Słownik: Meoński

**Dialekty:**

***Mowa - dialekt medaiski, stołeczny***
***Archaiczny meoński - słowa występujące z reguły już tylko w Ilibrii (arch.)***
***Północny - Ergaarski (N)***
***Północno-zachodni - Język z Płaskowyżu (NW)***
***Zachodni - Sumuddarski (W)***
***Południowy - Argūeński*** ***(S)***
***Wschodni - Nadmorski (E)***

***W nawiasach, na końcu wyrazu podany jest rodzaj rzeczowników, przymiotników, imiesłowów i niektórych zaimków. Nazwy zwierząt i - poza nielicznymi wyjątkami - roślin i ludzi, tak jak przymiotniki, imiesłowy i niektóre zaimki, odmieniają się przez wszyskie rodzaje. Jeśli podany jest wyraz z innego dialektu niż Mowa, to w nawiasach, na początku wyrazu znajduje się literka przypisana do odpowiedniego dialektu (patrz pow.).***

## **A**

ale - avālu, akānel, ukūwel

alfabet - alipf-baëti (n.) l. mn. m. alipf-baëtim

alkochol - algachўl (m.), (W, S) alkechўl (m.)

ameteyst - aklamai (f.), l. mn. aklamait

anielica - malaëlai (f.)

anioł - malaëkch (n./m.)

Arasia - Am'barra (f.), Arra  (f.)

arystokrata - açilarri (n.)

arystokrata - açilarru (m.)

arystokratka - açilai (f.)

arystkokratyczne - açilarre

aż do - adi

## **B**

białe - lawāne (n.)

biec - iarraiñ

biedne - miskane (n.)

biedne (ubogie) - lošchne (n.)

biel - labāno (n.)

blond - surrokanō (n.)

blondyn/blondynka - surrokane (n.), surrokanu (m.), surrokanai (f.)

blondwłose - surrokane (n.)

błękit - tikcheloi (n.)

błękitne - tikchele (n.)

bo - che, kchi

bogactwa - xavaim (l. mn.), ošchrim (l. mn.)

bogactwo - ošcheri (m), xavait (f.)

bogini - aëlai (f.)

boleć - *patrz* zadawać ból

bóg, bóstwo - aël (m.), aëloa (m.)

Bóg - Aëo (n.), Aëlɦeo (mn. grz. - zapisywane wyłącznie pełnymi literami: Aëlepf, Lamadi, Hei, Ov)

ból - ɦirr (m.)

brać - achasidaniñ, achaniñ

brat - nachu (m.)

bronić, utrzymywać - dananiñ, danñiñ

brzmieć - cheaiñ

brud - likchelukcha (m.), l. mn. likchvat

brudne - melilachne (n.)

brudno - melirrachnel

bryza (nieco szersze znaczenie) - chisa (f.)

brzoskwinia - apfarsit (f.), (W) chav (m.)

budynek - baitari (f.)

budyń - alapī (n.)

burza (pustynna) - ɦerres (m.)

być - haitiñ, bezokoliczn.: liɦaiot

## **C**

cebula (biała) - baçašchilu (m.)

cebula (czerwona) - ximximu (m.) l. mn. smilim

cegła - lebeni (n.) l. mn. r. m

cesarstwo - kaisarrem (f.)

cesarz/cesarzowa - kaisarri (n.)

chaos - kcheios (m.), (N) isipfoe (n.)

chcieć - misoñ

chichot - suxi (f.)

chichotać - suxiñ

chleb - lekchīm (n.) l.mn. -

chłopiec - maruku (m.)

chłopak - nelem (m.)

chore - davire (n.)

choroba - davirru (m.)

chmura - erpetu (n.)

chude - rache (n.), (S, W) rrache (n.)

ciasto - patrz *placek*

ciemne - apfe

ciemno - apfēl

ciemność -  eṭutu (m.) , apfeël (n.), (N) ubraar (m.), (N) uvraar (m.)

cienkie - quetine (n.)

ciężarna - ɦarā (f.)

co, kto, coś, ktoś - mannu (n.)

córka - batī, l. mn. banñot

cud - nis (m.)

cudowne - nipfale (n.)

cyklon - amarū (m.)

czar - kasch (f.), kaschī (f.), kispu (f.)

czarne - salme (n.)

