izli oy

Gizli oy, seçmen tercihlerinin gizli tutulduğu bir oy verme yöntemidir. Asıl amaç, seçmenin göz korkutma ya da rüşvet gibi yöntemlerle karşı karşıya kalmaksızın içten bir seçim yapmasını sağlamaktır.

Sistem, politik gizlilik kavramının da güvencesidir. Gizli oy birçok seçim sistemine uygundur.

Gizli oyun en kolay uygulaması boş bir kağıda yazılan tercihten ibarettir. Seçmenler oylarını kimseye göstermeden kapalı bir kutuya bırakırlar ve bu kutu, oy sayımı için daha sonra açılır.

Gizli oyun günümüzdeki uygulaması ise aday adlarını ve bu adaylara ait soruları içeren oy pusulaları kullanmaktır. Seçmenin oyunun gizli kalması için gerekli tüm koşullar seçim merkezleri tarafından sağlanır. Bu yöntem, herhangi bir adayın başka bir adaya yeğlenmesinin önüne geçer. Avustralya oyu olarak adlandırılan bu sistem ilk kez 1850'li yıllarda bu ülkede kullanılmıştır. Birleşik Devletler'de Massachusetts oyu olarak bilinen gizli oy ilk kez bu eyalette uygulanmıştır.

Gizli oy Antik Yunan'da ayrıcalık beklentisi içinde olan insanlardan kaçınmak amacıyla kullanılmıştır.
Antik Roma'da ise seçimler, ilki M.Ö. 139 yılında uygulanan ve "gabinia lex" adıyla anılan "Tabellariae Leges" kuralları ile işletilmekteydi. Gizli oy günümüzde öylesine yaygın biçimde kullanılmaktadır ki seçmenler farklı türde bir oy verme sistemine geçişin olanaksız olduğunu düşünebilirler.

1795 Fransız Anayasası'nın 31. maddesi "tüm seçimlerin gizli oy esasına göre gerçekleştirileceğini" vurgulamaktadır.

Gizli oy isteği reformcuların öğretisinin temel aldığı altı noktadan biriydi. 
Parlamento, reformcu öğretinin altı maddesini de geri çevirdi ancak Baron Macaulay 1842 tarihli bir konuşmasında gizli oyu ilke olarak destekleyeceğini belirtti. Gizli oy 1872 Seçim Yasası ile kabul edildi ve adayların seçim harcamaları ciddi ölçüde azaldı.

Reformcu öğreti, Victoria'nın Eureka Şarampolü madencilerini etkiledi ve bu öğretinin altı maddesi 1854 yılında uygulamaya konuldu.

Gizli oyun ilk kez uygulandığı yerin bugünkü Tazmanya eyaleti olduğu düşünülmektedir (7 Şubat 1856). 1856 Tazmanya Seçim Yasası'nın kısa süre önce 'yeniden keşfedilmesi' gizli oyun ilk kez uygulandığı yer olarak düşünülen Victoria ve Güney Avustralya sömürgeleri hakkındaki kanının yanlışlanmasına yol açmıştır. Victoria, 1856 Seçim Yasasını 19 Mart 1856 tarihinde onarken Güney Avustralya Seçim Sorumlusu William Boothby bu uygulamayı yasayla bütünleştiren kişi olarak bilinmektedir. Yasa, Güney Avustralya'da 2 Nisan 1856 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Uygulama, Birleşik Devletler'de "Avustralya Oyu" olarak bilinir ve dört kısımdan oluşur:

Birleşik Devletler'deki birçok eyalet, gizli oyu 1884 Başkanlık Seçiminden kısa süre sonra yürürlüğe koymuştur. Kentucky eyaleti ise 1891 yılına dek sözlü oyu benimsemiştir. Bu nedenle Avustralya oyu uyarınca seçilen ilk Amerika Birleşik Devletleri Başkanı 1892 yılında başkanlık koltuğuna oturan Grover Cleveland'dır.

Birleşik Devletler'de günümüzde yapılan hemen her seçim gizli oyu esas alır. Batı Virginia Eyalet Anayasası "açık oy" kullanımına izin vermektedir. 1870'ler ile 1890'lar arasında etkili olan Halkçılar, parti kongrelerinin birinde Avustralya oyunu kabul edeceklerini vadetmişlerdir.

