Sử ký Bản kỷ 4

Chu Hậu Tắc, tên Khí. Mẹ là con gái Hữu Thai thị,tên Khương Nguyên. Khương Nguyên là nguyên phi(1) Đế Cốc. Khương Nguyên vào rừng thấy vết chân người khổng lồ bèn dẫm vào rồi mang thai. Đến khi sinh, cho là không may, bỏ đứa trẻ ra ngõ hẹp, trâu ngựa đi qua đều tránh không dẫm vào đứa trẻ; mang bỏ vào rừng, nhưng đúng lúc rừng lại đông người,lại dời đi; bỏ vào lạch, được loài chim lấy cánh ủ choi. Khương Nguyên cho là thần, mang con về nuôi.Vì ban đầu muốn bỏ,lấy tên làm Khí.

(1) Nguyên phi:Vợ chính

Khí lúc trẻ,đã có chí của người lớn.Lúc chơi đùa, thích trồng cây vừng, các loại đậu và đay.Khi lớn lên, thích việc canh nông, xem xét các chất đất, tìm ngũ cốc thích hợp với từng loại đất, mọi người học theo. Đế Nghiêu nghe nói, cử Khí làm Nông sư, thiên hạ được lợi, có công. Đế Thuấn nói:

-Khí, lê dân bắt đầu đói, ngươi gieo hạt ngũ cốc.

Phong Khí ở Thai, hiệu Hậu Tắc, họ khác Cơ thị. Hậu Tắc nổi lên, ở thời Đào Đường, Ngu, Hạ, đều có tiếng đức.Hậu Tắc mất,con Bất Truật lập. Bất Truật mạt niên, Hạ Hậu thị suy bại,không chăm nông nghiệp,Bất Truật mất quan lang bạc đến Nhung Địch. Bất Truật tốt, con Cúc lập. Cúc tốt, con Công Lưu lập. Công Lưu ở Nhung Địch, lại tu dưỡng nghiệp Hậu Tắc,canh tác vụ mùa, khảo sát đất đai, từ Tất Thủy, Tự Thủy qua Vị Thủy,chặt cây tự dùng,thu phí đi lại, người ở nhà có của để, dân sống tốt hơn. Bách tính nhớ ơn, đều dời sống đến đây.Đặt nền móng cho sự hưng thịnh của nhà Chu,nên có bài thơ bài nhạc. Công Lưu tốt, con Khánh Tiết lập, đổi tên nước Bân.

Khánh Tiết tốt, con Hoàng Phó lập. Hoàng Phó tốt, con Soa Phất lập. Soa Phất tốt,con Hủy Du lập. Hủy Du tốt, con Công Phi lập. Công Phi tốt,con Cao Ngữ lập. Cao Ngữ tốt, con Á Ngữ lập. Á Ngữ tốt,con Công Thúc Tổ Loại lập. Công Thúc Tổ Loại tốt, con Cổ Công Đản Phụ lập. Cổ Công Đản Phụ kế tục việc Hậu Tắc,mở mang nghiệp, tích đức hành nghĩa, được dân ủng hộ. Nhung, Địch và Đổng Dục tới đánh,yêu sách của cải, đáp ứng đưa cho.Lại tới công,muốn lấy đất và dân. Dân đều giận muốn chiến. Cổ Công nói:

-Dân ủng hộ quân,để khiến dân có lợi. Nay Nhung Địch vây chiến, lấy đất ta dân ta. Dân theo ta, theo họ,khác nhau chỗ nào? Dân muốn ta nghênh chiến,hi sinh quân và cha con của họ, ta không nhẫn tâm.

Đưa bộ hạ rời Bân,qua Tất Thủy, Tự Thủy, đến núi Lương, định cư núi Kỳ.Người Bân người lớn năm tay trẻ nhỏ,đều đến dưới núi Kỳ theo Cổ Công. Các nước khác thấy Cổ Công nhân hậu,phần lớn đến quy hàng. Cổ Công bãi bỏ tục cũ, xây dựng nhà cửa, thành quách.Đặt lại quan chức. Dân đều làm thơ, soạn nhạc ca ngợi công đức của ông.

Cổ Công có con trưởng Thái Bá, thứ Ngu Trọng. Thái Khương sinh con út là Quý Lịch,lấy Thái Nhậm,đều là người hiền, sinh Xương,có điềm tốt. Cổ Công nói:

-Tộc ta muốn hưng,đều phải ở Xương sao?

Hai con trưởng Thái Bá, Ngu Trọng biết Cổ Công muốn lập Quý Lịch để truyền Xương,hai người bèn bỏ trốn tới Kinh Nam để nhường ngôi cho Quý Lịch

Cổ Công tốt, Quý Lịch lập, tức Công Quý. Công Quý học di sản Cổ Công, nỗ lực thi hành nghĩa, chư hầu quy thuận.

