Chú thích Gl Thư gửi tín hữu Galát

THƯ ÔNG THÁNH BẢO LỘC

gửi cho người xứ Galatia.

## TÓM LẠI ĐOẠN I CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Câu 1-10: Lời dẫn đàng, chữ đề, lời chào thăm.

11-24: Chẳng phải người thế gian sai người đi giảng Đạo, bèn là Đức Chúa Jêsu đã kén chọn và dạy dỗ cùng sai người.

1. Trong xứ Galatia có kẻ rối đạo muốn phá quyền ông thánh Bảo Lộc cho được dễ lừa dối bổn đạo. Bởi đấy ông thánh tông đồ xưng mình là tông đồ chính Đức Chúa Jêsu kén chọn và đặt làm tông đồ như các tông đồ khác, chẳng có kém đâu vì Đức Chúa Jêsu đã hiện ra cùng người, gọi và dạy dỗ người.

4. Đức Chúa Jêsu lập công chuộc tội và thông ơn cho ta làm con cái Đức Chúa Lời và ăn ở cho xứng đáng, là vâng theo thánh ý Chúa. Chẳng phải bởi lề luật cũ mà ta được rỗi, một bởi ơn Chúa cứu Thế là Đức Chúa Jêsu.

6-7. Bổn đạo xứ Galatia mắc lừa mấy người rối đạo dạy phải tin phục lễ phép Đạo ông Moyse, mới được rỗi linh hồn. Song chỉ có một Đạo thật làm cho ta được rỗi, là Đạo Đức Chúa Jêsu ông thánh Bảo Lộc đã truyền dạy cho các bổn đạo ấy.

8-9. Đức Chúa Jêsu đã phán dạy Đạo tin lành và các tông đồ Đức Chúa Jêsu đã lưu truyền thế nào, thì phải tin theo như vậy, chẳng nên thêm bớt hay là thay đổi điều gì sốt. Giả như có ai, dù chính tông đồ, dù thiên thần trên lời cả dám giảng đạo tin lành khác hay là thay đổi đi gì, chẳng phải như Evan các thánh tông đồ truyền dạy thì phi đi, và kẻ ấy ra vô phsuc trước mặt Đức Chúa Jêsu, phải vạ dứt phép thông công. Vốn sự tin Đạo nên ở tại tin lời Đức Chúa Lời phán dạy và Hội thánh lưu truyền thay mặt Đức Chúa Jêsu. Ai chẳng hứng tin như vậy thì kể là rối đạo mà phải vạ Hội thánh loại ra dứt phép thông công chẳng còn thuộc về Hội thánh Đức Chúa Jêsu nữa.

10-12. Kẻ rối đạo bẻ rằng, ông thánh tông đồ giảng Đạo thì tự quyết theo ý riêng mình hay là muốn lấy lòng kẻ ngoại mới chê bác các lễ phép Đạo cũ. Song chẳng phải thế đâu. Chính Đức Chúa Jêsu hiện ra cùng người mà phán truyền sự Đạo. Đức Chúa Jêsu phán dạy lời nào thì ông thánh tông đồ tuân cứ như vậy, chẳng dám tự quyết mà truyền dạy điều gì mới lạ.

13-14. Đã rõ chẳng phải người thế gian dạy cho mình biết Đạo Đức Chúa Jêsu, vì trước khi chưa lở lại đạo thì chỉ mộ mến Đạo Judeu mà bắt bớ Hội thánh.

15-16. Khi Chúa ban ơn cho người lở lại đời thì cũng chẳng nhờ loài xác thịt mà học biết sự Đạo; chính Đức Chúa Jêsu hiện ra cùng dạy dỗ các lẽ Đạo và sai khiến đi giảng dạy cho các dân ngoại.

17. Thoạt mới lở lại đạo thì chẳng gặp thấy các tông đồ khác, chẳng lên thành Jêrusalem, một ẩn lánh trong đất Arabia, đoạn lở về thành Damasco. ACT. IX, 20.

18. Khỏi ba năm từ khi lở lại đạo thì mới lên thành Jêrusalem mà thăm ông thánh Phero; song chẳng phải cho được học biết sự Đạo, vì Đấng đã dạy dỗ ông thánh Phero cũng dạy dỗ ông thánh Bảo Lộc; người có một ý tỏ ra lòng trọng kính ông thánh Phero vì làm đầu Hội thánh. (S. HIERONYMUS; S. CHRYSOSTOMUS)

19. Ông thánh Jacobe hậu làm giám mục thành Jêrusalem.

20. Vì vậy chẳng phải nhờ người thế gian dạy dỗ mới biết sự Đạo; ông thánh Bảo Lộc biết sự Đạo bởi Đức Chúa Jêsu phán dạy.

21. Khi ông thánh tông đồ ở thành Jêrusalem mười lăm ngày đoạn thì lở về thành Damasco trong xứ Cilicia. ACT. IX, 30.

22-24. Đừng kể ở thành Jêrusalem, trong khắp cả đất Judea chẳng ai quen biết ông thánh tông đồ, một nghe tiếng người đã ăn năn lở lại, cho nên bổn đạo ngượi khen Đức Chúa Lời. – Ông thánh Bảo Lộc kể sự tích làm vậy, để làm chứng người học biết sự Đạo chẳng phải với loài người ta, bèn là với Đức Chúa Jêsu mà thôi. Cho nên Đạo tin lành người giảng dạy là chính lời Đức Chúa Jêsu: ai nghe theo thì được rỗi; bằng ai chẳng khứng tin thì mất linh hồn đời đời.

## TÓM LẠI ĐOẠN II CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Câu 1-2: Ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo hợp một lòng một ý với các tông đồ khác, tha cho bổn đạo các lễ phép cũ vì đã mãn hạn phi đi rồi.

3-5. Các tông đồ bàn với nhau về Titô thì rằng: không nên làm phép cắt bì cho ông ấy.

6-10: ông thánh Bảo Lộc bàn luận lẽ Đạo với các tông đồ khác thì thấy mọi người điều cứ một mực cả thảy.

