Organizacja Narodów Zjednoczonych

**Organizacja Narodów Zjednoczonych**, **ONZ** (ang. *United Nations*, *UN*; fr. *Organisation des Nations Unies*; hiszp. *Organización de las Naciones Unidas*; ros. Организация Объединённых Наций, *Organizacyja Objedinionnych Nacyj*; arab. الأمم المتحدة, *al-Umam al-Muttahida*; chiń. 联合国, *Liánhéguó*) – uniwersalna (z wyjątkiem narodów niereprezentowanych) organizacja międzynarodowa, z siedzibą w Nowym Jorku, powstała 24 października 1945 roku w wyniku wejścia w życie podpisanej 26 czerwca 1945 w San Francisco Karty Narodów Zjednoczonych.

## Karta Narodów Zjednoczonych

Podstawa funkcjonowania ONZ. Załącznikiem do niej jest Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Wprowadzenie zmian do tekstu Karty jest niezwykle utrudnione. Do tej pory Kartę zmieniono jedynie trzykrotnie (w 1963, w 1965 i w 1977).

* wprowadzenie poprawki odbywa się na podstawie uchwały Zgromadzenia Ogólnego przegłosowanego większością 2/3 głosów oraz ratyfikacją tych poprawek przez 2/3 członków, w tym wszystkich stałych członków Rady Bezpieczeństwa,
* rewizja Karty NZ wymaga decyzji podjętej przez większość 2/3 głosów i większość którychkolwiek 9 członków Rady Bezpieczeństwa. Zmiana Karty uzyska moc prawną po ratyfikacji przez 2/3 członków ONZ i wszystkich stałych członków Rady Bezpieczeństwa.

Przepisy Karty mają pierwszeństwo przed postanowieniami innych umów międzynarodowych. Art. 103 Karty stanowi: "W razie sprzecznoścmi między zobowiązaniami członków ONZ, wynikającymi z niniejszej Karty, a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiejkolwiek innej umowy międzynarodowej, zobowiązania wynikające z Karty mają pierwszeństwo".

## Członkostwo ONZ

Karta rozróżnia dwie kategorie członków: pierwotnych i przyjętych przez kompetentny organ. Członkami pierwotnymi są państwa uczestniczące w Konferencji w San Fransisco i państwa, które podpisały Deklarację Narodów Zjednoczonych, a następnie podpisały i ratyfikowały Kartę Narodów Zjednoczonych.

Zgodnie z art. 4 Karty NZ do ONZ może zostać przyjęte "każde państwo miłujące pokój, które przyjmie zobowiązania zawarte w Karcie i - zdaniem organizacji - zdolne jest i pragnie zobowiązania te wykonywać". Przyjęcie następuje w drodze uchwały Zgromadzenia Ogólnego powziętej na zlecenie Rady Bezpieczeństwa. Oznacza to, że odpowiednia decyzja musi wyjść z inicjatywy Rady Bezpieczeństwa. Każdy członek stały Rady Bezpieczeństwa dysponujący prawem weta jest w stanie zablokować przyjęcie nowego członka.

Karta NZ nie określa wystąpienia w ONZ. W historii tylko Indonezja w 1965 zgłosiła wystąpienie z organizacji, jednak wróciła do niej po niedługim czasie. W doktrynie dominuje pogląd, że brak w Karcie przepisu o wystąpieniu nie może oznaczać, że państwa zostały pozbawione prawa do wystąpienia z ONZ. Prawo to wynika z suwerenności państwowej. Niemniej jednak wystąpienie powinno nastąpić po uprzedzeniu innych państw członkowskich o zamiarze wystąpienia oraz po wypełnieniu ciążących na danym państwie zobowiązań wobec Organizacji.

Karta przewiduje natomiast zawieszenie (art. 5) i wykluczenie (art. 6) członka. Wykluczenie dotyczy jedynie członka, który uporczywie łamie zasady Karty. Zawieszenie w prawach członkowskich może mieć miejsce w stosunku do członka, przeciwko któremu Rada Bezpieczeństwa zastosowała środki zapobiegawcze lub środki przymusu.

