Adolf Hitler

**Adolf Hitler** - historyczny złoczyńca, główny antagonista II wojny światowej. Dyktator III Rzeszy Niemieckiej. W kulturze masowej wcielili się w niego nieżyjący już Alec Guinness w *Hitler - Ostatnie 10 Dni* z 1973 roku, Robert Carlyle w *Hitler:Narodziny Zła* z 2003 roku i nieżyjący już Bruno Ganz w *Upadku* z 2004 roku.

## Biografia

Urodził się w cesarsko-królewskich Austro-Węgrzech, w miejscowości Braunau am Inn, w rodzinie austriackiego urzędnika celnego. Od września 1900 do września 1904 uczęszczał do szkoły realnej w Linzu, którą musiał opuścić z powodu otrzymania promocji pod warunkiem zmiany szkoły. Przez następny rok – do jesieni 1905 – był uczniem szkoły w Steyr. W edukacji nie odnosił sukcesów i nie przystąpił do matury. Jego pasją stała się wówczas sztuka, zwłaszcza malarstwo. Temat, jaki najczęściej preferował, to pejzaż górski lub miejski; techniką, jaką najczęściej się posługiwał, była akwarela. W latach 1907 i 1908 bezskutecznie próbował dostać się do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, aby studiować malarstwo. W tym czasie początkowo utrzymywał się z renty, spadku oraz dzięki hojności ciotki; w okresie późniejszym zarabiał na sprzedaży malowanych przez siebie pocztówek i akwarel. Pracował przejściowo jako pomocnik murarza. Po dwukrotnie niezdanym egzaminie na studia opuścił Wiedeń. Na podstawie jego datowanych prac można wyciągać wnioski, iż po tych niepowodzeniach nadal podejmował próby powrotu do malarstwa. Zaprojektował np. symbole NSDAP, w tym flagę. Jako kanclerz Rzeszy, wykorzystując projekt niemiecko-żydowski Josefa Ganza inżyniera, twórcy prototypu auta o nazwie *Maikaefer* (chrabąszcz), redaktora magazynu „Motor-Kritik”, którego nazwisko wymazano z historii niemieckiej motoryzacji i Volkswagena), miał wpływ na projekt Volkswagena Garbusa, który nie był projektem Ferdinanda Porsche. W Wiedniu Hitler poznał wielonarodowe społeczeństwo, jakie zamieszkiwało Austro-Węgry. W czasie pobytu w stolicy znalazł się pod wpływem socjaldemokratycznej koncepcji partii masowej. Nawiązał kontakty z antysemicką organizacją Pangermańskich Nacjonalistów, której przewodził Georg Ritter von Schönerer, oraz stworzoną przez Karla Luegera rasistowską Partią Chrześcijańsko-Społeczną. W 1913 wyjechał do Monachium, gdzie bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej w 1914 wstąpił jako ochotnik do 6 Bawarskiej Dywizji Rezerwy, w składzie której walczył na froncie zachodnim. Hitler trafił na front w połowie października 1914, w listopadzie 1914 brał udział w bitwie pod Ypres, w 1915 walczył w rejonie Arras, w 1916 nad Sommą, a w 1917 znów pod Arras. W czasie wojny awansował do stopnia starszego szeregowego (Gefrajter). Został dwukrotnie odznaczony Krzyżem Żelaznym przez adiutanta regimentu Hugo Gutmanna. O zawieszeniu broni (Rozejm w Compiègne) dowiedział się w wojskowym szpitalu w Pasewalku, gdzie przebywał przez około pół roku po czasowym oślepieniu bojowym środkiem trującym. Źródłem ślepoty miała jednak być histeria Hitlera na wieść o klęsce Rzeszy, który kapitulację Niemiec uznał za zdradę. Dr Karl Kroner zeznał po II wojnie światowej, że Hitler całymi dniami wygłaszał do grupek chorych płomienne przemówienia, w których oskarżał o przegraną Żydów i marksistów. Został wypisany ze szpitala 19 listopada 1918. Pojechał do objętego rewolucją Monachium, gdzie zamieszkał w schronisku dla bezdomnych przy Lothstrasse 29. W końcu listopada zgłosił się do swojego pułku i został skierowany do oddziału wartowniczego w obozie dla jeńców wojennych w Traunstein. Po rozwiązaniu obozu w Traunstein wrócił do Monachium, gdzie trzymał straż na dworcu kolejowym lub w magazynie sprawdzał filtry starych masek przeciwgazowych. Został przeniesiony do specjalnego oddziału Bayerische Reichswehr Gruppenkommando, utworzonego w maju 1919, którego zadaniami były inwigilacja oraz edukacja polityczna, mające na celu zapobiec ponownemu wybuchowi komunizmu w Niemczech. Został informatorem (V-Männer), którego zadaniem było obserwowanie partii politycznych.
Po powrocie został wybrany „mężem zaufania” swojego oddziału. Najprawdopodobniej 16 lutego wziął udział w demonstracji Rewolucyjnej Rady Robotniczej (Revolutionärer Arbeiterrat), domagającej się proklamowania republiki rad. Mógł także należeć do 25 żołnierzy oddelegowanych z oddziału na pogrzeb Kurta Eisnera. W kwietniu 1919 roku, po proklamacji Bawarskiej Republiki Rad, został wybrany do rady żołnierskiej swojego oddziału. W czerwcu 1919 roku, po obaleniu komunistów, zgłosił się do Reichswehry, gdzie uzyskał stanowisko informatora, po czym został skierowany do infiltracji Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP).
Mimo braków w formalnym wykształceniu Hitler cenił wiedzę przydatną w sprawowaniu władzy. Dużo czytał, miał sporą prywatną bibliotekę. Często otrzymywał książki w prezencie od swoich współpracowników i podwładnych. Czytając książki, robił notatki na marginesach. Po II wojnie światowej nie przykładano dużej wagi do określenia wpływu czytanych przez niego lektur na głoszoną i realizowaną politykę.
Hitler nosił duże wąsy, jak wielu ówczesnych mężczyzn. Pod koniec XIX wieku w USA stał się modny drobny wąs, w kontraście do standardowych, bardzo obfitych wąsów. Nowy styl spopularyzowali w Niemczech przyjeżdżający tam Amerykanie. Niemcy nosili obfite wąsy w stylu „kajzerowskim”, na końcach podkręcone do góry. Nowy styl był uważany za nowoczesny i młodzieńczy. Hitler trwale zmniejszył swoje wąsy ok. 1918, jednak później taki styl nie był już uznawany za modny. Na początku kariery, ukrywając się przed policją, używał pseudonimu Wilk. Działalność polityczną rozpoczął jako agitator Reichswehry. Podczas swych wystąpień wskazywał na winnych klęski Niemiec w I wojnie światowej oraz rewolucji listopadowej 1918, którymi jego zdaniem byli Żydzi, komuniści, socjaldemokraci i liberałowie – na fali frustracji społecznej spowodowanej klęską wojenną, zyskał tym sobie grupy zwolenników.