Công Quý tốt, con Xương lập, tức Tây bá. Tây bá tức Văn vương, tuân di nghiệp Hậu Tắc, Công Lưu; theo cách Cổ Công, Công Quý;nhân nghĩa,kính già yêu trẻ. Lấy lễ đối hiền giả, không ngừng đãi sĩ,kẻ sĩ dĩ đều quy phục. Bá Di, Thúc Tề ở Cô Trúc, biết Tây bá kính trọng người già, đều đến quy. Đám Thái Điên, Hoành Yêu, Tán Nghi Sinh, Dục Tử, Tân Giáp Đại Phu đều đến quy thuận.

Sùng Hầu Hổ nói xấu Tây bá cho Ân Trụ:

-Tây bá tích lũy đức hạnh, chư hầu đều theo, sẽ gây bất lợi cho Đại vương.

Đế Trụ giam Tây bá ở ngục Dữu Lý. Đám Hoành Yêu lo lắng. Mới cầu mỹ nữ Hữu Sân thị, vật lạ và ngựa tốt, nhờ thần Ân là Phí Trọng hiến cho Trụ. Trụ mừng mà nói:

-Những vật này để thả Tây bá, hơi nhiều đó!

Mới xá Tây bá, tứ cho cung tên búa rừu, sai Tây bá chinh phạt.Nói:

-Kẻ nói xấu Tây bá là Sùng Hầu Hổ.

Tây bá mới hiến Lạc Tây, xin Trụ bỏ hình phạt Bào cách. Trụ hứa.Tây bá ngầm hành thiện, Chư hầu xin giải quyết tranh chấp.Người Ngu, Nhuế có việc không thể quyết, mới đến Chu. Đến biên giới, đều theo tục nhường lớn. Người Ngu,Nhuế chưa gặp Tây bá,đều xấu hổ,nói nhau rằng:

-Chúng ta tranh,người Chu sỉ nhục, chưa gặp Tây bá,đã nghe đầy sỉ nhục.

Lúc về,đều nhường nhau. Chư hầu nghe nói rằng

-Tây bá nên thụ mệnh làm quân chủ.

Năm sau, phạt Khuyển Nhung. Năm sau, phạt Mật Tu.Năm sau,đánh bại. Tổ Y nhà Ân nghe sợ, cáo Đế Trụ. Trụ rằng:

-Ta không phải theo mệnh trời sao? Hắn có thể làm gì!

Năm sau, phạt Vu. Năm sau, phạt Sùng Hầu Hổ. Xây dựng ấp Phong, từ núi Kỳ dời đô Phong. Năm sau, Tây bá băng,Thái tử Phát lập, tức Võ vương.Tây bá tại vị 50 năm. Lúc tù ở Dũ Lí, từng luận từ "Bát quái(2)" trong "Dịch(2)" thành "Lục thập tứ quái". Thi nhân khen Tây bá, nên xưng năm thụ mệnh xưng vương lúc xét kiện Ngu Nhuế. Mười năm sau băng, thụy Văn vương. Đổi chế độ luật pháp, định lịch. Truy tôn Cổ Công làm Thái vương,Công Quý là vương Quý:Tục truy vương thụy từ Thái vương bắt đầu.

(2)Bát quái là 8 quẻ được sử dụng trong vũ trụ học Đạo giáo như là đại diện cho các yếu tố cơ bản của vũ trụ, được xem như là một chuỗi tám khái niệm có liên quan với nhau. Bát quái có liên quan đến triết học thái cực và ngũ hành và cả ba đều của Kinh Dịch.

Tây bá tức vị năm mươi năm. Khi bì tù Dũ Lí, cải Bát quái trong Dịch làm Lục thập tứ quái. Thi nhân theo Tây bá,lấy năm xưng vương làm năm xử vụ Ngu Nhuế. Mười năm sau băng, thụy Văn vương. Cải cách luật pháp, cải lịch. Truy tôn Cổ công Thái vương, Công Quý vi Vương quý: Thêm vương thụy từ Thái vương hưng.

Võ vương tức vị, Thái công Vọng làm thầy, Chu công Đán phò tá, Triệu công, Tất công trợ giúp vương,kế thừa nghiệp của Văn vương.

Năm thứ chín, Võ vương tế cáo xong. Đến đông duyệt binh, tới Minh Tân.Làm Văn vương bài vị,làm xe,để ở Trung quân. Võ vương tự xưng Thái tử Phát, nói theo lệnh Văn vương mà chinh phạt,không dám tự ý làm trái. Bén cáo Tư mã, Tư đồ, Tư không, cầm tiết(3):

-Các vị đều phải cung kính, thành thật! Ta vốn vô tri, dĩ tiên tổ hữu đức thần, tiểu tử thụ tiên công, tất lập thưởng phạt, dĩ định kỳ công.

Bèn phát binh. Sư thượng phụ hiệu rằng:

-Tập hợp binh lực, chuẩn bị thuyền lương,kẻ đến sau trảm.

(3)Tiết(节),cũng gọi Phù tiết(符节), triều đình cổ đại dùng làm chứng cớ, ở đây mượn chỉ vương mệnh.

