Historia Kościoła katolickiego

**Historia Kościoła katolickiego** zaczyna się od nauk głoszonych przez Jezusa Chrystusa.

## Starożytność

### Początki Kościoła

Według Nowego Testamentu i Tradycji Apostolskiej Kościół katolicki został założony przez Jezusa Chrystusa, który powołał Dwunastu Apostołów, nakazał im głosić Ewangelię oraz ustanowił świętego Piotra pierwszym papieżem. Za symboliczny początek Kościoła uznaje się Zesłanie Ducha Świętego. Święty Piotr na swojego następcę wybrał Linusa. Od tej pory każdy kolejny biskup Rzymu jest uważany za następcę św. Piotra.

Św. Piotr nie został podczas swojego życia nazwany papieżem, jednak katolicka tradycja uznaje jego prymat, który ma uzasadnienie w Biblii. Ewangelia według świętego Mateusza wspomina, że Pan Jezus powiedział do św. Piotra:

> „*Błogosławiony jesteś, Szymonie, synu Jony. Albowiem nie objawiły ci tego ciało i krew, lecz Ojciec mój, który jest w niebie. Otóż i Ja tobie powiadam: Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą. I tobie dam klucze królestwa niebieskiego; cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane w niebie, a co rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane w niebie.*”
> – Mt 16:17-19. Biblia Tysiąclecia
>
>

### Wczesna działalność

Warunki panujące w Cesarstwie Rzymskim pomagały w rozprzestrzenianiu się nowych religii. Sieć dróg i wodnych szlaków ułatwiała podróże, a Pax Romana gwarantowała obywatelom cesarstwa bezpieczeństwo. Władze zachęcały obywateli, zwłaszcza mieszczan, do nauki języka greckiego, którym można było porozumieć się w całym Cesarstwie. Apostołowie nawrócili wielu żydów, którzy zamieszkiwali okolice Morza Śródziemnego, a liczba wspólnot chrześcijańskich zwiększyła się najpierw do 40, a potem do 100. Większość chrześcijan było obywatelami Cesarstwa, jednak powstało także kilka wspólnot na terenie dzisiejszej Armenii i Iranu. Początkowo najwięcej nawróconych osób było niewolnikami lub ubogimi ludźmi, a później do grona wierzących dołączyło także wiele zamożnych kobiet.

Początkowo chrześcijanie modlili się razem z żydami, jednak niecałe dwadzieścia lat Dzień Święty został przesunięty z soboty na niedzielę. Zmiana ta spowodowała odejście od Kościoła wielu judeochrześcijan (chrześcijan pochodzenia żydowskiego). Kiedy św. Paweł zaczął nawracać pogan (stosunek św. Pawła do judaizmu jest nadal częstym obiektem dyskusji między teologami), chrześcijaństwo bardzo oderwało się od judaizmu. Niektórzy chrześcijanie pochodzenia żydowskiego twierdzili, że nawróceni poganie są także zobowiązani do przestrzegania Prawa Mojżeszowego. Kiedy w Kościele doszło do niemałych sporów, apostołowie zwołali pierwszy sobór, który odbył się ok. 50 roku w Jerozolimie. Sobór jerozolimski uznał, że nawróceni poganie nie muszą przestrzegać Prawa Mojżeszowego. Jakiś czas później Kościół odmówił wzięcia udziału w powstaniu Bar-Kochby, dlatego wielu Żydów odeszło od niego odeszło.

W I i II wieku Kościół tworzyło wiele małych wspólnot. Aby zachować spójność w nauczaniu, pod koniec II wieku Kościół wprowadził bardziej uporządkowaną hierarchię: nad zwykłymi kapłanami stali biskupi, a nad biskupami - metropolici. Hierarchia dotyczyła również świątyń - najważniejszymi były Kościoły w Antiochii, Aleksandrii i Rzymie. Od II wieku biskupi często zbierali się na lokalnych synodach, aby rozwiązywać problemy doktrynalne. Do III wieku biskup Rzymu pomagał w rozwiązywaniu problemów, z którymi nie radzili sobie lokalni biskupi.

