cümlenin diğer ögelerinde o özneden bahsetmek için kullanılır ve asla özne olamayacağı gibi, öznenin bir parçası da olamaz. Fiilden direkt olarak etkilenen şahıs zamirleri de isimler için olduğu gibi -n takısı alırlar.

Temel zamirler sonlarına -a alarak iyelik zamirlerine dönüşür. Mia "benim", via "senin" veya "sizin"; lia, ŝia, ĝia "onun", ilia "onların", onia "birinin" ve sia "kendinin" anlamındadır. İyilik zamirlerinin başlarına artikel getirildiğinde anlamları şu şekilde değişir: la mia "benimki", la via "seninki" veya "sizinki", la ilia "onlarınki" ... vb.

Örnekler:
"Li lavas sin." (O kendini yıkıyor.)"Li lavas lin." (O, onu (başkasını) yıkıyor.)"Ili manĝis siajn pomojn." (Elmalarını yediler.) - Elmalar, onları yiyen gruba ait."Ili manĝis iliajn pomojn." (Elmalarını yediler.) - Elmalar yiyenlere değil başkalarına ait.

Esperantoda konum bildiren edatlar işaret ettiği kelime grubundan önce gelir.

Bazı edatların yerine, karışıklığa sebep olmayacaksa -n belirtme durumu eki de kullanılabilir.

"Ni veturos al Usono." = "Ni veturos Usonon." (ABD'ye seyahat edeceğiz.)
"Mi venos en la unua de junio." = "Mi venos la unuan de junio." (1 Haziran'da geleceğim.)

-n belirtme durumu eki fiile, önüne konum edatı almış söz grubunu belirttirmek için de kullanılabilir.

"Ni iras en la urbo." (Şehrin içinde gidiyoruz.)"Ni iras en la urbon." (Şehrin içine gidiyoruz.)

Esperantoda fiiller şahsa veya sayıya uyum sağlamaz ve zaman çekimlerini sondan alırlar.

Esperantoda 6 temel kip/zaman eki bulunmaktadır: "-i" mastar hâli, "-as" geniş/şimdiki zaman, "-is" geçmiş zaman, "-os" gelecek zaman, "-u" emir kipi, "-us" şart kipi / gelecek zamanın hikâyesi. Emir kipi ikinci şahıs dışında bir şahıs için kullanılırsa anlamca dilek kipine dönüşür. Emire nezâket katmak için "-u" eki yerine "bonvolu -i" (lütfen -ınız) kalıbı kullanılabilir.

Ayrıca 6 adet de sıfat fiil eki mevcuttur: "-anta" -an, "-inta" -mış olan, "-onta" -acak olan, "-ata" -ılan, "-ita" -ılmış olan, "-ota" -ılacak olan. Sıfat fiillerin sıfat olduğunu bildiren "-a" son harfi, zarflar için kullanılan "-e" harfiyle değiştirilerek zarf fiiller elde edilebilir.

Örneğin "ir-" (git-) fiil kökü aşağıdaki gibi değişik formlara getirilebilir.

"Iri" (Gitmek)
"Li iras". (Gider./Gidiyor.) -
"Li iris". (Gitti.) -
"Li iros". (Gidecek.)
"Iru"! (Git!) -
Bonvolu iru. (Lütfen gidin.) -
"Li iru". (Gitsin.) -
"Ni iru". (Gidelim.)
"Li irus". (Gidecekti.) -
"Li irus se li ne estus malsana." (Hasta olmasa giderdi.)
"Iranta" (Giden) -
"Irinta" (Gitmiş olan) -
"Ironta" (Gidecek olan) -
"Irante" (Giderek)
"Irata" (Gidilen) -
"Irita" (Gidilmiş olan) -
"Irota" (Gidilecek olan)

Esperantoda zamanda süreklilik kavramı yoktur. Örneğin geniş zaman eki olan "-as" çoğu zaman şimdiki zaman anlamında kullanılırken, şimdiki zamanın hikâyesinin yerini genelde standart geçmiş zaman tutar. Bununla birlikte zamanla, bu anlam ayrılığını vurgulamak için "-antas", "-antis" birleşik zamanları kullanılır olmuştur. Birleşik zamanlar yalnız -anta sıfat fiilinden değil, diğer sıfat fillerden yararlanılarak da oluşturulabilir.

