Eindklankverscherping(Auslautverhärtung)

'''''Auslautverhärtung''''' ([[Duits]]), '''''final devoicing''''' ([[Engels]]), '''finale verscherping''' ofwel '''eindklankverscherping''' is in de [[fonologie]] het verschijnsel dat [[stemhebbend]]e [[medeklinker]]s aan het einde van een [[woord]] [[stemloos]] worden. Het is een veelvoorkomend maar niet universeel proces. Het [[Nederlands]], [[Limburgs]] en [[Duits]] kennen het verschijnsel bijvoorbeeld wel, maar het [[Engels]] en [[Frans]] niet of nauwelijks.

## Germaanse talen

Eindklankverscherping komt vooral voor onder de West-Germaanse talen van het vasteland. De geschiedenis ervan binnen deze talen is niet geheel duidelijk. Het [[Oudhoogduits]] en [[Oudsaksisch]] kenden het verschijnsel oorspronkelijk niet, maar het [[Oudnederlands]] al wel. De recente vondst van de [[runeninscriptie van Bergakker]] suggereert dat het [[Frankisch]] (de voorloper van het Oudnederlands) het al heel vroeg had. Het verschijnsel is daarmee in het Nederlands erg oud. Het [[Fries (taal)|Fries]] heeft daarentegen pas recentelijk eindklankverscherping ondergaan.

Daarnaast had het Gotisch al vroeg, en onafhankelijk van de andere Germaanse talen, eindklankverscherping ontwikkeld. Het [[IJslands]] heeft weliswaar een overgang van stemhebbende in stemloze plofklanken, maar dit treedt op in alle posities in het woord en is dus geen eindklankverscherping.

### Nederlands

Aan de hand van het volgende voorbeeld kan het bestaan van eindklankverscherping aannemelijk worden gemaakt.

Het Nederlandse woord ''wand'', dat ongeveer hetzelfde betekent als "muur", wordt uitgesproken als /wɑnt/, met een [[stemloos| stemloze]] [[dentaal]] aan het eind. Het meervoud hiervan wordt echter uitgesproken als /wɑndən/, met een [[stemhebbend|stemhebbende]] dentaal voor het meervouds[[suffix]] /-ən/. Hiervoor is de volgende verklaring mogelijk:

Het (fonetisch gespelde) woord /wɑnt/, "muur", heeft de onderliggende vorm /wɑnd/, zonder verscherping van de eindklank. Hiervan kan het meervoud, /wɑndən/, worden afgeleid door er het suffix /-ən/ achter te plaatsen. Als gevolg van eindklankverscherping ondergaat de vorm in het enkelvoud de verandering die ervoor zorgt dat /wɑnd/, "muur" in het enkelvoud exact hetzelfde klinkt als /wɑnt/, "handschoen".

#### Voorbeelden van eindklankverscherping

\*b → p (''heb'' /hɛp/, mv. ''hebben'' /hɛbə(n)/)
\*d → t (''hand'' /hɑnt/, mv. ''handen'' /hɑndə(n)/)
\*v → f (''dief'' /dif/, mv. ''dieven'' /divə(n)/)
\*ʋ → f (''murw'' /mʏrf/, verbogen ''murwe'' /mʏrʋə/)
\*z → s (''dwaas'' /dʋa:s/, mv. ''dwazen'' /dʋa:zə(n)/)
\*ɣ → x (''dwerg'' /dʋɛrx/, mv /dʋɛrɣə(n)/)

#### Problemen

{{Zie ook|Zie ook [['t Kofschip]]}}
Eindklankverscherping levert in het Nederlands met name problemen op bij de [[spelling]] van [[Werkwoord (Nederlands)#Sterke en zwakke werkwoorden|zwakke werkwoorden]]. Ten eerste eindigt als gevolg van de verscherping van de eindklank bij een aantal werkwoorden de [[vervoeging]] in het enkelvoud van de [[tegenwoordige tijd]] op /s/ of /f/, bijvoorbeeld: ''ik lee'''f'''''. Maar omdat het hier een onderliggende /z/ of /v/ in de coda van de stam betreft — verg. de [[infinitief]] ''le-'''v'''en'' — krijgen de [[verleden tijd]] en het [[Voltooid deelwoord (Nederlands)|voltooid deelwoord]] de bijbehorende uitgangen ''-de(n)'' en ''-d'' : ''leef'''de'''- geleef'''d'''''.

Met name het correct spellen van het voltooid deelwoord gaat bij deze werkwoorden heel vaak mis, doordat opnieuw als gevolg van eindklankverscherping de onderliggende /d/ in de coda in de [[spreektaal|gesproken taal]] altijd als een /t/ klinkt.
{{Zie ook|Zie ook [[Dt-fouten]]}}

### Gotisch

Enkele voorbeelden:

\* [[Oergermaans]]: 2e per. enkelv. [[gebiedende wijs]] [[tegenwoordige tijd]] \*''geb'' 'geef!' > Got. ''gif'' (infinitief ''gib-an'');
\* Oergerm. accusatief enkelvoud \*''hlaibą'' 'brood' > Got. ''hlaif'' (genitief enkelvoud ''hlaib-is'')
\* Oergerm. nominatief enkelvoud \*''gōdaz'' 'goed' > Got. ''gōþs'' (genitief enkelvoud ''gōd-is'')
\* Oergerm. \*''maiz'' 'meer' > Got. ''mais'' (maar de bijvoeglijke vorm was ''maiza'')

### Engels

Het Nieuwengels kent geen eindklankverscherping. Het [[Oudengels]] had echter wel een vorm van verscherping, die voornamelijk optrad bij ''g'' {{IPA|ɣ}} na ''r'' of ''l''. Vergelijk:

\* Oen. enkelvoud ''dweorh'' 'dwerg', meervoud ''dweorgas''
\* Oen. ev. ''burh'' 'burcht, stad', mv. ''byrig''

Dit verschijnsel was zeker niet universeel, en trad vermoedelijk alleen in bepaalde dialecten op. De vormen ''dweorg'' en ''burg'' zijn bijvoorbeeld ook algemeen. Het verschil tussen de twee klanken is later meestal weggenivelleerd, maar niet altijd in dezelfde richting. Het [[Middelengels]] kende in veel gevallen nog beide vormen, zoals enkelvoud ''dwergh'', meervoud ''dwerwes''.