Wspólną doktrynę katolicką zaczęli formować dopiero teologowie nazywani Ojcami Kościoła. Od roku setnego do grona Ojców Kościoła należyli protoortodoksyjni teolodzy (między innymi Ignacy Antiocheński i Ireneusz z Lyonu), którzy sprzeciwiali się gnostycyzmowi. Tradycja i nauki Kościoła kształtowały się przez kilka wieków. Znaczny wpływ na naukę i tradycję miało wielu apologetyków, takich jak papież Klemens I, Augustyn z Hippony czy Justyn Męczennik.

### Prześladowania

W przeciwieństwie do większości religii w Cesarstwie Rzymskim, chrześcijaństwo wymagało wyrzeczenia się wszelkich innych bogów. Odmowa przyłączenia się do pogańskich rytuałów oznaczała sprawiła, że poganie, w tym władze cesarstwa, obawiali się, że chrześcijanie ściągną na cesarstwo "gniew bogów". Tajne spotkania chrześcijan spowodowały rozchodzenie się różnych pogłosek. Poganie często oskarżali chrześcijan o kanibalizm. Kryzys gospodarczy w starożytnym Rzymie zapoczątkował serię prześladowań chrześcijan, których oskarżono o rozgniewanie rzymskich bogów. Władze cesarstwa nakazały wszystkim obywatelom państwa publicznie składać bożkom ofiary. Zwolnieni z bałwochwalstwa byli jedynie żydzi, którzy zamiast tego musieli płacić władzom większe podatki. Nieposłuszeństwo władzom było karane śmiercią. Szacuje się, że stracono około 50 000 chrześcijan, a jeszcze więcej zrzekło się swojej wiary. Stan Kościoła znacznie się pogorszył, kiedy doszło do schizmy nowacjańskiej. Pomimo prześladowań Kościół nadal głosił Ewangelię. Serię prześladowań chrześcijan zakończył wprowadzony w 313 roku edykt mediolański, który zalegalizował chrześcijaństwo na terenie cesarstwa. W 380 roku Teodozjusz I Wielki ustanowił chrześcijaństwo państwową religią Cesarstwa Rzymskiego.

### Późna starożytność

Kiedy w 312 roku Konstantyn I Wielki został cesarzem zachodniorzymskim przypisał swoje zwycięstwo chrześcijańskiemu Bogu. Wielu żołnierzy w jego armii było chrześcijanami. Wspólnie z Licyniuszem (cesarzem wschodniorzymskim) wydał edykt mediolański, który nakazał tolerowanie wszystkich religii w całym cesarstwie. Początkowo edykt miał jednak niewielki wpływ na postawy ludzi. Cesarz wprowadził nowe prawa, które zmodyfikowały niektóre chrześcijańskie zasady i tradycje. Cesarz przekazał Kościołowi duży kawałek ziemi, pieniądze oraz zwolnił Kościół i kapłanów z płacenia podatków. Te dary spowodowały, że Kościół w VI wieku był największym właścicielem ziemskim na Zachodzie. Dary te zostały opłacone dzięki surowemu opodatkowaniu pogańskich kultów. Niektóre pogańskie kulty zostały zmuszone do nawrócenia się z powodu braku pieniędzy. Jakiś czas później cesarstwo zaczęło opłacać także szaty liturgiczne.

Podczas panowania Konstantyna około połowa ludzi uważających się za chrześcijan nie uznawała nauk Kościoła. Konstantyn w obawie, że brak jedności nie spodoba się Bogu, nakazał rozwiązać wszystkie chrześcijańskie sekty. Aby rozstrzygnąć spory dotyczące doktryny Kościoła, cesarz poprosił Kościół o zwołanie soboru.

W 325 roku zwołano sobór w Nicei. Sobór uznał, że Syn Boży jest współistotny Bogu Ojcu, co doprowadziło do schizmy i powstania arianizmu. Aby odróżnić się od arian, w Kościele katolickim wprowadzono kult maryjny. Doprowadziło to do kolejnych schizm.

W roku 380 główny nurt chrześcijański stał się oficjalną religią cesarstwa. W 385 roku heretyk Pryscylian został skazany na śmierć za głoszone poglądy i wystąpienia przeciwko Kościołowi.

W 382 roku Synod w Rzymie ustanowił pierwszy oficjalny Kanon Biblii, a w roku 391 dokonano przekładu Pisma Świętego na język łaciński. Inne źródła mówią, że Kanon Biblii ustanowiono na Synodzie w Kartaginie w 397 roku, jednak jest to mało prawdopodobne. W 431 roku zwołano sobór efeski, który wyjaśnił Wcielenie Chrystusa i Jego boską i ludzką naturę. Dwadzieścia lat później zwołano sobór chalcedoński. Sobór umocnił Prymat Piotra, co doprowadziło do załamania dobrych stosunków ze wschodem. Postanowienia soboru spowodowały również, że zwolennicy monofizytyzmu oderwali się od Kościoła katolickiego i założyli kościoły orientalne.

