örnekleri sayıldıklarından, kutsallardı. Bu kutsallık, pleblerce içilen ve makamdaki dönemi sırasında bir tribüne zarar vermiş veya onla çatışmış herhangi bir kişiyi öldürmeyi gerektiren bir antla yerine getirilirdi. Tribünlerin bütün güçleri bu kutsallıktan türerdi. Bu kutsallığın açık bir önemi; bir tribüne zarar vermenin, vetosuna aldırmamanın ya da onunla çatışmanın idamlık ceza sayılması gerçeğiydi.

Olağanüstü askeri zamanlarda, altı aylık bir dönemliğine bir diktatör atanırdı. Anayasal hükümet dağıtılır ve diktatör devletin mutlak başkanı durumuna gelirdi. Diktatörün dönemi sona erdiğindeyse, yeniden anayasal hükümet kurulurdu.

Roma Cumhuriyeti'nin anayasal tarihi beş evreye bölünebilir. İlk evre MÖ 509'da tekerkliği çökerten devrimle başladı. Son evre, MS 27'de, Cumhuriyet'i etkin olarak Roma İmparatorluğu'na dönüştürmüş olan geçişle sona ermiştir. Cumhuriyetin tarihi boyunca, anayasal evrim aristokrasi ile sıradan yurttaşlar arasındaki sınıf çatışmalarıyla sürdü.

Söylenceye göre, Lucius Tarquinius Superbus MÖ 509'da Lucius Iunius Brutus önderliğindeki bir küme soylu tarafından devrildi. Tarquinius'un tahtı yeniden ele geçirmek için hepsi başarısız olmuş olan Tarquinius komplosu, Veii ve Tarquinii ile savaş ve en sonunda Roma ile Clusium arasındaki savaş ile birlikte birkaç girişimde bulunmuş olduğu söylenir.

Tarihsel tekerklik, söylencelerin belirttiği üzere, büyük olasılıkla hemen devrilmişti; ancak devrimin hemen ardından oluşmuş anayasal değişikler söylencelerin belirttiği denli kapsamlı değildi. En önemli anayasal değişiklik büyük olasılıkla baş yöneticiyi ilgilendiriyordu. Devrimden önce, yaşamı boyunca olmak üzere senatörlerce bir kral seçilirdi. Artık, bir yıllık dönemliğine yurttaşlarca iki konsül seçiliyordu. Her bir konsül meslektaşını frenliyor ve makamlarındaki sınırlı dönemleri eğer makamın güçlerini kötüye kullanmışlarsa onları yargılanmaya kadar götürüyordu. Siyasal konsül güçleri, bir meslektaşla ortaklaşa yürütüldüğünde, eski krallarınkinden hiçbir farkı kalmıyordu. Devrimin hemen sonrasında, Senato ve kurullar tekerklik zamanında oldukları denli güçsüzdüler.

MÖ 494'te kent, iki komşu oymakla savaştaydı. Pleb askerler düşmana karşı yürümeyi reddetmişler ve bunun yerine Aventinus Tepesi'ne ayrılmışlardı. Plebler kendi memurlarını seçme hakkı istediler. Patriciler kabul etti ve plebler savaş meydanına döndü. Plebler bu iki yeni memura "pleb tribünleri" diyorlardı. Tribünlerin pleb adelleri denen iki yardımcısı olurdu. MÖ 367'de her yıl en az bir pleb adelinin seçimini gerektiren bir yasa yürürlüğe girdi. MÖ 443'te çensörlük ve MÖ 366'da da pretörlük oluşturuldu. Aynı yıl kurulis adelliği de oluşturuldu. Cumhuriyetin kuruluşundan kısa bir süre sonra, Comitia Centuriata ("Çentürya Kurulu") asıl yasayıcı kurul durumuna geldi. Bu kurulda, magistralar seçiliyor ve yasalar yürürlüğe konuyordu.

MÖ 4. yüzyılda, bir dizi yenilik yürürlüğe kondu. Bu yeniliklerin sonucu olarak Pleb Konseyi'nce yürürlüğe konan herhangi bir yasanın tam yasal gücü oluyordu. Bu, (Pleb Konseyi'ne başkanlık eden) tribünleri ilk kez etkin kişilikler durumuna getirdi. Bu yasalar yürürlüğe girmeden önce tribünlerin elindeki tek güç vetoydu.

