Chú thích Ga Tin Mừng theo Thánh Gioan

## ĐOẠN I.

1. Bài Evan ngày lễ Sinh nhật, lệ III, Juong, I, 1-14. – “Lời” là Ngôi Hai, là con Đức Chúa Lời, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra; Người gọi là “Lời”, tiếng lat. “Verbum”, tiếng grecô “Logos”, tiếng heber, “Memra”, vì Đức Chúa Con bởi trí khôn Đức Chúa Cha mà sinh ra. Vậy như linh hồn ta dúng trí hiểu mà suy biết mình thì chẳng khác gì sinh ra trong trì khôn mình một ảnh tượng chỉ về sự mình suy, chẳng khác nào truyền hình mình vậy. Ảnh tưởng ấy là nhứ “lời” linh hồn, “lời bề trong”, thì gọi là idea là ảnh tưỡng hình thể thiêng liêng, chỉ về sự hiểu ta suy biết. Song le trong linh hồn ảnh tượng ấy, lời ấy chẳng phải là “ngôi” đứng mình, và chẳng phải là bản tính “substantia”, một là “accidens” mà thôi, - Song le trong bản tính Đấng cực cao cực trọng vô cùng, sự thông biết mình, thì lọn lành vô cùng và hóa ra đứng mình bằng ngôi, vì chưng trong bản tính Đức Chúa Lời chẳng có sự gì là tùy tồng, mọi sự là bản tính (substantia), đứng bằng ngôi mà thôi. – Đức Chúa Cha có bản tính Đức Chúa Lời thông minh vô cùng, thượng trí vô cùng, thông biết bản tính Người là sinh ra trong trí khôn vô cùng một ảnh tượng vô cùng, giống như Người, mà ảnh tượng ấy gọi là “Lời” (Verbum), là ảnh tượng Đức Chúa Cha, như lời Kinh thánh, SAP, VII, rằng: “Sự khôn ngoan (cũng là Verbum) là sự sáng soi bởi sự sáng láng vô cùng, là mặt gương sự uy nghi Đức Chúa Lời, chẳng có vết gì, và là ảnh tượng sự lọn lành Người.” – ECCLI, XXIV, 5, Đấng khôn ngoan vô cùng (Verbum), phán rằng: “Tao ra bởi miệng Đấng cao cả, sinh ra trước hết mọi loài: tao làm cho sự sáng chẳng hay tắt mọc trên các tầng lời...... Trong tao có các ơn ăn ở và sự chân thật.” – Vậy bởi vì ở nơi Đức Chúa Lời chẳng có sự gì hay qua hay là tùy tông (accidens), bên là mọi sự đứng bằng ngôi, thì ảnh tượng bởi trí khôn vô cùng Đức Chúa Cha mà sinh ra là Lời, là Ngôi Hai, là con Đức Chúa Cha đã sinh ra từ trước vô cùng. Như lời ông thánh Augustinô suy rằng: “Bởi vì Đức Chúa Cha thông biết vô cùng mà sinh ra ảnh tưỡng trọng bằng mình, cho nên ảnh tượng ấy là “Lời”, là Ngôi Hai, gọi là sự chân thật vô cùng. Đầu trước hết: nghĩa là Ngôi Hai, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra: như chẳng có bao giờ mà chẳng có Đức Chúa Cha, là đấng tự hữu, lọn tốt lọn lành vô cùng, cũng một lẽ ấy chẳng có bao giờ mà chẳng có Đức Chúa Con, là Ngôi Hai, là “Lời”, -- “Lời ở làm một cùng Đức Chúa Lời”, Nghĩa là Ngôi Nhất và Ngôi hai khác nhau về Ngôi, song hợp làm một vuối nhau, vì có một tính là bản tính Đức Chúa Lời, -- “Lời cũng là Đức Chúa Lời” thật, như Đức Chúa Cha vậy,-- Tóm tắt lại, trong câu này, làm chứng rằng: “Lời” là Ngôi Hai, là con Đức Chúa Lời và là Đức Chúa Lời thật, hằng có từ trước vô cùng.

2. Trong câu này nhắc lại “Lời”, nghĩa là Ngôi Hai, là Ngôi riêng, ở làm một cùng Ngôi nhất, song khác bằng Ngôi, vô thủy vô chung

3. Đức Chúa Lời ba Ngôi là mạch cội rễ các loài các vật trên lời dưới đất, Trong kinh thánh quen nói rằng: Đức Chúa Lời, nghĩa là Đức Chúa Cha dùng Đức Chúa

Con mà dựng nên mọi sự: Paov, VIII: SAP, VIII: ECCLI, XXIV, COLOSS I, 16: HEBR, I, 2: EPHES, IV, 6; mà Người dùng Chúa Thánh Thần, là Ngôi ba, mà hoàn thành mọi sự; GEN, 1,2: Ps, XXXII, 6.

4. Ngôi Hai có sự sống bởi Đức Chúa Cha (V, 26), mà là mạch cội rễ sự sáng và sự sống phần hồn phần xác. Ngôi Hai là mạch cội rễ sự sáng phân linh hồn, vì đã ban sự sáng tự nhiên và phân truyền sự Đạo cùng cứu chữa loài người là được rồi.

5. Đức Chúa Lời dựng nên loài người ta, ban sự sáng tự nhiên, là trí khôn, lương tâm, lại ban sự sáng quá tính tự nhiên, là phân truyền sự Đạo, cho loài người ta biết đàng thờ phượng Đức Chúa Lời và được rỗi. Song le loài người ta ngã phạm tội và càng ngày càng theo đàng tội lỗi thì ra tối tăm mù mịt, chẳng mấy kẻ làm tôi Đức Chúa Lời.

6. MATTH, III, 1; MARC, I, 2. Khi đã đến kì Đức Chúa Lời định sai Con một xuống thế làm người, thì Người sai đấng tiền hô, là ông Juong Baptista, để dọn dàng cho Chúa cứu Thế là Ngôi Hai ra đời.

7. Đức Chúa Lời đã sai ông Juong Baptista cho được làm chứng về Chúa cứu Thế cùng giảng dạy cho dân ăn năn lở lại.

8. Ông Juong chẳng phải là Đấng cứu Thế, làm một chứng chỉ vẽ Đấng cứu Thế mà thôi.

9. Chúa cứu Thế là Ngôi Hai ra đời, Người là sự sáng tự hữu, là Đấng khôn ngoan vô cùng, tạo thiên lập địa, dựng nên loài người ta và ban sự sáng quá tính tự nhiên và sự sáng quá tính tự nhiên cho loài người ta; sự sáng tự nhiên là lý chính, lẽ tự nhiên; sự sáng quá tính tự nhiên, là lẽ trong đạo– Revelatio mosaica”; mà rấy Chúa cừu Thế là Ngôi Hai ra đời cáng soi sáng thiên hạ hơn nữa, là ban “Revelatio christiana”. – HEBR I, 1.

10. Ngôi Hai soi sáng trong thế gian, dùng các thánh tổ phụ, các thánh tiên tri mà dạy dỗ thiên hạ, song thiên hạ mê sự tội chẳng khửng nhận biết Người. Dù mà Đức Chúa Lời từ đầu trước hết đã phân truyền sự Đạo cho tổ tông và các thành tổ phụ, chẳng khỏi bao lâu hầu hết cả và thiên hạ tin theo sự giả trá.

11. Ngôi Hai ra đời làm người trong đàn riêng Người là dân Juđêu, song dân ấy chê chối Người. ECCLI, XXIV, 7.

12. Các kẻ tin theo Chúa cứu Thế được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời, làm con cái Đức Chúa Lời, ở bậc quá tính tự nhiên.

13. Sự làm con cái Đức Chúa Lời cùng ở bậc quá tính tự nhiên chẳng phải bởi tính và bởi sức tự nhiên đâu, bên là bởi ơn thành sủng đồ xuống linh hồn khi chịu phép rửa tôi. III, 3, v, v, sau này.

14. Ngôi Hai ra đời làm Người, mặc lấy tính loài người, là linh hồn và xác, cho nên Chúa cứu Thế có hai tính, là tính Đức Chúa Lời (Ngôi Hai), và tính loài người ta hợp thành một ngôi, là Ngôi Hai, là Lời (Verbum). Ở đây chỉ nói đến xác loài người, có ý tỏ ra Ngôi Hai hạ mình xuống là đường nào; song le phải hiểu như các giáo phụ vốn cái nghĩa rằng: là xác đã hợp vuối linh hồn, là lót tính loài người ta. – “Ở cùng chúng ta”: BARUCH, III, 38. Đức Chúa Con lấy sự ở loài người ta làm vui sướng thích chi. –“Chúng ta đã xem thấy sự cả sáng Người v, v,”: nghĩa là lời Đức Chúa Jêsu giảng dạy, việc Người đã làm diêu làm chứng tỏ Người là Con một Đức Chúa Lời và là Đức Chúa Lời thật. MATTH. I, 16; Luc. II, 7.—“Đầy ơn và chân thật”: nghĩa là Đức Chúa Con đã ra đời cho được ban ơn thánh sủng, ơn phù hộ, các nhân đức quá tính tự nhiên, và cho được phân truyền sự Đạo dạy cho ta biết sự chân thật về đấng rỗi linh hồn.

15. “Trước min....... hơn min”: chỉ Chúa cứu Thế hằng có từ trước vô cùng và là Đức Chúa Lời thật.

16. Đức Chúa Jêsu đã lập công trọng vô cùng thì là mạch cội rễ các ơn ta được bởi Người. Ta càng dùng ơn nên thì càng được nhiều ơn khác.

17. Các lễ phép trong Sấm truyền cũ là hình bóng chỉ những sự mầu nhiệm trong Sấm truyền mới; các của lễ và các phép trong Sấm truyền cũ chẳng sinh ơn, một chỉ ơn bởi Đấng cứu Thế mà ra. Còn trong Sấm truyền mới, có những phép cực trọng sinh ơn trong linh hồn ta. HERB. X-XI. Mọi sự trong Sấm truyền cũ chẳng qua là hình bóng chỉ về Sấm truyền mới.

18. I TIM. VI, 16; I JOAN. IV, 12. Chỉ có Đức Chúa Con thâu suốt bản tính Đức Chúa Lời mà tỏ ra nhiều sự mầu nhiệm về Đức Chúa Lời ba Ngôi. Ông Moye và các tiên tri cũng dạy dỗ thiên hạ về Đức Chúa Lời, song các đấng ấy chẳng được xem thấy bản tính Đức Chúa Lời nhãn tiền, vì chỉ có một Đức Chúa Con thông biết bản tính Đức Chúa Lời cho lọn mà thôi.

19. Tòa nhất, cũng gọi là tòa Sanhedrin, sai kẻ thông giáo mà hỏi ông thánh Juong Baptista làm vậy. Người Juđên vốn trông đợi Đấng cứu Thế ra đời, mà bấy giờ các kẻ thông giáo đã biết gần đến nhật kí Đấng cứu Thế ra đời, cho nên có kẻ hồ nghi hoặc Juong Baptista là Chúa cứu Thế chăng?

20. Ông Juong Baptista làm chứng về Đức Chúa Jêsu là Đấng Kirixitô.

21. Ông thánh Juong giống như ông tiên tri Elia, song chẳng phải thật ông Elia. MATTH, XI, 14; XVII, 12; Luc, I, 17. “Đấng tiên tri chăng? bản grecô: “o prophetes”, nghĩa là Đấng tiên tri cả, là Đấng cứu Thế, ĐEUTER, XVIII, 15.

23. Isaia. XL, 3; MATTH, III, 3: MARC. I, 3; Luc, III, 4.

24. MATTH. III, 7.

26. MATTH. III, 11; ACT. APOST. I, 5; XI, 16; XIX, 4. “Mìn dùng nước mà rửa v, v,”, nghĩa là phép ông Juong rửa, chẳng có làm sạch khỏi tội thật, bên là hình

bóng chỉ về sự ăn năn đền tội, mà dọn linh hồn cho được chịu phép rửa tội Đấng cứu Thế sẽ lập.

27. MARC. I, 7; Luc. III, 16.

28. “Bethania”, là nơi bên kia sông Jordanô, trong đất Perea, chẳng phải là làng Bethania gần thành Jerusalem.

29. “Con chiên con Đức Chúa Lời”, là Chúa cứu Thế gọi là “con chiên con Đức Chúa Lời”, vì Người dâng mình làm của tế lễ chuộc tội thiên hạ, ISAIA. III, 6; JEREM. XI, 19.

31. Ông Juong từ thuở còn bé hằng ở trên rừng vắng, cho nên chưa gặp Đức Chúa Jêsu, chưa biết Người nhãn tiền trước khi Người đến cùng mình cho được chịu phép rửa; song dĩ được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng bề trong cho mình biết Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế; cho nên khi Đức Chúa Jêsu đến thì ông Juong xưng mình chẳng đáng làm phép rửa cho Người, là Chúa cứu Thế, là Đấng hằng có từ trước vô cùng. Ông Juong xưng mình là kẻ vâng mệnh Đức Chúa Lời cho được giảng sự ăn năn đền tội, làm phép rửa bởi nước mà dọn dàng cho Người.

32. MATTH. III, 16.

33. Cũng như câu 31 vừa mới cắt nghĩa MARC. I, 10; Luc. III, 22. Bởi ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì ông Juong nhận biết Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế và làm chứng về Người như vậy.

35. Hai đầy tớ ấy là ông Anđrea và ông Juong tông đồ.

39. “Giờ thân”, bản lat, “hora decima”, là giờ 4 ban chiều.

40. MATTH. IV, 18. Ông Anđrea là anh ông Pherô trước gọi là Simon.

41. Nghĩa là chúng ta đã thấy Đấng cứu Thế là Đấng Chúa đã phản hứa trong Sấm truyền cũ và là Đấng thiên hạ đợi trông.

42. “Cepha” hay là “Phêrô”, (Petra, Petrus), nghĩa là “ĐÁ”, Đức Chúa Jêsu đã cải tên ông Simon làm vậy, vì Người có ý đặt ông ấy làm nền Hội thánh. MATTH. XVI, 18.

44. MATTH XI, 21.

45. “Nathanael” cũng là “Bartolomeô”, MATTH. X, 3. Về Đấng cứu Thế đã phản hứa trong Sấm truyền cũ, hãy xem GEN. XLIX, 10; ĐEUTER. XVIII, 18; ISAIA. XI, 10; XLV, 8; JEREM. XXIII, 5; EZECH. XXXVII, 24; DAN. IX, 24.

46. MATTH. II, 23.

47. Ps. XXXI, 2.

48. Đức Chúa Jêsu tỏ ra sự gì mầu nhiệm đã xảy ra nhân dịp ấy trong lòng ông Nathanael, cho nên ông Nathanael nhận biết Người là Đấng thông minh thấu suốt linh hồn người ta và xưng Người là Chúa cứu Thế, con Đức Chúa Lời, cùng là vua Israel thiên hạ đợi trông.

50. Nghĩa là bởi vì Đức Chúa Jêsu tỏ ra sự kín nhiệm trong lòng ông ấy thì ống ấy đã lấy làm lạ, mà dốc lòng tin Đức Chúa Jêsu ngay; phương chỉ khi sẽ xem thấy những phép lạ cả thề Đức Chúa Jêsu sẽ làm thì càng mạnh tin hơn nữa.

51. Những lời này nhắc lại tích GEN. XXVIII, 12, ông Jacob chiêm bao xem thấy bậc thang các thiên thần bằng lên xuống liên. Nghĩa là Đức Chúa Con mở các tầng lời ra, ngự xuống thế, đem ơn phúc lạ cho cả và loài người ta.

## ĐOẠN II

1. Bài Evan ngày lễ cả II sau lễ ba vua, Juong. II, 1-11. MATTH. XII, 40. “Đến ngày thứ ba”, nghĩa là qua khỏi ba ngày từ khi Đức Chúa Jêsu dạy dỗ ông Nathanael.—“Thành Cana” này giữa khoảng cách Nazareth và thành Sepphoris, cách xa thành Tiberia bốn giờ dàng. Kẻ làm tiệc cưới ấy có họ hàng cùng Rất thánh Đức Bà, cho nên mời Đức Chúa Jêsu, Đức Mẹ và các đầy tớ. Đức Chúa Jêsu đi ăn cưới, để làm gương sáng, làm chứng phép vợ chồng tốt lành, đẹp lòng Đức Chúa Lời và sự ăn cưới là sự nên.

2. Các đầy tớ Đức Chúa Jêsu cũng đi đám cưới ấy. Ông Nathanael là người thành Cana. Đây chẳng có nhắc đến ông thánh Joseph, thì có lẽ mà đoán người đã qua đời rồi.

3. Đức Mẹ thưa Đức Chúa Jêsu làm vậy, có ý xin Người làm phép lạ thương giúp người ta.

4. “Tôi vuối bà có dự gì”, là kiều nói hebêrêu, Jos. XXII, 24; JUDIC. XI, 12; II REC. XVI, 10 v, v., nghĩa là mẹ xin làm vậy, song le Con phải xét lẽ khác nữa, là trong mọi sự Con phải vâng theo Thánh ý Cha cả trên lời đã chỉ định mọi sự Con phải làm; cho nên sự làm phép lạ thì chẳng tùy ý Mẹ, cũng chẳng phải tùy ý Con, một tùy ý Cha trên lời đã định. Đức Chúa Jêsu chẳng có từ chối lời Đức Mẹ đã xin bởi lòng thương người ta đâu, Đức Chúa Jêsu một bảo rằng: trong moi việc Người làm phải cứ thì giờ Đức Chúa Cha đã chỉ định. Cho nên Rất thánh Đức Bà bảo người ta rằng: “Người có dạy bay thế nào thì bay hãy làm như vậy”.

6. MATTH. XV, 2; MARC. VII, 3.

8. “Ông ốp tiệc”, cũng gọi là “chủ tiệc”, là kẻ dọn tiệc và coi sóc cai quản mọi sự đang khi ăn tiệc cho có phép tắc chế độ hẳn hoi. ECCLI. XXXII, 1.

10. “Khi khách đã say v, v,”, ấy là kiều nói hebêrêu, nghĩa là khi “đã uống đủ”: chốc ấy mới đặt rượu kém. Ấy là thói quen trong dân ấy thì như vậy.

11. Ấy là phép lạ thứ nhất Đức Chúa Jêsu làm từ khi mới ra giảng Đạo, cho được làm chứng lời Người giảng dạy bởi Đức Chúa Lời mà ra, cho nên buộc thiên hạ phải tin.

12. MATTH. IV, 13; VIII, 14: MARC. I, 29: Luc. IV, 38. “Anh em” Đức Chúa Jêsu là anh em họ Rất thánh Đức Bà

14. MATTH. XXI, 12.

16. ISAIA. LXI, 7; JEREM. VII, 11; ZACH. XIV, 21.

17. Ps. LXVIII, 10.

18. Người Phariseô, các thầy cả và kẻ thông giáo, vốn ban phép cho người ta bán muông sinh làm của tế lễ và dồi chắc tiền trong hành lang đền thờ, thấy Đức Chúa Jêsu xua đuổi những kẻ ấy ra thì thưa Người như làm vậy.

