Ψυχρός Πόλεμος

Με τον όρο **Ψυχρός Πόλεμος** έμεινε γνωστός στην ιστορία ο ανταγωνισμός σε γεωπολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο ανάμεσα σε δύο κύρια μπλοκ χωρών (το Δυτικό μπλοκ, με ηγέτιδα δύναμη τις ΗΠΑ και το Ανατολικό μπλοκ με ηγέτιδα δύναμη την ΕΣΣΔ) από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι την πτώση της ΕΣΣΔ. Μετά την λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Συμμαχία που νίκησε ολοκληρωτικά τις δυνάμεις του Άξονα διαλύθηκε. Οι δύο ισχυρότερες δυνάμεις στον πλανήτη ήταν πλέον οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ και τις χώριζαν αβυσσαλέες διαφορές σε όλα τα επίπεδα: η ΕΣΣΔ ήταν μονοκομματικό σοσιαλιστικό κράτος βασισμένο στις αρχές του Λενινισμού ενώ οι ΗΠΑ ήταν κράτος με καπιταλιστική οικονομία και δημοκρατικό καθεστώς. Χρησιμοποιήθηκε ο όρος «ψυχρός» διότι δεν συνέβη κάποια κύρια ένοπλη σύρραξη ανάμεσα στους δύο συνασπισμούς χωρών, παρόλο που συνέβησαν περιφερειακές συρράξεις σε διάφορες περιοχές του πλανήτη (Κορέα, Βιετνάμ, Αφγανιστάν κ.α.) με άμεση ή έμμεση εμπλοκή των δύο πλευρών. Οι δύο υπερδυνάμεις μπήκαν σε μακρόχρονη κούρσα εξοπλισμών και συγκρότησης ισχυρότατων στρατιωτικών δυνάμεων με τον φόβο ξεσπάσματος πιθανής γενικευμένης σύρραξης. Κομβικό ρόλο είχαν ιδιαίτερα τα πυρηνικά όπλα και τα συστήματα μεταφοράς τους (υποβρύχια, στρατηγικά βομβαρδιστικά, βαλλιστικοί πύραυλοι κλπ). Και οι δύο πλευρές διέθεταν κολοσσιαία οπλοστάσια πυρηνικών όπλων προκειμένου να εξασφαλισθεί η βέβαιη ολοκληρωτική καταστροφή του αντιπάλου εάν αυτός επιχειρούσε πρώτος επίθεση με ατομικά ή συμβατικά όπλα. Το δόγμα αυτό είναι γνωστό σαν Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή (Mutually Assured Destruction ή MAD). Η αρχική φάση του Ψυχρού Πολέμου ξεκινά τα πρώτα χρόνια μετά την λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Την περίοδο εκείνη η ΕΣΣΔ εξασφάλισε και σταθεροποίησε τον έλεγχο της στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες είχε εισέλθει ο Κόκκινος Στρατός κατά την διάρκεια του πολέμου ενάντια στην Ναζιστική Γερμανία και τις δυνάμεις του Άξονα στην Ευρώπη. Παράλληλα οι ΗΠΑ έθεσαν τα θεμέλια της βασικής στρατηγικής τους σε παγκόσμιο επίπεδο, που προέβλεπε τον περιορισμό της σοβιετικής ισχύος με διάφορους τρόπους, συμπεριλαμβανομένης της παροχής στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας σε τρίτες χώρες προκειμένου να διασφαλισθεί ότι δεν θα περάσουν στην επιρροή του αντίπαλου μπλοκ. Στα κομβικά σημεία στην υλοποίηση της στρατηγικής αυτής συγκαταλέγονται η υποστήριξη των αντικομμουνιστών στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο και μεταγενέστερα η συγκρότηση του ΝΑΤΟ. Το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, στο οποίο μετείχε η ΕΣΣΔ και οι περισσότερες χώρες της ανατολικής Ευρώπης, συγκροτήθηκε λίγο μετά την συγκρότηση του ΝΑΤΟ προς αντιμετώπιση του.

Κομβικό ζήτημα μετά το τέλος του παγκοσμίου πολέμου, άμεσα συνδεδεμένο με τον ρόλο και την ύπαρξη του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, ήταν η διαχείριση της ηττημένης Γερμανίας μεταπολεμικά. Η τύχη της προηγμένης γερμανικής βιομηχανίας και το ζήτημα του επανεξοπλισμού της οδήγησαν σε σημαντικές διαφωνίες και εντάσεις. Τελικά δημιουργήθηκαν δύο ανεξάρτητα κράτη, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Δυτική Γερμανία) και η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (Ανατολική Γερμανία) που εντάχθηκαν στο Δυτικό και το Ανατολικό μπλοκ και αντίστοιχα, συμμετέχοντας και στα αμυντικά σύμφωνα των δύο συνασπισμών.

## Προέλευση του όρου

Στα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο συγγραφέας Τζωρτζ Όργουελ χρησιμοποίησε τον όρο *ψυχρός πόλεμος* (*cold war*) στο δοκίμιο του με τίτλο *You and the Atomic Bomb* το οποίο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα *Tribune* στις 19 Οκτωβρίου 1945. Αναφερόμενος σε ένα κόσμο που ζούσε με τον φόβο του πυρηνικού πολέμου ο Όργουελ σχολίασε τις προβλέψεις του James Burnham σχετικά με ένα πολωμένο κόσμο.

## Πρώτη φάση του Ψυχρού Πολέμου (1947-53)

### Η Κομινφόρμ και το σχίσμα Τίτο-Στάλιν

Τον Σεπτέμβριο του 1947 ιδρύθηκε η Κομινφόρμ, που μεταξύ των άλλων θα λειτουργούσε και ως μέσω επιβολής των απόψεων του ΚΚΣΕ στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα και της ενίσχυσης του ελέγχου των Σοβιετικών στις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ και γενικότερα του συντονισμού των κομμουνιστικών τους κομμάτων. Τον Ιούνιο του επόμενου έτους η Κομινφόρμ υπέστη πλήγμα από το σχίσμα Τίτο-Στάλιν που είχε σαν συνέπεια την αποπομπή της Γιουγκοσλαβίας από τις τάξεις της, παρόλο που παρέμεινε καθαρά σοσιαλιστική στην δομή της.

### Δόγμα Τρούμαν

Στα 1947 οι σύμβουλοι του προέδρου Τρούμαν τον παρακίνησαν να λάβει άμεσα μέτρα προκειμένου να περιορισθεί η επιρροή των Σοβιετικών που εκτιμούσαν ότι επιχειρούσαν να δημιουργήσουν και να εκμεταλλευτούν ρήγματα ανάμεσα στις καπιταλιστικές χώρες και ότι αυτό ίσως ήταν το προοίμιο νέου πολέμου. Τον Φεβρουάριο του 1947 η Βρετανική κυβέρνηση, που μέχρι τότε υποστήριζε το μοναρχικό καθεστώς στον πόλεμο που διεξήγαγε ενάντια στους Έλληνες κομμουνιστές, ανακοίνωσε ότι δεν θα μπορούσε πλέον να ανταποκριθεί οικονομικά. Η αντίδραση των Αμερικανών ήταν άμεση: θα ακολουθούνταν πολιτική του περιορισμού του κομμουνισμού. Ο Τρούμαν σε ομιλία του ζήτησε την άμεση διάθεση 400 εκατομμυρίων δολαρίων για επέμβαση στον πόλεμο ενώ παράλληλα παρουσίασε το δόγμα Τρούμαν, σύμφωνα με το οποίο η σύγκρουση ήταν πάλη ανάμεσα στους ελεύθερους λαούς και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Παρόλο που η όποια υποστήριξη έλαβαν οι κομμουνιστές αντάρτες προέρχονταν από τον Τίτο, οι Αμερικανοί ψευδώς κατηγόρησαν την ΕΣΣΔ ότι συνωμοτούσε ενάντια στους Έλληνες βασιλόφρονες επιδιώκοντας να επεκτείνει την σφαίρα επιρροής της.