"Mi irantas" (Gidiyorum.) -
"Mi irantis" (Gidiyordum.) -
"Mi irantos" (Gidiyor olacağım.) -
"Mi irantus" (Gidiyor olacaktım.) 
"Mi irintas" (Gitmiş durumdayım.) -
"Mi irintis" (Gitmiştim.) -
"Mi irintos" (Gitmiş olacağım.) -
"Mi irintus" (Gitmiş olacaktım.) 
"Mi irontas" (Gitmek üzereyim.) -
"Mi irontis" (Gitmek üzereydim.) -
"Mi irontos" (Gitmek üzere olacağım.) -
"Mi irontus" (Gitmek üzere olacaktım.)

Ayrıca edilgen sıfat fiillerin de ("-ata", "-ita", "-ota") buna benzer kullanımları vardır.

Povi yeterlilik, devi gereklilik kipi için yardımcı fiillerdir:

"Vi povas aliĝi nin." (Bize katılabilirsin(iz).)"Vi devis vidi tiun." (Onu görmeliydin(iz).)

Esperantoda yardımcı fiil olarak "esti" (olmak) fiili kullanılır. Yardımcı fiil vasıtasıyla isim cümleleri kurulur. Ancak son zamanlarda, özellikle sıfat kökenli yüklemi olan isim cümlelerinde "esti" yerine ismin fiil formuna sokulup (sonundaki -o harfinin -i ile değiştirilmesiyle) oluşan fiilin çekimlenmesi daha çok tercih edilir olmuştur. Bunun dışında cümleyi uzattığı gerekçesiyle "esti" yardımcı fiilinin kökü "est-"e gerek duymadan yalnızca fiil çekim ekleriyle isim cümlesi kurulabileceğini savunan Esperantistler olsa da bu görüş resmiyet kazanmamış ve yaygınlaşmamıştır.

"La ĉielo estis blua." ≈ "La ĉielo bluis." ≈ "La ĉielo is blua." (Gökyüzü maviydi.)
"La viro estas instruisto." ≈ "La viro instruistas." ≈ "La viro as instruisto." (Adam bir öğretmen.) 
"Mi volas esti feliĉa." ≈ "Mi volas feliĉi." ≈ "Mi volas i feliĉa." (Mutlu olmak istiyorum.)

Esperantoda bir cümle yükleminin önüne "ne" konularak olumsuz yapılabilir. "Ne" başka hangi ögenin önüne konursa olumsuzluk vurgusu o ögeye düşer.

"Mi skribis ĉi tiun." (Bunu yazdım.)
"Mi ne skribis ĉi tiun." (Bunu yazmadım.)
"Ne mi skribis ĉi tiun." (Bunu ben yazmadım./Bunu yazan ben değilim.)
"Mi skribis ne ĉi tiun." (Ben bunu yazmadım./Benim yazdığım bu değildi.)

Esperantoda "ne-" ile başlayan başka olumsuzluk kelimeleri vardır. Bir olumsuz kelime bir cümleyi olumsuz yapmak için yeterlidir. Esperantoda aynı cümlecik içinde iki olumsuzluk kelimesi kullanımına izin verilmez.

"Mi ne faris ion ajn." (Bir şey yapmadım.)
"Mi faris nenion ajn." (Hiçbir şey yap(ma)dım.) 
"Mi ne faris nenion ajn." - Yanlış kullanım

Esperantoda evet-hayır soruları cümlenin başına "ĉu" koyularak yapılır.

"Vi volas lerni Esperanton." (Esperanto öğrenmek istiyorsun.)
"Ĉu vi volas lerni Esperanton." (Esperanto öğrenmek istiyor musun?)

"Ĉu" ile yapılan sorulara genelde "jes" (evet) veya "ne" (hayır) ile yanıt verilir.

Esperantodaki soru kelimeleri ve yan cümle kurulumunda yardımcı olan bir takım kelimeler sistematik bir tabloya göre üretilir.

* 

Esperantoda kelimeler birleştirilerek yeni anlamlar karşılanabilir. Genellikle birleştirilen kelimelerin kökleri birleştirilerek yeni bir kök oluşturulur ancak telaffuz kolaylığını sağlamak için iki kelimenin direkt olarak birleştirilmesi de mümkündür.
Örneğin "ringo (yüzük), "fingro (parmak) kelimelerinin kökleri "ring" ve "fingr" birleştirilip sonuna isim oluşturucu "-o bitişi yeniden eklenirse "ringfingro (yüzük parmağı) birleşik sözcüğü türetilebilir ancak sözcükleri direkt olarak "ringofingro" şeklinde birleştirmek de mümkündür. Bu durumda hece sayısı artarken, söyleniş kolaylaşır. Genelde tercih edilen yöntem sözcüklerin değil köklerin birleştirilmesidir.

