lanıp idam edilmeleri ve “neslinden kimsenin İspir Kazası’nda iskân olunmaması babında” kesin emir dikkat çekmektedir. Sultan II. Mahmut’a ait bu fermandaki üslûp ve tavizsiz tutum, padişahın ülke genelinde âyân, eşraf ve mütegallibeye karşı yürüttüğü büyük mücadelenin dikkat çekici bir örneğini oluşturmaktadır.

Yaşanan olayların sonucu hakkında, Nuhoğullarından olup 1861 yılında İspir Kaza Müdürü olan Esat Ağa hakkındaki bir şikâyet mahzarında önemli bilgiler vardır.

Nuhoğulları’nın isyanının Erzurum Valisi Hacı Kamil Paşa zamanında yaşandığı ve Paşa tarafından tedip edildiği, firârîlerin arasında Esat Ağa’nın da bulunduğu ve 1846 yılına kadar İspir’e dönemedikleri, nihayet aynı sene bir yolunu bulup affedilerek kazaya gelip yerleştiklerini öğreniyoruz.

1891 yılında hayvanlarda veba salgını ortaya çıkar. Durumdan haberdar olan Sıhhiye Nezareti, gereken bütün tedbirlerin alın-ması ve baytar komisyonunun alacağı kararların mahalline bildirilmesi hakkında Erzurum vilayetine bir telgraf emri göndermiştir (Fon Kod: DH-MKT Dos No: 1807, Göm No: 126, 10-2-1891).


Daha önceleri İspir Kazası idaresinde olan Pazahbun, Hopur, Taht, Bergici, Kormas, Ortugu, Mişankas, Kelenkes köyleri ile birlikte, görülen lüzum üzerine Bayburd kazasına bağlanmıştı. Ancak bunlarda tıpkı Gümüşhane’den ayrılmak istemeyen köyler gibi, durumdan rahatsız olmuşlar ve rahatsızlıklarını yazdıkları dilekçelerde beyan etmişlerdir. Köylüler Erzurum valiliğinden köylerinin eskiden olduğu gibi İspir Kazasına bağlanmasını istemişlerdir.

Valilik aracılığıyla mesele Babıâli’ye intikal etmiş ve Babıâli, Erzurum valiliğinden bir araştırma yapmasını ve bu köylerin hangi tarafa bağlılığının hem mülkî idare açısından hem de halk açısından daha faydalı olacağının tespit edilmesini istemiştir. Valilik yaptığı tetkikatta, bu köylerin mesafece İspir Kazasına 15 ile 8 saat, Bayburd’a ise 2,5 ile 5 saat uzaklıkta bulunduğunu ve vergi gelirlerinin de Bayburd’dan idare edildiğini sadarete bildirmiştir. Erzurum valiliği, hükümet ile olan işlerin görülmesi hususunda köylülerin İspir kaza merkezinin uzaklığından dolayı çeşitli sıkıntılara maruz kaldıklarını ve Bayburd’a ilhakı halinde köylülerin idarî işlerde ve asayiş hususunda daha rahat edeceklerini tespit etmişti. İncelemeyi biraz daha detaylandıran valilik bu meselede de daha önce Balahor ve Kân köylerinin arzuhallerinin arkasında olduğu gibi bir ismin ön plana çıktığını gördü. Bu isim İspir kazasında oturan ve mezkûr köylerde akar ve arazileri bulunan Nuhoğulları’ydı. Nuhoğulları ekonomik kayba uğrama endişesinden ötürü, halkı tahrik etmiş ve dilekçe vermeye zorlamıştı.

Mesele daha sonra Şura-yı devlet dahiliye dairesinde ele alınmış ve adı geçen köylerin “ hal-i hazırıyla idare-i mazbûtiyeti mucib olacağı” uygun görülmüş ve köylerin Bayburd’a bağlanmasına karar verilmiştir. Böylece 1872 sonları ve 1873 yılı başlarında adı geçen yedi köy ile birlikte Bayburd’a bağlanmış ve bu bağlılık günümüze kadar devam etmiştir.


Köyde halkın sağlık durumunu tehdit eden salgın hastalıklar ortaya çıkmıştır. Bu hastalıklardan birisi de frengidir. 1909 yılında bölgede artış görülen hastalığın önlenmesi için, hekim tayini, ilaç temini yoluna gidilmiştir (Fon Kod: DH-MUİ, Dos No: 19-1 Göm No: 59, 6-10-1909.