Pleb adelliği oluşturulduktan sonra, patriciler kurul adelliğini oluşturdular. Konsüllük pleblere açıldıktan sonra, plebler hem diktatörlüğü hem de çensörlüğü ellerinde tutabiliyorlardı. MÖ 337'de, ilk pleb pretörü seçildi.

MÖ 342'de, iki kayda değer yasa yürürlüğe kondu. Bu iki yasadan biri herhangi bir anda bir makamdan daha fazlasını elde tutmayı yasakladı. Öteki yasaysa herhangi bir magistranın herhangi bir makama yeniden seçilmeyi istemesi için beklenecek bir on yıllık aralık gerektiriyordu.

Bu yıllarda, tribünler ve senatörler giderek yakınlaştılar. Senato arzuladığı amaçlarına ulaşmak için pleb makamlarını kullanma gerekliliğini fark etti. Tribünleri kazanmak için, senatörler tribünlere büyük oranda güç verdiler ve tribünler de kendilerini Senato'ya karşı sorumlu hissetmeye başladılar. Tribünler ve senatörler birbirine yaklaştıkça, pleb senatörleri kendi ailelerinin üyeleri için tribünlüğü ele geçirdiler. Zamanla, tribünlük daha yüksek makamlara bir sıçrama tahtası durumuna geldi.

MÖ 4. yüzyılın ortalarında, Concilium Plebis "Ovinius Yasası"nı çıkardı. Erken cumhuriyet zamanında, yalnızca konsüller yeni senatörleri atayabiliyorlardı. Ovinius Yasası, oysa, bu gücü çensörlere verdi. Bu yasa çensörlerin yeni seçilmiş magistraları Senato'ya atamasını da gerektiriyordu. Bu noktada, plebler çoktan pek çok magistra makamını ellerinde tutuyorlardı. Böylece, pleb senatörlerinin sayısı iyice artacaktı. Oysaki, eğer iyi tanınan bir siyasetçi ailesinden değilse bir plebin Senato'ya girmesi zordu, bu nedenle yeni bir patricimsi pleb aristokrasisi doğdu. Eski soyluluk yasa gücü sayesinde varolmayı sürdürüyordu; çünkü yalnızca patricilerin yüksek makamlara adaylığını koymaya izni vardı. Yeni soyluluksa toplumun sayesinde ayaktaydı. Bu itibarla, yalnızca bir devrim bu yeni yapıyı çökertebilirdi.

MÖ 287'ye gelindiğinde, ortalama bir plebin ekonomik durumu yoksullaşmıştı. Sorun yaygın borçlanmadan kaynaklanıyormuş gibi görünüyordu. Plebler devletten para yardımı talep ettiler; ancak senatörler sorunlarının üzerine eğilme isteğini reddettiler. Sonucu ise son pleb ayrılığıydı. Plebler Janiculum Tepesi'ne çekildiler. Ayrılığı sona erdirmek için bir diktatör atandı. Diktatör, Pleb Konseyi'nce değerlendirilmiş herhangi bir yasa tasarısının önce patrici senatörlerce onaylanması gerekliliğini sona erdiren bir yasayı (Hortensius Yasası) yürürlüğe soktu. Bu, herhangi bir Pleb Konseyi yasasının tam yasal güce sahip olmasını gerektiren ilk yasa değildi. Pleb Konseyi MÖ 449'daki özgün Valerius Yasası'ndaki değişiklik sırasında bu gücü edinmişti. Bu yasanın önemi; patricilerin plebler üzerindeki son silahının da zorla elinden alındığı gerçeğiydi. Sonuç olarak devlet üzerindeki denetim seçmenlerin eline değil de yeni pleb soyluluğuna düşmüş oldu.

Plebler sonunda patricilerle siyasal eşitliğe ulaşmışlardı. Yine de, ortalama bir plebin kötü durumunda herhangi bir değişiklik olmamıştı. Birkaç pleb ailesi eski aristokratik patrici ailelerinin hep sahip olmuş olduğu mevkiye yükselmişti; ancak yeni pleb aristokratları ortalama bir plebin kötü durumu hakkında eski patrici aristokratlar kadar ilgisizleştiler.

Hortensius Yasası'nın büyük başarısı patricileri plebler üzerindeki son silahlarından yoksun bırakmasındandı. Böylece, erken devrin en büyük siyasal sorunu çözülmüştü. Bu itibarla, MÖ 287 ile MÖ 133 arasında önemli siyasal değişiklikler olmayacaktı. Bu devrin önemli yasaları hala Senato tarafından çıkarılıyordu. Aslında, plebler ellerindeki güçten hoşnuttular; ancak onu kullanmaya önem vermediler. Bu devirde Senato üstündü; çünkü devre dışişleri ve askeri siyaset egemendi. Bu, Roma Cumhuriyeti'nin askeri anlamda en etkin devriydi.

