Đường Cao Tổ Bản kỷ(Tđt)

1

Cao tổ Thần Nghiêu Đại Thánh Đại Quang Hiếu Hoàng đế húy Uyên, tự Thúc Đức, họ Lý,người Thành Kỷ Lũng Tây. Cụ bảy đời là Cảo, cuối đời Tấn, cư Tần, Lương tự xưng vương, tức Lương Võ Chiêu Vương. Cảo sinh Hâm, Hâm bị Cừ Mông Tốn diệt. Hâm sinh Trọng Nhĩ, Thái thủ Hoằng Nông thời Ngụy. Trọng Nhĩ sinh Hi, kim môn trấn tướng,lấy vợ ở Võ Xuyên, nhân ở đấy. Hi sinh Thiên Tứ, vi tràng chủ. Thiên Tứ sinh Hổ, thời Tây Ngụy, tứ họ Đại Dã, quan đến Thái úy, cùng tám người Lý Bật phò tá Chu thế Ngụy có công, đều làm trụ quốc, hiệu “Bát trụ quốc gia”. Chu Mẫn Đế tức vị, Hổ dã mất, bèn truy công y, phong Đường Quốc công, thụy Tương. Tương công sinh Bính, tập phong Đường công, An châu Tổng quản thời Tùy, Trụ quốc Đại tướng quân, mất, thụy Nhân.

Nhân công sinh Cao tổ ở Trường An,có ba vú, tính nhân hậu khoan dung, tập phong Đường công. Tùy văn đế Độc cô Hoàng hậu,dì của Cao tổ, nghe nói Đế cùng cao tổ rất thân thiết. Nghe Đế thay Chu, phục Cao tổ họ Lý , lấy làm Thiên Ngưu Bị thân, từng làm Thứ sử hai châu Tiếu, Lũng thời Tùy.Thời Đại Nghiệp,Từng làm Thứ sử Kỳ châu, Thái thủ 2 quận Huỳnh Dương cùng Lâu Phiền, triệu làm Điện nội Thiếu giám, Vệ úy Thiếu khanh.

Dạng Đế chinh Liêu Đông, sai Cao tổ đốc vận lương ở trấn Hoài Viễn. Dương Huyền Cảm tạo phản, các anh em y cùng chinh Liêu đều trốn về, Cao tổ biết trươc báo lên. Dạng Đế vội ban lệnh, lấy Cao tổ lưu thủ Hoằng Hóa, để chống Huyền Cảm, chiếu quan binh các quận đều phải theo lời chỉ huy Cao tổ . Thời ấy, Tùy chính hoang mang, thiên hạ đại loạn, Dương Đế nhiều lần giết hại đại thần. Thường lấy việc triệu Cao tổ, Cao tổ đã khước từ, viện lý do bị bệnh. Cao tổ có cháu Vương thị ở hậu cung, Dương Đế hỏi, Vương thị đáp bị bệnh, Dạng Đế nói: “Có thể chết chưa?” Cao tổ nghe sợ, đành cố chìm đắm trong rượu và nhận hối lộ để tự hối.

Năm 11, bái Sơn Tây Hà Đông Úy phủ đại sứ, kích Long môn tặc Mẫu Đoan Nhi, bắn 70 phát đều trúng, tặc bại đi, thu hết lại để xây Kinh Quan, được hết tên và xác địch. Lại kích Giáng châu tặc Sài Bảo Xương, thu hàng đến vạn người. Đột Quyết phạm biên, Cao tổ cùng Mã Ấp Thái thủ Vương Nhân Cung đến đánh. Tùy binh thiếu, không địch, Cao tổ tuyển tinh kỵ 2000 làm du quân, cư Xử Ẩm thực tùy lúc đánh Đột Quyết, mà mấy người bắn cung nhàn hạ, đặc biệt tuyển một số người thiện xa vào binh y. Lỗ thấy Cao tổ, ngờ không dám chiến, Cao tổ thừa vậy mà đánh, Đột Quyết bại chạy.

