Irak’ın bir sıra vilayetlerini Kutluk İnanç ve Emiran Ömer’e, Azerbaycan’ı Ebu Bekr’e, Hemedanın idaresini ise Özbek’e verdi. Cihan Pehlivanın hâkimiyeti devrinde İldenizliler devletinde ticaret, sanat, ilim ve medeniyette daha da ilerledi.

Ağabeyinin ölümü üzerine yerine geçen Muzafferüddin Kızılarslan Osman, Arslanşah Selçuklu tahtına oturduğunda İldeniz tarafından emîr-i silâh tayin edilmiş. 1161 yılında Emîr İnanç'ın tedib edildiği savaşa ve babasının son Gürcü seferine katılmıştı. Pehlivan atabeğ olunca da Azerbaycan'ın idaresiyle görevlendirilmişti. Pehlivan'ın ölümünü atabeğlerin baskısından kurtulmak için bir fırsat olacağını sanan II. Tuğrul, neticede hiç istemediği halde ümerânın tavsiyesi üzerine Kızılarslan'ı Hemedan'a davete ve eski statüyü sürdürmeye mecbur kaldı. Atabeg ilân edilen Kızılarslan daha başlangıçta bir suikast teşebbüsüne mâruz kalınca endişeye kapılarak gizlice kendini koruma hazırlıklarına girişti. Bu arada Pehlivan'ın dul karısı İnanç Hatun, kocasının ölmeden önce oğullarına amcaları Kızılarslan'a itaatte kusur işlememelerini vasiyet etmesine rağmen onların adına bir muhalefet cephesi açtı ve sultanla da iş birliği yaptı. Kızılarslan, uzun bir süre Sultan Tuğrul'la mücadele etti ve aralarında defalarca kanlı çarpış­malar meydana geldi. Halifenin kayıtsız şartsız desteğini ve askerî yardımını sağ­layan Kızılarslan bir süre sonra İnanç Hatun ile evlenip yeğenleriyle de barıştı. Bu arada bir hileye başvurarak kendisiyle anlaşmak istediğini bildirdiği Tuğrul'un Şehrizor hâkimi Türkmen beyi Kıpçak oğlu İzzeddin Hasan'ın yolladığı Türkmen askerlerini geri göndermesini sağladı; sonra da aniden saldırıp onu mağlûp etti. Önce İzzeddin Hasan'a ait bir kaleye sığınan Tuğrul daha sonra Hemedan'a döndü ve hükümdarlıktan vazgeçerek dedelerine ait bir türbede inzivaya çekildi.
Onun ölümünden sonra hâkimiyete kardeşi Kızıl Arslan geçti. Kızıl Arslan merkeze tabi olmak istemeyen beylere karşı mücadele verdi.Şeklen bağlı olduğu Irak Selçuklu sultanı II.Tuğrul ile uzun mücadelere girişti. Tuğrulla Kızıl Arslan arasında birçok defa Mezanderan, Damğan və Hemedan etrafında muharebe oldu. Kızıl Arslan 1187’de Tuğrula karşı Bağdad Halifesi Nasr’ dan (1180-1225) yardım istedi. Halife Tuğrulu daha tehlikeli gördüğünden Kızıl Arslan’ı destekledi. Tuğrul 1188’de Halife’nin ordusunu, sonra ise Kızıl Arslan’ı mağlup etti. Fakat bu kesin netice vermedi. 1189’da Hemedan’ a hücum eden Kızıl Arslan Tuğrul’u oğlu Melikşahla birlikte hapsetti; onun mülklerini ve ikta yerlerini kendisine yakın beylere verdi. Karışıklıklardan yararlanmak isteyen Şirvanşahlarla’da bir muharebeye giren Kızıl Arslan onları mağlup etti. 1191’de Kızıl Arslan Halife Nasr’ın rızası ile kendini sultan ilan etti. Rey və İsfahan vilayetlerini yeniden İldenizliler toprağına kattı. Fars ve Huzistan'ın hâkimleri de İldenizliler devletine tabi edildi. İldenizliler devleti Şamahıdan İsfahan’a dek geniş bir alanı kaplıyordu. Kızıl Arslan’ın hâkimiyeti döneminde İldenizliler devletinin siyasi vaziyeti ülkenin gelişmesi için iyi bir ortam yarattı. Fakat bu durum uzun sürmedi, ikta topraklarından mahrum olmuş bazı Selçuk Emirlerinin suikastı neticesinde Kızıl Arslan öldürüldü.

