unda, Yugurta saldırısını yineleyerek Roma ile uzun ve sonuçsuz bir savaşa girdi. Birkaç Romalı komutanı da, en az iki tribünü, savaştan önce ve savaş sırasında rüşvetle aldı. Yugurta'nın can düşmanı, Gaius Marius, aslında taşralı bilinmeyen bir aileden gelen bir temsilci, Numidya'daki savaştan döndü ve aristokrat senatörlerin itirazlarına karşın MÖ 107'de konsül seçildi. Marius Numidya'yı istila etti ve bu süreçte Yugurta'yı ele geçirerek savaşı hızla sona erdirdi. Senato'nun açıkça görülen beceriksizliği ve Marius'un görkemi kendini göstermişti. "Populares" partisi Marius ile birleşerek bu fırsattan yararlandı.

Birkaç yıl sonra, MÖ 88'de, yükselen bir Asyalı gücü, Pontus Kralı Mitridates'i, bastırmak için bir Roma ordusu gönderildi. Ancak ordu yenildi. Marius'un eski küestörlerinden biri olan Lucius Cornelius Sulla o yıl için konsül seçilmişti ve Senato tarafından Mitridates'le olan savaşa komuta etmesi emredildi. "Populares" partisinin bir üyesi olan Marius, Sulla'nın Mitridates ile olan savaştaki komuta yetkisini bir tribünle geçersiz kıldırdı. Aristokrat ("Optimates") partisinin bir üyesi olan Sulla, ordusunu İtalya'ya döndürdü ve Roma üzerine yürüdü. Sulla, Marius'un tribününe öyle kızmıştı ki tribünlüğü kalıcı olarak zayıflatmayı amaçlayan bir yasayı yürürlüğe koydu. Ardından Mitridates'le olan savaşına döndü. Sulla gidince, Marius ve Lucius Cornelius Cinna'nın yönetimindeki "Populares" kısa zamanda kentin denetimini ele geçirdi.

"Populares" kente egemen olduğu sırada, aynı makama gelmek için beklenen on yıllık aralık geleneğine uymadan Marius'u birkaç kez konsül seçtirerek göreneği hiçe saydılar. Seçilmemiş bireyleri magistra makamlarına getirerek ve halk yasalarının yerine magistra buyruklarını koyarak yerleşik oligarşiye karşı geldiler.

Sulla kısa süre içinde Mitridates'le barış yaptı. MÖ 83'te Roma'ya döndü, tüm direnişi alt edip kenti yeniden ele geçirdi. Ardından Sulla ve yandaşları Marius yandaşlarının çoğunu boğazladılar. Halkçı devrimlerin şiddetli varsaydığı sonuçlarını gözlemlemiş olan Sulla, doğal olarak tutucuydu. Bu itibarla, Senato'yu büyüterek aristokrasiyi güçlendirmekle uğraştı. Sulla kendini diktatör yaptı, bir dizi anayasal yeniliği yürürlüğe soktu, diktatörlükten çekildi ve konsül olarak son bir dönem daha hizmet etti. MÖ 78'de öldü.

MÖ 77'de Senato, Sulla'nın eski vekillerinden biri olan Gnaeus Pompeius Magnus'u ("Büyük Pompeius") İspanya'daki bir başkaldırıyı bastırmaya gönderdi. MÖ 71'e gelindiğinde, Pompeius görevini bitirmiş bir biçimde Roma'ya döndü. Bu arada, Sulla'nın eski teğmenlerinden başka biri, Marcus Licinius Crassus, İtalya'da Spartaküs önderliğindeki gladyatör/köle ayaklanmasını yeni bastırmıştı. Döndüklerinde, Pompeius ve Crassus "Populares" partisini Sulla'nın anayasasına şiddetle saldırırken buldular. "Populares" partisi ile bir antlaşma düzenlemeye giriştiler. Antlaşmaya göre eğer hem Pompeius hem de Crassus MÖ 70'te konsül seçilirlerse, Sulla'nın anayasasının çirkin öğelerini yürürlükten kaldıracaklardı. İkisi de kısa süre içinde seçildi ve hızla Sulla'nın anayasasının büyük bir kısmını yürürlükten kaldırdılar.

MÖ 66'da, çeşitli sınıfların kötü durumları üzerine eğilmek üzere anayasal ya da en azından barışçıl, yöntemleri kullanma hareketi başladı. Birkaç başarısızlığın ardından, hareketin önderleri amaçlarına ulaşmak için gerekli her türlü yöntemi kullanmaya karar verdiler. Hareket Lucius Sergius Catilina adlı bir soylunun önderliği altında birleşti. Hareketin merkezi kırsal çalkantının yuvası olan Faesulae kasabasıydı. Taşralı hoşnutsuz kimseler Roma üzerine yürüyecekler ve kent içerisindeki bir başkaldırıdan yardım alacaklardı. Konsüllerin ve senatörlerin çoğunun suikastının ardından Catilina, yeniliklerini yasalaştırmada özgür olacaktı. Komplo MÖ 63'te harekete geçirilecekti. O yılın konsülü, Marcus Tullius Cicero, Catilina'nın daha fazla üye almak için gönderdiği bildirileri alıkoydu. Sonuç olarak, Roma'daki komplocuların elebaşları (içlerinde eski bir konsül de olmak üzere) [anayasaya uygunluğu kuşkulu] Senato yetkisine dayanarak idam edildiler ve tasarlanmış ayaklanma bozuldu. Ardından Cicero, Catilina'nın güçlerini bozguna uğratan bir ordu gönderdi.

Catilina komplosunun en önemli sonucu "Populares" partisinin saygınlığını yitirmesiydi. 70li yılların başında Senato güçlerinde aşamalı bir aşınma görülmüştü. Komplonun şiddet içeren doğası ile birlikte Senato'nun onu bozmadaki becerisi, Senato'nun genel görünümünü düzeltmede çok işe yaramıştı.

MÖ 62'de, Pompeius Asya'dan zaferle döndü. Catilina'ya karşı başarılarından mutlu Senato, Pompeius'un yapmış olduğu anlaşmaları onaylamayı reddetti. Pompeius bu nedenle güçsüzleşti. Böylece, Jül Sezar (Iulius Caesar) MÖ 61'de İspanya'daki valilik görevinden döndüğünde, Pompeius ile kolaylıkla bir anlaşma yaptı. Jül Sezar ve Pompeius, Crassus ile birlikte, günümüzde İlk Triumvirlik olarak bilinen özel bir bağlaşıklığı oluşturdular. Bu bağlaşıklıkla, Pompeius'un anlaşmaları onaylanacaktı. Jül Sezar MÖ 59'da konsül seçilecekti ve sonra da beş yıllığına Galya valisi olarak hizmet verecekti. Crassus'a ise ileride bir konsüllük sözü verilmişti.

Jül Sezar MÖ 59'da konsül oldu. Meslektaşı, Marcus Calpurnius Bibulus, uç bir aristokrattı. Jül Sezar, Pompeius'a söz vermiş olduğu yasaları kurulların onayına sundu. Bibulus bu yasaların çıkmasına engel olmaya yeltendi ve bunun üzerine Jül Sezar yasaların geçişini sağlamak için şiddet içeren yöntemler kullandı. Jül Sezar ardından üç eyaletin valisi yapıldı. MÖ 58 yılında eski patrici Publius Clodius Pulcher'in tribünlüğe seçimini kolaylaştırdı. Clodius, Jül Sezar'ın senatör düşmanlarının en dikbaşlı ikilisi Cato ve Cicero'yu görevden almaya koyuldu. Clodius, Cicero'nun acılı bir düşmanıydı; çünkü bir kutsal olana saygısızlık davasında kendisi aleyhinde tanıklık etmişti. Clodius, Cicero'yu Catilina komplosu sırasında yurttaşları duruşmasız idam ettiği için yargılama girişiminde bulundu; sonucunda Cicero gönüllü olarak sürgüne gitti ve Roma'daki evi yakıldı. Clodius, onu birkaç yıllığına Roma'dan uzak tutacak olan Kıbrıs işgaline Cato'nun önderlik etmesini gerektiren bir yasa tasarısı da geçirdi. Clodius halka bedava tahıl yardımı veren bir yasa tasarısını da geçirdi.

Clodius kenti yıldıran silahlı çeteler oluşturdu ve sonunda Pompeius'un yandaşlarına saldırmaya başladı. Onlar da cevaben Titus Annius Milo tarafından oluşturulmuş karşı-çeteler için parasal kaynak sağladılar. Triumvirliğin siyasal müttefikliği parçalanıyordu. Domitius Ahenobarbus MÖ 55'te Jül Sezar'ın yönetimini ondan almak için konsüllüğe yöneldi. Sonunda, Lucca'da triumvirlik yenilendi. Pompeius ve Crassus'a MÖ 55 yılı için konsüllük sözü verildi ve Jül Sezar'ın vali olarak süresi beş yıl olarak uzatıldı. Crassus, lejyonlarına Jül Sezar'ın vekili oğlunun önderlik ettiği Part Krallığı'na karşı yapılan bahtı kara bir yolculuğu yönetti. Bu durum, yenilgisi ve Harran Muharebesi'nde ölümüyle sonuçlandı. En sonunda, Pompeius'un eşi, Iulia, Jül Sezar'ın kızı, doğum sırasında öldü. Bu olay Pompeius ile Jül Sezar arasında kalan son bağı da koparmış oldu.

MÖ 54 yazının başlarında, siyasi bir yozlaşma ve sertlik dalgası Roma'yı sürükledi. Bu kargaşa Clodius'un Milo tarafından bir çete savaşında öldürüldüğü MÖ Ocak 52'de doruk noktasına ulaştı. MÖ 1 Ocak 49'da, bir Jül Sezar temsilcisi Senato'ya muhtıra sundu. Muhtıra reddedildi ve Senato ardından, eğer Jül Sezar o yılın temmuzuna dek silah bırakmazsa cumhuriyet düşmanı sayılacağını bildiren bir önergeyi geçirdi. MÖ 7 Ocak 49'da, Senato Pompeius'a diktatör güçleri yetkisi veren bir "senatus consultum ultimum"u geçirdi. Oysa Pompeius'un ordusu büyük ölçüde acemi askerlerden oluşuyordu. 10 Ocak'ta, Jül Sezar kıdemli ordusuyla (Roma yasalarını çiğneyerek) Rubikon'u geçti ve Roma'ya yürüdü. Jül Sezar'ın hızlı ilerleyişi Pompeius, konsüller ve Senato'yu Yunanistan'a gitmek üzere Roma'dan ayrılmak zorunda bıraktı. Jül Sezar kimseyle karşılaşmadan kente girdi.

Jül Sezar MÖ 49'da Rubikon'u geçtiğinde başlayan ve Octavianus MÖ 29'da Aktium'dan sonra Roma'ya döndüğünde sonlanan devirde önceki yüzyılın anayasal evriminin ivmesinde hızlı bir artış görüldü. MÖ 29'a gelindiğinde, Roma bir kent-devletinden bağlı devletler ağıyla birlikte bir dünya imparatorluğunun başkenti durumuna geçişini tamamlamıştı.

Pompeius'un yenilgisinin ve yeniden düzenin sağlanmasının ardından, Jül Sezar hükümet üzerindeki denetiminin tartışmasız olduğundan emin olmak istedi. Kendisine vereceği güçler eninde sonunda onun imparatorluk kalıtçıları tarafından kullanılacaktı. Bu güçleri, kendi yetkisini artırarak ve Roma'nın öteki siyasi kurumlarının yetkisini azaltarak üstlenecekti.

Jül Sezar hem diktatörlüğü hem de tribünlüğü elinde tutacaktı; ancak konsüllük ve prokonsüllük arasında gidip geldi. MÖ 48'de, Jül Sezar'a daimi tribün güçleri verildi. Bu, kişiliğini kutsallaştırmış oldu, ona Senato'yu veto etme gücünü verdi ve Pleb Konseyi'ne egemen olmasını sağladı. MÖ 46'da Jül Sezar, Senato'yu kendi yandaşlarıyla doldurmakta kullanacağı çensör güçlerini aldı. Jül Sezar Senato'ya üyelik sayısını 900'e yükseltti. Bu durum, senatör aristokrasisinden saygınlığını zorla aldı ve onları giderek daha da kendisine boyun eğdirdi. Kurullar toplanmayı sürdürürken, bütün adayları seçim için ve bütün yasa tasarılarını yürürlüğe konması için kurullara gönderdi. Böylece kurullar güçsüzleşti ve ona karşı çıkamaz duruma geldiler.

Yaşamının sonuna yakın, Jül Sezar Part İmparatorluğu'na karşı bir savaşa hazırlanmaya başladı. Roma'da yokluğu kendi konsüllerini başa geçirme gücünü sınırlayacağından MÖ 43'teki bütün magistraları ve MÖ 42'deki bütün konsülleri ve tribünleri atamasını sağlayan bir yasayı geçirdi. Bu durum magistraları halkın temsilcileri olmaktan diktatörün temsilcileri olmaya dönüştürdü.

Jül Sezar MÖ 44'te öldürüldü. Komplocuların dürtüleri hem kişisel hem de siyasaldı. Suikasta Gaius Cassius ve Marcus Brutus önderlik etmişti. Komplocular genellikle, pek çoğu Jül Sezar Senato'yu gücünden ve saygınlığından yoksun