Lưu Cơ

**Lưu Cơ**, **tự Bá Ôn** (**Lưu Bá Ôn**), là một trong những công thần khai quốc nhà Minh, được người đời ca tụng là có tài sánh ngang với Gia Cát Lượng

## Minh sử

Lưu Cơ, tự Bá Ôn,người Thanh Điền .Ông cố Hào, thời Tống làm quan Hàn Lâm chưởng thư. Tống vong, Ấp tử Lâm Dung xướng nghĩa lữ. Sự bại, nguyên sai Sử bộ lục kỳ đảng, nhiều người liên quan. Sử đến nhà Hào gia,nhân lúc Hào say sử giả đốt nhà, tất cả sách vở đều bị hủy. Sử giả kế không chỗ hở, nãi vi canh kỳ tịch, kẻ liên quan đều miễn. Cơ lúc nhỏ tài năng lạ thường,thầy là Trịnh Phục Sơ nói với cha Cơ là Dược rằng:

-Tổ tiên ông là người đức hậu, đứa bé này ắt là con nhà lớn rồi.

Thời Thuận đế, đỗ tiến sĩ, trừ Cao An thừa, luôn giữ thanh liêm. Hành tỉnh gạt bỏ, tạ đi. Ban đầu do Giang Chiết nho học phó đề cử, viết đơn tố cáo ngự sử không làm tròn trách nhiệm, nên đắc tội với thượng cấp bị đuổi về nhà. Cơ tinh thông kinh sử, văn chương, binh pháp và thiên văn. Tây Thục Triệu Thiên Trạch luận nhân vật bờ trái sông, đầu là Cơ,lấy để ngang bằng Gia Cát Khổng Minh .

Phương Quốc Trân khởi binh ở biển, chiếm quận huyện, hữu tư bất năng chế. Hành tỉnh phục chức Cơ làm Nguyên soái phủ Đô sự. Cơ nghị dựng thành để ép tặc, Quốc Trân mất tinh thần. Cùng Tả thừa Thiếp Lí Thiếp Mộc Nhi chiêu dụ Quốc Trân, Cơ nói anh em họ Phương làm loạn, không diệt hết không răn đe người sau. Quốc Trân sợ, hối lộ Cơ rất hậu nhưng Cơ không nhận. Quốc Trân sai người vượt biển về kinh, đút lót người làm. Toại chiếu phủ Quốc Trân, phong làm quan, trách Cơ tự mình ra oai, giữ chặt Thiệu Hưng, Phương thị càng hoành hành. Không lâu, sơn khấu nổi lên như ong, Hành tỉnh phục chức cho Cơ , cùng Hành viện phán Thạch Mạt Nghi Tôn thủ Xử châu. Kinh lược sử Lý Quốc Phượng dâng lên công của Cơ, chấp chính lấy sự việc Phương thị mà ép, thụ Tổng quản phủ phán, không được quản binh sự. Cơ liền bỏ về Thanh Điền,sang tác Úc ly tử để thấy chí.Những kẻ tị nạn họ Phương tranh theo Cơ, Cơ thu Bộ thự, cướp không giám phạm

Thái tổ hạ Kim Hoa, định Quát Thương, nghe danh Cơ cùng Tống Liêm, mang lễ vật trọng hậu. Cơ từ chối ,Tổng chế Tôn Viêm viết thư , Cơ mới nhận lời . Không bao lâu, dâng lên "Thời vụ thập bát sách" (tức 18 sách lược vận dụng trong tình thế đương thời). Thái tổ đại hỉ, trúc lễ hiền quán dĩ xử cơ đẳng, sủng lễ thậm chí.

Sơ, Thái tổ lấy Hàn Lâm Nhi xưng Tống hậu,xa phụng. Đầu năm, Trung thư tỉnh thiết ngự tọa hành lễ, Cơ mình không bái, rằng: “Ngoài ngài, không phụng ai khác!” Nhân kiến Thái tổ, trần thiên mệnh sở tại. Thái tổ hỏi chinh thủ kế, Cơ nói: “Sĩ Thành tự thủ lỗ, không đủ lo. Hữu Lượng kiếp chủ hiếp hạ, danh hào bất chính, địa cư thượng lưu, trong lòng luôn muốn đánh ta,nên mưu toan trước. Diệt Trần thị, Trương thị thế cô, nhất cử khả định. Sau đó bắc hướng trung nguyên, Vương nghiệp ắt thành ” Thái tổ vui mừng mà nói: “Tiên sinh có kế, chớ tiếc cứ nói hết.” Hội Trần Hữu Lượng hãm Thái Bình, mưu hủ hạ, thế Trương mạnh, các tướng hoặc nghị hàng, hoặc nghị chạy đến Chung Sơn, Cơ mở mắt không nói. Thái tổ triệu vào trong, Cơ lại nói: “Kẻ nào nói muốn hàng hoặc chạy, đáng xử trảm”