19. Đức Chúa Jêsu phán làm vậy chỉ về phép lạ Người sẽ làm khi đã chịu chết đoạn khỏi ba ngày sống lại. Các kẻ thưa Đức Chúa Jêsu có lòng gian tà, chẳng khứng tin Người, thì Người nói những lời mầu nhiệm như làm vậy.

21. Xác Đức Chúa Jêsu thật là đền thờ Đức Chúa Lời ba Ngôi ngự.

25. Đức Chúa Jêsu là Đấng thông minh vô cùng thâu suốt mọi sự kín nhiệm trong lòng người ta.

## ĐOẠN III

1. Bài Evan ngày lễ tìm thấy câu rút Đức Chúa Jêsu , Juong. III, 1-15, -- Ông Nicođemô là thầy thông giáo sang trọng dân Jeđêu và thuộc về tòa nhất, gọi là tòa Sanhendrin.

2. Ông ấy đã xem thấy những việc cả thề Đức Chúa Jêsu làm thì tin Người là Đấng tiên tri cả (ĐEUT. XVIII, 15), song vì sợ dân thì chưa dám xưng mình là đầy tớ Đức Chúa Jêsu tỏ tưởng, cho nên đến cùng Đức Chúa Jêsu ban đêm.

3. Đức Chúa Jêsu hiểu biết ông Nicođemô có ý xin nhận mình làm đầy tớ Người, cho được thuộc về Hội thánh Người mà được rỗi linh hồn, thì Đức Chúa Jêsu bảo rằng: cho được thuộc về Hội thánh Người cần phải sinh lại, nghĩa là chịu phép rửa tội. nên người mới, bở được ơn thánh sủng, ở bậc quá tính tự nhiên và làm con cái Đức Chúa Lời.

4-5. Ông Nicođemô cứ nghĩa đen, không hiều sự sinh lại ấy là thế nào thì Đức Chúa Jêsu phán tỏ tưởng rằng; cho được thuộc về nước Đức Chúa Lời cần phải chịu phép rửa tội, mới nên con cái Đức Chúa Lời và nên con cái Hội thánh được. Công đồng thành Tridentô, Sess. VII, can, 2, cắt nghĩa lời ấy như vậy. Bởi phép rửa tội ta chịu lấy ơn thánh sống, làm cho linh hồn sạch khỏi tội thật, ở bậc quá tính tự nhiên, là làm con cái Đức Chúa Lời và đáng được hưởng mắt Đức Chúa Lời trên lời.

6. Sự sinh lại làm vậy thì bởi Chúa Thánh Thần đồ ơn thánh sủng xuống linh hồn làm cho ta nên con cái Đức Chúa Lời và làm đền thờ Chúa Thánh Thần.

7-8. Sự sinh lại làm vậy, âu là rất lạ và sự quá sức tự nhiên; song le Đức Chúa Lời làm sự mầu nhiệm ấy cũng như Người làm nhiều sự mầu nhiệm khác trong thế gian này.

10. Lẽ thì Nicođemô, là kẻ thông giáo, hiều biết sự sinh nên người mới là thế nào, vì các tiên tri trong Sấm truyền cũ cũng có lời nói đến sự ấy. ĐEUT. XXX, 6; Ps. I, 12; ISAIA. XLIV, 3; EZECH. XXXVI, 26; JOEL. II, 28.

11. Đức Chúa Jêsu là Đức Chúa Lời thật, là Đấng thông minh vô cùng thật thà vô cùng, Người không sai lầm được và không lừa dối ai được. Song dù người Jeđêu xem thấy những phép lẹ Người làm thì cũng còn nhiều kẻ chằng khứng tin; ấy là sự trải nghịch đường nào. – Kiều nói rằng: sự “TA” thông biết thì “TA” mới nói...... “TA” “làm chứng” v. v. hoặc chỉ về sự mầu nhiệm Đức Chúa Lời ba Ngôi.

12. Nghĩa là tao phán bảo bay về sự xảy ra trong loài người ta, là sự sinh lại, như đã nói trước này, mà bay còn chẳng khứng tin; phương chỉ khi ta phán cùng bay về những sự mầu nhiệm trên lời, sự mầu nhiệm trong bản tính Đức Chúa Lời v. v., thì bay càng không tin.

13. Nghĩa là nếu bay không tin tao thì còn tin ai được nữa; nếu bay không tin Con một Chúa bằng ngự trên lời, thông biết mọi sự mầu nhiệm thì còn ai dạy dỗ bay được ru?

14. Nhưng mà mọi người phải tin Đức Chúa Jêsu, mới được rỗi; cũng như xưa trên rừng khi dân Israel trêu phạm Chúa phải tai vạ con rắn độc cắn mà nhiều người chết thì Chúa truyền ông Moyse treo con rắn đồng, dề ai trông xem con rắn ấy thì được lành đã. NUMER. XXI, 4. Vậy tích ấy là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jêsu treo lên cây thánh giá; ai tin cậy Người mới được rỗi; ai không tin cậy Người thì hư đi mất. Loài người ta phải con rắn độc, là ma quỉ, làm hại (GEN. III, 1; APOC. XII, 9; XX, 2) thì phải nhờ ơn Chúa cứu Thế chịu nạn chịu chết trên cây thánh giá, cứu chuộc cho khỏi tay ma quỉ, mới được rỗi

16. Đức Chúa Lời muốn cho nọi người được rỗi.

17. Con một Đức Chúa Lời chẳng xuống thế cho được đoán phạt thiên hạ, bên là cho thiên hạ được rỗi linh hồn.

18. Hợp như lời trên này I, 12. Đức Chúa Jêsu là Đấng cừu Thế, cần phải nhờ ơn Người mới được sạch khỏi tội và được rỗi; ai không nhận biết Người, không tin Người thì sẽ hư mất đời đời.

19. Đức Chúa Jêsu là sự sáng xuống thế soi cho người ta biết sự lành sự dữ, biết đàng rỗi linh hồn; song le những kẻ tội lỗi thà theo sự tối tăm, là ma quỉ và các việc nó, các đường lối nó, chẳng thà theo Đức Chúa Jêsu dẫn đàng ngay chính cho được lên thiên đàng; vậy tội lỗi và những việc dữ kẻ ấy làm điều sẽ ra lý đoán phạt chúng nó.

20-21. EPH. V, 13. Kẻ dữ mê đàng tội lỗi ghét Đạo thật vì nó chẳng khứng ăn năn sửa mình lại; còn kẻ lành thì vốn mộ mến sự Đạo, vì muốn ăn ở lọn lành cho đẹp lòng Đức Chúa Lời. Bấy nhiêu lời trước này Đức Chúa Jêsu phán bảo ông Nicađemô, mà ông ấy ăn năn lở lại Đạo thật, như VII, 50; XIX, 39 sau này làm chứng tỏ tường

22. Đức Chúa Jêsu rời khỏi thành Jerusalem mà đi giảng dạy và làm phép rửa tội các cỏi xứ Juđea. Các đầy tớ Đức Chúa Jêsu làm phép rửa tội, IV, 2. Phép này chính là phép rửa tội Đức Chúa Jêsu đã lập cho được sạch khỏi tội thật (exopere operato), nên con cái Đức Chúa Lời và nên con cái Hội thánh, như Đức Chúa Jêsu đã dạy trên này, câu 3-5; MATTH. XXVIII, 29. (AUGUST., BEĐA, THOMA, BONAVENTURA), Ông thánh Thomasô dạy rằng. Phép ông Juong rửa là hình bóng chỉ về phép rửa tội Đức Chúa Jêsu đã lập; phép ông Juong giục lòng ăn năn, song phép rửa tội, là phép rửa tội thật.

23. “Salim” nơi gần sông Jordanô, bên trên làng Bethania. I, 28 trên này.

24. MATTH. XIV, 2. Khi Đức Chúa Jêsu đã ra giảng Đạo, ông Juong Baptista vẫn còn giảng khuyên dân và làm phép rửa cho đến khi người phải bỏ vào tù.

25. “Cãi lẽ...... về phép tắm rửa”, nghĩa là về phép ông Juong và phép Đức Chúa Jêsu rửa là thế nào, khác nhau là làm sao, phép nào có sức mạnh hơn, lọn lành hơn.

29. Đức Chúa Jêsu là bạn mầu nhiệm Hội thánh, Ps. XLIV; EPHES. V, 32; còn ông Juong là đầy tớ bạn mầu nhiệm ấy mà thôi.

30. Ông thánh Juong là đấng tiền bỏ Chúa cứu Thế; vậy khi Chúa cứu Thế đã đến thì việc đấng tiền bỏ mãn hạn.

31. Ông Juong xưng mình là “kẻ bởi đất mà ra”, vì người là loài người mà thôi; còn Đức Chúa Jêsu là Con một Đức Chúa Lời bởi trên lời mà xuống, cho được tỏ ra cho ta biết những sự mầu nhiệm trên lời như đã nói trên này. I, 18; III, 12-13.

33. Kẻ tin Đức Chúa Jêsu thì xưng Người là Đấng thật thà vô cùng; về đàng khác, kẻ chẳng tin thì chẳng khác nào chối Đức Chúa Lời vậy.

34. Đức Chúa Cha đã sai Con một xuống thế làm người cho được phán dạy lời Đức Chúa Lời, là Đạo thật. Đức Chúa Jêsu được đầy ơn Chúa Thánh Thần và Chúa Thành Thần ngự trong mình Người. MATTH. III, 16; ISAIA. XI, 2.

35. Đức Chúa Jêsu là Con một Đức Chúa Lời thật, cho nên đã trao mọi sự trong tay Người.

36. Đức Chúa Jêsu là Đức Chúa Lời thật, là mạch cội rễ sự sống vô cùng: ai tin Người thì được bằng sống và được hưởng phúc thanh nhàn đời đời; bằng ai chẳng tin Người thì phải hư mất đời đời, vì chối Đức Chúa Lời.

## ĐOẠN IV

1-3. Các kẻ cả trong dân, nhất là người Phariseô thấy thiên hạ tin phục Đức Chúa Jêsu, theo Người một ngày một đông hơn thì nó càng thêm lòng ghen ghét Người; cho nên Đức Chúa Jêsu lánh khỏi thành Jerusalem và xứ Juđea cùng trầy sang xứ Galilea, vì chưa đến kì Đức Chúa Lời đã chỉ định cho Người nộp mình trong tay kẻ dữ mà chịu nạn chịu chết vì tội thiên hạ

4. Lối tắt từ xứ Juđea sang xứ Galilea đưa qua đất Samaria. Khi người Juđêu lên thành Jerusalem thì hay đi vòng quanh đất Samaria trải qua xứ Perea, vì chê ghét người Samarita. Song Đức Chúa Jêsu có ý tìm dịp mở Đạo trong dân ấy thì trầy đi qua đất Samaria. Thành Samaria xưa là kinh đô nước Israel; khi các vua Assyria phá nước Israel và dày dân nước ấy ở đất Assyria thì đem những dân nước mình đem sang ở đất Samaria và các xứ chung quanh. Đến sau các dân ấy bởi sợ Đức Chúa Lời phạt thì nhập giáo Juđêu, tin sách thánh ông Moyse (Pentateuchus), song cũng một trật vẫn còn thờ lạy tà thần các tổ phụ mình; cho nên nó nửa có đạo thật nửa không. Ấy gốc tích những kẻ quen gọi là “quân Samarita” (Samaritani) thì làm vậy. Người Juđêu vốn chê ghét người Samarita và người Samarita ghét người Juđêu hết sức; hai bên hằng lánh ghét nhau, chẳng có thông đồng thông dụng vuối nhau cách nào sốt. ECCLI. I, 25.

5. Thành Sichar khi trước gọi là Sichem mà rầy gọi là Naplouse (Flavia Neapolis), giữa khoảng núi Garizim và núi Ebal, (GEN. XXXIII, 18; JOSUE. XX, 7; JUDIC. IX, 7, v. v. ), cách xa Jerusalem 18 giờ đàng, mà là nơi đã táng hài cốt ông Joseph và các tổ phụ (Jos. XXIV, 32), trong ruộng đất ông Sichem xưa đã bán cho ông Jacob (GEN. XXXIII, 19) mà ông Jacob lối dề đất ấy cho con mình là Joseph. (GEN. XLVIII, 22

6. Giếng ấy ở trong ruộng đất ông Jacob đã lưu đề cho ông Joseph, mà cứ lời truyền khấu ông Jacob đã khai giếng ấy. – “Là độ giờ ngọ”, nghĩa là độ giờ trưa.

7. “Có một đàn bà đất Samaria”, quê ở thành Sichar củng là Sichem, cách xa thành Samaria (bấy giờ đã cải tên là Sebastê) hai giờ đàng.

10. “Nước sống”, ấy là nước thiêng liêng, nghĩa là ơn Chúa Thánh Thần ban cho. JOEL. III, 18; ZACH. XIV, 8; EZECH. XLVII, 1; APOC. VII, 17; XXI, 6; XXII, 1; Ps. I, 9. Nước thiêng liêng ấy làm cho khỏi tội, làm cho mát mẻ, bồ sức trong linh hồn, chống lả các tính mê, ăn ở lọn lành, làm việc lành phúc đức, làm cho sống về phần linh hồn đời đời.

11. Giếng ông Jacob sâu độ 105 thước, xưa có nước độ 15 thước, song rầy giếng ấy cạn mất.

12. Dân Israel ở đất Samaria xưa là con cháu ông Joseph con ông Jacob; còn dân gọi là “Samaritani”, điều là dân ngụ cư bởi đất Assyria, đời vua Salmanasar, sang ở đất Samaria. Song nó vốn khoe mình là dòng dõi ông Jacob.

13-14. Hễ là của thế gian này thì chẳng có sức mà làm cho loài người ta được no đủ, phỉ lòng phỉ chỉ: song nước thiêng liêng Đức Chúa Jêsu ban, là ơn thánh sủng, thì là mạch cội rễ hằng sống mà làm cho kẻ lành được no đầy no đủ phì lòng phỉ chỉ vô cùng. Hãy xem sau này VII, 37: ISAIA. XLIX, 10; LV, 1; GAL. II, 20; CONC. TRID. SESS. VI, cap, 16.

15. Đàn bà ấy chưa hiểu ý mầu nhiệm nước Đức Chúa Jêsu phản hứa; nó nghĩ là nước lã tự nhiên, thì xin Đức Chúa Jêsu ban nước ấy cho khỏi phải khó nhọc đến kín nước.

16-19. Vậy cho được chịu lấy nước thiêng liêng là ơn thánh sủng cần phải giục lòng ăn năn ghét tội và dốc lòng chừa thật, mà về phần đàn bà ấy là kẻ tội lỗi; cho nên Đức Chúa Jêsu dạy dỗ nó để nó hiểu biết Đấng dạy bảo mình là Chúa cứu Thế mà mình là đứa tội lỗi.

20. Thành Jerusalem là chình nơi Đức Chúa Lời đã chọn cho được xây đền thờ và làm việc tế lễ thờ phượng Chúa. Khi vua Cyrô tha Đạo và cho ông Zorobabel đem dân Juđêu lở về thành Jerusalem mà xây đền thờ lại thì quân Samarita cũng xin thông công; song le dân Juđêu chẳng muốn thông đồng vuối quân ấy vì nó là kẻ thù nghịch và thờ rối. Đến đời ông Nehemia quân Samarita xây đền thờ trên núi Garizim, gần Sichem, mà làm việc thờ phượng ở nơi ấy. Về núi Garizim và núi Ebal, hãy xem ĐEUT. XXVII, 4. Đời Machabeô đã phá đền thờ Garizim, song quân Samarita cũng cứ thờ lạy ở đấy.

21. Cứ lề luật ông thánh Moyse, ĐEUT. XII, 5, trong Sấm truyền cũ chỉ có một nơi nên làm việc tế lễ Chúa. Song khi Chúa cứu Thế ra đời thì sẽ dâng của tế lễ khắp

22. Dân Samarita thờ phượng bậy bạ, vừa thờ phượng Chúa vừa thờ tà thần (IV REG. XVII, 29), dân ấy không tin lời các tiên tri, không biết Đạo thật cho truyền vẹn; Đạo thật và sự rỗi thì bởi dân Juđêu mà ra.

23. Loài người có linh hồn và xác, cho nên phải thờ phượng Đức Chúa Lời bề trong, bề ngoài, phải thờ phượng riêng, thờ phượng chung mới phải lẽ. Song tiên vàn phải có lòng sốt sắng kính mến Chúa bề trong, chẳng phải vậy sự thờ phượng bề ngoài kế như hình bóng hư vô chẳng có ích gì. Các lễ phép Sấm truyền cũ chẳng qua là hình bóng chỉ về những sự mầu nhiệm trong Sấm truyền mới; các lễ phép Sấm truyền cũ thông ơn ex opere aperantis, các phép trọng trong Sấm truyền mới Đức Chúa Jêsu đã lập điều sinh ơn thật sự, ex opere operato. Đức Chúa Jêsu chẳng có dạy người ta phải thờ phượng trong lòng mà thôi đâu, vì sự ấy nghịch lẽ Đạo và nghịch lẽ tự nhiên nữa.

24. II Con. III, 17. Trước tiên phải thờ phượng Đức Chúa Lời trong lòng, tin cậy kính mến Người hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn và hết sức mình; song cũng phải thờ phượng thật bề ngoài vì loài người có xác và linh hồn; cho nên Đức Chúa Jêsu đả lập việc tế lễ và các phép trong Đạo (sacramenta) là những sự mầu nhiệm có dấu bề ngoài mới xứng hợp vuối tính loài người; Đức Chúa Jêsu cũng truyền phải cầu nguyện chung vuối nhau mà thờ phượng Chúa. Đức Chúa Lời chẳng những là coi sóc gìn giữ cai trị loài người ta từng người một, mà lại coi sóc, gìn giữ cai trị người ta trong cửa nhà, trong các làng, các thành, các nước, cho nên phải làm việc thờ phượng Chúa chung trong cửa nhà, trong làng nước, trong các tỉnh thành, các nước thiên hạ, khẩn cầu, tạ ơn, ngượi khen, làm sáng danh Chúa cả trên lời dưới đất, mới lẽ phải.

25. Đàn bà ấy chưa hiểu lời Đức Chúa Jêsu cho lọn, song bà ấy tin Đấng cứu Thế sẽ ra đời cho được dạy dỗ thiên hạ. Quân Samarita chỉ nhận sách Năm-Quyền ông thánh Moyse mà thôi; song ông thánh ấy đã nói tiên tri về Đấng cứu Thế. GEN. XLIX, 10; ĐEUTER, XVIII, 15.

26. Đức Chúa Jêsu xưng mình là Chúa cứu Thế rõ ràng tỏ tường.

29. Người đã tỏ ra cho tôi các tội lỗi tôi đã phạm, thâu suốt những sự kín nhiệm trong lòng tôi; chớ thì Người chẳng phải là Chúa Kirixitô chăng?

30. Dân thành Sichar kéo ra cho được xem Đức Chúa Jêsu và rước Người vào thành và cùng nghe lời Người giảng dạy.

32. Đức Chúa Jêsu hằng lo lắng cho được theo thánh ý Đức Chúa Cha và cứu chữa loài người ta: ấy là của ăn Người vậy.

33. Ông thánh Augustinô suy rằng. Các đầy tớ không hiểu của ăn Đức Chúa Jêsu là dí gì, là gì mà mụ ấy không hiểu nước Đức Chúa Jêsu đã phán, là làm sao.

