Y Deri Arms

**Mae dwy dafarn o'r enw'r Deri Arms wedi bod yn ganolog ym mywyd y pentref. Y gwreiddiol ar gyrion y pentref bu losgi mewn tân yn 2008, a'r un newydd ar safle'r hen orsaf heddlu ynghanol y pentref a a gorodd yr un flwyddyn.**

### Y dyddiau cynnar

Mae'r Deri Arms wedi gweld sawl newid dros y blynyddoedd a mae sawl datblygiad wedi ei wneud i'r adeilad.

Yn 1974 Cliff a Megan James oedd y perchnogion gyda Dil Harries a Cadi Morris yn gwneud ambell i shifft y tu ôl i'r bar. Bu farw Cliff wrth ei waith a hynny ychydig fisoedd cyn genedigaeth ei ferch, Rhian Haf - 'roedd Cliff a Megan eisoes wedi mabwysiadu un plentyn, Gareth Wyn. Bu Megan yn rhedeg y dafarn ar ei phen ei hun wedyn gyda chymorth Dil a'i barmêd ffyddlon, Gladys Lake.

Pan ail briododd Megan yn 1982 daeth ei gwr newydd, Reg Harries, i fyw ac i redeg y Deri gyda hi. Cafodd y ddau gyfnod hir a hapus yn y Deri a chyflogwyd nifer o bobl i weithio y tu ôl i'r bar gan gynnwys Rita Jenkins a Meira Ellis.

Ar ôl i Reg gael trawiad ar y galon Nadolig 1991 mynnodd Megan fod yn rhaid i'r teulu adael y Deri.

### Bistro a nosweithiau gwyllt

Yn Ionawr 1993 rhyfeddwyd Cwmderi gyfan wrth i berchnogion newydd y Deri agor y drysau - gyda Glan Morris a Jean McGurk wrth y llyw 'roedd newidiadau mawr ar droed. Penderfynodd Glan ei fod am agor bwyty moethus a chyflogodd Eileen Rees fel cogyddes Bistro'r Deri - 'roedd y busnes yn llwyddiant a'r Deri'n mynd o nerth i nerth.

Cafodd Mrs Mac ambell i noson wyllt yn y Deri yn absenoldeb Glan hefyd - cafodd griw o stripyrs i mewn i ddiddanu'r merched ar ôl oriau cau!

Ganwyd Daniel, mab Mrs Mac a Glan, yn ystod eu cyfnod yn y Deri ond yng nghanol yr holl hwyl, fodd bynnag, darganfuwyd fod Glan yn marw o gancr. Daeth Teg a Cassie Morris i lawr o'r gogledd i fod yn gefn i Mrs Mac a bu farw Glan yn 1996.

### Dechrau bywyd newydd

Gyda help Teg a Cassie arhosodd Mrs Mac yn y Deri ac yn 1997 daeth Dyff Jones yno i fyw ac i weithio hefyd ar ôl iddo adael Kath am Mrs Mac. Penderfynodd Mrs Mac a Dyff eu bod am ddechra bywyd newydd yn bell o Gwmderi ac ym mis Medi 1997 prynodd Cassie a Teg y Deri - gadawodd Mrs Mac gan adael Dyff i fynd yn ôl at Kath.

Cynyddodd teulu newydd y Deri wrth i Beryl a Steffan ddod yno i fyw at Cassie ac am gyfnod byr bu Mared a Sinead, cyn-wraig a merch Steffan, yn byw yno hefyd. Cyflogwyd Meinir Powell i weithio tu ôl i'r bar am gyfnod ond aeth y trefniant hwnnw o chwith pan benderfynodd hi ei bod am geisio dwyn Teg oddi ar Cassie. Ar ôl i Cassie gael affêr gyda Huw chwalodd priodas Teg a Cassie.

Ar ôl i Mai gael ei geni 'roedd rhedeg y Deri ar ei phen ei hun yn dechrau mynd yn drech na Cassie ac wrth i Teg ofyn am ei siar o'r busnes doedd gan Cassie ddim dewis ond gwerthu.

Ym Medi 1999 cafodd y Deri berchnogion newydd unwaith eto - Dyff a Kath Jones

Wedi marwolaeth Dyff a chael ei bygwth gan gylch cyffuriau Dave Marshall (ei mab-yng-nghyfraith) penderfynodd Kath fynd i Sbaen gan roi y les i Diane.

### Diane yn y Deri

Ar ôl chwe mis, nid oedd Stacey Jones (merch Kath) eisiau rhoi estyniad ar les Diane ond roedd Stacey angen ei chymorth i ryddhau ei gwr o ysbyty tra wedi ei ddedfrydu i garchar.

Cytunodd Diane i'w helpu ar yr amod ei bod yn cael estyniad ar les y Deri.

Cafodd y Deri ei ailwneud wedi llifogydd Hydref 2001, ond nid heb i Diane dwyllo'r yswiriant, wrth gwrs!

Dychwelodd Kath, a oedd dal y drwydded, o Sbaen yn Nhachwedd 2001 a phenderfynu ailafael yn y dafarn.

Ar y pryd, roedd Diane yn cyflogi Sara er nad oedden nhw'n cyd-dynnu, gyda'r ddwy'n gwneud eu gorau - ar draul y llall - i greu argraff ar Kath. Penderfynodd Kath gadw Sara ond nid Diane. Ar ol dipyn gadawodd Sara a parhaodd Kath a Stacey i redeg y dafarn gyda'i gilydd.

Bu'r brodyr Monk (Garry a Brandon) yn lletya yno am ychydig a bu i Brandon gael perthynas a Stacey a Kath nes i'r ddwy ddarganfod hyn a'u taflu allan.