Chú thích Cv Sách Công Vụ Tông Đồ

## ĐOẠN I

1. Hãy xem Evan ông thánh Luca, I, 1. Trong sách Evan ông thánh Luca đã chéo truyện về Đức Chúa Jesu; trong sách này thì chép truyện các tông đồ, là các đấng nối việc Đức Chúa Jesu đã làm và lời Người đã giảng dạy. Việc Đức Chúa Jesu đã làm, là 1° làm gương sáng các nhân đức; 2° làm những phép lạ làm chứng sự Đạo; 3° chịu nạn chịu chết chuộc tội thiên hạ. Những lời Đức Chúa Jesu giảng dạy cũng phân ra làm ba mối: 1° những lẽ đạo phải tin; 2° những điều răn phải giữ; 3° những lời khuyên giục cho được nên lọn lành.

2. Đức Chúa Jesu đã phán hứa Đức Chúa Thánh Thần cho được dạy dỗ và yên ủi các đầy tớ Người.

3. Khi Đức Chúa Jesu sống lại đoạn còn ở thế gian này mà bốn mươi ngày, năng hiện ra cùng các đầy tớ, nói khó, ăn bữa làm một cùng các đầy tớ, để các đấng ấy tin Người đã sống lại. Người dạy dỗ các đầy tớ về nước Đức Chúa Lời là Hội thánh ở đời này và nước thiên đàng đời sau.

4. Đức Chúa Jesu truyền cho các đầy tớ chờ đợi ở thành Jerusalem cho đến khi được chịu lấy Chúa Thánh Thần Đức Chúa Cha sẽ sai (JOAN. XIV, 16), đoạn mới trẩy đi giảng Đạo khắp tứ phương thiên hạ.

5. LUC. III, 16. Đức Chúa Jesu phán hứa, chẳng khỏi bao lâu các đầy tớ sẽ được chịu lấy Chúa Thánh Thần và được đầy rẫy những ơn cả Chúa Thánh Thần ban cho.

6. Bấy giờ các đầy tớ còn nghĩ lầm, Chúa cứu Thế sẽ lập lại nước vua David cách uy nghi ở thế gian này. LUC. X, 10; JOAN. VI, 15. Đến sau khi các đấng ấy đã chịu lấy Đức Chúa Thánh Thần đoạn thì mới hiểu biết nước Chúa cứu Thế chẳng phải giống như các nước thế gian này; bèn là nước qui về sự rỗi linh hồn, là Hội thánh ở đời này và nước thiên đàng đời sau.

7-8. Đức Chúa Jesu bảo các đầy tớ chớ lo đến những sự vô ích cho mình, một hãy lo cho được chịu ơn Đức Chúa Thánh Thần mà làm việc bậc mình nên, là giảng Đạo trong cả và thiên hạ, để mọi người được nhờ công nghiệp Đấng cứu Thế và được rỗi.

9. Về sự Đức Chúa Jesu lên lời hãy xem MARC. XVI, 19; LUC. XXIV, 51; I PETR. III, 22; EPH. IV, 10; I TIM. III, 16.

10. Có hai thiên thần lấy hình loài người mà hiện ra cùng các đầy tớ.

11. Đến tận thế Đức Chúa Jesu lại ngự xuống sáng láng uy nghi mà phán xét chung cho loài người ta. LUC. XXI, 27.

12. Núi cây dầu ở bên mạn đông thành Jerusalem, cách xa độ một khắc giờ đồng hồ, non 2000 bước, là đàng lối dân Hebereu nên đi trong ngày sabbato. – Vậy trong Evan kể rằng: Đức Chúa Jesu lên núi cây dầu ba lần: 1° Người ở trên núi ấy trông xem và khóc thương thành Jerusalem; 2° Đức Chúa Jesu ở bên núi Olivete (vườn Gethsemani) bắt đầu chịu các sự thương khó; 3° Đức Chúa Jesu lên núi Olivete mà lên lời. Vậy kẻ có đạo đang còn sống ở thế gian này phải thông công làm một cùng Đức Chúa Jesu trong ba sự này: là kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta; chịu những sự khốn khó bằng lòng cho được lên lời hưởng mặt Đức Chúa Lời đời đời.

13. MATTH. X, 2.

14. Các đàn bà kia là bà Maria Magdalena, bà Maria Cleopha, bà Salome. – Anh em Đức Chúa Jesu là kẻ họ hàng thân thích cùng Rất thánh Đức Bà và ông thánh Joseph. - Ấy là gương mẫu cho ta biết kiểu cách cấm phòng dọn mình chịu lấy ơn Đức Chúa Thánh Thần là thế nào.

15. Ông thánh Phero làm đầu các thánh tông đồ.

16. PS. XL, 10; PS. LXVIII, 26; CVIII, 8. Hãy xem câu 20 sau. – Lời kinh thánh phải nên lọn vì Đức Chúa Lời thông minh vô cùng không sai lầm được. Song le chẳng phải bởi lời Kinh thánh nói dự trước mà tên Juda nộp Đức Chúa Jesu đâu ; bèn là bởi vì tên ấy tình nguyện rắp lòng cùng cố tình nộp Đức Chúa Jesu, chẳng khứng ăn năn lở lại, thì Kinh thánh mới nói tiên tri về sự ấy. – Trong câu này cũng làm chứng lời Kinh thánh là chính lời Đức Chúa Lời thật.

17. Tên Juda đã được chức tông đồ, ở làm một cùng Đức Chúa Jesu mà còn hư di : bởi đấy ai ai phải cẩn thận dùng ơn Đức Chúa Lời nên và khấn cầu cho được vững vàng. Tên Juda đã phụ ơn Đức Chúa Lời thì hóa ra tối tăm cứng lòng mà hư di.

18. MATTH. XXVII. Các thày cả dùng tiền bạc tên Juda đã ném lả trong đền thờ, mà tậu ruộng của thợ gốm kia cho được chôn các kẻ kí cư ; có kẻ đoán rằng, Juda đã phãi chôn ở đấy ; đã dùng tiền của nó mà tậu thì chẳng khác gì ruộng ấy nên của nó vậy. – Tên Juda thắt cổ đoạn ở nơi cao rơi xuống đất mà nứt bụng cùng sổ ruột ra.

19. ‘Haceldama’ nghĩa là ruộng máu, vì đã lấy 30 đồng bạc tên Juda nộp Đức Chúa Jesu cho kẻ dữ giết.

20. Ở đây ông thánh Phero nhắc lại lời thánh vịnh, LVIII, 26 và CVIII, 8. Cứ chữ đen những lời ấy chỉ về các đầy tớ đấy nghịch vuối vua David toan mưu nộp người cho kẻ thù ghét tìm giết người. Cứ ý nghĩa mầu nhiệm những lời ấy chỉ về Juda toan nộp Đức Chúa Jesu cho quân dữ ; vua thánh David là hình bóng chỉ về Đấng cứu Thế ; đầy tớ ngụy nghịch cùng vua là hình bóng chỉ về tên Juda.

21-22. Nghĩa là phải chọn một đầy tớ khác đã theo Đức Chúa Jesu trong ba năm Người giảng đạo mà đặt đầy tớ ấy làm tông đồ thế vị tên Juda.

23-26. Khi các tông đồ cầu nguyện đoạn thì bỏ thăm cho được biết Chúa chọn lấy ai trong hai ông ấy, thì Chúa chọn ông Matthia làm tông đồ.

## ĐOẠN II

1. Ngày lễ ‘năm mươi’, là ngày lễ trọng dân Judeu quen mừng khi đã hết bảy tuần, từ ngày lễ Phase mà đi. EXOD. XXXIV, 22, nhớ lại ngày năm mươi kể từ khi dân Israel ra khỏi đất Egypto mà đã đến núi Sinai, chịu lấy lề luật Đức Chúa Lời ban ; ngày ấy cũng là ngày lễ cuối mùa gặt, dân Israel dân của đầu mùa cho Chúa, EXOD. XXIII, 16 ; LEVIT. XXIII, 16 ; DEUTER. XVI, 9. Ngày lễ ấy các nam dinh trong dân phải đến trước mặt Chúa ở đền thờ Jerusalem cũng như ngày lễ Phase (Pascha) và ngày lễ các nhà xếp. EXOD. XXIII, 14-17 ; LUC. II, 42 ; ACT. APOST, II, 5 ; XX, 16. – Trong Sấm truyền mới ngày lễ ‘Năm mươi’ cũng gọi là lễ Hiện xuống,, là ngày năm mươi kể từ ngày lễ Phục Sinh cùng là ngày lễ Đức Chúa Thánh Thần ngự xuống trong lòng các đầy tớ Đức Chúa Jesu.

2-3. Hãy xem, EXOD. XIX-XX, cách uy nghi Đức Chúa Lời ngự xuống trên núi Sinai xưa. Khi Đức Chúa Thánh Thần hiện xuống, các đầy tớ nghe tiếng mạnh, đại thế, như khi có gió to nổi lên, song chẳng có gió thật ; lại thấy giống như lửa, song cũng chẳng phải là lửa đâu ; mọi sự ấy xảy ra cách thiêng liêng mà là dấu bề ngoài chỉ Đức Chúa Thánh Thần ngự xuống trên các thánh tông đồ. Các lưỡi lửa ấy là hình bóng chỉ về những ơn cả Đức Chúa Thánh Thần ban cho các tông đồ di giảng dạy cho các dân thiên hạ.

4. Các thánh tông đồ chịu lấy Đức Chúa Thánh Thần, y như Đức Chúa Jesu đã phán hứa JOAN. XIV, 16 ;; XVI, 7. 13. Bấy giờ các đầy tớ Đức Chúa Jesu lở nên như người mới chịu lấy ơn thánh sủng, ơn phù hộ cho đầy trong lòng, lại chịu lấy các nhân đức quá tính tự nhiên, bảy ơn cả và các ơn. Hãy xem Theol. Dogm. TOM. VI. – Khi các tông đồ chịu phép rửa tội thì ắt là cũng chịu ơn thánh sủng, là ơn Chúa Thánh Thần đổ xuống linh hồn ; song rầy các đấng ấy chịu chính Chúa Thánh Thần là Ngôi thứ Ba và các ơn Người ban cho đầy rẫy. Hễ các bốn đạo chịu ‘phép Thêm sức’ thì cũng chịu Chúa Thánh Thần cho được mạnh sức giữ đạo nên, thà chết chẳng thà bỏ Đạo ; chỉ khác về sự này, là đầu tiên trong Hội thánh khi mới giảng Đạo cho các dân thiên hạ thì Chúa Thánh Thần làm những sự lạ cả bề ngoài ; mà bây giờ chỉ làm những ơn ích bề trong, vì vốn Chúa làm phép lạ khi có lẽ cần mà thôi. I COR. XIV.

5. Từ khi dân Israel phải lưu đày trong đất Ninive, đất Babylon, thì dân ấy tản cư trog khắp tứ phương thiên hạ, mà hễ mững lễ trọng, mỗi năm ba kì là lễ Phase, lễ Năm mươi và lễ các nhà xếp, thì các người Judeu tụ tập ở thành Jerusalem, như đã kễ đây.

6. Khi những người Judeu ở Jerusalem nghe những sự lạ cả thế đả xảy ra làm vậy thì chạy đến cùng các tông đồ ; mà dù chúng nó bởi nhiều phương tiếng khác nhau mặc lòng thì ai nấy điều nghe các tông đồ nói chính tiếng cho mình, cho nên càng lấy làm lạ hơn nữa.

9-13. Đây kễ các xứ người Judeu kí cư ; ai nấy nghe thấy các tông đồ nói tiếng bản thổ của mình. Chúng nó điều nghe làm vậy thì có kẻ lấy làm lạ nhận biết là việc Đức Chúa Lời làm ; lại có kẻ chê các đầy tớ là kẻ mê say nói hoảng v. v.

14. Ông thánh Phero là đầu các thánh tông đồ chỗi dậy và giảng cho những dân ấy khỏi sai lầm và biết sự thật là thế nào. Người giảng hai điều : 1° khuyên dạy dân chớ nghĩ lầm, vì những sự lạ mình đang xem thấy là phép lạ cả thể Đức Chúa Thánh Thần làm, hợp với lời ông tiên tri Joel đã nói dự trước. 2° Người làm chứng Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế đã làm những việc cả thế, đã sống lại và lên lời. Đoạn người khuyên giục dân ăn năn lở lại cùng Chúa và chịu phép rửa tội.

15. Bấy giờ, là giờ thứ chín ban sáng, là giờ dâng của tế lễ ban sáng. Lễ đoạn người Judeu mới ăn uống.

16. Joel. II, 28.

17. Nghĩa là trong nhật kì Chúa cứu Thế ra đời, những kẻ tin theo Người sẽ được chịu lấy Chúa Thánh Thần thay thảy. Trong Sấm truyền cũ chỉ có ít người chịu lấy ơn Chúa Thánh Thần ; còn trong Sấm truyền mới hễ ai chịu phép thêm sức thì chịu lấy Chúa Thánh Thần thay thảy.

18. Nghĩa kả kẻ chịu lấy Chúa Thánh Thần thì được bảy ơn cả. I COR. XII, 29.

19. Là những tai vạ Chúa phạt thành Jreusalem vì chẳng khứng tin theo Đức Chúa Jesu ; những sự ấy cũng là hình bóng chỉ về những điềm lạ sẽ xảy ra trong kì tận thế. Hợp như lời MATTH. XXIV.

20. Cũng hợp một ý ấy, là những điềm lạ sẽ xảy ra trước ngày tận thế.

21. Trong ngày ấy chỉ có những kẻ trông cậy Đức Chúa Jesu được rỗi.

22. Đức Chúa Jesu đã làm nững phép lạ, làm chứng Người là Đấng cứu Thế.

23. Đức Chúa Lời thông minh vô cùng đã biết người Judeu sẽ đóng danh Đức Chúa Jesu vào cây thập gí thì làm thinh sự ấy cùng chỉ định cho Người chịu nạn chịu chết chuộc tội thiên hạ. Đức Chúa Lời có quyền phép vô cùng làm cho có những sự lành bởi việc dữ loài người ta mà ra.

24. Nghĩa là Đức Chúa Jesu nhờ quyền phép vô cùng thì bởi trong kẻ chết sống lại ; quyền phép ấy thuộc về bản tính Đức Chúa Lời, hóa ra chung về cả ba Ngôi. Đức Chúa Jesu sống lại làm vậy, vì chẳng có lẽ nào Chúa sự sống phải hư nát hay là cầm giữ trong mồ.

25-29. PS. XV. Vua Davis làm ca thơ này, trông cậy Chúa, là số phận kẻ lành ở đời này và đời sau vô cùng. Ý mầu nhiệm thơ này chỉ về Chúa cứu Thế ; câu 10 nói về sự sống lại, dù về ý nghĩa đen mặc lòng thì nguyên chỉ về Đấng cứu Thế mà thôi ; không chỉ được về vua David, vì xác vua ấy phải hư nát trong mồ. III REG. I, 10 ; NEHEM. III, 16.

30-31. Vua David được ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì đã biết Chúa cứu Thế bởi dòng dõi mình mà sinh ra, cai trị nước mình đời đời, và khi Người chết đoạn thì linh hồn không phải cầm giữ trong âm phủ và xác không phải hư nát trong mồ, một sống lại và được sự cả sáng mà chớ.

32-33. Vậy Đức Chúa Jesu nhờ quyền phép vô cùng thì sống lại sáng láng, lên lời và sai Đức Chúa Thánh Thần y như đã phản hứa, JOAN. XIV, 16. Vậy Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con sai Đức Chúa Thánh Thần bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra, như Hội thánh dạy trong Kinh tin thánh.

34-35. PS. CIX. Trong ca thơ này vua David nói tiên tri về Chúa cứu Thế, là Con một Đức Chúa Lời, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra, ngự bên hữu Đức Chúa Cha, làm đấng tế lễ đời cùng thắng trận các kẻ thù nghịch.

36. Ấy là Chúa cứu Thế, Đức Chúa Con ra đời làm người, là Đức Chúa Jesu dân Judeu đã đóng danh vào cây thập giá.

37. Người Judeu nghe những lời ấy liền động lòng ăn năn mà xin lở lại đạo.

38. Phải chịu phép rửa tội, mới được rỗi. MATTH. XXVIII, 19.

39. Lời ông tiên tri Joel ông thánh Phero đã kể trước này thì tiên vàn chỉ về con cái Israel, song các dân thiên hạ cũng sẽ được nhờ ơn ấy nữa.

40. Nghĩa là, hãy ăn năn lở lại kẻo an hem hư mất làm một cùng những kẻ trong dân Judeu chê chối Đức Chúa Jesu.

42. Nghĩa là các bốn đạo vũng vàng, năng hội hợp vuối nhau cho được cầu nguyện, nghe lời giảng dạy, xem lễ cùng chịu lễ.

43. Các thánh tông đồ làm nhiều phép lạ làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm chứng sự Đạo, như Đức Chúa Jesu đã phán hứa. MATTH. X, 1 ; MARC. III, 13 ; LUC. VI, 13 ; IX, 1.

44. Các bốn đạo hợp một lòng một ý vuối nhau như an hem thuộc về một họ, một nhà vậy ; kẻ giầu sang hay giúp đỡ kẻ khó nghèo. Các kẻ ngoại xem gương sáng làm vậy thì điều lấy làm lạ mà khen lao kẻ có đạo có lòng thương yêu nhau là dường nào, chẳng những là thương giúp anh em bốn đạo mà lại thương giúp kẻ ngoại nữa.

45. Đức Chúa Jesu và các thánh tông đồ chẳng có truyền cho các kẻ lở lại đạo phải bỏ cửa nhà và của cải mình đâu ; Đức Chúa Jesu một khuyên bảo kẻ muốn ở bậc lọn lành mà theo Người thì phải bỏ mọi sự làm vậy, y như các thánh tông đồ đã làm. Trong kẻ có đạo cùng có nhiều kẻ tình nguyện dâng của cải mình công đức cho Hội thánh để làm việc thờ phượng Đức Chúa Lời và làm phúc bố thí cho kẻ khó khăn.

46. Những người Judeu mới nghe giảng Đạo Đức Chúa Jesu và theo các thánh tông đồ thì vẫn còn lên đền thờ mà cầu nguyện như đã quen ; song cũng hội nhau tại các nhà tư cho được xem lễ, chịu lễ và ăn mừng cùng nhau.

47. Kẻ có đạo sốt sắng giữ đạo nên và làm gương sáng thì đẹp lòng Đức Chúa Lời cùng đẹp lòng người ta và một ngày một thêm lên đông đúc hơn.

## ĐOẠN III

1. Trong Sấm truyền cũ các thày tế lễ cho họ Levi quen làm việc thờ phượng trong đền thờ thì cứ những giờ sau này : là sáng sớm độ giờ thứ 6 ; nửa buổi, độ giờ thứ chín (giờ tị) ; giờ thứ mười hai ban trưa (giờ ngọ) ; giờ thứ ba nửa hôm (giờ thân) và chiều hôm khi mặt lời lặn (giờ dậu). Trong Hội thánh các đấng làm thày cũng noi theo làm vậy.

2. ‘Cửa tốt’, là cửa đền thờ bên mạn đông. Có trường lớn bao bọc đền thờ và các hành lang tử vi ; tưởng ấy có bôn mặt : mặt đông có một cửa gọi là ‘cửa Tốt’, bởi lát vàng quí giá hơn các cửa khác ; mặt tây không có cửa ; mặt nam mặt bắc mặt nào cũng có bốn cửa.

11. ‘Lầu hiên vua Salomon’, ở bên mạn đông đền thờ. Hãy xem JOAN. X, 23.

14. MATTH. XXVII, 20; MARC. XV, 11; LUC. XXIII; OAN. XVIII, 40.

16. Các tông đồ đã cậy nhờ quyền phép Đức Chúa Jesu thì làm cho người què chân ấy được lành đã.

18. Trong PS. XXI; ISAIA. LIII, v. v. đã nói tiên tri về các sự thương khó Đức Chúa Jesu tỏ tường. LUC. XXIV, 27.

20-21. Nghĩa là an hem hãy vâng theo Đức Chúa Jesu bây giờ, để an hem được ơn nghĩa cùng Người trong ngày phán xét chung, khi Người đến sửa lại mọi sự cho ra mới. ISAIA. LXV, 17; LXVI, 22; II PETR. III, 13.

22. Ấy là lời ông thánh Moyse đã nói tiên tri về Đấng cứu Thế, DEUTER. XVIII, 15.

23. Ai chẳng vâng theo Đấng cứu Thế chẳng được rỗi, DEUTER. XVIII, 19. Những lời ấy chỉ về Đức Chúa Jesu. JOAN. I, 45; V, 45. Đức Chúa Jesu lập Sấm truyền mới cũng như ông thánh Moyse đã lập Sấm truyền cũ xưa.

24. Các thánh tiên tri trong Sấm truyền cũ vốn dẫn đàng về Đấng cứu Thế. Hãy xem Theol. Dogm. TOM. I, p. 69; TOM. V, p. 15-80.

25. Những lời Đức Chúa Lời đã phán hứa cùng ông Abraham, là tổ phụ dân Israel, đã nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu, bởi dòng dõi ông Abraham mà sinh ra và ban phần phúc cho các dân thiên hạ. GEN. XII, 3; XXII, 18; GAL. III, 16.

26. Chúa cứu Thế ra đời cho được chuộc lấy cả và thiên hạ, song trước hết Người muốn cứu chữa con cái Israel là dân riêng Chúa. MATTH. XV, 26. – Đang khi ông thánh Phero còn giảng làm vậy thì kẻ thù đến bắt và giam người.

## ĐOẠN IV

1. Khi các thày cả thấy hai tông đồ giảng cho dân về Đức Chúa Jesu sống lại thì sai quan cai và quân canh giữ đền thờ, là những người Levi, cho được bắt hai ông ấy. Cũng có người bè Sadduceo theo, vì bè ấy vốn chối sự sống lại, chối linh hồn là tính thiêng liêng. Ông Anna và ông Caipha, thày cả thượng phẩm, cũng thuộc về bè ấy. Vế gốc tích bè Sadduceo hãy xem thiểu chú ở cuối cùng II Machab.

5. Ấy là tòa nhất, cũng gọi là Sanhedrin, đã hội hợp cho được tra xét phép lạ hai tông đồ đã làm chữa người què chân đã nói trước này.

11. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế làm Đầu và nền Hội thánh, là nước Đức Chúa Lời; song các thày cả và kẻ cả trong dân Judeu chê chối Người. PS. CXVII, 22; ISAIA. XXVIII, 16; MATTH. XXI, 42; MARC. XII, 10; LUC. XX, 17; ROM. IX, 33; I PETR. II, 7.

12. Đức Chúa Jesu là đấng chuộc tội cứu chữa loài người ta; ai cậy trông nhờ ơn Người mới được rỗi; bằng ai không nương cậy Người thì sẽ hư mất.

25-27. PS. II. Trong ca thơ ấy vua David nói tiên tri về kẻ dữ lở nghịch cùng Đức Chúa Lời, ghét Chúa Kirixito và ghét Đạo thánh Người, như các thày cả trong dân Israel, vua Herode, quan Pilato và các quân ngoại đã đóng danh Đức Chúa Jesu vào cây thập giá.

28. Đức Chúa Lời thông minh vô cùng thâu suốt lòng loài người từ trước vô cùng đã biết các kẻ dữ toan mưu giết Đức Chúa Jesu, thì Người chỉ định cho các sự thương khó ấy lở nên công nghiệp chuộc tội cứu chữa thiên hạ. Đức Chúa Lời phép tắc vô cùng, lòng lành vô cùng vốn làm cho các mưu chước ma quỉ và kẻ dữ lở nên dịp sinh ích lợi thiêng liêng cho kẻ lành.

32. ‘Mọi của là của chung’, như đã cắt nghĩa II, 44 trên này.

33. Các tông đồ làm những phép lạ làm chứng Đức Chúa Jesu sống lại. Sự Đức Chúa Jesu sống lại vốn là nền trong Đạo; cho nên các thánh tông đồ năng giảng dạy và làm chứng sự ấy.

34-35. Bởi vì kẻ giầu có hay công đức của bố thí, cho nên trong kẻ có đạo bấy giờ chẳng có kẻ khó khăn cùng kiệt.

## ĐOẠN V

1-10. Đức Chúa Lời đã phạt hai vợ chồng ấy làm vậy, chẳng phải là vì có lề luật buộc phải dâng của mình cho Chúa đâu, bèn là vì đã khấn hứa dâng của ấy, mà bởi lòng hà tiện chẳng tuân cứ như lời mình đã khấn thì mới phải tai vạ như vậy.

17. Thày cả thượng phẩm ấy, là Caipha, cũng thuộc về bè Sadduceo.

28. MATTH. XXVII, 25.

29. Rầy ông thánh Phero đã được chịu lấy Chúa Thánh Thần thì chẳng còn nhát đảm như xưa khi người chối Đức Chúa Jesu ba lần trong tiền dường thày cả thượng phẩm.

31. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, ai tin cậy Người mà ăn năn đền tội thì được rỗi.

32. Các tông đồ đã được chịu lấy Chúa Thánh Thần làm chứng về những sự ấy.

34. Ông Gamaliel là thày thông giáo rất danh tiếng trong dân Israel, đã làm thày dạy ông thánh Bảo Lộc, XXII, 3, sau này. Có lẽ mà đoán đến sau ông ấy ăn năn lở lại cùng Đức Chúa Jesu.

36-37. Tên Theoda và tên Juda này là hai tướng bè nghịch đảng đấy lên trong đất Judea khi nước Roma cất chức quyền và lưu đày vua Archelao mà xứ Judea lở nên một tỉnh nước Roma.

40. MATTH. X, 17.

41. MATTH. V, 10.

42. Khi ấy kẻ có đạo chưa kịp làm nhà thờ thì các tông đồ giảng đạo trong đền thờ và hội nhau mà làm lễ và giảng dạy trong các nhà tư.

## ĐOẠN VI

1. ‘Người phương greco’, nghĩa là người Judeu ở đất Egypto, đất Syria, đất Grecia v. v. mà đã ăn năn lở lại cùng Đức Chúa Jesu cùng ngụ cư ở thánh Jerusalem. Từ khi dân Judeu phải lưu đày trong nước Asyria, nước Chaldea, thì có nhiều người Judeu tản cư khắp tứ phương thiên hạ. Những kẻ ở trong đất Judea điều nói tiếng bả thổ, là tiếng hebereu; còn các người Judeu ở trong đất Egypto, Syria, Greco v. v. thì nói tiếng Greco. Vậy những người Judeu này kí cư ở Jerusalem kêu trách những kẻ phân cấp lương thực cho kẻ nghèo đói vì thiên tư chẳng phân phát cho công bằng. Cho nên các thánh tông đồ e sợ bởi tại đấy sinh bất thuận trong dân có đạo, thì định lập một chức bậc mới cho được coi sóc kẻ khó đói và coi giữ việc phân phát tiền của trong Hội thánh mà giúp đỡ các thánh tông đồ.

4. ‘Cầu nguyện’, nghĩa là đọc kinh, làm lễ, làm các phép trong Đạo. Đấng làm thày siêng năng cầu nguyện mới trông được làm việc bậc mình nên và sinh ích lợi cho linh hồn người ta. Ai sốt sắng đọc kinh cầu nguyện mới được ơn Đức Chúa Lời phù hộ.

5-6. Các thánh tông đồ truyền chức cho các thày giúp việc ấy, gọi là ‘diaconó’, nghĩa là ‘kẻ giúp việc’. Các thày ấy coi sóc kẻ khó khăn, coi giữ tiền của, làm phúc bố thí, giúp việc tế lễ, giảng dạy và làm phép rửa tội. – Bấy giờ cũng đã có các thảy cả, là bảy mươi hai đầy tớ chính Đức Chúa Jesu đã chọn. Các thày cả cũng làm lễ và làm các phép trong Đạo như các tông đồ, trừ làm phép thêm sức và phép truyền sức.

