recursal/Fanatic-Fandom huggingface dataset:
Biopaliwo

**Biopaliwo** – paliwo otrzymywane z przetwórstwa **biomasy**, należące do **odnawialnych źródeł energii**.

Obecnie prowadzone są badania nad zastosowaniem organizmów modyfikowanych genetycznie w produkcji biopaliw, celem zwiększenia wydajności produkcji biopaliwa i poprawa jego cech przemysłowych.

## Podział biopaliw

Biopaliwa można podzielić ze względu na stan skupienia lub pochodzenie. Pierwszy podział wyodrębnia 3 grupy biopaliw na:

* gazowe – powstające w wyniku fermentacji beztlenowej odpadów rolniczych (np. **biogaz**);
* ciekłe – otrzymywane są w procesie fermentacji alkoholowej (np. bioetanol i biodiesel);
* stałe – np. odpady roślinne przetworzone na opał, jak granulat z trocin czy brykiet ze słomy.

## Zalety wykorzystywania biopaliw

Produkcja biopaliw daje szansę na uniezależnienie się od paliw kopalnych. Ponadto uprawy roślin przeznaczonych na opał lub surowiec do jego produkcji pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery, nie zanieczyszczając jej związkami siarki.

## Zagrożenia i negatywne aspekty związane z produkcją biopaliw

Wykorzystywanie roślin wymaga przeznaczenia terenów pod produkcję biomasy. Może też dawać pozytywny impuls do wyrębu drzew (wylesiania), w celu przerobienia ich na etanol. Dodatkowo istnieją obawy, że ich produkcja może niekorzystnie wpłynąć na różnorodność biologiczną, ponieważ ogromne obszary będą obsadzane roślinami energetycznymi, co wyeliminuje inne gatunki. Spalanie niektórych biopaliw powoduje emisję substancji szkodliwych, np. tlenków azotu. Stosowanie tego typu opału w motoryzacji wiąże się z koniecznością zmian w konstrukcji silników, w których obecnie przy niskich temperaturach pojawiają się wady eksploatacyjne. Kolejną barierę stanowią koszty wytworzenia, które ok. 2–3 razy przewyższają koszty produkcji paliw tradycyjnych.

## Powiązane pojęcia

* biogaz;
* biomasa;
* odnawialne źródła energii;
* paliwo;

## Źródła

#### Netografia:

* O biopaliwie w serwisie *epodreczniki.pl*.
Antyutopia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Antyutopia**, (z gr. *αντιουτοπία* ('antioutopía') — „utopia negatywna”) − wersja **utopii** pesymistycznie przedstawiająca zawarte w niej ideały.

## Powiązane pojęcia

* dystopia;
* utopia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 368. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Geologia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Geologia** (z gr. *γῆ* ('gḗ') — „ziemia” + *λόγος* ('lógos') — „nauka”) – nauka **geograficzna** o pochodzeniu, składzie, budowie oraz historii Ziemi.

Wchodzi ona w skład **nauk o Ziemi** — szerszej tematyki, zawierającej także meteorologię, oceanografię, geofizykę oraz geochemię.

#### **Poszczególne działy geologii:**

* geochronologia (datowanie warstw geologicznych);
* geomorfologia (powierzchniowe formy ukształtowania terenu);
* mineralogia (minerały);
* paleontologia (skamieniałości);
* petrografia (skały ziemskie);
* stratygrafia (odkładanie się kolejnych warstw skał osadowych);
* tektonika (odkształcenia i ruchy skorupy ziemskiej).

...

## Powiązane pojęcia

* geografia;
* nauki o Ziemi;

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Biogeografia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Biogeografia** – synkretyczna dziedzina nauki z pogranicza biologii i geografii, badająca miejsca rozmieszczenia na Ziemi roślin (fitogeografia) i zwierząt (zoogeografia).

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Akustyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Akustyka** (**inżynieria akustyczna**) – synkretyczna nauka z pogranicza działów fizyki i techniki (kinematyki i inżynierii), dotycząca doświadczalnych i teoretycznych zagadnień związanych z **dźwiękiem** i jego przesyłaniem.

## Zakres badań

W szczegółowej definicji podawanej przez źródło, akustyka jest gałęzią działalności inżynieryjnej zajmującą się zachowaniem dźwięku w konkretnych miejscach (pomieszczeniach, obiektach budowlanych) czy na określonej przestrzeni.

Inżynieria akustyczna zajmuje się technicznym sterowaniem dźwiękiem. W jej skład wchodzi architektura i budownictwo, badanie metod opanowywania **wibracji**, izolacji dźwiękowej i eliminacji hałasu. Obejmuje ona również wszelkie formy zapisu i wzmacniania dźwięku, problematykę uszkodzenia **słuchu** i percepcji fal dźwiękowych bądź technologię konstrukcji urządzeń nasłuchowych, takich jak np. mikrofony czy aparaty słuchowe.

## Powiązane pojęcia

* dźwięk;
* słuch;
* wibracje.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Geofizyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Geofizyka** – synkretyczna dziedzina nauki z pogranicza **geografii** i **fizyki**, zajmująca się zastosowaniem **praw fizyki** do badania powierzchni **Ziemi**, jej wnętrza oraz **atmosfery**.

Bada ona m. in. zjawiska pogodowe, pływy morskie, trzęsienia ziemi, wulkany oraz efekty ich działania.

## Powiązane pojęcia

* astrofizyka;
* atmosfera;
* fizyka;
* geografia;
* geografia fizyczna;
* prawa fizyki;
* Ziemia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Kwasy rybonukleinowe

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Kwasy rybonukleinowe**, w skrócie **RNA** (z ang. *ribonucleic acid*) – cząsteczki chemiczne z grupy **kwasów nukleinowych** pełniące w komórce liczne funkcje, między innymi funkcję „przekaźnika” **informacji genetycznej**, służącej do budowy białek.

Niektóre organizmy (np. retrowirusy) wykorzystują RNA jako nośnik informacji genetycznej.

