Zmiany w organizacji armii w czasie powstania listopadowego

Do poczatku maja armia liniowa wzrosla do 87 tys (ponad dwukrotnie). Stare formacje (13 pułków piechoty i 9 jazdy) nadal byly kluczowe. Wyróżniały je kadra oficerska, poziom wyszkolenia piechoty a nawet mundur. Do starego wojska zaliczano takze, oddzialy sformowane po listopadzie ze zdymisjonowanych oficerow i szeregowych a takze 3 i 4 bataliony oraz 5 i 6 szwadrony. Do kwietnia nowe wojska nie nadawaly sie jeszcze do walk na froncie. Co prawda niektore przeszly swoj chrzest bojowy, ale ogolna ich ocena byla srednia. Dlatego tez byly przeniesione do korpusów operujacych poza armia (oraz jako obsada twierdz). Straty osobowe w starych pulkach (tak wojenne jak i w nastepstwie chorób) zmusily sztab do kolejnych zmian. Stworzono w Warszawie Pulk Zakladowy skladajacy sie z 4 batalionów po 1000 zolnierzy. Poczatkowo źródłem rezerw byli jency z VI Korpusu Piechoty Armii Rosyjskiej (dawny Korpus Litewski). W polowie kwietnia wyszkolenie i uzbrojenie mlodych pulkow bylo juz na tyle dobre, ze mozna bylo uzyc je w lini. Instrukcję walki przygotował płk Józef Szymanowski (dowódca Pułku 19. Piechoty Liniowej), zgodnie z zaleceniem gen. Ludwika Paca (z marca 1831 r.), dowódcy nowych pułków wysłali oficerów w celu zapoznania się z nią. Przemyśleniami z zakresu struktury organizacyjnej podzielił się z dowództwem naczelnym gen. Julian Sierawski po przegranych bitwach pod Wronowem i Kazimierzem Dolnym.

Stare pułki zachowały swoją przewagę taktyczną nad przeciwnikiem dzięki takim cechom, jak wytrwałość pod ogniem, celne i zgrane strzelanie (chociaż na tym polu pojawiły się zastrzeżenia – patrz niżej), szybkość i zręczność w manewrowaniu i przy zmianach szyku (np. z marszowego do natarcia, z rozwiniętego do zwartego, przy formowaniu i rozformowywaniu czworoboków do walki z kawalerią), sprawność w walce na bagnety i w szyku rozproszonym, gdy nadal liczyła się inicjatywa własna i pomysłowość oficerów, podoficerów i żołnierzy. Bój w terenie zabudowanym, leśnym i nasyconym przeszkodami nadal był mocną stroną starych formacji, podobnie jak gwałtowne i energiczne natarcie (zwłaszcza pierwsze). W walce trzymano się reguł taktycznych, takich jak linia rozwinięta do boju ogniowego czy kolumna batalionowa w natarciu. Jednak dostrzeżono, że coraz częściej polscy dowódcy (głównie batalionów) kładli większy nacisk na bój w szyku rozproszonym i angażowali do niego coraz więcej sił (tworzyli gęstsze łańcuchy tyralier). Bylo to niechetnie akceptowane przez generalicje. Miedzy innymi general Skrzynecki zalecal ograniczyć to zjawisko, gdyż jego zdaniem „wiele ludzi niepotrzebnie ginie”. Zalecał więc osłabianie tyralier na rzecz rezerw stojących za nimi. Zwracał też uwagę, iż strzały oddawane bez przyczyny, zwłaszcza w terenie leśnym, utrudniały dowódcy orientację w sytuacji w trakcie boju.
Nowej piechocie trudno było dorównać starej, zwłaszcza że ustępowała jej pod względem uzbrojenia. Kosynier nie uważał się za żołnierza. Stawał się nim, w swoim mniemaniu, dopiero z karabinem w ręku. Nowe pułki, w większości, krwawe bitwy dopiero miały przed sobą. Za zaprawione do boju uznać należy pułki 10., 11., 20. piechoty i 5. strzelców pieszych, bataliony strzelców celnych lub np. zbiorczy Batalion 5. Partyzantów z korpusu Sierawskiego. Pojawialy sie opinie, ze nowe pułki piechoty były bardziej podatne na panikę i demoralizację.

