Londyn

Zobacz **oryginalny artykuł** i **autorów**.

**Londyn** (ang. *London*) – stolica Anglii i Wielkiej Brytanii, największe miasto królestwa, położone w jego południowo-wschodniej części nad Tamizą. Jest trzecim co do wielkości miastem Europy, po Moskwie i Stambule; jest jednym z większych miast świata zarówno w skali samego miasta, jak i całej aglomeracji. Liczba mieszkańców Londynu (w granicach tzw. Wielkiego Londynu) wynosi ok. 8,982 mln. (2019 r.) na obszarze 1572 km²; cała zaś aglomeracja londyńska, łącznie ze wszystkimi przyległymi miejscowościami w 2015 liczyła prawie 14 milionów mieszkańców (obszar tzw. metropolia).

## Nazwa

Pochodzenie nazwy miasta nie jest jasne i jest przedmiotem wielu teorii i domysłów.

Według jednej z legend nazwa miałaby pochodzić od króla Luda, mitycznego władcy celtyckiego plemienia Trinovantes, który miał założyć miasto w I wieku p.n.e. lub znacząco rozbudować istniejące miasto. Po jego śmierci osadę nazwano *Kaerlud* lub *Kaerlundein* (miasto Luda), która to nazwa miała zostać przekształcona w rzymskie Londinium.

W 1998 roku Richard Coates zaproponował pochodzenie nazwy od staroeuropejskiego słowa *(p)lowonida*, oznaczającego rzekę zbyt szeroką, by pokonać ją w bród, nawiązującego do Tamizy. Nowsze badania wiążą nazwę z praindoeuropejskim \**lend*

, oznaczającym „tonąć, topić”, oraz członem \*-*injo*- lub \*-*onjo*-, używanym do tworzenia nazw miejsc. Nazwa miałaby więc oznaczać „miejsce, w którym występują powodzie”.

Inne teorie wiążą nazwę Londyn z celtyckim słowem mającym dziś postać *llon* lub *lon*, oznaczającym jedzenie, posiłek lub miejsce posiłku, oraz *din*, czyli „miły, budzący uczucie akceptacji”, a cała nazwa miałaby oznaczać miejsce obfite w jedzenie, na przykład dużą ilość ryb przy ujściu rzeki.

## Historia

Pierwszymi śladami działalności osadniczej na terenie Londynu są odkryte pozostałości po rzymskiej osadzie założonej najprawdopodobniej w 43 roku naszej ery, czyli w czasie inwazji wojsk cesarza rzymskiego Klaudiusza na Brytanię. Odnaleziono także pozostałości po obozie warownym datowanym na lata 70–80 n.e. na wzgórzach *Cornhill* i *Ludgate Hill*. Rzymianie oznaczyli centrum *Londinium* kamieniem Londyńskim, który jest do tej pory widoczny na *Cannon Street*. Niemniej prawdopodobne jest, że osady miejscowej ludności istniały tu jeszcze przed przybyciem Rzymian na Wyspy Brytyjskie. Londyn głównie dzięki rozwojowi handlu z krajami kontynentu europejskiego (rzymska nazwa *Londinium*) stał się jednym z najbogatszych miast Imperium. Za czasów rzymskich miasto liczyło ok. 30 tysięcy mieszkańców.

W roku 313 założono tu biskupstwo, a na początku VII wieku stolicę królestwa Esseksu. W XI wieku Londyn zaczął pełnić funkcję faktycznej stolicy kraju.

Przez kilka wieków niewielki, liczący 133 ha obszar rzymskiego *Londinium* odpowiadał w zasadzie średniowiecznemu Londynowi. Dopiero w XII wieku rozpoczął się dynamiczny rozwój wykraczający poza mury miejskie, głównie wzdłuż dróg komunikacyjnych w kierunku zachodnim.

Stolica Anglii została przeniesiona do Londynu z Winchesteru w XII i XIII wieku po zbudowaniu Pałacu Westminsterskiego i uczynieniu go siedzibą dworu królewskiego, a tym samym polityczną stolicą całego narodu angielskiego.

