pluca kabul etmedikleri için buralara Müslüman Türkler getirilmiş ve Hristiyan Hemşinliler de; Araklı (Karadere Vadisi), Trabzon ve Çarşamba'ya göçmüşlerdir. Müslümanlığı seçen Hemşinliler ise köylerinde kalmış, Türklerle çeşitli biçimlerde akrabalıklar kurarak ana dillerini unutmuşlardır. Bölgede tamamen Türkçe hakim bir dil olmuştur." demektedir. Konuya ilişkin bir başka kaynaktan aktaracağımız bilgilerde ise 1690-1700 bölgede yaşayan nüfusun zorla Müslümanlaştırıldığı iddia ediliyor. Bjişkyan'ın bir andaçından alıntılanan bilgide; "Karadere Ermenilerinin Sper'den Baberd'den ve özellikle Hamşen'den din değiştirmekten kurtulmak amacıyla 1690-1700'lü yıllarda göçtüklerini" ifade ettikten sonra devamla; "Hamşen ilinde kalan nüfusun tamamini tacikleştirdiler (İslamlaştırdılar). Ondan sonra saldırılar Karadereye yönelince; binlerce aile Trabizon, Ordu, Yuniya, Çarşamba, Pafra, Sinop ve Adapazarı illerine sığındılar." demektedir.

Bazı tarihçilerin ifade ettiği bir olayla ilintili olarak Hemşin'de Ermeni yönetiminin 14. yüzyılın sonunda sona erdirildiği bilgisine ulaşılmaktadır. Her ne kadar bu tarihlerde Hemşinlilerin yönetimi dağıtılmış olduğu ifade ediliyor olsa da bazı kaynaklar, Hemşin'in Osmanlılaştırılması ve Müslümanlaştırılması 16. yüzyıl (I. Selim zamanını) göstermektedir. Bu İslamlaştırmaya ve Osmanlılaştırmaya karşı kendini korumaya çalışan köyler de elbette ki vardı. Bu köyler daha iç ve uç noktalardaki köylerdi. Bunlardan biri olan Elevit oldukça direnip, dinlerini ve milliyetlerini koruyup mevcudiyetlerini devam ettirebilmek için kilisedeki faaliyetlerini sürdürmeye çalışmıştır. Ancak bölge tamamen kuşatılınca, bu faaliyet içerisinde bulunan Ermeni din adamları da Elevit'ten kovulduktan sonra Bu halkın tüm hayalleri sönmüş oldu.

İbrahim Karaca söz konusu kitabına konuyla ilgili olarak Ali Taşpınar'dan yaptığı alıntıda; "..Doğal olarak, Hristiyan örf ve adetleri eski nesille birlikte ve din görevlilerinin planlı mücadelesinin de etkileriyle unutulup yok olacaktı." P. Tumayantz'ın belirttiğine göre koca ülkenin tek (Yeğnovit) Elevit Köyünde Hristiyanlığını koruyan yirmi aile kalmış. 1840'lı yıllarda İslam'ı kabul eden birkaç ailenin Hristiyanlığa geri dönmesi bu tür olayları önlemek için mollaları harekete geçirdi. Onlar halkı etkilemek üzere Müslümanlar için "yedi Ermenice sözcük bir küfre eşittir" diye fetva verdiler. Fakat Türkçe bilmeyen kadınlar birkaç köyden mollaları sopalarla kovdular. Buna karşın erkekler, katliam korkusuyla toplandılar ve her Ermenice konuşanın ağaya beş koyun ceza vermesine karar verdiler." 1877–1878 yılları Rus-Türk savaşına kadar Hemşin kazasının 33 köyünde 13 binden fazla Ermenice konuşan kaydedilmişti.

