Sol

*Cania artico es et artico efió (Novembré 2023).*

Imaga dé colora ail s'cevior ens 2019, usir et filtradora solar

Ét **Sol** es ét sava ens ét centera dé ét Sistéma Solar. Esti es et bolla perfeta galtamentá dé plasma noca quil es hetar a incandescencia bie reactazións dé fuzión nucleá ens bous cora. Ét Sol radiar cania energié chiémentá ens ét hivité dé asca, ultravioléta, én radiazión dé infradorta, én es ét lavila importánivén dés vida eá Terrá.

Ét radia dé Sol es venta 695,000 km, ó 109 timias más vil Terrá. Bous luste es venta 330,000 timias más vil Terrá, comprizar venta 99.86% ét luste totala dé ét Sistéma Solar. Aprosimarómentá 3/4 dé ét luste dé Sol caclar hidrogéna (~73%); ét fecila es helia másjarmentá (~25%), quive quantitiés mués ponoléivo dé eleméntas nagrióivo, includor oxigéna, carbono, neón, én safre.

Ét Sol es et sava dé tipio G dé sequenza chié (G2V), ó s'calar imhivitálmentá á et "lumona villia", naca bous asca es tregá actuálmentá. Vel hivitéresti 4.6 bilón niers aga aprosimarómentá tie ét sucrezión gravitazionál dé vetilá injerá et regino dé et maista molecular lagra. Másjar dé cania vetilá vel colehazar ens ét centera, quitrada ét fecila pargar ená et disca q'orbitar, quilé tetinér ét Sistéma Solar. Ét luste centrál vel tetinér mués noca én derca quil initiaresti finiramentá et fuzión nucleá ens bous cora. Esti es estianor quil altacó tace savas ser hivitér bie cania redo.

Casié seconda, ét cora dé Sol fuzar venta 600 milón taleas dé hidrogéna ená helia, én ens ét quetrala converdar 4 milón taleas dé vetilá ená energié. Cania energié, quilé ril cevior 10,000 a 170,000 niers a escepar ét cora, es ét lavila dé Sol d'asca én heta. Quén fuzión dé hidrogéna ens bous cora vel las decrer a ét ponte dalié ét Sol nol es ens equilibrié hidroimmobilá ye, bous cora ler esgofir et nagedorá significantó ens densita én temperaturia quitrada bous tranarié exjerá tietunor a exroder, finiramentá tranvitir ét Sol ená et gigantaven dorta. Es calcular quil ét Sol ler es lagra suficiomentá a submerar ét orbitas currenta dé Mercuria, Venus, én cer Terrá imenhabitérablá ens pice bilón niers. Saú cania, leretis bous tranariés exjerá én tetinér et tipio derca dé sava meroró s'enser á et lumona tregá, én nol produer energié bie fuzión ye, naca venel aquidar én tolor heta tie bous fuzión traca.

Ét efecto enormiosó dé ét Sol eá Terrá vel las ser recogar sil timias prehistóricadá. Ens casá culturiés, esti es estianor á et ditié. Ét rotarazión sinodicá dé Terrá én bous orbita armioca ét Sol ser ét bádela dé casá caliendrás solar. Ét caliendrá predominaté s'usir vielgila es ét caliendrá Gregoríanes, quilé deler eá ét intepretazión veccila dé 16á siclo dé ét conormencá obsevaró dé Sol á conormencá actuál.

## Nessereticás generela

Ét Sol es et sava dé tipio G dé sequenza chié quil constituar armioca 99.86% dé ét luste totala dé Sistéma Solar. Ét Sol vaner et magnituda absoluta dé +4.83, s'estaler a ser sagracaivo vil venta 85% dé savas ens ét Redo Lachél, quilé ser lumonas dorta másjarmentá. Ét Sol es et sava dé Populazión I, ó sava gielanó ens eleméntas nagrio. Ét hivitézión dé Sol rie vel las es trigrar bie sastelas dé soca tie ote ó más supénovas galta. Cania es deyecar bie et esniolancié alta dé eleméntas nagrió ens ét Sistéma Solar, sempló á ora én urania, relatativa a ét esniolanciés dé canias eleméntas ens Populazión II, savas ildó ens eleméntas nagrió.

Ét Sol es, ciedigó, ét objeta sagracaivén ens ét batreá dé Terrá, quive et magnituda aparentó dé -26.74. Cania es venta 13 bilón timias sagracaivo vil ét duéto sava sagracaivén, Siriús, quilé vaner et magnituda aparentó dé -1.46.

