Kazimierz Krawcza - Człowiek, który poznał oblicze wojny (fikcyjna książka)

***Kazimierz Krawcza - Człowiek, który poznał oblicze wojny*** - powieść biograficzna z 35 r. Ósmego Okresu napisana przez dziennikarza Mieczysława Uklejaka. Przedstawia losy Kazimierza Krawczy, kucharza i weterana Wielkiej Wojny. Powstała dzięki bezpośrednim rozmowom autora z kucharzem. Odniosła sukces i dzięki niej autor zyskał popularność.

## Treść

*Syn rolnika i pasterza Gniewomira i gospodyni domowej Wiesławy, urodzony najpewniej w 959 roku starego okresu. Miejsce pochodzenia - niewielka wieś Smołkowa Wola w gminie Żołędów i powiecie niedźwiedzińskim. Rodzeństwo - starszy o dwa lata brat Zbigniew i sześcioro dzieci zmarłych we wczesnym dzieciństwie (podobno jako kara boska dla ojca, który za młodu prowadził hulaszczy tryb życia, w co osobiście nie wierzę). Ojciec niezwykle pracowity, oddany swojej ziemi, matka cicha, skromna i troskliwa, brat jak to brat, raz mi pomógł, raz zaszkodził.*

*Cały początek życia spędziłem otoczony zwierzętami gospodarskimi, czyli owcami, psami i prawdziwym stadem gęsi. Wspólnie z bratem wypasaliśmy je na soczystej łące. W ogrodzie przydomowym rósł u nas owies, żyto, ziemniaki, marchew, kapusta, rzodkiewka i słoneczniki. Dzieciństwo wspominam jako najszczęśliwszy okres, choć nie pamiętam prawie nic do około siódmego roku życia. Porównując naszą rodzinę do innych mieszkańców wsi, byliśmy jednymi z zamożniejszych, co dla brata było szczególnym powodem do chwalenia się. Zbyszek od zawsze był moim przeciwieństwem - ja byłem wrażliwy, on szorstki, ja skromny, on chwalipięta, ja cichy, on głośny jak szaleniec, i jeszcze długo by wyliczać różnice. Jak chyba każde chłopskie dziecko, uwielbiałem siedzieć na świeżym powietrzu pod bezchmurnym niebem. A jak tylko mogłem, pomagałem rodzicom w pracach od najmłodszych lat. Mama troszczyła się o mnie nieco mocniej niż o Zbysia, bo ja byłem bardziej posłuszny. Nie uważam jej postępowania za właściwe, ponieważ wzbudzała w nim zazdrość. Moim ulubionym zajęciem odkąd pamiętam, była pomoc w kuchni. Już w wieku ośmiu lat postanowiłem, że swoją przyszłość zwiążę z gotowaniem. Z wielką ochotą nauczyłem się od mamy, jak się robi masło z mleka, piecze chleb, kisi kapustę, lepi pierogi czy przyrządza rosół lub barszcz. Była ze mnie niezwykle dumna. Zbynio podchodził do tego inaczej, on z kolei naśmiewał się ze mnie i nazywał mnie babą, bowiem twierdził, że gotować powinny tylko kobiety. On sam wykonywał w tym czasie "męskie" zajęcia, takie jak rąbanie drewna czy pojenie owiec wodą ze studni. Zupełnie się z nim nie zgadzałem, mówiąc, że każdy ma prawo wykonywać taki zawód, jaki mu się żywnie podoba.*

*Gdy miałem dwanaście lat, moją popisową potrawą stały się pierogi z kapustą i pieczarkami. Jednego razu od święta zrobiłem ich tak dużo, że poza rodziną starczyło na poczęstowanie wszystkich sąsiadów. Niektórzy chwalili mnie, mówiąc, że w życiu nie jedli lepszych. Podziwiali także mój młody wiek. Byłem z siebie bardzo dumny. Moje zupy również ludzie ocenili jako wyborne. Wtedy w całości poświęciłem się kuchni, podczas gdy Zbyszek włóczył się gdzieś ze swoimi podejrzanymi koleżkami. Wyręczałem matkę przy byle okazji. Mówiłem jej, że w domu ma wystarczająco dużo innych prac, a ja mogę przejąć jej wszystkie obowiązki w kuchni. Z braku pracy fizycznej nabrałem sporo zbędnej masy, której nigdy w pełni nie zrzuciłem. Kiedy tylko mogłem, stawałem przy miskach, garnkach i talerzach. Do piętnastego roku życia znała mnie już cała okolica.*

*W końcu doszło do tego, że do naszego domu schodziły się tłumnie starsze i znacznie bardziej doświadczone gospodynie. Myślałem, że będą mi doradzać w gotowaniu, jednak zamiast tego żądały, żebym to ja pomógł im. Prosiły o radę w używaniu przypraw albo pytały o najlepszy czas gotowania zupy. Najbardziej niezręczne były spotkania z wdową Piorunową. Siedemdziesięciolatka poprosiła mnie któregoś razu, żebym został jej mężem i zaopiekował się nią na stare lata. Obiecałem, że zrobię to, gdy skończę dwadzieścia lat. Na całe szczęście tego nie dożyła. Inne mało przyjemne doświadczenie miałem z Boguśką Kwietnikówną, sąsiadką młodszą o dwa lata. Ta niziutka, krzywonoga, roztrzepana, niedomyta blondynka o twarzy pełnej krost zaczęła przychodzić i nachalnie pomagać mi w gotowaniu lub przyrządzaniu sałatek. Któregoś razu pocałowała mnie w usta, kiedy schylałem się po nóż. Bogusia nieustannie powtarzała, że zostanie moją żoną. Tymczasem jest starą panną do tej pory, jeśli w ogóle żyje. Kiedy tylko przechodziłem przez wieś, a ona mnie spostrzegła, rzucała mi się na szyję i całowała, gdzie popadnie. Nie miałem odwagi powiedzieć, że jej nie kocham, a ta mała paskuda rozpowiedziała całej okolicy, że jestem jej ukochanym.*

*Jako dwudziestolatek wreszcie uwolniłem się od tej zalotnicy. A stało się to tak, że ktoś ze wsi zgłosił mnie na stanowisko kuchcika u naszego dziedzica, jaśnie pana Dobrosława Bieganowskiego, potomka dwóch dawnych królów. Jego starszy kuchmistrz zachorował i potrzebował pomocnika. Wieś świętowała, kiedy rozeszła się wiadomość, że nasz pan akceptuje ofertę.*

*- Syn Gniewka Krawczy będzie sławny! - pokrzykiwał sołtys.*

*- Kaziu, będziesz prawie taki znany, jak mój tato - powiedział brat Boguśki, prawdopodobnie najgłupszy mieszkaniec Smołkowej Woli. Jego ojca poza wsią właściwie nikt nie znał.*

*Posiadanie na wsi członka świty dziedzica było wielkim zaszczytem, z którym jednak przesadzali, porównując mnie niemal do królewskiego kucharza. Niestety, jak dotąd nikt sławny w mojej wsi się nie urodził. Jesienią 979 roku było już wiadomo, że muszę jechać. We wsi urządzili małe przyjęcie pożegnalne, na którym Boguśka po raz ostatni wycałowała mnie jak wariatka. Czułem radość, ale jednocześnie niepokój związany z odpowiedzialnością, która wkrótce miała mnie czekać.*

*- Synu, jesteś chlubą rodziny, Jeszcze nigdy nie byłem tak dumny! Zobaczysz, świetnie się u niego spiszesz. Za parę lat będziesz najlepszym kucharzem w Strawnicy, a może całym Rolniczynie - mówił do mnie podekscytowany tato chwilę przed pożegnaniem. Matka pięć razy pocałowała mnie w każdy policzek i następne pięć w czoło i uścisnęła najmocniej, jak umiała. Nieco zawstydzony Zbyszek powiedział:*

*- Kaziu, przepraszam, że w ciebie nie wierzyłem i wyzywałem od bab. Teraz widzę, że miałeś rację i poszedłeś właściwą drogą. Zazdroszczę ci takiego powodzenia.*

*- Wcale nie musisz. Tobie też może się poszczęścić - powiedziałem, żeby go podtrzymać na duchu. Nie miałem pojęcia, że nigdy więcej się nie zobaczymy.*

*- Kaziu, jedziemy! - zakrzyknął woźnica Mirek. Wtedy uścisnąłem rękę ojcu i bratu, dostałem od matki ostatni pocałunek, pomachałem do innych mieszkańców, wsiadłem na wóz i wyruszyłem do pierwszego w życiu miejsca pracy. Przez całą drogę myślałem o swojej przyszłości. Mirek powiedział, że w dzieciństwie chciał być rolnikiem uprawiającym różne warzywa, m.in. jego ulubioną rzepę. Jego losy potoczyły się zupełnie inaczej, a teraz przewozi ludzi. Ja miałem wielką nadzieję, że będę w stanie zaplanować swoje życie i ten plan wykonam, jednak przyszła mi do głowy nieprzewidywalność i przeczucie, że tak nie będzie. Wtedy bezkrytycznie wierzyłem w Boga i myślałem, że wszystko dzieje się zgodnie z jego zamysłem.*

*Podróż przebiegała szybko i sprawnie, koła czasem skakały po górkach i dołkach. Drzewa i krzaki migały przed oczami. Konie nieco się ociągały, więc Mirek musiał na nie krzyczeć. Przejechaliśmy przez piaszczystą drogę we wsi dworskiej Żołędówka, gdzie ludzie wychodzili z chat i patrzyli na mnie, widocznie wiedząc, kim jestem i dokąd zmierzam. Nie lubiłem być rozpoznawany, więc mnie to zawstydziło i ukryłem głowę za rękami. Przebyliśmy las świerkowy zasadzony przez syna króla Bogumiła, a za nim była już wieś gminna Żołędów. Pierwszym mijanym budynkiem była nieznana mi wówczas karczma "Przy Pagórku", która odegra większą rolę później. Dalej minęliśmy rząd podobnych do siebie, stojących niemalże jeden na drugim drewnianych domów wzorowanych na zabudowie miejskiej, pokaźną kamienną świątynię, aż wreszcie wjechaliśmy w aleję brzozowo-wierzbową, która prowadziła do pałacu.*

*Nie znając osobiście i chyba nawet nie widząc dotąd naszego pana, dostałem mocnej tremy i zesztywniałem.*

*- To bardzo dobry i wyrozumiały człowiek - zapewniał mnie Mirek. Nie wiedziałem, czy mu wierzyć.*

*Po tej rozmowie zatrzymał wóz przy pałacu pomalowanym na zielono i otoczonym dwumetrowym murem wykonanym z połączonych zaprawą dużych kamieni. Po raz pierwszy zobaczyłem rezydencję z tak bliska, a była naprawdę imponująca. Wówczas był to największy znany mi budynek mieszkalny. Przy drzwiach wejściowych, na niskich kamiennych schodach, stał jakiś wysoki, bardzo rozczochrany czterdziestoletni mężczyzna. Z przyjaznym wyrazem twarzy ruszył w naszą stronę. Zatrzymał się przy pieczołowicie ozdobionej bramie, która nas od niego dzieliła. Miał na sobie jasnoczerwony płaszcz.*

*- Witaj, Mirosławie. Kogo mi tu przywiozłeś? - odezwał się dostojnym głosem.*

*- To jest Kazio Krawcza, pana nowy kucharz - odpowiedział Mirek. Uświadomiłem sobie, że mam przyjemność z samym panem Bieganowskim. Był zbyt skromnie ubrany, dlatego go nie rozpoznałem. Było mi głupio siedzieć na wozie i patrzeć mu w oczy, dlatego szybko zsiadłem i ukłoniłem się w pas. Pan Dobrosław z uśmiechem powiedział:*

*- Nie trzeba się przede mną chylać, Kazimierzu. W mojej posiadłości służba powinna czuć się jak w domu.*

*Te słowa bardzo mnie ucieszyły i dowartościowały. Okazało się, że pogłoski o jego dobroci i łagodności są zgodne z prawdą. Rzeczywiście traktował służących jak sobie równych. Przyjaźnie zaprosił mnie do wnętrza. Musiałem być na twarzy czerwony jak pomidor. Pan Bieganowski spojrzał badawczo na moje czoło, więc musiał z niego spływać gęsty pot.*

*- Wiem, czujesz się tu nieswojo. Każdy tak ma pierwszego dnia - powiedział. Był tak miły, jak chyba żaden inny szlachcic. W sieni powitał mnie trzydziestoletni służący w schludnym stroju.*

*- To jest Wrocisław Kaminek, mój osobisty lokaj - przedstawił go pan Dobrosław. Lokaj obdarzył mnie przyjaznym spojrzeniem. Następnie weszliśmy ładnymi drewnianymi drzwiami do korytarza ciągnącego się przez całą długość pałacu. Ściany były pomalowane u dołu na jasnoczerwono, a u góry na biało. Lokaj otwierał każde drzwi, które delikatnie skrzypiały. Pan Bieganowski wyjaśniał, co się za nimi znajduje. Na dole mieściły się pokoje gościnne, a tuż obok nich duża sala jadalna wychodząca na ogród. Oprócz tego w najmniejszym pokoju pan przechowywał pamiątki po zmarłych przodkach - miecze, łuki, włócznie, dokumenty, portrety, księgi i odznaczenia wojskowe. Po przyjemnie skrzypiących schodach z dębowego drewna weszliśmy na piętro. Tam pan pokazał swoją sypialnię i pokoje czterech synów. Chłopcy nosili imiona Spycimir, Wieńczysław, Bogusław i Jaromir i byli ode mnie niewiele młodsi. W tamtym czasie przebywali w szkołach. Pan oznajmił:*

*- Teraz musimy poznać najważniejsze miejsce w całym moim majątku, czyli to, w którym od dziś będziesz pracował.*

*Chodziło oczywiście o kuchnię. Zeszliśmy na dół. Obok piwnicy mieścił się pokój, zza drzwi którego dochodziły do mnie smakowite zapachy. Lokaj otworzył te drzwi i wtedy moim oczom ukazali się dwaj kucharze.*

*- Radosławie, Bolesławie, przedstawiam wam Kazia Krawczę - zwrócił się do nich pan.*

*Radosław Węglarek, szef kuchni, był sześćdziesięciolatkiem pełnej tuszy. Choroba płuc spowodowała u niego nieprzerwany kaszel. Drugim kucharzem był Bolesław Kleszczyk - niski i wyschnięty dziewięćdziesięciolatek. Po raz pierwszy spotkałem w życiu człowieka w tym wieku. Pan Bolesław miał niezwykle spracowane dłonie.*

*- Czy mam wam zacząć pomagać w gotowaniu? - zapytałem nieśmiało.*

*- Nie trzeba. Dziś to my damy ci jeść, wyśpisz się, a dopiero jutro pokażesz, na co cię stać - odpowiedział któryś z nich.*

*Po tych słowach poczęstowali mnie znakomitą sałatką z marchwi. Jeszcze tego samego dnia zostałem oprowadzony po całym dworskim podwórku i ogrodzie. Dali mi łóżko w drewnianym domu służbowym. Było wygodniejsze od tego z domu rodzinnego. Ten dzień był jednym z najbardziej pamiętnych w moim życiu, przynajmniej do czasu wybuchu wojny.*

*Po tej szczególnej nocy przebudziłem się, opuściłem łóżko, otworzyłem drzwi i wyszedłem z pokoju. Od razu spotkałem kuchmistrza Radosława, który uśmiechnął się i powiedział:*

*- Widzę, że książę Kazio już na nogach. Mamy dla księcia bardzo smaczną sałatkę z ogórków.*

*- Oj, dziękuję - odpowiedziałem nieśmiało. Wszedłem do kuchni, gdzie dał mi tę potrawę w drewnianej miseczce. Nie pomylił się, rzeczywiście smakowała. Złożyłem najserdeczniejsze podziękowanie. Wtedy poprosił mnie o pomoc w robieniu śniadania dla pana Dobrosława, jego ulubionych śledzi z cebulką. Kucharz Bolesław kroił już borowiki. Podziwiałem zręczność tego starszego człowieka. Musiał mieć naprawdę duże doświadczenie kulinarne. Radosław zwrócił się do mnie:*

*- Słuchaj, mój drogi Kaziu, w najbliższy poniedziałek nasz pan wystawia przyjęcie, na które zaprosił swoich braci i stryjów z rodzinami. Mówię ci to, żebyś się przygotował. W niedzielę i poniedziałek będziemy mieli masę pracy. Powinieneś zrobić na nich jak najlepsze pierwsze wrażenie.*

