u.

Düşmanın bombardımanı sırasında cephenin en emin yeri, ön siperlerdi. Cephe gerisinde bulunan ikmal kuvvetlerini hırpalamak için gemiden kaldırılan balonlar ya da uçaklar vasıtası ile topların menzillerinin ulaşabildiği bütün hedeflere, özellikle ikmâl kollarına birçok top mermisi atarak Yarımada’yı didik didik eden düşmanın kendi askerlerine bir zarar gelmemesine dikkat etmesi, Çanakkale’de bu ilk siperleri daha güvenli hâle getiriyordu.

Siperlerin birbirine yakın olduğu yerlerde her iki tarafın erleri, karşılıklı konuşabiliyor, bazen de birbirlerine bir şeyler veriyorlardı. Düşmanın attığı konservelere karşılık Türk askeri, kendisine bin bir güçlükle gönderilen yemişleri düşman siperine atarak Müslüman Türk’ün cömertliğini göstermekten geri kalmıyordu.

Siperlerin en hüzünlü anı ağır bombardıman altında geçirilen bayramlar olmuştur. Ramazan ve Kurban Bayramlarının geçtiği günlerde askerlerin büyük kısmı bayram namazlarını kılamamış, her an bir düşman taarruzu olur endişesi ile tetikte durmuştur. Ramazan Bayramı’nın ilk günü düşmanın Ağustos ayında başladığı taarruzların dönüm noktası olan 10 Ağustos’tan iki gün sonra 12 Ağustos’ta yaşanmıştır.

Bayram sabahı 11. Tümen’de sade bir tören düzenlenmişti. Erlerin elbiselerinin tozları alınmış, imkân dâhilinde tıraşlar olunmuş, boy abdestleri alınmıştır. Bayram hutbesi uzatılmamıştır. Erler namaz sonrası birbirlerin bayramını tebrik etmişlerdir. Bütün bayram bundan ibaretti. Günün ilerleyen saatlerinde top atışı yeniden başlamıştı.

Muharebelerin şiddetini azalttığı sonbaharda ise Kurban Bayramı (19 Ekim 1915) idrak edilmiştir. Kurban Bayramı zamanında cepheyi ziyaret eden Suriye Heyeti cephede bayram namazını askerlerle beraber kılmıştır. Namazı, Trablus-Şam ulemasından Şeyh Abdülkerim Uveyda kıldırmış; askere, yapılan işin İslam Alemi’ndeki değerini ve Allah yolunda cihadın önemini ihtiva eden Ali Vahid Efendi’nin ifadesi ile ‘zemin ve zaman itibarıyla alem-i İslam’da irâd olunan büyük ve mühim bir hutbe’ okumuştur .Kılınan namazdan sonra hayat devam etmiştir. Münim Mustafa ise Kurban Bayramı öncesini ve bayram gününü şöyle tasvir etmektedir :

“6 Teşrinievvel 1331 [19 Ekim 1915] tarihi Kurban bayramına tesadüf ediyordu. İngilizler her nedense bu gece pek sinirliydiler. Bizim dinî bayramımızı bildikleri için, maneviyatımızı güya sarsmış olmak için şafaktan itibaren büyük taarruz gününde yaptıkları topçu ateşine benzer bir bombardımana başladılar. Bunlara alışık olduğumuz için pek aldırış etmiyorduk. Bir aralık ateş hafiflemişti. Herkes birbiriyle bayramlaşmaya başladı. Eller sıkılarak, bayram tebrik edilirken, herkesin muhayyilesinden annelerin, sevgililerin hayali geçtiği görülüyor gibi oluyordu.”

Asker muharebelerden fırsat buldukça aralarında bayramlaşmayı ihmal etmemiştir. Bayramı idrak edenlerden Mehmet Fasih Bey de Müttefiklerin bayram günü “Bugün Kurban Bayramı. Biraz siperlerde gezdim ve kovan topladım. Sonra yerime gelerek bir kahve içtim. Pek ziyade bitap olduğumdan uyumamak üzere yattım. İşte bu esnada toplar başladı. Obüsler sağ cenahımızın gerilerine düşüyor. Zaten kovuğun on adım sağına da düşmüştü. Mecbur oldum ikinci hattaki mâhale gitmeye. Gittim…” ifadeleri ile bayram günü ağır bombardımanın hiç hız kesmeden devam ettiğini belirtmektedir .

Haziran ile birlikte ısınan havalar, beraberinde başka sıkıntıları da getirmiştir. Ön saflarda bulunup defnedilemeyen birçok ceset ve özellikle temizliğin tam yapılamaması beraberinde sinekleri çoğaltmış, bütün cepheyi bir ölü(m) kokusu sarmıştır. Cepheye gelen Amerikalı bir gazeteci, askerin içinde bulunduğu bu sıkıntıyı şöyle ifade etmektedir : “Anlıyorum... Siz İngilizlerle başa çıkacaksınız... Ama bu sineklerle başa çıkamayacaksınız.” Münim Mustafa’ya göre bahsi geçen olumsuzluklar ise şunlardır :

“Bizi en çok sıkan şeylerden biri de sineklerdi. Aman yarabbi! Bunlar ne yılışık mahlûklardı! Yemek yerken çatalımızın ucundaki lokmaya binlerce sinek hücum ediyor ve ellerimizle bile bu haşaratı defetmeye muvaffak olamıyorduk. Bu milyonlarca sinek bizi uyurken de rahat bırakmıyordu. İngiliz taburlarının hücumu kadar mühlik olan haşarattan kurtulmak için birçoğumuz İstanbul’dan getirttiği cibinlik altına girerek yemeğin bulunduğu sefertasını da almak suretiyle biraz rahat yemek yiyebilmekteydi.”

Siperlerdeki hayatın vazgeçilmez parçası olan sinekler, müttefikler için de büyük problem olmuştur. Açılan konserve ve reçel kutuları hemen sinekler ile kaplanmaktaydı. Bu durum yemek yemeyi güçleştirmekteydi. Ayrıca sineklerin askerin yarasına üşüşmesi de yaraların iyileşmesini geciktiriyordu .

Cephedeki sıkıntılardan bir diğeri de şiddetli çarpışmalar ve yoğun ateşten dolayı gömülemeyen cesetlerden etrafa yayılan koku idi. Tahammülü zor olan bu kokunun kısmen de olsa bastırılması için beyaz bez içine dikilmiş kâfur torbacıkları askerin boynuna ya da göğsüne asılmıştır .
Ayrıca sıcakların artırması ile birlikte azalan su kaynakları temizliği olumsuz yönde etkilemiştir. Hâlbuki cephenin her tarafında deniz bulunmaktadır. Bu kirlilik, “bit” salgınının ortaya çıkmasına sebep oluyordu. Elbiseler bit ile kaplanmıştı. Askerlerin çoğu zaman günlerce yıkanamadığı oluyordu. Bu konuda zabitler, biraz da muziplik olsun diye siperlerde bitlenme vaziyetinde soyunarak fotoğraf çektirdikleri oluyordu .

Bit, askerin uyuduğu ve kullandığı eşyaya kadar her yeri sarmıştı. Muhtemel bir salgını önlemek için imkân bulundukça erlerin haftada bir kere yıkanabilmesini kolaylaştıracak yunaklar (seyyar banyo) hazırlanması, sık sık bit yoklamaları yaptırılması, özellikle “bit kırma” işlemine önem verilmesi sahra helâlarının söndürülmüş kireç ve kireç sütü ile dezenfekte edilmesi, içme sularının temiz kaynaklardan alınması, küplere musluk takılması gibi tedbirlere başvurulması istenmiştir .

Yaz aylarının sinek, kötü koku ve bit sıkıntısını getirmesi gibi yaklaşan kış da, 5. Ordu için birçok sıkıntıyı beraberinde getirmiştir. Askerin giyim ve kuşamının çoğunluğunun yazlık olması daha kış gelmeden zabitleri bu konuda tedbir almaya sevk etmiştir. Lojistik desteğin anlatıldığı kısımda da işaret edildiği üzere muharebelerin ne kadar süre daha devam edeceği belli olmadığı yaz aylarında, askerler için kaputtan postala, iç çamaşırdan kışlık eldivene kadar ihtiyaç duyulacak malzemelerin gönderilmesi istenmiştir.

28 Eylül’de başlayıp iki gün süren yağmur, siperleri sular ile doldurmuş, birçok cephane sandığı da ıslanmıştı. Cephedeki sükûnet günlerinden biri de bugün olmuştur. Zira gelen sel askeri zor durumda bırakmıştır. Her iki taraf ıslanan elbiseleri kurutmak sel nedeni ile dolan ve yıkılan siperleri tamirle uğraşmışlardır . 26 Ekim 1915’teki yağmur ise yirmi dört saat sürmüş, siperler, askerin göğüslerine kadar su ile dolmuştur. Yine kendiliğinden oluşan bir ateşkesle her iki taraf da siperlerden dışarı çıkarak açıkta birbirine ateş açmaksızın beklemiş, siperlerin içine dolan suları temizlerken bir yandan da kurulanmaya çalışmışlardır.

