Zazalar

Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşan İranî bir halktır. Türkiye'nin çoğunlukla Doğu Anadolu Bölgesi'nde; Bingöl, Elazığ, Erzincan ve Tunceli, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ise; Diyarbakır, Gerger ve Siverek, Hilvan, Çermik yörelerinde yaşamaktadırlar. Zazalar, yaklaşık 2-3 milyon nüfusa sahiptir. 12 Eylül Darbesi'nin ardından Zazalar dahil birçok entelektüel azınlık, Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve ABD'ye göç etti. Zaza diasporasının en büyük kısmı Avrupa'da, ağırlıklı olarak Almanya'da bulunmaktadır. Dini açıdan günümüzde Müslümanlığı benimseyen Zazalar Sünni ve Alevi olmak üzere iki kesime ayrılmışlardır. Zazalar; İran halkları ve İranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar. Dil Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte, Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik göze çarpmaktadır. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Kürtçe (Kurmanci), Türkçe ve Arapça gibi diller de konuşulur. Zazaca, dil bilimi bakımından Hint-Avrupa dil ailesine mensup İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir. Zaza dilinin, tarihsel gelişimi incelendiğinde Zazaca'nın kadim İrani dillerin birçok arkaik özelliğini koruyan bir dil olduğu ifade edilmektedir. Zazaca, eril dişil ayrımını da çok güçlü bir şekilde muhafaza eden bir dildir. Zazaca'da Farsça ve İngilizce gibi dillerde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlayabileceğimiz zaman da bulunmaktadır. Bunun dışında, Zazaca dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça ile büyük oranda benzerlik göstermektedir.

**Din**

Zazaların dini ağırlıklı olarak İslam'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik (Hanefi ve Şafii) ve Alevilik'tir. Sünni Zazalar daha çok Bingöl, (Solhan, Bingöl Merkez, Genç), Elazığ (Arıcak, Sivrice, Maden, Alacakaya, Palu), Şanlıurfa (Siverek, Hilvan), Adıyaman (Gerger), Diyarbakır (Çermik, Çüngüş, Hani, Eğil, Lice, Kulp, Ergani, Dicle), Bitlis (Mutki), Malatya (Pütürge), Aksaray (yer yer) gibi il ve ilçelere yayılmış durumdadırlar. Alevi Zazalar daha çok Tunceli (tüm ilçeler, Çemişgezek'te az bulunur), Sivas (Zara, İmranlı, Kangal, Divriği), Tokat (Almus, Zile), Erzincan (Merkez, Kemah, Çayırlı, Üzümlü, Tercan), Muş (Varto), Bingöl (Yayladere, Bingöl Merkez, Adaklı, Kiğı, Yedisu), Erzurum (Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale), Gümüşhane (Şiran), Malatya (Arguvan), Kars (Selim) ve Ardahan (Göle) de ikâmet etmektedirler.

**Folklor ve Kültür**

Zazalar diğer İrani halklarla dil ve kültür bağlamında birçok ortak özellik paylaşırlar. Söz konusu bu İrani halkların dilleri aynı kökten gelmektedir ve birçok ortak sözcük barındırmaktadırlar. Sözcüklerin kökleri büyük oranda aynıdır; renklerin, sayıların, bitkilerin adlandırılmasında benzer ortak sözcükler kullanılmaktadır. Kılık-kıyafet, halk masalları, gelenek-görenekler, dini inançlar, bayramlar pek çok noktada ortak özellikler taşımaktadırlar. Zazalar geçmişte bütün İrani halklarda olduğu gibi irili ufaklı çok sayıda aşiretlere bölünmüştür fakat günümüzde aşiret yapısı ve kuralları hemen hemen yok olmuştur. Zazalar tarihsel olarak kırsal ve feodal bir hayat sürmüşler, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. Bu noktada Zazaların yaşadıkları Anadolu Yarımadası'nın doğusu tarih boyunca farklı birçok halkın yaşadığı ve farklı devletlerin hüküm sürdüğü bir coğrafya olmuştur. Bu durum ve yaşadıkları coğrafyanın kültürel kesişimselliği nedeniyle Zazalar Anadolu'nun doğu ve güneyinde yaşayan diğer komşu halklar olan Türkler, Türkmenler, Ermeniler, Araplar ve Kürtler gibi farklı halklarla tarihsel olarak sürekli kültürel etkileşim içinde olmuşlardır. Nitekim söz konusu kültürel etkileşim ortaya çıkardığı kültürel yakınlığın yanı sıra Zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasına neden olmuştur.