czarnofioletowe - usalme (n.)

czarownik/czarownica - kaschāpṭei (n./m./f.)

czas - xamanoi (n.) l. mn. -

czekać - kivoë

czerń - salmōrr (n.), salmui (n.)

czerwień - admālu, ēmeru (n.), (W) ach'mārru (m.), (N) rubī (n.)

czerwonawe - ēmerue (n.)

czerwone - admē (n.), admā (f.), adōm (m.) l. mn. admīm

człowiek - adēm (n.)

czuć (ciepło) - medeoñ

czuć (pod wpływem chwili) - siñ

czuć (głęboko, mocno i długo) - soñ

czuć (miłość, być kochanym\ą, wiedzieć o tym i to odwzajemniać) - remeloñ

czuć (zapach) - sisoñ

## **D**

dal - rechanūq (m.), (N) ëiel (n.)

dalekie - rechane (n.)

daleko - rochel, reçchānel

dalej (w znacz. czasu) - ril

dawać (coś materialnego) - nedaniñ

dawać (coś abstrakcyjnego, niematerialnego, np.: wsparcie) - tewiliñ

deszcz - umnu (m.), nipfissat (f.)

dla - bašchwil

dlaczego - lamakëi

dłoń - qātu (n.) l.mn. m. qātīm

długie - aruke (n.), (N) adavie (n.)

długopis - aiṭu (m.)

do - w kontekscie miejsca lub czasu patrz Ailelil, a jako forma zwrócenia się do kogoś: albo przyimek *z* (odpowiednio po polsku: "mówię z tobą"), albo zaimek ("mówię ci", choć dosł. "mówić ja twoja"), z tym zaimkiem można użyć także przyimka "dla"

dodawać - iliñ

dom - baëtī (n.) l. mn. m.

dookoła - ɦawatchil

droga - suku (m.), (N) fisela (f.)

duch - qanepfešch (n.), rrua (n./f.), achoë (n.)

duch (zjawa, widmo) - dibū (n.) l. mn. dibīm

duże - rabe (n.)

dziecko - marru (n.)

dziedzic - warri (n.)

dzielna - amixa (f.), livit (f.)

dzielne - amixe (n.), live (n.)

dzielny - amix (m.), liv (m.)

dzień - umu (n.), umi (n.)

dziewczyna - almai (f.) l. mn.: almait, (E) nokoia (f.)

dziewczynka - mara (f.)

dziwić (kogoś) - michitpaliñ

dziwić się - michitpaloñ

dźwięk - chea (f.)

## **E**

echo - cheo (n.)

egoista - egōīsta (m., n.)

egoistka - egoistanā (f.)

egoistyczne - egōsite (n.), egōīsta(m.), egoistit/egoistanā (f.)

egoistycznie - egoi

egoizm - egoismum

eksperyment - eixperimēntum (n.), nisui (m.), lamanui (n.)

elf - Eldu  (m., n.)

elfka - Eldai (f.)

## **F**

fala - gala (f.)

fiolet - usāl (n.)

fioletowe - usāle (n.)

forteca - danñisiri (f.)

## **G**

gdy - kšche, inūma

gdzie, kiedy, dokąd - aipfel

ginąć - neɦerraiñ

gleba - sapfarit (f.)

głodne - xaiwe

głowa - raišchu (n., l. mn. m.)

głód - xur (n.)

góra - ɦaarr (m.), (N) aagorr (m.)

gwałt - ñiaku (m.), ɦirrtu (m.)

gwiazda - kakabu, (W) kakabū, (N) verai

grzać - medeiñ

grzech, wina, wielkie zło - ašchmaa (f.), chetā (m.), tumaa (f.)

