Chú thích Lc Tin Mừng theo Thánh Luca

## ĐOẠN I.

1-4. Này là tựa diễn ra gốc tích mào đầu Evan ông thánh Luca. Người đã tra xét cho đắc thật những chứng cớ về Đạo tin lành và kể ra mọi sự ấy cứ thứ tự trước sau cho minh bạch chắc chắn, để ông Theophile và các giáo hữu được lòng tin vững vàng khỏi sai lầm. Ông Theophile này, (Theophile, nghĩa là kẻ kính mến Đức Chúa Lời), là người sang trọng phú quí trong các bốn đạo ở thành Roma hay là trong đất Italia, sự ấy chẳng hồ nghi được; vì chưng khi ông thánh Luca đang theo ông thánh Bảo Lộc mà chép Truyện các thánh tông đồ gửi cho ông Theophile, thì bao lâu trải qua các đất ngoại cuốc thì diễn ra các nơi, các tỉnh thành mình đi qua xa gần v. v. thế nào; còn khi tiến đến gò Sicilia, đất Italia, thì chỉ kể tên các nơi mình trầy qua, chẳng còn thêm lời nào sốt, bởi vì ông Theophile là người ở địa phương ấy thì quen thuộc các nơi ấy.

5. Herode này là vua Herode cả cai trị nước Judea từ năm 714-750. – ‘Zacharia’, nghĩa là ‘Chúa được sáng danh’ – ‘Phiên họ Abia’: Các thày tế lễ bởi dòng dõi ông Aaron, là dòng ông Eleazar và ông Ithamar, điều phân ra làm 24 phiên thứ; 16 phiên thứ bởi dòng ông Eleazar và 8 phiên thứ bởi dòng ông Ithamar. Mỗi phiên thứ hay là phiên phiên họ có một thày cả làm đầu, gọi là thày cả đầu họ. Các phiên họ ấy sỉ lượt nhau phục dịch trong đền thờ, mỗi phiên họ một tuần lễ. Ông Zacharia thuộc về phiên họ ông Abia, là phiên họ thứ tám, bởi dòng ông Aleazar. – ‘Elisabeth’, nghĩa là ‘Chúa giao ước’. Các thày cả được phép cưới vợ trong chi họ khác. Bà Elisabeth về họ nội thì bởi dòng Aaron, về họ ngoài thì bởi dòng dõi vua David.

6. Hai ông bà ấy chẳng những có tiếng tốt trước mặt người ta, mà lại công chính trước mặt Đức Chúa Lời, là Đấng thông minh vô cùng thâu suốt linh hồn loài người ta.

8-10. Cứ thói lệ các thày cả bắt thăm mà phân chia các việc phải làm trong đền thờ. Trong các thày cả ấy cí một đấng, mỗi ngày hai kì, là sáng sớm và chiều tối, phải vào nơi thánh xông hương thơm trên bàn thờ đốt hương. Đang khi ấy dân đọc kinh cầu nguyện ở ngoài hành lang. Sự xông hương làm vậy là hình bóng chỉ lời cầu nguyện, giống như hương thơm tho, thấu đến tòa Đức Chúa Lời ngự.

11. Bàn thờ đốt hương thì đặt ở giữa nơi thánh trước màn che nơi cực thánh; bên hữu bàn thờ ấy có cây đèn bảy ngọn, bên tả có bàn bày bánh.

12. Vốn khi thiên thần hiện ra thì loài người lấy làm kinh hãi; song le sự kinh hãi chóng qua, rồi thấy có sự yên ủi trong lòng, lại có sự rất êm ái dịu dàng kể chẳng xiết.

13. ‘Lời ông cầu xin’: ông Zacharia xin Chúa ban cho mình được con lai, như xưa bà Anna; ắt là người cũng kêu van khấn nguyện xin Chúa cứu dàn, ban Đấng cứu Thế. – ‘Sẽ gọi tên nó là Juong’: Juong, heb. ‘Jochanan’ nghĩa là ‘kẻ được ơn nghĩa cùng Chúa’.

15. ‘Chẳng hay uống rượu và giống hay làm cho say’: - ‘rượu’, là rượu bởi quả nho; - giống hay làm cho say’, lat. ‘sicera’, heber ‘sekar’ là rượu cất bởi lúa miến, mạch nha hay là giống gì khác như vậy. Trong dân Israel cốn có kẻ khấn dâng mình cho Chúa Lời, gọi là ‘Nazir’, nghĩa là ‘Kẻ phân lẽ ra khỏi thế gian’, giữ luật phép nhặt như vậy; như ông Samson, ông Samuel. – ‘Được đầy ơn Chúa Thánh Thần’, nghĩa là khi còn ở trong lòng mẹ thì ông Juong được sạch khỏi tội tổ tông truyền và được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời cách phi thường. Cũng như ông tiên tri Jeremia và, cứ lời nhiều đấng thông lẽ đạo, ông thánh Joseph. Chỉ có Rất thánh Đức Bà từ khi mới dựng thai trong lòng mẹ chẳng mắc tội tổ tông truyền bao giờ; còn các thánh đã kể trên này thì mắc tội tổ tông thật, song được sạch khỏi khi còn ở trong lòng mẹ.

17. Nghĩa là ông Juong nóng nảy, mạnh sức như ông Elia, giảng khuyên dân ăn năn lở lại cùng Chúa; người là đấng tiền hộ Chúa cứu Thế.

18. Cứ lề luật ông thánh Moyse, những người Levi phục dịch, làm việc nặng nề trong đền thờ, khi đã đến năm mươi tuổi thì mãn hạn; song các thày tế lễ, chẳng phải làm việc khó nhọc, thì làm việc bậc mình cho đến tuổi già.

19. ‘Min là Gabriel’, ‘Gabriel’, nghĩa là ‘sức mạnh Chúa’. Thiên thần ấy, cũng như thiên thần Micheal, Rapheal v.v. thuộc về hang thiên thần nhất phẩm, chầu chực trước mặt Chúa. Hễ truyền tin gì về sự mầu nhiệm Chúa cứu Thế ra đời thì Đức Chúa Lời vốn sai thiên thần Gabriel mà truyền tin ấy. Như xưa sai người đến cùng ông tiên tri Daniel tỏ ra nhật kì Chúa cứu Thế ra đời; và đến sau sai người truyền tin cho Rất thánh Đức Bà Maria biết Chúa đã chọn mình làm Mẹ Chúa cứu Thế.

20. ‘Này ông sẽ câm v. v.’, sụ ấy phần thì là điềm lạ làm chứng lời thiên thần rất thật; phần thì là hình phạt vì ông ấy chẳng khứng tin.

21. Thày cả xông hương trong nơi thánh đoạn thì liền ran gay. Chiều tối thày cả xông hương rồi ra hành lang làm phép lành cho dân đang cầu nguyện. Hãy xem Number. VI, 24-27, lời thày cả chúc phúc cho dân.

22. Ông Zacharia vừa câm vừa điếc thì dân liền hiểu biết có sự gì lạ xảy ra trong đền thờ.

23. Khi đã hết tuần lễ phục dịch trong đền thờ thì ông Zacharia lại lở về nhà mình.

24-25. Trong Sấm truyền cũ chẳng có bậc đồng trinh, hễ đàn bà nào son sẻ không sinh con, thì kể mình là kẻ Chúa phạt, hóa ra xấu hổ trước mặt người ta. Bà Elisabeth đi ẩn mình ở nơi vắng vẻ cho được ngượi khen tạ ơn Chúa đã đoái thương mình như vậy.

26. Bài Evan ngày lễ truyền tin, Luc. I, 26-38.

27. ‘Người nữ đồng trinh’: hợp như lời tiên tri Isaia. VII, 14; Matth. I, 22.

28. ‘Kinh mừng’, tiếng heber. ‘Chave’, nghĩa là ‘Vivat’! Bởi đấy có tiếng latinh: Ave! Cũng nhắc đến tên bà Eva (‘Chaiah’), là mẹ các kẻ sống; nghĩa là mẹ hết cả và loài người ta. Song thật bà Eva làm cho ta chết, mà Đức Bà Maria làm cho ta sống. – ‘Bà được đầy ơn’: tính loài người có thể chịu lấy được bao nhiêu ơn thì Đức Chúa Lời thông bấy nhiêu ơn ấy cho Rất thánh Đức Bà, vì người làm mẹ Chúa cứu Thế. – ‘Chúa ở cùng bà’: vì lòng Đức Bà là tòa Đức Chúa Lời ngự. – ‘Bà có phúc lạ trong các người nữ’: vì Đức Chúa Lời đã chọn Rất thánh Đức Bà trong các người nữ cho được làm mẹ Chúa Lời ra đời.

30. Rất thánh Đức Bà rất khiêm nhường thì nghĩ ,mình chẳng đáng được phúc trọng dường ấy.

31. Isaia. VII, 14; Matth. I, 21.

32. Chúa cứu Thế có hai tính, tính Đức Chúa Lời và tính loài người ta; về tính Đức Chúa Lời thì Ngưởi từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra; về tính loài người thì Người bởi Đức Bà Maria, dòng vua David mà sinh ra. Chúa cứu Thế cai trị trong nhà Jacob, nghĩa là trong Hội thánh cho đến đời đời.

33. Nước Chúa cứu Thế vô cùng vô tận trong Hội thánh ở thế gian này và trong Hội thánh trên lời.

34. ‘Vì tôi chẳng hề nhận biết người nam’: nghĩa là vì tôi đã khấn giữ mình đồng trinh lọn đời.

35. Matth. I, 18.

39. Bài Evan ngày lễ Đức Bà đi thăm viếng bà thánh Elisabeth. – Thành ấy hoặc là thành Heberon, trong đất núi thuộc về địa nghiệp chi họ Juda.

43. Rất thánh Đức Bà là Mẹ Chúa Lời, vì người chịu thai và sinh đẻ con là Con Đức Chúa Lời, cũng là Đức Chúa Lời thật.

51. Isaia. LI, 9; Ps. XXXII, 10.

53. I Reg. II, 5; Ps. XXXIII, 11.

55. Gen. XVII, 9; XXII, 18; Ps. CXXXI, 11; Isaia. XLI, 8.

57. Bài Evan ngày lễ ông thánh Juong Baptista. Luc. I, 57-68.

59. Gen. XVII, 12.

68. Ps. LXXIII, 12. – ‘Người đã thăm viếng và cứu chuộc dân riêng Người’, nghĩa là Đức Chúa Lời sai Con một ra đời chuộc tội cứu chữa dân Israel.

69. ‘Gây dựng sừng sự rỗi’: ‘sừng’ là hình bóng chỉ sức mạnh quyền phép, nghĩa là Chúa đã làm những sự lạ cả, cứu chữa dân. – ‘Trong nhà David’, vì Chúa cứu Thế bởi dòng dõi vua David mà sinh ra.

70. Jerem. XXIII, 6; XXX, 8, 10.

73. ‘Lời ước Người đã phát thề v. v.’, nhắc lại lời Chúa đã phát thề giao ước vuối ông Abraham.

76. ‘Tiên tri Chúa cao cả’, hợp như lời Đức Chúa Jesu phán trong Evan về ông Juong. Ông Juong lá đấng tiên hô dọn dàng trước mặt Chúa cứu Thế.

77. Giảng dạy cho dân biết Đấng cứu Thế và biết đàng rỗi lonh hồn.

78. Chúa cứu Thế là mặt lời thiêng liêng soi sáng cho thiên hạ.

79. ‘Bóng sự chết’, là sự tối tăm như trong mồ và trong âm phủ.

80. Ông Juong lên rừng vắng, bên mạn nam đất cho họ Juda, cho được dọn mình giảng Đạo, khuyên dạy dân Israel ăn năn đền tội mà vâng nghe Chúa cứu Thế đã ra đời.

## ĐOẠN II.

1. Bài Evan lễ sinh nhật Đức Chúa Jesu, lễ thứ nhất, Luc. II, 1-14. – Vua Cesar Augusto trị nước Roma từ năm 29 trước Đức Chúa Jesu cho đến năm 14 sau Đức Chúa Jesu. Bấy giờ khắp thiên hạ thuộc về quyền nước Roma. Trong nước Judea có vua Herode cả cầm quyền, song phải suy phục vua Roma mọi đàng.

2. Vua Roma truyền làm số nhân danh trong nước hai kì: kì thứ nhất, là năm 750 từ khi lập thành Roma, là đời vua Herode cả, cũng là nhật kì Đức Chúa Jesu sinh ra ở thành Bethlehem; kì thứ hai là năm 759 urbis conditae, đời vua Arhcelao, là khi vua Archelao phải nước Roma cất chức quyền và xứ Judea lở nên một tỉnh thuộc về nước Roma cũng suy phục quan trấn thủ xứ Syria, bấy giờ là quan Cyrino. Quan Cyrino này làm trấn thủ xứ Syria hai lần: lần thứ nhất năm 750-53 urbis conditae; lần thứ hai năm 759-765. – Làm số này, phần thì phải khai tên, phần thì phải khai sản nghiệp thuộc về mình.

3. Ai nấy phải về nơi quê hương, nghĩa là nơi tổ phụ mình.

4. Thành Bethlahem gọi là thành vua David vì là quê hương vua ấy.

5. Rất thánh Đức Bà Maria là con một kế nghiệp cũng phải về bản hương cho được khai số.

6. Những sự ấy xảy ra làm vậy, hợp như lời ông Michea đã nói tiên tri, v, 2, về Chúa cứu Thế sinh ra ở thành Bethlahem.

7. Nhân dịp lên số nhân danh các nhà quán chứa đầy khách mà ông thánh Joseph và Rất thánh Đức Bà không tìm được nơi trọ. Hai ông bà ấy di trú trong một hang đá kia là chuồng dàn súc.

8. Đất Palestina là đất hay chăn thả đoàn chiên dể súc cật quanh năm; như xưa ông David đã làm trong chính miền ấy.

15. Bài Evan ngày lễ Sinh nhật Đức Chúa Jesu, lễ thứ hai.

21. Qua khỏi tám ngày thì phép cắt bì và đặt tên như phép dạy; bởi vì Đức Chúa Jesu muốn vâng giữ lề luật Đức Chúa Lời cho lọn. – Bài Evan ngày lễ Đặt tên Đức Chúa Jesu.

