Franse Revolutie

Inhoudsopgave - Tweede klas VWO

## Vooraf

* In het tweede kwartaal behandelen we:
	+ Paragraaf 6 van hoofdstuk 2: Absolutisme.
	+ Hoofdstuk 3: de Franse Revolutie.

## Absolutisme

* In sprookjes, Disneyfilms en kinderboeken komen vaak koningen en prinsen voor. Zo'n koning regeert zijn land, en lijkt dat allemaal heel makkelijk te doen. Af en toe een boze stiefmoeder, heks of een rij dwergen, maar de rest van het land gehoorzaamt. Nou, dat is dus... een sprookje.
* Voor de lesstof hoef je niet heel veel te weten over de geschiedenis van het koningschap. Hier kun je extra informatie vinden.

## De tijd vóór de tijd van het absolutisme

* Een koning heeft niet bijzonder veel macht. Mensen vinden wetten en gewoontes wel heel belangrijk, maar échte macht hebben alleen de mensen die een groot leger kunnen organiseren.
* Over het hele land verspreid wonen edelen. Sommige edelen zijn ridder, en hebben een aantal strijders. Sommige edelen hebben een heel leger van ridders en andere strijders.
* Een koning is natuurlijk de belangrijkste edelman, als het gaat om status, maar hij heeft zeker niet een heel groot leger. Als er een ernstig probleem is, dan moet de koning alle edelen overtuigen om hem te helpen. Zonder hen kan hij bijna niets. En hij kan ze niet dwingen, want iedereen heeft zijn eigen leger.
* Dat betekent dat de koning bij bijna alles dat hij doet, steeds weer steun nodigt heeft van anderen. En die anderen willen er natuurlijk altijd weer iets voor terug.

## Lodewijk XIV

* Om het niet al te ingewikkeld te maken slaan we even een paar stappen over. En dan komen we bij Lodewijk XIV. Dat spreek je dus uit als *Lodewijk-de-veertiende*.
* Lodewijk is heel jong als hij koning wordt, en dan doet hij iets heel verrassends. Hij zegt tegen alle mensen om hem heen - de mensen die hij steeds om advies moet vragen - dat ze de pot op kunnen. Hij zegt dat hij ze niet nodig heeft, want: "de staat, dat ben ik". Eigenlijk zegt hij: "l'état, c'est moi", want Lodewijk spreekt Frans, geen Nederlands.
* Lodewijk laat een enorm, maar dan ook echt een compleet over de top idioot groot paleis bouwen, het paleis van Versailles.
* Hij nodigt alle belangrijke edelen van Frankrijk uit om bij hem in dat paleis te komen wonen. Dat betekent voor hen dat ze steeds heel dichtbij de koning zijn, daarmee hebben ze het gevoel dat ze invloed hebben, en dus status.
* Wie prettig meewerkt met plannen van de koning krijgt allerlei voordeeltjes, en alle edelen van Frankrijk kunnen dan zien dat die persoon extra belangrijk is geworden. Maar als je de koning hebt geïrriteerd, dan wordt je niet meer uitgenodigd voor allerlei bijeenkomsten. En iedereen ziet dat, en dan ga je af als een gieter.
* Hiermee neemt eigenlijk de koning de controle over al die legers die vroeger allemaal een aparte leider hadden over. Daar komt nog wel meer bij kijken, want er moet ook in het hele land belasting worden georganiseerd bijvoorbeeld. Maar in de kern is dit wel hoe een traditionele koning is veranderd in een koning die zelf alle macht in handen heeft: een absoluut vorst.

## Standensamenleving

* Terwijl de manier waarop de koningen het land besturen wél verandert, verandert één ding niet: de standensamenleving.
* Zo'n beetje halverwege de Middeleeuwen waren er geleerden gaan nadenken over het doel van het leven. Hun conclusie was dat mensen door God op aarde zijn geplaatst met een specifieke taak. Ze hadden bedacht dat er drie hoofdtaken waren, en dat er dus drie groepen mensen bestonden.
	+ De Eerste Stand: dat is de geestelijkheid. Zij hebben als taak het redden van de onsterfelijke ziel van alle mensen.
	+ De Tweede Stand: dat is de adel. Zij hebben als taak het beschermen van alle mensen op aarde. Dat betekent dat zij strijders zijn, legers moeten aanvoeren, recht moeten spreken, en moeten besturen.
	+ De Derde Stand: de boeren. Zij hebben als taak iedereen van eten en drinken te voorzien.
* Wat hierbij heel belangrijk is: de basis van de samenleving is ongelijkheid. Wij vinden nu dat mensen gelijkwaardig zijn, dat is een moderne uitvinding. De standensamenleving heeft als uitgangspunt dat op aarde mensen ongelijk zijn. Pas na hun dood, in de hemel, zijn alle zielen gelijk.

