Sử ký Bản kỷ 6

Tần Thủy Hoàng đế,con của Tần Trang tương vương. Trang tương vương làm con tin của Tần ở Triệu, gặp thiếp Lã Bất Vi, thích nên lấy, sinh Thủy Hoàng.Vào tháng giêng Tần chiêu vương năm bốn mươi tám ở Hàm Đan.Lúc sinh,tên Chính, họ Triệu thị. Năm mười ba tuổi, Trang tương vương chết, Chính thế ngôi Tần vương.Thời ấy,đất Tần đã thôn tính Ba, Thục, Hán Trung, Việt,Uyển, Dĩnh, trí Nam quận; bắc thu đông Thượng quận, gồm các quận Hà Đông, Thái Nguyên, Thượng Đảng; đông đến Huỳnh Dương, diệt nhị Chu(1), trí Tam Xuyên quận. Lã Bất Vi làm Tướng quốc, phong 10 vạn hộ, hiệu Văn tín hầu. Mời các tân khách du sĩ,lo việc lấy thiên hạ. Lý Tư làm Xá nhân(2).Bọn Mông Ngao, Vương Nghĩ, Tiêu công làm Tướng quân. Vương tuổi nhỏ, mới tức vị, đem quốc sự giao cho chúng đại thần.

(1)Nhị Chu:Tức hai nước Đông Chu và Tây Chu.

(2)Xá nhân:Những người khách theo hầu những vị quan to

Tấn Dương phản, nguyên niên, Tướng quân Mông Ngao bình định. Nhị niên, Tiêu Công dẫn binh công Quyển, trảm thủ 3 vạn. Năm thứ ba, Mông Ngao công Hàn, lấy mười ba thành. Vương Nghĩ chết. Tháng mười, tướng Mông Ngao công Ngụy suôn sẻ,có dị. Năm hạn hán lớn. Năm thứ tư, bạt Trâm, có dị. Tháng ba,thu quân.Con tin nước Tần về từ Triệu, Thái tử Triệu rời về nước. Canh dần tháng mười, Hoàng Trùng đến từ phía đông, tế thiên. Thiên hạ bệnh dịch. Bách tính hiến nghìn thạch, bái cấp tước. Năm thứ 5, tướng Ngao công Ngụy, định Toan Táo, Yến, Hư, Trường Bình, Ung Khâu, Sơn Dương thành, lấy hai mươi thành.Lúc đầu trí Đông quận.Mùa đông có sét. Lục niên, Hàn,Ngụy, Triệu, Vệ, Sở cùng kích Tần, lấy Thọ Lăng. Tần xuất binh, năm nước lui binh. Công đánh Vệ,ép Đông quận, vua Vệ là Giác dẫn gia tộc rời đến Dã Vương,dựa vào núi non bảo Hà Nội của Ngụy. Năm thứ 7, sao chổi hiện ở phía đông,thấy phương bắc, tháng năm gặp ở tây. Tướng Ngao chết lúc công Long, Cô, Khánh Đô,lui binh công đánh huyện Cấp.Sao chổi lại ở phía tây mười sáu ngày. Hạ Thái hậu mất. Năm thứ 8,em vương Trường an quân Thành Kiểu dẫn quân đánh Triệu, phản,chết ở Đồn Lưu,bộ hạ bị xử trảm. Dân Đồn Lưu bị lưu đày đến Lâm Thao. Tướng Bích chết, tốt Đồn lưu, Bồ Tổng phản, phanh thây. Cá trên Hoàng Hà dạt bào bờ, dân lấy xe ngựa đi về đông tìm đồ ăn.

Lao Ái được phong Trường tín hầu. Ban đất Sơn Dương, lệnh Ái ở đó. Cung thất, xe ngựa, y phục, vườn đều nghe Ái.Mọi việc lớn nhỏ đều Ái quyết. Lại lấy quận Thái Nguyên ở Hà Tây làm đất phong cho Ái. Cửu niên,sao chổi đầy thời. Công ấp Viên, Bồ Dương của Ngụy. Tháng tư, vương ở Ung. Kỷ dậu, vương đội mũ, đéo kiếm. Trường tín hầu Ái làm loạn bị phát giác, dùng ngự tỉ của vương cùng ấn Thái hậu điều lính của huyện cùng vệ, quan kỵ,thủ lĩnh Nhung Địch, xá nhân, muốn công cung Kỳ Niên làm loạn. Vương biết, lệnh Tướng quốc Xương bình quân, Xương văn quân dẫn binh công Ái. Chiến ở Hàm Dương, trảm thủ hơn trăm, đều bái tước, cùng hoạn quan trong chiến trận, cũng bái tước.Bọn Ái thua chạy.Tức lệnh trong nước: Ai bắt được Ái, tứ 100 vạn tiền; sát được,50 vạn. Đồng đàng với Ái giam ngục.Bọn Vệ úy Kiệt, Nội sử Tứ, Tá dặc Kiệt, Trung đại phu Lệnh Tề hai mươi hai người bị kiêu hình(3).Ái bị ngũ mã phanh thây, giết ba họ. Cùng Xá nhân của Ái, tội nhỏ đem đày. Đoạt tước hơn bốn nghìn nhà dời Thục, ở Phòng Lăng. Tháng lạnh dù thuộc mùa hè, có người mất. Dương Đoan Hòa công Diễn Thị. Sao chổi ở phía tây,lại ở bắc, đến nam mười tám ngày. Năm thứ mười, Tướng quốc Lữ Bất Vi vì liên quan Ái miễn quan. Hoàn Nghĩ làm Tướng quân. Tề, Triệu đến bày rượu mừng.Người Tề Mao Tiêu nói với Tần vương:

- Nước Tần muốn thu phục thiên hạ, mà Đại vương có ý đày Thái hậu,e rằng Chư hầu biết sẽ phản bội Tần.

Tần vương mới nghênh Thái hậu ở Ung vào Hàm Dương,về ở cung Cam Tuyền.

(3)Kiêu hình:Hình phạt chém đầu rồi bêu lên cây

Thực hiện cải cách lớn, trục khách(4), Lý Tư dâng thư thuyết phục,dừng lệnh trục khách. Lý Tư nhân lúc thuyết phục Tần vương, xin lấy Hàn trước để dọa các nước khác,do vậy sai Tư hạ Hàn. Hàn vương sợ,cùng Hàn Phi mưu suy Tần. Người Đại Lương Úy Liễu đến,nói với Tần vương:

-Dựa vào sự lớn mạnh của Tần, Chư hầu như vua của quận huyện, thần sợ Chư hầu hợp lại, đánh bất ngờ,chính là cái vong của Trí bá,Phu soa, Mẫn vương. Hi vọng Đại vương không tiếc tài vật,hối lộ đại thần của họ,làm loạn mưu của họ, chỉ mất 30 vạn lượng vàng,mà tiêu diệt Chư hầu.

Tần vương theo kế,gặp Úy Liễu dùng lễ, y phục lương thực như Liễu. Liễu nói:

-Tần vương mũi cao*,* mắt dài, ngực chim ác, tiếng sói, ít thương người mà có lòng hùm sói, lúc khó khăn thì nhún nhường dưới người, lúc thỏa chí cũng dễ khinh nhờn người.Ta là kẻ áo ải, nhưng gặp ta thường tự nhún nhường.Nếu sau Tần vương có được thiên hạ, thiên hạ đều là kẻ bị bắt. Không nên giao du lâu dài.

Bèn trốn đi. Tần vương biết thì cố giữ lại, cho làm Quốc úy của Tần, cực dụng kế sách. Lý Tư lo việc nước.