*Dzięki tym słowom nabrałem motywacji do działania. Miało to być pierwsze szlacheckie przyjęcie w moim życiu, jednak wcale się nie bałem. Nabrałem takiej pewności siebie, że myślałem, że niestraszne mi zrobić obiad dla całego wojska. Podobno szlachcice często wybrzydzają, więc trzeba było starannie i ostrożnie przygotowywać posiłki.*

*Pan Bieganowski powąchał misę śledzi, następnie przystąpił do konsumpcji. Pochwalił mnie, że jak na pierwszy raz, poszło nadzwyczajnie dobrze. Nie miałem tylko pewności, czy mówił to szczerze, czy z grzeczności.*

*Jeszcze tego samego dnia poznałem całą służbę, a było nas dwadzieścioro czworo. Byli to: kucharze, dwaj stajenni, lokaj Kaminek, karbowy, borowy, stróż, kilkoro ludzi zajmujących się sprzątaniem, ogrodnicy - ojciec i syn, oraz majordomus pan Zwiędłoch. Dwór zatrudniał dorywczo więcej ludzi, jeśli było to konieczne.*

*Co działo się w następnych dniach, tego dokładnie nie pamiętam. Wiem jedynie, że pomagałem z ochotą starszym kolegom z kuchni i zdobywałem nowe pochwały. Pan Zwiędłoch powiedział któregoś razu:*

*- Twoje jedzenie ja bym mógł jeść dniami i nocami! To wprost niesłychane, żeby dwudziestoletni młodzieniec gotował lepiej niż niejedna wiekowa gospodyni!*

*Bardzo miło było usłyszeć te słowa, ale szybko przekonałem się, że pan Zwiędłoch ma wielką skłonność do przesady. Był też największym w pałacu plotkarzem. O wszystkim dowiadywał się pierwszy i przekazywał tyle zebranych wiadomości, ile mu się udało. Pewnego razu opowiedział mi o małżeństwie pana Bieganowskiego. Jego żona, ponoć kobieta złego usposobienia, z którą założył rodzinę jedynie z powodów majątkowych, będąc matką czterech chłopców, pokochała innego szlachcica. Pan Dobrosław wziął z nią rozwód i zostawił ze sobą czterech synów, których od tego czasu wychowywał samotnie. Najmłodszy miał cztery lata w chwili odejścia matki. Współczułem panu takiej żony i zasmuciła mnie ta historia.*

*Gdy nadeszła niedziela, pełną parą ruszyły przygotowania do uczty. Kilka dodatkowych osób przyszło jako pomoc kuchenna. Moim zadaniem było towarzyszenie kucharzowi Bolesławowi w pieczeniu indyka. Niektóre potrawy, jak pierogi czy kasza jaglana, znałem dobrze z rodzinnego domu, inne, jak ryba z pomidorami czy nadziewana kaczka, do tej pory były mi zupełnie obce. Wtedy też pierwszy raz w życiu zobaczyłem czekoladę. Ilość stosowanych przypraw mnie przytłoczyła, a musiałem nauczyć się proporcji i co dodać do czego. Chętnie zabrałbym te potrawy na wieś i poczęstował rodziców i sąsiadów. Myśląc o tym, dostrzegłem różnice między kuchnia szlachecką a chłopską.*

*Po uczcie resztki jedzenia miały się ponownie dostać w nasze ręce, podzielone na nas po równo i spożyte. Miałem nadzieję że nie zjedzą za dużo, ponieważ byłem łasy na każdą jedną potrawę.*

*Następnego dnia rano Kaminek rozdał wszystkim odświętne szaty. Jako kucharz dostałem porządną białą koszulę, niebieskie spodnie, czerwoną chustę pod szyję i białą, czyściutką szmacianą czapkę. Na chuście misternie wyhaftowano herb rodu Bieganowskich. Przejrzałem się w wysokim lustrze w jadalni. Właśnie w tym stroju wyobrażałem sobie królewskiego kucharza. To był strój więcej niż godny mojego zawodu.*

*W kilku nakryliśmy stół obrusem przetykanym złotymi nićmi, podstawiliśmy do niego ozdobnie rzeźbione krzesła, sprawdziliśmy, czy należycie przygotowało się wszystkie dania, rozstawiliśmy świeczniki i kieliszki, położyliśmy talerze, sztućce i serwetki i uporządkowaliśmy wszystko dookoła. Wtedy, około dwunastej, pałac był gotowy na rozpoczęcie uczty. Pan Dobrosław wysłał lokaja Kaminka, żeby wnikliwie obserwował aleję i krzyczał, kiedy nadjadą karety. Miał także za zadanie otwierać drzwi przybywającym gościom. Panowie Zwiędłoch i Bieganowski ustawili się koło wejścia, żeby ich witać. Bieganowski włożył stary kapelusz z białymi piórami, w którym wyglądał jednocześnie śmiesznie i dostojnie. Na plecach miał pelerynę, a za pasem lekki miecz z pozłacaną rękojeścią i w posrebrzanej pochwie.*

*Po chwili Kaminek zawołał z podwórza o nadjechaniu pierwszego powozu. Była to imponujących rozmiarów błyszcząca kareta z brązowego drewna, zaprzężona w cztery siwe konie z klapkami na oczach. Uprząż była godna króla. Pojazd powoli podjechał w stronę pałacu. W końcu zatrzymał się. Woźnica otworzył drzwi i wtedy z karety wyłoniła się para staruszków. Kaminek zawołał:*

*- Podchorąży Więcław Bieganowski z małżonką!*

*Staruszkowie doszli do wejścia, wspomagani przez Kaminka i swojego woźnicę. Przy wejściu powitał ich pan Dobrosław. Podchorąży był jedym z jego trzech stryjów. Na następnych gości nie trzeba było długo czekać. Już po chwili przyjechały dwa równie bogato zdobione powozy ciągnięte przez czwórki rasowych rumaków. Kaminek krzyknął:*

*- Dziedzic dóbr Władków i Uśpiechowo, Przemysław Bieganowski z małżonką! Dziedzic dóbr Kołboszyce i Zagrodków, Włodzimierz Bieganowski z małżonką!*

*Weszli kolejni stryjowie i zaczęli zajmować miejsca przy obfitym stole. Po chwili głos Kaminka odezwał się:*

*- Profesor medycyny, dziedzic dóbr Półwodzie, Sieciech Bieganowski z małżonką!*

*Ten gość był starszym bratem pana Dobrosława. Po jego przyjeździe zza drzew dało się słyszeć religijne pieśni śpiewane bardzo donośnym głosem. W tym momencie ukazała się kareta pomalowana na złoto. Siedziało w niej dwunastu mężczyzn. Lokaj zawołał:*

*- Miłogost Bieganowski, zastępca przewodniczącego zgromadzenia męskiego o zaostrzonym rygorze "Wszystko dla Pana" w Niedźwiedzinie z towarzyszami!*

*Duchowny był młodszym bratem pana Bieganowskiego. Kaminek i Zwiędłoch zamknęli drzwi po wejściu dwunastu zakonników. Zgodnie z wcześniejszą umową, po zajęciu przez wszystkich miejsc, zaczęliśmy wnosić potrawy, które pan Zwiędłoch ogłaszał. W myślach modliłem się, żeby tylko im smakowało, a był to czas, gdy wierzyłem jeszcze w skuteczność modlitwy. Na pierwsze danie państwo szlachta mieli rosół z dużą ilością marchewki, na drugie do wyboru śledzie z cebulą i w śmietanie lub jajka sadzone z pieprzem kalifidzkim, na deser, również do wyboru, ciasto dyniowe lub sernik.*

*Każdy z gości miał inne maniery. Ten stryj siorbał, ta stryjenka spała, ten zakonnik drapał się po głowie, ów zakonnik mlaskał jak prosiak, trzeci rozpychał się łokciami. Jedna staruszka nie chciała jeść, a jej mąż usilnie karmił ją rosołem. O zakonie "Wszystko dla Pana" nie wiedziałem dotąd właściwie nic. Jak każdy zakon, nawoływali oni do skromności, wstrzemięźliwości, szanowania bliźniego i wielu tego typu rzeczy nauczanych przez księży. Byłem w szoku, gdy zobaczyłem, że jedzą oni najbardziej łapczywie i nie stronią od alkoholu, nalewając sobie całe szklanki piwa i likieru ziołowego, którego u pana było pod dostatkiem. Wznosili toast za zdrowie króla, przeora, rodu Bieganowskich, całej szlachty Rolniczyna, Strawnicy, itd. Najtęższy brat zakonny prosił mnie sześć razy o dokładkę, za każdym razem zamawiając większą porcję. Nie mogłem się dziwić, gdy żarłok nie wytrzymał i zwrócił wszystko pod obrus.*

*Pierwsza godzina przebiegła spokojnie. Goście prowadzili grzeczne rozmowy, podjadając i popijając. W końcu zgryźliwy starzec zaczął psuć miłą atmosferę, zagadując bratanka jak ostatni prostak:*

*- Dobruś, powiedz mi, jaki środek na wszy mi polecasz?*

*Małżonka złośliwca wybuchła okrutnym śmiechem. Żartowali z jego nieuporządkowanej fryzury.*

*- Jakim młoteczkiem je zabijasz? - ciągnął wstrętny staruszek. Zakonnicy śmiechem przekrzykiwali jeden drugiego. Śmiertelnie poważny pan Dobrosław odrzekł, odpowiadając na zarzuty:*

*- Nie mam wszy, drogi stryju Przemysławie.*

*- Cieszę się, znaczy, musisz, dobrze stosować młoteczek i te środki.*

*Bieganowski z wielką cierpliwością znosił upokorzenia. Przyzwyczaił się do nich na pewno już dawno. Mijały kolejne godziny przyjęcia. Goście z upływem czasu tracili trzeźwość. Plotkowali jak najęci o nieobecnych na uczcie członkach rodu i okolicznych szlachcicach, ja puszczałem to mimo uszu. Pod wieczór trudno było znaleźć kogoś, kto nie był pijany. Jeden ze stryjów zasłabł i został wyniesiony do sypialni. Zakonnik Miłogost kazał współbraciom wydać koncert muzyki religijnej. Uzyskał zgodę pana Dobrosława. Mnisi byli przygotowani na tę okoliczność, przynosząc ze sobą dwie lutnie, dwie fujarki i jeden bębenek. Pięciu grało, inni śpiewali i tańczyli. Pierwsza pieśń została zaśpiewana naprawdę czysto, przez młodego solistę. Wychwalała Boga za jego łaskę. Po oklaskach Miłogost sięgnął po butelkę i wypił ją do dna. Likier, wiśniówka i piwo pszeniczne, zostały bezceremonialnie wyżłopane przez mężczyzn z zakonu. Każda następna pieśń była gorsza, mylili słowa i fałszowali. W końcu wyrwali do tańca kobiety. Jeden zamaszystym ruchem wywrócił trzy butelki, których zawartość zalała doszczętnie obrus. Duchowni nie zostawili jednej kropli alkoholu. W końcu, tańcząc jak pijacy, śpiewali sprośne piosenki o miłości. Musieli minąć się z powołaniem. Jeden zakonnik wyzwał profesora Sieciecha na pojedynek na miecze, po czym poszli do ogrodu go stoczyć. Inny oświadczył się staruszce, której mąż leżał w sypialni. Ja odnosiłem puste misy i talerze, wymieniając je na pełne. Inni służący zajmowali się tym samym. Musieliśmy nawet ugasić mały pożar, który wywołał jeden z zakonników, przewracając świecznik na obrus. Na szczęście poszło to szybko i sprawnie, jednak każdy najadł się strachu. Kiedy zegar wybił dwunastą, pan Dobrosław zawołał:*

*- Koniec przyjęcia! Wszystkich gości proszę o udanie się do sypialni!*

*Goście, mniej lub bardziej pijani, podnieśli się z krzeseł i opuścili powolnym krokiem salę. Dwójki pojedynkującej się w ogrodzie nadal nie było. Pan kazał ich szukać. Chrapali w najlepsze pod gałęziami dębu na skraju posiadłości. Nie zwracali uwagi na zimno panujące tej nocy. Służący zabrali ich do sypialni, a tamci nawet się nie obudzili. Sprzątałem na szuflę potłuczone szkło. Na szczęście moje umiejętności kulinarne im się spodobały. W czasie układania talerzy kucharz Radosław zagadnął mnie:*

*- Kaziu, czy to twoja pierwsza szlachecka uczta?*

*- Tak, niech mi pan powie, panie Radku, czy u was każde przyjęcie tak wygląda?*

*- Niemalże każde. Tym razem zakonnicy naprawdę przesadzili. Oni zawsze wyrządzają najwięcej szkody, myśląc, że jako osoby duchowne mogą robić wszystko.*

*- To dlaczego pan Bieganowski ich zaprasza ze świadomością, jacy są?*

*- Przeszkadzają mu jeszcze bardziej niż nam, ale odnosi w tym korzyści.*

*- Jakie korzyści?*

*- Ich przełożony nie chciał wydać naszemu panu pozwolenia na rozwód z żoną. W końcu się zgodził, ale pod warunkiem, że pan będzie zapraszał zakonników na każde wystawiane w pałacu przyjęcie.*

*- Tak bardzo zależało mu na tym rozwodzie?*

*- Tak, to była zła baba. Lepiej o niej nie mówmy.*

*- A dlaczego ci duchowni zachowują się jak rasowi pijacy i łamią swoje własne zasady?*

*- Władza już przed laty uderzyła im do głowy. To samo tyczy się chyba wszystkich księży, oni są strasznie dwulicowi. Pieniądze zmieniają człowieka na gorsze. Z porządnych obywateli robią chciwych centusiów. Mamy szczęście, że pochodzimy z biednych rodzin i nam to nie grozi. Jesteś jeszcze młody i mogłeś tego nie zauważyć, ale pamiętaj, takie jest życie.*

*Dał mi w ten sposób poważną lekcję, zapamiętałem te słowa na zawsze. Tego wieczora poszedłem spać dopiero po północy. Mądre słowa kucharza krążyły mi po głowie do rana. Ta uczta była okropna przez udział osób duchownych. Moje spojrzenie na świat momentalnie się zmieniło. Rano wszyscy odjechali i zostali pożegnani przez pana. Podziwiałem jego spokój i powagę. Musiał wiele przeżyć i doświadczyć. Prawie nie tknął alkoholu. Kiedy goście szaleli, siedział poważny i skupiony w fotelu. Cierpliwość tego człowieka wydawała się nieskończona.*

*Ogrodnik znalazł odchody zostawione jako pamiątkę przez zakonnika i z tą wiadomością przyszedł do pana. Jego wcale to nie poruszyło i spokojnie kazał posprzątać. Miałem cichą nadzieję, że w najbliższym czasie nie będzie uczt. I nie było. Wszystko wróciło do dawnego porządku. Przez następne dni i tygodnie pracy w kuchni coraz bardziej zapoznawałem i oswajałem się z nowym otoczeniem. Taki stan rzeczy trwał do grudnia. Wtedy synowie pana Dobrosława mieli wrócić ze szkół na dwutygodniową przerwę zimową. Pan chciał zorganizować dla nich skromne, ale uroczyste przyjęcie powitalne. Uważał, że powinna być bardziej okazała niż w poprzednich latach, aby sprawić potomkom miłą niespodziankę. Każdy miał dostać ulubioną potrawę. Upodobania smakowe chłopców ulegały szybkim zmianom. Przygotowaniami kierowali kucharze Bolesław i Radosław. Ja przygotowałem sałatkę i zupę rybną. Ryby były ulubionym jedzeniem młodych Bieganowskich. Kucharze przygotowali mnie na grymasy i narzekanie. To ponoć częste wśród młodzieży. Chłopcy lubili wiedzieć, kto im służy, dlatego byłem zobowiązany zrobić na nich dobre pierwsze wrażenie. Cała uczta powitalna miała odbyć się w zamknięciu, z ojcem i synami sam na sam.*

*Przyjechali do pałacu dwudziestego grudnia. Weszli do wnętrza ubrani w mundurki, każdy miał inny. Mieli poważny wyraz twarzy. Pan Zwiędłoch zaprowadził ich do sali jadalnej, a następnie opowiedział mi o nich. Najstarszy był Spycimir, osiemnastolatek i uczeń szkoły oficerskiej w Kaczkowie. Wieńczysław był szesnastolatkiem i uczniem Szkoły Średniej w Niedźwiedzinie. Bogusław miał trzynaście lat, a Jaromir dwanaście, obaj chodzili do Szkoły Powszechnej w Niedźwiedzinie. Spotkanie z ojcem trwało dwie godziny. Wszystko zjedli, po czym poszli na górę. Pan Bieganowski przyszedł do nas i powiedział, że wszystko im smakowało. Postanowiłem zrobić na synach jak najlepsze wrażenie. Następnego dnia odwiedzili kuchnię. Najstarszy nieustannie narzekał, podczas gdy młodszym wszystko się podobało. Maruda skarżył się panu Radosławowi na kwaśną sałatkę.*

*- To moja wina - powiedziałem odważnie.*

*- Zazdroszczę tym, którzy nie muszą chodzić do szkoły - żalił się Spytek, Reszta przytakiwała. Myślałem dotąd, że bogaci lubią się uczyć. Dowiedziałem się też, że to tacy sami ludzie jak my, jedynie o innym pochodzeniu. Dzielą się na optymistów i pesymistów, idealistów i materialistów, spokojnych i nerwowych, mają takie same pragnienia i odczucia, a różnią się od nas jedynie majątkiem i stanem wiedzy. Mają jednak zupełnie inny rodzaj wiedzy, moim zdaniem nie nadający się psu na budę. Nasza wiedza jest wzięta z życia i nieustannie użyteczna. Ich wiedza jest wzięta z przeczytanych książek i potrzebna tylko po to, żeby mieli o czym opowiedzieć. Jak można wiedzieć, kiedy zmarł jakiś pradawny król, a jednocześnie nie umieć zacerować dziurawych spodni. Czy dla tej osoby król zmarły dwa tysiące lat temu jest ważniejszy od spodni, które ma przed sobą tu i teraz? Szlachta całe godziny poświęca na studiowanie historii kraju i swojego rodu, a czasem nawet innych krajów. Po co im to? Czy aż tak bardzo się nudzą?*

*Wracając jednak do mojego życiorysu, zaczął się nowy rok - 980. Pan Bieganowski wystawił ucztę noworoczną. Zakonnicy na szczęście nie dotarli, bo utonęli w zaspach śniegu. Obecni byli ci sami członkowie rodziny, ale też kilku innych, obcych szlachciców, z którymi miał wspólne interesy. Rozstrzygana byłą sprawa kupna starej gorzelni. Zaznajomiłem się z wyglądem takich przyjęć. Miałem więcej pracy niż ostatnio, bo kucharz Bolesław przeszedł udar i nie był już w stanie gotować. Dzięki nieobecności duchownych nie było bałaganu do posprzątania, co mnie ucieszyło. Tydzień później młodzi Bieganowscy z nieukrywaną niechęcią powrócili na nauki. We dworze panował spokój, a panu Dobrosławowi udało się kupić gorzelnię, więc był przeszczęśliwy. Na początku lutego pan Zwiędłoch wszedł do kuchni z ponurą miną i szepnął, czego nie miał w zwyczaju:*

*- Umarł...*

*- Kto umarł? - zaskoczeni zapytaliśmy jednocześnie ja i kucharz Radosław.*

*- Pan Bolek - odpowiedział majordomus, nerwowo przełykając ślinę. Na te słowa pan Radosław wybuchnął płaczem i zaczął kaszleć.*

*- Kaziu, dzisiaj ty rządzisz w kuchni - wyszeptał.*

*Tego dnia przejąłem wszystkie jego obowiązki. Kuchmistrz, płacząc jak mały chłopiec, powiedział, że Bolesław nauczył go gotować i przepracowali razem czterdzieści lat. Porównywał ich więź do tej łączącej ojca i syna. Nie zdążyłem poznać bliżej pana Bolesława, ale zawsze był miły, więc było mi smutno. Przeżył jednak aż dziewięćdziesiąt lat, a mało kto żyje do takiego wieku. Pan Bieganowski był poruszony jego odejściem i zwrócił uwagę, że służył on czterem pokoleniom rodziny Bieganowskich, wliczając synów. Trzy dni później byłem na pogrzebie na cmentarzu w Żołędowie. Uroczystość była piękna. Na pierwszym miejscu ksiądz pochwalił jego zdolności kulinarne. Chciałbym, żeby na moim pogrzebie było tak samo.*

*Tak więc kucharz Bolesław umarł, a zdrowie Radosława psuło się z dnia na dzień. Pan Dobrosław zatrudnił więc w kuchni nową osobę. Był to Hagalończyk. Nie pamiętam jego nazwiska, bo obce nazwy strasznie mi się plączą. Pierwszego dnia w pracy ciągle się uśmiechał i prawie nic nie powiedział. Kiedy już otworzył usta, nic nie mogłem zrozumieć z tego mocnego akcentu. Zachowywał się nietypowo, żonglował cebulkami i robił sztuczki talerzami, o dziwo żadnego nie tłukąc. Pan Zwiędłoch wyjaśnił, że to wędrowny cyrkowiec o zdolnościach kulinarnych. Służba miała do niego mieszane odczucia, większość go podziwiała, inni uważali za dziwaka.*

*- Niech wraca do siebie i tam pajacuje! - mówił o nim ogrodnik, człowiek najmniej tolerancyjny. Cudzoziemiec przy kuchni był nieziemsko precyzyjny. Zapoznał nas z daniami z Hagalonu. Mnie zawsze częstował jako pierwszego. Dzięki temu czułem się wyróżniony. Przygotował zupę fasolową odmienną od naszej, specjalne małe pierożki z serem i pieczoną rybę z pomidorami. Wszystko to miało swoje nazwy. Umiał też robić wyborny napój wieloowocowy, który w jego kraju też jakoś się nazywał. W końcu wszystkim się spodobał, poza nieugiętym ogrodnikiem, który mówił:*

*- Mamy tyle dobrych rodzimych potraw, to po co nam to świństwo z północy.*

*Pod koniec marca, po roztopach, pan Bieganowski wystawił ucztę połączoną z polowaniem. Wtedy dowiedziałem się, że ubyło mu jednego stryja. Było też dużo nieznanych osób, w tym rumiane tłuścioszki o nazwiskach Kozinowicz i Gmajewski, członkowie wielkich rodów szlacheckich i jego koledzy i partnerzy w interesach. Przygotowałem kapuśniak do zjedzenia na zewnątrz. Kozinowicz był sławnym w swoich okolicach myśliwym. Gmajewski był podobno mistrzem szermierki. Hagalończyk żonglował jajkami, jednocześnie smażąc jakąś dziwną jajecznicę. Uczta trwała dwa dni, część pierwsza od południa do wieczora pierwszego dnia, a druga od rana do południa drugiego dnia, po czym goście mieli odjechać. Zakonnicy zaciekle polowali. A chyba wiadomo, że ludzie uczący szanowania bliźniego nie powinni zabijać zwierząt dla rozrywki. Nawet sołtys Smołkowej Woli, który kłamał przy byle okazji, wydawał się być bardziej uczciwy. Polowali w lesie dookoła Żołędowa. Używali do tego lekkich kusz, które nadawały się do jazdy konnej. Nam nie wolno było oglądać polowania, jedynie Kaminek pojechał w asyście naszego pana. Kiedy jeździli po lesie, nawet w kuchni dało się słyszeć grę na rogu. Wieczorem wrócili spoceni zdenerwowani, że nic nie upolowali. Jeden z nich, chyba Gmajewski, skarżył się, że winę za to ponosi zakonnik, który grając na rogu płoszył zwierzynę. Po nieudanych łowach zasiedli do stołu. Na poprawę humoru Hagalończyk zaprezentował pokaz żonglerki, który został przyjęty gromkimi oklaskami. Jego jedzenie było bardziej chwalone niż moje. Trochę mu zazdrościłem. Z nikim nie umiał rozmawiać, a zbierał tyle pochwał. Dziwiło mnie również, że nasza szlachta tak bardzo lubi kulturę hagalońską. Kiedy tylko pan Dobrosław ujawnił zebranym narodowość nowego kucharza, rozpoczęli żywą dyskusję o jego kraju. Chwalili zabytki, sztukę, architekturę i muzykę. Zaczęli wymieniać poetów, generałów, filozofów, malarzy i innych wybitnych Hagalończyków. Jeden z zakonników wyrecytował nawet rymowankę po hagalońsku. Nie rozumiem, skąd się wzięło takie zafascynowanie tym krajem. Ciekawiło mnie, czy ktokolwiek w Hagalonie chwali Rolniczyn. Więcej z tej uczty nie zapamiętałem. Pijaństwo na szczęście ustało.*

*Z upływem kolejnych tygodni drzewa obrosły w liście, a ja chodziłem na targ kupować warzywa i nasiona. Spotkałem tam wielu miłych sprzedawców. Zwiędłoch i Kaminek polecili mi odwiedzenie w wolnej chwili karczmy "Przy Pagórku" niejakiego Bogdana Pstrąga. Dotąd nigdy nie spróbowałem alkoholu, więc będąc młody i głupi skusiłem się bez większej namowy. Kaminek, wielbiciel piwa, namawiał mnie najbardziej, przypominając o piciu z umiarem. Moja pierwsza wizyta w karczmie szczególnie zapadła w pamięć. Było tam aż ciasno od ludzi. Przy stołach gromadziły się dziesiątki nietrzeźwych mężczyzn. Ciągle ktoś wchodził i wychodził. Rumiane twarze wskazywały na stałych bywalców. Stanąłem w kolejce po piwo jako siódmy. Przede mną stał budowniczy opalony jak chleb żytni. Rozejrzałem się po podejrzanym towarzystwie. Niektórzy spali na ławach lub nawet na podłodze. Nikogo nie znałem, jednak jednego już skądś kojarzyłem. Okazał się to być ksiądz, który odprawił pogrzeb pana Bolesława. Pił bardzo obficie, niczym znajomi mnisi. Po dojściu do lady spojrzał mi prosto w oczy miejscowy karczmarz o spokojnej i pogodnej twarzy.*

*- Czego młodzian sobie życzy? - zapytał.*

*- Poproszę... piwo - wyjąkałem nieśmiało.*

*- Ciemne, jasne?*

*- To lepsze.*

*- Żadne nie jest lepsze! Chłopie, tutaj wszystko jest najlepsze w kraju! Zdecyduj się, człowieku, czy wolisz jasne i nieprzeciętne, czy też ciemne i zachwycające. To jak?*

*- Jasne?*

*- Dobrze. Świetny wybór, też bym wybrał jasne. Ile? Dwójka, półtora, jedynka, połówka, ćwiartka?*

*- Połówka.*

*- Dobry wybór. Też bym wybrał połówkę.*

*Nalał i podał mi kufel. Gdy odchodziłem, zawołał:*

*- Pij do dna, brachu, nie zamocz koszuli i nie lej za kołnierz!*

*Byłem zaskoczony, jaki on był bezpośredni. Znalazłem wygodne miejsce i usiadłem do picia. Wybrałem wolny stół. Jedynie jakiś półnagi chudzielec ze mną sąsiadował. Gdy wypił swoje piwo, również odszedł i zostałem zupełnie sam. Zaraz potem z zaplecza wyłoniła się piękna dziewczyna. Miała złote włosy związane wysoko na głowie czerwoną wstążką. Przyszła zabrać ze stołów puste kule, gdy nagle członek pijackiej śmietanki Żołędowa podszedł ją od tyłu i klepnął z całej siły w jej wypukły tyłek. Ksiądz z twarzą ropuchy śmiał się jak szaleniec. Mężczyźni patrzyli na kelnerkę łapczywym wzrokiem i śledzili każdy jej krok. Popatrzyłem na jej zarumienioną twarz i zapłakane oczy. Kiedy wracała z pustymi kuflami, inny gość wstał i klepnął ją jeszcze mocniej. Rozległ się jeszcze głośniejszy śmiech. Młoda kobieta prawie upuściła kufle. Udając, że nic się nie dzieje, wróciła na zaplecze. Panowie patrzyli na jej tyłek. Chwilę później wróciła ze ścierką z zamiarem wytarcia pustych stołów. Próbował ominąć czyhających na nią drani i przejść inną drogą. Zapalczywy mężczyzna złapał ją od tyłu za piersi, a ścierka wypadła jej z rąk. Pocałował ją w szyję jak jakiś wilk. Reszta uważnie patrzyła i się śmiała. Gdy rozebrał ją z koszuli, poszedł o krok za daleko. Wstałem śmiało, pełen złości i zawołałem najgłośniej:*

*- Proszę ją zostawić! Co panu zrobiła?!*

*Mężczyzna kopnął kelnerkę w nogę, spojrzał na mnie i zapytał:*

*- A co? Jesteś zazdrosny, młodzieniaszku?*

*Zaległa cisza. Towarzysze tego narwańca patrzyli na nas, mniej lub bardziej uśmiechnięci. Tamten śmiał się ze mnie, aż dobitnie powiedziałem:*

*- Nie. Po prostu chcę dobra tej dziewczyny!*

*- To tego dobra nie dostaniesz! - wycedził, nie rozumiejąc mojej wypowiedzi. Zawołałem do karczmarza:*

*- Gospodarzu, intruz chciał skrzywdzić pańską kelnerkę!*

*Karczmarz, dotychczas zajęty przyjmowaniem zamówień, dał znać gościom, żeby zaczekali, po czym pobiegł do nas.*

*- On kłamie, nic nie zrobiłem - próbował się bronić mężczyzna. Miny jego kompanów spochmurniały. Kelnerka stała z boku ze łzami w oczach i wkładała na ogołocone ciało koszulę. Pan Bogdan podszedł do niej i zapytał:*

*- Kochanie, jak było naprawdę?*

*- On mnie atakował - wskazała na tego narwańca - a on mnie obronił - wskazała na mnie.*

*Karczmarz podszedł do tego mężczyzny i powiedział:*

*- Stachu, idź stąd i nie wracaj!*

*Wypchnął niepożądanego gościa i zamknął przed nim drzwi z groźną miną. Czułem się dość niezręcznie. Dziewczyna spojrzała na mnie swoimi wielkimi błękitnymi oczami i się uśmiechnęła. Byłem mocno zawstydzony.*

*- Bardzo panu dziękuję, jest pan taki odważny - powiedziała słodkim głosem, a ja mocno się zarumieniłem.*

*- Często pani tak dokuczają?*

*- Jakiej, pani? Mam dziewiętnaście lat, a panią będę dopiero za jakieś piętnaście. Tak, niestety jest to częste. Moja uroda ich kusi, a pan Stanisław jest najgorszy. Zawsze mnie zaczepia, jakby nie miał swojej żony. Dziś naprawdę przesadził.*

*- Współczuję. Za każdym razem, gdy odwiedzę karczmę ponownie, obronię panią. Niech popamiętają Kazimierza Krawczę, syna Gniewomira i Wiesławy ze Smołkowej Woli! W końcu może odpuszczą, wiedząc, że pewien groźny kucharz pracuje w okolicy.*

*Kelnerka popłakała się ze szczęścia po tych słowach. Wtedy podszedł do mnie gospodarz. Miał na ustach szeroki uśmiech szczerbatych zębów. Mocno poklepał mnie po plecach i z radością powiedział:*

*- Chłopie, bohater z ciebie! W nagrodę stawiam ci drugie piwo!*

*Zrobiło mi się niezwykle miło. Nie dość, że uznali mnie za bohatera, jeszcze za darmo mogłem się napić. Piwo było gorzkie, ale w miarę picia można się przyzwyczaić, a w końcu lubi się smak. Dziewczyna przyszła zabrać mój kufel. Z uśmiechem powiedziała:*

*- Przepraszam, że jeszcze się nie przedstawiłam. Mam na imię Kazimiera.*

*- O, a ja Kazimierz - odpowiedziałem. Nasze podobieństwo imion najwyraźniej ją ucieszyło. Wróciłem do pałacu w doskonałym nastroju. Opowiedziałem wszystko służbie. Powiedzieli, że znają tę Kazimierę, a według Kaminka nie ma w okolicy ładniejszej dziewczyny. Pan Zwiędłoch opowiedział o jej pochodzeniu. Jako dziecko została sierotą. Jej ojciec był zapalonym rybakiem i zginął kiedy wpadł do wody, a łódź przewróciła się na niego. Matka po jego śmierci wpadła w głęboki żal, a po około roku też zmarła. Mieli dwoje dzieci, którymi zaopiekował się brat matki, karczmarz Bogdan Pstrąg. Kazimiera pracuje teraz u wuja jako kelnerka, a jej brat Świętosław jako pomocnik kowala. W ten sposób poznałem następną smutną opowieść. Przez resztę dnia myślałem o tej dziewczynie. Postanowiłem odwiedzić ją, kiedy będzie mniej pracy. Porozumiewałem się z Hagalończykiem bez słów i szło to znakomicie. Kiedy drugi raz odwiedziłem karczmę, ponownie był tam ksiądz. Na mój widok skrzywił się i wyszedł. Wśród pijaczków brakowało tego narwańca Stanisława, którego pan Bogdan obarczył jakimś zakazem.*