22. Bài Evan ngày lễ nến, Luc. II, 22-32.

24. Rất thánh Đức Bà chẳng mắc tội tổ tông truyền và được tuyền vẹn đầy phúc xứng hợp là Mẹ Chúa Lời; song người cũng muốn giữ lề luật Đức Chúa Lời cho lọn.

25. ‘Đấng yên ủi Israel’, nghĩa là Chúa cứu Thế.

27. Hễ là con đầu lòng thì thuộc về Chúa và phải dâng cho Chúa. Song le bởi vì Đức Chúa Lời đã nhận lấy con cháu Levi thay vì các con lai đầu lòng trong dân, thì cứ lề luật phải xuất năm lạng bạc mà chuộc lấy con đầu lòng. – Xét cho đến cùng thì lề luật truyền phải dâng các con lai đầu lòng cho Đức Chúa Lời, có ý nhắc lại tích xảy ra trong đất Egypto, Đức Chúa Lời đánh giết các con lai đầu lòng người Egypyo và gìn giữ con cái dân Israel.

29-30. Ông Simon được phúc vì Người đã xem thấy Chúa cứu Thế, y như lời Chúa Thánh Thần đã phán vuối người.

31-32. Chúa cứu Thế là sự sáng soi cho các dân thiên hạ và là sự vinh hiền cho dân Israel. Hợp như lời Đức Chúa Lời đã phán vuối ông Abraham và các tổ phụ rằng: bởi dòng dõi người các dân thiên hạ sẽ được phúc.

33. Bài Evan ngày lễ cả trong tuần Sinh nhật Đức Chúa Jesu. – Rất thánh Đức Bà đã biết những sự ấy.

34. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu chữa loài người ta; ai vâng theo Người thì được rồi; ai phụ ơn Người thì hư mất di đời đời. Các kẻ kiêu ngạo hay chống cuỗi vuối Người.

35. Các sự thương khó Đức Chúa Jesu như gươm sắc thâu qua lái tim Đức Mẹ. Những sự thương khó Đức Chúa Jesu vốn như dấu hiệu cho được nhận biết ai tin phục Người, ai vấp phạm vì Người.

39. Từ Jerusalem Đức Bà và ông thánh Joseph lở về thành Bethlehem; ba vua đến kính lạy Đức Chúa Jesu; đoạn trầy sang đất Egypto; rồi mới lở về thành Nazareth, là nơi Rất thánh Đức Bà và ông thánh Joseph vốn quen ở.

40. Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai ra đời hợp vuối tính loài người bằng ngôi. Phần tính loài người thì Người tấn tới bề ngoài; song bề trong Người vốn đầy sự khôn ngoan, thông minh và đầy ơn Đức Chúa Lời. Hãy xem sau này câu 52.

41. Cứ lề luật các người nam trong Israel, mỗi năm ba kì, là lễ Pascha, lễ Nam-mươi và lễ các nhà xép, phải lên thành Jerusalem cho được mừng lễ trọng. Cứ thói quen các đàn bà cũng đi nữa.

42. Bài Evan ngày lễ cả sau lễ ba vua. – Trong dân Israel hễ ai lên mười hai tuổi thì buộc phải vâng giữ lề luật Chúa.

43-45. Hết tuần lễ trong người Judeu lại lở đi từng bọn vuối kẻ họ hang, quen thuộc bản quán mà lở về nhà. Khi đã đi một ngày đàng, đến nơi trọ đêm thì Đức Chúa Mẹ và ông thánh Joseph mới thấy Đức Chúa Jesu không ở đấy; cho nên hai ông bà liền lở lại thành Jerusalem mà tìm Người.

46. Trong các lầu hiên bên đền thờ có tràng các thày thông giáo dạy lẽ trong đạo và đối đáp vuối những kẻ hỏi những lẽ ấy.

48. Rất thánh Đức bà biết Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời ra đời là Đấng khôn ngoan thông minh vô cùng; song Đức Mẹ lấy làm lạ vì đã biết chưa đến nhật kì Người định tỏ mình ra trước mặt thiên hạ. Cho nên Rất thánh Đức Bà liền hiểu rằng, Người có ý mầu nhiệm, thì hỏi Người làm vậy.

49-50. Rất thánh Đức Bà đã biết Đức Chúa Jesu sẽ cứu chữa loài người ta, song chẳng hiểu biết ý mầu nhiệm các việc Đức Chúa Cha dạy cho Người làm là thế nào.

51. Đức Chúa Jesu ở thành Nazareth cùng vâng lời Đức Mẹ và ông thánh Joseph; ấy là cách thế ông thánh Luca tóm lại truyện Đức Chúa Jesu từ mới lên mười hai tuổi cho đến khi Người khởi công giảng Đạo. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, Người giảng dạy thiên hạ, chịu nạn chịu chết vì tội thiên hạ, mà trong sách Evan vốn chỉ thuật ra những việc Đức Chúa Jesu đã làm tóm về một ý ấy.

52. Hợp như câu 40 trên này. Vậy các thày thông lẽ đạo vốn dạy rằng: 1° linh hồn Đức Chúa Jesu rất lọn lành, hơn các thánh thiên thần, hơn linh hồn Rất thánh Đức Bà bội phần; - 2° linh hồn Đức Chúa Jesu từ khi mới dựng thai trong lòng mẹ thì hằng xem thấy bản tính Đức Chúa Lời rõ rang nhãn tiền; - 3° linh hồn Đức Chúa Jesu từ khi mới dựng thai trong lòng mẹ được sự thông biết rất lọn lành, chẳng khác gì Đức Chúa Lời đổ sự sáng xuống linh hồn ấy một trật; vì linh hồn Đức Chúa Jesu hợp làm một vuối Ngôi hai bằng ngôi; sự thông biết làm vậy gọi là scientia infusa. Hệt như lời ông thánh Gregorio Nazianze rằng: ‘Đức Chúa Jesu tấn tới về phần tuổi cùng về sự khôn ngoan thì chẳng nên hiểu rằng: Người một ngày một khôn ngoan hơn đâu, vì chưng có lẽ nào mà thêm sự gì cho kẻ đã lọn từ đầu hết ru? bèn là Đức Chúa Jesu tỏ ra, giãi ra sự ấy cho ta biết một kì một hơn Người là Đấng khôn ngoan là dường nào’. – Ông thánh Augustino cũng dạy rằng: ‘Ta nghĩ rằng, chẳng có sự gì mà con trẻ ấy (Đức Chúa Jesu) không biết vì đã hợp vuối Ngôi hair a đời. Vả lại ta chẳng có thể hồ nghi được linh hồn Đức Chúa Jesu, dù khi còn trẻ mặc lòng, ắt là chẳng có sự yếu đuối, tối tăm như các kẻ khác’. - 4° Đức Chúa Jesu có sự thông biết bởi sự ngũ quan nhận biết và trí khôn luận lẽ là sự vốn thêm lên tấn tới được. Vậy Đức Chúa Jesu đã thông biết ơn mọi sự, chẳng cần ai phải dạy Người điều nào. Nhưng mà Người có trí khôn tự nhiên, ngũ quan như ta; nên chẳng có lẽ nào mà Người không dùng trí khôn mà suy nghĩ, khong dùng ngũ quan mà tập tành về sự nọ việc kia, vì Người đã muốn dùng xác và linh hồn để lập công và làm gương sáng cho ta. – Ông thánh Thomaso suy rằng: ‘Đức Chúa Jesu đã được xem thấy bản tính Đức Chúa Lời cho lọn: ấy là sự hiểu biết xứng về tính Đức Chúa Lời. – Đức Chúa Jesu lại được thông biết vì Đức Chúa Lời đã đổ sự sáng xuống linh hồn Người một trật: ấy là kiểu hiểu biết xứng hợp vuối tính thiên thần, vì khi Đức Chúa Lời mới dựng nên thiên thần thì thông sự sáng láng làm vậy. – Sau hết Đức Chúa Jesu có sự thông biết vì Người dùng tài năng tự nhiên linh hồn và xác: ấy là kiểu thông biết xứng về tính loài người’. - 5° Đức Chúa Jesu hằng đầy ơn. Như lời ông tiên tri Isaia nói về Người rằng: ‘Thần Chúa sẽ ngự trong linh hồn Người mà ban ơn khôn ngoan; ơn soi trí khôn mà phân sự thật sự giả; ơn soi cho được toan liệu bàn luận sự lành: ơn thêm sức cho vững vàng; ơn dạy những kẻ cao sau nhiệm; ơn giục lòng yêu chuộng’. – Ông thánh Juong I, 14, rằng: ‘Ngôi Hai ra đời và ở cùng ta, và ta đã được xem thấy sự cả sáng Người, thật là sự cả sáng Con một Đức Chúa Cha gồm lại mọi ơn mọi sự chân thật’. - 6° Linh hồn Đức Chúa Jesu có tính thong dong. Ông thánh Augustino suy rằng: ‘Đức Chúa Jesu, đến kì Người đã định thì đã lấy xác trong lòng đức nữ đồng trinh; lại đến kì Người cũng đã định thì lìa ra khỏi xác. Sự ấy bởi Người đã muốn, chẳng phải vì Người chịu ép’. - 7° Đức Chúa Jesu có chút thất tính, là sự mộ mến, sự lo buồn, sợ hãi, đau đớn, vui mừng v. v. Ông thánh Augustino suy rằng: ‘Các tình ý Đức Chúa Jesu giống như tình ý ta, vì chưng Người đã có xác và linh hồn như ta, thì ắt là chẳng có lẽ nào mà tình ý Người chẳng giống như tình ý ta’. Song ở nơi Đức Chúa Jesu các tình ý ấy lọn lành mọi đàng. - 8° Phần xác, ‘Đức Chúa Jesu tốt lành, đẹp đẽ hơn mọi người’. – Xác Đức Chúa Jesu mắc phải những sự yếu đuối khốn khó thường, nghĩa là bay chết, biết đau chịu nổi nhọc, chịu đói, chịu khát và các sự yếu đuối chung tùy theo tính loài người ta. Song Đức Chúa Jesu chẳng mắc phải sự yếu đuối hay là khốn khó riêng, như các giống bệnh tật v. v. - Ấy tóm lại những điều các đấng thông lẽ đạo dạy về tính loài người ở nơi Đức Chúa Jesu thì làm vậy.

## ĐOẠN III.

1. Bài Evan ngày lễ cả IV trong mùa Advento. – Vua Tiberio nối quyền vua Augusto, trị nước Roma cho đến năm 37 sau Đức Chúa Jesu. Vua này là con riêng bà Livia vợ vua Augusto; ba năm trước khi băng hà, là năm 12, vua Augusto đã nhận Tiberio cho được thế vị mình và thông công trị nước. Năm 15 vua Tiberio thì hợp vuối năm 27 sau Đức Chúa Jesu. – Quan Pontio Pilato làm trấn thủ trong dắt Judea đủ mười năm, từ năm 26-36 đoạn phải cách chức và lưu đày tại thành Vienna trong nước Gallia. – Vua Herode-Antipa là con vua Herode cả làm vua phân phong xứ Galilea bốn mươi hai năm, rồi phải vua Roma cắt chức quyền. – Vua Philippe, là em vua Herode-Antipa, làm vua phân phong xứ Iturea, Trachonitis, ba mươi sáu năm cho đến khi băng hà. Xứ Iturea, Trachonitis, Batanea, Auranitis ở bên mạn bắc xứ Judea. Đừng lẫn tên vua này vuối ông Herode-Philippe là chồng bà Herodia mà không làm vua bao giờ. – Vua Lysania cai quản đất Abilena là miền gần núi Libano, kinh đô nước ấy là thành Abila.

2. Cứ lề luật con trưởng nam dòng Eleazar hay là dòng Ithamar, là hai con lai ông Aaron, làm thày cả thượng phẩm lọn đời. Song dời các vua Syria và Roma chẳng còn giữ luật phép gì ; ai vừa ý vua quan hay là đút lót thì được chức quyền ấy cho đến khi nhỡ ra cách nào rồi lại phải cách chức hay là từ. Anna làm thày cả thượng phẩm từ năm thứ sáu đến năm mười chín sau Đức Chúa Jesu, rồi phải cách bỏ. Caipha là chàng rể Anna.

3. Matth. III, 1 ; Marc. I, 4.

5-6. Phải sửa mình lại, dọn linh hồn cho được nhờ ơn Đấng cứu Thế ; bởi vì dù ai ai cũng có thể mà rổi linh hồn được.

7. Matth. III, 7. Ông Juong bảo người Phariseo và Sedduceo làm vậy.

8. Matth. III, 8.

17. Matth. III, 12.

19. Vua Herode-Antipa rẫy vợ mà lấy mụ Herode là vợ ông Herode-Philippe em mình.

21. Bài Evan ngày lễ ông thánh Joseph làm quan thày cầu bầu.

23. Khi Đức Chúa Jesu bắt đầu giảng dạy thì Người ở độ ba mươi tuổi. – ‘Joseph là con ông Heli v. v.’: trong số này thì biên chép dòng dõi Rất thánh Đức Bà Maria. Rất thánh Đức Bà là con ông Heli, cũng là heliakim hay là Joachim. Ông Joseph là con ông Jacob. Cứ thói tục trong dân Judeu, hễ ai kết bạn vuối con gái kế nghiệp thì cũng kể là con bố vợ mình. – Ông thánh Joseph là con cháu vua David cứ chi chánh vua Salamon; Rất thánh Đức Bà Maria là con cháu vua David cứ chi chánh ông Nathan. – Thày Cornelio a Lapide đoán rằng: cả dòng dõi kể trong Evan ông thánh Mattheu, cả dòng dõi kẻ trong Evan ông thánh Luca điều chỉ về Rất thánh Đức Bà, về họ nội bởi dòng ông Nathan, về họ ngoại bởi dòng vua Salamon. – Ông thánh Epiphanio đoán rằng: dòng dõi kể trong Evan ông thánh Mattheo chỉ về ông thánh Joseph; còn dòng dõi trong Evan ông thánh Luca thì chỉ về Rất thánh Đức Bà Maria.

