Sołectwo Uścikowo

## Uścikowo w czasach prehistorycznych i antycznych

Tereny w pobliżu Uścikowa były zamieszkane już w okresie
środkowego neolitu (3500 – 2500 lat p.n.e.). Pojawiły się wówczas grupy ludzi,
którzy reprezentowali kulturę pucharów lejkowatych (dzbany z jednym uchem,
niewielkie flasze z kryzą, duże workowate naszynia zasobowe). Podstawą
funkcjonowania tych ludów była gospodarka rolna oraz hodowla zwierząt domowych.
Wczesne osady rolnicze z tego okresu odkryto na terenie Niemieczkowa, Obornik,
Rudkach, Sławienku, Uścikowie oraz Popówku. Z epoki młodszego neolitu ujawniono
na terenie Uścikowa zabytki kultury ceramiki sznurowej, której cechą
charakterystyczną były zdobienia wykonane przy użyciu sznura odciskanego na
ceramice. Ludność z tego okresu zajmowała się hodowlą, zbieractwem oraz
łowiectwem. W epoce brązu (1450 – 1200 r. p.n.e.) wyodrębniła się
kultura przedłużycka, zwana również kulturą mogiłową, a ceramikę z tego okresu
odkryto m.in. w Uścikowie. Kolejne stanowisko archeologiczne odkryte na terenie
wsi pochodzi z okresu oddziaływania na tym terenie kultury łużyckiej, która
przypada na okres środkowej i młodszej epoki brązu (XIII w. p.n.e. - X w.
p.n.e.) oraz wczesnej epoki żelaza (VIII w. p.n.e. - V w. p.n.e.). Warto
podkreślić, że z tego okresu pochodzi również osiedle w Biskupinie. Kolejne
znaleziska archeologiczne przypadają na okres oddziaływania kultury pomorskiej
przypadającej na okres epoki żelaza od VII – III w. p.n.e. Na terenie Uścikowa
odkryto również grób rodzinny w kształcie skrzyni wyciosanej z płyt piaskowca
przypadający na okres V w. (kultura wschodniopomorska lub kultura grobów
skrzynkowych). Ponadto, na terenie Uścikowa odkryto również zabytki z okresu
wpływów rzymskich, który przypada na okres od V w. p.n.e. do IV w. n.e., kiedy
to tereny dzisiejszej Polski objęte były oddziaływaniem Imperium Rzymskiego w
zakresie zdobyczy technologicznych i rozwiązań kulturowo-społecznych. Na
terenie Uścikowa występują również stanowiska archeologiczne z okresu wczesnego
średniowiecza

## Uścikowo w czasach średniowiecza

Pierwsze wzmianki o Uścikowie pojawiły się w późnym
średniowieczu. Miejscowość stanowiła własność księcia, a następnie króla
polskiego, z której część podatków przekazywana była na utrzymanie urzędu
wójtowskiego w Obornikach, a pozostała część dla starosty obornickiego, który
zarządzał królewskim majątkiem na ziemi obornickiej. Pierwsza potwierdzona w
źródłach historycznych wzmianka o Uścikowie pochodzi z 1356 roku, kiedy
urzędnik królewski wójt miasta Oborniki Maciej uposażył kościół św. Ducha w
Obornikach w podatki z Uścikowa. Wiadomo również, że w 1388 roku Uścikowo
wchodziło w skład opola chojnickiego. W tym czasie wioska wchodziła w skład
wójtostwa obornickiego i starostwa niegrodowego obornickiego i była przedmiotem
licznych transakcji.

