Menapii

De **Menapii** (in'et Aentwaerps: **Menapiërs**, soms **Menapen**) was ne Keltische volksstam die volgens de Romeinse tekste in'et noordweste van de provinse Belgica woonde, in en rond de Schelde-, Maas- en Rijndelta, oêk ten noorde van de Rijn, in Germania, leefde Menapii.

De zuidelake grens van'un gebied mut ergens in de polders van oost en west vlaanderen hebben gelegen (ba de leie of zelfs ba den IJzer). De Eburone (in et oêste), de Morini en de Nervii (in et zuide) waren de buurstamme van de Menapiërs. Ten weste was de Noordzee de natuurlijke grens van 'un grondgebied. Ba'et interpreteren van de latijnse teksten van de *Commentarii* van Caesar mutte we rekening auwe met de veranderde geografie van de kustlijnen en den delta. Baveurbeld is Colijnsplaat in de middeleeuwe afgekalfd, zoda' nen tempel gewijd aan een Keltische godin hiêlemol onder water verdwenen is.

Volgens Ptolemeus kwamen'er oêk Menapiërs veur aan de zuidoostkust van Ierland, waar zelfs een kustplöts Menapia genoemd wiêr.

## Leefgebied

De Menapii bewoonde een gebied da'de overleving bemoeilakte, daardeur bleef de bevolkingsdichtheid liêg.   Onder *princeps* Augustus wiêr iên van de *civitates* van Gallia Belgica *Menapiorum* genoemd (die lag iets miêr het zuiden, mor de stammen kunnen hun eigen verplötst'emme na dazze verslage ware) me als bestuurlak centrum *Castellum Menapiorum* (Kassel (Cassel), N.-Fr.). Later wiêr Doornik (Tournai) (*Turnacum*) belanrijker en wiêr het gebied *civitas Turnacensium* genoemd (middeleeuwse bisdom Doornik).

Een belangrak deel van de Menapii ware kustbewoners, die beschikten over boten. Boten werden gebruikt voor te vissen en voor vervoer van mensen en goederen, tussen de eilanden van den delta mor ook in het binneland. Het land bezuiden den delta waarop de Menapiërs leefden had bossen, afgewisseld me venen en moerassen. De huidige polders zen het effect van drooglegging en waterhuishouding deur de bewoners en natuurlake verzanding in de loop van de leste millenia.

De griekse filosoof en aardrijkskundige Strabo beschrijft dadde bosse giên groête boême bevatten, mor dicht begroeid ware met "doornig" struikgewas. As de Romeinse legers wer De bevolking zelf bracht zich, telkens wanneer Caesar probeerde hen definitief te onderwerpen, met bezittingen en veestapel, in veiligheid in de onherbergzame moerasbossen, waarin het leger niet kon doordringen. Anderzijds hadden zij ook land ontgonnen voor landbouw. Menapiërs hadden op de andere oever van de Rijn "akkers, boerderijen en woonkernen" en Caesar vertelt hoe hij hun oogsten en huizen vernielde aan de zuidelijke grens. De Menapii deden in de zomer aan zoutwinning. Zout bleef één van hun belangrijke handelsproducten tijdens de keizertijd. Menapische ham werd een begeerde lekkernij en men produceerde toen reeds in dit gebied, het latere Vlaanderen, kwaliteitstextiel voor de uitvoer. Ondanks het feit dat er reeds voor de Romeinse invallen een zeker commerciële activiteit moet zijn geweest, sloegen de Menapii zelf geen munten. Andere Belgische stammen zoals de Nervii deden dit wel, de meest zuidelijke Belgae reeds vanaf de tweede eeuw v.Chr.

