|19. yüzyıl sonu bir Çerkes eyeri]]

Çerkeslerde gelişmiş bir atçılık kültürü görülür. [[At]] Çerkesler için değerli bir binit aracı idi. Çerkesler atı yalnızca binmek için yetiştirirler ve ancak aygırlara ve iğdiş edilmiş atlara (alaşe "алащэ", şıhu "шыхъу") binerlerdi. Atı iğdiş eden kişilere şıseç’ ("шысэкӀ") denir. Kısraklar (şıbz "шыбз") sadece üreme amacıyla tutulurdu. En varlıklı ve nüfuzlu at yetiştirici olan Çerkes beylerinin (pşı) sürüleri hiçbir zaman 150-200 kısrağı geçmezdi. Eskiden bey ailelerinin kendi adlarıyla anılan at ırkları vardı. En ünlü Çerkes atı ırkları Karaçay-Çerkesya'daki Zelençuk vadilerinde Şoloh ("щолэхъу") ve Adigey'deki Beçkan ("бэчкъан") idi. Bunlardan başka Zelençuk vadilerinde Alheskir ("алъэскир"), Hağundoko ("хьэгъундокъуэ"), Hatohşoko ("хьэтэхъушокъуэ") ırkları ile Yeceruakay'da Yivuan ("иуан") ırkı atlar biliniyordu. Diğer Çerkes cins at ırkları arasında Abuk ("абыку"), Açetır ("ачэтыр"), Ağan ya da Yeğan ("агъэн, егъэн"), Huara ("хуарэ"), Jaje ("жажэ"), Jeraştı ("жэращты"), Juhar ("жухьэр"), Kaban ("къэбан"), Kokşavul ("куэкушаул"), Kundeyt ("къундет"), Kuratı ("къураты"), Şeceroko ("шэджэрокъуэ"), Trama ("трамэ"), Yeseney ("есэней") sayılabilir. Yüz yıldan fazla süren yıkıcı Rus-Kafkas Savaşı ve sürgün Çerkes at cinslerinin çoğunun yok olmasına yol açmıştır. 20-30 Çerkes atı ırkından bugün sadece Şağdiy ("шагъдий") kalmış olup dünya atçılık literatüründe "Kabardin" olarak bilinir ve en iyi dağ atlarından biri kabul edilir. Çerkes [[eyer]]inin ön ve arkası iki çıkmalıdır ve bu yönüyle Asya ve Avrupa eğerlerinden farklıdır.

[[Uzunyayla atı|Uzunyayla atları]] 1864 yılında Kafkasya’dan Anadolu’ya gelen Kabardey Çerkeslerinin beraberinde getirdikleri atların yetiştirilmesi ile ortaya çıkmış bir at ırkıdır. At ırkları arasında önemli bir yer tutan bu atlar ismini yetiştirildikleri [[İç Anadolu Bölgesi]]'nin [[Uzunyayla]] yöresinden almışlardır. Baş uzunluğu [[Malakan atı]] hariç Anadolu atlarının hepsinden uzun olduğu gibi, Türkiye atları içinde kulak uzunluğunun baş uzunluğuna oranı en küçük olanıdır.

Çerkes at kültürünü habze şekillendirir. Bir kadının veya yaşlının önünden atla geçmek büyük ayıptır. Atlı 30-40 metre kala atından iner, karşılaştığı kişi yürüyorsa saygılı bir şekilde durur ve sağ taraftan geçmesini bekler. Karşılaştığı kişi duruyorsa, atının dizginlerinden tutarak saygılı şekilde yanından geçmesi gerekir. Bir kadınla veya büyükle atın üzerinde oturarak konuşmak ayıptır.