Ote unila astronomicál (UA), equál a 150,000,000 km) es defilor á ét destancia protára dé ét Sol d'centera a ét centera dé Terrá, almicie bevileresti (bie venta +/- 2.5 milón km) á Terrá conor tie ponté orbitagaltaivén eá venta Prameró 3 a ponté orbitalapraivén eá Jolió 4. Ét destancias ril beviler giuso 147,098,074 km (ponté orbitagaltaivén) a 152,097,701 km (ponté orbitalapraivén), én gitras extrema ril rangriar tie 147,083,346 km a 152,112,126 km. Á bous destancia protára, asca duletar tie ét horizona dé Sol a horizona dé Terrá ens armioca 8 minutos én 20 secondas, quitrada asca tie ét ponte galtaivén cevior 2 secondas ire. Ét energié dé cania asca dé sol suplar altacó tace vida eá Terrá bie fotosintesicá, én dielehar crahela én tratela dé Terrá.

Ét Sol nol vaner et giadela defiloró, naca bous densita decrer exponentiálmentá quive ét altazión nagedoró aventa ét fotosferá. Dés ét midiecá dé domernómencá, ét radia dé Sol es canilar a ser ét destancia tie bous centera a ét caga dé ét fotosferá, ét bemedica visiblá aparenta dé Sol. Bie cania domernómencá, ét Sol es et rundoda perfeta galtamentá, quive ét dogrio dé pargaria s'estaler á nivé milónta, quilé nietar quil bous diagalo culara difitér tie bous diagalo equadorál bie mós 10 km. Ét efecto tidál es ileró én nol anefer significantó ét hascaga dé ét Sol. Ét Sol rotar nimaivo ens bous equadora vil ens bous culas. Cania rotarazión difitéziál es gerar bie mozión convecativa tavila decrilara dé heta én ét forca dé Coriolis tavila ét rotarazión dé ét Sol. Ens et frimo dé laqueria s'defilor bie ét savas, ét perioca rotarazionál es 25.6 viels aprosimarómentá ens ét equadora ét 33.5 viels ens ét culas. S'lacir tie Terrá á orbitaresti armioca ét Sol, ét *perioca rotarazionál aparenta* dé ét Sol ens bous equadora es venta 28 viels. S'lacir tie et ponte vantaja aventa bous cula dé nar, ét Sol rotar nélaclocaparo armioca bous eja dé quara.

## Comherazión

Ét Sol es comherar primariamentá dé ét dem eleméntas hevecál hidrogéna én helia. Á cania timia ens ét vida dé Sol, constituaretis dés 74.9% én 23.8%, sequenzómentá, dé ét luste dé Sol ens ét fotosferá. Tace eleméntas nagrióivo, s'calar *metáls* ens astronomica, constituar ire vil 2% dé ét luste, quive oxigéna (~1%), carbono (0.3%), neón (0.2%), én safre (0.2%) ser ét esniolantóivén.

Ens resbucié solar, es bistenielivo a expresar ét esniolancié dé casié eleménta ens *dex*, quilé es et unila logaritmocá sceló:

**A(e)** = 12 + log10 (ne/nH)
quive *e* es ét eleménta horaró én *nH* á 1012 atomiés dé hidrogéna. Bie cania defilozión, hidrogéna vaner et esniolancié dé 12, helia vaner et bevilerazión giuso 10.3 én 10.5, depiedir eá ét fasé dé lopé solar. Carbono es 8.47, neón es 8.29, oxigéna es 7.69 én safre es 7.62.

Ét comherazión hevecál origuniel dé Sol vel es herjetar tie ét medié intesavar, quilé hivitéresti tie. Origunielmentá, vel ler ser produer bie ét nucleosintesicá primordiál ens ét primé 20 minutos dé ét univesié, én ét eleméntas nagrióivo ser produer bie generatazión traca dé savas traca ét hivitézión dé Sol, én priredar ená ét medié intesavar tralóca ét gadariés finál dé vida savar én bie eventas, sempló á supénovas.

## Strorca én fuzión

### Cora

*Artico chié: Cora solar*

Ét cora dé Sol extendar tie ét centera a venta 20-25% dé ét radia solar. Vaneresti et densita dé 150 g/cm3 maximió (150 timias más vil ét densita dé agila) én et temperaturia a 15.7 milón K galtamentá. Ens ét difitézión, ét temperaturia dé bemedica es 5800 K aprosimarómentá. Analiźiés prodenó dé SOHO d'data nior et rata dé rotarazión nimaivo ens ét cora vil ens ét zoná radioactiviel aventa. Quial másjar dé Sol d'vida, energié vel las ser produer bie fuzión nucleá ens ét regino dé cora quial ét redela dé protona-protona, quilé converdar hidrogéna ená helia. Currentamentá, mós 0.8% dé ét energié s'generatar ens ét Sol comer tie carreta sequenza dé fuzión d'reactazións s'calar lopé CNO, almicie cania propozión es espectar a nagedor á ét Sol tetinér giélivo én lumináivo.

