i icra etmeseler bile, toplu şekilde Hıristiyanlığa uzak tutmalarının imkansız olduğunu biliyorlardı. Çünkü İslam dini bu halkın bilinçaltı katında yer almış ve Azeriler kendi millî kimliklerini ve kültürünü bu dinle bağlıyorlar.

Dolayısıyla da tarikatçılar ülkede özellikle millî azınlıklara yönelik propaganda yapmışlardır. Ajitasyon öncelik yönelim gibi, ülkenin kuzeyinde yaşayan Kafkas kökenli halklar önem vermişlerdir. Onlar bu halkları Kafkas Albaniyasının doğrudan varisleri gibi kaleme vererek, bu fikri onlara yeritmişlər. Azerbaycan'ın Türk ve iran kökenli halkı ise gelme, kafkaslılara yabancı olan İslam dinini öğreten uluslar gibi sunmuşlardır.

Böylece, yabancı misyoner mezheplerinin Azerbaycan'daki faaliyetleri bazı durumlarda milletlerarası gerginlik yaratmış ve nüfusun bir bölümünde bölücü moralin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Bu gibi sorunlar üzere Azerbaycan basınında zaman zaman malzeme yayımlanmıştır.

Ermeni tarafı da Hıristiyanlığın Azerbaycan'da yaşayan etnik azınlık arasında yayılmasını desteklemiş, etnik çatışmalar yoluyla ülkeyi parçalamak isteğinde olmuşlardır. Bu konularda Erivan'da bu güne kadar konferanslar yapılmaktadır.

Hem de çeşitli misyoner kuruluşlarının üyeleri ve tebligatcilari İslam aleyhine kampanyalarlar yürütmüşlerdir. Onlar İslam'ı gerici ve vahşi din gibi değerlendirmiş, Müslüman kültürüne, inançlı Müslümanlara karşı hakaretler seslendirmişler.

Ayrı ayrı tarikatların öğretilerini kabul etmiş Azerbaycanlılara onlara uymayan toplumla ve ailelerle ihtilafa girmek fikri aşılanırdı. Misyonerlerin dile getirdikleri amaçları tüm Azerbaycan'ın hıristiyanlaşması olmuştur. Bu yolda, ilk olarak, her beşinci azerbaycanlını Hıristiyan yapmak planı açıklanıyordu.

Tarikatçılar gençler arasında daha etkin olmuş, orduda da kendi tebliğatlarını götürmeye gayret göstermişlerdir. Misyonerler "hümanizm" prensiplerini gençlere aşılamış, onları ele silah almaktan sakındırmışlardır. Gerçi onlar Ermenilerin Hıristiyan Azerilerin din kardeşleri olması duygularını aşılamışlar.Sonra bu tarikatların çoğunluğunun Ermeni karşı-istihbaratı ile bağlantıda olması olgusu ortalığa çıkmıştır.

Ancak tarikatçıların hepsi negatif işlerle meşgul olmamışlardır. Onların arasında samimi inançlılar da olmuştur. Ancak genel olarak, bu dini kurumların faaliyetleri yukarıda belirtilen faktörler üzere Azerbaycan devletçiliyine aykırı olmuştur. Bu yüzden de sağlamlaştırılmış devlet 1995 yılından sonra tehlikeli tarikatlara karşı aktif önlemler planı hayata geçirmeye başlamıştır. Yıkıcı faaliyetlerde bulunan yabancı dini propagandacılar ülkeden kovulmuş, çeşitli dini kurumların finansal akımları gözaltına alınmıştır.Çünkü tüm dini kurumlar kendi faaliyetlerini Azerbaycan yasalarınca uygunlasdirmali idiler.

Bu yönde tedbirler gerçekleştirildikten sonra tarikatçı kurumların aktifliği azalmış ve halk arasında nüfuzlarını kaybetmişlerdir. Üyelerinin sayısı en aza inmiş ve insanlar giderek bu tarikatlardan uzaklaşmışlardır. Günümüzde Azerbaycan yasalarına aykırı olmayan tarikatlar ülkede faaliyetlerini devam etmektedirler. Resmi dairelerin bildirdiklerine göre, geleneksel olmayan tarikatların takipçilerinin sayısı pek fazla değildir ve bu dini toplulukların hiçbiri Azerbaycan'ın millî çıkarlarına tehlike değildir

