Phong vân mạn đàm

## Phong vân mạn đàm (Kỳ 1): Trường Giang cuồn cuộn chảy về Đông, bạc đầu ngọn sóng cuốn anh hùng

Chúng ta biết rằng Trung Hoa là dân tộc ghi chép về lịch sử lâu dài nhất trên thế giới, với khoảng thời gian trên dưới 5000 năm. Điều đặc biệt là, những gì được ghi chép trong suốt 5000 năm đều không hề gián đoạn, trong đó vừa có biên soạn của sử quan, lại vừa có chỉnh lý của dân gian

Kể từ sau triều đại nhà Hán, người Trung Quốc đã lưu lại một truyền thống gọi là “cách đại tu sử” (biên soạn lịch sử của triều đại trước đó). Đó là, hoàng đế sẽ chỉ định viên sử quan ghi chép lại mọi sự kiện lớn phát sinh trong triều đại của mình một cách tường tận, trong đó bao gồm cả tình hình thiên tai, kinh tế, chính trị, quân sự, chế độ quan lại, thậm chí cả lời của các vị đại thần nói với hoàng đế và hoàng đế đáp lại như thế nào, v.v. hết thảy đều được ghi chép lại. Những tư liệu ban sơ nhất này sẽ được cất giữ và bảo quản trong sử quán. Đợi đến sau khi vương triều diệt vong, hoàng đế của vương triều kế tiếp sẽ chỉ định ra những Nho sinh kiệt xuất chỉnh lý những tư liệu ban sơ này để viết thành chính sử của triều đại trước. Quá trình này được gọi là “quan tu chính sử” (chính sử được các sử quan biên soạn lại).

Chúng ta biết rằng, trong Nhị thập tứ sử, tuyệt đại đa số các bộ sách sử đều thuộc về “quan tu chính sử”, trong đó có Tam quốc chí do Trần Thọ sống vào thời Tây Tấn biên soạn, Tân Đường Thư, Tống sử, Nguyên sử, Minh sử, v.v. đều là sử sách đã được biên soạn lại.

Ngoài “quan tu chính sử” thì còn có các sử sách do một vài nhân sĩ trong dân gian tự mình biên soạn. Điển hình nhất là bộ Sử ký do Tư Mã Thiên sống vào đời nhà Hán viết, đây là việc mà bản thân ông muốn làm chứ không phải do Hán Vũ đế chỉ định, bởi phụ thân của Tư Mã Thiên chính là Thái sử quan. Trước lúc lâm chung, phụ thân đã nắm lấy tay thỉnh cầu ông hãy hoàn thành bộ Sử ký này. Tư Mã Thiên đã khóc mà đáp ứng lời dặn dò của phụ thân.

Về sau, Tư Mã Thiên đã đem lịch sử từ thời Hoàng Đế đến niên đại Hán Vũ Đế mà ông đang sống, chỉnh lý thành một bộ thông sử gọi là ‘thể kỷ truyện’ (một thể loại viết sử truyền thống của Trung Quốc: “Kỷ” là bản kỷ của đế vương; “truyện” là các truyện của các nhân vật khác). Sử ký cũng chính là bộ sử thuộc thể kỷ truyện đầu tiên của Trung Quốc. Ngoài ra, vào thời Bắc Tống có một đại văn học gia tên là Âu Dương Tu, bộ Tân Ngũ Đại sử của ông cũng là một trong Nhị Thập Tứ sử, thuộc về sử sách do tự cá nhân biên soạn.

Trung Quốc có hai cách viết sử chủ yếu, một là “thể kỷ truyện”, và một là “biên niên thể”.

Thế nào gọi là “thể kỷ truyện”? “Kỷ” chính là “bản kỷ”, “Truyện” chính là “liệt truyện” (một loạt các câu chuyện). Nói một cách đơn giản, kỷ truyện là ghi chép lại các câu chuyện của nhân vật. Về cơ bản, mỗi một “bản kỷ” hoặc “liệt truyện” trong Sử ký đều là chuyện kể về một hoặc nhiều nhân vật. Ví như Tần Thủy Hoàng bản kỷ chính là những câu chuyện liên quan đến Tần Thủy Hoàng, Hạng Vũ bản kỷ là các câu chuyện được nói về Hạng Vũ, Lão Tử Hàn Phi liệt truyện là về Lão Tử và Hàn Phi Tử. Lấy nhân vật làm trung tâm để tiến hành sáng tác gọi là thể bản kỷ, chính là sáng tạo của Tư Mã Thiên.