Havanın iyice soğuması ile birlikte don olayları da görülmeye başlanmıştır. Yaklaşan kış için alınan tedbirlerin yeterli olmayışı birçok askerin kışın dondurucu soğuklarına maruz kalmasına neden olmuştur. Özellikle Kasım ve Aralık aylarında sıcaklığın sıfır derecenin altına düşmesi ile birçok Türk askeri donarak şehit olmuştur.

Soğuk ve elverişsiz hava şartları müttefik askerleri içinde sıkıntı olmuştur. Soğuk ve yağışlı havalar neticesi Suvla’da 5.000 den fazla donma vakası yaşanmış, 2.000 kişi de boğularak veya donarak ölmüştür . Soğuk havalar Arıburnu’nda 3.000 Seddülbahir’de ise 1.000’e yakın donma ve soğuktan kaynaklanan hastalıklara sebep olmuştur. Bazen de esen şiddetli fırtınaya bağlı olarak onlarca kişinin öldüğü olmuştur. Meselâ Anzak’ta çıkan bir fırtınada 280 Anzak askeri ölmüştür.

Siperlerde hayat savaşın bütün olumsuzluklarına rağmen kendi şartlarında devam etmiştir. Siper içlerinde ve gerisinde sosyal hayatın devamı için gerekli düzen tesis edilmiş, ihtiyaçlar ise imkânlar dâhilinde karşılanmaya çalışılmıştır. Öyle ki, siperlerdeki erlerin yemeğinden çayına varıncaya kadar ihtiyaçları düşünülmüştür.




Süpernova nükleosentezi

Süpernova nükleosentezi kuramı, süpernova patlamalarındaki farklı pek çok kimyasal elementin nasıl üretildiğini açıklamaya çalışır. İlk kez 1954 yılında Fred Hoyle tarafından geliştirilmiştir. Nükleosentez, diğer bir deyişle hafif elementlerin ağır elementlere ergimesi, patlayıcı oksijenin yanması ya da silikonun yanması esnasında ortaya çıkar. Bu birleşme tepkimeleri, silikon, sülfür, klor, argon, sodyum, potasyum, kalsiyum, skandiyum, titanyumun yanı sıra, vanadyum, krom, manganez, demir, kobalt ve nikel gibi demir zirve elementlerinin oluşumuna yol açar. Büyük yıldızlarda saf hidrojen ve helyumdan ergiyebildikleri için bunlara “primer elementler” denir. Süpernovalardan atılımları sonucu, yıldızlararası ortamda bollukları artar. Nikelden ağır elementler, r-süreci denen bir süreçte nötronların hızlı bir biçimde tutulmasıyla ortaya çıkarlar. Ancak bunlar primer kimyasal elementlerden oldukça azdır. Yetersiz miktarda bulunan ağır elementlerin nükleosentezine yol açtığı düşünülen diğer süreçler, rp-süreci olarak bilinen proton yakalanması, ve gamma (ya da p) süreci olarak bilinen ışıl parçalanmadır. Işıl parçalanma, ağır elementlerin en hafif ve en nötron fakiri izotoplarını sentezler.

Supernovalar, iki temel senaryoya göre oluşan, devasa bir yıldız patlaması sonucunda ortaya çıkarlar. Birinci senaryoya göre, bir beyaz cüce yıldızı, komşu bir yıldızdan (genellikle bir kırmızı devden) kütleyi emerek Chandrasekhar limitine ulaştıktan sonra, nükleer temelli bir patlama yaşar. İkinci ve daha çok kabul gören senaryoya göre ise, devasa bir yıldız, genellikle de bir üstdev, nükleer füzyon (ya da yanma) sürecinde, nikel-56’ya ulaştığında patlama yaşar. Bu izotop, bütün izotopların en yüksek bağlanma enerjilerinden biri olan demir-56’ya dönüşecek şekilde bir radyoaktif bir bozunma yaşar ve bu izotop, ekzotermik olarak nükleer füzyonla net bir enerji salınımı üreten en son elem