Elâzığ, Tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. Erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. Bingöl bölgesinde ise erkekler külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar gitmektedir.

Başlıca halk dansları; Qeraçor, Devzer, Çepki, Fadiki, Wışke, Kılaçep ve Bingöl geneli kartal oyunu gibi düğün oyunlarıdır.

Başlıca yemekler; Babıko, bıcık, zervet, keşka, helisa, malez, patila, pêsare, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mawsta, çırvila gibi genelde hamur ürünü yemeklerdir.

Zazalar arasında kutlanan başlıca bayramlar ve önemli günler şunlardır:

**Roşanê Remezani**: Ramazan Bayramı, hem Alevi hem de Sünni Zazalar tarafından kutlanmaktadır.

**Roşanê Qurbani**: Kurban Bayramı, hem Alevi hem de Sünni Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Kormışkan bayramı (Çermik ve Siverek Yöresi, Mart ayında Nevruz'a denk gelir. Bahar bayramı olarak son zamanlarda hem Alevi hem de Sünni Zazalar tarafından kutlanmaktadır.)

**Hawtemal bayramı** (Dersim Yöresi, Mart ayında, bir tür bahar bayramı). Alevi Zazalar tarafından kutlanır.

Hawtemalo Pil (Büyük Hawtemal)

Hawtemalo Qıc (Küçük Hawtemal)

Qereçarseme: Bir bahar bayramı, yine Mart ayında Alevi Zazalar tarafından kutlanır.

**Newê Marti:** Mart dokuzu, Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır. Alevi Zazalar tarafından kutlanır.

**Gağand**: Yeni yıl bayramı, daha çok Tunceli-Koçgiri-Varto yılbaşı olarak 13 Ocak'a yakın tarihlerde kutlanır. Bu bayramda Rumi takvim esas alınır. Dersim'de Alevi Zazalar tarafından kutlanır.

**Rocê Xızıri**: Hızır orucu, Alevi Zazalar tarafından her yıl Şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulur.

**Rocê İmamu**: Muharrem orucu, Alevi Zazalar, Kürtler ve Türkmenler tarafından da tutulur. Alevilik'te çok önemli bir yeri vardır.

**Köken Bilim**

Etimolojik çalışmalarda "Zaza" isminin anlamı Zazacada "Za'dan doğan" manasına gelmektedir. "Za" eski Zaza mitolojisinde bir Tanrı ismiyken aynı zamanda "Za" kelimesi Zazacada "doğmak" manasına gelir. Dolayısıyla "Zaza" isminin anlamı "doğandan doğan" ya da "Za'dan doğan" manasına gelmektedir. Öte yandan "Za" kelimesi Zazaların yaşadığı coğrafyada birçok olgunun isimlendirilmesinde kullanılmıştır. Ör. Zagros (Zagroza), Asya (Azaia), Mezopotamya (Mazapotamya)... Ayrıca Mezopotamya kelimesinin etimolojik kökeninde Zazaca olduğuna dair çok güçlü teoriler vardır bkz. Ma-Za-Pot-Amya kelimesini parçalarına ayırdığımızda Zazacada Ma:biz, Za: Tanrı-doğmak, Pot:pişmek, Amya:gelmek anlamlarına ulaşılır. Yani Mezopotamya Zazacada "Biz Za'dan doğup ya da 'biz doğup' pişerek geldik." anlamına gelir. Arkaik kaynaklara bakıldığında "Zaza" isminin günümüzden önceki kaynaklarda da zikredildiği görülmektedir. Akaçça, Armanice, Hititçe, İbranice, Peklice, Urartuca, vb. dillerine ait çivi yazılı tabletlerde, Antik (Tevrat) betimlerinde Zaza adının günümüzde kullanımıyla ya da yaklaşık bir imla ile geçtiği görülmektedir. Ortaçağ kaynaklarına bakıldığında bu ismin ‘Zavzan, Zuzan, Zazan’ vb. şeklinde geçtiği görülmektedir.