## Horigheid

* Binnen het idee van de standensamenleving past ook heel goed het systeem van horigheid. Ook dat heeft de ongelijkheid van mensen als basis.
* Ook de horigheid is ontstaan in de Middeleeuwen, het is alleen niet door geestelijken, maar door de adel vormgegeven.
* Wat je ervan moet weten is ongeveer het volgende:
	+ Een edelman is eigenaar van een domein.
	+ Op dit domein leven mensen, die wonen in boerderijen.
	+ Om daar te mogen wonen moeten ze de edelman 'betalen'.
		- Ze betalen pacht voor het gebruik van de boerderij. Dat kan een vaste hoeveelheid goederen zijn, of een deel van de oogst.
		- Ze leveren herendiensten. Dat wil zeggen dat ze 1 of 2 dagen in de week gratis werk doen voor de edelman. Het Franse woord voor herendienst kennen jullie wel: corvee.
	+ Omdat deze mensen door hun werk de inkomsten vormen voor de edelman mogen ze niet vertrekken van zijn land.
	+ Deze mensen noemen we *onvrije boeren*, of eigenlijk: *horigen*.
	+ Horigen zijn geen slaven, want slaven kun je echt kopen en verkopen, maar ze zijn ook niet vrij.
* Opnieuw, net als bij de standensamenleving, zie je dat ongelijkheid hier normaal gevonden wordt.

## Voorrechten

* Als we nu kijken naar de basisgedachte dat alle mensen ongelijk zijn, dan kun je het volgende zien: sommige mensen hebben meer (andere, of prettige) rechten dan andere mensen. Die extra rechten mag je *voorrechten* noemen, of ook wel *privileges.*
* Belastingvrijstelling, andere rechtspraak, het dragen van wapens, dat zijn zo maar een paar voorbeelden.

## De Verlichting

* Terwijl voor de gewone mensen ongelijkheid de norm is, blijft de wetenschap en de kennis van de natuur groeien. Na de Middeleeuwen worden er steeds meer uitvindingen gedaan en steeds meer ontdekkingen gedaan.
* Als hierdoor de geleerden anders gaan denken over de natuur, het heelal, over godsdienst, dan gaan ze ook langzaamaan anders denken over de manier waarop de mensen met elkaar omgaan. Er ontstaan nieuwe ideeën over de samenleving. Dat noemen de De Verlichting.
* Een gevolg hiervan is dat er een idee ontstaat over het bestaan van *natuurrechten*. Bijvoorbeeld het recht op bezit, vrijheid, gezondheid.
* Het idee van natuurrechten botst dan wel met de ideeën van standensamenleving, horigheid en absolutisme. Verlichte denkers zijn tegenstanders van die ongelijke systemen.
* In de 18e eeuw komt de Verlichting flink op gang. Zo ongeveer vanaf 1780 geeft het flinke onrust. In Amerika ontstaat een opstand van kolonisten tegen hun Engelse koning; in de Republiek ontstaat een opstand van *de Patriotten* tegen de stadhouder en de regenten.

## De Franse Revolutie

* En ondertussen, in Frankrijk, is Lodewijk XVI de koning. Een absoluut vorst, met een absoluut enorm probleem: in Frankrijk wordt jaarlijks veel meer geld uitgegeven dan er (via de belastingen) binnen komt. Bovendien, het is inmiddels 1789, zijn er een paar keer achter elkaar misoogsten geweest. Dat betekent dat boeren minder opbrengst hebben gehad.
	+ Daarmee zijn de boeren boos en verdrietig;
	+ De arme mensen in de steden hebben daardoor te weinig eten, er is hongersnood;
	+ De rijkere mensen in de steden moeten veel meer betalen voor het beschikbare eten, zij ervaren armoede;
	+ De edelen krijgen minder opbrengsten van hun horigen;
	+ De kerken krijgen minder tienden.
* Lodewijk heeft een schuld geërfd van zijn voorgangers, die zo groot is, dat alles in Frankrijk bij elkaar opgeteld minder waard is dan de schuld. Hij moet een uitweg zien te vinden.

### Het begin van het einde

* Koning Lodewijk XVI roept de Staten-generaal bijeen. Hij wil hen toestemming vragen nieuwe, hogere belastingen in te voeren.
* Nog voordat de officiële vergadering kan beginnen ontstaat er ruzie. De koning wil dat er gestemd wordt per stand, de bourgeoisie wil dat er hoofdelijk gestemd wordt.
	+ Per stand stemmen betekent: de eerste stand krijgt als geheel 1 stem, de tweede stand krijgt 1 stem, de derde stand krijgt 1 stem. Als twee standen een voorstel steunen dan is er een meerderheid.
	+ Hoofdelijk stemmen betekent: 300 mensen van de eerste stand, 300 mensen van de tweede stand en 600 mensen van de derde stand mogen allemaal stemmen, als er 601 mensen een voorstel steunen dan is er een meerderheid.
* De ruzie wordt niet opgelost. De mensen van de derde stand, en een paar edelen en een paar geestelijke, verlaten de vergadering.
* De weggelopen burgers, edelen en geestelijken gaan zelf ergens anders vergaderen. Zij noemen zichzelf Assemblée Nationale, of in het Nederlands: *Nationale Vergadering*.
* De Nationale Vergadering gaat een grondwet schrijven.
	+ Die grondwet moet de basis gaan vormen van het bestuur van het land. Denk dan aan het afschaffen van de ongelijkheid, onvrijheid en voorrechten, en denk aan regels over hoe wetten en rechtspraak voortaan geregeld moeten worden.

