Unia Kalmarska

## Mapa

* Norwegia
* Szwecja
* Szwecja

Unia Kalmarska - zawarta latem 1397 unia personalna łącząca korony: Danii, Norwegii, oraz Szwecji, która rozpadła się wynikiem szwedzkiej wojny o niepodległość

## Historia

### Geneza

Wszystkie trzy królestwa skandynawskie znalazły się w XIII-XIV wieku pod silnym wpływem niemieckim. Kupcy hanzeatyccy zakładali faktorie handlowe w portowych miastach Północy, bądź osiedlali się tam na stałe. Licznie przybywali rycerze północnoniemieccy i otrzymywali hojne nadania. Kultura niemiecka wówczas odcisnęła swe piętno na miastach skandynawskich. Feudalizm był najlepiej rozwinięty w Danii, która była nieporównywalnie bardziej zmodernizowana od Norwegii i Szwecji. Generalnie typowe dla państw skandynawskich było to, iż chłopi zachowali wolność osobistą, oraz przedstawicielstwo w zgromadzeniach narodowych. Po czasach Valdemara I Wielkiego i Valdemara II Zwycięskiego w Królestwie Danii nastał okres walk wewnętrznych, co zaowocowało wzrostem znaczenia możnowładztwa duńskiego kosztem władzy królewskiej. Mimo to król Erik VI Menved zdołał poprawić sytuację międzynarodową Danii narzucając duńskie zwierzchnictwo niemieckim książętom meklemburskim uzyskując od Albrechta I Habsburga potwierdzenie rezygnacji Sacrum Imperium z ziem nadbałtyckich za wyjątkiem Lubeki. Po śmierci Erika VI Menveda rządy w Danii przeszły w ręce zwalczających się grup magnackich, które zawierały interesy z niemiecką arystokracją. Sytuację wykorzystali Szwedzi zajmując Skanię w 1332 roku. Dania została praktycznie zalana niemieckim rycerstwem, które od tamtejszych władców uzyskiwało hojne nadania ziemskie. W 1340 roku władzę objął Valdemar IV Atterdag, któremu udało się wyprzeć Szwedów ze Skanii, oraz opanować Gotlandię. Podczas ekspansji jednak napotkał na opozycję - Związek Hanzeatycki. Wojną poskutkowały usilne próby redukcji przywilejów hanzeatyckich kupców.

O ile z przyczyn czysto ekonomicznych Dania była niechętna Związkowi Hanzeatyckiemu, o tyle Norwegowie byli w dużo gorszej sytuacji. Od XIII wieku Związek Hanzeatycki zaopatrujący Norwegię w zboże traktował te dostawy jako środek nacisku zmuszając władców Norwegii do nadawania hanzeatom i Niemcom przywilejów. W ten sposób w Bergen powstała dzielnica z niemiecką ludnością uprzywilejowaną w stosunku do Norwegów. W ten sposób znacznie osłabiono siłę norweskiego kupiectwa, oraz wyparto kupców angielskich. Niemiecki monopol i uprzywilejowanie powodowały wzrost nastrojów antyniemieckich wśród ludności norweskiej. Dużo mocniejszą pozycję miała Szwecja, gdzie liczni osadnicy niemieccy dzięki rozproszeniu i równości praw szybko się asymilowali i wynaradawiali. Początkowo Szwedzi stali po stronie Hanzy, jednak Valdemar IV Atterdag zdołał zyskać poparcie w Sztokholmie dla projektu unii panskandynawskiej. Mimo to królem szwedzkim został Albrekt III, który w bitwie pod Enköping wziął do niewoli Magnusa II Erikssona, który popierał projekt unii. W 1367 r. Związek Hanzeatycki w koalicji ze Szwecją zajął zamki strzegące Sundu, a nawet Kopenhagę. W 1370 roku Kopenhaga podpisała upokarzający pokój.