Bu devrin son on yıllarında pek çok pleb için ekonomik durumda bir kötüleşme görüldü. Uzun askeri seferler yurttaşları savaşmaları için çiftliklerinden ayrılmaya va bakımsız kalmış çiftliklere dönmeye zorluyordu. Toprak sahibi aristokrasi, batkın yurttaşlardan çiftliklerini indirimli bedellerle alıyordu. Emtia fiyatları düştükçe, pek çok çiftçi çiftliğinden bir kazanç sağlayamadı. Sonuç, sayısız çiftçinin büyük iflasıydı. İşsiz pleb yığınları kısa zamanda Roma'ya ve böylece de yasayıcı kurulların rütbelerine akın etti. Ekonomik durumları, kendilerine en çoğunu sunan adaylara oy vermelerine neden oldu. Refah için halkçı herhangi bir önderi umacak yeni bir bağımlılık kültürü doğuyordu.

Öncül devirde büyük askeri başarılar ve büyük ekonomik bozukluklar görüldü. Pleblerin yurtseverliği onları herhangi bir yenilik isteğinden alıkoydu. Artık, askeri durum istikrar kazanmış olduğundan çok az asker gerekliydi. Bununla birlikte yurtdışından daha fazla ithal edilmekte olan yeni köleler işsizlik durumunu daha da ateşlediler. İşsiz yurttaşların Roma'ya akını kurulları oldukça halkçılaştırdı.

Tiberius Gracchus MÖ 133'te tribün seçildi ve herhangi bir bireyin sahip olabileceği toprak niceliğini sınırlandıran bir yasa çıkarmaya kalkıştı. Aristokratlar - kesinlikle büyük miktarda para yitireceklerdi - bu öneriye kesinlikle karşılardı. Tiberius bu yasayı Pleb Konseyi'ne sundu; ancak yasa Marcus Octavius adlı bir tribün tarafından reddedildi. Tiberius bunun üzerine Pleb Konseyi'ni kullanarak Octavius'u suçlu buldurdu. Kuram şöyleydi ki, bir halk temsilcisi halkın isteklerine karşı eylemlerde bulunursa Roma Anayasası'na karşıdır. Eğer uygulamaya konursa, bu kuram halkın istekleri üzerindeki bütün kısıtlamaları kaldıracak ve devleti geçici bir halk çoğunluğunun mutlak denetimi altına koyacaktı. Yasası çıkarıldı; ancak Tiberius yeni tribünlük seçimlerine adaylığını koyarken öldürüldü.

Tiberius'un erkek kardeşi Gaius MÖ 123'te tribün seçildi. Gaius Gracchus'un en büyük amacı Senato'yu zayıflatmak ve demokratik erkleri güçlendirmekti. Örneğin; geçmişte Senato, adliye encümenleri kurarak ya da bir "senatus consultum ultimum" ("yüce senato buyruğu") yürürlüğe koyarak siyasal rakiplerini safdışı bırakırdı. Her iki yöntem de bütün yurttaşların sahip olduğu sıradan hukuki usul haklarını Senato'nun atlatmasını sağlardı. Gaius anayasal encümenlere karşı geldi ve "senatus consultum ultimum"u anayasaya aykırı ilan etti. Gaius ardından Roma'nın İtalyan müttefiklerine yurttaşlık hakları bağışlayacak bir yasa tasarısı önerdi. Ne var ki, bu noktada Roma'nın bir kısmı kendisini yüzüstü bıraktı. MÖ 121'de üçüncü bir dönem için seçimlere aday oldu; ancak yenildi ve öldürüldü. Senato ağır bir biçimde kan kaybetmişti.

MÖ 118'de, Numidya (bugünkü Cezayir ve Tunus) Kralı Miçipsa öldü. İki meşru oğlu, Aderbal and Yempsal, ve bir de gayrımeşru bir oğlu, Yugurta, vardı. Miçipsa krallığını bu üç oğlu arasında bölmüştü. Oysa Yugurta, kardeşlerine saldırarak Yempsal'ı öldürdü ve Aderbal'ı Numidya'nın dışına sürdü. Aderbal yardım için Roma'ya kaçtı ve önce Roma iki kardeş arasında ülkeyi bölerek arabuluculuk etti. Son