Het omgekeerde, namelijk het stemhebbend worden van een medeklinker in het midden van het woord, trad wel algemeen op, voor ''þ'' (th), ''f'' en ''s'' (net als in het Oudnederlands en Oudfries). Dit is geen eindklankverscherping in de enge zin, maar het effect ervan is vergelijkbaar. Hiervan zijn in het Nieuwengels nog een aantal voorbeelden te vinden:

\* Enkelvoud ''wolf'' 'wolf', meervoud ''wolves''
\* Vroegnieuwengels ev. ''staff'' 'staf, staaf', mv. ''staves'' (nu een dubbel paradigma met betekenisdifferentiëring: ''staff'' (ev.), ''staffs'' (mv.) tegenover ''stave'' (ev.), ''staves'' (mv.))
\* Naamwoord ''bath'' 'bad', werkwoord ''bathe'' 'baden'
\* Nw. ''glass'' 'glas', ww. ''glaze'' 'beglazen'

## Romaanse talen

Eindklankverscherping is vooral te vinden in de talen van Frankrijk en de onmiddellijke omgeving daarvan. Zo is het te vinden in het [[Occitaans]], [[Catalaans (taal)|Catalaans]] en het [[Reto-Romaans]].

### Frans

Het [[Oudfrans]] kende eindklankverscherping. De "verscherpte" klanken zijn later grotendeels verloren gegaan waardoor het verschijnsel weer verdween, maar het is tegenwoordig nog te zien aan de volgende woorden:
\* bij sommige andere woorden is de verscherping alleen nog in de geschreven vorm zichtbaar, doordat de eindklank niet meer wordt uitgesproken; ''cerf'' "hert"; ''nerf'' "zenuw", uit het Latijnse ''cla'''v'''em'', ''cer'''v'''um'' resp. ''ner'''v'''um''.
\* ''grand'' "groot" (uit het Latijn ''gran'''d'''em'') werd in het Oudfrans eerst als ''grant''&gt; geschreven, en later "gerelatiniseerd" tot ''gran'''d'''''&gt; de stemloze uitspraak is nog te zien in moderne Franse zinnetjes als ''un grand homme'' [{{IPA|œ̃ gʀã'''t'''ɔm}}] "een grote man" en ''grand-oncle'' [{{IPA|gʀã'''t'''õkl}}], "oudoom".

## Slavische talen

Eindklankverscherping komt algemeen voor onder de Slavische talen. Uitzonderingen vormen het [[Oekraïens]] en het [[Štokavisch]], het meest gangbare dialect van het [[Servokroatisch]].

### Russisch

In het [[Russisch]] heeft het optreden van eindklankverscherping in sommige gevallen tot [[fonemische neutralisatie]] geleid. Woorden als нож ('mes', {{IPA|/noʐ/}}) en нош ('van lasten', {{IPA|/noʂ/}}) klinken hierdoor in hun gerealiseerde vorm hetzelfde: {{IPA|[noʂ]}}.

## Talen met eindklankverscherping

\* [[Afrikaans]]
\* [[Armeens]] (bij [[plosief|plosieven]])
\* [[Bulgaars]]
\* [[Catalaans (taal)|Catalaans]]
\* [[Duits]]
\* [[Ests]] (bij plosieven)
\* [[Faeröers]]
\* [[Georgisch]]
\* [[IJslands]]
\* [[Koreaans]]
\* [[Limburgs]] (voor ''z'', ''g'' en ''v'')
\* [[Lombardisch]]
\* [[Luxemburgs]]
\* [[Macedonisch (Slavisch)|Macedonisch]]
\* [[Maltees]]
\* [[Mongools]]
\* [[Nederlands]]
\* [[Nieuwgrieks]]
\* [[Occitaans]]
\* [[Oudengels]] en [[Middelengels]] (bij [[fricatief|fricatieven]])
\* [[Oudfrans]] (in hedendaags Frans nog te zien aan uitgangen als ''-if'' vs. ''-ive'')
\* [[Pools]]
\* [[Reto-Romaans]]
\* [[Russisch]]
\* [[Slowaaks]]
\* [[Sorbisch]]
\* [[Tok Pisin]]
\* [[Tsjechisch]]
\* [[Turks]] (bij plosieven)
\* [[Yaghnobi (taal)|Yaghnobi]]

## Zie ook

\* [[Fonotaxis]]
\* [[Sandhi]]
\* [[Optimaliteitstheorie]]

## Literatuur

\* Wilhelm Braune (Begr.), Frank Heidermanns (Bearb.): Gotische Grammatik. (= Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte. Hauptreihe A, Bd 1). 20. Auflage. Max Niemeyer, Tübingen 2004, ISBN 3-484-10852-5, ISBN 3-484-10850-9

{{DEFAULTSORT:Auslautverhartung}}
[[Categorie:Fonotaxis]]
[[Categorie:Fonologie]]