II wojna światowa

## Strony konfliktu

III Rzesza, Włochy, Japonia
UK, ZSRR, USA

**Druga wojna światowa** - największy konflikt w historii świata. Rozpoczął 1 września 1939 od niemieckiej inwazji na Polskę, a zakończył się w Europie 16 marca 1945 podpisaniem kapitulacji III Rzeszy przez Adolfa Hitlera. Kwestią budzącą niezgodę wśród badaczy jest data zakończenia wojny z Japonią. Cesarstwo podpisało traktat pokojowy z zachodnimi aliantami w 1945, ale z ZSRR i komunistycznymi państwami Azji dopiero w 1948.

## Rok 1941

### Niemiecka inwazja na Bliski Wschód

Porażka Bitwy o Anglię wymusza na niemieckim dowództwie przemyślenie strategii pokonania Wielkiej Brytanii. Zadecydowano o konieczności uderzenia w miękkie podbrzusze brytyjskiego imperium - Bliski Wschód. Siły niemieckie trafiają do Libii w kwietniu i są w stanie w kilka miesięcy walk nie tylko wybronić pozycje włoskie, ale także wejść głęboko do Egiptu. Do końca lata pada Kair i Aleksandria, umożliwiając siłom Rommla na zajęcie kanału sueskiego oraz ofensywę w górę Nilu. Równolegle do kampanii w Afryce, wojna rozgrzewa na Bałkanach - po nieudolnej włoskiej próbie podbicia Grecji, do gry wchodzi Wehrmacht i w krótkim czasie rozbija greckie i jugosłowiańskie wojska. We wrześniu siły faszystowskie przechodzą do Palestyny i rozpoczynają marsz na Jerozolimę.

Święte miasto pada dokładnie 18 października po największej bitwie pancernej stoczonej w całej kampanii afrykańskiej. Ostatni przyczółek brytyjski, Haifa, upada niedługo później. Zajęcie Palestyny otwiera Niemcom drogą na cały Bliski Wschód. Jeszcze we wrześniu w Iraku wybucha powstanie arabskich nacjonalistów kierowane przez Rashida Aliego, który dzięki pomocy państw Osi szybko wypiera ze swojego kraju ostatnie wojska brytyjskie i obejmuje władzę jako premier. Podobna sytuacja ma miejsce w Turcji - 21 listopada w zamachu lotniczym zorganizowanym przez Abwehrę ginie prezydent İnönü wraz z kilkudziesięcioma współpracownikami. Siły niemieckie wchodzą do Turcji z Syrii i Bułgarii, a w Ankarze nowym prezydentem ogłasza się Nihal Atsız. Sytuacja uspokaja się dopiero pod koniec grudnia, kiedy kraj ostatecznie wpada w ręce niemieckich sojuszników. Sukces III Rzeszy przypieczętowuje zdobycie Malty pod koniec roku.

### Kampania irańska

Rok 1941 był także świadkiem krótkiej sierpniowej kampanii radzieckiej na Iran - wykonana została jako ruch wyprzedzający względem niemieckich postępów w regionie. Moskwa dokonała ataku w zgodzie z Wielką Brytanią, która obawiała się ataku pro-niemieckiego Rezy Szaha Pahlawiego. W wyniku dwutygodniowej ofensywy z Azerbejdżanu i Azji Centralnej władza przeszła w ręce jego syna, jednak prawdziwe karty w Iranie otrzymał nowy premier, Mohammad Mosaddegh. Osoba premiera, poza sowieckiego wsparcia, została zaakceptowana przez brytyjskich przedstawicieli.