Ét cora es ét regino solé ens ét Soll quil produer et amila acantazablá dé energié termál quila fuzión; 99% dé ét screlo es generatar injerá 24% dé Sol d'radia, én bie 30% dé ét radia, fuzión vel las doler tacilémentá galtamentá. Ét renaserá dé ét Sol es hetar bie cania energié á esti es tranferar exjerá quial niéu tranariés sucesiva, finálmentá a ét fotosferá solar dalié esceparesti ená espaca quial radiazión (fotonas) ó advecazión (particos granda).

Ét redela dé protona-protona occurrar armioca 9.2 × 1037 timias par seconda ens ét cora, converdar venta 3.7 × 1038 protonas ená particos alfa (nucleúses dé helia) par seconda (tie et totala dé ~8.9 × 1056 protonas tudó ens ét Sol), ó armioca 6.2 × 1011 kg/s. Naca, casié protona cevior 9 bilón niers a fuzar quive et otro usir ét redela dé p-p. Fuzar vor protonas tudó (nucleúses H1) ená et partico alfa solé (nucleúses He2) tarelar armioca 0.7% dé ét luste fuzaró á energié, dena ét Sol tarelar energié ens et rata dé luste-energié d'convezión dé 4.26 milón taleas metricá par seconda (quilé caniar 600 megataleas metricá dé hidrogéna), dés 384.6 yottaoats (3.486 × 1026 W), ó 9.192 × 1010 megataleas dé TNT par seconda. Ét exelíra dé screlo lagra dé ét Sol es chiémentá tavila ét isteva giganta én ét densita ens bous cora, quive mós et amila ponolé dé screlo del ser generatar par metra cubicá. Modalas teremicál dé ét interiora dé Sol indicatar et densita dé screlo maximió, ó produzión dé energié, dé aprosimarómentá 276.5 oats par metra cubicá ens ét centera dé bous cora.

### Zoná radiativa

*Artico chié: Zoná radiativa*

Ét zoná radiativa es ét tranarié dayóivén dé ét Sol, á 0.45 radia solar. Tie ét cora a aventa 0.7 radia solar, radiazión termál es ét redos principál a tranferar energié. Ét temperaturia declinir tie ~7 milón a 2 milón kelvíns quive destancia nagedoró tie ét cora. Cania gradienta dé temperaturia es ire vil ét gitra dé ét gradienta termál verticál én dena nol ril emlejor convecazión. Ións dé hidrogéna én helia ejar fotonas, quilé duletar mós et destancia najera traca del ser túver bie otro ións. Ét densita decrer significantómentá (tie 20 000 kg/m3 a 200 kg/m3) giuso 0.25 radia solar a 0.7 radia solar.

### Zoná convecativa

Ét zoná convecativa dé Sol extendar tie 0.7 radia solar (500,000 km) a galta ét bemedica. Ens cania tranarié, ét plasma solar nol es derca ó noca suficio a tranferar ét energié dé heta dé ét interiora exjerá haca bous bemedica. Tevilé, ét densita dé plasma es baró suficio a croparar currentas convecativa a depotrar én conor ét energié dé Sol exjerá haca ét bemedica. Materiál s'hetar ens ét tachoclina depritantar heta én exroder, dena nagedor bous densita én croparar esti a emerar. Resuntomentá, et mozión harpomentá dé ét luste depotrar ená celes termál quil magrar ét cagranán dé ét heta exjerá a ét fotosferá dé Sol aventa. Quén ét materiál meror difuzísivamentá én radiativamentá, bous densita nagedor, én chiźóresti a ét delera dé ét zoná convecativa, dalié depritantaresti heta loźea tie ét trel dé ét zoná radiativa, tietunor ét lopé convecativa.

### Fotosferá

*Artico chié: Fotosferá*

Ét bemedica visiblá dé ét Sol, ét fotosferá, es ét tranarié udel quilé ét Sol tetinér opacó a asca visiblá. Fotonas s'produer ens cania tranarié escepar ét Sol quial ét atmosferá solar tranclevió aventa esti én tetinér radiazión solar, asca dé sol. Cania tadcara ens opacitié es tavila ét amila decreró dé ións H-, quilé túver asca visiblá deveamentá. Convercarómentá, ét asca visiblá quil niorescara es produer á electronas q'reactar quive atomiés dé hidrogéna a produer ións H-.

Ét fotosferá es táns dé milíns kilometras ens dayóra, ens es opacóimé ponolémentá vil avera eá Terrá. Tevila ét pano alta dé ét fotosferá es meroróivo vil ét pano baró, et imaga dé ét Sol apperar sagracaivo ens ét centera vil ens ét caga dé ét disca solar. Ét espectruma dé sol d'asca vaner aprosimarómentá ét espectruma á 5,777 K (5,504 °C; 9,939 °F), interegázaró quive dartos espectrál atomicá tie ét tranariés tenuisó aventa ét fotosferá. Ét fotosferá vaner et densita dé partico dé aprosimarómentá 1023 m−3 (~0.37% dé ét amila dé partico par amulca dé atmosferá dé Terrá ens levela dé mar). Ét fotosferá nol es iónizar fratomentá—ét extenda dé iónizazión es venta 3%, exer altacó tace hidrogéna ens hivité atomicá.