W tej trudnej sytuacji władzę w Kopenhadze przejęła w 1375 roku Margrete I, żona norweskiego króla Haakona VI Magnussona, która objęła także faktyczną władzę w Norwegii w 1380 roku stosowała ugodową politykę wobec Hanzy. Dzięki przestrzeganiu przywilejów umocniła się na obu tronach i odzyskała zamki nad Sundem. Wykorzystała ona także panujące wśród szwedzkich arystokratów niezadowolenie z pro-niemieckiej polityki Albrekta III i doprowadziła do wojny, dla której rozstrzygającą była Bitwa pod Falköping (zwana także bitwą pod Åsle) w Västergötlandzie, w której duńskie siły odniosły zwycięstwo, a sam król szwedzki Albrekt III dostał się do niewoli. Sztokholm został zajęty przez siły duńsko-norweskie dopiero w 1398 roku (wcześniej niemieccy zwolennicy Albrekta III zorganizowali tam tzw. Mordy Käplinge), zaś Finlandia (formalnie będąca częścią Szwecji) utrzymywała się pod władzą wiarnego Albrektowi III Knuta Bossona do 1399 roku. W politykę skandynawską włączyło się Państwo Zakonu Krzyżackiego okupując w latach 1398-1408 Gotlandię. Margrete I zarówno zaprowadziła swe rządy do całej Skandynawii, jak i również położyła podglebie dla stałego połączenia królestw Północy. Na zjeździe w Kalmarze dnia 21 czerwcz 1397 roku podpisano akt unii personalnej, zgodnie z którym wszystkie trzy monarchie skandynawskie miały wybierać wspólnego monarchę, oraz prowadzić wspólną politykę zagraniczną, stwierdzając jednocznacznie, iż zbrojna agresja na jedno z państw Unii Kalmarskiej będzie uznane za agresję na wszystkie trzy, mimo to każde z tych państw zachowało własną administrację, oraz w pewnych granicach - prawo. Margrete I wpłynęła także na przyspieszenie kanonizacji św. Brigitty Szwedzkiej, oraz regularnie bywała w klasztorze brygidek w Vadstena. W 1412 roku rządy swe objął król Erik Pomorski, który był mniej realistyczny od swej przybranej matki i chciał połączyć Unię Kalmarską z Unią w Krewie tworząc wielkie imperium duńsko-norwesko-szwedzko-polsko-litewskie, jednak po narodzinach Władysława III Warneńczyka stało się niemożliwe. Z resztą Unia Kalmarska przypominała pod wieloma względami unię pomiędzy Polską, a Litwą Wówczas też pojawiła się duńska hegemonia w obrębie tej unii, co wywołało (jak się później okaże - śmiertelne dla Unii Kalmarskiej) konflikty ze Szwedami.