## **H**

handlarz niewolników - abatadarri (n.)

hańba - bušchaa (f.)

herb - apsa (f.)

herbata - teçā

## **I**

i - ui, ve- (prefiks)

ile - kama

imię - šchumu (n., l. mn. r. n. żywotnego)

imperialna - imperiīt (f.)

imperialne - imperiale (n.)

imperialny/-a - imperiumu (m.), imeriuma (f.)

imperium - impērium (n.) l. mn. imperī, kaisarrem (f.), sarrem (f.), wasarrem (f.)

inaczej - acheret

inne - sane (n.)

instrument (muzyczny) - korinu (m.), kori (f.)

iść - achašchiñ, (N) pfitañ

## **J**

jagoda - ukchmanat (f.), (N) palembe (n.)

jak (partykuła) - aiukīī, aiu

jak (spójnik) - aku

jakby - maësal

jednak -patrz *ale*

jedzenie, posiłek - axiweli (n.)

jeść - axiweliñ

jeść (delektować się jedzeniem) - axiweloñ

jeść (szybko) - axiwelañ

jeść (bardzo szybko i nieuważnie) - axiwelaiñ

jeśli - aril

jezioro - agāmu (m.), (N) queleu

jezioro (bardzo duże) - tamīu (f.)

język (narząd, mowa) - lisanu (f.)

już - sul, kabar

## **K**

kalendarz - iñuweëlarī (f.) l.mn. iñuweëlarit, *pot.* iñuweë l.mn. iñuweët

kalendarzowe - iñuweëlarīte/iñuweëlarītu/iñuweëlarīt (n./m./f.), *pot.* iñuweëtīte/iñuweëtītu/iñuweëtīt (n./m./f.)

kamień - āvenai (f.) l. mn. avanīm, (N) fis (m.)

kamień szlachetny, klejnot - abenai (f.)

kanapka - saniwī (n.), *pot.* sanī

kanion - weeddedirrq (m.), *pot.* weed (m.)

kark - labdin (m.)

klątwa - escheru (m.)

kiedy - kšche

kiedyś - amšchali

kieł (np.: słonia, morsa) - šchat (m.)

kieł (ząb) - niv (m.)

kobieta - išchait (f.)

koc - chomiri (n.) l. mn. chomirit

kochać (bratersko/przyjacielsko) - nachawiñ, (mieć szczególnie bliskie relacje) - nachawoñ

kochać (coś, jakiś przedmiot, stan, uczucie etc.) - awiñ

kochać (kobietę/mężczyznę) - wa'awiñ

kochać (miłować, ubóstwiać, kochać bezinteresownie, na całe życie) - aëliñ, (adorować się wzajemnie/"mieć motylki w brzuchu") - aëloñ

kochać (rodzicielsko/rodziców) - orawiñ, (z silnym poczuciem obustronnej więzi) - orawoñ

kochać się z kimś (fizycznie) - wa'awoñ/wa'awaiñ

kość - eseri (n.)

komputer - nōwā (f.)

koń - chaisano (n.)

kot - šchatrui (n./m.)

kotka - šchatruia (f.)

kraina - pfewili (f.), (S.) pfinila (f.)

kraj - ēreçi (n.), wasarrem (f.)

kraj (państwo) - mediunat (f.) l. mn. mediunot, ēqlem (f.), wasarrem (f.)

krew - dāmalu (f.)

król/królowa - sarri (n.), sarru (m.), sarrai (f.)

królestwo - sarrem (f.)

kruczyca (koplement - przebiegła, sprytna, odważna, silna) - mušchkenai (f.)

kruk - mušchkene (n.), mušchken (m.), mušchkenai (f.)

krwawa - dāmalit (f.)

krwawe - dāmale (n.)

krwawy - damālu, dāmal (m.)

krzak - lānilo (n.)

krzywda - ɦirrtu (m.)

książę - nasicharr (m.)

książka - ilibria (f.), sepferu (m.)

księga - sepferu (m.), megɦila (f.)

Kięga (zbiór części xunn Ilibrii) - Il'sepfer (n.) l. mn. m., megɦila (f.)

Księga (święta księga, cała) - Ilibria (f.)

księżniczka - nesikchat (f.)

księżyc - sīnei (f.)

kurz - eperu (n.)

kto, co - mannu

ktoś, coś - mannu

który, która, które, którzy, które - mannu (bez rodz.), zamiennie z: mannui (m.), mannuia (f.), manne (n.), mannim (l. podw., l. potr.-poczw., l. mn. zw.), manneo (l. mn. grzeczn.)

kwiat - perach (m.), aiuru (m.)