Thái tổ nói: “Tiên sinh có kế chăng?” Cơ rằng: “Giặc kiêu ngạo, nên thâm nhập vào trong quân họ, phục binh vào chỗ yếu hiểm. Thiên đạo hậu cử giả thắng, thủ uy chế địch dĩ thành vương nghiệp, tại thử cử hĩ.” Thái tổ dùng kế ấy, dụ Hữu Lượng chí, đại phá,lấy cớ đánh giặc thắng mà thưởng Cơ, Cơ từ. Hữu Lượng binh phục hãm An Khánh, Thái tổ muốn đánh,hỏi Cơ,Cơ tán thành, bèn xuất binh công An Khánh. Từ sáng đến chiếu không hạ, Cơ xin đến Giang châu, đánh sào huyệt Hữu Lượng, sau đó dâng quân về phía tây. Hữu Lượng không cách nào, soái thê tử chạy đến Vũ Xương, Giang châu hàng. Long Hưng thủ tướng Hồ Mỹ sai con tiếp đãi, xin chớ tán hạ của y. Thái tổ khó xử. Cơ tòng hậu vuốt râu. Thái tổ ngộ ra, đồng ý. Mỹ hàng,các quận ở Giang Tây đều hạ.

Cơ mất mẹ, trị binh sự không dám nói, đến đây xin hoàn táng. Hội Miêu quân phản, sát kim,các tướng Hồ Đại Hải, Cảnh Tái Thành, Chiết Đông diêu động. Cơ đến đường, vì thủ tương hạ nghị dụ an các chúc ấp,lại cùng bọn Bình chương Thiệu Vinh mưu phục Xử châu, loạn mới định. Quốc Trân vốn sợ Cơ, trí thư viếng. Cơ đáp thư, nói rằng Thái tổ uy đức, Quốc Trân bèn nhập cống. Thái tổ lập tức gia phóng quân quốc sự. Tìm đến kinh, Thái tổ đích thân tri viện An Phong. Cơ nói rằng: “Hán, Ngô chờ trống, chưa đến lúc đâu.” Không nghe. Hữu Lượng nghe xong, thừa cơ đến Hồng Đô. Thái tổ nói: “Không nghe lời quân sư, đã mất kế.” Bèn tự tương cứu Hồng Đô, cùng Hữu Lượng đại chiến ở hồ Bà Dương. Thái tổ ngồi giữa đốc chiến, Cơ theo hầu, bỗng hô lên một tiếng, thú Thái tổ thêm thuyền. Thái tổ binh sĩ rời chỗ, tọa vị định, phi pháo kích cựu sở ngự chu lập toái. Hữu Lượng thấy là cao kiến đại hỉ. Thái tổ càng tiến thuyền, Hán quân đều thất sắc. Sau Hữu Lượng trúng tên tử trận, Thái tổ đánh Sĩ Thành, bắc phạt trung nguyên, toại thành đế nghiệp, đều là mưu trí của Cơ.

Ngô nguyên niên,Cơ làm Thái sử lệnh,Dâng Mậu thân đại thống lịch. Đại hạn, xin quyết trệ ngục. Tức mệnh Cơ bình phản, mưa tầm tã. Nhân thỉnh lập pháp định chế,không cho lạm sát. Thái tổ muốn xử, Cơ xin như cũ,Thái tổ nói nằm mơ. Cơ rằng: “Đây là hình tượng của bách tánh, nên ngừng hình là hơn.” Ba ngày sau, Hải Ninh hàng. Thái tổ mừng,đem các phạm nhân cho Cơ thả đi. Xong bái Ngự sử trung thừa kiêm Thái sử lệnh.