## Uścikowo w 1795 roku

Jednym z największych i najbardziej tragicznych w skutkach
był konflikt polsko-szwedzki (1655-1660), który spowodował ogromne straty w
sferze gospodarczej, społecznej, kulturowej i mentalnej. Był to szczególnie
trudny okres dla państwa polsko-litewskiego, w tym również dla mieszkańców
Uścikowa. Grasujące na terytorium kraju oddziały brandenburskie oraz szwedzkie
dokonywały licznych spustoszeń i grabieży. W tym czasie obce wojska zburzyły
zamek starościński w Obornikach i dokonywały licznych gwałtów oraz nadużyć
względem tutejszej ludności. Wg niektórych źródeł, wojska
szwedzko-brandenburskie miały się okopać na terenie obecnej Kalwarii
obornickiej położonej na wzgórzu w Bogdanowie niedaleko Uścikowa, a dowodem na
to miały być szańce, których ślad pozostał jeszcze w połowie lat 20. XX wieku. W
wyniku budowy Kalwarii obornickiej, zostały one zasypane, a teren wyrównany w
1928 roku. Z tego też miejsca wojska szwedzko-brandenburskie miały uderzyć na
miasto Oborniki w 1656 roku, a następnie wspólnie z protestancką częścią
społeczeństwa dokonywały zbrojnych najazdów na okoliczne wioski.   Z *Lustracji województw wielkopolskich i*
kujawskich *przeprowadzonych w*
latach 1659-1665 w
majątkach królewskich, wynika, że po „potopie szwedzkim” w Uścikowie żyło tylko
3 kmieci oraz 1 karczmarz.

W latach 1756-1763
toczyła się w Europie wojna siedmioletnia, której Rzeczpospolita była
neutralnym świadkiem, jednakże przez terytorium kraju maszerowały liczne armie,
w tym wojska pruskie i rosyjskie. W tym okresie Prusacy wykorzystując położenie
miasta Oborniki chcieli stoczyć jedną z kluczowych dla wojny bitew, jednakże
generał Wilhelm von Fermor kazał na skraju Berdychowa, które obecnie stanowi
część Uścikowa, usypać szańce i okopać się wojskom rosyjskim.

W XVIII wieku Uścikowo
nadal należało do starostwa niegrodowego obornickiego i wchodziło w skład
majątku królewskiego. Zniszczenia wojenne, choroby, pożary spowodowały, że cała
ziemia obornicka wyludniła się. Staraniem starosty obornickiego Bogusława
von Unruga h. własnego doszło do założenia osad olęderskich m.in. w Słonawach i
na skraju Uścikowa. Z czasem nowa osada położona nad Wartą przekształciła się w
oddzielną osadę tworzoną przez ludność ewangelicką – niem. *Uschikowo Hauland*, a obecnie Uścikówiec. Co istotne, w 1724 roku w
Uścikowie Bogusław von Unrug wydał przywilej dla ludności żydowskiej w Obornikach.

## Uścikowo w poł. XIX wieku

Kasper
Rogaliński h. Łodzia, poseł województwa poznańskiego na sejm konwokacyjny,
który podpisał manifest uznający odbywający się w obecności wojsk rosyjskich
sejm za nielegalny, elektor Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku z
województwa poznańskiego i poseł na sejm koronacyjny 1764 roku z województwa
kaliskiego; w 1775 roku uzyskał zgodę króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego
na zamianę dóbr prywatnych na królewszczyznę obornicką. Od tego momentu
królewski majątek obornicki wraz z Uścikowem stały się prywatną własnością
szlachecką. Jednakże nie na długo.

## Uścikowo w czasie zaboru pruskiego (1793 - 1919)

W styczniu 1793 roku wojska pruskie
wkroczyły na teren Wielkopolski. Na mocy traktatu rozbiorowego z dnia 23
września 1793 roku, ziemia obornicka, w tym Uścikowo, znalazło się w granicach
Królestwa Prus. Utworzono wówczas Prusy Południowe, składające się z
Departamentu poznańskiego, w skład którego wszedł nowoutworzony powiat
obornicki na czele którego stanął August Brause ze Słopanowa. Stolicą powiatu
zostały Oborniki, w których zlokalizowano kilka ważnych urzędów. Władza pruska
nie zaakceptowała zamiany obornickich dóbr królewskich na prywatne rodu
Rogalińskich i cofnęła decyzję króla polskiego. Jednocześnie uchwalono nowe
urzędy, które objęły zarząd nad dobrami królewskimi w Obornikach, Bogdanowie,
Kowanowie, Kowanówku, Dąbrówce Leśnej i Uścikowie. Ziemie te należące od tej
pory do rządu pruskiego były dzierżawione do czasu powstania Komisji
Kolonizacyjnej w II poł. XIX wieku. Dzierżawcami w Uścikowie była rodzina
Panceram, a następnie Zedtwitz oraz Krieger. Ernst von Zedtwitz, który mieszkał
w Uścikowie, szczególnie mocno przysłużył się sprawie niemieckiej w obszarze
zwalczania polskości. W czasie Wiosny Ludów w 1848 roku skupił wokół siebie
ważniejsze osobistości powiatu obornickiego i podjął działania mające na celu
przeciwdziałanie rozwojowi powstania na terenie powiatu. Otwarcie występował
przy tym przeciwko rodzinie Turnów h. Trzy Kotwice z Objezierza oraz mjr
Mikołajowi Dobrzyckiemu h. Leszczyc z Bąblina, który był głównodowodzącym
zrywem powstańczym w Obornikach i najbliższej okolicy. Za swoją antypolską
postawę, baron z Uścikowa został znienawidzony przez Polaków do tego stopnia,
że w okresie 1848-1849 roku nieznani sprawcy podłożyli ogień pod zabudowania
gospodarcze przyczyniając się do upadku gospodarczego Ernsta von Zedtwitza,
który w niedługim czasie osiadł w Obornikach, a dzierżawę ziemi w Uścikowie
przejął Krieger. Sam Ernest Krieger dzierżawił ziemię w Uścikowie do 1906 roku,
kiedy Komisja Kolonizacyjna odkupiła od niego ziemię dzieląc ją następnie na
działki. W miejscu dworku powstał budynek szkolny dla dzieci wyznania
ewangelickiego. Nowo utworzone działki zostały sprzedane osadnikom niemieckim
wyznania protestanckiego, co wpisywało się w politykę germanizacyjną II poł.
XIX wieku. W tym samym czasie zmieniono również nazwe Uścikowo na *Uschikowo*, a ostatecznie na *Neuendorf*.

W
okresie od 1807 roku do 1815 roku, Uścikowo i cała ziemia obornicka wchodziła w
skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona Bonapartego, Uścikowo
ponownie znalazło się w granicach państwa pruskiego wchodząc w skład Wielkiego
Księstwa Poznańskiego (1815 – 1848), a później prowincji poznańskiej (1848 –
1919). W tym czasie Uścikowo zachowało swój polski charakter, a pobliski Nowy
Folwark był intensywnie zasiedlany przez gospodarzy niemieckich. Pierwsze znane
plany obu wsi pochodzą z 1795 roku.

Okres
zaboru pruskiego to czas wytężonej pracy na rzecz utrzymania stanu posiadania
wobec zagrożenia ze strony pruskiego rolnictwa, przemysłu oraz procesu
kolonizacyjnego. Lepiej zorganizowane niemieckie osady i gospodarstwa rolne
były bardziej efektywne, niż ich polskie odpowiedniki. Zacofanie gospodarcze
wsparte jednocześnie procesem uwłaszczenia chłopów w Wielkopolsce, które
negatywnie odbiło się na zdolności stanu chłopskiego do zarządzania własnym
gospodarstwem, doprowadziło do upadku wielu polskich gospodarstw. Dodatkowo rozwój
przemysłu przyczynił się jednocześnie do migracji ludności wiejskiej do miast.
Czynniki te spowodowały, że część rolników z Uścikowa zaczęła odsprzedawać
swoje gospodarstwa, w tym również Komisji Kolonizacyjnej przez mieszkańców
znanej, jako niemiecki bank ziemski. Zagrożenie osłabieniem polskości Uścikowa
spowodowało podjęcie kroków mających na celu wzmocnienie polskiego stanu
posiadania poprzez podniesienie świadomości ekonomicznej, walkę z
analfabetyzmem i wzmocnieniem poczucia tożsamości. Mieszkańcy Uścikowa zaangażowali
się w działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych, a także Kółka Rolniczego w
Obornikach, gdzie byli nie tylko członkami zwykłymi, ale wchodzili również w
skład Zarządu tych organizacji. Członkowie Koła Rolniczego w Obornikach
przeprowadzali wizytację gospodarstw rolnych Polaków i wskazywali na
uchybienia, które należało poprawić. Organizowano również wycieczki na
gospodarstwa wzorowe, odczytywano referaty, zapoznawano rolników z nowościami
technicznymi, nowoczesnymi metodami upraw i hodowli, a także kształcono w
zakresie ekonomii i finansów.

W
okresie zaboru pruskiego mieszkańcom Uścikowa i Berdychowa udało się obronić
polski charakter wiosek, pomimo wzmożonej działalności Komisji Kolonizacyjnej.
Natomiast pobliski Nowy Folwark (później Uścikowo Folwark), którego początki
sięgają XVIII wieku, od samego początku był poddawany kolonizacji niemieckiej.
Niemieccy osadnicy budowali gospodarstwa rolne, w których do prac zatrudniali
polskich chłopów. Sprzyjające dla pierwiastka niemieckiego warunki spowodowały,
że w II poł. XIX wieku powstały jeszcze dwa większe gospodarstwa rolne, które
nazywano *Neuenvorwerk II* i *Neuenvorwerk III.* Po odzyskaniu
niepodległości w Nowym Folwarku mieszkało jeszcze wiele rodzin niemieckich,
które postanowiły pozostać na miejscu. Pamięć o nich wciąż jest żywa wśród
najstarszych członków społeczności lokalnej.

Poza
działalnością społeczną i gospodarczą, mieszkańcy Uścikowa w dobie germanizacji
czynnie uczestniczyli również w walkach zbrojnych, np. w 1848 roku, a także
podczas Powstania Wielkopolskiego w 1918 – 1919 roku na froncie północnym w
okolicy Chodzieży, Czarnkowa i Szubina, gdzie przyczynili się do zdobycia
pociągu pancernego. Następnie dość licznie zasilili szeregi Straży Ludowej,
która w początkowej fazie była formacją odpowiedzialną za zapewnienie
bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie Obornik i okolicy, a później
stanowiła wojska Obrony Krajowej. Ponadto mieszkańcy Uścikowa w czasie
Powstania Wielkopolskiego walczyli o oswobodzenie Poznania przyczyniając się m.in.
do zdobycia lotniska wojskowego „Ławica”. Wielu mieszkańców Uścikowa zostało
odznaczonych Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym.

## Uścikowo w okresie II Rzeczypospolitej (1919 - 1939)

Po
odzyskaniu niepodległości przystąpiono do odbudowy zniszczonej wioski i ważnych
obiektów. Nowe władze polskie wydały rozporządzenia, na mocy których w
Uścikowie zorganizowano szkołę powszechną dla dzieci katolickich z Uścikowa,
Uścikówca, Berdychowa i okolic, podczas gdy dotychczasową szkołę katolicką w
pobliskim Uścikówcu przekształcono w szkołę dla dzieci ewangelickich z Uścikowa
i Uścikówca. Przywrócono również polską nazwę wsi *Uścikowo*. W okresie międzywojennym na terenie Uścikowa działało 10
organizacji społecznych i uczniowskich, a główną siedzibą większości z nich był
budynek szkolny. Odnotowano, że na terenie Uścikowa działał Związek Strzelecki,
Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych (TPBPSP) ZHP, PCK,
LOPP, Stowarzyszenie OSP Uścikowo, Koło Włościanek, Stowarzyszenie Młodzieży
Polskiej, Spółdzielnia uczniowska i wiele innych. Mieszkańcy Uścikowa zaangażowali
się w budowę kalwarii obornickiej w Bogdanowie, a także w budowę Biblioteki
Gromadzkiej i Domu Ludowego w Uścikowie. Wspierali również Fundusz Obrony
Narodowej oraz inicjatywę zakupu samolotu dla wojska polskiego „Kobieta
Wielkopolska”. Po wojnie w szkole w Uścikowie powołano stowarzyszenie
„Odbudujemy Warszawę”, które zbierało fundusze na odbudowę zniszczonej stolicy.

W
okresie międzywojennym doszło również do połączenia Uścikowa, Nowego Folwarku i
Berdychowa w jeden okręg wiejski zarządzany przez jednego sołtysa, co
powodowało liczne konflikty pomiędzy mieszkańcami Uścikowa a Nowego Folwarku.
Co istotne, pozostawione majątki niemieckie po 1919 roku były zasiedlane przez
polskich osadników z zaboru austriackiego, rzadziej z rosyjskiego. Dzięki
takiemu zabiegowi udało się wzmocnić pierwiastek polskości, jednak po wybuchu
II wojny światowej znaczna część nowych mieszkańców Uścikowa i Nowego Folwarku
została przymusowo wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa. Pozostali na
miejscu mieszkańcy byli zmuszeni do przymusowej pracy na gospodarstwach rolnych
niemieckich gospodarzy albo wysłani w głąb III Rzeszy.

## Uścikowo w okresie Polskiej Ludowej (1944 - 1989)

Po
wojnie do Uścikowa powrócili wysiedleni mieszkańcy, a Nowy Folwark opróżniony z
niemieckich

mieszkańców został poddany osadnictwu polskiemu. Wznowiono również
pracę OSP Uścikowo i Koła Włościanek, które przekształcono w Koło Gospodyń
Wiejskich. Szkoła Powszechna w Uścikowie zakończyła swoją działalność w latach
80. XX wieku. W 1985 roku mieszkańcy w czynie społecznym podjęli decyzję o
budowie nowej świetlicy wraz z remizą OSP, którą ukończono w 1995 roku.

## Uścikowo współcześnie

Od 2010
roku na bieżąco budynki te są modernizowane i dostosowywane do potrzeb
społeczności lokalnej. Co istotne, nowe powojenne osadnictwo na terenie Nowego
Folwarku i Uścikowa przyczyniło się do dużego przyrostu ludności, a kolejna
fala osadnicza po 2010 roku spowodowała, że sołectwo Uścikowo stało się jedną z
większych miejscowości w gminie Oborniki, które w chwili obecnej liczy około
1000 mieszkańców. W 2016 roku Uścikowo obchodziło jubileusz 660 lat istnienia,
a OSP Uścikowo 80 lat funkcjonowania. Z tej okazji sekretarz OSP Uścikowo dh
Tomasz Węgrzak przygotował liczącą 960 stron monografię poświęconą historii
Uścikowa i OSP Uścikowo, a także zorganizowano i zaprezentowano wystawę
poświęconą miejscowości i społeczności lokalnej. W listopadzie 2018 roku na
zaproszenie Wicemarszałek Senatu RP Marii Koc, a także senatora RP Jana Filipa
Libickiego wspólnie z Parlamentarnym Zespołem ds. Kultury, Tradycji i
Dziedzictwa Małych Ojczyzn przygotowano wystawę poświęconą sołectwu Uścikowo i
OSP Uścikowo. W 2018 roku reaktywowano działalność Koła Gospodyń Wiejskich,
której prezesem została skarbnik OSP Uścikowo – dh. Karolina Mitręga.
Stowarzyszenie liczy obecnie około 60 członków.

## Ciekawe osobowości związane z Uścikowem

W Uścikowie mieszkali:

1. Ernst von Zedtwitz
2. Teodor Kozubski (poseł na Sejm RP IV kadencji)
3. Wacław Koral (poseł na Sejm PRL V i VI kadencji)