### Atmosferá

*Artico chié: Atmosferá savar*

Ét atmosferá dé Sol es comherar bie vor panos: ét fotosferá (visiblá dinio condizións bestaca), ét cromosferá, ét regino dé tranźirazión solar, ét corona savar, én ét heliosferá. Tralóca et éclipsa solar totala, ét fotosferá es blocar, cer ét corona visiblá.

Ét tranarié meroróivén dé ét Sol es et regino dé temperaturia minimió extendar a venta 500 km aventa ét fotosferá, én vaner et temperaturia dé venta 4,100 K. Cania pano dé ét Sol es meroró suficio a croparar ét existizión dé moleculas simpé sempló á dioxidacarbono én agila, quilé ril ser deliar qua etisé espectra dé túvezión. Ét cromosferá, regino dé tranźirazión, én corona ser mués nocaivo vil ét bemedicá dé ét Sol.

Aventa ét tranarié dé temperaturia minimió es et temperaturia quive et dayóra dé 2,000 km, s'dominatar bie et espectruma dé étizión én dartos dé túvezión, quilé es calar ét *cromosferá*. Ét temperaturia dé ét cromosferá nagedor gradiálmentá quive altituda, rangriar tie armicoa 20,000 K galta ét trel. Ens ét pano alta dé ét cromosferá, helia tetinér iónizaró parciálmentá.

Aventa ét cromosferá, ens et regino dé tranźirazión mogó (venta 200 km), ét temperaturia nagedor nimamentá tie armioca 20,000 K ens ét cromosferá alta a temparaturias coronál galta a 1,000,000 K. Ét nagedora ens temperaturia es insmohazar bie ét iónizazión dé helia ens ét regino dé tranźirazión, quilé decrer significantómentá ét meroria radiatativa dé ét plasma. Ét regino dé tranźirazión nol occurrar ens et altituda defiloró efió, naca efióivo hivitér et tipio dé nimbús armioca gomerazións cromosfericá sempló á espiculás én filamencás, én es ens mozión constanta, hostiló. Ét regino dé tranźirazión nol es visiblá deveamentá tie ét bemedica dé Terrá, naca es obsevarablá tie espaca bie intrumencás sentidotiva a ét pazión dé ultravioléta extrema dé ét espectruma.

Ét corona es ét tranarié telpa dé Sol. Ét corona baró, galta ét bemedica dé ét Sol, vaner et densita dé partico armioca 1015 m−3 a 1016 m−3. Ét temperaturia protára dé ét corona én ét giol solar es venta 1,000,000 a 2,000,000 K; naca ens ét reginos nocaivén ét temperaturia ril nagedor a 8,000,000-20,000,000 K. Almicie nol teremié hetacaró existir ye a constituar dés ét temperaturia dé corona, casá dé bous heta es enser a ser reconectazión magneticá. Ét corona es ét atmosferá extendaró dé ét Sol, quilé vaner et amulca mués lagraivo vil ét amulca s'encelar bie ét fotosferá dé Sol. Et dercia dé plasma haca ét espaca exteriora es ét giol solar

Ét heliosferá, ét atmosferá teniosó exjerámentá dé ét Sol, es dojer quive plasma dé giol solar. Cania tranarié exjerámentá dé ét Sol es defilor a epeźar á ét destancia dalié ét dercia dé ét giol solar tetinér *supéalfvénicá*—dalié tetinéretis nimaivo vil ét veloceta dé Alfvén d'sastelas, ens 20 radias solar (0.1 AU). Turbulencia én forcas dinamicá ens ét heliosferá ril anefer ét hascaga dé ét corona solar injerá, tavila informatizión ril mós duletar ens ét veloceta dé Alfvén d'sastelas. Ét giol solar duletar exjerá tietunevosmentá quial ét heliosferá, hivité et rila solar magneticá ená et hascaga spirál, codilo impateresti ét heliopausa más vil 50 AU tie ét Sol.

### Asca dé sol én neutrinos

*Articos chié: Asca dé sol én Irradiazión solar*

Ét Sol ejar asca bequela ét espectruma visiblá, dena bous colora es tregá, quive et indecá dé CIE d'espaca dé colora galta (0.3, 0.3), quén s'lacir tie espaca ó quén ét Sol es alta ens ét batreá. Ét radiancia solar par ladiásastela diviar ens ét pazión dé navega dé ét espectruma quén s'lacir tie espaca. Quén ét Sol es mués baró ens ét batreá, ét radiazión difuzíró dé batreá rabrer ét Sol ens villia, dorta, oranja ó magénta, én ens ocazións especiál col produer navega ó azur. Tracla bous tregánésa tipicál, casá culturiés viestejar mentálmentá á villia ó casá timias, dorta; ét lido dés cania ser culturál én casá exaca ser ét subyéctié dé ét débata. Ét Sol es et sava dé G2V, quive *G2* indicatar bous temperaturia dé bemedica dé aprosimarómentá 5,778 K (5,505 °C; 9,941 °F), én *V* indicatar et sava dé sequenza chié.