Võ vương qua sông,đến trung lưu, cá trắng nhảy vào thuyền vương, Võ vương bắt lấy mà tế trời. Khi qua, có đám lửa từ trời rơi xuống, đến phòng của vương,chuyển động không ngừng,biến thành con quạ đỏ. Thời, Chư hầu không hẹn mà vào Minh tân có tám trăm. Chư hầu đều nói:

-Trụ có thể phạt rồi.

Võ vương nói:

-Ông không biết thiên mệnh, chưa được.

Mới đưa binh về.Qua hai năm, nghe Trụ càng thêm hôn loạn bạo ngược,giết Vương tử Tỉ Can,cầm tù Ki tử. Thái sư Tỳ,Thiếu sư Cường ôm nhạc khí đến Chu. Do vậy Võ vương cáo chư hầu:

-Ân có trọng tội, không thể không phạt.

Tuân theo văn vương,dẫn theo 300 cỗ xe nhung,300 dũng sĩ, 45000 giáp sĩ, về đông phạt Trụ. Mậu ngọ tháng mười hai năm mười một, binh đến Minh tân, Chư hầu hàm hội,nói: “Tư tư vô đãi! (4)” Võ vương làm "Thái thệ", cáo cho chúng thứ:

-Nay Ân vương Trụ nghe lời đàn bà, đến nỗi tự rời ý trời, hủy hoại tam chính,rời xa đồng tộc, cắt đứt nhạc khí tiên tổ ông ta,định ra âm thanh dâm dãng nhũng loạn âm thanh chính đáng, để làm vui đàn bà.Nên trời phái ta thay trời đến phạt. Cần nỗ lực,không thể có lần hai,lần ba!

(4):Ý nói cần nỗ lực,không được lười biếng.

Sáng sớm ngày giáp tý tháng hai, Võ vương đến đất hoang ngoài thành Mục Dã của nhà Thương,làm lễ thề. Võ vương tả trượng hoàng việt, hữu bỉnh bạch mao, dĩ huy. Viết: “Viễn hĩ tây thổ chi nhân!” Võ vương viết:

-Ta! Ngã hữu quốc trủng quân, tư đồ, tư mã, tư không, á lữ, sư thị, thiên phu trường, bách phu trường, cập dung, thục, khương, mâu, vi, lư, bành, bộc nhân, xưng nhĩ qua, bỉ nhĩ càn, lập nhĩ mâu, dư kỳ thệ.- Vương viết-Cổ nhân hữu ngôn "tẫn kê vô thần. Tẫn kê chi thần, duy gia chi tác". Kim ân vương trụ duy phụ nhân ngôn thị dụng, tự khí kỳ tiên tổ tứ tự bất đáp, hôn khí kỳ gia quốc, di kỳ vương phụ mẫu đệ bất dụng, nãi duy tứ phương chi đa tội bô đào thị sùng thị trường, thị tín thị sử, tỉ bạo ngược vu bách tính, dĩ gian quỹ vu thương quốc. Kim dư phát duy cộng hành thiên chi phạt. Kim nhật chi sự, bất quá lục bộ thất bộ, nãi chỉ tề yên, phu tử miễn tai! Bất quá vu tứ phạt ngũ phạt lục phạt thất phạt, nãi chỉ tề yên, miễn tai phu tử! Thượng hoàn hoàn, như hổ như bi, như sài như ly, vu thương giao, bất ngự khắc hợp, dĩ dịch tây thổ, miễn tai phu tử! Nhĩ sở bất miễn, kỳ vu nhĩ thân hữu lục.

Thệ dĩ, chư hầu binh hội giả xa tứ thiên thừa, trần sư mục dã.

二月甲子昧爽，武王朝至于商郊牧野，乃誓。武王左杖黄钺，右秉白旄，以麾。曰：“远矣西土之人！”武王曰：“嗟！我有国冢君，司徒、司马、司空，亚旅、师氏，千夫长、百夫长，及庸、蜀、羌、髳、微、纑、彭、濮人，称尔戈，比尔干，立尔矛，予其誓。”王曰：“古人有言『牝鸡无晨。牝鸡之晨，惟家之索』。今殷王纣维妇人言是用，自弃其先祖肆祀不答，昬弃其家国，遗其王父母弟不用，乃维四方之多罪逋逃是崇是长，是信是使，俾暴虐于百姓，以奸轨于商国。今予发维共行天之罚。今日之事，不过六步七步，乃止齐焉，夫子勉哉！不过於四伐五伐六伐七伐，乃止齐焉，勉哉夫子！尚桓桓，如虎如罴，如豺如离，于商郊，不御克饹，以役西土，勉哉夫子！尔所不勉，其于尔身有戮。”誓已，诸侯兵会者车四千乘，陈师牧野。

帝纣闻武王来，亦发兵七十万人距武王。武王使师尚父与百夫致师，以大卒驰帝纣师。纣师虽众，皆无战之心，心欲武王亟入。纣师皆倒兵以战，以开武王。武王驰之，纣兵皆崩畔纣。纣走，反入登于鹿台之上，蒙衣其殊玉，自燔于火而死。武王持大白旗以麾诸侯，诸侯毕拜武王，武王乃揖诸侯，诸侯毕从。武王至商国，商国百姓咸待於郊。於是武王使群臣告语商百姓曰：“上天降休！”商人皆再拜稽首，武王亦答拜。遂入，至纣死所。武王自射之，三发而后下车，以轻剑击之，以黄钺斩纣头，县大白之旗。已而至纣之嬖妾二女，二女皆经自杀。武王又射三发，击以剑，斩以玄钺，县其头小白之旗。武王已乃出复军。

其明日，除道，脩社及商纣宫。及期，百夫荷罕旗以先驱。武王弟叔振铎奉陈常车，周公旦把大钺，毕公把小钺，以夹武王。散宜生、太颠、闳夭皆执剑以卫武王。既入，立于社南大卒之左，右毕从。毛叔郑奉明水，卫康叔封布兹，召公奭赞采，师尚父牵牲。尹佚筴祝曰：“殷之末孙季纣，殄废先王明德，侮蔑神祇不祀，昏暴商邑百姓，其章显闻于天皇上帝。”於是武王再拜稽首，曰：“膺更大命，革殷，受天明命。”武王又再拜稽首，乃出。

封商纣子禄父殷之馀民。武王为殷初定未集，乃使其弟管叔鲜、蔡叔度相禄父治殷。已而命召公释箕子之囚。命毕公释百姓之囚，表商容之闾。命南宫括散鹿台之财，发钜桥之粟，以振贫弱萌隶。命南宫括、史佚展九鼎保玉。命闳夭封比干之墓。命宗祝享祠于军。乃罢兵西归。行狩，记政事，作武成。封诸侯，班赐宗彝，作分殷之器物。武王追思先圣王，乃襃封神农之後於焦，黄帝之後於祝，帝尧之後於蓟，帝舜之後於陈，大禹之後於杞。於是封功臣谋士，而师尚父为首封。封尚父於营丘，曰齐。封弟周公旦於曲阜，曰鲁。封召公奭於燕。封弟叔鲜於管，弟叔度於蔡。馀各以次受封。

武王徵九牧之君，登豳之阜，以望商邑。武王至于周，自夜不寐。周公旦即王所，曰：“曷为不寐？”王曰：“告女：维天不飨殷，自发未生於今六十年，麋鹿在牧，蜚鸿满野。天不享殷，乃今有成。维天建殷，其登名民三百六十夫，不显亦不宾灭，以至今。我未定天保，何暇寐！”王曰：“定天保，依天室，悉求夫恶，贬从殷王受。日夜劳来定我西土，我维显服，及德方明。自洛汭延于伊汭，居易毋固，其有夏之居。我南望三涂，北望岳鄙，顾詹有河，粤詹雒、伊，毋远天室。”营周居于雒邑而後去。纵马於华山之陽，放牛於桃林之虚；偃干戈，振兵释旅：示天下不复用也。

武王已克殷，後二年，问箕子殷所以亡。箕子不忍言殷恶，以存亡国宜告。武王亦丑，故问以天道。

武王病。天下未集，群公惧，穆卜，周公乃祓斋，自为质，欲代武王，武王有瘳。後而崩，太子诵代立，是为成王。

成王少，周初定天下，周公恐诸侯畔周，公乃摄行政当国。管叔、蔡叔群弟疑周公，与武庚作乱，畔周。周公奉成王命，伐诛武庚、管叔，放蔡叔。以微子开代殷後，国於宋。颇收殷馀民，以封武王少弟封为卫康叔。晋唐叔得嘉穀，献之成王，成王以归周公于兵所。周公受禾东土，鲁天子之命。初，管、蔡畔周，周公讨之，三年而毕定，故初作大诰，次作微子之命，次归禾，次嘉禾，次康诰、酒诰、梓材，其事在周公之篇。周公行政七年，成王长，周公反政成王，北面就群臣之位。

成王在丰，使召公复营洛邑，如武王之意。周公复卜申视，卒营筑，居九鼎焉。曰：“此天下之中，四方入贡道里均。”作召诰、洛诰。成王既迁殷遗民，周公以王命告，作多士、无佚。召公为保，周公为师，东伐淮夷，残奄，迁其君薄泵。成王自奄归，在宗周，作多方。既绌殷命，袭淮夷，归在丰，作周官。兴正礼乐，度制於是改，而民和睦，颂声兴。成王既伐东夷，息慎来贺，王赐荣伯作贿息慎之命。

成王将崩，惧太子钊之不任，乃命召公、毕公率诸侯以相太子而立之。成王既崩，二公率诸侯，以太子钊见於先王庙，申告以文王、武王之所以为王业之不易，务在节俭，毋多欲，以笃信临之，作顾命。太子钊遂立，是为康王。康王即位，遍告诸侯，宣告以文武之业以申之，作康诰。故成康之际，天下安宁，刑错四十馀年不用。康王命作策毕公分居里，成周郊，作毕命。

康王卒，子昭王瑕立。昭王之时，王道微缺。昭王南巡狩不返，卒於江上。其卒不赴告，讳之也。立昭王子满，是为穆王。穆王即位，春秋已五十矣。王道衰微，穆王闵文武之道缺，乃命伯■申诫太仆国之政，作■命。复宁。

穆王将征犬戎，祭公谋父谏曰：“不可。先王燿德不观兵。夫兵戢而时动，动则威，观则玩，玩则无震。是故周文公之颂曰：『载戢干戈，载櫜弓矢，我求懿德，肆于时夏，允王保之。』先王之於民也，茂正其德而厚其性，阜其财求而利其器用，明利害之乡，以文脩之，使之务利而辟害，怀德而畏威，故能保世以滋大。昔我先王世后稷以服事虞、夏。及夏之衰也，弃稷不务，我先王不窋用失其官，而自窜於戎狄之间。不敢怠业，时序其德，遵脩其绪，脩其训典，朝夕恪勤，守以敦笃，奉以忠信。奕世载德，不忝前人。至于文王、武王，昭前之光明而加之以慈和，事神保民，无不欣喜。商王帝辛大恶于民，庶民不忍，?载武王，以致戎于商牧。是故先王非务武也，劝恤民隐而除其害也。夫先王之制，邦内甸服，邦外侯服，侯卫宾服，夷蛮要服，戎翟荒服。甸服者祭，侯服者祀，宾服者享，要服者贡，荒服者王。日祭，月祀，时享，岁贡，终王。先王之顺祀也，有不祭则脩意，有不祀则脩言，有不享则脩文，有不贡则脩名，有不王则脩德，序成而有不至则脩刑。於是有刑不祭，伐不祀，征不享，让不贡，告不王。於是有刑罚之辟，有攻伐之兵，有征讨之备，有威让之命，有文告之辞。布令陈辞而有不至，则增脩於德，无勤民於远。是以近无不听，远无不服。今自大毕、伯士之终也，犬戎氏以其职来王，天子曰『予必以不享征之，且观之兵』，无乃废先王之训，而王几顿乎？吾闻犬戎树敦，率旧德而守终纯固，其有以御我矣。”王遂征之，得四白狼四白鹿以归。自是荒服者不至。

诸侯有不睦者，甫侯言於王，作脩刑辟。王曰：“吁，来！有国有土，告汝祥刑。在今尔安百姓，何择非其人，何敬非其刑，何居非其宜与？两造具备，师听五辞。五辞简信，正於五刑。五刑不简，正於五罚。五罚不服，正於五过。五过之疵，官狱内狱，阅实其罪，惟钧其过。五刑之疑有赦，五罚之疑有赦，其审克之。简信有众，惟讯有稽。无简不疑，共严天威。黥辟疑赦，其罚百率，阅实其罪。劓辟疑赦，其罚倍洒，阅实其罪。膑辟疑赦，其罚倍差，阅实其罪。宫辟疑赦，其罚五百率，阅实其罪。大辟疑赦，其罚千率，阅实其罪。墨罚之属千，劓罚之属千，膑罚之属五百，宫罚之属三百，大辟之罚其属二百：五刑之属三千。”命曰甫刑。

穆王立五十五年，崩，子共王繄扈立。共王游於泾上，密康公从，有三女饹之。其母曰：“必致之王。夫兽三为群，人三为众，女三为粲。王田不取群，公行不下众，王御不参一族。夫粲，美之物也。众以美物归女，而何德以堪之？王犹不堪，况尔之小丑乎！小丑备物，终必亡。”康公不献，一年，共王灭密。共王崩，子懿王畑立。懿王之时，王室遂衰，诗人作刺。

懿王崩，共王弟辟方立，是为孝王。孝王崩，诸侯复立懿王太子燮，是为夷王。

夷王崩，子厉王胡立。厉王即位三十年，好利，近荣夷公。大夫芮良夫谏厉王曰：“王室其将卑乎？夫荣公好专利而不知大难。夫利，百物之所生也，天地之所载也，而有专之，其害多矣。天地百物皆将取焉，何可专也？所怒甚多，不备大难。以是教王，王其能久乎？夫王人者，将导利而布之上下者也。使神人百物无不得极，犹日怵惕惧怨之来也。故颂曰『思文后稷，克配彼天，立我蒸民，莫匪尔极』。大雅曰『陈锡载周』。是不布利而惧难乎，故能载周以至于今。今王学专利，其可乎？匹夫专利，犹谓之盗，王而行之，其归鲜矣。荣公若用，周必败也。”厉王不听，卒以荣公为卿士，用事。