16 września 1919 roku w Monachium, mając trzydzieści lat, wstąpił do niewielkiej Niemieckiej Partii Robotników (niem. Deutsche Arbeiterpartei, DAP), której nazwę w następnym roku zmieniono na NSDAP. 29 lipca 1921 został jej przewodniczącym z tytułem wodza (niem. Führer) oraz z niemalże dyktatorską władzą. W tym samym roku zreorganizował partyjne bojówki, tworząc 4 listopada 1921 „Oddziały Szturmowe” SA (niem. Sturmabteilung) – zajmujące się później m.in. mordowaniem przeciwników politycznych, walką z opozycją i pogromami Żydów. Z partyjnego pisma Völkischer Beobachter, które NSDAP nabyła w grudniu 1920, uczynił ogólnokrajowy dziennik (od 8 lutego 1923), który przez następne 25 lat stanowił jeden z filarów propagandy nazistowskiej. Z powodu zakłócania porządku publicznego, od 27 czerwca do 27 lipca 1922 po raz pierwszy przebywał w więzieniu.
Po nieudanym puczu monachijskim 8 listopada 1923 (inaczej pucz piwiarniany) został 1 kwietnia 1924 skazany na pięć lat więzienia, z możliwością zwolnienia warunkowego po sześciu miesiącach i osadzony w więzieniu w Landsbergu (1924). Napisał tam książkę Mein Kampf (Moja walka), w której sformułował program ruchu nazistowskiego. Książka ta stała się swoistą „biblią” narodowych socjalistów, do 1939 została przetłumaczona na 11 języków, a jej nakład osiągnął 5 mln egzemplarzy. Jej tezy powtórzył w Das zweite Buch, książce nieopublikowanej za jego życia, a odnalezionej przez historyków w latach dziewięćdziesiątych.
Po przedterminowym zwolnieniu z więzienia (20 grudnia 1924) skupił wokół siebie grono ambitnych i bezwzględnych współpracowników, reaktywując działalność partyjną NSDAP. W lutym 1925 kupił za 20 tys. marek samochód Mercedes. 7 kwietnia 1925 Hitler zrzekł się austriackiego obywatelstwa, ale dopiero 26 lutego 1932 uzyskał niemieckie. Momentem kluczowym dla jego partii był kryzys gospodarczy w 1929 r. Wówczas bowiem wyborcy zwrócili się w stronę dwóch skrajnych partii – komunistów i narodowych socjalistów. Jego partia po wyborach we wrześniu 1930 otrzymała 107 mandatów do Reichstagu i stała się najpierw drugą, a potem pierwszą frakcją w parlamencie (po utworzeniu w 1931 sojuszu z niemieckimi ugrupowaniami prawicowymi, tzw. frontu harzburskiego).
Zwycięstwo wyborcze ułatwił znacznie fakt pozyskania w 1929 r. przez nazistów niemieckiego przemysłowca Alfreda Hugenberga, który przez wiele następnych lat wspierał ich finansowo – dzięki temu NSDAP mogła zorganizować zakrojoną na szeroką skalę kampanię propagandową i zapewnić sobie stałe źródło funduszy na bieżącą działalność.
W styczniu 1932 Hitler i inni działacze nazistowscy spotkali się w Düsseldorfie z grupą 300 przemysłowców niemieckich, zaniepokojonych ekspansją komunistów niemieckich. Nazistom i Hitlerowi, jako gwarantującym interesy wielkiego przemysłu, przyrzeczono znaczną pomoc finansową, dzięki której mogli przygotować się do wyborów w marcu 1932 i zorganizować kampanię przedwyborczą. Podczas spotkania, Friedrich Thyssen, prezes koncernu stalowego Thyssen AG, powiedział iż: tylko duch narodowosocjalistyczny i duch jego przywódcy mogą zmienić losy kraju. Hitlera wsparły także inne największe niemieckie koncerny, tylko w latach 1933–1934 koncern chemiczny IG Farben (oskarżony po wojnie w procesach norymberskich o zbrodnie wojenne), przekazał nazistom kwotę ok. 8 mln reichsmarek, a koncern stalowy Friedrich Krupp AG 12 mln do 1939 r. W 1932 r. przegrał wybory prezydenckie, otrzymując 36,8 procent głosów (ok. 13,4 mln wyborców), przy wysokiej frekwencji wyborczej. 30 stycznia 1933 w południe ówczesny prezydent Rzeszy – Paul von Hindenburg powierzył Hitlerowi tekę kanclerza (premiera) Rzeszy. Następnie Hitler, dzięki rozporządzeniu prezydenta Rzeszy wydanym po pożarze budynku Reichstagu, zastraszając przeciwników politycznych i opozycję doprowadził do uchwalenia przez Reichstag (parlament niemiecki) Ustawy w Celu Pomocy Narodowi i Państwu w Potrzebie (niem. Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich), zwanej w niemieckiej historiografii ustawą o pełnomocnictwach (Ermächtigungsgesetz). Zaowocowało to przejęciem pełnej władzy w ten sposób, że wspomnianą ustawą parlament przekazywał rządowi Rzeszy kierowanemu przez Hitlera swą moc ustawodawczą. 5 marca 1933 w wyborach do Reichstagu NSDAP, będące w koalicji z Niemiecką Narodową Partią Ludową (niem. Deutschnationale Volkspartei, DNVP), wygrała wybory parlamentarne z wynikiem 43,9% głosów (288 na 444 miejsca w parlamencie). Kampania poprzedzająca wybory odbyła się przy szeregu naruszeń: zamknięto 20 gazet i rozpędzano wiece katolickiej Niemieckiej Partii Centrum, aresztowano Ernsta Thälmanna i 4000 kolejnych działaczy Komunistycznej Partii Niemiec, szereg działaczy Socjaldemokratycznej Partii Niemiec zmuszono do działania w podziemiu. Prawidłowość samego procesu głosowania monitorowana była w samych Prusach przez 50 tys. funkcjonariuszy SS, SA i Stahlhelmu. Hitler starannie planował wszystkie wystąpienia publiczne stosując metody inżynierii społecznej – wychodził z założenia, iż odpowiednia oprawa przemówień aspirującego do roli przywódcy narodu charyzmatycznego oratora jest kluczowa do osiągnięcia sukcesu politycznego, pozwoli bowiem na kontrolowanie woli odbiorcy i ukierunkowanie jego emocji w stronę bezkrytycznego uwielbienia lidera politycznego i partii. W celu osiągnięcia pożądanych efektów godzinami ćwiczył przed lustrem gestykulację i mimikę, jednocześnie zlecając fotografom wykonywanie zdjęć podczas tych prób, które później bezustannie analizował pod kątem prawidłowości zastosowanych póz. Większość oratorskich gestów przejął od monachijskiego komika, Weissa Ferdla, a inne triki aktorskie m.in. od niemieckiego aktora Fritza Langa. Przed każdym wystąpieniem osobiście sprawdzał akustykę hal, a swoich przemówień zwykle uczył się na pamięć. Początkowo Hitler przybrał pozę szalonego i słabo kontrolującego emocje fanatycznego oratora, w rzeczywistości jednak wszystkie występy były starannie opracowane przez doradców, a „szaleństwo” prezentowane tłumom na pokaz. W późniejszym okresie, zwłaszcza po zdobyciu władzy, wizerunek ten zmienił się – przemówienia nabrały cech wystąpień natchnionego lidera religijnego, osłabła też znacznie polityczna treść przekazu, który przemienił się niemalże w filozoficzne rozważania bez merytorycznej zawartości.
Pierwowzorem wystąpień politycznych Hitlera stała się opera Richarda Wagnera, Parsifal, decydujące dla jego wyboru życiowego miało też być obejrzenie innej opery Wagnera pt. Rienzi. W 1923 Hitler odwiedził Bayreuth i wkrótce stał się częstym oraz nadzwyczaj serdecznie przyjmowanym gościem rodziny Wagnerów. Hitler uważał, iż muzyka nieodłącznie wiąże się z polityką i w połączeniu z innymi elementami tworzy skuteczną broń propagandową umożliwiającą pozyskanie poparcia mas społecznych. Strategia ta umożliwiła Hitlerowi opanowanie niemieckiego społeczeństwa i uzyskanie niemalże całkowitego i bezkrytycznego poparcia dla planów ekspansji militarnej w Europie i dyskryminacji mniejszości etnicznych, wynikającej ze zbrodniczych planów praktycznej realizacji nazistowskiej teorii rasowej.
W 1932, w związku z dwiema turami wyborów prezydenckich, dwukrotnymi wyborami do Reichstagu oraz licznymi wyborami do parlamentów krajowych, Hitler w ciągu 4 wielkich podróży lotniczych przebył samolotem niemal 50 tys. km i przemawiał na około 200 wiecach. człowiek boski, (...). Bóg to sam Hitler”. Ponadto Hitler wierzył w idee Arthura de Gobineau, mówiące o międzyrasowej walce o przetrwanie. Gobineau opisał rasę aryjską jako tę, którą Opatrzność wybrała do niesienia pochodni cywilizacji. W koncepcji Hitlera Żydzi byli wrogami wszelkiej cywilizacji.
Publicznie, kwestie religijne traktował w sposób instrumentalny, użyteczny dla swej polityki. Chwalił chrześcijańskie dziedzictwo, niemiecką kulturę chrześcijańską i wiarę w Jezusa Chrystusa. Jednocześnie w swoich przemówieniach i publikacjach podkreślał, że chrześcijaństwo jest jego główną motywacją do antysemityzmu. Oznajmił też, że: „Jako chrześcijanin nie mam powinności do bycia oszukiwanym, ale mam powinność do bycia wojownikiem o prawdę i sprawiedliwość”. Mało tego, Hitler uznawał, że sam Jezus Chrystus był antysemitą. Dowodem na takie przekonania Jezusa miał być fragment z Jana 8:44, w którym miał on powiedzieć Żydom, że ich ojciec jest diabłem. Hitler jako teoretyk niemieckiego faszyzmu zaadaptował do swoich celów część elementów teologii chrześcijańskiej, które naziści wykorzystywali w realizacji bieżących celów politycznych. Wódz III Rzeszy w jednym z wystąpień przyznał, że wiece nazistów były inspirowane rytuałami katolickimi, które obserwował w dzieciństwie.
Co więcej, na potrzeby nazizmu został stworzony specjalnie spreparowany system wierzeń, oparty na terminologii chrześcijańskiej – tzw. „pozytywne chrześcijaństwo”. Został on oczyszczony z wszelkich obiekcji, jakie Hitler wysuwał wobec chrześcijaństwa, a Jezus przedstawiany był w nim jako bojownik antyżydowski. W SS promowany był ideał Niemca wierzącego w Boga, ale oderwanego od konkretnego wyznania. Hitler często wyrażał się w duchu darwinizmu: „Wyższa rasa podporządkowuje sobie niższą rasę... prawo, które widzimy w naturze, i które możemy uważać za jedyne wyobrażalne prawo.”; „Wyzwoliłem Niemcy od głupich i poniżających mitów sumienia i moralności... Wyszkolimy młodych ludzi, przed którymi świat będzie drżał. Chcę młodych ludzi zdolnych do przemocy – władczych, nieustępliwych i okrutnych.”.
Spośród wyznań chrześcijańskich Hitler faworyzował protestantyzm, który jest najbardziej otwarty na reinterpretację. W odróżnieniu od niektórych prominentów nazistowskich nie skłaniał się ku wierzeniom ezoterycznym, neopogaństwu i okultyzmowi. Wyśmiał je w „Mein Kampf”. Wyrażał uznanie dla islamskiej tradycji militarnej. nacisku. Ujednolicenie objęło w różnym stopniu sferę kultury i życia społecznego – m.in. 30 stycznia 1937 Hitler zakazał przyjmowania przez Niemców Nagrody Nobla ustanawiając jej nazistowską wersję – „Niemiecką Nagrodę Narodową w Dziedzinie Nauki i Sztuki”. Jako pierwszy został nią wyróżniony przez Hitlera niemiecki konstruktor Ferdinand Porsche.
W drugiej połowie lat 30. Hitler doprowadził do podpisania szeregu sojuszy międzynarodowych umacniających reżim nazistowski, 25 listopada 1936 doszło do podpisania paktu antykominternowskiego wymierzonego w komunistyczny Komintern, choć rzeczywisty charakter tego porozumienia miał cechy sojuszu polityczno-gospodarczego państw aspirujących do władzy nad światem. Kolejnym porozumieniem był zawarty 22 maja 1939 pakt stalowy i jego rozszerzenie z 27 września 1940, pakt berliński – od tego momentu jego sygnatariusze, Niemcy, Włochy i Japonia, tworzyli faktyczny sojusz zwany państwami osi, działający w latach 1940–1945.