## Średniowiecze

### Wieki ciemne

W 476 roku upadło Cesarstwo Rzymskie. Kościół katolicki zaczął nawracać plemiona barbarzyńskie, lecz utrudniały mu to wspólnoty ariańskie. W 496 roku król frankijski Chlodwik I przyjął chrzest i pomógł w szerzeniu wiary na Zachodzie. W 530 roku Benedykt z Nursji zredagował regułę benedyktyńską - zbiór przepisów normujących życie zakonne. Regułę św. Benedykta przyjęły prawie wszystkie klasztory w Europie. W tym okresie klasztory stały się głównym miejscem rozwoju cywilizacji. Pełniły one rolę szkół, bibliotek i skryptoriów. W klasztorach rozwijała się także sztuka. Podczas pontyfikatu papieża Grzegorza I nawrócono Wizygotów i Longobardów - ludy germańskie wyznające arianizm. Papież ten zreformował działalność misyjną Kościoła. Na misję wyruszyło wielu znanych misjonarzy, m.in. Augustyn z Canterbury, Kolumban Młodszy, Bonifacy-Winfrid, Willibrord z Utrechtu i Oskar. Nawrócili oni na katolicyzm wielu Anglosasów, Germanów i Słowian, a także wielu Wikingów. W 644 roku odbył się Synod w Whitby, który nakazał wiernym Kościoła iroszkockiego podporządkować się Kościołowi rzymskiemu.

Ikonoklazm szerzący się na początku VIII wieku w Cesarstwie Bizantyjskim stał się jednym z powodów konfliktu pomiędzy Kościołem wschodnim i zachodnim. Cesarze bizantyjscy zakazali czczenia obrazów religijnych, uznając je za złamanie Dziesięciu Przykazań. Inne religie panujące na Wschodzie, takie jak judaizm i islam, miały podobny pogląd na temat kultu obrazów. Papież Grzegorz III potępił ikonoklazm i uznał go za bezzasadny. Cesarzowa bizantyjska Irena, która także nie popierała ikonoklazmu, poprosiła się papieża Hadriana I o zwołanie soboru. W 787 roku odbył się II sobór nicejski, który potępił ikonoklazm jako herezję i uznał kult ikon za naukę prawowierną. 300 z 307 biskupów uczestniczących w sesjach soborowych, w tym papież, poparło kult ikon.

W 800 roku papież Leon III koronował Karola Wielkiego na świętego cesarza rzymskiego i przekazał mu klucze do grobu św. Piotra. Koronacja ta uwolniła papieży spod władzy Konstantynopola, ale doprowadziła także do wielkiej schizmy wschodniej, ponieważ cesarzowie bizantyjscy i patriarchowie Konstantynopola uważali Cesarstwo Bizantyjskie za jedyne państwo stanowiące kontynuację Cesarstwa Rzymskiego. Spór między Wschodem i Zachodem zaostrzył się jeszcze bardziej, kiedy papież Mikołaj I uznał wybór Focjusza I na tron patriarszy za nieważny, a Focjusz nazwał papieża heretykiem i potępił Filioque. Sojusz Państwa Kościelnego ze Świętym Cesarstwem Rzymskim pomógł Kościołowi w nawracaniu pogan, ale doprowadził również do sporu o inwestyturę. Państwo Kościelne bardzo osłabło po upadku Imperium Karolińskiego i muzułmańskich atakach na Rzym.

### Późne średniowiecze

Wprowadzona w 910 roku reforma kluniacka uwolniła księży spod władzy świeckiej. Współczesne uniwersytety zachodnie mają swe źródła w średniowiecznym Kościele. Od 1100 roku szkoły katedralne zaczęły odłączać się od katedr i powstawały jako samodzielne instytucje. Najstarszymi z nich były: Uniwersytet Boloński, Uniwersytet Paryski i Uniwersytet Oksfordzki. Na uniwersytetach nauczali teologowie, którzy próbowali wyjaśnić związek pomiędzy nauką a wiarą. Najbardziej znanym z nich był Tomasz z Akwinu, autor *Sumy teologicznej*, w której wyjaśnił związek pomiędzy nauką Arystotelesa i Ewangelią. Dzięki szkołom klasztornym na zachodzie rozwinęło się hutnictwo, rolnictwo, literatura i muzyka.