[[Dosya:Circassian cart (A).jpg|thumb|200px|left|Çerkes at arabası, 1876]]
Çerkesler (hem Adığeler hem de Türkiye'de Abaza ortak adıyla anılan Abazin ve Abhazlar) atlara düşkün insanlar olduğu için «[[at hırsızı]]» deyimi onlar için [[pejoratif]] değil, gururlu bir sıfattır. At çalmak yiğitlik sayılır. Çerkesler at çalmayı ("тыгъон, тыгъун") asla hırsızlıktan ("тыгъоныр, тыгъугъэр") saymadılar ve at çalıp getirmeyen delikanlıya da kız vermediler. Abhazlarda da at çalıp getirmeyen delikanlıya kız vermezlerdi. Kafkas-Rus savaşlarında, Çerkesler için en büyük prestij, akınlarla Rus askerlerinin bulunduğu yerleri basıp, oradan onların atlarını almaktır; bu baskınlarda elde edilen ve getirilen atlardan dolayı, zamanla evlenmek isteyen delikanlıların Rus birliklerine baskın yapıp at getirmesi istenmiş; bu yüzden de Türkiye’de böyle bir algı oluşmuştur; biraz da espri konusu yapılarak, biraz da abartılarak “Çerkesler, at hırsızı” denilmiştir; halbuki bu at getirme meselesi, Çerkeslerin cesaretinin bir göstergesidir. Çerkeslerde [[Başlık Parası|başlık]], Kafkasya'da evlenecek gencin sınırı aşıp Ruslardan bir at çalıp getirmesi ve atı kızın dayısı, amcası ya da oğullarından birine vermesi ve böylece yiğitliğini ispat etmesi şekli ile başlamıştır. [[Evliya Çelebi]] 1660’lı yıllarda Çerkes diyarında hırsızlık etmeyenlere, “yiğit değildir” diye kız verilmediğini, bu yüzden, Çerkesistan’da hırsızlığın bir sosyal gerçeklik olduğunu belirterek “öylesine hırsızdırlar ki gözden sürmeyi çalarlar, göz yerinde kalır” biçiminde [[mübalağa]] yapmıştır. Çerkesler için kullanılan "at hırsızı" nitelemesine Türk edebiyatında rastlanmaktadır:

[[Dosya:Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d'aprés nature par le prince G. Gagarine.1.jpg|thumb|150px|right|[[Anapa]] Çerkes kıyafeti]]
[[Dosya:Adyghe Sochi.jpg|thumb|150px|left|Soçi'deki yerel müzede sergilenen Çerkes kıyafetleri]]
[[Dosya:Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d'aprés nature par le prince G. Gagarine.2.jpg|thumb|150px|right|[[Natuhaylar|Natuhay]] Çerkes kıyafeti]]
[[Dosya:Cherkess7.jpg|thumb|150px|left|geleneksel Çerkes kıyafetleri]] 
[[Dosya:Circassians in Israel.Jpg|thumb|150px|left|[[Şapsığlar|Şapsığ]] Çerkesleri, Kfar Kama, İsrail]]
[[Dosya:Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d'aprés nature par le prince G. Gagarine.18.jpg|thumb|150px|right|[[Kabardeyler|Kabardey]] Çerkes kıyafeti]]
[[Dosya:CircassianKama.jpg|thumb|150px|left|Çerkes kaması (къамэ)]]

Geleneksel kadın kıyafetleri çok çeşitli ve süslü olup bölgeye, kabileye, aileye ve sınıfa göre değişir. Ergenliğe adım atışından itibaren evlenene kadar kadınların giydiği [[korse]]/[[sutyen]] ya da "şohtan" keçi ya da kuzu derisinden işlenmiş [[sahtiyan]] denen ince ve yumuşak deriden yapılır ve bunlar biçim, malzeme, kullanım amacı, işlev ve yapılış biçimi yönünden Avrupa korselerinden ayrılır. Bey ve soylu kızları için kırmızı sahtiyan, özgür aileler için de kahverengi sahtiyandan dikilirdi. Şohtanlar gece gündüz giyilir ve yatarken ağaç ya da boynuzdan yapılma küçük çubukları çıkarılıp sabah kalkarken yerlerine takılırdı. Bu şohtan çubukları önden iki adet, arkadan ise sırt kemiklerine denk gelecek şekilde bir adet olurdu. Evlenip başka bir aileye giden kadınlar şohtanlarını çıkarıp birine verirlerdi, zira Çerkeslerde evli ya da dul kadınlar şohtan takmazlar. [[Patiska]] bezden dikilen [[içlik]]/[[fanila]] boyun kısmı alınmış, kolsuz ve diz üstüne uzanacak boyda olan bir iç giysisidir. İçliğin üstüne giyilen [[entari]] kolları uzun ve uçları bolca olup [[ipek]], [[Atlas (kumaş)|atlas]], [[saten]] ve [[basma]] kumaştan dikilir ve en çok işlemeli ipek ve atlas kumaşlar seçilir ve kaftanla aynı renkte olmasına özen gösterilirdi. Entari üzerine giyilen ince belli ve vücudu saran [[manto]] uzun kollu ve kol uçları bölünmüş ve açılır olup düğme ve düğme ilikleri bulunurdu. Mantonun etekleri pileli ve serbest/dalgalanır, boyun yakası dik olup gümüş düğmelerle iliklenirdi. Manto üstüne boynu yakasız [[kaftan]] bel hizasında düğme ve iliklerle düğümlenirdi. Kaftanın kolu kısa olup dirseğe kadar erişmez, kollara yassı kaşık biçimli uzun bir kol eki eklenirdi. Kaftanın ense bölümü ve ön kısmı, eteğin açıldığı bölümler, kaftanın uç ve kol eki kısımlarının üzerleri işlemelidir. Kol eki ile kollarında da altın işlemeli yumuşak süsler bulunurdu. Kaftan üzerinde gümüş düğmelere uygun düşecek bir gümüş [[Kemer (giyim)|kemer]] bulunur, gümüş omuzluk/apolet takılırdı. Kaftanın ön kısmındaki gümüş çiviler bazen büyük olurdu. Gümüş kemer üzerindeki kösteğe/kancaya bağlı dörtgen, üçgen ya da silindir biçimli bir gümüş çanta da bulunurdu. Kadın [[şapka]]ları değişik tiplerde olur. Bayramlık elbiseler daha çok ipek ve kadifeden yapılırdı. Kadın kıyafetlerinde geleneksel renkler olarak nadiren görülen mavi, yeşil ya da parlak tonlar yerine daha çok beyaz, kırmızı, siyah ve kahverengi görülür.

