Jehu (król)

## Jehu

Podobizna Jehorama z Promptuarii Iconum Insigniorum autorstwa Guillaume Rouillé's (źródło)

## Rodzina

### Dzieci

Jehoachaz

**Jehu** (bib. heb. **יהוא**, trb: **Yehhu**; współ. heb. **יֵהוּא**; akk. **Jaua**; gr. **Ιηού**, trb: **Iioú**; łac. **Hieu**) - starotestamentowa postać biblijna znana z 2 Księgi Królewskiej i Księgi Ozeasza. Panował, jako dziesiąty król państwa północnego. Przed objęciem urzędu należał do dowódców służących Achabowi oraz jego synom: Achazjasza i Jehorama, ale pod wpływem jahwistycznego proroka Elizeusza dokonał zamachu stanu mordując tego ostatniego. Przejmując władzę dokonał eksterminacji wszystkich potomków Achaba w granicach kraju oraz założył nową dynastię, Jehudytów, która będzie rządziła plemionami północnymi przez następne cztery pokolenia. Krwawo prześladował kult Baala - Hadada, propagowany przez wcześniejszy ród panujący, ale nie tradycyjny kult złotych cielców Jeroboama I.

Jego panowanie, choć gloryfikowane przez autora ksiąg królewskich w momencie dokonania królobójstwa, jest zarówno w późniejszych fragmentach Biblii, jak i we współczesnej archeologii oceniane zdecydowanie negatywnie. Jehu nie był w stanie powstrzymać ani ekspansji aramejskiego królestwa Damaszku na izraelskie Zajordanie, ani rosnącej potęgi Asyrii, której jako pierwszy z izraelskich monarchów złożył trybut. Jest natomiast jedynym z nich, którego podobizna zachowała się dla współczesnych.

## Lata panowania

Proponowane lata panowania Jehu, tak jak lata innych królów izraelskich i judzkich, jest nierozwiązaną kwestią wśród badaczy. Problem sprawia fakt, że starożytnym Izraelu i Judzie istniały osobne systemy liczenia lat, a władcy zanim zostali faktycznymi królami to prawdopodobnie często sprawowali koregencje z ojcami i poprzednikami, a ten okres zaliczano do panowania. Proponowane chronologie dla władztwa Jehu obejmują (za Wikipedią):

* 842 – 815 p.n.e według Williama F. Albrighta
* 841 – 814 p.n.e według Edwarda R. Thielego
* 842 – 815 p.n.e według Gershona Galila
* 841 – 814 p.n.e według Kennetha Kitchena
* 841 – 813 p.n.e według V. Pavlovsky'iego i E. Vogt'a

## Kwestia pochodzenia

   Jehu jest nazywany synem Nimsziego w 1 Krl 19:16 przez Eliasza. Natomiast w 2 Krl 9:2 nazwany jest synem Jehoszafata, syna Nimsziego przez Elizeusza. Należy bowiem pamiętać, że hebrajskie słowo ,,ben" (בן) oznacza zazwyczaj ,,syna", ale rzadziej również ,,wnuka" lub nawet dalszego potomka. Jednak na ogół Żydzi w starożytności tytułowali się tylko imieniem ojca. Inaczej robiono tylko wtedy, gdy miało się wybitnego przodka lub osobowość w rodzinie. Tak więc, jeśli Nimszi został w ogóle uwzględniony, jako przodek Jehu inny niż ojciec to był on niewątpliwie ważną osobą. Niektórzy uczeni uważają słowo ,,Nimszi" za nazwę klanu, a nie imię bliskiego przodka. Należy jednak zauważyć, że na Czarnym Obelisku Salmansara III Jehu jest uważany za króla z rodu Omriego (Jaua dumu Huumrii), a w Biblii nie mowa wszakże o tym, że wymordował ród Omriego, lecz Achaba, choć to Omri był wyraźnie założycielem dynastii. Na tej podstawie, niektórzy wnioskują, że Nimszi mógł być synem Omriego i młodszym bratem Achaba, a więc założycielem bocznej linii rodu, co tłumaczy jego wyjątkowość. To tłumaczy również fakt wybicia przez Jehu tylko linii Achaba i jednoczesnego podawania się za Omrydę. Biblijni autorzy pominęli samego Omriego w rodowodzie Jehu, bo on sam uchodził za grzesznika.