*- Dzień dobry bardzo! - usłyszałem radosny okrzyk i zobaczyłem znajomą kelnerkę.*

*- Witam serdecznie, czy dzisiaj nikt nie uprzykrza pani życia?*

*- Na szczęście nie. A kiedy pan tu przyszedł, to tym bardziej. I proszę skończyć z tą panią, bo czuję się jak jakaś stulatka. Mów na mnie Kazia i tyle, jestem przecież młoda i piękna.*

*- Przepraszam najmocniej.*

*- To świetnie, będziemy Kazio i Kazia - puściła oczko. Następnie poszła na zaplecze. Ja stanąłem jako czwarty w kolejce. Poprosiłem jej wuja o takie samo piwo, chcąc przyzwyczaić się do jego smaku. Po chwili dosiadł się do mnie ciekawie wyglądający podstarzały człowiek z wąsem. Był ubrany dziwnie schludnie. W jego kuflu była czysta woda. Przed sobą położył starą księgę i namiętnie czytał małe literki, mając na nosie ogromne, zabawne okulary. Powoli piłem piwo i patrzyłem, co on robi. Z mojej lewej strony podeszła Kazia. Usiadła koło mnie jak gość, założyła nogę na nogę i zapytała:*

*- A powiedz mi, mój drogi, czym się zajmujesz?*

*- Jestem kucharzem w pałacu.*

*- U Bieganowskiego, tego dobrego pana?*

*- U niego właśnie.*

*- Dobrze gotujesz?*

*- Ciągle mnie chwalą, więc muszę.*

*- Kiedyś cię odwiedzę i skosztuję, dobra?*

- *Zgoda.*

*- To nie mogę się doczekać!*

*Wstała i poszła obsługiwać innych gości. Byłem nieco zmieszany.*

*- Wpadłeś jej w oko, młody człowieku - odezwał się uczony, przerywając czytanie.*

*- Przepraszam bardzo, ale co pan tak wertuje?*

*- Poezję patriotyczną Miłosza Wierzby. Ma siedemset lat.*

*- Musi pan to bardzo lubić.*

*- Wyborna, drogi chłopcze. Czytać umiesz?*

*- Nie.*

*- A chciałbyś posłuchać?*

*- Oczywiście.*

*- W najlepszym fragmencie król Stanisław I zdobywa Twardosz.*

*Słuchałem go przez całą godzinę. Rymy były przepiękne. Przeczytał kilkadziesiąt stron poezji. Wspaniały długi wiersz opisywał zmagania dobrego króla Stanisława ze złym panem Dzielskim. Czytał głośno i wyraźnie. Słuchała go cała karczma. Zrobiło się w niej przyjemnie cicho, a słychać było tylko jego mocny głos. Wtedy popełniłem ogromny błąd, polubiłem wojnę. Obraz walki dobra ze złem świetnie działał na wyobraźnię. Zamykałem oczy, żeby wyobrazić sobie te wspaniałe bitwy. Pomyślałem, że występujący w wierszu wojownicy musieli być chodzącymi wzorami cnót. Wrogowie musieli być za to okrutnymi bestiami nieznającymi zasad moralnych i ginącymi bez żałoby. Ten Miłosz Wierzba nadał ludziom walczącym po stronie króla Stanisława same szlachetne cechy, a ich przeciwników wyzbył wszelkich cnót. W mojej głowie utrwalił się taki obraz wojny. Kiedy skończył czytać, cała sala klaskała.*

*- Słyszałem to już kiedyś, ale z twoim głosem mógłbyś mi czytać ten wiersz codziennie i nigdy nie miałbym dość - pochwalił go karczmarz.*

*- Kim pan jest? - zapytałem czytacza.*

*- Gołąb, radny. A ty, młodzieńcze?*

*- Kazio Krawcza, kucharz dworski.*

*- Chyba wiem, kto ty. Znam rolnika Gniewomira Krawczę, kupiłem od niego gęś na święta.*

*- Aha, to mój ojciec.*

*- Ty jesteś ze Smołkowej Woli?*

*- Zgadł pan.*

*- Nie masz czasem wuja w Kołolesie?*

*- Mam, Wojciecha. Skąd pan tak dużo wie?*

*- Znam tę okolicę jak nikt inny.*

*- Rozumiem, a pańskie wiersze są bardzo ciekawe.*

*- Klasyka naszej literatury, trzeba znać.*

*- Przeczyta pan kiedyś coś jeszcze?*

*- Jestem tu co piątek, zawsze z jedną z moich dwudziestu książek. Jeśli przyjdziesz, będzie mi miło. Lubię czytać na głos. Byłoby to około trzeciej po południu. Mam nadzieję, że pasuje.*

*- Chyba tak. A mógłbym wiedzieć, dlaczego ma pan wodę w kuflu?*

*- Woda jest za darmo i nie można się nią upić. A tobie, młodzieńcze, nie radzę pić piwa za często, bo jesteś o krok od nałogu.*

*Po tych słowach rozstaliśmy się. Tym razem cały wieczór zajęło mi myślenie o tym niezwykłym wierszu. Pierwszy raz w życiu ktoś czytał mi na głos taki tekst. Żałowałem, że nie mogę nauczyć się czytać.*

*Tymczasem wiosna mijała jak z bicza strzelił, a ja przyzwyczajałem się do życia we dworze. Powoli zapominałem o wsi. W następnym tygodniu zgodnie z ustaleniem spotkałem tego radnego. Uraczył mnie jeszcze dłuższym wierszem o sławnych wojownikach. a zawarty w nim błędny obraz utkwił mi w głowie na stałe. Pomyślałem, że przeszłość naszego kraju jest wielka i fascynująca. Trochę bliżej poznałem karczmarza Bogdana. Bardzo zachwalał swoje produkty, a do nieznajomych mówił "brachu" albo "chłopie". Potrawy na mój gust były przeciętne. Kazimiera patrzyła na mnie zalotnie i co jakiś czas komplementowała. Miałem przeczucie, że się we mnie zakochała, ale nie chciałem, żeby została moją żoną. Polubiłem ją, ale nie pokochałem, bo ja się nie umiem związać z kobietą.*

*Radny Gołąb czytał mi dalsze części swojej książki, a ja, popijając piwo, słuchałem z uwagą. Pewnego razu udało nam się dojść do jej końca. Wtedy przyniósł życiorys króla Wojciecha I napisany tak samo. Kazimiera wciąż oglądała się za mną, ale do niczego innego nie dochodziło. Któregoś razu poczęstowałem ją kawałkiem mojego ciasta, który przemyciłem z pałacu. Wychwalała mnie przez cały dzień i chyba z pięć razy powiedziała, że w życiu nie jadła lepszego. Moje wizyty w karczmie stały się częstsze. Nie umknęło to uwadze pana Dobrosława.*

*- Chyba powinieneś nieco ograniczyć picie piwa. Nie chcę mieć pijanego kucharza - powiedział. Nie zaprzestałem regularnie odwiedzać karczmy, ale piłem mniej alkoholu. Zamawiałem kompot jabłkowy lub śliwkowy. Smakowały mi, choć teraz sam robię dużo lepsze. Właśnie w ten sposób upłynęła wiosna. Pod koniec maja synowie mojego pana wrócili aż na trzy miesiące przerwy letniej. Chodzili na ryby, uczyli się polować, jeździli w odwiedziny do swoich kuzynów, a czasami po prostu siedzieli w swoich pokojach i zajmowali się jakimiś prywatnymi sprawami. Młodsi zażyczyli sobie, żebym robił im lody. Było to wyzwanie, ale ja i Hagalończyk daliśmy radę. Moim zdaniem były obrzydliwe, ale szlachta ma inne podniebienia i zajadają się tym ze smakiem.*

*Kucharz Radosław wkrótce nas opuścił. Powiedział, że nie da rady dalej pracować. Przez ostatnie miesiące zmizerniał i nasiliły mu się napady kaszlu. Został uroczyście pożegnany przez całą służbę. Od tej pory pracowało nas w kuchni tylko dwóch. W związku z tym miałem więcej pracy i mniej czasu na pobyt w karczmie. Któregoś lipcowego dnia właśnie zmywałem naczynia, kiedy Kaminek obwieścił:*

*- Kaziu, masz gościa.*

*- Kogo? - zapytałem zaciekawiony.*

*- Sam zobacz - odpowiedział i wpuścił do kuchni Kazimierę. Uradowana podeszła do mnie i powiedziała:*

*- Mówiłam ci, że kiedyś cię odwiedzę, to proszę, dotrzymałam słowa. A kto to taki?*

*- Kolega z pracy, pochodzi z Hagalonu.*

*- Naprawdę? To ciekawy kraj, wujek mi tyle o nim opowiadał. Chyba muszę go poznać.*

*Podeszła do niego i zaczęła patrzeć w taki sposób, w jaki do niedawna patrzyła na mnie. On szeroko się uśmiechnął, co robił dość często, ale ten uśmiech był jakby trochę inny. W końcu zaprezentował jej swój pokaz żonglerki. Była nim niezmiernie oczarowana. Kiedy musiała już iść, powiedziała do mnie:*

*- Świetny ten twój kolega, nie mogę się doczekać, aż znowu go spotkam.*

*Bardzo szybko przerzuciła swoje uczucia ze mnie na niego, więc mogłem odetchnąć z ulgą. Obcowanie z kobietami rzeczywiście nie było moją działką. Kibicowałem ich związkowi. Pasowali do siebie, oboje uśmiechnięci i pełni energii, w dodatku Kazia zafascynowała się jego narodowością.*

*Mijało lato. W karczmie wysłuchiwałem następnych wierszy o bohaterach. W ciągu tych miesięcy moja wiedza o historii ojczyzny wprost niesamowicie się poszerzyła. Podziwiałem radnego, że ma ochotę to wszystko czytać. Przy jednym ze spotkań powiedział mi, że każdą z dwudziestu książek czytał kilka razy. Niektóre z nich należały do jego rodziny nawet od sześćdziesięciu lat. Kazimiera polubiła mocno Hagalończyka. Dał się jej namówić na przyjście do karczmy, gdzie przedstawiła go wujowi. Nie byłby sobą, gdyby nie żonglował. Bywalcy powitali go z radością i oglądali jego pokaz z zaciekawieniem. Jedynie pan Gołąb patrzył na niego bez podziwu, mówiąc:*

*- To, co tu się dzieje, to zaprzeczenie patriotyzmu. Uwielbienie obcej kultury to jedna z najgorszych rzeczy, do jakich człowiek jest zdolny.*

*Przesadzał, ponieważ jego silny patriotyzm szedł w parze z niechęcią do wszystkiego, co obce. Kazimiera była już całkowicie zapatrzona w mojego cudzoziemskiego kolegę, a o mnie już nie pamiętała. Była niestała w uczuciach. Mężczyźni, którzy ochoczo atakowali jej tyłek, po mojej interwencji nie podnieśli ręki. Właśnie z tego byłem najbardziej zadowolony. We dworze panował spokój. Tego lata odbyły się chyba trzy uczty. Zakonnicy zachowywali się ciągle tak samo, ale już mnie to nie ruszało. Pan Bieganowski zapraszał do pałacu różnych, co raz to innych szlachciców. najczęściej w celu omówienia ważnych dla nich spraw. Starzy stryjowie mieli coraz więcej kłopotów zdrowotnych, więc przestali go odwiedzać. Jakoś pod koniec lata głównym tematem rozmów stała się możliwość wybuchu wojny. Opowiadano o szalonym i okrutnym sułtanie Kalifidów i jego złowrogich planach. Najwięcej wiadomości miał o tym brat pana Dobrosława, ten od medycyny. Mówił, że zamiarem sułtana jest podbój całego kontynentu. Jego zdaniem wrogi władca miał już przygotowane plany ataku na poszczególne państwa, nawet z datami. Podobno od kilku lat opracowywał z doradcami strategie. Mówił o szkoleniach wojskowych, którym poddawani są młodzi Kalifidzi i które zaobserwowali rolniczyńscy kupcy. Wtedy pomyślałem, że to tylko pogłoski. O Kalifidach usłyszałem po raz pierwszy jako dziecko, kiedy starsi opowiadali o ryzyku ich ataku, który nie nastąpił.*

*Chłopcy wrócili we wrześniu na nauki, a najstarszy poszedł do wojska. Była piękna pogoda. Nie szło to w parze z nastrojami ludzi. W połowie września słyszałem o wojnie wszędzie, w pałacu, karczmie i na targu. Mówiono o liczebności wojsk sułtana, kolejności napaści krajów i reakcji cesarza Hagalonu i naszego króla, mających wkrótce ogłosić pobór do wojska. Ludzie byli zaniepokojeni, bo nikt nie pamiętał ostatniej wojny. Bali się o swoje życie. Niektórzy wierzyli, że to tylko plotki, ale takich z dnia na dzień ubywało. Przewidywano wreszcie długość konfliktu, choć nie zaczął się jeszcze. Pan Bieganowski ze zmartwienia pił wino i rwał wąsy. Chciał oddać na wojsko jak najwięcej pieniędzy. Najstarszy syn miał wielką ochotę walczyć za ojczyznę. Wszechobecny lęk ogarnął całą służbę. Nawet Hagalończyk mocno spochmurniał. Pan Zwiędłoch zamknął się w sobie i zamilkł. Kaminek też wydawał się zmieniony. Docierały do nas nowe niepokojące wiadomości. Nad morzem widziano okręty bojowe Kalifidów. Lęk przed jutrem opanował już wszystkich. Na początku października kobieta z Żołędówki umarła ze strachu. Ludzie bali się coraz bardziej. W październiku było jeszcze bardziej ponuro. Minęły dni, a zawały i samobójstwa, albo wyjazdy do daleko mieszkającej rodziny stały się powszechne. Karczma była prawie pusta. Pewnego październikowe dnia radny Gołąb zadał mi bardzo ważne pytanie:*

*- Czy chciałbyś iść na wojnę?*

*Namyśliłem się, wziąłem kilka wdechów, a w końcu odpowiedziałem:*

*- Tak, chciałbym.*

*Była to niezapomniane chwila. Powiedziałem dwa słowa takim stanowczym tonem. Serce mocno mi biło.*

*- Właśnie na to liczyłem! - zawołał.*

*Tak. Postanowiłem iść. Za nim to nastąpi, postanowiłem lepiej poznać przyszłych wrogów. Zapytałem:*

*- Czy wie pan może coś więcej o Kalifidach? Chodzi mi o wygląd, zwyczaje, zachowanie.*

*- Znam nawet o nich wiersz - odpowiedział. Przymknął oczy i wyrecytował utwór, który brzmiał jakoś tak:*

*<<Jest plemię okrutne, z krwawych bitew znane,*

*Co Kalifidami jest od dawna zwane.*

*Są to ludzie ciemni, brzydcy jak potwory,*

*Każdy zły do szpiku i ma umysł chory.*

*Zabijają, kradną, pragną zdobyć złoto,*

*Są paskudną zgrają, okropną ciemnotą.*

*Brudni są i zapach mają jak zgnilizna.*

*Wrodzy dla każdego, bezpieczna ojczyzna*

*Jest tylko, gdy nie ma w pobliżu żadnego,*

*Jest w nich wiele złego, nie ma nic dobrego.*

*A na świecie pokój ludzie by zdobyli,*

*Gdyby cni rycerze ich wszystkich wybili>>.*

*Był to piękny wiersz, dorównujący innym czytanym przez niego. Wydawało mi się, że wynika z niego jednoznacznie, kim są Kalifidzi. Kiedy to mówił, miałem ochotę któregoś zabić. Kazimiera słuchała utworu ze skupieniem. Jej uśmiech zastąpił wyraz zadumy. Jej brat Świętosław również podjął decyzję o walce. Ponoć był odważny i szlachetny. Karczmarz Bogdan był w złym nastroju i próbował odciągnąć siostrzeńca od decyzji. Tamten przekonywał go, że słusznie postępuje. Popierał go patriota pan Gołąb.*