Năm 13, bái Thái Nguyên lưu thủ, đánh Cao Dương Lịch sơn phi tặc Chân Địch Nhi ở Tây Hà, đánh phá. Thời ấy, Dượng đế nam du Giang Đô, thiên hạ đạo khởi. Con Cao tổ Thế Dân biết Tùy ắt vong, ngầm kết hào kiệt, chiêu nạp vong mệnh, cùng Tấn Dương lệnh Lưu Văn Tĩnh mưu cử đại sự. Kế đã quyết, mà Cao tổ đã biết, muốn nói, sợ không nghe. Cao tổ lưu thủ Thái Nguyên, lĩnh Tấn Dương Cung giám, còn Bùi Tịch làm Phó giám, Thế Dân ngầm cùng Tịch mưu, Tịch nhân đó tuyển Tấn Dương cung nhân gặp riêng Cao tổ. Cao tổ uống rượu với Tịch, uống rượu lời thật, Tịch cáo đại sự, Cao tổ đại kinh. Tịch nói:

-Chính làm cung nhân phụng ông, sự phát đang cho, làm đi vậy.

Thế Dân cũng vào nói chuyện ấy, Cao tổ ban đầu không cho, muốn bắt Thế Dân cho quan, lấy đó đồng ý nói:

-Ta yêu con, sao lại nỡ cáo con?

Nhưng chưa dám phát. Mà ở đây có nhiều đạo tặc, Đột Quyết nhiều lần xâm biên, Cao tổ binh xuất vô công, Dạng đế khiển sử giả bắt Cao tổ giải đến Giang Đô, Cao tổ sợ lắm. Thế Dân nói:

-Sự gấp rồi,nên phản thôi

Nhưng Dạng đế lại sai Sứ giả tha Cao tổ, việc này mới thôi.

Thời ấy, Lưu Võ Chu khởi Mã Ấp, Lâm Sĩ Hoằng khởi binh Dự Chương,Lưu Nguyên Tiến khởi binh Tấn An, đều xưng Hoàng đế; Chu Sán khởi binh Nam Dương, hiệu Sở đế; Lý Tử Thông khởi binh Hải Lăng, hiệu Sở vương; Thiệu Giang Hải chiếm Kỳ châu, hiệu Tân bình vương; Tiết Cử khởi binh Kim thành, hiệu Tây Tần Bá vương; Quách Tử Hòa khởi binh Du Lâm, hiệu Vĩnh Lạc vương; Đậu Kiến Đức khởi binh Hà Gian, hiệu Trường Lạc vương; Vương Tu Bạt khởi binh Hằng, Định, hiệu Mạn thiên vương; Uông Hoa khởi binh Tân An, Đỗ Phục Uy khởi binh Hoài Nam, đều hiệu Ngô vương; Lý Mật khởi binh Củng, hiệu Ngụy công; Vương Đức Nhân khởi binh Nghiệp, hiệu Thái công; Tả Tài Tương khởi binh Tề quận, hiệu Bác sơn công; La Nghệ cư U châu, Tả Nan Dương cư Kính, Phùng Áng cư Cao, La, đều hiệu Tổng quản;Lương Sư Đô cư Sóc Phương, hiệu Đại thừa tướng; Mạnh Hải Công cư Tào châu, hiệu Lục sự; Chu Văn Cử cư Hoài Dương,hiệu Lễu diệp quân; Cao Khai Đạo cư Bắc Bình, Trương Trường Tốn cư Ngũ Nguyên, Chu Thao Cư thượng Lạc, Dương Sĩ Lâm cư Sơn Nam, Từ Viên Lãng cư Duyện châu, Dương Trọng Đạt cư Dự châu, Trương Thiện Tương cư Y, Nhữ, Vương Yếu Hán cư Biện châu,Thời Đức Duệ cư Úy Thị, Lý Nghĩa Mãn cư Bình Lăng, Kỳ Công Thuận cư Thanh, Lai, Thuần Vu Nan cư Văn Đăng, Từ Sư Thuận cư Nhậm Thành, Tưởng Hoằng Độ cư Đông Hải, Vương Bạc cư Tề quận, Tưởng Thiện Hợp cư Vận châu, Điền Lưu An cư Chương Khâu, Trương Thanh Đặc cư Tế Bắc, Tang Quân Tướng cư Hải châu, Ân Cung Thúy cư Thư châu, Chu Pháp Minh cư Vĩnh An, Miêu Hải Triều cư Vĩnh Gia, Mai Tri Nham cư Tuyên thành, Đặng Văn Tiến cư Quảng châu, Lý Tù Dương thế lược cư Tuần, Triều, Nhiễm An Xương cư Ba Đông, Ninh Trường Chân cư Úc Lâm, những người khác đi đến khắp nơi. Mà Lưu Võ Chu công Phần dương cung, Cao tổ tập hợp tướng lại nói rằng:

-Đến nay ta nhậm lưu thủ, nếu tặc quả công cung khác của Hoàng đế, nếu tặc không giết chúng ta, luận tội cũng nên xử tử. Nhưng nếu xuất binh nghênh kích,ắt có thể báo trung triều đình, trước mắt Giang Đô giao thông hiểm trở, nếu chậm thời gian tấu báo quy định thì phải làm sao?

Chúng tướng lại đều nói: “Quốc gia lợi ích hàng đầu, hiện tại chỉ ngài có thể quyết định.

Cao tổ nói:

-Tốt

Do ấy chiêu mộ binh đinh, trong mười ngày chiêu được vạn người.

　　副留守虎贲郎将王威、虎牙郎将高君雅见兵大集，疑有变，谋因祷雨晋祠以图高祖。高祖觉之，乃阴为备。五月甲子，高祖及威、君雅视事，开阳府司马刘政会告威、君雅反，即坐上执之。丙寅，突厥犯边，高祖令军中曰：“人告威、君雅召突厥，今其果然。”遂杀之以起兵。遣刘文静使突厥，约连和。

　　六月己卯，传檄诸郡，称义兵，开大将军府，置三军。以子建成为陇西公、左领军大都督，左军隶焉；世民为炖煌公、右领军大都督，右军隶焉；元吉为姑臧公，中军隶焉。裴寂为长史，刘文静为司马，石艾县长殷开山为掾，刘政会为属，长孙顺德、王长谐、刘弘基、窦琮为统军。开仓库赈穷乏。七月壬子，高祖杖白旗，誓众于野，有兵三万，以元吉为太原留守。癸丑，发太原。甲寅遣将张纶徇下离石、龙泉、文城三郡。丙辰，次灵石，营于贾胡堡。隋虎牙郎将宋老生屯于霍邑，以拒义师。丙寅，隋鹰扬府司马李轨起武威，号大凉王。八月辛巳，败宋老生于霍邑。丙戌，下临汾郡。辛卯，克绛郡。癸巳，次龙门，突厥来助。隋骁卫大将军屈突通守河东，绝津梁。壬寅，冯翊贼孙华、土门贼白玄度皆具舟以来逆。

　　九月戊午，高祖领太尉，加置僚佐。以少牢祀河，乃济。甲子，次长春宫。丙寅，陇西公建成、刘文静屯永丰仓守潼关，敦煌公世民自渭北徇三辅，从父弟神通起兵于鄠，柴氏妇，高祖女也，亦起兵于司竹，皆与世民会。郿贼丘师利李仲文、盩厔贼何潘仁向善思、宜君贼刘炅皆来降，因略定鄠、杜。壬申，高祖次冯翊。乙亥，敦煌公世民屯阿城，陇西公建成自新丰趋霸上。丙子，高祖自下邽以西，所经隋行宫、苑御，悉罢之，出宫女还其家。十月辛巳，次长乐宫，有众二十万。隋留守卫文升等奉代王侑守京城，高祖遣使谕之，不报。乃围城，下令曰：“犯隋七庙及宗室者，罪三族。”丙申，隋罗山令萧铣自号梁公。

　　十一月丙辰，克京城。命主符郎宋公弼收图籍。约法十二条，杀人、劫盗、背军、叛者死。癸亥，遥尊隋帝为太上皇，立代王为皇帝。大赦，改元义宁。甲子，高祖入京师，至朝堂，望阙而拜。隋帝授高祖假黄钺、使持节、大都督内外诸军事、大丞相、录尚书事，进封唐王。以武德殿为丞相府，下教曰令，视事于虔化门。十二月癸未，隋帝赠唐襄公为景王；仁公为元王；夫人窦氏为唐国妃，谥曰穆。以建成为唐国世子；世民为唐国内史，徙封秦国公；元吉为齐国公。丞相府置长史、司录以下官。赵郡公孝恭徇山南。甲辰，云阳令詹俊徇巴、蜀。

