aşayan "“Zerdüşt Mü’minler”" arasında "Zühare bin Udes’ût-Temimî," oğlu "Hacib" ve daha birçokları "“Mezdekî”" idi. 
Arab istilâsından sonra ise İranlılar’ın âdet ve âyinleri tamamen kaybolmayıp asırlarca hayâtiyetlerini sürdürmüştü. Bilhassa "“Nevruz” ve “Mihrguân” Bayramları" bu gibi âdetlerin başında yer almaktaydılar. Hattâ İran’ın İslâm öncesi bayramlarından en önemlisi olan "“Nevruz Bayramı”," daha sonraları İslâm’ın an’anesi içinde kendisine çok ayrıcalıklı bir yer edinmiştir. "“Mihrguân (yani Mithra) Bayramı”," ise "Mihr" ayının başında tâ ki İran Moğollar tarafından istilâ edilene dek kutlanmaktaydı. İran’da bütün eyaletlerde Araplar tarafından tahrip edilmemiş birçok “Ateşgâhlar” "(pyrées)" da mevcûttu. Bunların başında en meşhurlarından olan "“Azür Ferbegû”," "“Azür Güşnasb”" ve "“'Azür Bürzin Mihr”" adındaki üç büyük "“Ateşgêde”" gelmekteydi.

Emevîler devrinde ve Abbâsî Halifeliği’nin başlangıcında Mâniler’e gösterilmekte olan hoşgörü zamanla Zerdüşt Mûbidleri’nin de tesirleri neticesinde şiddete dönüşmeğe başlamıştı. Emevîler’in dinî tesamühünü terk eden Abbâsîler eski İran hükümdarlarının tahtlarına oturmak suretiyle onların rolünü üstlenerek öteki mezheplere karşı eski Zerdüştîliğin uygulamış olduğu şiddetin aynini göstermeğe başlamışlardı.
Abbâsîliğin en önemli niteliklerinden biri, Arab unsurlardan ziyâde İranlılar’ın rolüyle "Devlet ile Eglise’nin “Ehl-i Sünnet vel Cemaat”" adını alan tam bir "İslâm-Ortadoksluğu" çatısı altında birleştirilmesi olmuştu. Zenâdika’nın ittihamı rejim aleyhtarlarına karşı devletin en mükemmel silahını oluşturmaktaydı. Örneğin, "İbn’ûl-Mukaffa’" “Süfyan bin Muaviye” tarafından ""Zindiklik"" bahanesiyle i’dam edilmişti. "“Şair Beşşar İbn-i Bürd”" Hâlife Mehdî’nin sarayında uzun yıllar geçirdikten sonra veziri Yakup İbn-i Davud’un aleyhinde hicviyeler yazması nedeniyle kırbaçlanarak, şair "“Ebû Nüvâs”" ise Halife Emîn’e telmihan yazdığı şiirler nedeniyle zehirletilerek öldürülmüşlerdi. Her ikisi de ""Zindiklik"" ile itham edilmişlerdi.

Abbâsî Hâlifesi Ebû Câʿfer "el-Mansûr" devrinde "“Mâniler”" iyi muamele gördü. Halifenin tâbibi "“Hasib”" kendisinin Hristiyan olduğunu açıkça söyleyen bir "“Zindik”" idi. Ayni halifenin kâtibi "“Yezid bin El-Feyz”" de Mâni idi. "“Mâniler”" ve kendilerine "“Dehrîler”" adı verilen hür düşünceli ve materyalist feylesoflar, "Hâlife Muhammed "el-Mehdî bi’l-Lâh"" zamanında ise "Zindiklik" töhmetiyle i’dama, hapse ve i’tisafa uğradılar. "“İbn-i Râvendî”" yandaşı olan "“Salih bin Abd’ûl-Kuddus”" de H. 166 / M. 783 yılında "Hâlife Mehdî" tarafından i’dam ettirilmişti.