Vậy còn “biên niên thể”? Đây là thể loại sách sử truyền thống của Trung Quốc, biên tập sự việc theo thứ tự ngày, tháng, năm. Ví dụ như Tả truyện là do Tả Khưu Minh sống vào thời Xuân Thu viết. Sử sách biên niên thể không lấy nhân vật làm trung tâm, mà lấy niên đại làm trung tâm để sáng tác, ví như năm nào đó đã phát sinh sự việc gì, năm nào đó đã phát sinh sự kiện gì, v.v. Sau này còn có một số phương thức ghi chép sử sách phi chủ lưu, ví như Quốc Ngữ là dạng ký ngôn (ghi chép lại lời nói của nhân vật), Chiến Quốc sách là thuộc về quốc biệt thể, chính là ghi chép lại lịch sử của một quốc gia. Về sau còn xuất hiện một loại nữa gọi là thể “Kỷ sự bản mạt”, chính là phương thức lấy sự kiện làm trung tâm để viết sử.

Sử ký mà Tư Mã Thiên viết, khoảng cách lịch sử là 3000 năm, đây thật là con số không thể nghĩ bàn. Chúng ta biết bộ sử sách đầu tiên ở Tây phương là của Herodotos – người được hậu thế tôn vinh là ‘cha đẻ của môn sử học’. Tác phẩm của ông mang tên Historiai là bộ sách ghi chép về cuộc chiến tranh giữa Ba Tư và Hy Lạp cổ đại, khoảng cách thời gian cũng không vượt quá 50 năm. Herodotos đã ghi chép lại lịch sử của khoảng thời gian 50 năm, và được tôn vinh là người cha của sử học, khai sáng nên việc ghi chép lịch sử. Về sau còn có Thucydides viết quyển Lịch sử chiến tranh Peloponnesus, tường thuật lại cuộc chiến trên bán đảo Ponnesus, khoảng cách thời gian cũng chỉ là hai mươi mấy năm. Còn Sử ký, với khoảng cách lịch sử 3000 năm, đã vượt xa bộ sách Historiai và Lịch sử chiến tranh Peloponnesus từ 60 đến 100 lần. Vậy nên, lịch sử Trung Quốc có được những ưu thế mà rất nhiều tư liệu ghi chép của Tây phương không thể so sánh được.

Hơn nữa khi biên soạn sách sử, Tư Mã Thiên không chỉ vỏn vẹn ghi chép lại một số sự kiện hoặc đối thoại, mà còn có liên quan đến rất nhiều lĩnh vực khác như thiên văn, thủy lợi, lễ nghi, âm nhạc… và có mức độ chi tiết tường tận, ví như nói nơi này sản xuất ra những mặt hàng gì, rồi sau đó tình hình hoạt động thương nghiệp như thế nào, bao gồm cả bách gia chư tử, tư tưởng triết học của họ, v.v. Vậy nên, những ghi chép lịch sử của Trung Quốc là một pho sử sách mang tính tổng hợp, chứ không đơn giản chỉ là ghi chép một vài sự tình hay đối thoại. Giống như trong Sử ký, “Thiên quan thư” là nói về mối quan hệ đối ứng giữa trình tự sắp xếp của nhật nguyệt tinh tú trên trời với con người và sự việc trên mặt đất, “Hà Cừ thư” là những ghi chép liên quan đến phương diện thủy lợi. Vậy nên, lịch sử của Trung Quốc rất có tính hệ thống và tính tổng hợp.

Hơn nữa, Sử ký không chỉ là lịch sử Trung Quốc mà còn bao gồm cả những quốc gia khác hoặc các dân tộc thiểu số mà người Trung Quốc đương thời có thể tiếp xúc đến. Ví như nói, Đại Uyển liệt truyện chính là lịch sử của nước Đại Uyển ở Tây vực, Tây Nam Di liệt truyện là lịch sử của các dân tộc thiểu số sống ở vùng tây nam Trung Quốc, Triều Tiên liệt truyện là lịch sử của bán đảo Triều Tiên. Vậy nên, Sử ký không chỉ là một bộ lịch sử tổng hợp, hệ thống, mà còn là thông sử mang tính thế giới thời bấy giờ.