　　二年正月丁未，隋帝诏唐王剑履上殿，入朝不趋，赞拜不名，加前后羽葆、鼓吹。戊午，周洮降。戊辰，世子建成为左元帅，秦国公世民为右元帅，徇地东都。二月己卯，太常卿郑元璹定樊、邓，使者马元规徇荆、襄。三月己酉，齐国公元吉为太原道行军元帅。乙卯，世民徙封赵国公。丙辰，隋右屯卫将军宇文化及弑太上皇于江都，立秦王浩为皇帝。吴兴郡守沈法兴据丹阳，自称江南道总管。乐安人卢祖尚据光州，自称刺史。戊辰，隋帝进唐王位相国，总百揆，备九锡，唐国置丞相等官，立四庙。四月己卯，张长逊降。辛巳，停竹使符，班银菟符。五月乙巳，隋帝命唐王冕十有二旒，建天子旌旗，出警入跸。甲寅，王德仁降。戊午，隋帝逊于位，以刑部尚书萧造、司农少卿裴之隐奉皇帝玺绂于唐王，三让乃受。

　　武德元年五月甲子，即皇帝位于太极殿。命萧造兼太尉，告于南郊，大赦，改元。赐百官、庶人爵一级，义师所过给复三年，其馀给复一年。改郡为州，太守为刺史。庚午，太白昼见。隋东都留守元文都及左武卫大将军王世充立越王侗为皇帝。六月甲戌，赵国公世民为尚书令，裴寂为尚书右仆射、知政事，刘文静为纳言，隋民部尚书萧瑀、丞相府司录参军窦威为内史令。丙子，太白昼见。己卯，追谥皇高祖曰宣简公；皇曾祖曰懿王；皇祖曰景皇帝，庙号太祖，祖妣梁氏曰景烈皇后；皇考曰元皇帝，庙号世祖，妣独孤氏曰元贞皇后；妃窦氏曰穆皇后。庚辰，立世子建成为皇太子，封世民为秦王，元吉齐王。癸未，薛举寇泾州，秦王世民为西讨元帅，刘文静为司马。太仆卿宇文明达招慰山东。乙酉，奉隋帝为酅国公，诏曰：“近世时运迁革，前代亲族，莫不夷绝。历数有归，实惟天命；兴亡之效，岂伊人力。前隋蔡王智积等子孙，皆选用之。”癸巳，禁言符瑞者。辛丑，窦威薨。黄门侍郎陈叔达判纳言，将作大匠窦抗兼纳言。

　　七月壬子，刘文静及薛举战于泾州，败绩。乙卯，郭子和降。庚申，废隋离宫。八月壬申，刘文静除名。戊寅，约功臣恕死罪。辛巳，薛举卒。壬午，李轨降。甲申，岩州刺史王德仁杀招慰使宇文明达以反。己丑，秦王世民为西讨元帅，以讨薛仁杲。庚子，赠隋太常卿高颎上柱国、郯国公，上柱国贺若杞国公，司隶大夫薛道衡上开府、临河县公，刑部尚书宇文弼上开府、平昌县公，左翊卫将军董纯柱国、狄道公，右骁卫将军李金才上柱国、申国公，左光禄大夫李敏柱国、观国公。诸遭隋枉杀而子孙被流者，皆还之。

　　九月乙巳，虑囚。始置军府。癸丑，改银菟符为铜鱼符。甲寅，秦州总管窦轨及薛仁杲战，败绩。辛未，宇文化及杀秦王浩，自称皇帝。十月壬申朔，日有食之。己卯，李密降。壬午，朱粲陷邓州，刺史吕子臧死之。乙酉，邵江海降。己亥，盗杀商州刺史泉彦宗。辛丑，大阅。是月，窦抗罢。十一月，窦建德败王须拔于幽州，须拔亡入于突厥。乙巳，凉王李轨反。戊申，禁献侏儒短节、小马庳牛、异兽奇禽者。己酉，秦王世民败薛仁杲，执之。癸丑，行军总管赵慈景攻蒲州，隋刺史尧君素拒战，执慈景。癸亥，秦王世民俘薛仁杲以献。十二月壬申，世民为太尉。丙子，蒲州人杀尧君素，立其将王行本。辛已，郑元璹及朱粲战于商州，败之。乙酉，如周氏陂。丁亥，至自周氏陂。庚子，光禄卿李密反，伏诛。是岁，高开道陷渔阳，号燕王。

