Jutrzenka

**Jutrzenka, Jarilo, Jesza, Jassa, Światła, Widna, Dzieńwojka, Jastra, Zorza (***Zarja, Zaranicia, Zoruśka***), Swaroga (Swaróg?), Swastix, Matka Bogów, Soleo, Ausrine, Najświętsza** - dosł. „Świt”), bądź po prostu "**Słońce" -** **Królowa Nieba i Ziemi**, **Królowa Kaszub**, **Królowa Polski**, bóstwo solarne, kobieca personifikacja świtu, najpewniej najważniejsza bogini w Polsce i kilku innych miejscach. Jej bratem jest Chors (księżcyc), a kuzynek - Strzybóg (wiatr).

W zależności od tra dycji może pojawiać się jako pojedyncza istota, często nazywana „Czerwoną Dziewicą” lub jako dwie lub trzy jednocześnie. Często jest przedstawiana wraz z Księżycem i Gwiazdami, Gwiazdą Poranna, z którą czasami jest identyfikowana. Mieszka w Pałacu Słońca (bądź u wiedźmy Perparuszy), rano otwiera bramę, aby móc wyruszyć w podróż po niebie, strzeże białych koni, [a] jest też opisywana jako. We wschodniosłowiańskiej tradycji zagovory reprezentuje ona najwyższą władzę, do której odwołuje się praktykujący. Wszystko widzi bowiem jest na samej górze. Po chrystianizacji od co najmniej XII wieku, stała się Najświętszą Maryją Panną, tworząc podstawy katolicyzmu, oraz zmieniając dogmaty ws. biblijnej historycznej postaci.

Chors (Księżyc) jest jego/jej młodszym bratem, a Strzybóg (Wiatr) - ciotecznym. Wieczorem chowa się też u wiedźmy Parparuszy.

## Boże Narodzenie

Można wiązać Jutrzenkę z bożym narodzeniem, a Jezusa ze Swarożycem, Bowiem jako bóstwo solarne jest przedstawione też jako Swaróg, którego synem miał być Swarożyc, a w jednej z pieśni Serbskiej, Swaróg występuje jako Swaroga. Maryja jest wiązana zawsze ze sferą solarną, a Jezus - ignityczną. Ponadto Swarożycowi śpiewano kołysanki w Boże Narodzenie. Można interpretować to jako związek - Jutrzenka/Swaroga słońcem, palącym siano (wstawiane pod obrus) rodzi ogień (Swarożyc), które ociepla w zimowe dni. Wyjaśniając tym samym genezę bożego narodzenia.

## Wielkanoc, Maj i Boże Ciało

Obchody innej nazwy - Jarilo, pokrywają się z rytami wiosny, co znacząco umożliwia interpretację Wielkanocy jako święcie pojawienia się Słońca. Ponadto Maj jest miesiącem poświęconym Maryji, która jest obecną formą Jutrzenki, zaś w czerwcu Boże Ciało jest niesione jako analogiczne do solarnego przedstawienia Maryji/Jutrzenki, pokrywając się niemal z najdłuższym dniem roku, zwanym Nocą Kupały. Do tego w Maju ma być dzień "wniebowstąpienia Maryi" (czego brak w Biblii), co skłania do uznania, iż wniebowstąpienie bogini słońca, oznacza zmianę wiosennego słońca, na wysokie - letnie.

## Etymologia

Słowo *zora* „świt, zorza polarna” (od *zoŗà* ) i jego odmiany pochodzą z tego samego rdzenia, co słowo *zrěti* („widzieć, obserwować”, od *\* zьrěti*), co pierwotnie mogło oznaczać „blask”. Słowo *zara* mogło powstać pod wpływem słowa *žar* „ciepło” (*\* žarь* ). *\*zoŗà* pochodzi od *\*źoriˀ* (por. litewski *žarà*, *žarijà* ), etymologia rdzenia jest niejasna.