11-14: Ông thánh Bảo Lộc trách ông thánh Phero vì chiều lòng người Judeu về các lễ phép Đạo ông Moyse. Thật sự hai tông đồ ấy cũng hợp một ý, song trong dịp ấy ông thánh Phero sợ mất lòng bổn đạo Judeu.

15-18: Chẳng phải lề luật cũ, bèn là Đạo tin lành Đức Chúa Jêsu làm cho người ta được rỗi.

19-20: Bởi phép rửa tội kẻ có đạo nên như một cùng Đức Chúa Jêsu, chẳng còn thuộc về lề luật cũ nữa.

21: Nếu lễ phép Đạo ông Moyse làm cho ta được rỗi, thì công nghiệp Đức Chúa Jêsu chuộc tội ra vô ích.

1. Khỏi 14 năm từ khi trẩy sang xứ Cilicia như đã kể vừa rồi, là năm 52, ôn thánh Bảo Lộc lại lên thành Jêrusalem mà bàn luận lẽ đạo cũ với các tông đồ khác. ACT. XV.

3-4. Cũng có khi các tông đồ chiều lòng bổn đạo Judeu mà làm phép cắt bì cho đầy tớ mình, như ông thánh Bảo Lộc cắt bì cho ông Timotheo, vì sự ấy là sự tùy tòng, chẳng lành chẳng dữ. Song hễ có kẻ buộc sự ấy hẳn, chẳng giữ thì chẳng được rỗi linh hồn, chốc ấy các tông đồ không vì nể ai, một chối hắn mà rằng: chẳng còn buộc phải giữ lễ phép Đạo ông Moyse vì đã mãn hạn bãi đi rồi. Bổn đạo Judeu còn giữ lễ phép nọ lễ phép kia thì làm thinh được; song nếu quyết các lễ phép Đạo ông Moyse vì đã mãn hạn bãi đi rồi. Bổn đạo Judeu còn giữ lễ phép nọ lễ phép kia thì làm thinh được; song nếu quyết các lễ phép ấy cần cho được rỗi linh hồn thì kể là rối đạo tỏ tường, chẳng còn làm thinh được nữa.

6-9. Các tông đồ, khi trước là kẻ yếu hèn làm nghề bắt cá, song rầy nhờ ơn Đức Chúa Lời kén chọn làm đầu trong Hội thánh, là ông Phêro, ông Jacobe hậu và ông Juông cũng ưng thuận như vậy, chẳng thêm bớt điều gì sốt. Mà lại các đấng ấy đã nhận biết tỏ Đức Chúa Jêsu sai khiến ông thánh Bảo Lộc đi giảng đạo trong các dân ngoại cũng như sai ông thánh Phero giảng dạy người Judeu. – Ông Cepha (Phero) làm đầu cả và Hội thánh, chẳng kì là kẻ bởi dân Judeu hay là bởi các dân ngoại lở lại đạo. Song trước hết ông thánh Phêro giảng đạo cho người Judeu, ở thành Jêrusalem; còn ông thánh Bảo Lộc giảng dạy nhất là các dân ngoại.

10. Các tông đồ ở thành Jêrusalem, là ông thánh Phero (Cepha), ông thánh Jacobe hậu làm giám mục thành Jêrusalem và ông thánh Juông là tông đồ Đức Chúa Jêsu yêu dấu cách riêng, khuyên ông thánh Bảo Lộc và ông Barnaba đi giảng Đạo trong các dân ngoại, song xin nhớ chớ quên bổn đạo thành Jêrusalem là kẻ phải bắt bớ khổ sở cơ cực. Ông thánh Bảo Lộc vốn cần mẫn lo giữ việc ấy. ROM. XV, 25; I COR. XVI, 1; II COR. VIII-IX

11. Khi ông thánh Bảo Lộc và ông Barnaba ở công đồng Jêrusalem lở về thành Antiochia và ở lại đấy ít lâu cho đến khi trẩy đi giảng Đạo kì thứ hai, thì trong khoảng ấy ông thánh Phero đến thành Antiochia mà đã xảy ra như kể đây.

12-14. Về các lễ phép Đạo ông Moyse như phép cắt bì, sự kiêng những của ăn trong Sấm truyền cũ kể là dơ nhớp và những sự khác như vậy thì các tông đồ đều tin như nhau cả thảy. Đã có lời công đồng Jêrusalem làm chứng như vậy. Nguyên sự giữ các lễ phép cũ, dù đã mãn kì rồi, là điều chẳng lành chẳng dữ. Khi người Judeu lở lại Đạo mà bởi lòng ngay thật còn giữ các lễ phép ấy, thì làm thinh được. Chính ông thánh Bảo Lộc đã cắt bì ông Timotheo vì nể người Judeu. – Khi ông thánh Phero ở với kẻ ngoại thì dùng của ăn như kẻ ngoại, chẳng kiêng các giống lề luật cũ cấm. Song có một kì người bổn đạo Judeu ở thành Jêrusalem đến thăm thì người chiều lòng kẻ ấy, lánh kẻ ngoại mà giữ phép Đạo cũ như người Judeu vậy. Ông Barnaba cũng bắt chước ông thánh Phero. – Ông thánh Bảo Lộc xét rằng: trong bổn đạo Judeu ắt hẳn sẽ chẳng thiếu kẻ bởi lòng gian cậy quyền thế ông thánh Phero mà phô phang các lễ phép cũ còn buộc phải giữ thì sinh rối rít xôn xao trong Hội thánh; cho nên người bẻ ông thánh Phero mở dịp cho người ta sai lầm. – Như đã nhắc lại trước này cũng có khi ông thánh Bảo Lộc chiều lòng bổn đạo Judeu mà giữ lề luật cũ, song trong dịp này người nghĩ rằng, làm như thế thì không hay. Thật sự về lề luật cũ đã phi đi thì các tông đồ hợp một ý với nhau, như đã truyền dạy trong các điều lệ công đồng thành Jêrusalem. ACT. XV.

