in maliyeti oldukça fazladır. Teknik donamım gereksiniminin kullanıcıların eğilimlerini , beklentilerini göz önünde tutarak , gerçekçi zamanlama tablolarını belirleyerek en iyi seçimi yapmaya yardımcı olur. Sayısallaştırma projelerinin teknik alt yapısında ;donanım,yazılım ve ağlar bulunmaktadır.(Moving theory...,2003,s.1-2)

Dağıtım/Sunum:Dijitalleştirme , kaynakların korunması , keşfini , dağıtımını , okunmasını , araştırılmasını ve son olarak da kaynakları bozulmadan sayıları üzerinde oynama olanağı sağlamak amacı ile yapılmaktadır. Çevrimiçi erişimi olan kullanıcılar için erişim alanlarında tutulabilir , e-posta ya da faks ile kendilerine iletilme olanağı vardır.(Coyle ,2006, s.205-207)

Saklama/Dijital Koruma:Saklama sırasında dosya isimlendirme , karşılıklı işlerlik ve dijital kaynakların sahipliğini göstermesi bakımından önemlidir. Her bir dosya için taranan her bir objenin karakteristik özellikleri taşıyan tek bir isme sahip olması ve üst veri kaydıyla uyumlu olması gerekir.(Reerink,2003,s.159)

“Dijital koruma üç temel işlevi içermektedir:

- Dijital bilginin depolandığı taşıyıcının doğru çevrede depolanması, depolama ve elde etme konusunda prosedürlerin uygulanması,

-Dijital bilginin üzerinde bulunduğu taşıyıcı eskimeden yeni taşıyıcılara aktarılması (medya dönüştürümü ya da göçü),

-Kopyalama süreci boyunca bilginin bütünlüğünün korunması” (Russell,1198,aktaran Küçük ve Alır;2003,s.342).

Dijitalleştirme uygulamalarının temel olarak üç nedenden yapıldığı dile getirilmektedir:

Kağıt, belge ve depolama maliyetinin azaltılması: Seçilmiş dijital belgelerin dijital ortamda depolanması kağıt ve depolama alanı maliyetinde azaltma yarattığı gibi hayati belgelerin (vital records) korunması açısından önemlidir.

Kurumsal İçerik Yönetimi (Enterprise Content Management) Çözümlerinin Uygulanması: Belgelerin dijitalleştirilmesi ve elektronik belgelerin kullanımının artması, kurumsal süreçlerde farklı bilgi kaynaklarının paylaşımını kolaylaştıracağı için kurumsal içerik yönetimi faaliyetleri etkin biçimde gerçekleştirilebilmektedir.

Arşivsel Koruma: Dijitalleştirme orijinal kopyaların kullanımını azaltacağı için arşiv belgelerinin uzun süre korunmasında önemli avantajlar sağlayacağı gibi çoklu kullanım olanakları da yaratabilmektedir. Dijitalleştirme kurumsal bilgi ve belge yönetimi programlarının bir parçası olarak uygulanmak durumundadır.

Dijital kütüphanelerin oluşmasının nedeni, bilginin yayılmasının eskiye göre daha iyi olacağına duyulan inanç olarak belirtilmektedir. Geleneksel kütüphaneler toplumun önemli bir parçası olmakla birlikte, bilgi erişim açısından mükemmel değillerdir. Bilgisayar ve bilgi ağları, insanların iletişim kurma yollarını ve bilgi erişim yöntemlerini değiştirmiş ve dijital kütüphanelere karşı duyulan ilgiyi arttırmıştır (Küçük ve Soydal, 2003, s.123).

Dijital Kütüphanelerin Özellikleri Nedir?

Türk Kütüphaneciler Derneği (TKD) İstanbul Şubesi tarafından 25-27 Şubat 2010 tarihlerinde düzenlenen “Bilgi Kaynaklarının Sayısallaştırılmasında Standartlar ve İşbirliği Çalıştayı” sonuç raporuna da yansıyan dijitalleştirme ile ilgili bazı sorunlar şunlardır:

1. “Mevzuat ve Telif Hakları” ile ilgili sorunlar: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve ilgili yasalar çerçevesinde depolama amaçlı bile olsa kütüphanelerin dijitalleştirme hakkı bulunmadığı anlaşılmaktadır.