34. Đây Đức Chúa Jêsu cắt nghĩa câu 32 vừa rồi.

35. MATTH. XI, 37; Luc. X, 2. Mùa gặt lúa có nhật kì, mỗi năm hai kì, từ lúc gieo hạt giống qua khỏi bốn tháng mới đến mùa gặt hái; ấy về mùa phần xác thì làm vậy. Song phần linh hồn thì khác: chốc ấy nhiều khi mùa cấy và mùa gặt liên tiếp nhau; như vừa mới gieo hạt giống tin lành trong lòng đàn bà Samarita kia, mà rầy đã đến màu gặt ngay, vì cũng một trặt khi Đức Chúa Jêsu phán như vậy liều thấy có dân thành Sichar kéo đến đông cho được rước Người vào thành mà nghe lời Người giảng dạy.

36. Đức Chúa Jêsu đã gieo hạt giống thiêng liêng trong đất Samaria và các đầy tớ Người sẽ được gặt; bởi đấy cả Đấng cày cấy cả các thợ gặt điều được vui mừng và thợ gặt được công thưởng.

37-38. Ông Moyse, các thánh tiên tri trong Sấm truyền cũ, lại Đức Chúa Jêsu đã gieo trồng, cày cấy, còn các thánh tông đồ được gặt lúa thiêng liêng. Hãy xem ACT. APOST. VIII, 5, cách mấy năm, ông thánh Philippê, ông thánh Phêrô, ông thánh Juong đã gặt lúa thiêng liêng trong đất Samaria là đường nào!

39-42. Trong dân đất Samaria có nhiều kẻ khởi tiên tin Đức Chúa Jêsu vì lời đàn bà kia làm chứng Đức Chúa Jêsu là Đấng tiên tri thâu suốt mọi sự kín nhiệm trong lòng người ta; song khi nghe lời giảng dạy thì càng tin hơn nữa, mà xưng Đức Chúa Jêsu là Chúa cứu Thế. Dân đất Samaria nguyên vì nghe lời giảng thì đã giục lòng tin; còn dân Juđêu, dù xem thấy các phép là Người làm thì cũng chẳng khứng tin; vì chẳng có lòng ngay thật, hóa ra phụ ơn Đức Chúa Lời.

43-44. Nghĩa là Đức Chúa Jêsu trầy sang xứ Galilea, song chẳng về bản quán, là Nazareth, vì lẽ đã kề trong câu 44. MATTH. XIII, 57; MARC. VI, 4; Luc. IV, 24.

46. Ông quan này (bản lat. Regulus) là quan thuộc về triều đình vua Herođê Antipa cai trị xứ Galilea. – Bài Evan ngày lẽ cả XX sau lẻ hiện xuống. Juong. IV, 46-53.

48. Quan ấy còn yếu đức tin. Lời Đức Chúa Jêsu phán làm vậy phần thì chỉ về ông ấy phần thì chỉ về dân xứ Galilea. – Các phép lạ là những việc có một Đức Chúa Lời làm được mà thôi, mà Đức Chúa Lời làm những việc cả thế ấy cho được làm chứng sự Đạo, cho nên gọi là dấu lạ, nghĩa là dấu chỉ có tay Đức Chúa Lời ở đấy.

50. “Con lai mày sống”, nghĩa là được lành đã. Ấy bởi cha mẹ có lòng tin thì con cái mình mới được nhờ ơn Chúa cứu chữa.

52. “Giờ mùi”, là giờ thứ nhất quá trưa. Thành Cana là nơi Đức Chúa Jêsu đang ở cách xa thành Capharnaum bảy tám giờ đàng.

54. Nghĩa là phép lạ ấy là phép lạ thứ hai Đức Chúa Jêsu đã làm ở thành Cana. Hãy xem II, 11 trên này.

## ĐOẠN V

1. “Đến ngày lễ trong dân Juđêu”, hoặc lễ năm-mươi hay là lễ Purim. ESTH. IX, 24; II MACHAR. XV, 37.

2. Bản grecô rằng: “Gần cửa chiên có một ao, tiếng heberêu gọi là Bethesda v. v.”\_\_ Cứ lời II ESĐR. III, 1; XII, 38, cửa chiên bên mạn dông Jerusalem, gần đền thờ: bên cửa ấy có một ao cũng gọi là “ao chiên”, bởi vì ở đấy quen rửa con chiên và các muông sinh khác dâng làm của tế lễ trong đền thờ. – “Bethsaiđa”, nghĩa là “nhà đánh cá”: bản grecô rằng: “Bethesda. nghĩa là nhà thương, nha cứu chữa”, thì hợp ý hơn. Tứ vì ao ấy có năm lầu hiện chứa các kẻ liệt ở đấy. Ở nơi ấy hãy còn có mạch nước cho đến rầy. Nước giếng ấy thì mặn và ngày nào sáng sớm, từ 3 giờ đến 6 giờ có nước nóng vọt lên, rồi lại thấy tắt đi hầu như cạn mất.

4. Vì vậy chẳng phải bởi sức tự nhiên mà nước ấy chữa được các chứng bệnh như vậy, một bởi phép lạ Chúa làm. Các giáo phụ cũng hợp ý ấy. Đã hay, có mạch nước có sức chữa dần dần chứng nọ tật kia, song chẳng hay chữa được các thứ bệnh, lại chẳng có chữa cho chóng và bỗng không như vậy; còn các chứng bất trị thì sức tự nhiên nước chẳng chữa được đâu. – Cứ ý bóng bảy mầu nhiệm thì các giáo phụ chỉ những lời trước này về phép rửa tội, phép giải tội v. v, chữa các bệnh tật linh hồn.

7. Bởi đấy phải đoán, bất thình lình nước ấy chuyển động, chẳng cứ một thì giờ liên; vì chưng nếu cứ một giờ mãi thì ắt là kẻ liệt ấy cũng liệu được cho có ai đem mình xuống dưới nước cho kịp.

9. MATTH. XII, 1.

10. Về sự giữ ngày sabbatô, các thày thông giáo hằng bày thêm những điều lệ mới lạ trong lề luật không buộc. Như lời Đức Chúa Jêsu nắng trách, chúng nó lấy sự tùy làm chính, lấy sự chính làm tùy, hay gạn lọc con muỗi và nuốt con lạc đà

11. Đấng làm phép lạ là khâm sứ Đức Chúa Lời, truyền những sự đẹp lòng Đức Chúa Lời.

12. Người Phariseo chẳng có xét đến phép lạ Đức Chúa Jêsu đã làm, một xét sự vác giường ngày sabbatô; còn sự chữa kẻ phải chứng bất loại dã ba mươi tám năm thì không hề là gì; ấy trí khôn người ta trải nghịch đường nào!

14. ECCLI. XXXVIII, 15. Cũng có khi bệnh tật là tai vạ Chúa phạt kẻ có tội, hay là bệnh tật bởi sự tội mà sinh ra; như kẻ theo tính mê xác thịt, kẻ hay rượu chè chảy kíp mắc phải bệnh nọ, tật kia.

15. Người ấy có ý làm sáng danh Đức Chúa Jêsu, tạ ơn Đức Chúa Lời thì lên đền thờ: “ non fuit piger in evangelizando quem viderat.” (AUGUST.)

17. Người Phariseo vịn lấy lẽ rằng: Đức Chúa Lời nghỉ trong ngày sabbatô, GEN. II, 2. Song kẻ ấy hiểu sai, vì chưng Đức Chúa Lời hằng sinh nên loài nọ vật kia, lại giữ gìn, coi sóc, cai trị liên liêu, chẳng kì ngày sabbatô bay là ngày khác cũng vậy. Thật Đức Chúa Lời dựng nên lời đất muôn vật trong sáu nhật kí, đoạn không dựng nên loài mới nữa, hóa ra nhật kí thứ bảy kề là hình bóng chỉ ngày sabbatô, mà Đức Chúa Lời truyền loài người ta giữ ngày ấy, thờ phượng Chúa. Giả như có một giây phút nào Đức Chúa Lời không gìn giữ phù hộ thì các loài liền ra hư không tức thì. Nói tắt một lời, như trong Phép cách vật quen nói rằng: Dues est actus purus, bản tính Người vô cùng, chẳng có lúc làm, lúc nghĩ, như loài người ta đâu. Lại bởi ba Ngôi có một bản tính hóa ra một phép cùng một việc làm, vì ở nơi bản tính Đức Chúa Lời mọi sự lọn lành thược về cả ba Ngôi. Việc Đức Chúa Cha làm, Đức Chúa Con cũng làm, Đức Chúa Thành Thần cũng làm nữa.

19. Hợp một ý như đã cắt nghĩa câu 17 vừa rồi. Các việc bản tính Đức Chúa Lời làm, như dựng nên, gìn giữ, cai trị, v. v, thì chung và thuộc về cả ba Ngôi. Còn những việc Đức Chúa Jêsu làm bởi bản tính loài người thì nguyên thuộc về Ngôi Hai ra đời, vì chỉ có Ngôi Hai ra đời làm người; Đức Chúa Cha, Đức Chúa Thánh Thần chẳng chịu nạn, chịu chết. Nói tất rằng; hễ sự lọn lành gì thuộc về bản tính Đức Chúa Lời thì thuộc chung về cả ba Ngôi; còn sự gì thuộc riêng về một Ngôi thì chẳng thuộc chung về cả ba NgôiL như sự làm Cha, sự làm Con v. v, ; lại như sự Ngôi Hai ra đời chuộc tội thiên hạ v. v, điều là những sự riêng thuộc về Ngôi Hai mà thôi.

20. Bởi Đức Chúa Cha đã thông bản tính Đức Chúa Lời thì con Đức Chúa Jêsu, là Đức Chúa Con ra đời, mới có thể làm phép lạ, như đã chữa kẻ liệt ấy; Người sẽ làm những việc cả thề hơn nữa, như làm cho kẻ chết sống lại, làm cho chính mình sống lại, để thiên hạ tin Đạo thánh Người giảng dạy.

21. Đức Chúa Jêsu làm cho người ta sống lại phần hồn phần xác. Hễ ai chịu lấy ơn thánh sủng thì sống lại phần linh hồn. Trong ngày tận thế Đức Chúa Jêsu sẽ khiến hết mọi người sống lại, chẳng kì kẻ lành kẻ dữ: kẻ lành thì sống lại sáng láng vinh hiền; kẻ dữ sống lại tối tăm xấu xa gớm ghiếc. Đoạn mọi người phải chịu phán xét chung.

22. Đức Chúa Cha giao phó sự phán xét loài người ta trong tay Đức Chúa Jêsu, là sự rất xứng hợp, vì Người là Chúa cứu Thế ra đời làm người.

24. Mọi người đều phải chịu phán xét chung, song kẻ tin cậy kính mến Đức Chúa Jêsu chẳng phải đoán phạt, một sẽ được bằng sông trên lời. Còn kẻ chẳng khứng tin thì sẽ chết vô cùng, là phải chịu phạt trong địa ngục đời đời kiếp kiếp.

25. Nghĩa là rầy đã đến nhật kí ai tin Đức Chúa Con ra đời thì ngày tận thế sẽ được sống lại sáng láng và lên thiên đàng.

26. Đức Chúa Con cũng một tính, một phép như Đức Chúa Cha, cho nên Người có quyền phép mà làm cho kẻ chết được sống lại

27. Hợp ý như câu 22 trên này. Đức Chúa Jêsu cầm quyền phán xét bởi vì là Chúa cứu Thế ra đời.

28. Mọi người sẽ sống lại cả thảy. I TUESS. IV, 13.

29. Kẻ lành kẻ dữ điều sẽ sống lại thay thảy: kẻ lành thì sáng láng, kẻ dữ thì tối tăm. Phán xét đoạn, kẻ lành sẽ được thưởng vô cùng, kẻ dữ sẽ phạt đời đời.

30. Mọi sự Đức Chúa Con được thì bởi Đức Chúa Cha mà ra. Đức Chúa Jêsu phán xét và thưởng phạt công bằng, vì Người là Đấng thông minh vô cùng, công bằng vô cùng, như Đức Chúa Cha.

31. Người Juđêu nghe làm vậy thì nghĩ ngẫm rằng: cứ như lời kinh thánh dạy rằng: hễ muốn làm chứng sự gì cho đắc thật thì cần phải có hai hay là ba người làm chứng mới lọn chứng kiến ĐEUTER. XIX, 15. Vậy Đức Chúa Jêsu cho như vậy: song Người bảo chúng nó rằng: chẳng phải một mình Người làm chứng cho mình mà thôi đâu; lại có ông Juong; có những phép lạ Người làm, có Đức Chúa Cha, có Kinh Thánh và ông Moyse điều cũng làm chứng về Người. Cho nên người Juđêu chẳng khứng tin thì ắt là không còn chữa mình được nữa.

32. “Có đấng khác v. v,”, nghĩa là Đức Chúa Lời sai ông tiền hô, là ông Juong, cho được làm chứng về Đức Chúa Jêsu là Chúa cứu Thế.

33. Ông Juong đã làm chứng về Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế thiên hạ đợi trông, I, 10 trên này.

34. Đứa Chúa Jêsu có chứng mạnh hơn ông Juong, song Người nhắc qua chứng ông Juong, vì người Juđêu đã sai kẻ đến hỏi ông ấy về Đấng cứu Thế.

35. Ông Juong giống như ông Elia nóng nảy sốt mến trong lòng, lời người giảng dạy thì giãi sự sáng trước mặt dân. Ông ấy là đèn sáng, Đức Chúa Jêsu là mặt lời, là mạch cội rễ sự sáng.—Người Juđêu tin ông Juong ít lâu, song chẳng bao lâu lại chê bỏ người.

36. Các phép lạ Đức Chúa Jêsu làm điều làm chứng người bởi Đức Chúa Lời mà ra, vì phép lạ là chứng, là ấn tin Đức Chúa Lời.

37. Đức Chúa Cha làm chứng về Đức Chúa Jêsu trong Sấm truyền cũ, soi sáng các đấng thánh nói tiên tri về Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế. Trên núi Sinai Đức Chúa Lời phán truyền lề luật cách uy nghỉ, dan Israel lấy làm sợ kinh khủng trước mặt Đức Chúa Lời. Trong Sấm truyền mới Đức Chúa Cha làm chứng về Đức Chúa Jêsu về Đức Chúa Jêsu khi Người chịu phép ông Juong rửa và trên núi Thabor v. v.

39. Kinh thánh Sấm truyền cũ đầy những hình bóng mầu nhiệm chỉ về Đức Chúa Jêsu; Đức Chúa Jêsu là chuẩn đích Sấm truyền cũ; ai không nhận biết Đức Chúa Jêsu thì chẳng có thể mà hiểu biết lời kinh thánh.

43. Người Juđêu vốn hay bắt bở các tiên tri Đức Chúa Lời đã sai, mà hay tin theo những tiên tri giả, messia giả

46. GEN. III, 15; XXII, 18; ĐEUTER. XVIII, 15.

## ĐOẠN VI

1. MATTH. XIV, 13; MARC. VI, 32; Luc. XI, 10.--- Bài Evan ngày lễ cả IV mùa chay, Juong. VI, 1-15.—Biển Galilea cũng gọi là hồ Genesareth hay hồ Tiberia. Thành Tiberia bên mạn tây-nam biển ấy. Vua Herođê Antipa sửa xây thành ấy, gọi tên nó là Tiberia cho được tôn kính vua thượng vị Tiberiô.

4. Là lễ Pascha thứ hai từ khi Đức Chúa Jêsu ra giảng đạo

6. Đức Chúa Jêsu hỏi làm vậy, để các đầy tớ giục lòng tin cho vững vàng, vì hãy còn yếu đức tin lấm

7. “Hai trăm đồng bạc (đenariô)”, một đồng đenariô giả độ 1 fr

14. “Đấng tiên tri thiên hạ đợi trông”, là Đấng cứu Thế

15. MATTH. XIV, 23; MARC. VI, 46. Đức Chúa Jêsu là vua cả trên lời dưới đất và thiên hạ đều phải suy phục Người; song Người chẳng xuống thế làm người cho được lập nước dưới đất, qui về ý cùng thế gian; bên là cho được lập nước Đức Chúa Lời, là hội thánh giảng tin lành, làm các phép trong Đạo, dẫn dàng cho người ta đến cùng sau biết mình là lên lời, vào nước Đức Chúa Lời ba Ngôi hằng ngự hằng trị đời đời chẳng cùng.

16. Các đầy tớ trầy sang thành Capharnaum, còn Đức Chúa Jêsu thì ở lại đấy một mình mà cầu nguyện.

19. MATTH. XIV, 26.

21. MATTH. XIV, 32; MARC. VI, 51. Khi Đức Chúa Jesu vừa xuống thuyền các đầy tớ giữa biến phi thuyền liền đến thành Capharnaum tức thì.

22-25. Nơi Đức Chúa Jesu làm phép lạ năm cái bánh vừa kể thì ở bên mạn đông biển Galelia. Khi Đức Chúa Jesu cho dân về thì chỉ có một thuyền ở lại đấy, là thuyền các đầy tớ trầy sang thành Capharnaum; cho nên dân thấy Đức Chúa Jesu lở về thành ấy thì lấy làm lạ, chẳng biết Đức Chúa Jesu vượt sang biển là thế nào.

26-27. MATTH. III, 17; XVII, 5. Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế Đức Chúa Cha đã sai xuống thế cho được ban cho loài người ta của thiêng liêng làm cho hằng sống; lẽ thì ai tìm đến cùng Đức Chúa Jesu thì tiên vân ao ước khát khao những của ăn thiêng liêng, là lời Người giảng dạy và ơn thánh sủng, ơn phù hộ. – ‘Cha đã in dấu v. v.’, nghĩa là làm những phép lạ chỉ Người là Đấng cứu Thế Đức Chúa Cha đã sai đến.

29. JOAN. III, 23.

31. EXOD. XVI, 14; NUMBER. XI, 7; PS. LXXVII, 24; SAP. XVI, 20.

32. ‘Manna’ Đức Chúa Lời đã ban trong Sấm truyền cũ chẳng qua là hình bóng ‘Manna’ Đức Chúa Lời ban trong Sấm truyền mới, là bánh bởi trên lời, làm cho người ta được hằng sống thật, là phép Minh thánh Máu thánh Đức Chúa Jesu, như sau này câu 52 sẽ nói tỏ tường.

33. Đức Chúa Jesu là Chúa hằng sống đã xuống thế mà ban sự sống vô cùng cho những kẻ tin phục Người. Đức Chúa Jesu sinh ra ở thành Bethlehem, nghĩa là ‘Nhà bánh’.

34. Người Judeu chưa hiểu ý mầu nhiệm những lời ấy, nó xin bánh thật cũng như đàn bà Samaria đã xin nước, IV, 15 trên này.

35-36. Đức Chúa Jesu thật là bánh hằng sống nởi lời mà xuống cho loài người được hằng sống; song kẻ nào tin Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế Đức Chúa Lời đã sai thì mới được ơn ấy. Người Judeu chẳng được nhờ vì chẳng khứng tin.

44. Nhân đức tin là ơn Đức Chúa Lời ban cho kẻ ngay thật; ai được ơn ấy mới tìm đến cùng Đức Chúa Jesu và sẽ được sống lại và được hằng sống.