- *Nawet jeśli zginiesz, będzie to akt poświęcenia dla kraju. Lepiej umrzeć na polu chwały niż przegapić okazję. Przelanie krwi za kraj, to najlepsze, co można zrobić - przekonywał.*

*Pobudzał mnie tymi słowami do działania. Ponury październik ustąpił miejsca gorszemu listopadowi. Mgła i deszcze trwały przez cały miesiąc. Ludzie panikowali ze zdwojoną siłą. Znowu opowiadali o wojnie. Liczba oddziałów wystawianych przez sułtana do walki stale rosła. Kolejność atakowanych miejsc też ulegała licznym zmianom. Młody ogrodnik, wielki optymista, powiedział:*

*- A może jednak tej wojny nie będzie?*

*Wtedy wszyscy go wyśmiali, nawet jego własny ojciec. Szkoda mi było chłopaka. Każda listopadowa rozmowa zawierała choć małą wzmiankę o wojnie. W końcu miałem tego dosyć. Nie lubiłem wszelkich domysłów i spekulacji. Od września nie było uczt. Listopad był wprost przygnębiający. Nikt w ciągu tego miesiąca nie był w dobrym nastroju. Grudzień nie był lepszy. W szkołach odwołano lekcje. Miejscowy nauczyciel historii podobno zasłabł z przejęcia wywołanego sytuacją w kraju. Z końcem lata jakby wyparowała radość, a jesień przyniosła same troski i zmartwienia. Zima zapowiadała się podobnie. W grudniu nie wydarzyło się wiele rzeczy wartych zapamiętania. W karczmie pan radny zachęcał młodszych gości do obrony ojczyzny. Powiedział wtedy:*

*- Ja mam już swój wiek, a więc nie dostąpię zaszczytu walki. Ale wy jesteście młodzi i odważni. Dla młodych nie ma rzeczy niemożliwych. Za kilkadziesiąt lat będą was wspominać jako pokolenie bohaterów.*

*Wielkim głosem czytał najbardziej dobitne fragmenty wierszy. W drugiej połowie grudnia niepokoje lekko ustały, a rozmowy ludzi zeszły na inne tory. Ataki opóźniały się. Nadal jednak było ponuro. Sułtan miał zamiar wypowiedzieć wojnę w najmniej spodziewanym momencie. W końcu nadeszły obchody Święta Noworocznego. Pan Bieganowski urządził skromną ucztę, na której był tylko on i jego synowie. Najstarszemu w końcu odechciało się walczyć. Rok 981 zaczął się niezbyt przyjemnie, Około trzy dni później wstąpiłem do kraczmy. Siedział tam pan Gołąb, wciąż zachęcając do walki. Ledwo usiadłem, drzwi otworzyły się z szelestem i wszedł bardzo zgrzany i zmęczony blondyn w półpancerzu i hełmie z pióropuszem. Karczmarz zwrócił się do niego:*

*- Witaj, Żuraw. Dawno cię tu nie było, chyba pięć lat.*

*- Nie było powodu, a dziś jest bardzo ważny. Jechałem dzień i noc, żeby dostarczyć tę wieść.*

*- Czy to jest to, o czym myślę?*

*Posłaniec Żuraw rozwinął zwój i zaczął czytać:*

*<<Dnia pierwszego stycznia roku 981 Siódmego Okresu dziejów świata sułtan Kalifidów Abadalah IX wypowiedział wojnę czterem państwom, w tym Rolniczynowi. W związku z powyższym Jego Królewska Wysokość Dobiesław II za pozwoleniem Jego Cesarskiej Wysokości Ikemama II prosi mężczyzn od lat dziewiętnastu do czterdziestu pięciu, najlepiej nieżonatych, a także sprawnych fizycznie i psychicznie, o dołączenie do armii Rolniczyna w celu obrony kraju>>.*

*Następnie pokazał czerwoną pieczęć. Wiedziałem, że nie zawiodę króla Rolniczyna i wstąpię do armii, nawet jeśli kosztuje mnie to życie.*

*Po wizycie posłańca Żurawia w karczmie radny Gołąb zwrócił się do mnie:*

*- Chyba czas na ciebie, młodzieńcze.*

*- Tak, wyruszam czym prędzej.*

*- Pozwól, że przeczytam ci ostatni wiersz. Pamiętaj, być może widzimy się ostatni raz. Jeszcze go nie czytałem.*

*Wysłuchałem opowieści stosownej do sytuacji, o wojownikach wyruszających do walki. Na pożegnanie uścisnęliśmy dłonie. Powiedział uroczyście:*

*- Pamiętaj, zabijaj złych Kalifidów, bo inaczej oni zabiją ciebie. A jeśli zginiesz, będziesz bohaterem. Będziesz jeszcze większym, jeśli wrócisz w pełni sił. Bądź pełen energii i nadziei, to wszystko ci się powiedzie.*

*- Dziękuję panu za wszystkie wiersze i słowa wsparcia.*

*Kazimiera miała łzy w oczach. Pierwszy raz widziałem ją w takim stanie. Zasmuciło mnie to, więc zapytałem:*

*- Co się stało?*

*- Jak to co się stało? Idziesz na wojnę! Nie dość, że mój brat, to jeszcze ty!*

*- Spokojnie, uspokój się. Idziemy tam dla dobra kraju. Ktoś musi bronić przecież przed najazdem.*

*- W Rolniczynie jest tak wielu mężczyzn, dlaczego to akurat musicie być wy?!*

*- Czym liczniejsze wojsko, tym lepiej.*

*- Jeżeli obaj zginiecie, to ja umrę z tęsknoty!*

*- Nie przesadzaj, masz wuja Bogdana, hagalońskiego kolegę, chyba nadal ci się podoba?*

*- No tak, ale...*

*- Bez ale. Bądź dobrej myśli i nie trać nadziei. No proszę cię, bądź spokojna.*

*Wylała strumień łez, po czym powiedziała:*

*- To chciałabym mieć chociaż coś po tobie, znaczy jakiś przedmiot, który by o tobie przypominał.*

*- Może być chusta?*

*- Tak, cokolwiek twojego.*

*- Dam ci ją jutro.*

*- Dobrze, dziękuję ci.*

*Ruszyłem do pałacu. Miałem zamiar wreszcie powiadomić o mojej decyzji pana Bieganowskiego. Trochę go zmartwiłem i zdenerwowałem. Powiedział:*

*- Będę musiał znaleźć kogoś innego na twoje stanowisko, bo twój kolega sam nie da rady. Wielka szkoda, taki dobry kucharz zdarza się raz na stu.*

*- Dobrze, doskonale pana rozumiem, ale chyba po wojnie będę mógł tu wrócić?*

*- Żebyś tylko przeżył.*

*- Wszystko w moich rękach.*

*Ochotnicy z naszego powiatu musieli stawić się przed komisją w Niedźwiedzinie. Droga do miasta była dość daleka. Mirek, woźnica, z którym się znałem, tym razem wiózł mnie ponownie. Oprócz mnie zobowiązał się zawieźć tego młodego kowala Świętosława. Wśród służby byłem jedynym ochotnikiem. Kucharz Radosław, który przyszedł na moje pożegnanie, całkiem wychudzony i wynędzniały, dał mi na drogę ciasto własnego wyrobu. Zwiędłoch i Kaminek chwalili mnie tak, że zrobiło mi się niedobrze. Uściskałem każdego po kolei, po czym udałem się do karczmy wręczyć Kazi chustę. Przytuliła mnie i pocałowała w czoło. Z oczami czerwonymi od płaczu pożegnała mnie słowami:*

*- Bądź zdrów, mój ty dzielny żołnierzu.*

*Odwzajemniłem jej wzruszenie. Odeszła ode mnie, uśmiechając się przez łzy do swojego brata. Wyściskała go mocno, szepnęli coś do siebie, a potem obaj opuściliśmy karczmę. Wsiedliśmy na wóz, Mirek stuknął konie batem i w ten sposób zaczęła się podróż do celu. Kelnerka machała, dopóki nie zniknęliśmy jej z oczu. Nigdy nie lubiłem pożegnań, więc popłakiwałem. Poprosiłem Mirka, żebyśmy ostatni raz odwiedzili Smołkową Wolę. Chciałem pożegnać rodziców. Jechało się wolno przez styczniowy śnieg. Mieszkałem w piętnastym gospodarstwie ode drogi. Od mojego wyjazdu nic się nie zmieniło. Jak każdej zimy, ojciec zebrał stertę drewna i ułożył pod ścianą. Skrzypnęły drzwi i wychylił się ojciec w czarnej czapce. Jego broda posiwiała.*

*- Kaziu, czy to ty? - zapytał zaskoczony, kiedy mnie zobaczył. Siedziałem nieruchomo na wozie. Ojciec podszedł do mnie z lekkim uśmiechem i odezwał się:*

*- Stęskniłeś się za rodzinnym domem? Wiesia, Kazio przyjechał, chodź tu!*

*Matka wyszła ubrana w stare futro. Zbliżyła się i z charakterystyczną dla siebie radością powiedziała głośno:*

*- Synku, jak się cieszę, że wróciłeś! Od paru miesięcy tylko wojna i wojna, nawet twój brat pięć dni temu poszedł na kusznika.*

*Zrzedła mi mina. Myśleli, że przyjechałem tylko w odwiedziny. Musiałem zebrać się w sobie i wszystko wytłumaczyć. Szczególnie obawiałem się reakcji nadwrażliwej matki. W końcu stanowczym tonem powiedziałem:*

*- Wybaczcie mi, ale jestem tu tylko na chwilę. Idę na wojnę jak brat.*

*- Kaziu, w ten sposób się nie żartuje - upomniała mnie matka, nie biorąc moich słów na poważnie.*

*- Mamo, to nie żart. Rolniczyn musi mieć siłę do odparcia najeźdźców, a co za tym idzie, liczy się każdy żołnierz. Idę na ochotnika, żeby wrócić jako bohater. A jeżeli nie wrócę, zginę na polu chwały.*

*Zabrzmiałem niczym radny Gołąb. Ojciec spojrzał na mnie zatroskany, mówiąc:*

*- Chyba pobyt we dworze źle na ciebie wpłynął.*

*- Kaziulku, nie rób nam tego! Zostań tu, nie idź! Stracimy obu synów! - krzyczała matka.*

*Smutno mi było na nią patrzeć. Odpowiedziałem:*

*- Niestety, mamo, ale już wszystko postanowione, ja i oni dwaj jedziemy do Niedźwiedzina na komisję. Pamiętaj, że nie jesteś sama i wiele matek w kraju przeżywa teraz to samo.*

*Uspokoiłem ją. Patrzyła zamyślona.*

*- Dobrze, będziemy się za ciebie codziennie modlić - powiedziała. Ojciec odezwał się do moich towarzyszy:*

*- A nie wejdziecie do środka chociaż na chwilę? Jest zimno, to się rozgrzejecie.*

*Czekałem, co Mirek postanowi. Odrzekł:*

*- Nie mamy dużo czasu, ale jak pan grzecznie prosi, nie wypada odmówić.*

*Świętosław też wszedł. Spędziliśmy w moim starym domu ponad godzinę. Rodzice opowiedzieli mi o wszystkim, co stało się na wsi od mojego wyjazdu. Napiłem się ciepłej wody, a każdy jej łyk przyjemnie rozgrzewał gardło. Pobyt w dawnym miejscu zamieszkania przywoływał wspomnienia. Rodzice szybko porzucili swoje obawy i zaczęli wyobrażać sobie mnie jako bohatera. Przed wyjściem matka podeszła i powiedziała:*

*- Na pamiątkę daję ci moje korale, te, w których brałam ślub przed trzydziestu laty. Teraz nie są mi już potrzebne, a ty, patrząc na nie, będziesz pamiętał o kochającej matce, która nigdy cię nie zapomni.*

*Ojciec dodał do tego:*

*- Pamiętasz łyżkę, którą wystrugałem ci, kiedy byłeś mały? Tę, którą zamieszałeś swoją pierwszą zupę? Daję ci ją jako pamiątkę ode mnie.*

*Po otrzymaniu od rodziców prezentów pożegnaliśmy się i wóz Mirka ruszył po zaśnieżonej drodze.*

*- Masz dobrych rodziców, mnie nikt nic nie dawał - powiedział Świętosław. Jadąc, wyobrażałem sobie siebie na wojnie. Minęliśmy Kołboszyce i Radkowo Górne. Dalej jechaliśmy przez wsie innych gmin. Powolne tempo wozu mi nie przeszkadzało. Trochę skakaliśmy po górkach i dołkach. Rozmów prawie nie było, bo każdy zajął się sobą. W pewnej chwili zbliżyliśmy się do budynków miejskich Niedźwiedzina. Rzuciła mi się w oczy niebotyczna wręcz kolorowa budowla o bardzo grubych ścianach. Otaczała ją wysokie na dwa i pół metra zardzewiałe po części mocne ogrodzenie. Obok płynęła rzeka, rosły stare drzewa i leżała rozległa łąka. Brama wjazdowa była większa od wszystkich znanych mi dotychczas. Droga od bramy do wielkich drzwi była wyłożona żółtymi płytkami, a otaczały ją dwa rzędy cisów dających mnóstwo cienia. Nad drzwiami był jakiś napis.*

*- Wiesz, co to za gmach? - zapytałem Mirka.*

*- "Wszystko dla Pana", ten zakon.*

*Spojrzałem na budynek z nienawiścią. Nie mogłem znieść dwulicowości zakonników, których nauki i zachowanie były zupełnie odwrotne.*

*- Kłaniamy się! - zawołał nagle Mirek. Wskazał nam, żebyśmy odwrócili głowę w stronę ogrodu zakonników i je pochylili. W altanie siedział człowiek gruby jak wielka beczka. Obrzydliwie się do nas uśmiechnął. Dookoła niego przechadzali się moi znajomi z uczt.*

*- Kto to jest? - zapytałem.*

*- Przeor, jemu trzeba się kłaniać.*

*- Podoba ci się to?*

*- Nie, ale nie chcę być uznany za bezbożnika. Duchowni więcej mają do powiedzenia niż sam król. Przykra sprawa.*

*Wjechaliśmy w zabudowę miejską. Widziałem długie rzędy brązowych kamienic. Obok przykuła moją uwagę olbrzymia świątynia ze złotym dachem i śnieżnobiałymi ścianami. Mirek wyjaśnił, że może pomieścić pięć tysięcy wiernych. Zaznaczył, że przeor to najprawdopodobniej najbogatszy człowiek w mieście. Niedługo potem mijaliśmy cmentarz, który zdawał się nie mieć końca. Wszystko w tym mieście było ogromnych rozmiarów. Minęliśmy jakiś plac pełen ludzi i dziesięć rzędów kamienic.*

*- Panowie, jesteśmy prawie u celu - ogłosił Mirek. Skręcił w węższą drogę, która prowadziła do długiego murowanego budynku. Wielu ludzi zebrało się w tym miejscu. Kolejka młodych mężczyzn stała przed drzwiami. Wtedy Mirek kazał wysiadać.*

*- Miłej wojaczki! - zawołał na pożegnanie i ruszył. Świętosław od razu zajął miejsce w rzędzie. Ja stanąłem prosto za nim. Rządek ludzi posuwał się wolno. Za mną stawali nowi ochotnicy. Miałem dużo czasu na obejrzenie tego skromnego, ale ładnego wojskowego gmachu. Był brązowy jak większość zabudowy. Ze spadzistego dachu zsuwał się śnieg. Nad wejściem widniała tablica z jakimś napisem. Po bokach stało sześciu uzbrojonych żołnierzy. Mieli na sobie piękne brązowe kaftany, granatowe spodnie, stalowe półpancerze i hełmy z nosalem, w dodatku skórzane buty i rękawice do łokci. Każdy uzbrojony był w pikę i miecz. Ochotnicy mieli zagubione wyrazy twarzy. Musiałem dmuchać w dłonie, żeby nie zlodowaciały. Niejeden miał zatkany nos. Twarze owiał na różowo mroźny wiatr. Wszyscy nosili czapki. Jakiś mniej odporny towarzysz zgrzytał zębami, inny lekko się trząsł. Płaszcze i kożuchy śmierdziały. Zegar nad drzwiami był tak oszroniony, że nie można było odczytać godziny. Kiedy dotarłem do wejścia, zaczął padać lekki śnieg. Po chwili wzmógł się, aż w końcu stałem w środku śnieżycy z porywistym wiatrem. Przez obfite opady ledwo widziałem ściany budynku. Schyliłem głowę dla ochrony twarzy. Towarzysz przeklinali i jęczeli ze złości, ale ja stałem cicho. Myślałem, że może zaraz zlitują się nad nami i wpuszczą nas do środka. Czekałem na próżno. Nikogo to nie obchodziło. Opady trwały jakieś pół godziny. Kiedy otworzyłem oczy, śnieg właśnie przestawał padać. Strzepałem go z ubrania i szybko bałwan stał się ponownie Kazimierzem Krawczą. W końcu przyszła moja kolej.*