## **L**

lewe - sume (n.), (W) summe (n.)

lewo - sumel, (W)  summel

liczba - mañitu (n.)

liczyć - mañ (n.)

lina - ebelu (n.), (S) ēbelu (n.)

liść - abalo (n.), (S, E) abali (n.)

liść (duży np. bananowca lub złożony np. akacji) - bal (m.), (NW) bael (m.), (W) bel (m.)

litera - altiri (n.)

lód - qarrāchu (m.), (N) elid (m.)

lub - ou, qa, çu, (N) oxes

lud - aim (n.), l. mn. amim

ludzie - anašchī (l. podw., potr.-poczw., mn. zw.), anašcheo (l. mn. grz.)

Ł

ładna - nala (f.), nai (f.), iapfa (f.), banit (f.)

ładne - nale (n.), ne (n.) iapfe (n.), bane (n.)

łóżko - maialu (m.)

## **M**

majestat - chemi (n.)

mama - ima (f.), mami (f.), ma'ai (f.), ymaa (f.)

mamrotać - memalmelel

mamrotanie - memalmur

mamrotliwe/mamroczące - malmelere (n.), malmeleru (m.), malmelerit (f.)

mapa - liṭu (m.)

martwe - metche (n.)

martwić się - naiqualañ

materiał, tkanina - omaasai (f.)

matka - ўmaa (f.)

mądre - chošchme (n.), chošcham (m.), chošchma (f.)

mądrość - chošchmit (f.)

melodia - patrz *muzyka*

mesa - bou (n.)

metal - matchekit (f.), (N) telōri

metal szlachetny - matchekit açila (f.)

metafora - isitaira (f.), (S) isitairrā (f.)

mężczyzna - išchu (m.)

miasto - airitu (n.) l. mn. m. airīm

miecz - kchepešch (m.), cherbai (f.), (E) - katā

mieć - isiñ

mieć (ochotę) - misoñ

mieć powinność - chaiwiñ, chaiwoñ

miesiąc - sin (n.)

mięsień - audilu (m.)

mięso - bšchiri (m.)

miłość (braterska) - nachawa

miłość (między dwiema osobami, związek) - wa'avi

miłość (rodzicielska, dziecka do rodzica) - ore'avi

miłość (umiłowanie) - el'krēmelo (n.), akrē (n.)

miska, misa, patelnia, mesa - bou (m.)

młodzież - marig (l. mn. zw.)

moc - abui (m.)

mordować - rroscheiñ, gɦarraiñ

morze - iam (m.), (N) quelig (n.), quekli (n.)

może - ulai

móc (mieć możliwość) - maçiñ

móc (mieć pozwolenie, być w stanie) - maçoñ

mówić - medaberiñ, medaweriñ, omariñ, tiriñ

mówić (głośno i wyraźnie) - medaberañ

mówić (szybko) - medaberaiñ, medaweraiñ

mroczne - chošche (n.) , adaarre (n.)

mrok - chošcheoi (n.), adaarr (m.)

mróz - quašchira (f.)

mur - dūru (f.), (N) fisaarr (m.)

musieć - chaiwiñ

muzyka - korī (f.), kori (f.), kea (f.) [kea]

myć - rochiñ

myć (głowę) - chofiñ/-oñ (-oñ >> myć sobie)

myć się - mirachoñ

(dobra myśl) - chasa-michasa

myśl - chasa (m.), michasa (m.)

myśleć - chasiñ, machasiñ

## **N**

n (litera) - Nunī (f.)

na (tylko zwrot do bóstwa lub siły wyższej, albo zamiast jakiegokolwiek określającego je zaimka, np.: z, od, dla) - illa

na początku - berešchitel, (N) eniwel

nad - alī

nadzieja - taqālutu (f.), (N) illo (n.)

nadzieja w beznadziejnej sytuacji ("nadzieja wśród płomieni") - ninelai (f.), nines (f.)

nagle - pitaomi

najpierw - berešchitel, rešchitel, bitchilā

namiot - sukka (f.)

nareszcie - miwel

narzędzia - kelīm (l. mn.)

narzędzie - kelī (m.)

nasiono - serëi (n.)

następne - sanūe (n.), sanū (m.), anūa (f.)

następnie - sanūēl

nauczyciel, mistrz, szef - selaini (n.; m.: selainu, f.: selainai), *pot. (pozyt.) -*seli (n., f., m.), *negatyw.*abidarri (patrz *zarządca niewolników*)

nauka - saienai (f.), taëlemu (m.), (W) taalemu (m.) [taa-le-mu]

nawet jeśli - aail

nawzajem - achamisil

na zewnątrz - chilil

nazwa (o rzeczach) - sum'i (n.)