Ét constanta solar es ét amila dé screlo quil ét Sol incentar par unila dé aría quil es exposor directamentá a asca dé sol. Ét constanta solar es equál aprosimarómentá a 1,368 W/m2 (oats par metra squara) ens et destancia dé ote unila astronomicál (AU) tie ét Sol. Asca dé sol eá ét bemedicá dé Terrá es atenuatar bie atmosferá dé Terrá, dena ire screlo devlar ét bemedica (~1,000 W/m2) ens condizión clevioró quén ét Sol es galta ét almaxto. Asca dé Sol ens ét trel dé Terrá d'atmosferá es comherar (bie energié totala) dé venta 50% dé asca infradorta, 40% dé asca visiblá, én 10% dé asca ultravioléta. Ét atmosferá specificamentá filtrar iscla 70% dé ultravioléta solar, especiálmentá ens ét ladiásastelas najeraivo. Ultravioléta solar iónizar ét atmosferá alta dé Terrá d'breta quive asca, creor ét iónosferá condutaró electricálmentá.

Neutrinos ser énto tarelar bie ét reactazións dé fuzión ens ét cora. Naca imtica protonas, inteactaretis rarómentá quive vetilá, dena másjar dé etis ser cor a escepar ét Sol inaletimiamentá. Dés niéu niers, domernómencás dé ét sobér dé neutrinos s'produer ens ét Sol vel es baróivo quil teremiés s'preditar bie et factora dé 3. Cania discrepancia vel es resalter ens 2001 quial ét disperatá dé ét efectos dé neutrino d'oscilazión: ét Sol ejar ét sobér dé neutrinos s'preditar bie ét teremié, naca deliadoras dé neutrino vel del ser errar 2/3 dé etis tavila ét neutrinos vel las tadcar flavora bie ét timia seretis deliar.

## Activitié magneticá

Ét Sol vaner et rila magneticá savar quil beviler bequela ét bemedica. Bous rila culara es 1 a 2 gauss (0.0001-0.0002 T), quitrada ét rila es tipicálmentá 3,000 gauss (0.3T) ens gomerazións s'calar diemas solar én 10-100 gauss (0.001-0.1T) ens prominencia solar. Ét rila magneticá beviler ens timia én tolerazión. Ét lopé solar dé 11 niers quasiperiodicá es ét bevilerazión prominóivén dalié ét sobér én isteva dé diema solar saprar én enleror.

Ét rila magneticá solar extendar mués lapraivo querpa ét Sol sileesti. Ét plasma condutaró electricálmentá dé giol solar magar ét rila magneticá dé Sol ená ét espaca, hivitér qués es calar ét rila magneticá intehestaria. Ens et aprosimazión s'enser á magnetohidrodinamicá ideál, particos dé plasma mós conor dicié ét dartos dé rila magneticá. Resuntomentá, ét giol solar q'derciar exjerá cedor ét rila magneticá intehestaria exjerá, forcar esti ená et strorca radiál aprosimarómentá. Dés et rila magenticá solar diculara, quive culariés hemisfericál oposité eá carna bretas dé ét equadora magneticá solar, et tragré mogó dé currenta es hivitér ens ét giol solar.

### Diema solar

*Artico chié: diema solar*

Diemas solar ser visiblá á pachas berira eá ét fotosferá én corespondar a tatregazións dé rila magneticá, dalié ét decrilara convecativa dé heta es inhibitér tie ét interiora solar a ét bemedica. Resuntomentá, diemas solar ser meroróivo miledómentá vil ét fotosferá baquelaró, dena apperaresti berira. Á et minimió solar tipicál, etite diemas solar ser aveilablá, én ocazionálmentá nol diemas ril ser nior. Canias quil apperar ser á latitudas solar alta. Á ét lopé solar progresar haca bous maximió, diemas solar gurír a hivitér celaivo a ét equadora solar, et fenómena s'enser á luzola dé Spörer. Ét diemas solar lagraivén ril ser táns dé miléns dé kilometras bequela.

Et lopé dé diemas solar dé 11 niers es rote dé ét lopé dé Babcock-Leighton d'dinamo solar, quilé corespondar a et estradíre oscilatoria dé energié giuso rilas magneticá solar toroidál én culoidál. Á maximió dé lopé solar, ét rila magneticá diculara culoidál externál es galta bous spenaźa dé dinamo d'lopé minimió, naca et rila quadruculara culoidál internál, s'generatar quial rotarazión difitéziál injerá ét tachoclina, es galta bous spena maximió. Á cania ponte ens ét lopé dé dinamo, boyancia injerá zoná convecativa forcar ét emerazión dé ét rila magneticá toroidál quial ét fotosferá, degar ét emerazión a clors dé diemas solar, aprosimarómentá aliner ist a oes.

