Harem

**Harem -** miejsce,
w którym przebywały wszystkie kobiety osmańskiego padyszacha. Władzę nad tym
miejscem miała matka panującego sułtana lub wybrana przez władcę kobieta (Hurrem). Poza sułtanem, wstęp do haremu mieli
jedynie wykastrowani mężczyźni, czyli eunuchowie. W haremie mieszkali nie tylko
nałożnice, mieszkały tam też siostry, córki i ciotki sułtana i służące, czyli
krótko mówiąc kobiety. Z upływem lat harem stał się miejscem, gdzie prowadzono
politykę państwową, ten okres jest nazywany sułtanatem kobiet.

## Życie w haremie

Sam harem nie był tylko
miejscem uciech. Życie sułtanek, choć wygodne i w dostatku, upływało niezwykle monotonnie.
Owszem, dni sułtanek można uznać za beztroskie: wypełnione strojeniem się,
perfumowaniem, czytaniem książek, wizytami w hammanie. Sułtanki nie intrygowały
codziennie ich codzienne życie nie było takie ciekawe. W serialu pokazywano
ciągłe intrygi ze strony sułtanek.
Tylko nieliczne trafiały do sułtańskiego łoża (większość sułtanów, mimo
utrzymywania setek niewolnic, żyło praktycznie w monogamii – spędzając czas z
jedną lub dwiema kobietami).
Ciąża, która stanowiła najwyższy honor, mogła oznaczać również wyrok śmierci –
choćby z ręki zawistnej konkurentki. Po haremowej drabinie pięły się tylko te,
którym starczyło sprytu, inteligencji i okrucieństwa.Choćby Hurrem.
Piękna i mądra, nie cofnęła się przed niczym.

## Losy nałożnic

Dziewczyny do haremu trafiały najczęściej z targu
niewolników, czasami ich rodzice sprzedawali swoje córki do haremu i
otrzymywali za nie całkiem ładną sumę pieniędzy. Sułtan dostawał też kobiety w
prezencie od paszów. Jeżeli kobiety były z targu niewolników najpierw musiały
być wybrane przez eunuchów, wybierano dziewczęta bez skazy. A i tak jeszcze
pokazywano je sułtance matce, która decydowała, czy są godne zamieszkać w
haremie. Trzeba pamiętać, że islam zakazywał brania do niewoli muzułmanek,
dlatego niewolnice były najczęściej żydówkami lub chrześcijankami. Dziewczęta
te uczono obyczajów i języka tureckiego, islamu, pisania, czytania, dobrych
manier, sztuki makijażu, odpowiedniego sposobu ubierania się, haftu, tańca,
śpiewu, a także sztuk leczniczych. Nauczano ich także jak zadowolić władcę w
łóżku. W haremie panowały ścisłe zasady. Jedną z takich zasad był zakaz
nałożnicom stania twarzą w twarz z władcą, co zmienił dopiero Sulejman Wspaniały.

Najzdolniejsze kobiety awansowały, mogły
osobiście służyć sułtanowi, stać się jego faworytami, matkami jego dzieci,
albo, jeżeli były mądre i sprzyjało im szczęście mogły nawet zostać matkami
samego sułtana. Większość niewolnic po skończeniu nauk była wydawana za mąż lub
stawały się służącymi.

## Skąd wziął się harem?

Harem był miejscem najbardziej prywatnym i
niedostępnym dla ludzi z zewnątrz. Idea haremów nie pochodzi ze świata
arabskiego ani z islamu. Znali ja wcześniej faraonowie w starożytnym Egipcie. W
starożytnej Grecji kobiety przebywały w wydzielonej części domu tzw. *gineceum.* W chrześcijańskim Cesarstwie
Bizantyńskim, również kobiety przebywały w specjalnie przeznaczonych dla siebie
miejscach. Nawet w Chinach, cesarz miał swój własny harem. Do haremu prowadziło
tylko jedno wejście: Wrota Szczęśliwości. Wchodziło się przez dwoje drzwi –
jedne były zrobione z żelaza, drugie ze spiżu. Na straży stały dwa oddziały
bałtadżych, czyli halabardników podlegających naczelnikowi ogrodników.
Wieczorem wierzeje zamykano na klucz, którego do rana pilnował naczelnik
eunuchów. Ponoć za namową Hurrem Sulejman przeniósł harem ze Starego Pałacu do
Topkapi, w serialu harem od początku jest w głównym pałacu. To, by oznaczało, że harem był kiedyś w Starym Pałacu, nie w Topkapi. Może to i
lepiej, że harem jest w jednym pałacu. Kiedy sułtan chciał spędzić noc z
nałożnicą przywożono mu ją z oddalonego o ponad kilometr Starego Pałacu.