Bununla birlikte, bazı uluslararası kuruluşlar Azerbaycan'da yapılan din politikasını eleştirdi ülke yetkililerini dini özgürlüğün boğulmasına suçluyorlar. Buna örnek olarak ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 2010 yılında yayımlanan raporunu gösterilebilir.Ancak Azerbaycan yetkilileri bu gibi raporu tamamlanmamış, netleşdirilmemiş ve düzeltmelere ihtiyacı olan belge olarak değerlendirirler.Mesele şuradadır ki, Azerbaycan'da dini kurumların faaliyetleri için mevzuat geliştirilmiştir. Söz konusu tarikatların hepsi sadece ülke yasalarına aykırı işlere yol vermedikleri halde çalışabilir.

Tarikatçı kurumların etkinliğinin zayıflamasının ana nedeni sadece yasal tedbirlerin oluşturulması yok, Azerbaycan'ın daha önce yaşadığı bunalımlı durumdan çıkması olmuştur. Yavaş yavaş bir sürü sorunları çözülmüş, onlar iyi yaşamaya, bugüne ve yarına güvenle bakmaya başlamışlardır. Aynı zamanda cephe hattı stabilize, askeri gerilemeye son konmuş, ordu desteklenmektedir. Ülkenin güçlenmesi yabancı dini kurumların Azerbaycan'ı Hristiyanlaştırmak planlarını bozmuştur.

Hıristiyan dini tarikatçılığının karşısında daha önemli bir faktör de olmuştur: yüzyıllar boyu sürmüş Azerilerin gelenekleri. Bu gelenekler çoğu zaman İslam bakış açısı ile karışık olarak kendini göstermektedir. İslam Azerbaycanlılar için pratik olarak icra edilen dinden çok, kültürlerinin ayrılmaz parçasıdır. Bu yüzden de Azerbaycan toplumunun büyük bölümü yabancı tarikatların aktif propagandasına karşı olmuştur. Ülke vatandaşlarının çoğu bu propagandası anlamak bile istememiş, ona uyanları ise kınamışlardır. Ailelerde ve kamusal alanlarda bu zeminde çatışmalar da olmuştur. Belki de aynı tarikatların aktifleşmesi nüfusun bu tür tepkisine yol açmıştır.

Böylece, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlık yıllarında olmayan İslam tarikatları yönümünde yapılan siyaseti başarılı sayılabilir. Bu politika sayesinde ülkede dini tolerans hakim, tüm dinler ve mezhepler kanun çerçevesinde faaliyet gösterirler.

Resmi rakamlara göre, Müslümanlar ülke nüfusunun %93 oluştururlar.İslam dini sadece ibadet edilecek inançlar sistemi değil, hem de Azerbaycan halkının kültürünün bir parçasıdır. İslam'a bağlılık hem Azerbaycanlıların çoğu ulusal düşüncesinde yer almıştır.

Ülkede nüfusun İslâm'ın hangi kollarına ait olduğuna dair son zamanlarda hiçbir net bir ististik yoktur. Ancak resmi ve akademik verilere göre, Azerbaycan Müslümanlarının 85%'nin Şii, 15%'nin Sünni olduğu hesaplanmaktadır. Bununla birlikte, ülkede seküler (dünyevi) ilkeler hakim. Buna göre, vatandaşlar büyük çoğunluğu kendi günlük hayatlarında İslam kanunlarını uygulamıyor ve Müslüman mezheplerinin arasındaki farklara varmıyor. Böylece, Azerbaycan'da Şii-Sünni dağılımı çoğu zaman resmi nitelik taşımaktadır.

İslam ehkamlarının günlük hayatta uygulanması meselesi üzere Azerilerin çoğu yaklaşımı hiç de kesin değildir. İnsanların çoğu bu kanunlarla tam yaşamaması gerçeği göz önündedir. Örnek için, sokaklarda başörtülü kadınlara çok az rastlanır; insanlar arasındaki ilişkiler, ticaret, işlemler vb. İslam dininin ehkamlarına tam uyumlu değildir.

Bu da nüfusun çok bölümünün dine olan yaklaşımının göstergesidir. Bu yaklaşımlarda belli sorunlar ve çelişkili görüşler vardır. Bir yandan Azerbaycanlıların çoğu kendilerini Müslüman sayarak bu dini kendi kültürlerinin bir parçası sayarlar. Ancak öte yandan, onlar İslam kanunlarının toplumda artmasını da istemiyorlar. Çokluk bu ehkamları sadece bireysel dini pratikte görür. Böylece, bağımsızlık yılları boyunca dini ehkamları kendi hayatlarında uygulayan kişilerin sayılarının artmasına rağmen, dünyevi dünyagörüşü Azerbaycan toplumunda avantaj teşkil etmektedir.