　　二年正月甲子，陈叔达兼纳言。诏自今正月、五月、九月不行死刑，禁屠杀。丙寅，张善相降。己巳，杨士林降。二月乙酉，初定租、庸、调法。令文武官终丧。丙戌，州置宗师一人。甲午，赦并、浩、介、石四州贾胡堡以北击囚。闰月，窦建德陷邢州，执总管陈君宾。辛丑，窦建德杀宇文化及于聊城。朱粲降。壬寅，皇太子及秦王世民、裴寂巡于畿县。乙巳，御史大夫段确劳朱粲于菊潭。庚戌，微行，察风俗。乙卯，以谷贵，禁关内屠酤。左屯卫将军何潘仁及山跋张子惠战于司竹，死之。丁巳，虑囚。庚申，骁骑将军赵钦、王娑罗及山贼战于盩厔，死之。丁卯，王世充隐殷州，陟州刺史李育德死之。

　　三月甲戌，王薄降。庚辰，蒋弘度、徐师顺降。丁亥，窦建德陷赵州。丁酉，李义满降。四月，綦公顺降。庚子，并州总管、齐王元吉及刘武周战于榆次，败绩。辛丑，朱粲杀段确以反。乙巳，王世充废越王侗，自称皇帝。癸亥，陷伊州，执总管张善相。五月庚辰，凉州将安修仁执李轨以降。癸未，曲赦凉、甘、瓜、鄯、肃、会、兰、河、廓九州。六月，王世充杀越王侗。戊戌，立周公、孔子庙于国子监。庚子，窦建德陷沧州。丁未，刘武周陷介州。癸亥，裴寂为晋州道行军总管。离石胡刘季真叛，陷石州，刺史王俭死之。七月壬申，徐圆朗降。八月丁酉，酅国公薨。甲子，窦建德陷洺州，执总管袁子干。

　　九月辛未，杀户部尚书刘文静。李子通自称皇帝。沈法兴自称梁王。丁丑，杜伏威降。裴寂及刘武周战于介州，败绩，右武卫大将军姜宝谊死之。庚辰，窦建德陷相州，总管吕珉死之。辛巳，刘武周陷并州。庚寅，太白昼见。窦建德陷赵州，执总管张志昂。乙未，京师地震。梁师都寇延州，鄜州刺史梁礼死之。十月己亥，罗艺降。乙卯，如华阴，赦募士背军者。壬戌，刘武周寇晋州，永安王孝基及工部尚书独孤怀恩、陕州总管于筠、内史侍郎唐俭讨之。甲子，祠华山。是月，夏县人吕崇茂反。秦王世民讨刘武周。十一月丙子，窦建德陷黎州，执淮安王神通、总管李世勣。十二月丙申，猎于华山。永安王孝基及刘武周战于下邽，败绩。壬子，大风拔木。

2

　三年正月己巳，猎于渭滨。戊寅，王行本降。辛巳，如蒲州。癸巳，至自蒲州。二月丁酉，京师西南地有声。庚子，如华阴。甲寅，独孤怀恩谋反，伏诛。辛酉，检校隰州总管刘师善谋反，伏诛。三月庚午，改纳言为侍中，内史令为中书令。甲戌，中书侍郎封德彝兼中书令。乙酉，刘季真降。四月丙申，祠华山。壬寅，至自华阴。癸卯，禁关内诸州屠。甲寅，秦王世民及宋金刚战于雀鼠谷，败之。辛酉，王世充陷邓州，总管雷四郎死之。壬戌，秦王世民及 刘武周战于洺州，败之，武周亡入于突厥。克并州。