### Revolutie

* De koning ziet alle onrust, hij meent dat het verstandig is het leger in de buurt van Parijs te hebben, voor het geval er grote rellen en opstanden zouden komen.
* Omdat het leger richting Parijs komt denken mensen in Parijs dat de koning hen wil aanvallen. Zij willen zich daar tegen verdedigen, en ze gaan op jacht naar wapens.
* In Parijs staat een oud kasteel waar wapens liggen opgeslagen en waar politieke gevangenen zitten opgesloten. dat kasteel heet de Bastille.
* Op 14 juli 1789 bestormen Parijzenaars de Bastille. Ze stelen de wapens, laten de gevangenen vrij, vermoorden de bewakers, en lopen enthousiast in een optocht met het hoofd van de bewakers op een stok door de straten van Parijs.
* De koning wil laten zien dat hij geen slechte bedoelingen heeft. Hij geeft het leger opdracht uit de buurt van Parijs te vertrekken.
* Ook laat de koning aan de Nationale Vergadering weten dat hij hun bestaan zal accepteren.
* De boze Fransen, arme stedelingen, maar ook eeuwenlang uitgebuite boeren, komen nu massaal in opstand. Overal in Frankrijk wordt geplunderd, brand gesticht en gemoord. De adel is machteloos en doodsbang.

### Nieuw bestuur

* De Nationale Vergadering schaft de voorrechten af.
* De Nationale Vergadering komt met de *Verklaring van de rechten van de mens en de burger*.
	+ Dat wil bijvoorbeeld zeggen dat de natuurrechten, die door de Verlichte denkers waren bedacht, nu wettelijke rechten worden.
	+ Het betekent ook het einde van de standensamenleving en horigheid.
* En dan, in 1791, is er een grondwet, vastgesteld door de Nationale Vergadering.
	+ In die grondwet is geregeld dat de Nationale Vergadering wetten vaststelt, en de koning voert de wetten daarna uit.
	+ Hiermee is dan echt het absolutisme afgeschaft.
	+ Het recht om wetten vast te stellen, het recht om wetten uit te voeren en de rechtspraak is nu helemaal van elkaar los komen te staan. Dat noemen we de *Scheiding der Machten*, of ook wel de *Trias Politica*. De Fransman Montesquieu, een Verlicht denker, had dit ooit allemaal bedacht.

### De guillotine

* In deze situatie komt koning Lodewijk XVI op het idee om met zijn gezin uit Frankrijk weg te vluchten. Niet zijn beste idee.
* Ze worden ontdekt, en terug naar Parijs gehaald.
* Inmiddels dreigt er oorlog met Pruisen en Oostenrijk. Men is van mening dat de koning met hulp van Pruisen en Oostenrijk zijn macht wilde herstellen.
* De koning wordt veroordeel voor verraad. Zijn straf: onthoofding, onder de guillotine.
* Om volledig te zijn worden vrouw en kinderen ook onthoofd.

### De terreur

* In de Nationale Vergadering zijn alle mensen langzaamaan in twee groepen verdeeld geraakt. Die groepen noemen we de Girondijnen en de Jakobijnen.
	+ Girondijnen zijn vaak mensen uit de bourgeoisie, die we gematigd noemen.
	+ Jacobijnen zijn mensen die we radicaal noemen, zij vormen eigenlijk niet de meerderheid in de Nationale Vergadering, maar zijn wel populair bij het volk dat op straat de baas is.
* De Jakobijnen trekken alle macht naar zich toe, et behulp van geweld of dreigen met geweld.
* Binnen de Jakobijnen krijgen steeds weer de steeds radicalere mensen het voor het zeggen.
	+ Dat leidt ertoe dat meneer Robespierre de baas wordt van alles en iedereen;
	+ Iedere vorm van kritiek kan worden uitgelegd als verraad van de revolutie;
	+ Het zingen van een liedje, of het niet dragen van speciale kleding kan al leiden tot de doodstraf.
	+ Duizenden en duizenden mensen worden als verrader onthoofd onder de guillotine;
	+ Naast onthoofding onder de guillotine na een -meestal korte en extreem oneerlijke rechtszaak - zijn er ook andere opties. In Lyon worden bijvoorbeeld mensen aan elkaar vastgebonden en met een kanon beschoten. Ook lekker.
	+ Er zijn ook allerlei andere straffen, niet alles is gelijk dodelijk.