Bộ sử sách biên niên thể dài nhất của Trung Quốc tên Tư Trị Thông Giám là do Tư Mã Quang sống vào thời Bắc Tống viết. Mục đích của Tư Mã Quang khi viết Tư Trị Thông Giám là khác với Tư Mã Thiên: Tư Mã Thiên là vì để “thăm dò mối quan hệ giữa trời và người, am hiểu hết mọi sự đổi thay từ xưa đến nay, và biến nó thành ngôn luận của một nhà”, còn mục đích của Tư Mã Quang viết là để chỉ bảo hoàng đế trị lý quốc gia như thế nào.

Reference: Phong vân mạn đàm (Kỳ 1): Trường Giang cuồn cuộn chảy về Đông, bạc đầu ngọn sóng cuốn anh hùng

## Phong vân mạn đàm (Kỳ 35): Vì sao Thương Ưởng muốn bách tính đều trở thành ‘gian dân’?

Cơ sở triết học của Pháp gia là “Tính ác luận”

Pháp gia có một cơ sở triết học, khái quát lên chỉ có ba chữ, chính là “Tính ác luận” (bàn luận về tính ác của con người). Bản tính con người là thiện hay là ác thì có rất nhiều tranh luận giữa các gia phái trong thời kỳ Chiến Quốc. Đối với chúng ta mà nói, nhân tính thiện hay nhân tính ác, nó thuộc về vấn đề triết học; nhưng thời đó, đây là một vấn đề chính trị hết sức rõ ràng bởi vì nó liên quan đến việc cai trị dân chúng trong quốc gia đó như thế nào. Nếu nhân tính thiện thì có một bộ phương pháp tương ứng, nếu nhân tính ác thì có một bộ cách thức cai trị khác.

Reference: Phong vân mạn đàm (Kỳ 35): Vì sao Thương Ưởng muốn bách tính đều trở thành ‘gian dân’?

## Dùng hình phạt tàn khốc điều hành quốc gia có phải là cách trị nước thông minh ?

Có nhận xét rất hữu lý: “Lần đầu, Công Tôn Ưởng thuyết Tần Hiếu Công về Đế thuật. Ông vua nuôi mộng bá chủ này vừa nghe vừa ngủ gật. Miếng mồi ĐẠO nghe chán ngắt. Lần kế, Ưởng thuyết về Vương thuật. Vua nghe rất lơ là, vào tai này ra tai kia. Miếng mồi ĐỨC nghe đỡ hơn nhưng cũng không hợp ý. Lần chót, Ưởng thuyết về Bá thuật. Vua nghe rất hào hứng. Miếng mồi QUYỀN hấp dẫn quá”.

Nội dung của “biến pháp” mà Ưởng ban hành là một hệ thống chặt chẽ (định đô, chia huyện quản lý, mở đất, định thuế, trọng giàu, khuyến khích lấy đầu giặc được thưởng…)

Đặc biệt là chính sách: CẤM GIAN. Theo đó, cứ năm nhà gọi là bảo, mười nhà gọi là liên. Một nhà có lỗi thì chín nhà phải tố cáo, nếu không tố cáo thì mười nhà cùng phải tội chết chém ngang lưng. Ai biết cáo tỏ sự gian thì cũng coi như là đánh được quân giặc, cũng được trọng thưởng: cáo tỏ một đứa gian thì được một cấp. Các nhà hàng cơm cho người ngủ trọ, người trọ đều phải có giấy khám xét, nếu không thì không được cho trọ. Phàm dân, hễ một người có tội thì cửa nhà đều phải tịch biên sung công.

Ưởng bắt mỗi người đều phải có một cái thẻ, tên chữ là “Bằng cứ”, dùng để kiểm soát nhất cử nhất động của từng người dân trong nước. Không ai được tự ý dời chỗ ở, ai chứa chấp người không có thẻ Hộ khẩu (mặc định bị quy là kẻ gian) cũng bị tội chém ngang lưng.

Những chính sách hà khắc của Ưởng khiến mọi người khen chê, Ưởng cho bắt tất cả đi đày. Thế tử sẽ kế vị vua tỏ phản ứng Ưởng cho bức hại hai người thầy: kẻ thì xẻo mũi, người thì thích chữ vào mặt.

Ưởng đã tạo ra một nền thái bình chứa đựng nhiều sóng ngầm. Người ta không dám ăn cắp, không dám nói chuyện… Bởi tất cả đều có sẵn hình phạt. Nền kinh tế phát triển trên cơ sở bức hại, mệnh lệnh. Người ta sợ mà chấp hành chứ không tự nguyện.