## Rok 1942

### Radziecka inwazja na III Rzeszę

Na początku roku podjęta zostaje decyzja o przystąpieniu Moskwy do wojny, pod naciskiem brytyjskim i amerykańskim. Stalin uważa, że atakując wyprzedzi tylko plany niemieckie - i ma w tym rację, bo Niemcy planowali zaatakować ZSRR w kwietniu. Rozpoczęta w marcu radziecka ofensywa zaskakuje jednak wojska III Rzeszy, przy czym okazuje się relatywnym sukcesem i pozwala Armii Czerwonej podejść pod Warszawę. Latem na jaw wychodzą jednak problemy w strukturach oficerskich i słabym sprzęcie, przez co Wehrmacht odpycha ofensywę wroga. Choć letnia kontrofensywa niemiecka prowadzona jest na całym froncie od Finlandii po Turcję, to sama ilość ludzi i sprzętu radzieckiego mocno spowalnia pochód na wschód. Jesień potwierdza przekonanie o przewadze radzieckiego giganta. W listopadzie zatrzymuje się kontrofensywa niemiecka na wschodzie, zajmując Łotwę, Białoruś, zachodnią Ukrainę z Odessą oraz Mołdawię. Oberkommando zdaje sobie sprawę, że na wiosnę prawdopodobnie będą mieli do czynienia z dużo silniejszą ofensywą radziecką, więc przygotowywują się do obrony już zdobytych terenów.

### Kwestia żydowska

W samej III Rzeszy w styczniu tego roku doszło do podjęcia przełomowej decyzji. Biorąc pod uwagę zdobycie Palestyny, na konferencji w Wannsee postanowiono o rozpoczęciu procesu masowego przesiedlenia ludności żydowskiej na Bliski Wschód. Żydzi mają zostać przede wszystkim wykorzystani w wyznaczonych nowych obozach pracy do zalesiania pustyny czy pracy w fabrykach i kopalniach. Ustalono, że po zakończeniu wojny, zgromadzeni w Palestynie Żydzi zostaną fizycznie zlikwidowani, a ziemia ta zostanie oddana Arabom. Obozy koncentracyjne rozsiane po Europie mają zgodnie z tym planem powoli przesyłać przetrzymywanych przez siebie Żydów do Palestyny, przez tureckie linie kolejowe.

### Walki w Sudanie

Równolegle z rozpoczęciem się walk na wschodzie Europy, generał Rommel został wysłany na południe, aby wspomóc swoimi oddziałami utrzymujące się w Erytrei siły włoskie. Ciężka kampania na wybrzeży morza Czerwonego kosztować będzie jednak siły niemieckie sporo strat w ludziach. Siły brytyjskie pod dowództwem generała Alana Cunninghama odniosły bowiem pierwsze poważne zwycięstwo nad siłami Osi. W czerwcu tego roku skapitulowały ostatecznie włoskie siły w Erytrei, natomiast kolejne miesiące obie strony spędziły na ciągłych wyczerpujących walkach o Port Sudan i Aswan. Porażka pod Luxorem w listopadzie nie tylko zaczyna rozbijać mit wokół Pustynnego Lisa, ale także daje Brytyjczykom realne nadzieje na wyzwolenie Egiptu.

### Desant na Afrykę

Prawdziwa porażka przychodzi jednak ze strony Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. We wspólnej operacji z niewielkimi siłami generała de Gaulle’a, udaje im się w październiku zaatakować francuskie tereny w Maroku i Algierii, co jest pierwszym sukcesem aliantów na morzu Śródziemnym od momentu przybycia do Afryki generała Rommla. Dzięki umowie między Eisenhowerem a francuskim generałem Darlanem, obie zaatakowane kolonie szybko znalazły się pod kontrolą aliantów, a jeszcze w grudniu rozpoczęły się walki o Tunezję. Przejście Darlana na stronę aliantów spowodowało zajęcie terenów Francji Vichy w Europie oraz w Syrii przez siły niemieckie i włoskie.

## Rok 1943

### Kampania włoska

Utrata Tunezji w lutym i wiosenna inwazja na Libię mocno uderzyła w włoskie morale, osłabione i tak porażką w Etiopii z zeszłego roku. Alianci decydują się w następnie na podzielenie swoich sił - większość wojsk skupi się na inwazji na Sycylię, podczas gdy mniejsza grupa, będzie parła na wschód, licząc na wyparcie Niemców z Egiptu. Operacja Husky rozpoczyna się w maju, powodując prawdziwy popłoch w włoskim rządzie - rozpoczyna się wywiadowcza gra, która zakończy się w wrześniu podpisaniem rozejmu przez wspierane przez króla ugodowe skrzydło rządu. Na stronę aliantów przechodzi włoska marynarka i lotnictwo. Wojska brytyjskie i amerykańskie w ciągu lata zajmują Sycylią i Maltę, podczas gdy same Włochy są świadkiem przewrotu zorganizowanego przez Berlin. Wojna trwa dalej, chociaż Niemcy zostają w niej coraz bardziej osamotnione.

