Ástandið

**Inngangur**

Á stríðsárunum 1939-1945 var Ísland hernumið af Breska hernum, þegar líða tók á stríðið komu Bandaríkjamenn með setulið því Bretar þurftu að fara að sinna öðrum málum. Sambönd á milli hermanna og Íslenskra stúlkna kom miklum óróleika í samfélagið. Því var stofnuð nefnd til þess að stöðva þetta, nefndin var kölluð ,,Ástandsnefndin” og var undir stjórn Jóhönnu Knudsen. Á árunum 1941-1942 voru stúlkur dæmdar til vistar á Kleppjárnsreykjum fyrir samneyti við erlenda hermenn, stúlkurnar voru því kallaðar ,,ástandsstúlkurnar”.

**Ísland hernumið af Bretum og Könum**

Bretar hernámu Ísland aðfaranótt 10. maí árið 1940. Hernám Breta var til að koma í veg fyrir að Þjóðverjar myndu koma til Íslands á undan þeim.  Bretar voru búnir að bjóðast til að hjálpa Íslandendingum en afþakkaði íslenska ríkisstjórnin boðið frá Bretum um að fá hjálp vegna yfirlýsinga um ævarandi hlutleysi sitt í stríðinu. Morguninn 10. maí heyrðust mikil flugvélahljóð og sáust einnig sjö herskip stefna að ytri höfninni. Íslendingar urðu mjög áhyggjufullir og voru ekki vissir hvor þetta væru Þjóðverjar eða Bretar á leiðinni. Stuttu síðar kom á hreint að þetta væru Bretar og fylltist bærinn af Breskum hermönnum.

Þann 7. júlí 1941 komu Bandaríkjamenn til Íslands og tóku við af Bretum. Hersetan hafði áhrif á marga þætti, sérstaklega menninguna og margt gjörbreyttist. Bandaríkjamennirnir þóttu afar myndarlegir og mikið snyrtilegri en þeir Bresku. Þeir áttu mikinn pening og komu þeir með vörur sem Íslendingar höfðu aldrei séð til dæmis Coca Cola og tyggigúmmí. Stúlkunum þóttu Bandaríkjamennirnir afskaplega spennandi, þeir voru mjög áberandi í skemmtanalífinu sem leiddi til þess að stúlkur færu að skemmta sér á kvöldin til að ná sér í hermann. Samneyti Íslenskra stúlkna við erlenda herinn þótti stórt vandamál og var því búin til nefnd til að stöðva þetta vandamál.

**Nefndin**

Það var 11. júlí 1941 þegar Vilhjálmur Jónsson, landlæknir, skrifaði bréf til dómsmálaráðuneytis. Þar segir hann frá áhyggjum sínum um siðferðismál ungra stúlkna síðan komu hersins. Í því kom fram að lögreglan taldi að vegna setuliðs væru stúlkur á aldrinum 12-16 komnar í vændi. Ríkisstjórnin ákvað að bregðast strax við og kom sú hugmynd upp að herstjórnin myndi flytja inn vændiskonur. Hugmyndin var þó felld niður og skipaði dómsmálaráðherra, Hermann Jónasson, nefndina í staðinn 29. júlí 1941. Nefndin var skýrð Ástandsnefndin og átti að kanna samskipti íslenskra kvenna og hermanna. Í nefndinni sátu þeir Sigurbjörn Einarsson, Benedikt Tómasson og Broddi Jóhannesson. Aðrar nefndir voru skipaðar vegna ástandsins og þar má nefna rýninefndina, en hún átti að endurskoða frumvörp Ástandsnefndarinnar. Í rýninefndinni var Sigríður Eiríksdóttir, Guðrún Pétursdóttir og Aðalbjörg Sigurðardóttir.

