Nćawa

**Nćawa** (nćw. "posiadamy") - język izolowany, używany przez ludzki naród Ntyawa na pustyni Ligunbacha (Li'gųbaxa) na Alarze, na Opinium. W tekstach pisanych występuje już od III wieku Pierwszej Ery, w Trzeciej Erze wyparty na 150 lat przez Lientrę, po rewolucji z roku 1997 oficjalny język Demokratycznej Republiki Lintiawachy.

## Etymologia

Międzynarodowo Nćawa jest też nazywana *feg Intiahue* "język Intyahue"*,* nazwana tak przez Lindorów, którzy odkryli samotne plemię w Piątej Erze i, nie mogąc wymówić słowa /ᵑǃa.ʋa/, uprościli je do /in.tʲa.hwə/. Słowo *nćawa* jako nazwa języka pochodzi od nazwy ludu Ntyawa.

Samo *nćawa* to pierwsza osoba liczby mnogiej czasu teraźniejszego od *nća-* "mieć, posiadać", oznacza w takim razie "mam, posiadam". Odnosi się to najpewniej do starożytnego podziału w istniejącym na tych terenach w Drugiej Erze królestwie Gēnpuan, w którym Ntyawa byli klasą rządzącą, "posiadającą" dobra.

Inna, mniej prawdopodobna teoria głosi, że Nćawa była tak trudna do nauczenia, że plemię samych siebie określało mianem ludzi "posiadających" ów język. Jest to jednak mało prawdopodobne, z uwagi na brak zainteresowania lingwistyką przez ludy Opinium, a w szczególności ludy Arkany.

## Fonetyka

### Samogłoski

 środkowe
 otwarte

Samogłoski /u/, /ɛ/ i /ä/ mają swoje warianty nosowe

 środkowe
 otwarte

### Spółgłoski

Nćawa ma tylko 12 spółgłosek nieklikających i aż 15 klikających

#### Spółgłoski klikające

 bezdźwięczne
 dźwięczne
 nosowe

### Struktura sylabiczna

Nćawa ma strukturę sylabiczną

`(C)V(ʔ)`

gdzie:

C — spółgłoska

V — samogłoska

ʔ — zwarcie krtaniowe

### Asymilacja

`B¹VB²V -> B¹VB¹V`

gdzie B¹ i B² - spółgłoski wargowe

`IG -> IB`

gdzie G- spółgłoska języczkowa, B- spółgłoska wargowa, I — spółgłoski /i/ oraz /ɛ/

`#/ug/ -> #/uχ/`

gdzie # - granica (początek lub koniec wyrazu)

### System toniczny

Nćawa jest językiem tonalnym.

a — ton zwykły /˧/, /1/

ā — ton niski /˨/, /0/

â — ton wysoki /˧˥/, /12/

### Akcent

w Nćawie nie ma akcentu, jednakże sylaba, na którą kładziony jest nacisk, wydłuża się = *u'ū**xę̄**nṕû* /uʔ11.u00.**χẽː00**.ᵑʘu12/

## Gramatyka

Nćawa jest językiem aglutynacyjnym, co oznacza, że kolejne funkcje gramatyczne są dodawane przez dodawane kolejnych morfemów (*dī-sâ'-nt́â**-**gę̄nṕû-ją̂-nĺî'-gṕę*)

### Określniki

Określnik pełni funkcję przymiotnika oraz rzeczownika, np. *gj́ą'sū* "ziemia~okrywający", *bâhu* "deszcz~rzadki"

Odmienia się przez 3 przypadki: Subjektyw, Obiektyw, Posessyw i 3 liczbyː pojedynczą, podwójną i mnogą. Nie ma rodzaju.

Wzór odmiany:

`⁣(zaprzeczenie) - **rdzeń** - przypadek - końcówka dzierżawcza - intensyfikator - poimek`

gdzie

**zaprzeczenie:** false: *Ø-* true: *dī-*

**przypadki:**

 Sub
 Obj
 Pos

Przykład: *mābu'kćû* "myśliwy (jako podmiot)" --> *mābu'kćûwū* "myśliwy (jako dopełnienie)" --> *mābu'kćûkt́ę* "należący do lub związany z myśliwym"

#### Stopniowanie określników

Nćawańskie określniki posiadają 5 stopni:

najwyższy: *a'â-*

wyższy: *si-*

równy: *Ø-*

niższy: *nj́ę'-*

najniższy: *u'ū-*

Służą one zarówno do intensyfikacji kwalitalnej subiektu (przymiotnik), jak i do określenia "czystości" subiektu, wyznaczania, w jakim stopniu określnik oddaje jego własności (rzeczownik).