1900 yılında şiddetli bir kış yaşanır. Bu sebeple köy halkı yakacaksız kalmış, tedbir olarak ordu için kömür çıkarılan ocakların dışında, diğer yerlerden, halkın kömür çıkarmalarına müsaade edilmiştir.

1910 yılında bölgede büyük bir kolera salgını yaşanmıştır. Koleranın önlenmesi ve yayılmasının önüne geçmek için alınan tedbirler alınmış olsa da köyde ölüm vakaları görülmüştür.

1914 yılı Temmuz ayı çok yağmurlu geçer. Temmuz ayının 18. günü saat on bir buçukta sekiz milimetre çapında dolu yağmış ve isabet ettiği yerlerde meyvelere zarar vermiştir (Fon Kod: DH-EUM-EMN, Dos No: 81, Göm No: 28).

Haziran 1916

Ruslar 1877-1878 savaşında eski deyimle 93 harbinde tekrar Doğu Anadolu üzerine hareket etmişler, ancak Bayburt bundan herhangi bir şekilde zarar görmemiştir. Bayburt'un idarî olarak bağlı olduğu Erzurum ve yöresi henüz 93 harbinin etkisini üzerinden atmadan, bu defa I. Dünya Savaşının olumsuz havasına girmiştir. Kafkaslardan harekete geçen General Yüdeniç komutasındaki Rus birlikleri sırayla kaleleri bir bir ele geçirerek Erzurum'a girmişler ve Bayburt'u tehdit etmeye başlamışlardır.

Bir taraftan Tercan'ı ele geçiren Ruslar, diğer yandan 2. Türkistan kolordusu ile İspir'den ilerlemekteydi. Binbaşı Halit Bey kumandasındaki Türk Çoruh müfrezesi 15/16 Mart gecesi yaptığı baskınla Ruslara ağır kayıplar verdirdi. Ruslar 18 Mart'tan itibaren tekrar ilerlemeye başladılar. Bu gelişmeler üzerine Fevzi Paşa ( Çakmak) Çoruh müfrezesi ile 10. Tümenden oluşan Çoruh-Lazistan bölgesi komutanlığı görevine getirildi. 25 Mart 1916'da Danzut köyünden ilerleyen Rus birlikleri, Çanakkale'den getirilen 5. kolordu birlikleri karşısında yenildiler. Nisan ayı başlarında Bayburt'a doğru hareketini sıklaştıran Rus kuvvetleri, Kop cephesinde 30. tümen tarafından püskürtüldü. 8 Temmuz 1916'da Ruslar Elmalı dereden Masat deresine kadar olan 2. mıntıka ve Kop cephelerinde baskın şeklinde taarruza geçti. Kop cephesinin güney kanadı açık kaldığı için kuvvetlerimiz Kenantepe- Kop- Bahıtlı dağ hattına çekilerek bu hatta yeniden direnmeye başladılar. İlerleyen Rus kuvvetleri burayı da ele geçirdiler. Kop dağı bloku çözülünce Ruslar ertesi günü Maden'e indiler.

Cephede bunlar olurken Bayburt ve köylerinde olduğu gibi Pazahbun’da da göç hazırlıkları başlamıştı. Haziran 1916'da ekonomik durumu iyi olanlar, göç hazırlıklarını tamamlayarak köyü terk etmeye başladılar. Yola çıkanlar yanlarında götürebildikleri kadar eşyalarını beraberinde almışlardır. Son kafile 15 Temmuz 1916'da yola çıktı. Dinlenmeden yollarına devam eden kafile Pulur civarında mola verdiler. Köyden yola çıkan kafile Amasya ve Zile’de muhacir olarak kaldılar. 1918’de savaşın sona ermesi ile birlikte bu defa göç edenler köye geri döndüler. Ancak geri dönmeyip oralara yerleşen aileler de olmuştur.


Kuruluşu 16. yüzyıla kadar giden vakfın kurucusu, tahrir kayıtlarına göre Şeyh Abdi olarak geçmektedir. 1529-1530 tarihli tahrir defterine göre, vakfın geliri Pazahbun ve Mişankas köylerinden sağlanmaktaydı. 1642 tarihli Avarız Defterine göre zâviyede 3 zâviyedâr görev yapıyordu.

1843 yılında zâviyedârlığını Şeyh Ali ve Emin adlı iki kişi müştereken idare etmekteydi. Pazahbun köyünden sağlanan senelik hâsılatı 125 kuruş, toplam gideri ise 15 kuruştu.

