Benedykt Chmielowski

**Nowe Ateny** is the first Polish-language encyclopedia, written by a priest **Benedykt Chmielowski** and published in 1745 in Lwow.

## Text

### Nowe Ateny 8

#### Polish original

O JEDNOROZCU ZWIERZU Czy *iest* in rerum natura?

Ze skrzydeł choć báiecznych Ptakow Fenixá y Gryfa, pożyczywszy piorá, na JEDNOROZCA rogu záostrzę go álbo przytępię; *alias* co o iego existencyi Náturalistow zdánie trzyma Ciekawemu użyczę Czytelnikowi. Zwartowawszy wielu Mądrych Autorow y Ciebie Mądrą nápoię Notycyą y erudycyą, żebyś był álbo *Cornutus*, to iest *acutus*, álbo *Coronatus* między Uczonemi.

JEDNOROZCA ták Starozytni Opisuią *Authores*, á z nich *Cardanus*, że iest Zwierz rzádki wzrostem koniá, szerść Łośicy máiący, głowę Jelenią, z ktorey środku rog iedyny rośnie, prosty, od dołu gruby, ku końcowi co raz ostrzeyszy (*Plinio* czarny) *tandem* ostro zákończony; długi ná łokći trzy, według *Pliniusza* ná łokći dwá: Szyiá mu krotka, grzywá rzadka, z iedney tylko wisząca strony, nogi y golenie iák u Sárny subtelne, nogi zádnie z tyłu szerśćią długą obrosłe, kopytká dwoiące się. Ze wszystkim bárdzo Jeleniowi ten Zwierz podobien, rogiem iednym się od niego dystyngwuiący. *Ex mente* tegoż *Kardana* Medyká Medyolańskiego, á pierwey z opisania *Solina*, *Aeliana*, *y Isidora* Autorow, iest bárdzo dźiki, okrutny, nie ugłaskany, trudny do ułowienia. Dla tego *ex testimonio* námienionych Autorow, iedyny złápánia go y z dźikośći ugłaskania ználeźiony sposob; Pánnę oczom iego prezentowáć, ktorą widząc, *depositâ ferociâ* pod nogi iey rzuca się: co widząc Symbolista nápisał nád nim: *Virgineô mansvescit amore*; Inny dał Lemma: *Jam alius ecce*. Ták u nog Pánieńskich umitygowánego Myśliwi biorą *in praedam*. *Natale solum Cardanus* náznacza Jednorożcowi Murzyńskie, *vulgò* Abyssyńskie Knieie, y puszcze: *Aelianus* gory Indyiskie. *J. Caesar* záś pisze że w Lasach Hercyńskich znayduie się: *Ludovicus Bertmannus* u *Jonstona* świádczy, że dwoch Sołtanowi z Etyopii do Mechy Miasta urodzeniem Machometa sławnego, przysłano w klatkách zámkniętych, w dźikośći unoszonych, y łáskawych, iáko sam widźiał tenże Autor. Rog Jednorożcow iest wielkiey mocy y dźielnośći przećiwko wszelkiey trućiźnie, zárażom, y iádom rożnego gádu. Co ô sobie *naturali instinctu* wiedząc Jednorożec, wodę máiąc pić, osobliwie od Bufonow záráżoną, pierwey rog w niey swoy mácza, dopiero piie, *teste Piccinellô in Mundo Symbolico*, przydawszy Lemma: *Sic unda salubris*. *Aldrovandus, y Jonstonus*, świadczą, że Zyd Wenet rogiem Jednorożcowym ná stole uczyniwszy Cyrkuł, wpośrod niego wsadźił *Scorpiona y Paiąka*, to oboie kręcąc się, á zá metę Cyrkułu boiąc się wyniść (*quanta antipathia* trućizny z lekárstwem) támże pozdychały.

Te *Animal* czy *revera* iest ná Swiećie, nie małá iest między Uczonemi kontrowersya. Pismo S. pięć razy *Unicornem*, to w Psalmách 21. 28. 77. 91. to w Isaiaszu *cap*: 34 *expressè* wspomina, á tym samym zda się *stabilire* zdánie trzymáiących *existentiam* Jednorożca. Ale ná to odpowiedź bydź może tákowa, że Literá Páńska często *opinioni* Ludźi ákommoduie się; Często tychże podobieństw y komparácyi záżywa, których y Ludźie: Tákże też *acuit Stylum eruditione*, nie reputuiąc ie iáko prawdźiwe, y rèálne, ále iáko *vulgùs credit* ile w tákich cyrkumstancyach, gdźie żadná nie nástępuie konfekwencya Swiętey szkodząca Religii, álbo iákie przynosząca *scandalum* Práwowiernym.