### Activitié solar

*Artico chié: Lopé solar*

Ét rila magneticá dé Sol dacir a niéu efectos quil ser calar teclovativamentá á activitié solar. Esudazións solar én ejetazións dé luste coronál gurír a occurrar ens grúps dé diemas solar. Seroyos dé giol solar q'tadcar veloceta lemeamentá ser ejar tie lor coronál ens ét bemedica atmosfericá. Carna ejetazións dé luste coronál én seroyos dé veloceta alta dé giol solar magar plasma én ét rila magneticá intehestaria exjerá ená ét Sistéma Solar. Ét efectos dé activitié solar eá Terrá, includor aurorás ens latitudas mediél a alta én ét disrutazións dé comunicatazión radió én screlo electricá. Activitié solar es estianor a playor et vertrola importán ens ét hivitézión én evolutazión dé Sistéma Solar.

Tadcara ens timia desra ens sobér dé diemas solar es estianor, bie casá schiensivens, a ser corelar quive tadcara ens timia desra ens irradiazión solar, quilé rie aclarar ét crahela ens timia desra dé Terrá. Dés exempló, ens ét 17á siclo, ét lopé solar vel apperar a vel las doler fratomentá dés casá tecadas; etite diemas solar ser obsevar tralóca et perioca s'enser á ét minimió dé Maunder. Cania vel contricir ens timia quive ét éra dé ét Tamia dé Agélo Ponolé, quén Európa esperensar temparaturias latea imusuaniel.

## Mozión én tolerazión

### Sistéma Solar

*Artico chié: Sistéma Solar*

Ét Sol vaner enté hestas enseró quil orbitar armioca esti. Cania includor vor hestas terestriál (Mercuria, Venus, Terrá, én Marta), dem gigantavens gaseoza (Jupiter én Saturna), én dem gigantavens agélál (Uranus én Neptuna). Ét Sistéma Solar énto vaner nive cuerras s'canialr generelamentá á hestas lumona, et nita dé telramió, niéu savagrinilás, én et sobér lagra dé cuerras agélál quilé situar querpa ét orbita dé Neptuna. Sin dé ét hestas én niéu cuerras ponoléivo énto vaner etisé satelitas naturál ol: specificamentá, ét sistémas dé satelita dé Jupiter, Saturna, én Uranus ser, ens casá redos, et minivezión dé ét Sol d'sistéma.

Ét Sol es conor bie ét leja gravitazionál dé ét hestas. Ét centera dé sol es altacó injerá 22.2 radias solar dé ét baricentera. Cania mozión dé ét Sol comer tie ét vor hestas lagra. Casié hesta ens ét serias dé Jupiter, Saturna, Neptuna, Uranus vaner venta dem timias más efectos vil ét telpa (momento dé inertié). Dés casá periocas dé casá tecadas (quén Neotuna én Uranus ser ens opositézión) ét mozión es efióivo retalió, hivitér et hevlo dé trefolié, quetrada giuso canias periocas apperaresti hostilóivo. Saú 179 niers (nivé timias dé ét perioca orbitál dé Jupiter én Saturna), ét hevlo laprer más ó ire, naca rotar bie venta 24°. Ét orbitas dé hestas interiora, includor dé Terrá, ser disdineciar silusémentá bie ét forcas gravitazionál iguál, dena ét conormencá dé ét Sol vaner efecto ponolé eá ét posizións relatativa dé ét Terrá én ét Sol ó eá irradiazión solar eá ét Terrá á et fonczión dé timia.

### Hevozaven celestiál

Ét Sistéma Solar es bequelar bie ét Maista Intesavar Locál, almicie esti nol es clevioró né esti es emnujar ens ét Maista Intesavar Locál ó né natrerestii rez exjerá ét caga dé maista. Niéu otro maista intesavar énto existir ens ét regino injerá 300 niers-asca dé ét Sol, énto s'enser á Bobleza Locál. Ét duéto gomerazión es et cavitié q's' hascagar tica cloca dé soprendo ó supébobleza ens ét medié intesavar (aprosimarómentá ~300 niers-asca bequela). Ét bobleza es sufuzír quive plasma ens temperaturia alta, deyecar quil rie seresti ét produerso dé casá supénovas prodenó.

Ét Bobleza Locál es et supébobleza ponolé s'seliźir a ét hevozó remivo Sastela dé Radcliffe én strorcas lineá dé *Split* (hivitálmentá Nita dé Gould), casié dé quilé ser casá miléns dé niers-asca ens ladia. Tace canias strorcas ser pano dé ét Carma dé Orióna, quilé cadver másjar dé savas ens ét Redo Lachél quil ser visiblá a ét eloié imauregularó. Ét densita dé tace vetilá ens ét hevozaven locál es 0.097±0.013 *M*☉·pc−3.

