Hasan bin Sabbah fedailerinin kendilerini feda edecek kadar davaya bağlı olmalarını anlamlandıramamış ve siyasi suikastleri yerine getirmesi için haşhaşın uyuşturucu etkisini kullanıldığını öne sürmüşlerdir.

Şiîlik mezhebinin İsmâilîlik meşrebinin Nizârîlik koluna bağlı Hasan Sabbah'ın zamanında şöhretinin doruk noktasına ulaşmıştır. Tarihe "Haşhaşiler" ve "suikastçılar" olarak geçen bu kalede ikamet eden İsmâilîler'in bu şekilde tanımlanmalarının nedenlerinden biri Marco Polo'nun anılarında aktarmış olduğu bilgilerdir. Şiîlik mezheblerinden olan İsmailî-Nizârîler kolunun temelini teşkil eden bu tarikat günümüzde IV. Ağa Han'ın önderliğinde ezoterik-batınilik dünyasının en büyük temsilcisi olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.


Hasan Sabbah'ın ölümünden sonra yerine Rudbarlı bir Türk ve sağ kolu olan Kiya Buzrug Ummid "(1124 - 1138)," Elemût Piri olur. Elemût Devleti’nin 1256 yılında Moğollar tarafından yıkılıncaya dek de aynı soydan İranlılar yönetime gelirler. Nizari İsmaililer Hazar Denizi’nin güneyine Deylem ve Gilan’a da egemen olmuşlardır.





Kumanlar

Kumanlar, 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında Doğu Avrupa’da yaşamış bir Türk halkı. Tarihte Kıpçaklar ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile birlikte anılmışlardır.

Başlarında "atabek" denen beyleri var olmuştur ve onun tarafından hem askerî, hem ekonomik, hem de siyasi bakımdan yönetilirler. Bütün idare bu beyde toplanmıştır. İçlerinde 40-45 bin aile olan kollar hâlinde yaşamışlardır. Bu nedenle askerî zaferleri hem savunmada, hem de taarruzda bulunmaktadı.

“Kuman” etnik adı, tarihte birçok dilde farklı adlarla anılmıştır. Kuman adı Hunlara verilen Kun,Huna adı ile karıştırılır. Hunlar ile Kumanlar farklı halklardır. Kuman adı Kimekler ile Kıpçaklar'ın birleşmesinden sonra ortaya çıkmıştır. Kimekler Kuman adı ile anılmışlardır. İranlı Mervezi 1120 yılında "Qun" adında bir halktan söz ederken, Ermeni Urfalı Mateos aynı bağlamda "Xarteşk’" adlı bir halktan bahsetmiştir. 11. yüzyıl ortalarına doğru, Doğu Roma kaynaklarında "Κούμανοι" veya "Κόμανοι" adıyla; Latin kaynaklarında "Comani", "Cumani" veya "Cuni"; Alman kaynaklarında "Valwen"; Rus kaynaklarında "Polovci" ("Polovec" sözünün çokluk şekli) olarak geçmiştir. Macarcada "Kun" (çokluğu "Kunok"), Ukrayncada "Половці" “Kumanlar”, Bulgarcada "Кумани" “Kumanlar” olarak adlandırılmışlardır. "Kuman" Türkçede "sarışın" anlamına gelmekle birlikte Ermenice, Almanca ve Rusça da dahil diğer bütün batı dillerinde kendilerine "sarışın" anlamına gelen adlar verilmiştir. Bu isimlendirmeler Kumanların saç renklerine ithafen yapılmıştır. Kumanların Ukraynaca kökenli "sarışın" anlamına gelen adlandırması ""Polovtsy"" sözcüğü bazı araştırmacılara göre Slavlar tarafından bozkır kavimlerine verilirdi. Buna göre bu sözcük Ukraynaca "pol" yani "açık, boş, düzlük" sözcüğünden türemişti. Ancak bu sözcük yine Ukraynaca olan ve şehir, (Yunanca: polis) açık-düzlük v.b. anlamlara gelen ""Polyane"" sözcüğü ile karıştırılmamalıdır. Olcas Süleymenov'a göre ise "Polovtsy" sözcüğü Sırp-Hırvat kökenli olup ""plav"" (mavi) sözcüğünden türemiş, "mavi gözlü" anlamına gelmektedir.
Árpád Berta'ya göre, Aralarındaki büyük biçimsel benzerliğe rağmen, Kumanların "ḳumān" adı ile dilleri Kuzey Altaycası içinde değerlendirilen Kumandıların "ḳumāndı" adıyla bir ilgi kurulamaz.