(4)Đuổi những người nước khác làm quan Tần

Năm thứ 11, Vương Tiễn, Hoàn Nghĩ, Dương Đoan Hòa công Nghiệp, lấy chín thành. Vương Tiễn công Át Dữ, Liêu Dương, đều hợp làm quân. Tiễn dẫn binh mười tám ngàu,để những người ít lương trong quân về nhà, mười người lấy hai đánh An Dương của Nghiệp, Hoàn Nghĩ chỉ huy. Năm thứ 12, Văn tín hầu Bất Vi chết, an táng. Xá nhân của Bất Vi không phúng,người Tấn đuổi về nước;người Tần từ sáu trăm thạch trở lên bị đoạt tước,dời;năm trăm thạch trở xuống không phúng,cũng dời mà không đoạt tước. Từ đó, nước nào có kẻ không theo đạo như Lao Ái, Bất Vi thì chu diêt ba họ.Mùa thu, lại cho Xá nhân Lao Ái dời Thục. Thời ấy, thiên hạ hạn hán, từ tháng sáu đến tháng tám mới mưa.

Năm thứ 13, Hoàn Nghĩ công Bình Dương của Triệu, giết tướng Triệu Hỗ Triếp, trảm đầu 10 vạn. Vương đến Hà Nam. Tháng giêng, sao chổi ở phía đông. Tháng mười,Hoàn Nghĩ công Triệu.Năm thứ 14, công quân Triệu ở Bình Dương, lấy Nghi An,giết Tướng quân trấn thủ. Hoàn Nghĩ định Bình Dương, Võ Thành. Hàn Phi làm sứ Tần, Tần dụng mưu Lý Tư, giữ Phi và con Phi là Vân Dương. Hàn vương xin làm thần.

Năm thứ 15, xuất binh,một quân đến Nghiệp, một quân đến Thái Nguyên,lấy Lang Mạnh. Động đất. Tháng chín năm thứ 16, phát binh tiếp quản Nam Dương của Hàn,cho Đằng làm Thái thú. Bắt đầu lệnh con trai khai báo tuổi tác. Ngụy hiến đất cho Tần. Tần trí Lệ ấp. Năm 17, Nội sứ Đằng công Hàn, được Hàn vương An, thu hết đất Hàn,lấy làm quận, mệnh Dĩnh Xuyên. Động đất. Hoa Dương Thái hậu mất. Dân gặp nạn đói lớn.

Năm mười tám, xuất binh công Triệu, Vương Tiễn soái lính đất Thượng, hạ Tỉnh Hình, Đoan Hòa dẫn binh Hà Nội, Khương Hối phạt Triệu, Đoan Hòa vây thành Hàm Đan. Năm 19, Vương Tiễn, Khương Hối toàn lấy Đông Dương của Triệu,bắt Triệu vương. Dẫn binh muốn công Yến, đóng quân ở Trung Sơn. Tần vương đến Hàm Đan, tìm những kẻ từng có thù với Vương hồi còn ở Triệu,chôn sống toàn bộ. Tần vương về, từ Thái Nguyên, Thượng quận.Mẹ Thủy Hoàng đế Thái hậu băng. Triệu Công tử Gia đem hơn trăm thân thích đến Đại, tự lập làm Đại vương,cùng Yến hợp binh, đóng ở Thượng Cốc. Mất mùa lớn.

Năm hai mươi, Yến Thái tử Đan lo quân Tần đến mước mình, sai Kinh Kha thích sát Tần vương. Tần vương biết được, phanh thây Kha thị chúng, sai Vương Tiễn, Tân Thắng công Yến. Yến, Đại phát binh kích quân Tần, quân Tần phá Yến ở phía tây Dịch Thủy. Năm hai mươi một, Vương Bí công Sở. Tăng viện quân đến chỗ Vương Tiễn, phá quân Yến Thái tử,lấy được thành Kế của Yến, được đầu Thái tử Đan. Yến vương thu phục Liêu Đông làm đất mình. Vương Tiễn cáo bệnh về nhà. Tân Trịnh phản. Xương bình quân dời đến Dĩnh. Tuyết lớn,dày 2 xích 5 phân.

Năm 22, Vương Bí công Ngụy, dẫn nước sông vào Đại Lương, thành Đại Lương ngập, Ngụy vương xin hàng,lấy hết đất Ngụy. Năm hai mươi ba, Tần vương lại triệu Vương Tiễn, ép dẫn binh đi đánh Sở. Lấy từ Trần đến Bình Dư phía nam, bắt Sở vương. Tần vương tuần đến Dĩnh, Trần. Tướng Sở Hạng Yến lập Xương bình quân làm Sở vương, phản Tần ở Hoài Nam. Năm 24, Vương Tiễn, Mông Võ công Sở, phá quân Sở, Xương bình quân chết,Hạng Yến tự sát. Năm 25,đem binh lớn,do Vương Bí cầm đầu, công Liêu Đông của Yến, được Yến vương Hỉ.Về công Đại,bắt cả nhà Đại vương. Vương Tiễn bình định phía nam sông của Sở; hàng Việt quân(5), trí quận Hội kê. Tháng năm, thiên hạ chúc mừng.

(5)Việt quân, thủ lĩnh tộc Việt. Sở uy vương đã diệt nước Việt, tàn dư của họ không xưng Vương,mà tự xưng Quân.

Năm thứ 26, Tề vương Kiến cùng Tể tướng Hậu Thắng đem quân giữ biên giới phía tây, đoạn tuyệt với Tần. Tần sai tướng Vương Bí đi qua phía nam nước Yên đánh Tề, được Tề vương Kiến

Tần mới được thiên hạ, lệnh Thừa tướng, Ngự sử: Ngày trước Hàn vương nạp đất dâng ngọc tỷ,xin làm tôi thần, đến nay bội ước, cùng Triệu, Ngụy hợp lại phản Tần, cho nên quân tiêu diệt, cầm tù Hàn vương. Quả nhân cho đó là việc tốt, hy vọng có thể dẹp tắt được việc binh. Triệu vương sai Thừa tướng Lý Mục đến giao ước ăn thề, nên thả con tin. Đến nay bội minh, phản ta ở Thái Nguyên, nên dẫn binh tiêu diệt, được Triệu vương. Triệu Công tử lại tự lập Đại vương, nên dẫn binh tiêu diệt. Ngụy vương lúc đầu ước nhập Tần, nay lại cùng Hàn,Triệu mưu đánh Tần,bị binh Tần đánh phá. Sở vương dâng địa bàn phía tây Thanh Dương, lại phản ước, đánh Nam quận ta, nên phát binh diệt, bắt được Sở vương,bình định đất Sở. Yến vương hôn loạn, Thái tử Đan ngầm lệnh Kinh Kha làm tặc,nên binh diệt nước ấy. Tề vương dùng kế Hậu Thắng,cắt đứt liên hệ với Tần, muốn làm loạn,nên dẫn binh bắt Tề vương, bình đất Tề(6).Quả nhân thân bé nhỏ, hưng binh trừ bạo loạn, nhờ cái linh tông miếu, sáu nước đều chịu tội, thiên hạ đại định. Nay không đổi danh hiệu, sao xứng với cái công lao đã làm được, truyền hậu thế. Nên nghị hiệu đế.

(6)Tóm tắt việc nước Tần tiêu diệt các nước khác

Thừa tướng Quán, Ngự sử Đại phu Kiếp, Đình úy Tư đều nói:

-Ngũ Đế ngày xưa đất chỉ vuông ngàn dặm,ngoài ra là đất đai của chư hầu và của man di, họ vào chầu hay không thiên tử cũng không cai quản được. Nay Bệ hạ dấy binh diệt tặc,bốn biển thành quận và huyện, pháp lệnh thống nhất, từ thượng cổ đến nay chưa hề có, Ngũ đế đều không bằng.Chúng Thần cùng nhau nghị rằng:Xưa có Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Thái Hoàng, Thái Hoàng nhất.Chúng thần xin mạn phép dâng tôn hào vương làm "Thái Hoàng". Mệnh làm "Chế", lệnh vi "Chiếu", Thiên tử tự xưng "Trẫm".

Vương rằng:

-Bỏ "Thái", giữ "Hoàng", thêm chữ "Đế", của những vị đế thời thượng cổ, hiệu gọi là "Hoàng đế".Cái còn lại theo nghị.