W okresie 1934–1937 naziści przeprowadzili szereg prywatyzacji, sprywatyzowali m.in. firmy kolejowe, stoczniowe, hutnicze, górnicze, banki czy municypalne zakłady użyteczności publicznej. Chociaż prywatyzowali własność publiczną i usługi, jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką.
Adolf Hitler otrzymał tytuł Człowieka Roku 1938 tygodnika „Time”. Hitler rozpoczął politykę zbrojeń i „pokojowych podbojów”. 16 marca 1935 wprowadził powszechny obowiązek służby wojskowej w nowo utworzonych siłach zbrojnych – Wehrmachcie. 7 marca 1936 zerwał traktat lokarneński remilitaryzując Nadrenię. 12 marca 1938 doprowadził do przyłączenia Austrii do Niemiec (Anschluss). Pozorując działania pokojowe, 18 września 1938 na zjeździe NSDAP w Norymberdze, potwierdził uznanie granic z Polską i Francją za ostateczne. Uległe wobec jego żądań Francja i Wielka Brytania udzieliły zgody 29 września 1938, na mocy postanowień układu monachijskiego, na zajęcie Kraju Sudetów w październiku 1938. W konsekwencji spowodowało to w 1939 rozbiór Czechosłowacji i utworzenie przez Hitlera 16 marca 1939 protektoratu Czech i Moraw. W tydzień później, 22 marca 1939, Hitler zmusił Litwę do przekazania Niemcom okręgu Kłajpedy.
W marcu 1939 rozkazał ostateczne opracowanie planów agresji na Polskę, znanych jako Fall Weiss. Wcześniej, w lutym 1939, przejął osobiście dowództwo nad niemieckimi siłami zbrojnymi. 11 kwietnia zaakceptował plan „Fall Weiss”, 28 kwietnia 1939 Hitler wygłosił słynne przemówienie w Reichstagu, w którym otwarcie ogłosił plany uzyskania przez Niemcy „przestrzeni życiowej” na wschodzie (niem. Lebensraum), nazwał twórców systemu wersalskiego „podżegaczami wojennymi”, ogłosił jednostronne anulowanie niemiecko-brytyjskiego układu morskiego z 1935, powtórzył „ostateczne” żądania wobec państwa polskiego (m.in. sprawa tzw. korytarza gdańskiego) – oraz stwierdził, iż polsko-niemiecki pakt o nieagresji z 1934 stracił swoją moc, gdyż rzekomo został „jednostronnie pogwałcony przez Polskę i wobec tego nieobowiązujący”, mimo iż jeszcze 4 stycznia 1939 w Berlinie, w rozmowie z polskim ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem, zaproponował przedłużenie paktu o 25 lat, uzależniając to jednak od zgody Polski na budowę eksterytorialnej autostrady z niemieckiego Pomorza na zachodzie do Prus Wschodnich, przebiegającej przez polskie ziemie.
Hitler przez cały 1939 zgłaszał pretensje do Gdańska, domagając się likwidacji polskich uprawnień do tego miasta gwarantowanych przez Ligę Narodów. 7 lipca adiutantem Hitlera został kpt. marynarki Albrecht, który zastąpił kpt. Widemanna. 23 sierpnia 1939 z jego inicjatywy podpisano układ ze Związkiem Radzieckim, znany jako pakt Ribbentrop-Mołotow. Był to faktyczny wstęp do II wojny światowej. Wykonując założenia paktu, 1 września 1939 wojska niemieckie zaatakowały Polskę wkraczając na jej terytorium bez wcześniejszego wypowiedzenia wojny. Działania te zgodnie z przewidywaniami Hitlera nie pociągnęły za sobą reakcji zbrojnej Francji i Wielkiej Brytanii. Państwa te poprzestały na wypowiedzeniu 3 września wojny III Rzeszy, ograniczając się do pozorowanej demonstracji siły w strefach przygranicznych, rozpoczynając okres tzw. dziwnej wojny. Na terenach kontrolowanych przez państwo Adolfa Hitlera odbyła się akcja planowej zagłady Żydów w terminologii nazistowskiej zwana ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej (niem. Endlösung der Judenfrage), która jako całość prześladowań i eksterminacji tego narodu określana jest mianem Holocaust. W wyniku tej polityki wymordowano 5,5-6 milionów Żydów. Doprowadził do podpisania dyskryminujących Żydów ustaw norymberskich 15 września 1935, czego dalekim skutkiem były masowe pogromy mniejszości żydowskiej w Niemczech, określane jako noc kryształowa (niem. Kristallnacht) z 9 i 10 listopada 1938. Oprócz Żydów, Hitler dążył do usunięcia również Cyganów (zob. Porajmos), jako tzw. podludzi (niem. Untermenschen), a także izolacji i wyniszczenia niemieckich homoseksualistów (zob. Sytuacja homoseksualistów w III Rzeszy). Do zbrodni nazistowskich, do których zachęcał i które aprobował Hitler, należą także akcje mordowania ludzi z różnych względów uznanych przez niemiecką eugenikę za „bezwartościowych”, przeprowadzane m.in. pod kryptonimem Akcja T4. Wszczął programy masowych mordów np. na osobach nieuleczalnie chorych, chorych psychicznie, niedorozwiniętych, kalekich. Planowano usunąć około 51 milionów Słowian zamieszkujących Europę Środkowo-Wschodnią poprzez eksterminacje czy przesiedlenia na wschód, głównie na Syberię (zgodnie z tak zwanym Generalnym Planem Wschodnim, niem. Generalplan Ost). Zakładano też germanizację elementów określanych przez pseudonaukowe wytyczne niemieckiej teorii rasowej jako „wartościowe rasowo”. Plan ten składał się z dwóch części, tzw. Mały Plan (niem. Kleine Planung), który przewidywał wymordowanie całej polskiej elity i inteligencji – został w większości zrealizowany na terytorium Polski (zob. Intelligenzaktion). Natomiast druga część, tzw. Duży Plan (niem. Grosse Planung), została zapoczątkowana wielką akcją przesiedleńczą na Zamojszczyźnie, jednak wskutek sprzeciwu polskiego ruchu oporu, podczas powstania zamojskiego, Duży Plan nie został zrealizowany do końca – tym samym główne plany przesiedleńcze przesunięto na okres powojenny. Istniały różne wersje Generalnego Planu Wschodniego, np. jedna z nich przewidywała realizację projektu autorstwa nazistowskiego architekta Huberta Grossa, który opracował plany zburzenia 95% powierzchni zabudowanej Warszawy i wybudowania w tym miejscu tzw. „Nowego niemieckiego miasta Warszawa” (niem. Die neue deutsche Stadt Warschau) oraz włączenia do niego Planu Pabsta – w miejscu Zamku Królewskiego w Warszawie zamierzano wybudować nazistowską Halę Ludową (niem. Volkshalle). Plany niemieckie odnośnie do Warszawy (m.in. grabież dzieł sztuki i zniszczenie Zamku Królewskiego) Hitler zaaprobował osobiście 4 października 1939 w Berlinie.