45. Kẻ ngay lành vâng nghe lời Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng thì tin theo Đức Chúa Jesu.

46. MATTH. XI, 27. Đức Chúa Cha đã sai Đức Chúa Con cho được dạy dỗ ta.

48. Đức Chúa Jesu mở đàng dần dần cho được giảng về Minh thánh Máu thánh Người. Hãy xem câu 35 trên này. Đức Chúa Jesu là bánh hằng sống bởi lời mà xuống, ai ăn bánh này thì được hằng sống.

52. Bánh ấy là Minh thánh Người. Ai ăn bánh ấy thật mới được sống đời đời.

53-54. Người Judeu lấy lời ấy làm trái nghịch thì Đức Chúa Jesu lại phán dạy tỏ tường: thật, tao bảo thật bay biết, ai không ăn mình tao, không uống máu tao thì chẳng được sống thật.

55. Cũng hợp một ý ấy. Bởi vì người Judeu lấy sự ăn mình Người và uống máu Người làm trái, làm gớm, thì Đức Chúa Jesu càng phán dạy những lời rất mạnh mà buộc nhặt phải ăn mình thánh Người và uống máu thánh Người thật sự. Đức Chúa Jesu phán hứa (câu 52) sau này Người sẽ ban của ăn ấy cho loài người ta. Tóm tắt lại: Đức Chúa Jesu phán hứa rằng sau này sẽ ban của ăn thiêng liêng, làm cho loài người ta được hằng sống; của ăn ấy là Minh thánh Người; mà khi người Judeu chê chối sự ấy thì Đức Chúa Jesu phán truyền hẳn, Minh thánh Người thật là của ăn, Máu thánh Người thật là của uống; ai không ăn Thịt, không uống Máu Người thì chẳng được sự sống thật; bằng ai ăn Thịt Người và uống Máu Người thì sẽ được sự sống thật cả phần hồn lẫn phần xác đời đời. Bởi vì sự mầu nhiệm này hệ trọng dường ấy, thì Đức Chúa Jesu phán những lời, phần thì minh bạch, phần thì mạnh mẽ, lại nói đi nói lại làm vậy, để các đời sau chẳng có hơi lý nào mà chối được, trong Phép Minh thánh chẳng có thật Minh thánh Máu thánh Đức Chúa Jesu. Đức Chúa Jesu phán dạy sự mầu nhiệm này tỏ tường hết sức, hết phép, chẳng còn thề lấy lời nào rõ hơn hay là mạnh hơn được nữa. Trong Hội thánh, từ đời các tông đồ cho đến rầy, các thánh giáo phụ, các đấng thông lẽ đạo, các bốn đạo, điều vốn tin như vậy, và Đức Chúa Lời đã làm nhiều phép lạ làm chứng Phép mầu nghiệm ấy. Ngượi khen, hát mừng tạ ơn Phép mầu nhiệm Minh thánh Máu thánh Đức Chúa Jesu đời đời chẳng cùng. Amen.

56. Bài Evan ngày lễ kính thờ Phép Minh Thánh, JUONG. VI, 56-59.

57. Kẻ chịu lễ nên thì sống động trong Đức Chúa Jesu, và Đức Chúa Jesu sống trong kẻ ấy, thâu suốt kẻ ấy và kết hợp cách kín nhiệm vuối kẻ ấy. Các thánh giáo phụ dùng thí dụ lửa thâu suốt tấm sắt đã nung đỏ mà cắt nghĩa sự mầu nhiệm ấy.

58. Như Đức Chúa Cha thông sự sống cho Đức Chúa Con là thế nào, thì cũng một lẽ ấy Đức Chúa Jesu thông sự sống quá tính tự nhiên trong linh hồn kẻ chịu lấy Người trong Phép Minh thánh.

59. ‘Kẻ ăn bánh này sẽ được sống đời đời’: cứ lời ấy Hội thánh dạy rằng: sự chịu Minh thánh đã đủ cho được chịu lễ, chẳng buộc bốn đạo phải uống Máu thánh, vì chịu lấy lót Đức Chúa Jesu trong hình bánh.

61. Các đầy tớ này là những người Capharnaum đã xem thấy phép lạ năm cái bánh rồi tìm đến cùng Đức Chúa Jesu, nhất là cho được nhờ phần xác, xin Đức Chúa Jesu ban bánh nuôi xác thịt, cũng như xưa đàn bà Samaria xin ban nước giãi khát. Vậy những Capharnaitae ấy nghe Đức Chúa Jesu phán hứa sẽ ban thịt Người làm của ăn và máu Người làm của uống thì nó cứ nghĩa xác thịt mà nghĩ lầm sẽ phân rẽ xác Đức Chúa Jesu, mình đang xem thấy, ra từng tấm từng miếng thịt mà ăn như vậy; về máu Người cũng thế. Ấy là cách quê mùa quân Capharnaitae hiểu những lời Đức Chúa Jesu thì làm vậy.

63. Đức Chúa Jesu bảo nó chớ nghĩ lầm mà vấp phạm như làm vậy; chẳng phải như nó nghĩ đoán, bì chẳng khỏi bao lâu nữa Người sẽ lên lời sáng láng, ngự bên hữu Đức Chúa Cha.

64. Nghĩa là, bay chớ nghĩ lầm tao sẽ phân rẽ xác thịt, bay đang xem thấy, từng tấm từng miếng mà cho bay ăn cùng phân rẽ máu tao mà cho bay uống đâu. Tao sẽ cho bay ăn thịt tao thật và uống máu tao thực; song thịt và máu tao lỡ nên giống như thiêng liêng vậy, bây sẽ ăn uống cách mầu nhiệm lạ lùng; chớ nghĩ sẽ ăn thịt tao từng miếng như khi ăn thịt cho được nuôi xác. Bay sẽ được ăn lót mình tao và uống hết máu tao cách màu nhiệm mà chớ. Trong sự mầu nhiệm này chẳng nên cứ nghũ quan xác thịt, một cử nhân đức tin Đức Chúa Lời Ban cho kẻ có lòng ngay thật muốn làm tôi Người cho lọn. hãy xem Đức Chúa Jesu đã truyền phép Minh thánh là thế nào thì những lời trước này càng minh bạch và càng rõ ràng hơn nữa.

65. Chẳng phải bởi Đức Chúa Jesu thông biết trước mà những kẻ ấy cứng lòng chẳng tin đâu; bèn là bởi những kẻ ấy cố tình chẳng khứng tin thì Chúa từ trước vô cùng đã thông biết như vậy.

66. Hợp một ý như câu 44 trên này. Đức Chúa Lời ban cho mọi người; song có kẻ cố tình phụ ơn ấy mà ra cứng lòng.

70. Hãy xem MATTH. XVI, 15; MARC. VIII, 29; LUC. IX, 20.

71. Ông thánh Phero thưa lại thay mặt mười hai tông đồ, song Đức Chúa Jesu tỏ ra, trong các tông đồ Người đã chọn lấy có một kẻ dữ, theo ma quỉ và sẽ nộp Người.

72. ‘Iscariote’ nghĩa là ‘người quê thành Karioth’.

## ĐOẠN VII

2. ‘Ngày lễ các nhà xếp’, người Judeu mừng lễ ấy trong tháng Tischri (October), đủ một tuần tám ngày, ở trong các nhà xếp, nhà tạm, làm bằng ngành cây xanh tươi cho được nhớ các tổ phụ xưa ở trên rừng, trong các nhà xếp bốn mươi năm.

3. ‘Anh em Đức Chúa Jesu’, là những kẻ có họ hàng cùng Rất thánh Đức Bà. MATTH. XIII, 55.

8. Đức Chúa Jesu cũng toan lên thành Jesrusalem, song chẳng muốn đi tỏ tường, một muốn đi cách kín nhiệm.

13. Chẳng ai dám theo Người hay là xưng khen Người tỏ tường, kẻo phải kẻ cả trong dân bắt bớ.

15. Ở nơi Đức Chúa Jesu tính loài người hợp vuối Ngôi hai bằng ngôi; cho nên linh hồn Đức Chúa Jesu đầy sự thông sáng dư dật từ lúc mới hợp vuối bản tính Đức Chúa Lời, chẳng phải học hành bao giờ sốt làm chi. Đức Chúa Jesu là thày dạy dỗ thiên hạ mà chẳng hề bao giờ có thày nào dạy dỗ Người.

16. Bởi vì Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai ra đời thì lời Người giảng dạy bởi Đức Chúa Lời mà ra, Đạo Người là Đạo Thiên Chúa mọi người phải vâng theo mới được rỗi.

17. Ai có lòng ngay thật mà vâng giữ lời Đức Chúa Jesu, ắt là chẳng khỏi bao lâu kẻ ấy được ơn Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng thì sẽ nhận biết cùng tin vững vàng Đạo thánh Đức Chúa Jesu, bởi Đức Chúa Lời mà ra.

20. Người Phariseo đã nhất định giết Đức Chúa Jesu vì Người làm phép lạ ngày sabbato, không giữ lề luật ông Moyse, V, 18 trên này. Hoặc dân sự chưa biết mưu chước người Phariseo chăng?

21. Đức Chúa Jesu nhắc lại phép là đã kể trên này, V, 8.

22-23. Nghĩa là lề luật không cấm làm phéo cắt bì trong ngày sabbato, cho nên cũng chẳng cấm làm phép lạ chữa kẻ liệt cho lành đã trong ngày sabbato. Lẽ nào cấm làm việc lành phúc đức bao giờ ru? Thật, người Phariseo và các kẻ thông giáo lộn trái các lẽ trong Đạo, lẽ chính thì lấy làm tùy, lẽ tùy tông hay là những sự bày đặt thì lấy làm cần làm chính, nó gan lọn con ruồi và nuốt con lạc đà; chúng nó buộc những điều người ta không thể giữ được và chính mình cũng không noi giữ. Làm như vậy thì dường như phá sự Đạo mà chớ.

26. Kẻ cả trong dân vốn nhất định giết Đức Chúa Jesu, song chẳng làm hại được Người, vì chưa đến thì giờ Đức Chúa Lời đã chỉ định; khi Đức Chúa Jesu phó mình trong tay kẻ dữ thì nó mới giết Người được.

27. Người Judeu nghĩ lầm Đức Chúa Jesu là con ông thánh Joseph.

29. Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra, và đến nhật kì chỉ định thì đã ra đời làm người cho được chuộc tội thiên hạ.

30. Cũng hợp ý như đã cắt nghĩa trên này câu 26. Người Judeu muốn giết Đức Chúa Jesu vì Người xung mình là Con Đức Chúa Lời.

33. Chẳng khỏi bao lâu nữa Đức Chúa Jesu chịu nạn chịu chết và lên lời ngự bên hữu Đức Chúa Cha.

36. Câu 33 Đức Chúa Jesu đã phán rằng: tao lở về cùng Đấng đã sai tao; bởi đấy người Judeu ấy là kẻ chẳng khứng tin Người thì ắt là chẳng hề đến được cùng Người, một hư mất mà chớ.

37-39. Các lễ trọng, như lễ Phase, lễ Năm-mươi, lễ các nhà xếp thì mừng cho đủ bảy ngày, ngày thứ nhất và ngày sau hết mừng lễ trọng thể, kiêng việc xác như ngày sabbato vậy. Tuần lễ các nhà xếp lại thêm một ngày, là ngày thứ tám, quen mừng cách trọng thể hơn nữa. Khi mừng lễ các nhà xếp, ngày nào cũng đi rước nước ở suối Siloe cách trọng thề, đem về đến thánh mà đồ trên bàn thờ; lễ phép ấy là hình bóng chỉ các ơn Chúa đồ xuống cho dân Israel được nhờ; đang khi ấy thì hát lời ISAIA. XII, 3, và thánh vịnh CXIII-CXVII. Đức chúa Jesu hợp ý ấy mà phán hứa nước hằng sống, chỉ các ơn Chúa Thánh Thần sẽ ban cho các đầy tớ Người. ACT. APOST. II, 17; JOEI. II, 28; ISAIA. XLIV, 3; XLVIII, 21; EZECH. XI, 19; XXXVI, 25; XXXIX, 29/ XLVII, 1-12. Kẻ tin Đức Chúa Jesu sẽ được thông công ơn Chúa Thánh Thần cách dư rật. hãy xem IX, 14 trên này. – Khi Đức Chúa Jesu đã làm việc chuộc tội cho lọn mà lên lời đoạn thì sai Đức Chúa Thánh Thần xuống y như lời Người đã phán hứa. JOAN. XIV, 16; XV, 26; ACT. II, 4.

40. ‘Ông này thật là đấng tiên tri’, nghĩa là Chúa cứu Thế thiên hạ đợi trông.

41-42. Kẻ nói làm vậy chưa biết Đức Chúa Jesu sinh ra ở thành Bethlehem, y như lời tiên tri đã nói về Đấng cứu Thế.

46. MATTH. VII, 28.

49. Lời những kẻ ấy nguyền rủa dân thì đồ trên chính mình chốc, vì chúng nó chẳng tin lời ông Moyse đã nói tiên tri về Đức Chúa Jesu.

50. Hãy xem trên này III, 2.

51. DEUTER. XVII, 8; XIX, 15.

52. Lời quân Phariseo thưa lại làm vậy giả dối, vì bà tiên tri Debora, ông tiên tri Jona, Osca và Nahum, điều là người đất Galelia.

## ĐOẠN VIII

1. Núi cây dầu Olivete ở bên mạn đông bắc thành Jerusalem; ở đấy có vườn Gethsemani, là nơi Đức Chúa Jesu hằng đi cầu nguyện ban đêm.

5-6. Cứ LEVIT. XX, 10 và DEUT. XXII, 22, hễ đàn bà nào phạm tội ngoại tình thì phải ném đá chết. – Vậy quân Phariseo biết Đức Chúa jesu muốn cứu chữa kẻ có tội, chẳng muốn cho kẻ có tội chết cùng hư mất, một muốn cho nó ăn năn đền tội và sửa mình lại, thì có ý lựa dịp tố cáo Người phá lề luật ông Moyse ; mà hoặc Đức Chúa Jesu có luận giết đàn bà ấy thì phó ông ấy lại cáo Người ở nơi quân Roma vì lạm quyền, bởi dân Judeu chẳng còn có quyền giết ai. Đức Chúa Jesu xuống thế chẳng phải là cho được làm quan xét luận giết người ta, bèn là cho được cứu chữa mọi người, thì Người chẳng truyền giết đàn bà ấy, một khuyên bảo nó ăn năn sửa mình lại, chớ liều mình phạm tội nữa. – Đức Chúa Jesu chẳng có bệnh chữa đàn bà ấy đâu, song le Người làm chứng những kẻ cáo nó cũng mắc tội như đàn bà ấy đã phạm. Có kẻ đoán rằng Đức Chúa Jesu lấy ngón tay viết tên kẻ có tội ấy xuống đất, để nó hổ thẹn, chẳng dám cáo tội chính mình đã làm.

7. Quân Phariseo và người thông giáo cứ tố cáo đàn bà ấy, thì Đức Chúa Jesu bảo chúng nó rằng : kẻ nào trong bay oan sạch hãy ném đá nó trước hết. DEUTER. XVII, 7.

8-9. Có kẻ đoán Đức Chúa Jesu lại viết thêm tội lỗi những kẻ ấy đã phạm ; cho nên các kẻ ấy thấy vậy thì lấy làm xấu hổ mà lánh di cho khỏi.

10-11. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, Người chê ghét luận phạt sự tội ; song Người thương yêu kẻ có tội, làm cho nó khỏi hư mất đời đời.

12. Trong tuần lễ các nhà xếp người Judeu quen dựng bên đền thờ hai cây đèn cao nằm mươi thước bởi trên núi thánh giãi sáng chung quanh xa lắm, là hình bóng chỉ vể Chúa cứu thế là sự sáng thế gian. ISAIA. II, 2 ; LV, 5 ; LX, 3 ; MICH. IV, 2. Nhân dịp ấy Đức Chúa Jesu xưng mình là Chúa cứu Thế và là sự sáng soi cho thiên hạ biết đàng công chính và được rỗi. Khi Đức Chúa Jesu giáng dạy thì vốn dùng những thí dụ vể sự bóng bảy bề ngoài mà chỉ sự thiêng liêng và sự mầu nhiệm ; như khi Người giảng dạy đàn bà Samaria đến giếng Jacob mức nước thì Người xưng mình là nước hằng sống ; khi Người khuyễn đỗ những kẻ đã ăn năn cái bánh thì Người xing mình là bánh hằng sống bởi trên lời mà xuống ; khi Người giảng khuyên người Judeu mừng lẽ các nhà xếp và đốt cây đèn lớn thì Người xưng mình là sự sáng thật soi cho thiên hạ v. v.

13-14. Đã hay loài người làm chứng cho mình thì lời ấy không dắc thật ; song le Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Lời thông minh vô cùng thật thà vô cùng, cho nên lời Người rất chân thật chẳng sai được.

15. Người Judeu cứ hình dong bề ngoài mà đoán xét về Đức Chúa Jesu ; phần Đức Chúa Jesu là Đấng thâu suốt thân tìm loài người, chẳng cứ hình thể bề ngoài mà phán xét, bèn là cứ sự chân chính mà chớ.

16. Chứng Đức Chúa Jesu làm cho mình hợp như lời Kinh thánh, DEUTER. XIX, 15, vì có Đức Chúa Jesu, lại có Đức Chúa Cha nữa, như các phép lạ Đức Chúa Jesu hằng làm : cho nên có Đức Chúa Lời ba Ngôi làm chứng về Đức Chúa Jesu.

17. DEUTER. XVII, 6 ; XIX, 15.

19. Đức Chúa con giống như ảnh tượng Đức Chúa Cha : ai biết Đức Chúa Con thì cũng biết Đức Chúa Cha. Đức Chúa Jesu đã tỏ ra cho ta nhận biết và tin Đức Chúa Cha.

20. Kho tiền bạc ấy ở nơi lầu hiên trong hành lang đền thờ, nó giống như hòm lớn lao, bên mặt trên có mười ba miệng, kiểu cách như miệng kèn ; kẻ công đức tiền, bạc, vàng thì bỏ nó vào đấy. Tiền nong ấy thì dùng về chi phí trong đền thờ và bố thí cho kẻ khó khăn.

21. Hợp như lời trên này VII, 33-34. Rầy người judeu có dịp tin theo Đức Chúa Jesu, song nó bỏ dịp tốt lành ấy thì sẽ hư mất đời đời, chẳng còn đến được vuối Đức Chúa Jesu nữa.

22. Lời này vừa nói vừa nhạo vừa nói phạm, vì kẻ giết mình thì sa địa ngục.

23. Nghĩa là bay thuộc về thế gian, chẳng hiểu biết những sự trên lời, những sự thiêng liêng v. v.

24. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, ai chẳng khứng tin Người chẳng được rỗi linh hồn.

25. Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Lời thật, là mạch cội rễ mọi sự. APOC. I, 8 ; III, 14 ; COLOSS. I, 18.

26. Đức Chúa Con đồng bản tính và mọi sự lọn lành làm một cùng Đức Chúa Cha, cho nên Đức Chúa Con ra đời, là Đức Chúa Jesu, bằng hợp một ý cùng Đức Chúa Cha. ROM. III, 4.

28. JOAN. III, 14; XII, 32; MATTH. XXVII, 53; LUC. XXIII, 48. Khi Đức Chúa Jesu chịu nạn chịu chết và sống lại đoạn, cũng có nhiều người trong dân Judeu ăn năn lở lại.

