Wojsko Polskie Powstania Listopadowego

## Organizacja wojska

W chwili wybuchu powstania Wojsko Polskie liczyło 27 543 żołnierzy. Do służby wojskowej powoływano na sześć lat mężczyzn w wieku od 20 do 30 lat. Według szacunków w Królestwie znajdowało się około 205 000 mężczyzn zdolnych do służby wojskowej.

4 grudnia 1830 powołano do służby w pierwszej kolejności żołnierzy wcześniej zdymisjonowanych. Tworzono w ten sposób trzecie i czwarte bataliony piechoty oraz piąte i szóste szwadrony *(trzecie dywizjony jazdy).*

W kolejnych dniach wydawano kolejne rozporządzenia. Ustanowiona została organizacja **Straż Bezpieczeństwa** z organizacją na dziesiątki i setki. Powołano do niej mężczyzn zdolnych do noszenia broni od lat 18 do 45. Ustanowiona została też **Gwardia Ruchoma**, wybrana ze straży bezpieczeństwa. Zorganizowano ją w system batalionowy na wzór batalionów piechoty liniowej, (każdy w składzie 4 kompanii).

Do batalionów tych w styczniu 1831 powołano wszystkich oficerów dymisjonowanych. W styczniu też postanowiono utworzyć 16 pułków piechoty liniowej z gwardii ruchomej (po dwa z każdego województwa). Wydane zostało rozporządzenie o wystawieniu z każdych 50 "dymów" jeźdźca konnego ubranego i uzbrojonego.

Postanowieniem Dyktatora Królestwo zostało podzielone na dwa obszary militarne: senator Małachowski mianowany został *regimentarzem* w czterech województwach po lewej stronie Wisły, Roman Sołtyk w czterech po prawej.

10 stycznia zreformowano sposób prowadzenia poboru i mianowano generałów *do organizacji wojskowej*. Byli to: gen. Żółtowski w województwach lubelskim i podlaskim, gen. Pawłowski w płockim i augustowskim, gen. Przebendowski w mazowieckim i kaliskim, a gen. Dziekoński w krakowskim i sandomierskim.

Po częściowej mobilizacji 24 stycznia 1831 (w przeddzień ogłoszenia detronizacji) Wojsk Polskie spodziewano sie wyprowadzić w pole następującą silę:

### piechota

 grenadierzy gwardii
 weterani czynni
 3 i 4 bat dawnych pułków
 16 nowych pułków (od 9 do 24)
 pułk 5 strzelców "Dzieci Warszawskie"
 razem

800x 89bat = 71.200 żołnierzy

### kawaleria

 9 dywizjonów tychże po 2 szwadrony
 16 pułków nowej jazdy po 4szw
 pułk 5 ułanów im Zamoyskich
 pułk 6 ułanów Warszawski
 żandarmeria
 razem

150x 127szw = 19,050 koni\*

### artyleria

 6 baterii pieszych dawnej org po 12 dział.
 bateria konna gwardii po 8 dział
 2 baterie konne liniowe po 8 dział
 0,5 baterii rakietników konnych
 0,5 baterii rakietników pieszych
 razem

### Podsumowując

 strzelcy wolni
 jazda liniowa
 jazda ochotników
 artyleria (po 20 żołnierzy na działo)
 batalion artylerii rezerwowej
 batalion saperów
 razem

- \* - nie licząc batalionów wolnych strzelców z Podlaskiego, Augustowskiego, Krakowskiego i Sandomierskiego województwa, Grothusa 5 batalionów (po 500 żołnierzy), szwadronów ochotników: Poniatowskiego, Złotej Chorągwi,Kościuszki oraz 2 szwadronów z Poznańskiego (łącznie 5x150 =750 koni).

- \*\* - nie licząc 5 batalionów nowej piechoty (16) i 5 szwadronów jazdy nowej (16) a także gwardia narodowa warszawska oraz nowe formacje ochotników na bieżąco formowane

## Zmiany w organizacji armii w czasie powstania listopadowego

1. Ogolne
	1. Stworzenie Pułku Zakladowego
	2. Trening i tworzenie regulaminow dla nowej piechoty
	3. Cwiczenie wspoldzialania tyralier z linia oraz korzystania z batalionow strzelcow celnych
	4. Stworzenie kawalerii dywizyjnej
	5. Reorganizacja artylerii. Dostosowanie jej taktyki do warunkow walki. Utworzenie Rezerwy Artylerii Konnej
2. Wprowadzenie Korpusów

* 1 Korpus Jazdy generala Umińskiego
* 2 Korpus Jazdy generala Łubienskiego
* Korpus rezerwowy Jazdy generała Skarżynskiego (stworzony w kwietniu)