Kolejnym elementem planu była zinstytucjonalizowana akcja rabunku dzieci (w jej ramach także akcja specjalna Heuaktion, podczas której pochwycono dzieci i młodzież także z terytoriów dzisiejszych Białorusi i Ukrainy), praktycznie realizowana na wschodnich terytoriach okupowanych wobec różnych narodów, największe straty poniosła Polska. Trudne szacunki liczebne wywózek polskich dzieci, opracowane na podstawie ocalałych archiwów niemieckich i zeznań funkcjonariuszy jednego z głównych wykonawców akcji rabunku dzieci, towarzystwa Lebensborn mówią o dziesiątkach tysięcy, zwłaszcza małych dzieci i niemowląt. Historycy zajmujący się tym tematem oceniają liczbę dzieci poddanych przymusowym przesiedleniom i germanizacji w ramach programu rabunku dzieci na ok. 200 000. W wyniku działań wojennych przez pewien czas znaczna część Europy znalazła się pod panowaniem niemieckim. W 1941 zdecydował się na uderzenie na ZSRR – niemiecka armia przystąpiła do realizacji planu Barbarossa. Po przegranej bitwie pod Moskwą (grudzień 1941) przejął osobiste dowództwo nad kampanią wschodnią i w efekcie kierowania się względami ideologicznymi bardziej niż militarnymi doprowadził do klęski armii niemieckiej w wojnie z ZSRR.
W latach 1943–1944 skoncentrowane uderzenia alianckie odebrały III Rzeszy inicjatywę na wszystkich frontach. Po rozpoczętym przez aliantów 6 czerwca 1944 lądowaniu w Normandii, Hitler nie mógł się zdecydować na konkretny wariant obrony, nie odpowiadał mu zarówno plan Erwina Rommla, jak i Gerda von Rundstedta. W konsekwencji armia niemiecka utraciła szansę na skuteczną obronę Normandii, a 17 czerwca 1944 Hitler oskarżył generałów i Wehrmacht o tchórzostwo.
Do końca wojny liczył na skonstruowanie przez naukowców niemieckich, a następnie wprowadzenie do masowej produkcji „cudownej broni” (niem. Wunderwaffe), która pozwoliłaby mu zmienić losy wojny – wiązał duże nadzieje z pociskami rakietowymi V1 i V2, jednak jego oczekiwania w tej mierze nie sprawdziły się, gdyż „Wunderwaffe” pojawiły się zbyt późno i w zbyt małej liczbie. W obliczu zbliżającej się klęski Niemiec 20 lipca 1944 grupa spiskowców z Clausem von Stauffenbergiem na czele dokonała w Wilczym Szańcu nieudanego zamachu na życie Hitlera.
W 1945, wobec nieuchronnej klęski III Rzeszy, Adolf Hitler pozbawił przywilejów i stanowisk przywódców nazistowskich, których uważał za zaufanych (Himmlera i Göringa) – za próbę porozumienia się z aliantami. 29 kwietnia 1945 w swoim testamencie politycznym Hitler pozbawił Himmlera członkostwa w NSDAP. Göring został uznany przez Hitlera za zdrajcę, gdy 23 kwietnia 1945 zadeklarował gotowość zastąpienia Hitlera i podjęcia negocjacji z aliantami – z polecenia Hitlera został pozbawiony wszystkich stopni wojskowych, wyrzucony z partii nazistowskiej, a następnie aresztowany przez SS 25 kwietnia 1945. Hitler wydał również 27 kwietnia 1945 rozkaz zamordowania Göringa, jego żony i córki – jednak oficer SS Bernhard Frank, który polecenie otrzymał, wykorzystując wojenne zamieszanie odmówił jego wykonania. 29 kwietnia 1945 roku, dzień przed popełnieniem samobójstwa, dyktator w obecności świadków oraz Waltera Wagnera – notariusza i zarazem radnego dzielnicy Pankow zawarł cywilny związek małżeński z Evą Braun.
30 kwietnia 1945, podczas oblężenia Berlina, Hitler wraz z poślubioną dzień wcześniej Evą Braun popełnił samobójstwo. Powszechnie przyjmuje się, że uczynił to strzelając z pistoletu w skroń i jednocześnie rozgryzając fiolkę z cyjankiem (niektórzy, głównie sowieccy historycy utrzymują, iż w rzeczywistości został zastrzelony przez swoich adiutantów lub straż przyboczną), w podziemnym schronie pod gmachem Starej Kancelarii Rzeszy w Berlinie (wcześniej zarządzając w celu zbadania skuteczności trucizny, otrucie swojego psa – Blondi). Miał wtedy 56 lat.
Zwłoki dyktatora i jego małżonki zostały spalone przez esesmanów ze straży przybocznej. Informacje o okolicznościach śmierci i fakt bezspornej identyfikacji odnalezionych w Berlinie przez Rosjan zwłok obojga zostały na wiele lat utajnione, gdyż prawda nie odpowiadała wersji głoszonej przez oficjalną propagandę.
W latach 1946–1949 NKWD prowadziło przesłuchania Ottona Günschego – zastępcy osobistego adiutanta Hitlera oraz Heinza Lingego – ordynansa Hitlera i innych świadków ostatnich chwil w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy. Ich zeznania wyjaśniające okoliczności samobójstwa i spalenia zwłok, zostały utajnione i zamknięte w osobistym archiwum Stalina. Po raz pierwszy dostęp do materiałów śledztwa umożliwił Komisji Ideologicznej Komitetu Centralnego KPZR Chruszczow w 1959, ale dopiero po otwarciu archiwum partyjnego w 1991 stały się dostępne dla historyków.
Było to powodem powstania hipotez mówiących, że w rzeczywistości Hitler uciekł z oblężonego Berlina i wyjechał do Argentyny. Przeciwko ich prawdziwości świadczył między innymi fatalny stan psychiczny i fizyczny Hitlera (m.in. w styczniu 1945 stwierdzono u niego chorobę Parkinsona).
Spalone szczątki byłego przywódcy III Rzeszy zostały pogrzebane we wschodnich Niemczech przez agentów KGB, a w 1970 ostatecznie spalone. W 1993 w byłych archiwach radzieckich znaleziono dwa fragmenty czaszki, mające należeć do Hitlera.
9 czerwca 2006 w miejscu gdzie był schron Führera odsłonięto tablicę informującą zarówno o budowli, jak i o fakcie popełnienia w tym miejscu samobójstwa przez Hitlera.