Kumanlar, Türk lehçelerinin Doğu Avrupa’da konuşulmuş olan kollarından birini konuşmuşlardır. Kumanca dilinde Mançu etkisi olsa da çoğunlukla Kıpçak dili etkisi görülür. Kumanların Kıpçaklarla birleştiğinin göstergesidir. Bilimsel yayınlarda Kumanca, Kuman Kıpçakçası, Kuman Türkçesi olarak belirtilir.

Kumanlar, Tengricilik adlı dine mensup olmuşlardır. Tengricilik veya Göktanrı dini, tüm Türk ve Moğol halklarının, şimdiki inanç sistemlerine katılmadan önceki inancıdır. Tengri'ye (bugün "Tanrı") ibadet etmenin yanında Animizm, Şamanizm, Totemizm bu inancın ana hatlarını oluşturur. Tengricilik, Hunlar, Avarlar, Ön Bulgarlar ve daha sonra da Cengiz Han'ın Altın Ordu’su gibi, Kumanlar tarafından Avrupa'ya da taşınmıştır.

Bu inanç göçebe yaşamına o kadar bağlıdır ki, Tengrici kavimlerin yerleşik bir yaşama geçişleri daima göçebe hayatı ile birlikte Tengriciliği de bırakmalarını ve diğer inançları kabul etmelerini beraberinde getirmiştir. Göçebeliği bırakmayan kavimler, Tengriciliği de bırakmamışlardır. Doğu ve Orta Avrupa'da, Orta Çağ'ın sonlarına kadar, Tengri'ye dua eden bazı ufak göçebe kavimlere rastlamak mümkün olmuştur.

Macar kralı Andras II ile ittifakta olan Bortz Han liderliğindeki Kumanlar, 1227 yılında Moldova bölgesinde, Estergon Başpiskoposu Róbert tarafından kitlesel olarak vaftiz edilmişlerdir.

Kıpçaklarla Kumanlar farklı halklardır. Sonradan birleşmişlerdir (11.yy). Kumanlar Huanghe’nin geniş kıvrımının doğusunda, Liadong yarımadasında, Doğu Mançurya bölgesinden gelmişlerdir (Amur Nehri). Batısında Moğol kökenli Kitanlar bulunur. Yemaek olarak Kore kaynaklarında tanınırlar. (Yemaek = Yimek = Kimek) Yemaek kelimesi Kaşgarlı Mahmut tarafından Yimek'e dönüştürülmüş sonradan tarihçiler Kimek demiştir. Batı Göktürkler'in bir kolu olan Kıpçaklar 11. yüzyılda Kimekler (Kuman) ile birleşmişler ve Kuman adı Kimekler'in Kıpçaklarla birleştikten sonra çıkmıştır. Kimekler Kuman adı ile anılacaklardır. Her savaşa birlikte katılıp, her göreve birlikte çıktıkları için Mançurya kökenli Kimekleri tarihçiler Kıpçakların bir kolu olarak yorumlamıştır. 926 yılında Kitan devletinin kurulması sonucu yoğun saldırılar nedeniyle Kumanlar (Yemaek) Mançurya'dan göç etmişlerdir. Kumanlar Moğol istilasında (31 Mayıs 1223) Kalka Nehri savaşından sonra bir grup Balkanlara göç etmiş ve 2. Bulgar devletini kurmuşlardır. Mançurya kökenli olduğunun delili olarak Kimekler veya Kumanlar Ege ve Trakya bölgesine yerleşmişlerdir. Kimekler, Oğuz boylarıyla karışmışlardır. TÜBİTAK'ın bir kan hastalığıyla ilgili veri toplamak için yaptığı araştırma, tarihi bir dedektifliğe döndü. Trakya ve Ege'de yerli halka karışan Kumanlar(Kimek)'da Japonya'ya ait olan (HemoglobinUB2) bulunmuştur. Kumanlar (Yemaek) Moğolistan'ın kuzeyinden İrtiş Nehrine göç etmişlerdir. Uygur devleti yıkıldıktan sonra Mançurya'nın batısında Kitan devleti kurulmuştur(926). Kitan devleti Mançurya'nın kuzeyden güneyine kadar bölgenin tamamını kapladığı için Kumanlar Moğolistan'ın güneyinden geçememişlerdir. 11. yüzyılın ortalarında Sibirya’ya ve Kazak bölgesine ulaşmış olmaları gerekir. 12. yüzyılın sonuna varıldığında Türk kökenli iki birlik olan Kıpçaklar ve Kumanlar birleşmiştir. Bu dönemle beraber, aynı kavim ittifakına uygulanan çeşitli isimler arasında bir farklılık belirlemek imkânsız olmuştur.

Batı Göktürkler içinde yer alan Kıpçaklar, 11. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde Kıpçak Hanlığı'nı kurdular (1098-1239).