### Kontrofensywa radziecka

Zgodnie z oczekiwaniami Berlina, w marcu rozpoczyna się ofensywa radziecka. Przewaga przemysłowa i wojskowa wroga jest widoczna gołym okiem, niemieckie wojska mogą w tym momencie zaledwie opóźniać pochód sowietów na zachód i wypatrywać szansy na przeprowadzenie kontrofensywy. Taka okazja nadarza się, kiedy Armia Czerwona zostaje odparta w bitwie pod Mińskiem. Stacjonujące w tym miejscu pancerne dywizje niemieckie wykorzystują okazję, wbijając się klinem w osłabione na tym odcinku wojska wroga. Rozpoczęta w maju kontrofensywa mińska na kilkanaście tygodni oddaje strategiczną przewagę w ręce Wehrmachtu, ostatecznie jednak, wojska radzieckie uzupełniają braki oraz na przełomie lipca i sierpnia odzyskują inicjatywę. Do końca września sowieci zajmują całą Białoruś, a w październiku przełamana zostaje fińska linia obronna na północy, otwierając Moskwie drogą na Helsinki. W listopadzie pada Kars i Ribe. Do końca roku Armia Czerwona zajmuje podobne pozycje jak na początku tej wojny.

### Konferencja w Teheranie

W grudniu tego roku doszło także do pierwszego spotkania przywódców Wielkiej Trójki - Józefa Stalina, Winstona Churchilla oraz Franklina Roosevelta. Miejscem spotkania został Teheran, co stało się możliwe dzięki sowieckim sukcesom, które odrzuciły faszystowską ofensywę poza granice radzieckiego Kaukazu. Podstawową konkluzją konferencji była trójstronna deklaracja, że żadna strona nie zawrze separatystycznego pokoju z III Rzeszą i ostatecznym celem jest bezwarunkowa kapitulacja Berlina. Wszystkie trzy strony zagwarantowały także niepodległość państwa irańskiego i uzgodniły wsparcie dla jugosłowiańskich partyzantów komunistycznych, a zachodnie państwa zobowiązały się do otwarcia frontu w Europie we Francji. W Teheranie poruszono także kwestię polskich granic, które miałyby się opierać z jednej strony na rzekach Odrze i Nysie, a z drugiej na linii Curzona - decyzja ta nie została jednak wpisana do oficjalnych ustaleń konferencji.

## Rok 1944

### Inwazja na Normandię

Kiedy wojska III Rzeszy toczą krwawe walki na wschodnim, afrykańskim, tureckim oraz włoskim froncie, coraz bardziej cofając się pod naporem sił przeciwnika, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone przygotowują się do otwarcia kolejnego frontu we Francji. Operacja Overlord zakłada wielkoskalową inwazję na plaży w Normandii - dowództwo nad nią przejął generał Eisenhower. Niedługo przed inwazję na Normandię, niemiecki wywiad wchodzi w posiadanie map brytyjskiego ataku, uzyskanych od jednego z pojmanych alianckich spadochroniarzy. Dzięki temu Niemcy są gotowi na przywitanie Aliantów na francuskich plażach.