"Chế" truy tôn Trang tương vương làm Thái thượng hoàng. "Chế" khác rằng:

-Trẫm ghe nói thời Thái Cổ có hiệu nhưng không có thụy,Trung Cổ có hiệu,chết đi lấy hiệu lúc sống làm thụy. Làm như thế tức là con bàn bạc vềcha, tôi bàn luận về vua, thật là vô nghĩa. Trẫm không chấp nhận điều ấy. Từ nay trở đi, bỏ phép đặt thụy. Trẫm làm Thủy hoàng đế. Hậu thế dùng số để định, Nhị thế Tam thế đến Vạn thế, truyền đến mãi mãi.

Thủy hoàng xét việc năm đức lần lượt thay đổi nhau(7), nhà Chu là "Hỏa đức", Tần thay Chu, theo cái đức thắng được "Hỏa". Lấy "Thủy đức', đổi đầu năm, việc triều cống, chúc mừng đều bắt đầu từ đầu tháng 10. Y phục cờ mao tinh đều màu đen. Lấy 6 làm niên kỷ, phù(8), áo mũ đều 6 thốn, trục 6 xích, một bước sáu xích, xe sáu con ngựa. Đổi tên Hoàng Hà là Đức Thủy,tức là bắt đầu "Thủy đức". Cai trị thì cứng rắn nghiêm nghị, mọi việc đều dùng pháp luật để quyết định, khắc bạc, không dùng đức nghĩa. Có thế mới hợp với con số năm đức.Từ đấy trọng pháp,không tha trong một thời gian dài.

(7) Thời Chiến Quốc,bắt đầu thịnh hành thuyết Ngũ hành tương sinh tương khắc, từ nguyên lý này để thành sự suy vong của một vương triều. Hạ,Thương, Chu đều được gọi lần lượt là vi Mộc đức, Kim đức, Hỏa đức,nên thay thế Chu làm Thủy đức.

(8)Phù là cái thẻ để làm tin, vua giữ một nửa và người nhận mệnh lệnh của vua một nửa. Khi nào nhà vua muốn sai một người thay thế mình thì giao cho người này nửa của mình. Nếu hai cái "phù" khớp lại thì đúng là người đến sau thay thế người đến trước để điều khiển quân đội

Bọn Thừa tướng Quán nói:

-Chư hầu đã phá, Yến, Tề, Sở ở xa, không bố trí vương, không quản được.Xin lập Hoàng thân,để Bệ hạ tự chọn.

Thủy hoàng đề lời nghị cho quần quần thần, quần thần đều cho là đúng. Đình úy Lý Tư đề nghị:

-Chu Văn, Võ phong rất nhiều con em cùng họ, nhưng sau càng ngày càng xa, đánh nhau như cừu thù, Chư hầu càng đánh nhau, Chu Thiên tử không cấm được. Nay bốn bể đã nhờ thần linh của bệ hạ mà làm quận, huyện, các con công thần được trọng thưởng bằng phú thuế,đó là đã đủ. Thiên hạ không dị nghĩ, đó là thuật trị an. Trí chư hầu bất tiện.

Thủy hoàng nói:

-Thiên hạ đều khổ vì việc chinh chiến liên miên, đó là do có hầu có vương mà ra. Nay nhờ tôn miếu, thiên hạ vừa mới định mà lại lập Chư hầu thì cũng như là tự gây ra binh đao mà muốn nghỉ ngơi, chẳng phải là khó lắm sao? Đình úy nói đúng.

Phân thiên hạ làm 36 quận, đặt các thú, úy, giám. Đổi "dân" làm “Đầu đen”.Mở tiệc lớn. Thu thiên hạ binh, hợp lại ở Hàm Dương, làm chuông,12 người dát vàng, mỗi người nặng 1000 thạch, đặt ở trong cùng.Thống nhất pháp độ, phép đo lường, các thạch, trượng,thước, trục xe đều dài như nhau,chữ viết cùng lối như nhau. Đất ở đến biển và Triều Tiên, tây đến Lâm Thao,Khương Trung, nam đến cửa nhà quay mặt quay mặt về hướng bắc, bắc ranh giới là Hoàng Hà, theo Âm Sơn đến Liêu Đông. Dời các phú hào thiên hạ đến Hàm Dương 12 vạn hộ. Các miếu cùng Chương Đài,Thượng Lâm đều ở phía nam. Tần mỗi lần phá Chư hầu, thường vẽ lại cung thất,dựng lên ở phía bắc Hàm Dương, nam gần sông Vị, từ Ung Môn đến cửa đông sông Kinh, sông Vị, các điện, các cung thất, các đường phúc đạo và các đường gác khá liền nhau. Bắt được bao nhiêu người đẹp và chuông trống của chư hầu đều đưa vào đấy.

Năm thứ 27, Thủy hoàng tuần Lũng Tây,đất bắc, rời núi Kê Đầu, qua Hồi Trung. Xây Tín Cung ở nam, đổi Tín Cung làm Cực Miếu, giống Thiên Cực. Từ Cực Miếu dẫn đến núi , dựng trước điện Cam Tuyền. Xây đường ống, chạy đến Hàm Dương.Năm đó thưởng tước một cấp, làm những đường cho đế đi.

Năm 28, Thủy hoàng đến các quận huyện đến đông, lên núi Trâu Dịch. Lập đá, cùng các nho sinh Lỗ bàn, khắc đá ca tụng đức Tần, nghị việc tế trời đất sông núi. Bèn lên núi Thái Sơn, lập đá, phong, từ tự. Lúc xuống núi trời mưa, nghỉ ở gốc, phong cái cây làm "Ngũ đại phu". Làm lễ tế trời đất ở núi Lương Phụ. Khắc chữ trên bia rằng:

Hoàng đế lâm vị, làm pháp độ, thần dưới đoan chính. Năm 26, nhất thống thiên hạ, khắp nơi thần phục. Tự tuần dân chúng nơi xa, lên núi Thái Sơn, xem xét cực đông. Theo thần nhớ, chính đầu sự nghiệp, ca tụng công đức.Đạo trị thế, của cải thỏa đáng, đều có phương pháp. Đại nghĩa trong sạch, truyền đến hậu thế, đời đời không đổi. Hoàng đế thánh minh, đã bình thiên hạ, trị nước siêng năng. Túc hưng dạ mị, kiến thiết trường lợi, chuyên long giáo hối. Huấn kinh tuyên đạt, viễn cận tất lý, hàm thừa thánh chí. Quý tiện phân minh, nam nữ lễ thuận, thận tuân chức sự. Chiêu cách nội ngoại, mĩ bất thanh tịnh, thi vu hậu tự. Hóa cập vô cùng, tuân phụng di chiếu, vĩnh thừa trọng giới.

大义休明，垂于後世，顺承勿革。皇帝躬圣，既平天下，不懈於治。夙兴夜寐，建设长利，专隆教诲。训经宣达，远近毕理，咸承圣志。贵贱分明，男女礼顺，慎遵职事。昭隔内外，靡不清净，施于後嗣。化及无穷，遵奉遗诏，永承重戒。

於是乃并勃海以东，过黄、腄，穷成山，登之罘，立石颂秦德焉而去。

南登琅邪，大乐之，留三月。乃徙黔首三万户琅邪台下，复十二岁。作琅邪台，立石刻，颂秦德，明得意。曰：

维二十八年，皇帝作始。端平法度，万物之纪。以明人事，合同父子。圣智仁义，显白道理。东抚东土，以省卒士。事已大毕，乃临于海。皇帝之功，劝劳本事。上农除末，黔首是富。普天之下，抟心揖志。器械一量，同书文字。日月所照，舟舆所载。皆终其命，莫不得意。应时动事，是维皇帝。匡饬异俗，陵水经地。忧恤黔首，朝夕不懈。除疑定法，咸知所辟。方伯分职，诸治经易。举错必当，莫不如画。皇帝之明，临察四方。尊卑贵贱，不逾次行。奸邪不容，皆务贞良。细大尽力，莫敢怠荒。远迩辟隐，专务肃庄。端直敦忠，事业有常。皇帝之德，存定四极。诛乱除害，兴利致福。节事以时，诸产繁殖。黔首安宁，不用兵革。六亲相保，终无寇贼。驩欣奉教，尽知法式。六合之内，皇帝之土。西涉流沙，南尽北户。东有东海，北过大夏。人迹所至，无不臣者。功盖五帝，泽及牛马。莫不受德，各安其宇。