Choć ekipa scenograficzna z planu serialu dołożyła wszelkich starań, by
wiernie oddać charakter haremu, nie udało się na ekranie odzwierciedlić jego
wielkości. Harem był, bowiem całym kompleksem w skład, którego wchodziły nie
tylko komnaty kobiet z rodziny sułtana i jego faworyt - w sumie kilkaset
apartamentów, – ale też szkółki pałacowe, łaźnie, hamman i meczety. Pokoje dla
kobiet miały zakratowane okna, by nikt z zewnątrz nie mógł dostrzec
nieosłoniętego lica niewieściego.

## Kto miał wstęp do haremu?

Oprócz eunuchów z mężczyzn do haremu mógł wchodzić sułtan, dzieci z dynastii oraz książęta. Harem nie był
miejscem tylko dla nałożnic, faworyt, sułtanek i sułtanek matek. Dostęp do
niego miały także służące i siostry sułtana i jego córki, krótko mówiąc kobiety.

## Damy czy kobiety lekkich obyczajów?

Każda nowa nałożnica w haremie, jak już wcześniej zostało wspomniane musiały
się nauczyć obyczajów i języka tureckiego,
islamu, pisania, czytania, dobrych manier, sztuki makijażu, odpowiedniego
sposobu ubierania się, haftu, tańca, śpiewu, a także sztuk leczniczych.
Nauczano ich także jak zadowolić władcę w łóżku. Młodym dziewczynom w
okresie dojrzewania hormony buzują jak szalone, a nie wszystkie trafiały do
alkowy władcy. Dziewczyny były gotowe zalecać się do siebie, żeby nieco
rozładować napięcie seksualne. Ale trudniej było im się ukryć z tymi igraszkami
przy blasku świec, które w sypialniach paliły się przez całą noc. Niektóre
nałożnice potajemnie uprawiały seks z pilnującymi ich kastratami.

## Ubrania na osmańskim dworze

Mieszkanki haremu wyjątkowo dbały o wygląd. Sułtan podobno nigdy nie oglądał
żadnej nałożnicy ubranej drugi raz w tę samą suknię. W serialu jednak tak nie
jest, czasami jedna postać założy tę samą suknię dwa razy lub jedna postać
założy taką samą suknie, którą ma druga postać lub ma taki sam kolczyk albo koronę.
Moda na dworze Sulejmana stanowiła prawdziwe wyzwanie dla twórców serialu. Na 5
tysięcy strojów uszytych na potrzeby „Wspaniałego stulecia” zużyto 50 tysięcy
metrów kwadratowych tkanin. Przygotowano tez 4 tysiące turbanów oraz koron.
Ozdobne suknie i kaftany tak się spodobały, że serialowi kostiumografowie
otrzymywali z krajów arabskich zamówienia na kreacje ślubne i uniformy dla
pracowników hotelowych. Nie byli jednak w stanie
ich zrealizować. Musieli skupić się na swojej pracy. Pilnowali, by wzory na
ubraniach współgrały z tłem, dobierali kolory do osobowości i wieku bohaterów.
Takich strojów historycznie nie nosiło się w osmańskich pałacach. W osmańskich
pałacach tamtej epoki noszono bordowe, czerwone, zielone, czarne, granatowe i
jasnoróżowe kaftany, które nie miały głębokich dekoltów i nie były dopasowane w
talii. Pod kaftany zakładano luźne spodnie. To, co widzimy w serialu, jest
bliższe modzie francuskiej tamtego okresu. Gdyby wszystko było uszyte tak jak
ubierano się w tamtych czasach, serial nie sprawiał by już takiego wrażenia.

Niewolnice i sułtanki wiele czasu poświęcały na
pielęgnację. Ważnym miejscem był hamman, czyli łaźnia. Wspólne mycie się i
nacieranie się nawzajem olejkami sprzyjało rodzeniu się fizycznych więzi i
fascynacji między dziewczętami. A ponieważ miłość lesbijską tępiono w haremie,
kochanki musiały opracować język tajemniczych symboli.