Operacja okazuje się prawdziwą tragedią. Nie dość, że pierwsi alianccy żołnierze wpadają szybko w krzyżowy ogień obrońców, to kolejne transze żołnierzy napotykają przygotowane oraz wypoczęte siły niemieckie. W połowie lipca Eisenhower widząc porażkę inwazji, rezygnuje z dalszych prób ataków oraz poddaje się do dymisji - w ramach operacji życie straciło prawie 100 tysięcy Brytyjczyków i Amerykanów. To wydarzenie wstrząsnęło amerykańską opinią publiczną - wiele wskazuje na to, że właśnie to wydarzenie dało możliwość zdobycia republikańskiej nominacji przez Roberta Tafta, który wykorzystał odradzające się nastroje izolacjonistyczne. Porażka w Normandii negatywnie wpływa na morale na innych frontach - chociaż siły zachodnie kilka dni przed inwazją są w stanie zająć Rzym, to na kolejne postępy w walkach trzeba będzie poczekać do końca lata, kiedy wojska alianckie dotrą do silnie ufortyfikowanej Linii Gotów.

### Wyzwolenie Bliskiego Wschodu

Sukcesami alianci mogli pochwalić się w kwestii Bliskiego Wschodu. W maju wojska brytyjskie, pod dowództwem generała Montgomery'ego, podchodzą pod Aleksandrię z zachodu, podczas gdy siły z południa rozpoczynają oblężenie Kairu. Jednocześnie, w lipcu udaje się przeprowadzić inwazję na Irak od strony Zatoki Perskiej, odzyskując Basrę oraz Kuwejt. Z północy do Syrii i Iraku wchodzą wojska radzieckie oraz dywizje Wolnej Turcji. Jesienna ofensywa aliancka wyzwala kolejno Irak, Egipt, Syrię, Liban i w końcu Palestynę, gdzie wojska amerykańskie i sowieckie prawie jednocześnie wchodzą do Jerozolimy. Likwidowane obozy pracy ujawniają tragiczne warunki w jakich żyły i umierały miliony Żydów przesiedlonych z Europy i Turcji.

### Walki w Europie

Wielkie zwycięstwo na zachodzie, mimo podbudowania morale po stronie niemieckiej, nie jest w stanie odwrócić wyników wojny na wschodzie. Na początku roku w Rumunii ma miejsce inspirowany przez króla Michała i komunistów zamach stanu, otwierający Armii Czerwonej dalszą drogę na Bałkany. W kwietniu pada Festung Warschau i wojska radzieckie przekraczają Wisłę. W stolicy kraju tworzy się Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, a w Wyborgu jego fiński odpowiednik. Równolegle z niemieckimi zwycięstwami w Normandii wojska radzieckie wchodzą na przedmieścia Królewca i Gdańska. Czerwiec znaczą krwawe walki w bramie Karpat, zakończone poddaniem się lokalnych sił niemieckich i zdobyciem Budapesztu w lipcu.

Zdobycie Sivas w sierpniu otwiera drogą na Ankarę, a w mieście generał Çakmak ogłasza powołanie II Republiki Tureckiej, pod patronatem Związku Radzieckiego. Przygotowując się na zagrożenie ze wschodu, w sierpniu stolica Niemiec tymczasowo zostaje przeniesiona do Frankfurtu. Jesień ostatecznie dobija siły niemieckiego potwora. Jak kostki domina przewracają się reżimy w Chorwacji, Bułgarii, Grecji oraz Czechosłowacji. Po kolei padają takie miasta jak Wiedeń, Praga i Ateny. Siły tureckie i niemieckie zostają odcięte w Stambule pod naporem ofensywy z Bałkan i Anatolii, a jeszcze przed końcem roku Armia Czerwona wchodzi do Berlina. W październiku w końcu udaje się przełamać złą passę na zachodzie i alianci skutecznie lądują na południu Francji, zabezpieczając swoje pozycje i zdobywając Marsylię do połowy listopada.

### Wojna na Pacyfiku

Pierwsze miesiące tego roku znaczą kolejne skuteczne ataki amerykańskich sił, tym razem na na wyspy Gilberta i Marshalla. Waszyngton jest na tym etapie przekonany, że wojna z Japonią w pewnym momencie musi skończyć się jej porażką, z tego prostego faktu że niedługo zacznie jej brakować podstawowych środków do prowadzenia wojny. Mimo starań amerykańskiej dyplomacji, nie udaje się doprowadzić jednak do podpisania deklaracji o bezwarunkowej kapitulacji - sprzeciwiają się temu na konferencji moskiewskiej Wielka Brytania i Związek Radziecki. Majowa ofensywa w Nowej Gwinei wydaje się potwierdzeniem tez o amerykańskim zwycięstwie będącym kwestią czasu.

