Johannes Leiçarraga

**Johannes Leiçarraga Lermanda** (Bescoitze, Laphurdi, 1506 – Bastida, Naffarroa Beherea, 1601) calbindar arçain eta euscal idazle bat içan cen, Itun Berria euscaratu çuen lehena, *Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria* icemburuarequin.

## Vicitza

Higanot bihurtu aurretic, segur asqui aphez catholicoa içan cen. 1567co aphirilaren 15ean eguin cen *arçain*, Pauen (Occitania), eta Naffarroa Behereco Bastida herrira igorriric, hil arte vici içan cen bertan. Joana III.a Albretecoa Naffarroaco reguinac, calbinismora bihurtu celaric, bere gorthean Eliçaren reformaren aldeco pensalariei babesa eman cerauen/cien eta protestantismoa resumaco lurraldeetan barna hedatu nahi içan çuen. Idea reformaçaleen arauera, textu sacratuac herri xehearen hizcunçan jarri behar ciren.

Hala bada, reguinac euscarazco eta gascoizco itzulpenac eguiteco bitartecoac eta diru-lagunçac eman cituen. 1563co marchoaren 14an eguin cen Bearnoco protestanteen synodo edo batzarrean, Leiçarraga icendatu çuten, euscarazco itzulpena eguin ceçan. Eredu moduan, Leiçarragac *Vulgata* eta francesezco itzulpenac erabili cituen. Laur lagunçaile içan cituela dirudi, bera taldearen çucendari içanic: Sanz Tartas (batzuen ustez, aguian Joan Tartas idazlearen ossaba-aitona cena), Piarres Landetcheberri eta Tardetz çuberotarrac eta Johannes Etcheberri lohiçundarra, *Petit Basque* goiticenaz eçagun cena. *Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria* 1571co irailean imprimatu cen, Arroxelan. Testamentu Berriaren itzulpenarequin batera, christauac hezteco textu didacticoac imprimatu ciren, orduco arguitaratze protestanteetan ohicoa cenez.

## Idazlanac

Bescoitzeco idazlearen borz liburu hauec daude jassota, guztiac itzulpenac:

* *Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria*, Leiçarragaren idazlanic handiena eta eçagunena.
* *Catexismea*
* *Confessionea*
* *Calendrera*
* *ABC edo Christinoen instructionea*

Azquen hirurac, Arroxelan 1571n arguitaratuac.

### Aita Gurea

Deigarria da, Aita Gurea itzuli çuelaric, Jaincoari hica çucendu citzaiola. Haren aurreco euscaldunec halaxe eguin çuten, içan ere.

## Critica

* *Itzulçailearen meritua* da, guehiembat, criticoec Leiçarragaren lanean azpimarratzen dutena. Eçagutzen ditugun haren garaico idazle bakarrac Bernart Etchepare eta Joan Perez Laçarraga dira. Beraz, ia ereduric gabe jardun beharrac eguiten du handi haren itzulpen-lan erraldoia. Erabili çuen eredua berac asmatu çuen. Desberdintassun batzuc aurkitu içan dira itzulpenaren eta textu originalen artean.
* *Mempeco propositioneac* erabili beharrac, hizcunça romanicoen eraco prosara eraman çuen. Latinaren eraguina duten eguitura syntacticoac dira horren lekuco. Dena den, erranaldietan, perpaus luce eta laburren arteco jocoan eta orecan maisutassuna eracusten du.
* *Ipharraldeco euscaldunençat* idatzi çuela igarcen çaio. Naffarroa Behereco eta Laphurdico euscaren eçaugarriac darabilça, reformac jomuga cituen euscaldunac horiec baitziren. Testamentu Berriaren amaieran, çuberotarren lagungarri içaiteco hiztegui labur bat jarceac, arguiago uzten du cein eremutan jocatu nahi çuten, bai reguinac eta bai Leiçarragac berac. Bere lagunçaileequin elkarlanean, Iphar Euscal Herrico euscaldunei çucendutaco coiné edo euscara batu bat ossatu çuela dirudi, Laphurdico costaldeco euscara oinharri harturic. Laphurdico herrialdea, Naffarroaco Resumaren çathi ez bacen ere, economia eta biztanleria aldetic Naffarroa Beherea baino garranci handiagocoa cen garai hartaco Euscal Herrian. Hortaz, culturaren alhorrean ere referenciazco gunea cen. Normala da beraz, Leiçarragac bere hizcunça ereduaren oinharri Laphurdico euscara harcea. Federico Krutwig euscalçainaren eritziz, euscararen batassuna XVI. mendeaz gueroztic lorthua cen, eta batassun hori Leiçarragac eguin çuen.
* *Hizcunça jassoaren alde* eta itzulpen ahalic eta çorrotzena eguin nahian, latinetic hartutaco hitz asco darabilça, euscarazco ordainac baztertuz. Bide cultista auqueratu çuen, beraz. Erraite-bateraco, *guiça pescadore* idazten du, *guiça arrançale* idatzi beharrean, eta *cena*, *afari* icenaren ordez.
* *Çahar-kutsua* dario Leiçarragaren euscarari. Hitzetan berritzaile, baina soinuetan eta morphologian archaico; ancinaco euscararen arrastoac ohico dira XVI. mendeco eta aurreco idazleetan, Leiçarragaren textuan ere ikussi dugunez. *\*eçan* eta *\*edin* errodun perfectibo çaharreco formac darabilça, Joan Perez Laçarragac beçala: *ilki cedin* eta *erran cieçon*, *jeiqui cen* eta *erran ceraucon* erranahiarequin, adibidez. Gainera, euscal litteraturan osso gutitan aguercen diren NOR-NORI-NORC motaco adizquiac agueri dira, objectu çucena hirurgarren persona ez dutenac: *gommendatzen cerauzquiotet* (nic çu haiei, egungo euscaran behinçat ecinezcoa dena). Adizqui horien casuan, çalança dago ea Leiçarragaren asmacunça diren, ala benetan herriac erabilcen cituen.

## Referenciac

1. ↑ EIMA: *Escola-liburuetaco onomasticaren, guerthaera historicoen eta artelanen icenac. Cerrendac*

## Bibliographia

* Plantilla:De Açurmendi, J.: "Deraue Bedeutung der Sprache in Renaissance und Reformation und deraue Enstehung der basquischen Litteratur im religuiösen und politischen Conflictguebiet zwischen Spanien und Francreich" In: Wolfgang W. Moellequen (Herausgueber), Peter J. Weber (Herausgueber): *Neue Forschungsarbeiten çur Contactlingüistic*, Bonn: Dümmler, 1997. Plantilla:ISBN
* Inchausti, J. 1995: Leiçarraga eta leiçarragatarrac (1563-1571) Reforma-Contrarreformetaco ilhun-arguitan, *RIEV* 40/1: 119-160.
* Salaberri Muñoa, Patchi: *Ithurri urdinen bilha (Leiçarragaren Testamentu Berria eta hari eransitacoac*. - Egan, 2010-1/2, 109-149.
* Urvistondo, Ana Mari: *Johannes Leiçarraga Naffarroan eta Laphurdin XVI. mendean*. - Egan, 2009-3/4, 161-170.
* Xarriton, Piarres: *Leiçarraga, 2009-3/4*. - Egan, 2001-3/4, 155-159.

## Ikus, gainera

* Phizcundea
* Euscarazco litteratura
* Laphurdico idazleac

Categoria:Bibliaren itzulçaileac