nazywać - koraë, nikoraë

nic, nikt - mannulu

niebieskie - tikchele (n.)

niebiosa, niebo - šchamaim (l. mn.), (N) er-nei

nieczystość rytualna - tu'māā

nieśmiertelność - darutu (f.), almaɦet (m.), almaɦetutu(f.)

nieśmiertelne - dariu (n./m.), darit (f.)

nietoperz - sutino (n.)

nieważne - lu chašchuwi (m./n.), lu chašchuwa (f.)

nieważne (ang. nevermind) - lu'abū

niewolnica - abitu (f.)

niewonica (nałożnica) - abischitai (f.)

niewolnik - abidu (m.)

niskie -  munchapfe (n.)

niż (np. w porównaniu) - maëšchi

noc - laila (f.)

nocą - lailel, (W, S, NW) lail

nos  - palī (n.), appulī (n.)

nowe - chadāšche (n.), chadāšchu (m.), chadašchit (f.)

nóż - patrz *ostrze*

## **O**

o (np.: mówić o kimś) - al

obrócić się przeciwko - naišchiñ (podmiot) miɦre (dopełnienie)

ochota - isida (f.)

od (jakiegoś miejsca/czasu, kogoś) - patrz Chilelil

oddychać - napsiñ

odpoczynek - šchāvalu (m.)

odpoczywać - šchāvaloñ

odważna - amixa (f.), amixai (f.), livit (f.), neixāt (f.)

odważne - amixe (n.), live (n.), neixe (n.)

odważny - amix (m.), liv (m.), neixū (m.)

Odysseus (planeta) - Mēbirim (f.)

ogień - ešchet (f.) l. mn. išchīm, (N) veraar (m.), (S, E) verī (m.)

ogon - sibati (n.)

ojciec - avā (m.) l. mn. avot, apakū (m.)

okej - okaë

oko - inu (n.)

olbrzym - napfīli (n./m.) l.mn. napfīlim

olbrzymka - napfīla

opłakiwać - nissatiñ al

organ - erru (m.)

ostrze - katī (n.)

owoc - lebe (n.), (N, NW, W) lachbe (n.), (NW) laabi (n.), labi (n.), (W, S) lati (n.)

## **P**

pachnieć - sisiñ

pałac - epeli (n.), (S) ekkalei (n.)

pamięć - šchakcharonim (m., tylko l. poj.)

pamiętać - šchakchañ

państwo - mediudnat (f.) l. mn. mediunot, ēqlem (f.), wasarrem (f.)

państwowa - ēqlemit (f.)

państwowe - ēqleme, cha'mediunatis (n./f./m./l.mn.), cha'ēqlemis (n./f./m./l.mn.)

państwowy - ēqlemu (m.)

papier - papīru (n.), (N) pergo (n.)

patelnia - patrz *miska*

patrzeć - mabiroë

perfumy, przyjemny zapach - sisi (f.)

perła - pininai (f.)

piasek - choli (m.) l. mn. cholot, (N) faas (m.), fis (m.)

piasek (drobny) - chim (l. mn.), (N) faase (n.), fase (n.)

pić - šchotiñ, (W) tašchribiñ

piekło (miejsce, tylko l. poj.) - geɦen (m.), šchaol (f.), irkallu (m.), eltšchaɦim (m.)

piekło (straszna sytuacja) - tchapf (m.), geɦen (m., tylko l. poj.)

pielgrzymka - ɦaraë (n.)

pień - gaxëiru (n.) l. mn. m. gaxaim, (N) tchoranū (m.)

pierwszeństwo - adipfit (f.)

pies - kāniso (n.)

pieśń - samarai (f.)

piękna - iapfa (f.), banit (f.), nipfala (n.)

piękne - iapfe (n.), bane (n.), nipfale (n.)

piękno - banit (f.), iapfū (m.)

pióro (do pisania) - aitu (m.)

pióro (ptasie) - naça (f.) l.mn. naçat

pisać - kotewiñ

placek - aigu (n.) l. mn. aigat

plecy - egebe (n.) l.mn. egebīm

plotka - suxai (f.)

płacz - nissat (f.)

płakać - nissatiñ

płomień - lišchavāī (f.) l. mn. lišchavīm

pochłaniać (słuchem) - cheaiñ

pochodzić - inā, tchiliñ

początek - rešchīt (f.), atchila (f.), (N) ēnes (n.)

początkowo - berešchitel

podczas - pfine, adi, ail, bemalakchi

pogoda - ugwalu (m.)

pokój (znacz. ang. peace), także w kontekście powitania i pożegnania - salmū

polec - patrz *zginąć*

południe (kierunek) - šchudar (m.), (W) aIšchudar (m.)

pomagać - aisiñ

ponieważ - che [che]

popiół - ēperi (m.)

post - tāai'nīt (f.) l. mn. tāainiiot, (W) visurrachah (m.)

postawa - amidit (f.)

powstać - inā, tchiliñ, inaë

powstać z - inā  be

pożar - patrz. *ogień*

północ (kierunek) - Isch (n.)

prać - quelniñ

prawda - achesi (n.)

prawdziwie - achesiel

prawe (w kontekście kieruknku) - ime (n.), (W) imme (n.)

prawe (zgodne z prawem, prawowierne) - summelaie (n.)

prawo - imel, (W) immel

prawo (np. konstytucja) - summelai (f.)

przeciw/przeciwko - miɦre

przetrwać (fizycznie) - xiliñ

przetrwać (psychicznie, duchowo) - xiloñ

przy - el

przybywać - inā, tchiliñ

przybywać z - inā be

przyjaciel/przyjaciółka - sadi (n.), sadu (m.), sadai (f.)

przyjaciel/przyjaciółka (najlepszy/najlepsza) - adīde (n.), adīdu (m.), adidai (f.)

przypominać - šchakchoñ

ps (litera) - Pseti (f.)

ptak - issuro (n.)

pył - ēperi (m.)

## **R**

ranek - abi (n.)

rano - abisel

razem - adel

rdza - ēmeru (m.)

rdzawe - ēmerue (n.)

religia - patrz. *wiara*

rodzic - orē (n.)

rodzina - mechvet (f.)

rok - sate (n.)

roślina, warzywo - psimo (n.)

rozdział - xunna (f.)

rozpoczynać - inā, tchiliñ

rozumieć (coś) - meviñ

rozumieć (kogoś) - mevoñ

równina - bamati (f.)

rubin - nipfir (m.)

rude - ēmerue (n.)

ryba - nunī (n.)

rymowanka - achurumi (n.), achu-achu (n.), ve-ve (n.)

rysować - diçiriñ

ryż - orx (n.)

rzecz - dābaro (n.)

rzeka - nakchai (f.)

## **S**

s (litera) - Samesch (m.)

sadzić, siać - psimiñ

sądzić - chasoñ

sądzić (osądzać) - šchodaiñ

sch (litera) - Schin (m.)

serce - livi (n.)

siać - patrz *sadzić*

siodło - sereche (n.), (S) seressi (f.)

siostra - nachatai (f.), nai (f.)

skała - sebnu (m.) l. mn. slaim, (N) fisū

sklep - chanut (f.) l. mn. chanuiot

skręcać - arkchaniñ

słońce - šchemašchi (f.) l. mn. šchemašchot

słowo - imilit (f.), imilat (f.), tiri (n., l. mn. f.), iwat (f.)

słuchać - šchomeoñ, makchašchi (tylko w I os. l. poj.)

sługa (naczelnik, zarządca) - chadarri (n.)

sługa (w domu) - chadi (n.)

słuchać - šchomeoñ, makšchi

słyszeć - šchomeiñ

smród - siɦir (m.)

smutek - eçī (n.)

smutek (bardzo wielki) - nienai (f.), ećaar (m.)

smutne - eçe (n.), saneie (n.), nuge (n.)

sok - miçelai (f.)

sok (gęsty) - leṭai (f.)

sól - ṭebait (f.) l.mn. -

srebro - kesipfu (m.)

srebrne - kesipfe (n.)

stare (o ludziach, zwierzętach i rzeczach) - sibe (n.)

stare (tylko o ludziach i zwierzętach) - xaqenē (n.), xaqenū (m.), xaqenā (f.)

staruch/starucha (obraźliwie o człowieku) - xaqēn (m.), xaqenāt (f.)

staruszek - sibui (m.)

staruszka - sibat (f.)

