Sử ký Bản kỷ 1

Hoàng đế,con Thiếu Điển(1),họ Công Tôn,tên Hiên Viên. Sinh có thần linh, lại có thể nói, nhỏ đã sáng dạ,lớn lên hiểu rộng, trưởng thành thông minh.Thời Hiên Viên, Thần Nông thị thế suy. Chư hầu tướng xâm phạt, bạo ngược bách tính, mà Thần Nông thị không thể chống lại. Do vậy Hiên Viên nổi dậy,do chống không lại, chư hầu đều đến theo. Mà Xi Vưu tàn bạo, không thể đến phạt. Viêm đế muốn xâm lăng chư hầu, chư hầu quy theo Hiên Viên. Hiên Viên mới tu đức chấn binh, nghiên cứu khí tiết, vỗ về vạn dân, độ tứ phương, thu phục thú dũ, cùng Viêm đế chiến ở Phản Tuyền. Ba lần chiến,sau thắng. Xi Vưu tác loạn, không theo đế mệnh. Do vậy Hoàng đế trưng binh chư hầu, cùng Xi Vưu chiến ở Trác Lộc, rồi bắt giết Xi Vưu.Do đó chư hầu đều tôn Hiên Viên làm Thiên tử, thế Thần Nông thị, tức Hoàng đế. Thiên hạ có người không thuận, Hoàng đế đều chinh phạt, bình rồi thì đi, phá núi thông đường, không thường an toàn để ở.

(1)"Tác ẩn":Thiếu Điển là tên nước Chư hầu chứ không phải tên người

Đông đến biển, lên Hoàn sơn, đến Đại Tông. Tây đến Không Đồng, Đăng Kê đầu. Nam đến Trường Giang, đăng Hùng, Tương. Bắc vào Huân Chúc, hợp núi Phù Phủ sơn,lập ấp ở Trác Lộc.Nhiều lần dời đô,lấy sư binh làm doanh vệ. Quan danh đều lấy Vân mệnh, vân sư. Trí tả hữu Đại giám, giám vạn quốc. Vạn quốc hòa, cúng tế quỷ thần núi sông thời áy nhiều nhất. Hoạch bảo đỉnh, quan sát mặt trời viết sách. Cử Phong hậu, Lực mục, Thường tiên, Đại hồng để trị dân. Thuận thiên địa kỷ luật, cái biến hóa của u minh chiêm,nói tử sinh,khó tồn vong. Thời truyền bách cốc thảo mộc, thuần hóa chim muông, chế định nhật nguyệt tinh thần thu dụng thổ thạch kim ngọc, chịu nhiều cực khổ , dùng nhiên liệu tiết kiệm. Do đất có màu vàng, hiệu xưng Hoàng Đế.

Hoàng đế hai mươi lăm con trai, mười bốn người được họ.

Hoàng đế ở núi Hiên Viên,cưới con gái ở Tây Lăng, tức Luy Tổ. Luy Tổ là chính phi Hoàng đế, sinh hai trai, sau đều có thiên hạ: Một là Huyền Hiêu, họ Thanh Dương,Thanh Dương xuống ở Giang Thủy;hai là Xương Ý, hàng cư Nhược Thủy. Xương Ý cưới con gái núi Thục, Xương Phó, sinh Cao Dương, Cao Dương có thánh đức. Hoàng đế băng, táng Kiều Sơn. Cháu là con Xương Ý Cao Dương lập, tức Đế Chuyên Húc.

Đế Chuyên Húc Cao Dương,cháu Hoàng đế con Xương Ý. Trầm tính mà có mưu, hiểu sơ mà biết việc;bồi dưỡng tài để nhậm địa, đoán thời để tượng thiên, dựa quỷ thần để chế nghĩa, cai trị lấy giáo hóa, tế tự thành tâm. Bắc đến U Lăng, nam đến Giao Chỉ, tây đến Lưu Sa, đông tận Bàn Mộc.Cáo vật động tĩnh, các thần lớn nhỏ, nhật nguyệt sở chiếu, không dám không theo.

