Max Planck

**Max Planck** oedd ffisegydd a ganolbwyntiodd ar theori cwantwm a sut mae'n wahanol i theori clasurol ffiseg. Dywedai nifer y mae'n gyfrifol am newid crebwylliad pawb am y byd is-atomig.

## Bywgraffiad

Cafodd Planck ei eni yn Kiel, yng ngogledd Almaen, yr ieuencaf o chwech blentyn. Pan oedd yn naw mlwydd oed, symudodd ei deulu i Munich a mynychodd Planck yn y Maximilian gymansium. Fyna, dangosodd dawn yn mecaneg, mathemateg a cherddoriaeth, ac ar ôl i un tiwtor ysbrydoli ei ddiddordeb, penderfynodd astudio ffiseg mewn prifysgol. Rhwng 1885 i 1889, mynychodd Prifsgol Kiel ble symudodd ymlaen gyda'i astudiaethau ar gwres.

Oedran 21 mlwydd oed, derbyniodd ei radd doethurol oddi wrth Prifysgol Munich, yn cyflwyno traethawd ar ail deddf thermodynameg. Yn 1889, fe ddaeth yn athraw ffiseg damcaniaethol ym Mhrifysgol Berlin, ble arhosodd tan iddo ymddiswyddo yn 1926. Yn yr 1890au, ymchwiliodd i belydriad corff du a chyfrifodd dirgryniadau mewn atomau. Wnaeth torri tir newydd gyda'i deddf dosraniad pelydriad yn 1900, gan gyflwyno'r cysyniad o cwanta egni i ffiseg.

Yn 1905, roedd Planck yn gefnogol iawn o Albert Einstein a'i theori perthnasedd, un o'r cynta o wyddonwyr i'w wneud.

Derbyniodd Planck y wobr Nobel yn 1918 yn gysylltiedig gyda'i canfodiad o cwanta egni.

## Gwyddoniaeth

### Pelydriad Corff Du

Yn yr 1890au, roedd ffisegwyr yn ymrafael dros esboniad i amsugniad ac allyriad golau, a daethynt yn ymhyfrydu gyda pelydriad "corff du". Yn 1859, roedd ffisegydd Almaeneg, Gustav Kirchhoff wedi diffinio corff du fel cyrff damcaniaethol sy'n amsugno'r holl pelydriad electromagneteg, gan gynnwys golau, sy'n disgleirio arno. Pan caiff ei gwresogi, mae corff du yn pelydru egni yn y ffurf tonnau electromagnetig gyda amrediad o donfeddi, gan gynnwys tonnau gweladwy, uwchfioled ac is-goch.

Er hynny, yn ystod eu harbrofion, wnaeth ffisegwyr nodi mai tonfeddi wedi'u pelydru gan wrthrychau poeth ddim yn gyfatebol gyda'r rhai a rhagfynegwyd gan ddamcaniaethau clasurol thermodynameg. Yn 1894, tra ym Merlin, trodd Planck ei sylw tuag at belydriad corff du, yn dechrau cais i gyfateb theori gyda arsylwad.

Ymchwiliodd Planck i sut mae arddwysedd y pelydriad electromagnetig a allyrrir gan gorff du yn dibynnu ar dymheredd ac amledd y pelydriad. Ar yr amser hwnnw, roedd ffisegywr yn tybio mae'r ffynonellau pelydriad oedd atomau oedd medru dirgrynu yn barhaol ar unrhyw amledd. Erbyn 1899, nododd Planck fod atomau dim ond medru dirgrynu ar amleddu a oedd yn lluosrifau llawn o amledd sylfaenol o'r enw "h". Er enghraifft, gall atom dirgrynu ar 10h ond nid 10.5h. Cyfrifodd Planck gwerth h, maint rydym nawr yn cyfeirio at fel cysonyn Planck. Mae'n gwerth ffisegol sylfaenol; mae ei werth rhifol yn unfath pobman yn y bydysawd. Tybiodd Planck hefyd, yn gwrthgyferbyniol i'r syniadau cyfunol ffisegwyr ar y pryd, nid yw ffotonau yn allyrru egni mewn ton esmwyth, parhaol, ond mewn cyfansymiau mesurol, neu pacedi. Gelwir rhain yn cwanta, sef pecyn lleiaf posib o egni.

### Deddf Pelydriad Planck

O'r diwedd, llwyddodd y theori hon i esbonio'r perthynas rhwng tymheredd gwrthrych a'r egni sy'n cael eu allyrru ar ffurf ton electromagnetig. Mynegodd Planck y cysynyiad fel hafaliad mathemategol; E = hv. Mae egni ffoton yn hafal i amledd y pelydriad electromagnetig wedi'i luosi gan cysonyn Planck.

Yn 1900, dangosodd Planck ei theori golau megis pecynnau egni "meintiol" i'r Cymdeithas Ffiseg Almaeneg. Yn dymchwel syniadau o'r gorffennol, mi roedd yn bwysig iawn wrth achosi chwyldro yn ffiseg; a heddiw ystyriwyd fel tarddiad theori cwantwm. Yn 1905, gwiriwyd rhagdybiaeth Planck gan Einstein pan estyniodd i esbonio'r effaith ffotodrydanol; presenoldeb pecynnau egni arwahanol yn ystod trosglwyddiad golau.

Wrth ddiffinio ei gysonyn, arweiniodd hwn i Planck dyfeisio set newydd unedau ffisegol. Yn gynhwysol i rain oedd hyd Planck, uned mesuriad lleiaf posib: 1.6 x 10^-35 metr. Yr amser mae'n cymryd i ffoton deithio hyd Planck ar gyflymder golau ydy amser Planck. Dyma'r uned amser lleiaf posib: 5x10^-43 eiliad.

## Cyfeiriadau

1. ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 *Scientsits Who Changed History, DK, (page 170-171)*