W 1054 roku doszło do wielkiej schizmy wschodniej, w skutek której od Kościoła oderwała się większość kościołów rytu bizantyjskiego, których wierni założyli cerkiew prawosławną. Jej bezpośrednią przyczyną było wprowadzenie liturgii rzymskiej na Sycylii, zamknięcie kościołów obrządku łacińskiego w stolicy Bizancjum oraz wzajemne obłożenie się ekskomuniką przez Rzym i Konstantynopol. Zwołane w celu zjednoczenia Kościoła sobory (lyoński II w 1274 roku i bazylejsko-ferrarsko-florencki w 1439 roku) nie zdołały zatrzymać rozwoju schizmy. Niektóre wspólnoty wschodnie zawarły unię z Kościołem katolickim, a inne nie zerwały kościelnej jedności. Skutki wielkiej schizmy wschodniej widać do teraz, chociaż wzajemne ekskomuniki zostały zdjęte w 1965 roku.

W XI wieku zaistniał spór między papieżem a świętym cesarzem rzymskim o mianowanie biskupów i władzę nad Kościołem. Był to pierwszy konflikt pomiędzy Kościołem a państwem w średniowiecznej Europie. Kościół uznał wyższość papieża nad cesarzem. Niedługo potem papież wdał się w konflikt między rywalizującymi frakcjami - gibelinami i gwelfami, przez co osłabł jego autorytet. W roku 1059 Kościół zabronił zawierania małżeństw z krewnymi poniżej siódmego stopnia pokrewieństwa. W 1215 roku zmieniono tę zasadę i zabroniono małżeństw z krewnymi poniżej czwartego stopnia pokrewieństwa (teraz zabronione jest jedynie zawieranie małżeństw z krewnym pierwszego stopnia pokrewieństwa).

Kiedy w 1095 roku Turcy zaatakowali Ziemię Świętą, w odpowiedzi na apel cesarza bizantyjskiego, papież Urban II wystąpił z projektem wyprawy krzyżowej. Papież uważał, że pomoc Cesarstwu Bizantyjskiemu pomoże zjednoczyć chrześcijan. W 1906 roku rozpoczęła się seria wypraw wojennych (krucjat) przeciwko muzułmanom, które miały na celu odebranie im Ziemi Świętej i uratowaniem żyjących w niej chrześcijan. Tak się jednak nie stało. Po nieudanej czwartej krucjacie krzyżowcy, pomimo zakazu papieża Innocentego III, zdobyli i złupili Konstantynopol. Za IV wyprawę krzyżową w 2001 roku przeprosił papież Jan Paweł II.

Jakiś czas później zaczęto budować kościoły w dwóch nowych stylach architektonicznych. Pierwszy z nich, romański, cechował się addycyjnością brył i separatyzmem wnętrz. Aby zrekompensować brak dużych okien, wnętrza kościołów były dekorowane malowidłami przedstawiającymi sceny z Biblii i z życia świętych. Dla drugiego stylu, gotyckiego, cechowały ogromne okna wypełnione witrażami. W XII wieku, na skutek krucjat, powstało osiem nowych zakonów zwanych rycerskimi. Wielki wpływ na zmiany w życiu zakonnym miał cysterski mnich Bernard z Clairvaux. Na jego prośbę papież Aleksander III wprowadził prawo kanoniczne. Jakiś czas później Franciszek z Asyżu i Dominik Guzmán założyli pierwsze zakony żebrzące. Zakony te przeniosły życie konsekrowane w otoczenie miejskie.

W XII wieku we Francji pojawił się kataryzm. Był to heretycki ruch szerzący się głównie w Langwedocji, który sprzeciwiał się feudalizmowi i hierarchii kościelnej. W 1208 roku katarzy zamordowali legata papieskiego, dlatego papież Innocenty III zainicjował krucjatę przeciw albigensom. Okrucieństwo stosowane przez uczestników tej krucjaty zostało potępione przez Kościół. Aby sytuacja się nie powtórzyła, papież nieformalnie pierwszą inkwizycję. Formalną inkwizycję powołał dopiero papież Grzegorz IX. Celem tej organizacji była walka z ruchami heretyckimi (m.in. z kataryzmem). Jakiś czas później Kościół i władcy świeccy zaczęli powoływać kolejne inkwizycje, które ścigały heretyków i odpierały inwazje Maurów. Heretycy ścigani przez inkwizytorów mogli przeprosić za swoje herezje, a jeśli tego nie zrobili, otrzymywali karę pokuty, grzywny lub pozbawienia wolności. Bardzo rzadko herezję karano spaleniem na stosie (średnio trzy wyroki rocznie).