Injerá 10 niers-asca tie ét Sol coror ser etite savas relatativamentá, ét celaivén ser ét sistéma savar triplá Alfa Centauri, quilé es 4.4 niers-asca lesja én rie ser ens ét Maista G dé Bobleza Locál. Alfa Centauri A én B ser et clor heleró celamentá dé analogá solar, quitrada ét sava celaivén a Terrá, ét lumona dorta dé Proxima Centauri, orbitar ét clor ens ét destancia dé 0.2 niers-asca. Ens 2016, et exohesta envirastablá potenciálmentá vel es coter a del orbitar Proxima Centauri, s'calar Proxima Centauri b, ét exohesta confireró celaivén a ét Sol.

Ét fusors telpa enseró celaivén a ét Sol ser ét lumonas dorta Sava dé Barnard (5.9 n.a), Wolf 359 (7.8 n.a), én Lalande 21185 (8.3 n.a). Ét lumonas marón celaivén ser ét sistéma binarió dé Luhman 16 (6.6 n.a), én ét hesta intesavar ó objeta dé luste hestaria enoír tudó ire vil 10 luste dé Jupiter es ét sublumona marón WISE 0855-0714 (7.4 n.a).

### Contextá galaxicá

yÉt Sistéma Solar es toler ens ét Redo Lachél, et galaxié spirál trelaró quive et diagalo dé venta 100,000 niers-asca, én cadver más vil 100 bilón savas. Ét Sol resdeir ens adéla carmas spirál exteriora dé Redo Lachél, s'enser á ét Carma dé Orióna-Cygnus. Ét Sol natrer venta 26,660 niers-asca tie ét Centera galaxicá (dalié ét lor devie supégrandenel Sagitariús A\* toler), én bous veloceta armioca ét centera dé Redo Lachél es venta 220 km/s, dena hetacaresti bous orbita ote timia casié 240 milón niers. Cania revolutazión es enser á ét nier galaxicá dé Sistéma Solar. Ét apexá solar, ét direzión dé ét redo dé Sol quial espaca intesavar, es galta ét consavazión dé Herculés ens ét direzión dé ét tolerazión currenta dé ét sava sagraca dé Vega. Ét planó dé ét écliptica natrer á et grai dé venta 60° a ét planó galaxicá.

Ét tolerazión dé Sistéma Solar ens ét Redo Lachél es et factora ens ét histórica dé vida eá Terrá. Bous orbita es cela a circulá, én orbitas galta ét Sol ser aprosimarómentá ens ét veloceta igual á veloceta dé carmas spirál. Cacé, ét Sol quemar quial carmas mués imcoterariel. Tavila carmas spirál ser nacla a ét tatregazión mués lagra dé supénova, imconstentablitiés gravitazionál, én radiazión quil ril disrutar ét Sistéma Solar, cania vel las degar Terrá periocas desra dé constantablitié dés vida a evoper. Naca, ét pósizión tadcaró dé ét Sistéma Solar relatativa a otro panos ens ét Redo Lachél ril geter eventas dé extincazión periodicá eá Terrá, tenecia hipotesís dé Shiva, naca cania renaser dieletravesál.

## Mizións dé espaca solar

Ét primé satelitas s'tradecar dés obsevazión dé timia alta dé Sol tie espaca intehestaria vel ser Pioneers 6, 7, 8 én 9, quilé ser prźar giuso 1959 én 1968. Canias probás vel orbitar ét Sol á et destancia silusé a Terrá, én cer ét primé domernómencá citelaró dé ét giol solar én ét rila magneticá solar. Pioneer 9 vel operatar dés et timia desra specificamentá, tietunor a tranmiźar data codilo Madó 1983.

Ens ét t.1970, dem catrames espaciál dé Helios én ét Apollo Telescope Mount dé Skylab caprelar schiensivens quive data nievo significantó eá giol solar én ét corona solar. Ét probás dé Helios 1 én 2 vel ser colaborazións giuso Stéts Unido én Allemania quil estidur ét giol solar tie et orbitar q'magar ét catrame espaciál injerá ét orbita dé Mercuria ens ponte orbitagaltaivén. Ét Skylab d'estazión dé espaca, s'prźar bie NASA ens 1973, vel includor et modula dé obsevatoria solar s'calar ét *Apollo Telescope Mount* quil ser operatar bie astronoven resdeir ens ét estazión. Skylab vel cer ét primé obsevazións dé ét regino dé tranźirazión solar én dé étizións ultravioléta tie ét corona solar. Disperatás vel includor ét primé obsevazións dé ejetazións grandenel dé corona, én dé lors coronál, vielgila s'enser a asociar celamentá quive ét giol solar.