31. Kẻ nào vững vàng giữ lời Đức Chúa Jesu phán dạy, mới kể là đầy tớ Đức Chúa Jesu. MATTH. X, 22.

32. Nghĩa là bay càng nhận biết và tin thật lời tao phán dạy thì bay càng thong dong, không còn làm tôi sự tội và ma quỉ nữa.

33. Những kẻ thưa lại làm vậy là những kẻ chẳng tin lời Đức Chúa Jesu, mà lời kẻ ấy nói thì sai tỏ tường, vì dân Israel, là dòng dõi ông Abraham, đã làm tôi trong đất Egypto, đất Assyria, đất Babylon, v. v.

34. Hợp một ý như câu 32 vừa rồi; kẻ mê sự tội thì cũng mê tính xác thịt, làm tôi các tính mê và làm tôi ma quỉ. ROM. VI, 17; VII, 14.

35. Nghĩa là con cái Israel đã bội nghịch cùng Chúa chẳng còn đáng làm con cái Chúa; cho nên Chúa chê chối loại nó ra cũng được, nó chẳng kể là con cháu ông Abraham nữa.

36. Ai được nhờ ơn Con Đức Chúa Lời ra đời mới được khỏi sự tội và nên con cái Đức Chúa Lời; chẳng vậy thì vốn làm tôi tớ sự tội mãi mãi.

37. Phần xác thì người Judeu bởi dòng dõi ông Abraham mà sinh ra, song nó chẳng còn lòng tin như tổ phụ ấy, vì chẳng khứng tin Chúa cứu Thế, một tìm giết Người: nó chẳng nên phô mình là con cháu ông Abraham.

38. Đức Chúa Jesu bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra về Đức Chúa Lời, thì vốn hợp một lòng một ý vuối Đức Chúa Cha. Còn người Judeu thì bởi tại sự tội đã nên con cái ma quỉ, mà bắt chước những việc cha mình.

39-40. Ông Abraham là đấng chính trực hằng vâng giữ lời Đức Chúa Lời cho lọn; còn người Judeu thì chê chối Đấng cứu Thế Đức Chúa Lời đã sai, cho nên chúng nó bắt chước ông Abraham.

41. Người Judeu bắt chước việc ma quỉ làm, nó đồng tình vuối ma quỉ cho được giết Đức Chúa Jesu. – ‘Chúng ta chẳng sinh ra bởi tội ngoại tình’, nghĩa là chúng ta không nhận biết các tà thần, một tin theo Chúa mà thôi. Trong Kinh thánh vốn kể tội thờ lạy tà thần là tội ngoại tình. ISAIA. I, 21; OSEE. I, 2.

42. ‘Vì tao bởi Đức Chúa Lời mà ra và đến’, Đức Chúa Jesu là Con thật Đức Chúa Cha, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra; nếu người Judeu là con cái Đức Chúa Lời, ắt là cũng kính mến Đức Chúa Jesu.

43. Ai làm con cái Đức Chúa Lời thì nhận biết lời Đức Chúa Lời, hóa ra cũng nhận biết lời Đức Chúa Con.

44. ‘Bay bởi cha bay là ma quỉ v. v.’, vì chúng nó học đòi những việc ma quỉ ; ‘muốn làm những sự cha bay ưa thích’, là chống cưỡng và giết Đấng Đức Chúa Lời đã sai cho được cứu chữa thiên hạ. – ‘Nó là kẻ giết người v. v.’, ma quỉ đã dỗ dành bà Eva phạm tội, bởi đấy sự tội nhập vào thế gian và bởi tội ấy thì có chết mà ra. GEN. II, 17; ROM. V. 12. SAP. II, 24. – Ma quỉ đã giết ông Adam thứ nhất; còn người Judeu thì toan giết Adam thứ hai, là Đức Chúa Jesu. – ‘Chẳng đứng vững trong sự chân thật’, ma quỉ đã theo tính kiêu ngạo muốn lên bằng Đức Chúa Lời, chẳng khứng suy phục Chúa cao cả, nó dối trá mình và lừa dối nhiều thiên thần, lừa dối tổ tông và hằng lừa dối loài người ta; nó là kẻ lừa dối trước hết, hóa ra gọi nó là cha sự gian dối; nó lừa dối bà Eva rằng: mình ăn quả Chúa cấm thì nên bằng Đức Chúa Lời.

45. Đức Chúa Jesu là Đấng chân thật vô cùng; song người Judeu theo ma quỉ chẳng muốn tin theo sự chân thật.

46. Bài Evan ngày lễ cả chịu nạn, JUONG. VIII, 46-59. – Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai ra đời, có tính loài người hợp làm một cùng tính Đức Chúa Lời; cho nên chẳng những không mắc phải sự tội bao giờ, mà lại không có thể phạm tội được. LUC. I, 35; HEBR. VII, 26.

47. ‘Ai bởi Đức Chúa Lời v. v.’: Kẻ lành được ơn thánh sủng thì làm con cái Đức Chúa Lời; bằng kẻ nào chẳng được ơn thánh sủng thì làm con cái ma quỉ. Ai làm con cái Đức Chúa Lời muốn vâng lời Đức Chúa Lời; bằng ai làm con cái ma quỉ thì ưa thích nghe lời ma quỉ.

50. Kẻ dè duôi Đức Chúa Jesu sẽ phải lý đoán Đức Chúa Lời oán phạt nặng nề.

51. Kẻ tin theo Đức Chúa Jesu sẽ được hằng sống đời đời. Hãy xem V, 24 trên này.

53. Các việc Đức Chúa Jesu làm điều làm chứng Người là Đức Chúa Lời thật; song người Judeu bưng mắt lại, chẳng khứng nhận biết Người.

56. Ông Abraham và các tố phụ hằng đợi trông Đấng cứu Thế Đức Chúa Lời đã phán hứa trong Sấm truyền cũ. Khi Đức Chúa Jesu sinh ra thì Đức Chúa Lời tỏ ra sự vui mừng ấy cho các tố phụ trong limbo, mà các đấng ấy lấy tin lành ấy làm mừng rỡ.

58. Đức Chúa Jesu là Đấng tự hữu, trước sau vô cùng.

59. Đức Chúa Jesu ra khỏi chúng nó khi chưa đến thì giờ Đức Chúa Lời đã định thì quân Judeu chẳng làm hại được Người.

## ĐOẠN IX

1. Gần đền thờ hằng có những kẻ bệnh tật quen ngồi ở đấy cho được ăn mày ăn xin; vậy có một ngày kia, là ngày Sabbato, Đức Chúa Jesu và các đầy tớ đi qua trước cửa đền thờ thì gặp thấy một người mù từ mới sinh.

2. Vậy những khốn khó thế gian này điều bởi tội tổ tông truyền mà ra; vả lại xét về các bệnh tật mà người ta mắc phải thì cũng có nhiều chứng bởi tội riêng người ta phạm, hay là bởi tội cha mẹ mình mà ra. Có kẻ phải bệnh tật bởi theo tính xác thịt, rượu chè v. v.; có kẻ lây phải bệnh bởi cha mẹ đã có tật; lại có kẻ phải tật nguyền từ mới sinh bởi tại cha mẹ ăn ở buông tuông theo những tính mê v. v. – Cho nên các tông đồ thưa Đức Chúa Jesu rằng: đứa ấy phải mù từ mới sinh, có phải bởi tại tội cha mẹ, hay là bởi tội riêng nó hoặc là vì những tội lỗi Đức Chúa Lời đã thông biết trước khi nó chưa sinh ra chăng? – Thật sự, cũng có khi Đức Chúa Lời, bởi lòng nhân từ, cất ai về cho khỏi các dịp tội lỗi; song le chẳng hề bao giờ Chúa ra hình phạt oán lả tội lỗi khi người ta chưa phạm những tội ấy.

3. Nghĩa là đứa ấy sinh ra mù như vậy bởi cách cớ tự nhiên, chẳng phải bởi sự tội, mà rầy Đức Chúa Jesu chữa nó đã, để làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm chứng Người bởi Đức Chúa Lời mà đến cứu chữa thiên hạ. Vậy khi thấy ai ốm đau bệnh tật thì không nên vội đoán xét bởi tại sự tội mà kẻ ấy phải khốn như vậy, vì cứ sự thường là đoán xét dông dài vô cớ.

4. Nghĩa là đang khi Đức Chúa Jesu còn ở đời này thì Người làm những việc cả thế trước mặt thiên hạ nhãn tiền, để thiên hạ tin phục Người. – Ta hãy làm việc lành phúc đức đang khi còn sống; chết đoạn không còn lập công được nữa. PROV. VI; ECCLI. IX, 10.

5. Phép lạ Đức Chúa Jesu làm chữa kẻ tối mặt là hình bóng chỉ sự sáng thiêng liêng Đức Chúa Jesu soi cho thiên hạ. Đức Chúa Jesu vốn là sự sáng teh61 gian mãi mãi; song đang khi còn sống ở đời này thì Người làm những phép lạ làm chứng sự ấy rõ ràng nhãn tiền.

6-7. Ấy là phép lạ tỏ tường, vì sự xức bùn vào con mắt và sự rửa mắt bằng nước lã chẳng có sức gì mà chữa được kẻ mù đâu. Đức Chúa Jesu làm những việc bề ngoài mà chỉ ơn Người thương người ta, cũng như Người đã lấy những dấu bề ngoài mà lập các phép trọng, để thông ơn xuống linh hồn. – Suối Siloe ở bên núi đền thờ. ISAIA. VIII, 6; II ESD. III, 15. Nước suối Siloe là hình bóng chỉ ơn phúc bởi Đấng cứu Thế mà ra, như đã cắt nghĩa VII, 38 trên này. – ‘Kẻ chịu sai’, ấy là lời chỉ về Chúa cứu Thế, là Đấng thiên hạ đợi trông, gọi là ‘Missus’ hay là ‘Messia’.

13-14. Cứ những thói lệ người Phariseo thì chẳng nên làm việc thế ấy trong ngày sabbato; cho nên người ta đem đứa ấy đến trước mặt quân Pharisei, là kẻ cả trong dân.

18. Người Phariseo càng tra xét phép lạ này cho kĩ lưỡng thì càng làm sáng danh Đức Chúa Jesu.

30. Quân Phariseo bởi lòng ghen ghét Đức Chúa Jesu đã ra tối tăm cứng lòng là dường nào! Dù mà chúng nó xem thấy phép lạ, là việc chỉ có một Chúa cao cả làm được, thì nó cố tình bưng mắt lại chẳng khứng tin.

31. Nếu kẻ có tội giục lòng ăn năn lở lại mà kêu cầu cùng Chúa thì Chúa đủ nghe, song chẳng có lẽ nào Đức Chúa Lời đoái thương những kẻ cứng lòng cứng cổ phụ ơn Chúa tỏ tường. ISAIA. LIX, 1; PROV. XXVIII, 9; MAL. II, 2; ECCLI. XV, 20.

34.Quân Phariseo loại nó ra phạt vạ dứt phép thông công. Hãy xem câu 22 trước này.

35. Ai giục lòng tin, mới được nhờ ơn Chúa cứu Thế.

39. Kẻ tin Đức Chúa jesu thì nên khôn sáng; còn kẻ cậy mình cẳng khứng tin thì ra mê muội tối tăm mà chớ.

## ĐOẠN X

1. Đoạn này nối vuối Đoạn trước: quân Phariseo xưng mình là kẻ chăn chiên; chúng nó là kẻ chăn chiên giả. Nhân dịp ấy Đức Chúa Jesu phán thí dụ này, xưng mình là Đấng chăn chiên lành. Trong thí dụ này: chuồng chiên là Hội thánh, Đấng chăn chiên là Đức Chúa Jesu và các đấng làm thay mặt Người. Cửa vào Hội thánh cũng là Đức Chúa Jesu, bởi vì phải tin phục Đức Chúa Jesu mới đến cùng Đức Chúa Lời được, mới vào Hội thánh được. Đoàn chiên là những kẻ tin theo Đức Chúa Jesu. Các kẻ chăn chiên giả là những tướng rối đạo và các thày cả hư nết làm cho con chiên lạc đàng cùng hư mất; kẻ ấy giết con chiên.

2. Các kẻ chăn chiên chẳng cứ Đức Chúa Jesu mà vào chuồng chiên,, một tự mình lẻn vào, thì Đức Chúa Lời không nhận chúng nó.

3. “Kẻ canh cửa”, là Chúa Thánh Thần, là Đấng ban ơn cho người ta nên con chiên Đức Chúa Jesu mà được vào Hội thánh. – ‘Con chiên nghe tiếng người’, nghĩa là những kẻ thuộc về Hội thánh điều vâng theo các đấng coi sóc mình. – ‘Người gọi chiên mình đích danh’, nghĩa là đấng cầm quyền coi sóc cai quản phải biết con chiên mình kĩ càng cho được làm ơn ích cho nó. – ‘Đưa đi chăn’, nghĩa là dưỡng nuôi phần linh hồn, dạy dỗ, coi sóc, dẫn đàng, làm các phép trong Đạo, để các con chiên mình được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời.

4. Đấng chăn chiên phải làm gương sáng cho con chiên mình bắt chước; người phải gìn giữ, che chở con chiên cho khỏi mọi sự dữ và được nơi chăn thả tốt lành màu mỡ.

7. ‘Tao là cữa v. v.’, nghĩa là phải tin phục Đức Chúa Jesu mới vào Hội thánh được.

8. ‘Bao nhiêu kẻ đã đến v. v.’, lời ấy chỉ các tiên tri giả và các kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Jesu tự mình dấy lên mà dạy dân, Chúa không sai, chúng nó bày đặt những điều trái nghịch, như quân Phariseo và các thày thông giáo.

9. Kẻ tin theo Đức Chúa Jesu không phải lầm lạc, bèn là được của nuôi linh hồn và được rỗi.

10. Các kẻ chăn chiên giả chỉ tìm ích riêng mình, làm cho con chiên hư hoại. Đức Chúa Jesu đã đến cứu chữa con chiên, Người ban ơn cho con chiên được sống phần linh hồn ở đời này và được hằng sống ở đời sau vô cùng.

11. Đức Chúa Jesu là Đấng chăn chiên lành. ISAIA. XL, 11; EZECH. XXXIV, 23; XXXVII, 24; ZACH. XI, 4; Người đã phó mình chết cho được cứu chữa con chiên. – Bài Evan ngày lễ cả II sau lễ Phục Sinh, JOAN. X, 11-16.

12. ‘Đứa chăn thuê’, là kẻ chăn chiên cho được tìm ích lợi phần xác. Kẻ ấy chẳng thương con chiên trong lúc gian nan, khi phải ma quỉ và kẻ dữ khuấy khuất thì nó trốn bỏ con chiên.

15. MATTH. XI, 27; LUC. X, 22.

16. Đừng kể các con chiên nhà Israel, lại có những con chiên trong dân thiên hạ Đức Chúa Jesu sẽ gọi vào Hội thánh, Đức Chúa Jesu cũng đã phó sự sống mình cho được cứu chữa những con chiên ấy. PS. LXXXVI; ISAIA. II, 1; XLIX, 51.

17. ISAIA. LIII, 7. Đức Chúa Jesu phó mình chết vì con chiên, song chết đoạn Người lấy phpe1 tắc vô cùng mà sống lại.

22. Gốc tích khánh thánh như thế này: vua Antiocho Epiphane làm cho đền ra ô uế, đặt những bàn thờ rối và tượng tà thần v. v. cho nên khi ông Juda Machabeo đã thắng trận quân binh Syria và rửa sạch đền thờ cho khỏi mọi giống ô uế thì người lập lễ này mà khánh thành đền thờ cùng truyền cho dân Judeu giữ như vậy, hằng năm, tháng Casleu (December) mừng lễ ấy dù một tuần bảy ngày. Hãy xem I MACH. IV, 22; II MACH. X, 5.

23. ‘Lầu hiên vua Salomon’, ở hành lang kẻ ngoại; khi quân binh Babylon xưa thiêu hủy đền thờ cũ thì lầu hiên này không phải phá, bởi đấy gọi là lầu hiên vua Salomon.

24. Những kẻ ấy đã cố tình chẳng khứng tin Đức Chúa Jesu, cho nên lời nó nói làm vậy gian dối tỏ tường.

25. Đã nhiều lần Đức Chúa Jesu xưng mình là Đấng cứu Thế; vả lại các phép lạ Người làm điều làm chứng Người bởi Đức Chúa Lời mà ra.

26. Những kẻ ấy gian dối, không chịu lấy ơn Đức Chúa Lời ban cho, chẳng khứng tin theo Đức Chúa Jesu, không muốn làm con chiên Người.

27. Con chiên Đức Chúa Jesu là những kẻ sẵn lòng tin theo cùng vâng lời Người.

28. Đức Chúa Jesu che chở bênh vực con chiên ở đời này và cho nó hưởng phúc thanh nhàn đời sau vô cùng.

29. Đức Chúa Cha đã thông bản tính Đức Chúa Lời cho Đức Chúa Con, Đức Chúa Cha Đức Chúa Con phép tắc vô cùng, chẳng có lẽ nào con chiên theo Chúa phải hư mất.

30. Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con khác nhau về Ngôi, sonh có một tính một phép, vì chỉ có một Đức Chúa Lời mà thôi.

31. Đức Chúa Jesu xưng mình là Con Đức Chúa Lời và là Đức Chúa Lời thật thì người Judeu kể là nói phạm cùng toan ném đá giết Người.

32. Nghĩa là Đức Chúa Cha đã sai Đức Chúa Con ra đời cho được cứu loài người ta, mà Người đã làm nhiều việc cả thể làm chứng Người là Chúa cứu Thế.

34-36. Trong Kinh thánh, PS. LXXXI, 6, gọi các quan xét là chúa thần, vì các đấng ấy cầm quyền thay mặt Đức Chúa Lời. Vậy Kinh thánh, là lời Đức Chúa Lời, không hay sai lầm, gọi các quan xét ấy là chúa thần và là con Đức Chúa Lời, mà không kể là nói phạm: có lẽ nào Chúa cứu Thế là Đấng Đức Chúa Cha đã sai xuống thế, xưng mình là Con Đức Chúa Lời, mà còn trách là nói phạm hay sao?

37-38. Các phép lạ Đức Chúa Jesu làm điều làm chứng Người đồng bản tính Đức Chúa Lời làm một cùng Đức Chúa Cha; Đức Chúa Cha. Đức Chúa Con thông một bản tính, cho nên Đức Chúa Cha ở trong Đức Chúa Con và Đức Chúa Con ở trong Đức Chúa Cha.

40. Nơi ấy gọi là Bethania bên kia sông Jordano. Hãy xem I, 28; III, 23 trên này. Đức Chúa Jesu lánh khỏi quân Judeu vì chưa đến kì Người đã định phó mình trong tay kẻ dữ.

41-42. Những kẻ ấy thấy lời ông Juong đã làm chứng về Đức Chúa Jesu ứng nghiệm thật thì tin Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

## ĐOẠN XI

1. Làng Bethania nảy ở bên núi cây dầu, gần thành Jersalem, và là quê hương ông Lazaro và hai chị người là bà Martha và bà Maria Magdalena. Cứ lời ông thánh Epiphanio, khi ông Lazaro đã sống lại đoạn thì còn sống ba mươi năm nữa cùng trầy sang đất Galelia làm một vuối hai chị mình và giảng Đạo ở thành Massilia.