Đế Chuyên Húc sinh con Cùng Thiền. Chuyên Húc băng, cháu của Huyền Hiêu Cao Tân lập, tức Đế Khốc.

Đế Khốc Cao Tân,chắt Hoàng đế.Cha Cao Tân là Kiểu Cực,cha Kiểu Cực là Huyền Hiêu,cha Huyền Hiêu Hoàng đế. Tự Huyền Hiêu đến Kiểu Cực đều không được tại vị, đến Cao Tân tức đế vị. Cao Tân là cháu trong tộc Chuyên Húc.

Cao Tân sinh ra đã là thần linh, tự nói tên mình. Ban phát lợi vật, không nghĩ đến bản thân. Thông minh hiểu xa, giỏi quan sát. Thuận theo cái nghĩa của trời,biết cái khổ của dân. Nhân mà uy, huệ mà tín, tu thân mà thiên hạ phục. Tiết kiệm tài vật, chăm lo vạn dân, chế định lịch phù hợp nhật nguyệt,thành kính thờ quỷ thần. Dung mạo đường đường, phẩm đức cao thượng. Hành động hợp thời,y phục hợp sĩ. Đế Khốc chấp chưởng thiên hạ, nhật nguyệt sở chiếu, mưa thuận gió hòa, không ai không theo.

Đế Khốc cưới con gái Trần Phong thị, sinh Phóng Huân. Cưới nữ Thủ Tí thị, sinh Chí. Đế Khốc băng, mà Chí thế lập. Đế Chí lập, không có tài , em Phóng Huân lập, tức Đế Nghiêu.

Đế Nghiêu, Phóng Huân.Thân người như trời, tri thức như thần.Gần như mặt tròi,nhìn xa như vân. Giàu nhi không kiêu, quý mà không nghỉ. Hoàng thu thuần y, đồng xa thừa bạch mã. Năng minh tuần đức, dĩ thân cửu tộc. Cửu tộc kí mục, tiện chương bách tính. Bách tính chiêu minh, hợp hòa vạn quốc.

Bèn mệnh Hi, Hòa, kính thuận hạo thiên, định pháp nhật nguyệt tinh thần, kính thụ dân thời. Phân mệnh Hi Trọng, ở Úc Di, Dương Cốc. Kính đạo nhật xuất, tiện trình đông tác. Nhật trung, tinh điểu, dĩ ân trung xuân. Chính tích với dân, điểu thú tự vi. Thân mệnh Hi thúc,ở Nam Giao. Tiện trình nam vi, kính trí. Nhật vĩnh, tinh hỏa, dĩ chính trung hạ. Kỳ dân nhân, điểu thú hi cách. Thân mệnh Hòa Trọng,ở Tây Thổ, Muội Khốc. Kính đạo nhật nhập, tiện trình tây thành. Dạ trung, tinh hư, dĩ chính trung thu. Kỳ dân di dịch, điểu thú mao tiển. Thân mệnh Hòa thúc; ở bắc phương, U Đô. Tiện tại phục vật. Nhật đoản, tinh mão, dĩ chính trung đông. Kỳ dân úc, điểu thú nhũng mao.Tuổi 366, dĩ nhuận nguyệt chính tứ thời. Tín dụng bách quan, chúng công đều hưng.

Nghiêu rằng:

-Ai có thể thế ngôi nầy?

Phóng Tề nói:

-Con ngài Đan Chu thì sao.

-Đan Chu! Nó quá hung bạo, không dụng.

Nghiêu lại nói có ai không. Hoan Đâu nói:

-Cộng Công có năng lực, có thể dụng.

-Cộng Công chỉ giỏi nói, bề ngoài là người năng,thực chỉ là kẻ ăn không nói có, không được.

Nghiêu lại nói:

-À, Tứ Nhạc, nay hồng thủy ngập trời,khắp nơi dân lo lắng ưu phiền, ai có thể trị được?

Đều nói Cổn. Nghiêu rằng:

-Cha của Cổn là kẻ phụ mệnh hủy tộc, không được.