Geleneksel erkek kıyafetleri esas olarak geniş kollu çuha kaftan, gömlek, pantolon, ayakkabı ve [[kalpak]]tan oluşur. Kaftan üzerine bele takılı [[kama]] ve [[kılıç]] bulunurdu. Savaşçılar savaşırken ayakbağı olmaması için kısa kollu kaftan giyerlerdi. Sosyal sınıfına bağlı olarak erkek giyiminde renkler değişkenlik gösterir. Beyaz renk beyler tarafından kullanılırken, soylular kırmızı rengi, köylüler ise gri, kahverengi ve siyah rengi seçerlerdi.

Adığelerin çok değer verdiği ve hepsinin de çok severek dinlediği müzik aletleri Kamıl, Şıç’epşıne ve Pheç’iç'tir.

[[Dosya:Circassian men Kfar Kama.jpg|thumb|200px|right|Pşıne çalan Şapsığ, Kfar Kama, İsrail, 2009]]

Şarkılar (vered/орэд) konularına göre şöyle ayrılır: kahramanlık, tarihî, dinî, hissî, ağıt, saban sürme, hasat, düğün, dans ve diğerleri. Çerkes halk şarkıları temelde insan sesiyle şekillenir ve ezgiye çok seslilik hâkimdir. Çerkeslerde halk yaşamının sözlü efsaneler yoluyla sonraki kuşaklara aktarılmasında köy köy, meclis meclis dolaşan geguak’o/ceguak’o adındaki çok sesli koro ile birlikte yaylı ve telli çalgılar kullanan profesyonel müzik topluluklarının katkısı çok büyük olmuştur.

[[Dosya:Nalmes Tlaparukh.jpg|thumb|200px|right|Dünyaca ünlü Çerkes dans topluluğu "Nalmes"]]
[[Dosya:Qafa.png|thumb|200px|right|Kafe (къафэ)]]
Türkiye Çerkeslerinde esas olarak dört ana dans görülür: wuic, kafe, tleperıfe ve şeşen. Çerkes diasporasının toplu halde yaşadığı Türkiye, Suriye ve Ürdün'de orijinal adını korumuş, ama tarihi vatan olan Kafkasya'da tamamen unutulmuş (ya da bilinmeyen) danslar vardır: "şeşen" dansı en yaygın hızlı dans, "kaşo bğunc" yan dans, "kaşo phenc" ters dans, "şıreç kaşo" üç kişilik dans ...

[[Dosya:Ossetian dancer Alexander Dzusov.jpg|thumb|250px|left|[[Lezginka]] (Şeyh Şamil) oynayan Kabardey Çerkesi]] 

Çerkes yemekleri ("шхынхэр") daha çok et ve süt ürünlerine dayanır, sebzeye itibar etmezler. Çerkesler ekmeği (хьэлыгъу haluğ ekmek) az kullanırlar. Çerkesleri/Adığeleri tanıtan yemekler "şıpsı-p’aste" (щыпс-пӀастэ; soslu et suyu ve kaçamak) ile "şelame-halıjo"’dur (щэлэмэ-хьалыжъо; yağda kızartılmış ve içi peynirle doldurulmuş ince börek). Adiğelerin geleneksel yemekleri et, tahıl ve süt yemeklerinden oluşur. Çerkeslerde yemeğe başlamadan, sofra büyüğünün bir konuşma (dua) yapması adettir.

[[Dosya:Circassian Cuisine P1150712.JPG|thumb|300px|left|Hal'vaz (sağ) ile Mat'za (sol), Şapsığlar, Kfar Kama, İsrail, 2012]]
Tahıl yemekleri ("лэжьыгъэхэкӀ шхынхэр"): [[Çerkes tavuğu]] ya da şipsi (şıpsı "щыпс"): çoğu cevizden bulamayanlar yağda kavrulmuş undan ve bazıları da süt ilave ederek yaparlar. Şipsi daim