Obok pułków liniowych i strzelców pieszych w armii powstańczej pojawiły się oddziały strzelców (na przełomie kwietnia i maja 1831 r. co najmniej sześć). Wykorzystywano je w wojnie partyzanckiej, w małej wojnie, a w korpusach złożonych z wojsk regularnych – do walki w szyku rozproszonym, rozpoznania i osłony w trudnym terenie. W ciągu pierwszych trzech miesięcy wojny formacje strzeleckie biły się dobrze, ale praktyka wykazała, że w bezpośrednim starciu z regularnymi wojskami rosyjskimi (zwłaszcza piechotą) strzelcom powinni towarzyszyć piechurzy dysponujący karabinami z bagnetem lub kosami. W przeciwnym wypadku, po wyczerpaniu amunicji, strzelcy pozbawieni bagnetów nie mogli nawiązać walki z przeciwnikiem i jedyną szansą na ocalenie była ucieczka lub wsparcie lepiej uzbrojonych towarzyszy broni.

W kawalerii powstańczej wyraźnie widoczna była różnica między starymi i nowymi formacjami. Nie zatarły jej trzy miesiące wspólnych walk. Stare nadal dominowały nad jazdą rosyjską. Cieszyły się zaufaniem dowódców, mimo że zdarzały się im porażki. Stare formacje zachowały przewagę nad kawalerią rosyjską dzięki waleczności (dzielności), rzutkości, dobrej koordynacji w natarciu i obronie, szybkości w wykonywaniu manewrów (np. przy zmianie frontu, obronie skrzydeł, oskrzydlaniu), wyszkoleniu indywidualnemu w walce na białą broń (lancą i pałaszem). Dopływu nowozaciężnych nie odczuwano tak dotkliwie, jak w piechocie, ale niekorzystnym zjawiskiem było kurczenie się starej kadry oficerskiej i podoficerskiej (w następstwie strat bojowych, chorób, awansów i translokacji do nowych pułków). W ciągu trzech miesięcy walk nadrabiano zaległości w zakresie służby polowej (rozpoznanie, osłona). Poważne problemy cała polska kawaleria odczuwała w następstwie nieregularnych dostaw koni z Ukrainy oraz niedoborów furażu na wiosnę 1831 r. Nowe pułki kawalerii próbowały dorównać starym, ale trzeba też przyznać, że bardzo często obok sukcesów ponosiły porażki płacąc cenę za braki w uzbrojeniu, doświadczeniu i wyszkoleniu. Przeszły długą drogę na polu szkolenia taktycznego, nabywania umiejętności i doświadczenia. Wyłaniała się czołówka najlepszych (Pułk 1. Jazdy Krakowskiej, Pułk 1. Jazdy Lubelskiej, pułki 1. i 2. Mazurów). Praktycznie wszystkie nowe pułki miały kartę dokonań bogatszą niż nowe pułki piechoty. Pułk Jazdy Podlaskiej rozwiązano ze względu na spory między oficerami a dowódcą rozsadzające pułk od środka oraz niski poziom karności i dyscypliny (bolączka większości nowych formacji piechoty i kawalerii).

Artyleria nadal stanowiła duży atut armii powstańczej. Szybko i sprawnie manewrowała i celnie strzelała. Polskich artylerzystów cechowała wytrwałość w boju, duch ofensywny i umiejętności przydatne w walce, takie jak dobra orientacja w terenie ułatwiająca m.in. wybór stanowisk i określanie odległości od przeciwnika. Po doświadczeniach walk lutowych piętnowano także złe zachowania – opuszczanie pozycji bez rozkazu generała „dowodzącego linią”, oddalanie się oficerów i artylerzystów niższych stopni od pozostających na tyłach baterii, parków artyleryjskich czy wozów z zapasami, co przyczyniało się do opóźnień w wykonywaniu rozkazów, trzymanie zbyt blisko walczących baterii wozów amunicyjnych i zapasowych, co narażało je na zniszczenie oraz opóźnienia w dostawach amunicji dla walczących baterii. Instrukcja piętnująca te błędy pojawiła się 27 lutego i była wielokrotnie powtarzana co oznacza, że nie wszyscy artylerzyści polscy zachowywali się zgodnie z jej treścią. Artyleria rozbudowywana od początku powstania napotkała barierę nie do przebicia w postaci braku zakładów produkcyjnych, które dostarczyłyby dostateczną liczbę dział polowych (spiżowych) dla armii. Powstańcy musieli zdobywać je na nieprzyjacielu, a jednocześnie z umiarem i ostrożnie używać tych, którymi dysponowali. Dla armii polskiej utrata nawet jednego działa była boleśniejsza niż dla armii rosyjskiej, która miała ich w nadmiarze.

W kwietniu i na początku maja dowództwo artylerii starało się uporządkować strukturę organizacyjną scalając rozproszone baterie i kompanie, nadzorowało proces restauracji sprzętu i koni pociągowych, uzupełniania stanów osobowych, włączało działa zdobyte do baterii armii czynnej i modyfikowało pod wpływem doświadczeń obowiązujące instrukcje i regulaminy działania artylerii w polu. 31 marca wojsko polskie dysponowało co najmniej 161 działami zaprzężonymi (w tym w armii głównej 125). Pod koniec kwietnia liczba ta wzrosła do co najmniej 167 (w tym w armii głównej z korpusem Dziekońskiego 132, w korpusie Dwernickiego 17, w Potyczy 2, w Warszawie 10, w Modlinie 2, w Zamościu 4). W przypadku armii głównej źródłem problemów mogło być aż sześć typów dział (w rosyjskiej były cztery). 8 maja (określono kaliber 120 ze 122 dział) obok standardowych armat 6- i 12-funtowych (odpowiednio 44 i 18), jednorogów ¼- i ½-pudowych (25 i 20) znajdowały się w niej granatniki 7- i 10-funtowe na kamień (5 i 8). Wcześniej było osiem typów dział, ale odesłano armaty 3- i 4- funtowe (do stolicy i korpusu Paca, a następnie Dziekońskiego). Brak standaryzacji rodził problemy przy dostawie amunicji.

Cały czas starano się usprawnić działania artylerii. Kolejne instrukcje ukazały się już 1 kwietnia, po pierwszych bitwach ofensywy wiosennej. Naczelny wódz rozkazem dziennym wzywał do oszczędzania amunicji i niestrzelania z „odległości dalekiej od nieprzyjaciela”. Na niewiele się to zdało, gdyż 18 i 19 maja ponownie apelowano, aby artyleria nie strzelała zbyt dużo („daleko więcej aniżeli potrzeba”) i ze zbyt dużej odległości. W tym samym czasie wydano kolejne instrukcje, dotyczące lokalizacji drugiego rzędu jaszczyków amunicyjnych w trakcie bitwy w tyle za bateriami, aby nie dosięgły ich pociski nieprzyjaciela. Polecono, aby do parku amunicyjnego z informacją o braku ładunków i pocisków dowódca baterii wysyłał oficerów konno, a nie pieszo. Przypomniano dowódcom instrukcję gen. Redla z 27 lutego, wzbogacając ją o nowe doświadczenia i upomnienie, iż nawet najmniejszy błąd artylerii „osłabić może ducha całego wojska , zniszczyć jej moc własną, ośmieli nieprzyjaciela i może na koniec stać się przyczyną klęski całego wojska”. Autorem tych słów był płk Tomasz Konarski. Kilka tygodni intensywnych działań armii głównej i korpusów lub oddziałów wydzielonych (m.in. gen. Dwernickiego, Lewińskiego, Umińskiego, Sierawskiego, Paca) pozwoliło na weryfikację struktur i kadr. Nadszedł czas na reorganizację i dostosowanie armii do nowych okoliczności z uwzględnieniem doświadczeń i rosnącej liczby żołnierzy zdolnych do walki na pierwszej linii.

Nową strukturę organizacyjną piechoty przygotowano do 2 maja. Liczbę dywizji powiększono z czterech do sześciu. Każda składała się z dwóch brygad złożonych przeważnie z dwóch pułków, a te z kolei z trzech batalionów. W czesci brygad połączono pułk starej formacji z pułkiem nowej. Każdej dywizji przydzielono po pół kompanii pozycyjnej artylerii pieszej i kompanię lekką artylerii pieszej. Zmienilo sie oblicze armii. Obecnie 38% zolnierzy pochodzilo z nowych formacji. Jednak aby tego dokonac starer pulki musialy oddac co dziesiatego swojego zolnierza aby stworzyc kadry podoficerskie nowych pulkow. Z formacji strzeleckich Batalion Strzelców Podlaskich (ppłk. Michała Kuszlla) znalazła się w armii głównej. Batalion Strzelców Sandomierskich (mjr. Eustachego Grothusa) zasilił oddział gen. Chrzanowskiego. Pozostałe znajdowały się oddziałach partyzanckich (Józefa Godlewskiego i Józefa Zaliwskiego) i korpusie gen. Kazimierza Dziekońskiego (dawny Sierawskiego).