## Seksualność

Adolf Hitler stworzył swój publiczny wizerunek jako Wodza żyjącego w abstynencji seksualnej, bez rodziny, w całkowitym poświęceniu swojej misji politycznej i narodowi niemieckiemu. Jego trwający 14 lat związek z Evą Braun był stale ukrywany przed opinią publiczną i wszystkimi oprócz jego najbliższego kręgu.

## Zakres Władzy i Odpowiedzialności

Otwarte pozostaje pytanie czy tylko Hitler jest odpowiedzialny za całe zło, jakie wydarzyło się w okresie III Rzeszy. Głośny spór toczy się pomiędzy dwoma grupami naukowców: tzw. intencjonalistami (Hannah Arendt, Eberhard Jäckel, Alan Bullock, Karl Dietrich Bracher czy Klaus Hildebrand), którzy wskazywali, że wszystko co działo się w Rzeszy, nie mogło mieć miejsca bez wiedzy Hitlera, oraz tzw. funkcjonalistami (Martin Broszat, Hans Mommsen, Uwe Dietrich Adam), którzy zwracają też uwagę na ważki element rywalizacji o wpływy i ścierania się różnorakich koncepcji w ramach reżimu nazistowskiego oraz na charakter władzy Hitlera. Polski historyk, badacz ideologii nazistowskiej, Wojciech Wichert, podkreśla znaczenie cech charakterologicznych Hitlera: „nie był z natury człowiekiem usystematyzowanym i zahartowanym w ciężkiej pracy; cechowało go pospolite lenistwo i brak punktualności. Adolf Hitler, w odróżnieniu od innych liderów politycznych tamtego czasu, poświęcał niewiele czasu na roztrząsanie arkanów wewnętrznej polityki, które przekazywał z reguły swoim współpracownikom, albo w ogóle nie zaprzątały one jego głowy. Zamiast zajmowania się pilnymi sprawami bieżącymi, Hitler przebywał w swoim ulubionym Obersalzbergu, w posiadłości Berghof”.

## Gabinet Hitlera

Rząd Hitlera istniał od zagarnięcia władzy 30 stycznia 1933 aż do jego śmierci 30 kwietnia 1945 (łącznie 12 lat i 3 miesiące).

## Dziedzictwo

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał cztery organizacje powołane przez Hitlera (NSDAP, SS, SD i Gestapo) za przestępcze. Artykuł 6 statutu Trybunału zaliczył do zbrodni hitlerowskich:

* Zbrodnie przeciw pokojowi: ściślej – planowanie, przygotowanie, rozpoczęcie i prowadzenie wojny napastniczej, albo wojny gwałcącej traktaty, umowy i porozumienia międzynarodowe, lub udział w planie, którego celem jest dokonanie wymienionych czynów;

* Zbrodnie wojenne: złamanie prawa wojennego, w tym złe traktowanie i deportacje do niewolniczych obozów ludności z terytoriów okupowanych, morderstwa i złe traktowanie jeńców wojennych, plądrowanie publicznej i prywatnej własności, niszczenie miast i wsi, dewastacja niepodyktowana względami strategicznymi;

* Zbrodnie przeciw ludzkości: morderstwa, niewolniczą eksploatację i inne nieludzkie czyny popełniane przeciw cywilom przed i w trakcie wojny.

W wielu państwach głoszenie poglądów politycznych zbliżonych do faszyzmu/hitleryzmu jest zakazane z mocy prawa. W Polsce regulują to:
Kodeks karny (Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. z późniejszymi zmianami): „Art. 256: Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2002, I KZP 5/02 (OSNKW 2002/5-6/32): „Propagowanie, w rozumieniu art. 256 k.k., oznacza każde zachowanie polegające na publicznym prezentowaniu faszystowskiego lub innego totalitarnego ustroju państwa, w zamiarze przekonania do niego.”
Konstytucja RP: „Art. 13: Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur i członkostwa.”

## Odznaczenia

Poniższa lista przyznanych odznaczeń jest niepełna.

* Krzyż Żelazny (1914) I Klasy

* Krzyż Żelazny (1914) II Klasy

* Czarna Odznaka za Rany (1918)

* Złota Odznaka za Rany (po ataku 20 lipca 1944)

* Goldenes Ehrenzeichen der NSDAP

* Wielki Kawaler Orderu Imperialnego Czerwonych Strzał – Hiszpania (Franco), 1937

* Odznaka tytułu honorowego Caporale d’Onore della Milizia (MVSN) – Włochy, 1938

* Kordzik honorowy MVSN – Włochy, 1938

* Order Zasługi Wojskowej (Bawaria)

* Order Krwi (III Rzesza)

* Medal Pamiątkowy 1 października 1938 z okuciem Zamek Praga, 1938

* Medal Pamiątkowy za Powrót Kłajpedy, 1939

* Medal Muru Wschodniego

* Krzyż Honorowy (III Rzesza)

