Państwowa Komunikacja Samochodowa

**Państwowa Komunikacja Samochodowa** (PKS), w latach 1983–1990 **Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa** (KPKS) – byłe państwowe przedsiębiorstwo usługowe w Polsce zajmujące się transportem publicznym.

Przedsiębiorstwo utworzono w 1945 roku i do lat 90. było ono
wyłącznie państwowe, o zasięgu ogólnokrajowym (poza międzynarodowymi liniami autokarowymi PKS, m.in. wycieczki do Europy Zachodniej).

## Historia

   W kwietniu 1945 powołano w Warszawie **Państwowy Urząd Samochodowy**, z którego wyłonione zostały Wojewódzkie Urzędy Samochodowe. 1 lipca 1945 PUS w Warszawie zawiadomił Wojewódzkie Urzędy Samochodowe o wydzieleniu organizacji samochodowej pod nazwą **Państwowa Komunikacja Samochodowa**.

Struktury terenowe PKS tworzono m.in. w oparciu o demobilizowane po II wojnie światowej jednostki samochodowe Wojska Polskiego (np. Samodzielny Samochodowy Pułk Rządu, 1 Pułk Samochodowy, 1 Samodzielny Batalion Samochodowy).

Podstawą do prawnego usamodzielnienia się przedsiębiorstwa był dekret Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1946 o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego „Państwowa Komunikacja Samochodowa” (Dz.U. z 1946 r. Nr 4, poz. 31).

Pierwsze przewozy pasażerskie odbywały się za pomocą samochodów ciężarowych, adaptowanych do przewozu osób.

Do lat 80. PKS obsługiwało niemal całość autobusowego transportu podmiejskiego i dalekobieżnego oraz przewóz towarów samochodami ciężarowymi. Oprócz PKS pozamiejskim transportem osób zajmowały się trzy spółdzielnie: Krajowa Spółdzielnia Komunikacyjna w Poznaniu, Spółdzielnia Pracy Kierowców i Pracowników Samochodowych „Autonaprawa” w Zamościu i Spółdzielnia Pracy Transportowo-Spedycyjna „Transped” w Lublinie.

Od 1960 r. przedsiębiorstwa PKS były przyporządkowane wojewódzkim radom narodowym i działały w *Zjednoczeniu Państwowej Komunikacji Samochodowej*. W Zjednoczeniu tym działały także Przedsiębiorstwo Międzynarodowych Przewozów Samochodowych „Pekaes” i Przedsiębiorstwo Spedycji Krajowej.

W latach 80. nastąpił pierwszy podział spółki na przedsiębiorstwa autobusowe (obsługujące ruch regionalny i w ograniczonym zakresie podmiejski i w małych miastach wewnątrzmiejski) oraz branżowe spółki zajmujące się przewozami samochodami ciężarowymi.

Zjednoczenie Państwowej Komunikacji Samochodowej uległo likwidacji 1 stycznia 1982 roku, tak jak wszystkie inne zjednoczenia. W 1983 roku istniały w statusie samodzielnego przedsiębiorstwa państwowego następujące Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej w (we): Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Kielcach, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu, Zielonej Górze, odpowiednio do dawnych 17 województw. 28 lutego 1983 14 z 17 przedsiębiorstw PKS dobrowolnie zrzeszyło się w przedsiębiorstwo państwowe **Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa**. Do Krajowej Państwowej Komunikacji Samochodowej nie przystąpiły przedsiębiorstwa PKS w: Koszalinie, Olsztynie i Warszawie.

Z dniem 1 lipca 1990 roku w wyniku transformacji ustrojowej nastąpił podział Państwowej Komunikacji Samochodowej (przedsiębiorstwo Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa oraz pozostałe 3 przedsiębiorstwa PKS) na następujące 179 przedsiębiorstw:

Część podmiotów została
zlikwidowana, przebranżowiła się, uległa konsolidacji bądź prywatyzacji. W XXI wieku część PKS-ów skomunalizowano. Na koniec września 2011 roku działało 147 przedsiębiorstw wywodzących się z dawnego PKS: PPKS Koło (w likwidacji), 35 jednoosobowych spółek skarbu państwa, 42 przedsiębiorstwa samorządowe, 49 spółek pracowniczych, 21 prywatnych (Mobilis, Veolia).

Po 1992 r. część spośród przedsiębiorstw PKS należących do Skarbu Państwa używało (używa) nazwy *Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej* (PPKS).

1 października 1996 przekazane zostały kompetencje organu założycielskiego z Ministerstwa Transportu i Gospodarki Morskiej do wojewodów.

Przedsiębiorstwa PKS wykonują najczęściej przewozy lokalne zgodnie z Urzędowym Rozkładem Jazdy, na zlecenie władz gmin, powiatów i urzędów marszałkowskich. W kilkunastu mniejszych miejscowościach w kraju (oraz w Warszawie – w ramach ZTM, Gdyni – w ramach ZKM, Łodzi jako podwykonawca MPK i Lubinie w wyniku wygranych przetargów) obsługują także komunikację miejską.

Popularność skrótu PKS wykorzystali również niektórzy przedsiębiorcy prywatni, którzy tworząc nowe przedsiębiorstwa nadali im nazwy pozwalające na stworzenie takiego skrótu. Przykładowo firma *Prywatna Komunikacja Samochodowa, K. A. R. Szostek* (skrót *PKS Straszydle*) ze wsi Straszydle w województwie podkarpackim.

Z początkiem 2017 r. należące do Skarbu Państwa PKS Częstochowa, PKS w Lublińcu, PKS w Ostrowcu Świętokrzyskim, PKS w Gnieźnie, PKS w Ostrowie Wielkopolskim, PKS „Polonus” z Warszawy i Polbus-PKS z Wrocławia przeszły pod zarząd Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa.