"Walet pikowy" (książka)/Streszczenie

Początek lutego 1886 roku. Goniec pracujący w Dyrekcji Żandarmerii, Anisij Tulipanow, otrzymuje zadanie dostarczenie dokumentów do radcy dworu Erasta Pietrowicza Fandorina, który, jak się okazuje, przebywa w mieszkaniu razem ze swoją kochanką, hrabiną Opraksiną. Chwilę po przekazaniu papierów do mieszkania przybywa także posłaniec od generał-gubernatora proszący o natychmiastowe stawienie się Fandorina u jego ekscelencji. Radca dworu, który nie zdążył jeszcze przeczytać dokumentów, zabiera ze sobą Tulipanowa i razem udają się  do posiadłości księcia Dołgorukiego, gdzie panuje wyjątkowe zamieszanie. Okazuje się, że w posiadłości obecny jest angielski lord, który ma poświadczony notarialnie dokument sprzedaży rezydencji generała-gubernatora. Akt sygnowany jest przez ‘Waleta Pikowego’, grupę nieuchwytnych oszustów i złodziei. Fandorin postanawia złapać sprawców, ale nie mieszać do tego policji, gdyż wtedy sprawa ze sprzedażą rezydencji wyszłaby na jaw i ośmieszyła władze Moskwy. Do pomocy przy śledztwie Fandorin dobiera sobie Tulipanowa.

*Oszust nadający sobie pseudonim Momus, i będący Waletem Pikowym, budzi się rankiem w hotelu u boku swojej asystentki Mimi. Przypomina sobie, że wczoraj razem przeprowadzili udawaną sprzedaż rezydencji generał-gubernatora. Momus postanawia zorganizować jeszcze kilka operacji w Moskwie, a potem wyjechać na zachód Europy lub do Ameryki. Spogląda na posążek amorka, na którym wisi bielizna jego kochanki, zasłaniając strzałę amora. Po chwili Momus zdaje sobie sprawę, że strzały nie widać, a Momus sam sobie dopowiedział, że tam musi być strzała, gdyż jest to nieodłączny atrybut bożka miłości. W rzeczywistości może tam być coś całkiem innego. W ten sposób Walet Pikowy wpada na plan kolejnej operacji.*

Fandorin i Tulipanow udają się do notariusza, który sporządził akt sprzedaży rezydencji, ale biuro jest puste, a w sejfie znajduje się karta waleta pikowego. Następnie rozmawiają ponownie z angielskim lordem, który potwierdza, że to w tym samym biurze złożył sto tysięcy rubli na przechowanie za pokwitowaniem, ale pieniądze także zniknęły. Erast Pietrowicz jedzie do hotelu spotkać się z niemieckim księciem, który polecił generał-gubernatorowi młodego filantropa. To właśnie ów młody filantrop doprowadził do spotkania księcia Dołgorukiego i angielskiego lorda. W hotelu okazuje się, że niemiecki książę zniknął. Wieczorem Fandorin razem z Anisijem podsumowuje dotychczasowe ustalenia śledztwa: w grupie Waleta Pikowego jest przynajmniej trzech członków – „niemiecki książę”, „notariusz” i „młody filantrop”; oszuści są przekonani o swojej bezkarności, więc nie opuszczą jeszcze miasta, ale przygotują kolejną akcję; szajka w poprzednich operacjach wykorzystała prasę do uwiarygodnienia swoich fałszywych historii, więc istnieje duże prawdopodobieństwo, że zrobią to też następnym razem.

Przez tydzień Tulipanow pracuje dla Fandorina jako pomocnik. Codzienna rutyna wygląda w taki sposób, że Anisij przybywa do mieszkania radcy dworu, gdzie czasem bywa świadkiem kłótni między jego kochanką a nim samym; do obiadu Tulipanow czyta gazety i zaznacza co bardziej podejrzane ogłoszenia, które po obiedzie referuje Fandorinowi; następnie obaj udają się na miasto, aby zbadać potencjalne tropy, a wieczorem przeprowadzają wspólną analizę w gabinecie Fandorina.

11 lutego Anisij wymienia wybrane ogłoszenia: nowe ważne osobistości przybyłe do Moskwy, zawiązanie towarzystwa akcyjnego do budowy hali targowej, turniej szachowy z wysoką wygraną, loteria, w której można wygrać domy i posiadłości, gabinet osobliwości, gdzie pokazują szympansicę z dzieckiem, wysoka nagroda za odnalezienie zaginionego psa oraz oferta leczenia impotencji nowymi metodami. Fandorin decyduje się spotkać z nowo przybyłymi i sprawdzić czy nie są to kolejni oszuści oraz zbadać sprawę turnieju szachowego, a Tulipanowowi powierza zajęcie się pozostałymi kwestiami. Na wieczornym spotkaniu Anisij opowiada o swoich doświadczeniach. Fandorina szczególnie interesuje loteria nieruchomości i postanawia natychmiast ją osobiście odwiedzić.

Wspólnie udają się na loterię, gdzie sytuacji pilnują komisarz loterii oraz panienka sprzedająca losy. Dodatkowo drzwi pilnuje posterunkowy. Fandorin kupuje los za 50 rubli, który okazuje się pusty, ale panienka zapewnia, że poprzedni nabywca takiego losu wygrał posiadłość w Wenecji z podjazdem dla karet. Fandorin przedstawia się zebranym i oznajmia głośno, że zamyka loterię i nakazuje posterunkowemu wyprosić wszystkich przybyłych. Panienka zwinnie wyskakuje przez okno i mimo dużej wysokości nie robi sobie przy tym krzywdy. Tulipanow jest gotowy skakać za nią, ale Fandorin powstrzymuje go. Erast Pietrowicz zwraca się do komisarza loterii, który wyjaśnia, że on tylko robił to, co mu kazali, bo mu zapłacili, a wszystkim kieruje ten przebrany za posterunkowego. Odwracają się w jego kierunku, ale policjanta już nie ma. Na haku została tylko wisząca czapka, w której Anisij znajduje kartę waleta pikowego. Tulipanow pyta Fandorina, skąd ten wiedział, że loteria jest oszustwem, a Erast Pietrowicz wyjaśnia, że nigdy nie przegrywa w gry losowe, a w Wenecji rezydencje nie mają podjazdów dla karet.

*Wściekły Momus podlicza rachunki i wychodzi mu, że pierwszego dnia loterii do kasy wpłynęło od siedmiu do ośmiu tysięcy, ale kasę zarekwirowano. Loterię planował prowadzić przez tydzień, więc mógł zarobić 60 tysięcy, a teraz to przepadło. Postanawia zemścić się na Fandorinie. Wzywa do siebie opłacanego agenta z tajnego wydziału kancelarii gubernatora, który przynosi mu teczkę akt personalnych Fandorina. Z nich Momus dowiaduje się o jego przeszłości i planuje następne kroki. Przez kolejne trzy dni obserwuje Fandorina i prowadzi dyskretny wywiad na jego temat.*

*15 lutego o 10:45 do rezydencji Fandorina dostarczony zostaje list od małżonka hrabiny Opraksinej, który w rzeczywistości napisał Momus. Z treści listu wynika, że mąż ma przyjechać o 11 do Moskwy i od razu udać się po żonę, aby zabrać ją z powrotem do domu, a jeśli ta odmówi, zastrzelić się na jej oczach. Fandorin wraz z hrabiną wyjeżdżają z mieszkania na dworzec. O 11:20 Momus, udając hrabiego, przychodzi do rezydencji, gdzie zastaje  Tulipanowa i japońskiego kamerdynera Masę, którzy wierzą, że jest on prawdziwym mężem hrabiny. Momus, wiedząc o niechęci Masy do hrabiny, wykorzystuje nastawienie służącego do kobiety i przekonuje, że zabierze rzeczy Opraksinej ze sobą. Niepostrzeżenie zabiera też kilka wschodnich szkiców oraz nefrytowy różaniec Fandorina. Jadąc ulicą wraz z bagażami hrabiny, mija zmierzającego do domu Fandorina.*

Fandorin powraca do domu i szybko orientuje się, co zaszło. Krzyczy na Masę, który w rozpaczy po zawiedzeniu pana chce popełnić samobójstwo. Do rezydencji wraca też hrabina Opraksina, która wścieka się na Fandorina. Dzięki relacji Tulipanowa Erast Pietrowicz odnajduje miejsce, gdzie wynajęto zaprzęg, którym odjechał „hrabia”. Okazuje się, że zarówno kareta, jak i stangret byli opłaceni. Bagaże hrabiny zostały zawiezione na dworzec, gdzie potem odebrał je inny woźnica.

Następnego dnia u generał-gubernatora trwa narada, w której biorą udział kamerdyner księcia, Fandorin i Tulipanow. Erast Pietrowicz wyjaśnia, że dzięki ustaleniu, iż stangret był wynajęty doszedł do przełomowego wniosku – Walet Pikowy nie jest bandą złodziei, jak wcześniej myśleli, lecz jednym człowiekiem. Ten jeden złodziej wcielał się we wszystkie role i to dlatego nigdy nie widziano dwóch oszustów jednocześnie. Prawdopodobnie jego jedyną asystentką jest dziewczyna z loterii, która wyskoczyła przez okno. Fandorin nakreśla portret fizyczny i psychologiczny Waleta Pikowego i postanawia zastawić na niego pułapkę, bo okradając Fandorina, złodziej mocno go rozgniewał i teraz to także sprawa osobista. Dodatkowo dokładność z jaką Walet Pikowy przeprowadził swoją ostatnią operację sugeruje, że ktoś z kancelarii gubernatora udostępnił oszustowi akta personalne Erasta Pietrowicza. Fandorin planuje zorganizować akcję, która na pewno przyciągnie Waleta Pikowego, ale tym razem oni będą się go spodziewać.

Fandorin wraz z księciem dają ogłoszenie do „Russkiego Słowa” o przyjeździe bardzo bogatego radży Achmad-chana posiadającego wspaniały szmaragd. Na cześć radży generał-gubernator ma urządzić bal. Rolę wschodniego księcia ma odgrywać Fandorin, Tulipanow rolę jego sekretarza Tarik-beja, a Masa rolę starej opiekunki Zuchry.

18 lutego w budynku Resursy Szlacheckiej odbywa się bal. Wszyscy przybyli zainteresowani są zagranicznymi gośćmi. Achmad-chanem szczególnie interesuje się brytyjski baronet i indolog – sir Marvell, a jego sekretarzem kobiety, w tym gruzińska księżniczka Czchartiszwili. Gdy Anisij próbuje podsłuchać rozmowę między ucharakteryzowanym na radżę Fandorinem a indologiem, Erast Pietrowicz dyskretnie informuje Tulipanowa, że gruzińska księżniczka jest w rzeczywistości panienką z loterii.

*Momus odnajduje w gazecie ogłoszenie o bogatym radży i zaczyna podejrzewać, że to, podobnie jak on sam, oszust przybyły do Moskwy w celu okradzenia bogatych ludzi. Wciela się w rolę brytyjskiego indologa sir Marvella, a Mimi w gruzińską księżniczkę i udają się na bal do gubernatora. Uwierzywszy, że radża jest prawdziwy, Momus obmyśla plan wykradzenia szmaragdu. Najprościej byłoby, aby Mimi uwiodła sekretarza Tarik-beja, spędziła z nim noc i wykradła kamień, ale Momus odczuwa niechęć na myśl, że wschodni eunuch miałby dotykać jego asystentkę. Dziewczyna ma uwieść Tarik-beja czysto platonicznie, a Momus, udając jej opiekunkę, wykradnie w tym czasie szmaragd. Po balu Momus dowiaduje się, gdzie radża chadza na spacery i tam też udaje się z Mimi w przebraniach. Dziewczyna zbliża się do Tarik-beja i już trzeciego dnia przychodzi w nocy wraz z „opiekunką” do rezydencji, gdzie zamieszkał radża. Momus, udając opiekunkę, zostaje w salonie, a Mimi zamyka się z Tarik-bejem w pokoju. Oszust wykorzystuje okazję i przeszukuje posiadłość. Trafia do sypialni radży, gdzie Achmad-chan leży w łóżku, a obok niego na szafce turban ze szmaragdem. Momus kładzie na śpiącym kartę waleta pikowego i wyciąga rękę po szmaragd, ale w tym momencie chwyta go za nią leżący w łóżku, który okazuje się Masą. Zza pleców Momusa odzywa się siedzący w fotelu Fandorin, oświadczając, że od dawna chciał się spotkać.*

Tulipanow podczas chwil na osobności z udawaną gruzińską księżniczką słyszy dzwonek, umówiony znak od Fandorina. Szybko ubiera się i biegnie do swojego pana, zamykając dziewczynę w pokoju. W sypialni Fandorin wymienia przestępstwa Waleta Pikowego i zapowiada, że czeka go za to pięć lat katorgi. Nie będzie zgłaszał do sądu sprawy z kradzieżą bagaży hrabiny Opraksin, ale Walet ma je odesłać do Petersburga. Momus odpowiada, że nie mają żadnych dowodów, że wymienione sprawy to jego wina i jedyne za co mogą go sądzić, to próba kradzieży szmaragdu, który jest policyjną prowokacją, więc grozi mu tylko miesiąc aresztu oraz ewentualnie pokuta cerkiewna za próbę podszycia się pod szajkę „waletów pikowych”. Fandorin grozi, że jego asystentkę świadkowie mogą rozpoznać jako dziewczynę od loterii, więc jej grozi znacznie więcej. Momus odpowiada, że to prawda, ale Mimi z łatwością otworzy przestarzały zamek w drzwiach, gdzie ją zamknięto. Fandorin i Tulipanow wybiegają z sypialni, nakazując Masie pilnować Waleta Pikowego. Drzwi do pokoju faktycznie są otwarte, a po przeszukaniu terenu wokół rezydencji śledczy niczego nie znajdują. Wracają do posiadłości, gdzie słyszą krzyki z sypialni. Wbiegają do środka i zauważają żandarmów trzymających Masę. Okazuje się, że Momus wciąż przebrany za starą piastunkę wykorzystał fakt, że Japończyk nie mówi po rosyjsku. Zaczął krzyczeć, wołając żandarmów na pomoc. Mundurowi wzięli Masę za napastnika próbującego udusić kobietę. Obezwładnili go, a Momus w zamieszaniu uciekł z rezydencji. Fandorin początkowo jest załamany, ale w końcu zaczyna się śmiać z całego zajścia.

*Momus i Mimi postanawiają natychmiast ewakuować się z Moskwy. Odsyłają skradzione bagaże do hrabiny, a szkice i nefrytowy różaniec do Fandorina. W dniu, w którym sami mieli wyjechać z miasta są świadkami zabaw karnawałowych. Momus dostrzega bogatego mężczyznę wychodzącego z cerkwi, który rozdaje żebrakom jałmużnę. Jeden z pijaków tłumaczy Momusowi, że to Jeropkin, jedna z najważniejszych osób w Moskwie, oficjalnie wysoko postawiony urzędnik i filantrop, a nieoficjalnie szef przestępczego światka. Pijak, jako dawny masażysta Jeropkina, zdradza Momusowi wiele informacji o osobie bogacza – jego przyzwyczajenia i dochody. Momus postanawia wykorzystać tę wiedzę i okraść Jeropkina.*

*Następnego dnia Jeropkin ponownie odwiedza cerkiew i po wyjściu rozdaje jałmużnę biedakom, wśród których jest przebrana za oszalałego i świątobliwego młodzieńca Mimi. Dziewczyna mówi bogaczowi, że ten musi oczyścić swoją duszę. Przesądny Jeropkin jest przerażony. Na ramię Mimi zlatuje czarny kruk ze złotą obrączką na łapce. Mimi mówi, że Matka Boska odrzuca jałmużnę bogacza i zwraca mu jego pieniądze. Jeropkin jest jeszcze bardziej przestraszony. Mimi nakazuje mu następnego dnia przyjść na ulicę Twerską z workiem pieniędzy*

*Kolejnego dnia Jeropkin spotyka przebraną Mimi, która pokazuje mu, komu ten powinien dać worek. Wybór pada na Momusa przebranego za starą wdowę. Następnie dziewczyna nakazuje, aby bogacz jutro o świcie kopał w parku w wyznaczonym miejscu, a otrzyma odpowiedź od Matki Świętej.*

*O świcie w parku ukryty w krzakach Momus obserwuje jak Jeropkin z Mimi i swoimi ludźmi przybywają na wskazane miejsce. W ziemi odnajdują zakopany przez Momusa stary garnek z monetami. Mimi tłumaczy Jeropkinowi, że Maryja ponownie odrzuciła jego jałmużnę i zwraca ją z nawiązką. Aby się oczyścić, bogacz musi oddać worek z pieniędzmi trzymany pod łóżkiem (według ustaleń Waletów Pikowych powinno się w nim znajdować prawie 300 tysięcy rubli). Momus wykorzystuje zamontowany wcześniej pod ziemią ogrodowy wąż i przemawia przez niego, udając, że głos dobywa się spod ziemi. Nakazuje Jeropkinowi przyjść o północy do opuszczonej kaplicy.*

*O dwunastej w starej kaplicy na Jeropkina czeka przebrany za pustelnika Momus. Bogacz przekazuje mu wór z pieniędzmi, biorąc go za świętego męża. Jednak Momus tłumaczy mu, że Jeropkin nadaje się tylko do piekła, a on sam jest diabłem. Obiecuje zrobić z niego swojego sługę, ale aby to zrobić, Jeropkin musi złożyć przysięgę, patrząc w górę. Wcześniej Momus zainstalował na suficie świątyni lampę błyskową, która ma oślepić Jeropkina i jego ludzi, a w tym czasie złodzieje uciekną tylnymi drzwiami. Lampa błyskowa nie chce się uruchomić, więc Momus i Mimi próbują po cichu w ciemności wyjść z kaplicy. Nagle lampa uruchamia się i oświetla ucieczkę Waletów Pikowych. Jeropkin orientuje się, że został oszukany. Jego ludzie łapią Momusa, który rzucony na ziemię traci przytomność. Gdy Momus odzyskuje zmysły, orientuje się, że jest związany, a Jeropkin chce go zamordować. Oszust bezskutecznie próbuje wykupić swoje życie wszystkimi pieniędzmi zebranymi do tej pory w Moskwie. Niespodziewanie do kaplicy wchodzi Fandorin.*

Po nieudanej akcji schwytania Waleta Pikowego Fandorin postanawia zamknąć sprawę. Przyjmuje Tulipanowa na stałą posadę jako swojego asystenta. Poleca mu, aby w wolnych chwilach czytał gazety oraz raporty policyjne i wyszukiwał podejrzanych artykułów.

Rankiem 25 lutego Anisij w raportach policyjnych pokazuje Fandorinowi wzmiankę o czarnym kruku, który sfrunął z nieba, wręczył Jeropkinowi złoty pierścień i przemówił ludzkim głosem. Świadkowie wspominali też o świętym młodzieńcu. Erast Pietrowicz nakazuje asystentowi zebrać trzech policyjnych agentów i wziąć Jeropkina pod obserwację.

26 lutego, śledząc Jeropkina, Fandorin i Tulipanow trafiają pod opuszczoną kaplicę i nasłuchują przebiegu wydarzeń. Gdy rozpoczynają się tortury Momusa, wchodzą do środka. Jeropkin i jego ludzie zostają aresztowani za próbę mordu, posiadanie pieniędzy bez dokumentów poświadczających źródło wpływów, nieopłacanie podatku i próbę przekupstwa urzędnika państwowego. Fandorin i Tulipanow przesłuchują Momusa i Mimi. Oszust zaznacza, że brakuje dowodów jakoby był zamieszany w akcje Waletów Pikowych, a jeśli chodzi o pieniądze, które miasto będzie musiało zwrócić angielskiemu lordowi za rzekomo kupioną rezydencję generał-gubernatora, to Jeropkin z pewnością wyprze się jakoby worek z pieniędzmi był jego, więc w tym przypadku przejdą one na rzecz miasta, czyli skarb Moskwy dzięki niemu nie ucierpi. Fandorin stwierdza, że Momus zwrócił zarówno rzeczy hrabiny Opraksin, jak i jego różaniec, więc zgadza się puścić go wolno, ale świadkowie potwierdzą, że Mimi brała udział w loterii, więc ona musi iść do aresztu. Momus obiecuje załatwić najlepszego prawnika dla asystentki, po czym ucieka z kaplicy.

Książę Dołgoruki jest wściekły na Fandorina, że ten wypuścił Waleta Pikowego, ale ostatecznie przyznaje, że było to dobre rozwiązanie, bo proces złodzieja wyciągnąłby na światło dzienne fakty kompromitujące samego gubernatora.

Pod koniec kwietnia odbywa się proces Mimi. Na rozprawę przychodzi Anisij. W trakcie przemowy prokurator domaga się trzech lat katorgi i pięciu lat zesłania na Syberię. Tulipanow skrycie chce jechać za dziewczyną, wspierać ją i ostatecznie ożenić się. Niespodziewanie sędzia umarza sprawę z braku popełnienia przestępstwa, gdy okazuje się, że adwokat Mimi dysponuje zdjęciami świadczącymi, że sędzia jest zamieszany w demoralizację nieletnich chłopców. Po wyjściu z sądu Tulipanow chce podejść do Mimi wsiadającej do powozu ze swoim obrońcą. Gdy zaprzęg odjeżdża, w adwokacie dziewczyny Anisij rozpoznaje przebranego Momusa.