7. Trong những kẻ nghe lời thánh tông đồ mà ăn năn lở lại cũng có nhiều thày tế lễ, là con cháu ông Aaron.

8. Trong bảy thày giúp việc tế lễ ông thánh Stephano được đanh tiếng hơn cả; ông thánh ấy chịu tử vì đạo trước hết, cho nên gọi là Protomartyr.

9-10. Ông thánh Stephano xưa làm môn đồ thày Gamaliel cũng như ông thánh Bảo Lộc; người thông lề luật, đoạn theo các thánh tông đồ mà sốt sắng giúp việc giảng đạo khuyên bảo nhiều người Judeu lở lại đạo; cho nên kẻ cả trong dân sinh lòng ghen ghét và toan mưu giết người. – Vậy khi ấy người Judeu tứ xứ lập nhiều nhà hội đồng ở thành Jerusalem, xứ nào cũng lập nhà hội riêng tụ tập nhau ở đấy cho được đọc kinh và học các lẽ đạo. Có nhà hội đồng gọi là nhà hội kẻ đã phải bắt đi làm tôi được tha về, là những người Judeu xưa phải quân Roma đã bắt đi làm tôi đem sang Roma đoạn tha cho nó lở về; lại có nhà hội riêng các người Judeu ở đất Cyrene, nhà hội thánh người Judeu ở thành Alexandria, người Judeu ở xứ Galelia, ở xứ Asia v. v. Vậy những kẻ ấy đồng tâm hiệp lực mà cố tình cãi lẽ vuối ông thánh Stephano, song chẳng chống lả được vì ông thánh ấy đầy ơn Đức Chúa Thánh Thần phù hộ giúp sức cho. Bấy giờ các kẻ ấy toan mưu cho được giết người.

## ĐOẠN VII

1. Khi đã diệu ông thánh Stephano đến trước mặt tòa nhất mà thày cả thượng phẩm hỏi người thì giảng đạo như sau này.

2. GEN. XI, 31; XV, 7.

3. GEN. XII, 1.

5. Bấy giờ ông Ambraham ngụ cư trong đất Chanaan. Đức Chúa Lời phán hứa ban cho con cháu ông Ambraham làm cơ nghiệp; mà khi ấy ông Ambraham có con bởi bà Sara. GEN. XII, 7; XIII, 15; XVII, 8. Dù cậy người vững vàng tin lời Chúa.

6. EXOD. XII, 40; GAL. III, 17. Dân Israel làm tôi trong đất Egypto và phải dân ấy bắt bớ khổ sở làm vậy.

8. GEN. XVII, nói về phép cắt bì.

9. GEN. XXXVII.

10. GEN. XL.

12. GEN. XLII.

13. GEN. XLIII-XLV.

14. GEN. XLVI, 27; EXOD. I, 5; DEUTER. X, 22; I PAR. VII, 14. Trong sách ông Moyse số nhân danh là 70, vì không kể con lai, con cháu ông Joseph, một kể những kẻ theo ông Jacob khi trẩy sang nước Egypto.

15. GEN. XLVIII, 49.

16. GEN. XIII, 19 ; OS. XXIV, 32. Cứ lời truyền khẩu khi dân Israel ra khỏi đất Egypto, thì đem cả hài cốt ông Joseph và các tổ phụ khác nữa. – Về mồ ông Jacob tại Sichem, hãy xem GEN. XXXIII, 19.

17. GEN. XII, 7; EXOD. I, 9.

19. EXOD. I, 10-22; II, 1-4.

20. EXOD. II.

22. EXOD. IV, 10; VI, 12.

23-24. EXOD. II, 12.

29. EXOD. II, 21.

30. EXOD. III.

39. EXOD. XXXII.

42. ‘Cơ binh trên lời’, nghĩa là mặt lời mặt lăng và các ngôi sao.

43. AMOS. V, 25. – Về Moloch, LEVIT. XVIII, 21. – Thần Rempha là tinh tú Saturmo.

45. ‘Jesu’, là ông Josue, hai tiếng ấy trùng nghĩa.

46. II REG. VII ; PS. CXXXI.

48. III REG. VI-VII ; II PARAL. II-IV.

49. ISAIA. LXVI, 1.

51. ‘Lòng và tai chẳng cắt bì’, nghĩa là lòng bạc ác, cường mạnh, chẳng khứng suy phục Chúa.

59. Ông thánh Augustino suy rằng : bởi nhờ lời ông thánh Stephano cầu nguyện thì ông Saule được ơn Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng mà ăn năn lở lại.

## ĐOẠN VIII

1. Bấy giờ là năm 34.

4. Kẻ dữ càng bắt bớ Hội thánh thì Hội thánh càng chóng lán ra mọi nơi và được thịnh vượng ; kẻ dữ cưỡng lại cùng Đức Chúa Lời thì luống công.

5. Ông Philippe này là thày giúp việc tế lễ, VI, 5 trên này ; XXI, 8. Giả như là ông Philippe tông đồ, thì ắt là người cũng làm phép thêm sức nữa, hãy xem câu 14-15 sau này. Thành ấy có phải là chính thành Samaria, bấy giờ gọi là thành Sebaste hay là thành nào khác trong xứ Samaria, thí dụ thành Sichem, cũng gõi là Sichar, thì không đoán cho chắc được.

9. Tên Simon này là người đất Samaria, quê ở làng Gilton, như ông thánh Justino, cũng là người xứ Samaria, đã làm chứng. Nó là người phù thủy cậy nhờ ma quỉ mà làm nhiều phù phép lừa dối dân trong miền ấy, xưng mình là chúa cả ; nó xin đi dạo vì trông được ơn làm phép lạ. Ông thánh Ignatio tử vì đạo gọi nó là con cả ma quỉ.

10. Tên Simon xưng mình là phép tắc Đấng cao cả vô cùng, là Đức Chúa Cha hiện ra trong dân Samaria, là Đức Chúa Con hiện ra trong dân Israel và là Đức Chúa Thánh Thần hiện ra trong các dân ngoại. Vậy dân Samaria tin theo nó đông lắm.

11. Tên ấy khấn cầu cùng ma quỉ, cậy nhờ quyền phép quỉ mà làm những sự lạ lừa dối người ta. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. IV, p. 415.

12-13. Tên Simon giả cách tin đạo vì lẽ rằng : 1° Đầy tớ nó đã lở lại Đạo thì nó phải giả cách ăn năn lở lại, kẻo đầy tớ bò mình hết. 2° Nó thấy kẻ mới chịu Đạo làm những phép lạ thì nó cũng muốn đi dạo cho được ơn làm phép lạ như vậy.

14. Ông thánh Philippe đã rửa tội cho dân ấy, song chẳng được làm phép thêm sức cho mạnh Đạo. Cho nên ông thánh Phero và ông thánh Juong đến mà làm phép ấy. Khi các bốn đạo mới ấy chịu phép rửa tội thỉ cũng được chịu lấy ơn Chúa Thánh Thần, song chẳng được cách đầy rẫy như khi chịu phép thêm sức.

15. Hai tông đồ làm phép thêm sức cho mạnh đạo.

15-17. Nghĩa là ông thánh Philippe đã rửa tội cho chúng nó y như Đức Chúa Jesu truyền. Song khi đã chịu phép rửa tội đoạn thì lại phải chịu phép thêm sức, là phép chỉ có các tông đồ làm được mà thôi, là phép giơ tay trên đầu và xức dầu thánh cho những kẻ ấy. Ở đây ông thánh Luca nói vắn tắt thì kể sự giơ tay trên đầu mà thôi.

18-19. Tên Simon muốn mua lấy chức quyền làm các phép trong Đạo và làm phép lạ : nó toan dùng tiền bạc mua lấy ơn Đức Chúa Lời. Bởi đấy giống tội ấy, là mua bán ơn thiêng liêng, thì quen gọi là tội Simonia, vì tên Simon đã phạm tội ấy trước hết.

20. Nghĩa là nếu mày không ăn năn đền tội thì cả mày cả tiền của mày ra vô phúc cùng hư mất.

21.Tên ấy theo Đạo bề ngoài, vì lẽ xác thịt, chẳng có lòng ngay thật, hóa ra chẳng được nhờ ơn trong Đạo.

22. Dù tội tên Simon nặng nề thế nào mac95 lòng, nó còn có thể mà ăn năn lở lại, vì Chúa chẳng chê chối kẻ thật lòng muốn ăn năn đền tội.

24. Tên Simon thưa lại làm vậy, chẳng phải bởi lòng ăn năn, một bởi lòng giả hình cùng kinh hãi vì lẽ xác thịt. Ông thánh Ireneo dạy rằng : khi các tông đồ và ông Philippe lở về thành Jerusalem, tên Simon liền bỏ đạo và dỗ dành nhiều người khác cũng bỏ đạo nữa ; có nhiều bè rối bởi nó mà ra và các giáo phụ giáp đời các thánh tông đồ hay gọi tên Simon phù thủy này là tông tích các quân rối đạo.

25. Các thánh tông đồ còn giảng đạo nhiều nơi khác trong xứ Samaria rồi lở về thành Jerusalem. Khi ấy ông thánh Phero trầy đi giảng Đạo ở thành Antiochia mà ở lại đấy bảy năm. Đến năm 43-44 người lại lở về thành Jerusalem.

26. Có thiên thần hiện đến cùng ông Philippe, bảo người xuống thành Gaza cho được đón quan đất Egypto đã đến mừng lễ ở thành Jerusalem. – ‘Đã bỏ hoang’, có lẽ mà đoán lời ấy chẳng chỉ về thành Gaza ; bèn là chỉ về đàng lối đưa xuống thành ấy, là đàng lối trải qua đất rừng, vì quan Ethiopia đi qua lối ấy.

27. Các quan triều thần bên phương đông xưa quen gọi là quan thị hay là hoạn quan, dù chẳng phải là hoạn thân, như thí dụ ông Putiphar là kẻ có vợ con. Quan triều đình vua bà Candace, hoặc là người Judeu hay là người đất Ethiopia đã nhập giáo Judeu. ‘Candace’, là danh hiệu chung các vua bà đất Ethiopia, như ‘Pharao’, là danh hiệu các vua Egypto ; ‘Cesare’ là danh hiệu các vua nước Roma v. v.

29. Tích này làm chứng Đức Chúa Lời thương kẻ có lòng ngay thật là dường nào ! Ấy Chúa sai thiên thần và sai đầy tớ giảng dạy, dẫn đàng cho ông ấy được rỗi linh hồn.

31. Vậy Đức Chúa Jesu đã đặt các đấng trong Hội thánh mà ban quyền giảng Đạo và cắt nghĩa Kinh Thánh ; các bốn đạo chẳng nên tự quyết cậy sức mình mà cắt nghĩa Kinh thánh, kẻo nghịch ý Hội thánh, một phải vâng theo Hội thánh mới khỏi sai lầm.

32. ISAIA. LIII, 7-8, nói tiên tri về Đấng cứu Thế chịu các sự thương khó. MARC. XIV, 56.

37. Ông ấy tin Đức Chúa Jesu và mọi điều Đức Chúa Jesu đã phán truyền trong Đạo.

40. Thành Azoto và thành Gaza ở gần biển trung, xưa thuộc về đất Philistbiim. Thành ‘Cesarea’ ở bên mạn tây bắc thành Jerusalem, gần biển trung. Các quan trấn thủ đất Judea vốn đóng ở thành ấy. Ông Philippe có nhà ở đấy. Hãy xem XXI, 8 sau này.

## ĐOẠN IX

1. Về tích truyện ông Saule, cũng là Bảo Lộc, ăn năn lở lại, hãy xem VII, 59 ở trên này ; XXII, 4-16 ; XXVI, 9-18 sau này ; GAL. I, 13. Bấy giờ là năm 34-35 ; ông Caipha còn làm thày cả thượng phẩm.

2. Thành Damasco ở trong dất Syria, bên núi Antilibano. Có nhiều kẻ có đạo đang phải bắt bớ ở thành Jerusalem trốn lánh ở trong đất các dân ngoại, mà bởi đấy Hội thánh càng ngày càng thêm lên và lán ra mọi nơi trong các dân thiên hạ.

3. Thành Damasco cách xa thành Jerusalem độ 10 ngày đàng. Đang khi ông Saule đi đàng, có một ngày kia, lúc trưa ( XXII, 6 ), có sự sáng lạ bởi trên lời bao bọc người tư bề. (XXVI, 13) Đức Chúa Jesu hiện ra cùng người. (XXII, 14 ; XXVI, 16 ; I COR. IX, 1 ; I COR. XV, 8).

4. Ai bắt bớ Hội thánh thì bắt bớ Đức Chúa Jesu, vì Đức Chúa Jesu là Đầu Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jesu. Hãy xem Theol. Dogm. TOM. I, p. 305.

5. Lời Đức Chúa Jesu : mày giơ chân v. v. nghĩa là : mày chớ phụ ơn Đức Chúa Lời ban cho, chớ cưỡng lại cùng Đức Chúa Lời, kẻo phải thiệt phần linh hồn. I TIM. I, 13.

6. Ông Bảo Lộn liền vâng theo ơn Chúa. XXVI, 19.

7. XXII, 9 ; XXVI, 14 sau này.

10. Về ông Anania này, hãy xem XXII, 12 sau này. Có kẻ đoán ông Anania này ở trong số 72 đầy tớ Đức Chúa Jesu.

11. Thành Tarse, trong xứ Cilicia, là quê hương ông Bảo Lộc.

15. Đức Chúa Lời đã kén chọn ông Bảo Lộc các rất lạ này cho được giảng Đạo, nhất là trong các dân ngoại. I TIM. II, 7.

16. Các đấng giảng đạo chẳng những là phải siêng năng giảng dạy, mà lại chịu sự khốn khó bằng lòng, thông công các sự thương khó Đức Chúa Jesu, mới trông được làm ích cho người ta.