王行暴虐侈傲，国人谤王。召公谏曰：“民不堪命矣。”王怒，得卫巫，使监谤者，以告则杀之。其谤鲜矣，诸侯不朝。三十四年，王益严，国人莫敢言，道路以目。厉王喜，告召公曰：“吾能弭谤矣，乃不敢言。”召公曰：“是鄣之也。防民之口，甚於防水。水壅而溃，伤人必多，民亦如之。是故为水者决之使导，为民者宣之使言。故天子听政，使公卿至於列士献诗，瞽献曲，史献书，师箴，瞍赋，矇诵，百工谏，庶人传语，近臣尽辨，亲戚补察，瞽史教诲，耆艾脩之，而后王斟酌焉，是以事行而不悖。民之有口也，犹土之有山川也，财用於是乎出：犹其有原隰衍沃也，衣食於是乎生。口之宣言也，善败於是乎兴。行善而备败，所以产财用衣食者也。夫民虑之於心而宣之於口，成而行之。若壅其口，其与能几何？”王不听。於是国莫敢出言，三年，乃相与畔，袭厉王。厉王出奔於彘。

厉王太子静匿召公之家，国人闻之，乃围之。召公曰：“昔吾骤谏王，王不从，以及此难也。今杀王太子，王其以我为雠而懟怒乎？夫事君者，险而不雠懟，怨而不怒，况事王乎！”乃以其子代王太子，太子竟得脱。

召公、周公二相行政，号曰“共和”。共和十四年，厉王死于彘。太子静长於召公家，二相乃共立之为王，是为宣王。宣王即位，二相辅之，脩政，法文、武、成、康之遗风，诸侯复宗周。十二年，鲁武公来朝。

宣王不脩籍於千亩，虢文公谏曰不可，王弗听。三十九年，战于千亩，王师败绩于姜氏之戎。

宣王既亡南国之师，乃料民於太原。仲山甫谏曰：“民不可料也。”宣王不听，卒料民。

四十六年，宣王崩，子幽王宫湦立。幽王二年，西周三川皆震。伯陽甫曰：“周将亡矣。夫天地之气，不失其序；若过其序，民乱之也。陽伏而不能出，陰迫而不能蒸，於是有地震。今三川实震，是陽失其所而填陰也。陽失而在陰，原必塞；原塞，国必亡。夫水土演而民用也。土无所演，民乏财用，不亡何待！昔伊、洛竭而夏亡，河竭而商亡。今周德若二代之季矣，其川原又塞，塞必竭。夫国必依山川，山崩川竭，亡国之徵也。川竭必山崩。若国亡不过十年，数之纪也。天之所弃，不过其纪。”是岁也，三川竭，岐山崩。

三年，幽王嬖爱襃姒。襃姒生子伯服，幽王欲废太子。太子母申侯女，而为后。後幽王得襃姒，爱之，欲废申后，并去太子宜臼，以襃姒为后，以伯服为太子。周太史伯陽读史记曰：“周亡矣。”昔自夏后氏之衰也，有二神龙止於夏帝庭而言曰：“余，襃之二君。”夏帝卜杀之与去之与止之，莫吉。卜请其漦而藏之，乃吉。於是布币而策告之，龙亡而漦在，椟而去之。夏亡，传此器殷。殷亡，又传此器周。比三代，莫敢发之，至厉王之末，发而观之。漦流于庭，不可除。厉王使妇人裸而譟之。漦化为玄鼋，以入王後宫。後宫之童妾既龀而遭之，既笄而孕，无夫而生子，惧而弃之。宣王之时童女谣曰：“檿弧箕服，实亡周国。”於是宣王闻之，有夫妇卖是器者，宣王使执而戮之。逃於道，而见乡者後宫童妾所弃妖子出於路者，闻其夜啼，哀而收之，夫妇遂亡，饹於襃。襃人有罪，请入童妾所弃女子者於王以赎罪。弃女子出於襃，是为襃姒。当幽王三年，王之後宫见而爱之，生子伯服，竟废申后及太子，以襃姒为后，伯服为太子。太史伯陽曰：“祸成矣，无可奈何！”

襃姒不好笑，幽王欲其笑万方，故不笑。幽王为烽燧大鼓，有寇至则举烽火。诸侯悉至，至而无寇，襃姒乃大笑。幽王说之，为数举烽火。其後不信，诸侯益亦不至。

幽王以虢石父为卿，用事，国人皆怨。石父为人佞巧善谀好利，王用之。又废申后，去太子也。申侯怒，与缯、西夷犬戎攻幽王。幽王举烽火徵兵，兵莫至。遂杀幽王骊山下，虏襃姒，尽取周赂而去。於是诸侯乃即申侯而共立故幽王太子宜臼，是为平王，以奉周祀。

平王立，东迁于雒邑，辟戎寇。平王之时，周室衰微，诸侯彊并弱，齐、楚、秦、晋始大，政由方伯。

四十九年，鲁隐公即位。

五十一年，平王崩，太子洩父蚤死，立其子林，是为桓王。桓王，平王孙也。

桓王三年，郑庄公朝，桓王不礼。五年，郑怨，与鲁易许田。许田，天子之用事太山田也。八年，鲁杀隐公，立桓公。十三年，伐郑，郑射伤桓王，桓王去归。

二十三年，桓王崩，子庄王佗立。庄王四年，周公黑肩欲杀庄王而立王子克。辛伯告王，王杀周公。王子克饹燕。

十五年，庄王崩，子釐王胡齐立。釐王三年，齐桓公始霸。

五年，釐王崩，子惠王阆立。惠王二年。初，庄王嬖姬姚，生子穨，穨有宠。及惠王即位，夺其大臣园以为囿，故大夫边伯等五人作乱，谋召燕、卫师，伐惠王。惠王饹温，已居郑之栎。立釐王弟穨为王。乐及遍舞，郑、虢君怒。四年，郑与虢君伐杀王穨，复入惠王。惠王十年，赐齐桓公为伯。

