. Günümüze kadar Zazacaya yer veren gazetelerin kullandıkları alfabelerin karşılaştırıldığı bir araştırmaya göre, 22 gazeteden 20'si Zazaca yayınlarında Bedirhan alfabesini kullanmıştır. Kronolojik olarak kullanılan alfabeler şunlardır:

1899'da Diyarbakır'da yayımlanmış olan Ahmedi Hasi'nin Mevlidi ile birlikte kullanılan bu alfabe dönemin Arap karakterli Kürt alfabesi ile aynıdır. Günümüzde dini içerikli kitaplar dışında bu alfabe pek kullanılmamaktadır. Bu alfabede normal Arapça alfabede olmayan şu harfler vardır:
پ : P 
چ : Ç 
ژ : J 
ڤ : V (W ve Û için normal "و" harfi kullanılır) 
گ : G

Modern Zazaca edebiyatıyla birlikte Zazaca yazınında Kürt dilbilimci Celadet Bedirhan tarafından geliştirlmiş olan latin karakterli Kürtçe alfabe kullanılmaya başlandı. 1996'dan beri Zazaca'nın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan "Vate Çalışma Grubu" da yayınlarında Kürt alfabelerinden "Bedirhan alfabesi"'ni kullanmaktadır. Bu alfabe 31 harften oluşmaktadır:

A B C Ç D E Ê F G H İ Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Ê-ê E ve İ arasında, Fransızcadaki "é" sesine yakındır: été. 
I-i Türkçedeki I hrfi olup, küçük yazılınca noktalı, büyük yazılınca noktasızdır. 
Î-î Türkçedeki İ harfine denk gelir. 
Q-q Arapçadaki "kaf" (ق) sesini verir: kanun, kalem. 
U-u Türkçedeki U ve I arasında W+I sesini verir. 
Û-û Türkçedeki normal U sesi gibidir. 
W-w Azericedeki "w" sesini verir: watan 
X-x Arapçadaki kalın H (خ) sesi ile Ğ (غ) sesini verir: xeber

Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı "Jacobson Alfabesi" olarak da bilinir. Alfabedeki 32 harf şunlardır: 
A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Bedirhan alfebesine göre Ğ harfi fazla olup, I-ı ve İ-i harfleri Türkçedeki gibi yazılır ve okunur. (î harfi de kullanılır. Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

Zülfü Selcan tarafından hazırlanan ve 2012 itibarıyla Tunceli Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan Zaza Alfabesi, 8’i sesli ve 24’ü sessiz olan 32 harften oluşur:
a, b, c, ç, (ḉ), d, e, ê, f, g, h, (ḥ), ı, i, k, (ḳ), l, m, n, o, p, (ṗ), q, r, (ṙ), s, ş, t, (ṭ), u, ü, v, w, x, ẋ, y, z, ẓ

Bunlardan bazı harfler Kuzey ve Güney lehçelerine göre farklı farklı okunur:

Dil sınıflandırma otoritelerinden biri olan SIL International'e göre Zazaca (zza) bir makro-dil ("macrolanguage") olup iki (ISO 639 diq & kiu) ayrı dil olarak sınıflandırılıyor. Prof. Dr. Ludwig Paul ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü’ne göre Zazaca üç ana lehçeye ayrılır, bunun yanı sıra özel bir konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcut. Bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimlerine uğramışlardır, telaffuz farkından öte Zaza lehçeleri sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. Zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiştir, ya tam unutulmuştur ve başka kelime biçimlerine değiştirilmiştir ya da kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür. Zazaların üç mezhebe (Şafi, Hanefi, Alevi) bölünmesi lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Zaza ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da var, bazı yöreler komşu dillerden daha çok etkilenebilmiştir. Örneğin Dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır, bundan Ermenicenin sorumlu olduğu tahmin ediliyor. Aynı lehçe grubuna ait olan Varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır.


Zazacanın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazaların en yoğun olarak yaşadığı yerler:

Kuzey, Merkez ve Güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir.

Örneklerdeki sözcükler Orta İranca, Eski İranca ve Eski Hintçede de "k"/"g" ile başlardı (örneğin Avesta/Sanskrit "kenyā" 'kız', Pehlevice "gertīten" 'dolaşmak').


Bunun Farsçada karşılığı "-en" ve "-ëš"'tir (örnek: "dānëst-en" دانستن 'bilmek', "dān-ëš" دانش 'bilgi'), Pehlevicede -ten ve -išn (örnek: "germ xwerišn 'sıcak yemek', "xwerten 'yemek' fiili) olarak geçer. Türkçe -iş ile benzerlik tesadüftür.


Partçada bu rakam "ēw", Pehlevicede "ēwek" olarak kayıtlı (Farsça/Kürtçe "yek" bundan türeme), ikisi Eski İranca "eive-" şekline dayanır. Farsçada sıfat ve isim türetme eki "-ek" takılmıştır.


Diyarbakır Kulp’ta da "ki", tek tük olarak Bingöl’ün de bazı ağızlarında "zi ki" şeklinde var. Bazı ağızlardaki "ji" varyantı ise Kürtçeden alınmıştır.