Bu şartlar dâhilinde Hemşinlilerin, komşu halklar olan; Türkler, Lazlar, Yunanlar haricinde Hristiyan Ermenilerle de çok az ilişki içinde olmaları dikkate şayandır. Bu şekilde, git gide dış dünyadan farklılaşarak kendi “Hamşenli” veya “Hemşinli”, bir nevi gururlu dağlı benliğiyle süregelme fenomeni içlerinde şekillenmiştir. Böylelikle, yarı yarıya olma hususu, sadece Türkleşmeye yol açmamakla kalmayıp, aynı zamanda resmi makamlar tarafından benliklerine karşı yapılan saldırılara karşı da güçlü bir kalkan teşkil etmekteydi.
Fransız seyyah Cuinet, 1890'larda Hemşinlilerin çocuklarını hala vaftiz ettiklerini bildiriyordu. Bugün de Hemşinli­ler, ilk zamanlardaki dini anlamını yitirmiş görünse de, İsa Mesih'in suretinin değişimini simgeleyen Vartavar'ı (Batı Hemşinlilerde "Vartivor") her yıl otlak alanlarda da özel bir festivalle kutluyorlar. Ayrıca Hemşinliler bugün halen Ermeni dilini de korumaları nedeniyle Ermeni­ce konuşan tek Müslüman top­luluk olma özelliğine sahip. "Pontus Tarihi" eserinin yazarı Minas Bıjışkyan, 19. yüzyıl başlarında bu yöreleri ziyaret etmiş ve İslamlaşmış Hemşinliler hakkında, "Hemşinliler yarı yarıyadır (yarı Hristiyan, yarı İslam), çoğu dinlerini değiştirmiş, fakat Hristiyan adetlerini koruyup kiliselere gitmek ve zekât vermekten kaçınmazlar; hemen herkes Vartavar ve Verapokhum bayramında kiliseye gidip, mum yakıp atalarının ruhu için kurban keserler... Hristiyanlığı bilen ihtiyarlar var, onlar haçı sayarlar ve kiliselere gizlice zekât verirler" diye yazmıştır.

Gerçekte, "Hemşinli yarı yarıyalar"ın büyük kısmı geri kalan Ermenilerden hemen hemen hiçbir konuda farklı değildi, çoğunlukla Türkçeyi kötü konuşur, bazıları ise hiç konuşamazdı. Bir kısmı da Türkçe ile Ermenice karışımı bir dil konuşmaktaydı. "Yarı yarıyalar"'ın bir kısmı Ermenice isim ve soyadı taşımakta ve sadece soyadlarında Türkçe "oğlu" son eki bulunmaktaydı. Örneğin; Kirakosoğlu, Vasapoğlu, Petrosoğlu, Kasparoğlu, Paluşoğlu, Hapeloğlu, Grigoroğlu vs. Gezginlerin "hangi ulustansınız?" sorusuna, milliyetleri hakkında hiçbir bilgi vermeyen "İslam’ım" cevabını vermekteydiler. 1840’larda bölgeyi ziyaret eden Alman gezgin Karl Koch’a göre bu terimle Osmanlı’da sadece Osmanlı Türkleri nitelendirilmekteydi.

Benzer İslamlaştırma veya Türkleştirme olayları her ne kadar yaygın olmuşsa da kazanın Ermeni çehresi değişmemiştir: "Fakat bunlar arasında Hristiyanlar da kalmıştı, bunların, köylerinde eskiden kalmış kiliseleri de var, fakat rahipleri yok". Din adamı olarak zaman-zaman (Yeğnovit) köyünden papaz gelip dini törenleri ifa etmekteydi. İslamlaştırılmış Ermenilere "Taciklere" gelince, onlar "...hâla Ermenice konuşmaktalar, köylerde vaftiz babası ve vaftiz anası anarlar, Hristiyanlara has oruçları ve diğer törenleri yerine getirirler, kiliseye giderler vs., bazıları inanç açısından yarı yarıyadır ve Türklüğü sadece dıştan gösterirler.

Yer isimlerinin, ağaç ve bitki çeşitlerinin isimlerinin eski Ermenice kalmış olması hususu da Hemşin’e özgün bir durum olmuştur. Kazanın en bereketli vadileri oradan geçen çayların ismiyle Yeğnovit (Yuğhovit) ve Balovit (Balhovit) olarak anılmaya devam etmekteydi. Yeğnovit vadisinde aynı isimli bir köy ve ünlü bir manastır bulunmaktaydı. Balhovit, yıl boyunca deri rengini değiştiren keçileri, boz ayıları ve farklı hayvanları içinde barındıran sık ormanlarıyla ünlüydü. Verjnbak ve Kaçkar zirveleri, Khaçevana manastırı ve aynı isimli çayı, Çoruh Nehri’nin kolu olan Pejankert Deresi ile Hamşen (Hemşin), Tap, Koştents, Metzmun, Janıntnots, Moşevints, Uskurtu, Şınçiva, Vordnents, Makrevints, Khapag, Khala, Yukarı ve Aşağı Vija köyleri ünlüydü. Bu yerleşim yerleri 18. yüzyıl sonlarında Hristiyan Ermenilerle meskûn olmadığı veya en iyi şartlarda yarı yarıya’larla yerleşik olduğu halde isimleri Ermenice olarak kalmıştı. Hemşinlilerin gerek bu gün kullandıkları lehçeleri, gerekse de yer ve çeşitli eşya adları itibarıyla Ermenilerle yoğun bir ilişki ya da akrabalıkları olduğu ortadadır.

