a doğru uzanan ve üzerinde 9 karakol bulunan Vıbıh Müstahkem Hattı'nı kurdular. Ardından Tuapse ile Gagra arasındaki dağlardaki direnişleri kırmak için de 12 piyade bölüğü ile bir süvari birliğini görevlendirdiler. Rus kayıplarının giderek artması üzerine 1865 yılı ilkbahar aylarında Aşe, Psezuapse (Adıgece:Psışu/Псыш1у), Şahe, Soçi ve Mzımta ırmakları havzalarını kontrol altına almak için üzerinde 12 karakol bulunan Hak'uç Müstahkem Hattı oluşturuldu ve bu kesimde Hak'uçlara karşı iki Rus taburu görevlendirildi. Bir üçüncü tabur da kıyışeridince uzanan sıradağların öte yakasında Kuban bölgesinde yani bir yılı aşkın bir süre önce Abadzehlerden boşaltılmış olan yerlerde Hak'uç sızmalarını önlemek ve geçitleri tutmak üzere konuşlandırıldı. Buralarda hala Abadzehlerin Ruslarla 1863 yılında imzaladığı ateşkesi tanımayan ya da bundan haberdar olmayan bazı küçük Abadzeh grupları barınmaktaydılar. Bunların Hak'uçlarla birleşmemeleri için Pşiş ve Pşeha ırmakları vadilerinde de askeri birlikler konumlandırıldı. Sonunda Hak'uçlar dört bir yönden sıkı bir kuşatma altına alındılar. Binlerce yıldan beri kimselere boyun eğmemiş olan Hak'uçlar şimdi her türlü ikmal yolları kesilmiş çevreleri yardım alınabilecek dost insanlardan arındırılmış, tüm beslenme kaynakları da yok edilmiş bir ortamda bir başlarına büyük ve üstün donanımlı bir orduya karşı tarihin belki de en zor bir gerilla savaşını vermek durumunda kalmışlardı.

Rus Kafkas Ordusu Başkomutanı, Rusya Savaş Bakanlığı'na gönderdiği 14 Haziran 1865 tarihli raporunda, Hak'uçların topraklarını terk etmektense ölmeyi yeğlediklerini, ailelerini ve çocuklarını ıssız ve kuytu köşelerde, mağaralarda saklayarak ölümüne savaşmakta olduklarını bildiriyordu (T.V.Polovinkina,Çerkesya Gönül Yaram,Ankara,2007,s.282). Dağlarda barınan direnişçi sayısı ise başka bir Rus komutanı tarafından yine Haziran 1865'de 8-9 bin olarak rapor ediliyordu (Jineps,2006,Eylül Ek-1,s.16-18).

Söz konusu hazırlıkların ve lojistik alt yapıların tamamlanmasından sonra, 80 gün sürdüğü bildirilen Hak'uçları imha etme amaçlı askeri operasyonlar başlatıldı. Bu büyük harekat sonunda sadece 147 Hak'uç sağ olarak ele geçirilebildi, ayrıca 3 bin kadar hayvan vb yağmalandı. Bu arada karşılaşılan bütün evler de ateşe verilip yakıldı. Hak'uçlara ait her şey yok edildi. Böylece Hak'uçlar büyük çapta imha edilmiş ve Hak'uç direnişine ölümcül bir darbe indirilmiş oldu. Ama yine de küçük çaplı ve kalıntı Hak'uç direnişleri ile ara sıra ve yer yer 1870'li yıllara değin karşılaşıldı.

Rus birlikleri operasyonlar süresince özellikle çocuk, yaşlı ve kadın tutsak ele geçiremiyorlardı. Çünkü daha dayanıksız olan bu insanlar açlık ve soğuk nedeniyle saklandıkları yerlerde ölüp hayvanlara yem oluyorlardı ve askerler sık sık bu tür görüntülerle karşılaşıyorlardı. Hak'uç direnişi giderek zayıflamış da olsa yine de uzun bir süre Rusları rahatsız etti ve uğraştırdı; Rus yerleşimcilerin Adıgelerden boşaltılan yerlere huzur ve güven içinde yerleşmelerini, toprak ve mülk sahibi olmalarını yani Rus kolonizasyonunu geciktirmiş oldu. Bu arada on yılı aşan bir süre sonucu yıllık yağış miktarı 1000 mm'nin üstünde bir ormanlık alan olan ve insansızlaştırılmış bulunan Çerkesya'nın bu Karadeniz bölgesi baştan başa çalı, diken ve sarmaşıklarla kaplanarak geçilmesi zor bir cangıla dönüştü. Sonuç olarak daha önceleri yüzbinlerce insanın (Çerkeslerin) yaşadığı bu yörede yeni yerleşimciler (Ruslar),eski tarım topraklarını saptayamama ve yerleşecek yerler bulamama sorunlarıyla karşılaştılar.