Jóhanna Andrea Knudsen yfirmaður Ungmennaeftirlits lögreglunnar á þessum tíma stundaði miklar persónunjósnir á kynni íslenskra kvenna við hermenn. Ástandsnefndin studdi sér við upplýsingar hennar og kom í kjölfarið ástandsskýrslan sem birt var fyrir almenning. Í skýrslunni voru rannsóknir lögreglu þar sem kom fram rúmlega 500 nöfn kvenna frá aldrinum 12-61 sem voru talin hafa „náin afskipti af setuliði”. Þar var sagt að um 150 af heildartölunni hafi verið stúlkur 17 ára eða yngri. Þessar niðurstöður voru þó mikið gagnrýndar af almenningi og talið var að upplýsingarnar frá Jóhönnu hafi verið miklar ýkjur og jafnvel rangar. Setuliðsstjórnin mótmælti skýrslunni og hóf sína eigin rannsókn þar sem niðurstöðurnar voru talsvert öðruvísi og ekki næstum því jafn sláandi. Þessar nefndir og njósnir héldu stöðugt áfram til 1944 eða þegar ný ríkisstjórn tók við. Þá var nefndum ekki lengur skipað og Jóhönnu sagt upp.

**Kleppjárnsreykir**

Kleppjárnsreykir var svo kallað “hæli/fangelsi” fyrir ungar stúlkur, og þegar við tölum um ungar þá eru það stúlkur allt niður í 12 ára.

Kleppjárnsreykir voru staðsettir í Reykholtsdal í Borgafirði. Nafnið er dregið af karlmannsnafninu Kleppjárn, Kleppjárn var maður sem bjó á Reykjum.

Kleppjárnsreykir var kallað vinnuhæli fyrir lauslátar stúlkur. Talið var að stúlkurnar hafi átt í kynferðislegu sambandi við hermenn, ekki þurfti meira til en það að þær litu rétt á hermann og var það skráð og þær sendar í yfirheyrslur, margar stúlkur undir lögaldri voru sendar í yfirheyrslur án leyfis eða vitundar foreldra. Að mati Þór Whitehead sagnfræðiprófessor eru þetta umfangsmestu persónunjósnir hérlendis. Þetta voru mikil brot á mannréttindum og friðhelgi einkalífsins hjá ungum konum. Ferlið var afar lítilækkandi fyrir stúlkurnar og voru þær sendar í greindarpróf, læknisskoðanir og yfirheyrslur. Læknisskoðanir fóru farm í þeim tilgangi að athuga meyjarhaft ungra stúlkna. Stúkum sem var jafnvel brotið á kynferðislega af hermönnum voru sendar í refsiskyni á Kleppjárnsreyki og í læknisskoðun.

Á meðan dvölinni stóð og ef þær gerðu einhvað af sér voru þær sendar niður í svo kallaðan “klefa” þar sem var ein dýna og búið að negla fyrir gluggana og voru þær látnar dúsa þar frá einum uppí þrjá daga. Vinnuhælið var starfrækt á Kleppjarnsreykjum í eitt ár þar til hjón komu til starfs og lét maðurinn loka heimilinu. Umræða um Kleppjárnsreyki er tiltölulega ný komin upp á yfirborðið.

Heimildamynd sem ber nafnið Stúlkurnar á Kleppjárnsreykjum, sem leikstýrð var af Ölmu Ómarsdóttir, fjallar um hvernig komið var fram við stúlkurnar og hvernig ástandið var inná hælinu.

**Hverju breyttu hermennirnir?**

Þegar fyrstu hermennirnir komu í maí 1940 var þeirra fyrsta verk að koma upp húsnæði fyrir þá 25.000 sem voru væntanlegir til landsins. Ísland hafði verið í mikilli kreppu árin áður en þeir komu en miklar breytingar urðu þar á. Íslenskir verkamenn urðu eftirsóttir starfskraftar til að hjálpa hermönnunum að setja saman bragga sem voru fluttir til landsins.  Einnig þurfti að gera ýmsa jarðvegsvinnu sem Íslendingar fengu vinnu við. Fljótlega var enginn skráður atvinnulaus á Íslandi. Vinsælt var að fá konur til að þvo þvottinn af hermönnunum. Herinn borgaði einnig hærri laun en áður hafði þekkst á Íslandi.

Eftir að braggabyggingarnar voru komnar upp þá byrjuðu þeir á vinnu við að gera flugvöll í Vatnsmýrinni. Engir flugvellir voru á Íslandi en það var nauðsynlegt fyrir varnir landsins að koma þeim upp.