维秦王兼有天下，立名为皇帝，乃抚东土，至于琅邪。列侯武城侯王离、列侯通武侯王贲、伦侯建成侯赵亥、伦侯昌武侯成、伦侯武信侯冯毋择、丞相隗林、丞相王绾、卿李斯、卿王戊、五大夫赵婴、五大夫杨樛从，与议於海上。曰：“古之帝者，地不过千里，诸侯各守其封域，或朝或否，相侵暴乱，残伐不止，犹刻金石，以自为纪。古之五帝三王，知教不同，法度不明，假威鬼神，以欺远方，实不称名，故不久长。其身未殁，诸侯倍叛，法令不行。今皇帝并一海内，以为郡县，天下和平。昭明宗庙，体道行德，尊号大成。群臣相与诵皇帝功德，刻于金石，以为表经。”

既已，齐人徐市等上书，言海中有三神山，名曰蓬莱、方丈、瀛洲，仙人居之。请得斋戒，与童男女求之。於是遣徐市发童男女数千人，入海求仙人。

始皇还，过彭城，斋戒祷祠，欲出周鼎泗水。使千人没水求之，弗得。乃西南渡淮水，之衡山、南郡。浮江，至湘山祠。逢大风，几不得渡。上问博士曰：“湘君神？”博士对曰：“闻之，尧女，舜之妻，而葬此。”於是始皇大怒，使刑徒三千人皆伐湘山树，赭其山。上自南郡由武关归。

二十九年，始皇东游。至陽武博狼沙中，为盗所惊。求弗得，乃令天下大索十日。

登之罘，刻石。其辞曰：

维二十九年，时在中春，陽和方起。皇帝东游，巡登之罘，临照于海。从臣嘉观，原念休烈，追诵本始。大圣作治，建定法度，显箸纲纪。外教诸侯，光施文惠，明以义理。六国回辟，贪戾无厌，虐杀不已。皇帝哀众，遂发讨师，奋扬武德。义诛信行，威燀旁达，莫不宾服。烹灭彊暴，振救黔首，周定四极。普施明法，经纬天下，永为仪则。大矣哉！宇县之中，承顺圣意。群臣诵功，请刻于石，表垂于常式。其东观曰：

维二十九年，皇帝春游，览省远方。逮于海隅，遂登之罘，昭临朝陽。观望广丽，从臣咸念，原道至明。圣法初兴，清理疆内，外诛暴彊。武威旁暢，振动四极，禽灭六王。阐并天下，甾害绝息，永偃戎兵。皇帝明德，经理宇内，视听不怠。作立大义，昭设备器，咸有章旗。职臣遵分，各知所行，事无嫌疑。黔首改化，远迩同度，临古绝尤。常职既定，後嗣循业，长承圣治。群臣嘉德，祗诵圣烈，请刻之罘。旋，遂之琅邪，道上党入。

三十年，无事。

三十一年十二月，更名腊曰“嘉平”。赐黔首里六石米，二羊。始皇为微行咸陽，与武士四人俱，夜出逢盗兰池，见窘，武士击杀盗，关中大索二十日。米石千六百。

三十二年，始皇之碣石，使燕人卢生求羡门、高誓。刻碣石门。坏城郭，决通隄防。其辞曰：

遂兴师旅，诛戮无道，为逆灭息。武殄暴逆，文复无罪，庶心咸服。惠论功劳，赏及牛马，恩肥土域。皇帝奋威，德并诸侯，初一泰平。堕坏城郭，决通川防，夷去险阻。地势既定，黎庶无繇，天下咸抚。男乐其畴，女修其业，事各有序。惠被诸产，久并来田，莫不安所。群臣诵烈，请刻此石，垂著仪矩。

因使韩终、侯公、石生求仙人不死之药。始皇巡北边，从上郡入。燕人卢生使入海还，以鬼神事，因奏录图书，曰“亡秦者胡也”。始皇乃使将军蒙恬发兵三十万人北击胡，略取河南地。

三十三年，发诸尝逋亡人、赘婿、贾人略取陆梁地，为桂林、象郡、南海，以適遣戍。西北斥逐匈奴。自榆中并河以东，属之陰山，以为十四县，城河上为塞。又使蒙恬渡河取斑阙、山、北假中，筑亭障以逐戎人。徙谪，实之初县。禁不得祠。明星出西方。三十四年，適治狱吏不直者，筑长城及南越地。

始皇置酒咸陽宫，博士七十人前为寿。仆射周青臣进颂曰：“他时秦地不过千里，赖陛下神灵明圣，平定海内，放逐蛮夷，日月所照，莫不宾服。以诸侯为郡县，人人自安乐，无战争之患，传之万世。自上古不及陛下威德。”始皇悦。博士齐人淳于越进曰：“臣闻殷周之王千馀岁，封子弟功臣，自为枝辅。今陛下有海内，而子弟为匹夫，卒有田常、六卿之臣，无辅拂，何以相救哉？事不师古而能长久者，非所闻也。今青臣又面谀以重陛下之过，非忠臣。”始皇下其议。丞相李斯曰：“五帝不相复，三代不相袭，各以治，非其相反，时变异也。今陛下创大业，建万世之功，固非愚儒所知。且越言乃三代之事，何足法也？异时诸侯并争，厚招游学。今天下已定，法令出一，百姓当家则力农工，士则学习法令辟禁。今诸生不师今而学古，以非当世，惑乱黔首。丞相臣斯昧死言：古者天下散乱，莫之能一，是以诸侯并作，语皆道古以害今，饰虚言以乱实，人善其所私学，以非上之所建立。今皇帝并有天下，别黑白而定一尊。私学而相与非法教，人闻令下，则各以其学议之，入则心非，出则巷议，夸主以为名，异取以为高，率群下以造谤。如此弗禁，则主势降乎上，党与成乎下。禁之便。臣请史官非秦记皆烧之。非博士官所职，天下敢有藏诗、书、百家语者，悉诣守、尉杂烧之。有敢偶语诗书者弃市。以古非今者族。吏见知不举者与同罪。令下三十日不烧，黥为城旦。所不去者，医药卜筮种树之书。若欲有学法令，以吏为师。”制曰：“可。”

三十五年，除道，道九原抵云陽，堑山堙谷，直通之。於是始皇以为咸陽人多，先王之宫廷小，吾闻周文王都丰，武王都镐，丰镐之间，帝王之都也。乃营作朝宫渭南上林苑中。先作前殿阿房，东西五百步，南北五十丈，上可以坐万人，下可以建五丈旗。周驰为阁道，自殿下直抵南山。表南山之颠以为阙。为复道，自阿房渡渭，属之咸陽，以象天极阁道绝汉抵营室也。阿房宫未成；成，欲更择令名名之。作宫阿房，故天下谓之阿房宫。隐宫徒刑者七十馀万人，乃分作阿房宫，或作丽山。发北山石椁，乃写蜀、荆地材皆至。关中计宫三百，关外四百馀。於是立石东海上朐界中，以为秦东门。因徙三万家丽邑，五万家云陽，皆复不事十岁。

卢生说始皇曰：“臣等求芝奇药仙者常弗遇，类物有害之者。方中，人主时为微行以辟恶鬼，恶鬼辟，真人至。人主所居而人臣知之，则害於神。真人者，入水不濡，入火不爇，陵云气，与天地久长。今上治天下，未能恬倓。原上所居宫毋令人知，然后不死之药殆可得也。”於是始皇曰：“吾慕真人，自谓『真人』，不称『朕』。”乃令咸陽之旁二百里内宫观二百七十复道甬道相连，帷帐锺鼓美人充之，各案署不移徙。行所幸，有言其处者，罪死。始皇帝幸梁山宫，从山上见丞相车骑众，弗善也。中人或告丞相，丞相後损车骑。始皇怒曰：“此中人泄吾语。”案问莫服。当是时，诏捕诸时在旁者，皆杀之。自是後莫知行之所在。听事，群臣受决事，悉於咸陽宫。