Το δόγμα Τρούμαν σηματοδότησε την αρχή της σύγκλισης των απόψεων του Δημοκρατικού και του Ρεπουμπλικανικού κόμματος σχετικά με ζητήματα της άμυνας και της οικονομικής πολιτικής, που θα εστιάζονταν στον περιορισμό και την αποτροπή. Το δόγμα αυτό έχασε έδαφος κατά την διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ και μετά από αυτόν, αλλά επί της ουσίας παρέμεινε σε ισχύ μέχρι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Τα μετριοπαθή και τα συντηρητικά κόμματα στην Ευρώπη, καθώς και οι σοσιαλδημοκράτες, έδωσαν την πλήρη και επί της ουσίας την άνευ όρων στήριξη τους στην δυτική συμμαχία.
Η ηγεσία της ΕΣΣΔ έκρινε ότι ενδεχόμενη οικονομική ενοποίηση με την Δύση θα επέτρεπε σε χώρες του Ανατολικού Μπλοκ να φύγουν από τον σοβιετικό έλεγχο και ότι οι ΗΠΑ επιχειρούσαν μέσω της οικονομικής βοήθειας να μεταστρέψουν προς όφελός τους τον συσχετισμό δυνάμεων στην Ευρώπη. Συνέπεια αυτών ήταν η ΕΣΣΔ να απαγορεύσει στις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ να λάβουν βοήθεια μέσω του σχεδίου Μάρσαλ. Η εναλλακτική που προσέφεραν οι Σοβιετικοί για να ενισχύσουν τις οικονομίες των χωρών αυτών ήταν το λεγόμενο «σχέδιο Μολότοφ» (το οποίο αργότερα απετέλεσε την βάση για την Κομεκόν). Επιπλέον η ΕΣΣΔ δεν επιθυμούσε σε καμία περίπτωση την επάνοδο της γερμανικής ισχύος στην ήπειρο: σύμφωνα με τον σχεδιασμό των Σοβιετικών δεν θα έπρεπε να της δοθεί το δικαίωμα να εξοπλισθεί και ως εκ τούτου να αποτελέσει εκ νέου απειλή.

Στις αρχές του 1948, έπειτα από συνεχείς αναφορές για την εμφάνιση και ενίσχυση αντιδραστικών στοιχείων, έγινε στην Τσεχοσλοβακία πραξικόπημα με τον έλεγχο των Σοβιετικών ώστε να ανατραπεί η κυβέρνηση (η μόνη με δημοκρατικές δομές σε χώρα του Ανατολικού Μπλοκ). Η απροκάλυπτη βιαιότητα του πραξικοπήματος προκάλεσε αίσθηση στην Δύση και είχε σαν αποτέλεσμα να σιωπήσουν οι λίγοι διαφωνούντες με το σχέδιο Μάρσαλ στο Κογκρέσο των ΗΠΑ.

Χάρη στο θεμελιώδες δίδυμο της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ (Δόγμα Τρούμαν και Σχέδιο Μάρσαλ) δόθηκε στις χώρες της δυτικής Ευρώπης, στην Ελλάδα και την Τουρκία οικονομική και στρατιωτική βοήθεια αξίας πολλών εκατομμυρίων δολαρίων. Χάρη στην αμερικανική βοήθεια, η φιλομοναρχική παράταξη κέρδισε τον εμφύλιο στην Ελλάδα, ενώ στην Ιταλία ο Αλτσίντε ντε Γκάσπερι κατάφερε να επικρατήσει στις εκλογές του 1948 ενάντια στον ισχυρότατο συνασπισμό κομμουνιστών και σοσιαλιστών. Την ίδια περίοδο αυξήθηκε δραματικά η δραστηριότητα των υπηρεσιών πληροφοριών εκατέρωθεν, οι απελάσεις διπλωματών και ο αριθμός των προερχομένων από τις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ που ζητούσαν άσυλο στην Δύση.