2. “İşbirliği Olanakları” konusundaki sorunlar: Bu konuda tüm kurumlar hem genelde hem de AB’ye dayalı projeler çerçevesinde işbirliğine isteklidirler. Ancak bir lider ya da eş güdüm kurumuna gereksinim bulunmaktadır.

3. “Standartlar” konusundaki sorunlar:

• Kullanıcı talepleri sayısallaştırma projelerinde öncelik nedeni olabilmektedir.

• Sayısallaştırma işlemi belgelerin yıpranmasının temel nedenlerinden olan fotokopi işlemini ortadan kaldırdığı için yararlı projeler olarak görülmektedir.

• Aynı kaynakların farklı kurumlar tarafından, farklı projeler kapsamında sayısallaştırıldığı gözlemlenmektedir.

• Sayısallaştırılan malzemenin bir toplu kataloğu mevcut değildir.

• Sayısallaştırma çalışmalarında teknik şartname son derece önemlidir ancak bu konuda örnek alınacak referans ölçütler bulunmamaktadır.

• Ülkemizdeki kütüphane, arşiv ve müze gibi bilgi merkezlerinde sürdürülen, planlanan ve düşünülen tüm sayısallaştırma çalışmalarına her açıdan yön verecek bir “Sayısallaştırma Üst Kurulu” oluşturulmalıdır.

• Bilgi, belge ve müze yöneticileri arasında telif hakları konusunda (mevzuat, uygulama örnekleri vb.) bilinçlendirme çalışmaları başlatılmalıdır.

• Kütüphane, arşiv ve müzelerde bugüne kadar sayısallaştırılmış bilgi kaynaklarının (kitap, dergi, yazma ve nadir eser, tutanaklar, arkeolojik obje vs.) toplu kataloğu hazırlanmalıdır.

• Kütüphane, arşiv ve müzelerde “korumacı davranış”tan çok “kullanımı” önceleyen bir yaklaşım biçimine geçilmelidir.

• Yapılacak bir mevzuat düzenlemesinde söz konusu kuruluşların özel kurumlar olarak “ulusal kültür kurumları” ve “ulusal bellek kurumları” olduklarının altı çizilmelidir.

• Kütüphane, arşiv ve müzeler tarafından telif sahibi belli olmayan öksüz eserler (orphan works) konusunda çalışmalar yapılarak, bu şekildeki bilgi kaynakları sayısallaştırılmalı ve kullanıma sunulmalıdır.

• Telif hakkı sorunu çözülerek sayısallaştırılan tüm bilgi kaynakları bir an önce kullanıcılara sunulmalıdır.

• AB’nin sayısallaştırma çalışmalarından ziyade bu konudaki paylaşım ve işbirliği projelerine destek verdiği dikkate alınarak, bu tür projelerin oluşturulmasına çalışılmalıdır.

• Avrupa Dijital Kütüphanesi’ne (EDLproject-Europeana) girme konusunda kurumsal ve işbirlikleri çerçevesinde projeler üretilmelidir.

• Sayısallaştırma çalışmaları konusunda çalışan Avrupa Çalıştayı’nın Türkiye’ye getirilmesi için girişimlerde bulunulmalıdır.

• AB ile bu konuda bütünleşme çabalarına bir an önce ve bir yerinden başlanmalıdır. AccessIT bunun için iyi bir fırsattır. 

InterPARES (International Research on Permanent Authentic Records in Electronic Systems): Dijital ortamda belgelerin özgünlüğü, güvenilirliği ve uzun süre korunmasına dönük yaklaşımlar ve uygulama modelleri geliştirmeyi hedefleyen, alanında en uzun soluklu projesidir (Asproth, 2005, s.33). 1999 yılından bu yana devam etmekte olan Proje içerisinde elde edilen veriler, çeşitli standartlar ve kaynak dokümanların hazırlanmasına referans olmuştur (The InterPARES Project, 2009).

CEDARS (Curl Exemplars in Dijital ARchiveS); projesinin ana hedefi dijital koruma üzerine en iyi uygulamaları tanımlayan stratejik, metodolojik ve uygulamalı rehber sağlamak olmuştur. Proje 2002 yılında sonuçlandırılmıştır (CEDARS, 2006).

