1720

## Algemeen

* Na 1720 zijn de zuidelijke Nederlanden economisch en demografisch levenskrachtiger dan de noordelijke Nederlanden. In Vlaanderen en Oostenrijks Brabant herstellen de pachten en grondprijzen. De agrarische bevolking groeit.1
* Tijdens de jaren twintig zakt de ‘rijke handel’ voor het grootste deel in hoog tempo in, met directe gevolgen voor de meeste export-industrieën, en ook de visserij ondervindt een rampzalige terugslag, zodat het einde van het economische stelsel in de Gouden Eeuw vrijwel een feit is. De inkrimping van bedrijvigheid in Amsterdam is gering vergeleken met de dramatische achteruitgang, die grenst aan desintegratie, van andere stedelijke economieën. Leidse productie van fijn laken en wollen grein; fijn laken, de bleekindustrie en linnen-ondernemingen in Haarlem; zoutverwerking in Enkhuizen, Dordrecht en Zierikzee; verwerking van walvisvolie, fabricage van zeildoek, touwslagerij en scheepsbouw in de Zaan; de totale Nederlandse export van verwerkte tabak; alles schiet naar beneden.2
* Het verval blijft niet beperkt tot Holland en Zeeland. De Twentse linnenweversindustrie valt terug, beleeft een tijdelijk herstel, en gaat inde jaren vijftig en zestig definitief teloor. In Noord-Brabant reageert de linnenweverij aanvankelijk alert door over te schakelen op technisch gecompliceerdere weefsels, maar na 1740 gaat de textielnijverheid in Helmond en omgeving snel achteruit. De desintegratie van de linnenweverij in de landgewesten heeft een verlammende uitwerking op het economische en sociale leven in grote delen van Overijssel en Noord-Brabant.3
* De hoofdmoot van de Nederlandse vrachtvaart die vanuit Holland opereert krimpt sterk ineen wanneer de uitvoer van haring, zout en wijn inzakt. Het effect van deze inkrimping op de kleinere havens van de Republiek is desastreus. De Hoornse koopvaardijvloot slinkt naar een achtste, Enkhuizen wordt geruïneerd door de ineenstorting van de haringvisserij en de vrachtvaart.3
* De enige groeifactor van de Nederlandse overzeese handel is de invoer en heruitvoer van suiker, koffie, tabak, thee en cacao vanuit Noord- en Zuid-Amerika en het Verre Oosten. In de Republiek vindt, zoals in alle andere Europese landen, een omvangrijke toename van de consumptie van deze artikelen plaats. Door veranderende eetgewoonten verveelvoudigt de suikerconsumptie.3
* Een gevolg van de nieuwe consumptiegewoonten is de afnemende vraag naar in eigen land gebrouwen bier en geïmporteerde wijn.4
* De belangrijkste oorzaak voor de ineenstorting van het overzeese handelsste na 1720 is de groei van de industriële bedrijvigheid in de zuidelijke Nederlanden, Duitsland en Groot-Brittannië, en de golf van industrieel mercantilisme die in de periode 1720-1760 het noorden van Europa overspoelt.4
* Tussen 1720 en 1750 hebben alle Hollandse steden te maken met een daling van de stadsbevolking.5
* De ontstedelijking leidt tot een snelle afname van de ondernemersrijkdom buiten Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Het verval van de koopvaardij en de nijverheid zorgt ervoor dat de regenten die geen productieve arbeid verrichten en de grondbezittende ‘rentiers’ de grootste groep onder de stedelijke rijken gaan vormen. Het groeiend overwicht van de rentier-rijkdom wordt weerspiegeld in het feit dat een toenemend deel van de stedelijke rijkdom belegd wordt in effecten, obligaties en aandelen.6
* De Nederlandse stedelijke elite uit het midden van de 18e eeuw heeft een verbazend groot aandeel van haar vermogen in waardepapieren belegd.6