### Κινεζικός Εμφύλιος Πόλεμος

Το 1949 ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός υπό την ηγεσία του Μάο Τσετούνγκ νίκησε ολοκληρωτικά τις δυνάμεις του Τσιάνγκ Κάι Σεκ -που είχε την υποστήριξη των ΗΠΑ- και η ΕΣΣΔ σύναψε συμμαχία με την νεοσύστατη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Ο Τσιάνγκ Κάι Σεκ και οι δυνάμεις του Κουομιτάνγκ που απέμειναν κατέφυγαν στην Ταϊβάν. Η είσοδος της Κίνας στο σοσιαλιστικό μπλοκ καθώς και το γεγονός ότι η ΕΣΣΔ διέθετε πλέον ατομικά όπλα (μέχρι τότε οι ΗΠΑ είχαν το πυρηνικό μονοπώλιο) επέφεραν κατακλυσμιαίες επιπτώσεις στην παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Η κυβέρνηση Τρούμαν έσπευσε να κλιμακώσει και να επεκτείνει την πολιτική του περιορισμού. Σε απόρρητο έγγραφό του το 1950 (NSC-68), το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας πρότεινε την ενίσχυση των φιλοδυτικών συμμαχιών και τον τετραπλασιασμό των αμυντικών δαπανών.

Συνέπεια αυτών ήταν η επέκταση της πολιτικής του περιορισμού στην Ασία, την Αφρική και την Λατινική Αμερική, προκειμένου να αντιμετωπισθούν τα επαναστατικά κινήματα που μάχονταν τα αποικιακά καθεστώτα και είχαν συχνά την υποστήριξη της Μόσχας. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 οι ΗΠΑ συνήψαν επίσης με την Ιαπωνία, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, την Ταϊλάνδη και τις Φιλιππίνες (κυρίως ANZUS το 1951 και SEATO το 1954), χάρη στις οποίες θα μπορούσαν να διατηρήσουν στρατιωτική παρουσία καθώς και πολεμικές βάσεις στις χώρες αυτές.

### Πόλεμος της Κορέας

Ο αιματηρός πόλεμος της Κορέας οδήγησε στον διαμερισμό της κορεατικής χερσονήσου σε δύο ανεξάρτητα κράτη: Την Λαϊκή Δημοκρατία της Κορέας (Βόρεια Κορέα) και την Δημοκρατία της Κορέας (Νότια Κορέα). Σε αντίθεση με την γερμανική ενοποίηση, ο διαχωρισμός παρέμεινε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου η κορεάτικη χερσόνησος, που προηγουμένως ήταν ιαπωνική κτήση, είχε διαμερισθεί σε δύο ζώνες (βορείως και νοτίως του 38ου παραλλήλου) από τις σοβιετικές και τις αμερικανικές δυνάμεις που κατέλαβαν τις περιοχές αυτές αντίστοιχα. Τον Ιούνιο του 1950, ο Κιμ Ιλ Σουνγκ, ηγέτης του καθεστώτος της Βόρειας Κορέας, κήρυξε τον πόλεμο στην Νότια Κορέα.

