Komórka

**Komórka** – najmniejsza struktura budująca **organizm**, która ma wszystkie cechy istoty żywej. Jej wnętrze otoczone jest błoną komórkową, którą wypełnia cytozol, gdzie zanurzone są organella komórkowe.

Większość organizmów występujących w przyrodzie jest wielokomórkowych (zwierzęta oraz niemal wszystkie rośliny i grzyby). Mogą być one zbudowane z miliardów komórek, lecz w przyrodzie występują także organizmy składające się tylko z jednej komórki zdolnej do samodzielnego życia. Należą do nich m.in. bakterie.

## Historia badań

Pod koniec XVI wieku wynaleziono mikroskop optyczny, który umożliwił naukowcom na dotarcie do świata komórek. Jedną z pierwszych osób, które ujrzały pod soczewką poruszające się mikroorganizmy był holenderski przyrodnik Antonie van Leeuwenhoek (1632—1723).

Jako pierwszy słowa „komórka” (ang. *cell*) użył angielski fizyk oraz autorytet w dziedzinie mikroskopii Robert Hooke (1635—1702), określając tak jednostki strukturalne zaobserwowane w korze dębu korkowego.

### **Teoria komórkowa**

Oficjalne sformułowanie **teorii komórkowej** przypisuje się dwóm niemieckim przyrodnikom. Pierwszy z nich, botanik Matthias Jakob Schleiden (1804—1881) stwierdził w 1839 r., że wszystkie rośliny są zbudowane z komórek. Schleiden zauważył, że żywe organizmy mają podobną strukturę, złożoną z pojedynczych jednostek komunikujących się poprzez wymianę impulsów elektrycznych i związków chemicznych. Rok później do podobnych wniosków w odniesieniu do zwierząt doszedł zoolog Theodor Schwann (1810—1882), udowadniając, że wszystkie organizmy żywe składają się z komórek.

Dzięki tym odkryciom można było stwierdzić, że komórki są nie tylko podstawowymi jednostkami strukturalnymi, lecz także funkcjonalnymi wszystkich organizmów żywych, a procesy takie jak wzrost czy rozmnażanie stanowią wynik przemian zachodzących w samych komórkach.

Sformułowanie teorii komórkowej spowodowało wykształcenie się w obrębie biologii całkowicie nowej dziedziny – **cytologii**, która skupiła się na funkcjonowaniu komórek oraz sposobie w jaki się rozmnażają i przekazują informacje.

## Budowa

Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje komórek:

* **eukariotyczne**, zawierające jądro komórkowe. Posiadają je zwierzęta, rośliny oraz grzyby;
* **prokariotyczne**, nie mające jądra komórkowego. Są nimi bakterie.

### **Komórka eukariotyczna**

Komórki eukariotyczne mają wiele wspólnych cech. Ich wnętrze stanowi cytoplazma – pozajądrowa część komórki oddzielona od środowiska zewnętrznego błona komórkową. Płynnym składnikiem cytoplazmy jest cytozol zbudowany między innymi z wody, białek i cukrów. W tej substancji o galaretowatej konsystencji zanurzone są struktury zwane **organellami**, które pełnią w komórkach określone funkcje. Otaczają je błony zbudowane z białek i tłuszczów. Ponadto każda komórka eukariotyczna posiada jądro komórkowe zawierające materiał genetyczny, odpowiadający za prawidłowe funkcjonowanie komórki.

#### **Budowa komórki zwierzęcej**

Organella wchodzące w skład komórki zwierzęcej:

1. wodniczka (wakuola);
2. błona komórkowa;
3. siateczka śródplazmatyczna;
4. jądro komórkowe;
5. aparat Golgiego;
6. mitochondrium;
7. cytozol.

#### **Budowa komórki roślinnej**

Komórka roślinna otoczona jest celulozową ścianą, która zabezpiecza ją przed nadmierną utratą wody oraz niekorzystnym wpływem środowiska. Zapewnia też mechaniczną wytrzymałość całej rośliny. Ważną funkcję w komórce roślinnej pełnią chloroplasty, odpowiadające za proces fotosyntezy.

Organella wchodzące w skład komórki roślinnej:

1. wodniczka;
2. błona komórkowa;
3. siateczka śródplazmatyczna;
4. jądro komórkowe;
5. aparat Golgiego;
6. mitochondrium;
7. cytozol;
8. chloroplast;
9. ściana komórkowa.

#### **Budowa komórki grzyba**

Komórka grzyba ma cechy typowe zarówno dla komórek zwierzęcych, jak i roślinnych. Tak jak komórka roślinna, otoczona jest ścianą komórkową, jednak u większości grzybów w skład ściany komórkowej wchodzi chityna, a nie celuloza jak u roślin.
Niektóre elementy budowy komórki grzyba przypominają komórki zwierzęce, przykładem może być to, że w ich cytozolu występuje wiele wodniczek. Nie zawierają one także chloroplastów. Większość grzybów posiada jedno jądro komórkowe, ale w cytozolu niektórych gatunków, może znajdować się ich większa ilość.

Organella wchodzące w skład komórki grzybowej:

1. jądro komórkowe;
2. mitochondrium;
3. błona komórkowa;
4. wodniczka;
5. siateczka śródplazmatyczna;
6. cytozol;
7. aparat Golgiego;
8. ściana komórkowa.

### **Komórka prokariotyczna**

Komórki prokariotyczne odróżniają się od eukariotycznych tym, że nie posiadają żadnych organellów.

#### **Budowa komórki bakterii**

Komórka bakterii, podobnie jak roślinna, jest otoczona ścianą komórkową. Oprócz cukrów ściana ta zawiera białka, których nie ma w ścianie komórki roślinnej.

Charakterystyczną cechą bakterii jest brak jądra komórkowego. Jej materiał genetyczny ma formę zwiniętych nici i jest nazywany substancją jądrowa. Kolejną cechą wyróżniającą bakterie jest posiadanie rzęski bądź wielu rzęsek, dzięki którym mogą się poruszać. Niektóre bakterie wokół ściany komórkowej wytwarzają otoczkę śluzową, zabezpieczającą je przed wysychaniem oraz pozwalającą przyczepiać się do podłoża. W komórce bakterii znajdują się również rybosomy.

Komórka bakterii zawiera:

1. fimbrie;
2. plazmid;
3. rybosomy;
4. cytozol;
5. błona komórkowa;
6. ściana komórkowa;
7. otoczka śluzowa;
8. substancja jądrowa;
9. rzęska (wić).

## Kształt

Kształt komórek organizmów wielokomórkowych zależy od tego, jakie pełnią one funkcje. Jedne są regularne i wyglądem przypominają figury geometryczne, inne mają nieregularne kształty. U niektórych występują liczne wypustki.

## Wielkość

Komórki potrafią skrajnie różnić się od siebie wielkością, jednak większość z nich charakteryzuje się niewielkimi rozmiarami. Jedne z najmniejszych – komórki bakterii – można zobaczyć dopiero pod mikroskopem w bardzo dużym powiększeniu. Z kolei największą pojedynczą komórką jest włókno ramii indyjskiej. Potrafi ona osiągnąć do pół metra długości.

## Powiązane pojęcia

* cytologia;
* eukarionty;
* organellum;
* organizm;
* prokarionty;
* teoria komórkowa.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]