### Powstanie Engelbrekta Engelbrektssona

Hegemonia w Skandynawii należała do Danii, królowie (z reguły niemieckiego pochodzenia) rezydowali w Kopenhadzie i otaczali się niemal wyłącznie niemiecko-duńską szlachtą, którą chętnie osadzali w obu pozostałych królestwach. W Norwegii było to stosunkowo łatwe, ponieważ Czarna Śmierć spowodowała prawdziwą zapaść demograficzną tamtejszego możnowładztwa, wobec czego w XV wieku duńskie osadnictwo w Norwegii nie stanowiło większego problemu. Inaczej było w Szwecji, gdzie narastał sprzeciw wobec faworyzacji Duńczyków w wykonaniu zarówno chłopów, jak i magnaterii. W ten wzorzec polityczny wpisywał się Erik Pomorski, a ponadto zamarł skandynawski handel, ponieważ Związek Hanzeatycki stanął w obronie Holsteinu (który chciał zaanektować Erik Pomorski), w związku z czym doszło do blokady handlowej Skandynawii, a to wywołał drastyczny spadek gospodarki, praktyczny brak eksportu miedzi i żelaza, oraz niedobory m.in. soli, co doprowadziło do wybuchu Engelbrektsupproret, czyli insurekcji, na czele której stanął Engelberkt Engelbrektsson w 1435 roku, był on posiadającym tytuł szlachecki górnikiem wprawdzie pochodził z rodziny o korzeniach niemieckich, ale od pokoleń osiadłej i zasymilowanej w Szwecji. Niesłusznie kozłem ofiarnym został Jösse Eriksson, ale i jego dymisja nie zahamowała wrzenia. W 1432 roku Erik Pomorski zawarł zawieszenie broni z Holsteinem i Hanzą, ale i to na niewiele się zdało i w 1434 roku wybuchło Engelbrektsupproret. Oddziały wolnych chłopów (bönder) wyruszyły do Borganäs w Dalarna i zdobyły to miejsce. Stamtąd ruszono do Köping, które również zdobyto, kolejne w kolejce było Västerås. Rebelianci coraz bardziej zbliżali się do Vergslagen. Rebelia połączyła szwedzkich: rycerzy, służących tychże, bönder i górników. Najwyższym społecznie zwolennikiem rebelii był Nils Gustavsson. Pomimo zamordowania przywódcy tego powstania odniosło ono sukces w postaci tymczasowego rozbicia Unii Kalmarskiej. Powstanie dotarło do: Uppsali, Wysp Alandzkich i Finlandii. Oddziałom Engelbrekta Engelbrektssona nie udało się zająć Sztokholmu, ale udało się zawrzeć zawieszenie broni z duńskim namiestnikiem w Szwecji - Hansem Kröpelinem. Rebelianci zajęli najpierw Örebo, a później Nyöping, celem marszu była Vadstena, gdzie zebrała się rada. W rezultacie spotkania Engelbrekta z Radą szereg dostojników przeszło na stronę buntowników mając prawne argumenty, iż Erik Pomorski pogwałcił podstawowe prawa szwedzkie zawarte w Dziale Królewskim Prawa Krajowego. Do wspólnego ataku przeciw królowi stanęli: buntownicy pod komendą Engelbrektssona, opozycja kościelna, oraz niezadowolone możnawładztwo. Erik Pomorski znalazł się w krytycznej sytuacji mając przeciw sobie zarazem szwedzkich rebeliantów, oraz Związek Hanzeatycki wraz z Holsteinem. Tymczasem Engelbrektsupproret rozlewało się na całą Szwecję zdobywając: Östergötland, Rumlaborg, Trolleborg, Piksborg, Stäkeholm i Kalmar, Örebro w Närke, a także: Axvall w Västergötlandzie,Oppensten i Öresten, Dalsland i Värmland. Siłe rebelianckie wzmocniły wojska lokalnych biskupów, oraz magnatów. Wówczas też zaczął pojawiać się Gotyzm wśród Szwedów, gdyż Nicolaus Ragvaldi wygłosił przemówienie na Soborze w Bazylei uznające Szwedów za potomków Gotów.