15-16. Chẳng phải bởi lề luật ông Moyse, bèn là bởi tin Đạo Đức Chúa Jêsu thì mới được rỗi. Nếu mà ta là người Judeu còn tin như vậy, lẽ nào mà ta buộc kẻ ngoại phải giữ lề luật cũ ru?

17. Nếu ta có tội vì không giữ lễ phép cũ, một cậy nhờ ơn Đức Chúa Jêsu cho được rỗi, thì ắt là Đức Chúa Jêsu mở đàng cho ta sai lầm, bởi Người đã phán truyền như vậy; ấy là sự nói phạm.

18. Trước ta đã giảng dạy, lề luật cũ đã mãn kì, mà rầy ta làm những việc dường như lề luật ấy hãy còn buộc: ăn ở như vậy có phải lẽ ru?

19. Bởi lề luật cũ yếu hèn tạm gửi và đã phi đi rồi thì ta chẳng còn thuộc về lề luật cũ, một cậy nhờ công nghiệp Đức Chúa Jêsu mà sống vì Chúa và thuộc về Chúa. Ta chẳng còn thuộc về lề luật cũ, một thuộc về lề luật mới, là lề luật Đức Chúa Jêsu làm cho ta đẹp lòng Đức Chúa Lời; mà ta giữ lề luật ấy bởi nhờ ơn Đức Chúa Jêsu giúp sức cho. Khi Đức Chúa Jêsu chịu chết trên cây thánh giá thì lề luật cũ phi đi.

20. Dù ta còn sống ở thế gian này, Đức Chúa Jêsu sống trong mình ta; nhờ ơn thánh sủng ở trong mình ta thì nên phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu; mà ta nên phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu bởi lòng tin cậy kính mến Đức Chúa Jêsu đã thương yêu ta và chuộc tội cho ta.

21. Ta phải lấy ơn Chúa làm trọng, vì ơn ấy bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu chịu nạn chịu chết, chẳng phải bởi lễ phép Đạo cũ đâu. Nếu ơn bởi lễ phép cũ, thì công nghiệp Đức Chúa Jêsu chuộc tội ra vô ích mà chớ.

## TÓM LẠI ĐOẠN III CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Câu 1-5: Ta được Chúa Thánh Thần ắt là chẳng phải bởi lề luật cũ, bèn là bởi đức tin.

6-9: Ông Abraham được ơn nghĩa cùng Chúa và được rỗi bởi đức tin, chẳng phải bởi lề luật cũ. Các kẻ muốn thuộc về dòng dõi thiêng liêng ông Abraham phải bắt chước người, mới được nhờ ơn phúc Chúa cứu Thế.

10-14: Lề luật cũ nhắc lại sự tội, chẳng có sức tha sự tội; sự rỗi thì bởi ơn Đấng cứu Thế.

15-18: Đức Chúa Lời phán hứa ơn phúc cho ông Abraham và con cháu người trước khi chưa có lề luật cũ; ơn phúc ấy bởi Chúa cứu Thế, chẳng phải bởi lề luật mà ra.

19-20: Lề luật cũ chẳng bền đỗ được; Chúa dùng thiên thần và ông Moyse mà rao truyền lề luật ấy tạm vậy, cho đến khi Đấng cứu Thế ra đời.

21-22: lề luật cũ dẫn đàng về Đấng cứu Thế; chỉ nhắc lại sự tội, chẳng có sức tha tội; lề luật cũ nhắc lại sự tội để thiên hạ trông mong Chúa cứu Thế.

23-29: Lề luật cũ dẫn đưa người ta về cùng Chúa cứu Thế, giống như kẻ coi giữ dạy dỗ thiên hạ, như kẻ coi sóc trẻ non nớt, đợi cho đến khi nó lớn lên và được thong dong, nghĩa là cho đến khi Chúa cứu Thế ra đời mà cứu chữa thiên hạ.

1. Ông thánh tông đồ trách bổn đạo xứ Galatia là kẻ dại dột vì đã nghe giảng Đạo Đức Chúa Jêsu rõ ràng minh bạch, chẳng khác gì Đức Chúa Jêsu chịu nạn chịu chết trước mặt mình, mà rầy lại phải kẻ rối đạo Judeu lừa đảo và ái mộ lề luật cũ.

2. Có phải bởi lề luật cũ, bởi chịu phép cắt bì v.v. mà đã được những ơn lạ cả Chúa Thánh Thần (ACT. II, 4; I. COR. XII) ru? Chẳng phải thế đâu. Khi chịu phép rửa tội, phép thêm sức và tin phục Đức Chúa Jêsu mới được các ơn lạ ấy. Cho nên ta được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời và được rỗi thì chẳng phải bởi Sấm truyền cũ, một bởi Sấm truyền mới.

3. Trước này anh em đã theo Đạo tin lành và những ơn Chúa Thánh Thần, mà rầy lại toan lìa bỏ mà theo những lẽ phép bề ngoài, chẳng có sức thiêng liêng bề trong. Lề luật cũ gồm những lễ phép bề ngoài chẳng qua là hình bóng chỉ về lễ phép Sấm truyền mới.

4. Rầy các sự khốn khó anh em đã chịu vì sự Đạo ra vô ích ru? Chớ gì chẳng phải vô cớ mà anh em đã chịu những sự gian nan ấy. Ra như các kẻ ấy chiều lòng kẻ rối đạo, song chưa theo cho hẳn.

5. Cũng như câu 3. Đầu tiên trong Hội thánh Chúa Thánh Thần vốn ban nhiều ơn lạ cho những kẻ mới nhập giáo, như trước này đã cắt nghĩa nhiều lần. Những ơn lạ ấy chẳng phải bởi các lễ phép Sấm truyền cũ, một bởi đức tin và lễ phép Sấm truyền mới.

6-7. Chẳng phải bởi nhờ lễ phép Đạo cũ mà ông Abraham được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời, vì bấy giờ chưa lập các lễ phép ấy, một bởi người tin cậy ơn Chúa cứu Thế. Con cháu ông Abraham cũng vậy: kẻ có lòng tin cậy Đấng cứu Thế mới kể là thuộc về dòng dõi ông Abraham, chẳng phải con cháu bởi dòng dõi xác thịt. ROM. IV, 3.