W roku 1666 wielki pożar strawił większą część miasta. W ciągu kilku dni spłonęło ponad 13 tys. domów i niemal 90 kościołów. Wydarzenie to pogłębiło szkody zapoczątkowane w poprzednim roku przez epidemię dżumy, w wyniku której śmierć poniosło aż 100 tysięcy mieszkańców.

W okresie odbudowy miasta starano się kontrolować rozwój stolicy, m.in. poprzez wprowadzenie przepisów budowlanych, zaniechanie budowy drewnianej itp. Niektórym pożar przyniósł jednak korzyści, zwłaszcza sir Christopherowi Wrenowi, któremu zlecono zadanie odbudowania spalonej stolicy. Dzięki temu powstały takie arcydzieła, jak *Royal Naval Hospital* w Greenwich i katedra św. Pawła.

W latach 60. XVIII wieku zburzono średniowieczne mury obronne, co spowodowało rozrost miasta.

W XVIII wieku Londyn stał się największym miastem Europy, prześcigając Paryż (dotychczasowego lidera). Już około 1700 roku Londyn liczył niemal 700 tysięcy mieszkańców. W pierwszej dekadzie wieku XIX liczba londyńczyków przekroczyła milion. Wszystkie dane dotyczące ich liczby na początku XVIII stulecia są jedynie danymi szacunkowymi, gdyż pierwszy spis mieszkańców przeprowadzono dopiero w 1801. Wiadomo jednak, że w 1732 Londyn liczył sobie 5099 dużych ulic, uliczek i placów. Wszystkich razem domów było 95 968. XVIII-wieczny Londyn był miastem kontrastów, złożonym właściwie z trzech połączonych miast: Londynu właściwego na północnym wschodzie (wokół kupieckiej dzielnicy City z własnym do dziś istniejącym samorządem), Westminsteru na północnym zachodzie (z siedzibą parlamentu) i położonego na południowym brzegu Tamizy Southwark; nie było więc i nie ma dziś czegoś takiego jak centrum Londynu. W czasach Defoe i Burke’a Londyn, Westminster i Southwark miały własnych reprezentantów w parlamencie, lecz nawet razem ich wpływ na postanowienia tego ciała był niewielki; w skali kraju przeważały wiejskie okręgi wyborcze. Londyn czasów oświecenia był celem podróży wielu liberałów europejskich.

Dalszemu rozwojowi przestrzennemu miasta towarzyszyła wzrastająca liczba populacji, szczególnie dynamicznie w okresie rewolucji przemysłowej w XIX wieku. W stuleciu tym zanotowano siedmiokrotny wzrost liczby ludności.

W 1851 Londyn gościł *Wystawę Przemysłu Wszystkich Narodów*, będącą de facto protoplastą dzisiejszego Expo. Kilka lat później w mieście nastąpiło otwarcie pierwszej na świecie linii kolei podziemnej, w ceremonii otwarcia uczestniczyła królowa Wiktoria.

W 1908 w Londynie odbyły się Letnie Igrzyska Olimpijskie, jedne z pierwszych nowożytnych igrzysk na świecie.

W okresie I wojny światowej miasto było atakowane przez niemieckie bombowce i zeppeliny. Bombardowań stolicy było 27, ostatnie wiosną 1918, najpoważniejsze zaś 13 czerwca 1917. Dwadzieścia samolotów Gotha G.IV razem ze sterowcami LZ zrzuciło wtedy na miasto prawie 4,5 ton bomb. W sumie lotnictwo II Rzeszy zrzuciło ich aż 115 ton, które zabiły 835 Londyńczyków, a 1972 zraniły.

Podczas II wojny światowej miasto było bombardowane początkowo przez samoloty niemieckie, później przez rakiety. Luftwaffe używało przeważnie bombowców strategicznych Dornier Do 17 i Heinkel He 111. Od połowy 1944 aż do końca wojny używali już tylko V1 oraz V2. Wszystkie te naloty spowodowały zniszczenie dzielnicy portowej i częściowo City.

Po zakończeniu wojny rozpoczęto realizację planu przestrzennego rozwoju stolicy, obejmującego m.in. wyeliminowanie slumsów (co nie do końca się udało, gdyż różnice między najbogatszymi i najbiedniejszymi mieszkańcami Londynu jedynie się pogłębiły), konsolidację pasa zieleni otaczającego miasto (*London’s Green Belt*) oraz budowę, w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od jego centrum, kilku miast-ogrodów (w tym *Basildon*, *Harlow*, *Hemel*, *Hempstead* i *Crawley*). Podjęto także wysiłki zmierzającego do likwidacji londyńskiego „smogu” (ponoć problem ten istniał już w XIV wieku, zaś kulminację osiągnął w 1952, podczas „wielkiego smogu londyńskiego”) oraz oczyszczenia wód Tamizy.

## Występowanie w książkach sir Arthura Conana Doyle'a o Sherlocku Holmesie

Londyn to miasto, w którym mieszkają Sherlock Holmes i Dr Watson . Jako stolica największego imperium na świecie przyciąga dużą liczbę różnych postaci, więc nigdy nie brakuje tu pracy dla wielkiego detektywa.

### Miejsca

* 221B Baker Street
* 3 Lauriston Gardens
* 16 Godolphin Street
* Briony Lodge
* Kościół św. Moniki
* Plac Saxe-Coburg
* Tamiza

### Ważni mieszkańcy

* Sherlock Holmes
* Doktor John H. Watson
* Mary Watson
* Inspektor Lestrade
* Pani Hudson
* Irene Adler

## Występowanie w filmach Guya Ritchiego

Londyn jest głównym miejscem akcji filmu *Sherlock Holmes* z 2009 roku i jako taki zawiera wiele miejsc w mieście, zarówno tych prawdziwych, jak i fikcyjnych. Londyn w tym wcieleniu jawi się jako wiecznie pochmurne i bardzo brudne miasto. Pojawia się również w sequelu z 2011 roku - *Sherlock Holmes: Gra cieni* (choć mniej intensywnie) i jest przedstawiony w podobny sposób, jak w pierwszym filmie.

### Miejsca

* 221B Baker Street

* Cmentarz Brompton
* Cromwell & Griff
* Grand Hotel
* Więzienie Pentonville
* Katedra św. Pawła
* Tower Bridge
* Trafalgar Square
* Pałac Westminsterski

### Ważni mieszkańcy

* Sherlock Holmes
* Dr John Watson
* Mary Watson
* Inspektor Lestrade
* Pani Hudson (James)
* Lord Blackwood
* Lord Coward
* Mycroft Holmes (Fry)
* Irene Adler

## Występowanie w serialu Sherlock (2010)

Londyn jest miastem rodzinnym Sherlocka i Johna oraz jest obszarem, w którym dochodzi do większości przestępstw. Panorama Londynu pojawia się również na ekranie tytułowym serialu.

### Miejsca

* Baker Street:
	+ 221B Baker Street
	+ 221C Baker Street
	+ Mieszkanie pani Hudson (prawdopodobnie 221A Baker Street)
	+ Speedy's Cafe
* New Scotland Yard
* Pałac Buckingham
* Szpital św. Bartłomieja
* Klub Diogenesa
* Shad Sanderson Bank
* Restauracja Angelo
* Hickman Gallery
* Rezydencja Irene Adler
* Janus Cars
* The Lucky Cat
* National Antiquities Museum
* Tower of London
* Piccadilly Circus

### Ważni mieszkańcy

* Sherlock Holmes
* John Watson
* Martha Hudson
* Mary Watson
* Rosamund Mary Watson
* Irene Adler
* Mycroft Holmes

## Występowanie w serialu telewizyjnym Granada

Londyn jest głównym miejscem akcji co najmniej połowy odcinków serialu. Baker Street to najczęściej pojawiająca się londyńska lokalizacja, często widziana w kilku scenach, nawet w opowieściach, które w większości mają miejsce poza Londynem. Dotyczy to zwłaszcza 221B Baker Street, rezydencji Sherlock Holmes, John Watson i ich gospodyni, pani Hudson. W całej serii pojawiają się różne londyńskie lokalizacje, ale słynne zabytki miasta z epoki są często spychane na dalszy plan, a uwaga skupia się bardziej na pojedynczych ulicach, zaułkach i zakamarkach Londynu.

### Lokalizacje

* Baker Street
	+ 221B Baker Street
* Klub Diogenesa