Wykluczenie lub zawieszenie w prawach członkowskich jest dokonywane na wniosek Rady Bezpieczeństwa przez Zgromadzenie Ogólne.

## Finansowanie ONZ

Członek ONZ, który przez dwa lata uporczywie zalega z opłacaniem składek zostaje pozbawiony prawa głosu w Zgromadzeniu Ogólnym. Jeżeli Zgromadzenie uzna, że zaległość wynika z okoliczności od niego niezależnych, może zezwolić takiemu członkowi na udział w głosowaniu. Składka wynosi minimum 60 000 dolarów od państwa. Składka ustalana jest na podstawie wysokości budżetu ONZ. Najmniejszy płatnik opłaca 0,001% budżetu (mikropaństwa), natomiast największy - Stany Zjednoczone - aż 22% budżetu. Niektóre państwa celu wywarcia presji na ONZ i krytyki rozrostu administracyjnego organizacji celowo nie opłacają składek.

## Zgromadzenie Ogólne

Uczestniczą w nim przedstawiciele wszystkich państw członkowskich. Każdemu członkowi przysługuje jeden głos. Zgromadzenie Ogólne odbywa doroczne sesje zwyczajne i zbiera się na sesje nadzwyczajne na żądanie Rady Bezpieczeństwa lub większości członków (dotychczas miały miejsce 24 sesje nadzwyczajne).

Uchwały ZO w ważnych sprawach (utrzymania pokoju, wyboru członków Rad, spraw członkowskich, funkcjonowania systemu powiernictw, spraw budżetowych) zapadają większością 2/3 głosów, w innych sprawach - włączając w to ustalanie dodatkowych spraw wymagających większości kwalifikowanej - zwykłą większością głosów członków obecnych i głosujących.

## Rada Bezpieczeństwa

Składa się z piętnastu członków. Wielkie mocarstwa, a mianowicie Rosja, Stany Zjednoczone, Chiny, Wielka Brytania i Francja, są stałymi członkami Rady. Pozostałych dziesięciu członków Zgromadzenie Ogólne wybiera na okres dwóch lat (przy czym co rok ustępuje połowa), mając przy wyborze na uwadze przede wszystkim wkład danego państwa do utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, do realizacji innych celów ONZ oraz sprawiedliwy podział geograficzny.

Na kadencję 1998-2000 wybrane zostały:

* Liberia
* Zair
* Liban
* Brazylia
* Węgry

Na kadencję 1999-2001 zostały wybrane:

* Federacja Wschodnioafrykańska
* Filipiny
* Argentyna
* Kanada
* Holandia

Od 1966 r. w celu zapewnienia uczestnictwa każdej części świata w pracach Rady Bezpieczeństwa, jej dziesięciu niestałych członków jest wybieranych w oparciu o zasadę geograficznej reprezentatywności. W tym celu państwa członkowskie ONZ są podzielone na pięć nieoficjalnych grup regionalnych, którym przypada określona liczba miejsc:

* Grupa Afrykańska - trzy miejsca
* Grupa Azji i Pacyfiku - dwa miejsca
* Grupa Ameryki Łacińskiej i Karaibów - dwa miejsca
* Grupa Europy Zachodniej i Innych - dwa miejsca
* Grupa Europy Wschodniej - jedno miejsce

Dodatkowo od 1968 r. jedno z niestałych miejsc Rady Bezpieczeństwa musi zajmować państwo arabskie, wybierane naprzemiennie z grupy afrykańskiej i azjatyckiej.

Schemat ten można uprościć do tabeli:

Schemat wyboru członków Rady Bezpieczeństwa ONZ
 Grupa Azjatycka
 Grupa Ameryki Łacińskiej i Karaibów
 Grupa Europy Zachodniej i Inne
 Grupa Europy Wschodniej