## Budowa

RNA składa się łańcucha zasad – **A**deniny, **C**ytozyny, **G**uaniny oraz **U**racylu – rozpiętych na szkielecie cukrowo-fosforanowym. W odróżnieniu od podwójnej helisy **DNA** występuje najczęściej w postaci jednej nici, choć w wyjątkowych okolicznościach dwie nici potrafią się połączyć.

## Powiązane pojęcia

* cztery zasady: adenina, cytozyna, guanina, uracyl;
* kwas deoksyrybonukleinowy (DNA);
* kod genetyczny;
* kwasy nukleinowe;
* translacja;
* transkrypcja.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Kot domowy

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Kot domowy** (łac. *Felis catus*) – gatunek ssaka z rzędu drapieżnych z rodziny **kotowatych**.

Badaniem tego gatunku jak i reszty rodziny kotowatych zajmuje się nauka zwana **felinologią**.

## Relacje z innymi gatunkami

### W relacjach z człowiekiem

#### Kot jako czynnik wychowawczy

Trzymanie kota w gospodarstwie domowym jest traktowane przez mieszkających z nimi ludzi jako hobby, a także czynnik mający wyzwalać w nich radość oraz inne pozytywne emocje. Sytuacje, w których opiekuni kotów deklarują posiadanie tych zwierząt dla korzyści materialnych, należą do rzadkości. Za przyjemność oraz rozrywkę może być uważana już sama obserwacja kociej sylwetki czy ruchu podczas wspólnej zabawy.

W literaturze przedmiotu istnieje stwierdzenie, że życie z kotami i ich obserwowanie pobudza do refleksyjności, spostrzegania piękna, pozwala osiągnąć spokój i równowagę psychiczną, a ponadto wyrabia u człowieka poczucie odpowiedzialności i obowiązkowości w stosunku do podopiecznego zwierzęcia.

Dzieci obcujące bądź wychowujące się z kotami rozwijają w sobie takie reakcje, jak przywiązanie, poszanowanie, poczucie empatii czy praworządność – poczucie tego co wolno i czego nie wolno w stosunku do słabszego. Dzięki temu wyzwala się u nich łagodność i dobroć, tępiąc ich wewnętrzny egoizm.

Stawiana jest również teza, że stosunek człowieka do zwierzęcia domowego (w tym przypadku kota), jest wykładnikiem poziomu jego kultury osobistej i wychowania.

#### Kot jako zwierzę użytkowe

Najczęstszą sytuacją (szczególnie na terenach rolniczych), w której kot domowy pełni rolę zwierzęcia użytkowego jest pilnowanie gospodarstwa domowego przed gryzoniami i innymi szkodnikami. Koty, które są bardzo skutecznymi myśliwymi, potrafią w przeciągu roku upolować ok. 3 tys. myszy.

Od początków cywilizacji z pomocy kotów korzystano w sklepach, magazynach ze zbożem, portach morskich, czy na statkach. Podawana przez autorkę materiału źródłowego jest opinia, iż „*jeszcze w XIX wieku każdy szanujący się wilk morski odmawiał służby na okręcie bez pokładowego kota.*”

Koty powszechnie towarzyszyły średniowiecznym wojskowym w wyprawach wojennych, celem ochrony kusz i łuków od zjadania cięciw przez gryzonie.

## Powiązane pojęcia

* felinologia;
* kot (rodzaj biologiczny);
* kotowate.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Aleksandra Konarska-Szubska, zdj. Jan Styczyński: *Koty. Nasze hobby.* Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, wydanie III poprawione i uzupełnione, Warszawa 1980 [ISBN 83-09-00219-X]
Antymateria

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Antymateria** (**układ antycząsteczek**) – postać **materii**, w której większość właściwości fizycznych (ładunek elektryczny, moment magnetyczny, moment pędu) jest odwrotna niż w **cząstkach elementarnych**. Cząstki te analogicznie znane są w fizyce jako **antycząstki**.

## Proces wytwarzania antymaterii

Wytwarzanie materii z antycząstek możliwe jest wyłącznie przy udziale specjalnych akceleratorów cząstek o wysokiej mocy. Jedynym czynnie funkcjonującym akceleratorem (synchrotronem), potrafiącym stworzyć do tego odpowiednie warunki jest Wielki Zderzacz Hadronów (**LHC** − ***L**arge **H**adron **C**ollider*), znajdujący się na granicy francusko-szwajcarskiej, wykorzystywany przez ogólnoeuropejski ośrodek naukowo-badawczy CERN, mieszczący się w Genewie.

W przeszłości innym synchrotronem potrafiącym wytwarzać antycząstki był Tevatron, działający w latach 1983–2011. Akcelerator ten był częścią amerykańskiego ośrodka badawczego Fermilab, położonego w mieście Batavia, w okręgu metropolitalnym Chicago.

## Powiązane pojęcia

* antycząstka;
* cząstka elementarna;
* materia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Fiit

***Fiit*** – marka wkładów **tytoniowych**, służących do podgrzewania w systemie ***iQos***, dedykowanych dla modelu *Lil Solid*. Są one nieco tańszą (o ok. ⅓ ceny) alternatywą dla wkładów marki ***Heets***. Jej dystrybucją zajmuje się amerykańsko-szwajcarskie przedsiębiorstwo ***Phillip Morris International***.

W sprzedaży sklepowej w Polsce są dostępne obecnie cztery rodzaje wkładów:

* *Regular*; (wkłady o umiarkowanie intensywnym aromacie tytoniowym);
* *Marine*; (wkłady o miętowym posmaku, imitującym „mentolową” kulkę);
* *Roxo*; (wkłady o aromacie mięty, borówek oraz owoców leśnych);
* *Spring*; (wkłady o delikatnym, różanym posmaku).

## Powiązane pojęcia

* *Heets*;
* *iQos*;
* *Phillip Morris International*;
* tytoń.
Czczenie zmarłych

**Czczenie zmarłych** – praktyka polegająca na oddawaniu czci zmarłym osobom poprzez odprawianie specyficznych rytuałów.

Oddawanie czci zmarłym jest praktyką uniwersalną, obecną bez względu na granice geograficzne, kulturowe i religijne. **Rytuały pogrzebowe** oprócz scalania danej społeczności, tworzą także więź między zmarłymi a żyjącymi. Elementy te są silnie obecne w wielu religijnych rytuałach, często budując fundamenty tożsamości osobistej i kulturowej.

W wielu kulturach lub tradycjach czczenie osób, które odeszły w zaświaty, przybiera postać nieprzerwanej praktyki, wyrażającej się w uznawaniu zmarłych krewnych za nadal obecnych pośród żywych albo mających moc wpływania na ich losy. W innych oddanie czci zmarłym następuje zaraz po ich śmierci lub w niedługim czasie od zgonu.

Szacunek dla zmarłych nie musi mieć charakteru religijnego, choć większość religii wykształciło specyficzne rytuały pogrzebowe.

## Historia

Badania naukowe nie pozwalają dokładnie określić momentu, w którym narodziła się praktyka czczenia zmarłych. Istnieją dowody wskazujące na to, że *Homo heidelbergensis* (żyjący około 600—250 tys. lat temu) był pierwszym gatunkiem człowieka, który grzebał swoich zmarłych. Nie wiadomo jednak, czy **pochówek** wiązał się z oddawaniem czci zmarłemu i czy miał charakter doświadczenia duchowego.

Odnalezione miejsce [jakie?] [gdzie?] pochówku sprzed 130 tys. lat stanowi pierwsze bardziej przekonujące świadectwo tego, że zmarłych celowo grzebano w taki sposób, aby okazać im cześć lub ich upamiętnić. Wskazują na to: sposób ułożenia zwłok, umieszczenie narzędzi lub kości zwierząt w **grobie** oraz wyposażenie go w elementy dekoracyjne. Grzebanie zmarłych miało więc charakter rytuału, który można uznać za jedną z najwcześniejszych form praktyki religijnej.

## Powiązane pojęcia

* grób;
* obrządek pogrzebowy;
* pochówek.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Botanika

**Botanika** – gałąź biologii, będąca nauką o **roślinach** (roślinoznawstwo). Obejmuje całokształt wiedzy o świecie roślin i związanych z nimi zjawiskach.

Działy biologii powiązane z botaniką to między innymi:

* **morfologia** roślin – nauka zajmująca się budową roślin. W jej skład wchodzą:
	+ **fitotomia** (anatomia roślin) – zajmująca się budową tkanek roślin;
	+ **cytologia roślin** – badająca komórki i struktury subkomórkowe roślin;
	+ **embriologia roślin** – badająca m.in. zapylanie, zapładnianie oraz rozwój żeńskiego i męskiego gametofitu;
	+ **fizjologia roślin** – badająca czynności życiowe roślin;
* **geobotanika** – badająca relacje między roślinami i środowiskiem naturalnym. W jej skład wchodzą:
	+ **fitogeografia** – badająca rozmieszczenie roślin na Ziemi;
	+ **fitosocjologia** – zajmująca się badaniem struktury zbiorowisk roślinnych;
	+ **ekologia roślin** – badająca zależności pomiędzy rośliną a środowiskiem naturalnym;
* **paleobotanika** – badająca rośliny z dawnych epok.
* **systematyka** (taksonomia) – nauka o klasyfikacji organizmów (w tym roślin), ich pochodzeniu oraz wzajemnym pokrewieństwie;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Kwas deoksyrybonukleinowy

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Kwas deoksyrybonukleinowy**, w skrócie **DNA** (z ang. *deoxyribonucleic acid*) – cząsteczka chemiczna, **materiał genetyczny** wszystkich organizmów komórkowych (eukariontów).

## Struktura

DNA występuje w komórkach w postaci dwóch połączonych, uzupełniających się nici (podwójnej helisy). Każda nić to łańcuch złożony z czterech zasad – **A**deniny, **C**ytozyny, **T**yminy oraz **G**uaniny.

**Geny** istnieją w postaci „kodu” w owym łańcuchu. Ich sekwencje zgodnie z Centralnym dogmatem biologii molekularnej są przekształcane (podlegają transkrypcji) w **RNA**, a następnie podczas procesu translacji w białka.

## Powiązane pojęcia

* cztery zasady: adenina, cytozyna, tymina, guanina;
* gen;
* genom;
* kwasy rybonukleinowe (RNA);
* podwójna helisa.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Bajka

**Bajka** − **alegoryczna** opowieść mająca za zadanie przekazanie krytyki lub pouczenia nie w bezpośredni sposób, lecz za pomocą prostej **fikcji literackiej**, najczęściej w formie krótkiego opowiadania. Jest to utwór literacki pisany prozą lub wierszem, a bohaterami są często zwierzęta, rośliny, przedmioty i zjawiska, uosabiające jednak cechy ludzkie. Świat przedstawiony bajki konstruowany jest na zasadzie kontrastu między sytuacjami i postaciami, a jej fabuła przekazuje **morał** − pouczenie, przestrogę, wskazówkę życiową.

Bajki to popularny gatunek w literaturze ludowej, wśród nich można wyróżnić historyjki z prosta fabułą (**bajki narracyjne**) i bardziej zwięzłe, pozbawione narracji powiastki (**bajki epigramatyczne**).

## Historia

### **Starożytność**

Antyczne bajki nie były utworami przeznaczonymi dla dzieci, lecz cenionym gatunkiem literackim. Stanowiły one środek do przekazania w sposób zawoalowany, a co za tym idzie, uprzejmy – krytyki i pouczenia.

Najbardziej znane z nich przypisuje się na wpół legendarnemu **Ezopowi**, który według tradycji miał żyć między 620—560 p.n.e. i prawdopodobnie był niewolnikiem w starożytnej Grecji.

Ksenofont (ok. 430—355 p.n.e.) w swoich *Wspomnieniach o Sokratesie* (ok. 371 p.n.e.) opisuje przykład, jak Sokrates doradził pewnemu obywatelowi – Arystarchowi, aby opowiedział swoim niewdzięcznym krewnym, którym ofiarował kapitał na prowadzenie interesu, zaś ci w zamian oskarżyli go o próżniactwo – bajkę o psie i owcy. Na koniec oznajmił:

Podobnie pouczającą wymowę mają bajki zwierzęce zgromadzone w zbiorze *Pańćatantra*, powstałym w Indiach między IV—III w. p.n.e.

### **Późniejsze epoki**

Zainteresowanie bajkami utrzymywało się przez cały okres klasycznego antyku, średniowiecza i renesansu, a zbiór bajek przypisywany Ezopowi stanowił punkt wyjścia dla podręczników retoryki i dzieł literackich. To właśnie z bajek Ezopa, w dużej mierze zaczerpnął treść swoich utworów jeden z najbardziej znanych bajkopisarzy w historii, Francuz Jean de La Fontaine (1621—1695).

Gdy w późniejszych latach gusta literackie nabierały wyrafinowania, bajki stały się domeną humorystów, takich jak George Ade (1866—1944), oraz twórców utworów dla dzieci, jak na przykład Dr. Seuss (1904—1991). Mimo to, typowe dla tego gatunku prezentowanie zwykłych, codziennych spraw w niecodzienny sposób bywa używane, aby spojrzeć pod nowym kątem na znany temat, czego przykładem jest choćby powieść *Folwark zwierzęcy* (1945) autorstwa George’a Orwella (1903—1950), będąca krytyką stalinizmu.

## Powiązane pojęcia

* alegoria;
* baśń;
* fikcja literacka;
* legenda literacka;
* morał;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 378. [ISBN 978-83-02-12602-4]
* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Aparat gębowy

**Aparat gębowy** – odnóża gębowe służące owadom do zdobywania pokarmu.

Owady żywią się rozmaitym pożywieniem. Mogą one być roślinożerne (np. świerszcz domowy), drapieżne (modliszki), a także wszystkożerne (turkuć podjadek). Część z nich jest pasożytami zwierząt, tak jak pchły czy wszy, inne zaś roślin (jak mszyce). W zależności od sposobu pobierania pokarmu owady wykształciły różne narządy gębowe.

## Rodzaje aparatów gębowych

Wyróżnia się pięć głównych typów aparatów gębowych:

* **Liżący aparat gębowy** – jest przystosowany do zlizywania pokarmów płynnych. Zanim owad rozpocznie posiłek, musi polać go śliną zawierającą enzymy (np. **mucha domowa**);
* **Gryzący aparat gębowy** – jest przystosowany do chwytania i cięcia na kawałki drobnych zwierząt. Posiadają go owady drapieżne (np. **modliszka**);
* **Gryząco-liżący aparat gębowy** – jest przystosowany do wypijania płynów oraz ugniatania i gryzienia wosku lub innych substancji. Składa się ze szczęk przekształconych w języczek oraz silnych żuwaczek (np. **pszczoły**);
* **Ssący aparat gębowy** – jest przystosowany do bezpośredniego wysysania pokarmu przez rurkowatą ssawkę – owad rozprostowuje ją, aby sięgać w głąb kwiatu do nektaru (np. **motyle**);
* **Kłująco-ssący aparat gębowy** – jest przystosowany do przebijania powłoki ciała żywiciela. Składa się z igieł lub sztyletów oraz rurki służącej do ssania płynów. Występuje u owadów odżywiających się sokami roślinnymi (np. **mszyce**) lub płynami ciała innych zwierząt (np. **komary**);

### **Galeria**

Ssący aparat gębowy motyla z gatunku *Danaus plexippus*.Kłująco-ssący aparat gębowy komara.Liżący aparat gębowy u muchy domowej.Gryzący aparat gębowy modliszki.Gryząco-liżący aparat gębowy pszczoły miodnej.
## Źródła

#### Przypisy internetowe:

1. ↑ http://eszkola.pl/biologia/aparaty-gebowe-owadow-3871.html

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
Lek

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Lek** (skrót od słowa **lekarstwo**, oznaczającego **produkt leczniczy**) – substancja wprowadzana do organizmu w celu wzmocnienia lub zahamowania określonej funkcji biologicznej.

Większość leków stosowana jest w medycynie do leczenia **chorób**, zapobiegania im lub do łagodzenia ich objawów. Należą do nich m.in. **antybiotyki**, analgetyki, cytostatyki, immunosupresanty, psychotropy czy środki bakteriobójcze.

## Powiązane pojęcia

* antybiotyki;
* choroba.

## Uwagi

1. ↑ Fraza „**produkt leczniczy**” jest używana wobec wszystkich substancji ustawowo przyjętych za takowe na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Ageizm

**Ageizm** [czyt. 'ejdżyzm']; (z ang. *age* — „wiek”) – forma dyskryminacji ze względu na wiek.

Termin „ageizm” został po raz pierwszy użyty w 1969 roku przez amerykańskiego lekarza i laureata Nagrody Pulitzera, **Roberta Neila Butlera**. Określenie to początkowo odnosiło się do negatywnego stosunku wobec emerytów, zaś obecnie nabrało szerszego znaczenia i stosowane jest do opisu wszelkich zjawisk mających charakter dyskryminacji ze względu na wiek.

Dyskryminacja taka nie jest postawą uniwersalną. W poszczególnych kulturach można zaobserwować znaczne różnice zarówno w stosunku do ludzi starszych jak i młodszych.

## Historia

Od tysiącleci we wszystkich kulturach świata ludzie starsi byli traktowani jako źródło wiedzy i doświadczenia, ciesząc się wyjątkowym szacunkiem. Wynalezienie prasy drukarskiej ułatwiło przekazywanie informacji, a rewolucja przemysłowa sprawiła, że potrzebni stali się pracownicy, którzy potrafili szybko nabywać nowe umiejętności, dłużej pracować i przemieszczać się tam, gdzie oferowano im zajęcie. Ludzie starsi nie byli w stanie spełnić tych oczekiwań, dlatego zaczęli tracić wcześniejszy szacunek, coraz częściej wzbudzając negatywne skojarzenia. Taki stosunek do osób w podeszłym wieku charakteryzował wiele zachodnich społeczeństw, kiedy w latach 60. XX wieku Robert Neil Butler zdefiniował go jako ageizm.

W miarę jak świadomość istnienia ageizmu staje się coraz powszechniejsza, wiele państw wprowadza przepisy mające zapobiegać tego typu zachowaniom.

## Powiązane pojęcia

* dyskryminacja;
* wiek biologiczny;

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Jezioro

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jezioro** – naturalne bądź sztuczne zagłębienie terenu wypełnione wodą (**zbiornik wodny**), które nie ma bezpośredniego połączenia z morzem.

W większości jezior woda jest słodka. Na Ziemi występują również jeziora o wysokim stężeniu zasolenia (m.in. będące *de facto* jeziorem reliktowym Morze Kaspijskie).

Ze względu na genezę misy jeziornej wyróżnia się różne typy jezior. Zbiorniki utworzone przez człowieka nazywamy **jeziorami sztucznymi** (**stawami**).

Badaniem jezior zajmuje się nauka zwana **limnologią**.

## Klasyfikacje jezior

Jeziora klasyfikuje się według sposobu powstania niecki, lub też według cech hydrologicznych, fizycznych, chemicznych i biologicznych. W nauce limnologicznej stosuje się następującą typologię jezior:

* jeziora morenowe;
* jeziora przybrzeżne;
* jeziora reliktowe;
* jeziora rynnowe;
* jeziora sztuczne (stawy);
* jeziora tektoniczne.

## Powiązane pojęcia

* limnologia;
* staw;
* zbiornik wodny.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Kiszenie

**Kiszenie** – metoda **konserwacji żywności** (przede wszystkim owoców, warzyw i grzybów) wykorzystująca bakterie **fermentacji mlekowej** rozkładające **cukry proste** do **kwasu mlekowego**.

Produkty poddane procesowi kiszenia można przechowywać wiele miesięcy bez narażenia na zepsucie, ponieważ kwas mlekowy nie dopuszcza do rozwoju innych drobnoustrojów saprofitycznych, oprócz tolerujących go **bakterii mlekowych**. W przeszłości trwałość kiszonych produktów gwarantowało obniżenie temperatury przechowywania (np. w piwnicach, na dnie strumieni) i szczelne zamknięcie, w celu utrzymania warunków beztlenowych.

Kiszenie produktów spożywczych na skalę przemysłową przeprowadza się w betonowych lub metalowych silosach zaopatrzonych w instalację do odprowadzania wydzielającego się dwutlenku węgla. Po okresie fermentacji pakuje się je do plastikowych lub drewnianych beczek.

## Historia

Kwaszenie owoców i warzyw z wykorzystaniem fermentacji mlekowej to jeden z najstarszych procesów biotechnologicznych, jednak jego biologiczny i chemiczny mechanizm został zbadany i opisany dopiero w XIX wieku.

Do XX wieku, kiedy lodówki i zamrażarki nie były znane (lub powszechnie stosowane), surowe mleko czy świeże warzywa nie mogły być przechowywane przez zbyt długi czas. Wytwarzano z nich zatem przetwory, w których kwas mlekowy – produkt metabolizmu bakterii mlekowych – pełnił funkcję konserwującą.

## Powiązane pojęcia

* bakterie fermentacji mlekowej;
* fermentacja mlekowa;
* konserwacja żywności;
* kwas mlekowy;
* monosacharydy;

## Źródła

#### Netografia:

* O kiszeniu w serwisie *epodreczniki.pl*.
Informacja

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze ****informacje**** oraz poszczególne sekcje.

**Informacja** (z łac. *informatio* — „wyobrażenie”, „wyjaśnienie”, „zawiadomienie”) – termin interdyscyplinarny...

### **Informacja subiektywna**

Informacja subiektywna definiowana jest jako **dane** zawarte w **komunikacie** (przekazie informacyjnym), zinterpretowane przez odbiorcę, mające dla niego znaczenie i wnoszące do jego świadomości element nowości, czyli zmniejszające jego niewiedzę.

#### **Proces przekształcania danych w informacje**

Aby dane mogły zostać przetworzone w informację niezbędny jest ich **odbiorca**, który mógłby rozpocząć cały proces, decyduje on kolejno o ich:

* **1) interpretacji** – określając „*czy chce bądź jest w stanie te dane zinterpretować*?” Ponieważ jakąkolwiek informację subiektywną predestynuje dopiero przetworzenie w nią danych przez odbiorcę jej istnienie zależy wyłącznie od jego zdolności interpretacyjnych;
* **2) zrozumieniu** – określając „*czy są one dla niego zrozumiałe oraz w jakim stopniu*?” W momencie kiedy odbiorca jest w stanie zrozumieć dane, stają się one dla niego **wiadomością**;
* **3) identyfikacji** – określając „*czy wiadomość jest powtórzeniem czegoś co już wie, czy też stanowi dla niego element nowości?*” W zależności od tego odbiorca może ją zidentyfikować jako wartościową albo bezużyteczną, co ma zasadnicze znaczenie dla przebiegu zapamiętywania wiadomości. Odtąd wiadomość staje się już dla odbiorcy informacją;
* **4) zapamiętaniu** – określając „*czy informacja, której się dowiedział jest na tyle znacząca, aby ją zachować w pamięci i przetwarzać?*” Częstotliwość powtarzania otrzymanej informacji wpływa na jej automatyczne utrwalenie w pamięci odbiorcy, co przekłada się na zmiany w świadomości i charakterze jednostek (przede wszystkim u zwierząt), bądź zmiany uwarunkowań mające ograniczone cechy świadomości (np. w ewolucyjnym procesie przekazywania informacji genetycznej).

## Powiązane pojęcia

* dane;
* komunikat (przekaz informacyjny);
* wiadomość.

## Źródła

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „informacja” w serwisie *pwn.pl*.
* *Dane, informacja, wiedza – próba definicji* Praca autorstwa Mariusza Grabowskiego i Agnieszki Zając, Katedra Informatyki Akademii Ekonomicznej w Krakowie, 2006.
Język angielski – słownik/Różne

Słowa i przykłady użycia zdań w **języku angielskim** spisywane na podstawie gry komputerowej *Heroes of Might & Magic III*.

### **Czasowniki**

#### **C**

* **To *consider*** – 'rozważać, rozpatrywać, brać (coś) pod uwagę'

#### **D**

* **To *don*** – 'przywdziewać, przybierać' (pozę, maskę)

#### **M**

* **To *match*** – 'dopasowywać, łączyć, dorównywać, podporządkowywać'

#### **R**

* **To *rekindle*** – 'rozpalić, ożywić' (serca)

#### **S**

* **To *sets out*** – 'wyruszyć, wybrać się' (w drogę, podróż)
* **To *shatter*** – 'rozwalać (zdrowie), rozwiewać (złudzenia), roztrzaskać (marzenia), niszczyć' (byt niematerialny)
* **To *step up*** – 'nasilić, zwiększać, przyśpieszać, zintensyfikować, posunąć naprzód' (dosł. *dokonać następnego kroku*)
* **To *slip*** – 'wślizgnąć, wsunąć, wtrącić, poślizgnąć się'

#### **W**

* **To be *worn out*** (worn-out) / **To be *exhausted*** – 'być wykończonym, wycieńczonym'

### **Rzeczowniki**

#### **B**

* **a *Bite*** – 'kąsek, ukąszenie, zgryz'

#### **I**

* **an *Invite*** / ***Invitation*** – 'zaproszenie'

#### **R**

* **a *Resort* to something** – 'uciekanie się' (do czegoś)

#### **S**

* **a *Stubborness*** – 'upór, zaciętość'

### **Przymiotniki**

#### **A**

* **to be *Accomplished*** – 'znakomity, utalentowany'
* **to be *Arcane*** – 'tajemniczy, nieprzenikniony'
* **to be *Attached*** – 'przywiązany, przyłączony, związany' (z kimś)

#### **D**

* **to be *Devious*** – 'przebiegły, nieszczery, oszukańczy, pokrętny'

#### **R**

* **to be *Rotten*** – 'zgniły, zepsuty, zmurszały'

#### **W**

* **to be *Willing*** – 'chętny, ochoczy, skwapliwy'

### **Przyimki**

#### **D**

* **Despite** – 'mimo, pomimo'

## Powiązane pojęcia

* język angielski;
* Język angielski – słownik.
Abisal

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Abisal**, **abysal** (**strefa głębinowa**) – bezświetlna strefa oceanów, mórz i jezior, leżąca na głębokościach 2000—6000 m p.p.m., pomiędzy znajdującą się wyżej **strefą batialną** a położoną pod nią **strefą hadalną**.

Strefa głębinowa zajmuje około 75% powierzchni **dna oceanicznego**.

## Charakterystyka

W strefie abisalnej odległość od powierzchni wody jest zbyt duża, aby mógł w niej zachodzić proces fotosyntezy. Niektóre organizmy żyjące w tym środowisku (przede wszystkim ryby i skorupiaki) są ślepe bądź przystosowały się w procesie ewolucji do wytwarzania własnych źródła światła (bioluminescencja).

Przeciętnie temperatura wody w głębinach wynosi ok. 4°C.

## Powiązane pojęcia

* batial;
* dno oceaniczne;
* hadal.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Euklides (ujednoznaczenie)

**Euklides** (z gr. ***Εὐκλείδης*** — 'Eukleidēs') – imię męskie pochodzenia greckiego.

#### **Osoby o imieniu Euklides:**

* **Euklides z Aleksandrii** (IV—III wiek p.n.e.) – grecki matematyk i optyk, jeden z systematyków geometrii;
* **Euklides z Aten** (V wiek p.n.e.) – ateński archont;
* **Euklides z Megary** (V—IV wiek p.n.e.) – grecki filozof, założyciel szkoły megarejskiej.
Eon

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Eon geologiczny** (z gr. *αἰών* ('aiṓn') — „czas”, „wiek”) – najszersza geochronologiczna **jednostka dziejów Ziemi**, obejmująca bardzo długi etap rozwoju tej planety i jej świata organicznego. Eony podzielone są na dokładniejsze chronologicznie **ery**.

Ich odpowiednikiem w chronostratygrafii jest **eonotem**.

## Powiązane pojęcia

* eonotem;
* era geologiczna;
* geologia;
* jednostka geochronologiczna.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja wyrazu „eon” w serwisie *pwn.pl*.
Groteska

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Groteska** (z wł. *crotesche* — 'pogardliwie o dziełach sztuki starożytnej, wykopywanych z ziemi') – nurt w sztuce, który polega na ukazywaniu **estetyki** świata przedstawionego w sposób **zdeformowany**.

Groteska jest środkiem stylistycznym stosowanym we wszystkich dziedzinach sztuki, od literatury przez sztuki plastyczne, muzykę, teatr aż po film.

## Charakterystyka

Wizja świata groteski jest mieszaniną, połączeniem przeciwstawnych i niepasujących do siebie elementów w jedną całość. Jedną z charakterystycznych cech tego nurtu jest wyolbrzymienie, przesada. Groteska, blisko związana z **komizmem**, ma na celu często ośmieszać oraz wykpiwać pewne cechy, obyczaje bądź zachowania.

## Powiązane pojęcia

* estetyka;
* farsa;
* komizm;
* odkształcenie.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 381. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Genetyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Genetyka** – nauka zajmująca się badaniem **dziedziczności** i zmienności organizmów żywych.