## Mitologia

Jutrzenka zostało stworzona przez Białoboga, jako partnerka dla człowieka ale ponieważ on nie chciał słońca, wówczas wzniosła się na nieboskłon, rozświetlając cały świat.

Spacerując z Jezusem przez Podhale, miała dać mu słońce by ono nie płakało, te jednak stłukło je, a więc Jutrzenka by nie dać mu płakać, rozrzuciła odłamki na nieboskłon, tworząc gwiazdy, przez co maleństwo przestało płakać. Ostatecznie stworzyła nowe słońce.

W micie o Dziecku Matki Bożej, adoptuje ludzką dziewczynkę i wychowuje ją, nakazując jej by nie otwierała 13-stych, drzwi w Nawii. Te jednak ignoruje ją i doprowadza do wygnania, trąc głos gdyż nie chciała się przyznać. Jutrzenka zabiera do Nawii jej resztę dzieci, gdy je rodzi, przez co ona zostaje oskarżona o ich zabicie. Gdy grozi jej spalenie na stosie, wówczas żałuje za swoje kłamstwa i nagle zaczyna padać deszcz, która gasi ogień. Jutrzenka schodzi na ziemię i oddaje dzieci.

W micie o Wietrze, Słońcu i Mrozie, Jutrzenka, Strzybóg i Dziadek Mróz zakładają się kto pierwszy zmusi człowieka do odrzucenia płaszcza. Strzybóg wiejąc nie potrafi tego osiągnąć, tak jak Mróz nie jest wstanie osiągnąć efektu. Dopiero Jutrzenka swoim żarem daje radę zmusić człowieka do pozbycia się odzienia.

W wielu mitach ludzie idą do niej, aby prosić ją o pomoc w znalezieniu rzeczy, gdyż widzi ona wszystko. Często daje im przedmioty określonej magicznej mocy. W jednym z mitów, po przyjściu do chatki Baby Jagi, mówi "śmierdzi mi tu ludzka dusza", a w jeszcze innym jest wroga do ludzi. Przeważnie jednak daje pomoc, ludziom szukającym zgubionych osób i pomocy.

Przeważnie istnieje wszędzie, przyświecając ludziom.

## Słowa

Przedchrześcijańskie motywy Jutrzenki pojawiają się w różnych częściach ziem słowiańskich, np. na rzeźbionej i malowanej bramie słowackiego majątku chłopskiego (wieś Očová): na jednym z filarów wyrzeźbiona jest Poranna Zora, z złota głowa, nad nią blask, a jeszcze wyżej Słońce, które toczy się po łukowatej drodze, a na drugim filarze wyrzeźbiona jest Zora Wieczorna, nad nią zachodzące słońce. Na tej płaskorzeźbie są również zaciemnione słońca, być może *martwe słońca* pojawiające się w słowiańskim folklorze. Motywy te potwierdza również rosyjskie powiedzenie „Bez porannej Zoryuszki słońce nie wzejdzie”. Taki motyw znalazł się również na grzbiecie XIX-wiecznych sańgdzie słońce w kształcie koła jest w pałacu, a dwa Zorie stoją w wyjściu, a na chłopskim ruszniku z regionu Tweru , gdzie Zorias na koniu podjeżdża do Słońca, jeden jest czerwony, a drugi zielony .

## W mitologii Bałtyckiej

Według naukowców litewski folklor potwierdza podobną podwójną rolę świetlistych bóstw Vakarine i Ausrine:  Vakarine, Gwiazda Wieczorna, przygotowała łóżko dla słonecznej bogini Saulė , a Aušrinė , Gwiazda Poranna, rozpaliła dla niej ogień gdy przygotowywała się do kolejnego dnia podróży.  W innych relacjach, Ausrine i Vakarine są uważane za córki żeńskiego Słońca (Saule) i męskiego Księżyca (Meness)  i zajmują się pałacem i końmi swojej matki.