Bu ses Eski İrancada ve Eski Farsça'da "ei" iken Avestada "eē", Sanskritte ve Pehlevicede "ē" olarak seslenilirdi (örn. Avesta "speēte-", Sanskrit "śvēté", Pehlevice "spēt" 'beyaz').



Aynı "d" biçimi, Batı-Dersim dışında Kuzey’deki diğer ağızlarda 2. şahısta kullanılan d-dir: "dey, dae, dinan (dine)" “onun (eril, dişil), onların”.


Farsçada -ī şeklinde mevcut (örn. "rūzī" روزی “bir gün”). Kürtçede Merkez Zazacasında gibi -ek/-êk'tir, yukarda değinilen isim ve sıfat türetme eki -(e)k ilave edilmiştir.



Diğer ünlüler önünde yer alan "s veya z" seslerinden kaynaklı olarak "ç, çh ve c" ünsüzleri de [tsh], [ts] ve [dz] şekliyle belirmiştir. Dersim, Erzincan’ın çoğu, ayrıca Tekman ve kısmen Hınıs, Koçgiri’nin de Çarekan ağzı bu özelliğe sahiptir.

Bu özelliğin kazanılmasında Ermenicenin payı olduğu söylenebilir.

Diyarbakır-Çermik ve Adıyaman-Gerger’in bazı ağızlarının ses yapısı kısmen Dersim’inkinden farklıdır: ş ve j seslerinin hiç bulunmaz ve de ç ve c ünsüzlerinin bilinen /tş/ ve /dj/ şeklinde telaffuz edilir. (bak. Keskin (2008: 163)

Zazacanın komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

Dilin ses yapısındaki ünlüler olan "a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û", Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmekte ve ünlülerde "uzun : kısa" karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü –ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim "dewe", Batı-Dersim "döwe ~ döe" “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürüdür, örn. Bingöl-Genç "yeno > yön" “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan "e, ı, u" ünlüleri Eski/Orta İranca’nın kısa "a, i, u"’nun, "a, ê, i, o, û/ü" ise Eski İranca uzun "ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū" ünlülerin devamıdır.

Eski İrani dönemin sonuna doğru ve orta İrani dönemin başlagıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin bükünlü halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir . Örn. "Ez ey anan, o mı ano." “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise "mı o ard, ey ez ardan" “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilir.

Çağrı hali diye bilinen vocative’i saymayacak olursak, Zazacada olan 2 hal (yalın, casus rectus, ve bükünlü casus obliquus) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır.

İsim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelir, sıfat da isimle birlikte çekilir, örn. "her-o gewr" "gri eşek", "her-ê gewri" "gri eşekler", "her-an-ê gewr-an" "gri eşekleri(n)"

Eski ve Orta İrani dönemden kalma diğer bir özellik de, fiilin edilgen çatısı (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulması. Eski Hint-İrani edilgen soneki -ya-, Pehlevice’de bulunan –īh- şekline yansıması Zazacada –i- ile mevcut: "Nan werino (weriyeno)". “ekmek yeniliyor”.

İsim ve şahıs zamirlerinden öte fiil çekiminde de Merkez ve Güney’de 2. ve tüm şivelerde 3. kişide de eril ve dişil olarak cinsiyet farkı belirmekte: O vano, a vana “o (erkek) söylüyor, o (bayan) söylüyor”.
Şahıs zamirlerinde ise tipik Batı İrani yapısı belirmektedir: yalın hal : bükünlü hal: ben "ez : mın", sen "tı : to", o (eril) "o : ey ~ i ~ yı", o (dişil) "a ~ ya : ae ~ ay ~ yê"; biz "ma : ma", siz "şıma ~ sıma : şıma ~ sıma", onlar "ê ~ i : inan ~ ine"

İşaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. "o, n-o, e-n-o"; Türkçede de olduğu gibi "o, bu, şu"), genelde kullanılan 2 derece var. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri "o, a, ê"’ye denk düşerken, yakın derece için Kuzey ve Güney-Zazacasında "n"- önekiyle "no, na, nê; ney, nae, ninan"; bükünlü halde niteleyici (attributive) işlevde "(n)ê, (n)a, (n)ê", örn. "vengê nê heri / heran" “bu eşeğin / eşeklerin sesi” iken, Merkez Zazacasında yakın derece için genelde "en- ~ ın-" kullanılır. Kuzeyde "a-", Güneyde "e-" eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. "eno ~ ano lacek" “şu oğlan”.

Fiilde şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi mevcut; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. "Beno" “götürüyor”, "berd" “götürdü”, "eke bero" “götürse”; "ber-" < Eski İranca "bar-", proto Hint-Avrupaca "*bher-".

Görülen (hikayeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek "-êne (~ -ên, -ê)", örn. "şiyêne, diyêne" “giderdi-, görürdü-” de Partça’da olan Past Optative "ahēndē(h)" ile alakalı olması muhtemel.

Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. "ni-šad ( Zaz. "nış-/nıştene" “inmek”; "ā-bar-" “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” ( Farsça "aver-آور/avurden آوردن," Zaz. "ar-, an-/ardene" “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiler