"Nefrytowy różaniec"/"Przed końcem świata" - Streszczenie

Północna Rosja (styczeń 1897 roku) – utwór poświęcony Umberto Eco

Erast Pietrowicz Fandorin, prywatny detektyw i wynalazca, podając się za kupca Kuzniecowa, wraz z japońskim kamerdynerem Masą przybywa do Rosji, gdzie ma odbyć się pierwszy spis powszechny. Fandorin uważa, że jest to bardzo postępowe i chce zobaczyć, jak jego ojczyzna wkracza w nową epokę. Szczególnie zainteresowany jest przebiegiem spisu na północy Rosji, gdzie żyją raskolnicy – ludzie żyjący zgodnie z szesnastowiecznymi tradycjami i wyznający starowierstwo, czyli odłam prawosławia powstały trzysta lat temu.

Fandorin i Masa przyjeżdżają do Stierżeńca, gdzie poznają Kochanowskiego – głównego statystyka powiatu, młodego mężczyznę bardzo entuzjastycznie nastawionego do życia. Kochanowski wybiera się do raskolników, aby jeszcze raz omówić z nimi planowany spis ludności. Erast Pietrowicz postanawia zabrać się z nim. W podróży udział bierze także Kryżow – były zesłaniec tymczasowo wyznaczony na asystenta Kochanowskiego, ateista i wróg caratu cynicznie nastawiony do życia. W trakcie jazdy saniami po zamarzniętej rzece Kryżow radzi Fandorinowi, aby ten podał się przed raskolnikami za starowiercę, bo tylko w ten sposób zyska ich zaufanie. Na trasie napotykają dwóch duchownych: lokalnego duszpasterza – ojca Wikientija oraz jego pomocnika – diakona Warnawę, których sanie wraz z dobytkiem utonęły w rzece. Kochanowski i Fandorin zgadzają się zabrać ich ze sobą w dalszą podróż.

Dojeżdżają do pierwszej wsi, Dienisjewa, gdzie panuje wielkie poruszenie. Okazuje się, że trzyosobowa rodzina cieśli dokonała rytualnego zakopania w piwnicy, którą następnie zawalili. Samobójstwo miało być sprzeciwem wobec spisu powszechnego uważanego przez raskolników za pomysł Antychrysta na policzenie wszystkich chrześcijańskich dusz, aby potem je wciągnąć do piekła. Policjanci przybyli do zbadania sprawy znajdują wykaligrafowany list pożegnalny mówiący, że spis powszechny jest przeciwny prawdziwej wierze chrześcijańskiej, a oni wolą umrzeć za Chrystusa niż podporządkować się rozkazom władzy. Znajdują także fragment dziwnego tekstu będącego jakby urywkiem spisanej historii. Śledczy stwierdzają, że rodzina zakopała się bez pomocy osób trzecich, ale Fandorin zauważa, że mężczyzna, będący cieślą i mający spracowane dłonie, nie byłby w stanie kaligrafować.

Spośród tłumu chłopów wychodzi Ławrusza, jurodiwy chodzący po wsiach i modlący się za ludzi. Obłąkaniec przestrzega, że samobójcy nie powinni zostać pochowani na cmentarzu, lecz pod płotem. We wsi przebywa także przybyły ze stolicy doktor Szeszulin, ekspert psychiatrii badający zjawiska masowych samobójstw wśród raskolników oraz postępowy przedsiębiorca Jewpatjew, pochodzący z rodziny starowierców i dlatego przez nich szanowany, który przyjechał na Północ Rosji, aby wykorzystać swój autorytet do przekonania raskolników do spisu powszechnego. Zdaniem psychiatry pogrzebanie się żywcem przez jedną rodzinę było tylko początkiem i takich przypadków będzie znacznie więcej. Wspólnie z Fandorinem tworzą oddział, który ma objechać pozostałe wsie starowierców i powstrzymać ewentualne dalsze samobójstwa. Do grupy wchodzą Fandorin, Masa, Kochanowski, Kryżow, ojciec Wikientij, diakon Warnawa, doktor Szeszulin, Jewpatjew oraz uriadnik Odincow będący przedstawicielem władz.

Podczas podróży Erast Pietrowicz rozmawia z Jewpatjewem. Przedsiębiorca uważa, że największym zagrożeniem dla starowierców są fanatyczni raskolnicy, którzy nie uznają żadnej hierarchii kościelnej. Jego zdaniem należy uświadomić wszystkim starowiercom, jakie zagrożenie niosą tacy fanatycy. Następnie Fandorin rozmawia z Odincowem. Policjant okazuje się byłym staroobrzędowcem, który przyjął prawosławie, aby dołączyć do służb mundurowych. Jako tubylec Odincow czuje, że wśród raskolników krąży jakieś zło, które ich podburza. Spodziewa się, że będą kolejne samobójstwa i dlatego trzeba to powstrzymać. Ustalają z Fandorinem, że będą wspólnie wyjaśniać tę zagadkę.

Grupa dociera do kolejnej wsi raskolników, Raju. Tu spotykają Ławruszę, który w niewyjaśniony sposób dotarł z Dienisjewa przed nimi, oraz matkę Kiriłłę, znaną wśród starowierców bajarkę i pieśniarkę. Kobieta od momentu złożenia ślubów zasłania oczy czarną przepaską i za przewodnika po świecie służy jej nastoletnia dziewczynka Połkaszka, która sama przechodzi próbę w postaci bycia poniżaną. Zebrani chłopi proszą Ławruszę i Kiriłłę, aby opowiedzieli, co się dzieje na świecie. Jurodiwy rozpoczyna chaotyczny taniec i krzyczy, że chodzi po wsiach, aby znaleźć diabła, którego czuje pośród ludzi. Następnie bajarka śpiewa pieśń o wyborze między radosnym i przyjemnym życiem doczesnym a życiem mniszki, aby zapewnić sobie szczęście po śmierci, lecz jej pieśń zostaje przerwana przez napad Ławruszy, który z wrzaskiem zaczyna się samo okaleczać. Uspokaja go doktor Szeszulin, po czym jurodiwy mówi, że dziękuje, bo teraz już wie i wychodzi.

Podróżnicy na noc zostają we wsi. Fandorin przechadza się wśród chat i zauważa, że raskolnicy rozmawiają z Kryżowem, mimo że ten jest ateistą. Nawet prawosławny ojciec Wikientij i jego diakon Warnawa dyskutują o czymś ze starszymi wioski. Wiejskie kobiety towarzyszą matce Kirille, a przewodniczka Połkaszka opowiada dzieciom historie, za co te dają jej ciastka. Erast Pietrowicz nigdzie nie może znaleźć Ławruszy. Gdy członkowie oddziału oraz bajarka śpią w zborze, Fandorin budzi się i czuje zapach spalenizny. Okazuje się, że ktoś podpalił budynek. Wszyscy uciekają na zewnątrz, lecz niewidząca matka Kiriłła zostaje w środku. Erast Pietrowicz wraca po nią i wynosi ją z płonącego zboru. Fandorin wraz z Odincowem znajdują na śniegu krzesiwo, a obok żelazny krzyż należący do Ławruszy.

Grupa, do której dołączają matka Kiriłła oraz Połkaszka, jedzie do kolejnej wsi. W drodze Fandorin rozmawia z policjantem. Uriadnik uważa, że to Ławrusza namówił rodzinę w Dienisjewie do samobójstwa, a potem próbował spalić całą grupę w zborze, bo nie są starowiercami. Szaleniec mógł dotrzeć do Raju przed nimi, idąc prostą drogą przez las, a oni jechali na około po zamarzniętej rzece. Ławrusza jest obłąkany i nie obchodziło go, że podpalając zbór, mógł zabić matkę Kiriłłę i Połkaszkę. Wspólnie ustalają, że trzeba przeszukać wsie w górze rzeki, odnaleźć jurodiwego i powstrzymać go zanim nakłoni więcej chłopów do samobójstw. Podczas jazdy Fandorin po rozmowie z matką Kiriłłą zdaje sobie sprawę z różnic dzielących bajarkę i Ławruszę: kobieta twierdzi, że ludzie pobożni nie oczekują końca świata ze strachem, ale nadzieją, gdyż zostaną przyjęci przez Boga; obłąkany natomiast opowiadał o końcu świata jako o czymś groźnym i przerażającym.

Niespodziewanie dogania ich chłop z Raju i informuje, że jedna z rodzin, rodzice z trójką dzieci, zakopała się i udusiła. Poprzedniego dnia rozmawiali oni z Ławruszą. Posłaniec przywiózł list, który zostawiła rodzina. Jest on identyczny jak ten z Dienisjewa, został nawet napisany przez tę samą osobę. Odincow chce natychmiast wracać do wsi, ale Fandorin przekonuje go, że to bez sensu, gdyż Ławrusza jest już w następnej wsi i nakłania kolejnych ludzi do samobójstwa. Pozostali zgadzają się jechać dalej.

Oddział dociera do Maziłowa. Tutejsi chłopi informują, że Ławrusza był wśród nich, porozmawiał z ludźmi i odszedł do następnej wsi. Mimo zmroku i późnej pory, Odincow decyduje się gonić go w pojedynkę na nartach biegowych. Jewpatjew wykorzystuje swój autorytet, aby przekonać chłopów, że Ławrusza jest pełen nienawiści, a więc pochodzi od szatana i nie należy go słuchać. Raskolnicy rozumieją jego argumenty, ale starosta wioski tłumaczy, że Ławrusza nienawidzi diabła, a to dobrze. Mieszkańcy wsi obstają przy zdaniu starosty. Matka Kiriłła na prośbę chłopów opowiada bajkę o złym carze, którego po śmierci spotkała kara adekwatna do jego życia ziemskiego. Fandorin zauważa, że Połkaszka bierze przykład ze swojej nauczycielki i także opowiada bajki, ale nie dorosłym a dzieciom.

W nocy członkowie grupy rozlokowują się po chatach chłopów, a matka Kiriłła jako honorowy gość mieszka u starosty. Fandorin nie śpi, lecz oczekuje powrotu Odincowa. Gdy uriadnik wraca, informuje, że przez zamieć nie udało mu się złapać Ławruszy, a śnieg zasypał ślady. Erast Pietrowicz nakazuje natychmiastowy wyjazd do kolejnej wsi – Bogomiłowa, gdzie mieszkają starowiercy zajmujący się przepisywaniem ksiąg. Fandorin chce jechać sam z Odincowem, ale pozostali także chcą pomóc i dołączają się do grupy.

W drodze zaskakuje ich śnieżna zamieć, którą decydują się przeczekać. O świcie dociera do nich dziewczyna z Maziłowa. We wsi starosta z żoną i córką zamknął się w piwnicy, aby się udusić. Zostawili pożegnalny list mówiący o tym, że nie zgadzają się odwrócić od Chrystusa i wolą za niego umrzeć. Dziewczyna wyznaje, że Ławrusza, będąc w Maziłowie, zatrzymał się w chacie starosty. Matka Kiriłła mówi, że wieczorem rodzina starosty żarliwie modliła się przez kilka godzin, a gdy bajarka zaproponowała wspólną modlitwę, starosta powiedział, aby każdy modlił się osobno.