Thương Ưởng nói: Trước kia tập tục ở Tần bắt chước theo bọn Nhung, Địch; cha con không phân biệt, cùng ở chung một nhà. Nay ta thay đổi cách dạy dỗ làm cho con trai con gái phân biệt, xây dựng cung điện to lớn cũng như ở nước Lỗ, nước Vệ. Người xem ta cai trị nước Tần với Ngũ Cổ đại phu thì ai giỏi hơn?

Triệu Lương nói: Một nghìn tấm da dê không quý bằng cái nách của một con cáo, một nghìn người vâng dạ, không bằng một người nói thẳng. Vua Vũ nhờ bầy tôi nói thẳng nên thịnh vương, vua Trụ nhà Ân vì bầy tôi a dua nên mất. Nếu ngài không cho Vũ Vương là không phải, thì tôi xin nói thẳng suốt ngày mà ngài đừng trị tội tôi. Như thế có được không?

Thương Quân nói: Tục ngữ có câu: “Lời nói trau chuốt là phù hoa, lời nói ngay là thành thật, nói khó nghe là thuốc, nói ngọt là bệnh tật”. Nếu ông quả thực chịu suốt ngày nói điều thẳng, thì đó là thuốc cho Ưởng này, Ưởng phải thờ ông làm thầy, lẽ nào ông lại chối từ?

Triệu Lương nói: Ngũ Cổ đại phu là người nhà quê ở đất Kinh, nghe tin Tần Mục công hiền, muốn được yết kiến, đi không có tiền, tự bán mình cho người khách ở Tần, mặc áo cộc chăn dê. Được chẵn một năm, Tần Mục công biết đến, cất nhắc từ dưới miệng trâu mà đặt trên đầu trăm họ, nước Tần không ai dám oán trách. Làm tể tướng nhà Tần sáu bảy năm, phía đông đánh Trịnh, ba lần lập vua nước Tấn, một lần cứu họa nước Sở, thi hành giáo hóa ở trong bờ cõi, làm cho người đất Ba đến nộp đồ cống, Đức ban ra các chư hầu và các rợ Nhung đều theo phục.

Do Dư nghe vậy, đến cửa thuyết xin yết kiến. Ngũ Cổ đại phu làm tể tướng nước Tần, lúc mệt không ngồi xe, lúc nắng không che lọng, đi ở trong nước không có xe tùy tùng, không có người mang giáo mác hộ vệ, công lao ghi vào sử sách, Đức hạnh lưu lại đời sau. Khi Ngũ Cổ đại phu chết, trai gái nước Tần chảy nước mắt, trẻ con không ca hát, người giã gạo không hò, Đức của Ngũ Cổ đại phu là như thế.

Nay ngài yết kiến vua Tần nhờ người tôi yêu là Cảnh Giám tiến cử, đó không phải là cách để có danh dự. Ngài làm tể tướng không lo đến trăm họ mà lại ra sức xây cung khuyết, không phải là cách lập công. Về mặt hình phạt thì chạm vào mặt sư phó của thái tử, dùng hình phạt nặng nề để tàn hại nhân dân, như vậy là cách nuôi oán chất họa. Tự mình tu Đức để giáo hóa dân, thì sâu hơn mệnh lệnh, dân bắt chước người trên, thì nhanh hơn pháp luật.

Nay ngài lập uy quyền một cách trái, biến pháp một cách sai đã tám năm nay; ngài lại giết Chúc Hoan và chạm vào mặt Công Tôn Giả. Kinh Thi nói: “Ai được nhân tâm thì hưng thịnh, ai mất nhân tâm thì tan vỡ”. Mấy việc trên đây không phải là việc thu được nhân tâm. Khi ngài đi ra xe tùy tùng có hàng chục xe đi theo mang áo giáp, người khỏe mạnh xương sườn liền nhau cùng ngồi tham thặng, kẻ cầm giáo mác chạy hộ vệ bên xe. Nếu thiếu một trong những điều này là ngài không đi.

Kinh Thư nói: “Ai cậy vào Đức thì sẽ hưng thịnh, ai cậy vào sức thì sẽ mất”. Ngài đang nguy như hạt móc buổi sáng, thế mà lại còn muốn sống lâu sao được? Tại sao ngài không trả lại mười lăm ấp, vui làm vườn ở nơi xa, khuyên vua Tần cất nhắc kẻ sĩ ở ẩn trong núi sâu, nuôi người già, hỏi thăm người cô. Kính bậc cha anh, sắp xếp những người có công, tôn những người có Đức, như thế may ra có thể an được chút ít. Nếu ngài còn tham cái giàu có ở ấp Thượng, ấp Ư, chất chứa điều oán giận của trăm họ thì một khi vua Tần rời bỏ tân khách mà không ra triều, người nước Tần bắt ngài là sự hiển nhiên, điều nguy vong có thể đứng nhón chân mà đợi!