## Rosyjska tradycja

W tradycji rosyjskiej często pojawiają się jako dwie dziewicze siostry: Zorya Utrennyaya (Morning Zorya, od *útro* „poranek”) jako bogini świtu i Zoria Vechernyaya (Evening Aurora, od *véčer* „wieczór”) jako bogini zmierzchu. Każdy miał stanąć po innej stronie złotego tronu Słońca. Poranna Zoria otwierała bramę niebiańskiego pałacu, gdy Słońce zachodziło rano, a Wieczorna Zoria zamykała bramę, gdy Słońce wracało do swojej siedziby na noc.  Siedziba Zoryi miała znajdować się na wyspie Buyan, za morzem skąd wschodzi słońce.

Mit z późniejszego okresu mówi o trzech Zoryach i ich specjalnym zadaniu:

> Na niebie są trzy małe siostry, trzy małe Zorya: ona wieczoru, ona północy i ona poranka. Ich obowiązkiem jest pilnowanie psa przywiązanego żelaznym łańcuchem do konstelacji Małej Niedźwiedzicy. Kiedy łańcuch się zerwie, nastąpi koniec świata.
>
>

Zorya patronowała także małżeństwom, czego wyrazem było jej częste występowanie w pieśniach weselnych, oraz aranżowała małżeństwa między bogami. W jednej z małorosyjskich pieśni, gdzie Księżyc spotyka Aurorę podczas wędrówki po niebie, przypisuje się jej bezpośrednio tę funkcję:

> O Świt, Świt! Gdziekolwiek byłeś?
>
>
> Gdziekolwiek byłeś? Gdzie zamierzasz mieszkać?
>
>
> Gdzie zamierzam mieszkać? Dlaczego u pana Iwana,
>
>
> U pana Iwana na jego dworze,
>
>
> na jego dworze iw jego mieszkaniu,
>
>
> A w jego mieszkaniu są dwie przyjemności:
>
>
> Pierwsza przyjemność – syna wydać za mąż;
>
>
>
> A druga przyjemność — wydać córkę za mąż
>
>

### W zaklęciach ludowych i medycynie ludowej

Zara-Zaranitsa (aka „Dawn the Red Maiden”) pojawia się zamiennie z Marią ( Matką Bożą ) w różnych wersjach tych samych wątków zagovory jako najwyższa moc, do której odnosi się praktykujący.

Modlono się również do niej jako Zarii o dobre zbiory i zdrowie:

> O ty poranna zaria i ty wieczorna zaria! padnij na moje żyto, aby wyrosło wysokie jak las, grube jak dąb!
>
>

> Matka Zarya [tutaj najwyraźniej zmierzch] rano, wieczorem i północy! tak jak wy cicho blakniecie i znikacie, tak niech zarówno choroby, jak i smutki we mnie, słudze Bożym, cicho blakną i znikają - poranne, wieczorne i północne!
>
>

Profesor Bronislava Kerbelytė przytoczyła, że ​​w tradycji rosyjskiej Zoryowie byli również wzywani do pomocy przy porodzie (przez określenie „зорки заряночки”) oraz do leczenia dziecka (wezwanie „заря-девица” lub „утренняя заря Параскавея” i „вечерн заря Соломонея”).

Zarya była również wzywana jako opiekunka i rozpraszająca koszmary i bezsenność:

Заря, зарница, васъ три сестрицы, утренняя, полуденная, вечерняя, полуночная, сыми съ раба Божія (имя) тоску, печаль, крикъ, безсонницу, подай ему сонъ со всѣхъ сторонъ, со всѣхъ святыхъ, со всѣхъ небесныхъ.
W innym zaklęciu przywoływana jest Zarya-Zarnitsa wraz z „poranną Iriną” i „Południową Darią”, aby rozproszyć smutek dziecka i zabrać go „poza błękitny ocean”.

### Dalsze zaświadczenieEdytować

Chorwacki historyk Natko Nodilo zauważył w swoim studium *Starożytna wiara Serbów i Chorwatów,* że starożytni Słowianie postrzegali Zorę jako „lśniącą dziewicę” ( *„svijetla” i „vidna” djevojka* ), a rosyjskie zagadki opisywały ją jako dziewicę, która żyła na niebie („Zoru nebesnom djevojkom”).