*- Następny! - krzyknął urzędnik wojskowy. Świętosław zniknął za drzwiami gmachu, a ja podszedłem do biurka. Leżał na nim stos kartek. Spojrzałem na tego urzędnika. Patrzył na mnie groźnie, aż zrobiło mi się słabo. Po budowie ciała tego człowieka zrozumiałem, że kiedyś był siłaczem, ale z upływem lat jego mięśnie zwiotczały. Miał szpakowate blond wąsy sięgające do policzków.*

*- Nazwisko i imię?! - krzyknął ostrym głosem.*

*- Krawcza Kazimierz.*

*- Krawczyk Kazimierz...*

*- Nie, żaden Krawczyk, Krawcza.*

*- Dobrze, Krawczuk...*

*- Krawcza.*

*- Niech już będzie Krawczuk, bo już mi się nie chce poprawiać. Miejsce zamieszkania i urodzenia?!*

*- Smołkowa Wola, gmina Żołędów.*

*- Żołędów, Stołkowa Wola...*

*- Smołkowa, nie Stołkowa.*

*- Jaka różnica? Zawód?*

*- Kucharz dworski.*

*- Wiek rocznikowo?*

*- Dwadzieścia dwa lata.*

*- Najlepsza potrawa?*

*- Pan będzie to pisał?*

*- Nie, czysta ciekawość.*

*- Pierogi z kapustą.*

*- Bardzo lubię. Ale tutaj ich pan nie zrobi. U kogo pan pracował?*

*- Dobrosław Bieganowski.*

*- Znam człowieka, roztrzepaniec i dziwak z bałaganem na głowie.*

*- Nie, porządny z niego człowiek.*

*- Idź mi stąd! Czekaj na badania lekarskie w ogonku!*

*Ten człowiek mi się nie podobał. W ogóle mnie nie słuchał i obrażał pana Dobrosława. Stanąłem w szeregu przed jakimiś drzwiami. Kolejka ponownie była długa, ale wewnątrz przyjemniej się czekało, bo było ciepło. Powtarzałem w głowie donośne słowa radnego Gołębia, przesuwając się za innymi. Nogi nieco bolały. Myślałem, ile jeszcze czasu spędzę w Niedźwiedzinie i kiedy wreszcie wyruszymy.*

*- Następny proszę! - zaskrzeczał głos. Przyszła moja kolej, więc wyprostowałem się, wziąłem głęboki wdech i w żołnierskiej postawie ciała wszedłem do środka. Ściany były bielsze od śniegu, a zapach mdlił. Świece i zasłonięte okno nadawały temu miejscu specyficznej atmosfery.*

*- Proszę usiąść - usłyszałem. Na prawo ode mnie, koło biurka, stał starszy lekarz. Na środku blatu leżały dokumenty, a po bokach stały wysokie świece. Miał bardzo grube okulary z czarną oprawką, a spojrzenie jego trzykrotnie powiększonych piwnych oczu przenikało moje ciało. Jego głowa była jajowata, a na jej czubku wyrastało zaledwie kilka siwych włosów. Miał spiczasty podbródek, a pod nim rzadką siwą bródkę. Był niski i chudy, przez co głowa wydawała się wielka w stosunku do reszty ciała. Miał na sobie strój lekarski z wystającym na boki kołnierzem. Trochę się go przestraszyłem, bo przypominał mi czarnoksiężnika. Pożółkła skóra wyglądała niezdrowo i odpychająco. Był to chyba najbardziej charakterystyczny człowiek widziany w moim życiu. Zza jego pleców wyłonił się barczysty asystent, na którego do tej pory nie zwróciłem uwagi. Wskazał mi mały stołek.*

*- Co pan taki sztywny? Proszę siadać - skrzeczącym głosem powiedział lekarz. Wreszcie usiadłem, szeroko rozkładając nogi. Położyłem dłonie na kolanach i odruchowo zacząłem przebierać palcami. Mój wzrok skierowałem w miejsce nad łysą głową lekarza. Tamten odezwał się:*

*- Poproszę pańskie imię i nazwisko.*

*- Kazimierz Krawcza.*

*- Ile pan Kazimierz ma lat?*

*- Dwadzieścia dwa.*

*- Czy pan Kazimierz jest na coś chory?*

*- Myślę, że nie.*

*- Czy pan Kazimierz jest uczulony?*

*- Raczej nie.*

*Zapisał w swoim notesie jakiś tekścik. Potem wstał i powiedział:*

*- Teraz sprawdzimy, czy wszystkie zmysły pana Kazimierza dobrze działają. Proszę zdjąć wierzch ubrania.*

*Niechętnie rozebrałem się od pasa w górę. Do tej pory było mi za gorąco, teraz za zimno. Stanąłem jak na baczność, a lekarz podszedł. Był niższy ode mnie o całą głowę i przygarbiony. Wystawił przed siebie palec wskazujący i przytknął mi go do nosa. Powiedział:*

*- Będę oddalał palec, a pan Kazimierz będzie na niego patrzył. W ten sposób sprawdzimy, czy pan Kazimierz ma dobry wzrok. Pan Kazimierz rozumie?*

*Kiwnąłem. Lekarz z dziesięć razy przykładał mi palec, a potem go oddalał. Jego wzrok był ciągle skierowany na moje oczy. W końcu zakończył zabieg. Podsumował go słowami:*

*- Pan Kazimierz dobrze widzi z bliska. Teraz sprawdzimy, czy równie dobrze widzi z daleka.*

*Kazał mi ustawić się pod ścianą koło drzwi. On sam stanął przy oknie. Wskazał na tablicę z narysowanymi zwierzętami. Małym patyczkiem dotykał poszczególnych rysunków, a ja miałem mówić, jakie zwierzę widzę. Te narysowane na górze tablicy były duże i łatwe do rozpoznania. Czym niżej, tym zwierzę było mniejsze. Ostatni szereg był ledwo widoczny.*

*- Co pan widzi? - pytał lekarz.*

*- Świnię? - odpowiedziałem pytająco. Nie byłem pewny, bo zwierzątko było za małe.*

*- Niestety nie, to owca. Jedna pomyłka, bywało gorzej. Nasz Włodek sprawdzi dotyk pana Kazimierza. Proszę podnieść ręce.*

*Stanąłem z uniesionymi rękami. Asystent zaczął mnie łaskotać. Próbowałem jak najdłużej wytrzymać bez śmiechu. Po próbie z łaskotkami, która według doktorka była poprawna, poprosił mnie o zamknięcie oczu i podniesienie ręki, kiedy asystent mnie dotknie. Lekarz orzekł:*

*- Dotyk prawidłowy. Przyszedł czas na węch.*

*Wyjął z szuflady trochę pieprzu i postawił mi pod nos. Mocno kichnąłem. Wtedy powiedział:*

*- Węch prawidłowy. Smaku tu nie sprawdzamy. Ostatni zmysł to słuch.*

*Badanie słuchu polegało na szeptaniu słów przez lekarza z odległości i powtarzaniu przeze mnie. Przebiegło prawidłowo.*

*- Ostatnie, o co proszę pana Kazimierza, to dziesięć przysiadów, skłonów i podskoków. Pan Kazimierz wie, jak to się robi?*

*- Tak.*

*Wykonałem ćwiczenia. Po zakończeniu byłem zdyszany.*

*- Wykonane właściwie, ale pan Kazimierz za szybko się męczy. Dobrze, to już wszystko. Niech teraz pan Kazimierz się ubiera i kieruje się do wyjścia.*

*- Panie doktorze, a gdzie teraz mam się udać?*

*- Teraz idzie pan na korytarz, siada na ławce i czeka na przydział.*

*- Dziękuję, do widzenia.*

*Moi poprzednicy zajęli miejsca na długich ławkach. Rozejrzałem się w poszukiwaniu wolnej przestrzeni. Znalazłem w połowie zajętą ławkę i usiadłem obok dwójki mężczyzn w podobnym wieku, którzy o czymś rozmawiali. Siedzący bliżej odwrócił się do mnie i podał rękę.*

*- Witam, towarzyszu broni. Jarosław Łubin.*

*- Kazimierz Krawcza.*

*- Stanisław Znaczek - również podał rękę.*

*- Skąd przybywasz? - zapytał pierwszy.*

*- Okolice Żołędowa.*

*- Aha, bo my jesteśmy z Gościeradów. A kim jesteś z zawodu?*

*- Kucharzem.*

*- Widać po tłustym brzuszku. My jesteśmy ogrodnikami. Masz tu jakichś znajomych?*

*- Tylko jednego, ma na imię Świętosław, nie wiem, gdzie się podział.*

*- A my mamy tylko siebie, za to od dzieciństwa jesteśmy sąsiadami.*

*Jarosław zaczął mi opowiadać mi o swoim życiu. Opisał swój rodzinny dom, przyjaźń ze Stasie Znaczkiem, ich wspólne dziecięce przygody i o tym, jak został ogrodnikiem. W końcu rozwinął temat roślin i zabiegów pielęgnacyjnych. Miał taką wiedzę o ogrodnictwie, jaką ja mam o gotowaniu. Stasio jedynie przytakiwał. Jarek poprosił, żebym opowiedział o pracy kucharza. Powiedziałem to, co najważniejsze.*

*- Jaka szkoda, że nie możemy spróbować tych wszystkich przysmaków, o których nam mówiłeś - skomentował moją opowieść. Cała rozmowa trwała ponad godzinę. Kiedy skończyliśmy, za oknami panowała ciemność, a korytarz oświetlały małe świece. W płaszczu miałem jeszcze trochę ciasta od kucharza Radosława. Poczęstowałem ich, a oni się oblizali ze smakiem. Jarek z uśmiechem powiedział:*

*- Z ciebie musi być równy gość, Kaziu. Nie dość, że tak ładnie opowiadasz, to jeszcze częstujesz dobrym ciastem.*

*- Ty też ładnie opowiadasz. Aż zaciekawiło mnie ogrodnictwo.*

*Długowąsy urzędnik wszedł na korytarz i zawołał:*

*- Panowie, z powodu braku łóżek śpicie tutaj! Pobudka o szóstej! Jutro zostaniecie przydzieleni do oddziałów!*

*Ta wiadomość nieco mnie zasmuciła. Ale wszystko się robiło dla dobra ojczyzny. Nadal wyobrażałem sobie wojnę jako walkę dobra ze złem, tak samo jak Jarek i Stasio. Inni siedzący na ławkach wydawali się bardziej nerwowi. Jarek postanowił opowiedzieć coś jeszcze, a Stasio milczał. Wysłuchałem następnej historii o ogrodnictwie. Trochę mnie nudził, ale z grzeczności wszystkiego wysłuchałem.*

*- Nie będzie kolacji. Kazali czekać do jutra na śniadanie! - zawołał jeden towarzysz. Zjedliśmy chociaż kawałek ciasta. Jarek skończył mówić i wszyscy zrobili się senni. Jarek wsparty na Stasiu szepnął:*

*- Słodkich snów, towarzysze broni.*

*Przechyliłem się w jego stronę i zamknąłem oczy. Musiało to śmiesznie wyglądać, szereg mężczyzn śpiących na jednej ławce. O dziwo spało się dobrze. Zanim się obejrzałem, usłyszałem dzwonienie.*

*- Pobudka, wstawać! - krzyczał jakiś żołnierz. Otworzyłem oczy i okazało się, że już szósta. Zobaczyłem mężczyznę w mundurze dzwoniącego ręcznym dzwonkiem. Wkrótce wszyscy byli na nogach. Towarzysze przeciągali się, ziewali i przecierali oczy. Mówili coś między sobą. Żołnierz wskazał ręką kierunek i zawołał:*

*- Śniadanie czeka w kuchni!*

*Szereg powoli ruszył w wyznaczone miejsce. Jadalnia mieściła się w długiej i wąskiej sali, gdzie w rzędzie stało kilka stołów. Nie śpieszyłem się z zajmowaniem miejsca. Usiadłem koło Jarka i Stasia. Zobaczyłem, że jacyś ludzie podchodzą do stołów i rozdają kaszę. Wcale nie wyglądali na kucharzy, bardziej przypominali rzeźników. Doleciał do mnie zapach kaszy. Takiego czegoś nie dałbym najgorszemu wrogowi. Prawie się popłakałem na widok tej papki. Jarek i Stasio też byli zniesmaczeni. Po raz kolejny poświęciłem się dla ojczyzny i zacząłem jeść. Kilku towarzysz wybrzydzało. Zobaczyłem, że ci rzeźniko-kucharze biją takich po plecach. Pobyt w tej niemiłej jadalni na szczęście nie trwał długo. Znowu zadzwonił dzwonek, a żołnierz wołał:*

*- Zajmować miejsca na ławkach, tak jak siedzieliście!*

*Znów posuwaliśmy się w długim szeregu. Zajęliśmy dawne miejsca, a niektórzy zapomnieli, gdzie siedzieli. Pomieszczenie przez chwilę zalegała cisza. Potem rozległy się szepty. Jarek postanowił wykorzystać okazję i dokończyć przerwane wczoraj opowieści. Trochę przynudzał, ale nic mu nie mówiłem. Znów zjawił się wąsaty urzędnik. Powiedział, żebyśmy się uciszyli, po czym głośno mówił, która ławka idzie pod czyje dowództwo.*

*- Ławki: sześć, siedem i osiem, stawiają się u sierżanta Rościsława Wstępniewskiego!*

*- To my - podpowiedział Jarek. Towarzysze wstawali, a my wzięliśmy z nich przykład. Zaraz później do wyznaczonych szeregów przychodzili sierżanci i prowadzili za sobą. Byli ubrani w porządne mundury i wyglądali w nich dostojnie. Wreszcie zjawił się sam Rościsław Wstępniewski. Drugiego tak wielkiego człowieka nie widziałem nigdzie indziej. Mierzył ponad dwa metry. Był szeroki w barach, a jego nadgarstki były dwa razy szersze od moich. Nawet pod grubym strojem było widać jego rozbudowane mięśnie. Miał dużą twarz i ogromną szyję. Miał brązowe włosy z tupecikiem w nieodpowiednim kolorze zakrywającym pokaźną łysinę. Jego brwi były krzaczaste, a dolną część twarzy porastała gęsta broda. Na pierwszy rzut oka przypominał niedźwiedzia z Niedźwiedzina pozbawionego futra. Tak właśnie powinien wyglądać mój dowódca. Taki człowiek mógł przestraszyć wroga samymi rozmiarami.*

*- Ruszamy, patałachy! - zagrzmiał niskim i ostrym głosem. Niektórzy na te słowa zaczęli trząść się ze strachu, inni gwałtownie podskoczyli. Posunęliśmy się za olbrzymem, który wyprowadził nas z korytarza i w ten sposób dotarliśmy do wysokich drzwi. Otworzył je jakiś jego pomocnik. Sierżant machnął ręką z siłą mogącą przewrócić trzech dorosłych mężczyzn i swoją wielka dłonią okrytą rękawicą wskazał na wnętrze przestronnej sali. Zawołał donośnie:*

*- Tu, patałachy, staniecie się żołnierzami! A kto z was zrobi żołnierzy?!*

*Złowrogo spoglądał na przestraszonych rekrutów.*

*- Ja! Rościsław Wstępniewski! - krzyknął na całe gardło. Myślałem, że popękają mi bębenki. Właśnie wtedy zacząłem poznawać oblicze wojny.*

*Było nas, jak się okazało, czterdziestu ośmiu. Staliśmy wszyscy przestraszeni, gdy sierżant Wstępniewski wrzeszczał:*

*- Czy wy wiecie, śmiecie, do jakiej formacji się dostaliście?! Do pikinierów!*

*Taki człowiek na polu walki mógł z łatwością przestraszyć wroga samym głosem.*

*- A czy wy wiecie, czym są pikinierzy, patałachy?! Jest to piechota uzbrojona w broń drzewcową o długości czterech metrów! Jej głównym zadaniem w walce jest rozbijanie szarż jazdy i osłona naszych kuszników!*