W XIV wieku miało miejsce kilka sporów między różnymi frakcjami kardynalskimi. W 1309 roku sytuacja w Rzymie stała się niepewna, dlatego Klemens V osiadł wraz z Kurią Rzymską w Awinionie. To wydarzenie zapoczątkowało okres w historii Kościoła zwany niewolą awiniońską. Wszyscy spośród siedmiu papieży rezydujących w Awinionie byli narodowości francuskiej. Do Rzymu powrócił dopiero papież Grzegorz XI za namową Katarzyny ze Sienny. W 1378, po śmierci Grzegorza XI, zwołano konklawe, które wybrało na papieża Urbana VI. Wątpliwe okoliczności wyboru spowodowały bunt francuskich kardynałów. Przeciwnicy Urbana VI wybrali "własnego papieża", Klemensa VII, który stanął na czele obediencji awiniońskiej. Przez 38 lat trwały walki między rzymską i awiniońską obediencją. Spór zaostrzył się jeszcze bardziej, kiedy zwołano nielegalny sobór w Pizie, który doprowadził do powstania trzeciej strony konfliktu, obediencji pizańskiej. Konflikt ostatecznie zażegnano w 1417 roku podczas soboru w Konstancji, który nakazał abdykację trzem pretendentom do papieskiego tronu. W tym samym roku zwołano konklawe, na którym wybrano wspólnego papieża, Marcina V.

## Nowożytność

### Odkrycia geograficzne

Wynalezienie druku i wielkie odkrycia geograficzne zapoczątkowały epokę kulturową zwaną odrodzeniem (renesansem). Na przełomie XV i XVI wieku katoliccy misjonarze zaczęli głosić Ewangelię w obu Amerykach, w Azji, w Afryce i w Oceani. Papież Aleksander VI w swojej bulli papieskiej *Inter caetare* podzielił większość nowoodkrytych ziem między Hiszpanię i Portugalię. W 1511 roku dominikanin Antonio Montesinos potępił okrucieństwo stosowane przez hiszpańskie władze rządzące Hispaniolą. W odpowiedzi król Ferdynand II Aragoński uchwalił *Prawa w Burgos i Valladolid*. Hiszpanie nie przestrzegali jednak uchwalonych przez siebie praw. Choć niektórzy obwiniają za to Kościół uważając, że nie zrobił nic aby wyzwolić Indian, prawda była jednak zupełnie inna: Kościół jako jedyny wstawiał się za tubylcami. Problem ten wywołał w Hiszpanii kryzys sumienia. Refleksje filozoficzne hiszpańskich teologów, a w szczególności Francisco de Vitoria, doprowadziły do rozmów na temat praw człowieka i powstania nowego prawa międzynarodowego.

W 1521 roku, dzięki portugalskiemu odkrywcy Ferdynanda Magellana, ochrzczono pierwszych mieszkańców Filipin. W następnym roku misjonarze z zakonu Franciszkanów przybyli do Meksyku, aby nawrócić Indian i zapewnić im dobrobyt poprzez budowanie szkół i szpitali. Nauczyli oni Indian lepszych metod uprawy roślin. Niektórzy ludzie mieli wątpliwości, czy Indianie są ludźmi, dlatego papież Paweł III wydał w 1537 roku encyklikę *Sublimis Deus*, w której potwierdził, że Indianie zasługują na godność ludzką. 150 lat później misjonarze dotarli na południowy zachód Ameryki Północnej. Tubylcy byli przez nich traktowani jak dzieci, natomiast kapłani przyjmowali rolę ich rodziców. W tym samym czasie w Indiach portugalscy misjonarze i hiszpański jezuita Franciszek Ksawery głosili Ewangelię wśród pogan i odkryli istniejącą tam wspólnotę chrześcijańską, założoną przez Tomasza Apostoła.

### Kościół renesansowy

Epoka w historii kultury zwana odrodzeniem lub renesansem była powrotem do nauki i kultury starożytnej. W tej epoce katedry i kościoły stały się galeriami sztuki. Były ozdabiane witrażami, freskami, posągami, obrazami i oknami przedstawiającymi historie świętych i postaci biblijnych. Kościół zaczął sponsorować renesansowych artystów, takich jak Michał Anioł i Leonardo da Vinci, którzy stworzyli jedne z najbardziej znanych dzieł sztuki na świecie. Na Kościół miał także wpływ szerzący się humanizm. W 1509 roku znany uczony epoki renesansowej, Erazm z Rotterdamu, napisał *Pochwałę głupoty*, rozprawę filozoficzną, która zaniepokoiła Kościół. Podczas renesansu coraz częściej głoszono koncyliaryzm; wcześniej próbowano wprowadzić tę doktrynę podczas soborów w Konstancji i w Bazylei, jednak Kościół ją odrzucił. Spory teologiczne, wojny z Imperium Osmańskim oraz świętokupstwo i neoptyzm utrudniały wprowadzanie znaczących reform w Kościele. Symonia w renesansowym Kościele doprowadziła do wyboru na papieży ludzi z bogatych i wpływowych rodzin (np. Aleksander VI z bogatego rodu Borgiów).

### Reformacja ewangelicka

Aby wprowadzić w Kościele potrzebne reformy zwołano sobór laterański V, który nie wprowadził jednak zbyt wiele zmian w nauczaniu Kościoła. 31 października 1517 roku Niemiec Marcin Luter ogłosił 95 tez. Jego tezy były heretyckie i sprzeciwiały się prawie całkowicie katolickiej doktrynie. W podobnym czasie w innych państwach działali dwaj inni heretycy: Huldrych Zwingli (w Szwajcarii) i Jan Kalwin (we Francji). Cała trójka heretyków zapoczątkowała rewolucję protestancką, której skutkiem było powstanie wielu wyznań protestanckich. Rewolucja protestancka doprowadziła również do wielu wojen: w Niemczech doszło do sporu pomiędzy związkiem szmalkladzkim a Karolem V, do pierwszej wojny dziewięcioletniej oraz do wojny trzydziestoletniej, natomiast we Francji doszło do kilku wojen pomiędzy hugenotami i Francuską Ligą Katolicką. Początkowo papieże popierali Ligę Katolicką; dopiero papież Klemens VIII przyjął Edykt nantejski Henryka IV, który zagwarantował protestantom wolność wyznania.

### Reformacja anglikańska

W podobnym czasie doszło do reformacji anglikańskiej. Reformacja ta (w przeciwieństwie do ewangelickiej) nie była sporem na tle religijnym, a na tle politycznym. Do sporu doszło, kiedy Kościół nie zgodził się unieważnić małżeństwa pomiędzy Henrykiem VIII i Katarzyną Aragońską. W 1534 roku parlament angielski uchwalił akt supremacji, ustanawiając w ten sposób Henryka VIII głową kościoła Anglii. Następnie brytyjskie władze zlikwidowały 825 klasztorów na terenie Anglii, Walii i Irlandii, a katolickie kościoły zamieniono w anglikańskie. Królowa angielska Maria I Tudor na krótko przywróciła jedność Anglii i Rzymu oraz pomogła Kościołowi w "prześladowaniach maryjnych". Królowa Elżbieta I Tudor przywróciła jednak akt supremacji i rozpoczęła prześladowania katolików podczas których dokonywano na nich straszliwych egzekucji. W Irlandii wprowadzono prawa karne, które wymuszały na katolikach przejście na anglikanizm, jednak większość Irlandczyków pozostała wierna papieżowi i przeciwstawiała się wyznawcom anglikanizmu.

### Sobór trydencki

W 1545 roku zwołano sobór trydencki, który zapoczątkował okres w historii Kościoła katolickiego zwany kontrreformacją. Sobór trydencki potwierdził obecność Chrystusa w Eucharystii oraz uznał wiarę, nadzieję i miłość za cnoty teologalne, które są konieczne do zbawienia. Sobór ten potępił herezje Lutra i Kalwina oraz przeprowadził wiele reform w nauce Kościoła. Kontrreformacja doprowadziła do powstania wielu zakonów, między innymi teatynów, barnabitów i jezuitów.