Thương Quân không nghe theo”.

Thời đại hôm nay người ta sùng bái pháp luật. Coi như đó là tiêu chí tất nhiên của một quốc gia văn minh, phát triển. Người ta công kích hết lời về cái lạc hậu của nền chính trị dùng Đức và quy cho nó phong kiến. Thực ra, nhìn hành trình của Pháp Gia đi, thấy nhân quả báo ứng đáng sợ. Càng Pháp trị, con người càng thâm hiểm, gian manh và tàn bạo…

Reference: Dùng hình phạt tàn khốc điều hành quốc gia có phải là cách trị nước thông minh?

## Giúp Tần Thủy Hoàng thống nhất thiên hạ, tại sao Lý Tư lại có kết cục thảm khốc?

Thứ tư, Lý Tư đề xướng và tham gia xây dựng pháp luật nhà Tần. Luật của nhà Tần là một trong những luật nghiêm khắc nhất trong lịch sử. Có thể lấy Khởi nghĩa ở làng Đại Trạch ra làm ví dụ, chỉ cần làm chậm thời hạn công trình, cho dù trên đường có gặp phải thiên tai hay không, người phạm tội đều bị kéo đi chặt đầu.

Từ đó có thể thấy pháp luật nhà Tần nghiêm khắc tới mức độ nào. Có được luật hình sự tàn khốc như vậy, hiển nhiên có một phần công rất lớn của Lý Tư.

Từ đó có thể thấy pháp luật nhà Tần nghiêm khắc tới mức độ nào. Có được luật hình sự tàn khốc như vậy, hiển nhiên có một phần công rất lớn của Lý Tư.

Những kiến nghị được Lý Tư đề ra, cùng với những biện pháp được ông thực thi nhằm mục đích gì? Câu trả lời, đó là để xây dựng nên một "Hoàng đế" xưa nay chưa từng có.

Danh xưng "Hoàng đế" được Tần Thuỷ Hoàng tự lấy cho mình, bởi Tần Thuỷ Hoàng cho rằng mình còn vĩ đại hơn cả Tam Hoàng Ngũ Đế thời thượng cổ được người đời ca tụng và tôn sùng, nên đã rút ra mỗi bên một chữ, ghép lại thành "Hoàng đế".

Nhưng Tần Thuỷ Hoàng chỉ sửa một danh xưng, còn người gán nội dung và đưa ra lời chú giải cho danh xưng này là Lý Tư. Nhờ những biện pháp của mình, Lý Tư đã giúp Tần Thuỷ Hoàng thể hiện được hình tượng "Hoàng đế" lớn nhất thiên hạ, bản lĩnh xuất chúng, muốn gì làm nấy, lời nói có trọng lượng, quyền lực vô biên, khiến Hoàng đế trở thành một người hoàn toàn không có trói buộc.

Sau khi Lưu Bang lên làm Hoàng đế, ông còn chưa hiểu hết được bản chất xung quanh hai từ Hoàng đế. Khi quần thần vào chầu, vẫn cười đùa trong điện. Sau đó Tiêu Hà lấy được kha khá sách cổ từ trong cung nhà Tần, ông đã nói với Lưu Bang rằng làm Hoàng đế cần phải thế nào. Từ đó về sau, Lưu Bang mới bắt đầu chém giết mạnh tay.

một người không bị trói buộc, ông đã không nhận ra một phiền phức lớn, đó là Hoàng đế tuy là Hoàng đế, nhưng vẫn là người và người này có thể sẽ bị người khác khống chế.

Sau khi Tần Thuỷ Hoàng băng hà, Tần Nhị Thế đã bị thái giám Triệu Cao khống chế. Triệu Cao cùng Tần Nhị Thế chơi đùa, chọc Tần Nhị Thế vui vẻ, lấy được lòng tin tuyệt đối của Tần Nhị Thế, đem mọi việc trong triều giao hết cho ông ta. Vậy là Triệu Cao đã khống chế được Tần Nhị Thế.

Reference: Giúp Tần Thủy Hoàng thống nhất thiên hạ, tại sao Lý Tư lại có kết cục thảm khốc?