Chú thích Tt Thư gửi ông Titô

THƯ ÔNG THÁNH BẢO LỘC TÔNG ĐỒ

gửi cho ông Titô.

## TÓM LẠI ĐOẠN I CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-4: Gửi thăm ông Titô – ơn phúc bởi Đạo Chúa cứu Thế mà ra.

5-8: Phải kén chọn kẻ chịu chức thánh là thế nào.

9-11: Phải chống lại vuối kẻ giả dối làm hại kẻ có đạo.

12-13: Phải cư xử với người Creta là thế nào.

14-16: Chẳng phải của ăn làm cho ai lây phải ô uế.

1-3. Nghĩa là, ta là Bảo Lộc làm tôi Đức Chúa Lời và làm tông đồ Đức Chúa Jêsu, cho được rao giảng Đạo tin lành, để những kẻ ngay thật, là kẻ Đức Chúa Lời đã kén chọn, được đức tin và nhận biết Đạo thật dạy ta cách ăn ở cho đẹp lòng Đức Chúa Lời và giục lòng ta trông cậy phúc thanh nhàn, là sự hằng sống trên lời, Đức Chúa Lời từ thuở xưa đã phán hứa cho các tổ phụ, mà rầy đã rao truyền tin lành, giao phó việc ấy trong tay các thánh tông đồ Đức Chúa Jêsu đã kén chọn.

4. Ông Titô được nhờ ông thánh Bảo Lộc mà lở lại Đạo và giúp việc Đức Chúa Lời; cho nên gọi là con cái ông thánh tông đồ yêu dấu cách riêng vì chẳng khác gì ông thánh tông đồ sinh ra người về phần linh hồn vậy.

5. Ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo ở gò Creta ít lâu mà thôi, không kịp lập các hội giáo cho thành khuôn phép trong Đạo, cho nên giao phó việc ấy cho đầy tớ người. Creta là gò rộng lớn nhất trong Biển Trung, có nhiều tỉnh thành; đời ông Homerô có một trăm thành ở đất ấy. Ông Titô chẳng những cắt đặt các đấng làm thày cả, mà lại cũng truyền chức và đặt đấng giám mục cho được cai quản các thày cả nữa; vì ông Titô không ở lại đấy luôn, có khi ông thánh tông đồ sai người đi liệu việc đạo nơi khác, như thấy người vâng sai sang xứ Đalmatia. Ông Titô cầm quyền cả coi sóc các Địa phận ở đất Creta.

6-9. hãy xem I TIM. III, 2-7, cũng hợp một ý. Nhắc qua mấy điều sau này. Trong Sấm truyền cũ các đấng làm thày cả được phép kết bạn, song le hễ đến lượt ai phải phục dịch trong đền thờ, lót một tuần, thì phải kiêng vợ chồng. Trong Sấm truyền cũ chưa có bậc kẻ đồng trinh,đừng kể mấy đấng tiên tri mà thôi. – Trong Sấm truyền mới các đấng làm thày cả phải làm việc tế lễ hằng ngày, cho nên phải giữ mình thanh sạch liên, ở bậc đồng trinh thì mới xứng mọi đàng. – Đức Chúa Jêsu và Rất thánh Đức Bà đã làm gương sáng, để các kẻ dâng mình cho Đức Chúa Lời bắt chước mà yêu chuộng bậc đồng trinh. Trong các tông đồ có đấng từ khi Đức Chúa Jêsu mới gọi đến thì ở bậc đồng trinh, mà ở bậc ấy lọn đời. Còn các đấng đã kết bạn rồi, có vợ có con, thoạt khi dâng mình cho Đức Chúa Jêsu, vâng theo ơn Người kén chọn thì lìa bỏ vợ con, thế gian, cho được xóng mình mà tận tâm giúp việc Đức Chúa Lời, cứu chữa linh hồn người ta. – Đầy tớ các tông đồ cũng vậy. Đấng nào còn ở bậc đồng trinh, như ông Timotheô và ông Titô v.v. thì cứ ở bậc ấy mãi cho đến chết; còn ai không còn ở bậc đồng trinh, hoặc kết bạn mà vợ đã qua đời hay là còn sống, thì phải ở vậy lót đời mình mới được nhận vào sổ chức bậc trong Hội thánh. Song nếu có ai khi trước đã lấy hai đời vợ thì Hội thánh từ chối hẳn không muốn nhận kẻ ấy nữa, vì là dấu tỏ người ấy yêu chuộng sự đời, là sự không xứng cho những kẻ giúp việc Đức Chúa Lời. – Từ đời các thánh tông đồ mà đi, Hội thánh một ngày một mở rộng ra, đông đúc, thịnh vượng, thì ắt là chẳng còn thiếu kẻ ở bậc đồng trinh mà dâng mình cho Đức Chúa Lời giúp việc Hội thánh.

