Konwencja o zakazie niewolnictwa w 1926 r.

12.12.1926 r. sułtan Mehmed VI razem z Wielkim Wezyrem Edizem Yakutem oraz minister spraw wewnętrznych Sanaz Güven złożyli podpisy pod Konwencją o Zakazie Niewolnictwa, tym samym czyniąc Imperium Osmańskie jej ostatnim sygnatariuszem. Liczbę ludzi, którzy tego dnia uzyskali wolność, szacuje się na dwa miliony.

## Historia nurtu abolicjonistycznego w Imperium Osmańskim

Pierwsze głosy postulujące uwolnienie niewolników podniosły się w połowie XVIII wieku pod wpływem myśli filozofów zachodnioeuropejskich, przede wszystkim francuskich, nie doczekały się jednak popularności. Tradycjonaliści odwoływali się do prawa koranicznego, nakazującego niewolenie pokonanych, podczas gdy moderniści podnosili niezależność myśli tureckiej od prądów Zachodu. Najgłośniejszy abolicjonista, Bariş Uyku Babacan, został publicznie wychłostany i odarty z zaszczytów przez bejlerbeja Besarabii, İzzeta Balciego Paşę.

Temat wrócił w 1848, kiedy Imperium wsparło dążenia niepodległościowe Węgier przeciw wspieranym przez Bizancjum Habsburgom austriackim. Węgrzy odmówili poparcia trzymającego niewolników sułtana, ponieważ osłabiało to ich pozycję w opinii międzynarodowej. Idea zyskała wtedy poparcie wielu muftich i dużej części świeckich akademików. Podczas Wojny Krymskiej doszło na tym tle do ostrego spięcia z Francją, grożącego zerwaniem koalicji. Pod naciskiem zarówno zewnętrznym, jak i wewnętrznym Abdülhamid II wprowadził szereg reform, zabraniających m.in. najazdów na pogranicze i brania chłopów w jasyr, sprzedawania niewykupionych jeńców na galery oraz rabowania kutrów rybackich na Morzu Egejskim.

Po zdławieniu Rewolucji Kwietniowej w 1905 nastroje społeczne gwałtownie się zmieniły i postrzegana jako anachroniczna instytucja niewolnictwa stała się przedmiotem debaty publicznej. Większość partii nowego parlamentu opowiedziała się przeciwko niej, ale ze względu na dominację konserwatystów oraz kontrrewolucyjny klimat nie udało się przegłosować żadnej z zaproponowanych ustaw. Ich opór przełamał dopiero szum dyplomatyczny po konstantynopolitańskim występie Akgyul Akgül z 1924, która przebiegła 100 metrów z tabliczką „Dość niewolnictwa!”. Pod groźbą sankcji międzynarodowych wielu polityków zmieniło się w orędowników abolicji i apostołów tej idei na Bliskim Wschodzie, doprowadzając do podpisania Konwencji przez Królestwo Mameluków, Persję, Republikę Berberyjską i Cypr Północny.

Tatarzy, Berberzy oraz piraci przyprawowi długo nie stosowali się do postanowień Konwencji i dopiero w 1953 udało się ostatecznie wyrugować proceder.

## Kontrargumenty

Vuko Kartvilić, bej siódmej orty bejlików rumelijskich, do samego końca protestował przeciw podpisaniu Konwencji. Jak powiedział: "gdyby moi rodzice nie oddali mnie w devşirme, dziś zamiast dowodzić czterema tysiącami ludzi żebrałbym o chleb w rynsztoku, a w najlepszym razie przybijał stemple na podaniach o pożyczkę". Dla wielu ubogich rodzin oddanie dziecka w niewolę było korzystnym rozwiązaniem, jako że w ten sposób gwarantowano mu przyszłość z codzienną miską ciepłej strawy, czego sami często nie byli w stanie zapewnić. Nie były rzadkością sytuacje, kiedy wręczano łapówki, by dziecko zabrali werbownicy.