Προς έκπληξη του Στάλιν, το συμβούλιο ασφαλείας του ΟΗΕ καταδίκασε την επίθεση και υπεστήριξε την υπεράσπιση της Νότιας Κορέας, παρόλο που τότε οι Σοβιετικοί μποϊκόταραν τις διαδικασίες επειδή την μόνιμη θέση στο συμβούλιο κατείχε η Ταϊβάν και όχι η ΛΔ Κίνας. Στρατιωτική δύναμη προερχόμενη από τη Νότια Κορέα, τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Τουρκία, τον Καναδά, την Αυστραλία, την Γαλλία, τη Νότια Αφρική και άλλες χώρες μετέβη στην κορεατική χερσόνησο υπό την σκέπη του ΟΗΕ για να αντιμετωπίσει την εισβολή.

Μεταξύ των άλλων ο πόλεμος στην Κορέα επιτάχυνε τις διαδικασίες ανάπτυξης της στρατιωτικής δομής του ΝΑΤΟ. Από την άλλη πλευρά η κοινή γνώμη στις εμπλεκόμενες χώρες ήταν διαιρεμένη όσον αφορά την υποστήριξη ή όχι του πολέμου. Υπήρχαν ανησυχίες για κλιμάκωση του πολέμου πέρα από τα στενά όρια της κορεατικής χερσονήσου, με γενικευμένη σύρραξη με την Κίνα ή ακόμα και με το ξέσπασμα πυρηνικού πολέμου. Οι σχέσεις του Ηνωμένου Βασιλείου με τις ΗΠΑ ήταν συχνά τεταμένες εξ αιτίας της ισχυρής αντίθεσης στην συνέχιση του πολέμου. Για αυτούς τους λόγους η βρετανική διπλωματία έστρεψε τις προσπάθειές της στον γρήγορο τερματισμό του πολέμου, αποσκοπώντας στον
σχηματισμό ενιαίου και ουδέτερου κορεατικού κράτους υπό την αιγίδα του ΟΗΕ καθώς και στην αποχώρηση όλων των ξένων στρατιωτικών δυνάμεων από το έδαφός του.

Τελικά η ανακωχή συμφωνήθηκε τον Ιούλιο του 1953, μετά τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν. Είχε προηγηθεί αιματηρός πόλεμος με εκατόμβες νεκρών -εμπολέμων και αμάχων- καθώς και τρομακτικές καταστροφές στις υποδομές σε ολόκληρη την χερσόνησο χωρίς κάποια από τις δύο πλευρές να επιτύχει τις επιδιώξεις της. Στο βόρειο μισό ο Κιμ Ιλ Σουγκ εγκαθίδρυσε ολοκληρωτικό δικτατορικό καθεστώς, με ισχυρότατο ρεύμα προσωπολατρίας που παραμένει στην εξουσία μέχρι σήμερα. Στο νότο εγκαθιδρύθηκε με την υποστήριξη των ΗΠΑ αυταρχικό και διεφθαρμένο καθεστώς υπό τον Syngman Rhee. Το 1960 ο Rhee ανετράπη από τον στρατό που επέβαλε δικτατορία μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, οπότε και αποκαταστάθηκε η δημοκρατία.

## Ο «δεύτερος Ψυχρός Πόλεμος» (1979-85)

Με τον όρο «δεύτερος Ψυχρός Πόλεμος» είναι γνωστή η ραγδαία επιδείνωση των σχέσεων ανάμεσα στα δύο μπλοκ στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980.

### Η στρατιωτική επέμβαση των Σοβιετικών στο Αφγανιστάν

Τον Απρίλιο του 1978 πήρε την εξουσία στο Αφγανιστάν, μετά από επανάσταση, το κομμουνιστικό Λαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα του Αφγανιστάν. Οι αντίπαλοι της κομμουνιστικής κυβέρνησης γρήγορα οργάνωσαν εξέγερση στις ανατολικές περιοχές της χώρας, που σύντομα εξελίχθηκε σε εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στις καθεστωτικές δυνάμεις και τους αντάρτες Μουτζαχεντίν. Οι αντάρτες του Πεσαβάρ εκπαιδεύτηκαν στο γειτονικό Πακιστάν και την Κίνα, ενώ έλαβαν οπλισμό και χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Σαουδική Αραβία, ενώ οι Σοβιετικοί έστειλαν χιλιάδες στρατιωτικούς συμβούλους για να υποστηρίξουν την κομμουνιστική κυβέρνηση.