Jeśli chodzi o pochodzenie Świtu, jest ona określana „w rosyjskiej piosence” jako „kochany mały Świt” i jako „Siostra Słońca”.

## Białoruska tradycjaEdytować

W białoruskim folklorze występuje jako Zaranitsa (Зараніца) lub Zara-zaranitsa (Зара-Зараніца). W jednym z fragmentów Zaranica spotyka św. Jerzego i św. Mikołaja , którzy według mitologii porównawczej funkcjonują jako boscy bliźniacy , którzy w mitologiach indoeuropejskich są zazwyczaj braćmi bogini świtu: „Święty Jerzy był spacerując ze Świętym Mikołajem i spotkałem Aurorę”.

W folklorze pojawia się również w formie zagadki:

> Zara-zaranitsa, piękna dziewica, szła po niebie i upuściła klucze. Księżyc ich zobaczył, ale nic nie powiedział. Dostrzegło je słońce i podniosło.
>
>

Chodzi o rosę , na którą księżyc nie reaguje i która znika pod wpływem słońca.  *Zara* jest prawdopodobnie po prostu boginią świtu i można ją przetłumaczyć dosłownie jako „Świt”, a *Zaranica* jest zdrobnieniem i może wskazywać na szacunek do niej.

W białoruskiej tradycji gwiazdy są czasami określane jako *zorki*  i *zory*  , takie jak gwiazda Polaris , znana jako *Zorny Kol* („gwiezdny biegun”) i *polunochna zora* („gwiazda północy”).

## Polska tradycja

W polskim folklorze istnieją trzy siostrzane Zory ( *Trzy Zorze* ): **Poranna Zorza** (po polsku: *Zorza porankowa* lub *Utrenica* ), **Południowa Zora** ( *Zorza południowa* lub *Południca* ) i **Wieczorna Zora** ( *Zorza wieczorowa* lub *Wieczornica* ), które pojawiają się w polskich urokach ludowych i według Andrzeja Szyjewskiego reprezentują potrójny podział dnia.  Działają też jako Rozhanitsy :

*Matka Boża poszła w morze, zbierając złotą pianę;*
*Spotkał Ją św. Jan: Dokąd idziesz, Matko?*
*Zamierzam wyleczyć mojego małego synka.* | *Zorzyczki, zorzyczki,*
*jest was trzech*
*ona poranka,*
*ona z południa,*
*ona wieczoru.*
*Zabierz od mojego dziecka płacz,*
*przywróć mu sen.* | *Zorze, zorzeczniki!*
*Wszystkie jesteście moimi siostrami!*
*Wsiądź na swojego kruka*
*I jedź dla mojego towarzysza (kochanka).*
*Więc nie może iść beze mnie*
*ani spać, ani jeść,*
*ani siadać, ani rozmawiać.*
*Abym mógł mu się podobać w stanie, w pracy, w chęci.*
*Abym był wdzięczny i miły Bogu i ludziom,*

Inne ludowe powiedzenie z Polski brzmi tak: *Żarze, zarzyczki, jest was trzy, zabierzcie od mojego dziecka płakanie, przywróćcie mu spanie* .

W magicznym uroku miłosnym z Polski dziewczyna prosi, aby świt (lub gwiazda poranna) udał się do ukochanego dziewczyny i zmusił go, by kochał tylko ją: [34

*Witajcie Zorze*
*Witaj gwiazdo poranna*
## Ukraińska tradycja

W języku ukraińskim występują również słowa wywodzące się z „Zorya”: зі́рка (dialekt зі́ра „zira” i зі́ри „ziry”) *zírka* , zdrobnienie oznaczające „gwiazdkę”, „gwiazdkę”, „gwiazdkę”; зі́рнйця „zirnitsa” (lub зі́рнйці „zirnytsi”), poetyckie określenie oznaczające „mała gwiazda”, „aurora, świt”.