W czerwcu rozpoczyna się jednak inwazja amerykańska na wyspę Saipan. Walki rozpoczynają się kilkanaście dni po inwazji na Normandię. Wieści o gigantycznych stratach i porażce operacji łamią morale amerykańskich żołnierzy, którzy zostają odparci przez wzmocniony na ostatnią chwilę japoński garnizon. Porażka na lądzie zostaje pogłębiona porażką na morzu - w bitwie morskiej z japońskimi lotniskowcami zatopione zostają 4 amerykańskie lotniskowce, a Japończycy utrzymują na jakiś czas zdolność operacyjną w regionie. Czerwcowe zwycięstwo Japonii wstrzymuje plany wyzwolenia całego archipelagu Marianów.

Jednak tylko wstrzymują. Mimo wszystko amerykańskie wojsko jest w stanie w miarę krótkim czasie zorganizować kolejną ofensywę i w październiku cały archipelag zostaje wyzwolony z rąk japońskich garnizonów. W listopadzie rozpoczyna się także kolejna wielka bitwa morska między siłami amerykańskimi i australijskimi a japońską flotą. Bitwa ma miejsce u wybrzeży Filipin i zwiastuje aliancką inwazje na ten kraj. Wygrana nad siłami wroga w jesiennych walkach na oceanie podbudowuje morale amerykańskich żołnierzy po letnich porażkach - nie jest w stanie jednak uratować prezydentury kandydata Demokratów.

Prezydent Roosevelt umiera w październiku po silnym udarze mózgu, więc w wyborach jako kandydat tej partii staje jego Henry Wallace, którego lewicowość raczej mu przeszkadza. Dodatkowo, porażki na Pacyfiku i w Europie, które kosztowały USA tysiące żołnierzy mocno podbudowały nastroje izolacjonistyczne. Wybory wygrywa ostatecznie Robert Taft, mimo zdobycia mniejszej ilości głosów niż Wallace. Jego wygrana zostaje odczytana przez Japonię jako szansa na wynegocjowanie pokoju z Aliantami.

## Rok 1945

### Konferencja w Jałcie

Koniec wojny w Europie jest już na wyciągnięcie ręki po tym, jak w grudniu padł Berlin. W krymskiej Jałcie w lutym odbywa się kolejna konferencja Wielkiej Trójki, już z Robertem Taftem jako przywódcą USA. Choć Taft nie zgłaszał pretensji do decyzji swojego poprzednika względem walki do bezwarunkowej kapitulacji, dał do zrozumienia, że po pokonaniu III Rzeszy siły amerykańskie wycofają się z Europy. W praktyce oznaczało to, że Churchill był często jedynym głosem sprzeciwu względem kolejnych żądań Stalina w kwestii Polski, państwa bałtyckich, Niemiec i Bliskiego Wschodu. Taft domagał się jedynie, aby wszędzie po wojnie przeprowadzić wolne wybory, wierząc że demokratycznie żaden naród nie wybierze komunistycznej władzy. Największym przegranym konferencji okazał się Churchill - zgodnie z postanowieniami konferencji całe Niemcy miały trafić pod okupację sowiecką po wojnie, natomiast za legalny rząd polski został uznany Polski Komitet Rewolucyjny.

### Kapitulacja Niemiec

Wojna na kontynencie trwa w 1945 roku zaledwie 3 miesiące. Styczniowa ofensywa radziecka na południu dochodzi do Monachium oraz Mediolanu, a na północy sowieccy żołnierze wyzwalają Hamburg, Amsterdam i Brukselę. 10 marca pada w końcu Frankfurt. Z północy Francji kolejne miasta wyzwalają siły radzieckie, z południa napierają Amerykanie i Brytyjczycy, a w całym kraju wybucha powstanie zorganizowane przez komunistyczną partyzantkę. W oblężeniu Stambułu w lutym przez kemalistyczną bojówkę zostaje zamordowany lider tureckich faszystów, Nihal Atsız. Podobny los spotyka francuskiego generała, Philippe’a Petaina, który ginie w zamachu bombowym. W kwietniu rozbite zostają ostatnie oddziały niemieckie w Norwegii, Francji i we Włoszech. Fuhrer III Rzeszy oraz osoba odpowiedzialna za wybuch wojny, Adolf Hitler, zostaje zatrzymany przez radzieckich żołnierzy w momencie, kiedy ten próbował popełnić samobójstwo. 16 marca podpisuje on całkowitą kapitulację Niemiec. Wojna w Europie się kończy.