## Eunuchowie

Eunuchowie oprócz sułtana byli jedynymi mężczyznami, którzy
mogli wejść do haremu. Byli to mężczyźni, którzy byli wykastrowani. Ponoć na
targu niewolników trzeba było słono za nich zapłacić.

W islamie zakazane było dokonywanie kastracji, dlatego
zabieg wykonywano chrześcijanom z Egiptu lub Żydom. Czasami zabieg kończył się
śmiercią. Ci, którzy przeżyli, musieli liczyć się z pewnymi zmianami
fizjologicznymi. Następowało zahamowanie wzrostu owłosienia na ciele, za to
wydłużały się ramiona. Głos stawał się wysoki i piskliwy, istotne było tez
tycie. Później każdy eunuch otrzymywał nowe imię, które było nazwą kwiatu. Na
przykład Sumbul Aga, jeden z haremowych eunuchów we wspaniałym stulecie, jego
imię oznacza hiacynt.

Zanim pozwolono eunuchom przystąpić do służby w haremie,
musieli przyuczyć się do zawodu i zaliczyć szkołę pałacową. Po wstąpieniu na
służkę otrzymywali tytuł aga, co oznacza pan.

Eunuchowie byli podzieleniu na białych i czarnych. Dowódca
białych eunuchów miał tytuł kapi agasi, a dowódca czarnych eunuchów miał tytuł
kizlar agasi. Oczywiście to były tytuły nawiasowe, ich głównym tytułem był aga.

## Żony sułtana

W historii Imperium Osmańskiego warto wspomnieć, że sułtanowie zawierali małżeństwa dynastyczne z
księżniczkamilub córkami możnowładców innych państw i państewek. W zasadzie były to
kontrakty polityczne. Kiedy już podbito wszystkie sąsiednie ziemie, nie było
skąd brać żon. Potomkowie Osmana świadomie zrezygnowali z polityki
dynastycznej.

Od tej pory wiązali się z
niewolnicami i nie mieli obowiązku żenienia się z nimi tak jak wcześniej,
księżniczki po prostu trafiały do haremu. W islamie małżeństwo nie jest
sakramentem. Ślub to po prostu obyczaj uroczystego wprowadzenia kobiety do domu
pana. Takie śluby, którym
towarzyszyły kilkudniowe obchody i rytualna wrzawa, zawierali wolni mieszkańcy
Imperium Osmańskiego, a więc także – również wolne – córki sułtanów.

Ślub Hurrem i Sulejmana był
czymś absolutnie nietypowym. Z prawnego punktu widzenia nic nie stało na
przeszkodzie do zawarcia tego małżeństwa, przeciwko niemu przemawiała jedynie
siła tradycji. Kariera Hurrem jako żony sułtana trwała przez niemal całe
panowanie Sulejmana Wspaniałego. W tym czasie złamane zostały trzy główne
zasady pielęgnowane we wcześniejszej tradycji:

1. Status konkubiny jako
matki księcia. Hurrem nie tylko była matką potencjalnych następców tronu, ale
też pierwszą prawowitą żoną sułtana, która miała realny wpływ na jego decyzje
polityczne.

2. Zasada „Jedna matka- jeden
syn”. Po urodzeniu pierwszego syna Hurrem nie została jak inne konkubiny
odstawiona na boczny tor, tylko powiła sułtanowi jeszcze kilku synów i córkę.

3. Obecność matki księcia w
prowincji, którą zarządzał syn. Kiedy kilkunastoletni książę obejmował posadę
gubernatora danej prowincji, jego matka udawała się tam razem z nim. Hurrem
udało się nie opuścić pałacu w stolicy.

## Od odaliski do sułtanki matki

Do haremu sułtana trafiały
kobiety z całego świata, wtedy stawały się cariye, czyli
nałożnicami, częściej były nazywane odaliskami i dostawały 6 akce dziennie. Mogły zarobić więcej dzięki na przykład pomaganiu służącym.
Niektóre dziewczęta zostawały służkami lub zostawały żonami jakichś paszów.