8. Nhắc đến lời Kinh thánh GEN. XII, 3; XVIII, 18 Đức Chúa Lời phán hứa cho ông Abraham, bởi dòng dõi người, nghĩa là bởi tin phục Đấng cứu Thế thì các dân thiên hạ sẽ được phần phúc và được rỗi.

9. Ông Abraham bởi tin lời Đức Chúa Lời phán hứa đã được ơn nghĩa cùng Chúa thế nào thì những kẻ bắt chước người mà tin cậy Đấng cứu Thế sẽ được rỗi cũng thế ấy; chẳng phải bởi nhờ các lễ phép cũ là hình bóng chỉ về các lễ phép Đạo tin lành Chúa cứu Thế mà thôi.

10. Kẻ nào chỉ cậy sức tự nhiên tìm sự rỗi linh hồn bởi lề luật cũ hay là lề luật tự nhiên thì hỏng mất. Một là bởi sự rỗi là việc quá sức tự nhiên; hai là bởi vì ai chẳng nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho, thì chẳng có thể mà giữ lề luật cũ và lề luật tự nhiên cho lọn. DEUTER. XXVII, 26. – Vốn lề luật ông Moyse chỉ nhắc lại sự tội, song chẳng có sức tha sự tội. ROM. III, 9; IV, 15; VII, 7.

11. Có một ơn Chúa cứu Thế và sự tin cậy Chúa cứu Thế làm cho ta được rỗi. Từ khi tổ tông phạm tội mọi người phải tin Chúa cứu Thế ít là tin ngụ ý mới được rỗi, trong Đạo ông Moyse cũng vậy. Các lễ phép Đạo cũ là hình bóng chỉ về Chúa cứu Thế, mà kẻ cậy nhờ Chúa cứu Thế, ít là mờ mờ vậy, mới được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời và được rỗi.

12. Sự giữ lề luật cũ thì khác, sự tin cậy ơn Chúa cứu Thế thì khác. Sự giữ lề luật không, chẳng sinh ơn trong linh hồn, nhưng mà kẻ thật lòng giữ lề luật cũ thì đáng được thưởng vì muốn làm theo thánh ý Chúa mà tin cậy Đấng cứu Thế. Ít là cách nhiệm vậy. Song nguyên lề luật cũ chẳng có sức làm cho ta được rỗi vì sự giữ lề luật Đạo cũ chẳng phải bởi đức tin mà ra LEVIT. XVIII, 5.

13. Bởi lề luật cũ ta chẳng được sạch khỏi tội, cho nên hãy còn mang tội mà kể là vô phúc trước mặt Chúa. Đấng cứu Thế gánh lấy các tội lỗi ta, ra như kẻ vô phúc thay vì ta và lập công chuộc tội trên cây thánh giá. DEUT. XXI, 23; IS. LIII, 6.

14. Bởi ơn Đấng cứu Thế chuộc tội chẳng những một dân Judeu mà lại các dân thiên hạ được ơn phúc Đức Chúa Lời phán hứa cho ông Abraham và dòng dõi thiêng liêng người. Ơn phúc ấy là Chúa Thánh Thần ơn thánh sủng và các ơn khác Chúa Thánh Thần ban cho. ISAIA, XLIV, 3; JOEL. II, 28. Các ơn ấy ta được bởi đức tin, chẳng phải vì nhờ lễ phép cũ.

15. Nghĩa là hễ khi người ta giao ước với nhau thành rồi thì lời ấy không phi đi được nữa. Phương chi Đức Chúa Lời giao ước với ông Abraham mà phán hứa ơn phúc cho cả và loài người ta bởi Chúa cứu Thế thì điều ước ấy cũng chẳng phi đi được.

16. GEN. XII, 3; XXII, 18. Đức Chúa Lời phán cùng ông Abraham rằng: “bởi tông mày các dân thiên hạ sẽ được phúc”, nghĩa là nhờ ơn Chúa cứu Thế bởi dòng dõi ông Abraham mà sinh ra thì các chị họ trên đất sẽ được phúc. Dòng dõi ông Abraham đông đức, rất nhiều, hơn ngôi sao trên lời. Song bởi dòng dõi ấy có một Đấng, là Đức Chúa Jêsu, sẽ làm cho cả và thiên hạ được ơn phúc làm vậy. Chẳng có đấng nào khác.

17-18. Đã hay khi Chúa đã phán hứa ơn phúc ấy cho các tổ phụ là ông Abraham, ông Isaac và ông Jacob đoạn, khỏi bốn trăm ba mươi năm, kể từ khi ông Jacob trẩy sang đất Egyptô cho đến khi ông Moyse đem dân Israel ra khỏi đất ấy, thì Chúa truyền lề luật cũ trong tay ông Moyse. Song lề luật cũ ban sau chẳng làm được cho lời giao ước trước với các tổ phụ phi đi đâu. Vì vậy ơn phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa cho các dân thiên hạ thì bởi lời giao ước với ông Abraham mà ra, chẳng phải bởi lề luật ông Moyse. Chẳng vậy lời Đức Chúa Lời đã phán hứa với các tổ phụ phi đi, là sự trái nghịch và ra nói phạm.

19. Vậy ơn phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa bởi Chúa cứu Thế mà ra thì Chúa còn ra lề luật cũ làm chi? Thưa: Đức Chúa Lời ra lề luật cũ cho được nhắc lại sự tội và dẫn đàng đưa về Đấng cứu Thế ra đời. Đã ban lề luật cũ để giữ gìn dân Israel cho đến khi Chúa cứu Thế ra đời, kẻo dân ấy lìa bỏ Đức Chúa Lời và theo các tà thần. Lề luật cũ không trọng cho bằng lời phán hứa ơn phúc bởi Chúa cứu Thế: lời ấy thì bởi Đức Chúa Lời: còn lề luật cũ thì dùng các thiên thần mà truyền trong tay ông Moyse là đấng bàu giữa Đức Chúa Lời và dân Judeu. Còn lề luật mới thì bởi Đức Chúa Jêsu, là Con một Đức Chúa Lời, phán truyền. Khi đã lập lề lậut mới thì lề luật cũ mãn hạn phi đi.