## ĐOẠN IV.

1. Matth. IX, 1; Marc. I, 13.

6. Ma quỉ gọi là quan tướng thế gian này ; song le nó chỉ cai trị được kẻ ưng theo nó ; của cải thế gian này chẳng ở trong quyền ma quỉ đâu ; mọi sự trên lời dưới đất điều ở trong tay Đức Chúa Lời cả, mà Chúa cao cả tha cho ma quỉ dùng quyền phép ngần nào thì nó được ngần ấy mà thôi.

8. Deut. IV, 13 ; X, 20.

10. Ps. XC, 11.

12. Deut. V, 16.

13. Đến nhật kí Đức Chúa Jesu chịu các sự thương khó thì ma quỉ lại đến cám dỗ và làm khốn người.

14. Matth. IV, 12 ; Marc. I, 14.

16. Các ngày sabbato người Judeu hội nhau cho được nghe đọc và giải nghĩa một bài Kinh thánh trong nhà hội.

19. Về năm đại xá, hãy xem Levit. XXV, 29.

21. Lời tiên tri ông Isaia chỉ về Đấng cứu Thế là Đức Chúa Jesu.

22-23. Người Nazareth dù mà đã nghe lời Đức Chúa Jesu giảng dạy và biết những việc cả thể Người đã làm, song cũng chẳng tin phục Người ; bởi đấy Đức Chúa Jesu chẳng muốn làm phép lạ ở nơi kẻ chẳng có lòng tin. Hễ ai cố tình phụ ơn Đức Chúa Lời, ắt là chẳng đáng Đức Chúa Lời đoái thương. Vốn Đức Chúa Lời chê ghét chống lả kẻ kiêu ngạo mà ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

24. Bởi vì kẻ bản hương cứng lòng chẳng khứng tin, thì Đức Chúa Jesu bỏ nó mà đi giảng dạy làm ơn ích cho những kẻ đáng thương.

29-30. Thành Nazareth cây bên sườn núi nghiêng giốc, có nhiều nơi hiểm hóc, ở đấy chúng nó toan giây Người xuống, song Đức Chúa Jesu hoặc biến đi hay là nó ra tối mặt như xưa quân thành Sodoma ; cho nên Người thoát khỏi tay nó. Bao lâu chưa đến kì Đức Chúa Jesu định nộp mình cho kẻ dữ thì chẳng ai làm hại được Người.

31. Matth. IV, 13 ; Marc. I, 21.

32. Matth. VII, 28.

33. Marc. I, 23.

38. Matth. VIII, 14 ; Marc. I, 30.

40. Matth. IX, 18.

41. Marc. I, 34.

42. Marc. I, 35.

43. Marc. I, 38.

44. Marc. I, 39.

## ĐOẠN V.

1. Bài Evan ngày lễ cả IV sau lễ hiện xuống, Luc. V, 1-11.

12. Matth. VIII, 2 ; Marc. I, 40.

14. Levit. XIV, 2.

17. Matth. IX, 2-8; Marc. II, 1-22.

27. Matth. IX, 9; Marc. II, 14.

30. ‘Các thày thông giáo chúng nó’, nghĩa là các kẻ thông giáo trong dân.

32. Đức Chúa Jesu đã đến chuộc tội hết mọi người, vì hết mọi người là kẻ có tội, chẳng ai không; song le kẻ mê đàng tội tôi càng phải nhờ ơn Chúa cứu Thế cho được ăn năn lở lại khỏi hư mất đi đời đời. Cũng như cha mẹ thấy trong con cái mình kẻ nào mắc phải sự gian nan hiểm nghèo thì càng lo lắng mà thương giúp nó.

33. Matth. IX, 14-17; Marc. II, 18-22.

34-35. Người mới cưới là hình bóng chỉ Đức Chúa Con xuống thế mặc lấy tính loài người. Vậy đang khi ăn tiệc cưới không nên ăn chay.

36-38. Nghĩa là mọi sự phải xứng hợp, chẳng có lẽ nào mà phá lộn các điều lệ Sấm truyền cũ sẽ lập trong Sấm truyền mới. Đến sau Sấm truyền cũ sẽ mãn hạn, Sấm truyền mới sẽ hoàn thành, nhờ ơn Chúa Thánh Thần làm cho người ta nên mới vậy thì sẽ noi giữ Đạo cho lọn vẹn. Về các thánh tông đồ cũng vậy, khi đã được ơn Chúa Thánh Thần xuống thì lở nên lọn lành mọi đàng.

39. Nghĩa là hễ ai đã quen thuộc thế nào thì khó bỏ sự cũ mà theo sự mới, vì đã thành thuộc tói quen.

## ĐOẠN VI.

1. Ngày sabbato nhì nhất, là sabbato thứ nhất theo ngày thứ hai trong tuần lễ Pascha. Trong các tuần lễ trọng như lễ Pascha, thì ngày thứ nhất và ngày thứ hai kể là như ngày sabbato vậy; cho nên sabbato nhì nhất gọi là sabbato thứ nhất theo ngày thứ hai trong tuần lễ Pascha. Có đấng khác cắt nghĩa rằng: Cứ Levit. XXIII, 15, từ ngày thứ hai trong tuần Pascha thì bắt đầu đếm bảy tuần sabbato cho đến lễ Nam-mươi: mà các sabbato ấy gọi là sabbato 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 sau ngày thứ hai tuần lễ Pascha. Mà tích kể trong Evan đây hợp vuối thì ấy, vì trong đất Palestina, đến tuần lễ Pascha lúa miến chín sắp gặt hái. – Lại có đấng khác đoán rằng: trong dân Judeu quen mừng ngày 15 và 16 tháng Nisan, là hai ngày đầu tuần lễ Pascha, như ngày sabbato vậy: ngày 15 tháng Nisan thì gọi là sabbato nhất: ngày 16 nisan thì gọi là sabbato nhì sau sabbato nhất.

6. Matth. XII, 10; Marc. III, 1.

9. Đã hay trong Sấm truyền cũ xưa cấm làm việc phần xác ngày Sabbato, cũng như rầy cấm làm những việc ấy ngày lễ cả; song le chẳng có cấm làm việc lành phúc đức thương giúp anh em và làm sáng danh Đức Chúa Lời đâu. – Các thày thông giáo cứ chữ đen nhặt quá thì lộn trái lề luật Đức Chúa Lời và lẽ tự nhiên nữa. Sự thế đã ra đến nỗi thấy trung dân Israel có kẻ phải quân giặc quân cướp xông đến giết mình trong ngày sabbato, mà chúng nó chẳng dám đối địch chống lả, kẻo lỗi lề luật Chúa mà phạm đến ngày sabbato. Trong nhiều điều khác các thày thông giáo và Người Phariseo sai lầm như vậy, cho nên dân Israel thiệt hại lắm; thật dân ấy đã ra giống như kẻ mù phái đứa mù giắt thì khỏi sa xuống hố được.

12. Khi Đức Chúa Jesu toan chọn các tông đồ thì Người lên rừng vắng trước đã và cầu nguyện cùng Đức Chúa Cha thức đêm, xin Đức Chúa Cha ban ơn cho các đấng ấy làm việc bậc mình nên. Khi Hội thánh toan truyền chức thì cũng bắt chước Đức Chúa Jesu như vậy, nhất là ngày bốn mùa Hội thánh đã lập cho được cầu nguyện cho những kẻ dọn mình chịu chức, xin Đức Chúa Lời sai thợ gặt siêng năng cần mẫn đầy ơn Chúa Thánh Thần coi giặt ruộng lúa Người. Thày cả khôn ngoan sốt sắng làm ích cho dân Chúa ngày nào!

13. ‘Tông đồ’, ‘apostolus’ nghĩa là khâm sai.

14. Hễ trong sách Evan thuật số các thánh tông đồ ra thì vốn đặt ông Simon làm đầu số và gọi là Phero, có ý chỉ ông thánh tông đồ ấy làm đầu các thánh tông đồ và là nền Hội thánh. – Ông Jacobe tiền và ông Juong là con ông Zebedeo.

15. Ông Jacobe hậu và ông Juda, cũng là Thaddeo, là con ông Alpheo cũng là Cleopha. Simon gọi là kẻ sốt mến Juda Iscariote là người quê karioth.

19. Matth. XIV, 36 ; Marc. V, 30.

20. Ở đây ông thánh Luca tóm lại tám mối phúc kể trong Evan ông thánh Mattheo. – ‘Kẻ khó khăn’, nghĩa là kẻ có lòng khó khăn, không mê tham những của đời này. Nguyên sự khó khăn chẳng có phúc gì, vì có kẻ khó khăn mê tham những của đời này; lại có kẻ giầu có phù quí có lòng khó khăn, vì chẳng để lòng dính bén vào của thế gian này.

24. Nghĩa là khốn cho kẻ giầu có mê những của đời này mà bỏ việc linh hồn mình.

25. Nghĩa là khốn cho kẻ tìm sự vui sướng thế gian này, như thế là cùng sau hết mình, mà bỏ quên Đức Chúa Lời, vì kẻ ấy sẽ mất mọi sự lành và mắc phải những sự khốn cực đời sau vô cùng.

26. Nghĩa là khốn cho kẻ được lời kẻ dữ khen lao việc mình làm vì sự ấy làm chứng kẻ ấy làm bạn vuối kẻ dữ, hóa ra sẽ phải số phận kẻ dữ. – Dân Judeu xưa bắt bớ các thánh tiên tri, như ông Jeremia, vì các đấng ấy hay sửa trách dân, khuyên dân ăn năn chừa cải; còn các tiên tri giả thì dân hay ái mộ, khen lao vì chúng nó bày đặt ra những lời vừa ý dân lấy làm vui thích.

27. Matth. V, 44.

30. Nghĩa là thà rằng phải thiệt hại trong của cải, chẳng thà lỗi nhân đức thương yêu an hem. Những lời này là lời khuyên ăn ở lọn lành.

31. Matth. VII, 12; Tob. IV, 16.

32. Matth. V, 46.

34. Matth. V, 42; Deut. XV, 8.

36. Bài Evan ngày lễ cả I sau lễ hiện xuống.

37. Matth. VII, 1.

38. Matth. VII, 2; Marc. IV, 24.

39. Matth. XV, 14.

40. Matth. X, 24.

41. Đức Chúa Jesu phán những lời này chỉ về người phariseo.

43. Matth. VII, 18.

## ĐOẠN VII.

1. Matth. VIII, 5.

2. Quan đội xưa là quan cai một trăm quân binh.

11. Bài Evan ngày lễ cả XV sau lễ hiện xuống. – Thành Naim ở đồng bằng Esdrelon, trong xứ Galelia.

22. Này là những lời ông Isaia đã nói tiên tri về Chúa cứu Thế mà đã nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu và làm chứng Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

26. Ông thánh Juong trọng hơn tiên tri vì người là đấng tiền hô dọn dàng trước mặt Chúa cứu Thế.

27. Này là lời ông tiên tri Malachia nói tiên tri về Chúa cứu Thế ; cùng là lời Đức Chúa Lời phán cùng Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

28. Ông Juong Baptista là đấng trọng hơn trong các tiên tri Sấm truyền mới có đấng trọng hơn người bội phần.

32-35. Matth. XI, 16 v. v.

36. Người Phariseo này, tên là Simon, chẳng phải là Simon tật phong. Simon tật phong ở làng Bethania ; Simon này ở trong một thành kia về xứ Galilea, hoặc ở thanh Magdala, ở Naim hay là Capharnaum.

37. Đàn bà này xức dầu Đức Chúa Jesu bà là Maria Magdalana. Bà ấy xức dầu Đức Chúa Jesu hai lần ; này là lần thứ nhất, trong nhà ông Simon Phariseo trong một thành kia về xứ Galelia, lâu tháng trước khi Đức Chúa Jesu chịu nạn chịu chết. Lần thứ hai là sáu ngày trước khi Đức Chúa Jesu chịu nạn chịu chết, trong nhà ông Simon tật phong ở làng Nethania gần thành Jerusalem.

38. Cứ thói quen trong dân judeu khi dọn bàn tiệc, bàn ngồi ăn thì đặt ở giữa, chung quanh bàn để những giường sập cho các kẻ ăn tiệc nằm nghiêng đấy, chỉ để một lối cho đầy tớ bưng của ăn trên bàn. Tử vi những giường sập bầy tôi chực hầu. Vậy bà Maria Magdalena đến đàng sau ở nơi Đức Chúa Jesu ngồi ăn mà rửa chân và xức dầu chân Người.

41. ‘Năm trăm đồng’, là đồng ; ‘denario’, giá độ một franc.

46. Trong dân Judeu bấy giờ có thói quen xức dầu thơm trên đầu những khách trọng đã mời ăn tiệc.

47. Ai càng kính mến Đức Chúa Lời ắt là càng đáng Đức Chúa Lời tha tội cho ; vả lại ai càng được nhờ ơn Đức Chúa Lời đoái thương tha thứ, âu là cũng càng biết ơn và thêm lòng kính mến Đức Chúa Lời hơn nữa.

50. Bà ấy tin cậy kính mến Đức Chúa Jesu, ăn năn đau đớn vì tội lỗi mình và chạy đến cùng Đức Chúa Jesu cho được sạch khỏi tội, thì Đức Chúa Jesu liền tha tội cho. – ‘Mày hãy tở về bằng yên’ : kẻ có tội mất sự bằng yên ; song kẻ ăn năn lở lại, hễ đã được sạch khỏi tội, thì được sự bằng yên và Đức Chúa Lời ban ơn yên ủi trong lòng.

## ĐOẠN VIII.

1. Đức Chúa Jesu và các đầy tớ giảng Đạo trong các thành ấp, các hương thôn, trang trại về xứ Gagelia.

2. Bà Maria Magdalena là em bà Martha và ông Lazaro, quê làng Bethania. Bà ấy đi đàng tội lỗi đến nỗi phải bảy, nghĩa là nhiều quỉ ám ; song bà ấy nghe lời Đức Chúa Jesu giảng dạy và nhờ ơn Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng thì ăn năn lở lại cả thể cùng tin cậy kính mến Đức Chúa Jesu hết lòng hết sức. Bởi vì bà ấy có địa nghiệp trong thành Magdalema, xứ Galelia, thì vồn quen gọi là bà Maria ở thành Magdalena ; hay là vắn tắt, bà Maria Magdalena.