Gdyby miały zostać jakimiś
służkami mogłyby zostać np. pomocnicą np. w kuchni. Albo niańką nowonarodzonego
dziecka, czyli Daye, osobistą służącą sułtanki, czyli peyk, albo dwórką sułtanki. Mogły być też sprzątaczkami. Z czasem
mogłyby stać się osobą pełniącą funkcję pokojowej oraz kierującą służbą
haremową, czyli kalfą. Mogłyby też być głównymi zarządczyniami haremu, czyli
haznedar. Te wszystkie tytuły są takie nawiasowe, ich głównym tytułem było
hatun, co znaczy kobieta. Wyjątkiem jest tytuł kalfa, to nie jest nawiasowy
tytuł.

Jeżeli udało im się wejść do
alkowy władcy i spędzić z nim noc stawały się gozde, czyli faworytami sułtana.
A gdyby zaszły w ciążę miałyby tytuł ikbal, czyli ciężarna. Gdyby urodziły
władcy córkę ich pozycja by się raczej nie zmieniła, gdy urodziło się sułtanowi
córkę, to jakby wracało się do punktu wyjścia, kobiety o tym tytule dostawały 30 – 40 akce.

Wszystkie wymienione tytuły
są nawiasowe, głównym tytułem tych kobiet był tytuł hatun. Jeśli kobieta
urodziła chłopca stawała się żoną sułtana, czyli kadin (tytuł nawiasowy),
takiej kobiecie przysługiwał tytuł sułtanki, kobieta o tym tytule otrzymywała
100 akce. Jeśli kobiecie umarli wszyscy synowie wtedy traciła tytuł sułtanki i
stawała się hatun, ale wciąż była kadin. Od czasów Sulejmana Wspaniałego
zaczęto używać tytułu haseki, przysługiwał on ulubionym żonom sułtana, kobiety
o tym tytule dostawały 1000 akce. W przypadku większej ilości haseki używano
tytułów bas kadinefendi, bas haseki, has haseki (tytuły nawiasowe). Te tytuły oznaczają główną żonę
sułtana. Ważniejsza była kobieta, która dostała tytuł haseki jako pierwsza, a
najmniej ważna była ta, która dostała go jako ostatnia (chyba, że została
poślubiona przez sułtana). Jeśli syn sułtanki zasiadł na tronie wtedy ona
stawała się sułtanką matką, czyli valide sułtan. Kobieta o tym tytule otrzymywała
2000 akce.

Od czasów Ahmeda II (ale
zastosowany dopiero przez Mustafę II) tytuł kadin zmieniono na hanimedendi
(tytuł nawiasowy), który znaczy to samo co kadin. Od czasów Ahmeda II tytuł
haseki zmieniono na tytuł kadinefendi (tytuł nawiasowy), który oznacza to samo,
co haseki.

Dawniej matki sułtanów
nazywano med –i ulya, co oznacza kolebka najwyższego. A
żony i córki sułtanów nazywano hatun.

## Sułtanat kobiet

Umocnienie pozycji haremu przypadło na czasy panowania
sułtana Sulejmana Wspaniałego. Jego czwartą żoną była sułtanka Hurrem.
Hurrem jako pierwsza zapoczątkowała sułtanat kobiet, czyli bezpośredni wpływ
kobiet na sprawy państwowe. Hurrem
została oficjalną małżonką sułtana Sulejmana. Był to proceder, bowiem władcy
osmańscy nigdy nie brali ślubu. Poprzez swoje intrygi doprowadziła do śmierci
dwóch wielkich wezyrów, Ibrahima paszy i Kara Ahmeda paszy oraz drugiego syna
sułtana, Mustafy, pochodzącego ze związku z Mahidevran. W
ten oto sposób utorowała drogę swoim synom do tronu. Hurrem zapewniła również
Imperium Osmańskiego dobre relacje z Polską poprzez korespondencję z polskim
władcą, Zygmuntem Augustem i jego matką, Boną.

Po śmierci Sulejmana w 1566 r.
władzę objął jego syn Selim, który był synem Hurrem. Niestety sułtanka nie
dożyła czasów syna. Ten władca nie zajmował się zbytnio sprawami państwa.
Pozycję i prestiż państwa dało się utrzymać dzięki wielkiemu wezyrowi, Sokollu Mehmedowi paszy. Druga w sułtanacie kobiet była Mihrimah, córka Hurrem i
Sulejmana Wspaniałego, wyjeżdżała z ojcem na wojny, tak jak matka
korespondowała z królem Polski, Zygmuntem Augustem i opłacała statki na wojnę.
Do tego, gdy jej brat, Selim objął władzę została jego Valide Sultan i
pożyczała mu olbrzymie kwoty pieniężne na opłacenie pilnych spraw państwowych.
Niektórzy twierdzą, że Mihrimah nie należała do sułtanatu kobiet.