2. Hãy xem sau này XII, 1; MATTH. XXVI, 6; MARC. XIV, 13.

4. ‘Phán cùng kẻ ấy’, nghĩa là cùng những kẻ đem tin cho Đức Chúa Jesu. – ‘Chẳng đến nỗi chết’, nghĩa là chẳng chết lâu dài -; vì nhân dịp ấy Đức Chúa Jesu làm phép lạ cả thể, làm sáng danh Đức Chúa Lời cùng làm sáng danh Đức Chúa Jesu nữa, làm chứng Người là Đấng cứu Thế.

6. Đức Chúa Jesu trì hoãn làm vậy, phần thì cho được thử lòng bà Martha và bà Maria, phần thì cho người ta biết tỏ tường ông Lazaro đã chết thật mà phép lạ Đức Chúa Jesu càng làm sáng ra.

7. Đức Chúa Jesu đang ở xứ Perea, bên kia là bên mạn đông sông Jordano, toan trầy sang xứ Judea, bên này, là mạn sông ấy.

8. Nhắc đến câu 31 đoạn X trên này.

9. Nghĩa là như Đức Chúa Lời đã chỉ định nhật kì cho loài người ta ở đời này mà ban ơn soi sáng phù hộ cho kẻ làm việc bậc mình trong kì ấy; cũng một lẽ ấy Đức Chúa Lời đã chỉ định thì giờ cho Đức Chúa Jesu làm việc cứu chữa thiên hạ, mà trong ngày ấy Chúa phù hộ gìn giữ, chẳng để ai làm hại Người được.

10. Ai bỏ qua hư không thì giờ Đức Chúa Lời đã ban ở đời này, chẳng làm việc bậc mình y như Chúa đã chỉ định, thì chẳng còn được nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ mà lập công nữa.

11. Ông Lazaro đã chết thật; Đức Chúa Jesu gọi là ngủ vì Người có ý làm cho sống lại; vả lại thật, sự chết là sự ngủ vậy, vì ngày sau mọi người sẽ sống lại.

15. Nếu Đức Chúa Jesu, là Chúa sự sống, ở Bethania ắt là ông Lazaro chẳng chết; Đức Chúa Jesu để ông ấy chết cho được làm phép lạ cả thế cho các đầy tớ Người càng thêm lòng tin.

16. ‘Thoma’, nghĩa là ‘kẻ sinh đôi’. Ông ấy phần thì có tính hay nghi, phần thì có lòng kính mến Đức Chúa Jesu lắm, cho nên nói như vậy vì nghĩ rằng, Đức Chúa Jesu lở về xứ Judea, thì chẳng có lẽ nào Người thoát khỏi tay các kẻ thù đang đồng mưu giết Người.

18. MATTH. XXI, 17.

19. Có nhiều người Judeu ở thành Jerusalem đến thăm lo cho được yên ủi hai chị em trong dịp khốn khó ấy.

20. LUC. X, 38 cũng hợp ý câu này mà chỉ tính khí hai chị em ấy khác nhau là thế nào.

24. LUC. XIV, 14.

25. Đức Chúa Jesu là Chúa hằng sống, ai tin Người thì sẽ được hằng sống đời đời.

26. Ai tin Đức Chúa Jesu ở đời này thì không phải chết đời đời, vì được sống phần linh hồn ở đời này và được hằng sống và sống lại đời sau. Kẻ lành qua khỏi đời này liền được hưởng phúc trên lời ngay tức thì.

27. Bà Martha tin thật Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời ra đời làm người cho được chuộc tội thiên hạ cùng tin những lời Người phán dạy.

33. Đức Chúa Jesu đã mặc lấy tính loài người và các tình ý thuộc về tính loài người, chỉ trừ một sự tội mà thôi; cho nên Đức Chúa Jesu biết sự vui, sự buồn v. v.; song le ở nơi Đức Chúa Jesu thất tình ở trong quyền Người. Hãy xem TOM. V, p. 257.

49. Về Caipha, hãy xem MATTH. XXVI, 3. Quân Roma cũng như xưa các vua Syria, đặt các thày cả thượng phẩm và lại cách chức mặc ý mình.

50. Lời ấy có ý mầu nhiệm chỉ về Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế Đức Chúa Lời đã sai xuống thế cho được chuộc tội cho thiên hạ. Song ông Caipha không hiểu ý mầu nhiệm lời ấy, một cứ ý nghĩa đen mà thôi.

51. Cũng có khi Đức Chúa Lời dùng thày cả thượng phẩm mà nói trên tri; hãy xem EXOD. IV, 15; I REG. XXII, 10; II REG. II, 10; V. 19.

52. Đức Chúa Jesu chẳng những là cứu chuộc dân Judeu mà thôi, mà lại cứu chữa hết cả và loài người ta, ai muốn nhờ ơn Người thì được rỗi.

53. MATTH. XXVI, 4.

54. Thành Ephrem, cũng gọi là Ephraim, ở gần thành Bethel, trong xứ Judea.

55. Các kẻ phải ô uế, hoặc bởi bệnh tật hay là bởi mắc tội gì thì phải chịu phép rửa sạch, mới nên mừng lễ trọng hay là ăn lễ chiên Pascha. Ai chẳng giữ sự ấy thì lại mắc vạ. NUM. IX, 9; II PARAL. XXX, 17.

## ĐOẠN XII

1-2. MATTH. XXVI, 6; MARC. XIV, 3 cũng kể tích bà Maria xức dầu Đức Chúa Jesu trong dịp này. Còn tích kể trong Evan LUCA. VII, 36 bà Maria Magdalena xức dầu Đức Chúa Jesu trong nhà ông Phariseo tên là Simon thì xảy ra trong dịp khác. – Cứ lời ông thánh Mattheo và ông thánh Marco, tiệc yến này thì đã dọn trong nhà ông Simon, gọi là tật phong, là kẻ Đức Chúa jesu đã chữa trước và là thân thích vuối ông Lazaro cùng hai chị em Martha và Maria. Ông Lazaro cũng ngồi ăn; bà Martha hầu hạ; đang khi ăn tiệc bà Maria đến xức chân Đức Chúa Jesu.

3. Hãy xem MATTH. XXVI, 6 và MARC. XIV, 3; LUC. VII, 36.

5. 300 đồng ‘denario’ giá độ 300 fr.

6. Juda, con Simon quê thành Karioth, cầm giữ tiền bạc cùng đức cho Đức Chúa Jesu, để nuôi đầy tớ và giảng Đạo.

7. Ý mầu nhiệm việc ấy chỉ về sự liệm xác Đức Chúa Jesu.

12. MATTH. XXI, 1; MARC. XI, 1; LUC. XIX, 29.

13. MATTH. XXI, 9. ‘Hosanna’, nghĩa là ‘Chúa hãy cứu chữa’.

14. ZACH. IX, 9; MATTH. XXI, 7; MARC. XI, 7; LUC. XIX, 35.

15. MATTH. XXI, 5.

25. MATTH. X, 39; XVI, 25; MARC. VIII, 35; LUC. IX, 24; XVII, 33.

26. Ai thông công sự thương khó Đức Chúa Jesu ở đời này sẽ được thông công sự cả sáng Đức Chúa Jesu đời sau.

28. Khi Đức Chúa Jesu giảng Đạo và khi Người chịu nạn chịu chết vốn làm sáng danh Đức Chúa Cha.

31. Bài evan ngày lễ kính thánh giá, JOAN, XII, 31-36. – Đức Chúa Jesu chuộc tội thiên hạ đoạn thì người ta thoát khỏi tay ma quỉ, không còn làm tôi nó. Từ khi tổ tông loài người vâng theo lời ma quỉ cám dỗ thì cả và loài người ta thuộc về ma quỉ, song khi Đức Chúa Jesu, là Đấng cứu thế, là Adam thứ hai, đã chuộc lấy loài người, đền về sự tội, thì loài người lại được thong dong.

32. Đức Chúa Jesu dâng mình làm của lễ trên cây thánh giá, lập công đền tội, thì mọi người thoát khỏi tay ma quỉ mà nhờ ơn Chúa cứu Thế có thể nên con cái Đức Chúa Lời được.

33. Đức Chúa Jesu phán làm vậy thì chỉ Người sẽ chịu nạn chịu chết trên cây thánh giá.

34. “Con người”, là Đức Chúa Con ra đời làm người, là Đấng cứu Thế. Người Judeu vốn nghĩ rằng; Đấng cứu Thế ra đời cách uy nghi, lập nước vinh hiền cả sáng đời đời. PS. CIX, 4; EZECH. XXXVII, 25; DAN. VII, 14. Thật sự Đức Chúa Con ra đời cho được gánh lấy tội lỗi thiên hạ, chịu nạn chịu chết chuộc tội, rồi mới được vinh hiền cả sáng vô cùng.

35. Đức Chúa Jesu là sự sáng soi cho thế gian; ai chẳng tin theo Người thò phải sự tối tăm, lạc đàng công chính, chẳng biết đàng rỗi linh hồn.

36. ‘Con cái sự sáng’, nghĩa là con cái Đức Chúa Lời. I JOAN. I, 5.

37. Người Judeu đã được xem thấy những việc cả thế Đức Chúa Jesu làm mà chẳng khứng tin theo Người, bởi đấy phụ ơn Đức Chúa Lời mà ra tối tăm cứng lòng. Chẳng phải vì Đức Chúa Lời thông biết trước mà chúng nó ra tối tăm cứng lòng; bèn là vì nó cố tình phụ ơn Đức Chúa Lời thì Đức Chúa Lời thông biết trước và phán tiên tri làm vậy. Chúng nó ra cứng lòng vì nó chẳng muốn tin; nó hư mất đi bởi tại tội mình mà chớ.

38. ISAIA. LIII, 1. Nghĩa là Đức Chúa Lời sai các tiên tri, các tông đồ, đi giảng dạy dân Israel, song dân ấy chẳng khứng tin. – ‘Cánh tay Chúa v. v.’, nghĩa là các việc cả thể Chúa đã làm thì người Judeu cũng chẳng xem sao.

39. ‘Chúng ní chẳng tin được’, bởi vì nó phụ ơn Đức Chúa Lời, chẳng muốn tin, hóa ra tối tăm cứng lòng.

40. ISAIA. VI, 9. Đức Chúa Lời để chúng nó ra tối tăm, vì nó cố tình phụ ơn Chúa. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi, và ban cho mọi người được những ơn xứng hợp: song loài người ta phải chịu lấy ơn Đức Chúa Lời ban và làm việc lành phúc đức; y như lời ông thnah1 Augustino.

41. ISAIA. VI, 1.

45. Bởi vì Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Con, đồng một bản tính vuối Đức Chúa Cha.

46. Hãy xem I, 5; VIII, 12; XII, 35 trên này.

47. Đấng cứu Thế ngự xuống thế gian này hai kì: kì thứ nhất cho được giảng Đạo và chuộc tội thiên hạ; kì thứ hai mới đến phán xét chung thiên hạ, mặc đòi việc lành dữ người ta đã làm. Ai vâng giữ Đạo Đức Chúa Jesu giảng truyền thì sẽ được rỗi; bằng ai chẳng vâng giữ thì sẽ phải đoán phạt.

50. Ai tin lời Đức Chúa Lời phán truyền, vâng giữ Đạo Đức Chúa Lời cho lọn thì sẽ được rỗi linh hồn cùng hằng sống đời đời.

## ĐOẠN XIII

1. MATTH. XXVI, 2; MARC. XIV, 1; LUC. XXII, 1. – ‘Trước ngày lễ Pascha’ là ngày 14 tháng Nisan,, chiều tối khi người Judeu quen ăn thịt chiên Phase. – ‘Người thương yêu các kẻ ấy cho đến cùng’, nghĩa là khi trước Đức Chúa Jesu đã tỏ ra lòng thương yêu các đầy tớ Người. Song rầy Người toan phó mình làm của nuôi linh hồn trong phép Minh thánh Máu thánh, thì Người càng tỏ ra lòng thương yêu vô cùng, vì phó lót mình cho các đầy tớ, linh hồn và xác, tính Đức Chúa Lời và tính loài người.

2. “Ăn bữa tối đoạn’, nghĩa là khi đã ăn mừng lễ Phase đoạn, trước khi lập phép Minh thánh thì Đức Chúa Jesu rửa chân cho các đầy tớ.

3. Đức Chúa Jesu là Đấng cao trọng vô cùng chẳng nề hạ mình xuống mà rửa chân cho các đầy tớ, để làm gương sáng cho các đầy tớ bắt chước, giữ lòng khiêm nhường thương yêu nhau.

4. “Cởi áo mình ra, lấy khăn gai thắt lưng’, như đầy tớ rửa chân cho chúa mình vậy. Khi làm việc thì quen bỏ áo ngoài ra.

6. Đức Chúa jesu rửa chân cho ông thánh Phero trước hết vì ông ấy làm đầu tông đồ.

7. Sau này, câu 12-15, Đức Chúa Jesu cắt nghĩa ý mầu nhiệm việc Người toan làm, rửa chân cho các đầy tớ.

8. Ông thánh Phero biết Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời hằng sống, mà Người còn hạ mình xuống, rửa chân cho mình thì ông Phero lấy sự ấy làm quá lắm. Song Đức Chúa Jesu bảo ông ấy phải vâng lời chịu rửa mình thanh sạch thì mới được thông công sự cả sáng Đức Chúa Jesu trên lời.

12-15. Dù ai ở bậc trọng thế nào mặc lòng, phải doi sáng Đức Chúa Jesu đã làm, giữ lòng khiêm nhường và thương yêu an hem. Hằng năm, chính ngày Đức Chúa Jesu rửa chân cho các đầy tớ, là ngày thứ năm trước ngày chịu nạn, Hội thánh làm lễ phép này nhắc lại việc Đức Chúa Jesu đã làm.

16. MATTH. X, 24; LUC. VI, 40.

17. Hễ ai tin cùng vâng làm thì có phúc.

18. Cứ chữ đen lời Kinh thánh, PS. XL, 10 thì chỉ về vua thánh David và Achitophel; song ý mầu nhiệm chỉ về Đức Chúa Jesu và kẻ nộp Người, là Juda. Vua David là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jesu; Achitophel (II REG. XV, 31) là hình bóng chỉ về Juda.

19. Đức Chúa Lời từ trước vô cùng thông biết những sự dữ loài người ta bởi tính thong dong mà làm; Đức Chúa Lời để kẻ dữ làm sự dữ, song le Người lo liệu cho có những sự lành bởi đấy mà ra, như lời ông thánh Bảo Lộc dạy.

20. Câu này nối lại vuối câu 17 trên này.

23. Đầy tớ ấy là ông Juong. Đời ấy trong dân Israel, dân Persia, dân Greco, dân Roma, có thói quen kẻ ăn tiệc yến thì nằm nghiêng giựa vào cánh tay trái trên giường sập đặt chung quanh bàn tiệc. Cho nên ông Juong ở bên tay mặt Đức Chúa Jesu dễ giựa vào lòng Đức Chúa Jesu được.

24. Ông thánh Phero ngồi bên tay trái Đức Chúa Jesu, hóa ra gần ông Juong.

25-26. Ông Juong nói nhỏ tiếng, các đầy tớ khác không nghe được. Đức Chúa Jesu lả lời thì cũng nói nhỏ tiếng.

31-32. Đức Chúa Jesu dâng mình làm của tế lễ trên thánh giá thì làm sáng danh Đức Chúa Cha; Đức Chúa Cha cũng làm những phép lạ làm sáng danh Đức Chúa Jesu và làm cho Người sống lại sáng láng.

33. Hãy xem trước này VII, 34; VIII, 21.

34. Hãy xem sau này XV, 12; MATTH. XII, 39. Trong Sấm truyền cũ cũng có lời bảo phải thương yêu kẻ khác bằng mình vậy. LEVIT. XIX, 18; song le so sánh sự thương yêu nhau trong Sấm truyền cũ vuối sự thương yêu nhau trong Sấm truyền mới thì kém xa lắm, cho nên gọi là điều răn mới thật. Hãy xem MATTH. V, 21; I JOAN. II; 8; III, 16.

36. ‘Rầy mày chẳng theo tao được v. v.’, nghĩa là rầy tao toan phó mình chịu nạn chịu chết đoạn sẽ lên lời; rầy mày chưa theo được, song le đến sau mày cũng sẽ theo tao nữa. Vậy khi ông thánh Phero giảng Đạo cùng lập tòa ở thành Roma và cai trị Hội thánh độ hai mươi lăm năm thì người chịu tử vì Đạo ở thành Roma, phải đóng danh ngược vào thập giá mà theo Đức Chúa Jesu lên lời, y như lời đã phán hứa.

38. MATTH. XXVI, 33; MARC. XIV, 30; LUC. XXII, 34.

## ĐOẠN XIV

1. Đoạn XIII, 33 vừa rồi Đức Chúa Jesu tỏ ra cho các đầy tớ biết, chẳng khỏi bao lâu nữa Người sẽ lìa bỏ thế gian lở về cùng Đức Chúa Cha; bởi đấy các đấng ấy sẽ lo buồn phiền não. Cho nên Đức Chúa Jesu yên ủi, giục lòng tin cậy vững vàng vì sẽ được nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức và được nhờ Đức Chúa Jesu che chở gìn giữ. Ai tin cậy kính mến Đức Chúa Jesu thì chẳng còn lẽ nào mà lo sợ.

2. Nước thiên đàng là nhà Đức Chúa Lời ngự mà thưởng các kẻ làm con cái Người. Cho được vào nước thiên đàng phải nhờ công nghiệp Đức Chúa Jesu và lập công. Ta nhờ ơn Đức Chúa Jesu và lập công ngần nào thì sẽ được phần thưởng ngần ấy.

3. Đến ngày sau Đức Chúa Jesu sẽ cất kẻ lành lên lời hưởng phần phúc Người đã sắm để cho; bấy giờ sẽ được hưởng mặt Đức Chúa Jesu đời đời.

4. Đức Chúa Jesu lở về cùng Đức Chúa Cha, mà ai vâng theo Đức Chúa Jesu cũng sẽ được lên thiên đàng, hưởng phúc vô cùng.

6. Đức Chúa jesu là Đàng lối dẫn đưa lên lời, Người là sự sáng, ai theo Người chẳng lầm lạc; Đức Chúa Jesu là Đấng chân thật vô cùng; ai theo Người thì được sự sống thật ở đời này vì được ơn thánh sủng; và đời sau được hằng sống trên lời, là được phúc thanh nhàn vô cùng. Đức Chúa Jesu đã lập Hội thánh cho được dẫn đàng công chính, giảng dạy sự chân thật và làm các phép trong Đạo mà ta được sống phần linh hồn. Ai theo Hội thánh thì theo Đức Chúa Jesu và sẽ được rỗi. Ai chẳng theo Hội thánh thì cũng chẳng theo Đức Chúa Jesu, hóa ra chẳng được rỗi.

7-9. Đức Chúa Cha, Đức Chúa Con và Đức Chúa Thánh Thần cũng một tính một phép: cho nên ai biết Đức Chúa Cha thì cũng biết Đức Chúa Con; và ai biết Đức Chúa Con thì cũng biết Đức Chúa Cha và Đức Chúa Thành Thần nữa.