Mâniler’in dinî eğitimlerinin İslâmiyet’in dinî âkideleri üzerine de bir hâyli tesirleri olmuştu. Bazı İslâm mezhepleri Mâniler ile mücadelelerini sürdürürlerken onlarla kaynaşarak, ya doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak Manichéisme’in tesirine tâbi oldular. İslâm âleminde Manichéisme’nin gelişme devri tam olarak öncelikle Mu'tezile’nin en güçlendiği zamana ve ikinci derecede de Şî’îliğin en kudretli olduğu döneme tekabül etmektedir.
Mu'tezile reislerinin birçoğu Mânilerle dinî ve metafizik mes’elelerle alâkalı münazaralar yapmak suretiyle mücadele ediyorlardı. Bu karşılıklı yapılan münazaralar esnasında Mâni i’tikadlarının Şî’îlik üzerine önemli tesirleri olmuştu. "Hâlife Mehdî" zamanında, "“Ebû Muhammed Hişâm bin El-Hakem”, “Ebû Ali Muhammed İbn-i Abd’ûl-Vahhab El-Cübbaî”," Yahya bin Halid’in kâtibi ve "Zindiklik" ile de itham edilmiş olan "“Ebû Muhammed Hasan bin Mûsâ El-Nevbahtî”," "“Ahmed bin Muhammed bin Hanbel”, “Ebû Muhammed bin Zekeriya Er-Râzî”" ve İbrahim’ün-Nazzam’ın tilmizlerinden "“Ebû Affan Er-Rakî”" gibi İslâm âlim, ve kelâmcılarının Manichéisme ve onun âkideleri aleyhine yazmış oldukları kitaplarda "hétérodoxe" nitelik taşıyan ve hususiyle de Mâniliğe ait bilumum mezhepleri reddetmeğe başlamışlardı. Diğer taraftan ise "“İbn-i Tâlut”, “Ebû Şâkir’ûd-Deysânî”, İbn’il-A’da El-Harizî”, “Abd’ûl-Kerîm bin Ebî’l-Evcâ”, “Salih bin Abd’ûl-Kuddus”, “Hammad-ı Acered”, “Yahya bin Ziyâd”" ve "“Muti bin İlyâs”" gibi müellifler Manichéisme âkidelerini müdaafa eden eserler yazmışlardı.

Mâniler, "Zedüştîler" ile de münazara ve mücadelelerini sürdürmektelerdi. Bu konuda yazılmış "“Chikand Guomânîgu Vîgıâr”" adındaki Zedüştî eser, Manichéisme’i red ve cerhetmektdir. Talî Manichéen mezhebinin reisi olan "“Yezdân-ı Baht”" da "Hristiyanlar" aleyhine "“Cebrail bin Nûh’ûn-Nasranî”" tarafından reddedilen bir risale yazmıştı.

İslâm’ın Horasan’da gelişimi esnasında pek çok "“Dikhânlar”" mevcuttu. Çoğu şehir ve kasabalarda “Ateşgâhlar” "(pyrées)" bulunmaktaydı. Halifenin sarayına bile alınmış olan "“Mobadhlar”" "Pehlevî" dilinde dinî içerikli edebî eserler yazmaktaydılar. Mütevekkil devrinde Mübidler’in Reisi halifeye hediyeler getirmiş ve halife diğer bir Mübid’den Sasânîler’in vergi toplama yöntemleri hakkında malûmat almıştı. Bu devirlerde halifeler gayrî-İslâm unsurlardan sadece vergi toplamakla yetinmektelerdi.

Bu asırda İran’da birçok Pehlevî eseri yayınlanmıştı. Bunların başında Mübid Reislerinden "“Ferruh Zâd’ın Oğlu Azür Ferbegû”" tarafından telif edilmiş ve "“Azür Pad”" tarafından ikmâl edilmiş olan "“Din Kart”" gelmekteydi. Diğer önemli "Pehlevî" eserleri arasında, "“Azür Mihan’ın Oğlu Mihr’û-Hurşid”" tarafından yazılmış olan ve dinî mes’elelere ait yirmi dört sorunun cevabını içeren "“Dâdastân-i-Dînîk”," Menuçehr’in kardeşinin H. 268 / M. 881 yılında yazdığı "“Zâdh-Saparam”" ve Abâlîch’in Halife Me’mûn huzurundaki tartışmalarını ihtivâ eden "“Mâdîguân-i-Abâlîch”" gelmekteydi.

İran’ın Arab istilâsına uğramasından iki asır geçtikten sonra dahi Zerdüştlük İran’da hâlâ kuvvetini sürdürmekteydi. Sasânîler Devri’ne ait fakat günümüze kadar gelmemiş olan Pehlevî dilinde yazılmış birçok eserler ve Avestâ’nın nüshaları bu devirde pek revaçtaydı. Şiraz, Sirguân, Rey, Serhas gibi şehirler bu eski i’tikatların başlıca merkezlerini teşkil etmekteydi. Şiraz Mübidleri Güney İran’da dinî mes’eleler hakkında denetim yetkilerine sahiplerdi. Şiraz’da ikâmet etmekte olan "“Fars”" ve "“Kirman”" ahâlisinin yüksek ruhbân sınıfı üzerinde hudutsuz bir otoriteye sahip olan “Mübidlerin Reisi” bu mıntıkada "“Büyük Reis”" nâmıyla anılmaktaydı. Üçüncü Hicrî asırda İran’da vâsi bir dinî edebiyâtın mevcudiyeti, sonradan bunların yokolmasından Arablar’ın mes’ul olmadığına delâlet etmektedir. İranlılar Mazdeizm’e salik oldukları zaman dilimi içerisinde “İran Edebiyâtı” asırlarca hayâtiyetini sürdürebilmişti. İhtidalar arttıktan ve tesamühsüzlük başladıktan sonra Mazdeistler’in azınlıkta kalması neticesinde İran yavaş yavaş "Türkler" ve "Tatarlar" tarafından yönetilmeğe başlandı ki bu edebiyât ta böylece yok olmağa yüz tuttu. Sonraki asırlarda el yazması nüshaların çoğaltılamaması da bu sürecin epey hızlanmasına sebep oldu.