## Caesar

Aangezien de Menapii geen geschreven bronnen hebben achtergelaten, moet de informatie ergens anders gezocht worden. Dankzij enkele schaarse archeologische vondsten weten we wat meer over de stam. Maar de meeste informatie krijgen we van Caesar. In het kader van zijn persoonlijke politieke ambitie en carrière, besloot hij in 58 v.Chr. om heel Gallië te onderwerpen. Caesar beschreef de verschillende fases van deze veroveringen in een unieke bron, namelijk De Bello Gallico. Zijn beeld en perceptie van de vele stammen en hun gewoontes, woongebieden, manier van leven, wordt hier geschetst. Enkele Belgische stammen, waaronder de Menapii, vormden een coalitie tegen de Romeinse invallen. Hier vermeldt Caesar dat de Menapii met 9000 waren. Het verschil met de Nervii bijvoorbeeld, die met 50.000 soldaten waren, is duidelijk.

Toch heeft het veel langer geduurd eer Caesar de Menapii kon overwinnen. De Belgische coalitie viel vrijwel onmiddellijk uiteen, en zo kon Caesar zeer snel successen boeken. De Menapii werden uiteindelijk overwonnen in 53 v. Chr., maar dit was pas gelukt na verschillende pogingen van de Romeinen. De Menapii hadden dit te danken aan de geografie van hun woongebied en doordat het zo dunbevolkt was. Door de vele moerassen en bossen die er waren, was dit gebied niet gemakkelijk te veroveren. Daar maakten ze dan ook gebruik van, ze trokken zich diep terug in de bossen met enkele voorname bezittingen en lieten de nederzettingen zo goed als leeg achter. Deze verschroeide aarde tactiek hebben ze verschillende keren toegepast. Als reactie hierop verwoestten de Romeinen de velden en gewassen, brandden ze de dorpen neer, hakten ze stukken bos weg. Dit had niet veel resultaat in het begin voor de Romeinen, maar voor de Menapii was deze situatie alles behalve gunstig om te overleven. Toen rond 55 v.Chr. de Germanen binnenvielen via de Rijn, waren de Menapii al veel verzwakt, en konden ze niet veel weerstand bieden. Als gevolg van deze Germaanse inval trokken ze zich terug, wat gebiedsverlies in het noorden betekende.

In 54 v.Chr. brak er een opstand uit tegen de Romeinse overheersing, die geleid werd door Ambiorix, stamhoofd van de Eburones. Aangezien de Eburones en de Menapii aan dezelfde kant stonden, wilde Caesar absoluut vermijden dat ze elkaar zouden helpen of dat Ambiorix zich zou verstoppen in het bosrijke gebied van de Menapii. Daarom besloot Caesar in 53 v.Chr. om met 5 legioenen de Menapii aan te vallen, waarna hij de Eburones op de knieën wilde krijgen. De Menapii trokken zich zoals de vorige keren terug in de bossen, maar deze keer hadden de Romeinen meer resultaat. Ze vielen langs drie zijden aan, vernielden alles, staken alles in brand, en namen vele mensen gevangen. Daarop gaven de Menapii zich over en kwamen ze onder de Romeinse heerschappij te staan. Caesar liet de Atrebaat Commius met ruiterij ter plaatse en vertrok zelf naar de Treveri. We vernemen dat Caesar de Morini aan Commius had “gegeven”, maar van de Menapii is dan geen sprake en evenmin worden ze vernoemd onder de stammen die manschappen leverden voor het ontzettingsleger van Alesia, hoewel Commius – die Caesar afvallig was geworden – bij de rekrutering een belangrijke rol speelde.

## Romeinse Rijk

Hierna werd Gallia ingedeeld in verschillende *provinciae*, die op hun beurt werden ingedeeld in verschillende *civitates*. De *provincia* Gallia Belgica werd onder Augustus onderverdeeld in verschillende civitates, waarvan het *Civitas Menapiorum* er één was. De hoofdstad was *Castellum Menapiorum*, dit is het huidige Kassel in het noordwesten van Frankrijk. Dankzij de archeologie weten we dat er een grote continuïteit was inzake de bewoningsstructuren, ondanks de romanisatie. De vroegere nederzettingen van de Menapii werden omgevormd naar kleine dorpjes, zoals Sint-Martens-Latem, dat vandaag de dag nog steeds bestaat. Enkele Romeinse *vici* die met de tijd steeds meer en meer geromaniseerd werden waren onder andere *Cortoriacum* (het huidige Kortrijk), Kruishoutem en ook de streek rond Gent.

