Apeiron

***Apeiron*** (z gr. *ἄπειρον* — „**bezkres**”) – grecki termin ukuty i rozpowszechniony ok. VI wieku p.n.e. przez filozofa i polityka **Anaksymandra z Miletu** oznaczający coś **nieskończonego**, nieograniczonego, bezkresnego, nieokreślonego, niezdeterminowanego. Według dokładnej, starożytnej greckiej definicji *apeiron* („bezkres”) oznaczał coś „*nieskończonego w sensie ilościowym, jak również nieokreślonego w sensie jakościowym.*”

Pojęcie „bezkresu” pełniło na przestrzeni wieków ważne funkcje na różnych poziomach ontologii i metafizyki greckiej. Z początku termin ten cechował wydźwięk negatywny, jednak wraz z rozwojem spekulacji filozoficznej stał się wyrazem nieskończoności pozytywnej, to znaczy takiej, która rozumiana jest jako „niewyczerpywalna moc”.

Myśl ta uważana jest przez współczesnych historyków za przełomową dla rozwoju greckiej filozofii. Cechowała się ona wyjątkową jak na swoje czasy głębią, oryginalnością podejścia oraz operowaniem pojęciami na poziomie wysokiej abstrakcji.

## Historia i ewolucja pojęcia

### **Etymologia**

Jako twórcę greckiego pojęcia „*apeiron*” uznaje się Anaksymandra z Miletu. Znaczenie jego treści jest dobrze oddane przez polskie słowo „bezkres”. ***A**-peiron* oznacza bowiem dosłownie coś co pozbawione jest -*peras*, to znaczy granic i determinacji, jednakże nie tylko „**zewnętrznych**”, dających się określić wielkościami fizycznymi (jak np. rozmiar, masa, kształt), ale i „**wewnętrznych**” (jak np. treść czy właściwości).

### **Charakterystyka**

#### **Anaksymander z Miletu**

G. Reale podkreślał w swoim dziele pt. „*Historia filozofii starożytnej*”, że ***apeiron*** Anaksymandra jest protoplastą dwóch przełomowych idei, które znacznie wyprzedzały swoje czasy i zapowiadały współczesne teorie naukowe. Pierwszą ważną ideą była śmiałość przedstawienia Ziemi, która nie potrzebowała już materialnej podpory (jeszcze u Talesa unosiła się ona na powierzchni wody) i utrzymywała się „dzięki równowadze sił”. Drugą z nich była prekursorska dla teorii ewolucji biologicznej idea, według której rozwój organizmów rozpoczął się od zwierząt wodnych, stopniowo przystosowujących się do otoczenia.

„Bezkres” Anaksymandra charakteryzował się, przynajmniej *implicite*, podanymi niżej cechami:

* **1)** Jest „**nieskończony ilościowo**”, a więc z zasady czymś nieskończonym przestrzennie i niepoliczalnym wielkościowo;
* **2)** Jest „**nieokreślony jakościowo**”, co oznacza brak granic wewnętrznych. Nie pozostawia żadnej formy zdeterminowanej jakimikolwiek właściwościami fizyczno-chemicznymi.

***Apeiron* jako zerwanie z podstawą porządku kosmogonicznego**
Zdaniem Anaksymandra zasadą i ostateczną rzeczywistością wszystkiego mogło być wyłącznie coś nieskończonego i nieokreślonego właśnie dlatego, że nie posiadając granic, zasada nie ma początku ani końca, nie powstała i nie zginie, więc z tej właśnie racji może być **prazasadą** (*arché*) wszystkich innych rzeczy. Pojmowanie *Apeironu* jako podstawy, na której opierała się cała teoria kosmogoniczna starożytnych Greków, opisywane było następnie w IV wiek p.n.e. przez **Arystotelesa**:

***Apeiron* jako istota boskości**
Arystoteles w swoim traktacie pt. *Fizyka* podkreślał także wyraźne, teologiczne znaczenie tej zasady. Uważał, że Anaksymander traktował wskazaną przez siebie prazasadę za boską, ponieważ jest ona nieśmiertelna i niezniszczalna.

Zarówno „bezkres” jak i wcześniej woda, która była „prazasadą” u prawdopodobnego nauczyciela Anaksymandra Talesa z Miletu (VII—VI wiek p.n.e.) uważane były przez nich za „coś boskiego” (gr. *δειoς* – rodzaj nijaki). Obie jako *arché*, czyli ***physis*** wszystkiego, skupiają w sobie cechy charakterystyczne, które Homer i kultura grecka uznawały za istotne prerogatywy bogów: **nieśmiertelność**, nie odczuwanie upływu czasu, oraz rządzenie i kierowanie wszystkimi aspektami rzeczywistości.

Myśl Anaksymandra (a już wcześniej najprawdopodobniej też Talesa) poszła jednak dalej precyzując, że nieśmiertelność zasady nie tylko nie dopuszcza „końca”, lecz także i „początku”. To co boskie, tak jak nie umiera, tak samo się też nie rodzi, gdyż jest ono nieskończone i wieczne.
Odróżniało to więc jego spekulacje od tradycji *Teogonii* Hezjoda oraz burzyło fundamenty na których oparte były inne kosmogonie oraz genealogie greckich bóstw.