Grupa dociera do wsi Bogomiłowo, gdzie mieszka tylko czterech starców zajmujących się przepisywaniem świętych ksiąg. Skrybowie potwierdzają, że Ławrusza był u nich i opowiadał o samobójstwach raskolników – ubolewał nad ich losem, ale jednocześnie krytykował jako samobójców i przestrzegał przed wpływami sił ściągających na złą stronę. Oddział nie może ruszać dalej za szaleńcem, gdyż muszą pozwolić odpocząć koniom, więc zatrzymują się na noc we wsi. Fandorin podsłuchuje rozmowę Kryżowa i Szeszulina. Obaj fascynują się rytualnymi samobójstwami: były zesłaniec ma nadzieję, że tak gorący sprzeciw wobec władzy podburzy ludność Północy przeciw caratowi, a doktor liczy na badania psychologiczne, które przyniosą mu sławę. Członkowie grupy po kolei próbują przekonać starców do pomocy, ale ci odmawiają, pozostając przy swojej wierze. Po cichej rozmowie ojca Wikientija ze skrybami Erast Pietrowicz domyśla się, że duchowny jeździ po wsiach i straszy raskolników represjami ze strony cerkwi prawosławnej i zbiera od nich pieniądze, obiecując, że zostawi ich w spokoju. Ostatecznie starcy stają się przychylni, gdy odkrywają, że matka Kiriłła jest bardzo pobożną kobietą i zna na pamięć księgi z żywotami świętych. Raskolnicy informują, że Ławrusza poszedł do wsi w górze rzeki. Wieczorem, gdy starcy udają się do swoich domów, chaty odwiedzają kolejno Kochanowski i Kryżow, aby przekonać skrybów do spisu powszechnego; ojciec Wikientij, aby zebrać haracz; matka Kiriłła zaproszona w gościnę jako święta kobieta.

Przed świtem grupa rusza dalej, aby przeszukać wszystkie wsie leżące w górze rzeki. W ostatnich saniach jadą Fandorin, Masa i Odincow. Erast Pietrowicz decyduje się zawrócić ich sanie do Bogomiłowa, tłumacząc, że poprzednie dwa razy do samobójstwa doszło zaraz po ich wyjeździe, więc teraz muszą wrócić do wsi i powstrzymać starców. We trójkę wracają i ukrywają się w Bogomiłowie. Obserwują chaty skrybów, chcąc im przeszkodzić, gdy ci tylko zaczną wchodzić do piwnicy w celu zakopania się. Gdy słońce wstaje, a starców nadal nie widać, zaczynają się niepokoić. Przeszukują domy i odkrywają listy pożegnalne, co do treści identyczne jak poprzednie, ale każdy został napisany własnoręcznie przez starców. W końcu znajdują ciała martwych skrybów w ukrytej piwnicy, gdzie ci zamknęli się jeszcze zanim Fandorin, Masa i Odincow wrócili do wsi. Domyślają się, że starcy planowali popełnić samobójstwo już wieczorem poprzedniego dnia, lecz przeszkodził im przyjazd grupy podążającej śladem Ławruszy. W piwnicy Fandorin znajduje również spisany na kartce tekst, który odnaleziono także w zawalonej piwnicy w Dienisjewie.

Erast Pietrowicz, Masa i Odincow jadą po śladach grupy, aby ich dogonić. Dojeżdżają do jeziora, nad którym leżą cztery wsie raskolników. W myśliwskiej chatce spotykają Jewpatjewa. Przedsiębiorca tłumaczy im, że ich oddział się rozdzielił, aby udać się do wszystkich czterech wsi leżących nad jeziorem i sprowadzić starostów: Kochanowski udał się do pierwszej, Kryżow do drugiej, ojciec Wikientij z diakonem do trzeciej, a Szeszulin do czwartej. Matka Kiriłła z Połkaszką odłączyły się i poszły do starej opuszczonej kaplicy, którą bajarka chciała pokazać dziewczynce.