Güney Kafkasya Müslümanlarının arasında yayılan laik düşüncenin yeni dönemimizde artık 150 yıllık tarihi vardır. Bilindiği gibi, Rus-Türk ve Rus-İran savaşlarının sonunda Rus İmparatorluğu bünyesine katılmaya zorlanmışdırlar.

Bu yüzden de Güney Kafkasya Rusya İmparatorluğu'na kartıldıktan sonra Türk soylu maarifçiler geçmişte büyük imparatorluk halkı olan Türklerin inmesi ve Ruslara yenilib, sömürgeye çevrilerek konumlarını kaybetmesi nedenlerini araştırdılar. Onlardan birçokları bunu milletin aşırı dini kanunlara ve adetlere bağlı olmasında görmüşlerdir. Onlara göre, dini kanunlarla çerçevelenmiş Türkler gelişememişler. Onların rakipleri ise tüm kanunlardan özgür olarak, serbest olmuş, Türklerin karşısında avantaj elde edebilmiştirler.
Böylece, 19. yüzyılın ikinci yarısında Güney Kafkasya'da Türk maarifçilerinin faaliyetleri başlatılmıştır. Bu faaliyetin en başlıca amacı ilerleyen Avrupa kültürüne ulaşabilmek idi. Ancak bu yolda esas engel millî ve dini adetler olmuşlardır. Buna göre de, işte bu değerler maarifçilerin keskin eleştirilerini uğramışdırlar. Neredeyse, o çağların tüm tanınmış şairleri, yazarları, düşünürleri laik fikirleri ortalığa atmış, birçok gelenek ve kanunları eleştiri etmişlerdir. Gerçi onlar dini tam olarak inkar etmemiş, sadece onun toplumdaki rolünün ve nüfuzunun azaltılmasını istedi. Bununla paralel olarak, Avrupa değerlerine yiyelenme isteği ile birlikte, ulusal kendini tanıma süreci de güçlenmiştir.

Tüm bu işlemler, hem de Rusya İmparatorluğu'nun çöküşü 1918'de bağımsız Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulması ile sonlanmış. Yeni oluşmuş ülkenin üstünlük verdiği başlıca ilkeler dünyevi milliyetçilik ve avrupalaşma olmuştur. Bununla birlikte, İslam değerleri de milletin kültürel değeri olarak değerlendirilmiştir.

Sovyet döneminde de laiklik süreci devam etmiştir. Azerbaycan'ın 70 yıl kadar Sovyetler Birliği'nde olmasının sonunda insanların dine bağlılıkları en aza ulaşmıştır. İslam dininin kanunlarını ve ritüellerini çok az kişi takip ediyordu. Camilerin sayısı en aza indirilmiştir, dini okullar hiç olmamıştır.

Bunların yanı sıra, o dönemde halk ayrı ayrı dini bayramları kutluyordu, cenazeler İslam kuralları ile toprağa veriliyordu, işlerinin düzelmesi için sadakalar verip kurban kesiyordular. Ancak din o zaman mövhumat biçimini almıştır. Her yerde ölü azizlerin mezarlarına ve başka sakral nesnelere ziyaretler ediliyordu. Onların arabuluculuğu ile insanlar hastalıklardan iyileşme ve kendi işlerinin düzelmesini ederlerdi. İslam dinine bağlı olan kutsal eşyalara inanç ve Kuran sayfalarında fala bakmalar da yayılmıştır.

O çağlarda belli kadar dini sinkretizm de olmuştur. Kendilerini müslüman sayan birçok kişiler kendi sorunlarının çözülmesini dilemek için Hıristiyan kiliselerine geliyorlardı. Geleneksel Hıristiyan olan sakinler ise Müslümanların ziyaret ettikleri kutsal yerlere yüz veriyorlardı. Bakü'deki iki merkezi camilerin girişlerinde kiliselerdeki gibi mumlar yakılıyordu.

Azerbaycan yeniden bağımsızlık kazandıkdan sonra ülkede İslam hakkında bilgiler çoğalmış, yeni camiler inşa edilmiş, med