Kuzey Karadeniz'deki Deşt-i Kıpçak Türk boy birliğinin içinde yer alan önemli gruplardan bir grup olmuşlardır. Kıpçak boy birliğinin 1239 Moğol saldırısıyla yıkılmasından sonra Kumanların bir kolu Balkanlar'a göç etmiş, bir kolu ise Kafkaslar'a inmiştir. 11'inci yüzyılda Kumanlar, bugün Ukrayna, Moldova ve Transilvanya’yı kapsayan büyük bir bölgeyi ele geçirmişlerdir. Kuman kitleleri bugünkü Macaristan’ın bulunduğu bölgenin en verimli yeri olan orta kesimine yerleşmişlerdir.

Sık sık Macar devletine ve Doğu Roma İmparatorluğu’na saldırarak onların şehirlerini yağmalamışlardır. Bir kısmı ise İdil Bulgarlarına sığındı. Kuman Kıpçakları Balkanlar’da Bizanslılarla anlaşarak Peçeneklerle savaştılar ve Peçenekler büyük kayıplar verdi. Sonra bugün Moldova ve Ulahya olan bölgede "Kumanya" adında bir devlet kurulmuştur.

13. yüzyılda "Milkov" adlı hükümdarları tarafından Katoliklik dinî, resmî din olarak kabul edilmiştir. Doğuda kalan Kumanlar ise İslam'ı kabul etmişlerdir. Balkanlar’da bulunan Kumanlar Trakya bölgesine yerleştiler ve Bizans'a asker oldular. Bir dönem Bizans ile anlaşmazlığa düştükleri için Konstantinopolis'e çift taraftan kuşatma başlattılar. Ancak Bizans'ın, Peçeneklerle anlaşması üzerine başarısız oldular ve Balkanlar'a dağıldılar.

Kumanların Slavlarla karışarak Pomaklar'ı oluşturdukları varsayılır.

Selçuklu baskısından bıkan ve Tiflis'i geri almayı düşünen Gürcülerin daveti üzerine, Kuzey Karadeniz Deşt-i Kıpçak diyarındaki Kumanlardan 5.000'e yakın Kıpçak ve Kuman ailesi Kırımlı Büyük Kıpçaklı Başbuğ Şaraga Han (Sarıcık) ın torunu Atraga Han (Atrak) önderliğinde Kafkaslar’dan Gürcistan ve Azerbaycan'a kadar indi (1118). Gürcü Kralına kızını veren Atraga Han beraberindeki Kumanlarla Batı Gürcistan'da Batum, Artvin , Çoruh vadisine yerleşti. Gürcü kralının isteği üzerine Kıpçak ve Kumanlar kurdukları 3.000 kişilik ordu ile Tiflis'i ağır bir kuşatmanın sonunda Selçuklu Devleti’nden geri aldılar (1123). Kumanların savaş becerisini gören Gürcüler tekrar Kuzey Karadeniz'deki Kumanlara haber yollayıp ülkelerine davet ettiler. Bunun üzerine 10.000 civarında Kıpçak ve Kuman ailesi "Sevinç Han" liderliğinde Gürcistan'a yerleşti (1195). Bu ikinci ve son iskân Kuzey Karadeniz, Deşt-i Kıpçak diyarından gelen son iskândır. Gürcistan'da uzun süre kalan Kumanlar Hristiyanlıktan etkilenmeye başladılar.

Gürcistan'a ikinci Kuman göçünün ardından sayıları 15.000'e yaklaşan Kıpçak ve Kumanlar'ın yurtlanma sorunları baş gösterdi. Gürcü - Kıpçak karma ordusunun Başkomutanı Başbuğ "Kubasar" (Ters saldıran) Başkomutanlık konusunda Gürcülerle anlaşmazlığa düşmesi üzerine bazı Kuman beyleri "Kubasar Bey" in oymağı ve kendilerine bağlı oymakları alarak bugünkü Türkiye sınırları içerisine; Rize ve Trabzon sahil bölgelerine yerleştiler (1212). Trabzon İmparatorluğu’na vergi vermeyen Kıpçak ve Kumanlar, kralın Artvin'e uyarı amaçlı gönderdiği küçük bir orduyu imha etmekle kalmayıp; Trabzon'u basıp yağmalayarak karşılık verdiler. Ortodoks olan Kıpçaklar Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgeye hâkim olmasıyla Müslümanlığa geçtiler. Gürcistan'daki Kuman beyleri çeşitli zamanlarda siyaset izleyerek varlıklarını sürdürmeye çalıştılar.

Kuman adı geçen ve Türk dilinin Latin harfleri ile ve anadili Türkçe olmayan k