## Historia w Biblii

### Pierwsze namaszczenie

Według tekstu biblijnego Jehu i Chazael zostali namaszczeni dwukrotnie przez Eliasza, po ucieczce przed Jezabel (1 Krl 19:15-17) i Elizeusza oraz jego sługę (2 Krl 8:7 - 13; 2 Krl 9:1 - 10). Za pierwszym razem jednak nic się nie dzieje - Achaba zastępują jego dwaj synowie, a Ben-Hadad II żyje jeszcze wiele lat. Dopiero drugie namaszczenie ze strony Elizeusza daje efekty w postaci zamachów stanu. Dwukrotne namaszczenia na króla byłoby absurdalne. Ponadto Chazael jest wyraźnie zaskoczony nominacją Elizeusza, choć już wcześniej miał on ją otrzymać od Eliasza. To wszystko zdaje się wskazywać na fakt, że pierwszej nominacji nigdy nie było, a w pierwotnym tekście Eliasz jedynie dał takie instrukcje Elizeuszowi, ale sam tego nie zrobił. Tym bardziej, że w Biblii Eliasz otrzymuje jedynie polecenie namaszczenia Chazaela, Jehu i Elizeusza od Boga, ale tylko relacja z wybrania Elizeusza jest podana.

### Drugie namaszczenia i zamach stanu

Jehu będąc jednym z towarzyszy króla Achaba był świadkiem przekleństwa rzuconego na jego ród po zabiciu niewinnego Nabota. Pojawia się ponownie, jako jeden z wodzów syna Achaba, Jehorama, strzegącego miasta Ramot-Gilead przed nowym aramejskim królem Damaszku, Chazaelem. Sam król został ranny w bitwie i musiał się wycofać do Jizreel, gdzie odwiedził go władca Judy i siostrzeniec, Achazjasz, a więc dowódcy przejęli całkowicie kontrole nad sytuacją w mieście. Wówczas udał się tam pewien sługa Elizeusza na życzenie mistrza z zadaniem odnalezienia go, odprowadzenia do najskrytszej izby i namaszczenia na nowego monarchę. Jak tam przybył to zastał Jehu siedzącego pośród innych wodzów. Niewymieniony z imienia sługa powiedział, że chciałby coś mu przekazać i wprowadził go do domu, gdzie wylał mu naczyńko z oliwą na głowę ogłaszając go nowym królem izraelskim i polecając mu wytracić cały ród Achaba, a potem uciekł. Koledzy wypytywali, co się stało, a generał niechętnie przyznał, że właśnie został namaszczony. Wtedy pozostali wodzowie go uhonorowali i ogłosili swym królem. Po upewnieniu się, że nikt nie prześle wiadomości o spisku, Jehu dosiadł rydwanu i ze swoją drużyną ruszył na Jizreel. Gdy strażnik dojrzał go z wieży, nie zdając sobie wtedy sprawy z tożsamości jeźdźcy, powiadomił o wszystkim Jehorama. Ten wysłał do niego posła na koniu, ale ów człowiek dołączył do gromady i strażnik stwierdził, że nie wrócił. Taka sama sytuacja zaszła z drugim jeźdźcem, ale tym razem strażnik zorientował się, że nadchodzącym jest Jehu. Gdy wieści dotarły do obydwóch królów, postanowili wyjść osobiście na spotkanie na rydwanach. Jehoram spytał się Jehu czy przychodzi w pokoju, ale ten tylko pogardliwie wyraził się o jego matce i cały spisek wyszedł na jaw. Joram rzucił się do ucieczki w ostatnim akcie wołając do Achazjasza, że doszło do zdrady, ale strzała uzurpatora przeszyła jego serce i padł martwy na swój rydwan. Z woli Jehu nie otrzymał pogrzebu, lecz królewskie zwłoki rzucono na pole Nabota.