## Η τελευταία φάση του Ψυχρού Πολέμου (1985-91)

### Οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ

Όταν το 1985 έγινε Γενικός Γραμματέας του ΚΚΣΕ ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, η σοβιετική οικονομία βρίσκονταν ήδη σε φάση αποτελμάτωσης και επιπλέον αντιμετώπιζε οξεία προβλήματα εξ αιτίας της πτώσης των τιμών του πετρελαίου (κύριου εξαγωγικού προϊόντος). Ο Γκορμπατσόφ εκίνησε πρόγραμμα αναμόρφωσης της οικονομίας προκειμένου να αντιμετωπίσει την δυσχερή κατάσταση. Τα αρχικά μέτρα ήταν αναποτελεσματικά, με συνέπεια να κριθεί απαραίτητη από την νέα ηγεσία η υλοποίηση πιο δραστικών δομικών αλλαγών. Τον Ιούνιο του 1987 ο Γκορμπατσόφ ανακοίνωσε πρόγραμμα οικονομικών αλλαγών, την περεστρόικα (ανασυγκρότηση), που προέβλεπε μεταξύ των άλλων την χαλάρωση του συστήματος των ποσοστώσεων στην παραγωγή, την ιδιοκτησία επιχειρήσεων από ιδιώτες καθώς και την δυνατότητα ξένων επενδύσεων. Κύριος στόχος ήταν η στροφή της οικονομίας από την παραγωγή πολεμικού υλικού και άλλες δεσμεύσεις που επέβαλε η ψυχροπολεμική αντιπαράθεση σε πιο παραγωγικούς ειρηνικούς τομείς.

Οι δυτικές ηγεσίες αντιμετώπισαν αρχικά τον Γκορμπατσόφ με σκεπτικισμό, όμως γρήγορα απέδειξε ότι ήταν αφοσιωμένος στην αναμόρφωση της επιδεινούμενης σοβιετικής οικονομίας αντί της συνέχισης του στρατιωτικού ανταγωνισμού με την Δύση. Παράλληλα με το νέο οικονομικό πρόγραμμα, ο Γκορμπατσόφ εισήγαγε την πολιτική της γκλασνόστ, δηλαδή της αύξησης των ελευθεριών του τύπου καθώς και της μεγαλύτερης διαφάνειας στον τρόπο λειτουργίας του κρατικού μηχανισμού. Η Γκλασνόστ αποσκοπούσε στον περιορισμό της διαφθοράς στα ανώτατα κλιμάκια του ΚΚΣΕ ενώ παράλληλα οδήγησε στην αύξηση της επικοινωνίας ανάμεσα στους Σοβιετικούς πολίτες και τον δυτικό κόσμο, επιταχύνοντας την βελτίωση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.

Οι αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο μπλοκ μειώθηκε ραγδαία από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και μετά. Αποκορύφωμα της τάσης αυτής ήταν υπογραφή της συνθήκης για τον έλεγχο των οπλοστασίων (START I) που υπέγραψαν Μπους και Γκορμπατσόφ το 1989 στην Μόσχα. Την επόμενη χρονιά είχε πια καταστεί σαφές στην σοβιετική ηγεσία ότι το κόστος της διατήρησης των κολοσσιαίων ενόπλων δυνάμεων της χώρας καθώς και η επιδοτούμενη παροχή πετρελαίου και φυσικού αερίου αποτελούσε τροχοπέδη για την οικονομία. Επίσης αναγνωρίστηκε το γεγονός ότι η διατήρηση μιας ζώνης προστασίας στην ανατολική Ευρώπη δεν προσέφερε πλέον στρατηγικά πλεονεκτήματα και ανακοινώθηκε ότι οι Σοβιετικοί δεν είχαν πλέον την πρόθεση να επέμβουν στα εσωτερικά ζητήματα των συμμαχικών χωρών της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης.