17. MATTH. XIX, 13 ; MARC. XVI, 18. Ông Anania giơ tay cho ông Bảo Lộc thì ông ấy liền được lành đã.

18. Chính Đức Chúa Jesu soi sáng cho ông thánh Bảo Lộc, chẳng cần phải ai dạy dỗ người mới biết các lẽ trong Đạo. GAL. I, 12.

20. Bỗng chốc ông Bảo Lộc lở nên người mới : vừa mới bắt bớ Hội thánh, mà rầy người làm tông đồ. Sự ông thánh Bảo Lộc ăn năn lở lại thì là phép lạ cả thể, hơn phép lạ làm cho kẻ chết sống lại bội phần.

22. Ông Bảo Lộc làm chứng Đức Chúa Jesu là Chúa Kirixito, là Đấng cứu Thế, Đức Chúa Lời đã phán hứa trong Sấm truyền cũ. – Theol. Dogm. TOM. I, p. 73 ; TOM. V, p. 59.

23. Ông Bảo Lộc ở trong đất Arabia ba năm, cầu nguyện, suy ngắm cho được dọn mình đi giảng đạo. Khỏi ba năm, độ năm 37-38, người lở về thành Damasco. GAL. I, 17. Người Judeu toan mưu chước cho được giết người.

24. II COR. XI, 32. Người Judeu cày thế vua Areta toan bắt ông Bảo Lộc ở thành Damasco.

25. Ông Bảo Lộc thoát khỏi tay kẻ dữ. JOS. II, 15.

26. Ông Bảo Lộc lở về thành Jerusalem lần thứ nhất từ khi người lở lại đạo. Bấy giờ bên phương ấy đang phải gian nan khổ sở, thành Damasco tranh chiến đối dịch vuối nước Roma, đoạn phải suy phục, mà quân Roma đặt vua Areta cai quản thành ấy, bởi đấy các thánh tông đồ chưa biết tỏ tích truyện ông Bảo Lộc ăn năn lở lại thế nào.

27. Ông thánh Barnaba quen thuộc ông Bảo Lộc vì xưa cũng là môn sinh ông Gamaliel, thì đưa ông Bảo Lộc đến cùng ông thánh Phero và ông thánh Jacobe. GAL. I, 17.

31. Bấy giờ vua Roma tên là Caligula khuấy khuất dân Judeu, cho nên Hội thánh được sự bằng yên trong dân Judeu, chẳng phải người Judeu bắt bớ như khi trước.

32. Đến năm 37-38 ông thánh Phero đi thăm bốn đạo ở thành Lydda, Saron và Joppe.

41. ‘Các thánh’, nghĩa là các bốn đạo.

## ĐOẠN X

1. Quan Cornelio làm đội trưởng cai một trăm quân trong một cơ đội kia gọi là cơ đội Italia, vì quân lính cơ đội ấy là người đất Italia. Một trăm quân thành một đội ; mười đội thành một cơ đội ; mỗi đội có một quan chánh đội quản suất, mỗi cơ đội có một quan chánh cơ. Đến sau, cơ quân Roma chỉ còn gồm 500-600 quân mà thôi.

2. Quan Cornelio là người dân ngoại, song ngay lành chính trực giữ lề luật tự nhiên vừa sức mình. Lại có lẽ mà đoán ông ấy đã nhập giáo Judeu.

3. ‘Giờ thân’ là nửa hôm, giờ thứ ba, cũng là giờ người Judeu vốn dâng của lễ ban hôm trong đền thờ.

5. Thành Joppe cách xa thành Cesarea độ mười giờ đồng hồ.

9. Ông thánh Phero đang nguyện ngắm trên nhà gác, là nơi vắng vẻ trên mái nhà, người Judeu quen ở khi muốn nguyện ngắm. Giờ ngọ cũng là giò người Judeu quen cầu nguyện.

11. Ý mầu nhiệm hình lạ này Đức Chúa Lời tỏ ra cho ông thánh Phero nghĩa là làm sao ? – Thưa : Đức Chúa Lời tỏ ra cho ông thánh ấy hiểu biết mọi loài, chẳng kì nhân vật, đã được nhờ ơn Chúa cứu Thế chuộc tội, hóa ra nên thanh sạch chẳng còn kể là dơ nhớp. Trong hình lạ này các giống chẳng sạch chỉ các dân ngoại. Đức Chúa Jesu đả sai các tông đồ đi giảng tin lanh và rửa tội cho các dân thiên hạ, chẳng kì là dân Israel hay là các dân ngoại. Song le các tông đồ hãy còn ngần ngại chưa dám nhận kẻ ngoài vào Hội thánh : cho nên Đức Chúa Lởi tỏ ra hình lạ này cho ông thánh Phero hiểu biết Chúa muốn cho mọi người được rỗi, chẳng nên từ chối ai sốt.

12-13. Là những giống trong Sấm truyền cũ kể là dơ chẳng được phép ăn, ai cả dám ăn thì cũng lây phải ô uế. Các giống ấy kể như vô phúc, chẳng khác gì lây pahi3 tội tổ tông truyền, vì chưng bởi tại tội ấy nhân vật mắc sự dơ ; dâng Đức Chúa lời giận geht1. ROM. VIII, 22. Chúa cứu Thế cất sự tội thiên hạ thì mọi giống mọi vật lại được lành sạch. Cho nên trong Sấm truyền mới chẳng còn cấm các giống ấy mà kể là chẳng sạch, như xưa đã cấm trong Sấm truyền cũ. LEVIT. XI ; DEUTER. XIV.

14. Các giống chẳng sạch ấy cũng gọi là ‘giống thô’, vì là của các dân ngoại điều quen ăn. – ‘Thưởng’, ‘thô’, nghĩa là chẳng thanh sạch.

15. Chúa cứu Thế đã cất tội thiên hạ, hóa ra chẳng còn giống nào kể là dơ hay là vô phcu1 nữa. Nhờ ơn Chúa cứu Thế chuộc lấy mọi loài thế gian này, chẳng kì nhân vật xưa đã ra ô uế bởi tại tội tổ tông truyền, thì rầy mọi sự lại ra thanh sạch, y như khi Đức Chúa Lời mới dựng nên và khen là tốt lành. GEN. I.

16. Ông thánh Phero được xem hình lạ ấy ba lần, để càng in vào lòng sự Đức Chúa Lời muốn phán dạy.

25. Ông Cornelio kính lạy ông thánh Phero vì là Đấng Đức Chúa Lời sai đến cho được dạy dỗ mình.

28. Người udeu, là dân riêng Chúa đã kén chọn, thì vốn kể các dân ngoại là kẻ dơ, chẳng nên thông đồng vuối nó ; song rầy ông thánh Phero hiểu biết các dân thiên hạ được nhờ ơn Chúa cứu Thế chuộc tội cũng có thể nên con cái Đức Chúa Lời mà được rỗi linh hồn.

34. Nghĩa là Đức Chúa Lời chẳng có từ chối ai, một muốn cho mọi người được rỗi linh hồn. DEUT. X, 17 ; II PAR. XIX, 7 ; JOB. XXIV, 19 ; SAP. VI, 8 ; ECCLI. XXXV, 15 ; ROM. II, 11 ; GAL. II 6 ; EPH. VI, 9 ; COL. III, 25; I PETR. I, 17.

35. Hễ ai có lòng ngay thật, làm vừa sức mình thì Chúa sẽ ban ơn cho được rỗi. hãy xem Theol. Dogm. TOM. VI, p. 231.

37. MATTH.IV, 12.

44. Đức Chúa Lời làm phép lạ này để mọi người, nhất là người Judeu, suy biết Chúa cũng đoái thương các dân ngoại, chẳng còn ai dám hồ nghi nữa.

46. Đức Chúa Thánh Thần ban cho những lẻ ấy ơn lạ cả cũng như đã kể II, 4 trên này.

47. Dù các kẻ ấy đã được chịu lấy Chúa Thánh Thần mặc lòng thì còn phải chịu phép rửa tội, vì phép rửa tội là cửa vào Hội thánh.

48. Nghĩa là những kẻ ấy chịu phép rửa tội y như Đức Chúa Jesu đã truyền.

## ĐOẠN XI

19. Thành Antiochia xưa là kinh đô nước Syria, đến sau là một tỉnh thành nước Roma; thành ấy rất lớn lao, kể là thnah2 thứ ba trong cả nước Roma, được độ 150.000 nhân đỉnh vào số cầm khí giới. Trong thành ấy có nhiều người Judeu kí cư; Hội thánh ở thành Antiochia cũng gồm người Judeu lở lại Đạo, song phần nhiều thì bởi trong các dân ngoại. Ông thánh Luca, là người quê thành Antiochia, bởi cha mẹ ngoại đạo mà sinh ra.

22. Ông thánh Phero và ông thánh Jacobe nghe tin dân thành Antiochia mộ mến sự Đạo và lở lại đông lắm thì sai ông thánh Barnaba đi giảng Đạo ở đấy.

26. Có lẽ mà đoán quân Roma đã đặt tên cho các bốn đạo là bốn đạo Kirixito, để phân biệt các kẻ có đạo trong dân.

27. Trong các ơn cả kẻ có đạo được khi chịu lấy Chúa Thánh Thần cũng có ơn nói tiên tri.

28. Năm 44-45, đời vua Claudio tứ niên, thiên hạ phải mất mùa đói khát, nhất là trong đất Palestina.

30. ‘Các trưỡng lão’, nghĩa là các thày cả, vì cứ tiếng greco và tiếng latinh, tiếng thày cả ‘presbyteri’, nghĩa là ‘kẻ già lão’. Như các đấng giám mục nối quyền các thánh tông đồ thế nào thì các thày cả nối tiếp 72 đầy tớ Đức Chúa Jesu cũng thế ấy. Các thánh tông đồ chọn các đấng ấy trong những người khôn ngoan, thông sáng mà làm được thày cả cho được giúp việc các đấng giám mục, bắt chước ông Moyse xưa đã kén chọn bảy mươi người kì lão cho được cai quản dân Israel.

## ĐOẠN XII

1. Vua Herode này, danh hiệu là Agrippa I, là cháu vua Herode cả. Trong các con lai vua Herode cả, có Archelao làm vua phân phong cai trị xứ Judea; Philippe làm vua phân phong cai trị xứ Trachoni; Herode Antipa làm vua phân phong cai trị xứ Galelia; lại có ông Aristobulo. Ông Aristobulo này sinh ra Herode-Agrippa I và mụ Herodia. – Khi vua Philippe băng hà (năm 37) vua nước Roma, tên là Caligula, đặt Herode Agrippa I thế vị cai quản xứ Trachoni. Đến sau khi vua Herode Antipa phải lưu đày thì vua Roma cho vua Agrippa I kiêm xứ Galelia. Năm 41 vua Claudio lại thêm đất Judea và đất Samaria nữa; cho nên vua Agrippa I cai trị cả nước Judea, như vua Herode cả xưa.

2. Ông thánh Jacobe này gọi là Jacobe tiền, là con png6 Zebedeo và bà Salome. MATTH, IV, 21; MARC. III, 17; GAL. I 19; II, 9.

3. ‘Ngày lễ bánh không men’, là lễ Phase hay là lễ Pascha; trong dân Judeu quen mừng lễ trọng ấy đủ một tuần, từ chiều hôm ngya2 14 tháng Nisan cho đến ngày 21.

4. Vua Herode giao phó ông thánh Phero cho mười sáu tên lính trong bốn phiên canh. Đêm thì phân ra làm bốn phiên canh, mỗi phiên canh có bốn tên lính canh giữ.

5. Cả và Hội thánh cầu nguyện cho ông thánh Phero, vì người làm Đầu cả và Hội thánh.

6. Cứ thói trong nước Roma, khi canh giữ nhặt làm vậy thì quen xiềng tói chân tay người tù mà đầu xiềng thì buộc vào cánh tay tên lính.

12. Ông Juong Marco này là ông thánh Marco chép sách Evan.

15. ‘Là thiên thần người’, nghĩa là thiên thần bản mệnh ông thánh Phero. Lời ấy làm chứng mỗi người có một thiên thần bản mệnh. MATTH. XVIII, 10.

17. Ông thánh Jacobe này là ông Jacobe hậu làm giám mục thành Jerusalem. – Độ ấy ông thánh Phero trầy sang thành Roma mà lập tòa ở đấy. Đến đời vua Claudio cửu niên có lệnh vua truyền cho mọi người Judeu phải kìa khỏi thành Roma. Bấy giờ ông thánh Phero lở về thành Jerusalem và hội Công đồng ở đấy. XV sau này. Hội công đồng ấy đoạn người phải lở về thành Roma. Kể trước sau, ông thánh Phero ở thành Roma 25 năm, từ năm 42 cho đến năm 67. Ông thánh Luca không diễn ra những tích truyện này, bổi vì ông Theophile ở thành Roma thì đã biết tỏ những sự ấy.

19. Vua Agrippa truyền xử các quên canh vì không giữ được ông thánh Phero, để người thoát khỏi tay vua dữ ấy.

20. Khi ấy tành Tyro và thành Sidon bất hình vuối vua Agrippa I, chanh nhau về sự thương mại. Bởi đấy hoặc vua Agrippa cấm chở lúa miến mà bán cho hai thành ấy, thì nó cầu hòa cùng vua.

23. Vua dữ ấy phải tay Đức Chúa Lời phạt. Bấy giờ là năm 43-44. Vua AgrippaI chết dữ giống như vua Antiocho xưa. II MACH. IX, 5.

25. Ông Barnaba và ông Saule lại lở về thành Antiochia, đem ông Juong Marco, là cháu ông Barnaba, đi vuối mình giúp việc giảng Đạo.