*Kiedy wykrzykiwał te zdania, rozejrzałem się, żeby upewnić się, czy nie ma tu gdzieś Świętosława. Nagle usłyszałem:*

*- Ej, co tak patrzysz na boki, frajerze?! Nie obchodzi cię, co mówię, śmieciu?!*

*Prawie zemdlałem ze strachu. On to mówił do mnie. Musiał być strasznie spostrzegawczy. Wskazał na mnie swoją wielką ręką i wydarł się na całe gardło:*

*- Żołnierzu, wystąp przed szereg!*

*To był przerażający moment. Ledwo zaczęło się szkolenie, a ja już zostałem skrzyczany. Żałowałem, że stałem tak blisko dowódcy.*

*- No już, ruszaj się, głupcze, ofermo, gamoniu!*

*Z żałosną miną wyłoniłem się zza stojących z przodu towarzyszy. Sierżant zbliżył twarz do mojego ucha i warknął:*

*- Jakim prawem się rozglądasz?!*

*Kiedy długo nie odpowiadałem, złapał mnie za podbródek ogromną dłonią, przesunął moją głowę, żeby jego oczy spotkały się z moimi i wyjątkowo spokojnym jak na niego tonem powiedział:*

*- Trzymam teraz twoją żuchwę i zmiażdżę ją, jeśli nie powiesz po dobroci, po co zlekceważyłeś wykład i patrzyłeś w bok.*

*- Szukałem kolegi...*

*Wypuścił mnie z uścisku i zawołał:*

*- W wojsku nie ma kolegów! Temu daruję, ale jak ktoś następny się odwróci i nie będzie słuchał, to moja pięść pójdzie w ruch!*

*Po tych słowach potężnie machnął zaciśniętą dłonią. Z początku wyglądał mi na bohatera, ale teraz wzbudził we mnie negatywne emocje i zacząłem go widzieć jako bezwzględnego tyrana wyżywającego się na słabszych. W dalszej części swojej przemowy pokazał nam pikę, wykrzyczał jej budowę i ustawił się w pozycji bojowej, którą będziemy musieli przyjmować w walce. Pierwszy raz pożałowałem decyzji o pójściu do wojska, ale nie było możliwości tego odwołać. Tego dnia przebiegliśmy dwadzieścia razy dookoła sali, zrobiliśmy pięćdziesiąt przysiadów i nie obyło się bez bólu nóg i późniejszych zakwasów. Potem trzeba było wysłuchać nudnego wykładu o rzekomej potędze armii Rolniczyna. Na obiedzie i kolacji byliśmy w tej przebrzydłej jadalni. Jarek nie tracił sił w opowieściach i wyznał, że sierżant mu się nie podoba. Stasio był milczący i tylko przytakiwał. Znałem ich dopiero drugi dzień, ale szybko się do nich przyzwyczaiłem, bo byli to mili towarzysze. Czułem, jakbym stracił całą tuszę. Wieczorem wydawało mi się, że jestem chudy. Spaliśmy na twardych ławkach, co nie było problemem po całym dniu intensywnego wysiłku. Przestraszyła mnie myśl, że będę przechodzić przez to samo w ciągu najbliższych dni. Ale czego nie robi się dla ojczyzny? Pomyślałem o rodzinnym domu i dworze, za którymi po raz pierwszy zatęskniłem. Powieki same mi się zamknęły. Obudziłem się obolały. Usiadłem na ławie i przetarłem oczy, kiedy większość towarzyszów jeszcze spała. Po pobudce ledwo zwlekaliśmy się z miejsc. Śniadanie znów było ohydne. Znowu zatęskniłem za domem, natomiast Jarek się wyciszył z powodu zmęczenia.*

- *Zbiórka - usłyszałem donośny wrzask. Wyszliśmy powoli i ustawiliśmy się w dwóch szeregach. Wstępniewski zawołał:*

*- Ważne wiadomości! Stać w skupieniu i słuchać! Wasze przygotowanie będzie trwało od teraz piętnaście dni! Po ich upływie wyruszymy na północ! Trzy razy odwiedzi nas pułkownik Dobromir Głębinowski! Macie dobrze się sprawować, bo inaczej gałąź w pięty! Zrozumiano?!*

*Kiwnęliśmy głowami. Ćwiczenia wyglądały dokładnie tak samo. Moje ciało przyzwyczaiło się do nich. Kiedy sierżant coś ogłaszał, wszystkie głowy zwracały się w jego kierunku. Pierwsze pięć dni mieliśmy poświęcić na ćwiczenia ruchowe, następne pięć na naukę walki bronią, a ostatnie na naukę walki w pełnym umundurowaniu. Kiedy Wstępniewski zapytał, czy ktoś ma jakieś pytania, jeden niepozorny towarzysz wyrwał się i zapytał:*

*- Dlaczego to ma trwać tak długo?*

*- Co, kochasiu, nie podoba cię się?! Zmęczony jesteś?! - zagrzmiał sierżant jak piorun.*

*- Nie, myślałem, że... wyjdziemy szybciej...*

*- Jak masz jakiś kłopot, to chętnie go rozwiążę!*

*- Dobrze, to proszę...*

*- Na łóżko z nim!*

*Łóżkiem była tutaj deska do wymierzania chłosty. Nieszczęśliwy towarzysz skrzywił się, a potem rozpłakał. Każda łza wzmagała śmiech Wstępniewskiego. Pomocnicy przykuli ręce i nogi do drewna metalowymi obręczami. Sierżant chwycił długą i giętką gałąź, po czym zawołał do nas:*

*- Patrzcie uważnie! To przestroga dla osób zadających niemądre pytania!*

*Zadał pierwszy cios. Biedak zapiszczał. Oglądanie czegoś takiego było prawdziwą torturą. Wstępniewski wymierzał kolejne uderzenia z uśmiechem. Ten człowiek wprost uwielbiał cierpienie innych. W jego ruchach dostrzegałem profesjonalizm oznaczający doświadczenie w biciu. Współczułem z całego serca temu towarzyszowi. Czułem każde uderzenie jakby na własnej skórze. Zapłakałem, Jarek zrobił podobnie, kiedy musieliśmy patrzeć na znęcanie się nad naszym rówieśnikiem. Po dziesięciu ciosach sierżant przestał i położył gałąź. Chłopak odetchnął, zaraz po nim my. Wtedy Rościsław bardzo szybko wziął gałąź ponownie i trafił go dwa razy mocniej. Biedny człowiek zawył przeraźliwie.*

*- Co, idioto, myślałeś, że tak szybko skończę?!*

*Uderzył go jeszcze dwa lub trzy razy i naprawdę przestał. Pomocnicy, ludzie wyprani z uczuć, zdjęli stamtąd rekruta i postawili na ziemi. Miał na spodniach wilgotną plamę i cały się trząsł.*

*- Zwiewaj! - takimi słowami pożegnał go sierżant, kopiąc w tyłek. Po tym incydencie już nikt nie śmiał się odezwać. Przez resztę dnia ćwiczyłem w pocie czoła. Nadal wyobrażałem sobie uczestnictwo we wspaniałych bitwach. Służenie pod wodzą takiego człowieka było nieprzyjemne, ale na wojnie tego się nie wybiera. Miałem chociaż nadzieję, że jest dobrym dowódcą. Trzeciego dnia mordercze ćwiczenia stały się rutyną. Jedzenie jakby nabrało smaku, a niektóre momenty były nawet przyjemne. Musiałem stracić kilka kilogramów. Wstępniewski nieustannie krzyczał, ale wszyscy wzorowo wykonywali jego rozkazy, więc nieco się uspokoił. Moje bębenki przyzwyczaiły się już do krzyku. Czwartego dnia wyszliśmy na zewnątrz. Sierżant urządził nam biegi po śniegu. Sam stał wtedy koło wejścia i śmiał się, kiedy komuś coś nie wychodziło. Warstwa śniegu sięgała powyżej kostek. Mniej odpowiedzialni towarzysze położyli się i zaczęli robić orły. Później rozpętali bitwę na śnieżki. Nawet Jarek wziął w niej udział. W Smołkowej Woli chłopcy co roku toczyli takie walki. Mój uśmiech zniknął, kiedy usłyszałem:*

*- Co to ma być, patałachy! Ile wy macie lat?!*

*Wściekły Wstępniewski zacisnął pięści i poszedł rozdzielać walczących. Parę śnieżek spadło mu na ubranie, co zepsuło całą zabawę. Domagał się wyjaśnienia, kto rozpoczął walkę. Kiedy odpowiedziała mu cisza, zawołał:*

*- W takim razie zasada odpowiedzialności zbiorowej!*

*Zagwizdał na swoich podwładnych, którzy karali nieposłusznych, nacierając im twarze śniegiem. Inni chcieli pomóc karanym towarzyszom, ale Wstępniewski takich odpychał. Następnie krzyknął do czternastu nieszczęśników:*

*- Dokładam wam dwa okrążenia placu! Od zaraz!*

*Nam w tym czasie rozkazał zrobić trzecie pięćdziesiąt przysiadów. Następnego dnia też mieliśmy ćwiczyć na dworze. Jaka była moja radość, kiedy dzień się skończył. Wstałem wypoczęty, a po przejściu przez poranną rutynę, rozpocząłem dzień piąty. Znów wyszliśmy na zewnątrz, ale towarzysze byli tym razem bardziej spięci. Nie chcieli w żaden sposób narazić się sierżantowi. Na początku wykrzyczał, że nazajutrz pułkownik odwiedzi nas po raz pierwszy. Wygłosił długą i nudną listę nietolerowanych zachowań. Ćwiczenia były trudniejsze. Przed południem sierżant zawołał:*

*- Zanim pójdziemy na obiad, odbędzie się wyścig! Zwycięzcę czeka bardzo dobra nagroda!*

*Zmotywował nas, bo chyba każdy chciał wiedzieć, co może wygrać. Ja pomyślałem, że może zwycięzca nie będzie musiał ćwiczyć do wieczora albo dostanie jakiś poczęstunek. Pomocnik wyznaczył na śniegu start i metę. Stanęliśmy w szeregu na linii, a Wstępniewski krzyknął:*

*- Do biegu! Gotowi! Ruszać!*

*Trasa wynosiła niecałe sto metrów. Szybko zostałem w tyle. Niektórym z nas naprawdę mocno zależało na wygranej. W mgnieniu oka sześciu dobiegło do mety. Wstępniewski ogłosił koniec wyścigu i pociągnął za rękę piegowatego chłopaka, który wyprzedził resztę o kilkanaście centymetrów.*

*- Mamy zwycięzcę! - warknął. Po minach niektórych zrozumiałem, że zazdroszczą mu. Młodzieniec uśmiechnął się i zapytał:*

*- To jaka jest nagroda, panie sierżancie?*

*Wstępniewski podzielił jego uśmiech, poklepał go po ramieniu i powiedział:*

*- Przebiegasz ten sam dystans jeszcze trzy razy!*

*Chłopak momentalnie się skrzywił. Teraz nikt nie zazdrościł nagrody. Wśród nas wzrosła nienawiść do Wstępniewskiego. Kazał nam wrócić do ćwiczeń. Tego dnia nie wydarzyło się nic więcej, o czym warto by wspomnieć. Następny zaczął się od znanych mi już nudnych ćwiczeń.*

*- Do szeregu! - wydarł się sierżant, przerywając je. Ustawiliśmy się pośpiesznie. Wiedziałem, co się zaraz stanie.*

*- Pułkownik Głębinowski! - rozległ się głos Wstępniewskiego. Pochyliliśmy głowy. W otoczeniu pomocników do sali wszedł ubrany w uroczystą zbroję około siedemdziesięcioletni szczupły staruszek z wyjątkowo gęstą brodą, białą jak śnieg. Sierżant sztucznie się do niego uśmiechnął.*

*- To są moi przyszli pikinierzy! - przedstawił nas.*

*- Miło mi was powitać - spokojnie powiedział pułkownik. Wydawał mi się być przeciwieństwem Wstępniewskiego. Był cichy i dostojny, na pewno nie brutalny i okrutny.*

*- Pokażcie panu pułkownikowi, na co was stać!* - *wrzasnął sierżant. Głębinowski poprosił o zaprezentowanie mu biegów. Wstępniewski wskazał palcem na wczorajszego zwycięzcę wyścigu i rozkazał mu obiec salę dookoła. Chłopak pierwszorzędnie spełnił rozkaz.*

*- Wystarczy, nie przemęczaj się - odezwał się pułkownik, kiedy tamten robił drugie okrążenie. Dla sierżanta bieg był za krótki, więc okazał niezadowolenie.*

*- Teraz chciałbym zobaczyć przysiady - powiedział pułkownik. Towarzysz, który robił je najszybciej, został wywołany. Głębinowski szybko kazał mu spocząć.*

*- Padnij! - krzyknął Wstępniewski. Wtedy wszyscy rzuciliśmy się na podłogę.*

*- Powstań! - zabrzmiała jego druga komenda. Wtedy poderwaliśmy się. Powtórzył te rozkazy jeszcze sześć razy, aż został powstrzymany przez pułkownika. Ja i towarzysze byliśmy mocno zdyszani. Przy Wstępniewskim jednak nie wolno było okazać tego w żaden sposób.*

*- Czy żołnierze sierżanta zawsze tacy są? - zapytał pułkownik.*

*- Tak. Wierni jak psy, jeszcze takich nie miałem.*

*- Jak sierżant ich traktuje?*

*- Jak najlepiej, panie pułkowniku. Można powiedzieć, że są dla mnie jak synowie. Dostają smaczne jedzenie i jestem w stosunku do nich łagodny.*

*- Czyżby? Nikogo nie wychłostałeś?*

*- Nie, nie ma kogo chłostać. Wszyscy są potulni jak baranki. Nie da się na nich podnieść ręki.*

*Krew mnie zalewała, kiedy tego słuchałem. Był nie tylko okrutnikiem, ale też podłym kłamcą. Miałem wielką nadzieję, że kiedyś spotka go sprawiedliwość. Po raz pierwszy komuś źle życzyłem. Pułkownik po chwili nas opuścił. Spotkanie trwało bardzo krótko. Zrobiliśmy na nim dobre wrażenie, więc każdy był zadowolony.*

*- Co tak stoicie?! Wracamy do ćwiczeń! - zagrzmiał sierżant. Reszta dnia zleciała po staremu. Następnym dniem był wtorek, co oznaczało wspólne odmówienie modlitwy i lżejsze ćwiczenia. Wstępniewski zgodnie z obietnicą rozdał nam piki i miecze. Były tępe dla naszego bezpieczeństwa. Uczyliśmy się stawać w pozycji bojowej, a sierżant i pomocnicy ręcznie poprawiali źle ustawionych towarzyszy.*

*- Jak tak będziesz stał w bitwie, ofiaro, to zginiesz po minucie walki! - ryknął Wstępniewski na stojącego obok mnie chłopaka, co spowodowało, że przeszedł po nim dreszcz. Potem przyszła kolej na walkę mieczami. Wstępniewski wymachiwał swoim orężem, pokazując nam cięcia, pchnięcia i uniki. Wydawało mi się, że nie ma szans, żebym to powtórzył. Wywołał dwóch rekrutów i kazał im stanąć do udawanego pojedynku. Młodzieńcy wybiegli przed szereg i zaczęli machać mieczami, jednocześnie nie chcąc zrobić sobie krzywdy. Sierżant roześmiał się donośnie i zawołał:*

*- Wystarczy! Takich, jak wy Kalifidzi załatwią, zanim sięgniecie po broń. Patrzcie, jak to robią zawodowcy, patałachy!*

*Stanął do pojedynku z jednym z pomocników. Walka przypominała prawdziwą. Sierżant odparowywał każdy cios pomocnika, a pomocnik każdy cios sierżanta. Bawili się tak przez około pięć minut. Wstępniewski stosował teraz w praktyce pokazane wcześniej cięcia i uniki. Pojedynek skończył się, kiedy wytrącił miecz z ręki pomocnika, przewrócił go rękami i zbliżył ostrze do jego klatki piersiowej, przydeptując nogi pokonanego. Pomocnik udawał, że się poddaje, a sierżant puścił go wolno. Pojedynek został podsumowany słowami:*