starość - sibu (m.)

statek - baarsum (m.), baari (f.)

statek kosmiczny - çiria (f.)

stać się - naischiñ

stawać się - aišchiñ

stolica - āsitu (m.)

strach - norra (f.)

straszne - norraie (n.)

suche - āble (n.)

susza - āblu (m.)

szafir - ūsalanai (f.)

szczęście - mašchal (m.), išchūī (m.), chamsa (f.), (W, S) chass (m.)

szczęście (w podróży) - alim'ē (n.)

szef - patrz *nauczyciel*, ewentualnie (głównie dialekt miejski: Meon, Nowe Argù, Sumuddar) z angielskiego: bossarri (n.) [bo-ssa-rri]

szepczące - (m./n.) - lachašcha, (f.) lachašchet

szeptać - lachašcha

szlachetne/szlacheckie - açile

sznurek, sznur - patrz *lina*

szybko - ialaël, ialam (forma wołacza - zawołanie "szybko", "szybciej", "pośpiesz się")

szyja - kisadi (n.)

sypialnia - misaleli

syn - ben (m.)

## **Ś**

ściana - ktalu (m.), dūru (m.)

śmiać się - šchoqiñ

śmiała - neixāt (f.)

śmiałe - neixe (n.)

śmiały - neixu (m.)

śmiech - šchoq (m.)

śmierć - maɦet (m.)

śmiertelne - maɦe (n.), maɦu (m.), maɦat (m.)

śmiertelność - maɦetutu (f.)

śnieg - sagi (n.)

środek - iliu (n.)

środek (np.: leczniczy, złoty środek etc.) - segul (n.) l. mn. f.

śpiew - ximra (f.), ximrai (f.)

śpiewać - samariñ

świat - kissa (f.), adna (f.), mundeio (n.), (arch.) adnateio (n.)

światło - airre (n.), (N) ilwe (n.)

światłość - airrešcho (n.), (N) ilveo (n.)

świeca - išchikuru (m.), išchi (f.)

świeca (w Świątyni) - nero (n.)

świeca (zapachowa) - līlima (f.)

## **T**

t (litera) - Ṭeti (n.)

tam - pel

tata - apa (m.), apaku (m.)

tatuaż - patrz. *wzór*

tch (litera) - Tcheti

teraz - alaël

też - arel, gam, nam

tęsknota - delilai (f.)

tkanina - isa (f.)

tłuszcz - samnu (m.)

tonąć - ṭowaiñ

toteż - ainamachu, chaliko

trawa - dišchu (m.), (N) fela (f.)

trudne - qašche (n.)

trzymać - daniñ, dananiñ

trzymać się (w sensie psychicznym) - xiloñ

tu, tutaj - enilaiel

twierdza - danñisiri (f.)

tyle - nasei

(i) tyle, i koniec - we'xe

tylko - chil, ach, rraq

## **U**

ubranie - isili (f.)

ucho - usinu (n.)

uciec - nasaiñ

ui (litera) - Uinu (m.)

ulewa - unñu (m.)

ulewa (monsun) - unñig (m.)

ultrafiolet - alī-ūsal (n.)

urok - patrz *czar*, *zaklęcie*

umieć - vesiñ-vesoñ, *pot.*ve-ve

umieć (praktycznie) - Iamaroñ, vesoñ

umieć (teoretycznie) - Iamariñ, vesiñ

umierać - maɦetiñ

usta - kuçī (n.) l.mn. f. kuçīm

## **W**

w - be

wahać się - kataroë

warga - kuçi (f.) l.mn. kuçīm

warga (dolna) - šchipfu (m.)

warsztat - baëti al kelimis (n.) l. mn. m.

warzywo - patrz *roślina*

ważne - chašchuwi (n./m.), chašchuwa (f.)

wąż/padalec (obelga)- serrui (n./m.), nachašch (n./m.)

wężyca/żmija (obelga) - serrai (f.), nachašchit (f.)

wchodzić - achašchiñ il, (N) fitañ il

wena - ve-sae (n.)

wiać - chenañ

wiara - qemunā (n.)

wiatr - rruach (m.)

wiatr (życiodajny, delikatnie chłodny, wilgotny) - patrz. *bryza*

wiatr (pustynny) - chenes (m.)

wiatr (suchy i silny) - ɦer (m.)