Zerdüşt eserlerinden başka eski İran hükümdârlarının şeref ve azâmetini gösteren Pehlevî dilindeki eserlerinin de Arapça’ya tercüme edilmeleri neticesinde, Araplar eski İran Edebiyât ve tefekkürünü öğrenmeye başlamışlardı. Daha ilk hicrî asırlarda başlayan bu tercümeler, sonradan İranlı bir âlim olan "“Dâd Küsnasb’ın Oğlu Dâd Bih”" veya "Ebû Muhammed Abd’Allâh bin El-Mukaffa’" tarafından "millî" bir tarzda sürdürülmüşlerdi. Bu tercüme edilen eserler aracılğıyla Araplar eski İran Edebiyât ve tefekkürünü öğrenmeğe başlamışlardı. Bu tercüme eserler arasında en önemlisi Araplar arasında "“Siyer’ûl-Mülûk”" nâmıyla meşhur olan ve ilk defa "İbn El-Mukaffa’" tarafından tercüme edilen "“Khôtay-Nâmeh”" veya Hükümdârlar Kitâbı’dır. Bu önemli zâd tarafından Arapça’ya çevrilen diğer kıymetli eserler arasında "“Kitâb Sagissarân”, “Kitâb el-Biykâr”, “Kitâb-ı Kelile ve Dimme”, “Kitâb-ı Mervek”, “Kitâb-ı Kâr-Nâme fî Siret-i Anûşirevân”" ve "“Kitâb at-Tâc”" zikredilebilir. Ayrıca, "“Cebele bin Sâlim”" tarafından tercüme edilen "“Behrâm-ı Çûpîn”" ve "“Rüstem’û-İsfendiyâr”" adlı kitâplar ile "“Ali bin Ûbeyd’ûr-Reyhânî”" tarafından çevrilen "“Kitâb-ı Lohrâsp”" bahsedilmeğe lâyıktır.

Bu dönemdeki mühim dinî hareketler ve "Biha Ferid, Sonpâth, İshâk et-Türk, Ostadhsîs, Mukannaʿ, Hürrem Dînâk, Babek Hürremi" ve Mazyâr gibi önderler, "“Gulâm Hüseyin Sadıkî”" tarafından yazdığı eserinde ayrıntılarıyla izâh edilmektedir. Ayrıca, Büyük Selçuklu Devleti hükümdârı "“Tuğrul Bey”" tarafından Babekî tenkile memur tâyin edilen ve daha sonra da "Zindiklik" töhmetiyle i’dam edilen Türk beylerinden "Afşin" hakkında da ayrı bir bahis ayrılmıştır. Ayrıca, İran’daki dinî hareketler ve mezhepler hakkında en doğru bilgiler doğu kaynaklarında ayrıntılı olarak verilmektedir.




Aleksandr Ostrovski

Aleksandr Nikolayeviç Ostrovski (Rusça:Алекса́ндр Никола́евич Остро́вский) (d. 12 Nisan (eski takvim 31 Mart) 1823, Moskova - ö. 14 Haziran (eski takvim 2 Haziran) 1868, Şçelykovo, Kostroma, Rusya) Rus oyun yazari olup hazirladigi orijinal 47 oyun ile Rus tiyatrosunun kurucusu sayilmaktadir. Gunumuzde de hazirladigi oyunlar ülkesindeki tiyatroların repretuvarlarinda daima yer almaktadir. Oyunlarinin populerligi Rusya sınırlarıni aşmistir ve dunya tiyatrolarinda tekrar tekrar temsil edilmektedirler.

Aleksandr Nikolayeviç Ostrovski 12 Nisan (eski takvim 31 Mart) 1823 tarihinde Moskova'nın Zamoskvorechye semtinde doğdu. Babası bir hukukçu idi ve Kostroma Oblast'ında Ostrov adlı bir köy asıllı olduğu için "Ostrovski" olarak anılmakta idi. Babası devlet memuru olarak yükselmişti; bir soyluluk unvanı verilmişti. Annesi 1836'da öldükten sonra babası genç, güzel, zengin, İsveç asıllı bir barones, Emilia Andreyevna von Tessin'le evlendi. Üvey annesi kendi çocuklarından başka üvey oğlu Aleksandr'in da eğitimiyle ilgilendi. Onun yabancı diller ve müzikteki yeteneklerini teşvik edip destek verdi. Aleksandr Ostrovski 1840'da "Birinci Moskova Jimnazyumu"'nu bitirdi ve Moskova Devlet Üniversitesi'ne devam edilp 1843'de hukuk diploması aldı. 1843 ile 1845 arasında devlet memuru olarak Moskova çocuk mahkemesinde görev yaptı.

Aleksandr Nikolayeviç Ostrovski ilk tiyatro oyunu olan "Kartıny semeynogo schastya (Aile Saadetinden Sahneler)" oyununu 18