W powiedzeniu zebranym w „Харківщині” ( obwód charkowski ) mówi się, że „na niebie jest wiele gwiazd (Зірок), ale są tylko dwa Zori: poranna (світова) i wieczorna (вечірня)” .

W lamencie sieroty żałobnik mówi, że weźmie „klucze świtu” („То я б в зорі ключі взяла”).

W magicznym zaklęciu miłosnym dziewczyna przywołuje „trzy gwiezdne siostry” (lub „siostry świtu”):

*Vy zori-zirnytsi, vas na nebi tri sestrytsi: odna nudna, druga pryvitna, a tretia pechal'na*
*Gwiazdy poranne, trzy siostry na niebie: jedna nudna, druga gościnna, trzecia bolesna*
## Słoweńska tradycja

W słoweńskiej pieśni ludowej zatytułowanej „Zorja prstan pogubila” (Zorja zgubiła pierścionek) piosenkarka prosi matkę („majko”), brata („bratca”), siostrę („sestro”) i kochanie („dragog”), aby spojrzeli dla tego.

Według profesor Moniki Kropej, w słoweńskiej tradycji mitopoetyckiej słońce wschodzi rano, któremu towarzyszy poranny świt, zwany Sončica (od *sonce* , „słońce”), a wieczorem zachodzi, do którego dołącza wieczorny świt Zarika (od *zarja* , 'świt').  Te postacie kobiece pojawiają się również w słoweńskiej narracyjnej piosence ludowej o ich rywalizacji.  FS Copeland również zinterpretował obie postacie jako mitologiczne Słońce i Świt, a także wspomniał o innej balladzie, zatytułowanej *Ballad of Beautiful Zora* .  Słoweński folklorysta Jakob Kelemina ( sl), w swojej książce o słoweńskich mitach i podaniach ludowych, stwierdził, że Zora pojawia się jako córka Królowej Węży (prawdopodobnie wcielenie nocy) w tzw. Cyklu *Kresnickim* .

## Tradycja wschodniosłowiańska

Według profesor Daiva Vaitkevičienė , Maryja Panna najprawdopodobniej zastąpiła bóstwo Zarię we wschodniosłowiańskich urokach. Dziewica Maryja jest również nazywana „Zaria” w rosyjskich urokach.

W zaklęciu zebranym w Archangielskim i opublikowanym w 1878 r. Przez historyka Aleksandrę Efimenko ( ru ), spiker przywołuje зоря Мария i заря Маремъяния, tłumaczone jako „Maria-the-Dawn” i „Maremiyaniya-the-Dawn”.

W innym zaklęciu, „Gwiazda Wieczorna Mariya” i „Gwiazda Poranna Maremiyana” są przywoływane, aby usunąć bezsenność.

## Słowacka tradycja

Bogini Zaria (alternatywnie trio bóstw o ​​imieniu Zori) jest również przywoływana w zaklęciach przeciwko chorobom. Według profesor Daiva Vaitkevičienė to „bardzo popularny motyw słowiańskich uroków”.

## Dziedzictwo

Słowo „Zorya” funkcjonuje języku rumuńskim jako słowo oznaczające „świt” ( *zori* ) oraz jako tytuł utworu muzycznego śpiewanego przez colindę tori ( *zorile* ).

Gwiazda Poranna jest również znana jako *dennica* , *zornica* lub *zarnica* .

W językach serbsko-chorwackich planeta Wenus jest znana jako *Zornjača* , kiedy pojawia się rano, i *Večernjača* , kiedy pojawia się w nocy.

W pieśni ludowej Gwiazda Świtu/Poranna jest przedstawiana jako panna młoda męskiego Księżyca.

W niektórych chorwackich pieśniach ludowych, zebranych i opublikowanych w 1876 r. Przez Rikardo Ferdinanda Plohla-Herdvigova, „zorja” jest używane wraz z „Marją” w „Zorja Marja prsten toči”;  i dalej „Zorja, zorija” w „Marija sinu načinila košulju”;