Á þessum tíma urðu miklar breytingar á lífi Íslendinga. Í dag eru flugvellirnir okkar eitt af því sem hermennirnir skildu eftir sig. Við það breyttist margt fyrir okkur. Á þessum tíma hófust einnig útflutningur okkar á fiski til Bretlands. Mikil vinna varð hjá Landsímanum sem þurfti nú að vera opinn allan sólahringinn. Og læknar og hjúkrunarfólk hófu að undirbúa að taka á móti slösuðu fólki. Fólki þótti mjög spennandi að fá svona mikið af útlendingum til landsins. Þeir lögðu sig fram í að vera góðir við börn. Gáfu þeim sælgæti og tyggjó og leyfðu myndatökur. Fljótlega eftir að hermenninrnir komu var byrjað að flytja íslensk börn úr þéttbýlum (þar sem herinn var) í sveitirnar þar sem það væri öruggara fyrir þau. Mörg þúsund börn fóru á sumardvalarheimili og sveitbæi um allt land. Hermennirnir voru mjög hrifnir af íslenskum ungum stúlkum. Það olli oft afbrýðsemi hjá íslensku karlmönnunum sem fannst þeir vera að taka stúlkurnar frá þeim. Þó nokkuð var um það að hermaður og íslensk kona tóku saman og eignuðust börn og jafnvel giftust.

**Heimildir**

*Ísland hernumið af Bretum og Könum*

http://www.visindavefur.is/svar.php?id=52321 - ,,Afhverju hernámu Bretar ísland'' - Leifur Reynisson

http://servefir.ruv.is/her/10mai.htm - ,,Bretarnir koma''

Hellerud, S., Knutsen, K. og  Moen, S. 2011. Styrjaldar og kreppa.

(Gunnar Karlsson þýddi). Kópavogur: Námsgagnastofnun.

https://is.wikipedia.org/wiki/%C3%81standi%C3%B0 -

https://notendur.hi.is/eggthor/astandAdal.htm -

http://mennta.hi.is/vefir/saga/valkostir/astandid/astandid1.htm -

http://skemman.is/stream/get/1946/15010/35738/1/MA\_snidmat-Alma.pdf -

*Kleppjárnsreykir*

http://klapptre.is/2015/10/16/knuz-um-stulkurnar-a-kleppjarnsreykjum-druslur-hernamsaranna-hvad-hefur-breyst/ - Klapptré er sjálfstæður miðill sem birtir fréttir, viðhorf, gagnrýni og tölulegar upplýsingar um íslenska kvikmynda- og sjónvarpsbransann. Ritstjóri og ábyrgðarmaður er Ásgrímur Sverrisson.

https://www.youtube.com/watch?v=knUvUlgCXmE - Trailer Heimildarmyndarinnar

http://www.visir.is/njosnir-og-ofsoknir-gegn-saklausum-stulkum/article/2015151008860 - Viðtal við Ölmu Ómarsdóttur

https://www.karolinafund.com/project/view/311 - Brot úr byrjun heimildamyndarinnar

https://notendur.hi.is/eggthor/astandAdal.htm - Bloggfærsla eftir Eggert Þór Benharðsson

http://skemman.is/stream/get/1946/10675/26539/1/%C3%8Dris\_ritger%C3%B0.pdf -B.A ritgerð eftir Írisi Cochran Lárusdóttur

http://ruv.is/frett/umfangsmestu-njosnir-sem-fram-hafa-farid - Grein frá Rúv

*Nefndin*

http://timarit.is/view\_page\_init.jsp?pageId=4995150 -Tímaritið Melkorka

https://sites.google.com/site/gudnysag203/home/astandsnefndin -Heimasíða um hernám

http://eyjan.pressan.is/silfuregils/2015/10/14/astandid-fanatik-og-vitleysa/ -Pressan fréttamiðill

http://skemman.is/stream/get/1946/21014/48473/1/PDF\_Bl%C3%B3%C3%B0\_og\_bl -Ritgerð Hilmar Þór Sigurjónsson

Höfundar: Þórunn, Birgitta, Katrín, Helena og Ísabella