10-11. Đời các thánh tông đồ phần nhiều kẻ rối đạo bởi dân Judeu mà ra. Ông thánh Bảo Lộc hằng phải chống lại với các bè rối ấy.

12. Trong câu này thì nói về người Creta, là kẻ có tính giở giang không đáng tin cẩn xấu bụng, cho nên càng dễ chiều lòng kẻ rối đạo; hóa ra các đấng trong đạo càng phải cần mẫn coi sóc nó. Ông thánh Bảo Lộc viện lấy chứng ông Epimenidê là thày văn sĩ ca thơ, là quân tử thuộc về đất ấy saec. Vị trước Đức Chúa Jêsu, đã nói làm vậy. Khi ấy đã thành câu ví rằng: nói dối như người Creta vậy. Lại có lời vì rằng: “Cretes, Cappadoces, Cilices, sunt tria C pessima”

13. Bởi đấy phải cư xử nghiêm phép, thẳng nhặt, chẳng vậy dân ấy chiều theo kẻ rối đạo lừa dối, mà càng ngày càng hư đi.

14. Kẻ rối đạo ấy bày đặt những truyện hư vô, gia phả các thiên thần v.v. như đã nhắc lại, COLOSS, II, 16; I TIM. I, 3-4; lại cấm sự kết bạn và truyền phải kiêng, không được ăn của nọ của kia, vì ô uế dơ nhớp. I TIM. IV, 3-4. Ấy là những điều nghịch lẽ đạo thật.

15. ROM. XIV, 20; MATTH. IV, 22; XV, 11-20; LUC. XI, 34-36. Kẻ rối đạo cấm những điều trước này, vì lấy lẽ rằng, những sự ấy vốn dữ; như bày đặt rằng, kết bạn là sự dữ, việc vợ chồng bởi ma quỉ mà ra; lại rằng: ăn thịt, ăn giống nọ giống kia là sự vốn dữ. Nói như vậy thì là giả dối, rối đạo. Của thế gian này điều bởi Đức Chúa Lời dựng nên; dùng của Đức Chúa Lời phải phép thì là nên; dùng trái phép thì mới kể là tội. Sự tội bởi lòng hư mà ra; như lời Đức Chúa Jêsu đã phán dạy rằng: “chẳng phải bởi của ăn mà người ta mắc phải sự ô uế tội lỗi; bèn là bởi lòng độc dữ gian ác mới mắc phải sự tội”. – Hội thánh cầm quyền phép Đức Chúa Lời đã ban mà nhờ ơn Đức Chúa Lời soi sáng, đã lập bậc đồng trinh, song chẳng phải vì kể bậc vợ chống không nên, bèn là vì lấy bậc đồng trinh rất xứng về những kẻ dâng mình cho Đức Chúa Lời. Lại lập những ngày ăn chay kiêng thịt cũng chẳng phải vì sự ăn thịt là sự dữ đâu; bèn là vì sự ăn chay kiêng thịt là phương cách rất tốt rất xứng cho được hãm mình đền tội. – Trong Sấm truyền cũ Đức Chúa Lời cũng đã ra lề luật truyền cho dân Israel phải kiêng giống nọ giống kia, vì có ý cho dân Chúa biệt ra khỏi các dân ngoại, kẻo thông đồng với dân ngoại thì học đòi thói tục kẻ ngoại mà thờ tà thần cùng hư đi mất. – “Mọi sự thanh sạch cho kẻ thanh sạch; còn những kẻ lây phải ô uế và chẳng có lòng tin phục thì chẳng có đí gì sạch cho nó v.v.” Nghĩa là kẻ có lòng ngay lành, thanh sạch thì dùng mọi sự nên, phải phép Đạo, cho đẹp lòng Đức Chúa Lời; còn kẻ có ý trái và lòng hư thì dù những của vốn lành nó lộn trái tính của ấy mà dùng quấy quá không phải phép đạo, hóa ra sinh tội lỗi. Nói tắt: cội rễ sự tội chẳng phải tại của thế gian, bèn là tại lòng hư loài người ta mà chớ. MATTH. XV, 17. – Công đồng thành Tridentê, Sess. VI, can. 7, luận phi lời kẻ rối đạo bày đặt rằng: hễ là việc kẻ ngoại đạo làm thì phải kể là tội, sự dữ. Theol. Dogm. Tom. VI, p. 183 v.v.