Thái tổ tức hoàng đế vị, Cơ tấu lập quân vệ pháp, sơ định Xử châu thuế lương, theo quy chế mẫu gia ngũ hợp thời Tống, duy Thanh Điền mệnh không thêm, viết: “Lệnh quê hương của Bá Ôn đời đời là cuộc trò chuyện đẹp” Đế đến Biện Lương, Cơ cùng Tả thừa tướng Thiện Trường thủ đó. Cơ nói Tống, Nguyên dung túng để mất thiên hạ,nay nên lập kỷ cương. Lệnh ngự sử Củ Hặc vô sở tị, túc vệ hoạn thị hữu quá giả, giai khải hoàng thái tử trí chi pháp, nhân đạn kỳ nghiêm. Trung thư tỉnh đô sự Lý Bân tọa tham túng để tội,Thiện Trường tố  nặc chi, thỉnh hoãn kỳ ngục. Cơ không nghe,kiên trì tấu. Báo được. Phương kỳ vũ, tức trảm chi. Do thị dữ thiện trường ngỗ. Đế về, tố Cơ bất kính. Chư oán cơ giả diệc giao trấm chi. Hội dĩ hạn cầu ngôn, cơ tấu: “Sĩ tốt vật cố giả, kỳ thê tất xử biệt doanh, phàm sổ vạn nhân, âm khí úc kết. Công tượng tử, tí hài bạo lộ, ngô tương lại hàng giả giai biên quân hộ, túc càn hòa khí.” Đế nạp kỳ ngôn, tuần nhật nhưng bất vũ, đế nộ. Hội cơ hữu thê tang, toại thỉnh cáo quy. Thời đế phương doanh trung đô, hựu duệ ý diệt khoách khuếch. Cơ tần hành, tấu viết: “Phượng Dương tuy là quê của đế ,không phải đất kiến đô. Vương Bảo Bảo không thể khinh được.” Dĩ nhi định tây thất lợi, khoách khuếch cánh tẩu sa mạc, hất vi biên hoạn. Đến đông, đế lấy chiếu tự Cơ huân phạt, triệu phó kinh, tứ lãi thậm hậu, truy tặng tổ tiên và cha của Cơ làm Vĩnh gia Quận công. Nhiều lần muốn tiến tước cho Cơ, Cơ cố từ bất thụ.

基谓宋、元宽纵失天下，今宜肃纪纲。令御史纠劾无所避，宿卫宦侍有过者，皆启皇太子置之法，人惮其严。中书省都事李彬坐贪纵抵罪，善长素匿之，请缓其狱。基不听，驰奏。报可。方祈雨，即斩之。由是与善长忤。帝归，愬基僇人坛壝下，不敬。诸怨基者亦交谮之。会以旱求言，基奏：「士卒物故者，其妻悉处别营，凡数万人，阴气郁结。工匠死，胔骸暴露，吴将吏降者皆编军户，足干和气。」帝纳其言，旬日仍不雨，帝怒。会基有妻丧，遂请告归。时帝方营中都，又锐意灭扩廓。基濒行，奏曰：「凤阳虽帝乡，非建都地。王保保未可轻也。」已而定西失利，扩廓竟走沙漠，迄为边患。其冬，帝手诏叙基勋伐，召赴京，赐赉甚厚，追赠基祖、父皆永嘉郡公

　　初，太祖以事责丞相李善长，基言：「善长勋旧，能调和诸将。」太祖曰：「是数欲害君，君乃为之地耶？吾行相君矣。」基顿首曰：「是如易柱，须得大木。若束小木为之，且立覆。」及善长罢，帝欲相杨宪。宪素善基，基力言不可，曰：「宪有相才无相器。夫宰相者，持心如水，以义理为权衡，而己无与者也，宪则不然。」帝问汪广洋，曰：「此褊浅殆甚于宪。」又问胡惟庸，曰：「譬之驾，惧其偾辕也。」帝曰：「吾之相，诚无逾先生。」基曰：「臣疾恶太甚，又不耐繁剧，为之且孤上恩。天下何患无才，惟明主悉心求之，目前诸人诚未见其可也。」后宪、广洋、惟庸皆败。三年授弘文馆学士。十一月大封功臣，授基开国翊运守正文臣、资善大夫、上护军，封诚意伯，禄二百四十石。明年赐归老于乡。

　　帝尝手书问天象。基条答甚悉而焚其草。大要言霜雪之后，必有阳春，今国威已立，宜少济以宽大。基佐定天下，料事如神。性刚嫉恶，与物多忤。至是还隐山中，惟饮酒弈棋，口不言功。邑令求见不得，微服为野人谒基。基方濯足，令从子引入茆舍，炊黍饭令。令告曰：「某青田知县也。」基惊起称民，谢去，终不复见。其韬迹如此，然究为惟庸所中。

　　初，基言瓯、括间有隙地曰谈洋，南抵闽界，为盐盗薮，方氏所由乳，请设巡检司守之。奸民弗便也。会茗洋逃军反，吏匿不以闻。基令长子琏奏其事，不先白中书省。胡惟庸方以左丞掌省事，挟前憾，使吏讦基，谓谈洋地有王气，基图为墓，民弗与，则请立巡检逐民。帝虽不罪基，然颇为所动，遂夺基禄。基惧入谢，乃留京，不敢归。未几，惟庸相，基大戚曰：「使吾言不验，苍生福也。」忧愤疾作。八年三月，帝亲制文赐之，遣使护归。抵家，疾笃，以《天文书》授子琏曰：「亟上之，毋令后人习也。」又谓次子璟曰：「夫为政，宽猛如回圈。当今之务在修德省刑，祈天永命。诸形胜要害之地，宜与京师声势连络。我欲为遗表，惟庸在，无益也。惟庸败后，上必思我，有所问，以是密奏之。」居一月而卒，年六十五。基在京病时，惟庸以医来，饮其药，有物积腹中如拳石。其后中丞涂节首惟庸逆谋，并谓其毒基致死云。