　　五月壬午，秦王世民屠夏县。六月丙申，赦晋、隰、潞、并四州。癸卯，诏隋帝及其宗室柩在江都者，为营窆，置陵庙，以故宫人守之。丙午，虑囚。封子元景为赵王，元晶鲁王，元亨丰王。己酉，出宫女五百人，赐东征将士有功者。甲寅，显州长史田瓚杀行台尚书令杨士林，叛附于王世充。乙卯，瘗州县暴骨。七月壬戌，秦王世民讨王世充。甲戌，皇太子屯于蒲州，以备突厥。丙戌，梁师都导突厥、稽胡寇边，行军总管段德操败之。八月庚子，虑囚。甲辰，时德睿降。九月癸酉，田瓚降。己丑，给复陕、鼎、熊、谷四州二年。十月戊申，高开道降。己酉，杨仲达降。己未，有星陨于东都。十二月己酉，瓜州刺史贺拔行威反。

　　四年正月辛巳，皇太子伐稽胡。二月，窦建德陷曹州，执孟海公。己丑，车骑将军董阿兴反于陇州，伏诛。乙巳，太常少卿李仲文谋反，伏诛。丙午，虑囚。丁巳，赦代州总管府石岭之北。三月，进封宜都郡王泰为卫王。庚申，虑囚。乙酉，窦建德陷管州，刺史郭志安死之。四月壬寅，齐王元吉及王世充战于东都，败绩，行军总管卢君谔死之。戊申，突厥寇并州，执汉阳郡王环、太常卿郑元璹、左骁骑卫大将军长孙顺德。甲寅，封子元方为周王，元礼郑王，元嘉宋王，元则荆王，元茂越王。丁巳，左武卫将军王君廓败张青特，执之。五月壬戌，秦王世民败窦建德于虎牢，执之。乙丑，赦山东为建德所诖误者。戊辰，王世充降。庚午，周法明降。六月庚寅，赦河南为王世充所诖误者。戊戌，蒋善合降。庚子，营州人石世则执其总管晋文衍，叛附于靺鞨。乙卯，臧君相降。

　　七月甲子，秦王世民俘王世充以献。丙寅，窦建德伏诛。丁卯，大赦，给复天下一年，陕、鼎、函、虢、虞、芮、豳七州二年。甲戌，刘黑闼反于贝州。辛巳，戴州刺史孟啖鬼反，伏诛。八月丙戌朔，日有食之。丁亥，皇太子安抚北境。丁酉，刘黑闼陷鄃县，魏州刺史权威、贝州刺史戴元祥死之。癸卯，窦厥寇代州，执行军总管王孝基。丁未，刘黑闼陷历亭，屯卫将军王行敏死之。辛亥，深州人崔元逊杀其刺史裴晞，叛附于刘黑闼。兖州总管徐圆朗反。九月，卢祖尚降。乙卯，淳于难降。甲子，汪华降。是秋，夔州总管、赵郡王孝恭率十二总管兵以讨萧铣。

　　十月己丑，秦王世民为天策上将，领司徒，齐王元吉为司空。庚寅，刘黑闼陷瀛州，执刺史卢士睿，又陷观州。癸卯，毛州人董灯明杀其刺史赵元恺。乙巳，赵郡王孝恭败萧铣于荆州，执之。闰月乙卯，如稷州。己未，幸旧墅。壬戌，猎于好畤。乙丑，猎于九瑽。丁卯，猎于仲山。戊辰，猎于清水谷，遂幸三原。辛未，如周氏陂。壬申，至自周氏陂。十一月甲申，有事于南郊。庚寅，李子通降。丙申，子通谋反，伏诛。壬寅，刘黑闼陷定州，总管李玄通死之。庚戌，杞州人周文举杀其刺史王孝矩，叛附于黑闼。十二月乙卯，黑闼陷冀州，总管麹棱死之。甲子，左武候将军李世勣及黑闼战于宋州，败绩。丁卯，秦王世民、齐王元吉讨黑闼。己巳，黑闼陷邢州。庚午，陷魏州，总管潘道毅死之。辛未，隐业州。壬申，徙封元嘉为徐王。