Bu arada ele geçirilen ya da direnmekten vazgeçen Şapsığ ve Hak'uçlar, Rus yerleşimcilere örnek tarımı göstermeleri amacıyla askeri gözetim altında yeni oluşturulan Kazak köylerine (stanitsa) 9 ile 50 kişi arasında değişen gruplar halinde dağıtılarak yerleştirildiler. Bu tür dağıtılan Karadeniz bölgesi Adıgelerinin (Şapsığ, Hak'uç, Vıbıh, Ciget) toplam sayısı 1867'de 238 kişiye ulaşmıştı. Bu arada 1880'de Kafkasya'da sadece 83 Hak'uç kalmıştı.

Hak'uç lehçesi bugün Saçe (Soçi/Шъачэ/Ş'açe) metropoliten alanında Psezuapse (Psışu) Irmağı vadisindeki Kirova (Adıgece:Thağapş/Тхьагъапшъ) köyünde ve Diaspora'da konuşulmaktadır. Hak'uçlar,Karadeniz kıyısındaki diğer Adıgeler gibi, Şapsığ sayılmaktadır. Kıyıboyu Şapsığya'daki (Хы1ушъо Шапсыгъэ;şimdiki Soçi ve Tuapse rayonu) Şapsığ sayısı da 12 bine ulaşmış bulunmaktadır.




Second Life

Second Life, Linden Research firması tarafından 2003 yılında hizmete sokulmuş, internet tabanlı sanal dünyadır.Second Life kurulurken kurucuları sınırsız ve özgür bir dünyayı anlatan Neal Stephenson'ın 'Snow Crahs'adlı bilim kurgu romanından esinlendiler. Oyun kullanıcılarına ikinci bir hayatı vaad etmektedir. Oluşturulan bu yapay dünyada yapacaklarınız yalnızca hayal gücünüz ile sınırlıdır. Kullanıcılara açık yazılımı ile kategori olarak oyun standartlarının dışındadır. Second Life'ta kişi kendine bir avatar yaratarak oyuna başlar. Olusturacağı avatarın her türlü özelliğine kendisi karar verebilmektedir. Örneğin istediği saç rengi,boy,kilo,meslek gb her şey kullanıcının isteğine bağlı olarak değiştirip ayarlanabilmektedir. Oyunun bir diğer özelliği ise online olarak oynanabilmesidir. Prime Time olarak adlanrılan zaman diliminde oyunun online oyuncu kişi sayısı 65.000 olarak tahmin edilmektedir. Kişi tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi oyun içerisinde de arkadaşlar edinebilmekte ve online chat sayesinde sosyal bir ortama sahip olabilmektedir. Aynı zamanda Gayrimenkul almaktan, tasarım yapmaya,üniversite eğitimine kadar her türlü kurgu Second Life ortamında gerçekleştirilmiştir.

Oyunun bir diğer avantajı ise sahip olduğunuz avatar sayesinde sanal dünyada kazandığınız paraları gerçeğe dönüştürebiliyor olmanız .Kendi içinde kendi ekonomisini yaratan Second life'ta para birimi olarak Linden Doları (L$) kullanılmaktadır.1 Amerikan doları ,262 Linden(oyunun para birimi ) olarak hesaplanmaktadır. Linden dolar olarak kazandığınız her kuruşu, daha sonra buradaki döviz ofisinden Amerikan dolarına çevirip, PayPal (online para transferi yapan güvenli bir merkez) aracılığıyla gerçek hayattaki banka hesabınıza aktarabiliyorsunuz. Second Life’ın bu özelliğinden yararlanan, hatta sadece para kazanmak için bile buraya katılanlar var. Elbette bunun için, başka üyelerin de sisteme dışarıdan gerçek para aktarması gerekiyor. Şöyle: Örneğin bir oyuncu, gerçek hayatta 15 bin dolara kendine bir ada alamaz belki ama Second Life’a 15 bin dolar yatırıp burada bir ada satın alıyor. Veya ada yerine malikane, lüks bir otomobil vs... Adayı satan ise bu durumda 15 bin dolar kazanmış oluyor.Mesela Second Life’taki adı Anshe Chung olan, emlakçı Çinli, bu dünyada insanlara ev satarak tam 250 bin Amerikan dolar kazanmış. Hatta işi o kadar büyütmüş ki, artık Second Life’taki talebi karşılamak için Çin’de 10 kişilik bir ekip kurmuş.Gerçek hayatta bir fabrika işçisi olan Chris Mead da, karısı üçüncü çocuğunu doğurduktan sonra evde oturmayı seçiyor ve Second Life’a katılıyor. Second Life’taki çiftlerin birbirlerine sarılarak dans etmesini sağlayan bir animasyon geliştiriyor ve bunun tanesini, 1 dolardan isteyen oyunculara satmaya başlıyor. Şimdi aylık kazancı 1900 dolar.