* Order Zasługi Orła Niemieckiego

* Order Słonia

## Kultura Masowa

**Hitler. Ostatnie 10 Dni 1973**

**Hitler. Narodziny Zła 2003**

Początek jest montażem życia Hitlera od 1899 do 1914 roku, kiedy opuścił Austrię i udał się do Monachium . Jego udział w I wojnie światowej po stronie niemieckiej zostaje następnie ukazany w serii odcinków, obejmujących jego awans do stopnia kaprala , odznaczenie Żelaznym Krzyżem za odwagę i oślepienie podczas ataku gazowego.
Hitler wraca do rewolucyjnego Monachium w 1919 roku i nadal zatrudniony w wojsku zostaje przydzielony do raportowania o nowo powstałych partiach politycznych w mieście. Po wzięciu udziału w posiedzeniu Niemieckiej Partii Robotniczej zostaje zwerbowany przez jej przywódcę Antona Drexlera do zorganizowania jej działań propagandowych i wygłaszania coraz bardziej popularnych przemówień poruszających temat zdrady Niemiec przez przywódców, którzy poddali się w ostatniej wojny i że komuniści i Żydzi wysysają ducha niemieckiego od wewnątrz. Po spotkaniu z bogatym wydawcą dzieł sztuki Ernstem Hanfstaenglem Hitler zostaje zachęcony do udoskonalenia swojego wizerunku i stworzenia symbolu partii, co czyni poprzez przyjęcie swastyki. Hanfstaengl kontaktuje także Hitlera z wpływowymi osobistościami miasta, w tym z bohaterem wojennym Hermannem Göringiem i bojownikiem Ernstem Röhmem , ostatecznym organizatorem paramilitarnej SA . W 1921 roku Hitler zmusza Drexlera do rezygnacji i obejmuje stanowisko lidera przemianowanej Partii Narodowo-Socjalistycznej .
W 1923 roku minister Bawarii Gustav von Kahr , pod naciskiem autora przemówienia, dziennikarza Fritza Gerlicha , próbuje przechytrzyć Hitlera, przekonując go, że przygotowuje się on do zorganizowania wojskowego zamachu stanu na rząd narodowy w Berlinie i że Hitler musi pozostać milczy, w przeciwnym razie jego partia nie będzie mogła brać w tym udziału. Dowiedziawszy się, że proponowany pucz jest jedynie podstępem, Hitler konfrontuje się z Kahrem na muszce i zmusza go i jego współpracowników do poparcia jego własnego planu puczu. Röhm i SA planują przejąć koszary wojskowe w ramach przygotowań do marszu na Berlin, ale próba zamachu stanu zostaje szybko stłumiona. Hitler schronił się w domu Hanfstaenglów, prawie popełniając samobójstwo, zanim żona Ernsta wyrwała mu broń z ręki.
Aresztowany przez władze i sądzony za zdradę stanu, Hitlerowi udaje się wykorzystać proces na swoją korzyść, zjednawszy sobie publiczność i sędziego swoją teatralnością na sali sądowej. W rezultacie zostaje skazany na łagodny wyrok więzienia w Landsbergu , gdzie pisze swoje wspomnienia (opublikowane później jako Mein Kampf ). W 1925 roku Hitler uciekając przed polityką wyjeżdża na wieś, gdzie dołączają do niego jego starsza przyrodnia siostra Angela i jej córka Geli Raubal . Kiedy wraca do Monachium, Hitler zabiera ze sobą Geli, ale zrozpaczona jego apodyktyczną kontrolą nad jej życiem, popełnia samobójstwo.
Unikając rewolucji, Hitler żąda teraz, aby partia podążała demokratycznym kursem do władzy. Deklaracja ta stawia go w konflikcie z Röhmem, lecz żądanie Hitlera całkowitego podporządkowania sobie partii jako Führera (przywódcy) zyskuje aprobatę większości innych, w tym podatnego na wpływy młodego agitatora Josepha Goebbelsa . Pod koniec lat dwudziestych sytuacja polityczna partii poprawia się, a narodowi socjaliści z każdymi wyborami zdobywają coraz więcej mandatów w Reichstagu . Zaniepokojony rosnącą popularnością partii Gerlich w dalszym ciągu pisze artykuły sprzeciwiające się Hitlerowi, a kiedy redaktor gazety go zwalnia, zakłada własną gazetę.
W 1932 roku Hitler przyjmuje obywatelstwo niemieckie i kandyduje na prezydenta przeciwko urzędującemu Paulowi von Hindenburgowi . Choć mu się to nie udało, partia stała się największą w Reichstagu, co ośmieliło Hitlera do żądania mianowania go kanclerzem Niemiec . Choć Hindenburg gardzi Hitlerem, były kanclerz Franz von Papen pomógł to osiągnąć w 1933 r. Później budynek Reichstagu zostaje podpalony , rzekomo przez komunistę , a Hitler wykorzystuje to wydarzenie, aby parlament przyznał mu władzę dyktatorską, które obejmują zawieszenie swobód obywatelskich i tłumienie prasy. W rezultacie gazeta Gerlicha zostaje zamknięta, a on aresztowany przez SA i wysłany do obozu koncentracyjnego.
Niemcy stają się teraz państwem policyjnym, a Hitler miażdży wszystkich swoich przeciwników, zarówno w partii, jak i poza nią, co powoduje rozstrzelanie Röhma i znaczną redukcję SA . Röhm zostaje później skazany na śmierć, a reszta SA zostaje wchłonięta przez armię Reichswehry. Po śmierci Hindenburga w sierpniu 1934 r. Hitler łączy urząd prezydenta i kanclerza w jedno, czyniąc go ostatecznie ostatecznym władcą Niemiec.