侯生卢生相与谋曰：“始皇为人，天性刚戾自用，起诸侯，并天下，意得欲从，以为自古莫及己。专任狱吏，狱吏得亲幸。博士虽七十人，特备员弗用。丞相诸大臣皆受成事，倚辨於上。上乐以刑杀为威，天下畏罪持禄，莫敢尽忠。上不闻过而日骄，下慑伏谩欺以取容。秦法，不得兼方不验，辄死。然候星气者至三百人，皆良士，畏忌讳谀，不敢端言其过。天下之事无小大皆决於上，上至以衡石量书，日夜有呈，不中呈不得休息。贪於权势至如此，未可为求仙药。”於是乃亡去。始皇闻亡，乃大怒曰：“吾前收天下书不中用者尽去之。悉召文学方术士甚众，欲以兴太平，方士欲练以求奇药。今闻韩众去不报，徐市等费以巨万计，终不得药，徒奸利相告日闻。卢生等吾尊赐之甚厚，今乃诽谤我，以重吾不德也。诸生在咸陽者，吾使人廉问，或为訞言以乱黔首。”於是使御史悉案问诸生，诸生传相告引，乃自除犯禁者四百六十馀人，皆阬之咸陽，使天下知之，以惩後。益发谪徙边。始皇长子扶苏谏曰：“天下初定，远方黔首未集，诸生皆诵法孔子，今上皆重法绳之，臣恐天下不安。唯上察之。”始皇怒，使扶苏北监蒙恬於上郡。

三十六年，荧惑守心。有坠星下东郡，至地为石，黔首或刻其石曰“始皇帝死而地分”。始皇闻之，遣御史逐问，莫服，尽取石旁居人诛之，因燔销其石。始皇不乐，使博士为仙真人诗，及行所游天下，传令乐人歌弦之。秋，使者从关东夜过华陰平舒道，有人持璧遮使者曰：“为吾遗滈池君。”因言曰：“今年祖龙死。”使者问其故，因忽不见，置其璧去。使者奉璧具以闻。始皇默然良久，曰：“山鬼固不过知一岁事也。”退言曰：“祖龙者，人之先也。”使御府视璧，乃二十八年行渡江所沈璧也。於是始皇卜之，卦得游徙吉。迁北河榆中三万家。拜爵一级。

三十七年十月癸丑，始皇出游。左丞相斯从，右丞相去疾守。少子胡亥爱慕请从，上许之。十一月，行至云梦，望祀虞舜於九疑山。浮江下，观籍柯，渡海渚。过丹陽，至钱唐。临浙江，水波恶，乃西百二十里从狭中渡。上会稽，祭大禹，望于南海，而立石刻颂秦德。其文曰：

皇帝休烈，平一宇内，德惠脩长。三十有七年，亲巡天下，周览远方。遂登会稽，宣省习俗，黔首斋庄。群臣诵功，本原事迹，追首高明。秦圣临国，始定刑名，显陈旧章。初平法式，审别职任，以立恆常。六王专倍，贪戾泬猛，率众自彊。暴虐恣行，负力而骄，数动甲兵。陰通间使，以事合从，行为辟方。内饰诈谋，外来侵边，遂起祸殃。义威诛之，殄熄暴悖，乱贼灭亡。圣德广密，六合之中，被泽无疆。皇帝并宇，兼听万事，远近毕清。运理群物，考验事实，各载其名。贵贱并通，善否陈前，靡有隐情。饰省宣义，有子而嫁，倍死不贞。防隔内外，禁止婬泆，男女絜诚。夫为寄豭，杀之无罪，男秉义程。妻为逃嫁，子不得母，咸化廉清。大治濯俗，天下承风，蒙被休经。皆遵度轨，和安敦勉，莫不顺令。黔首脩絜，人乐同则，嘉保太平。後敬奉法，常治无极，舆舟不倾。从臣诵烈，请刻此石，光垂休铭。

还过吴，从江乘渡。并海上，北至琅邪。方士徐市等入海求神药，数岁不得，费多，恐谴，乃诈曰：“蓬莱药可得，然常为大鲛鱼所苦，故不得至，原请善射与俱，见则以连弩射之。”始皇梦与海神战，如人状。问占梦，博士曰：“水神不可见，以大鱼蛟龙为候。今上祷祠备谨，而有此恶神，当除去，而善神可致。”乃令入海者赍捕巨鱼具，而自以连弩候大鱼出射之。自琅邪北至荣成山，弗见。至之罘，见巨鱼，射杀一鱼。遂并海西。

至平原津而病。始皇恶言死，群臣莫敢言死事。上病益甚，乃为玺书赐公子扶苏曰：“与丧会咸陽而葬。”书已封，在中车府令赵高行符玺事所，未授使者。七月丙寅，始皇崩於沙丘平台。丞相斯为上崩在外，恐诸公子及天下有变，乃祕之，不发丧。棺载辒凉车中，故幸宦者参乘，所至上食。百官奏事如故，宦者辄从辒凉车中可其奏事。独子胡亥、赵高及所幸宦者五六人知上死。赵高故尝教胡亥书及狱律令法事，胡亥私幸之。高乃与公子胡亥、丞相斯陰谋破去始皇所封书赐公子扶苏者，而更诈为丞相斯受始皇遗诏沙丘，立子胡亥为太子。更为书赐公子扶苏、蒙恬，数以罪，赐死。语具在李斯传中。行，遂从井陉抵九原。会暑，上辒车臭，乃诏从官令车载一石鲍鱼，以乱其臭。

行从直道至咸陽，发丧。太子胡亥袭位，为二世皇帝。九月，葬始皇郦山。始皇初即位，穿治郦山，及并天下，天下徒送诣七十馀万人，穿三泉，下铜而致椁，宫观百官奇器珍怪徙臧满之。令匠作机弩矢，有所穿近者辄射之。以水银为百川江河大海，机相灌输，上具天文，下具地理。以人鱼膏为烛，度不灭者久之。二世曰：“先帝後宫非有子者，出焉不宜。”皆令从死，死者甚众。葬既已下，或言工匠为机，臧皆知之，臧重即泄。大事毕，已臧，闭中羡，下外羡门，尽闭工匠臧者，无复出者。树草木以象山。

二世皇帝元年，年二十一。赵高为郎中令，任用事。二世下诏，增始皇寝庙牺牲及山川百祀之礼。令群臣议尊始皇庙。群臣皆顿首言曰：“古者天子七庙，诸侯五，大夫三，虽万世世不轶毁。今始皇为极庙，四海之内皆献贡职，增牺牲，礼咸备，毋以加。先王庙或在西雍，或在咸陽。天子仪当独奉酌祠始皇庙。自襄公已下轶毁。所置凡七庙。群臣以礼进祠，以尊始皇庙为帝者祖庙。皇帝复自称『朕』。”

二世与赵高谋曰：“朕年少，初即位，黔首未集附。先帝巡行郡县，以示彊，威服海内。今晏然不巡行，即见弱，毋以臣畜天下。”春，二世东行郡县，李斯从。到碣石，并海，南至会稽，而尽刻始皇所立刻石，石旁著大臣从者名，以章先帝成功盛德焉：

皇帝曰：“金石刻尽始皇帝所为也。今袭号而金石刻辞不称始皇帝，其於久远也如後嗣为之者，不称成功盛德。”丞相臣斯、臣去疾、御史大夫臣德昧死言：“臣请具刻诏书刻石，因明白矣。臣昧死请。”制曰：“可。”遂至辽东而还。