3. Đức Chúa Jesu, là Đấng phép tắt vô cùng, muốn nhờ người ta giúp việc giảng đạo, dâng tiền của để làm phúc liệu việc cho những kẻ đi dạo v. v. Trong mọi sự ấy Đức Chúa Jesu có ý ra mẫu mực về cách thế kẻ có đạo nam nữ, phải giúp đỡ Hội thánh trong việc bản phận mình. Đức Chúa Lời đã định dùng loài người ta cho được cứu chữa loài người ta.

4. Bài Evan ngày lễ cả LX, Luc. VIII, 4-15.

16-18. Nghĩa là các điều Đức Chúa Jesu đã phán dạy là sự sáng phải bày giãi ra cho mọi người biết, chẳng nên giấu kín,ki1nm phải dùng nên mà sinh lợi lãi thêm, kẻo ai phụ ơn Chúa ban mà không sinh lợi lãi, thì mọi sự lành khi trước Chúa đã ban lại cất đi mà chớ.

22. Đức Chúa Jesu sang qua hồ Genesareth.

29. Marc. V, 9.

31. Ma quỉ xin Đức Chúa Jesu chớ khiến nó phải xuống địa ngục. Trong các ma quỉ có kẻ ở trên đất cho được cám dỗ người ta, mà nó lấy sự làm yên ủi cho mình một chút vậy. Các ma quỉ ở đâu thì nó phải chịu phạt ở đấy, chẳng khác gì nó mang địa ngục vs mình liên ; song nó còn thà ở trên mặt đất mà cám dỗ làm hại người ta, chẳng thà phải giam cầm trong địa ngục. Đến ngày phán xét chung các ma quỉ phải xuống địa ngục hết thay thảy.

33. Có khi Đức Chúa Lời phạt người ta phải thiệt hại mất súc vật bởi tại khí địch ; trong dịp này Đức Chúa Lời để ma quỉ làm hại người ta giết lục súc chúng nó.

41. Matth. IX, 1 ; Marc. V, 21.

## ĐOẠN IX.

1-2. Đức Chúa Jesu sai các thánh tông đồ đi giảng tin lành mở nước Đức Chúa Lời thì ban cho các đấng ấy quyền phép, sức mạnh, ơn lành xứng hợp cho được làm việc bậc mình nên.

3. Kẻ đi giảng đạo phải cậy nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức hơn là nương tựa tài sức, tiền nong, của cải thế gian này.

24. Nghĩa là ai bỏ Đức Chúa Lời cho được giữ sự sống mình ở đời này thì sẽ mất linh hồn đời sau ; bằng ai mất sự sống ở đời này vì lòng kính mến Đức Chúa Lời thì sẽ được sự hằng sống đời đời.

26. Ai hổ thẹn trước mặt người ta vì Đạo lành cùng chê chối Đức Chúa Jesu ở đời này thì đến ngày phán xét Đức Chúa Jesu cũng chê chối kẻ ấy như vậy.

48. ‘Kẻ nào rốt hết trong bay’, nghĩa là kẻ nào trong bay có lòng rất khiêm nhường, hạ mình xuống, muốn làm tôi mọi người v. v. ấy là kẻ trọng hơn.

51. Đức Chúa Jesu rắp lòng lên thành Jerusalem lần sau hết chi được chịu nạn chịu chết chuộc tội thiên hạ.

53. Quân Samarita vốn ghen ghét người Judeu. Đức Chúa Jesu toan lên Jerusalem, cho nên người Samarita chẳng khứng chịu lấy Người.

54. Bởi đấy Đức Chúa Jesu đặt tên cho hai tông đồ ấy Boanerges, nghĩa là con sấm sét.

55-56. Đức Chúa Lời thương hết mọi loài, bởi lòng lành hay thương dựng nên loài người ta. Đức Chúa Con, bởi lòng thương yêu loài người, đã xuống thế làm người chịu nạn chịu chết vì hết cả và loài người ta. Đức Chúa Jesu đem lửa kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu loài người ta xuống thế và Người chỉ ước ao cho lửa ấy cháy lên mạnh. Đức Chúa Jesu vốn lấy lòng nhân từ thương yêu cho được cứu chữa mọi người ; mà Người truyền cho ta lấy lòng nhân từ thương yêu làm ơn ích cho mọi người, chẳng kì là kẻ lành kẻ dữ, kẻ thù nghịch hay là kẻ tình nghĩa vuối ta, vì mọi người điều là con cái một Cha cả ở trên lời và là an hem vuối nhau.- Các đấng ấy các bậc giúp việc Đức Chúa Jesu trong hội thánh càng phải thương yêu anh em, lấy lòng nhân từ, khiêm nhường hay thương mà lợi lãi linh hồn mọi người.

57-58. Đức Chúa Jesu đã biết kẻ ấy muốn theo Người cho được tìm ích lợi phần xác mà thôi.

59. v. v. Người ấy xin lở về thế gian cho được lo liệu mọi sự phần đời ; song kẻ muốn lên lọn lành theo Đức Chúa Jesu giúp việc Hội thánh, phải ý giữ mình kẻo vướng mắc những sự phân đời mà thiệt về phần linh hồn. Thật Đức Chúa Jesu truyền phải thảo kính cha mẹ cùng thương yêu anh em, song le trước tiên phải kính mến Đức Chúa Lời, làm tôi Người và làm sáng danh Người. Ai muốn lên bậc lọn lành phải bỏ mọi sự ( giữ nhân đức khó khăn), bỏ mình (giữ nhân đức vâng lời), hãm xác thịt cùng vác thánh giá (giữ nhân đức sạch sẽ), mà vâng theo Đức Chúa Jesu.

## ĐOẠN X.

1. Trong dân Judeu xưa có mười hai tổ phụ và bảy mươi hai kì lão cai quản dân Israel. Tronh Hội thánh Đức Chúa Jesu cũng đặt mười hai tông đồ, là tổ phụ thiêng liêng của Chúa, và bảy mươi hai đầy tớ giúp việc giảng Đạo và coi sóc chăn giữ Hội thánh. Các đấng giám mục nối quyền các tông đồ và các thày cả nối quyền bảy mươi hai đầy tớ. – Đức Chúa Jesu sai các đấng ấy đi từng đôi cho dươc giảng dạy dẫn đàng các mơi Người có ý trải qua.

2. ‘Lúa gặt’ thiêng liêng ấy những linh hồn sẵn lòng chịu lấy ơn Đức Chúa Lời. ‘Thợ gặt’ là các đấng các bậc giúp việc coi sóc bốn đạo trong Hội thánh. ‘Chúa ruộng’, là Đức Chúa Lời.

3. ‘Sói rừng’ là kẻ dữ ở thế gian này hay khuất khuất, bắt bớ Hội thánh và kẻ giúp việc trong Hội thánh.

4. Các đấng bậc giúp việc giảng Đạo trong Hội thánh phải tận tâm mà làm việc bậc mình, chớ để trí khôn và lòng vướng mắc những sự hèn mọn phần đời ; chớ làm qua ngày mất giờ chào hỏi truyền trò vuối người ta về những sự vô ích.

7. Kẻ đi giảng Đạo phải ăn ở đơn sơ, dễ dàng, chó sinh bận lòng người ta về sự ăn uống trú ngụ.

11. Nước Đấng Chúa Lời đã đến, ai tin phục thì được rỗi, ai chẳng khứng tin thì sẽ phải đoán phạt.

12. Trong ngày phán xét chung, các dân đã nghe giảng Đạo mà chẳng tin phục thì sẽ phải lý đoán nặng nề hơn thành Sodoma và Gomorrha đã phải lửa bởi trên lời hủy hoại.

17. Bảy mươi hai đầy tớ đi giảng Đạo lở về.

18. Satan hay là Lucifer là tướng các thần phản nghịch cùng Chúa và bỗng không sa xuống vực sâu. Ma quỉ làm cho tổ tông hư di và khuấy khuất loài người ta. Đức Chúa Jesu ngự xuống thế lần thứ nhất thì không cầm buộc quỉ satan chẳng còn làm hại được ai, dừng kẻ tình nguyện theo nó. Như lời ông thánh Augustino suy rằng : ma quỉ giống như chó đã xích vào cột. Đến ngày tận thế, Đức Chúa Jesu ngự xuống thế lần thứ hai mà phán xét chung thì sẽ phá quyền thế ma quỉ hẳn thật và khu trục nó xuống địa ngục đời đời.

19. ‘Con rắn, con bọ cạp v. v.’, là hình bóng ma quỉ và những kẻ thử.

20. Các ơn gọi là Đức Chúa Lời ban cho các đấng giúp việc trong Hội thánh. Các ơn ấy chẳng làm cho chính mình kẻ ấy được lọn lành đẹo lòng Đức Chúa Lời, bên là cho kẻ khác được nhờ. Các ơn phân ra làm hai thứ, một là những ơn thường vốn ban cho các kẻ chịu chức trong Hội thánh ; hai là những ơn phi thường như xưa Đức Chúa Jesu đã ban cho các thánh tông đồ, song rầy thỉnh thoảng mới ban cho đấng thánh trong Hội thánh. Đầu trước hết khi mới giảng Đạo lập Hội thánh thì các ơn phi thường ấy rất cần cho được làm chứng sự Đạo.

23. Bài Evan ngày lễ cả XII sau lễ hiện xuống.

24. Các tổ phụ, các tiên tri và nhiều vua chúa trong Israel vốn trông mong ước ao xem thấy Chúa cứu Thế.

28. Các thày thông giáo đời ấy dạy rằng : chỉ có người Judeu là anh em mình, còn những dân ngoại là kẻ thù nghịch, chẳng kể là anh em, cho nên chẳng buộc phải yêu thương kẻ ấy, mà lại nên ghét chúng nó. Vậy trong các dân ngoại chẳng có dân nào người Judeu lấy làm đáng chê ghét cho bằng người Samarita. Người Samarita này là dân ngoại vua Assyria xưa đã đem sang đất Samaria cho nó ở đấy thay vì người Israel đã phải lưu đày trong đất Assyria. Đến sau quen gọi những quân ngoại cuốc ấy là dân ‘Samarita’ ; nó phần thì thờ tà thần, phần thì thờ phượng Đức Chúa Lời ; chúng nó nửa có đạo nửa không. Người Judeu và người Samarita ghen ghét nhau đến nỗi chẳng có thông đồng vuối nhau cách nào sốt. Đức Chúa Jesu phán thí dụ này cho được làm chứng mọi người là anh em vuối nhau và phải thương giúp nhau.

31-32. Trong dân Israel có chi họ Levi làm việc tế lễ thờ phượng, phục dịch trong đền thờ Chúa thay mặt cả và dân. Thày cả thượng phẩm và các thày cả tế lễ Chúa thuộc về chi chánh ông Aaron ; còn các thày giúp việc tế lễ, gọi là người Levi, điều thuộc về các chi chánh khác chi họ Levi.

33. Người Samarita này là hình bóng chỉ Đức Chúa Jesu xuống thế cho được cứu chữa loài người ta đã phải tay kẻ cướp là ma quỉ bóc lột và đâm nhiều dấu tích ; các tài năng tự nhiên đã ra yếu đuối, hướng chiều về sự tội ; còn các ơn và mọi sự lọn lành quá tính tự nhiên và ngoài tính tự nhiên Đức Chúa Lời đã ban thì mất sạch hết. Đức Chúa Jesu dùng rượu dâu thiêng liêng, là ơn chuộc tội mà cứu chữa loài người và đem nó vào nhà quán là Hội thánh coi sóc cho được lành đã và được rỗi.

35. ‘Đồng bạc’, là đồng ‘denario’ giá độ 1 fr.

37. Phải thương giúp hết mọi người bởi vì hết mọi người là con cái Đức Chúa Lời và là anh em vuối nhau.

38. Bài Evan ngày lễ Đức Bà lên lời. Đức Chúa Jesu lên thành Jerusalem thì đi qua làng Bethania, vào trọ ở nhà bà Martha, bà Maria Magdalena và ông Lazaro.

42. Chỉ có một sự cần là nghe cùng vâng giữ lời Đức Chúa Jesu ! vì sự ấy làm cho ta được phúc bền đỗ vô cùng, như lời ông thánh Augustino.

## ĐOẠN XI.

1. ‘Ở một nơi kia’, hoặc bên núi cây dầu, gần làng Bethania.

5. v. v. Phải lấy lòng trông cậy mà cầu nguyện và cầu nguyện vững vàng.

14. Bài Evan ngày lễ cả III mùa chay, Luc. XI, 14-28.

20. ‘Ngón tay Đức Chúa Lời’, nghĩa là quyền phép Đức Chúa Lời, là Đấng phép tắc vô cùng, chẳng có sự gì Người lấy làm khó.

27. Bài Evan ngày lễ Rosario Đức Bà, Luc. VI, 27-28.

33. Đức Chúa Jesu là sự sáng thật soi sáng cho mọi người. Ai chẳng xem thấy sự sáng Người thì là kẻ mù tối.

34. Hãy để sự sáng ấy giãi vào con mắt linh hồn mình thì mọi sự trong mình sẽ được nhờ sự sáng ; nhược bằng ai thiếu sự sáng bởi Đức Chúa Jesu mà ra thì rất tối tăm khốn nạn kể chẳng xiết.

38. Người Phariseo có thói lệ rửa tay trước khi ăn bữa.

40. Đức Chúa Lời dựng nên sự bề trong bề ngoài, linh hồn và xác ; người Phariseo hay lo lắng về những sự bề ngoài, song không hay lo về những sự bề trong, là sự hệ trọng hơn bội phần. Lại nhiều thói lệ quân Phariseo tuân cứ chẳng phải bởi Đức Chúa Lời, bèn là bởi người ta bày đặt.

41. Nghĩa là bay hãy kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu an hem, làm việc lành phúc đức thì sẽ được nên thanh sạch đẹp lòng Đức Chúa Lời, hơn là khi tắm rửa và giữ những thói lệ bề ngoài bây quen giữ.