二十五年，惠王崩，子襄王郑立。襄王母蚤死，後母曰惠后。惠后生叔带，有宠於惠王，襄王畏之。三年，叔带与戎、翟谋伐襄王，襄王欲诛叔带，叔带饹齐。齐桓公使管仲平戎于周，使隰朋平戎于晋。王以上卿礼管仲。管仲辞曰：“臣贱有司也，有天子之二守国、高在。若节春秋来承王命，何以礼焉。陪臣敢辞。”王曰：“舅氏，余嘉乃勋，毋逆朕命。”管仲卒受下卿之礼而还。九年，齐桓公卒。十二年，叔带复归于周。

十三年，郑伐滑，王使游孙、伯服请滑，郑人囚之。郑文公怨惠王之入不与厉公爵，又怨襄王之与卫滑，故囚伯服。王怒，将以翟伐郑。富辰谏曰：“凡我周之东徙，晋、郑焉依。子穨之乱，又郑之由定，今以小怨弃之！”王不听。十五年，王降翟师以伐郑。王德翟人，将以其女为后。富辰谏曰：“平、桓、庄、惠皆受郑劳，王弃亲亲翟，不可从。”王不听。十六年，王绌翟后，翟人来诛，杀谭伯。富辰曰：“吾数谏不从。如是不出，王以我为懟乎？”乃以其属死之。

初，惠后欲立王子带，故以党开翟人，翟人遂入周。襄王出饹郑，郑居王于氾。子带立为王，取襄王所绌翟后与居温。十七年，襄王告急于晋，晋文公纳王而诛叔带。襄王乃赐晋文公珪鬯弓矢，为伯，以河内地与晋。二十年，晋文公召襄王，襄王会之河陽、践土，诸侯毕朝，书讳曰“天王狩于河陽”。

二十四年，晋文公卒。

三十一年，秦穆公卒。

三十二年，襄王崩，子顷王壬臣立。顷王六年，崩，子匡王班立。匡王六年，崩，弟瑜立，是为定王。

定王元年，楚庄王伐陆浑之戎，次洛，使人问九鼎。王使王孙满应设以辞，楚兵乃去。十年，楚庄王围郑，郑伯降，已而复之。十六年，楚庄王卒。

二十一年，定王崩，子简王夷立。简王十三年，晋杀其君厉公，迎子周於周，立为悼公。

十四年，简王崩，子灵王泄心立。灵王二十四年，齐崔杼弑其君庄公。二十七年，灵王崩，子景王贵立。景王十八年，后太子圣而蚤卒。二十年，景王爱子朝，欲立之，会崩，子丐之党与争立，国人立长子猛为王，子朝攻杀猛。猛为悼王。晋人攻子朝而立丐，是为敬王。

敬王元年，晋人入敬王，子朝自立，敬王不得入，居泽。四年，晋率诸侯入敬王于周，子朝为臣，诸侯城周。十六年，子朝之徒复作乱，敬王饹于晋。十七年，晋定公遂入敬王于周。

三十九年，齐田常杀其君简公。

四十一年，楚灭陈。孔子卒。

四十二年，敬王崩，子元王仁立。元王八年，崩，子定王介立。

定王十六年，三晋灭智伯，分有其地。

二十八年，定王崩，长子去疾立，是为哀王。哀王立三月，弟叔袭杀哀王而自立，是为思王。思王立五月，少弟嵬攻杀思王而自立，是为考王。此三王皆定王之子。

考王十五年，崩，子威烈王午立。

考王封其弟于河南，是为桓公，以续周公之官职。桓公卒，子威公代立。威公卒，子惠公代立，乃封其少子於巩以奉王，号东周惠公。

威烈王二十三年，九鼎震。命韩、魏、赵为诸侯。

二十四年，崩，子安王骄立。是岁盗杀楚声王。

安王立二十六年，崩，子烈王喜立。烈王二年，周太史儋见秦献公曰：“始周与秦国合而别，别五百载复合，合十七岁而霸王者出焉。”

十年，烈王崩，弟扁立，是为显王。显王五年，贺秦献公，献公称伯。九年，致文武胙於秦孝公。二十五年，秦会诸侯於周。二十六年，周致伯於秦孝公。三十三年，贺秦惠王。三十五年，致文武胙於秦惠王。四十四年，秦惠王称王。其後诸侯皆为王。

四十八年，显王崩，子慎靓王定立。慎靓王立六年，崩，子赧王延立。王赧时东西周分治。王赧徙都西周。

西周武公之共太子死，有五庶子，毋適立。司马翦谓楚王曰：“不如以地资公子咎，为请太子。”左成曰：“不可。周不听，是公之知困而交疏於周也。不如请周君孰欲立，以微告翦，翦请令楚之以地。”果立公子咎为太子。

