Strzybóg

*Parparusza, śmierdzi mi tu ludzka dusza!* - **Strzybóg** w jednym z mitów

### Hipostazy

Wiatr, Strzybóg, Pogwizd, Świstun, Ledewik, Chuczacz, Wiatroduj, Śniechawy, Św. Jerzy, Duch Święty, Św. Kasjan

### Źródła

Kroniki rosyjskie, toponimia, mitologia

**Strzybóg,** **Pogwizd**, **Świstun,** **Ledewik**, **Chuczacz**, **Wiatroduj** bądź po prostu **Wiatr** - najważniejszy demon pogody, jednocześnie czasami czczony jako bóstwo - jeden z najczęściej występujących postaci w mitach. Brat przyrodni Jutrzenki i Chorsa, stworzony przez diabła całkowicie (Chors częściowo, Jutrzenka przez Białoboga). Kiedy nie wieje, chowa się u wiedźmy Parperuszy. Zasadniczo jest wszechobecny. Czasami występuje pod postacią czterech hipostaz, czasami nazywanych jego synami, co czyni go "czwórjjedynym".

## Mitologia

Strzybóg został stworzony przez Czarnoboga, z ziaren z jego worka, aby ten powywracał co chce. choć jest przedstawiany jako demon, to jednocześnie ludzie często idą do niego, aby ten pokazał im, gdzie znaleźć zaginione przedmioty. W micie o Dziewczynie i Królewiczu w Krowiej Skórze i paru innych, okazuje się być istotą, która wie więcej od Jutrzenki i Chorsa, gdyż jest zarówno na niebie jak i hula na ziemi. W innym micie, zostaje wysłany, aby przeczesać wszystkie kąty świata. W białoruskim micie o Złotopiurym Gołębiu, wyjaśniono jednak że krańce świata są tak odległe, że nawet Strzybóg tam nie dotrze, a jedynie wyjątkowo szybki koń.

Znany jest mit, w którym Strzybóg, Jutrzenka i Dziadek Mróz zakładają się o to kto zmusi człowieka, do tego by zdjął płaszcz. Mimo podmuchów, Strzybóg odpada, gdyż człowiek jeszcze bardziej zaciska swoje odzienie.

## Nazwa dawna

Strzybóg pojawia się po raz pierwszy w XII-wiecznej Kronice Podstawowej wraz z innymi bogami, którym Włodzimierz Wielki wzniósł posągi:

*I sam Włodzimierz zaczął panować w Kijowie sam, a bożki postawił na wzgórzu przed zamkiem: jednego Peruna, drewnianego, z głową srebrną i złotym wąsem, i innych Chorsa, **Dazhboga**, Striboga, Simargla, Mokosz. Ludzie składali im ofiary, nazywając ich bogami. Przyprowadzali swoich synów i córki i składali je w ofierze demonom. Swoimi ofiarami zbezcześcili ziemię. A ziemia ruska i góra splugawiły się krwią. Ale łaskawy Bóg nie chce śmierci grzeszników. Na tym wzgórzu stoi teraz kościół św. Bazylego, jak później opowiemy.*

W Opowieści o kampanii Igora:

Teraz wiatry, synowie **Striboga**, wieją od morza jak strzały na mężną kampanię Igora.

Słowo Jana Chryzostoma wspomina również o Stribogu:

*O perfidne diabelskie oszustwo, nawet poganie by tego nie zrobili! A inni wierzą w **Striboga**, Dażboga i Perepluta, za których piją z rogów, bawiąc się, zapomniawszy o Bogu, który stworzył niebo i ziemię, morza i rzeki. I w ten sposób radują się swoimi bożkami.*

## Etymologia

Według Romana Jakobsona Stribog zawiera rdzeń stri-, wywodzący się od hipotetycznego czasownika \*sterti „rozciągać, rozprzestrzeniać, poszerzać, rozpraszać”, poświadczony jedynie przyrostkami, np. Polskie rozpostrzeć, rosyjskie простереть, prosteret”[9] lub staroczeskie (nepokoj) strieti. Czasownik pochodzić ma od hipotetycznego \* ster-, który po łacinie występuje w czasowniku sterno iw greckim czasowniku στόρνυμι, stórnymi „rozprzestrzeniać się”. Teonim składałby się zatem z rdzenia stri- i przedrostka „-bóg”. Na tej podstawie uważa imię Striboga za „rozsiewacza”.