Bugün birkaç yerleşim biriminde yaşayan Hemşinliler Doğu Karadeniz'in en eski halklarından biridir. Türkiye Hemşinlilerinin her iki bölümü aynı grup kimliğine sahip olmakla birlikte birçoğu kendisini Türk olarak tanımlama, Ermeni kültür ve kimliğiyle ilişkilendirilmekten rahatsız olmaktadır.

Batı grubu ile doğu grubu arasında kültüre bağlı bir uzaklık bulunmaktadır. Yine bir görüşmede aşağıdaki görüşler kaydedilmiştir:

"Dini Müslüman, dili Türkçe, Hemşinli gibi yiyip-içen, yaşayan, köyde de, gurbette de ocağını tüttüren Hemşinlidir. Hemşinliler çalışkan, atik, keskin olur" 
Hemşinliler kendilerini kesinlikle Rizeli olarak tanımlamamakta, gerek batı, gerekse doğu gruplarının, komşuları Lazlar ile de arası iyi olmayıp, sosyal açıdan izole bir hayat sürmektedirler sahilde yaşayan ve Hemşinli olmayan Rizelileri ise (Bk) Horumi (< Rum, Romalı) olarak tanımlayarak kendilerinden ayırmaktadırlar. Balıkçı tez çalışmasında, Hemşinlilerin kendilerini Rizeli kabul etmediklerini belirtmiş ve Hemşinlilerin kendilerini kimlik tanımını kaydetmiştir:

"Kaynak kişilerin hiçbiri doğrudan "Rizeliyim" yanıtını vermiyor. Ancak üstelendiğinde ‘Rize'nin, Pazar ilçesinin... köyündenim’ yanıtı alınabiliyor. Bu yöre insanı kendini Rizeli kabul etmiyor, ilden kendini tamamiyle soyutlamış görünüyor. Ciddi sağlık problemi olmadıkça halk Rize'ye gitmiyor. Yöre halkı "nerelisin?" sorusuna Mollaveyis'liyim, Mermonatlı'yım, Çingitli'yim, Meleskurlu'yum, " yanıtını verdikten sonra üstüne basa basa "Hemşinliyim’, ‘Bize Hemşinli derler’, ‘Biz Hemşinliyiz’ şeklinde açıklama yapılmaktadır..."

Doğu Hemşinlilerinde köyden köye farklılık gösteren en az iki Hemşince lehçesi var olup Türkçe ve Lazcadan ödünçlenmiş pek çok terim kullanılmaktadır.

Batı Hemşinlerinde ise genel olarak Trabzon-Rize lehçeleri içerisinde değerlendirilen; ama kendine özgü farklılıklara sahip, Ermenice ve Hemşince kelimelerinde bulunduğu Rumca ve Lazcadan ödünç terimler içeren bir Türkçe lehçesi kullanılmaktadır. Kaynaklarda Batı Hemşinlilerde 450 civarında Hemşince kelimenin var olduğu söylense de bu kelimeler Türkçe konuşma içerisinde kullanılmakta, yalnızca Hemşince kelimelerle konuşulmamaktadır.
Homşotsi'de tıpkı Batı Hemşin Türkçesinde olduğu gibi:

Gerek batı, gerekse doğu Hemşinlileri Sünni İslam'ın Hanefi mezhebinden olmakla birlikte, önemsiz uygulama farklılıkları bildirilmiştir. Gürcistan ve Rusya'da yaşayan Kuzey Hemşinlileri ise Ermeni Apostolik Kilisesine bağlıdırlar.

Hemşince yapılan ilk müzik albümü, anonim halk müziklerinden oluşan "Vova"dır. Geleneksel ezgilerin günümüz formlarıyla birleştirilmiş bir altyapı üzerine oturtulan albüm, ilk olması açısından belge niteliği taşıyan Hemşinlilere özgü bir çalışmadır. Batı Hemşinli sanatçı Gökhan Birben de, Hemşin ezgilerini Türkçenin Rize ağzı ve Hemşince söylediği şarkılarıyla Hemşin müzik kültüründe önemli bir yere sahiptir. Doğu Hemşinli yönetmen Özcan Alper'in "Sonbahar" filmi Hemşinlilere özgü bir film olup çekimleri Çamlıhemşin ve Hopa'da yapılmıştır. Türkçe ve Hemşince dillerinde çekilen film, 6 Haziran 2008 tarihinde 15. Altın Koza Film Festivali kapsamında ilk kez gösterime girmiştir. Ulusal Uzun Metrajlı Film Yarışması bölümünde en iyi film seçilmiştir. Yönetmenin "Momi" adlı Hemşince çekilen kısa filmi de bulunmaktadır.

Yaz mevsiminde hayvanların otlatılması, kışlık çayır biç