Gerçek hayatta bir bilgisayar programcısı olan Nathan Keir ise Second Life’ın içinde oynanabilen Tetris benzeri Tringo adlı bir oyun icad ediyor. Oyun o kadar popüler oluyor ki, haklarını başka bir şirkete 1.8 milyon dolara satıyor.

Bütün bunların olmasını sağlayan, oyunun yaratıcılarının iki sene önce aldığı bir karar. Oyuncular, Second Life içinde yarattıkları her şeyin, bu bir kıyafet, bir obje, bir ev, bir saç modeli olabilir, telif haklarına otomatik olarak sahipler. Dolayısıyla sattıklarında, gerçek para kazanabiliyorlar. Şu anda Second Life’ın ekonomisinde haftada 500 bin dolar para dönüyor. Aynı zamanda birçok marka Second Life oyunu içerisinde yer alarak ürünlerinin pazarlamasını oyun üzerinde yapıp ,tepkilere göre gerçek hayata geçirmektedir. Kuruluşların Second Life içerisinde yer alma nedenleri; Reklam, ürün tanıtım, erişebilirlik,fizibilite çalışması, müşteri görüşerinin alınması olarak da gösterilmektedir. Second Life içerisinde yer alan önemli markalarlardan bazıları: Vestel, IBM, Adidas, MercedesBenz, BMW, Nike, Sony Ericcson, Toyota, Dell. Second Life,ilk patlamasını ilk milyonerini çıkardıktan sonra gerçekleştirdi. 2006 yılında Second Life oyuncusu Anshe Chung'un (oyundaki adıyla Ailin Graef) oyunda kazandığı paraların gerçek değeri bir milyon dolara ulaştı. Böylelikle sanal dünya bir milyoner çıkarmış oldu. Türk internet kullanıcılarınında Second life'e olan ilgisi bu zamandan sonra artmıştır.. Şu an yaklaşık 5.000 civarı aktif Türk oyuncusu bulunmaktadır. Başta Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Brezilya olmak üzere dünyanın her yerinden yaklaşık on milyon kullanıcıya ulaşan Second Life, hem sanal oyunlar hem de sanal sosyal ağların bir araya getirilmesi ile kullannıcı sayısını artırarak diğer dillerde de faaliyet vermeye başlamıştır. Kısacası Second Life bugüne kadar ancak hayal edebildiğimiz online yaşam fikrine yepyeni bir tanım getirmiş ve kullanıcılarına detaylı etkileşim ve üretim imkanları tanıyarak, online yaşam fikrini gerçeğe taşımıştır. Fakat Second Life kullanıcıları arasında kendilerini oyuna kaptıran,gerçeklik ve sanal arasındaki bağlantıyı koparan kullanıcılarda bulunmaktadır. Londra'da yaşayan evli çiftin hayatına giren “sanal sevgili” boşanmalarına neden oluyor. İhanetin gerçekleştiği alan, internette oynanan Second Life. Amy Pollard, kocası David Pollard’ı bilgisayar ekranında Second Life oyunu oynarken kadın bir karakterle uygunsuz vaziyette yakaladığını söyleyerek, boşanma başvurusunu yapıyor ve çiftin beraberlikleri sona eriyor..

Oyun kendi içerisinde güzellik yarışmaları tasarım yarışmaları gibi gerçek dünyada var olan hemen hemen her etkinliği gerçekleştiriyor, bu sene yapılacak olan Second Life dünya güzellik yarışmasında Türkiye'yi temsil eden 'Ranini' isimli avatarın sahibi , gerçek adını vermeyen kullanıcı, oyunla ilgili olarak şu açıklamayı yapıyor: 'İk