Cô Chín Sòng Sơn

Tranh dân gian Cô Chín

- Tâu với Thiên đình về những kẻ phạm tội, thu giam hồn phách cho dở điên dở dại

## Danh hiệu

### Danh hiệu

- Cô Chín
- Cô Chín Sòng Sơn/ Cô Chín Đền Sòng
- Cô Chín Giếng
- Cô Chín Rồng
- Cô Chín Suối
- Cô Chín Tây Thiên
- Cô Chín Thượng

## Đền thờ

### Địa điểm

- Đền Mẫu Sòng Sơn, Bỉm Sơn, Thanh Hóa
Đền Mẫu Cửu, Bỉm Sơn, Thanh Hóa
- Phủ Quảng Cung, Ý Yên, Nam Định

## Trang phục

### Màu sắc

hồng

Cô Chín Sòng Sơn là Thánh Cô thứ chín trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô [四府聖姑], sau Cô Tám Đồi Chè, trước Cô Mười Đồng Mỏ.

Cô Chín được xem là người kề cận, hầu bên Mẫu Sòng (tức Mẫu Liễu Hạnh). Cũng có thuyết cho rằng Cô hầu bên Chầu Cửu hoặc Mẫu Thoải.

Cô Chín là một Thánh Cô có nhiều quyền phép. Những người có căn Cô Chín thường có khả năng xem bói, chữa bệnh và gọi hồn. Tuy nhiên, trong khi giáng hầu Cô Chín chỉ hay cho thuốc chữa bênh.

Hiện chưa thấy tài liệu nói về việc Cô giáng sinh vào một nhân vật nào trên trần gian. Như vậy, thân thế của Cô nghiêng về phía thiên thần. Ai cầu đảo cô đều sắm sửa lễ vật: Nón đỏ, hài hoa, vòng hồng hay võng đào.

## Địa điểm

* Cung Cô Chín tại Phủ Quảng Cung (Ý Yên, Nam Định)
* Cung Cô Chín tại đền Mẫu Sòng Sơn (Bỉm Sơn, Thanh Hóa)
* Đền Mẫu Cửu: đền chỉ cách đền Sòng 500-1000m. Nếu từ Hà Nội về Thanh Hóa, Mẫu Sòng nằm ở bên phải đường thì đền Cô Chín Sòng nằm bên trái. Đây là nơi thờ chính của  Mẫu Cửu, Chầu Cửu. Do danh tiếng của Cô Chín Sòng Sơn quá lớn, nên đôi khi chúng ta chỉ nghĩ rằng đây là nơi thờ chính của riêng Cô Chín. Hiện nay, trong cung cấm của đền là nơi thờ Mẫu Cửu. Còn Chầu Cửu có một cung riêng ở bên tay trái của cung Cô Chín.
* Đền Chín Giếng: cách đền Sòng Sơn khoảng 2km, nổi tiếng linh thiêng nhất nhì xứ Thanh Hóa. Tên của ngôi đền bắt nguồn từ 9 miệng giếng thiêng quanh năm đùn nước không bao giờ cạn. Đền Cô Chín được khởi công cùng đền Sòng dưới thời Cảnh Hưng, triều vua Lê Hiển Tông (1740-1786) và chính thức tu sửa vào năm 1939.

## Thần tích

### Thần tích 1

Cô là Tiên Cô tài phép theo hầu Mẫu Liễu Hạnh. Cô có tài xem bói, 1000 quẻ Cô bói ra thì không sai một quẻ nào. Cô có phép thần thông quảng đại. Ai mà phạm tội, Cô về tâu với Thiên Đình cho thu giam hồn phách, rồi Cô hành cho dở điên dở dại. Khi Cô dạo chơi bốn phương khắp ngả trời Nam, về đến đất Thanh Hóa thấy cảnh lạ vô biên. Cô hài lòng, bèn hội họp thần nữ năm ba bạn cát, lấy gỗ cây sung làm nhà, mắc võng ở cây si.

Có truyền thuyết nói rằng Cô Chín là con gái thứ 9 của Ngọc Hoàng Thượng Đế. Vì đánh vỡ chén ngọc mà Cô giáng trần, bán nước ở cồng đền Ba Dọi. Ban đầu những kẻ phàm trần không tin, nghĩ Cô là yêu quái nên quở trách, đánh đuối và tìm cách diệt trừ. Vì tức giận nên Cô về tâu với thiên đình, thu giam hồn phách họ, hành cho điên khùng.

Trong những năm chinh chiến loạn lạc, Cô đã phò vua giúp nước bằng cách tiên đoán trận mạc. Với công lao to lớn, vua đã truyền dân lập đền thờ Cô. Trước đền lúc đó có đến 9 miệng giếng tự nhiên. Vì thế có câu: "Cô Chín quyền cai chín giếng" Vậy nên Cô Chín còn gọi với tên Cô Chín Giếng. Nghe đâu các giếng này đã bị lấp khi trải qua nhiều thời kỳ.

### Về chín giếng thiêng và danh hiệu "Cô Chín Giếng"

Ông Hà Văn Châu, thủ đền lâu năm, kể rằng: “Tôi không nhớ chính xác vào năm nào, chỉ nhớ đó là một năm hạn hán, khi nước sinh hoạt khan hiếm, người dân quanh vùng đã đi tìm nguồn nước đào giếng. Cứ 4-5 người chung nhau đào, họ tìm đến suối Sòng khoan giếng. Đào liên tục 8 miệng giếng vẫn chưa tìm thấy một giọt nước nào.

Kiên trì đặt mũi khoan tới miệng giếng thứ chín, khoan sâu được 8 – 9 m thì bất ngờ xuất hiện một mạch nước lớn đùn lên ào ào. Cả làng được cứu sống nhờ mạch nước này và cũng từ đây xuất hiện 9 miệng giếng thiêng.