Nhạc nói:

-Dùng thử xem,không được ta lại đổi.

Nghiêu nghe Nhạc dụng Cổn. Chín năm ròng,không chặn nổi.

Nghiêu nói:

- Tứ Nhạc à, Trẫm tại vị đã hơn bảy mươi năm, các khanh ai có thể thế ngôi của trẫm?

Nhạc đáp:

-Thần tài hèn đức mọn, thẹn với đế vị.

Nghiêu rằng:

-Tiến cử quý thích cùng người tài ẩn dật xem sao.

Mọi người đều nói Nghiêu:

-Bây giờ dân gian đang đề cao Ngu Thuấn.

Nghiêu nói:

-Không sai, trẫm cũng có nghe. Người nầy rốt cục là ai?

Nhạc viết:

-Đó là con một người mù. Cha là kẻ ngu dốt, mẹ thì bảo thủ, em kiêu ngạo, nhưng lại đối xử với họ cực hòa thuận, có tài gia trị, không phải bọn gian.

Nghiêu rằng:

-Vậy thì thử lấy hắn.

Do vậy Nghiêu gả hai con gái cho, tiện theo dõi đức độ. Thuấn đưa hai người đến Quỳ Nhuế,như phận dâu con. Nghiêu quý, sai Thuấn thận hòa ngũ điển, ngũ điển năng tòng.Bèn sai vào bách quan, bách quan không loạn. Tiếp khách bốn cửa, bốn cửa đều thuận, chư hầu nơi xa tân khách đều kính trọng. Nghiêu sai Thuấn nhập sơn lâm xuyên trạch, bạo phong lôi vũ, thuấn hành bất mê. Nghiêu cho làm thánh, triệu Thuấn viết:

-Con rể ta mưu sự đến nay,đã đủ ba năm. Nữ đăng đế vị.

Thuấn nhượng vị. Tháng giêng ngày mùng một, Thuấn thụ thắp hương cho Văn Tổ. Văn Tổ là tổ tiên của Nghiêu.

Đế Nghiêu già, mệnh Thuấn chấp chính như Thiên tử, để học thiên mệnh. Thuấn bèn quan sát sao Bắc Đầu,để đầy đủ chính. Cử hành nghi thức cáo Thượng đế, nhân quan sát núi sông, phổ biến khắp các thần. Ban ấp năm đẳng vị,chọn ngày tháng tốt, gặp Tứ Nhạc chư mục, ban thụy. Tháng hai,tuần phía đông, đến Đại Tông, quan sát sông nói. Kiến lập quân trường phương đông, hợp đúng tháng đùng ngày, đồng luật độ lượng hành, tu ngũ lễ ngũ ngọc tam bạch nhị sinh nhất tử làm chí, như ngũ khí, tốt mới phục. Tháng năm,tuần phương nam; bát nguyệt,tuần phương tây tuần thú; tháng mười một,tuần bắc: Đều như cũ. Về, dùng trâu béo tế tổ miếu, phụ miếu. Năm năm tuần một lần, chư hầu lần lượt triệu kiến. Phổ biến thuật trị quốc,khảo sát công khai, dựa công ban thưởng xe ngựa. Triệu 12 châu, vượt sông. Giống như điển hình, lưu có ngũ hình, phạt roi làm quan hình, đánh làm giáo hình, vàng làm thục hình. Quá khứ phạm tội, xá;làm ác không bỏ, hình. Cẩn thận sao, cẩn thận sao,cần thẩn trọng dụng hình!

Hoan Đâu tiến cử Cộng Công, Nghiêu nói không được mà dùng làm công sư, Cộng Công quả lòi đuôi. Tứ Nhạc cử Cổn trị hồng thủy, Nghiêu cho rằng không được, Nhạc cố thỉnh mà được thử, thử lại không thành công, do vậy bách tính bất tiện. Tam Miêu tại Giang Hoài, kinh châu nhiều lần làm loạn. Thuấn về nói cho đế, xin giữ Cộng Công ở U Lăng, đề phòng Bắc Địch; phóng Hoan Đâu ở Sùng Sơn,để phòng Nam Man; dời Tam Miêu ở Tam Nguy, để phòng Tây Nhung; dời Cổn ở Vũ Sơn, để phòng Đông Di: Bốn tội mà thiên hạ hàm phục.

Nghiêu lập 70năm được Thuấn,năm 20 đã già, lệnh Thuấn nhiếp chính như Thiên tử,dời ngôi vào ngày ấy. Nghiêu rời vị hai mươi tám năm thì băng. Bách tính bi ai, như tang phụ mẫu. Năm thứ ba, bốn phương tiến nhạc, để nhớ Nghiêu. Nghiêu biết con Đan Chu không như mình, không thể thụ thiên hạ, do vậy đưa quền cho Thuấn. Cho Thuấn,ắt thiên hạ có lợi mà hại Đan Chu; thụ Đan Chu, ắt hại Thiên hạ mà lợi Đan Chu. Nghiêu nói

-Không thể để hại thiên hạ mà lợi một người

Mà rốt cục đưa thiên hạ cho Thuấn dĩ. Nghiêu băng, ở tang ba năm xong, Thuấn rời Đan Chu đến nam sông Nam Hà. Chư hầu đến không vì Đan Chu mà vì Thuấn,kẻ ngục tụng không vì Đan Chu mà vì Thuấn,kẻ ca tụng không ca tụng Đan Chu mà ca tụng Thuấn. Thuấn nói “Ý trời”, đưa hậu đến Trung Quốc lên vị Thiên tử, tức Đế Thuấn.

Ngu Thuấn, tên Trọng Hoa.Cha Trọng Hoa Cổ Tẩu,cha Cổ Tẩu Kiều Ngưu,cha Kiều Ngưu Cú Vọng, cha Cú Vọng Kính Khang,cha Kính Khang Cùng Thiền, cha Cùng Thiền Đế Chuyên Húc, cha Chuyên Húc Xương Ý:Trên là bảy đời của Thuấn. Từ Cùng Thiền đến Đế Thuấn, đều là thứ nhân.

Cha Thuấn Cổ Tẩu mù lòa, mẹ Thuấn mất, Cổ Tẩu cưới vợ khác mà sinh Tượng, Tượng kiêu ngạo. Cổ Tẩu yêu vợ con sau, thường muốn giết Thuấn, Thuấn chạy trốn; đến khi có tiểu bính, tắc thụ tội. Hiếu thuận cha và mẹ kế với em, ngày ngày bên cạnh,không hề rời.

Thuấn là người Ký châu. Thuấn cày Lịch Sơn,câu cá đầm Lôi, làm gốm Hà Tần, làm mười đồ ở Thọ khâu,buôn bán ở Phụ Hạ.Cha Thuấn Cổ Tẩu ngoan cố, mẹ kế ác độc, em ngạo mạn, đều muốn giết Thuấn. Thuấn giữ đúng đạo làm con, anh em hiếu từ. Muốn giết, không tìm được; cầu giúp, lại ở bên.

Thuấn năm hai mươi hai có tiếng hiếu thảo.Ba mươi Đế Nghiêu hỏi ai có thể thế trị thiên hạ, Tứ Nhạc tiến cử Ngu Thuấn, được đồng ý. Do vậy Nghiêu gả hai con gái cho Thuấn để xem nội trị, sai chín con trai quan sát ngoại trị. Thuấn ở Quỳ Nhuế, nghiêm cẩn nội trị.Hai con gái Nghiêu không dám lấy bản thân xuất thân quý mà sử kiêu thân thích Thuấn, cực có đạo làm vợ. Nghiêu chín con trai đều hiếu thuận. Thuấn cày Lịch Sơn,người Lịch Sơn đều nhường nhịn;câu cá đầm Lôi,người trên đầm Lôi đều nhường chỗ ở;làm gốm Hà Tân ,đồ Hà Tân đều không nghèo kém. Một năm thành xóm,hai năm thành ấp, ba năm thành đô. Nghiêu bèn tứ Thuấn Hi Y, cùng đàn, xây kho, ban trâu dê. Cổ Tẩu lại định giết, sai Thuấn lên sửa kho, Cổ Tẩu ở dưới dùng lửa thiêu kho. Thuấn dùng hai cái mũ bảo vệ,rời khỏi nên không chết. Sau Cổ Tẩu lại sai Thuấn đào giếng,Thuấn đào giếng ngầm đào ám đạo ra ngoài. Thuấn đã vào sâu, Cổ Tẩu cùng Tượng cùng nâng đá bịt miệng giếng, Thuấn theo ám đạo, rời khỏi. Cổ Tẩu, Tượng mừng,cho rằng Thuấn đã chết. Tượng nói