　　五年正月乙酉，刘黑闼陷相州，刺史房晃死之。丙戌殷恭邃降。丁亥，济州别驾刘伯通执其刺史窦务本，叛附于徐圆朗。庚寅，东盐州治中王才艺杀其刺史田华，叛附于刘黑闼。丙申，相州人杀其刺史独孤彻以其州叛附于黥闼。己酉，杨世略、刘元进降。二月，王要汉降。己巳，秦王世民克邢州。丁丑，刘黑闼陷洺水，总管罗士信死之。戊寅，汴州总管王要汉败徐圆郎于杞州，执周文举。三月戊戌，谭州刺名李义满杀齐州都督王薄。丁未，秦王世民及刘黑闼战于洺水，败之，黑闼亡入于突厥。蔚州总管高开道反，寇易州，刺史慕容孝干死之。四月，梁州野蚕成茧。冉安昌降。己未，宁长真降。戊辰，释流罪以下获麦。壬申，代州总管李大恩及突厥战，死之。戊寅，邓文进降。五月，田留安降。庚寅，瓜州人王干杀贺拔行威以降。乙巳，赐荆州今岁田租。六月辛亥，刘黑闼与突厥寇山东。车骑将军元韶为瓜州道行军总管，以备突厥。癸丑，吐谷浑寇洮、旭、叠三州，岷州总管李长卿败之。乙卯，淮安郡王神通讨徐圆朗。

　　七月甲申，作弘义宫。甲午，淮阳郡王道玄为河北道行军总管，讨刘黑闼。贝州人董该以定州叛附于黑闼。丙申，突厥杀刘武周于白道。迁州人邓士政反，执其刺史李敬昂。丁酉，冯盎降。八月辛亥，葬隋炀帝。甲寅，吐谷浑寇岷州，益州道行台左仆射窦轨败之。乙卯，突厥寇边。庚申，皇太子出豳州道，秦王世民出秦州道，以御突厥。己巳，吐谷浑陷洮州。并州总管、襄邑郡王神符及突厥战于汾东，败之。戊寅，突厥陷大震关。

　　九月癸巳，灵州总管杨师道败之于三观山。丙申，洪州总管宇文歆又败之于崇冈。壬寅，定州总管双士洛、骠骑将军魏道仁又败之于恒山之阳。丙午，领军将军安兴贵之又败之于甘州。刘黑闼陷瀛州，刺史马匡武死之。东盐州人马君德以其州叛附于黑闼。

　　十月己酉，齐王元吉讨黑闼。癸丑，贝州刺史许善护及黑闼战于鄃县，死之。甲寅，观州刺史刘君会叛附于黑闼。乙丑，淮阳郡王道玄及黑闼战于下博，死之。己巳，林士弘降。十一月庚辰，刘黑闼陷沧州。甲申，皇太子讨黑闼。丙申，如宜州。癸卯，猎于富平北原。十二月丙辰，猎于万寿原。戊午，刘黑闼陷恒州，刺史王公政死之。庚申，至自万寿原。壬申，皇太子及刘黑闼战于魏州，败之。甲戌，又败之于毛州。

　　六年正月己卯，黑闼将葛德威执黑闼以降。壬午，巂州人王摩娑反，骠骑将军卫彦讨之。庚寅，徐圆朗陷泗州。二月，刘黑闼伏诛。庚戌，幸温汤。壬子，猎于骊山。甲寅，至自温汤。丙寅，行军总管李世勣败徐圆朗，执之。三月，苗海潮、梅知岩、左难当降乙巳，洪州总管张善安反。四月己酉，吐蕃陷芳州。己未，以故第为通义宫，祭元皇帝、元贞皇后于旧寝。赦京城，赐从官帛。辛酉，张善安陷孙州，执总管王戎。丁卯，南州刺史庞孝泰反，陷南越州。壬申，封子元璹为蜀王，元庆汉王。癸酉，裴寂为尚书左仆射，萧瑀为右仆射，封德彝为中书令，吏部尚书赵恭仁兼中书令、检校凉州诸军事。五月庚寅，吐谷浑、党项寇河州，刺史卢士良败之。癸卯，高开道以奚寇幽州，长史王说败之。六月丁卯，突厥寇朔州，总管高满政败之。曲赦朔州。