* Als gevolg van de inkrimping van de stedelijke economie worden de middelste lagen van de samenleving bedreigd met onzekerheid, verlies van bezit en armoede.7
* Voor de jaren zeventig komt de recessie in de economie vooral tot uiting in de daling van het inwonertal van de steden. Omdat de werkgelegenheid snel terugloopt trekken mannen naar elders, op zoek naar werk, en nemen hun gezinnen mee.8
* Een aanvankelijk effect van de achteruitgang van bedrijvigheid en bevolking in de steden is, paradoxaal genoeg, een zekere verhoging van de levensstandaard van hen die achterblijven.8
* Omdat de vraag sneller inzakt dan het aanbod, dalen de reële voedsel- en brandstofprijzen vanaf de jaren twintig sterk, en deze blijven een halve eeuw lang laag.9
* Vanaf de jaren twintig is er niet slechts een intense druk om werkvolk te ontslaan waar dat maar enigszins mogelijk is, maar ook om de arbeidskosten te drukken door degenen die blijven te dwingen lagere lonen en slechtere arbeidsvoorwaarden te accepteren, en ook door meer kinderen, jongeren, en goedkope immigranten aan te nemen.9
* Naarmate er steeds vaker een beroep moet worden gedaan op de stedelijke en kerkelijke instellingen van liefdadigheid, neemt onder de werklieden, aangemoedigd door de stadsregeringen, de neiging toe om meer kassen en fondsen in te stellen voor verzekering tegen ziekten en ongevallen.10
* Nederlandse werkgevers worden aangemoedigd nog meer immigranten en seizoensarbeiders uit Noord-Brabant, Overijssel, Gelderland, en vooral uit naburige Duitse gebieden aan te trekken, waar men zwaarder werk, slechtere voorwaarden en lagere betaling gewend ws. Het is een van de meest typerende kenmerken van de Nederlandse samenleving van de achttiende eeuw dat er, terwijl er een grootschalige uittocht van geschoolde Nederlandse arbeidskrachten naar het buitenland optreedt, geen afname is in de voorheen al grote immigratie vanuit noordwestelijk Duitsland.11
* De achttiende-eeuwse samenleving in de Republiek wordt beheerst door de 'rentiers'. Of zij nu regenten zijn, edelen, afstammelingen van koopliedenfamilies die de handel vaarwel hebben gezegd, of erfgenamen van fabrikanten die niet langer actief zijn, de meeste rijken in de achttiende-eeuwse Republiek zijn lieden die geen actieve economische rol spelen. Zij leven, vaak in grote weelde, in elegante buitenhuizen of in fraaie stadhuizen, waar zij koks, bedienden, koetsiers en tuinlieden in dienst hebben; hun inkomen bestaat uit de renten die worden uitgekeerd op provinciale leningen, obligaties, aandelen in koloniale compagnieën, en op beleggingen in buitenlandse fondsen, vaak bij de Bank van Engeland.12

## Bestuurders voorbij 1747

### Schepenen

* **Beadoux, Abraham**, schepen in 1714, 1715, 1719, **1720**, 1721, 1722, 1723, 1724, 1725, 1726, 1727, 1728, 1729, 1737, 1744, 1754, 1757, 1758, 1759; burgemeester binnen de bank in 1730, 1731, 1732, 1733; rentmeester in 1734, 1735, 1736, 1739, 1740, 1741, 1742, 1746, 1749, 1750, 1751, 1752, 1753; weesmeester in 1745, 1747, 1761.

## Voetnoten

1: Israel, *De Republiek*, p.1087

2: Israel, *De Republiek*, p.1102-3

3: Israel, *De Republiek*, p.1103

4: Israel, *De Republiek*, p.1105

5: Israel, *De Republiek*, p.1109

6: Israel, *De Republiek*, p.1110

7: Israel, *De Republiek*, p.1111

8: Israel, *De Republiek*, p.1115

9: Israel, *De Republiek*, p.1116

10: Israel, *De Republiek*, p.1117

11: Israel, *De Republiek*, p.1118

12: Israel, *De Republiek*, p.1119