-Người lập mưu là Tượng con đấy.

Tượng cùng cha mẹ phân chia tài sản, nói:

-Hai người vợ của anh Thuấn là con gái của Nghiêu,cùng đàn, Tượng con xin lấy.Trâu dê kho tàng thì cho cha mẹ.

Tượng mới chỉ cung Thuấn ở, gảy đàn. Thuấn về thấy vậy. Tượng kinh ngạc, nói:

-Do em nhớ anh phát rầu luôn!

Thuấn nói:

-Nhiên, nhĩ kỳ thứ hĩ!

Thuấn lại hiếu cha Cổ Tẩu yêu em như cũ. Do vậy Nghiêu mới cho Thuấn tham gia việc trăm quan, giai trị.

Tương truyền Cao Dương thị có 8 Tài tử nổi tiếng, gọi là “Bát khải”. Cao Tân thị cũng có 8 Ti tử, thế vị “Bát nguyên”. Mười sáu tộc này, đời đời bảo vệ tốt đẹp của tổ tiên, không hề làm ô nhục thanh danh. Đến đời Nghiêu, Nghiêu chưa dùng bọn họ. Thuấn dùng Bát khải,sai chủ đất, sử lý trăm việc, đều làm có lý. Cử bát nguyên, sai truyền giáo bốn phương, phụ nghĩa, mẫu từ, huynh hữu, đệ cung, tử hiếu, trong hòa ngoài thành.

Tương truyền Đế Hồng thị có kẻ bất tài, ngoài nghĩa trong tặc, làm điều hung ác, Thiên hạ gọi là Hỗn Độn. Thiếu Thận có kẻ bất tài, bội bạc tín nghĩa,nghe điều hung ác, Thiên hạ gọi là Cùng Kỳ. Chuyên Húc thị có kẻ bất tài, không nghe giáo huấn, không biết nói chuyện, Thiên hạ gọi Đào Ngột. Ba tộc này thế mạnh. Đến đời Nghiêu, Nghiêu chưa thể dời. Tấn Vân thị có kẻ bất tài, tham lam không ngừng, Thiên hạ gọi là Thao Thiết. Thiên hạ ghét Thao Thiết,sánh hắn với tam hung. Thuấn tiếp khách bốn phương, lưu lại bốn hung tộc, dời đến bốn đất xấu, để tránh hai người,từ đó mở bốn cửa, nói không còn kẻ ác nữa.

Thuấn vào Đại Lộc, mưa to gió lớn cũng không lỡ việc, Nghiêu mới biết Thuấn đủ tài đức nhận thiên hạ. Nghiêu giả, sai thuấn nhiếp chính Thiên tử, tuần thú. Thuấn được ứng cử hai mươi năm mới được Nghiêu sai nhiếp chính. Nhiếp chính tám năm Nghiêu băng. Ba năm để tang xong, nhường Đan Chu, thiên hạ quy Thuấn. Vũ, Cao Đào, Khế, Hậu Tắc, Bá Di, Quỳ,Long,Thùy, Ích, Bành Tổ từ thời Nghiêu đều được dùng,chưa có phân chức. Do vậy Thuấn lập chí nghe tô tiên, mưu nghe Tứ Nhạc, bỏ bốn cửa, khai thông tai mắt bốn phương, mệnh 12 mục luận đế đức, hành hậu đức, xa kẻ nịnh, man di thần phục. Thuấn nói với Tứ Nhạc :

-Có ai có thể chăm chỉ làm theo việc của Nghiêu,phò tá trẫm chăng?