Onun ölümünden sonra başa Ebu Bekr geçti. Ebu Bekrin devrinde Cihan Pehlivanın oğulları arasında hâkimiyet mücadelesi neticesinde İldenizliler devletinin bölünmesi başladı. Kutluk İnanç ve Emiran Ömer’in hakim oldukları Irak-ı Acem, İsfahan ve Rey vilayetleri İldeniz devletinden ayrıldı. İldeniz devletinde meydana gelen iç çekişmelerden Harezmşahlar, Abbasiler, Eyyubi sultanları, Şirvanşahlar, Gürcü çarları istifade etmeye çalıştılar. 1192 yılında sultan Tuğrul ona sadık emirlerin yardımı ile hapisten kurtuldu ve kısa sürede Rey, İsfahan və Hemedan’da hâkimiyeti ele geçirdi. Kutluk İnanç Tuğrul’a karşı Harezmşah Tekiş’ten (1172-1200) yardım istedi. 1194 yılında Tekiş hücum ederek Horasan, Rey və Hemedan vilayetlerini tuttu. 25 Mart’ta Rey yakınlarında Tuğrul öldürüldü. Harezmşah işgal ettiği vilayetlerin idaresini Kutluk İnanca verdi. Ama Kutluk İnancın bağımsız devlet yaratmaya çalışması Tekiş’in ona münasebetinin kesin surette değişmesine sebep oldu. 1196 yılında Kutluk İnanç öldürüldü. 1197’de Hemedan uğrunda vuruşmada Harezmşah emirini mağlup eden Ebu Bekr kardeşi Özbek’i oraya hakim tayin etti. Az sonra Tekiş’ in askerleri Hemedan'ı yeniden ele geçirdiler. Tekiş’in (1200) ölümünden sonra Ebu Bekr Hemedanı geri aldı. Lakin siyasi istikrarın olmaması Ebu Bekrin hâkimiyeti devrinde beyler arasında çekişmenin atrması neticesi 1205 yılında Maraga hakimi Alaeddin Aksungur, Erbil hakimi Müzaffareddin Kökböri ile ittifak yaparak Tebriz’e hücum etti. Ebu Bekr emir Aytormuşla hücuma geçerek Maraga’yı kuşatma altına aldı. Alâeddin barış istedi ve aldığı yerleri geri verdi; karşılığında Urmiye şehrini aldı. 1208’de Aksungurlar’ın en son hakimi de ölünce bu bölgeyi İldenizliler’e kattı.

Ebu Bekrin vefatından sonra kardeşi Özbek tahta geçti. Özbek’in hâkimiyeti sırasında ekonomik ve siyasi yönden gittikçe zayıflayan ve merkezi otoriteyi kaybeden İldenizliler 1220'de Moğol istilasına uğradılar. Özbek, Nahçıvan'a kaçtı. Tebriz'i kuşatan Moğollar burada halk direnişiyle karşılaşınca geri çekildiler. Daha sonra Harezmşah hükümdarı Celaleddin Harezmşah Tebriz'i alarak İldenizliler'i kendisine bağladı ve Özbek'in yerine dilsiz ve sağır olan Kızıl Arslan Hamuş tahta geçirildi. Bu göstermelik hükümdarla birlikte İldenizliler devleti tarihe karıştı.




Salgurlular

Salgurlular, 1148-1286 tarihleri arasında İran'ın Fars bölgesinde hüküm süren Türk hanedanıdır. Hanedan adını yirmi dört Oğuz boyundan biri olan Salgur'dan (Salur) alır. Selçukluların Fars meliki Melikşah b. Mahmûd'un bölgede yaşayan Salgurluların reisi olan, atabeyi Muzafferüddin Sungur b. Mevdûd'un kardeşini suçsuz yere öldürmesi üzerine Atabeg Sungur isyan etti. 1148'de Melikşah'ı yenilgiye uğratıp Şiraz'ı ele geçirdi ve Salgurlular veya Fars Atabegleri adıyla bilinen hanedanın temellerini attı.

Zaman zaman hakimiyetleri Kirman (1204-1213), Umman, Hürmüz ve Bahreyn'e (8 Ağustos 1236'dan sonra) da genişledi. Salgurlular 1157'ye dek Büyük Selçuklu Devleti'ne, 1194'e dek Irak Selçuklu Devleti'ne tâbi oldular, 1194-1218 arasında bağımsız yaşadıktan sonra, 1218-1231 arasında Harezmşahlar'a bağlandılar. 1231'de İlhanlılar'ın egemenliğini kabul ettiler. 1286 yılında İlhanlılar Salgurluları tamamen hakimiyeti altına aldılar. Hanedan, Abış Hatun'un 1286'da Tebriz'de İlhanlılar tarafından öldürülmesiyle sona erdi.





Böriler

Böriler ya da Börüoğulları ("Arapça": بوريون ), Şam ve çevresinde kurulmuş Büyük Selçuklu Devleti'ne tabi bir devlet olan bir atabeyliktir.