### Zagłada rodu Achaba

Od momentu dokonania zamachu podstawowym celem Jehu było pozbycie się przedstawicieli dawnego rodu królewskiego. Po zamordowaniu wuja, Achazjasz, wiedząc że jako wnuk Achaba będzie kolejny na liście proskrybowanych przez uzurpatora, rzucił się na rydwanie do ucieczki na południe w kierunku Bet-Haggan (dawnej Giny, z której prawdopodobnie pochodził Tibni), być może chcąc powiadomić swych braci znajdujących się w Samarii o niebezpieczeństwie, ale w pobliżu miejscowości Gur koło Jibleam dosięgła go strzała zabójców nasłanych przez nowego króla i ranny monarcha zdołał już tylko dotrzeć do Megiddo, gdzie zmarł od obrażeń. Jego słudzy przenieśli ciało do Jerozolimy, aby pochować je w królewskim grobowcu. Tymczasem Jehu wjechał triumfalnie do Jizreel, gdzie przebywała wdowa po Achabie i ich pozostałe dzieci. Jezabel na wieść o tym nałożyła makijaż i z okna szydziła z Jehu, że podzieli los Zimriego, zabójcy swego pana. Na jego wezwanie dwóch lub trzech dworzan zrzuciła królową - matkę ze skutkiem śmiertelnym na ziemie. Jej ciało stratowały konie, a potem zjadły psy zostawiając tylko czaszkę, nogi i dłonie, tak że nie można było ją pochować po królewsku. Potem wysłał list do władz stolicy z jasnym wskazaniem, że czeka ich wojna domowa, jeśli osadzą, któregoś z braci Jehorama na tronie. Zarządcy pałacu i miasta, starszyzna i opiekunowie rodziny królewskiej potwierdzili swoją lojalność zamachowcowi, a ten znów listownie zażądał od nich dostarczenia mu głów siedemdziesięciu synów Achaba. Lokalne władze więc dyskretnie zamordowały wszystkich podopiecznych i wysłali ich głowy w koszach do Jizreel. Syn Jehoszafata rozkazał je ułożyć w stosy przed bramą miejską, a sam dalej eksterminował wszystkie osoby bliskie Achabowi jakie były w mieście. W drodze do Samarii Jehu spotkał braci Achazjasza, którzy nie wiedząc o niczym, oświadczyli że idą odwiedzić synów Achaba i Jezabel (a swoich stryjów). Zostali natychmiast zabici, a było ich czterdziestu dwóch.

### Zagłada baalistów

Po rozprawieniu się z rodem Achaba, otrzymał deklaracje poparcia od Jehonadaba, syna Rechaba, przywódcy koczowniczego plemienia Kenitów, żyjącego w przyjaźni z Izraelitami i uchodzące za konserwatywnych czcicieli Jahwe. Sam po przybyciu do Samarii zapowiedział kontynuowanie kultu Baal-Hadada z jeszcze większą gorliwością niż Achab, lecz to był tylko podstęp. Pod groźbą pozbawienia życia, kazał wezwać do stolicy wszystkich kapłanów, proroków i wyznawców bożka pod pretekstem uczestnictwa w wielkiej, krwawej ofierze. Wszyscy wierni zgromadzili się w świątyni, a Jehu kazał zanieść im nowe szaty. Po upewnieniu się, że w ich gronie nie ma żadnych czcicieli YHWH, rozkazał osiemdziesięciu ludziom strzec budynku, aby nikt się nie wydostał. Potem wydał rozkazy straży przybocznej i tarczownikom, aby wszystkich zabili. Gdy ci wykonywali zadanie, Jehu udał się, aby złożyć ofiarę całopalną dla swego Boga. Po zagładzie baalistów żołnierze rozbili stele Baala i spalili jego aszerę (słup kultowy), a następnie zrównali całą świątynie z ziemią.