Ten tijde van het principaat werden Menapii door het Romeinse leger gerekruteerd voor de *auxilia* (hulptroepen die werden toegevoegd aan de legioenen). Enkele inscripties met verwijzingen naar de *cohors I Menapiorum* (de eerste cohorte der Menapiërs) werden teruggevonden in Britannia en Parijs.

In de late keizertijd werd *Castellum Menapiorum* vervangen door de nieuwe hoofdstad Turnacum, dit is het huidige Doornik in het westen van de provincie Henegouwen in het huidige België. Als gevolg hiervan kreeg de Civitas Menapiorum een nieuwe naam. Ze werd genoemd naar haar nieuwe hoofdstad, namelijk Civitas Turnacensium. De grenzen van het bisdom Doornik gaf in de middeleeuwen ongeveer het gebied aan van de Civitas Menapiorum. In de toponymie zijn de Menapii ook nog een tijdje blijven voortleven, een deel van het bisdom Doornik heette in de middeleeuwen namelijk *Pagus Mempiscus*.

## Bekende Menapiërs

* Marcus Aurelius Mausaeus Carausius, Romeins usurpator in Brittania en een deel van Gallia Belgica, vermoord in 293

## ”De Gallische Hoeve”

Te Destelbergen staat een reconstructie van een Menapische late-ijzertijdnederzetting zoals Caesar ze mogelijk heeft gezien.

Bestand:GallischeHoeve.jpg”De Gallische Hoeve”.
## Voetnoten

1. ↑ Caesar, *Commentarii de bello Gallico* IV 4; Strabo, *Geographia* IV 3.4.
2. ↑ Caesar, *D.B.G.* IV 6.4; VI 33.1.
3. ↑ De Menapi konden in 57 v.Chr. 9000 strijders op de been brengen, de Morini bijvoorbeeld 25 000, de Nervii 50 000.
4. ↑ Caesar, *D.B.G.* II 4.8-9.
5. ↑ Tacitus, *Historiae* IV 28: beneden de Maas.
6. ↑ Caesar, *D.B.G.* IV 4.7.
7. ↑ Caesar, *D.B.G.* IV 38.3: *densissimas silvas* – bijzonder dichte bossen, III 28.2: *continentes silvas ac paludes* – onafgebroken bossen en moeren, VI 5.4: *perpetuis paludibus silvisque muniti* – door eindeloze moeren en bossen beschermd en 7: *Illi, nulla coacta manu, loci praesidio freti, in silvas paludesque confugiunt.* – Die trommelen geen troepen op, maar vluchten, vertrouwend op de bescherming van het terrein, in bossen en moeren.
8. ↑ Strabo, *Geogr.* IV 3.4-5.
9. ↑ Caesar, *D.B.G.* IV 4.2.
10. ↑ Caesar, *D.B.G.* IV 38.3.
11. ↑ *CIL* XI 390.
12. ↑ Martialis, XIII 54, *Edictum Diocletiani* IV 8.
13. ↑ Pirenne (1902): p. 9:*De hammen der Menapiërs waren vroegtijdig befaamd en, in de laaglanden der Schelde, waar de lakenweverij een zoo buitengewonen voorspoed moest bereiken, werden, behalve linnen stoffen, reeds wollen mantels (*birri*) gemaakt, die tot generzijds de Alpen graag gewild werden.*
14. ↑ Caesar, *D.B.G.* VI 5-6.
15. ↑ Caesar, *D.B.G.* VII 75-76.
16. ↑ P.M. Duval, *Les inscriptions antiques de Paris*, Parijs, 1960.