## ĐOẠN XIII

1. Hội thánh quen kén chọn các đấng giúp việc giảng Đạo trong những kẻ đa được ơn Đức Chúa Thánh Thần các riêng. Ông Barnaba đã có tiếng trong Hội thánh. Ông Manahem là người sang trọng xưa ở triều đình vua Herode cả, khi còn thơ ấu thì làm đồng bạn Herode Antipa; như đã có thói trong các triều đình quen kén chọn những kẻ lai sang trọng mà nuôi làm một vuối các hoàng tử. Cứ ý chặt thì phải đoán mẹ ông Manahen làm vú nuôi hoàng thử Herode Antipa.

2. Nghĩa là đang khi các đấng ấy làm việc tế lễ thì có lời Chúa Thánh Thần dạy truyền chức Giám mục cho ông Bảo Lộc và ông Barbaba, để hai ông ấy trầy đi giảng Đạo trong các dân thiên hạ.

3. Ấy kà thói lệ Hội thánh đã học đòi mà lập những ngày, gọi là Bốn mùa, có ý ăn chay cầu nguyện cho các đấng chịu chức trong Hội thánh.

4. Seleucia là thành trong đất Syria, giáp biển trung. – Gò Cypro là quê hương ông thánh Barnaba.

5. Thành Salamina là kinh đô ở gò Cypro. Ông Juong Marco bấy giờ làm thày giúp việc tế lễ (Diacono). Ông thánh Barnaba là ba an hem ruột bà Maria là mẹ ông thánh Marco, XII, 12 trên này.

6. Thành Papho ở bên mạn tây gò Cypro, ở đấy có chùa thờ thần nữ Venus rất danh tiếng.

8. ‘Elyma’, là tiếng arabia, nghĩa là phù thủy, khôn sáng.

9. Từ rầy mà đi ông thánh tông đồ chẳng chòn gọi là Saule, một gọi là Bảo Lộc, nghĩa là bé nhỏ, cũng là tên quan trấn thủ mới lở lại Đạo.

10. Phù thủy ấy cậy nhờ phép ma quỉ, cho nên làm con cái ma quỉ là kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Lời.

11. Ông Origene, ọng thánh Juong Kim khâu v. v. đoán rằng, thày phù thủy ấy ăn năn lở lại cùng Đức Chúa Lời.

12. Cứ lời truyền khẩu và Sổ sách các thánh, gọi là Martyrologio Roma, quan Sergio Bảo Lộc theo ông thánh Bảo Lộc và nên thánh cả, mừng lễ người này 22 thánh Martio. Cũng có kẻ đoán rằng, khi ông thánh Bảo Lộc trầy sang đất Hispania thì đặt ông Sergio Bảo Lộc làm giám mục thứ nhất ở tòa thành Narbona.

13. Thành Perge ở trong xứ Pamphylia; ở đấy có một chùa thờ thần nữ Diana rất danh tiếng. – Ông Juong Marco lìa khỏi ông thánh Bảo Lộc và ông thánh Barnaba, hoặc vì dái khó nhọc vất vả. Ông thánh Bảo Lộc lấy sự ấy làm buồn, XV, 38.

14. Từ thành Perge trầy sang thành Antiochia, trong xứ Pisidia, bên mạn bắc xứ Pamphylia. – Dù Đức Chúa Jesu đã kén chọn ông thánh Bảo Lộc cho được đi giảng Đạo trong các dân ngoại mặc lòng, hễ người đến nơi nào có người Judeu ở thì người vốn giảng trong các nhà hội đồng dân Judeu trước đã rồi mới đi giảng cho các dân ngoại. ROM. I, 16.

15. Những người Judeu quen hội nhau các ngày sabbato cho được nghe đọc sách lề luật và sách các tiên tri. Hai sách ấy thì đã phân ra mội sách làm 54 đoạn; mỗi một ngày sabbato thì đọc mỗi sách một đoạn.

16. Ông thánh Bảo Lộc đứng dậy giảng cho dân mà làm chứng Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế thiên hạ đợi trông, ai tin theo Người mổi được rỗi. Bài giảng ông thánh Bảo Lộc này cũng giống như bài giảng ông thánh Stephano, VII trên này.

17. Ông thánh Bảo Lộc nhắc lại Đức Chúa Lời đã kén chọn dân Israel và làm những sự lạ cả mà cứu chữa dân ấy trong đất Egypto là thế nào.

18. Chúa hay nhịn nuôi nấng dân cứng lòng cứng cổ ấy trên rừng 14 năm.

19. DEUTER. VII; JOS. III, 10; XIII-XIX.

20. Từ khi ông Abraham sinh ra ông Isaac cho đến khi ông Jacob vào đất Egypto thì kể là 190 năm ; dân Israel kí cư trong đất ấy 215 năm ; từ khi ra khỏi đất Egyto cho đến khi chia đất Chanaan kể là 47 năm : công cả là 452 năm. – Các quan xét cai quản dân Israel đủ 450.

21. I REG. VIII-X. Vua Saul cai trị dân Israel 40 năm.

22. I REG. XIII, 14; XVI, 13; PS. LXXXVIII, 21. Vua David cũng cai trị dân Israel 40 năm.

23. Đức Chúa Lời phán hứa cho vua David, Đấng cứu Thế bởi dòng dõi người mà sinh ra. II REG. VII; ISAIA. XI; JEREM. XXIII, 5. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

24-25. Ông thánh Juong làm chứng Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế. MATTH. III; MARC. I; LUC. III; JOAN. I, 20.

27-29. Những lời các thánh tiên tri đã nói về Chúa cứu Thế thì điều đã nên lọn ở Đức Chúa Jesu. MATTH. XXVII, 20; XXVII, 59; MARC. XV, 12; LUC. XXIV, 26. Cho nên phải đoán Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

30-31. Đức Chúa Jesu sống lại đoạn hiện ra cùng nhiều người. MATTH. XXVIII; MARC. XVI; LUC. XXIV; JOAN. XX; I COR. XV, 6.

33-34. Cứ lời PS. II, 7, Đức Chúa Lời cho Chúa cứu Thế sống lại.

35. PS. XV, 10 cũng làm chứng như vậy.

36-37. Những lời ấy điều ứng nghiệm ở nơi Đức Chúa Jesu vì Người đã sống lại.

38-39. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, ai tin Người thì được rỗi linh hồn. Đức Chúa Jesu chuộc tội và ban ơn cho loài người ta. Các phép Sấm truyền cũ chẳng có sức mà làm cho ai được sạch khỏi tội thật.

40-41. HAB. I, 5. Lời này chỉ về tai vạ Đức Chúa Lời oán phạt dân Judeu, khiến các kẻ thù hủy hoại thành Jerusalem và khu trục dân Judeu phải tan tác trong khắp cả và thế gian.

45. Khi người Judeu thấy các dân ngoại động lòng đến nghe ông thánh Bảo Lộc giảng dạy thì chúng nó sinh lòng ghen ghét và chống cưỡng lời ông thánh ấy giảng cùng nói phạm. Cho nên ông thánh Bảo Lộc và ông Barnabe trở đi giảng Đạo cho cá dân ngoại.

47. ISAIA. XLIX, 6, là lời Đức Chúa Lời phán cùng Chúa cứu Thế.

48. Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời biết kẻ nào săn lòng tin Đạo, kẻ nào cứng lòng chẳng khứng tin.

51. MATTH. X, 14. – Iconio là thành ở trong xứ Lycaonia. Bấy giờ là năm 45-46.

52. Các bốn đạo ở đấy đã vâng nghe lời Chúa thì được ơn Đức Chúa Thánh Thần yên ủi cùng ban sự vui lòng thích chí.

## ĐOẠN XIV

1. Ở thành Iconio có nhiều người Judeu và nhiều kẻ ngoại lở lại Đạo thật. Trong các kẻ ngoại ăn năn lở lại nghe lời ông thánh Bảo Lộc ở thành ấy có bà Thecla nên thánh cả và nổi danh tiếng trong Hội thánh đời ấy.

6. Thành Lystra và Derbe ở trong xứ Lycaonia, là xứ giữ khoảng đất Pamphylia, xứ Cappadocia và xứ Pisidia.

11. Dân thành ấy thờ thần Jupiter, thần Mercurio bà nhiều tà thần khác. Kẻ ngoại đời ấy tin thần Jupiter là thần cả và là tướng các tà thần. Thần Mercurio làm quan thày sự nói khéo léo, lợi khẩu; cũng là bênh vực kẻ bộ hành và các kẻ làm nghề thuốc nữa.

12. Gần thành ấy có chúa thờ thần Jupiter.

13. Hai tông đồ, là ông thánh Barnaba và ông thánh Bảo Lộc. Cho được gọi là tông đồ Đức Chúa Jesu, cần phải có hai sự này, một là ơn chính Đức Chúa Jesu gọi mình làm tông đồ; hai là sự mình đã được xem thấy Đức Chúa Jesu sống lại nhãn tiền, để làm chứng về sự ấy. Vậy ông thánh Bảo Lộc là tông đồ thật, vì Đức Chúa Jesu sống lại đoạn hiện ra cùng người và chọn người cho được đi giảng Đạo. Phần ông thánh Barnaba thì giúp việc giảng Đạo, hoặc là đầy tớ Đức Chúa Jesu, song chẳng phải là tông đồ thật. – Hai ông ấy thấy dân toan thờ lạy mình thì xé rách áo, là dấu tỏ ra sự đau đớn, lấy làm gớm ghét v. v. Ấy là thói quen trong dân Israel thì làm vậy.

14-16. PS. CXXXIV, 15; CXLV, 6. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi và ban ơn cho mọi người. Đầu trước hết Đức Chúa Lời phán dạy cùng tổ tông và các tổ phụ cho biết làm việc thờ phượng Chúa. Lẽ thì các dân thiên hạ bởi các tổ phụ mà sinh ra giữ và lưu truyền các lẽ đạo ấy cho con cháu. Chẳng phải Đức Chúa Lời bỏ dân nào đâu, bèn là cá dân lìa bỏ Chúa, hóa ra mất Đạo chính các tổ phụ và thờ lạy tà thần. Dù vậy mặc lòng, các dân ngoại chẳng có lẽ chữa mình là kẻ vô tội, vì nó có trí khôn suy lý chính; xét các loài trên lời dưới đất, phép tắc thứ tự chế độ, tứ thì bút tiết, nhân vật v. v. ắt là phải luận đoán có Chúa cao cả tạo thành, gìn giữ và coi sóc cai trị mọi sự ấy, cũng như phải đoán trong một nước cần phải có vua chúa cai trị; trong một nhà phải có chúa nhà làm dân cai quản mới hợp lý. ROM. I, 20.

18. II COR. XI, 25.

21. Phải vững lòng giữ Đạo nên thông công cá sự thương khó Đức Chúa Jesu cho được thông công sự cả sáng Người. LUC. XXIV, 26; ROM. VIII, 17; II TIM. III, 12.

22. Các tông đồ đặt các thày cả và các đấng giám mục cho được coi sóc các nơi đã chịu Đạo. Ấy là đầu cội rễ các Địa Phận, các xứ thì làm vậy.

23. XIII, 13 trên này.

24. Về thành Perge XIII, 13. – Thành ‘Attalia’ là cửa bề trong xứ Pamphylia.

25. ‘Antiochia’, là thành Antiochia trong đất Syria. Hãy xem XIII, 1. Bấy giờ là năm độ 47-50.

27. Hai tông đồ ở lại đấy độ hai năm. Từ khi ông thánh Barnaba và ông thánh Bảo Lộc trầy đi giảng Đạo XIII, 4 cho đến khi lở về thành Jerusalem XV, 2 thì kễ là độ 10 năm, từ năm 42 cho đến năm 52.

## ĐOẠN XV

1-2. Trong các người Judeu lở lại Đạo thì có nhiều kẻ đoán rằng, kẻ có đạo phải giữ các lễ phép Đạo ông thánh Moyse mới được rỗi. Điều này rất can hệ, cho nên các thánh tông đồ hội Công đồng ở thành Jerusalem cho được xét đoán về sự ấy.

6-10. Các tông đồ đang ở thành Jerusalem bấy giờ, là ông thánh Phero, ông thánh Jacobe hậu, làm giám mục thành Jerusalem, ông thánh Juong và ông thánh Bảo Lộc; lại có ông Barnaba và các đầy tớ các thánh tông đồ, là các đấng giám mục và các thày cả. Vậy các đấng ấy hội hợp nhau cho được tra xét việc ấy phải trái là thế nào. Ông thánh Phero làm đầu Hội thánh, ốp việc Công đồng ấy. Khi các đấng ấy đã bàn luận vuối nhau thì ông thánh Phero chỗi dậy mà đoán dạy rằng: xét những lễ phép Sấm truyền cũ đã mãn hạn thì chẳng nên buộc kẻ có đạo phải giữ những điều ấy và chẳng nên buộc kẻ ngoại ăn năn lở lại phải chịu phép cắt bì. Chẳng phải tại sự cậy nhờ những lễ phép Sấm truyền cũ mà ta được rỗi, một bởi nhờ ơn Chúa cứu Thế chuộc tội thiên hạ mà chớ.

12. Ông thánh Bảo Lộc và ông thánh Barnaba cũng hợp một ý ấy.

13-15. Ông thánh Jacobe hậu, làm giám mục thành Jerusalem, làm chứng lời ông thánh Phero đoán dạy hợp vuối lời cá đấng tiên tri. ISAIA. II, 1; MICH. IV, 1; AMOS. IX, 11.

16-17. AMOS. IX, 11. Nghĩa là Đức Chúa Lời sẽ sai Đấng cứu Thế cho được sửa lại nước vua David cho rộng lớn, gồm lại các dân thiên hạ, là Hội thánh. Cứ những lời ấy phải đoán Sấm truyền cũ đã mãn hạn rồi.

18-19. Vậy Đức Chúa Lời từ trước vô cùng đã chỉ định cho các dân ngoại được nhờ ơn Chúa cứu Teh61 chuộc tội cứu chữa mọi người, để nó ăn năn lở lại cùng Chúa; ta khôn nên ngăn trở việc Chúa toan làm và chẳng nên buộc những điều Chúa không phán truyền.