八年，秦攻宜陽，楚救之。而楚以周为秦故，将伐之。苏代为周说楚王曰：“何以周为秦之祸也？言周之为秦甚於楚者，欲令周入秦也，故谓『周秦』也。周知其不可解，必入於秦，此为秦取周之精者也。为王计者，周於秦因善之，不於秦亦言善之，以疏之於秦。周绝於秦，必入於郢矣。”

秦借道两周之间，将以伐韩，周恐借之畏於韩，不借畏於秦。史厌谓周君曰：“何不令人谓韩公叔曰『秦之敢绝周而伐韩者，信东周也。公何不与周地，发质使之楚』？秦必疑楚不信周，是韩不伐也。又谓秦曰『韩彊与周地，将以疑周於秦也，周不敢不受』。秦必无辞而令周不受，是受地於韩而听於秦。”

秦召西周君，西周君恶往，故令人谓韩王曰：“秦召西周君，将以使攻王之南陽也，王何不出兵於南陽？周君将以为辞於秦。周君不入秦，秦必不敢逾河而攻南陽矣。”

东周与西周战，韩救西周。或为东周说韩王曰：“西周故天子之国，多名器重宝。王案兵毋出，可以德东周，而西周之宝必可以尽矣。”

王赧谓成君。楚围雍氏，韩徵甲与粟於东周，东周君恐，召苏代而告之。代曰：“君何患於是。臣能使韩毋徵甲与粟於周，又能为君得高都。”周君曰：“子苟能，请以国听子。”代见韩相国曰：“楚围雍氏，期三月也，今五月不能拔，是楚病也。今相国乃徵甲与粟於周，是告楚病也。”韩相国曰：“善。使者已行矣。”五代曰：“何不与周高都？”韩相国大怒曰：“吾毋徵甲与粟於周亦已多矣，何故与周高都也？”代曰：“与周高都，是周折而入於韩也，秦闻之必大怒忿周，即不通周使，是以弊高都得完周也。曷为不与？”相国曰：“善。”果与周高都。

三十四年，苏厉谓周君曰：“秦破韩、魏，扑师武，北取赵蔺、离石者，皆白起也。是善用兵，又有天命。今又将兵出塞攻梁，梁破则周危矣。君何不令人说白起乎？曰『楚有养由基者，善射者也。去柳叶百步而射之，百发而百中之。左右观者数千人，皆曰善射。有一夫立其旁，曰“善，可教射矣”。养由基怒，释弓搤剑，曰“客安能教我射乎”？客曰“非吾能教子支左诎右也。夫去柳叶百步而射之，百发而百中之，不以善息，少焉气衰力倦，弓拨矢钩，一发不中者，百发尽息”。今破韩、魏，扑师武，北取赵蔺、离石者，公之功多矣。今又将兵出塞，过两周，倍韩，攻梁，一举不得，前功尽弃。公不如称病而无出』。”

四十二年，秦破华陽约。马犯谓周君曰：“请令梁城周。”乃谓梁王曰：“周王病若死，则犯必死矣。犯请以九鼎自入於王，王受九鼎而图犯。”梁王曰：“善。”遂与之卒，言戍周。因谓秦王曰：“梁非戍周也，将伐周也。王试出兵境以观之。”秦果出兵。又谓梁王曰：“周王病甚矣，犯请後可而复之。今王使卒之周，诸侯皆生心，後举事且不信。不若令卒为周城，以匿事端。”梁王曰：“善。”遂使城周。

四十五年，周君之秦客谓周曰：“公不若誉秦王之孝，因以应为太后养地，秦王必喜，是公有秦交。交善，周君必以为公功。交恶，劝周君入秦者必有罪矣。”秦攻周，而周勣谓秦王曰：“为王计者不攻周。攻周，实不足以利，声畏天下。天下以声畏秦，必东合於齐。兵弊於周。合天下於齐，则秦不王矣。天下欲弊秦，劝王攻周。秦与天下弊，则令不行矣。”

五十八年，三晋距秦。周令其相国之秦，以秦之轻也，还其行。客谓相国曰：“秦之轻重未可知也。秦欲知三国之情。公不如急见秦王曰『请为王听东方之变』，秦王必重公。重公，是秦重周，周以取秦也；齐重，则固有周聚以收齐：是周常不失重国之交也。”秦信周，发兵攻三晋。

五十九年，秦取韩陽城负黍，西周恐，倍秦，与诸侯约从，将天下锐师出伊阙攻秦，令秦无得通陽城。秦昭王怒，使将军摎攻西周。西周君饹秦，顿首受罪，尽献其邑三十六，口三万。秦受其献，归其君於周。

周君、王赧卒，周民遂东亡。秦取九鼎宝器，而迁西周公於{单心}狐。後七岁，秦庄襄王灭东周。东西周皆入于秦，周既不祀。