### Koniec wojny w Azji

Rozpoczęta w grudniu inwazja na Filipiny przez zimowe miesiące zdobywa pierwsze ważne przyczółki na wyspach. Japońskie siły są w tym momencie wypierane nie tylko dzięki sukcesom generała MacArthura na Pacyfiku, ale także dzięki brytyjskiej ofensywie w Birmie, dzięki której już marcu pada port w Rangunie. Zdecydowanie największym sukcesem na froncie okazała się jednak amerykańska inwazja na Iwo Jimę. Nauczeni doświadczeniem z porażki na Saipan, amerykański sztab podchodzi do całej operacji dużo bardziej ostrożnie. Mimo ostrego oporu ze strony prawie 40 tysięcy japońskich żołnierzy, w marcu wyspa pada. Równolegle z inwazją ma miejsce ostatnia wielka bitwa morska tej wojny - Japończycy tracą w niej 8 lotniskowców i wiele innych okrętów. Tragiczna porażka tak niedaleko samych wysp japońskich rozpoczyna cały ciąg wydarzeń w Tokio, w wyniku którego do władzy dochodzi Kanji Ishiwara. Hideki Tojo oraz większość zaangażowanych w Taisei Yokusankai zostaje zdymisjonowana lub zatrzymana. Wewnętrzny zamach stanu jest prawdziwym prezentem dla Roberta Tafta - niedługo później zaczynają się rozmowy pokojowe między dwoma państwami, w których bierze też udział Wielka Brytania. Tokio tym chętniej zaczyna rozmowy o zakończeniu walk na Pacyfiku, bo wygrawszy w Europie Sowieci przygotowywują się do inwazji na Chiny.

Wojska sowieckie rzeczywiście wypowiadają wojnę Japonii 16 kwietnia, łamiąc wzajemny traktat o nieagresji. W pierwszej kolejności zaatakowane zostają japońskie siły w Mandżurii - rozległe stepy nie nadają się zbytnio od obrony, więc po dwóch miesiącach walk utrata tego regionu jest już widoczna gołym okiem. Sukces Moskwy w Azji przyspiesza rozmowy pokojowe między przerażonymi wizją komunistycznej dominacji aliantami a Japonią. Do podpisania pokoju dochodzi na Okinawie - premier Kanji Ishiwara zgadza się na wycofanie się z wszystkich zajętych przez Japonię kolonii i terytoriów alianckich, wliczając w to Tajlandię i Filipiny, m.in. w zamian za zniesienie embarga na ropę. Londyn i Waszyngton mają nadzieję, że pozostawiona samej sobie Japonia skupi całą swoją uwagę na walce z sowietami. Traktat z Okinawy jest odczytany przez Chiny republikańskie jako kolejna już zdrada Zachodu. Trójstronna wojna w Chinach między komunistami, republikanami a japońskimi kolaborantami będzie trwała jeszcze 3 lata, jednak zakończy się ona wygraną tych pierwszych, śmiercią tych drugich i ucieczką tych trzecich. Wojna w Azji kończy się podpisaniem traktatu w Pekinie.

## Traktaty pokojowe

* Porozumienia frankfurckie - podpisanie pokoju III Rzesza vs Alianci
* Traktaty paryskie - podpisanie pokoju z europejskimi sojusznikami III Rzeszy
* Traktat okinawski - podpisanie pokoju Japonia vs zachodni Alianci
* Traktat pekiński - podpisanie pokoju Japonia vs komuniści
* Karta Narodów Zjednoczonych - powołanie do życia ONZ