20-21. Nghĩa là phải kiêng của cúng và những sự dâm dục kẻ ngoại quan làm mà kính thờ các tà thần. – Còn buộc phải kiêng giống chết ngạt và máu, GEN, IX, 4; LEVIT. XVII, 10, bởi vì nể các người Judeu lở lại đạo, kẻo ní lấy sự ấy làm gớm; song đến sau các tông đồ cũng tha sự ấy, chẳng còn cấm nữa.

22. Bấy giờ Công đồng ưng thuận và chỉ định như vậy. Các tông đồ sai ông thánh Bảo Lộc, ông thánh Barnaba, ông Juda cũng gọi là Barsaba (I, 23 trên này) và ông Sila (Silvano) truyền lời Công đồng đã chỉ định cho các bốn đạo thành Antiochia được hay cùng tuân cứ như vậy.

23. v. v. Này là thư Công đồng đã giao cho các đấng ấy đem đi rao cho các bốn đạo thành Antiochia những điều lệ Công đồng Jerusalem.

28. Tòa Công đồng chỉ định những điều ấy thì được nhờ ơn Chúa Thánh Thần phù hộ gìn giữ cho khỏi sai lầm. Trong Công đồng chung thứ nhất này các thánh tông đồ đã ra mẫu mực Hội thánh vốn noi giữ trong các tòa Công đồng hội sau. Hãy xem Theol. Dogm. TOM. I, p. 499.

29. Như câu 20 vừa rồi.

35. Độ ấy ông thánh Phero lại trầy sang thành Antiochia và ở lại đấy khí lâu lâu, coi sóc bốn đạo thành ấy và đi kính lược trong các họ đạo bên phương đông. GAL. II, 11. Khi vua Claudio băng hà đoạn ông thánh Phero lại lở về thành Roma. Vua ấy đã bắt bớ người Judeu và ra lệnh truyền mọi người Judeu phải lìa khỏi thành Roma như đã nói trước này.

37. Ông Barnaba là cậu ông Juong Marco. Hãy xem XII, 12 trên này; COL. IV, 10.

28. Hãy xem XIII, 13 trên này. Ông thánh Bảo Lộc sợ hoặc ông Juong Marco lại sờn lòng không vững vàng như đã xảy rap hen trước. Đến sau ông Marco lại theo ông thánh Bảo Lộc đi giảng đạo. COL. IV, 10; II TIM. IV, 11; PHILEM. 24.

39. Bởi đấy ông thánh Bảo Lộc và ông Barnaba lìa khỏi nhau; ông Barnaba và ông Marco trầy sang gò Cypro; còn ông thánh Bảo Lộc đi giảng Đạo trong đất Syria và xứ Cilicia. Hai ông thánh ấy lìa khỏi nhau làm vậy, giảng Đạo nhiều nơi, hóa ra danh thánh Chúa càng sáng ra mà chớ. Về sau ông thánh Bảo Lộc và ông thánh Barnaba tại hợp làm một vuối nhau mà giảng Đạo. I COR. IX, 6. – Gò Cypro là chính quê hương ông thánh Barnaba. – Từ rầy mà đi trong sách này chẳng còn nhắc đến ông thánh Barnaba nữa.

40. Này là lần thứ hai ông thánh Bảo Lộc trầy đi giảng đạo.

## ĐOẠN XVI

1. Bấy giờ là năm 52-53. Có lẽ mà đoán ông Timotheo và mẹ người, tên là Eunice, là đàn bà Judeu, lở lại đạo khi ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo ở thành Lystra lần thứ nhất. hãy xem XIV, 6 trên này. Cha ông Timotheo là người greco và ngoại đạo. Lề luật ông thánh Moyse EXOD. XXXIV, 16; DEUTER. XXI, 10 cấm sự kết bạn vuối dân Chanaan. Còn sự kết bạn vuối người dân khác, như dân Media, Persia, Greco không cấm chỉ, nhất là từ khi dân Judeu phản tản cư trong đất Grecia và trong nước Roma.

2. Các bốn đạo làm chứng cho ông Timotheo là người có tài trí, khôn sáng và ngoan đạo, cho nên có đủ điều cho được giúp việc giảng Đạo; mọi người, chẳng kì Judeu hay là greco, điều phục người. Cho nên ông thánh Bảo Lộc nhận người vào nhà Đức Chúa Lời.

3. Công đồng thành Jerusalem đã ra sắc chỉ rằng: không nên buộc kẻ lở lại Đạo phải chịu phép cắt bì lễ phép ấy đã phi di rồi, song cũng chẳng cấm hẳn. Cho nên một đôi khi các thánh tông đồ, vì lòng nề người Judeu thì cũng làm phép cắt bì cho kẻ phải giảng Đạo trong dân Judeu, cho dễ thông đồng vuối dân ấy, miễn là người Judeu không kể là lễ phép buộc trong Đạo. Song hễ người Judeu muốn buộc sự ấy dường như là lễ phép cần phải giữ thì các thánh tông đồ chối hẳn, kẻo người ta sai lầm. Như có chứng trong thư GAL. II, 3 khi người Judeu muốn buộc ông Tito chịu phéo cắt bì. Hãy so sánh I COR. IX, 20; GAL. II, 11; GAL. V, 2; và XXI, 21 sau này. Nói tắt rằng, một đôi khi các tông đồ chiều lòng người Judeu mà làm sự ấy vì tiện; song chẳng hề chịu làm khi có ai kể là sự buộc trong Đạo.

4. Các thánh tông đồ rao giảng ở thành Derbe, Lystra, Iconio v. v. những điều lệ Công đồng Jerusalem đã truyền XV, 28-29.

5. Nhờ cá điều lr65 Công đồng Jerusalem, kẻ ngoại lở lại đạo đông hơn khi trước, vì chẳng còn mắc ngăn trở bỡi những lễ phép Đạo cũ.

6. Ông thánh Bảo Lộc và các đầy tớ người trầy sang xứ Phrygia và xứ Galatia, giảng Đạo ở đấy; bấy giờ ông thánh Bảo Lộc lập một họ ở thành Galata. Từ đấy toan trầy đi giảng Đạo trong tỉnh gọi là tỉnh Asia thuộc về nước Roma; song Đức Chúa Thánh Thần định cho ông thánh tông đồ trầy sang phương Europa thì răn bảo chớ ở lại giãng Đạo trong miền ấy.

7. Xứ Mysia và xứ Phrygia cũng thuộc về tỉnh Asia, Chúa Thánh Thần lại cấm ở lại đấy. Chúa Thánh Thần gọi là thánh thần Đức Chúa Jesu, vì Chúa Thánh Thần bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra.

8-9. Troa xưa là thánh rất danh tiếng, là cửa biển rất tiện cho được vượt sang phương Europa. Ở đấy Chúa Thánh Thần khiến ông thánh Bảo Lộc trầy đi giảng đạo trong xứ Macedonia bên phương tây.

10. Từ đấy mà đi ông thánh Luca cũng theo ông thánh Bảo Lộc. Ông thánh Francisco Xaverio xưa cũng được xem hình lạ như vậy, lúc nghủ người thấy một người đất Thiên Trúc đến gọi mình xin vượt sang phương Thiên Trúc cứu giúp dân ấy.

11-12. Ông thánh Bảo Lộc và các đầy tớ người vượt sang gò Samothracia; đoạn đến thành Neapoli là cửa biển giáp cõi xứ Macedonia, rồi đến thành Philippe là thành trong đất Macedonia; vua Philippe, là cha vua Alexander cả, đã sửa sang thành ấy và làm cho kiên cố. Ở đấy vua Augusto được thắng trận tên Bruto và tên Cassio, là kẻ ngụy nghịch giất vua Julio Cesare; vua Augusto lập đồn ở thành ấy, có nhiều người Roma sang ở đấy, dân cư thành ấy thông công nương nhờ luật phép chính thành Roma, kể là nhân đinh Roma vậy.

13. Vậy cũng có nơi người ta cấm không cho người Judeu lập nhà hội đồng trong thành thì nó sửa dọn một nơi ở ngoài thành, để hội nhau ngày Sabbato mà đọc kinh cầu nguyện và nghe đọc sách thánh.

14. Bà này ;à người dân ngoại đã nhập giáo judeu, quê ở thành Thyatire trong xứ Lydia. Ở đấy xưa có nhiều người làm nghề nhuộm và bán nhung tơ sắc đỏ tía quí báu vua quan sang trọng phú quí quen dùng làm áo mặc và đồ trang điểm. – Đức Chúa Lời ban ơn soi sáng mở lòng cho bà ấy nghe lời ông thánh Bảo Lộc giảng dạy và lở lại đạo.

16. Con dòi ấy phải quỉ ám. Quỉ ấy là thần Apollo tỏ ra cho nó biết nhiều sự kín nhiệm, cho nên thiên hạ đến cùng nó mà xem bói. Quỉ ấy cũng gọi là, ‘Pytho’, là con rồng thần Apollo đã giết, như kẻ ngoại bày đặt mà kính thờ Apollo đã giết con rồng. – Bởi con đòi ấy làm nghề bói khoa làm vậy thì sinh nhiều lợi lộc cho chúa nhà mình.

17. Đức Chúa Lời bắt quỉ thần ấy làm sáng danh Đức Chúa Jesu. MARC. I, 23; LUC. IV, 33.

22. II COR. XI, 25; PHILIP.I, 13.

37. Lề luật nước Roma cấm chẳng nên đánh đòn làm xỉ nhục người Roma khi chưa tra xét việc và làm án phải phép. Ông thánh Bảo Lộc chẳng muốn ra khỏi ngục trộm vụng kẻo mang tiếng và sinh ố danh sự Đạo.

40. Ông thánh Bảo Lộc và ông Sila trầy đi; còn ông Luca và ông Timotheo còn ở lại cho được dạy dỗ bốn đạo mới ở thành Philippe ít lâu nữa.

## ĐOẠN XVII

1. Thành Amphipoli, thành Apollonia và thành Thessalonica ở trong cứ Macedonia. Ở thành Thessalonica người Judeu có nhà hội đồng, trong hai thành khác có nơi cầu nguyện như ở thành Philippe. Hãy xem XVI, 13 trên này.

10. Thành Berea ở trong đất Macedonia.

15. Thành Athena là kinh đô trong đất Grecia; thành ấy danh tiếng trong cả và thế gian vì sự thông chữ nghĩa lý sự phong tục thuần hậu đời ấy chẳng có thành nào khác ví cho bằng.

16. Ở thành Athena những chùa miếu, bàn thờ và tượng tà thần rất nhiều kể chẳng xiết, hơn trong khắp đất Grecia bội phần.

17. Ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo trong các nhà hội đồng cho người Judeu và trên các phố chợ cho kẻ ngoại đạo.

18. Ở thành Athena xưa có nhiều quân tử danh sư. Có bốn bè nổi danh tiếng hơn: hai bè theo môn ông Plato và ông Aristotel hợp lý hơn, dạy nhiều lẽ tự nhiên hợp vuối lẽ Đạo thật, nhận biết có Chúa cao cả coi sóc cai trị mọi sự và có linh hồn là tính thiêng liêng, tính thong dong, hằng sống. – Lại có hai kẻ khác, đã nhắc đến trong hai câu này, là bè theo môn Epicuro và Zeno (Stoico), phi lý mọi đàng: phần thì chối linh hồn là tính thiêng liêng, tính thong dong, hằng sống, phần thì chối Đức Chúa Lời cầm quyền cả coi sóc mọi sự. Các kẻ ấy giống như quân Sadducei trong dân Judeu.

19. ‘Areopago’ là nơi cao ở thành Athena, các quan cai và kì lão quen hiệp nghị tra xét bàn luận việc công dân; tòa Areopago là tòa cơ mật viện ở thành Athena cũng như tòa Sanhedrin ở thành Jerusalem.

23. v. v. Ông thánh Bảo Lộc giảng về Đức Chúa Lời là Đấng lọn tốt lọn lành vô cùng, dựng nên lời đất nhân vật, coi sóc cai trị mọi sự. Loài người làm con cái Đức Chúa Lời phải thử phượng Chúa, chẳng nên thờ lạy các tượng thần. Đức Chúa Lời đã đặt Đức Chúa Jesu làm Đấng cứu chữa và phán xét các dân thiên hạ.

28. Kẻ đặt thơ ấy là ông Cleanthe, ông Pindaro và ông Arato.

32. Khi những kẻ thuộc về bè Epicaro v. v. nghe lời ông thánh Bảo Lộc giảng khuyên nên ăn năn đền tội, thì nó chê cười nhạo bang, vì nó một tìm sự vui sướng đời này tha hồ cho tính xác thịt mà thôi.

34. Trong các quan tòa cơ mật viện có một ông tên là Dionysio lở lại đạo vuối cả nhà mình; đến sau ông ấy chịu chức thánh và làm đấng giám mục trước hết ở thành Athena.

## ĐOẠN XVIII

1. Ông thánh Bảo Lộc ở thành Athena vài tháng đoạn trầy sang thành Corintho, chẳng xa thành Athena là bao nhiêu, trong xứ Achaia. Thành ấy danh tiếng lắm, rất giàu có; hay thương mại, thiên hạ xa gần thông đồng hội hợp ở đấy; mà bởi đấy dân thành Corintho có tiếng là kẻ ăn ở buông tường, hư rết quá lẽ. Thành ấy có hai cửa bể, bên mạn đông có phố Cenehrea, bên mạn tây có phố Lechea. Ông thánh tông đồ đến đấy trong mùa thu năm 53 và ở lại đấy một năm rưỡi. Ở đấy người viết hai thư gửi cho dân thành Thessalonia.

2. Năm 51-52, đời vua Claudio cửu niên người Judeu phải loại ra khỏi thành Roma. Ông Aquila nhập giáo Judeu ở thành Roma và kết bạn vuối bà Priscilla là người dòng dõi sang trọng thành Roma.

