Kopia wiki

**Świątniki Górne** – miasto w woj. małopolskim, w powiecie krakowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Świątniki Górne. Od XVII w do XVIII w znaczny ośrodek produkcji uzbrojenia, następnie ośrodek usługowy w zakresie drobnego przemysłu metalowego. Znany ośrodek rzemiosła ślusarskiego (kłódki, artystyczne wyroby ślusarskie). Miasto ma 2280 mieszkańców (31 marca 2011).

Wieś kustosza kapituły katedralnej krakowskiej w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku.

## Położenie

Świątniki Górne położone są w południowej Polsce, na Pogórzu Wielickim między dolinami Wisły i Raby. W granicach miasta występują dwa wzniesienia pogórza o wysokości 386,5 m npm w części centralnej oraz 389,4 m npm w części wschodniej miejscowości.

## Nazwa miejscowości

Miejscowość do XIX wieku nosiła dwie nazwy: *Świątniki* oraz *Górki*. Nazwa *Świątniki* określała służebna wieś zamieszkałą przez świątników i była używana przez władze świeckie, a pada m.in. w księgach sądowych krakowskich z 1389 roku: *Swachna, Virchoslaua de Swatnik partem ipsarum in Ochonin pro X mar. Stasconi de Ochonin Sixstouicz vendiderunt*. Używanie tej nazwy potwierdzają także grodzkie księgi sądowe z 1455 roku (*Svąthnyky*), rejestr poborowy z 1581 roku (*Świąthniki alias Gorka*), rejestr poborowy województwa krakowskiego z 1629 r. (*Swiątniki als Gorka*) oraz najstarsza mapa z 17XX roku. Nazwę *Górki* używał kustosz katedry krakowskiej i władze kościelne, a ponieważ wieś świadczyła służbę w katedrze, to także *Górki Świątnicze.* Wprowadzenie drugiej nazwy dla miejscowości wynikało z faktu posiadania przez kustosza drugiej wsi o nazwie Świątniki (obecnie Świątniki Dolne). Potwierdzają to zapisy w *Liber beneficiorum* *dioecesis Cracoviensis* Jana Długosza (*Gorky*), dekret kompromisatorski biskupa Piotra Myszkowskiego z 1583 roku oraz księgi sądowe kustosza katedralnego (Acta iudicialia) (*Górki, Górki Świątnicze*). Nazewnictwo uporządkowały austriackie władze zaborcze w pierwszej połowie XIX wieku, wprowadzając nazwę *Świątniki Górne* dla rzemieślniczej wsi podkrakowskiej oraz *Świątniki Dolne* dla wsi w gminie Gdów. Potwierdza to napis na pieczęci gromad z 1827 roku: WIEŚ GÓRNE ŚWIĄTNIKI GRONT S. STANISŁAWA. Na mapach współczesna nazwa miejscowości pojawia się od 1847 roku (*Świątniki Górne in Galizien, Bochnier Kreis, bezirk Biskupice Konopka,* mapa katastralna w skali 1:2880).

## Historia

 Plik:'https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Maps swiatniki gorne v 2.jpg/250px-Maps swiatniki gorne v 2.jpg'
 Plik:Swiatniki Gorne V 2010 a.jpg
 Plik:Świątniki Górne remiza BW52.jpg
 Plik:Świątniki Górne gmina BW52.jpg
### Okres Królestwa Polskiego

#### Obowiązki i przywileje służby katedralnej

Za czasów biskupa krakowskiego Lamberta III (1082-1101) z miejscowości Świątniki Górne, Trąbki, Szczytniki, Świątniki Dolne, Opatkowice oraz części wsi Chorowice i Zabierzowa Bocheńskiego utworzona została prebenda dla kustosza katedry krakowskiej, który był jednym z prałatów powstającej kapituły katedralnej. Oznacza to, że w chwili powstania kapituły Świątniki Górne już zostały założone i pełniły funkcję osady służebnej. Każda wieś na zmianę wysyłała czterech świątników do Krakowa, a z okazji świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy, Zielonych Świątek, św. Stanisława i św. Michała oraz ich oktaw katedrę liczba świątników wzrastała do 9.

Świątniki Górne zostały podzielone zostało na 12 siedlisk (zagród), z których musiała wysyłać jednego świątnika. Do obowiązków świątników katedralnych należała służba kościelna, pilnowanie porządku, dzwonienie (m.in. dzwonem Zygmuntem w pewnym okresie), oprowadzanie zwiedzających po katedrze i kryptach. Prace świątników nadzorowała para podkustoszy, którzy troszczyli się o szaty liturgiczne, inwentarz zakrystii oraz pilnowali skarbca katedralnego.

W 1252 roku w Oględowie książę Bolesław V Wstydliwy nadał biskupstwu krakowskiemu oraz kapitule krakowskiej immunitet ekonomiczny i sądowniczy, który został zatwierdzony na zjeździe Chrobrzu, a ponowiony na zjazdach w Zawichoście oraz w Basztowej w 1255 roku. Kustosz katedralny otrzymał pełnię władzy sądowniczej. Jana Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensi opisał, że wsie świątnicze nie płaciły takich podatków, jak: dziesięcina, osep i poradlne. W Świątnikach górnych każde siedlisko musiało jedynie płacić czynsz dla kustosza dla proboszcza mogilańskiego na dzień św. Marcina (11 listopada). Podział na siedliska nie był równy: 8 kmieci płaciło czynsz po 1/2 grzywny, a pozostałych 4 po 1/4 grzywny. Proboszcz parafii w Mogilanach otrzymywał od całej wsi 1 korzec owsa. Ponieważ kustosz nie posiadał w Świątnikach folwarku, mieszkańcy nie musieli odrabiać pańszczyzny. Od XV do XVIII wieku wielu kustoszów próbowało narzucić świątniczanom wyższe czynsze oraz nałożyć dodatkowe prace na wzór pańszczyzny, a chłopi bronili swoje przywileje wskazując na zapisy Długosza oraz książęce nadania. Przedstawiali swoje stanowisko przed kapitułą, biskupem krakowskim, a także nie bali się udać na skargę do Rzymu (1738 r.).