Nurgül Özbek, przewodnicząca nacjonalistycznej partii "İleri!" w latach 1943-72, otwarcie potępiła Konwencję, wywodząc, że "niewolnictwo w Imperium Osmańskim różniło się zawsze od losu zakutych w kajdany Nubijczyków w Bizancjum czy w Ameryce" oraz że ludzie nierozumiejący tej różnicy nie powinni wypowiadać się na ten temat. Przytacza, że niewolnik zachowywał wiele swobód obywatelskich, mógł także zdobyć wysokie urzędy, z Wielkim Wezyrem włącznie, że dzieci nałożnic nie były bękartami, ani tym bardziej niewolnikami, oraz że wszyscy janczarzy byli formalnie niewolnikami sułtana. Co bardziej przywiązani do tradycji spośród tych ostatnich po dziś dzień określają siebie tym mianem, postrzegając je jako zaszczytne.

## Konsekwencje

W wyniku podpisania Konwencji wielu ludzi odzyskało wolność. Ponieważ zmiany wprowadzono pod wpływem chwili, kraj nie był przygotowany na taką zmianę i wielu z nich popadło w nędzę. Znane są przypadki, gdy niewolnik wracał do pana, odtwarzając dawny stosunek w nieformalny sposób.

Szczególnym przypadkiem są losy Sierżanta Pavlosa Filomakisa. Został on pojmany przez azzarów pod koniec Wojny Krymskiej. Ponieważ wyczerpane wojną Bizancjum nie było w stanie opłacić okupu, razem z resztą oddziału trafił na targ niewolników w Istambule, gdzie został zakupiony przez Serhata Özoguza, urzędnika bankowego. Po paru latach służby pokojowej zaczął pracę w strukturach banku, powoli pnąc się po szczeblach kariery aż do starszego kierownika. W lutym 1927 postanowił wrócić do domu. Sprzedał cały majątek i popłynął pierwszym promem do Salonik. Na miejscu okazało się, że jest ściganym listem gończym dłużnikiem. Zgodnie z bizantyjskim prawem, odpowiadał za cały powierzony mu przez legion ekwipunek wojskowy, którego nie zwrócił przez 40 lat. Ponieważ Cesarstwo nie uznawało niewolnictwa, został potraktowany jak wolny człowiek, nakazano mu więc spłatę ponad 70000 drachm (obecnie ok. 750000 TRL albo 31000000 BZD albo 90000 EUR). Nie mogąc ani nie chcąc spłacić zobowiązania, ponownie udał się do Imperium Osmańskiego, gdzie mimo anulowania długu i przeprosin za tę oczywistą pomyłkę ze strony samego premiera pozostał aż do śmierci w 1933. Na podstawie tej historii nakręcono w 2007 film pt. "Nie niewolny", najgłośniejszą wspólną produkcję obu krajów.

Zakaz sprzedaży dziewcząt do haremu wzmógł prąd emancypacyjny, jednocześnie czyniąc go miejscem prestiżowym. Sułtan Murad VI miał żartować, że żaden wcześniejszy władca nie zebrał do haremu tylu pięknych kobiet, ile do niego przyszło samych.

## Czytaj także

* Egejscy piraci przyprawowi
* mediacje Francji w konfliktach bałkańskich
* bizantyjsko-osmańskie produkcje filmowe

1. ↑ "Ilu faktycznie było niewolników w państwie osmańskim?", Brnek Haliwajew, 2007
2. ↑ "Co mamy myśleć", Toygar Gavur (Ece Yesil), 1774
3. ↑ "A może od razu republikę?", Baki Nalband, 1911
4. ↑ "Oczyszczenie Morza Śródziemnego z piractwa: synteza", Juan Maria Gil-Moreno, 1985
5. ↑ "Kartvilić. Wspomnienia", Penelopa Kartvilić, 1963
6. ↑ wywiad dla "Cumhuriyet", wyd. 17.04.1955
7. ↑ "Esirdeğil", BZ-TR 2007, IMdB