Birleşik Krallık gizli oy uygulamaları oy pusulalarının hangi seçmene ait olduğunun zaman zaman belirlenebilmesi nedeniyle çeşitli eleştirilere konu olmuştur. Her oy pusulasının belirli bir numarası vardır. Her seçmenin numarası aldığı oy pusulasının en alt kısmına yazılır. Doğal olarak bu, oyun gizliliği hakkında kuşku yaratır.

Bu önlem sahte oy pusulalarının belirlenebilmesi amacıyla uygulamaya konulmuştur. Ne var ki, seçmenlerin oy pusulalarıyla eşleştirilmesi ancak seçim kurulu tarafından istenebilir ve bu yönteme çok nadiren gerek duyulur. Bu sistemin yasal yetkesi 1983 Temsil Yasasının Parlamento Seçimi Kuralları bölümünde belirlenmiştir.

Birleşik Devletler'deki uygulama oy pusulası üzerindeki numaranın oy verme yordamı tamamlanmadan önce delinmiş bir kağıda yazılmasını öngörür. Bu delinmiş kâğıtlar oyun kullanıldığını kanıtlar ve oy tümüyle gizli kalır. Sandıkların açılmasını izleyen süreçte delinmiş kâğıtların sayısının sayılan toplam oy miktarına eşit olması gerekir.







Kuruluş

Kuruluş, kurum, organizasyon veya teşkilat; ortak bir amaç çerçevesinde kurulmuş, ortak bir çalışma düzenine sahip, kendi verimini yönetebilen toplumsal bir düzendir. Organizasyonlar sosyoloji, iktîsat, işletme, siyaset bilimi ve psikoloji gibi birçok sosyal bilim dalının araştırma konusudur.

Organizasyon, belli bir hedefe ulaşmak için bir araya gelmiş bireylerin yapılanma şeklini, bu bireylerin tamamını veya bir kurum, kuruluş ya da teşkilâtı belirtebilir.

Sosyolojide "Organizasyon", insanların elle tutulabilen veya tutulamayan bir ürün oluşturmak için belli bir amaç doğrultusunda yaptıkları planlı ve eş güdümlü hareketlerdir. Bu hareketler (işler) genellikle formel bir üyelik gerektirir ve belli bir yapı (kurallar) altında gerçekleşir. Sosyoloji organizasyonları planlanmış ve biçimsel organizasyonlar, plansız ve biçimsel olmayan (kendiliğinden oluşmuş) organizasyonlar olarak ikiye ayırmaktadır. Kurumsal bir perspektiften bakıldığında organizasyon öğelerin oluşturduğu sürekli bir yapıdır. Bu öğeler ve hareketleri kurallar tarafından belirlenir. Böylece belli bir iş, eş güdümlü, iş bölümüne ve uzmanlaşmaya dayalı bu sistem sayesinde yerine getirilebilecektir.

Bir organizasyon kendisini oluşturan öğeleri tarafından tanımlanır; belli bir öğenin organizasyona ait olma veya olmama nedeni, hangi öğelerin iletişim kurduğu ve nasıl kurduğu, hangi değişikliklerin organizasyon veya öğeleri tarafından yapıldığı (özerklik) ve hangi dış etmenlerin organizasyonun ortaklaşa bir aksiyon almasına neden olduğu bu tanımı belirleyen sorgulardır.

Organizasyon kültürü (kurum kültürü veya örgüt kültürü olarak da anılır) kısaca öğeler tarafından paylaşılan temel değerler olarak tanımlanabilir. İşlerin nasıl yapıldığına dair ortak görüşler, davranışlar, etkileme biçimleri, paylaşılan inanç, tutum, tahmin ve beklentiler, kullanılan semboller, ortak mitler ve organizasyonun kahramanları bu ortak kültürü oluşturur. Schein'a göre organizasyon kültürü zamanla öğrenilenlerin bir yansımasıdır. Örgütün üst yönetimi (özellikle kurucular, liderler) birey ve grup davranışını belirleyen ve bir hava gibi örgütü saran kültürün yaratılmasında etkili ve belirleyicidir. Organizasyon kültürü aynı zamanda, dış çevreye uyum ve iç bütünleşme sorunlarının çözülmesi sırasında geliştirilir ve tekrarlı hale gelir.