Đếu nói:

-Bá Vũ làm Tư không, có thể dạng danh đế công.

Thuấn nói:

-Ồ, được! Vũ, khanh đi trị thủy, nhớ nỗ lực làm đấy.

Vũ bái tạ, nhường cho Tắc, Khế và Cao Đào. Thuấn nói:

-Được, lui đi.

Thuấn nói:

-Bỏ đi, lê dân đang chịu đói rét, Hậu Tắc ngươi mạnh về nông. Khế, không thân bách tính,không đủ năm đức,tuy ngươi là Tư đồ,giỏi về giáo dục ngũ luận,cần khoan dung hơn.Cao Đào, man di loạn Hạ,tặc cướp hoành hành, khanh làm sĩ, ngũ hình cần thỏa đáng, ngũ phục tam tựu; ngũ lưu hữu độ, ngũ độ tam cư:Chỉ có người công minh tài năng mới đủ tín phục người ta.

Thuấn bảo tiếp:

-Ai quản lý nhân công các loại cho trẫm?

Đều nói Thùy được. Dùng Thùy làm Cộng công. Thuấn nói:

-Ai có thể quản lý chim muông có cây trên dưới dùm ta?

Đều nói Ích được. Dùng Ích làm Trẫm ngu. Ích bái tạ, nhường cho các thần Chu Hổ, Hùng Bi. Thuấn nói:

-Đi đi,khanh được mà.

Dùng Chu Hổ, Hùng Bi phò tá. Thuấn nói:

-Tứ Nhạc à, có ai quản tam lễ của trẫm?

Đếu nói Bá Di được. Thuấn nói:

-Bá Di à, trẫm mệnh khanh làm Trật tông,cần tôn kính sớm triều, tắm rửa sạch sẽ.

Bá di nhượng quỳ, long. Thuấn nói:

-Đúng. Quỳ làm Điển nhạc,dạy con cháu dị tộc,cần chính trực mà ôn hòa, khoan dung mà lật, cứng mà không ngược, đơn giản mà không ngạo mạn; thơ nói ý, ca dài hơi, âm thanh hợp nội dung,âm luật âm thanh hai hòa, tám âm có thể như nhau, không quấy loạn âm vực, người thần hòa hợp.

Quỳ nói:

-À! Thần gõ vào vách đá, bách thú đều nhảy.

Thuấn nói:

-Long, trẫm cực nghét nói xấu làm ác, làm loạn dân trẫm, mệnh khanh làm Nạp ngôn, ngày đêm truyền mệnh trẫm, cần đứng sự thật.

Thuấn lại nói:

-À! Hai mươi hai người các khanh, làm việc cần cẩn trọng,mọi lúc quản lý việc trời .

Ba năm khảo công một lần, ba lần khảo công,dựa công mà thăng giảm. Đến bắc cho Tam Miêu.

Hai mươi hai người này ai cũng thành công: Cao Đào làm Đại lý, bình án, dân đều phục tài thật; Bá Di chủ lễ,trên dưới nhã nhãn; Thùy chủ công sư,chủ quản trăm công; Ích chủ ngu, chủ quản núi sông; Khí chủ tắc,nông sản tùy thời vụ mà phát triển; Khế chủ Tư đồ, bách tính hòa hợp; Long chủ tân khách,chư hầu phương xa đều tới; mười hai Châu mục ở các châu dân chúng không ai dám phản; Vũ công lớn nhất, mở chín núi, thông chín đầm, nạo vét chín sông, định chín châu, các nơi khác đến cống, không chỗ nào khuyết. Tung hoành năm trăm dặm, đến nơi đất hoang. Nam khắp Giao Chỉ, bắc phát, Tây Nhung, Tích Chi, Cừ Sưu, Để, Khương, bắc Sơn Nhung, Phát, Tức Thận, Đông Trường, Điểu Di,bốn biển đều ghi nhớ công Đế Thuấn. Do vậy Vũ mới làm khúc ca ngợi công đức, thu nạp dị vật, Phượng Hoàng bay đến. Thiên hạ đức chính thanh minh đều từ Ngu Đế bắt đầu.