*Probant* bytnośći iego Autorowie Rogiem *tanquam cornutô Syllogismô, aut arietê*, to iest wiele Historyi, *& Scientiam experimentalem* o Rogách Jednorożcowych alleguiąc. *Paulus Jovius lib: 18. Histor*: widźiał w Wenecyi Rog dwu-łokćiowy grubośći rámienia Ludzkiego, ktory, Senat Wenecki Solimánowi Cesarzowi Tureckiemu, zá nayosobliwszy darował Prezent. O drugim wspomina, że w Srebrny Sedeśik, czyli Postumenćik osadźiwszy Klemens Papież Fránćiszkowi Krolowi Francuskiemu *muneris loco* posłał. Támże y to *adjungit*, że te Rogi Jednorożce po puszczách y polach iák Jelenie ronią, y zrzucáią pewnych czasow. W Dreźnie Mieśćie Saxonii iest *Theatrum rerum Artificialium et Aestimabilium operum* od kilku Nayiáśnieyszych Elektorow Saskich erygowane, y zebráne *ex raritatibus* Swiátá ná rożne śiedm *Cameras* podźielone, w każdey co innego, inkluduiąc. W Piątey z tych Kamer *Specula* intytułowaney, wiśi ná złotym Łáńcuchu Rog Jednorożcá prawdźiwy, sto tyśięcy Koronatow taxowány, doświádczony ná Człeku, w ktorym Iászczurka ustámi wlażłszy rozmnożyłá się: ten w trunku trochę uskrobánego tegoż Rogu záżywszy przez womit zbył się wewnętrznego *importuna*, zdrowym zostáwszy. Psow umyślnie truto, y znowy Rogiem tym zleczono uskrobánym. Blisko tego iest tám y drugi Rog Morski długi ná cztery łokćie. W Skárbcu u S. Márká Ewángelisty w Wenecyi, znayduią się dwá Rogi Jednorożcowe, duże, trzeći mnieyszy, ô czym *Descriptio Italiae Universalis & Particularis*. W Anglii w Zamku *Windsore*, Rezydencyi stárey Krolow, iest w Skárbie Rog Jednorożcowy długi ná puł dźieśiątey piędźi, ktory taxowáno sto tyśięcy funtow Złotá, iáko świádczy *Itenerarium Germaniae, Galliae, Angliae, Italiae*. Roku 1585. Soliman Cesarz Turecki, Filiipowi Krolowi Hiszpáńskiemu przy Liśćie swoim przysłał oprocz Lwow ná Złotych Łáncuchach, dwánaśćie Rogow Jednorożcowych, ná szesnaśćie dłoni wysokich, *Teste Kwiatkiewicz*. Wiele iest y po innych Páńskich Skárbcach y Aptekach tych Rogow Jednorożcowych, z ktorych oczywista zdáie się wynikáć prawda o Jednorożcách, że są ná Swiećie, ále ich bárdzo mało, y odległych, bo w Indyiskich, y Etyopskich Kráiách. Trudno zaś *asserere*, że Uniwersalnym wytopione Potopem, bo by to było *Divinae Providentiae detrahere*, ktora *nihil eorum odit quae fecit*; naymnieyszy włosek konserwuiąca. *Athanasy Kircher* bárdzo Uczony Autor, ieden *ex Recentioribus*, mowi, że Jednoroźiec *meretur numerari inter fabulosa Plinii*; przydáiący, że z iednym rogiem wiele iest Zwierząt, iáko to Osły leśne, y Kozy znayduią się w Krolestwie *Tanchin, Pegin, Conchimchim*, y w Afryce ktora Wołow o iednym ma rogu. Tenże Autor w Kśiędze swoiey *Mundus Subterraneus* dowodźi, że koło *Insuły Gròénlandia* w Norwegii nie dáleko Islandyi znayduią się ryby niezmierney wielkośći, długim y ostrym uármowane nosem czyli pyskiem, ktorym się Morskim *Balenom* álbo Wielorybom bronią potęźnie. Koło tedy tey Insuły, te nosy czyli pyski ználeźione, miasto Jednorożcowych Rogow uchodzą u Ludźi. Autor *Drews Soc: JESU* ná *Islandii*, opisuie Rybę *Nohol*, długą ná łokći 40. á nos ma ná czole ná łokći 7. táż to samá *suppono* z Kircherową dopiero wspomniáną. W wielu też mieyscách wykopuią się rogi z źiemi Jednorożcowemi zwáne, ále te nie są Zwierza Ziemskiego Jednorożcá, niby zgubione, lecz w źiemi kleiowátey *in visceribus* iey w kámień się transformuiącey *vi lapidificâ* mieysc ná to sposobnych urodzone, podobieństwo máiące do rogu tego, iáki *appingunt*, á bárdźiey *affingunt Fabulosi Authores* Jednorożcowi, Ma ten rog źiemny po łáćinie *Cornu fossile* názwany w sobie *vim medendi* według *Gesnera*, ále nie káżdy, co się dźieie tylko *qualitate* źiemi lekárskiey, z ktorey się rodźi y formuie.

Jle dostáło mi się w moiey *Sedencyarii* Nowych Czytáć Autorow, wszyscy *negant*, o tákim Jednorożcu, o iákim tu Kwestya záłożona: *Non negant*, iednákże są Zwierzętá Ziemskie z iednym rogiem, iáko to *Rhino cerotes*, albo Nosorożce, to iest rog nád nosem máiące, skorupą uzbroione: *Item* że są Woły, y Osły Indyiskie z rogámi poiedynkowemi. Tákiemi to podobno *Tytus* Cesarz wiezdzał do Rzymu Tryumfuiący, iáko się dáią widźieć wybite ná Arkuśie Tryumfalnym w Rzymie temuż Cesarzowy erygowanym. *Tandem* konkluduię, że ieden Rog może bydź *ex Fossilibus*, to iest w źiemi z pewney uformowany máteryi. Drugi bydź może wielkich Ryb podczás Potopu generalnego po rożnych mieyscách y dołách pozostáłych, potym prochem zánieśionych, námułem zámulonych, teraz casu ználezionych, álbo od wody wymulonych. Trzeći rodzay Rogu tego może bydź ktoregoś Zwierzęćia, *alias* Wołá, Osłá, álbo Sarny w Indyach y Afryce się znayduiących, *vim medendi* w sobie máiących. Y tákie to miały bydź Jednorożce ktore widźiał *Ludovicus Bertmannus* inkludowáne w kladce, w *Mesze* Cesarzowi Tureckiemu ofiarowáne, iákom wyżey námienił. W Chinách Zwierz *Vacca* názwany 300. stay ná dźień ubiegáiący, ktory że iest o iednym rogu, *putatur* Jednorożec, ále *rejicitur* od Kirchera.