16. Ông thánh Hieronymô suy rằng: “Quoties vitiis vincimur, Deum negamus; e contrario quoties quid agimus, non ore, sed re ipsa Deum confitemur.”

## TÓM LẠI ĐOẠN II CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-6: Phải khuyên bảo nam phụ lão ấu là thế nào.

7-8: Khuyên ông Titô làm gương sáng mọi đàng.

9-10: Kẻ tôi đòi phải vâng phục chúa mình là làm sao.

11-15: Ta phải cậy trông Đức Chúa Jêsu, là Đức Chúa Lời thật và là Chúa chuộc tội cho ta. Ấy là những điều phải năng nhắc lại cho người ta.

1. Trước này, I, 14-16, ông thánh Bảo Lộc đã nói về cách thức kẻ rối đạo quen dạy dỗi người ta; rầy người dẫn cách cho ông Titô phải giảng giải là thế nào.

2-6. Hãy xem I TIM. V, 1.

7. I TIM. IV, 12; I THESS. I, 7.

8. I TIM. V, 14.

9. I COR. VII, 21; GAL. III, 28; EPHES. IV, 5; COLOSS. III, 11; I PET. II, 18.

10. Kẻ có đạo giữ phép Đạo nên thì làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm sáng danh sự Đạo.

11. Đức Chúa Jêsu đã cứu chuộc mọi người, vì muốn cho mọi người được rỗi linh hồn.

12. Những sự ưa thích phần đời là tính xác thịt, tính tham lam, tính kiêu ngạo. – Phải ăn ở tiết chết giữ mình thanh sạch, ở công bằng với mọi người, đạo đức thờ phượng kính mến Đức Chúa Lời.

13. Nghĩa là, chờ đợi sạu thanh nhàn ta cậy trông trên lời và ngày tận thế khi Đức Chúa Jêsu, là Đức Chúa Lời thật và là Đấng cứu Thế, lại ngự đến sáng láng. MATTH. XXIV, 30.

14. Đức Chúa Jêsu đã chịu nạn chịu chết chuộc tội cho loài người ta khỏi làm tôi mà quỉ mà làm dân riêng Đức Chúa Lời, như dân Israel xưa. Kẻ thuộc về Đức Chúa Lời phần thì phải giữ mình sạch tội, phần thì phải siêng năng làm việc lành phúc đức. – Về sự Đức Chúa Jêsu lập công chuộc tội, hãy xem Theol. Dogm. Tom. V, p. 312-358.

## TÓM LẠI ĐOẠN III CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-8: Phải suy phục vua chúa quan quyền, ở nhân từ vuối kẻ ngoại, vì xưa ta cũng là kẻ tội lỗi như các dân ngoại, song rầy ta được nhờ ơn Chúa cứu Thế và đươc sạch khỏi tội. Ấy là những điều phải siêng năng dạy dỗ người ta.

9-11: Hãy lánh kẻ rối đạo và các sự giả dối nó bày đặt.

12-14: Bảo ông Titô đến thăm người.

15: Lời chào thăm chúc phúc.

1. Hãy nhắc lại cho kẻ có đạo nhớ phải vâng lời vua chúa quan quyền, là những kẻ cầm quyền phần đời, chẳng kì là kẻ có đạo hay là chăng, vì các đấng ấy cầm quyền thay mặt Đức Chúa Lời. ROM. XIII,1; I TIM. II, 1; I PET. II, 13.

2-3. Phải giữ sự hòa thuận, thương yêu mọi người, dù kẻ ngoại cũng vậy; vì chưng khi xưa ta cũng như kẻ ấy, giầm già trong tội lỗi, đáng chê ghét. EPH. II, 3.

4. I TIM. I, 1; I JOAN. IV, 9. Đức Chúa Lời tỏ ra lòng thương yêu loài người ta, nhất là khi Người sai Đức Chúa Con xuống thế làm người chuộc tội thiên hạ. Ông thánh Bernardô suy rằng: “Apparuerat ante potentia in rerum creatione, apparebat sapientia in earum gubernatione; sed benignitas misericordiae nunc maxime apparuit.” Theol. Dogm. Tom. V, p. 186-193.

5. Ơn Đức Chúa Lời ban ở đời này và phúc thanh nhàn đời sau, chẳng phải bởi công nghiệp tự nhiên, bèn là bởi Đức Chúa Lời thương mà thôi. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. VI, p. 210-218; 515. – Khi chịu phép rửa tội thì ta sánh lại và nên người mới. JOAN. III, 5; I PETR. III, 21.