Duży wpływ
posiadała również sułtanka Afife Nurbanu, która była pierwszą i prawowitą żoną
sułtana Selima II. Sułtanka była pierwszą regentką w historii Imperium
Osmańskiego. Sokollu Mehmed pasza, i inni paszowie i sam Selim często pytali ją
o zdanie w sprawach państwowych. Sułtanka korespondowała z francuską królową, Katarzyną Medycejską. Co więcej Nurbanu jest trzecia w sułtanacie kobiet. Gdy
Selim umarł w 1574 r. Nurbanu, aby zabezpieczyć tron swojemu synowi Muratowi
schowała ciało sułtana w chłodni. Dopiero po przybyciu jej syna z Manisy
powiedziała wszystkim o śmierci padyszacha. Kiedy jej syn został sułtanem ona
stała się sułtanką matką i koregentką swojego syna.

Następczynią Nurbanu w
sułtanacie kobiet była Safiye, która miała bezpośredni wpływ na
swojego syna Mehmeda III. Zasięgał on rady matki niemal w każdej sprawie.
Miała również wpływ na mianowanie i odwoływanie wielkich wezyrów. Całkiem duże
wpływy miała także za czasów swojego męża, Murada III. Korespondowała z
brytyjską królową, Elżbietą I.

Kolejną sułtanką z sułtanatu kobiet była,
Handan, ona nie mieszała się aż tak w sprawy państwowe jak inne sułtanki z tego
okresu. W pierwszych dniach panowania jej syna Ahmeda I Handan bardzo
angażowała się w politykę. Dzięki niej kilku wiernych jej paszów otrzymali
wysokie stanowiska. Na całym osmańskim dworze widać było jej zaangażowanie w
sprawy państwowe.

Do sułtanatu kobiet zalicza się też sułtankę Halime. Była regentką swojego syna Mustafy I, który był sułtanem
dwukrotnie. Mówi się również o tym, że Sułtanka Mahfiruze także do niego należała.

Najwybitniejszą sułtanką z tego okresu była Mahpeyker Kosem. Wpływy miała już za czasów swojego męża, Ahmeda I. To ona
pomogła sułtance Halime posadzić jej syna Mustafę na tron. Przyczyniła się do
śmierci sułtana Osmana II. Była regentką za czasów swojego syna Murada IV i
wnuka Mehmeda IV. Valide sultan była dwukrotnie, bowiem na tronie zasiadł też
jej najmłodszy syn Ibrahim, lecz za jego czasów Kosem nie była regentką, ale
angażowała się w politykę. To ona uratowała dynastię osmańską przed
wygaśnięciem. Charakteryzowało ją okrucieństwo i bezwzględność nawet dla
własnych dzieci. Została zamordowana z rąk Turhan w 1651 roku.

Ostatnią przedstawicielką sułtanatu kobiet była sułtanka Turhan Hatice. Ona zakończyła sułtanat kobiet, ponieważ
później nie było tak wpływowych kobiet. To ona najdłużej piastowała tą funkcję, przez 32 lata (1651-1683). Była winna śmierci sułtanki Kosem i była regentką dla swojego syna, sułtana Mehmeda IV. Mówi się, że ostatnią reprezentantką sułtanatu kobiet miała być sułtanka Dilasub (syn Sulejman II).

## Ciekawostki

1. Nałożnice w haremie miały obowiązek usuwać owłosienie z całego ciała poza głową.

2. Do haremu trafiały nawet dziesięciolatki. Nie oznacza to jednak, ze od razu stawały się nałożnicami książąt czy sułtana. Najpierw musiały odebrać staranną edukację w haremowej szkółce.

3. Według książki „Tajemnice haremów”, której autorem jest Jerzy S. Łątka kobiety z Polski przebywające w osmańskim haremie były bardzo ładne, zgrabne, miały piękny głos i były dobre w sztuce kochania.

4. W współczesności, w krajach arabskich harem również istnieje i przybiera podobną formę, co w czasach osmańskich.