Thuấn tuổi hai mươi nổi tiếng hiếu thuận, tuổi ba mươi được Nghiêu tiến cử, tuổi năm mươi nhiếp việc Thiên tử, năm năm mươi tám Nghiêu băng, năm sáu mươi thay Nghiêu vào đế vị.Ở đế vị ba mươi chín năm, tuần thú nam, băng ở Thương Ngô. Táng ở Giang Nam Cửu Nghi, tức Linh lăng. Thuấn ở đế vị,dùng xe gắn cờ Thiên tử, đưa cha Cổ Tẩu về triều, cung cung kính kính, như đạo làm con. Phong em Tượng làm Chư hầu.Con Thuấn Thương Quân cũng không hiền, Thuấn tiến cử Vũ thay.Mười bảy năm sau băng.Ở tang ba năm tròn, Vũ cũng nhường con Thuấn , như Thuấn nhường con Nghiêu. Chư hầu quy Vũ, sau Vũ thế vị thiên tử.Con Nghiêu Đan Chu,con Thuấn Thương Quân, đều được phong đất, để phụng thờ cúng tổ tiên. Cho mặc đồng phục gia tộc, lễ nhạc như cũ.Lấy khách gặp Thiên tử, Thiên tử đối như thần, không dám chuyên quyền.

Từ Hoàng đế đến Thuấn, Vũ, đều cùng họ mà khác quốc hiệu, để biểu chương đức hành quang sáng. Xưa Hoàng đế hiệu Hữu Hùng, Đế Chuyên Húc hiệu Cao Dương, Đế Cốc hiệu Cao Tân, Đế Nghiêu hiệu Đào Đường, Đế Thuấn hiệu Hữu Ngu. Đế Vũ hiệu Hạ Hậu mà họ khác,họ Tự. Dời đến Thương,họ Tử. Dời đến Chu, họ Cơ.

Thái sử công(2) nói: Học giả đều tán dương Ngũ đế,cực dài. Nhưng "Thượng thư" chỉ chép từ phần Nghiêu; nhi bách gia nói Hoàng Đế, lời nói chẳng khuôn mẫu,bọn sĩ khanh không nói rõ ràng. "Tể dư vấn ngũ đế đức" cùng "Đế hệ tính" do Khổng tử truyền lại, nho giả cũng không truyền. Tôi từng tây đến Không Đồng, bắc đến Trác Lộc, đông ra biển, nam cận Giang Hoài rồi,đến tiền bối đều nói Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn,đều chả giống phong tục tập quán, đều nói cổ văn chép gần đúng. Tôi xem "Xuân Thu", "Quốc Ngữ",đều nói "Ngũ Đế đức, đế hệ tính", chẳng có khảo kỹ, nhưng biểu hiện không giả. "Thượng thư" không đầy đủ đã lâu, nhưng chỗ mất thường ở sách khác. Không học tốt nghĩ xa, lòng biết ý, khẳng định là sẽ khó khăn.Tôi đem tài liệu luận thứ, lựa chọn những lời chẳng nhã nhặn, chép vào đầu Bản kỷ.

(2)Thái sử công:Đều nói là do Tư Mã Thiên tự xưng

Đế rời Thiếu Điển, ở Hiên Khâu.Thay Viêm Lịch,bắt Xi Vưu. Cao Dương tự vị,trầm tính có mưu. Lớn nhỏ gần nhau, không có gì khác. Viên đến Đế Cốc, liệt thánh đồng hưu. Đế Chí đến em, hiệu ấy phóng huân. Tựu chi như nhật, vọng chi như vân. Úc di đông tác, muội cốc tây huân. MinhDương trắc lậu, Huyền Đức thăng văn. Có thể nhường thiên hạ, hiền tai nhị quân!