### Wojna z Aram-Damaszkiem i śmierć

Jehu panował przez dwadzieścia osiem lat. Pomimo bezwzględnej walki z baalizmem, nie zdelegalizował tradycyjnego, państwowego kultu złotych cielców Jeroboama I. Aramejski król Damaszku, Chazael, wykorzystał osłabienie Izraela po przewrocie i nie tylko zdobył Ramot-Gilead bronione niegdyś przez Jehorama, ale zaanektował też wszystkie zajordańskie ziemie i plemiona należące do Izraela. Jehu nie był wstanie przeciwstawić się tej ekspansji sam i - choć Biblia o tym milczy - uznał się za wasala asyryjskiego króla Salmanasara III też zmagającego się z Chazaelem. Na pociechę, Jehu otrzymał od Boga obietnice, że jego potomkowie będą zasiadać do czwartego pokolenia na izraelskim tronie. Po śmierci pochowano go w grobowcu rodzinnym w Samarii, a po nim nowym królem został jego syn, Jehoachaz.

## Archeologia

### **Czarny obelisk Salmansara III**

   Salmanasar III był królem imperium nowoasyryjskiego w latach 858-824 p.n.e, który prowadził ekspansjonistyczną politykę w kierunku zachodnim do Palestyny. W 853 p.n.e walczył z izraelskim królem Achabem i innymi władcami pod Karkar, co upamiętnił na steli z Kurkh. W 825 p.n.e wystawił jednak inny monolit, zwany Czarnym Obeliskiem, gdzie wymienił władców, którzy zapłacili mu trybut i przedstawił sceny jego złożenia. Wśród wymienionych królów jest *Jaua dumu Huumrii*, co tłumaczy się na ,,*Jehu z domu (rodu) Omriego*". Jedna ze scen przedstawia Salmanasara III z dwoma dworzanami i bogiem Aszurem nad sobą przyglądającego się klęczącemu wasalowi kłaniającego się w jego stronę twarzą do podłoża z charakterystyczną czapką oraz przedstawioną dalej delegacją wasala trzymającą trybut dla asyryjskiego króla. Inskrypcja klinowa umieszczona powyżej wyjaśnia:

>
> *Trybut od Jehu, syna Omriego (Jaua mar Huumrii). Otrzymałem od niego: srebro, złoto, złotą misę, złoty wazon ze spiczastym dnem, złote kubki, złote naczynia, cynę, berło królewskie [i] włócznie.*
>
>
>
>

Trybut złożony Salmansarowi III miał prawdopodobnie zapewnić pomoc Jehu przeciwko damasceńskiemu królowi Chazaelowi, który był wspólnym wrogiem Izraelitów i Asyryjczyków. Jest zastanawiające, że Jehu jest nazywany ,,synem" (tj. potomkiem) Omriego, chociaż Biblia przedstawia go, jako niszczyciela jego rodu. Możliwe, że Jehu po prostu fałszywie zaprezentował się asyryjskiemu królowi, jako członek panującej dynastii, aby uzasadnić swoje prawo do tronu, choć jako uzurpator takiego nie posiadał. Nie można jednak też wykluczyć, że reprezentował poboczną gałąź Omrydów zantagonizowaną z główną linią Achaba.

## Ciekawostki

* W odróżnieniu od opisu podanego w 2 Księdze Królewskiej, autor Księgi Ozeasza bardzo negatywnie ocenia zbrodnie Jehu, których ten dopuścił się w Jizreel (Oz 1:4)

## Źródła

* Księga Ozeasza
* I Księga Królewska
* II Księga Królewska
* Jehu - ABARIM Publications
* Jehu (König) - Wikipedia (deu)
* Black Obelisk of Shalmaneser III - Wikipedia (eng)
* Czarny obelisk Salmanasar III - Wikipedia (pl)

Ehud •
Szamgar •
Debora •
Barak •
Gedeon •
Abimelek •
Tola •
Jair •
Jefte •
Ibsan •
Elon •
Samson •
 Zjednoczona monarchia
Galilea i Perea: Herod Wielki • Herod Antypas • Herod Agryppa I
 Uwagi
2. ↑ tylko w północnej części królestwa
3. ↑ Jako buntownik
4. ↑ Jako buntownik
5. ↑ Jako pretendent