20. Khi ra lề luật cũ thì Chúa dùng ông Moyse đứng ở giữa Đức Chúa Lời và dân Israel. Còn khi phán hứa ơn phúc cho các dân thiên hạ thì chính Đức Chúa Lời lập giao ước ấy với các tổ phụ, chẳng có dùng loài nào mà đứng ở giữa. Cho nên lời phán hứa ơn phúc Đức Chúa Lời lập giao ước ấy với các tổ phụ, chẳng có dùng loài nào mà đứng ở giữa. Cho nên lời phán hứa ơn phúc bởi Đấng cứu Thế mà ra trọng hơn lề luật cũ bội phần.

21-22. Nếu vậy lề luật cũ có làm cho lời giao ước với các tổ phụ phi đi chăng? Chẳng phải thế. Giả như lề luật cũ có sức mà làm cho loài người ta được khỏi tội và nên công chính thì chốc ấy lời phán hứa cùng các tổ phụ ra vô ích. Song như lời kinh thánh làm chứng, lề luật cũ chẳng làm được loài người ta sạch khỏi tội mà nên công chính, để ta biết tỏ tường ơn phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa thì bởi sự tin theo DCLJ mà ra.

23. Khi Đấng cứu Thế chưa ra đời thì lề luật cũ gìn giữ ta kẻo lìa bỏ Đức Chúa Lời và dẫn đàng đưa về cùng Chúa cứu Thế và Đạo thánh Người.

24-25. Lề luật cũ giống như thày dạy dỗ dẫn đưa về cùng Đức Chúa Jêsu; cho nên phải đoán rằng: khi Đức Chúa Jêsu đã đến thì lề luật cũ phi đi. Như khi mặt trời mọc lên, rạng đông chẳng còn một tan đi mà chớ. Sấm truyền cũ là hình bóng và như rạng đông Sấm truyền mới, cho nên khi Đức Chúa Jêsu đã lập Sấm truyền mới thì Sấm truyền cũ mãn hạn phi đi.

26-27. Kẻ tin và chịu phép rửa tội được ơn thánh sủng làm cho nên con cái Đức Chúa Lời và nên giống như Đức Chúa Jêsu vậy.

28. Những kẻ chịu phép rửa tội và được ơn thánh sủng thì nên phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu như nhau chẳng kì ở dân nào, ở bậc nào: vì mọi người nên con cái Đức Chúa Lời cả thảy, mà Đức Chúa Lời chẳng có thiên tư ai sốt.

29. Kẻ thuộc về Đức Chúa Jêsu ấy là dòng dõi thiêng liêng ông Abraham và thông công ơn phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa cho các tổ phụ, mà chẳng con phải giữ lề luật đạo cũ nữa.

## TÓM LẠI ĐOẠN IV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-8: Xưa trong Sấm truyền cũ người Judeu kể là làm tôi, chẳng kể là làm con cái, chưa được gọi Đức Chúa Lời là Cha. Trong Sấm Truyền mới ta làm con cái Đức Chúa Lời mà được gọi là Đức Chúa Lời là Cha.

8-10: Sấm truyền cũ đã mãn hạn phi đi rồi; rầy ta thuộc về Sấm truyền mới, làm con cái Chúa, lẽ nào mà anh em còn ái mộ lề luật cũ, mốn giữ lề luật ấy làm chi.

11: Nào anh em muốn làm cho công việc ta đã làm ở nơi anh em lại ra hư không ru?

12: Vậy ta cũng chẳng giữ lề luật cũ.

13-16: Ta đã tỏ ra lòng thương yêu anh em, chớ thì anh em còn dám làm cho ta buồn bã ru?

17-18: Đang khi ta vắng mặt anh em trở lòng làm sao? Kẻ dỗ dành anh em làm vậy chẳng thật thà đâu.

19-20: Ta đã lo lắng giảng dạy cho anh em biết Đạo thật; mà rầy ta lại lo phần linh hồn anh em, vì liều mình hư mất đi.

21-31: Con đòi Agar, là hình bóng chỉ về Sấm truyền cũ; con cháu nó là kẻ làm tội, phải loại ra, chẳng được kế nghiệp ông Abraham. Còn bà Sara, là chính thê, kể là hình bóng Sấm truyền mới. Con cái bà Sara, ấy là dòng dõi ông Abraham và được kế nghiệp ông Abraham. – Cũng một lẽ ấy chẳng phải kẻ theo lề luật cũ được phần phúc; bèn là kẻ thuộc về lề luật mới Chúa cứu Thế đã lập, mới trông được ơn phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa cho ông Abraham và dòng dõi thiêng liêng người mà chớ.

1-3. Người Judeu, trong Sấm truyền cũ dù mà đã được lời Đức Chúa Lời phán hứa cho ông Abraham, song chưa đến kì Chúa ban ơn phúc ấy thật sự. Các lễ phép Đạo ông Moyse là hình bóng chỉ về ơn phúc ấy, song chẳng có sức sinh ơn ấy trong lòng người ta. Khi đến kì Đức Chúa Lời định, là kì Chúa cứu Thế ra đời thì mới được thông công những ơn ấy. Sấm truyền cũ chẳng qua là hình bóng Sấm truyền mới.

4-5. Khi đã mãn kì hẹp và đã đầy thì giờ đến nỗi cả dân Judeu cả các dân ngoại biết tỏ tường bởi sức riêng mình thì chẳng cứu chữa mình được, cho nên mọi người chẳng kì Judeu hay là dân ngoại trong mong chờ đợi Đấng cứu Thế ra đời. Bấy giờ Đức Chúa Cha sai Đức Chúa Con r đời làm người, chuộc tội cho mọi người và ban ơn cho ai nấy có thể nên con cái BCL được.