於是二世乃遵用赵高，申法令。乃陰与赵高谋曰：“大臣不服，官吏尚彊，及诸公子必与我争，为之柰何？”高曰：“臣固原言而未敢也。先帝之大臣，皆天下累世名贵人也，积功劳世以相传久矣。今高素小贱，陛下幸称举，令在上位，管中事。大臣鞅鞅，特以貌从臣，其心实不服。今上出，不因此时案郡县守尉有罪者诛之，上以振威天下，下以除去上生平所不可者。今时不师文而决於武力，原陛下遂从时毋疑，即群臣不及谋。明主收举馀民，贱者贵之，贫者富之，远者近之，则上下集而国安矣。”二世曰：“善。”乃行诛大臣及诸公子，以罪过连逮少近官三郎，无得立者，而六公子戮死於杜。公子将闾昆弟三人囚於内宫，议其罪独後。二世使使令将闾曰：“公子不臣，罪当死，吏致法焉。”将闾曰：“阙廷之礼，吾未尝敢不从宾赞也；廊庙之位，吾未尝敢失节也；受命应对，吾未尝敢失辞也。何谓不臣？原闻罪而死。”使者曰：“臣不得与谋，奉书从事。”将闾乃仰天大呼天者三，曰：“天乎！吾无罪！”昆弟三人皆流涕拔剑自杀。宗室振恐。群臣谏者以为诽谤，大吏持禄取容，黔首振恐。

四月，二世还至咸陽，曰：“先帝为咸陽朝廷小，故营阿房宫为室堂。未就，会上崩，罢其作者，复土郦山。郦山事大毕，今释阿房宫弗就，则是章先帝举事过也。”复作阿房宫。外抚四夷，如始皇计。尽徵其材士五万人为屯卫咸陽，令教射狗马禽兽。当食者多，度不足，下调郡县转输菽粟刍藁，皆令自赍粮食，咸陽三百里内不得食其穀。用法益刻深。

七月，戍卒陈胜等反故荆地，为“张楚”。胜自立为楚王，居陈，遣诸将徇地。山东郡县少年苦秦吏，皆杀其守尉令丞反，以应陈涉，相立为侯王，合从西乡，名为伐秦，不可胜数也。谒者使东方来，以反者闻二世。二世怒，下吏。後使者至，上问，对曰：“群盗，郡守尉方逐捕，今尽得，不足忧。”上悦。武臣自立为赵王，魏咎为魏王，田儋为齐王。沛公起沛。项梁举兵会稽郡。

二年冬，陈涉所遣周章等将西至戏，兵数十万。二世大惊，与群臣谋曰：“柰何？”少府章邯曰：“盗已至，众彊，今发近县不及矣。郦山徒多，请赦之，授兵以击之。”二世乃大赦天下，使章邯将，击破周章军而走，遂杀章曹陽。二世益遣长史司马欣、董翳佐章邯击盗，杀陈胜城父，破项梁定陶，灭魏咎临济。楚地盗名将已死，章邯乃北渡河，击赵王歇等於钜鹿。

赵高说二世曰：“先帝临制天下久，故群臣不敢为非，进邪说。今陛下富於春秋，初即位，柰何与公卿廷决事？事即有误，示群臣短也。天子称朕，固不闻声。”於是二世常居禁中，与高决诸事。其後公卿希得朝见，盗贼益多，而关中卒发东击盗者毋已。右丞相去疾、左丞相斯、将军冯劫进谏曰：“关东群盗并起，秦发兵诛击，所杀亡甚众，然犹不止。盗多，皆以戌漕转作事苦，赋税大也。请且止阿房宫作者，减省四边戍转。”二世曰：“吾闻之韩子曰：『尧舜采椽不刮，茅茨不翦，饭土塯，啜土形，虽监门之养，不觳於此。禹凿龙门，通大夏，决河亭水，放之海，身自持筑臿，胫毋毛，臣虏之劳不烈於此矣。』凡所为贵有天下者，得肆意极欲，主重明法，下不敢为非，以制御海内矣。夫虞、夏之主，贵为天子，亲处穷苦之实，以徇百姓，尚何於法？朕尊万乘，毋其实，吾欲造千乘之驾，万乘之属，充吾号名。且先帝起诸侯，兼天下，天下已定，外攘四夷以安边竟，作宫室以章得意，而君观先帝功业有绪。今朕即位二年之间，群盗并起，君不能禁，又欲罢先帝之所为，是上毋以报先帝，次不为朕尽忠力，何以在位？”下去疾、斯、劫吏，案责他罪。去疾、劫曰：“将相不辱。”自杀。斯卒囚，就五刑。

三年，章邯等将其卒围钜鹿，楚上将军项羽将楚卒往救钜鹿。冬，赵高为丞相，竟案李斯杀之。夏，章邯等战数卻，二世使人让邯，邯恐，使长史欣请事。赵高弗见，又弗信。欣恐，亡去，高使人捕追不及。欣见邯曰：“赵高用事於中，将军有功亦诛，无功亦诛。”项羽急击秦军，虏王离，邯等遂以兵降诸侯。八月己亥，赵高欲为乱，恐群臣不听，乃先设验，持鹿献於二世，曰：“马也。”二世笑曰：“丞相误邪？谓鹿为马。”问左右，左右或默，或言马以阿顺赵高。或言鹿，高因陰中诸言鹿者以法。後群臣皆畏高。

高前数言“关东盗毋能为也”，及项羽虏秦将王离等钜鹿下而前，章邯等军数卻，上书请益助，燕、赵、齐、楚、韩、魏皆立为王，自关以东，大氐尽畔秦吏应诸侯，诸侯咸率其众西乡。沛公将数万人已屠武关，使人私於高，高恐二世怒，诛及其身，乃谢病不朝见。二世梦白虎齧其左骖马，杀之，心不乐，怪问占梦。卜曰：“泾水为祟。”二世乃斋於望夷宫，欲祠泾，沈四白马。使使责让高以盗贼事。高惧，乃陰与其婿咸陽令阎乐、其弟赵成谋曰：“上不听谏，今事急，欲归祸於吾宗。吾欲易置上，更立公子婴。子婴仁俭，百姓皆载其言。”使郎中令为内应，诈为有大贼，令乐召吏发卒，追劫乐母置高舍。遣乐将吏卒千馀人至望夷宫殿门，缚卫令仆射，曰：“贼入此，何不止？”卫令曰：“周庐设卒甚谨，安得贼敢入宫？”乐遂斩卫令，直将吏入'行射，郎宦者大惊，或走或格，格者辄死，死者数十人。郎中令与乐俱入，射上幄坐帏。二世怒，召左右，左右皆惶扰不斗。旁有宦者一人，侍不敢去。二世入内，谓曰：“公何不蚤告我？乃至於此！”宦者曰：“臣不敢言，故得全。使臣蚤言，皆已诛，安得至今？”阎乐前即二世数曰：“足下骄恣，诛杀无道，天下共畔足下，足下其自为计。”二世曰：“丞相可得见否？”乐曰：“不可。”二世曰：“吾原得一郡为王。”弗许。又曰：“原为万户侯。”弗许。曰：“原与妻子为黔首，比诸公子。”阎乐曰：“臣受命於丞相，为天下诛足下，足下虽多言，臣不敢报。”麾其兵进。二世自杀。

阎乐归报赵高，赵高乃悉召诸大臣公子，告以诛二世之状。曰：“秦故王国，始皇君天下，故称帝。今六国复自立，秦地益小，乃以空名为帝，不可。宜为王如故，便。”立二世之兄子公子婴为秦王。以黔首葬二世杜南宜春苑中。令子婴斋，当庙见，受王玺。斋五日，子婴与其子二人谋曰：“丞相高杀二世望夷宫，恐群臣诛之，乃详以义立我。我闻赵高乃与楚约，灭秦宗室而王关中。今使我斋见庙，此欲因庙中杀我。我称病不行，丞相必自来，来则杀之。”高使人请子婴数辈，子婴不行，高果自往，曰：“宗庙重事，王柰何不行？”子婴遂刺杀高於斋宫，三族高家以徇咸陽。子婴为秦王四十六日，楚将沛公破秦军入武关，遂至霸上，使人约降子婴。子婴即系颈以组，白马素车，奉天子玺符，降轵道旁。沛公遂入咸陽，封宫室府库，还军霸上。居月馀，诸侯兵至，项籍为从长，杀子婴及秦诸公子宗族。遂屠咸陽，烧其宫室，虏其子女，收其珍宝货财，诸侯共分之。灭秦之後，各分其地为三，名曰雍王、塞王、翟王，号曰三秦。项羽为西楚霸王，主命分天下王诸侯，秦竟灭矣。後五年，天下定於汉。