Tak konkludował to Werner Jaeger (1888—1961):

Z powyższą opinią Jaegera polemizował później Giovanni Reale (1931—2014):

***Apeiron* jako przyczyna powstania wszelkich rzeczy**
Starożytne źródła historyczne podają zgodnie, że w koncepcji Anaksymandra na skutek wiecznego ruchu cała materia i wszystkie zjawiska miały powstawać poprzez rozdzielanie bądź odłączanie różnic i przeciwieństw (jak np. ciepłe—zimne, suche—mokre) od jednej, pierwotnej zasady (*arché*), którą miał być właśnie „bezkres” (*apeiron*). Na ten temat do czasów współczesnych dotarł autentyczny fragment wypowiedzi Anaksymandra, który brzmi następująco:

Uczeni na różne sposoby interpretowali i analizowali ten fragment. Według powszechnej opinii wśród historyków filozofii, wypowiedź ta bezsprzecznie łączy procesy powstawania i rozpadu z niewyjaśnioną, pierwotną winą oraz niesprawiedliwością, a także uwypukla konieczność ekspiacji za tą winę. Do myśli Anaksymandra mocno przeniknęły koncepcje religijne, prawdopodobnie orfickie. Cechuje się ona głęboko tkwiącym pesymizmem, integralnie zakorzenionym w jej istocie, który powstawanie rzeczy wiąże z „pognębieniem” czegoś i „winą”, a w umieraniu widzi swego rodzaju „rozgrzeszenie”, aczkolwiek pesymizm ten jest łagodzony poprzez dominującą myśl o „równoważącej sprawiedliwości”.

Zdaniem G. Reale tekst ten miał na uwadze **przeciwieństwa**, które dążą nieustannie do tego aby „jedno z nich zwyciężyło drugie”, zaś niesprawiedliwość, o której jest w nim mowa jest niesprawiedliwością właściwą tej walce. Wedle tej obserwacji czas występuje wówczas w roli sędziego, jako że wyznacza granice obydwu przeciwieństwom, kładąc kres przewadze jednego nad drugim i na odwrót. Z obserwacją tą wiąże się również przekonanie, że niesprawiedliwością jest nie tylko przemienne następstwo przeciwieństw, ale już sam moment powstania bytu, gdyż dla każdego z nich moment powstania jest naturalnym i automatycznym przeciwstawieniem się innym bytom, **wyłącznie z powodu odrębności od nich**, to znaczy – **wyłącznie z powodu bycia innym bytem niż pozostałe**. Dochodzi on również do wniosku, że według Anaksymandra świat powstaje przez rozpad przeciwieństw a pierwotna niesprawiedliwość zostanie odpokutowana przez śmierć świata, która następuje zgodnie z wyznaczonym cyklem czasu.

**Apeiron jako przyczyna powstania nieskończonej liczby światów, z naszym włącznie**
Jak zauważył G. Reale w wyniku tego, że *apeiron* rozumiany był przez Anaksymandra jako zasada nieskończona, analogicznie nieskończona musiała być również liczba światów, które z owej zasady powstawały. Ich nieskończoność polegać miała na nieustannym cyklu następujących po sobie w czasie światów, współistniejących jednocześnie w przestrzeni. Oznacza to, że istnieje nieskończenie wiele kosmosów, z których każdy ma swój początek i koniec, a kiedy ich istnienie dobiegnie kresu, przychodzi im w następstwie odradzać się nieskończoną ilość razy.

Trudno dokładnie odtworzyć sposób, w jaki akurat nasz świat miałby powstać z „bezkresu”. Świadectwa które dotarły do dzisiejszych czasów mówią o „*wiecznym ruchu*”, który powoduje rozdzielenie się przeciwieństw – mówią o ciepłu i zimnie jako o pierwszej parze przeciwieństw, nie podkreślając jednak dokładnie, w jaki sposób powstawały wszystkie te rzeczy. Początki świata według Anaksymandra próbowało w przybliżeniu ukazać wielu historyków na przestrzeni wieków. W najdokładniejszy sposób przedstawili je niemieccy historycy Hermann Diels (1848—1922) oraz następnie Wather Kranz (1884—1960):

Również filozof Aleksander z Afrodyzji (ok. II—III wiek n.e.) relacjonował naukę Anaksymandra:

Pierwszy antypapież w historii chrześcijaństwa Hipolit Rzymski (ok. 170—235 n.e.) podawał także za Arystotelesem (384—322 p.n.e.) jakoby według Anaksymandra Ziemia (o cylindrycznym kształcie) miała znajdować się pomiędzy tymi zjawiskami oraz utrzymywać dzięki swoistej równowadze działających sił:

Wobec tego, że pierwotnym elementem był element ciekły, to właśnie z owego wilgotnego elementu pod wpływem działania Słońca powstać miały pierwsze istoty ożywione. Takie świadectwo przekazywał Aecjusz (ok. I—II w. n.e.):

W tym procesie (przypominającym współczesną teorię ewolucji) ze zwierząt najprostszych zrodziły się zwierzęta bardziej złożone, które powoli przekształcały i dostosowywały do otoczenia.

## Powiązane pojęcia

* *arché* (prazasada);
* *physis* (rzeczywistość);
* nieskończoność;
* nieśmiertelność;

#### Osoby:

* Anaksymander z Miletu (ok. 611—po 546 p.n.e.);
* Arystoteles (384—322 p.n.e.);

## Źródła

#### Przypisy bibliograficzne:

1. ↑ Symplicjusz z Cylicji, *In arist. Phys.*, 150, 22 nn. (= Diels-Kranz, 12 A 9)
2. ↑ Arystoteles, *Fizyka*, A4, 187 a 20 nn. (= Diels-Kranz, 12 A 9)
3. ↑ Pseudoplutarch, *Stromata*, 2 (= Diels-Kranz, 12 A 10)
4. ↑ Hipolit, *Ref*., I, 6, 3 (= Diels-Kranz, 12 A 11); tł. Kazimierz Leśniak.

#### Bibliografia:

* Giovanni Reale: *Historia filozofii starożytnej. Tom V – Słownik, indeksy i bibliografia*. Wydawnictwo KUL, wydanie czwarte, Lublin 2012, [ISBN 978-83-7702-575-8]