6. Khi ta chịu lấy ơn thánh sủng thì được làm con cái Đức Chúa Lời và làm đền thờ Đức Chúa Thánh Thần là Ngôi thứ ba bởi Đức Chúa Cha Đức Chúa Con mà ra. Đức Chúa Thánh Thần soi sáng mở lòng thì ta mới dám gọi Đức Chúa Lời là Abba, nghĩa là Cha.

7. Kẻ thuộc về Sấm truyền cũ thì kể là làm tôi, chẳng được kế nghiệp; song kẻ thuộc về Sấm truyền mới thì được làm con cái Đức Chúa Lời, và được kế nghiệp là đáng được lên thiên đàng. Ấy là ơn phúc bởi Sấm truyền mới mà ra.

8. Ở đây ông thánh tông đồ nói với người xứ Galatia xưa chẳng nhận biết Đức Chúa Lời thật, một thờ lạy những tà thần.

9. Các bổn đạo đã biết cách thờ phượng Đức Chúa Lời, tin theo Đấng cứu Thế, thì chẳng còn nên lạc đàng công chính, hoặc trở lòng ái mộ những sự giả giá hay là những lễ phép yếu hèn Đạo ông Moyse chẳng làm ích cho mình được.

10. Lẽ nào kẻ có đạo còn muốn giữ các ngày lễ lạy Sấm truyền cũ, là ngày sabbato, ngày mồng một, các ngày lễ trọng quanh năm, năm sabbato, năm jubileo v.v. là những ngày lễ đã phi đi rồi. Kẻ có đạo một phải giữ các ngày lễ trong Hội thánh.

11. Ông thánh tông đồ có lẽ mà lo sợ kẻo các bổn đạo ấy mắc lừa các thày giả dối mà lìa bỏ đàng công chính.

12. Nghĩa là ta là người Judeu đã từ bỏ các lễ phép đạo cũ, nên giống như anh em cho được lợi lãi linh hồn anh em. Anh em hãy tuân cứ như vậy, chẳng sai, vì anh em chẳng mất lòng ta bao giờ.

Kirixitô. Thánh., IV. -38

13-14. Khi ông thánh tông đồ giảng đạo lần trước hết trong xứ Galatia thì người mắc nhiều bệnh tất kể là yếu hèn cùng phải nhiều sự gian nan khổ sở, bắt bớ. Dù vậy mặc lòng các kẻ ấy cũng suy phục vâng nghe người dường như nghe thiên thần trên lời hay là vâng theo Đức Chúa Jêsu vậy.

15-16. Xưa anh em có lòng yêu mến ta và khi được biết sự Đạo thì anh em vui mừng là dường nào mà chẳng có tiếc gì với ta. Rầy anh em có ý trở lòng làm sao?

17. Những thày lừa dối anh em, toan lấy lòng anh em thì chẳng có ý lành, một muốn làm cho anh em từ bỏ ta và đạo thật mà theo nó.

18. Anh em phải trìu mến kẻ lành nguyên vì sự lành hay là vì Đạo lành, mà phải cứ như vậy dù ta có mặt trong anh em dù chăng.

19. Như mẹ có lòng đau đớn xót xa khi thấy con cái yêu dấu phải cơn hiểm nghèo, cũng một lẽ ấy ông thánh Bảo Lộc đau đớn khi thấy bổn đạo mắc lừa kẻ giả trá. Ông thánh Gregorio cả suy rằng: “Illi veri doctores sunt qui cum per vigorem disciplinae patres sunt, per pietalis viscera esse matres noverunt”.

20. Ông thánh tông đồ ước ao chớ gì ở với các bổn đạo ấy để dùng những lời xứng hợp mà khuyên bảo dạy dỗ.

22-23. GEN. XVI, 15; XXI, 2. Trong Sấm truyền cũ Đức Chúa Lời dong tha cho các tổ phụ lấy nhiều vợ. Ở đây ông thánh Bảo Lộc kể tích về ông Abraham có hai vợ là Sara và Agar mà người dạy rằng, Sara là hình bóng chỉ về Sấm truyền mới; còn Agar thì chỉ về Sấm truyền cũ. Agar có con lai tên là Ismael; Sara có con lai tên là Isaac. Agar cứ tính tự hiên mà sinh, còn Sara đã già cả và là chính thê thì được nhờ lời Đức Chúa Lời đã phán hứa mà sinh.

24. Hãy xem Theol. Dogm. Thánh. II p. 126. Trong kinh thánh có những ý nghĩa thế nào? Một là có ý nghĩa chữ như trong các sách khác, sensus litteralis. Hai là có ít nhiều câu, đừng kể ý nghĩa chữ, lại có một ý khác nữa, gọi là ý mầu nhiệm, sensus spiritualis, sensus typicus, như câu này.

25. Đức Chúa Lời đã lập Sấm truyền cũ trên núi Sinai, trong đất Arabia. Người Judeu suy phục Sấm truyền cũ như tôi tá suy phục chúa mình là vì lòng dái sợ hơn là vì lòng kính mến. Các kẻ theo lề luật cũ trông đợi những sự lành phần xác hơn là sự lành thiêng liêng, thật là tính kẻ làm tôi tá chẳng phải tính kẻ làm con cái.

26. Hội thánh là Jêrusalem thiêng liêng bởi trên lời mà xuống, lại dẫn đàng đưa lên thiên đàng.

27. Như Sara là kẻ son sinh ra Isaac mà đã được dòng dõi đông đúc hơn Agar thế nào thì Hội thánh được dòng dõi đông đúc hơn Hội giáo trong Sấm truyền cũ cũng thế ấy.

28. Các kẻ thuộc về Hội thánh điều là dòng dõi thiêng liêng ông Abraham và được ơn phúc như lời Đức Chúa Lời đã phán hứa. GEN. XVII, 16.