太史公曰：秦之先伯翳，尝有勋於唐虞之际，受土赐姓。及殷夏之间微散。至周之衰，秦兴，邑于西垂。自缪公以来，稍蚕食诸侯，竟成始皇。始皇自以为功过五帝，地广三王，而羞与之侔。善哉乎贾生推言之也！曰：

秦并兼诸侯山东三十馀郡，缮津关，据险塞，修甲兵而守之。然陈涉以戍卒散乱之众数百，奋臂大呼，不用弓戟之兵，鉏櫌白梃，望屋而食，横行天下。秦人阻险不守，关梁不阖，长戟不刺，彊弩不射。楚师深入，战於鸿门，曾无籓篱之艰。於是山东大扰，诸侯并起，豪俊相立。秦使章邯将而东征，章邯因以三军之众要市於外，以谋其上。群臣之不信，可见於此矣。子婴立，遂不寤。藉使子婴有庸主之材，仅得中佐，山东虽乱，秦之地可全而有，宗庙之祀未当绝也。

秦地被山带河以为固，四塞之国也。自缪公以来，至於秦王，二十馀君，常为诸侯雄。岂世世贤哉？其势居然也。且天下尝同心并力而攻秦矣。当此之世，贤智并列，良将行其师，贤相通其谋，然困於阻险而不能进，秦乃延入战而为之开关，百万之徒逃北而遂坏。岂勇力智慧不足哉？形不利，势不便也。秦小邑并大城，守险塞而军，高垒毋战，闭关据?厄，荷戟而守之。诸侯起於匹夫，以利合，非有素王之行也。其交未亲，其下未附，名为亡秦，其实利之也。彼见秦阻之难犯也，必退师。安土息民，以待其敝，收弱扶罢，以令大国之君，不患不得意於海内。贵为天子，富有天下，而身为禽者，其救败非也。

秦王足己不问，遂过而不变。二世受之，因而不改，暴虐以重祸。子婴孤立无亲，危弱无辅。三主惑而终身不悟，亡，不亦宜乎？当此时也，世非无深虑知化之士也，然所以不敢尽忠拂过者，秦俗多忌讳之禁，忠言未卒於口而身为戮没矣。故使天下之士，倾耳而听，重足而立，拑口而不言。是以三主失道，忠臣不敢谏，智士不敢谋，天下已乱，奸不上闻，岂不哀哉！先王知雍蔽之伤国也，故置公卿大夫士，以饰法设刑，而天下治。其彊也，禁暴诛乱而天下服。其弱也，五伯征而诸侯从。其削也，内守外附而社稷存。故秦之盛也，繁法严刑而天下振；及其衰也，百姓怨望而海内畔矣。故周五序得其道，而千馀岁不绝。秦本末并失，故不长久。由此观之，安危之统相去远矣。野谚曰“前事之不忘，後事之师也”。是以君子为国，观之上古，验之当世，参以人事，察盛衰之理，审权势之宜，去就有序，变化有时，故旷日长久而社稷安矣。

秦孝公据殽函之固，拥雍州之地，君臣固守而窥周室，有席卷天下，包举宇内，囊括四海之意，并吞八荒之心。当是时，商君佐之，内立法度，务耕织，修守战之备，外连衡而斗诸侯，於是秦人拱手而取西河之外。

孝公既没，惠王、武王蒙故业，因遗册，南兼汉中，西举巴、蜀，东割膏腴之地，收要害之郡。诸侯恐惧，会盟而谋弱秦，不爱珍器重宝肥美之地，以致天下之士，合从缔交，相与为一。当是时，齐有孟尝，赵有平原，楚有春申，魏有信陵。此四君者，皆明知而忠信，宽厚而爱人，尊贤重士，约从离衡，并韩、魏、燕、楚、齐、赵、宋、卫、中山之众。於是六国之士有宁越、徐尚、苏秦、杜赫之属为之谋，齐明、周最、陈轸、昭滑、楼缓、翟景、苏厉、乐毅之徒通其意，吴起、孙膑、带佗、兒良、王廖、田忌、廉颇、赵奢之朋制其兵。常以十倍之地，百万之众，叩关而攻秦。秦人开关延敌，九国之师逡巡遁逃而不敢进。秦无亡矢遗镞之费，而天下诸侯已困矣。於是从散约解，争割地而奉秦。秦有馀力而制其敝，追亡逐北，伏尸百万，流血漂卤。因利乘便，宰割天下，分裂河山，彊国请服，弱国入朝。延及孝文王、庄襄王，享国日浅，国家无事。

及至秦王，续六世之馀烈，振长策而御宇内，吞二周而亡诸侯，履至尊而制六合，执棰拊以鞭笞天下，威振四海。南取百越之地，以为桂林、象郡，百越之君俯首系颈，委命下吏。乃使蒙恬北筑长城而守籓篱，卻匈奴七百馀里，胡人不敢南下而牧马，士不敢弯弓而报怨。於是废先王之道，焚百家之言，以愚黔首。堕名城，杀豪俊，收天下之兵聚之咸陽，销锋铸鐻，以为金人十二，以弱黔首之民。然後斩华为城，因河为津，据亿丈之城，临不测之谿以为固。良将劲弩守要害之处，信臣精卒陈利兵而谁何，天下以定。秦王之心，自以为关中之固，金城千里，子孙帝王万世之业也。

秦王既没，馀威振於殊俗。陈涉，甕牖绳枢之子，甿隶之人，而迁徙之徒，才能不及中人，非有仲尼、墨翟之贤，陶硃、猗顿之富，蹑足行伍之间，而倔起什伯之中，率罢散之卒，将数百之众，而转攻秦。斩木为兵，揭竿为旗，天下云集响应，赢粮而景从，山东豪俊遂并起而亡秦族矣。

且夫天下非小弱也，雍州之地，殽函之固自若也。陈涉之位，非尊於齐、楚、燕、赵、韩、魏、宋、卫、中山之君；鉏櫌棘矜，非錟於句戟长铩也；適戍之众，非抗於九国之师；深谋远虑，行军用兵之道，非及乡时之士也。然而成败异变，功业相反也。试使山东之国与陈涉度长絜大，比权量力，则不可同年而语矣。然秦以区区之地，千乘之权，招八州而朝同列，百有馀年矣。然后以六合为家，殽函为宫，一夫作难而七庙堕，身死人手，为天下笑者，何也？仁义不施而攻守之势异也。

秦并海内，兼诸侯，南面称帝，以养四海，天下之士斐然乡风，若是者何也？曰：近古之无王者久矣。周室卑微，五霸既殁，令不行於天下，是以诸侯力政，彊侵弱，众暴寡，兵革不休，士民罢敝。今秦南面而王天下，是上有天子也。既元元之民冀得安其性命，莫不虚心而仰上，当此之时，守威定功，安危之本在於此矣。

秦王怀贪鄙之心，行自奋之智，不信功臣，不亲士民，废王道，立私权，禁文书而酷刑法，先诈力而後仁义，以暴虐为天下始。夫并兼者高诈力，安定者贵顺权，此言取与守不同术也。秦离战国而王天下，其道不易，其政不改，是其所以取之守之者异也。孤独而有之，故其亡可立而待。借使秦王计上世之事，并殷周之迹，以制御其政，後虽有婬骄之主而未有倾危之患也。故三王之建天下，名号显美，功业长久。