Zaza kelimesi ile arkaik metinlerde ilk defa İran'daki Behistun Yazıtında karşılaşmaktayız. MÖ. 552 yılında Pers Kralı I. Darius tarafından İran’ın Hemedan Eyaleti bölgesinde Bisütun kaynaklarında yazdırılmıştır. Bu taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında Zazana adında bir yerin adı geçmektedir. Bu Eski Farsça yazıtta Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zazalar’ın yaşadığı yerleşke alanlarıdır. Zaza adının geçtiği diğer bir kaynak ise 1329/1330 tarihli Kureyş Şeceresi olan, yazılı bir deri dokümandır. Sıralanmış birkaç Zaza aşiret adının geçtiği belgede, Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza geçer. (Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا 'Zaza kabilesinden talip Mollā Beni') Yine milattan önce 2. yüzyılda Yakın Doğu’da yaşayan bir mimarın soyadının 'Zazai' olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir. Gezgin Marko Polo'nun yol haritasında Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye Zorzanie/Zarzania dendiği; ancak bu bölge sınırının Hazar Denizi’ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır ve Zaza ismi ile bölge ilişkilindirilmektedir. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak isminin "Ninni-Zaza veya İnnana-Zaza" olduğu kaydediliyor. Eski yer isimleri arasında da 'Zaza' adına rastlandığına işaret edilerek, Zaza-Buha’nın (MÖ.880), Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif ediliyor. Bazı araştırmacılar ise Zaza sözcüğünün Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden geldiğini öne sürmektedir.

Tarihçe Tarihsel olarak Zazaların birçok imparatorluk ve devlet ile ilişkisi olduğu çeşitli dil bilimciler araştırmacılar tarafından söylenmektedir. Bunlardan biri Part İmparatorluğu; Sasanilerden önce İran’ı yöneten Kuzey doğu İran orjinli bir halk olup, Windfuhr onların dillerinin Zazacaya çok yakın olduğunu belirtmektedir. İranlı tarihçi Kaveh Farrokh’da Zazalarla Partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir. Alman dil bilimci Jost Gippert Zazaca ile Orta İrani dil olan Partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir. Bazı araştırmacılara göre Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan kelimelerinden gelmektedir. 'Zaza' ismi ve Zaza dilinin, Sasaniler'in diline yakın olduğu, Zazalar ve Zazaca'nın Sasani ya da Zazani imparatorluğunun ardılı olarak kabul edildiği de belirtilmektedir. Sasani İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Sasaniler’in birçok savaş yaptığı düşmanı Bizanslılar’ın Kayzeri, ele geçirdiği sınırlar ile Sasani nüfusunuda içinde barından bölgeyi 1071’e tarihine dek 400 yıl elinde tuttu. Bölgede barınan nüfus, bu süre içinde ‘Rumlaşmamış’ ve kendini, eski devletinin ismiyle Sasani kalıntısı olarak Sasa ya da Zaza şeklinde adlandırmaya devam etti. Onlar, kendilerini bu isim ile tarif etmedi, onlara bu tarifi Bizans Kayzeri yakıştırmıştı. Belli ki Kayzer, bölgedeki ekalliyeti 'Zaza' diyerek küçümsemeye çalışmıştır. Bizans tarafından küçümsenen ve ana coğrafyalarıyla ilişkisi kopan, tekrardan irtibat kurma şansı da kalmayan Sasaniler sıkıştıkları derin vadilerde unutuldu,fakat onlar başlangıçtaki bağlılıklarını ise unutmadı. Aradan geçen zaman içerisinde, bölge insanları, kültürel kodları yıpranmış ve başka biçimlere evrilirken ellerinde kalan son şeye sarıldılar isimlerine: "Sasani ya da Sasa veya Zaza"

Rus doğubilimci, Minorsky ve W. B. Lockwood, David. N. Mackenzie, Karl Hadank, Artur Christensen gibi birçok dil bilimci de Zazaların kullandığı 'Dımıli' sözcüğünün Dailemi/Dailomi'den geldiğini ve Deylemli demek olduğunu ve Zazalar'ın Hazar Denizi'nin güney kıyılarındaki Deylem'den göçenlerin devamı olduğunu, atalarının dilini günümüze kadar koruyabildiğini söylemişlerdir. "Behustin Kitabeleri"nde Deylemlilerin konuştukları dil için 'Zuzu' denilmiştir. "Zuzu" yani bugünün anlamıyla 'Zaza'.

**Yer İsimleri**

**Zazaistan**, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Dr. Zülfü Selcan’ın “Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi” adlı makalesi. Bu makalenin ve kitabın 114-115. sayfalarında bir Zazaistan haritası yer alır. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli’nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar. Zazaistan adını ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. Pamukçu'ya göre, Zazalar hem Türkler hem de Kürtler tarafından reddedilen bir halktır ve Kürdistan yerine Zazaistan teriminin kullanılması gerekmektedir. 1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan Raya Zazaistani (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.