42. Người Phariseo hay giữ những những thói lệ lặt vặt tạp rạp Đức Chúa Lời chẳng có truyền, mà nó bỏ điều răn Đức Chúa Lời buộc nhặt, như sự kính mến Đức Chúa Lời và sự giữ phép công bằng.

44. Người Phariseo hay giả hình bề ngoài hay phô mình là kẻ lành ; xong bề trong thì đầy dẫy những sự ô uế gian ác.

47-48. Người phariseo vả kẻ thông giáo càng độc dữ hơn các tổ phụ mình bội phần. Các tổ phụ đã có tội giết nhiều đấng tiên tri ; còn chính mình mang tội giết Con Đức Chúa Lời ra đời.

49. ‘Đấng khôn ngoan Đức Chúa Lời’, là Ngôi Hai.

50. Khi người Judeu đã chê chối và giết Chúa cứu Thế thì Đức Chúa Lời ra tai vạ phạt dân ấy vì những sự gian ác nó đã làm ; Chúa lìa bỏ dân ; thành Jerusalem và đền thờ phải tàn phá ; còn dân Judeu phần thì phải giết lát phần thì phải tan tác trong khắp tứ phương thiên hạ.

52. Người Phariseo và các kẻ thông lề luật điều lộn trái lề luật Đức Chúa Lời, vừa làm hại mình vừa làm hại kẻ tin theo nó.

## ĐOẠN XII.

1-3. Người Phariseo là kẻ giả hình, bề ngoài phô mình là kẻ lành mà bề trong nó hư di và làm cho kẻ nghe theo nó cũng hư di nữa. Song le sẽ đến ngày, là ngày phán xét chung, sẽ tỏ ra những sự gian ác kẻ dữ và làm sáng danh Đức Chúa Jesu và những kẻ tin phục Đạo người.

4. Hãy vững vàng cậy trông Đức Chúa Jesu, tin Đạo thánh Người cùng vâng giữ cho lọn ; chớ sợ người Phariseo và những kẻ thù nghịch làm hại được bay ở đời tạm này về những sự phần xác mà thôi, chẳng làm hại được phần linh hồn.

6. Hãy trông cậy vững vàng, vì Đức Chúa Lời coi sóc gìn giữ mọi sự, dù những loài hèn mọn vô linh tinh Người hằng gìn giữ liên, phương chi phù hộ che chở kẻ có lòng kính mến Người.

10. Người Phariseo phạm đến Chúa Thánh Thần vì nó nói rằng : Đức Chúa Jesu cậy nhờ quỉ Beelzebub mà làm phép lạ và giảng Đạo. Chúng nó gian giảo làm vậy, âu là Đức Chúa Lời bỏ nó trong sự tội, nó ra cứng lòng tối tăm và hư đi mất.

11-12. Kẻ phải bắt bớ vì Đức Chúa Jesu, chịu tử vì Đạo sẽ được nhờ ơn Chúa Thánh Thần soi sáng phù hộ.

13-14. Cứ lời Đức Chúa Jesu phán làm vậy thì các đấng trong đạo phải giữ cẩn thận chớ vội phân xử những việc tư phần đời ; vì có nhiều kẻ thưa kiện bởi lòng gian giảo tham lam, chẳng cứ lẽ công bằng.

15. Chớ hà tiện, chớ cậy gia tài của cải đời này quá lẽ, vì của cải đời này chẳng làm được cho ai khỏi chết v. v. như tích sau này làm chứng. Hãy sắm lấy của thiên liêng cho được mua lấy nước thiên đàng.

21. Hãy làm việc lành phúc đức lập công trước mặt Đức Chúa Lời, là những của bền đỗ vô cùng.

22. Chớ lo lắng về những sự đời này quá lẽ đến nỗi bỏ quên việc linh hồn hãy tìm nước thiên đàng trước đã bà cậy trông Đức Chúa Lời.

29. Chớ bối rối áy náy về những sự đời này, hãy làm vừa sức, yên hàn khôn ngoan, mà trông cậy nương nhờ Cha cả là Đấng hay thương coi sóc gìn giữ mọi sự trên lời dưới đất ; ắt là Người chẳng bỏ kẻ có lòng tin cậy kính mến Người.

31. Đức Chúa Lời không bỏ kẻ lành trông cậy Người, xin Người hằng ngày dùng đủ : ‘Tôi chẳng thấy kẻ lành phải bỏ, dòng dõi nó xin ăn’.

32. Bấy giờ Hội thánh còn nhỏ mọn ít ỏi.

33. Kẻ muốn theo Đức Chúa Jesu mà ăn ở lọn lành thì hãy bỏ mọi sự : ấy là lời khuyên. Vả lại dù ai ai mặc lòng hãy dùng của cải đời này mà làm việc lành phúc đức cho được sắm lấy của chẳng hay hư chẳng hay nát.

34. Ai yêu chuộng gì thì vốn để lòng vào sự ấy : yêu chuộng thiên đàng thì đem lòng đem trí trên lời ; bằng ái mộ thế gian thì để lòng dính bén vào thế gian.

35. Hãy tỉnh thức sẵn sàng liên, vì chẳng biết ngày nào phải chịu phán xét.

37. Phúc cho kẻ tỉnh thức liên, làm việc bậc mình nên ; khi Chúa đến rước kẻ ấy thì sẽ cho hưởng sự thanh nhàn vô cùng.

38. Sự chết đến bất thình lình, giờ nào không biết, lúc nào không ngờ, như kẻ trộm vậy.

42. Mọi người ai nấy hằng ngày phải dọn mình chết liên ; song các kẻ ở bậc trong, coi sóc người ta, càng phải tỉnh thức sẵn sàng cho được tính số lại, thua lại cùng Chúa về mọi sự đã giao phó trong tay mình.

44. Phúc cho đầy tớ vì sẽ được ở bậc cao trọng trên lời.

48. Đức Chúa Lời cứ sự công bằng mà thưởng phạt mọi người ; ai càng nhờ ơn Chúa soi sáng mở lòng thì càng phải chịu lý đoán thẳng nhặt.

49. Đức Chúa jesu đã đem lửa sốt sắng kính mến xuống thế gian cho được đánh giặc thiêng liêng và giữ Đạo thánh Đức Chúa Lời nên.

50. Nghĩa là Đức Chúa Jesu phải chịu nạn chịu chết buộc tội cho thiên hạ.

51. Chớ gì mọi người giữ Đạo thánh Đức Chúa Lời nên, thì ở thế gian này được bằng yên là đường nào ! Song le bởi có nhiều kẻ hư, mê đàng tội lỗi, chê ghét Đức Chúa Jesu và Đạo thánh Người, bắt bớ kẻ lành, kẻ vâng giữ Đạo, cho nên sinh sự bất bình khốn khó ở trên mặt đất này kể chẳng xiết.

52-53. Kẻ muốn làm tôi Đức Chúa Lời nên phải kẻ dữ chê ghét và bắt bớ ; cũng có khi trong một nhà cha mẹ con cái an hem họ hàng sinh bất thuận vuối nhau làm vậy.

56. Nghĩa là bây biết luận xét những sự làm ích phần xác, song le bay chẳng muốn biết những sự làm ích cho bay về phần linh hồn. Biết là bao nhiêu kẻ ăn ở khôn ngoan phần đời, chịu khó làm ích về đời tạm này, mà o8 hờ trễ nải, chẳng muốn ép mình cho được lợi ích về sự đời sau. Ấy là sự dại dột là dường nào !

58-59. Hãy lo lắng cho được ăn năn dền, sạch khỏi hết mọi tội lỗi ở đời này, kẻo phải giam phạt lâu dài đời sau.

## ĐOẠN XIII.

1. Vốn người Judeu đời ấy hay ngụy nghịch vuối quân Roma, muốn làm cho dân mình được thong dong, khỏi phải phục dịch kẻ ngoại cuốc ; nhân dịp dân Judeu tứ xứ hội hợp ở thành Jerusalem mừng lễ trọng thì càng sinh hỗn hào ; bởi đấy hễ ngày lễ trọng thì quan trấn thủ xứ Judeu ngồi ở thành Cesarea phải đem quân binh mà đóng ở Jerusalem cho đến khi hết ngày lễ người Judeu lại kéo về. Vậy có lẽ mà đoán nhân dịp ngày lễ, người xứ Galelia khỏi ngụy ở Jerusalem, hòa tập đang khi giết dâng hi sinh làm của tế lễ, mà phải quan Pilato truyền giết lát. Ông Flavio Josepho chép sử kí dân Judeu đời ấy thuật ra nhiều tích quân Roma xử vuối người Judeu cách dữ tợn như làm vậy. Hoặc vì tích giết kẻ thuộc về quyền vua Herode-Antipa làm vậy, mà quan Pilato và vua Herode hiềm thù nhau, như kể sau này XXIII, 12.

4. Tháp Siloe là tháp xây trên tường thành bên suối Siloe, gần núi Sion.

5. Bởi dân Judeu chẳng khứng ăn năn đền tội thì thành Jerusalem phải tàn phá cùng người Judeu phải quân Roma giết lát. Ấy là tai vạ Đức Chúa Lời oán phạt kẻ có tội và là hình bóng chỉ những sự khốn cực Chúa sẽ phạt kẻ có tội đời sau trong địa ngục.

6. Cây vả chẳng sinh ra hoa quả là hình bóng chỉ dân Judeu chẳng sinh ra hoa quả thiêng liêng ; cũng là hình bóng chỉ kẻ phụ ơn Đức Chúa Lời. Ai nấy hãy suy cho nên, kẻo phải số phận cây vô phúc ấy.

7-9. Các thánh giáo phụ cắt nghĩa rằng : Đức Chúa Lời cứ ba kì mà thăm viếng dân Israel : kì thứ nhất, Người sai ông Moyse ; kì thứ hai, Người sai các thánh tiên tri ; kì thứ ba, Người sai Chúa cứu Thế. Rồi Đức Chúa Lời còn trì hoãn chờ đợi bốn mươi năm nữa, đến năm 70. Mới ra lý đoán hủy hoại dân vô phúc ấy.

18-19. Trước sau nối tiếp như thế này : dù mà các kẻ thù nghịch, là người Phariseo và các kẻ thông giáo, chống cưỡng vuối Đức Cháu Jesu và Đạo tin lành nước Đức Chúa Lời mặc lòng ; song le Đạo thánh Đức Chúa Jesu, rầy còn nhỏ mọn như hạt cải vậy, sau sẽ chóng lớn lên như cây cao lớn rườm rà che phủ cả và mặt đất, các dân thiện sẽ được ấp bóng cây ấy. Cây ấy chỉ Hội thánh tỏ tường.

21. Đạo tin lành lại giống như men, thâu suốt cả và thiên hạ làm cho các dân lở nên như mới vậy.

24. Hãy lo việc rỗi linh hồn còn kịp, chớ trì duyên, lần nữa rầy mai sẽ ăn năn lở lại, rồi hết ngày giờ hay là chẳng còn tỉnh táo sức lực mà lo liệu việc hệ trọng nhất ta phải lo đang khi còn sống ở thế gian này. Sự rỗi linh hồn là sự quá tính và quá sức tự nhiên ; song Đức Chúa Lời ban ơn dư dật để ai nấy có thế mà lo phần riêng mình và được rỗi.

25. Kẻ ấy không nhận biết Đức Chúa Lời, không làm tôi Người ở đời này ; cho nên Chúa cũng không nhận biết nó trong ngày chết.

26-27. Nghĩa là khi kẻ ấy còn sống ở thế gian này thì có tên là kẻ có đạo, song không giữ phép đạo ; cho nên trong ngày chết Chúa chằng nhận biết chúng nó.

28-29. Người Judeu sẽ xem thấy nhiều kẻ bởi trong các dân ngoại được rỗi thì điều phàn nàn trách mình vì mất phúc thanh nhàn.

30. Chốc ấy dân Israel là dân riêng Chúa đã kén chọn sẽ kể là rốt hết, và các dân ngoại, các dân rợ mọi, là kẻ rốt thì sẽ nên nhất vì đã chịu khó giữ đạo nên.

31. Vua Herode-Antipa xui quân Phariseo đe Đức Chúa Jesu làm vậy, để Người lìa khỏi xứ Galilea thuộc về địa hạt vua ấy.

32-33. ‘Con cáo ấy’, nghĩa là kẻ quỉ quái, gian giảo. – ‘Này tao trừ quỉ v. v ‘, Đức Chúa Jesu làm việc lành thương giúp dân, rồi đến nhật kì Người đã chỉ định thì Người phó mình chịu nạn chịu chết ở thành Jerusalem. Bao lâu chưa đến ngày Người đã định thì kẻ dữ chẳng làm hại được Người.

34. Đức Chúa Juse thương dân Judeu cách riêng, song dân ấy tối tâm cứng lòng phụ ơn Chúa ban và giết Người, như đã giết các tiên tri xưa.

35. Bay chẳng còn xem thấy tao cho đến khi tao vào thành Jerusalem trọng thể, mà bay đón rước tao và hát mừng rằng : ngượi khen Đấng nhân danh Chúa mà đến. – Cũng có ý nghĩa rằng : bay sẽ phải hư hoại cho đến tận thế, chẳng còn được nhờ ơn tao cho đến nhật kì tận thế khi bay ăn năn lở lại mà xưng tao là Đấng cứu Thế thiên hạ đợi trông.

## ĐOẠN XIV.

1. Bài Evan ngày lễ cả XVI sau lễ hiện xuống, Luc. XIV 1-11.

13. Sự làm ơn thương giúp kẻ hèn mọn làm vậy rất đẹp lòng Đức Chúa Jesu ; Người kể sự ấy dường như đã làm cho chính Người vậy. Ông thánh Gregorio cả năng thiết đãi kẻ khó khăn. Ông thánh Lui vua ngày nào quen thiết đãi 120 người kẻ khó ; các ngày lễ trọng vua ấy thiết đãi 200 người, mà chính người hầu hạ và rửa chân cho chúng nó nữa, nhớ lời Đức Chúa Jesu đã phán rằng : ‘hễ sự gì hay làm cho kẻ rốt hết trong các kẻ hèn mọn thuộc về tao thì chẳng khác gì làm sự ấy cho chính tao vậy’.