W styczniu 1435 roku Erik Pomorski zwołał zebranie Rady w Arboga. Wkrótce rolę mediatora między stronami konfliktu został niemiecki dowódca garnizonu w Sztokholmie i namiestnik królewski w Szwecji (będący przy okazji krzyżakiem) Hans Kröpelin. W efekcie na jesieni 1435 roku król zaprowadził prowizoryczny i tymczasowy pokój. Obniżył podatki i mianował Engelbrektssona marszałkiem. Doszło do kompromisu, ale przyczyny konfliktu zostały. W Szwecji doszło na powrót do wzrostu niepokojów, także przywódcy powstania dostrzegli, iż król Erik Pomorski łamał swoje zobowiązania. Zagrożono królowi Erikowi Pomorskiemu detronizacją w razie dalszego łamania umów już w 1436 roku. Wiosną 1436 roku Engelbrekt Engelbrektsson wraz z Karlem Knutssonem wznowił walki i zdobył Sztokholm wykorzystując element zaskoczenia. Rebelianci błyskawicznie zajęli Blekinge, a następnie Laholm w południowym Hallandzie, po czym ruszyli na Skanię. Engelbrektowi Engelbrektssonowi nie udało się ukończyć tego marszu, ponieważ zachorował i zechciał wrócić do Sztokholmu, więc popłynął przez Hjälmar i wysiadł przenocować na wysepce koło Göksholmu, jednak Magnus Stensson znalazł przywódcę rebeliantów i zamordował go przy pomocy siekiery, po czym nakazał ciało naszpikować strzałami. Oddziały powstańców zostały bez przywódcy. Wielu zwolenników Engelbrekta spalono na stosie jako zdrajców stanu, a władzę nad ruchem przejął Karl Knutsson. Jesienią 1438 roku Karl Knutsson został wybrany przez Radę regentem Szwecji, zaś w Danii myślano o obaleniu Erika i intronizacji jego siostrzeńca - reprezentującego bawarską rodzinę Wittelsbachów księcia Christopha. Ten zwrócił się do Rady szwedzkiej obiecując, iż w razie intronizacji będzie sprawiedliwym królem. W czerwcu 1439 roku Duńczycy wypowiedzieli posłuszeństwo Erikowi Pomorskiemu i faktycznym regentem został Christoph Bawarski. Sam Erik Pomorski podjął rozpaczliwą próbę opanowania Szwecji od Gotlandii. Król Erik Pomorski nawiązał kontakt z przebywającym w Finlandii Nilsem Stenssonem. Ten został dowódcą duńskich wojsk w Szwecji, a przynajmniej tych lojalnych wobec Erika Pomorskiego. Symbolem jednoczącym szwedzkich insurekcjonistów pozostawał Engelbrekt Engelbrektsson, o którym powstał poemat przedstawiający go jako dzielnego wojownika o wolność przeciwko tyranii. W 1439 roku oficjalnie zdetronizowano Erika Pomorskiego. W 1440 roku Duńczycy dokonali wyboru księcia Christopa III Bawarskiego na króla. Regent Karl Knutsson widząc wyczerpanie kraju walkami zdecydował się na ustąpienie i uznanie duńskiej elekcji. Ten w zamian za ustąpienie otrzymał liczne ziemie w Finlandii. Unia została uratowana przed rozpadem. Karl Knutsson został namiestnikiem królewskim w Szwecji.

### Funkcjonowanie Unii Kalmarskiej

Po śmierci Christopha III Wittelsbacha pojawił się problem wyboru jego następcy z jednego powodu - nie było wspólnego kandydata dla trzech krajów unii kalmarskiej. Zwycięskim kandydatem w Szwecji został Karl Knutsson, jednak w Kopenhadze tamtejsze władze wybrały na króla Chrisitiana I Oldenburga. Obaj monarchowie zaczęli konkurencję, a polem rywalizacji stała się Norwegia, gdzie obaj zostali wybrani królami Norwegii. Ostatecznie jednak Karl Knutsson zrezygnował z roszczeń do norweskiej korony, oraz uznano, iż w razie śmierci jednego z monarchów drugi odziedziczy władzę i unia personalna zostanie odtworzona. To jednak nie przyniosło pokoju Skandynawii i w 1451 roku Dania zaatakowała Szwecję. Pomimo początkowych sukcesów Christian I Oldenburg nie zdołał dotrzeć do centralnych ziem szwedzkich. Mimo to sukces przypadł Duńczykom, ponieważ wybuchły protesty przeciw Karlowi Knutssonowi, który w obawie o własne życie uciekł do Gdańska (Państwo Zakonu Krzyżackiego). Panowie szwedzcy przyjęli Christiana I Oldenburga jako szwedzkiego króla. Nastał chaos w Skandynawii, gdzie na szwedzkim tronie raz zasiadał Karl Knutsson, a raz Christian I Oldenburg. Agitacja stronników Karla Knutssona przyczyniała się do wytwarzania antyduńskich nastrojów wśród Szwedów, co miało wpływ na kształtowanie się szwedzkiej tożsamości narodowej. Ostatecznie Karl Knutsson zmarł w 1470 roku. Regentem Szwecji został Stern Sture Starszy, który pokonał siły Christiana I Oldenburga w bitwie pod Brunkebergiem. Zaczął się okres Regencji Sturów.

## Bibliografia

* Benedykt Zientara, *Historia powszechna średniowiecza*, TRIO, Warszawa, 1998
* Tadeusz Manteuffel, *Historia powszechna. Średniowiecze*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1965
* Ingvar Andersson, *Dzieje Szwecji*, tłum. Stanisław Piekarczyk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1967