Czekając na przybycie starostów, zabierają się za analizowanie tekstu znalezionego w piwnicy skrybów. Okazuje się, że jest to spisana starym pismem przypowieść raskolników opowiadająca o klasztornym pasterzu, któremu we śnie uciekło stado białych owiec. Część pobiegła pod las, gdzie w cieniu drzew ich futro ściemniało. Wtedy z lasu wyszły wilki pod wodzą Wilka-Antychrysta i chciały porwać wszystkie owce. Pasterz zaczął modlić się do Matki Boskiej, a ta powiedziała mu, aby nie ratował wszystkich owiec, lecz tylko te najbielsze, bo białym nie da rady pomóc. Pasterz wypuścił więc dwa psy – psa i psicę. Pies jednak przestraszył się wilków, a psica zebrała z pola bieluteńkie owce, które pasterz zaprowadził do przełożonego klasztoru, co przełożony skomentował słowami, że najbielsze owce będą włączone w poczet aniołów. Dla starowierców jest to alegoria o tym, że pasterz powinien strzec swego stada przed szatanem. Po dokładniejszym zbadaniu tekstu dochodzą do wniosku, że słowa wcześniej brane za błędy przy przepisywaniu wcale nie są pomyłkami, lecz ukrytymi liczbami. Na początku historii pasterz ratuje barana, owcę i jagnię, których symbolizowała rodzina z Dienisjewa. Ukryte liczby to: pięć – pięcioosobowa rodzina z Raju; trzy – starosta Maziłowa z żoną i córką; cztery – czterej starcy z Bogomiłowa. Dodatkowo w tekście ukryta jest liczba 7404, czyli obecny rok według kalendarza raskolników. Starowiercy zostali zmanipulowaniu poprzez wmówienie, że nadchodzi koniec świata i zostało to już przepowiedziane w starej przypowieści. Staroobrzędowcy, którzy popełnili samobójstwa, wierzyli, że zostali uratowani niczym owce i są wybrani, aby poprzez zakopanie się w piwnicy uciec przed szatanem. Jewpatjew i Odincow chcą natychmiast ruszać w pościg za Ławruszą, lecz Fandorin wyjaśnia im, że od początku byli w błędzie, bo to nie jurodiwy manipuluje raskolnikami. Do rytualnych samobójstw zawsze dochodziło po tym, jak ich grupa odwiedziła jakąś wieś, więc prawdziwy sprawca jest wśród nich. Dochodzą do wniosku, że mógł to być każdy z członków oddziału: anarchista Kryżow chciał, aby cały kraj usłyszał o sprzeciwie raskolników wobec władzy, bo liczył, że pójdzie za nimi lud; psychiatra Szeszulin liczył na obszar do badań, które przyniosą mu sławę; ojciec Wikientij chciał wykorzystać samobójstwa do nakłonienia przełożonych, że trzeba raz na zawsze pozbyć się starej wiary i wprowadzić prawosławie, co zwiększyłoby jego wpływy; Jewpatjew, sam będący raskolnikiem, ale uznającym hierarchię kościelną, chciał pozbyć się starowierców bezpopowców i przeciągnąć wszystkich do swojego odłamu wiary; Odincow przeprowadzał prowokację policyjną, aby podkopać staroobrzędowców i ich religię. Nagle przemysłowiec zauważa, że przewodniczka matki Kiriłły zapomniała zabrać swój szalik. Fandorin zwraca uwagę, że Jewpatjew nie zwraca się do dziewczynki po imieniu, lecz ten tłumaczy, że ‘Połkaszka’ to nie imię, a pogardliwe określenia dla psa, którym bajarka nazywa przewodniczkę, bo ta przechodzi przecież próbę poniżenia. Erast Pietrowicz dochodzi do rozwiązania zagadki: to matka Kiriłła i Połkaszka nakłaniały raskolników do samobójstw; w przypowieści napisano, że psica uratowała najbielsze owce, a spośród białych pasterz uratował tylko kilka; Kiriłła jest pasterzem i nakłoniła kilku dorosłych do samobójstwa, wierząc, że ratuje ich przez Antychrystem; psicą jest Połkaszka, którą Fandorin widział, jak opowiadała bajki wiejskim dzieciom; to dzieci są bieluteńkimi owcami, gdyż nie zostały jeszcze dotknięte przez grzechy tego świata.

Erast Pietrowicz, Masa, Odincow i Jewpatjew wyruszają do opuszczonej kaplicy, gdzie udały się matka Kiriłła i Połkaszka. Na miejscu znajdują wejście do piwnicy. Policjant chce wyważyć drzwi, lecz Fandorin powstrzymuje go i przypomina, że prawdopodobnie tak jak inne piwnice raskolników tę też można z łatwością zawalić od wewnątrz i matka Kiriłła może to zrobić, gdy spróbują dostać się do środka siłą. Do piwnicy wchodzi sam Fandorin. W środku jest prawie trzydziestka dzieci. Tak jak podejrzewał Erast Pietrowicz, na środku stoi wystrugany słup podpierający sufit, od którego biegnie drut przyczepiony do ręki bajarki, aby ta mogła zawalić piwnicę w dowolnym momencie. W piwnicy pali się także mnóstwo świec, aby obecni mogli się udusić, gdy zabraknie powietrza. Fandorin, wciąż podając się za starowiercę, mówi, że także rozszyfrował przepowiednię i dlatego trafił w to miejsce, aby razem z bajarką uratować swoją duszę. Matka Kiriłła wyjaśnia, że Ławrusza od razu rozpoznał, że w jego mniemaniu to właśnie bajarka jest szatanem chodzącym między raskolnikami i dlatego podpalił zbór. Nie chciał zabijać Kiriłły, ale zmusić, aby ta ratując życie, zdjęła opaskę i złamała śluby, co upokorzyłoby ją w oczach starowierców. Dla bajarki to Ławrusza został posłany przez Antychrysta, bo chciał ją powstrzymać przed ratowaniem ludzkich dusz. Fandorin stwierdza w myślach, że nie może zaatakować Kiriłły, bo ta może w każdej chwili zawalić piwnicę. Zamiast tego musi nakłonić ją, aby dobrowolnie wypuściła dzieci. Sugeruje kobiecie, że to grzech, aby zabierać ze sobą dzieci wbrew ich woli, lecz bajarka odpowiada, że nie zmuszała ich i dzieci chcą tu być. Rzeczywiście żadne z nich nie chce opuścić pomieszczenia. Fandorin proponuje dać dzieciom świadomy wybór: matka Kiriłła opowie im o zaletach samobójstwa za wiarę, a on opowie im o zaletach życia. Bajarka opowiada historię o strasznych rzeczach czekających w piekle na tych, którzy wyparli się swojej wiary w godzinie próby i nie potrafili znieść męki. Erast Pietrowicz opowiada dzieciom o cudach całego świata: o żyrafach, hipopotamach, słoniach żyjących w Afryce; o koalach żyjących w Australii; o walkach sumo i pokazuje im chustkę z wyszytymi zawodnikami. Dodaje, że Bóg stworzył tyle wspaniałych rzeczy na świecie i byłoby mu przykro, gdyby dzieci zrezygnowały z zobaczenia ich. Powstaje zamieszanie, bo część dzieci chce wyjść a część zostać. Słysząc hałas w środku, Jewpatjew i Odincow wyważają drzwi. Wszystkie dzieci zaczynają uciekać na zewnątrz. Fandorin rzuca się na Kiriłłę, aby powstrzymać ją przed zawaleniem stropu. Para walczy ze sobą, a Połkaszka rzuca się na słup podtrzymujący sufit. Fandorin skacze ku wyjściu.

Spod ziemi półżywego Erasta Pietrowicza odkopuje Masa. Wszystkim dzieciom udało się uratować. W piwnicy zostały tylko matka Kiriłła i Połkaszka. Odincow wbija w ziemię krzyż prawosławny, co Jewpatjew komentuje słowami, że to samobójczynie, więc nie powinny spocząć w poświęconej ziemi w grobie z krzyżem. Uriadnik odpowiada, że zginęły za wiarę, więc im się należy.