3. Trong dân Judeu có thói lệ mọi người, chẳng kì sang bèn, phải học tập cho biết nghề làm ăn, mà có lời tục ngữ rằng: cha mẹ nào không bắt con cái mình học nghề nghiệp biết làm ăn thì chẳng khác gì làm cho nó ăn trộm. Ông thánh Bảo Lộc làm nghề khâu nhà xếp. Bên phương ấy khi đi đàng thì quen dùng nhà xếp mà trú mưa gió. Ông thánh tông đồ e sợ làm bận lòng người ta thì làm việc phần xác cho được đủ ăn mà chẳng phải nương nhờ đến ai. Hãy xem XX, 24 sau này; I TRESS. III, 1.

12. Quan trấn Gallio là em ruột ông quân tử Seneca. Ông ấy vốn xử lịch sự vuối ông thánh Bảo Lộc; khi người Judeu đến tố cáo ông thánh Bảo Lộc thì quan trấn không nghe, mà lại bênh người và khi chúng nó cả đêm cái nài thì quan Gallio xem đuổi nó ra. Có lẽ mà đoán ông quân tử Seneca quen biết và trọng kính ông thánh Bảo Lộc.

13-15. Người Judeu cáo ông thánh tông đồ lỗi phạm đến lề luật ông Moyse. Quan trấn thủ bảo chúng nó rằng: nếu bay cứ lẽ phải mà tố cáo thì ta săn lòng nghe; song bay một nói về những lẽ đạo bay thì ta chẳng muốn tra xét sự ấy kàn chi: mặc bay. Rồi quan trấn bảo quân hầu xua đuổi chúng nó ra.

17. Bấy giờ quân hầu và kẻ đứng đấy bắt tên Sosthene là thủ mưu toan làm hại ông thánh Bảo Lộc mà đánh nó đoạn đuổi nó ra khỏi tòa công đường.

18. Ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo ở thành Corintho đủ mười tám tháng đoạn lại trẩy sang đất Syria. Ông Aquila và bà Priscilla cũng theo người. – Về lời khấn nhắc đến trong câu này thì nên đoán rằng: khi ông thánh Bảo Lộc thấy kẻ thù toan mưu làm hại mình thì khấn như trong dân Judeu kẻ có lòng sốt sắng quen khấn (NUMBER. VI) buộc mình kiêng uống rượu và không gọt đầu cho đến khi mãn kì đã khấn, rồi khi ông thánh tông đồ rời khỏi thành Corintho thì hết hạn khấn cho nên người cắt tóc. Hãy xem XXI, 24 sau này. – Phố Cenchrea là cửa bề thành Corintho, bên mạn đông.

19. Thành Epheso ở trong xứ Ionia; dân thành ấy kính nhờ thần nữ Diana làm quan thày, có chùa thờ Diana rất danh tiếng ở đấy. Ông Aquila và bà Priscilla ở lại đấy.

22. Ông thánh Bảo Lộc lìa khỏi thành Epheso, xuống thành Cesarea rồi lên thành Jerusalem, là lần thứ bốn từ khi người lở lại đạo; người ở Jerusalem ít lâu thì trầy đi đến thành Antiochia trong đất Syria. Bấy giờ là năm 54.

23. Ông thánh Bảo Lộc trẩu đi giảng Đạo lần thứ ba, trải qua xứ Galatia và xứ Phrygia, cho được khuyên bảo, yên ủi các bốn đạo những nơi người đã giảng Đạo khi trước.

24. I COR. I, 12; III, 4.

25-26. Ông Apollo là đầy tớ ông thánh Juong Baptista, thông thái trong lề luật cũ, người tin Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế; song người chưa quen biết kẻ có đạo. Ở thành Epheso người mới gặp ông Aquila và bà Priscilla dạy dỗ người về Đạo thánh Đức Chúa Jesu rồi người chịu phép rửa tội.

27. Ông Apollo trầy sang thành Corintho mà ở đấy làm gương sáng và dạy dỗ kẻ có đạo. I COR. III, 10.

28. Ông Apollo thông các sách thánh Sấm truyền cũ thì cãi lẽ vuối những người Judeu và làm chứng lời các thánh tiên tri về Đấng cứu Thế đã nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu, cho nên phải tin Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế thiên hạ đợi trông.

## ĐOẠN XIX

1. Khi ông thánh Bảo Lộc đã trải qua xứ Galatia và xứ Phrygia thì người đến thành Epheso mà ở đấy ba năm, 54-57. Trong kì ấy người viết thư gửi cho dân thành Galata và thư thứ nhất gửi cho dân thành Corintho.

2. Ở đấy có mấy đầy tớ ông thánh Juong Baptista chưa chịu phép rửa tội và phép thêm sức; chưa biết sự mầu nhiệm Đức Chúa Lời ba ngôi.

4. Phép ông Juong rửa thì giục lòng ăn năn đền tội, song chẳng làm cho sạch khỏi tội thật.

5. Bấy giờ các kẻ ấy mới chịu phép rửa tội.

6. Ông thánh Bảo Lộc làm phép thêm sức. Hãy xem VIII, 17 trên này.

9. Trong các người Judeu ở thành Epheso có kẻ cứng lòng dề duôi nói phạm đến đạo thật.

19. Những kẻ ấy là kẻ ngoại làm nghề phù thủy điều nghe lời ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo mà ăn năn lở lại và đốt các sách rối và phù pháp trước mặt bốn đạo. – Năm vạn đồng bạc, là đồng ‘denario’, giá độ 1 fr. Ở thành Epheso có nhiều đồ dối trá, phù phép, sách bói khoa phù thủy v. v.

24. Thần nữ Diana làm quan thày thành Epheso. Khi các thợ làm những đồ dối trá kính thờ Diana, thấy Đạo Thiên Chúa một ngày thịnh vượng thì chúng nó sinh hỗn trong dân vì e sợ mình phải thiệt phần xác, phải bỏ nghề dối trá ấy, cho nên nó xúi giục dân đấy nghịch cùng ông thánh Bảo Lộc.

27. Chúa thần Diana ở thành Epheso rất danh tiếng trong cả và thế gian đời ấy.

33. Tên Alexander và những người Judeu, là kẻ thù nghịch cùng ông thánh bảo Lộc, muốn bên chữa mình và tố cáo ông thánh tông đồ. I TIM. I, 20; II TIM. IV, 14.

35. Quan thái sữ kia khuyên dỗ dân hãy nguôi lòng, kẻo mang tiếng và phải tội trước mặt vua quan. Những kẻ tự tập nghe lời khôn ngoan ấy thỉ lở về.

## ĐOẠN XX

1. Bấy giờ là năm 57. Đang khi ở trong xứ Macedonia ông thánh bảo Lộc gửi thư thứ hai cho dân thành Corintho.

2. Khi đã trải qua đất Macedonia, năm 58, ông thánh tông đồ lại trầy sang thành Corintho. Ở đấy người viết thư gửi cho bốn đạo thành Roma.

5. Ông thánh Luca ở lại thành Philippe (XVI, 40), rầy lại đi làm một cùng ông thánh Bảo Lộc, trầy sang thành Troa.

6. ‘Lễ bánh không men’ là lễ Pascha.

7. Ngày thứ nhất trong tuần sabbato, là ngày Chúa nhật bây giờ. Bốn đạo hội nhau cho được xem lễ và chịu lễ. Ấy kà lần thứ nhất ta gặp thấy lời chỉ trong Hội thánh mừng ngày Chúa nhật thay vì ngày Sabbato. Trước này các bốn đạo còn ở làm một vuối người Judeu; song rầy một ngày một biệt khỏi người Judeu.

8. Ấy từ đầu tiên trong Hội thánh, những nơi bốn đạo hội nhau thì đốt nhiều đèn, ắt là chẳng phải cho được sáng mà thôi đâu, bèn là cho được trọng thể, như rầy quen đốt nhiều nến trong các nhà thờ đang khi mừng lễ trọng.

10. Ông thánh Bảo Lộc làm phép lạ cho trẻ lai ấy sống lại cũng như xưa ông Elia (III REG. XVII, 21) và ông Eliseo (IV REG. IV, 34.

11. ‘Vẽ bánh’, nghĩa là cho bốn đạo chịu lễ; rồi cầm thực cùng giảng dạy cho đến khi tảng sáng đoạn lìa khỏi bốn đạo mà trầy đi.

13-14. Từ thành Troa ông thánh Luca và các bạn đi tàu xuống thành Asso là cửa bề trong xứ Mysia; ở đấy chờ đợi ông thánh Bảo Lộc đi bộ cho đến thành ấy, rồi cũng xuống tàu mà đến thành Mitylene ở gò Lesbo.

15. Ngày hôm sau tàu vượt qua ngang gò Chio, ngày thứ hau ghé vào gò Samo và ngày thứ ba đến thành Milete trong xứ lonia. Thành này rất danh tiếng từ đời thượng cổ, là quê hương quân tử Thale và mấy người khác thuở xưa đã nỗi danh tiếng.

17. Ở thành Milete ông thánh Bảo Lộc sai đầy tớ đi mời các đấng giám mục và các thày cả thành Epheso và những mơi lân cận đến cho được nghe lời người dạy dỗ răn bảo về các việc bậc mình làm. Người dùng những lời thảm thiết như cha khuyên dây con cái vậy.

22-24. Đức Chúa Thánh Thần khiến dạy thúc giục người lên thành Jerusalem, Chúa Thánh Thần đã tỏ ra cho người biết sẽ phải chịu sự khốn khó bởi những kẻ ghen ghét người ở thành Jerusalem. Song người sẵn lòng chịu sự khó và sự chết cho được vâng theo thánh ý Đức Chúa Lời và làm sáng danh Đức Chúa Jesu.

25. Ông thánh Bảo Lộc biết mình sẽ phải bắt bớ ở thành Jerusalem, phải giam cầm, thì ngờ rằng, chẳng lại thoát khỏi được tay kẻ thù nữa. Song Đức Chúa Lời cứu chữa và đến sau ông thánh tông đồ còn lở về giảng Đạo bên phương đông.

26. Nghĩa là người chẳng tiếc công giảng dạy cho mọi người được rỗi linh hồn.

28. Các đấng trong Đạo phải cẩn thận coi sóc cai quản hội thánh là giá máu thánh Đức Chúa Jesu buộc tội.

29. ‘Chó sói’, nghĩa là những kẻ sinh bè rối bè đảng.

34. Hãy xem XVIII, 3 trên này; I COR. IV, 12; I THESS. II, 9; II THESS. III, 8.

## ĐOẠN XXI

1. Từ thành Milete vượt tàu qua gò Cô, gò Rhode, rồi đến thành Patara, là cửa bề lớn trong xứ Lycia.

2-3. Ở đấy đổi tàu khác vượt sang xứ Pheaicia, đến thành Tyro.

8. Ông Philippe là thày giúp việc tế lễ các thánh tông đồ đã chọn như đã kể VI, 5 trên này. Ông ấy đã giảng đạo ở đất Samaria. Hãy xem VIII, 5 trên này.

9. Bốn con gái ông Philippe đã khấn giữ mình đồng trinh mà giúp việc khuyên dạy bốn đạo; lại được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng cùng nói tiên tri.

10. Hãy xem XI, 28 trên này.

11. Hãy xem III REG. XXII, 11; ISAIA. XX, 1; JEREM. XIII, 1; EZECH. IV, 1.

17. Là lần thứ năm ông thánh Bảo Lộc lở về thành Jerusalem từ khi người lở lại đạo. Bấy giờ là năm 58, trước lễ hiện xuống. Người dem những của bốn đạo các nơi đã công đức cho bốn đạo và Hội thánh ở thành Jerusalem. Hãy xem XXIV, 17 sau này; I COR. XVI, 1; II COR. VIII.

18. Ông thánh Jacobe hậu làm giám mục thành Jerusalem. Bấy giờ chẳng có tông đồ nào khác ở thành ấy.

21. Ông thánh Bảo Lộc chẳng có cấm người Judeu lở lại đạo không nên giữ những lễ phép ông Moyse, một dạy rằng chẳng nên buộc kẻ lở lại Đạo phải giữ những lễ phép ấy, vì đã mãn hạn chẳng còn buộc trong Đạo, như đã cắt nghĩa trên này.

23. Những kẻ ấy có lời khấn buộc mình không nên gọt đầu và phải kiêng mọi của uống làm cho say, như rượu nho, rượu cất v. v., y như đã kể trong NUMBER. VI. Khi đã mãn hạn lời khấn thì cắt tóc và dâng của tế lễ như phép dạy.

24. Ông thánh Bảo Lộc thông công vuối những kẻ có lời khấn ấy mà làm các việc lề luật ông Moyse truyền, để bưng miệng những người Judeu bỏ vạ cho người rằng cố tình phá lề luật ông Moyse, mà bởi đấy có nhiều người Judeu tìm giết người.

25. Các thánh tông đồ đã tha những điều lệ cũ cho các kẻ ngoại lở lại Đạo. Còn về người Judeu lở lại thì để mặc kẻ ấy giữ hay là chăng tùy ý cũng được; miễn là không buộc cho bốn đạo phải giữ..

26. Ông thánh Bảo Lộc giữ mọi sự y như lề luật ông Moyse, NUMBER. VI, 9; 13-21, truyền.

31-32. Kẻ thù nghịch toan giết ông thánh Bảo Lộc. Quan chánh cơ, tên là Lysia, cứu chữa người cho khỏi tay kẻ ấy.

35. Quân cơ Roma đóng trong đồn Antonia gần đền thờ; từ hành lang kẻ ngoại có những bậc đá cho được lên đồn.

38. Khi ấy dân sự xôn xao ở thành Jerusalem vì có kẻ xưng mình là Messia mà xui giục dân đấy nghịch chống lả quân Roma.

39. Ông thánh Bảo Lộc là người Judeu, bản quán ở thành Tarse trong xứ Cilicia; người là nhân dinh Roma vì tổ phụ người đã được nhập hạ dân Roma, là ơn trọng vì triều Roma bảo hộ những kẻ đấy.

## ĐOẠN XXII

1. Trong các kẻ có mặt ở đấy thì có mọi thứ người trong dân, có những thảy cả, kẻ thông giáo, kẻ cả người phàm bên cho nên ông thánh Bảo Lốc dùng những lời như vậy. Cũng như ông thánh Stephanô, VII, 2 trên này.

