ, ଝାଳ ବୁହେ ଓ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଧୀରେ ହୁଏ । ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମତରେ କାନ୍ଦିବାଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏଣୁ ଏହାକୁ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ଓ ଉପକାରୀ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରତିକ୍ରୟା ମଧ୍ୟରେ ତଣ୍ଟିରେ କିଛି ଜମିଗଲା ଭଳି ଲାଗେ ଯାହାକୁ ଗ୍ଲୋବସ୍ ସେନ୍ସେସନ   କୁହାଯାଏ । ଏହି ଅନୁଭୁତିର ଅନେକ କାରଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସିମ୍ପାଥେଟିକ ସ୍ନାୟୁ ମଣ୍ଡଳ ଚାପ ଯୋଗୁ ଏହା ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ । କୌଣସି ବିପଦ ଆସିଲେ ପ୍ରାଣୀ ପଳାୟନ କରେ ବା ଲଢ଼େ । ଏହି ସମୟରେ ହଜମ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ଅଧିକ ହୁଏ । ଦୁଃଖ ଆଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସିମ୍ପାଥେଟିକ ମଣ୍ଡଳ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ । ଶ୍ୱାସ ଗତ ଅଧିକ ହେବା ଯୋଗୁ ଅଧିକ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ହୁଏ । ଗ୍ଲଟିସ ଖୋଲିଯିବା ଯୋଗୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ପାରାସିମ୍ପାଥେଟିକ ସ୍ନାୟୁ ମଣ୍ଡଳ ଅଧିକ କର୍ମଶୀଳ ହୋଇ ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ କମେଇ ଦିଅନ୍ତି ଓ ହଜମ କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଶ୍ଚ ଚାଲୁ ରଖନ୍ତି । ଗିଳିବା ନିମନ୍ତେ ଗ୍ଲଟିସ ବନ୍ଦ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନ ହେଲେ ଖାଦ୍ୟ ଲାରଙ୍କ୍‌ସ୍ରେ ପଶିଯାଏ । କାନ୍ଦିଲା ବେଳେ ଗ୍ଲଟିସ ପୁରା ବନ୍ଦ ରହେ । ଏହି ଗ୍ଲଟିସ୍ ବନ୍ଦ ରଖିବା ଚେଷ୍ଟା ଯୋଗୁ ତଣ୍ଟିରେ କିଛି ରହିଗଲା ଭଳି ଲାଗେ । କ୍ରନ୍ଦନ ଆବୃତ୍ତି ଜର୍ମାନୀ ସୋସାଇଟି ଅଫ ଅଫଥାଲମୋଲୋଜିର ବିଭିନ୍ନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁଶୀଳନରୁ ଜଣାଯାଏ, ଜଣେ ମହିଳା ବର୍ଷକୁ ୩୦ରୁ ୬୪ ଥର କାନ୍ଦନ୍ତି ଓ ପୁରୁଷ ବାର୍ଷିକ ୬ରୁ ୧୭ ଥର କାନ୍ଦନ୍ତି । ପୁରୁଷମାନେ ୨ରୁ ୪ ମିନିଟ କାନ୍ଦନ୍ତି ଓ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରାୟ ୬ମିନିଟ ଧରି କାନ୍ଦନ୍ତି । ମହିଳାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ୬୫ % କେଶରେ ସବ୍‌ରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ୬ % ସବ୍‌ରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । କୌମାତ୍ୱ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏଭଳି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।