1848 yılında ise zâviyedârlığını Şeyh Ali bin Salih’in yürüttüğü vakfın, geliri 360 kuruştu. Gelirinin 250 kuruşu yiyecek masrafına, 27 kuruşu yazıcı maaşı ve muhasebe harcı kesintisine ayrılmıştı. Aynı yıl vakfın 83 kuruş gelir fazlası vardı. Vakfın 1857-1858 yıllarında tamamı Pazahbun köyü aşarından sağlanan iki senelik geliri 720 kuruştu. Zâviyedârlığını Ali adlı şahsın yürüttüğü vakfın gelirinin 220 kuruşu zâviyenin yiyecek giderine, 125 kuruşu muhasebe harcı ve yazııcı maaşı kesintisine ayrılmıştı. Aynı yıl senelik 375 kuruş gelir fazlası vardı. Bu durum 19. yüzyıl ortalarında vakfın ekonomik olarak sıkıntılı bir dönem yaşamadığını göstermesi bakımından son derece önemlidir. Defterlerde de açıkça belirtildiği üzere, zaviye gelirlerinin büyük bir kısmı ayende ve revende (gelip-giden) olarak tanımlanan misafirlerin ihtiyaçlarına tahsis edilmiştir.

Şeyh Abdi zaviyesinin köy halkına önemli faydalar sağladığı, köy halkının eğitiminde önemli rol üstlendiği muhakkaktır. Zâviyeye devâm eden genç, orta yaşlı, ihtiyar her zümreden insan, gerekli dînî ilimleri okuyarak ve yaşayarak öğrenir, güzel ahlâk sâhibi ve herkes tarafından sevilen, topluma faydalı bir kişi olarak cemiyete katılırdı. Zâviyeye bir yolcu geldiği zaman, eşyâ ve hayvanları yerleştirildikten sonra hamama sokuluyor, güzelce yıkanıyor, sonra bir odaya alınıp, yiyecek ve içecek ikrâm ediliyordu. Akşam namazından sonra zâviyede Kur'an okunuyor, cenkler söyleniyor ve gece teheccüd namazına kalkılıyordu...

Eğitim öğretim faaliyetleri 1925 yılına kadar köydeki bu vakıf aracılığı yapılmıştır. Bu vakıf, 1925 yılında Atatürk'ün Kastamonu’da 30 Ağustos 1925’te söylediği bir nutukta zaviyelerin kapatılacağının işaretini vermesi ile kapatılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra ilkokul 1950'li yıllarda açılmıştır.

20. yüzyıl başlarında savaş, fakirlik ve salgın hastalıklar sebebiyle gerçekleştirilemeyen eğitim-öğretim 1950'li yıllara kadar okulsuzluk sebebiyle yapılamamıştır. Bu sebeple 1900 ile 1950 yılları arasında doğanlar okuma-yazma öğrenememiştir.


Arapça “derase” kökünden türeyen medrese kelimesi, talebenin kendisinde ilim öğrendiği yer manasına gelmektedir. Sıbyan mektebinin üstünde eğitim ve öğretim yapılan orta ve yüksek öğretim müesseseleri olarak kabul edilen medreseler, genellikle bir dershane ve etrafında yeteri kadar talebe hücrelerinden oluşmaktaydı. Kurucusunun anlayış ve malî gücüne göre bunların dışında imaret, kütüphane ve hamam gibi bölümler de ilave edilebilirdi.

XIX. asırda geçerli olan on iki dereceli medrese sistemine göre, ibtidâ-i Haric’den, Sahn-ı Seman’a kadar tahsil görenler suhte, sahn’dan Süleymaniye Dâr‘ül-Hadisi’ne kadarki talebelere danişmend denilirdi.

Osmanlı medreseleri gördüğü hizmetler bakımından genel ve ihtisas medreseleri olmak üzere iki gruba ayrılırdı. Genel medreseler, kadı, müderris ve müftüleri yetiştirmek amacıyla tesis edilmişlerdi. İhtisas medreseleri ise, çeşitli derecelerde olmak üzere edebiyat, ilahiyat, hukuk, tıp, matematik ve sair alanların herhangi birinde ihtisas sahibi olmayı amaçlamaktaydı.
Osmanlı Devleti’nde ilmîye sınıfı mensupların yetiştiren medreseler, II.Murad’ın Edirne ve Bursa’da tesis ettiği medreselerle yükselmeye başlamış ve Fatih’in sahn-ı semanı ile zirveye çıkmıştır. Osmanlı medreseleri için XV-XVI. asırlar yükselme devri olarak, XVI. asır sonları ise düşüş devrinin başlangıcı olarak kabul edilmekte ve yaygın bir kanaatle, diğer müesseseler gibi medreselerin de XVI. asır sonlarından itibaren gerilemeye