Przykłady: *gę̄nṕû* "mężczyzna~odważny" --> *sibę̄nṕû* "lepszy mężczyzna~odważniejszy" --> *u'ūxę̄nṕû* "argr~zniewieściały, tchórzliwy"

#### Intensyfikacja

Końcówka intensyfikator <-sę'ę> służy do podkreślenia znaczenia słowa lub wyolbrzymienia go: *gę̄nṕû* "odważny" *gę̄nṕû*sę'ę "*cholernie* odważny"

Istnieje też tzw. (uwaga żart) końcówka debilifikator (osłabiająca) <-fee>. Osłabia ona słowo, służy też do zdrobnień: *gę̄nṕûfee* "no.. *Nawet* odważny", *kćātufee "konik"*

### Czasownik

Nćawa nie posiada czasowników rozumianych na przykład przez języki indoeuropejskie (część mowy opisująca daną czynność, odmienia się).

#### Czasowniki podstawowe (*ɡĺuna*)

W Nćawie istnieje 6 **czasowników podstawowych:** *gē-* egzystencji, *ją̂-* zmiany, *nj́ô'-* wymiany, *fû-* początku, *da'-* końca, *nća-* posiadania.

Czasowniki podstawowe odmieniają się przez 3 osoby, 3 liczby, 3 czasy (przyszły, terażniejszy, przeszły), 3 tryby (oznajmujacy, rozkazujący, łączący) i 3 aspekty (dokonany, niedokonany, aoryst)

Wzór odmiany:

`(zaprzeczenie)- aspekt - **rdzeń** - czas - tryb - liczba - liczba i osoba`

gdzie

**aspekt:** aoryst: *Ø-*; niedokonany: *ɡĺų̄-*; dokonany: *sâ'-;*

**czas:** teraźniejszy: *-Ø;* przeszły: *-o';* przyszły: *-nt́â;*

**'*tryb:*** *oznajmujący:* -Ø*; rozkazujący polega na usunięciu morfemu osobowo-liczowego i zastąpieniu go* własnym*; łączący:* -nĺî

**liczba i osoba:**

 1

Inne czasowniki powstają na zasadzie inkorporacji, tzn. określnik i czasownik podstawowy łączą się w jeden temat.

Przykład: ***gę̄nṕû*** "mężczyzna" ***gę̄nṕû**ją̂*- "stawać się mężczyzną" --> *dīsâ'nt́â**gę̄nṕû**ją̂nĺî'gṕę* "obyś nigdy nie stał się mężczyzną!"

### Zaimki

Zaimki są rzadko używane, ze względu na bogatą odmianę czasownika i są wykorzystywane głównie do wyliczania, porównywania lub mocnego zaznaczenia wykonawcy czynności, np.

*nt́î kćātuda'o'nṕô* "ja zabiłem konia" dosł. ja koń skończyłem

 1
 2
 3

Istnieją też **zaimki pytające**: *ɡj́ū'ū* "kto, co", *hę* "czy"

#### Końcówki dzierżawcze

W Nćawie występują końcówki dzierżawcze, czyli końcówki dodawane do określnika, by określić przynależność:

 1
 2
 3

Przykład: *nṕāje* "drzewo" --> *nṕājeda* "nasze drzewo"

### Liczebniki

Nćawa posługuje się systemem piątkowym (podstawą jest liczba pięć)

Pierwsza cyfra jest z systemu decymalnego, druga jest liczba z piątkowego

Liczebniki nie odmieniają się

### Poimki

Niektóre zastępują fleksyjne końcówki przypadków, ale, w przeciwieństwie do nich, nie odmieniają się

*li'- -xā* "ogólnie oznacza miejsce", np. ***li'**nćawa**xā*** "Kraj Nćawów"

*-kćų̂* "do, w kierunku", np. *kćātu**kćų̂**ją̂*- "iść w kierunku konia"

*-ę* "od", np. bûfū**ę**ją̂- "wyjść z domu"

*-gījê'* "między" *nṕāje**gījê*** "między drzewami"

*-kj́u* "przed"

*-fęgćo* "obok"

*-bą* enklityka "i" np. *gę̄nṕû kćātu**bą*** "człowiek i koń ~ odważny i biegnący"

*-nt́â* enklityka "albo" np. *gę̄nṕû kćātu**nt́â*** "człowiek lub koń ~ odważny lub biegnący"

### Składnia

Nćawa jest SV, w przeciwieństwie do otaczających ją języków Xbaid i Gqböö (głównie VS) ale szyk zdania jest dość luźny (ze względu na duże morfologiczne różnice)