Według Romana Jakobsona Stribog zawiera rdzeń stri-, wywodzący się od prasłowiańskiego czasownika \*sterti „rozciągać, rozszerzać, rozszerzać, rozdzielać”, poświadczony pojedynczym wsparciem[8], np. Polskie rozpostrzeć, rosyjskie простереть, prosteret”[9] lub staroczeskie (nepokoj) strieti.[8] Czasownik pochodzenia od praindoeuropejskiego rdzenia \* ster-, który po łacinie pochodzenia w czasowniku sterno iw greckim czasowniku στόρνυμι, stórnymi „rozprzestrzeniać się”. Teonim składałby się zatem z rdzenia stri- i słowa bagno „bóg”. Na tej podstawie uważa Striboga za „rozsiewacza, podziału normy”

Stanisław Urbańczyk, idąc za Luborem Niederle i Aleksandrem Afanasjewem, powiązał tenonim z czeskim gwarowym (morawskim) stři „silny wiatr, powietrze” i wyjaśnił teonim też jako „skrzypienie i szumu”.

## Toponomia

Po chrystianizacji nazwa zachowała się w toponimii Стрибожь, Stribozh” w guberni nowogrodzkiej, Стрибоже, Strybozhe przeciek, Стрибожская, rzeka Strybożskaja w województwie kijowskim, Стрибож, wieś Stryboż w obwodzie żytomierskim, w Polsce wieś Strzybog (wieś Strzybog) strumień w pobliżu Tczewa, poświadczony w 1282 r. [6] [7] [2] i łacińska nazwa rzeki z dzisiejszych Niemiec Striboz (1122)

## Choroby

W tekstach zamawiań znachorskich wiatr jest sprawcą chorób i wywoływać ma łuszczkę, bielmo, płaczki u dziecka, gościec i szeroko pojęty ból, a za jego przyczyną zsyłane są na człowieka uroki.[20]

## Egzorcyzm

Prawdopodobnie właśnie z powodu jego demonicznego charakteru wystrzegano się wiatru i w kulturze ludowej używano przeciwko niemu różnych zabiegów magicznych. Szczególnie skuteczna przeciwko wiatrom miała być sól św. Agaty. W zamowach starano się obłaskawić wiatr i skłonić go do odejścia w odległe strony. Czasem wynoszono przed próg mąkę i sól, aby przestał wiać. Innym razem rzucano na wiatr szczyptę mąki lub soli, aby nie czynił szkód.[19] Z przekazów ludowych dowiadujemy się, że nie można pluć na wiatr, ani też rzucać w niego nożem.

## Jako Pogwizd

Uwagę zwraca praca Miechowity, który zapisał, że Polacy: *“Czcili powiew powietrza łagodny, szeleszczący przez kłosy i liście, zowiąc bóstwo jego Pogwizdem”.* Bielski również o nim wspomniał: „Chwalili niepogodę, którą zwali Pochwistem, a dziś w Mazowszu zowią jeszcze Pochwiściel”. Powtarza to także Błażowski, dodając, że: “Gruba Ruś Ukrainna przed wichrem głowy swe nachylając pokłon mu rozmaicie wyrządza”. Jakub Wujek nie omieszkał również zawrzeć Pochwista na liście bóstw czczonych przez przedchrześcijańskich mieszkańców Polski: “Była kiedyś Polska nasza ciemnościami, kiedy miasto prawego a żywego Boga lada dyjabelstwa: Jesse, Lady, Nije, Marzanny, Ziewany, Zyzylie, Żywie, Pogody, Pochwisty, Lelipoleli, Pioruny, Gwiazdy i  y Węże chwaliłá”.[6] Oskar Kolberg zanotował, że chłopi w tarnowskiem, którzy pracowali w upalne dni, z utęsknieniem oczekiwali powiewu chłodzącego wiatru, wołając do siebie: “Powiewaj wietrzyku, powiewaj, damy ci Anusię”.

## Ludzka forma

Michał Federowski o wyobrażeniach na temat bóstwa władającego wiatrami z okolic Żarek, Siewierza i Pilicy pisał w następujący sposób: “Na najwyższej górze w świecie siedzi na miechu Świstun. Lud go sobie przedstawia jako człowieka olbrzymiej postaci, odzianego w szaty obłoczne, z wiecznie rozczochranemi kłaczyskami. Sapaniem swojem sprowadza wiatry, a gdy się opije, porywa wtedy czapkę niewidzialności, opuszcza się na ziemię i tu, dmąc w miechy, hula po świecie, a cokolwiek napotka na drodze, choćby to były wiekowe sosny, dęby olbrzymie, budynki lub płoty, wszystko wywraca, obala i niszczy. Świstun, przenosząc się z szybkością błyskawicy, z miejsca na miejsce, wydaje przeraźliwy świst, połączony z groźnym rykiem, podobnym do piekielnych głosów, lub wrzasku dzikich rozszalałych bestii.

