ଶିବନସମୁଦ୍ରମ୍  (ଶିବସମୁଦ୍ର ବା ଶିବନସମୁଦ୍ର ବା ଶିବସମୁଦ୍ରମ୍) ଭାରତର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଜଳପ୍ରପାତ  । ଜଳପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ମଣ୍ଡ୍ୟା ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ଶିବନସମୁଦ୍ର ସହରର ନାମରୁ ଏହି ଜଳପ୍ରପାତର ଏପରି ନାମକରଣ ହୋଇଛି । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତ କାବେରୀ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ । କାବେରୀ ନଦୀ ମଣ୍ଡ୍ୟା ଓ ଚାମରାଜନଗର ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ନିରୂପଣ କରିଥାଏ । ଭାରତରେ ସ୍ଥାପିତ ପ୍ରଥମ କେତୋଟି ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ୧୯୦୨ ମସିହାରେ ଏହି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଦିୱାନ ଶେଷାଦ୍ରି ଆୟାର୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ରୂପାୟିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ରାଜଧାନୀ ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ ସହରରୁ ୧୩୯ କିଲୋମିଟର୍ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜଳପ୍ରପାତ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିର ପ୍ରସ୍ତରସଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରିବା ବେଳେ କାବେରୀ ନଦୀରେ ଶିବସମୁଦ୍ର ଜଳପ୍ରପାତର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଶିବନସମୁଦ୍ର ନାମକ ସହର ଯୋଗୁଁ କାବେରୀ ନଦୀ ଦୁଇଟି ଯମଜ ଶାଖା ପ୍ରପାତରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ନଦୀଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଚତୁର୍ଥ ବୃହତ୍ତମ । ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଏଠାରେ ଏକ ଜନବସତି ଥିବା ଅନୁମେୟ । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତ ଏକାଧିକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି । ବିଭକ୍ତ ପ୍ରପାତ ପୂର୍ବରୁ ନଦୀ ବା ସ୍ରୋତର ଜଳଧାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରପାତ ରୂପେ ଭୂପତିତ ହୁଏ । ତେଣୁ ପ୍ରପାତରେ ବିଭିନ୍ନ କୋଣରୁ ବା କୋଣକୁ ପାଣି ପଡ଼ିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଶିବସମୁଦ୍ର ପ୍ରପାତର ହାରାହାରି ଓସାର ପ୍ରାୟ ୩୦୫ ମିଟର୍, ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୯୮ ମିଟର୍ ଏବଂ ହାରାହାରି ପ୍ରବାହ ଘନତା ସେକେଣ୍ଡ୍ ପ୍ରତି ୯୯୪ ଘନ ମିଟର୍ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ରେକର୍ଡ୍ କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରବାହ ହେଲା ସେକେଣ୍ଡ୍ ପ୍ରତି ୧୮୮୮୭ ଘନ ମିଟର୍ । ଶିବସମୁଦ୍ର ଏକ ଚିରସ୍ରୋତା ଜଳପ୍ରପାତ । ଜୁଲାଇରୁ ଅକ୍ଟୋବର୍ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାଳରେ ପ୍ରପାତରେ ସର୍ବାଧିକ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଦେଖାଯାଏ । ଶିବସମୁଦ୍ର ପ୍ରପାତର ବାମ ପଟକୁ ଗଗନଚୁକ୍କି ଓ ଡାହାଣ ପଟକୁ ଭରାଚୁକ୍କି କୁହାଯାଏ ବୋଲି ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ରହିଛି । ପ୍ରକୃତରେ ଭରାଚୁକ୍କି ଜଳପ୍ରପାତ ଗଗନଚୁକ୍କି ଜଳପ୍ରପାତର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କିଛି କିଲୋମିଟର୍ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ କାବେରୀ ନଦୀ କିଛି କିଲୋମିଟର୍ ଦୂରତାରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇଟି ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ଦୁଇଟି ଜଳପ୍ରପାତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ପଶ୍ଚିମ ଶାଖାର ଜଳପ୍ରପାତକୁ ଗଗନଚୁକ୍କି ଓ ପୂର୍ବ ଶାଖାର ଜଳପ୍ରପାତକୁ ଭରାଚୁକ୍କି କୁହାଯାଏ । ଗଗନଚୁକ୍କିର ମନୋରମ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଶିବନସମୁଦ୍ର ନିରୀକ୍ଷଣ ଟାୱାର୍  (ୱଚ୍ ଟାୱର୍) ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ  । ଏହି ପ୍ରପାତର ଅଧିକାଂଶ ଚିତ୍ର ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଇଥାଏ । ଦର୍ଗା ହଜରତ୍ ମର୍ଦ୍ଦାନେ ଗୈବ  (ଇମାମ୍ ଅଲି) ପଟରୁ ମଧ୍ୟ ଗଗନଚୁକ୍କି ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏକ ରାସ୍ତା ରହିଛି  । ଅନେକ ସତର୍କ ସୂଚନା ଜାରୀ କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲୋକେ ଜଳପ୍ରପାତର ପଛ ଓ ତଳ ପଟକୁ ଯାଇ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି ଓ ଏହା ଫଳରେ ଅନେକ ସମୟରେ ମର୍ମନ୍ତୁଦ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଛି । ମନ୍ଦିର ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀ ରଙ୍ଗନାଥସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିର ଦ୍ରାବିଡ଼ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ । ଏଠାକାର ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶ୍ରୀ ରଙ୍ଗନାଥସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ  "ମଧ୍ୟ ରଙ୍ଗ"  ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ରଙ୍ଗରୁ ଏଠାକାର ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କ ଯୁବାବସ୍ଥା ସୂଚାଏ ଓ ତେଣୁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ  ମୋହନ ରଙ୍ଗ  ବା  ଜଗମୋହନ ରଙ୍ଗ  ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ମନ୍ଦିର ଅତି ପୁରାତନ, ଏହାର ମୂର୍ତ୍ତି ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଓ ଅପହଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏଠାରେ କିଛି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କର ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ । ମନ୍ଦିର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବନ୍ଦ ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇନାହିଁ । ନଦୀ ଦ୍ୱୀପର ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆହୁରି ତିନୋଟି ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ଶିବସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ରହିଥିବା ଆଉ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ହେଲା ଶ୍ରୀ ସୋମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର । ଆଦିଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସି ଏଠାରେ  "ଶ୍ରୀ ଚକ୍ର"  ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି । ଲୋକେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏଠାକାର ସୋମେଶ୍ୱର ଶିବଲିଙ୍ଗ ରଙ୍ଗନାଥଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ । ସପ୍ତର୍ଷି ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ସୋମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରଠାରୁ ୧ କିଲୋମିଟର୍ ଦୂରରେ ଶକ୍ତି ଦେବତୀ ବନଦୁର୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଏହି ଜଳପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ଭାରତରେ ସ୍ଥାପିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ରହିଛି ଓ ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟର ଦିୱାନ୍ ସାର୍ କେ. ଶେଷାଦ୍ରି ଅୟର୍ ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ଏଠାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି କୋଲାର୍ ସୁନା ଖଣିର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚାହିଦାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଦାର୍ଜିଲିଂର ସିଦ୍ରପୋଂଗ୍ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର । ଏସିଆରେ ସ୍ଥାପିତ ପ୍ରଥମ କିଛି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର ତାଲିକାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ପରିବହନ ଓ ଯାତାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ ନଗରର କେ. ଆର୍. ମାର୍କେଟ୍ ଓ ମଲାୱଲିରୁ ମିଲେଗାକୁ ବସ୍ ଚଳାଚଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ପ୍ରପାତରୁ ୨ କିଲୋମିଟର୍ ଦୂର ସତ୍ୟ ଗାଲା ହ୍ୟାଣ୍ଡ୍ ପୋଷ୍ଟଠାରେ ବସରୁ ଓହ୍ଲାଇବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ହ୍ୟାଣ୍ଡ୍ ପୋଷ୍ଟ ଓ ଜଳପ୍ରପାତ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ତିନି-ଚକିଆ-ଅଟୋରିକ୍ସା ଗାଡ଼ି ଚଳାଚଳ ହୁଏ । ପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ରାତିଟିଏ ବିତାଇବାର ଇଚ୍ଛା ରଖୁଥିବା ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚୁକ୍କିମାନେ ପରି କେତୋଟି ରିଜୋର୍ଟ୍ ହୋଟେଲ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।