Στα 1989 οι σοβιετικές δυνάμεις αποσύρθηκαν από το Αφγανιστάν και στα 1990 ο Γκορμπατσόφ συναίνεσε στην επανένωση των δύο γερμανικών κρατών. Στις 3 Δεκεμβρίου 1989 Γκορμπατσόφ και Μπους ανακοίνωσαν στην Μάλτα το οριστικό τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

### Κατάρρευση των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη

Στα 1989 το σύστημα συμμαχιών που είχαν εγκαθιδρύσει οι Σοβιετικοί ήδη από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατέρρεε. Τα σοσιαλιστικά καθεστώτα έχαναν την δύναμη και την επιρροή τους, ενώ ήταν πλέον απίθανη η άμεση επέμβαση της ΕΣΣΔ προς υποστήριξή τους. Οργανώσεις όπως η Αλληλεγγύη στην Πολωνία σύντομα κέρδισαν σημαντική λαϊκή υποστήριξη. Το 1989 οι κομμουνιστικές κυβερνήσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας συζήτησαν για πρώτη φορά το ενδεχόμενο διεξαγωγής ελεύθερων εκλογών. Στην Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία πραγματοποιήθηκαν την ίδια περίοδο μεγάλες διαδηλώσεις ενώ σε Ρουμανία και Βουλγαρία κατέρρεαν ήδη τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, στην Ρουμανία εν μέσω βίαιων συγκρούσεων. Κολοφώνας των σαρωτικών αλλαγών που έλαβαν χώρα σε ολόκληρη την ανατολική Ευρώπη στα 1989 ήταν η πτώση του Τείχους του Βερολίνου, που χώριζε επί μισό αιώνα περίπου το Βερολίνο σε δυτικό και ανατολικό μέρος. Εξαιρουμένης της Ρουμανίας, ο σοσιαλισμός ανετράπη με ειρηνικά μέσα το 1989 σε ολόκληρη την ανατολική Ευρώπη.

### Διάλυση της ΕΣΣΔ

Στην ίδια την ΕΣΣΔ η γκλασνόστ αποδυνάμωσε τους δεσμούς που κρατούσαν την Σοβιετική Ένωση. Τον Φεβρουάριο του 1990, με τον διαφαινόμενο κίνδυνο διάλυσης της, το ΚΚΣΕ αναγκάστηκε να απολέσει το μονοπώλιο της εξουσίας που κατείχε από τον καιρό της Οκτωβριανής Επανάστασης. Την ίδια περίοδο η μεγαλύτερη ελευθερία στον τύπο επέτρεψε την εκδήλωση της υποβόσκουσας δυσαρέσκειας καθώς και των εθνικισμών, οδηγώντας αυτονόμηση κάποιων Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών από την Μόσχα καθώς και την απόσχιση των τριών Δημοκρατιών της Βαλτικής (Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία) από την Ένωση.

Η αυξανόμενη δυσαρέσκεια, η αποδυνάμωση του ΚΚΣΕ και η φωνές για απόσχιση Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της Ρωσίας, οδήγησαν στην κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Αποτυχημένο πραξικόπημα, που αποσκοπούσε την επιστροφή στην πρότερη κατάσταση, σηματοδότησε την αρχή του τέλους. Η Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών, που διαδέχθηκε επισήμως την ΕΣΣΔ την 21η Δεκεμβρίου 1991, ενώ η επίσημη διακήρυξη της διάλυσης της ΕΣΣΔέγινε στις 25 Δεκεμβρίου.