Öğelerin bu planlı ve eş güdümlü iş birliği, organizasyonu oluşturan herhangi bir öğenin tek başına, kendi yetenek ve kapasitesiyle yerine getiremeyeceği işlerin yapılabilmesini sağlar. Bunun karşılığında öğelerin ödediği bedel özgürlüklerinin belli bir ölçüde sınırlanmasıdır.

İşletme yönetimi organizasyonu daha çok ulaşılması gereken hedefler kapsamında yönetsel bir enstrüman olarak görür. Organizasyonel Davranış bu doğrultuda çalışmalar içeren alanlardan biridir; organizasyonlarda insanların birey ve grup olarak gösterdikleri davranışları açıklamaya çalışır. Yakın bir alan olan Endüstriyel Psikoloji de çalışanların ruhsal sağlığı ve performans gelişimi üzerinde durur.

Teoriler arasında etkili olanlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır:


Organizasyon yapıları belli bir amaç doğrultusunda bir araya gelmiş kişilerin, genellikle hiyerarşik bir düzendeki ast-üst ilişkilerini açıklar. Çeşitli tarzlarda oluşturulabilen bu yapılar, aynı zamanda işleyişin de göstergesidir; çeşitli fonksiyonlara ve süreçlere ilişkin sorumlulukların mevcut altyapılara veya kişilere paylaşımını, dağılımını yansıtır. Bölümler, tesisler, departmanlar, çalışma grupları veya bazen bireyler tipik altyapı örnekleridir. Kişiler bu yapılara genellikle belirli bir süre geçerli olan iş emirleri, proje bazlı anlaşmalar, taahhütnameler veya belirsiz (sınırlı olmayan) süreli sözleşmeler yoluyla dahil olurlar. 
Yönetim bilimlerine göre insanların oluşturduğu yapılar büyük oranda dört türden birinin özelliğini göstermektedir:


Hiyerarşi liderleri yöneten bir liderin bulunduğu, başka bir deyişle yöneticilerin yönetildiği bir yapıyı ifade eder. Bu nedenle genellikle bürokrasi ile ilişkilendirilir. Hiyerarşiye karşı en büyük eleştirilerden birini Peter İlkesi getirmiştir. Peter İlkesi'ne göre "hiyerarşik yapılarda her çalışan yetkinliklerinin yetersiz veya geçersiz kaldığı noktaya kadar yükselme (veya yükseltilme, atanma) eğilimindedir". "Führerprinzip" tarzı hiyerarşi sorumlulukların oldukça katı şekilde dağıtılmasına örnek olarak verilebilir. Askeri düzene oldukça benzeyen bu yapı, Nazi Almanyası sırasında pek çok sivil oluşumda uygulandı.

Üretim işletmelerine örnek bir unvan hiyerarşisi aşağıdaki şekilde olabilir. Bunlardan tamamı kullanılacak anlamına gelmemekle birlikte, bazı yapılarda bu kademelerin tamamı kullanılabilmektedir. Türkiye'de alışılmış organizasyonel unvanlar bu şekilde olsa da son zamanlarda isimlendirmeler değişmiş, unvan sayısının yedi kademede tutulmasının uygun olacağının savunulduğu kuramlar geliştirilmiştir.

Komite veya jüri yapısı, eşit düzeyde kişilerden oluşan bir grup yapısıdır ve ortak karar sözkonusudur. Oylama, kararları alabilmek için başvurulan yöntemlerden biridir. Ancak komite ile jürilerin kuruluş amaçları arasında fark vardır; komiteler bir grubun kararı sonrası daha ileri aksiyonları (veya işleri) yönetmek veya uygulamak için atanırken, jüriler bir karara varmak için bir araya gelir. Jüriler, mahkemeler, atletizm yarışmaları, edebiyat ödülleri ve benzeri birçok organizasyonda yer alabilirler. Bu kapsamda seçim komiteleri de jüriler gibi iş görür.

Komiteler çoğunlukla karar almada en güvenilir yapılardır. Condorcet Metodu'na göre eğer sıradan bir oy sahibi zar atışından veya bir yazı-turadan daha iyi oy kullanıyorsa, gruba yeni üyeler eklemek, iyi seçim yapabilecek çoğunluğu artırmak yani "doğru" seçim olasılığını kuvvetlendirmek anlamına gelecektir. Ancak süreç, sıradan oy sahibinin oyu zar atışından dah