Mianem Korpusów uznawano takze oddziały wydzielone z armii głownej. Przykladem tego jeszcze z lutego jest Korpus Lekki generala Dwernickiego. W jego sklad wchodziły: 3 dywizjony pulków strzelców konnych, dywizjony krakusów Kosciuszki i Poniatowskiego a takze 3 bataliony piechoty oraz baterie konna i piesza. W maju powstaje Samodzielny Korpus Litewski generała Dezyderego Chłapowskiego. Poczatkowo sklada sie on z nowoformowanych 25 i 26ppl (zwanych 1 i 2 Litewskim) oraz Kowienskiego i Pinskiego Pulki Ulanów Litewskich.
W lipcu generał Chłopicki (za namowa generała Pradzynskiego wprowadza reforme armii. W koncu pojawiły sie korpusy piechoty:

* I Korpus Piechoty generała Krukowieckiego (1DP, 4DP, 1BJ)
* II Korpus Piechoty generała Chrzanowskiego(5DP, 6DP, 2BJ)
* III Korpus Piechoty generała Kniaziewicza (2DP, 3DP, 3BJ)
* I Korpus Jazdy generala Uminskiego
* II Korpus Jazdy generala Lubienskiego

## Skład Armii

### styczen

* 1 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada piechoty liniowej
		- 1 pułk piechoty (3 bataliony)
		- 5 pułk piechoty (3 bataliony)
	+ 2 brygada piechoty liniowej
		- 2 pułk piechoty (3 bataliony)
		- 6 pułk piechoty (3 bataliony)
* 2 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada — generał brygady Franciszek Morawski, generał brygady Franciszek Rohland
		- 3 pułk piechoty (3 bataliony)
		- 7 pułk piechoty (3 bataliony)
	+ 2 brygada — gen. bryg. Józef Czyżewski, pułkownik Franciszek Valentin d'Hauterive
		- 2 pułk strzelców pieszych (3 bataliony)
		- 4 pułk strzelców pieszych (3 bataliony)
* 3 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada – pułkownik Ludwik Bogusławski
		- 4 pułk piechoty liniowej (3 bataliony)
		- 8 pułk piechoty liniowej (3 bataliony)
	+ 2 brygada – major Antoni Tyrakowski
		- pułk weteranów (2 bataliony)
		- 5 Pułk Strzelców Pieszych Dzieci Warszawskich (2 a potem 3 bataliony)
* 4 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada – pułkownik Julian Bieliński, płk Antoni Wroniecki
		- 1 Pułk Strzelców Pieszych (3 bataliony)
		- 3 Pułk Strzelców Pieszych (3 bataliony)
	+ 2 brygada – generał brygady Henryk Otto Milberg , gen. bryg. Ksawery Niesiołowski
		- Pułk Grenadierów (4 bataliony)

### maj

Przeprowadzono kolejną reorganizacje piechoty armii głównej dzieląc ją na pięć dywizji.

* 1 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada - gen. Girolamo Ramorino
		- 1 pułk strzelców (3 bataliony) -
		- 16 pułk piechoty (2 bataliony) -
	+ 2 brygada - gen. Kazimierz Małachowski
		- 2 pułk piechoty (3 bataliony) -
		- 12 pułk piechoty (2 bataliony) -

* 2 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada - gen.
		- 1 pułk piechoty (3 bataliony) -
		- 20 pułk piechoty (2 bataliony) -
	+ 2 brygada - gen.
		- 5 pułk piechoty (3 bataliony) -
		- 11 pułk piechoty (3 bataliony) -

* 3 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada – gen. bryg. Ludwik Bogusławski
		- 4 pułk piechoty liniowej (3 bataliony)
		- pułk weteranów (2 bataliony)
	+ 2 brygada – pułkownik Bazyli Wierzbicki
		- 8 pułk piechoty liniowej (3 bataliony)
		- 5 pułk strzelców pieszych (3 bataliony)

* 4 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada – pułkownik Julian Bieliński, płk Antoni Wroniecki
		- 15 pułk piechoty (2 bataliony)
		- 3 Pułk Strzelców Pieszych (3 bataliony)
	+ 2 brygada – generał brygady Henryk Milberg , gen. bryg. Ksawery Niesiołowski
		- Pułk Grenadierów (4 bataliony)
		- 13 pułk piechoty (2 bataliony)

* 5 Dywizja Piechoty
	+ 1 brygada – pułkownik Jakub Krasicki
		- 3 pułk piechoty liniowej
		- 14 pułk piechoty liniowej
	+ 2 brygada – pułkownik Walenty Zawadzki
		- 6 pułk piechoty liniowej
		- 20 pułk piechoty liniowej

## Wybrani dowodcy

Naczelni dowodcy powstania:

* generał Michał Radziwiłł - herbu Trąby ur. 24 września 1778 w Warszawie, zm. 24 maja 1850 w Warszawie) – książę, generał wojsk polskich, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, wojen napoleońskich. Naczelny Wódz w powstaniu listopadowym, senator-wojewoda Królestwa Polskiego od 1825 roku, senator-kasztelan Królestwa Polskiego w 1822 roku.
* generał Józef Chłopicki - herbu Nieczuja (ur. 14 marca 1771 we wsi Kapustyn na Wołyniu, zm. 30 września 1854 w Krakowie) – generał dywizji Wojska Polskiego, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, wojen napoleońskich, naczelny wódz powstania listopadowego, baron cesarstwa, baron w Królestwie Kongresowym w 1820 roku, wolnomularz.
* generał Karol Otto Kniaziewicz herbu Kniaziewicz ur. 4 maja 1762 w Asītes (*Assieten*) w ówczesnej Kurlandii, zm. 9 maja 1842 w Warszawie – generał dywizji Wojsk Polskich, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, jeden z dowódców Legionów Polskich we Włoszech, twórca i dowódca Legii Naddunajskiej, uczestnik kampanii napoleońskiej, działacz emigracyjny, generał a pozniej głównodowodzący (od 15 listopada 1831 roku) powstania listopadowego.

## Lista wszystkich oddziałow

### Pulki Piechoty:

* Pułk Weteranow Czynnych
* Pułk Grenadierów Gwardii
* 1ppl
* 2ppl
* 3ppl
* 4ppl
* 5ppl
* 6ppl
* 7ppl
* 8ppl
* 9ppl (1szy krakowski)
* 10ppl (2gi krakowski)
* 11ppl (1szy sandomierski)
* 12ppl (2gi sandomierski)
* 13ppl (1szy kaliski)
* 14ppl (2gi kaliski)
* 15ppl (1szy lubelski)
* 16ppl (2gi lubelski)
* 17ppl (1szy plocki)
* 18ppl (2gi plocki)
* 19ppl (1szy mazowiecki)
* 20ppl (2gi mazowiecki)
* 21ppl (1szy podlaski)
* 22ppl (2gi podlaski)
* 23ppl i 24ppl (z gwardii ruchomej woj augustowskiego)
* 25ppl (1szy Litewski)
* 26ppl (2gi Litewski)

### Pulki Strzelców Pieszych

* 1psp
* 2psp
* 3psp
* 4psp
* 5psp (Dzieci Warszawskich)
* 6psp (Braci Krakowian)
* 7psp (gwardi ruchomych woj Sandomierskiego)
* 8psp (gwardi ruchomych woj Kaliskiego)
* 9psp (gwardi ruchomych woj Krakowskiego)
* 10psp (gwardi ruchomych woj Plockiego)
* 11psp (gwardi ruchomych woj Mazowieckiego)

### Bataliony Strzelców Celnych

* Sandomierskich Grotthusa
* Sandomierskich Malachowskiego
* wolni strzelcy mazowieccy Geritza
* wolni strzelcy mazowieccy Kozuchowskiego
* Podlaskich
* Kurpie

### Strzelcy konni

* 1psk
* 2psk
* 3psk
* 4psk
* 5psk (dawny Gwardii)
* 6psk

### Ulani

* 1pu
* 2pu
* 3pu
* 4pu
* 5pu (Zamoyskich)
* 6pu (dzieci warszawskich)
* 7pu (2 jazdy augustowskiej)
* 8pu (1 jazdy plockiej)
* 9pu (2 jazdy sandomierskiej)
* 10pu (jazdy lubelskiej)
* 11pu (litewskich)
* 12pu (litewskich)
* 13pu
* 14pu (wcielony do 13)

### inne

* dywizjon karabinierów
* 1 jazdy Augustowskiej
* 1 jazdy Kaliskiej
* 2 jazdy Kaliskiej
* 1 jazdy Krakowskiej
* 2 jazdy Krakowskiej
* 1 mazurów
* 2 mazurów
* 1 jazdy Plockiej
* 2 jazdy Plockiej
* Jazda Podlaska
* 1 jazdy Sandomierskiej
* Legia Litewsko-Wolynska (konna i piesza)
* Legia Litewsko-Ruska (konna i piesza)
* Legia Nadwislanska
* Jazda Poznanska
* Krakusy Glownej Kwatery
* Krakusy im T. Kosciuszki
* Krakusy im ks J Poniatowskiego
* Krakusy tw Zamosc
* Zlota Choragiew
* Pulk Wolnych Kozaków Wolynskich

Strzelcy celni Królestwa Kongresowego

Mundur Wojska Polskiego Powstania Listopadowego

Umocnienia Warszawy (Powstanie Listopadowe)

Generalicja Krolestwa Polskiego XIX wiek