Nową strukturę organizacyjną kawalerii przyjęto 5 maja. Utrzymano trzy korpusy (1., 2. korpusy jazdy i Korpus Rezerwowy Jazdy) z 10 brygadami w armii głównej i oddziale gen. Jankowskiego nad Narwią99. W każdym korpusie były trzy brygady, przy czym w 1. i 2. korpusie cztery z nich skupiono w dwóch dywizjach (1. dywizja w I Korpusie i 2. dywizja w II Korpusie). W siedmiu brygadach trzymano się ściśle zasady przyjętej jeszcze przed rozpoczęciem wojny. Stary pułk łączono z nowym lub z 3–4 szwadronami (a nawet jednym) nowych formacji. Trzy pozostałe brygady przydzielono do korpusów jako ich tzw. Straż Przednią. Znalazły się w nich nowe pułki (wyjątkiem była Straż Przednia w Korpusie Rezerwowym Jazdy złożona z pułku starego i nowego). Przewidywano, iż przejmą one cały ciężar służby osłonowej („forpocztowej”) i rozpoznawczej odciążając tzw. brygady liniowe korpusów. Dopiero w lipcu razem z wprowadzeniem ustandaryzowanych korpusów piechoty uwzględniono postulaty dowódców, wynikających z przebiegu działań w kwietniu i na początku maja 1831. Gen. Józef Załuski zalecał, aby nową kawalerię wysyłać na rozpoznanie z wsparciem starej, a zwłaszcza strzelców konnych, gdyż nowa z powodu braku broni palnej nie może „flankierować” z kozakami.

Artyleria polowa armii polskiej 8 maja liczyła łącznie 166 dział zaprzężonych w armii polowej. Większość z 16 istniejących w tym dniu oddziałów (kompanii i baterii artylerii) rozdzielono między dywizje piechoty i korpusy kawalerii głównej armii (każdy z nich otrzymał baterię artylerii konnej) głównej armii. Zachowano dwa jednorodne artyleryjskie oddziały. W Artylerii Rezerwowej obok zredukowanej do 10 dział Kompanii 2. Pozycyjnej Artylerii Pieszej znalazła się kompania rakietników pieszych z 8 ręcznymi wyrzutniami rakietowymi (rac kongrewskich). Osobny oddział sformował ppłk Józef Bem, który swoimi dokonaniami piął się po szczeblach kariery w armii powstańczej. Powierzono mu komendę nad Rezerwą Artylerii Konnej złożoną tylko z jego baterii rozbudowanej do 12 dział . Było to rozsądne posunięcie. Bem był zwolennikiem działań szybkich i zaskakujących co zademonstrował pod Iganiami skracając dystans dzielący go od przeciwnika i to pod ogniem artylerii pozycyjnej (ciężkiej). Nie zważał na straty. Liczył się tylko cel, który trzeba było osiągnąć. Niedostatek dział w armii nie krępował jego poczynań na polu bitwy. Uchodził za specjalistę w zakresie artylerii konnej. Jego koncepcja jej użycia nie pokrywała się z opinią gen. Prądzyńskiego, który uważał, że głównym przeznaczeniem baterii lekkokonnych było wspieranie kawalerii w bitwie polowej. Wybijając ogniem kartaczowym „krótkim, ale gęstym” wyłom w szykach przeciwnika miała ułatwić jeździe ostateczne pogrzebanie przeciwnika.

Warto pamiętać, że Krukowiecki, specjalista od piechoty, już w styczniu 1831 r. przedłożył projekt scalenia w starych batalionach żołnierzy uzbrojonych w karabiny z nowymi posiadającymi kosy. Tym razem sprowokował go inny „specjalista od piechoty” gen. Skrzynecki. Gdy 23 maja wezwał Krukowieckiego do kontynuowania reorganizacji brygad piechoty i zachwalał wyczyny nowych pułków w trakcie wyprawy na gwardię, rozsierdzony odpowiedział mu, że „przykład pojedynczy i przypadkowy nie trafia” do jego przekonania. Na potwierdzenie swoich słów wskazał przypadek Pułku 11. Piechoty Liniowej pod Wronowem (pomylił go zresztą z 10.), który wykazał się doskonałą postawą w bojach Sierawskiego, ale nie ocaliło to korpusu złożonego z nowych formacji od porażki. Zmiany w kawalerii z kolei kontestował na początku maja gen. Ludwik Kicki. Ten „polski Achilles” lub „drugi Bayard” nie mógł się pogodzić z faktem, iż odebrano mu z brygady Pułk 3. Ułanów (oddano go faworytowi naczelnego wodza, płk. Henrykowi Dembińskiemu), a w zamian dodano Pułk 5. Ułanów „pobity i zdemoralizowany” po bitwie pod Kołaczami.

Wojsko Polskie Powstania Listopadowego