CAMiLEON (Creatieve Archiving at Michigan & Leeds: Emulating the Old on The New): Michigan ve Leeds Üniversiteleri tarafından yürütülen proje belgelerin uzun süre alıkonması, korunması ve eski sistemlerde tanımlanmış dijital kayıtların erişimine dönük teknolojilerin araştırılması üzerine odaklanmıştır (CAMiLEON, 2003). NEDLIB (Networked European Deposit Library): Avrupa ulusal kütüphanelerinin birlikte yürüttüğü bir projedir. Ağlaşmış Avrupa derleme kütüphanelerinin temel alt yapısını oluşturmayı hedefleyen bir projedir (Nedlib, 2009).

MINERVA (Ministerial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation): Web Koruma Projesi ilgili konuda temel kaynakları derleyerek daha geniş programlarıbaşlatmak için oluşturulmuştur. Farklı uzmanlık alanlarındaki takımlar kataloglama, kamu hizmetleri ve teknolojik olanaklar konularında çalışmalar yürütmüş, elektronik ortamda materyallerin seçimi, derlenmesi, kataloglanması, erişimi ve korunması üzerine araştırmalar yapmışlardır (MINERVA, 2009). PANDORA (Preserving and Accessing Networked Documentary Resources of Australia): Avustralya ulusal koruma programına seçilen çevrimiçi Avustralya yayınlarının sağlanması, arşivlenmesi ve uzun süre erişimi üzerine prosedürlerin geliştirilmesi amacıyla başlatılmıştır (PANDORA, 2008).

VERS (Victorian Electronic Records Strategy); elektronik belgelerin sağlanması, yönetimi ve korunması üzerine çözümler üretmektedir. VERS elektronik belgelerin güvenilirliği ve özgün olarak arşivlenmesi üzerine standartlar rehberleri eğitim materyalleri, danışmanlık ve ilgili alanda proje uygulamaları için bir çerçeve oluşturmaktadır (VERS, 2009).

ERA (The Electronic Records Archives): ABD Ulusal Arşivi tarafından elektronik formatların herhangi birinde kaydedilmiş belgelerin sistematik, kapsamlı ve dinamik biçimcekorunmasınısağlamayadönük stratejik yaklaşımlageliştirmeyihedeflemektedir (Asproth, 2005, ss.33-34; ERA, 2009).

EUROPEANA , Avrupa’nın kültürel ve bilimsel tüm kaynaklarına dijital erişimi sağlamayı amaçlamaktadır. Günümüzde 4.6 milyon dijital kaynağa ulaşım sağlamakta olan Europeana’da sağlanan materyal türleri; resim belgeleri, metin belgeleri, ses kayıtları ve video kayıtlarıdır.

Yerel kültürün dijitalleştirilmesi, hem dijitalleştirme sırasında hem de sonrasında çok iyi planlanması gereken bir süreçtir. Oluşturulan dijital kaynakların hangi koşullarda kimler tarafından kullanılacağı önceden tespit edilmelidir. Eser sahiplerinin haklarının korunması ister doğrudan dijital ortamda oluşturulmuş bir eser olsun ister sonradan dijitalleştirilmiş bir eser olsun telif hakları kapsamındadır.

Telif hakkı: Farklı türde eserler meydana getiren eser sahiplerinin, eserleri üzerindeki hakları koruyan mülkiyet hakkıdır. Telif hakkı koruması, eser sahiplerine ait eserlerin başkaları tarafından kendi çıkarları için kullanılmasının, başka bir deyişle sömürülmesini önleme amacı taşır (Cornish, 1999, s.9). Gerek bilimsel alanda gerekse teknoloji konusunda yaşanan gelişmeler fikri hakların korunması yönünde uluslararası anlaşmaları zorunlu kılmaya başlamıştır. Her türlü esere ulaşım konusunda sınırların zayıflaması, ülkelerin kendi içinde almış oldukları telif hakları önlemlerini yetersiz kılmaya başlamıştır. Çözüm olarak öncelikle ikili antlaşmalara rastlanmaktadır. İkili anlaşmaların dar kapsamlı olmaları sonucu daha geniş uluslararası bir korumayı sağlamak üzere çok taraflı anlaşm