14. Đến ngày phán xét chung Đức Chúa Jesu sẽ lả công cho những kẻ đã thương giúp anh em như vậy.

15. Trong Kinh thánh hay sánh ví sự hưởng phúc thanh nhàn trên lời vuối sự ăn tiệc yến.

16. ‘Coena’ là bữa tối, vốn kể là bữa chính. Người kia dọn tiệc yến là Đức Chúa Lời. Tiệc yến là Hội thánh ở đời sau. Các đầy tớ chúa nhà đã sai cho được mời người ta là các thánh tiên tri và các thánh tông đồ. Những kẻ đã mời trước hết là dân Judeu ; kẻ mời sau là các dân ngoại. – Bài Evan ngày lễ cả thứ II sau lễ hiện xuống, Luc. XIV, 16-24.

18-20. Những người Judeu điều từ chối chẳng khứng đến ăn tiệc, nó chẳng nhận biết Đức Chúa Jesu, các thánh tông đồ và Hội thánh, chúng nó dè đuôi Đức Chúa Lời đã kén chọn dân Israel.

21. ‘Mày hãy ra ngoài phố chợ, ngả ba trong thành’, nghĩa là hãy rước những kẻ khó khăn hèn mọn dân Israel, là những kẻ săn lòng tin phục Đấng cứu Thế trong dân ấy.

23. Nghĩa là hãy rước các kẻ ngoại tứ phương thiên hạ vào nơi ăn tiệc, là Hội thánh. – ‘Thúc giục người ta vào’, là lấy lời khuyên giục, ép nài, để chúng nó tình nguyện nhập vào Hội thánh. Cũng như Hội thánh cầu xin cùng Chúa rằng. – ‘Cho đầy nhà ta !’ Kẻ Chúa truyền rước vào Hội thánh, lại kẻ được vào nước thiên đàng, ắt là chẳng phải ít ỏi đâu, bèn là cho rất nhiều và cho đầy rẫy !

24. Những người Phariseo, Sadduceo và kẻ thông giáo kiêu ngạo cậy mình đã phụ ơn Chúa, dè đuôi lời Đấng cứu Thế thì chẳng được vào ăn tiệc yến. – Các thánh giáo phụ cũng hay lấy lời thí dụ tiệc yến này mà giải nghĩa về Phép Minh Thánh Đức Chúa Jesu.

25. Khi Đức Chúa Jesu ra khỏi nhà người Phariseo đã mời ăn tiệc, có đông dân theo Người.

26. Nghĩa là nếu ai lấy cha mẹ anh em v. v. và chính sự sống mình làm hơn tao thì chẳng phải là kẻ làm tôi sao. Hễ sự gì làm ngăn trở việc linh hồn thì phải sẵn lòng bỏ đi cho được vâng theo Chúa. Chúa chẳng muốn cho ta ghét ai đâu, vì Người đã truyền điều răn thứ bốn, song tiên vân phải kính mến Đức Chúa Lời trên hết mọi sự.

27. ‘Thập giá mình’, nghĩa là các sự khốn khó bề trong bề ngoài hằng gặp, thì phải dâng cho Đức Chúa Jesu, thông công các sự thương khó Người, mà lập công thêm phúc thanh nhàn trên lời liên.

28. Nghĩa là ai muốn theo Đức Chúa Jesu ở bậc lọn lành thì phải tính toán mọi sự mình phải làm cách khôn ngoan cho lọn việc.

31-33. Phải sắm khí giới cho được đánh giặc thiêng liêng chống lả kẻ thù ; lánh bỏ mọi sự kẻ thù dùng được mà làm hại ta.

34-35. Kẻ lọn lành là sự sáng thế gian và là muối đất, song nếu kẻ ấy hư đi thì ra vô ích.

## ĐOẠN XV.

1. Bài Evan ngày lễ cả III sau lễ hiện xuống.

3. Đức Chúa Jesu phán ba thí dụ sau này, để những kẻ ấy hiểu biết Người đã xuống thế cho được cứu chữa mọi người mà tìm đến cùng kẻ có tội cách riêng.

8. ‘Đồng bạc’, cũng một giá như đồng ‘denario’, là độ 1 fr.

11. Người ấy là hình bóng chỉ Đức Chúa Lời ; con trưởng chỉ dân Judeu ; con thứ chỉ các dân ngoại.

31-32. Dân Israel là dân Chúa đã kén chọn cho được làm dân con Chúa ; còn các dân ngoại dù nó cũng là con cái Đức Chúa Lời, song le đã lìa bỏ Chúa và theo các quỉ thần mà hư di. Đức Chúa Jesu lại đem nó về đoàn chiên.

## ĐOẠN XVI.

1. Bài Evan ngày kể cả VIII sau lễ hiện xuống. – Thí dụ này, người giầu có kia là hình bóng chỉ về Đức Chúa Lời. Kẻ giữ việc là loài người. Của cải là những của phần hồn phần xác Đức Chúa Lời ban cho ta. Ý nghĩa là, như kẻ giữ việc kể trong thí dụ này đã dùng của kẻ khác mà làm ích cho mình phần xác là thế nào, thì ta phải dùng những của Đức Chúa Lời giao phó cho, để làm ích cho ta phần linh hồn cùng về sự đời sau cũng thế ấy.

6. ‘Thùng’, nghĩa là vò. Cũng một lẽ ấy ta phải dùng của Đức Chúa Lời ban cho ta, lấy một phần mà phát cho kẻ khó khăn.

8. Cứ sự thường, những kẻ phần đời hay lo lắng sắm lấy những sự làm ích phần xác thì siêng năng cần mẫn hơn những kẻ Đạo trong nhà Đức Chúa Lời lo lắng vể các việc phần linh hồn bội phần.

9. ‘Những của gian dối’, nghĩa là của cải giả trá phù vân thế gian này. Của thiêng liêng làm ích về phần linh hồn điều là của bền đỗ thật, làm ích cho ta đời đời ; còn của cải đời này là sự phù vân hay hư hay nát, cho nên gọi là của gian dối, nghĩa là giả trá. Những của ấy cũng gọi là của gian dối, vì nó hay mở đàng về những sự gian dối, trái phép công bằng. Câu này nghĩa là ta phải dùng những của đời này mà làm việc làm phúc đức mua lấy nước thiên đàng.

10-11. Nghĩa là kẻ nào không dùng của hèn đời này cách đẹp lòng Đức Chúa Lời, thì trong của trọng, là của thiêng liêng, cũng vậy.

12. ‘Của kẻ khác’ là của phần xác, bởi vì những của ấy thì ra sẽ mất chẳng giữ được mãi đâu, nó là của Đức Chúa Lời, chẳng phải là của ta. Còn những của phần linh hồn, việc lành phúc đức thì hằng sẽ thuộc về ta, chẳng có mất bao giờ, và làm ích cho ta đời đời. Vậy câu này nghĩa là, nếu bay chẳng chính trực trong những của đời này, và chẳng dùng nên mà làm việc lành phúc đức, chớ thì có lẽ nào Đức Chúa Lời ban cho bay những ơn riêng cho được lập công về phần linh hồn ru ? Ai không trung trực trong sự nhỏ mọn, chẳng có lẽ Chúa ban của trọng cho kẻ ấy.

13. ‘Mammon’, là tiếng ngoại, nghĩa là cảu cải ; xưa có dân ngoại thờ lạy Mammon làm thần quan thày mình. Câu này nghĩa là chẳng có thể làm tôi hai chúa nghịch nhau ; chẳng làm tôi Đức Chúa Lời mà lại làm tôi ma quỉ được.

15. Người Phariseo là kẻ hà tiện, kiêu ngạo mà giả hình là người nhân đức, giá trá dân ; song le Đức Chúa Lời thâu suốt lòng người ta thì lấy chúng nó làm gở lạ.

16. Người Phariseo và các thày thông giáo cậy trông Sấm truyền cũ ; song le khi Đấng cứu Thế ra đời, Sấm truyền cũ đã mãn hạn, mà kẻ nào tin phục Đức Chúa Jesu, ra sức giữ Đạo thánh Người nên thì mới được rỗi.

17. Vả lại trong Sấm truyền cũ, là hình bóng chỉ về Sấm truyền mới, thì mọi sự cũng phải nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu ; chẳng có điều gì dù nhỏ mọn mặc lòng mà không ứng nghiệm thật.

18. Trong Sấm truyền mới lại phải giữ các luật phép Đức Chúa Lời đã truyền đầu trước hết,, cho lọn vẹn, như thí dụ phép nhất phu nhất phụ ; chẳng nên rẫy vợ mà lấy người khác. Trong Sấm truyền mới cảng phải ép mình và dẹp tính mê xác thịt.

19. Ông Tertulliano đoán rằng tích kể đây là tích xảy ra thật sự. Ông Maldonato và ít nhiều đấng khác cũng đoán như vậy. Tích hay là thí dụ này làm chứng những kẻ dùng sự sống đời này mà vui sướng theo tính xác thịt, chẳng làm việc lành phúc đức lập công trước mặt Đức Chúa Lời thì hư mất di đời đời. Còn kẻ nghèo đói chịu khó lòng làm tôi Đức Chúa Lời ở đời này thì sẽ được hưởng phúc thanh nhàn đời sau.

22. ‘Đem vào lòng Abraham’, nghĩa là Lazaro được hợp làm một vuối ông Abraham, là tổ phụ dân hebereu, mà ở trong âm phủ, là nơi các kẻ lành trong Sấm truyền cũ chờ đợi cho đến khi Đấng cứu Thế ra đời và mở cửa Thiên đàng.

24. Kẻ dữ trong địa ngục phải chịu hình phạt bằng lửa khốn cực đến nỗi mọi thứ lửa thế gian này ví chẳng bằng.

26. Đời sau kẻ lành trên thiên đàng và kẻ dữ trong địa ngục phân rẽ ra khỏi nhau đời đời ; kẻ lành được hưởng phúc thanh nhàn đời đời và kẻ dữ phải chịu khốn cực vô cùng vô tận.

31. Ai chẳng tin sự đạo thì ra tối tăm cứng lòng đến nỗi dù mà xem thấy phép lạ nhãn tiền thì cũng chẳng tin. Người Judeu, dù mà xem thấy những phép lạ Đức Chúa Jesu làm, dù nó phải thú thật Đức Chúa Jesu đã sống lại mặc lòng, thì nó cũng chẳng khứng tin phục Người.

## ĐOẠN XVII.

1. Xét tính loài người ta hay hướng chiều về sự tội thì chẳng có lẽ nào mà chẳng sinh ra gương xấu mở đàng cho kẻ khác vấp phạm ; song khốn cho kẻ rắp lòng làm gương xấu.

4. ‘Bảy lần’, nghĩa là nhiều lần.

7. Ta phải xin Đức Chúa Jesu ban cho ta lòng tin vững vàng và những ơn phù hộ giúp sức ; song ta cũng phải làm vừa sức mình mà chịu lấy cùng dùng ơn ấy nên, làm tôi Chúa.

10. Khi đã làm vừa sức mình cho dẹp lòng Chúa thì còn phải kể mình là đầy tớ vô ích. Song le, dù ta là đầy tớ vô ích mặc lòng, thì ta lập công trước mặt Chúa. Linh hồn và xác, các tài năng tự nhiên, ơn thánh sủng, ơn phù hộ v. v. điều là của Đức Chúa Lời ban cho ta hư không ; dù vậy mặc lòng, ta có dùng những sự ấy nên thì lập công trước mặt Đức Chúa Lời cho đáng thưởng trên lời.

11. Bài Evan ngày lễ cả XIII sau lễ hiện xuống.

16. Người Samarita là kẻ ngoại, đất Assyria, trầy sang kí cư trong xứ Samaria, phần thì thờ tà thần phần thì thờ Đức Chúa Lời.

20. ‘Nước Đức Chúa Lời’, nghĩa là nước Chúa cứu Thế lập ở thế gian này cho được giảng Đạo. Người Judeu vốn tin Chúa cứu Thế lập một nước lớn lao uy nghi ở thế gian này ; song Đức Chúa Jesu dạy rằng, nước Người lập chẳng có sự uy vệ bề ngoài như các nước phần đời. Thật nước Đức Chúa Lời, là Hội thánh, cũng có sự hiền vinh bên ngoài, Hội ấy lan ra khắp tứ phương thiên hạ, xuống ơn phúc cho các dân trên mặt đất, có các đấng các bậc nối quyền các thánh tông đồ mà giảng dạy, làm các phép trong Đạo và cai quản con chiên bốn đạo. Song le ý cùng Hội thánh tiên vàn chỉ về sự rỗi linh hồn ; bởi đấy chẳng phải giống như các nước phần đời ; mà vì lẽ ấy Đức Chúa Jesu phán rằng : nước tao chẳng phải về thế gian này.

21. Bấy giờ Đức Chúa jesu đã lập nước Đức Chúa Lời rồi, là Hội thánh, là các thánh tông đồ, các đầy tớ và những kẻ tin Đạo Đức Chúa Jesu giảng dạy cùng chịu các phép trong Đạo. Các kẻ tin trong lòng, giữ phép Đạo bề ngoài cùng suy phục các đấng Đức Chúa Jesu đã đặt, mới thuộc về nước Đức Chúa Lời.

22. Rầy bay hãy dùng ơn Chúa ban cho nên, đang khi tao còn soi sáng thế gian này ; chớ phụ ơn Đức Chúa Lời, vì chẳng khỏi bao lâu tao chẳng còn ở nơi giữa bay nữa. Song đến ngày sau lại ngự xuống phán xét chung.

23. Bấy giờ, là trong kì tận thế, chớ nghe theo kẻ toan lừa dối bay.

24. Trong ngày ấy Đức Chúa Jesu sẽ ngự xuống sáng láng uy nghi trước mặt cả và thiên hạ.

25. Đức Chúa Jesu hãy còn phải chịu nhiều sự thương khó bởi ma quỉ và kẻ dữ bắt bớ Hội thánh, là mình mầu nhiệm Người. Người chịu sự thương khó trong các kẻ lành, là phần mình mầu nhiệm Người.