**Upadek 2004**

W listopadzie 1942 r. 22-letnia pochodząca z Monachium Traudl Humps ( Traudl Junge po ślubie w 1943 r. ) została zatrudniona przez Hitlera jako sekretarka w kwaterze głównej „ Wolfsschanze ”. W tym czasie wojska niemieckie podbiły większość Europy. Dwa i pół roku później sytuacja się odwróciła. Wojska niemieckie zostały zepchnięte na swoje terytorium na wszystkich frontach, Berlin jest oblężony, a „Trzecia Rzesza” jest na skraju upadku.
20 kwietnia 1945 roku, w 56. rocznicę urodzin Hitlera, ogień artylerii radzieckiej po raz pierwszy dotarł do centrum Berlina . Hitler nie chce opuszczać miasta, choć wszyscy go do tego namawiają. Najwyraźniej nadal wierzy w „ostateczne zwycięstwo” i swoją wizję „imperium germańskiego”. Generałowie próbują mu wytłumaczyć beznadziejną sytuację, lecz on reaguje histerycznym wybuchem złości. Dotyczy to także wiadomości, że „Grupa Steinera” zarządziła atak odsieczyny, ale ten nie mógł wystąpić. Obraża swoich generałów jako „niewiernych tchórzy”, po raz pierwszy mówi, że wojna jest przegrana i wolałby się zabić, niż opuścić Berlin lub skapitulować. Jego generałowie są zagubieni. Z jednej strony czują się związani wolą Hitlera i przysięgą Führera, z drugiej strony nie mogą już wykonywać jego bezsensownych rozkazów. Hitler w swoich decyzjach nie bierze także pod uwagę ludności cywilnej i podobnie jak Joseph Göbbels twierdzi, że naród niemiecki zbliża się do „zasłużonego upadku”, za który sam musi się winić. Większość przywódców politycznych opuściła już Berlin. Część z nich jest podejrzana o bycie zdrajcami Hitlera. Zwłaszcza Hermann Göring, Heinrich Himmler i Albert Speer wzbudzają jego gniew. Göring próbował przejąć władzę na tej podstawie, że Berlin został odcięty od świata zewnętrznego. Himmler kontaktuje się z zachodnimi aliantami, aby złożyć im ofertę kapitulacji. Speer jako jedyny rozmawia z Hitlerem osobiście i wyjawia mu, że od miesięcy wstrzymuje hitlerowskie rozkazy zniszczenia , które miały sprawić, że „wróg znajdzie tylko pustynię”.
Oprócz jego osobistego otoczenia i czołowych generałów Wilhelma Keitela , Hansa Krebsa i Wilhelma Burgdorfa u boku Hitlera pozostali jedynie minister propagandy Rzeszy Joseph Göbbels, sekretarz stanu Walter Hewel i szef kancelarii partyjnej Martin Bormann. Podczas gdy Keitel został wysłany przez Hitlera do admirała Karla Dönitza we Flensburgu i pozwolono mu opuścić bunkier, Göbbels kazał zabrać do bunkra swoją żonę Magdę i sześcioro dzieci. Kochanka Hitlera, Eva Braun, również jest zdecydowana pozostać z Hitlerem. Jej szwagier Hermann Fegelein planuje temu przeciwdziałać, łącznik Hitlera z Himmlerem, ucieka z Berlina i chciałby zabrać ją ze sobą. Sekretarze Hitlera Traudl Junge i Gerda Christian również chcą pozostać w bunkrze Führera, chociaż Hitler sugeruje, żeby wyjechali. Eva Braun nie może odwieść Hitlera od rozstrzelania jej szwagra za dezercję i w ramach zemsty za zdradę Himmlera, ale bezwarunkowo akceptuje jego wolę.
W międzyczasie wybuchła bitwa o Berlin. Wojska radzieckie zdobywają miasto w zawziętych walkach od domu do domu. Oddziały niemieckie, składające się z części fanatycznej Hitlerjugend i poborowego Volkssturmu, toczą beznadziejną walkę. Lekarz SS Ernst Günther Schenck przejechał przez miasto w poszukiwaniu leków i spotkał się z komandosami SS, którzy byli gotowi się poddać i tuż przed zakończeniem wojny mordowali cywilów i ludność Volkssturmu, „degradującą siłę militarną” i dezerterów . W bunkrze Führera Hitler rozdawał swoim najbliższym współpracownikom kapsułki z cyjankiem. Ludzie dyskutują, jak najlepiej się zabić i piją dużo alkoholu. Generał Luftwaffe Robert von Greim i lotniczka Hanna Reitsch odwiedzają Hitlera w bunkrze z zamiarem umrzeć wraz z nim, od czego on ich odwodzi, powołując się na fantastyczne tajne plany wojenne. Tymczasem SS Reichsarzt Ernst-Robert Grawitz błagał „Führera” o pozwolenie na ucieczkę z Berlina i po odmowie Hitlera zabił siebie i swoją rodzinę przy obiedzie granatami ręcznymi. 29 kwietnia 1945 roku Hitler podyktował Traudl Junge swoją wolę prywatną i polityczną . Następnie żeni się z Ewą Brauni zostaje zapytany przez urzędnika stanu cywilnego, zgodnie z zaplanowaną wówczas procedurą, czy jest aryjskiego pochodzenia. Generał SS Wilhelm Mohnke, który jako dowódca bojowy odpowiedzialny jest za zabezpieczenie dzielnicy rządowej, melduje Hitlerowi, że Kancelaria Rzeszy została całkowicie otoczona przez wojska radzieckie. Stanowiska te mogły być sprawowane maksymalnie przez jeden dzień. Dla Hitlera oznacza to, że jedynym sposobem na uniknięcie niewoli sowieckiej jest popełnienie samobójstwa. Na pewno nie chce wpaść w ręce wroga jako trofeum. Dlatego zabiera swojego adiutanta Otto Günscheobiecał pozbyć się wszystkich swoich szczątków. Po południu 30 kwietnia 1945 roku Hitler i Eva Braun otruli się kapsułkami z cyjankiem. W tym samym czasie Hitler strzelił sobie w głowę. Zwłoki są następnie kremowane na podwórzu Kancelarii Rzeszy.
Po śmierci Hitlera w bunkrze Führera wybuchł spór o to, czy kontynuować walkę, czy kapitulować. Göbbels, jako następca Hitlera, zleca generałowi Krebsowi prowadzenie negocjacji pokojowych z sowieckim generałem pułkownikiem Wasilijem Iwanowiczem Czuikowem. Jednocześnie Krebs informuje rosyjskie władze o samobójstwie Hitlera. Czuikow odrzuca negocjacje pokojowe i biorąc pod uwagę beznadziejną sytuację, akceptuje jedynie bezwarunkową kapitulację, co Göbbels stanowczo odrzuca. Jego żona Magda, która była lojalna wobec Hitlera, była w stanie zapewnić swoim dzieciom życie bez narodowego socjalizmu nie mogąc sobie tego wyobrazić, daje im tabletkę nasenną, do zażycia którą dwunastoletnia Helga musi być zmuszona zażywać, i zabija je kapsułkami z cyjankiem, gdy śpią. Następnie para Göbbelsów strzela do siebie, a pozostali mieszkańcy bunkra opuszczają teren i w kilku grupach próbują uciec z Berlina. W bunkrze pozostał tylko inżynier Johannes Hentschel .
2 maja 1945 roku generał Helmuth Weidling, mianowany przez Hitlera pod koniec kwietnia dowódcą bojowym Berlina, wezwał swoich żołnierzy do zaprzestania działań bojowych i poddania się wojskom sowieckim. Grupa dowodzona przez generała Mohnke, do której dołączyły Gerda Christian i Traudl Junge podczas ucieczki z bunkra, napotyka otoczone formacje Waffen-SS . Niektórzy oficerowie SS popełniają samobójstwo tuż przed pojmaniem przez Armię Czerwoną; podobnie jak Walter Hewel, który w ten sposób dotrzymuje obietnicy złożonej mu przez Hitlera.
Podczas gdy Gerda Christian nie chce iść dalej, Traudl Junge, za radą profesora Schencka i brygadefuhrera Mohnke, spaceruje pomiędzy sowieckimi żołnierzami w nadziei, że ona, jako kobieta, uniknie schwytania. Spontanicznie dołącza do niej dwunastoletni Peter Kranz, osierocony Hitlerjugend, który na początku filmu został osobiście uhonorowany przez Hitlera i zdołał w pełen przygód sposób ocalić się podczas walk w Berlinie po aresztowaniu rodziców przez grasujących działaczy nazistowskich w swoim mieszkaniu za rzekomą zdradę stanu zginął. Wyglądając jak matka i syn, bez przeszkód przedostają się przez pierścień oblężniczy. Peter znajduje rower i oboje wyjeżdżają z miasta.