Sau đó, có những đoàn ở Hà Nội về thăm dò, đo đạc, nhưng không có kết quả chính xác về độ sâu của giếng. Càng xuống sâu nước càng lạnh. Trực quan địa hình cùng quá trình lặn xuống lòng sâu, họ kết luận: Dưới giếng có một dòng sông ngầm, dự đoán chảy từ dãy núi Tam Điệp (Ninh Bình) ra cửa biển Thần Phù (Nga Sơn)”.

Ở thời kỳ đầu khi người ta phát hiện khu giếng thiêng này, ở miệng giếng thứ 9 rộng, sâu như một hườm đá được đẽo gọt tỉ mỉ xuất hiện cá chuối, cá trắm từng đàn, có con to như bắp đùi người lớn. Người dân đổ xô đi câu, đánh kích, vây lưới bắt cá về bán. Trong số những người bắt cá bằng kích điện, có hai trường hợp chẳng may bị điện giật chết. Chuyện đánh kích điện chết vì điện giật thì không lạ, nhưng người dân nhân việc này tuyên truyền đó là cá thần báo oán, từ đó việc đánh bắt cá ở đây bặt dừng.

Vào mùa hè, khách hành hương sau khi lên đền Cô Chín đều xuống dòng suối này tắm vì có nhiều đồn thổi tắm nước suối tiên sẽ trắng da, xanh tóc, khỏe mạnh phi thường. Nhưng cũng đã có tới 2-3 vụ chết đuối ở đây.

"Do nước giếng không bao giờ cạn, đặc biệt miệng giếng thứ 9 sâu không đáy rất nguy hiểm, những miệng giếng còn lại có cạn cũng lút đầu người lớn, nên ban quản lý đền đã gác tạm tấm bê tông lên miệng giếng, đứng trên cao nhìn xuống ai cũng tưởng giếng cạn, có đáy” – anh Huấn nói. Như vậy, việc có người chết đuối cũng là điều được lý giải.

Ở đây còn có câu chuyện, rằng vào mùa mưa, nước suối dâng cao, sau khi khấn vái trên đền xong xuôi, các con nhang có đem lộc thả xuống suối, trong đó có quả bưởi vàng và những xấp tiền xu 200 đồng đã được đánh dấu theo bản hội. Chẳng biết có phép nhiệm màu nào mà chỉ mấy ngày sau, quả bưởi đó đã có mặt ở một giếng khác thuộc địa phận xã Hà Thanh. Cũng trong tháng đó những đồng xu 200 được khắc chữ phía sau đã được cư dân vùng biển Nga Sơn ở cách đó rất xa tìm thấy trong quá trình đi biển. Những câu chuyện kỳ lạ đó vẫn còn truyền cho tới ngày nay mà chưa có một lời lý giải xác đáng. Có lẽ dòng sông ngầm dưới giếng (như các nhà khoa học đã phán đoán) là một sự lý giải có căn cứ?

## Nghi thức hầu bóng

Cô Chín rất hay ngự đồng. Hết các thanh đồng khi hầu thánh đều có hầu giá Cô Chín.

Khi ngự đồng, Cô múa quạt tiến Mẫu, múa cờ tiến Vua; có khi thêu hoa dệt lụa rồi lại múa cánh tiên.

### Trang phục và phụ kiện

- Áo hồng phơn phớt màu đào phai

- Đôi quạt

"*...Đôi quạt hầu 36 nan xương
Cô cầm đến quạt Cô lại thương các thanh đồng.
Cô Chín quạt cho sóng lặng biển an,
Cho trăng sáng tỏ xua tan đám mây mờ.
Cô Chín lên trời quạt gió quạt mây,
Xuống sông quạt nước, Cô Chín về đây quạt cho các thanh đồng.
Gió thu thoảng ngát hương lan.
Trăng soi chín giếng nước vàng long lanh...*"
―Văn chầu **Cô Chín Sòng Sơn**
### Hình ảnh

Thanh đồng Đỗ Thị Bích Phượng hầu giá Cô Chín, dâng hương.
NAG: Tewfic El-Sawy, “Hầu Đồng: The Spirit Medium of Vietnam”, t. 90.Thanh đồng Ngô Văn Đàm hầu giá Cô Chín, thêu khăn phủ diện.
NAG: Tewfic El-Sawy, “Hầu Đồng: The Spirit Medium of Vietnam”, t. 99.Thanh đồng Trịnh Ngọc Minh hầu giá Cô Chín tại đền Tam Phủ, dâng hương.
NAG: Tewfic El-Sawy, “Hầu Đồng: The Spirit Medium of Vietnam”, t. 91.Thanh đồng Hoàng Quốc Việt hầu giá Cô Chín.
Nguồn: Hoàng Quốc Việt.Hầu giá Cô Chín.
NAG: Văn Đức Huy.Thanh đồng Tô Thiên Hương hầu giá Cô Chín, ban lộc.
NAG: Văn Đức Huy.Thanh đồng hầu giá Cô Chín.
Nguồn: Căn.
## Hình ảnh tượng thờ

NAG Quỳnh Nguyễn.NAG: Quỳnh Nguyễn, nguồn: Căn.Nguồn: Đình Phúc.Nguồn: Four Palaces - Tứ Phủ.
## Tham khảo

1. ↑ Đạo Mẫu Việt Nam, "Tứ Phủ Thánh Cô", https://tuphuthanhmau.blogspot.com/p/tu-phu-thanh-co.html
2. ↑ Ts. Bùi Hùng Thắng, "Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ và thờ Thánh ở Việt Nam", t. 1171, 2016.