29-30. Các bổn đạo rầy cũng phải khuấy khuất như xưa ông Isaac phải Ismael làm xỉ nhục. Song Ismael phải loại ra làm một với Agar thể nào thì kẻ thuộc về lề luật cũ và ái mộ lễ phép cũ, như phép cắt bì, cũng sẽ phải loại ra như vậy, chẳng được phần thông công cùng Đức Chúa Jêsu là Chúa cứu Thế.

31. Cho nên ta chẳng còn nên theo Sấm truyền cũ, một phải theo Sấm truyền mới, là Hội thánh, Đức Chúa Jêsu đã lập cho được khỏi làm tôi và nên con cái Đức Chúa Lời.

## TÓM LẠI ĐOẠN V CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-12: Anh em chớ lại trở lòng vâng theo lễ phép Sấm truyền cũ, vì Sấm truyền cũ đã mãn hạn phi đi và chẳng có sức làm cho anh em sạch khỏi tội và được rỗi. Ai cậy nhờ lề luật cũ thì chẳng được nhờ ơn Đấng cứu Thế là Đức Chúa Jêsu.

13-23: Hãy tập tành đi đàng nhân đức, chuyên cần nhân đức thương yêu, nhân đức sạch sẽ tiết kiệm, cho được thông công các ơn ích bởi Chúa Thánh Thần ban cho.

24-26: Kẻ đánh giặc thiêng liêng, dẹp các tính mê xác thịt mới thuộc về Đức Chúa Jêsu.

1. Anh em hãy vững vàng giữ Đạo tin lành ta đã giảng cho anh em, chớ lại làm tôi suy phục lề luật cũ mà luống công.

2. Kẻ nào cậy nhờ phép cắt bì và lễ phép Sấm truyền cũ cho được rỗi linh hồn thì hỏng mất, vì chẳng tin phục Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế, cho nên chẳng được nhờ ơn Người, hóa ra chẳng được rỗi linh hồn.

3-5. Ai tin phép cắt bì cần cho được rỗi linh hồn thì thuộc về lề luật cũ, chẳng được thông công cùng Đức Chúa Jêsu, chẳng được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời và chẳng được rỗi linh hồn: vì sự rỗi bởi tại tin phục Chúa cứu Thế.

6. Sự cắt bì hay là chăng chẳng kể là có hệ gì về sự rỗi. Có một sự tin cậy kính mến Chúa cứu Thế cùng vâng giữ Đạo Người, mới làm cho ta được rỗi mà chớ. Nếu ai chẳng tin hay là tin vậy, song không giữ điều răn không làm việc lành, thì cũng luống công chẳng được rỗi. Ông thánh Gregorio cả suy rằng: “Vere etenim fides est, quae in hoc quod verbis dicit, moribus non contradicit.” Hãy xem Theol. Dogm. TOM. VI p. 66-80

7. Khi trước các bổn đạo xứ Galatia điều tin và giữ Đạo nên; đến sau mới gặp phải kẻ bởi dân Judeu mà ra và lừa dối dỗ dành người ta chịu phép cắt bì và giữ đạo cũ thế thì mới được rỗi. Chẳng kể cho xiết được các bè rối bởi người Judeu đời ấy hiểm nghèo là dường nào. Những bè rối ấy cố sức làm lẫn lộn Đạo Đức Chúa Jêsu với Đạo ông Moyse, là Đạo mới với Đạo cũ, mà kể Đạo cũ rất cần cho được rỗi linh hồn, hóa ra Đạo mới ra hư không. Lót đời ông thánh Bảo Lộc phải chống lả với những quân rối đạo ấy, kẻo Đạo tin lành hỏng mất.

8. Chẳng phải bởi Chúa soi sáng mà anh em nghĩ như vậy đâu.

9. Nghĩa là đâu có mấy kẻ dữ, kẻ hư, kẻ rối đạo thì đã đủ mà làm hại cả một hội.

10. Ông thánh tông đồ cậy trông Chúa ban ơn cho bổn đạo vững vàng; song kẻ đã mở dịp tội ấy sẽ phải lý đoán nặng nề.

11. Cứ ACT. APOST. XVI, XXI, 26 ông thánh Bảo Lộc cắt bì cho ông Timotheo và giữ lễ phép kia trong Đạo ông Moyse. Bởi đấy có kẻ phô phang rằng ông thánh tông đồ hợp ý mình. Song chẳng phải thế đâu; người vốn giảng rằng: các lễ phép Đạo cũ chẳng quá là hình bóng Sấm truyền mới và dẫn đàng về Chúa cứu Thế: cho nên Chúa cứu Thế, là Đức Chúa Jêsu, đã ra đời thì các lễ phép Đạo cũ mãn hạn phi đi rồi. Thật cũng có một đôi khi ông thánh Bảo Lộc giữ điều lệ nó, lễ phép kia vì tiện dịp, song chẳng lấy làm hệ trọng gì. Người Judeu lở lại Đạo còn muốn giữ như vậy mà chẳng sinh xôn xao thì ông thánh tông đồ cũng còn làm thinh. Nhược bằng có ai kể các lễ phép ấy làm cần cho được rỗi linh hồn thì người chống lả hết sức mà rằng: Đạo ông Moyse chẳng có sức làm cho người ta được rỗi, chẳng qua là hình bóng Đạo mới; kẻ tin theo Đức Chúa Jêsu mới được rỗi linh hồn. Vì lẽ ấy những kẻ ái mộ các lễ phép ông Moyse vốn ghen ghét và bắt bớ ông thánh tông đồ.

13. Anh em đã được khỏi làm tôi Sấm truyền cũ, chớ còn theo ý nghĩa chữ đen mà suy phục lề luật đạo ông Moyse; một hãy vâng giữ Sấm truyền mới, nhờ ơn Chúa Thánh Thần mà chuyên cần đức kính mến Đức Chúa Lời và giữ lòng thương yêu anh em bằng mình vậy. Ấy là giữ Đạo cách lọn lành mà chớ.