## Bibliografie

### Primaire bronnen (in vertaling)

* P.M. Duval, *Les inscriptions antiques de Paris*, Parijs, 1960.
* S.A. Handford (ed. trad), *Caesar, The conquest of Gaul*, Harmondsworth, 1963.

### Encyclopedia

* C. Andresen - H. Erbse - e.a. (edd.), *Lexicon der alten Welt*, Zürich - Stuttgart, 1965, col. 1996.
* S.A. Cook - e.a. (edd.), *The Cambride Ancient History. Volume IX: The Roman Republic, 133-44 BC*, Cambridge, 1932, pp. 554–564.
* J. Hoops - H. Beck - e.a (edd.), *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*, Berlijn, 1973, pp. 527–529.
* J. Nuchelmans - e.a. (edd.), *Woordenboek der Oudheid. Encyclopedisch overzicht van de Grieks-Romeinse wereld, het oude Nabije Oosten, het oude Egypte, het vroege christendom*, Bussum, 1969-1970, col. ?.
* K. Ziegler - W. Sontheimer - H. Gärtner (edd.), *Der Kleine Pauly. Lexicon der Antike. Auf der Grundlage von Pauly’s Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft*, München, 1979, col. 1222-1223.

### Secundaire bronnen

* S.J. de Laet, Survivances préhistoriques à l’époque gallo-romaine dans les cites des Nerviens et des Ménapiens, in *Analecta Archaeologica: Festschrift Fritz Fremersdorf*, 1960, pp. 115–120.
* S.J. de Laet, *De voorgeschiedenis der Lage Landen*, Groningen, 1959.
* S.J. de Laet, Les limités des cités des Ménapiens et des Morins, in *Helenium* 1 (1961), pp. 20–34.
* A. Grenier, *Les Gaulois*, Parijs, 1970.
* D. Horst - G. Rigobert, *Römische Geschichte bis 467*, Berlijn, 1979.
* J. Huyttens, *Etudes sur les moeurs, les superstitions et le language de nos ancêtres*, Gent, 1861.
* A.C.F. Koch, La territoire des Ménapiens, in *Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis* 18 (1950), pp. 19–35.
* P. Lambrechts, La peristance des éléments indigènes dans l’art de la Gaule Belgique, in *Le rayonnement des civilisations Grecque et Romaine sur les cultures périphériques. Huitième congrès international d’archéologie classique*, Parijs, 1965, pp. 153–163.
* G. Mann - A. Heuss, *Universele wereld geschiedenis. Deel 4: De Romeinse wereld*, Den Haag, s.a.
* H. Mestdagh, *Inleiding tot de micromorfologische studie van mortel-, pleister- en vloerbetonfragmenten in de Civitas Menapiorum*, Licentiaatverhandeling Universiteit Gent, 1990.
* Scheers, S., *Traité de numismatique celtique. II. La Gaule Belgique*, Parijs, 1977.
* R.J.A. Talbert (ed.), *Barrington atlas of the Greek and Roman world*, Princeton, 2000.
* J.P.A. van der Vin, *Het geld van Grieken en Romeinen. Inleiding in de antieke numismatiek*, Leuven, 1984.
* Wim van Es, *De Romeinen in Nederland*, Bussum, 1972.
* J. van Heesch, *Muntcirculatie tijdens de Romeinse tijd in het noordwesten van Gallia Belgica ca. 50 v.Chr.- 450 n.C.: De civitates van de Nerviërs en de Menapiërs*, Brussel, 1998.

## Externe links

* L. Winckelmans, art. België, Gallië en Germanië, users.telenet.be (2007).
* Menapiërs bij het Romeinse leger (Britannia)
* GallischeHoeve.be
* De Noordzeekust in de Romeinse tijd (interactieve kaart onderaan de pagina)