　　七月丙子，沙州别驾窦伏明反，杀其总管贺若怀廓。己亥，皇太子屯于北边，秦王世民屯于并州，以备突厥。八月壬子，淮南道行台左仆射辅公祏反。乙丑，赵郡王孝恭讨之。九月壬辰，秦王世民为江州道行军元帅。丙申，渝州人张大智反。十月丙午，杀广州都督刘世让。戊申，降死罪，流以下原之。己未，如华阴。张大智降。庚申，猎于白鹿原。壬戌，石虞侯率杜士远杀高满政，以朔州反。丁卯，突厥请和。十一月壬午，张善安袭杀黄州总管周法明。丁亥，如华阴。辛卯，猎于沙苑。丁酉，猎于伏龙原。十二月壬寅朔，日有食之。癸卯，张善安降。庚戌，以奉义监为龙跃宫，武功宅为庆善宫。甲寅，至自华阴。

　　七年正月庚寅，邹州人邓同颖杀其刺史李士衡。二月丁巳，释奠于国学。己未，渔阳部将张金树杀高开道以降。三月戊戌，赵郡王孝恭败辅公祐，执之。己亥，孝恭杀赵州都督阚棱。四月庚子，大赦。班新律令。给复江州道二年、扬越一年。五月丙戌，作仁智宫。六月辛丑，如仁智宫。壬戌，庆州都督杨文干反。七月己巳，突厥寇朔州，总管秦武通败之。癸酉，庆州人杀杨文干以降。甲午，至自仁智宫。巂州地震山崩，遏江水。闰月己未，秦王世民、齐王元吉屯于豳州，以备突厥。八月己巳，吐谷浑寇鄯州，骠骑将军彭武杰死之。戊寅，突厥寇绥州，刺史刘大俱败之。壬辰，突厥请和。丁酉，裴寂使于突厥。十月丁卯，如庆善宫。辛未，猎于鄠南。癸酉，幸终南山。丙子，谒楼观老子祠。庚寅，猎于围川。十二月丁卯，如龙跃宫。戊辰，猎于高陵。庚午，至自高陵。太子詹事裴矩检校侍中。

　　八年二月癸未，虑囚。四月甲申，如鄠，猎于甘谷。作太和宫。丙戌，至自鄠。六月甲子，如太和宫。七月丙午，至自太和宫。丁巳，秦王世民屯于蒲州，以备突厥。八月壬申，并州行军总管张瑾及突厥战于太谷，败绩，郓州都督张德政死之，执行军长史温彦博。甲申，任城郡王道宗及突厥战于灵州，败之。丁亥，突厥请和。十月辛巳，如周氏陂，猎于北原。壬午，如龙跃宫。十一月辛卯，如宜州，猎于西原。裴矩罢。庚子，讲武于同官。天策府司马宇文士及权检校侍中。辛丑，徙封元璹为吴王，元庆陈王。癸卯，秦王世民为中书令，齐王元吉为侍中。癸丑，猎于华池北原。十二月辛酉，至自华池。庚辰，猎于鸣犊泉。辛巳，至自鸣犊泉。

　　九年正月甲寅，裴寂为司空。二月庚申，齐王元吉为司徒。壬午，有星孛于胃、昴。丁亥，孛于卷舌。三月庚寅，幸昆明池，习水战。壬辰，至自昆明池。丙午，如周氏陂。乙卯，至自周氏陂。丁巳，突厥寇凉州，都督、长乐郡王幼良败之。四月辛巳，废浮屠，老子法。六月丁巳，太白经天。庚申，秦王世民杀皇太子建成、齐王元吉。大赦。复浮屠、老子法。癸亥，立秦王世民为皇太子，听政。赐为父后者袭勋、爵，赤牒官得为真，免民逋租宿赋。己卯，太白昼见。庚辰，幽州都督、庐江郡王瑗反，伏诛。癸未，赦幽州管内为瑗所诖误者。七月辛卯，杨恭仁罢。太子右庶子高士廉为侍中，左庶子房玄龄为中书令，萧瑀为尚书左仆射。癸巳，宇文士及为中书令，封德彝为尚书左仆射。辛亥，太白昼见。甲寅，太白昼见。八月丙辰，突厥请和。丁巳，太白昼见。壬戌，吐谷浑请和。甲子，皇太子即皇帝位。

　　贞观三年，太上皇徙居大安宫。九年五月，崩于垂拱前殿，年七十一。谥曰大武，庙号高祖。上元元年，改谥神尧皇帝。天宝八载，谥神尧大圣皇帝；十三载，增谥神尧大圣大光孝皇帝。