**Zawazan** (Zauzan) Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihi Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir (1160-1234)'e göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu." 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir. Dil bilimci David Neil MacKenzie, de Zazalar'ın İran Hazar'ından gelip, Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani şimdi yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olması olasılığının zayıf olduğuna işaret ederek, başka bir varsayımı ele almak gerektiğini vurgulamaktadır. Onun varsayımı, Zazaların bugün Kürdistan'ın kalbi olarak kabul edilen yerde, yani Van Gölü'nün güney ve batısındaki topraklarda yaşadıkları ve kendilerinin ilerleyen Kürtlerce batıya gitmeye zorlandıkları varsayımıdır. Bu coğrafi adlara M.S. 10. ve 13. yy. arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yy. da henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yy. coğrafyacılarından Yakut, 1225'de yazdığı "Mu’jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder." İbn al-Athir, Zawazan'dan al-Zawzan adı altında söz eder ve sınırlarının Musul'a iki günlük mesafeden başlayıp Ahlat sınırlarına ve Azerbaycan’da ki Salmas’a kadar uzandığını kaydeder. Mukaddasi ise, al-Zawzan'ı Cezirat ibn Omar'ın bir parçası olarak görür (Akt. Minorsky, EI).

Al-Zawzan'dan Zozan olarak da söz eden V.Minorsky'e göre bu bölge sonraları alan olarak daha da genişledi, ama Minorsky kabaca bugünkü orta/merkez Kürdistan’a tekabül ettiğini söylediği Zawzan (Zozan)'ın sınırlarının netçe tanımlanamadığını da not eder. Onun da işaret ettiği gibi Artsruniler’in Vaspurakan krallığı kaynaklarda Zawzan krallığı olarak da bilinir. Minorsky, Araplar’ın Sason’a al-Sanasina (Senasine) dediklerine de işaret etmektedir (Bk. Minorsky, Enc. Of Islam‘ın Kürtler maddesi). Araplarda Zawzan adı daha çok Zawazan şekli altında görünür ve Sason adına karşılık kullanılır. Tüm bu adlar henüz Kürdistan adının görünmediği bir dönemde, Arap/İslam istilası sırasında ve çok öncesinde mevcutlardı ve bu adlarla tarif edilen coğrafya da Urartu Krallığının merkez bölgesidir, yani Van Gölü ve çevresindeki topraklardır. Zaza-yoğun yerleşmelerin hemen hepsi Urartu corafyası ile örtüşürler. Dr. Grant, Zozan/Gozan’ın Asurya’nın bütün dağlık alanlarını kapsadığına işaret eder.

**Gozan veya Zozan** G ve Z seslerinin birbirine dönüştüklerine tanık olunur. Bu sözcüklerin ikisi de bir yoruma göre tıpkı Harran sözcüğü gibi bolluk diyarı, çayır, otlak anlamına gelmektedirler. 1835'te bölgeyi gezen Amerikalı Protestan misyoner Dr. Asahel Grant, 1840'ta yazdığı "The Nestorians or The Lost Tribes" adlı kitabında (Türkçe çevirisi çin bk. Nasturiler Ya da Kayıp Boylar, Nsibin Yay., 1994, Çev. Meral Barış), Asuristan dağlık alanlarının hepsine birden Zozan/Gozan adı verildiğini ve Tevrat'da geçen Gozan'ın da bu aynı bölgeye referans olduğunu yazmaktadır (Bk. a.g.e., s. 54).

**Zuzan** El-Biruni, Eba Müslim zamanında Nişabur civarında bu adı taşıyan bir yerleşmeden sözeder (Bk. El Biruni, The Chronology of Ancient Nations, Edward Sachau çevirisi, 1879). Doğu İran’da, özellikle Horasan, Quhistan ve Kirman dolaylarında Zaza adını çağrıştıran bir dizi yer adıyla karşılaşılır. Zuza Ermenistan’da M.Ö. 522/521 yılında adı anılan bir kale. Zazana Eski bir kent adı. Akamenid-Babil savaşlarından ilki Behistun yazıtına göre M.Ö. 521 yılında Fırat havzası üzerindeki bu kentte yer aldı. Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesi'nde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri’nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denilmiştir.