## Historia

### **Kalendarium**

* 350 p.n.e. – Arystoteles wysuwa koncepcję, że dziedziczna informacja ma postać przekazów;
* 1859 – Karol Darwin wydaje swoje dzieło pt. *O powstawaniu gatunków* (ang. *On the Origin of Species*);
* 1865 – Grzegorz Mendel odkrywa nieciągłe jednostki dziedziczenia;
* 1866 – Mendel kończy przełomowe dla genetyki opracowanie pt. *Badania nad mieszańcami roślin* (niem. *Versuche über Pflanzen-Hybriden*);
* 1869 – Francis Galton publikuje swoją pracę pt. *Dziedziczna genialność* (ang. *Hereditary Genius*) i wprowadza termin „eugenika”;
* 1900—1909 – Ponowne odkrycie pracy Mendla, powstaje słowo „**gen**”;
* 1908—1915 – Thomas Hunt Morgan wraz ze swoimi uczniami odkrywają sprzężenia genowe oraz crossing-over;
* 1927 – Carrie Buck zostaje wysterylizowana metodą usunięcia jajowodów;
* 1933—1939 – III Rzesza inicjuje kampanię na rzecz higieny rasowej;
* 1934—1935 – Przyjęcie ustaw norymberskich;
* 1941—1944 – Oswald Avery dowodzi, że DNA jest nośnikiem **informacji genetycznej**;
* 1943 – Josef Mengele rozpoczyna w obozie koncentracyjnym Auschwitz eksperymenty z żydowskimi bliźniętami;
* 1945—1960 – Odkrycie, że geny działają, kodując cząsteczki RNA. Odkrycie regulacji genów;
* 1953 – James Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins, oraz Rosalind Franklin odkrywają strukturę cząsteczki DNA;
* 1961—1963 – Rozszyfrowanie kodu genetycznego;
* 1968—1973 – Paul Berg, Stanley Cohen i Herbert Boyer opracowują „rekombinowane DNA”;
* 1970—1980 – Odkrycie nowych technik klonowania i amplifikacji genów;
* 1975 – Konferencja w Asilomar kończy się propozycją „moratorium” na badania z wykorzystywaniem rekombinowanego DNA;
* 1976 – Odkrycie, że przyczyną nowotworów są mutacje genetyczne;
* 1978—1988 – Mapowanie genów powiązanych z chorobami ludzi;
* 1990 – Odkrycie genu *SRY*, określającego płeć męską;
* 1993 – Zespół genetyków pod przewodnictwem Deana Hamera ogłasza odkrycie „genu gejowskiego”;
* 1994 – Badanie genetyczne zakrojone na szeroką skalę udowadnia nienaukowość koncepcjom rasy człowieka;
* 1998 – Odkrycie zarodkowych komórek macierzystych człowieka;
* 1999 – Jesse Gelsinger umiera na skutek nieudanej terapii genowej;
* 2000 – Wstępna publikacja sekwencji ludzkiego genomu w ramach Human Genome Project;
* 2005—2008 – Badania ludzkiego genomu rzucają nowe hipotezy na kwestię pochodzenia człowieka i migracji;
* 2009—2013 – Zidentyfikowanie genów odpowiadających za schizofrenię, zaburzenia afektywne dwubiegunowe i autyzm;
* 2010—2015 – Wynalezienie nowych metod edycji DNA i zmieniania ludzkich genomów.

## Powiązane pojęcia

* biologia;
* dziedziczność;
* gen;
* inżynieria genetyczna;
* kod genetyczny.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Białka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Białka** – cząsteczki składające się z łańcucha **aminokwasów**, powstające w procesie translacji genów. Informacje potrzebne do ich budowy dostarcza materiał **genetyczny**.

Białka odpowiadają za większość funkcji **komórki**, w tym za przekazywanie, sygnałów, budowanie struktur i przyspieszanie reakcji biochemicznych. Można je chemicznie modyfikować, dodając drobne cząsteczki (np. fosforany, lipidy lub węglowodany).

## Powiązane pojęcia

* aminokwasy;
* gen;
* komórka.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Centralny dogmat biologii molekularnej

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Centralny dogmat** (pełna nazwa teorii to **Centralny dogmat biologii molekularnej** ‹ang. — *The central dogma of molecular biology*›) – teoria naukowa, zgodnie z którą w większości organizmów **informacja** biologiczna przekazywana jest od **genów** zbudowanych z DNA przez matrycowe RNA do białka.

Dogmat ten kilkukrotnie modyfikowano, na przykład gdy okazało się, że retrowirusy posiadają enzymy pozwalające budować DNA z matrycy RNA.

## Kolejność przepływu informacji genetycznej

Kolejność przepływu informacji genetycznej na poziomie wykonywanych czynności fizjologicznych.Kolejność przepływu informacji genetycznej na poziomie związków organicznych.Kolejność przepływu informacji genetycznej poziomie **transkrypcyjnym**.
## Powiązane pojęcia

* biologia molekularna;
* gen;
* informacja;
* transkrypcja genetyczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Fizyka jądrowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fizyka jądrowa** – dział fizyki zajmujący się ogółem zjawisk dotyczących jąder atomowych.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Amper

**Amper** (z fr. *ampère*) – podstawowa jednostka w układach jednostek miar **SI** oraz **MKSA**, określająca **natężenie prądu elektrycznego**.

Decyzją metrologów, która zapadła w trakcie 26. Generalnej Konferencji Miar (2019), ustalono definicję tej jednostki. Od tego czasu amper jest równy wartości liczbowej **ładunku elementarnego** (

e

{\displaystyle e}

), wynoszącej

1
,
6
⋅

10

−
19

C

{\displaystyle 1,6 \cdot 10^{-19}{C}}

, wyrażonej w jednostce

C

{\displaystyle C}

, która jest równa

A

s

{\displaystyle A{s}}

, gdzie sekunda zdefiniowana jest za pomocą

△

v

{\displaystyle \triangle{v}}

C
s

{\displaystyle {Cs}}.

Jego **wartość** w układzie SI wyrażana jest poprzez oznaczenie

A

{\displaystyle A}

.

## Historia

Nazwa tej jednostki została nadana na cześć francuskiego fizyka i matematyka **André Marie Ampère’a**, który swoimi pracami naukowymi z początku XIX w., położył fundament pod rozwój badań nad elektromagnetyzmem.

**Dawna definicja**:
Zgodnie z definicją, która obowiązywała do 20 maja 2019 roku, amper (

A

{\displaystyle A}

) określał natężenie **prądu elektrycznego** stałego, który, płynąc w dwóch równoległych prostolinijnych **przewodnikach elektrycznych** o nieskończonej długości i zaniedbywalnie małym przekroju poprzecznym, znajdujących się w próżni w odległości 1 metra od siebie, wywołałby między tymi przewodnikami siłę równą

2
⋅

10

−
7

{\displaystyle 2\cdot 10^{-7}}

 niutona na każdy metr długości przewodnika.