## Επίλογος

Μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία προχώρησε σε δραματικές περικοπές των αμυντικών δαπανών ενώ παράλληλα έλαβαν χώρα ριζικές αλλαγές στην δομή της οικονομίας που είχαν σαν συνέπεια να μείνουν άνεργοι εκατομμύρια άνθρωποι. Η αλλαγή της οικονομίας από κεντρικά σχεδιασμένη σοσιαλιστικού τύπου σε καπιταλιστική επέφερε ύφεση η οποία ήταν σοβαρότερη, συγκριτικά, με την περίφημη Μεγάλη Ύφεση του 1929. Ο κόσμος θεωρείται πλέον μονοπολικός, με τις ΗΠΑ να αποτελούν την μοναδική παγκόσμια υπερδύναμη. Οι ολικές αμυντικές δαπάνες των ΗΠΑ κατά την διάρκεια της περιόδου εκτιμώνται στα οκτώ τρισεκατομμύρια δολάρια. Υπολογίζεται ότι σκοτώθηκαν 100.000 Αμερικανοί στους πολέμους της Κορέας και του Βιετνάμ.

## Ιστορικοί σταθμοί του Ψυχρού Πολέμου

* 1946 Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ δηλώνει: "*Ένα σιδηρούν παραπέτασμα έχει πέσει στην Ευρώπη*".
* 1947 Αμερικανική επέμβαση στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο με το δόγμα Τρούμαν
* 1948 Τείχος του Βερολίνου - Αποκλεισμός του Ανατολικού τομέα του Βερολίνου από τους Σοβιετικούς.
* 1949 Ίδρυση του ΝΑΤΟ, που με καθοδήγηση των ΗΠΑ έχει ως κύριο στόχο την αποτροπή κομμουνιστικής απειλής κατά της Ευρώπης.
* 1950 Διώξεις κομμουνιστών στις ΗΠΑ στην ίδια την κυβέρνηση, αλλά και εναντίον σκηνοθετών.
* 1950-1953 Ο Πόλεμος της Κορέας φέρνει σε αντιπαράθεση τις ΗΠΑ και τους συμμάχους της με την Κίνα και τη Σοβιετική Ένωση.
* 1955 Υπογράφεται το Σύμφωνο της Βαρσοβίας βάσει του οποίου συγκεντρώνονται στρατιωτικές δυνάμεις της ΕΣΣΔ και των άλλων Σοσιαλιστικών (κομμουνιστικών) Χωρών της Ανατολικής Ευρώπης.
* 1962 Κρίση της Κούβας μετά το αποτυχημένο σχέδιο εγκατάστασης σοβιετικών πυραύλων.
* 1965-1975 Πόλεμος του Βιετνάμ, οι αμερικανικές δυνάμεις έρχονται σε αντιπαράθεση με το Βόρειο Βιετνάμ το οποίο υποστηρίζει και βοηθά η Κίνα.
* 1987 Υπογράφεται μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ το πρώτο σύμφωνο πυρηνικού αφοπλισμού.
* 1989 Πτώση του Τείχους του Βερολίνου.
* 1990 Ένωση της Γερμανίας και διάλυση της Στάζι.
* 1991 Διάλυση της ΕΣΣΔ και τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

## Παραπομπές

1. ↑ Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `Gaddis32`
2. ↑ Harvne Carabott Sfikas 2004
3. ↑ 3,0 3,1 Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `Gaddis28`
4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `Lafeber 1993`
5. ↑ Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `wettig86`
6. ↑ Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `miller19`
7. ↑ Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `Karabell`
8. ↑ Πρότυπο:Harvnb
9. ↑ 9,0 9,1 Σφάλμα παραπομπής: Μη έγκυρη ετικέτα `<ref>`·
δεν δίνεται κείμενο για παραπομπές με όνομα `Byrd`
10. ↑ Fehrenbach, T. R., *This Kind of War: The Classic Korean War History*, Brasseys, 2001, ISBN 1-57488-334-8, page 305
11. ↑ Åslund, p. 49
12. ↑ Nolan, pp. 17–18