10-11. Cũng vì một lẽ ấy ba Ngôi thâu suốt nhau. Các việc bởi bản tính Đức Chúa Lời mà ra điều thuộc về cả ba Ngôi. Như thí dụ, dựng nên, gìn giữ, cai trị lời đất muôn vật. Các sự lọn lành tùy theo bản tính thì cũng chuộc chung về cả ba Ngôi, như sự thông minh, sự khôn ngoan, sự công bằng, sự lòng lành v. v. Cho nên Đạo Đức Chúa Jesu phán truyền là Đạo thánh Đức Chúa Lời ba Ngôi, là mệnh lệnh Đức Chúa Lời ba Ngôi truyền cho loài người ta phải vâng giữ. Các việc cả thế Đức Chúa Jesu đã lấy phép tắc vô cùng mà làm thì Đức Chúa Cha và Đức Chúa Thánh Thần cũng thông công mà làm, vì ba Ngôi đồng bản tính và quyền phép. Song le những việc Đức Chúa Jesu làm bởi tính loài người, như sự Đức Chúa Jesu sinh ra trong hang đá, sự chịu nạn chịu chết, sự sống lại, lên lời v. v., ấy là những sự riêng thuộc về Đức Chúa Con ra đời, vì có một Ngôi Hai ra đời làm người mà thôi; Đức Chúa Cha, Đức Chúa Thánh Thần chẳng mặc lấy tính loài người và chẳng chuộc tội cho thiên hạ; bèn là có một Ngôi Hai ra đời mà làm những việc ấy mà chớ.

12. Nếu người Judeu chẳng khứng tin lời Đức Chúa Jesu xưng mình là Con một Đức Chúa Lời và Chúa cứu Thế thì nó hãy tin vì những phép lạ Đức Chúa Jesu và các đầy tớ Người làm; các phép lạ ấy điều làm chứng Người bởi đức Chúa Lời mà ra.

13. MATTH. VII, 7; XXI, 22; MARC. XI, 24; lại sau này XV, 16; XVI, 23.

16. ‘Đấng yên ủi khác’, nghĩa là Đức Chúa Thánh Thần. ‘Paraclitus’, nghĩa là ‘Đấng bầu chữa, yên ủi’.

18-19. Sống lại đoạn Đức Chúa Jesu hiện ra cùng các đầy tớ và dạy dỗ yên ủi các đấng ấy và ban Đức Chúa Thánh Thần.

20. Đức Chúa Cha, Đức Chúa Con thông công một bản tính, cho nên Đức Chúa Con ở trong Đức Chúa Cha, và Đức Chúa Cha ở trong Đức Chúa Con. Kẻ có đạo thật là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jesu; những kẻ ấy sống động trong Đức Chúa Jesu và Đức Chúa Jesu sống trong những kẻ ấy. Hãy xem TOM. I, p. 305.

21. Kẻ nào vâng giữ các điều Đức Chúa Jesu truyền thì Đức Chúa Jesu ngự trong lòng kẻ ấy, ban ơn soi sáng và cho kẻ ấy hưởng mặt Người đời sau vô cùng.

22. Ông Juda này gọi là Thaddeo và là kẻ thân thích cùng Đức mẹ.

23. Kẻ lành là đền thờ Đức Chúa Lời ba Ngôi ngự. Bài Evan ngày lễ Đức Chúa Thánh Thần hiện xuống, JUONG. XIV, 23-31.

27. Chỉ có Đức Chúa Lời làm được cho ta bằng yên; trong thế gian chẳng có sự gì làm được cho ta phỉ lòng phỉ chí, như lời ông thánh Augustino suy.

28. Đức Chúa jesu toan chịu nạn chịu chết vì tội thiên hạ; chịu chết đoạn được sống lại lên lời và được cả sáng về tính loài người ta. Các đầy tớ phải vui mừng vì những sự ấy, bởi vì Đức Chúa Cha trọng hơn Đức Chúa Jesu về đàng tính loài người.

29. Đức Chúa Jesu năng phán tiên tri về những sự thương khó Người, để khi những sự ấy xảy ra thì các đầy tớ vững lòng chẳng vấp phạm.

30. Gần đến thì giờ Đức Chúa Jesu toan nộp mình trong tay kẻ dữ, theo thánh ý Đức Chúa Cha đã chỉ định cho được chuộc tội thiên hạ.

## ĐOẠN XV

1. Trong Sấm truyền cũ Đức Chúa Lời đã so sánh dân Israel vuối vườn nho và cây nho. ISAIA. V, 1; JEREM, II, 21; EZECH. XV, 1; XIX, 10. Đức Chúa Jesu xưng mình là cây nho và gọi cho các đầy tớ là ngành, bởi vì các ơn ta được mà làm cho ta sống động phần linh hồn và làm việc lành phúc đức thì điều bởi Đức Chúa Jesu mà ra cả thảy. Đức Chúa Jesu là Đầu, và kẻ lánh là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jesu. JOAN. I, 16; ROM. XII, 4; I COR. XII, 12; EPH. I, 22; COL. I, 18; GAL. II, 20. Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jesu; ai không thuộc về Hội thánh thì kể là chết phần linh hồn, chẳng sinh ra hoa quả thiêng liêng được và hư mất đi đời đời. Hãy xem TOM. 1 p.305.

2. Nghĩa là, dù mà có ai đã có lòng tin cùng chịu phép rửa tội mà thuộc về Đức Chúa Jesu, nếu chẳng sinh hoa quả thiêng liêng, là việc lành phúc đức, thì chẳng được rỗi, một sẽ phải loại ra, cũng như ngành hợp vuối cây mà chẳng sinh ra hoa quả thì phải chặt bỏ đi, vì là ngành vô ích.

3. Kẻ nào vâng nghe lời Đức Chúa Jesu đã truyền và chịu các phép trong Đạo Đức Chúa Jesu đã lập thì sẽ được sạch khỏi tội cùng được rỗi.

4. Việc rỗi linh hồn và mọi sự qui về việc ấy điều là quá tính, quá sức tự nhiên; phải nhờ ơn Đức Chúa Jesu soi sáng giúp sức cho mới làm được bấy nhiêu việc ấy; còn nguyên sức tự nhiên thì chẳng đủ.

5. Nghĩa là, nếu chẳng nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho thì chẳng ai làm được việc lành phúc đức cho đáng công thưởng trên lời.

6. MATTH. XIII, 40. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, hễ ai chẳng thuộc về Người trong Hội thánh thì sẽ hư mất đi đời đời.

7. Ai hợp làm một cùng Đức Chúa Jesu mà cầu xin sự gì nhân danh Người và tin vững vàng thì sẽ được ấy.

8. Đầy tớ Đức Chúa Jesu phải làm việc lành phúc đức mà làm sáng danh Đức Chúa Lời.

9. Phải kính mến Đức Chúa Jesu bởi vì Người đã thương yêu ta trước hết.

10. Kẻ có lòng kính mến Đức Chúa Jesu, vâng giữ các điều răn Người, cũng như Người đã vâng mệnh lệnh Đức Chúa Cha và kính mến Đức Chúa Cha cho lọn.

11. Ai có lòng kính mến và giữ các điều răn thì được sự bằng yên ở đời này và được phúc thanh nhàn đời sau vô cùng.

12. Phải thương yêu an hem vì Đức Chúa Lời mà hễ ai kính mến Đức Chúa Lời thì cũng thương yêu an hem.

13. Đức Chúa Jesu đã phó mình chịu nạn chịu chết mà tỏ ra lòng thương yêu ta như vậy.

16. MATTH. XXVIII, 19.

17. I JOAN. III, 11; IV, 7.

18-19. ‘Thế gian’, nghĩa là những kẻ ở thế gian này mà thù nghịch cùng Đức Chúa Lời và lấy những sự thế gian này dường như cùng sau hết mình; mọi sự trong thế gian điều là sự mê tính xác thịt, tính tham lam và tính kiêu ngạo. Thế gian ghen ghét những kẻ kính mến Đức Chúa Lời và làm con cái Đức Chúa Lời.

20. MATTH. X, 24; I JOAN. II, 23.

24. Hãy xem trên này X, 37.

25. PS. LXVIII, 5.

26. Đức Chúa Thánh Thần là Ngôi thứ ba, bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra. – Bài Evan ngày lễ cả sau lễ Đức Chúa Jesu lên lời, JUONG. XV, 26 – XVI, 4.

## ĐOẠN XVI

1. Đức Chúa Jesu nói tiên tri cho các đầy tớ biết mình sẽ phải chịu sự khốn khó bắt bớ vì Đức Chúa Jesu và Đạo Thánh Người, kẻ thấy mình phải sự gian nan thì ngã lòng trông cậy.

2. “Sẽ loại bay ra v. v.”, quân Phariseo và các thày thông giáo phạt vạ dứt phép thông công những kẻ tin theo Đức Chúa Jesu. – “Hễ ai giết bay thì tưởng v. v.”: hãy xem ACT. APOST. VI, 12; VII, 56; VIII, 1.

3. Ở thế gian này kẻ dữ bắt bớ kẻ lành vì những kẻ ấy ghét Đức Chúa Lời và ghét sự Đạo; trong cách ăn nói chỉ muốn theo ý riêng cho thích chí, nó chẳng khứng suy phục Đức Chúa Lời.

4-5. Hợp một ý như câu 1 trên này. – Bài Evan ngày lễ cả IV sau lễ Phục Sinh, JUONG. XVI, 5-14.

7. ACT. APOST. II, 4. Khi Đức Chúa Jesu đã sống lại và lên lời đoạn thì Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mới sai Đức Chúa Thánh Thần ngự xuống linh hồn kẻ tin Đức Chúa Jesu.

9. Kẻ chẳng khứng tin Đức Chúa Jesu ắt là chẳng có lẽ nào mà chữa mình được, vì đã có lời các thánh tông đồ và lời Hội thánh, nhờ ơn Đức Chúa Thánh Thần, mà giảng Đạo trong cả và thế gian.

10. Nghĩa là, bởi các việc Đức Chúa Thánh Thần hằng làm trong Hội thánh thì đã tỏ ra Đức Chúa Jesu là Đấng công chính, là Chúa cả trên lời dưới đất; dù mà con mắt xác thịt xem chẳng thấy mặc lòng, song Người hằng ngự trong Hội thánh phù hộ, gìn giữ, che chở y như Người đã phán hứa.

11. Các việc Đức Chúa Thánh Thần làm trong Hội thánh điều làm chứng Đức Chúa Jesu đã thắng trận ma quỉ và phá các việc nó; ma quỉ chỉ còn làm hại được những kẻ tình nguyện theo nó. Như lời ông thánh Augustino suy rằng: ma quỉ giống như con chó Đức Chúa Jesu đã xích vào cột; nó sủa được, song chẳng cắn phải ai được, đừng kể kẻ liều mình mắc phải lời tới nó mà chớ.

12. Khi được nhờ ơn Chúa Thánh Thần mở lòng, các tông đồ mới hiểu được những sự ấy.

13. Đức Chúa Thánh Thần đồng bản tính vuối Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con, hóa ra thông minh vô cùng, cũng như Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con. Người bằng ngự trong Hội thánh, mình dạy dỗ mọi sự chân thật; cho nên Hội thánh không sai lầm được. – “Nghe thế nào v. v.”, nghĩa là Đức Chúa Thánh Thần là Đấng bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra đã chịu lấy mọi sự chân thật thế nào, thì lại thông ra như vậy, vì Đạo thánh Đức Chúa Lời bởi cả ba Ngôi phán truyền.

14. Đức Chúa Thánh Thần bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra: vì lẽ ấy Đức Chúa Jesu phán rằng: Người chịu lấy ở nơi tao, vì chưng bản tính và mọi sự lọn lành Đức Chúa Lời ở nơi Đức Chúa Thánh Thần, bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra.

15. Đức Chúa Con bởi ĐỨc Chúa Cha mà sinh ra; Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con thông công một bản tính, chỉ khác nhau về Ngôi mà thôi. Đức Chúa Thánh Thần bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con thành một căn nguyên cội rễ chung mà ra.

16. Hãy xem XIV, 19 trên này. Câu này nghĩa là chẳng khỏi bao lâu nữa Đức Chúa Jesu chịu chết và sống lại đoạn thì lên lời ngự bên hữu Đức Chúa Cha, các đầy tớ chẳng còn hay xem thấy Người nhãn tiền. Song le khi Người đã lở về cùng Đức Chúa Cha, chẳng khỏi bao lâu, các đầy tớ sẽ được chịu lấy Chúa Thánh Thần Người sẽ sai, thì sẽ xem thấy Người cách thiêng liêng trong Đức Chúa Thánh Thần; vì chưng ai xem thấy Chúa Thánh Thần thì cũng xem thấy Người. – Bài Evan ngày lễ cả III sau lễ Phục Sinh, JUONG. XVI, 16-22.

20. Khi Đức Chúa Jesu lìa khỏi thế gian và lên lời, các đầy tớ điều lo buồn phiền não, song khi đã chịu lấy Đấng yên ủi, là Chúa Thánh Thần, thì liền lở nên vui mừng.

21-22. Như đàn bà phải chịu những sự đau đớn mới sinh con mà được vui mừng; cũng một lẽ ấy khi các tông đồ đã chịu lấy Chúa Thánh Thần mà lở nên như người mới đoạn được sự vui mừng cho lọn. Các kẻ giúp việc Đức Chúa Lời, giảng tin lành cũng vậy. Phải vất vả khó nhọc đau đớn mới sinh được con cái thiêng liêng, là làm cho người ta lở nên con cái Đức Chúa Lời, đoạn mới được sự vui mừng. Hợp như lời thánh vịnh, CXXV, 5, rằng: “Kẻ chảy nước mắt khi gieo giống, sẽ vui mừng khi gặt. Lúc gieo hạt, vừa khóc vừa đi; khi lở về gánh bó lúa, mừng rỡ khoái lạc”.

23. Bài Evan ngày lễ cả V sau lễ Phục Sinh, JUONG. XVI, 23-30. – Khi các đầy tớ Đức Chúa Jesu chịu lấy Chúa Thánh Thần đoạn thì lở nên người mới, Đức Chúa Jesu sống trong mình kẻ ấy, cho nên hễ cầu xin sự gì vì công nghiệp Đức Chúa Jesu thì Đức Chúa Cha liền đủ nghe mà ban sự ấy. – Lấy tên Đức Chúa Jesu mà cầu xin, nghĩa là cầu xin vì công nghiệp Người. MATTH. VII, 7; XXI, 22; MARC. XI, 24; LUC. XI, 9; JAC. I, 5.

24. Bấy lâu trước này Đức Chúa Jesu vuối các đầy tớ thì các đấng ấy quen cầu xin cùng Người; song rầy Đức Chúa Jesu lên lời thì phải khấn cầu cùng Đức Chúa Cha, vì công nghiệp Đức Chúa Jesu. Nhân vì sự ấy Hội thánh vốn cầu nguyện như làm vậy: là nhân danh Đức Chúa Jesu và vì công nghiệp Người.

25. Khi các tông đồ chịu lấy Đức Chúa Thánh Thần đoạn thì mới suy hiểu những sự mầu nhiệm Đức Chúa Jesu đã phán dạy cùng mình. Dù mà những lời Đức Chúa Jesu phán làm vậy rõ ràng mặc lòng: song các đấng ấy không suy hiếu vì hãy còn tối tăm trong trí khôn; cho nên Đức Chúa Jesu sai Đức Chúa Thánh Thần ngự xuống soi sáng dạy dỗ các đấng ấy.

26. Câu này hợp một ý như câu 23 vừa rồi: nghĩa là khi các tông đồ chịu lấy Đức Chúa Thánh Thần mà nên như người mới, Đức Chúa Jesu sống trong mình kẻ ấy, hễ cầu xin sự gì cùng Đức Chúa Cha, vì công nghiệp Đức Chúa Jesu thì Đức Chúa Cha liền đủ nghe, chẳng cần Đức Chúa Jesu phải cầu xin riêng cho các đấng ấy nữa. Chẳng khác gì Đức Chúa Jesu và Đức Chúa Thánh Thần khẩn cầu trong lòng kẻ lành.

27. Đức Chúa Cha thương yêu những kẻ kính mến Đức Chúa Jesu cùng tin Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời.

28. Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra; đến nhật kì chỉ định Người ra đời làm người; khi đã chuộc tội cứu chữa loài người ta đoạn lại lên lời ngự bên hữu Đức Chúa Cha.

30. Cứ như lời câu 19 trên này, Đức Chúa Jesu biết ý các đầy tớ muốn hỏi Người thì tự dung cắt nghĩa cho các đấng ấy hiểu biết lời Người cho tỏ tường; bởi đấy các đấng ấy tin Đức Chúa Jesu thâu suốt lòng mọi người cùng thông biết mọi sự.

31. Nghĩa là: rầy bay tin, song chẳng khỏi bao lâu bay lại yếu đức tin.

32. Bay sẽ trốn chạy tan tác ẩn lánh vì sợ phải chịu sự khốn có. MATTH. XXVI, 31; MARC. XIV, 27.

33. Đức Chúa Jesu đã thắng trận thế gian và là kẻ làm chúa thế gian, là ma quỉ; mà ai tin theo Đức Chúa Jesu thì cũng sẽ được thắng trận ma quỉ, thế gian, xác thịt. I JOAN. V, 4.

## ĐOẠN XVII

1. Đức Chúa Jesu là thày tế lễ chính trong Sấm truyền mới, Người dâng mình làm của tế lễ làm sáng danh Đức Chúa Cha, Người chuộc tội cứu chữa thiên hạ; Người được sự cả sáng ngự bên hữu Đức Chúa Cha hằng cầu bầu cứu chữa cho loài người ta.

2. MATTH. XXVIII, 18. Đức Chúa Cha đã đặt Đức Chúa Jesu cho được cứu chữa thế gian, để những kẻ tin theo Người được hằng sống vô cùng.

3. Cho được rỗi linh hồn phải tin sự mầu nhiệm cả trong Đạo, là có một Đức Chúa Lời ba Ngôi bà Ngôi Hai ra đời chuộc tội cho thiên hạ.

4. Đức Chúa Jesu cứu chữa thiên hạ thì làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm cho loài người ta nên con cái Đức Chúa Lời nữa.

5. Đức Chúa Con từ trước vô cùng được sự cả sáng bởi Đức Chúa Cha; khi Người ra đời thì hạ mình xuống bỏ mình đi mặc lấy tính tôi tá; song le khi đã sống lại đoạn và lên lời thì Đức Chúa Jesu được sự vinh hiền cả sáng về tính loài người nữa. I COR. XV, 25; PHILIPP. II, 8.

6. Đức Chúa Jesu đã dạy dỗ các đầy tớ Người mà các đấng ấy cũng đã tin theo Đức Chúa Jesu và làm sáng danh Đức Chúa Lời.

7. Nghĩa là các đầy tớ tin Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời, bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra và xuống thế làm người cho được cứu chữa thiên hạ.

9. Đức Chúa Jesu cứu chữa mọi người và cầu bầu cho mọi người, song trong giờ ấy Người có ý cầu nguyện cho các đầy tớ Người cách riêng.