今秦二世立，天下莫不引领而观其政。夫寒者利裋褐而饥者甘糟?，天下之嗷嗷，新主之资也。此言劳民之易为仁也。乡使二世有庸主之行，而任忠贤，臣主一心而忧海内之患，缟素而正先帝之过，裂地分民以封功臣之後，建国立君以礼天下，虚囹圉而免刑戮，除去收帑汙秽之罪，使各反其乡里，发仓廪，散财币，以振孤独穷困之士，轻赋少事，以佐百姓之急，约法省刑以持其後，使天下之人皆得自新，更节修行，各慎其身，塞万民之望，而以威德与天下，天下集矣。即四海之内，皆讙然各自安乐其处，唯恐有变，虽有狡猾之民，无离上之心，则不轨之臣无以饰其智，而暴乱之奸止矣。二世不行此术，而重之以无道，坏宗庙与民，更始作阿房宫，繁刑严诛，吏治刻深，赏罚不当，赋敛无度，天下多事，吏弗能纪，百姓困穷而主弗收恤。然後奸伪并起，而上下相遁，蒙罪者众，刑戮相望於道，而天下苦之。自君卿以下至于众庶，人怀自危之心，亲处穷苦之实，咸不安其位，故易动也。是以陈涉不用汤武之贤，不藉公侯之尊，奋臂於大泽而天下响应者，其民危也。故先王见始终之变，知存亡之机，是以牧民之道，务在安之而已。天下虽有逆行之臣，必无响应之助矣。故曰“安民可与行义，而危民易与为非”，此之谓也。贵为天子，富有天下，身不免於戮杀者，正倾非也。是二世之过也。

Tương công lập,2.Bắt đầu ở Tây Chỉ. Táng Tây Thùy. Sinh Văn công.

Văn công lập, ở cung Tây Thùy. Năm mươi năm mất, táng Tây Thùy. Sinh Tĩnh công.

Tĩnh công chưa lập đã chết. Sinh Hiến công.

Hiến công lập, lập 12 năm ở tây Tân Ấp. Chết, táng Nha. Sinh Võ công, Đức công, Xuất tử.

Xuất tử lập sáu năm,ở Tây Lăng. Thứ trưởng Phất Kỵ, Uy Luy, Tham Phụ,ám sát Xuất tử, táng Nha. Võ công lập.

Võ công lập hai mươi năm. Ở cung Bình Dương Phong. Táng đông nam Tuyên Dương. Ba Thứ trưởng chịu tội. Đức công lập.

Đức công lập hai năm. Ở cung Ung Đại Trịnh. Sinh tuyên công, Thành công, Mâu công. Táng Dương. Sơ phục, dĩ ngự cổ.

Tuyên công lập 12 năm. Ở cung Dương. Táng Dương. Sơ chí nhuận nguyệt.

Thành công lập bốn năm,ở cung Ung Chi. Táng Dương. Tề phạt Sơn Nhung, Cô Trúc.

Mâu công lập ba mươi chín năm. Thiên tử trí bá. Táng Ung. Mâu công học Trứ nhân. Sinh khang công.

康公享国十二年。居雍高寝。葬竘社。生共公。

共公享国五年，居雍高寝。葬康公南。生桓公。

桓公享国二十七年。居雍太寝。葬义里丘北。生景公。

景公享国四十年。居雍高寝，葬丘里南。生毕公。

毕公享国三十六年。葬车里北。生夷公。

夷公不享国。死，葬左宫。生惠公。

惠公享国十年。葬车里。生悼公。

悼公享国十五年。葬僖公西。城雍。生剌龚公。

剌龚公享国三十四年。葬入里。生躁公、怀公。其十年，彗星见。

躁公享国十四年。居受寝。葬悼公南。其元年，彗星见。

怀公从晋来。享国四年。葬栎圉氏。生灵公。诸臣围怀公，怀公自杀。

肃灵公，昭子子也。居泾陽。享国十年。葬悼公西。生简公。

简公从晋来。享国十五年。葬僖公西。生惠公。其七年。百姓初带剑。

惠公享国十三年。葬陵圉。生出公。

出公享国二年。出公自杀，葬雍。

献公享国二十三年。葬嚣圉。生孝公。

孝公享国二十四年。葬弟圉。生惠文王。其十三年，始都咸陽。

惠文王享国二十七年。葬公陵。生悼武王。

悼武王享国四年，葬永陵。

昭襄王享国五十六年。葬茝陽。生孝文王。

孝文王享国一年。葬寿陵。生庄襄王。

庄襄王享国三年。葬茝陽。生始皇帝。吕不韦相。

献公立七年，初行为市。十年，为户籍相伍。

孝公立十六年。时桃李冬华。

惠文王生十九年而立。立二年，初行钱。有新生婴兒曰“秦且王”。

悼武王生十九年而立。立三年，渭水赤三日。

昭襄王生十九年而立。立四年，初为田开阡陌。

孝文王生五十三年而立。

庄襄王生三十二年而立。立二年，取太原地。庄襄王元年，大赦，脩先王功臣，施德厚骨肉，布惠於民。东周与诸侯谋秦，秦使相国不韦诛之，尽入其国。秦不绝其祀，以陽人地赐周君，奉其祭祀。

始皇享国三十七年。葬郦邑。生二世皇帝。始皇生十三年而立。

二世皇帝享国三年。葬宜春。赵高为丞相安武侯。二世生十二年而立。

右秦襄公至二世，六百一十岁。

孝明皇帝十七年十月十五日乙丑，曰：

周历已移，仁不代母。秦直其位，吕政残虐。然以诸侯十三，并兼天下，极情纵欲，养育宗亲。三十七年，兵无所不加，制作政令，施於後王。盖得圣人之威，河神授图，据狼、狐，蹈参、伐，佐政驱除，距之称始皇。

Thủy hoàng đã mất, Hồ Hợi cực ngu,núi Lệ chưa xong, lại làm A Phòng, để thực hiện kế của tiên vương. Nói rằng

-Phàm người may mắn có Thiên hạ,muốn gì làm đấy ,đám đại thần muốn bỏ đi việc của tiên đế

Tru Tư, Khứ Tật, trọng dụng Triệu Cao. Đau tim thật đó! Đầu người suy nghĩ của cầm thú. Chẳng dâm uy chẳng phạt ác, tội chẳng nặng chẳng mất nước,không thể giữ ngôi, tàn ngược lại càng tăng thêm, tuy ở nước giàu có dồi dào, lại không thể tồn tại.

Tử Anh vừa tự,đội mũ ngọc quan, dắt ngự ấn, xe màu vàng, lĩnh trăm quan,bái bảy miếu. Trẻ con thừa nghiệp lớn, khó tránh hoang mang lo lắng,không thể làm chủ,chẳng thể lo lắng xa xôi, phụ tử trù tính,tru giệt thần,làm quân thảo tặc. Cao chết rồi, vua mới không hỏi han công lao, không mời ăn mời rượu, binh Sở đã phá Quan Trung,người thật đã đi trước, nên đành phải dùng ngọc ấn,trao cho người vốn xưng đế. Trịnh bá cờ mao loan đao,sai Sở vương lui lại. Hoàng Hà vỡ không thể bịt, giỏ cá rách không thể phục. Giả Nghị, Tư Mã Thiên nói:

-Giả sử Anh có tài của bậc làm chủ, bên cạnh có người trung phò tá, Sơn Đông tuy loạn,đất Tần vẫn còn cơ hội, tông miếu vẫn chưa tuyệt.

Tần đã suy, thiên hạ bị phân cách, dù là có tài như Chu Đán, cũng không thể trổ tài, mà trách Anh mới lên có vài ngày, hiểu lầm đấy! Tục truyền Tần Thủy hoàng gieo tội ác, Hồ Hợi làm cho tăng thêm, thì còn có lý. Lại trách trẻ con, nói đất Tần có thể toàn, đây gọi là kẻ không hiểu thời thế đổi thay. Kỷ Quý bỏ Hy, "Xuân thu" không ghi danh. Ta xem "Tần kỷ", đến khi Tử Anh dùng xe phanh thây Triệu Cao, chưa từng cảm thấy quyết đoán, tiếc cho chí. Cái nghĩa chết sống của Anh đã được chuẩn bị xong.

(8) 2 từ Kỷ Quý: Kỷ, tên nước thời xưa. Kỷ Quý:Em trai nhỏ của vua nước Kỷ.

Lược phần cuối