2. Ông Gamaliel là thày thông lề luật rất danh tiếng trong dân Judêu; v, 34 trên này.

3. Hãy xem IX, 2 trên này.

4. IX, 1-18.

13. Nghĩa là: hỡi Saule, hãy sáng con mắt, thì tôi liền được sáng con mắt tức thì.

14. ‘Đấng công chính’, nghĩa là Chúa cứu Thế.

17. II Cor. XII, 2.

19. VIII, 3 trên này.

20. VII, 57.

25. Hãy xem XVI, 37 trên này.

29. Có lời ông quân tử Cicerô rằng: ‘Trói buộc một người Roma thì là sự tội ; đánh đòn thì kể là tội nặng nề lắm ; còn sự giết kẻ ấy thì kể là như tội giết tổ phụ vậy’.

## ĐOẠN XXIII

2. Cứ lời ông Flaviô Josephô làm chứng, ông Anania này là người độc ác; khi trước đã làm thày cả thượng phẩm, rồi phải cách chức, song khi thày cả thượng phẩm Jonatha phải kẻ dữ giết trong đền thờ thì lại chiếm vị mà làm thày cả thượng phẩm cho đến năm 59.

3. Ông thánh Bảo Lộc quở trách thầy cả ấy vì tra xét và xử trái lẽ. Cách khỏi mấy năm Đức Chúa Lời phạt ông ấy phải giết là năm 66-67. – Vách nẽ trắng>>, nghĩa là kẻ gỉa hình. MATTH, XXVIII, 27; JOAN, XVIII, 22.

5. EXOD, XXII, 28. Ông thánh Bảo Lộc không biết ông Anania là thày cả thượng phẩm, vì chưng ông thánh tông đồ đi vắng lâu năm mới về thành Jerusalem, và khi ấy các thày cả thượng phẩm năng phải thay đổi. Lại thày cả ấy không mặc áo chức trong khi hiệp nghị, một mặc áo ấy lúc vào đền thờ mà thôi.

6. Các thày thông giáo trong dân Judêu phân ra làm hai bè, một là bè người Sadduceô là kẻ chối linh hồn là tính thiêng liêng, hằng sống, và chối sự sống ; hai là bè Phariseô là kẻ tin các lẽ trong Đạo, song hay bày ra những điều lệ mới lạ trong lề luật ông Moysê không truyền. Trong bè Phariseô cũng có ít nhiều kẻ công chính, sốt sắng giữ phép Đạo cho họ, như ông Nicodemô, ông Gamaliel v. v. Ông thánh Bảo Lộc xưa là môn đệ ông Gamaliel. – Thày cả Anania đang hiệp nghị thuộc về bè Sadduceô. – Ông thánh tông đồ phải can án vì người tin Đức Chúa Jêsu là Chúa cứu Thế, đã sống lại và sẽ làm cho ta ngày sau cũng sống lại nữa.

8. MATTH. XXII, 23.

23. Giờ hợi, cũng gọi là giờ thứ ba ban đêm, là canh hai cũng là giờ thứ chin bây giờ.

24. Quan trấn Felix cai quản xứ Judêa từ năm 52 cho đến năm 60. Ông Tacitô và ông Flaviô Josephô chép Sử kí đời ấy điều làm chứng, quan ấy hư nết, tham lam hay khuấy khuất dân. Đến sau ông ấy phải hưu quan, và năm 63 phải án xử tử. Sau ông Felix có quan Festô làm trấn thủ xứ Judea.

31. Antipatri là thành nhỏ bên mạn bắc thành Joppê.

35. Các quan trấn xứ Judea đóng ở thành Cesarea, trong đền vua Herodê cả xưa đã sửa sang ở đấy.

## ĐOẠN XXIV

1. Tertullô này là thày kiện người Judêu đã thuê cho được thưa kiện ông thánh Bảo Lộc trước mặt quan trấn.

2-3. Trước này đã nhắc đến lời ông Flaviô Josephô và ông Tacitô làm chứng, quan Felix rất đáng chê là thể nào ; cho nên những lẽ thày kiện ấy dùng mà dua nịnh, giả dối tỏ tường, lẽ thì chẳng ai nghe được. Dân Judêu chê ghét quan ấy đến nỗi khi đã phải rút về chẳng còn làm quan trấn, kẻ cả trong dân sang thành Roma cho được thưa kiện quan độc ác ấy ở nơi vua, như ông Flaviô Josephô làm chứng.

5. Quân nghịch đảng Nazareô, là kẻ có đạo.

24-25. Bà Drusilla này là con gái vua Herođê Antipa và đã kết bạn với vua thành Emesô, song bỏ chồng mà theo quan trấn thủ Felix ; quan này cũng đã rẫy vợ trước ; đến sau lại bỏ bà Đrusilla mà lấy một người khác nữa. Vậy những kẻ ấy bề ngoài thì kể là sang trọng, song bề trong hư nết là dường nào! Cho nên quan ấy chẳng những nghe ông thánh tông đồ giảng về sự công chính cùng về nhân đức sạch sẽ, về sự phán xét v.v.

26. Quan trấn Felix, vốn có tiếng tham của thụ lộ.

27. Quan trấn thủ Portiô Festô cai quản xứ Judea non hai năm rồi qua đời. Ông Flaviô Josephô khen ông ấy là người khôn ngoan, công bằng, giỏi giang. Vậy ông thánh tông đồ phải giam cầm hai năm ở thành Cesarea, lại hai năm ở thành Roma. Kẻ giảng đạo hãy suy rằng: có khi đang mắc phải sự giang nan khốn khó mà làm sáng danh Đức Chúa Lời hơn là lúc giảng dạy bằng yên vô sự.

## ĐOẠN XXV.

2. Thày cả thượng phẩm bấy giờ là ông Ismael con ông Phabi.

3-4. Kẻ thù ông thánh Bảo Lộc toan mưu giết người thì xin quan trấn giải người lên thành Jerusalem ; song quan Festô không nghe vì chỉ có ý ở lại thành Jerusalem ít ngày mà thôi, không kịp xử việc ấy.

7. Trước này người Judêu cáo ông thánh Bảo Lộc về hai điều, là phạm đến lề luật ông Moyse và phạm đến đền thờ; song chúng nó thấy chẳng được việc thì lại thêm một điều khác rằng, ông thánh tông đồ ngụy nghịch cùng vua Roma.

8. Ông thánh Bảo Lộc làm chứng trước mặt quan trấn chúng nó man trá vu vạ tỏ tường.

11. Ông thánh tông đồ thấy quan trấn muốn chiều long người Judêu mà trao mình trong tay kẻ thù giết thì cứ luật phép nước Roma mà nại đến vua thượng vị.

13. Vua Agrippa này là Agrippa II, con vua Agrippa I. Hãy xem XII trên này. Vua Agrippa II băng hà năm 99, đời vua Trajanô tam niên. Bấy giờ nhà vua Herodê tuyệt tộc; từ đấy mà đi trong sử kí chẳng còn thấy nói đến vua nào rấy lên nối dòng nhà Herodê nữa, - Bà Berenice, cũng là Bernicê, là em ruột vua Agrippa II ; bà ấy có tiếng là kẻ đẹp đẽ phi thường, song lại hư thân quá lẽ, nói ra chẳng đáng.

21. ‘Augustô’ là chính tên một vua thượng vị nước Roma rất danh tiếng ; về sau là danh hiệu các vua Roma cũng như ‘Cesarê’.

## ĐOẠN XXVI.

6. Ông thánh Bảo Lộc phải bắt bớ vì trông cậy Chúa cứu thế, là Đức Chúa Jêsu, bởi trong kẻ chết sống lại.

12. Hãy xem IX, 2-15 ; XXII, 4-15 trên này.

21. XXI, 31 trên này.

22. Ông thánh Bảo Lộc giảng cho dân, làm chứng những lời đã nói tiên tri trong Sấm truyền cũ về Đấng cứu Thế thì đã ứng nghiệm ở nơi Đức Chúa Jêsu Luc, XXIV, 44.

24. Quan Festô là kẻ ngoại không hiểu những điều ông thánh Bảo Lộc giảng, cho nên nói như vậy.

30. Ây người thế gian vô ý vô tứ là dường nào ! Khi đã được ơn Chúa soi sáng mở long thì chẳng muốn suy xét, chẳng xem sao, kẻo phải ăn năn chừa cải ; một buông lòng chơi bời, tha hồ cho tính xác thịt, rồi bất thình lình, lúc không ngờ thì ra khỏi thế gian này mà hư mất đời đời. Ấy là số phận kẻ dại dột khốn nạn là dường nào. Chớ gì mọi người biết suy nghĩ cho nên, đang khi còn kịp lo việc linh hồn !

## ĐOẠN XXVII.

1. Cuối mùa thu năm 60 ông thánh Bảo Lộc xuống tàu và đầu mùa xuân năm 61 thì tới đến thành Roma. – Quan Juliô là quan đội thị vệ, hoặc vua đã sai đến thành Cesarea mà rầy lại lở về thành Roma. Cũng có kẻ đoán rằng , ở thành Cesarea có một cơ quân gọi là ‘cơ quân đức Hoàng Đế’.

2. Tàu ấy bởi thành Adrumeta, bên mạn bắc phương Africa mà đến ; song trong bản grecô gọi là thành Adramytta là cửa biển trong xứ Mysia. – Ông thánh Luca và ông Aristarchô (XIX, 29 ; XX, 4 ; COL. IV, 10 ; PHILEM. 24) cũng theo ông thánh Bảo Lộc.

7. Thành Gnidô ở trong xứ Caria. – Gò Creta, cũng gọi là Candia. – Salmonê là nơi bên mạn đông bắc gò Creta.

9. ‘Tuần ăn chay’, là lễ đền tội, LEVIT. XVI, 29; XXIII, 27, ở cuối tháng September hay là đầu October, hay có gió bão và giá rét, vượt biển thì cheo leo.

11-12. Ông thánh Bảo Lộc bàn rằng: thà ở lại đấy ít lâu chẳng thà liều mình đắm tàu. Song ông chủ tàu, quan đội và nhiều kẻ dưới tàu toan vượt đến cửa biển Phenix mà trú đấy.

14-20. Tàu phải gió bão mạnh lắm hầu chìm hết.

24. Ây vì một người lành thánh đẹp long Đức chúa Lời thì các kẻ đi tàu làm một cùng ông thánh Bảo Lộc được khỏi chết, là hai trăm bảy mươi sáu người.

27. Biển Adria ở giữa khoảng đất Grecia, đất Italia và đất Africa.

42-43. Quân lính toan làm như vậy, sợ kẻo tù trốn thoát thì mình phải tội cùng phải phạt nặng. Song quan đội cấm quân lính làm sự ấy, vì muốn cứu chữa ông thánh Bảo Lộc.

## ĐOẠN XXVII.

1. Gò Melita ở bên nam gò Sicilia. Dân gò ấy là người mường thổ, nghĩa là chẳng phải người Roma, cũng chẳng phải người Grecô. Hễ ai chẳng phải người Grecô hay là người Roma thì đời ấy vốn quen gọi là man di, rợ mọi, mường thổ v.v. Trong sách thánh cũng gọi như vậy mà chẳng phải vì khinh chê hay là lấy làm hèn đâu. Gò ấy thuộc về xứ Sicilia cùng phục quyền nước Roma.

2. Bấy giờ là mùa đông giá rét, cuối tháng October hay là đầu tháng November.

5. Hợp như lời Đức Chúa Jêsu đã phân hứa, MARC. XVI, 18.

8. MATTH. VIII, 14. – Ông Publio là quan cai gò Melita.

9-10. Ông thánh Bảo Lộc và hai đầy tớ, là ông thánh Luca và ông Aristarcho, ở lại đấy ba tháng mà giảng Đạo và làm nhiều phép lạ thì ắt là có nhiều kẻ lở lại đạo. Cứ lời truyền khầu ông Publio đã làm giám mục trước hết ở gò Melita.

11. Đến thánh Februario hay là Martio ông thánh Bảo Lộc lại xuống tàu mà trầy đi. Tàu ấy là tàu thành Alexandria có hiệu thần Castor và Pollux. Vậy kẻ ngoại đời ấy tin thần Castor và thần pollux là hai con lai thần Jupiter làm quan thày phù hộ cho kẻ vượt biên ; cho nên nó hay vẽ hình tượng hai thần ấy vào mạn tàu, trông cậy được may mắn khỏi mọi sự dữ.

12. Thành Syracusa ở gò Sicilia.

13. Thành Rhegio ở bên mạn đất Italia. – Thành Puteolo ở gần thành Neapoli trong xứ Campania.

20. Nghĩa là bởi vì người tin những lời các thánh tiên tri đã nên lọn ở nơi Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, cho nên dân Judeu bắt bớ người.

27. ISAIA. VI, 9 ; MATTH. XIII, 14 ; JOAN. XII, 40. Dân Judeu phụ ơn Đức Chúa Lời thì ra tối tăm cứng lòng.

30. Đang khi ông thánh Bảo Lộc phải giam cầm ở thành Roma thì người viết thư cho dân thành Philippe, thành Colosse, cho Philemon, cho dân thành Epheso và hoặc thư gửi cho dân Hebereu.

31. Ông thánh Bảo Lộc ở thành Roma hai năm; người phải giam lỏng và được phép giảng đạo mặc ý mình . Bấy giờ vua Nero chưa bắt bớ sự Đạo cho nhặt; trong dinh quan cai thị vệ và trong triều đình có ít nhiều kẻ lở lại đạo và kính mến ông thánh tông đồ. Năm 63 vua Nero tra xét việc ông thánh Bảo Lộc, người đứng trước mặt vua mà vua tha cho người về. Ông thánh Bảo Lộc đi giảng Đạo trong đất Hispania và trải qua nhiều đất khác. – Năm 65 người ở thành Cornitho; ở đấy người gặp ông thánh Phero. Hai tông đồ lại lở về thành Roma và đến năm 67 cũng một ngày, chịu tử vì Đạo ở đấy.