19. Nghĩa là Đức Chúa Jesu dâng mình làm của lễ đền tội, làm cho các đầy tớ Người nên lành thánh mà đi giảng Đạo cho thiên hạ biết sự chân thật cùng được rỗi.

20. Đức Chúa Jesu cầu nguyện cho cả và Hội thánh.

## ĐOẠN XVIII

1-2. Hãy xem sách vua II REG. XV, 23; MATTH. XXVI, 36; MARC. XIV, 32; XXII, 39. Suối Cedron ở bên mạn đông thánh Jerusalem, giữa khoảng núi cây dầu và thành. Vua thánh David xưa, là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jesu, đi qua đấy khi người trốn lánh Absalom. Vườn Gethsemani hay là trại Gethsemani ở bên núi cây dầu; Đức Chúa Jesu năng đi cầu nguyện ở nơi ấy.

3. MATTH. XXVI, 47; MARC. XIV, 43; LUC. XXII, 47 – Đội quân ấy là lính Roma đóng ở đồn Antonia; lại có quan6 canh trong đền thờ và những gia hạ tòa Sanhedrin.

4-8. Khi đã đến thì giờ Đức Chúa Lời định thì Đức Chúa Jesu nợp mình cho quân dữ, hợp như lời trong Kinh thánh đã nói tiên tri.

9. Hợp như lời XVII, 12 trên này.

11. MATTH. XX, 22; XXVI, 42.

13. MATTH. XXVI, 3; LUC. III, 2. Ông Anna là thày cả thượng phẩm cựu.

14. Hãy xem XI, 49 trên này.

15. Một đầy tớ khác, có lẽ mà đoán là chính ông thánh Juong. Hãy xem XIII, 23; XX, 2.

24. MATTH. XXVI, 57; MARC. XIV, 53; LUC. XXII, 54. Ông Caipha là thảy cả thượng phầm dương thứ, là con rể ông Anna. Khi ấy quân Roma đặt và cách chức các thày cả ấy mặc ý mình. Cứ chính phép trong Đạo cũ thì trưởng nam dòng dõi ông Aaron làm thày cả thượng phẩm lót đời mình.

27. Ông Phero chối Đức Chúa Jesu lần thứ ba.

28. Vậy tối hôm trước Đức Chúa Jesu phải quân dữ bắt và trói trong vườn, rồi điệu đến ông Anna mà ở đấy trong tay quân ấy thâu đêm ; sáng sớm hôm sau tòa Sanhedrin hội hợp trong nhà ông Caipha mà luận giết Đức Chúa Jesu ; song bởi người Judeu chẳng có quyền xử tử ai thì phải đưa sang tòa phan trấn Roma, xin quan ấy phúc án. Quan trấn đóng ở đồn Antonia hay là trong đền vua Herode. Hễ người Judeu mừng lễ trọng, nhất là khi ăn mừng lễ Phase, thì chẳng nên vào nhà kẻ ngoại kẻo lây phải ô uế.

32.MATTH. XX, 19 ; MARC. X, 33 ; LUC. XXIII, 2; JOAN.XII, 32, Đức Chúa Jesu đã nói tiên tri Người sẽ phải nộp trong tay các dân ngoại mà chịu những sự thương khó và chịu chết.

33. MATTH. XXVII, 11; MARC. XV, 2; LUC. XXIII, 2, quân Judeu đã tố cáo Đức Chúa Jesu xưng mình là vua, cho được nạt nộ quan trấn Roma mà thúc giục quân ấy giết Đức Chúa Jesu.

36. Nước Đức Chúa Jesu, là Hội thánh,chẳng giống như các nước phần đời điều qui về những của hay qua thế gian này; nước Đức Chúa Jesu đã lập có một ý cùng chính là giảng Đạo thật và giúp người ta rỗi linh hồn.

37. Đức Chúa Con ra đời làm người cho được giảng Đạo thật, để thiên hạ được rỗi, mai mộ mến sự chân thật thì vâng theo Người; bằng ai mê sự tội thì chê chối Người.

39. MATTH. XXVII, 15; MARC. XV, 6; LUC. XXIII, 17.

## ĐOẠN XIX

1-6. MATTH. XXVII, 27; MARC. XV, 16; LUC. XXIII, 24. Quan Pilato truyền đánh đòn Đức Chúa Jesu vì trông rằng Người Judeu nuôi lòng thương xót mà tha cho Người. Song quan ấy càng xử nhũn thì dân ấy càng bạo ngược.

7. LEVIT. XXIV, 14; DEUTER. XVIII, 20.

8. Quan Pilato sợ hãi,, phần thì vì sợ mất lòng dân mà chày kíp phải vua Roma phạt và cách chức, phần thì sợ Đức Chúa Jesu hoặc là thần bởi trên lời xuống thì mình chẳng khỏi tai vạ. Cho nên quan Pilato hỏi Đức Chúa Jesu là ai.

11. Nghĩa là nếu Đức Chúa Lời không ban quyền thì vua quan chẳng làm gì được ; song vua quan dùng quyền mình trái lẽ thì mắc tội ; lại kẻ cáo gian, là người Judeu, các thày cả thượng phẩm, người Phariseo và các thày thông giáo tố cáo Đức Chúa Jesu ở nơi quan Pilato thì càng có tội nặng hơn, vì lẽ thò các kẻ ấy phải thông biết những lời Kinh thánh cho được nhận biết Đấng cứu Thế.

12. Quân Judeu đe tố cáo quanh Pilato ở nơi vua Tiberio, cho nên quan ấy càng lo sợ và chiều lòng chúng nó mà làm án xử tử Đức Chúa Jesu. Dù vậy, cách mấy năm, quan Pilato phải tội trước mặt vua và phát lưu đày ở tại Vienna trong đất Galelia mà chết dữ ở đấy.

13. Nơi tỏa quan xét, tiếng hebereu gọi là ‘Gabbatha’, nghĩa là nơi cao, tiếng greco nghĩa là nơi lát đá hóa.

14. Bấy giở ngảy sửa dọn trước ngày sabbato trong tuần lễ Phase, độ giờ trưa. Sáng sớm ngày ấy, tòa nhất, là Sanhedrin, lập án xử tử Đức Chúa Jesu, rồi tư sang quan Pilato xin phúc án ; từ nơi quan Pilato thì điệu Người đến cùng vua Herode, đoạn lại điệu về quan Pilato mà quan ấy khép án trao Đức Chúa Jesu cho quân Judeu đem đi đóng danh.

17. MATTH. XXVII, 33 ; MARC. XV, 22 ; LUC. XXVII, 33. Đức Chúa Jesu vác cây thánh giá cho đến khi Người kiệt sức đi mà ngã xuống đất; bấy giờ quân dữ bắt ông Simon vác đỡ thánh giá.

20. Tiếng hebereu là tiếng bản thổ người Judeu; tiếng Greco là tiếng nhiều người Judeu tản cư trong đất Syria, đất Egypto v. v. quen nói; tiếng latinh là tiếng dân Roma. Các giáo thánh phụ suy ý mầu nhiệm thì dạy rằng: thẻ án Đức Chúa Jesu đã viết ra bằng những tiếng ấy thì có ý chỉ Đức Chúa Jesu đã chuộc tội cho cả và thiên hạ sẽ giảng Đạo thánh Người cho các dân thiên hạ điều tin và được rỗi.

23. MATTH. XXVII, 35; MARC. XV, 24; LUC. XXIII, 34.

24. PS. XXI, 19. Các thánh giáo phụ cắt nghĩa lời ấy thì rằng: đã chia áo ngoài Đức Chúa Jesu làm bốn phần thì chỉ cách mầu nhiệm tứ phương thiên hạ được thông công ơn chuộc tội; còn áo trong để nguyên vẹn thì chỉ Hội thánh thành một, mọi người thuộc về Hội thánh điều buộc phải tin Đạo như nhau cả thảy.

25. Bài Evan ngày lễ kính bảy sự thương khó Đức Bà, XIX, 25-27. – Bà Maria, vợ ông Cleopha, là chị em họ Đức Bà, là mẹ ông Jacobe hậu và ông Juda Thaddeo. MATTH. X, 3.

27. Các thánh giáo phụ dạy rằng, ông thánh Juong là hình bóng chỉ các kẻ có đạo, cho nên Đức Chúa Jesu gần sinh thì trên cây thập giá thì đặt Đức Bà làm mẹ các kẻ có đạo.

28. PS. XXI, 16; LXVIII, 22. Các lời tiên tri Sấm truyền cũ chỉ về Đấng cứu Thế phải nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu.

30. “Đã lọn việc!” nghĩa là việc chuộc tội cứu chữa thiên hạ đã lọn.

31. Bài Evan ngày lễ kính lái tìm Đức Chúa Jesu. XIX, 31-35. – Cứ lề luật ông thánh Moyse hễ ai phải xử tử, treo xác vào cây thập tự thì đến chiều hôm phải cất xác mà chôn đi; nhất là khi ngày hôm sau là ngày sabbato hay là lễ trọng. Bởi đấy người Judeu xin quan Pilato làm vậy. Vậy ngày sabbato ấy kể là trọng thể lắm vì hợp vuối lễ Phase.

32. Khi kẻ phải đóng danh gần chết, thì vốn quen đánh giập ống chân.

36. EXOD. XII, 46; NUMBER. IX, 12. Cứ chữ đen những lời ấy chỉ về con chiên Pascha, chẳng nên đánh gẫy xương; song cứ ý mầu nhiệm thì chỉ về Đức Chúa Jesu là con chiên Pascha thật, làm cho ta được rỗi.

37. Hợp như lời ông tiên tri ZACH. XII, 10.

38. MATTH. XXVII, 57; MARC. XV, 43; LUC. XXIII, 50.

39. Về ông Nicodemo hãy xem III, 2 trên này.

51. MATTH. XXVII, 60.

## ĐOẠN XX

1. MATTH. XXVIII, 1. Ngày thứ nhất trong tuần sabbato bấy giờ, là ngày Chúa nhật bây giờ. – Trước sau mọi sự ấy như thế này: ngày thứ sáu, độ giờ thân, là giờ thứ ba, Đức Chúa Jesu sinh thì, chiều hôm ông Joseph quê thành Arimathea và ông Nicodemo xin lĩnh lấy Đức Chúa Jesu, vội vàng liệm và táng vào mồ, vì gần đến giờ buộc phải nghỉ việc xác, giữ ngày sabbato. Hết ngày sabbato, là chiều tối, bà Maria Magdalena, bà Maria Cleopha và bà Salome (NARC. XVI, 1) sắm lấy thuốc thơm cho được xức xác Đức Chúa Jesu. Sáng sớm hôm sau các bà ấy đi ra mồ thì Đức Chúa Jesu đã sống lại, hòn đá đã lấy ra khỏi mồ bà khác cứ đi đến mồ thì thấy có thiên thần hiện ra (LUC. XIV, 4), bảo các bà ấy biết Đức Chúa Jesu sống lại và truyền đem tin cho các tông đồ (MARC. XVI, 7). Khi hai bà ấy đã rời khỏi mồ, bà Maria Magdalena lại đến mồ; bấy giờ ông Phero và ông Juong cũng đến, xem mồ đoạn liền lở về. Bà Maria Magdalena ở lại gần mồ thì cũng thấy thiên thần đã hiện ra cùng các bà khác; đoạn Đức Chúa Jesu hiện ra cùng bà thánh Maria Magdalena, bảo bà ấy đem tin cho các đầy tớ, rồi các bà ấy đem tin cho các tông đồ. (MARC. XVI, 8; LUC. XXIV, 9)

2. “Đầy tớ khác Đức Chúa Jesu yêu dấu”, là ông thánh Juong.

7. Các tông đồ thấy như vậy liền hiểu biết, ắt là chẳng có ai ăn trộm xác Đức Chúa Jesu đâu.

9. Các đấng ấy cũng không nhớ lại lời Đức Chúa Jesu đã phán tiên tri, chết đoạn khỏi ba ngày Người sẽ sống lại. Khi chịu lấy Đức Chúa Thánh Thàn đoạn mới suy nhớ những nơi ấy.

16. Khi bà Maria Magdalena thoạt mới nghe tiếng gọi mình, liền biết là Chúa, cho nên vội vàng chạy đến, ôm ấy chân Người.

17. PS. XXI, 23. Cũng như Đức Chúa Jesu bảo bà ấy rằng: chớ trì duyên, hãy vội vàng lở về đem tin cho các đầy tớ; sau lại đến cùng tao, vì tao chưa lên cùng Cha tao trên lời.

19. LUC. XXIV, 36. – Bài Evan ngày lễ cả I sau lễ Phục Sinh, XX, 19-31.

21. Đức Chúa Jesu ban quyền phép cho các đầy tớ Người cai trị và dạy dỗ Hội thánh cho đến tận thế.

22. Đức Chúa Jesu thở hơi vào các đầy tớ mà chỉ Người ban cho các đấng ấy Chúa Thánh Thần là Đấng bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra.

23. MATTH. XVIII, 18. Đức Chúa Jesu lập phép giải tội, ban cho các đầy tớ Người tha hay là cầm buộc tội tùy nghi: cho nên kẻ muốn chịu phép ấy phải xưng tội mình ra, để đấng thay mặt Đức Chúa Jesu xét đoán có nên tha tội hay là chăng. Công đồng Trid. Sess. XIV. cap 5, cắt nghĩa lời Đức Chúa Jesu và truyền tin như làm vậy.

24. Hãy xem XI, 16 trên này.

25. Các tông đồ cứng lòng, chẳng vội tin Đức Chúa Jesu sống lại muốn xem thấy Người, đã đến Người mới tin thì hóa ra sự Đức Chúa Jesu sống lại càng chắc thật và những kẻ hậu lại càng mạnh tin.

29. Phúc cho kẻ cứ lời Hội thánh truyền dạy mà tin Đạo nên.

## ĐOẠN XXI

1. Xét những lời cuối đoạn XX vừa rồi thì ra như ông thánh Juong đặt làm chung tất Evan. Song le bởi vì trong các đầy tớ ông thánh ấy, có nhiều kẻ nghĩ lầm ông Juong đã được lời Đức Chúa Jesu nói tiên tri mình sẽ được sống cho đến tận thế khi Đức Chúa Jesu lại ngự xuống phán xét chung; vả lại cũng có lẽ mà đoán những kẻ ấy in trí sai ông thánh Juong làm đầu cai trị Hội thánh v. v.; cho nên ông thánh juong thêm những tích diễn ra trong Đoạn này mà làm chứng Đức Chúa Jesu đã chọn lấy ông thánh Phero làm đầu Hội thánh và ban quyền cả coi sóc, chăn nuôi lót đoàn chiên Đức Chúa Jesu, chẳng kì chiên con và chiên mẹ nữa. Còn về phần mình thì chẳng có lời Đức Chúa Jesu phán mình chẳng phải chết đâu. – ‘Biển Tiberia’, cũng gọi là ‘biển Galelia’, ‘hồ Genesareth’.

2. ‘Didymo’, nghĩa là ‘kẻ sinh dỗi’. – ‘Nathanael’ cũng gọi là Bartholome. – ‘Con lao ông Zebedeo và bà Salome’, là ông Jacobe tiền và ông thánh Juong.

6. Cứ ý mầu nhiệm những lời trước này, kẻ giảng đạo chẳng nên cậy sức riêng tài năng mình, một phải trông cậy ơn Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng .

7. Đầy tớ ấy là ông Juong. – ‘Vì ở trần’, nghĩa là như kẻ làm việc nặng nề quen ăn mặc, không mặc áo ngoài.

11. Những lời này có ý mầu nhiệm chỉ về Hội thánh cùng về ông phero Đức Chúa Jesu đã đặt làm đầu trong Hội thánh cho được lấy lời giảng dạy, là lưới thiêng liêng, mà bắt linh hồn người ta như bắt cá vậy. (LUC. V, 10).

12. Vậy chính Đức Chúa Jesu dọn bữa ấy cho các đầy tớ; bữa ấy chỉ về những ơn phúc, kẻ tin theo Đức Chúa Jesu được hưởng ở đời này và đời sau.

14. Về sự Đức Chúa Jesu hiện ra chung cùng các đầy tớ làm vậy, hãy xem JOAN. XX, 19; XX, 1: ấy là ba lần Đức Chúa Jesu đã hiện ra chung cho đến bấy giờ; đến sau Người lại hiện ra ít nhiều lần khác nữa, khi thì chung khi thì tư, MATTH. XXVIII, 9; XXVIII, 16; LUC. XXIV, 13; O COR. XV, 5; XV, 6-7.

15-17. Cứ lời Evan MATTH. XVI, 16, Đức Chúa Jesu đã đặt ông Phero làm đầu và làm nền Hội thánh, ban quyền cả cai trị Hội thánh. Song hoặc trong các đầy tớ có kẻ nghi nan rằng: ông Phero đã chối Đức Chúa Jesu thì Đức Chúa Jesu cũng rút quyền Người đã ban cho tông đồ ấy chăng. Bởi đấy rầy Đức Chúa Jesu hỏi ông Phero ba lần như vậy, để ông ấy sửa lại sự mình đã chối Đức Chúa Jesu trước. – ‘Chiên con’, nghĩa là các bốn đạo; ‘chiên mẹ’, nghĩa là các đấng coi sóc, chăn nuôi bốn đạo; cho nên ông thánh Phero cầm quyền cả; mọi người trong Hội thánh, chẳng kì trên dưới điều phải vâng lời suy phục ông thánh ấy và các đấng nối quyền ông thánh ấy trong Hội thánh cho đến tận thế. – Đức Chúa Jesu lại có ý chỉ rằng: các đấng cầm quyền coi quản trong Hội thánh cần phải có lòng kính mến Đức Chúa Jesu cho lọn, mới xứng đáng làm thay mặt Đức Chúa Jesu mà coi sóc linh hồn người ta. I PETR. II, 25.

18-19. Khi ông thánh Phero đã lập tòa ở thành Roma, mà cai trị cả và Hội thánh đã lán ra khắp thiên hạ, thì người phải bắt và giam cầm cùng chịu tử vì đạo; phải đóng danh ngược vào cây thập giá, là năm 67, đời vua dữ tên là Nero. Cũng một kì ấy ông thánh Bảo Lộc chịu tử vì đạo ở thành Roma. – “Mày hãy theo tao”, nghĩa là mày phải bắt chước tao, chịu chết trên cây thánh giá. MATTH. X, 38; JJOAN. XIII, 36.

20. Hãy xem XIII, 23 trên này.

21. Nghĩa là số phận đầy tớ ấy, là ông Juong, thế nào? Có chịu tử vì đạo hay chăng?

22. Nghĩa là cần gì thì mày phải hỏi về số phận kẻ khác làm chi? Phần mày thì sẽ chết trên cây thánh giá mà bắt chước tao. Còn về đầy tớ kia, nếu tao muốn gìn giữ nó đến tuổi già, cho nó chết êm ái dịu dàng, mà tao đem nó về trên lời thì mặc ý tao.

23. “Cho đến khi tao lại đến v. v.”, nghĩa là cho đến khi kẻ ấy chết mà tao đến đem linh hồn nó lên thiên đàng. Ông thánh Juong đã già cả, chết êm ái dịu dàng, ở thành Epheso, là năm 101.

25. Nghĩa là giả như có ai muốn diễn lại các lời Đức Chúa Jesu giảng dạy và những việc Người đã làm thì phải chép rất nhiều sách, kể chẳng xiết.