14. Lót Đạo thiên Chúa tóm lại trong điều răn thứ nhất. LEVIT. XIX, 18; MATTH. XXII, 39; ROM. XIII, 8.

15. Nếu chẳng giữ sự thương yêu nhau, một bất thuận chê ghét và làm hại nhau thì sẽ hư mất đi.

16-17. I PETR. II, 11. Hãy theo ơn Chúa Thánh Thần thì mới giữ mình được cho khỏi tính mê xác thịt.

18. Trong Sấm truyền cũ người ta giữ lề luật vì lòng dái sợ; trong Sấm truyền mới thì giữ lề luật vì lòng kính mến cùng bởi ơn Chúa Thánh Thần soi trí mở lòng.

19-21. Ker đây mấy mối tội lỗi phạm đến nhân đức sạch sẽ, nhân đức thờ phượng, nhân đức thương yêu, nhân đức tiết kiệm, là những tội hay làm cho người ta hư mất linh hồn.

23. Kẻ giữ các nhân đức ấy thì thoát khỏi lề luật cũ và thuộc về Đức Chúa Jêsu và Chúa Thánh Thần.

24. Kẻ xưng mình là kẻ có đạo thật và muốn thuộc về Đức Chúa Jêsu thì chẳng còn muốn biết đí gì về tính xác thịt, một đóng đanh các tính mê nết xấu vào cây thánh giá.

25. Ai xưng mình thuộc về Chúa Thánh Thần thì phải tỏ ra sự ấy trong cách ăn nết ở.

26. Phải chống lả tính kiêu ngạo ghen tương, thương yêu người ta thì mới được đẹp lòng Chúa Thánh Thần.

## TÓM LẠI ĐOẠN VI CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-5: Phải ăn ở nhân từ, khiêm nhường và thương giúp người ta: một là vì mình cũng là kẻ yếu đuối hay sa ngã phạm tội, hai là vì sự giữ Đạo nên tóm lại trong sự thương yêu nhau; ba là vì chẳng nên kiêu ngạo cậy mình; bốn là vì ai nấy phải thưa về việc mình làm.

6: Phải lả ơn nghĩa cho kẻ dạy dỗ mình.

7-9: Phải siêng năng cần mẫn làm việc lành phúc đức, vì gieo giống nào lại được gặt giống ấy.

10: Hãy làm sụ lành đang khi còn sống ở nơi tạm gửi này.

11-13: Hãy vâng theo lời ta răn bảo anh em. Chớ nghe kẻ rối đạo, vì nó một lấy những lẽ xác thịt mà giảng dạy. Phải cậy nhờ các sự thương khó Đức Chúa Jêsu mới được rỗi.

1. Phải xử hiền lành với kẻ yếu đuối đã sa ngã phạm tội; chớ kiêu ngạo cậy mình kẻo cũng phải chước cám dỗ mà sa ngã. Ông thánh Thomaso suy rằng: “Nihil ila frangil hominis severitatem in corrigendo quam timor proprii casus”

2. Phải thương giúp nhau, mới kể là đầy tớ Đức Chúa Jêsu. JOAN. XIII, 34.

3. Kẻ kiêu ngạo cậy mình vốn là kẻ lừa dối mình mà chớ. Loài người chẳng ai có lẽ mà đem mình lên. Như lời Công đồng thành Orange dạy rằng: “Nemo de suo habet nisi mendacium et peccatum”. JOAN. XV, 5; I COR. IV, 7.

4-5. Ai nấy hãy xem xét việc riêng mình, chớ có xem xét việc kẻ khác làm chi; vì chưng ai nấy sẽ phải thưa lại về việc riêng mình, chẳng phải thưa lại về việc kẻ khác làm. ROM. XIV, 12; I COR. III, 8.

6. I COR> IX, 7-14.

7. Kẻ có tội hay lừa dối mình cho được bênh chữa mình là kẻ sạch tội, song chẳng có thể lừa dối Đức Chúa Lời là Đấng thông minh vô cùng.

8-9. Loài người ta sẽ được thưởng hay là sẽ phải phạt mặc đòi việc mình đã làm; kẻ lành hãy vững vàng cho đến cùng II THESS. III, 13.

10. Phải dùng ngày giờ nên, làm ơn ích cho mọi người, nhất là anh em ta là kẻ có đạo. Thì giờ rất quí giá: dùng thì giờ nên thì được mua lấy nước thiêng đàng. Song thì giờ chóng qua chóng hết. JAC. IV, 15; I COR. VII, 29.

11. ROM. XVI, 22. Cứ sự thường ông thánh Bảo Lộc dọc các thư cho người kí lục viết; song trong dịp này chính tay người viết lấy để càng tỏ ra người thương yêu bổn đạo xứ Galatia cách riêng, mà kẻ ấy càng trọng kính và giữ cho lọn. – Cũng có đấng đoán rằng: các điều trước này ông thánh Bảo Lộc đã đọc cho người kí lục viết; còn những điều sau này thì chính tay người viết.

12-13. Những kẻ rối đạo ấy cũng chẳng muốn giữ lễ phép đạo cũ; song chúng nó giảng như vậy cho được lấy lòng người Judeu mà được ích lợi phần xác và tàn hại Đạo Đức Chúa Jêsu.

14-16. Ai muốn rỗi linh hồn chẳng nên cậy nhờ lề luật cũ, mot phải trông cậy Đức Chúa Jêsu và nương nhờ tựa ơn và công nghiệp Người mới được: các lễ phép Sấm truyền cũ chẳng làm ích gì. Ấy là Đạo chính ai nấy phải tuân theo cho được rỗi linh hồn.

17. Ông thánh tông đồ đã phải chịu nhiều sự gian hiểm vì lòng kính mến Đức Chúa Jêsu, phải chịu bắt bớ, giam cầm, đánh đòn. Lại có khi người được ơn Đức Chúa Jêsu in những dấu thánh vào xác thịt người. Sự ấy ắt hẳn chẳng có lạ gì vì ông thánh Bảo Lộc có lòng kính mến Đức Chúa Jêsu là dường nào. Trong Hội thánh có ít nhiều đấng thánh, như ông thánh Francisco khó khăn, bà thánh Catharina quê thành Siena v.v. cũng được ơn lạ như vậy.