## Powiązane pojęcia

* ładunek elementarny;
* natężenie prądu elektrycznego;
* prąd elektryczny;
* przewodnik elektryczny;
* układ jednostek miar MKSA;
* układ SI;
* wielkość fizyczna;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Elżbieta Senderska: *Vademecum maturzysty – fizyka*. Wydawnictwo edukacyjne „Greg”, Kraków 2018 [ISBN 978-83-7517-662-9]
Akt (literatura)

**Akt** (z łac. *actus* — „czyn”) − w literaturze jest to część dramatu zawierająca zdarzenie lub zespół zdarzeń.

**Akty**, których w wystawianej sztuce jest zazwyczaj od trzech do pięciu, są od siebie oddzielone przerwami (zwanymi **antraktami**).

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **akt**;
* antrakt;
* odsłona;
* scena.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 377. [ISBN 978-83-02-12602-4]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „akt” w serwisie *Wikisłownik*.
Literaturoznawstwo

**Literaturoznawstwo** (inaczej **nauka o literaturze**) – dyscyplina humanistyczna zapoczątkowana w XIX wieku, badająca utwory literackie, twórczość pisarzy i recepcję ich dzieł, jak również zjawiska życia literackiego.

W jej skład wchodzą: historia literatury, teoria literatury (poetyka, krytyka literacka) oraz metodologia badań literackich.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Biologia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Biologia** (z gr. *βίος* ('bíos') — „życie” + *λόγος* ('lógos') — „słowo”, „nauka”) − nauka przyrodnicza badająca życie we wszystkich jego przejawach. Zajmuje się ona badaniem budowy i czynności życiowych organizmów, ich wzajemnych zależności oraz relacji istniejących między nimi a środowiskiem.

#### **Poszczególne działy biologii:**

* anatomia;
* biochemia;
* biofizyka;
* biogeografia;
* biologia molekularna;
* botanika;
* cytologia;
* ekologia;
* embriologia;
* fizjologia;
* genetyka;
* mikrobiologia;
* systematyka;
* zoologia.

### **Poziomy organizacji życiowej**

Poszczególne nauki biologiczne badają życie na różnych poziomach jego organizacji:

* gatunek (systematyka)
	+ organizm (**biologia**)
		- układy narządów/systemy (anatomia)
			* narządy/organy (anatomia)
				+ tkanki (histologia)
					- komórki (cytologia)
						* geny/związki chemiczne (genetyka/biochemia)

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Epilog (literatura)

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Epilog literacki** – końcowa część **utworu literackiego**, która już po zakończeniu właściwej **akcji** informuje o dalszych losach podmiotów lirycznych lub – w formie zwrotu do czytelnika – wyjaśnia zamysł autora.

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **epilog**;
* akcja;
* utwór literacki;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 368—369. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Imigracja

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Imigracja** (z łac. *immigro* — „osiedlam się”) – przyjazd do obcego państwa człowieka bądź grupy ludzi celem **osiedlenia** się w nim na okres stały lub tymczasowy. Osobę przyjeżdżającą nazywa się **imigrantem**.

Zjawiskiem przeciwnym do imigracji jest **emigracja**, zaś oba te terminy powiązane są w szerszym pojęciu z **migracją ludności** i **demografią**.

Wyróżnia się wiele przyczyn skłaniających obywateli jednego kraju do osiedlenia się w innym – związane są one najczęściej ze sferą ekonomiczną, lecz bywają także umotywowane politycznie, społecznie, religijnie czy też np. celem uniknięcia konsekwencji prawnych.

## Powiązane pojęcia

* demografia;
* emigracja;
* migracja ludności;
* osadnictwo.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja imigracji w serwisie *eszkola.pl**.*
Antybiotyki

**Antybiotyki** (z gr. *ἀντί* ('antí') — „przeciw” + *βιωτικός* ('biotikós') — „dotyczący życia”) – substancje o silnych właściwościach bakteriobójczych.

Są one stosowane w medycynie jako środek do zwalczania bakterii. Można je pozyskać z niektórych grzybów (np. z gatunku *Penicillium* wytwarza się **penicyliny**).

## Historia

Zanim odkryto antybiotyki i rozpoczęto ich wytwarzanie, znana była niektórym kulturom metoda, aby na gojącą się ranę położyć kawałek spleśniałego chleba, co przyspieszało biologiczny proces odnowy komórek.

Szczególną rolę w leczeniu śmiertelnych chorób bakteryjnych odegrała przemysłowa produkcja naturalnych antybiotyków. Pierwszy antybiotyk – **penicylina** – został odkryty przypadkowo w 1928 roku przez **Alexandra Fleminga**, który hodował niebezpieczne bakterie gronkowca. Podawane jest, że do ich odkrycia doszło, ponieważ po wyjściu z pracy zapomniał nakryć ową hodowlę wieczkiem. Po powrocie do laboratorium miał dostrzec, że na szalce laboratoryjnej pojawiła się zielono-niebieska pleśń, wokół której nie było kolonii bakterii. W wyniku tych obserwacji Fleming wywnioskował, że pleśń musi wydzielać substancję bakteriobójczą. Pleśnią, która zahamowała rozwój bakterii, okazał się być grzyb z rodzaju *Penicillium* (pędzlak), od którego wzięła się nazwa całej grupy **leków** antybiotycznych.

Odkrycie to miało przełomowe znaczenie dla medycyny, gdyż do momentu zastosowania pierwszego antybiotyku każde, nawet niewielkie skaleczenie, mogło doprowadzić do infekcji, a w efekcie konieczności amputacji zranionej kończyny – w ostateczności do śmierci zakażonego. Dodatkowo gruźlica i choroby weneryczne doprowadzały do epidemii zbierających ogromne straty ludzkie. Wraz z możliwością produkcji antybiotyków wiele chorób bakteryjnych przestało być uznawanych za groźne.

## Powiązane pojęcia

* penicyliny;
* probiotyki;
* lek;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „antybiotyk” w serwisie *pwn.pl*.
* O penicylinie i grzybach z rodzaju *penicillium* w serwisie *epodreczniki.pl*.