Esperantoda mevcut kelimelerden Türkçede olduğu gibi eklerle yeni kelimeler üretilebilir. 
Esperantoda bu işlem genellikle soneklerle, bazen de öneklerle yapılır.

Önekler sözcüğün önüne gelerek anlamını değiştir ve bu yolla yeni bir sözcük üretir.

Sonekler kelimeye değil kelimenin köküne eklenir, yani kelime türünü bildiren -i, -o, -a, -e bitiş ünlülerinin hemen öncesine iliştirilirler.
Bunlar Esperantodaki resmî yapım ekleri olmakla birlikte, yapım eki değerinde sözcükler ve dilin temelinde bulunmayıp zamanla gelişen başka yapım ekleri de kullanılabilmektedir.

Esperanto hiçbir zaman başka ülkelerce resmen tanınan bir ülkenin resmî dili olmamıştır ancak dilin buna benzer tecrübeleri bulunmaktadır.

Esperanto, Almanya ve Belçika arasında özerk bölge olan çok dilli Moresnet'te yüksek konuşulma oranlarına ulaşmış ve ülkenin son zamanlarında Esperantonun resmî dil yapılması gündeme gelmişse de 1920 yılında Belçika bu bölgeyi kendisine bağlayınca bu düşüncenin gerçekleşmesi mümkün olmamıştır.

1968 yılında Adriyatik Denizi'nin ortasında inşa edilen küçük bir platforma kurulan Rose Adası isimli mikro devlet Esperantoyu resmî dili olarak seçmiş, ancak hiçbir ülke bu devleti resmen tanımamıştır.

Esperanto topluluğu arasında dilin tarafsızlık ilkesini zedeleyeceği endişesiyle, Esperantonun bir ülke tarafından resmî dil olarak tanınmasına sıcak bakmayanlar bulunmaktadır.

Esperanto dilini kullanan ve Esperanto ile ilgili çalışmalar yürüten çok sayıda uluslararası ve yerel organizasyonlar bulunmaktadır. Doğrudan veya dolaylı olarak dünyadaki Esperanto hareketinin büyük bölümünü yürüten, Türkiye'nin aralarında bulunmadığı ülkelerde 95 yerel şubesi bulunan, Birleşmiş Milletler ve UNESCO ile resmi, UNICEF ile danışmanlığa dayalı iletişim içerisinde olan Universala Esperanto-Asocio (UAE) - Dünya Esperanto Örgütü; Bu örgütçe parasal destek sağlanan, Esperanto dilini düzenleme yetkisindeki kurum Akademio de Esperanto ve yine UEA bünyesinde bulunan TEJO (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo - Dünya Esperantocu Gençlik Örgütü bu kuruluşların bazı önemli örnekleridir.

Esperanto günümüzde temel olarak seyahat veya internet üzerinden haberleşme amacıyla kullanılmaktadır.
Yıllık olarak yayımlanan Pasporta Servo adlı kitapçık, Esperanto konuşanlardan kendisine başvuranların ev adreslerini içermektedir. Bu kitapçığa kayıt yaptıran kişi ve aileler, kendi şehirlerine gelecek Esperantocu misafirlerine konaklama imkânı sağlarlar, buna karşılık yapacakları gezilerde kendileri de diğer Pasporta Servo kayıtlılarının evlerine konuk olup buralarda ücretsiz konaklayabilirler.

Esperanto topluluğu arasında her yıl düzenli olarak bir takım toplantılar yapılır. Internacia Junulara Kongreso (Uluslararası Gençlik Kongresi) Esperanto bilen gençlerin buluştuğu bir yıllık kongredir. Bu kongreye yaklaşık 400 kişilik katılım sağlanmaktadır. Esperanto@Interreto-seminarioj (Internet'te-Esperanto seminerleri), genelde 1500'ün üzerinde katılımcısı bulunan Universala Kongreso (Evrensel Kongre) ve Almanya'daki yeni yıl şenliği Internacia Seminario (Uluslararası Seminer) bu toplantıların en bilinen örnekleridir.

Esperanto konuşan kitle genelde birbirlerinden uzak bölgelerde yaşayan kişilerden oluştuğundan Esperantonun İnternet üzerindeki kullanımı, günlük kullanımından daha yaygındır ve bu kullanımları araştırıp organize eden kuruluşlar mevcuttur. İnternette Esperanto konuşanların oluşturduğu mail grupları, haber grupları, Esperanto öğretimi için hazırlanmış siteler, Esperanto radyo ve internet tabanlı televizyon kanalı sayfaları, birçok bilgisayar programı ve