Świątnicy mieli przywilej otrzymywać od żup solnych w Wieliczce i Bochni wieprzowinę, proso, słoninę, groch oraz sól, jednak już Długosz w XV wieku wskazał, że te przywileje już ustały, natomiast mieszkańcy Świątnik Górnych, Trąbek, Szczytnik i Świątnik Dolnych wciąż pobierali dziesięcinę z pól Czyżowa w parafii Brzezie. Świątnicy mogli także otrzymywać zapłatę za dodatkowe prace przy remontach katedry oraz za dzwonienie podczas pogrzebów osobistości.

W latach 1590–1600 biskup krakowski, kardynał Jerzy Radziwiłł, sprowadził włoskich rusznikarzy, żeby mieć możliwość wyposażenia chorągwi biskupich. Dało to początek działalności kowalskiej i płatnerskiej w Świątnikach. Gdy pod koniec XVIII w. nie było już zbytu na zbroje husarskie i szable, mieszkańcy wsi przenieśli swoje doświadczenia na produkcję głównie zamków i kłódek.

### Galicja

Od 1772 r. Świątniki znalazły się w zaborze austriackim. Władze zniosły zależności służebne wobec katedry i wieś przeszła na własność państwa. W trosce o rozwój techniczny i przemysłowy w Galicji, na wniosek sejmu we Lwowie, władze cesarskie założyły w 1888 r. *c. k. Szkołę Ślusarską*, aby kształcić przyszłych majstrów ślusarskich i wprowadzać nową technologię do produkcji kłódek (m.in. prasy ręczne i prasa parowa).

Świątniczanie licznie brali udział w walkach o wolność w 1846 r. (na Węgrzech) i w powstaniu styczniowym. Walczyli także w szeregach legionów polskich oraz wcieleni w austriackiej armii podczas I wojny światowej, a także później podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920–1921. W okresie międzywojennym nastąpił szczytowy rozwój ślusarstwa w Świątnikach. Obok *Spółki Ślusarskiej* działającej przy *Szkole Ślusarskiej*, działały także małe spółki przemysłowe – *M. Czerwiński i Ska* zwana jako *„Haszpień”*, *Stanisław Kwintowski i Ska* zwana jako *„Mazur”* oraz *spółka „Polonez”*. Po II wojnie światowej nowe władze ludowej Polski, naliczając olbrzymie podatki na prywatne spółki, doprowadziły na zaprzestania ich działalności i powołania w ich miejsce *Spółdzielni Pracy Metalowców „Przyszłość”*.

W latach 1975–1998 miejscowość leżała w woj. krakowskim. Świątniki Górne uzyskały prawa miejskie w 1997 roku.

Od 2001 r. istnieje Muzeum Ślusarstwa im. Marcina Mikuły. Świątnicki kościół św. Stanisława został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków.

## Urodzeni w Świątnikach Górnych

* Wit Drapich (1924-1992) – poseł na Sejm PRL, wojewoda krakowski (1973-1975), członek KC PZPR
* Józef Dziewoński (1827-1901) – powstaniec styczniowy, malarz, inżynier
* Marian Dziewoński (1918-1979) – architekt
* Beniamin Kotarba (1893-1939) – podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrześniowej
* Czesław Lenczowski (1905-1984) – malarz, więzień Auschwitz-Birkenau i Flossenbürga
* Tadeusz Słomka (ur. 1948) – geolog, rektor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
* Tadeusz Synowiec (1889-1960) – piłkarz, pierwszy kapitan reprezentacji Polski w piłce nożnej
* Jan Walas (1903-1991) – biolog, botanik, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika
* Maria Wilusz (1925-1981) – historyk, działaczka komunistyczna

## Demografia

* Piramida wieku mieszkańców Świątnik Górnych w 2014 roku.

Plik:Piramida wieku Swiatniki Gorne.png

Szablon:Osobny artykuł

## Struktury wyznaniowe

*Parafia św. Stanisława w Świątnikach Górnych* – została utworzona w 1845 r. *Kościół św. Stanisława w Świątnikach Górnych*

## Miasta partnerskie

* Beaugency Szablon:Państwo
* Krzemieniec Szablon:Państwo
* Múcsony Szablon:Państwo

## Linki zewnętrzne

* Świątniki Górne – historia zwykła i niezwykła
* Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem św. Stanisława BM w Świątnikach Górnych
* Wirtualna wycieczka po kościele parafialnym w Świątnikach Górnych
* Szablon:SgKP

Szablon:Gmina Świątniki Górne
Szablon:Powiat krakowski
Szablon:Miasta województwa małopolskiego
Szablon:Kontrola autorytatywna

1. ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101.
2. ↑ Szablon:Cytuj książkę
3. ↑ Na podstawie Numerycznego Modelu Terenu https://geoportal.gov.pl/
4. ↑ https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7503/edition/6840
5. ↑ Szablon:Zabytek
6. ↑ Błąd rozszerzenia *cite*: Błąd w składni znacznika `<ref>`; brak tekstu w przypisie o nazwie `populacja2016`
7. ↑ ZABYTKI KULTURY MATERIALNEJ swiatniki-gorne.pl.