26. Lẽ thì loài người giữ mình cẩn thận, chực sẵn sàng, lo về phần linh hồn cho được găp sự lành trong ngày tận thế khi Đức Chúa Jesu lại ngự xuống. Song le thương ôi ! biết là bao nhiêu kẻ ăn ở vô ý vô tứ, chẳng xem sao việc linh hồn ; khác nào đời ông Noe và thành Sodoma bất ưng phải tay Chúa phạt.

31-32. kẻ ấy một hãy lo cho được rỗi linh hồn. Hãy nhớ lại tích vợ ông Lot trông lại đàng sau, ra như thương tiếc gia tài sản vật mình đã đề lại, thì hỏng mất đi.

33. Nghĩa là kẻ nào chỉ lo lắng cho được giữ sự sống phần xác mà chẳng lo đến linh hồn thì sẽ hư mất đi ; bằng ai liều sự sống mình vì Đức Chúa Jesu thì sẽ được sự hằng sống đời đời.

34-35. Trong ngày tận thế, kẻ lành kẻ dữ sẽ phân rẽ ra khỏi nhau. Trong hai người ở một nhà vuối nhau, người này là kẻ giữ mình sẵn sàng thì sẽ gặp sự lành ; còn người kia ăn ở buông tuồng không lo đến việc linh hồn thì sẽ gặp phải sự dữ. Hãy suy cho nên !

## ĐOẠN XVIII.

1. Câu này nối tiếp đoạn XVII vừa rồi, mà rằng : cho được rỗi linh hồn cần phải cầu nguyện liền mới được ơn Chúa phù hộ.

2-5. Thí dụ này làm chứng phải cầu nguyện vững vàng.

6. ‘Bay nghe quan xét bất công này nói làm sao’, nghĩa là đã nói làm sao, câu 4-5 trước này.

7. Phương chi Đức Chúa Lời là Đấng công bằng hay thương vô cùng sẽ đủ nghe kẻ lành kêu van cầu xin cùng Người, mà giải oan cho kẻ vững lòng khấn nguyện, không sờn lòng.

8. Bất ưng Chúa sẽ ngự xuống giải oan cho kẻ lành, song bấy giờ có nhiều kẻ đã mất đức tin chẳng còn cầu nguyện, hóa ra hư mất di.

9. Bài Evan ngảy lễ cả X sau lễ hiện xuống. – Thí dụ sau này làm chứng phải lấy lòng kiêm nhường mà cầu nguyện thì mới dâng Chúa đủ nghe đoái thương.

10. Người Phariseo vốn là kẻ kiêu ngạo cậy mình lọn lành ; người publicano này là kẻ có tội lấy lòng khiêm nhường biết mình là kẻ rất hèn, lấy lòng ăn năn xin Đức Chúa Lời đủ thương tha thứ cho.

11-12. Trong lời người Phariseo cầu nguyện thì phô mình là kẻ hơn mọi người khác, mình chẳng có tội lỗi gì mà lại làm mọi việc lành phúc đức.

14. Người publicano được sạch khỏi tội và được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời ; còn người Phariseo thì chỉ trêu phạm Chúa, vì chưng Chúa chống lả kẻ kiêu ngạo và ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

17. Kẻ nào chẳng ngay thật thanh sạch như con trẻ thì chẳng được rỗi.

19. Nghĩa là, nhân sao ông là kẻ không tin mìn là Chúa cứu Thế và là Đức Chúa Lời, mà còn xưng mìn là đấng nhân lành, vì chưng chỉ có một Đấng nhân lành tự hữu, là Đức Chúa Lời mà thôi.

22. Đức Chúa Jesu gọi ông ấy theo mình, như trước đã gọi các tông đồ ; song ông ấy chẳng không nghe, vì là kẻ giàu có mà tiếc của cải thế gian này.

24. Nghĩa là kẻ để lòng dính bén vào của cải đời này thì khó dâng mình cho Đức Chúa Lời và khó rỗi linh hồn, vì chẳng có thể làm tôi hai chúa được. Chẳng phải là của cải thế gian này làm cho ai mất linh hồn đâu, bên là sự mê những của ấy, đến nôi lấy nó làm trọng hơn linh hồn mình. Ai có của thì hãy dùng nên, làm việc lành phúc đức, lập công trước mặt Đức Chúa Lời thì phúc cho kẻ ấy.

25. Sự rỗi linh hồn, là sự quá sức tự nhiên loài người ta, phải nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức mới được rỗi ; cho nên kẻ mê những của thế gian này, chẳng khứng nhờ ơn Đức Chúa Lời, một cậy sức riêng mình, ắt là kẻ ấy chẳng có thể rỗi linh hồn được.

27. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi linh hồn và Người ban ơn dư dật cho mọi người ai nấy có thể rỗi linh hồn được ; song ai chịu lấy cùng dùng những ơn ấy nên mới được rỗi mà chớ.

31. Bài Evan ngày lễ cả Năm mươi.

35. Đức Chúa Jesu làm phép lạ này khi Người và thành Jericho ; khi Người rời khỏi thành ấy thì Người lại chữa hai người mù khác.

## ĐOẠN XIX.

1. ‘Jericho’, nghĩa là ‘thành cây chà là’, trong địa hạt chi họ Benjamin, gần sông Jordano, cách xa thành Jerusalem độ bảy tám giờ ; rầy là làng gọi là Richa.

2. ‘Zacheo’, bời tiếng hebereo ‘Zakai’, nghĩa là thanh sạch ; ông ấy quản đốc việc thuế đô ở thành Jericho, là nơi hay thương mại. Về nghề người publicano, hãy xem Matth. IX, 9.

12. Người sang trọng kia là Đức Chúa Jesu, khi đã chuộc tội đoạn thì lên lời ngự bên hữu Đức Chúa Cha.

13. Đức Chúa Jesu phân phát ơn cho mọi người sinh lợi lãi thiêng liêng. ‘Mười đầy tớ’, nghĩa là mọi người. Mỗi một đầy tớ được một nén v. v. , nghĩa là được các tài năng và những ơn cho được làm việc bậc mình nên và rỗi linh hồn. ‘Nén’, độ 60 lạng (sekel). Các đầy tớ ấy phải dùng vốn ấy, buôn bán, sinh lợi lãi cho đến khi Đức Chúa Jesu ngự xuống phân xét riêng, phán xét chung.

14. ‘Dân bản thổ’, là hình bóng chỉ người Judeu và các kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Jesu.

15. Xảy ra như vậy ngày phán xét riêng, ngày phán xét chung.

17-19. Ai càng dùng ơn Chúa nên, càng lập công ở đời này, thì càng được phần phúc trên lời đời sau vô cùng.

20. Này là đầy tớ biếng nhác vô ích chẳng dùng ơn Chúa ban, mà sinh lợi lãi thiêng liêng.

22-23. Cứ đấy thì phải đoán kẻ phụ ơn Chúa, chẳng sinh lợi lãi, là chẳng làm việc lành phúc đức, thì chẳng được rỗi linh hồn.

26. Nghĩa là ai càng dùng ơn nên, sinh lợi lãi thiêng liêng, thì Chúa càng thêm ơn cho ; bằng kẻ nào phụ ơn Chúa thì càng ngày càng yếu đuối, Chúa chẳng còn ban những ơn riêng như trước nữa.

27. Đến ngày phán xét, các kẻ thù nghịch chẳng khứng suy phục ĐỨc Chúa Jesu sẽ hư mất đi đời đời.

30. ‘Trại kia’, là Bethphage.

41. Bài Evan ngày lễ cả IX sau lễ hiện xuống, Luc. XIX, 41-47.

44. Những sự khốn cực ấy giốc đồ trên thành Jerusalem, khi quân Roma đến vây hãm thành, là năm 70.

## ĐOẠN XX.

1. Các thầy cả đầu họ, các thày thông giáo và các kì lão trong dân, ấy là ba thứ người thuộc về Tòa nhất, gọi là Sanhedrin, mà Tòa nhất sai những kẻ ấy đến thưa Đức Chúa Jesu như sau này.

2. Nghĩa là ai ban quyền cho ông giảng dạy trong đền thờ và làm những việc thuộc về bậc các đấng cai quản nơi thánh, là xua đuổi kẻ đồi bạc và bán muông sinh v. v. như ông đã làm. Vậy Đức Chúa Jesu hằng làm phép lạ trước mặt dân judeu, lẽ thì chúng nó tin Người là Đấng cứu Thế thiên hạ đợi trông ; song nó có lòng gian giảo chẳng muốn tin thì càng ngày càng ra tối tăm cứng lòng, vì phụ ơn Đức Chúa Lời làm vậy.

9. Người pkia vun trồng vuồn nho, là Đức Chúa Lời ; vườn nho ấy là Đạo thật và Hội thánh Sấm truyền cũ ; kẻ làm vườn và kẻ coi vườn ấy là kẻ cả trong dân Israel, là các vua chúa quan quyền, các thày cả và kẻ thông giáo.

10-12. Đức Chúa Jesu sai các tiên tri, đầy tớ Người, cho được khuyên dạy dân Israel ; song dân ấy làm xỉ nhục, bắt bớ và cũng có khi giết các đấng ấy.

13-15. Đức Chúa Lời sai Con một là Đức Chúa Jesu, cho được cứu chữa dân ; song kẻ cả trong dân, các thầy cả, các thày thông giáo làm mưu chước mà giết Người.

16. Bởi đấy Chúa lìa bỏ dân Judeu mà giao vườn nho cho các dân ngoại, nghĩa là lập Hội thánh cho được giảng Đạo trong các dân thiên hạ.

17-18. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, là mạch cội rễ mọi sự lành ; dân Judeu chê chối Người thì phải hư hoại. Lời này đã ứng nghiệm khi quân Roma hủy hoại thành Jerusalem, và hằng ngày hằng ứng nghiệm mãi mãi cho đến tận thế.

24. ‘Đồng bạc’ này là đồng ‘denario’, giá độ 1 fr.

25. ‘Cesare’, là danh hiệu các vua thượng vị nước Roma xưa.

27. Quân Sadduceo là kẻ bày đặt rằng, chẳng có linh hồn thiên liêng. Hãy xem tiểu chú cuối cùng Sách Machab.

35-36. Mọi người, chẳng kì kẻ lành lẻ dữ, điều sống lại cả thảy ; song thật chỉ có kẻ lành kể là hằng sống đời đời ; còn kẻ dữ dù sống lại mặc lòng, thì kể là chết vô cùng.

37. Exod. III, 6.

38. Những kẻ đã qua đời điều còn sống đời sau ở trước mặt Chúa, chẳng có hư mất đi đâu.

39. Người Phariseo và kẻ thông giáo thấy Đức Chúa Jesu phi bác quân Sadduceo thì điều vui mừng vì hai bè ấy vốn chê ghét nhau.

44. Đấng cứu Thế có hai tính, là tính Đức Chúa Lời và tính loài người ; về tính Đức Chúa Lời là Con một Đức Chúa Cha và Chúa vua David ; còn về tính loài người ta thì Người bởi dòng dõi vua David và là con vua David.

## ĐOẠN XXI.

1. Marc. XII, 41.

3-4. Trong các việc lành ta làm, Đức Chúa Lời xét ý ngay lành hơn là xét ý ngay lành hơn là xét chính việc ta làm trọng bèn là thế nào. Ta càng kính mến Đức Chúa Lời thì việc ta làm càng đẹp lòng Người.

5. Đền thờ thì xây bằng đá hoa trắng bạch rất lớn ; trong các lầu hiên tử vi để những đồ quí vật người Judeu và kẻ ngoại đã dâng cho Chúa, như những mũ triều thiên vàng v. v. ; lại một cây nho vàng thợ đã làm cách rất khéo léo vua Herode cả đã dâng trong đền thờ, như ông Flavio Josepho thuật lại.

6. Cách ba mươi năm nữa, là 70 năm, quân Roma phá thành Jerusalem ; cướp bóc các của quí vật trong đền thờ và thiêu hủy đền thờ. Đến sau, vua Juliano toan xây lại, đào chân móng lên, rồi phải bả việc, thì thật đã ứng nghiệm như lời Đức Chúa Jesu phán rằng ; chẳng còn để hòn đá nào chồng lên hòn đá nào.

7. Các đầy tớ Đức Chúa Jesu hỏi những điều ấy lúc ra khỏi đền thờ và lên núi cây dầu Olivete. Các đầy tớ hỏi bao giờ đền thờ phải tàn phá. Trong những câu sau này Đức Chúa Jesu phán lại cả về lý đoán Đức Chúa Lời ra mà phạt thành Jerusalem, cả về ngày tận thế, vì lý đoán Chúa oán phạt thành Jerusalem là hình bóng ngày tận thế, vì lý đoán Chúa oán phạt thành Jerusalem là hình bóng ngày tận thế. Hãy xem Evan ông thánh Matth. XXIV.

8. Dẫn thứ nhất, trong cả hai nhật kí, là những kirixito giả sẽ dấy lên mà lừa dối người ta.

9-10. Dấu thứ hai là trận mạc loạn lạc.

11. Dấu thứ ba là động địa, ôn dịch, đói khát.

12. Song trước các dấu ấy, có sự kẻ dữ bắt bớ kẻ có đạo.

13. Khi kẻ có đạo phải diệu đến trước mặt vua quan thì xưng đạo ra trước mặt thiên hạ, làm chứng về Đức Chúa Jesu.

14-15. Matth. X, 30.

16. Matth. X, 21.

19. Ai biết chịu khó vũng vàng thì sẽ được rỗi linh hồn.

20. Đến năm 70, quân quan Roma vây hãm thành Jerusalem, rồi hủy hoại thành và đền thờ.

21. Khắp cả xứ Judeu phải tàn hại, song thành Jerusalem phải khốn cực quá chừng và phải hủy hoại tận tuyệt.

22. Lời các thánh tiên tri đã ứng nghiệm, Jerem. II, 9 ; Dan. IX, 27.

24. Ông Flavio Josepho chép sử kí dân Judeu đời ấy, kể mọi sự mình đã xem thấy nhãn tiền thì rằng : khi quân Roma vây hãm thành Jerusalem, có 1.100.000 người Judeu chết đói, chết dịch, chết vì gươm ở thành Jerusalem ; lại 100.000 phải bắt đi làm tôi. Thành Jerusalem đã chê chối và giết Chúa cứu Thế phải quân ngoại ‘giẫy đạp phá phách’ như lời ông tiên tri Jerem, Thren. I, 1. Dân Judeu phải chịu lý đoán ấy cho đến kì tận thế, khi các dân ngoại đã ăn năn lở lại thì nó cũng ăn năn lở lại nữa.