Czesław Pietkiewicz w 1938 roku pisał o Poleszukach, że wiatr (wiècer) „wyobrażają sobie w postaci człowieka, potwornego brzuchala, o ustach bardzo wydłużonych na podobieństwo dzioba gęsiego. Dziób ten, by sprawić wiatr ciepły, roztwiera się szeroko, a do zimnego szczelnie się zaciska, pozostawiając na końcu tylko mały otworek. Wiatrom czasami dają imiona: *swistùn, ledawik, śniehawìk i chuchacz”*.[9] Również na Chełmszczyźnie występuje postać władająca wiatrami, nazywana **Wiatroduj**. Zgodnie z podaniami ludowymi jest to istota dowodząca czterema demonami niższego rzędu, które dmuchaniem wysyłają wiatry w cztery strony świata.[10] Łemkowie wierzyli, że demon wiatru jest potężnego wzrostu mężczyzną, który zamieszkuje wśród konarów wielkiego rozłożystego drzewa rosnącego samotnie na wysokim i stromym szczycie górskim.[11] Podobne wyobrażenie występuje u Litwinów, więc podania łemkowskie są być może reliktem wiary w olbrzyma-wiatr zamieszkującego szczyt Szklanej Góry,

## Jako Świst

**Kaszubi nazywali władcę wiatru *Świstem*.** Wyobraźnia ludowa obdarzyła personifikację Śwista skrzydłami nietoperza przytwierdzonymi do ciała ludzkiego, co upodabniało go do smoka. ***Hal* do dzisiaj w języku bułgarskim oznacza zarówno wiatr halny**, jak i smoka, ewentualnie bliżej nieokreśloną mityczną istotę zsyłającą wiatry. Co ciekawe, w gwarze podhalańskiej ***smok*** to potoczna nazwa wiatru halnego. Michał Żmigrodzki przytoczył podanie z Ukrainy, które pokrywa się z bułgarskim wyobrażeniem wichury jako smoka: „Wiatr, to dyabeł przykuty do skały, który czasami odzyskuje wolność i wtedy ściąga obłoki. Mówią naówczas, że to jego wesele. Inni zaś powiadają, że wiatr to mały wąż, żyjący siedem lat, w drugich siedmiu latach staje się on wielkim wężem, a w ostatnich siedmiu latach staje się on gryfem”.[14] Być może w dawniejszych czasach powyższe wyobrażenia dotyczyły jedynie wiatru północnego (por. staropol. *stwora* = wiatr północny).

## Hipostaza Św. Kasjana

W rosyjskim folklorze funkcję bóstwa wiatru przejął św. Kasjan. Przedstawiany jako ślepy (lub zezowaty) i włochaty stwór zamieszkujący pieczary, miał trzymać wiatry uwiązane na 12 łańcuchach, które za każdym razem, gdy tylko wydostały się z podziemnej uwięzi, wywoływały na powierzchni trąby powietrzne i wichury. Kasjan, mimo swojego statusu chrześcijańskiego świętego, był postrzegany przez lud jako postać jednoznacznie negatywna, a dzień jemu poświęcony (29 lutego) był określany wyłącznie negatywnie, bowiem nazywano go m. in.: *zazdrosnym*, *zezowatym*, *mściwym* etc. Wierzono, że Kasjan posiada *uroczne oko* i wszystko, na co tylko spojrzy, natychmiast umiera.[15] Obraz słowiańskiego bóstwa wiatru, jaki wyłania się z ludowych podań, ukazuje nam postać mocno ambiwalentną, przypominającą wyglądem smoka lub potwora, zamieszkującego kraniec świata. Przechowywać miał wiatry w workach lub trzymać uwiązane dwunastoma łańcuchami, które czasem wypuszcza, wywołując w zależności od swej woli, delikatny wietrzyk lub wichury. Wyobrażenia te ukazują nieokiełznaną, zmienną i kapryśną naturę wiatru.

Dzień 29 lutego wraz z całym rokiem przestępnym, przez swoją wyjątkowość, obrósł negatywnymi wierzeniami i zabobonami. Zwany również “przybyszem”, miał mieć niekorzystny wpływ na sprawy życia codziennego. Na Śląsku wierzono, że rok ten odpowiedzialny jest za wyjątkowo dużą liczbę zgonów kobiet, co być może jest kolejnym śladem dawnego zwyczaju składania bóstwom krwawych ofiar. Powszechnie uważano, że wody mineralne pod wpływem “przybysza” tracą swoje lecznicze właściwości i stają się wręcz szkodliwe.

W kontekście św. Kasjana i daty jego święta ciekawa wydaje się relacja Thietmara, według którego Obodryci czcili jakieś bliżej nieokreślone bóstwo podziemne w drugim miesiącu roku: „W miesiącu lutym który poganie czczą przez ofiary oczyszczający oraz stosowne dary zewsząd znoszone i który wywodzi swe miano od boga Plutona, zwanego przez nich także Februus”.