wiązać - košchiñ, (N) vixiñ

widzieć - roë

wieczór - misira (f.), misila (f.)

wiedzieć, znać (coś) - ioadiñ

wiedźma - kaschāpṭeri (f.), (W, S) kašchāpṭerrā

wielbłąd - gamēlu (m.), l. mn. gmalīm

wielbłądy (wielbłądy i wielbłądzice) - gāmilim (l. podw.), gamli (l. potr.-poczw., l. mn.)

wielbłądzica - naëqāt (f.) l. mn. naëqaot

wiersz - sirai (f.), (arch.) samarui (m.)

wierzyć - qemiñ

więc - wi, aināmachu, as, ax, chāliko

wina - patrz *grzech*

wioska - alāī (f.), kepfāru (m.)

wiśnia - çerī (f.)

władca\władczyni - wasarri (n.)

włos - kanō (n.), (arch.) šcherkanā (f.)

wmawiać - tiriñ'be

wnętrzności, organy - errim

woda - maim (l. mn.)

wodospad - mapšchirka (f.), *pot.* mapešch

wola - aidu (m.)

wola (dobra wola) - reɦimūtu (f.)

wola (zła wola) - teqāl (m.)

woleć - patrz *wybierać*

wolne (np. zwierzę) - subarrine (n.)

wolność - subarrini (f.), *pot.* subarri (f.)

wrona - orevi (n.)

wróg - beɦrrdabi (n.), aoivi (n.)

wschód - Abami (f.)

wstyd (hańba), wstydzić się (być zhańbionym) - bušchaa (f.)

wstyd (skrępowanie), wstydzić się (krępować się) - tchabeišchaa (f.)

wszechświat - Kissa (f.)

wszystko - mannukol (n.), (N) iwē

wybierać - abakchiñ

wybór - abakchī

wydostać się, uciec - borañ, nasaiñ

wyraz - tiwa (f.), tiri (n., l. mn. f.)

wysokie - gale (n.), (W) ale (n.) r. m. - ali

wystarczy, wystarczy, że - masi, lamataa

wytrzymać - patrz. *przetrwać*

wzór - aiçnū (n.) l. mn. m. aiçuwim, ṭamū (n.)

wzór (od mrozu) - niquašchirra (f.)

## **Z**

z (jakiegoś miejsca) - patrz Chilelil

z (kimś, czymś) - adi

zabijać - gɦarañ

zachód - Am'ri (f.)

zaczynać - inā, tchili

za darmo - sube (n.)

zadawać ból/cierpienie - ɦirroë (boli mnie - dosł. "zadaje się mi cierpienie - ɦirroë li (liu/lai)")

zadziwić (kogoś) - michitpaliñ

zaklęcie - ākali (m.), lachašch (m.)

zakręt - arkchanele (n.)

zapach - sisei (n.)

zarządca - mañirri (n.)

zarządca niewolnic - abitarri

zarządca niewolników (do ciężkiej pracy) - abidarri (n.) (pot. negatywnie, także nauczyciel)

zarządca niewolników (do domu) - abidaëlarri (n.)

zaś - el

zawsze - imanel, tchamidanu, kaiamanu

ząb - duru (m.)

zboże, ziarno - surro (n.)

zdziwienie - michit (f.)

zginąć, być martwym, polec - naɦarrog

ziemia - apfar (f.), (W) ɦaërei (f.), (N) pfitai

ziemia (czyjaś) - ēreçi

zieleń - iruqu (n.)

zielone - iruqe (n.)

zjawa - lalari (n.)

złe - lemnaare (n.)

zło - lemnaaroi (n.)

złoto - xavait (f.) l. mn. xavaim

znać (coś) - patrz *wiedzieć*

znać (kogoś) - moɦaroñ, (W) taëriñ

zupa - umarūq (m.)

## **Ż**

żałoba - evelai (f.)

żeby - ve

żółte - pele

żmija - xepfa (m.)

żmija (obelga) - nachašchit (f.)

żyć - xiñ

żyć (czerpać z życia pełnymi garśćiami) - xañ

żyć (intensywnie albo w pędzie) - xaiñ

życie - xaim (n.)

życzyć (dobrze) - reɦimoñ

życzyć (źle) - tagalloñ

żywioł - ɦerai (f.)