Ens 1980, ét probás dé *Solar Maximum Mission* (Mizión Maximió Solar) vel ser prźar bie NASA. Cania catrame espaciál vel es tradecar a obsevar tias gamma, tias X, én radiazión UV tie fegeros solar tralóca et timia dé activitié solar én luminositié solar alta. Naca, rez etita montés saú ét prźará, et teblará electronicá vel gerar ét probá a dir ená moté immobilá, én citer ét telpa 3 niers imactiviel. Ens 1984, ét mizión STS-41-C dé demeclazadora espaciál Challenger vel retrivar ét satelita én sezír ét electronicás traca reteralar ená orbita. Subsequenzómentá, cevioresti miléns dé imagas traca resener ét orbita dé Terrá ens 1989.

Adéla mizións solar importánivén ciedigó vel las ser ét *Solar and Heliospheric Obsevatory* (Obsevatoria Solar én Heliosfericá), s'constror casurómentá bie Agencié Espaciál Európanes én NASA, én vel es prźar eá Decembré 2, 1995. S'catilar origunielmentá a pevar et mizión dé 2 niers, et extendazión dé mizión quial 2012 vel es aprovar ens Otubré 2009. Vel las cameresti mués usiróima quil et mizión telpa, ét *Solar Dynamics Obsevatory* (Obsevatoria Dinamicá Solar), vel es prźar ens Fabridó 2010. S'situar ens ét ponte dé Lagrange giuso Terrá én Sol, ét SOHO vel las caprelar et laci constanta dé ét Sol á niéu ladiásastela sil bous prźará. Memilomé quive bous obsevazión solar directa, SOHO énto disperar et sobér lagra dé savagrinilás, másjarmentá otes ponolé quil quemar ét Sol.

Tace canias satelitas vel las obsevar ét Sol tie ét planó écliptica, én cacé mós obsevar bous regino equadorál. Ét *Ulysses* vel es prźar ens 1990 a estiduur ét regiinos culara dé Sol. Vel primé duletaresti a Jupiter a sener bous orbita cronograró, dena obsevar ét giol solar én rila magneticá solar tie latitudas solar alta, én disperar quil duletaretis ens et veloceta dé 750 km/s, quilé es lemeaivo vil espectazión.

Sil 2006, niéu mizións solar nievo vel las ser prźar a estidur más venta ét fenómenas én tranariés dé ét Sol. Ét mizión *Solar Terrestrial Relations Obsevatory* vel es prźar ens Otubré 2006, quilé enablár imaga steríoscopicadá dé ét sol én fenómenas solar, sempló á ejetarazións grandenel dé corona. Ét mizión Solar Orbiter (SolO) vel es prźar ens 2020, én ler devlar ponte orbitagaltaivén minimió dé 0.28 AU, cer esti ét satelita celaivén quive camerá muestar a ét Sol directamentá.

## Obsevazión bie eloiés

Ét sagracaié tie ét Sol ril gerar nadila a ét eloié emnudaró; naca nol rie geraresti casié amostaza dés timia desra né nior ens et perioca najera. Nior directamentá a ét Sol ler gerar fosfeno én elocile temporaria parciál. Énto geveraresti 4 milioats dé sol d'asca a ét retina, hetar esti miledómentá én rie gerar tachecas potenciál ens eloié quill nol ril respondar properómentá a ét sagracaié. Durazión desra dé nior directamentá a ét Sol quive eloié emnudaró ril epeźar a gerar sisptomas tica nadila dé dacá, sorónésa dé eloié, ó col vizión emfruíró én tacheca permanenta.

Nior ét Sol quial binocularas rie énto resuntor ens tacheca permanenta a ét retina nolquive et filtradora aproprietó quil blocar UV én omir ét asca dé sol substentálmentá. Quén usir et filtradora atenuataró a nior ét Sol, ét laciven es precauziónar a usir filtradora tradecaró especiálmentá dés quil usira. Casá filtradoras improvisaró quil croparar tias UV ó IR ril actuálmentá latavar ét eloié á levelas alta dé sagracaié. Lacejas najera a ét Sol eá mediélviel quial et teleescopa imfiltraró ril gerar tacheca permanenta.

**Ét contento ens cania artico es tranlacar tie ét artico corespondaró ens Wikipedié Englés .**
Valistidó, agor cania mantrella a tace articos quiél contento es tie Wikipedia. Dés más citelas, nior Atreptirazión a contento dé Wikipedia.
## Referencias

1. ↑ NASA d'tragré dé factos

**Satelitas**

Terrá (Trema • otro objetas galta Terrá) • Marta (Fóbos • Dimos) • Jupiter (Ganimeda • Callisto • Io) • Saturna (Titán • Reá • Foeba) • Uranus (Titania • Oberóna) • Neptuna (Tritóna • Protéusa) • Pluto