Büyük Selçuklu Devleti yerel idaresi önemli yerel bölgelerde merkezden tayin edilen valiler tarafından yapılmakta idi. Devlet merkezinden uzak olan bölgelerin bir kısmı Selçuklu hanedanından olan tabi hükümdarlar tarafından yöneltilmekte idi ve bu Selçuklu hanedanından yöneticiler Sultan veya Melik unvanları taşımaktaydılar. Örneğin Suriye Selçuklu Devleti ilk kurulduğu zaman Selçuklu hanedanından olan ve Sultan veya Melik unvanı taşıyan Tutuş yönetimi altında bir tabi devletti. Merkezden uzak olan bölgelerden bir kısmı kalıtsal olan ama Selçuklu hanedanından olmayan hükümdarlar tarafından idare edilmekte idi. Bu tip tabi hükûmetlerin bazılarının hükümdarları "Atabey" olarak ve yönettikleri tabi devlet Atabeylik olarak isimlendirilmekte idi. Bunlardan en önemlilerinden biri Muhiddin Bektaş'ın tahttan indirilmesi ile sona eren Suriye Selçuklu Sultanlığı Şam Melikini takip eden Tuğtekin idaresindeki Böriler Şam Atabeyliği idi.

Muhiddin Bektaş'in 8 Haziran 1104'de tahttan indirilmesinden itibaren Şam bölgesindeki tabi devleti efektif olarak idare eden Zahireddin Tuğtekin yine Şam'ı idarede devam etti. Ama o ve ahvadına Şam Atabeyliği olarak anılan bu bölgenin idaresi kalıtsal olarak verildi. Bu tabi ama Tuğtekin'in ahfadından kalıtsal hükümdarlar tarafından idare edilen devlete "Böriler Şam Atabeyliği" adı verildi. Tuğtekin'den sonra Böriler hanedanından 7 kişi Şam Atabeyliği adlı tabi devlet idarecileri olarak Büyük Selçuklu Devleti'nin Şam bölgesini yönetmişlerdir.

Böriler Hanedandan ikinci atabey Tuğtekin'in oğlu Tacülmülk Böri idi. "Kurt" anlamına gelen Böri adını taşıdığı için Şam Atabeyliğini yöneten hanedan da bu adla tanınır olmuştur.

Böriler Şam Atabeyi Mucireddin Abak'in atabeylik döneminde Temmuz 1148'de İkinci Haçlı Seferi sırasında Haçlıların Şam'a hücumlarını neticesiz bırakmayı başarmışlardır.

Son Böriler Şam Atabeyi Mucireddin Abak olup 26 Nisan 1154'te Şam dahil tüm toprakları bir diğer atabeylik Zengiler tarafından fethedilince tarih sahnesinden silindiler.







Erbil Beyliği

Erbil Beyliği, Erbil Atabeyliği veya Begteginliler, 1146-1233 yılları arası Irak'ın kuzeyindeki Erbil ve çevresine egemen olan Türk Atabeyliğidir. Devlet adını kurucusu olan Zeynüddin Ali Küçük'ün babası Begtegin'den almıştır.

Begtegin, Büyük Selçuklu Devleti'inde ordusunda bir komutandır. Oğlu Zeynüddin Ali Küçük, Zengilerin emri altına girmiş ve bu devletin hükümdarı İmadeddin Zengi tarafından 1144 tarihinde Musul valisi olarak görevlendirilmiştir. 1146 yılında İmadeddin Zengi ölünce Zeynnüddin Ali Küçük, Musul valiliği ile birlikte Şehrizor, Hakkari, Sincar, El-Hamidiye, Tikrit ve Harran'ı kapsayan bölgeyi egemenliği altına almıştır. Böylece merkezi Erbil olan Erbil Beyliği'ni kurmuş ve bu devletin ilk atabeyi olmuştur.

Zeynnüddin Ali Küçük, 1167 yılında Musul valiliğini Kutbeddin Mevdud'a bırakarak Erbil'e çekilmiştir. Bunun karşılığında oğlu Muzafferüddin Kökbörü'nün kendinden sonra yerine geçmesi garantisini almıştır. Muzafferüddin Kökbörü'nün arası Mücahidüddin Kaymaz ile açılmıştır. Devletin başına Yusuf bin Ali Küçük geçmiştir. 1190 tarihinde Yusuf 'un ölmesi ile Muzafferüddin Kökbörü yeniden hükümdar olmuştur. Önce Zengiler hükümdarı II. Seyfeddin Gazi'nin hizmetine girmiş, ardından Selahaddin Eyyubi'nin hizmetine girerek Urfa'yı almıştır. 1232 yılında Muzafferüddin Kökb