　　基虬髯，貌修伟，慷慨有大节，论天下安危，义形于色。帝察其至诚，任以心膂。每召基，辄屏人密语移时。基亦自谓不世遇，知无不言。遇急难，勇气奋发，计画立定，人莫能测。暇则敷陈王道。帝每恭己以听，常呼为老先生而不名，曰：「吾子房也。」又曰：「数以孔子之言导予。」顾帷幄语秘莫能详，而世所传为神奇，多阴阳风角之说，非其至也。所为文章，气昌而奇，与宋濂并为一代之宗。所著有《覆瓿集》，《犁眉公集》传于世。子琏、璟。

琏，字孟藻，有文行。洪武十年授考功监丞，试监察御史，出为江西参政。太祖常欲大用之，为惟庸党所胁，堕井死。琏子畾，字士端，洪武二十四年三月嗣伯，食禄五百石。初，基爵止及身，至是帝追念基功，又悯基父子皆为惟庸所厄，命增其禄，予世袭。明年坐事贬秩归里。洪武末，坐事戍甘肃，寻赦还。建文帝及成祖皆欲用之，以奉亲守墓力辞。永乐间卒，子法停袭。景泰三年命录基后，授法曾孙禄世袭《五经》博士。弘治十三年以给事中吴士伟言，乃命禄孙瑜为处州卫指挥使。

　　正德八年加赠基太师，諡文成。嘉靖十年，刑部郎中李瑜言，基宜侑享高庙，封世爵，如中山王达。下廷臣议，佥言：「高帝收揽贤豪，一时佐命功臣并轨宣猷。而帷幄奇谋，中原大计，往往属基，故在军有子房之称，剖符发诸葛之喻。基亡之后，孙廌实嗣，太祖召谕再三，铁券丹书，誓言世禄。畾嗣未几，旋即陨世，褫圭裳于末裔，委带砺于空言。或谓后嗣孤贫，弗克负荷；或谓长陵绍统，遂至猜嫌。虽一辱泥涂，传闻多谬，而载书盟府，绩效具存。昔武王兴灭，天下归心，成季无后，君子所叹。基宜侑享太庙，其九世孙瑜宜嗣伯爵，与世袭。」制曰：「可。」瑜卒，孙世延嗣。嘉靖末，南京振武营兵变，世延掌右军都督府事，抚定之。数上封事，不报，忿而恣横。万历三十四年，坐罪论死，卒。适孙莱臣年幼，庶兄盖臣借袭。盖臣卒，莱臣当袭，盖臣子孔昭复据之。崇祯时，出督南京操江，福王之立，与马士英、阮大铖比，后航海不知所终。

璟，字仲璟，基次子，弱冠通诸经。太祖念基，每岁召璟同章溢子允载、叶琛子永道、胡深子伯机，入见便殿，燕语如家人。洪武二十三年命袭父爵。璟言有长兄子廌在。帝大喜，命廌袭封，以璟为合门使，且谕之曰：「考宋制，合门使即仪礼司。朕欲汝日夕左右，以宣达为职，不特礼仪也。」帝临朝，出侍班，百官奏事有阙遗者，随时纠正。都御史袁泰奏车牛事失实，帝宥之，泰忘引谢。璟纠之，服罪。帝因谕璟：「凡似此者，即面纠，朕虽不之罪，要令知朝廷纲纪。」己，复令同法司录狱囚冤滞。谷王就封，擢为左长史。

　　璟论说英侃，喜谈兵。初，温州贼叶丁香叛，延安侯唐胜宗讨之，决策于璟。破贼还，称璟才略。帝喜曰：「璟真伯温儿矣。」尝与成祖弈，成祖曰：「卿不少让耶？」璟正色曰：「可让处则让，不可让者不敢让也。」成祖默然。靖难兵起，璟随谷王归京师，献十六策，不听。令参李景隆军事。景隆败，璟夜渡卢沟河，冰裂马陷，冒雪行三十里。子貊自大同赴难，遇之良乡，与俱归。上《闻见录》，不省，遂归里。成祖即位，召璟，称疾不至。逮入京，犹称殿下。且云：「殿下百世后，逃不得一『篡』字。」下狱，自经死。法官希旨，缘坐其家。成祖以基故，不许。宣德二年授貊刑部照磨