25. Bài Evan ngày lễ cả I mùa Advento, Luc. XXI, 25-3.

32. Dòng dõi người Judeu đang sống bấy giờ đã được xem thấy thành Jerusalem phải bại hoại; và Đức Chúa Lời sẽ gìn giữ dân Judeu mãi mãi cho đến tận thế.

33. Những lời này, từ câu 25 đến câu 33, Hội thánh đã chọn lấy làm bài Evan ngày lễ cả I mùa Advento, có ý giục lòng các giáo hữu dùng ơn Chúa cứu Thế cho nên; đề ngày phán xét chung, khi Chúa cứu Thế lại ngự xuống mà phán xét thiên hạ thì được ơn nghĩa cùng Người. Ai siêng năng vâng theo Chúa cứu Thế bây giờ ở đời tạm này, thì mới trông được theo Đức Chúa Jesu đời sau.

37. Matth. XXI, 17. Đức Chúa Jesu trú đêm ở làng Bethania.

## ĐOẠN XXII.

1. Lễ Pascha hay là lễ Phase đã lập khi dân Israel sắp ra khỏi nước Egypto.

4. ‘Các quan cai’, hoặc là các quan canh giữ đền thờ như câu 52 sau này; Act. Apost. IV, 1. Những kẻ ấy là người Levi.

8. Matth. XXVI, 17; Marc. XIV, 12.

14. Matth. XXVI, 20; Marc, XIV, 17.

15. Đức Chúa Jesu ước ao khao khát ăn mừng lễ Pascha này cho được lập phép Minh thánh là lễ Pascha Sấm truyền mới. Lễ Phase Sấm truyền cũ là hình bóng chỉ lễ Pascha trong Sấm truyền mới. Như lễ Phase Sấm truyền cũ nhắc lại sự Đức Chúa Lời đem dân Israel ra khỏi đất Egypto là thế nào, thì lễ Pascha Sấm truyền mới nhớ lại Đức Chúa Jesu chuộc lấy thiên hạ thoát khỏi tay ma quỉ cũng thế ấy.

16. Lễ Pascha Sấm truyền cũ đã nên lọn khi Đức Chúa Jesu lập phép Minh thánh cho được hợp làm một vuối ta, ở đời này, và đời sau trên nước thiên đàng, khi ta được hưởng mặt Người và hợp làm một vuối Người cho lọn đời đời.

17. Chén này còn thuộc về lễ chiên Pascha, chẳng phải là chén Máu thánh Đức Chúa Jesu.

19. Khi Đức Chúa Jesu ăn lễ Pascha Sấm truyền cũ và đọc thánh vịnh CXV-CXVIII vừa đoạn, thì lập phép Minh thánh, là lễ Pascha Sấm truyền mới. – ‘Bay hãy làm sự này mà nhớ đến tao’, cứ lời ấy thì Đức Chúa Jesu truyền chức cho các thánh tông đồ được quyền tế lễ, truyền phép Minh thánh Máu thánh Người. Đức Chúa Jesu lập phép Minh thánh thì làm ba sự như đã kể đây: một là cầm lấy bánh, tạ ơn và làm phép; hai là truyền phép, làm cho bánh và rượu lở nên Minh thánh Máu thánh; ba là cho các đầy tớ chịu lễ, là ăn Minh thánh và uống Máu thánh. Rầy khi làm lễ thì bắt chước việc Đức Chúa Jesu đã làm mà phân ra làm ba phần: 1° Đọc kinh tạ ơn, dâng bánh và rượu, gọi là Offertorium; 2° Truyền phép Minh thánh Máu thánh; 3° chịu Minh thánh Máu thánh và cho bốn đạo thông công chịu lễ. Hội thánh đã thêm ít nhiều kinh, để làm việc cực trọng ấy cho sốt sắng xứng đáng phải phép. Song lễ Missa trong Hội thánh, các thày cả làm hằng ngày bây giờ, cũng là một việc Đức Chúa Jesu đã làm trong bữa tối sau hết và ngày hôm sau đã dâng mình trên cây thánh giá làm của tế lễ Đức Chúa Lời và chuộc tội cho cả và thiên hạ cùng lập công vô cùng cho loài người ta được rỗi linh hồn. Những điều này buộc phải tin trong Đạo.

20. ‘Khi ăn bữa tối đoạn’, nghĩa là đã ăn lễ Phase như lề luật dạy thì Đức Chúa Jesu truyền phép Minh thánh và Máu thánh. Bởi đấy phải đoán chắc rằng: Đức Chúa Jesu dùng bánh không men mà truyền phép Minh thánh, vì chưng lễ Phase chẳng nên dùng và chẳng nên giữ bánh có men trong các nhà Israel.

21. Bởi đấy phải đoán rằng Juda cũng đã chịu lễ.

22. Matth. XXVI, 21; Marc. XIV, 20; Joan. XIII, 18; Ps. XI, 10.

23. Matth. XXVI, 2; Marc. XIV, 19.

24. Matth. XVIII, 1; XX, 21.

25. Các cua chúa quan quyền mà quản suất, ức ép dân sự thì cũng còn xưng mình là nhân lành và đặt cho mình danh hiệu là kẻ cả, kẻ nhân từ v. v.

26. Các đấng cai quản trong Hội thánh không nên bắt chước kẻ cả phần đời. Đức Thánh Giáo Tông xưng mình là đầy tớ các kẻ làm tôi Chúa’; lại gọi là Cha cực thánh.

27. Đức Chúa Jesu là Chúa cả mà còn rửa chân cho các tông đồ, để làm gương sáng cho ta soi; chớ có ai dám cậy mình đem mình lên.

28-30. Kẻ nào đã theo Đức Chúa Jesu ở đời này, vững vàng thông công các sự thương khó Đức Chúa Jesu thì ắt là cũng sẽ được thông công sự cả sáng Đức Chúa Jesu trên lời. Hỡi các kẻ phải vác thánh giá bây giờ, hã suy nhớ cho nên!

31. Khi ma quỉ cám dỗ người ta thì biết tỏ ai là hạt tốt chắc, ai là trấu hay là bớn rác.

32. Đức Chúa Jesu đã đặt ông Simon Phero làm dầu và làm nền Hội thánh cho bền đỗ mãi mãi, không sai lầm được; giả như ông thánh Phero hay là các đấng nối quyền người, là các đức giáo tông, sai lầm được thì Hội thánh cũng sai lầm, hóa ra chốc ấy chẳng còn kể là Hội thánh Đức Chúa Jesu đã lập nữa. Vậy Đức Chúa Jesu đã cầu nguyện cho đấng làm đầu trong Hội thánh được ơn phù hộ mà giữ đức tin vững vàng làm vậy thì ta phải tin các đấng ấy hằng chăn giữ Hội thánh nên và lưu truyền sự Đạo truyền vẹn cho đến tận thế.

33. Ta chớ cậy sức riêng mình, hãy khiêm nhường trông cậy ơn Chúa phù hộ, mới được giữ lòng vững vàng.

34. Nghĩa là đêm nay khi chưa sáng ra thì mày chối tao ba lần.

35-36. Matth. X, 9. – Nghĩa là xưa nay tao ở cùng bay thì hằng lo lắng cho bay được bằng yên; song le rầy đến nhật kì hiểm nghèo mà tao lìa khỏi bay, cho nên chính bay hãy lo lắng, lấy mọi sự cho được giữ mình và chống lả ma quỉ, thế gian. Đức Chúa Jesu chẳng có ý bảo đầy tớ mua gươm thật, một có ý nói bóng bảy cho các đấng ấy ý tứ, giữ mình, chống lại các chước móc thế gian.

37. Đức Chúa Jesu đã phải kể là kẻ dữ và phải dóng danh làm một vuối kẻ dữ, ở giữa hai kẻ trộm.

38. ‘Thôi, đã đủ!’ nghĩa là thôi, đừng có nói đến gươm giáo nữa. Đức Chúa jesu chẳng muốn cho đầy tớ Người dùng gươm giáo, như sau này câu 51 dạy tỏ tường. Matth. XXVI, 52. Ông thánh Juong Kim khẩu đoán rằng, hai gươm kể đây là giao mác tông đồ đã dùng mà giết con chiên Pascha.

40. Nghĩa là bay hãy cầu nguyện, kẻo bay xem thấy những sự thương khó tao phải chịu thì ra bèn tin cùng vấp phạm vì tao chăng.

44. Trong sách thuốc kể nó có kẻ vì lo buồn sợ hãi quá chừng thì mồ hôi máu chảy ra.

46. Cũng như câu 40 trên này.

50. Ông thánh Phero dùng gươm và chém tai đầy tớ thày cả thượng phẩm, tên là Malcho. Joan. XVIII, 10.

52. ‘Các quan cai đền thờ’, là các thày Levi ốp việc canh giữ đền thờ.

53. Nghĩa là trước này, bay chẳng làm hại tao được, vì chưa đến nhật kì Đức Chúa Lời đã chỉ định; song rầy đã đến thì giờ Con người sẽ phó mình trong tay kẻ dữ; tha phép cho ma quỉ xui giục người Judeu đóng danh Người.

61. Nghĩa là chính đêm nay khi chưa sáng ra thì mày chối tao ba lần.

## ĐOẠN XXIII.

2. Matth. XXII, 21; Marc. XII, 17. – Tòa nhất muốn luận xử Đức Chúa Jesu vì những lẽ trong Đạo, vì Người xưng mình là Con Đức Chúa Lời, song phô ông ấy sợ quan Pilato không nghe, thì bày đặt những lẽ phần đời, là sinh hỗn hào trong dân, cấm nộp thuế cho vua Roma v. v. là những điều vu vả cáo gian.

7. Xứ Galelia thuộc về quyền vua Herode-Antipa. Khi ấy vua Herode ở thành Jerusalem nhân dịp mừng lễ Pascha.

8. Matth. XIV, 1; XIII, 31 trên này.

9. Vua ấy chẳng có ý biết sự thật, một hỏi những điều vô ích, cho nên Đức Chúa Jesu chẳng thưa lại lời nào sốt.

11. ‘Cơ binh vua ấy’, là triều đình và quân thị vệ.

12. Quan Pilato đã giết nhiều người thuộc về quyền vua Herode, hóa ra hiềm thù nhau.

17. Ấy là thói lệ trong dân ấy thì làm vậy; hễ năm nào, nhân dịp lễ Pascha, quan trấn thủ Roma phải tha cho dân một người tù, mặc ý dân xin.

29. Khi thành Jerusalem phải vây hãm cùng phải hủy hoại, thì những kẻ tử trận, kẻ phải giết lát vô vàn vô số, kể chẳng xiết; cho nên đàn bà nào không có con thì kể là có phúc.

30. Isaia. II, 19; Osee, X, 8; Apoc. VI, 16. Khi ấy người ta sợ hãi kinh khiếp, trốn lánh trên rừng rú, ẩn vào hang hố, ước ao chết đi cho rồi.

31. Nếu Đấng lọn tốt lọn lành còn phải chịu những sự thương khó dường ấy; phương chi kẻ dữ, kẻ tội lỗi càng sẽ phải oán phạt nặng nề là dường nào?

33. Matth. XXVII, 33; Marc. XV, 22; Joan. XIX, 17.

43. Khi Đức Chúa Jesu chịu chết đoạn nước thiên đàng liền mở ra, cho nên kẻ trộm ấy sau mới sinh thì được lên thiên đàng ngay tức thì.

44. Là từ giờ mười hai ban trưa cho đến giờ thứ ba ban hôm.

50. Matth. XXVII, 57; Marc. XV, 43; Joan. XIX, 38.

54. Bấy giờ là chiều hôm ngày thứ sáu sang ngày sabbato. ‘Khơi sơ’ ‘bắt đầu’, vì trong Sấm truyền cũ, thì kể đầu ngày từ chiều tối, lúc mặt trời lặn.

56. ‘Sắm sẵn thuốc thơm và dầu cao’, cho được xức xác Người, như thói quen trong dân Judeu.

## ĐOẠN XXIV.

1. Matth. XXVIII, 1; Marc. XVI, 2; Joan. XX, 1.

7. Matth. XVI, 21; XVII, 21.

12. Joan. XX, 2.

13. ‘Sáu mươi dặm’, đi đàng độ hai giờ đồng hồ. Hai đầy tớ đi lễ về.

14. Người Judeu vốn nghĩ lầm Chúa cứu Thế sẽ lập nước uy nghi phần đời, cai trị các dân thiên hạ, như vua cả thế gian này. Các đầy tớ Đức Chúa Jesu cũng in trí sai như làm vậy.

27. Đức Chúa Jesu cắt nghĩa Kinh thánh cho Hội thánh, và Hội thánh lại cắt nghĩa cho người ta thay mặt Đức Chúa Jesu. Quyền cắt nghĩa Kinh thánh thay mặt Đức Chúa Lời thuộc về Magisterium Hội thánh, là Tòa giảng dạy Đức Chúa Jesu đã lập trong Hội thánh. Tòa ấy giảng giải thay mặt Đức Chúa Jesu thì không sai lầm được. Hãy xem câu 45 sau này; II Petr. I, 20.

30. Các giáo phụ cắt nghĩa câu này thì dạy rằng. Đức Chúa Jesu truyền phép Minh thánh và cho hai đầy tớ chịu lễ. Hãy xem câu 35 sau này và Act. Apost. II, 42.

36. Marc. XVI, 14; Joan. XX, 19.

40. Joan. XX, 27.

46. Ps. XV, 10; XVIII, 6.

47. Act. Apost. V, 31.

49. Đức Chúa Jesu lại phán hứa Đức Chúa Thánh Thần cho được sức mạnh bởi trên lời mà đi giảng Đạo trong các dân thiên hạ.

50. Đức Chúa Jesu đem các đầy tớ lên núi cây dầu mà lên lời trước mặt các đấng ấy.