6. Khi chịu phép rửa tội phép thêm sức thì ta chịu lấy Chúa Thánh Thần ngự xuống linh hồn. ROM. V, 5. Ơn thánh sủng bởi Đức Chúa Lời dựng nên; bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu mà Chúa Thánh Thần đổ xuống linh hồn ta. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. IV, p. 105 v.v. – Hễ ai được ơn thánh sủng thì Đức Chúa Lời ba ngôi ngự vào lòng kẻ ấy; song sự ấy thì xứng về Chúa Thánh Thần vì xứng hợp cách riêng. Theol. Dogm. Tom. VI, p. 740.

7. Khi Đức Chúa Lời dựng nên tổ tông loài người ta thì đặt người ở bậc quá tính tự nhiên, là ban ơn thánh sủng cho được làm con cái Đức Chúa Lời và đáng hưởng phúc thanh nhàn vô cùng. Bởi tội tổ tông truyền loài người ta mất mọi sự lọn lành ấy mà làm tôi ma quỉ, thù nghịch cùng Đức Chúa Lời cùng đáng Chúa giận ghét. Nhờ ơn Đức Chúa Jêsu chuộc tội thì ta lại nên con cái Đức Chúa Lời và đáng hưởng mặt Người trên lời. – Theol. Dogm. Tom. IV, p. 243; 292; 318.

8. I TIM. IV, 9; II TIM. II, 11. Những điều trước này tóm lại lẽ đại khái trong Đạo, cho nên năng phải giảng giải nhắc lại để người ta chuyên cần việc lành phúc đức mà mua lấy nước thiêng đàng. Ấy là những điều tốt lành, chân thật chắc chắn, làm ích cho người ta ở đời này và đời sau vô cùng mà phải năng giảng dạy.

9. II. TIM. II, 23; I TIM. I, 4. Kẻ rối đạo Judaizantes đời ấy, cũng như Neoplatonici và Gnostici sau, hay cãi lẽ về dòng dõi các thiên thần (Eones) sinh ra nhau là thế nào, bày đặt những thói lệ xằng xiên hư vô về lề luật cũ; vậy phải lánh bỏ những điều vô ích như vậy, mà dạy dỗ những điều đích thật chắc chắn hợp với lẽ Đạo thật. Thương ôi! Biết là bao nhiêu điều hư vô phi lý các quân tử và kẻ rối đạo, dù đời xưa dù đời bây giờ, bày ra trong các trường học, các nhật trình; còn những lẽ cần cho được rỗi linh hồn thì chẳng có xem sao đến.

10-11. Đức Chúa Jêsu đã lập Hội thánh cho được truyền Đạo thật mọi nơi mọi đời trong thế gian cho đến tận thế: ai tin theo thì được rỗi, ai chẳng suy phục thì phải đoán phạt, MATTH. XVIII, 15-17; MARC. XVI, 15-16; JOAN. III,18.

12. Về Tychicô, hãy xem Erll. VI, 21; COL. IV, 7 ; II TIM. IV, 12. Ông thánh Bảo Lộc có ý sai kẻ ấy thay mặt ông TiTô đang lúc vắng ở thành Nicopoli. Trước này đã thấy có một lần ông thánh tông đồ sai ông Tychicô sang thành Ephesô thay mặt ông Timotheô lúc vắng ở thành Roma. Ông thánh tông đồ viết thư này dọc đàng, khi chưa tới đến Nicopoli, vì bảo ông Titô đến thăm người ở đấy (ibi)- Có ba thành gọi là Nicopoli: một thành Nicopoli trong xứ Epirô, một thành Nicopolo khác ở trong xứ Thracia; lại một thành Nicopoli ở xứ Cilicia nữa. Ông thánh Hieronymô cắt nghĩa câu này đoán là thành Nicopoli trong xứ Epirô; ông thánh Juong kim khẩu thì đoán là thành Nicopoli trong xứ Thracia.

13. Về ông Apollo, hãy xem ACT. XVIII, 24; XIX, 1; I COR. I, 12; XVI, 12. Hoặc hai ông ấy đem thư cho ông Titô, rồi lại lở về cùng ông thánh tông đồ. – Bản grecô rằng: “Con hãy tiễn đãi Zena và Apollo v.v.”

14. Nghĩa là khi phải tiếp đãi khách như vừa mới nói, thì kẻ có đạo cũng nên thông công giúp đỡ cho xứng đáng.