*- W taki sposób, śmiecie, ma walczyć każdy z was!*

*Łatwo mu było tak powiedzieć, o wiele trudniej nam wykonać. Tego dnia do wieczora trwały pojedynki między nami. Rolę mojego przeciwnika odegrał Jarek. Miecze były stępione, ale zdarzały się drobne skaleczenia. Wstępniewski wydzierał się za każdym razem, kiedy coś mu się nie spodobało. Na koniec dnia ogłosił, że następnego będziemy ćwiczyć z pikami i sztucznymi końmi. Jarek powrócił do opowieści o ogrodnictwie i rozluźniał nimi napiętą atmosferę. Nie rozmawiałem z innymi towarzyszami, ale wyglądali na przyzwyczajonych do morderczych ćwiczeń. Od czasu do czasu wspominałem Żołędów i Smołkową Wolę. Powoli przeistaczałem się z kucharza w żołnierza.*

*Nastał ósmy dzień ćwiczeń. Pomocnicy przytargali ze składu naturalnych rozmiarów słomiane kuły koni. Naszym zadaniem było trzymanie jak najmocniej pik i przebijanie nimi sztucznych rumaków. Źle się poczułem z myślą, że w przyszłości będę musiał to robić prawdziwym zwierzętom. Jednak to wszystko miało szczytny cel, obronę ojczyzny. Broń była całkiem lekka, ale długość utrudniała wygodne trzymanie. Pomocnicy sierżanta przysuwali do nas konie przyczepione do belki na kółkach, a Wstępniewski podkreślał, że te prawdziwe są o wiele szybsze. Jeden z towarzyszy potknął się i wypuścił pikę. Sierżant podbiegł do niego, krzycząc:*

*- Oferma! Gdybyś tak zrobił w bitwie, byśmy przegrali przez ciebie!*

*Po tych słowach wyszarpał go za uszy, mając na ustach brzydki uśmiech. Podobnie wyglądały trzy następne dni. W tym momencie czułem się już jak prawdziwy żołnierz. Przez dwa dni wychodziliśmy z bronią na zewnątrz Wstępniewskiemu najwyraźniej nie przeszkadzał nieustannie padający śnieg. Pułkownik znów złożył wizytę. Tym razem sierżant zaprezentował mu pojedynek najzdolniejszych chłopaków i ustawił nas w szeregu przeciw sztucznej jeździe. Poznałem wtedy hasło naszego wojska: "Dla Boga, króla i ojczyzny!". Trzeba było je powtarzać ze dwadzieścia razy. Wreszcie zaczął się ostatni etap ćwiczeń. Zostały nam rozdane mundury, pancerze i hełmy. Kaftany były brązowe, a spodnie granatowe i wykonane z grubej tkaniny jako element ochronny. Pancerz składał się z połączonych ze sobą napierśnika i naplecznika. Do tego dochodziły niewygodne ochraniacze na łokcie i kolana. Hełm wyglądał jak stalowy kapelusz. Przez jego środek przechodził spiczasty grzebień służący do łamania albo ześlizgiwania ostrz wrogów. Utwardzane naramienniki nie mogły zostać zniszczone przez cięcia. Dłonie przykryły podobne do noszonych przez sierżanta długie, skórzane rękawice. Buty sięgały prawie pod kolana i były wykonane z grubej skóry. Hełm i pancerz były od środka wyłożone niebieską tkaniną, dzięki której były choć trochę wygodniejsze.*

*Zaczęliśmy od zapinania hełmu i szybkiego wkładania zbroi. Później przyjmowaliśmy pozycje bojowe i biegaliśmy w pełnym umundurowaniu, co potrafiło nieźle rozgrzać nawet w styczniu. Nosal z przodu hełmu dobrze osłaniał twarz, ale utrudniał widoczność. Następnie pojedynkowaliśmy się zaostrzonymi mieczami. Wstępniewski nadal złośliwie wytykał każdy błąd. Śmiem twierdzić, że byłem jednym z najbardziej obowiązkowych rekrutów. Uzupełnieniem stroju pikiniera była skórzana torba przewieszana przez prawe ramię, do której można było włożyć prywatne przedmioty. Ja bez wahania umieściłem w niej korale od matki i łyżkę od ojca. Zanim się obejrzałem, czas ćwiczeń minął. Ostatnia wizyta pułkownika również była udana. W tym momencie wiedziałem już naprawdę dużo o prowadzeniu działań wojennych. Nawet przebijanie żywych koni nie powinno było stanowić już dla mnie kłopotu.*

*- Bądźcie w gotowości, bo już jutro wymarsz - powiedział Głębinowski. Mówił bardziej dosadnie niż zwykle. Przez moją głowę przetoczyła się myśl, że właśnie zostałem pełnoprawnym żołnierzem armii Rolniczyna. Jednocześnie poczułem ulgę, że Wstępniewski nie będzie mnie już tresował. Jednak pomimo swojego okrucieństwa sierżant dobrze nauczył nas walczyć i bronić. Kolejnego dnia po pobudce nasz oddział wymaszerował na podwórze, gdzie zebrali się wszyscy żołnierze z Niedźwiedzina. Miałem okazję zobaczyć oddziały kuszników i jazdy oraz innych pikinierów. W jednym z tych oddziałów zauważyłem dawno niewidzianego Świętosława. Pułkownik dosiadł konia i rozkazał ustawić się w piętnastoosobowe szeregi. Maszerowałem między Stasiem a Jarkiem. Dowódcy przeliczyli wszystkich, po czym rozpoczęło się wyjście za bramy gmachu. Taka ilość ludzi doszczętnie zdeptała śnieg. Za nami ruszyły wozy z zaopatrzeniem. Połowa żołnierzy jechała krytymi wozami, a druga połowa szła pieszo. Następnego dnia miało się to odwrócić. Szybko dotarliśmy do końca miasta, gdzie czekał nas pierwszy przystanek - karczma U Skoczka. Pułkownik i inni dowódcy weszli do środka, a nam pozostało czekać i marznąć. Po wyjściu Głębinowski rozkazał zdjąć zbroje i odłożyć broń. Zostały one umieszczone na wozach jadących na tyle. Bez pancerza, piki i miecza szło się dwa razy lepiej. Przemierzyliśmy gęsty las mieszany, którego gałęzie pięknie osłaniały przed padającym śniegiem. Po pokonaniu lasu przeszliśmy szybkim krokiem jakąś krętą wieś, a po niej duży, drewniany most. Kiedy mijaliśmy zamarznięte jeziorko, zobaczyłem starego rybaka łowiącego ryby w przeręblu, na co całkiem przyjemnie się patrzyło. W następnej wsi tłum ludzi poinformowany o przemarszu oglądał go pod płotami. Do wieczora było się jeszcze w kilku miejscowościach. Usłyszałem, że dotarliśmy do powiatu strachockiego. Nigdy wcześniej nie pokonałem pieszo podobnej odległości. Noc spędziliśmy w stodołach. Dowódcy przenocowali w domach miejscowych gospodarzy. Byłem wtedy wyczerpany po marszu, więc posłanie nie grało dużej roli. Po przebudzeniu zjadłem skromne śniadanie i ruszyłem w dalszą drogę, tym razem wozem. We wnętrzu panował półmrok, bo pojazdy były szczelnie zakryte, tylko od przodu i od tyłu przez wąskie otwory wpadało słabe, styczniowe światło. Wnętrze było ciepłe i przytulne. Siedziałem najbliżej woźnicy, a oprócz mnie w wozie przebywało trzynastu chłopaków. Koła co i rusz podskakiwały, ale nie stanowiło to dla mnie problemu.*

*- Jak się pan nazywasz? - zagadnął mnie siedzący obok wychudzony blondynek.*

*- Krawcza Kazimierz.*

*- To miło mi poznać, panie Krawczyk. Przybysław Mazacz, tak mi na imię. A skąd, panie Krawczyk, pochodzisz?*

*- Spod Żołędowa.*

*- Słyszałem o tym miejscu, ja jestem spod samego Niedźwiedzina. Powiesz coś o sobie, panie Krawczyk?*

*Nie spodobał mi się. Wypowiadał się bardzo prostacko. Opisałem mu swoje życie zwięźle i ogólnie, nie chcąc się rozwijać. Powiedział wtedy:*

*- To ty miałeś dobre życie, panie kolego. Ja nie miałem tak łatwo. Mój starszy padł na płuca, kiedy byłem mały łepek. Starsza została sama z szóstką dzieciarni. Ja z moim brachem poszliśmy do Niedźwiedzina pracować. Miałem jedenaście lat! Rąbaliśmy drewno, nosiliśmy deski na budowie, czyściliśmy ogródek jednemu urzędasowi, było się u kowala, jednego, drugiego, w piekarni, na ubojni... czego ja tylko nie robiłem! A wszystko dla głodnej rodziny. Moją ostatnią pracą przed wojną była posada kelnera w Pokrętnej Gospodzie. Brachu nie miał tyle szczęścia i do tej pory pucuje końskie gówna.*

*Po tej opowieści zrobiło mi się go żal. Postanowiłem zapytać o coś więcej.*

*- A matka żywa, zdrowa?*

*- Panie, co ty! Cztery lata temu dopadły ją suchoty. Ja, brachu, siostry, wszyscy przy niej byliśmy. Leżała na łóżku, a my musieliśmy wszystko robić, najmłodszy Lesio miał osiem lat. Widziałem, jak umierała, straszne, wrogowi tego nie życzę! Po jej śmierci staliśmy się gołodupcami. Nasza kanciapa została zlicytowana. Nowy właściciel, jakiś krasnal, przerobił ją na szopę na drewno. Ja i starszy brachu, jemu na imię Spytek, zamieszkaliśmy w takim zajeździe, koło strychu. Tam był jeden pokój, taki ciemny i zimny, a po podłodze ciągle biegały te pieprzone myszy. Co się stało z resztą, nawet nie wiem. Tak, może już na coś padli...*

*W miarę słuchania byłem coraz bardziej poruszony.*

*- Dlaczego pan poszedł do wojska? - zapytałem w celu podtrzymania rozmowy.*

*- Poczułem potrzebę służenia ojczyźnie, bo ja może jestem prostak, ale patriota.*

*- Wzruszyłem się! - zawołał z głębi wozu jakiś towarzysz.*

*- Masz tu, biedaku, pięć płac ode mnie, wydaj na coś wartościowego - dodał chłopak siedzący zaraz za mną. Mazacz był uradowany z hojności tego człowieka i przyjął monety bez chwili zawahania. Swoją wdzięczność wyraził słowami:*

*- Najserdeczniejsze dzięki, ofiarodawco mój szczodry!*

*Schował pieniądze do kieszeni. Jechaliśmy dalej. W drodze opowiedziałem mu o okrucieństwie sierżanta Wstępniewskiego, które potwierdził jeden z towarzyszy, również szkolący się u niego. Nie zapomniałem wspomnieć o sprawach kulinarnych. Moja pierwotna niechęć do niego minęła, a nawet zaczął wzbudzać sympatię. Nocleg ponownie odbył się w ciepłej stodole. Przez chwilę porozmawiałem z Jarkiem, który narzekał na odciski, bo tego dnia szedł pieszo. Tego samego dnia dowódcy zapowiedzieli, że za dwa dni wkroczymy do Kaczkowa i spotkamy tam inne oddziały.*

*- Musicie pokazać stolicy, jacy z was wojacy! - zachęcał pułkownik. Czułem się trochę spięty. Pierwszy raz miałem odwiedzić największe miasto w kraju i nie miałem pojęcia, że kiedyś w nim zamieszkam. Następny dzień w całości składał się z monotonnego marszu i mijania w ten sposób następnych gmin i powiatów. Ludzi we wsiach znów witali nas okrzykami i machali. Był to nieco cieplejszy dzień. Odetchnąłem głęboko, a z moich ust wydobyła się spora chmurka, która rozbawiła chłopców wpatrzonych w nasze szeregi. Później przechodziliśmy przez śliski teren na odludziu, co dość znacząco spowolniło marsz. Po zapadnięciu zmroku wkroczyliśmy do miasteczka Zwierzowce, gdzie pułkownik znalazł wystarczająco dużo ludzi chętnych do przenocowania armii. Razem z czterema towarzyszami spałem na strychu domu kilkurodzinnego. Było to spokojne miasteczko dwa razy większe od Żołędowa.*

*Miałem wtedy dwa pamiętne sny. W pierwszym rozgrywała się scena batalistyczna rodem z poematów czytanych przez radnego Gołębia. Był piękny dzień, złote słońce, błękitne niebo i intensywnie zielona trawa. Stałem na otwartym polu w pierwszym szeregu, a obok mnie towarzysze ładnie oświetleni przez słońce. Sen był tak żywy, że czułem w nim nawet promienie dotykające moich policzków. Horyzont kończył się za idealnie równym trawiastym pagórkiem. Wtem sielska sceneria została zakłócona przez niespodziewany grzmot. W niemożliwie szybkim tempie szare chmury przysłoniły słońce, a niebo rozdarła ogromna, oślepiająca błyskawica. Zza pagórka wyłoniły się jedna po drugiej czarne włócznie zakończone przeraźliwie ostrymi grotami. Było ich coraz więcej, aż w końcu wyglądało to jak cały las szpikulców na drzewcach. Potem usłyszałem stukot tysiąca kopyt, od którego uszy bolały bardziej niż od wrzasku sierżanta.* *Włócznie opuściły się, a pagórek stratowała niesamowicie liczna armia wroga. Mieli spiczaste hełmy, świecące oczy, zęby jak wilcze kły i uszy jak u elfów, w dodatku wystające podbródki zakończone zawiniętymi jak świńskie ogonki kozimi brodami i wąsy jak u szczurów. Ich konie bardziej przypominały smoki, wszystkie były kare i wielkie jak łosie. Miały czerwone oczy i przerośnięte zęby. Wystawiłem przed siebie pikę, a naprzeciw mnie wyjechał jeden z nich. Szeroko otworzył paszczę, w której miał język węża. Jego skóra przypominała barwą korę drzewa. Przypominał diabła z ilustracji, które widziałem jako dziecko w świątyni. Szarżował wprost na mnie, jednocześnie rycząc i wyjąc jak wilk. Koło jego głowy latały pioruny, a z końskich nozdrzy wypadały iskry. Nagle zatrzymał się i głosem jak z dna studni powiedział:*

*- Giń, niewierny!*

*Zbliżył się do mnie i do kurczowo trzymanej przez mnie piki. Galopował wprost na nasz szereg. Miał dwa i pół metra wzrostu, a jego paskudny łeb był wielkości dyni. I właśnie wtedy moja pika trafiła brzuch jego wierzchowca. Koń pękł i rozpadł się na kawałki. Upadłem na plecy pod wpływem wybuchu. Kiedy wstawałem, spieszony wróg stanął mi twarzą w twarz. Wyciągnąłem miecz i niemożliwym w rzeczywistości szybkim ruchem przeciąłem go na pół. Byłem zdyszany. Miecz i pika były ubrudzone czarną krwią, która wytrysnęła z tych dwóch istot, które trudno było nazwać człowiekiem i zwierzęciem. Wtedy nadjechał drugi wróg. Ten zamiast nosa miał dziób orła, a w miejscu palców szpony kruka. W tych szponach dzierżył maczugę na łańcuchu, którą próbował zmiażdżyć mi głowę. Zamachnął się, ale maczuga spadła na ziemię, robiąc w niej wyrwę. Minęła moją głowę o zaledwie dziesięć centymetrów. Koń stanął na tylnych nogach, a jeździec zionął z dziobu smoczym ogniem. Kiedy koń stawiał na ziemi przednie nogi, znienacka przebiłem obu naraz piką. Oba potwory zwiędły od razu jak rośliny. Wyjąłem pikę, a koń i jeździec upadli na ziemię. Kalifid tak schudł i się pomarszczył, że wyglądał teraz jak stary kucharz Bolesław przed śmiercią. Ich ciała w mgnieniu oka same z siebie się spopieliły. Na jego miejsce przyjechał trzeci przeciwnik, o wiele grubszy od poprzednich. Grubas ze świńskim ryjem zamiast nosa siedział na przysadzistym rumaku wielkości żubra. Nie trzymał lejców, w jednej ręce miał metrowy miecz z rękojeścią grubości deski podłogowej, a w drugiej równie wielki obusieczny topór. Jechał bardzo powoli, ale każde uderzenie kopyt i ziemię powodowało małe tąpnięcie. W dodatku śmierdział jak zgniłe mięso. Wtem zeskoczył z opasłego rumaka, uderzając o ziemię tak mocno, że zrobił pod sobą rowek, a wszystko dookoła podskoczyło na metr. Zakwiczał jak prawdziwy knur i ruszył do walki. Dźgnąłem go mieczem w pępek. Wieprz wybuchł, rozrywając się na kawałki. Zamknąłem oczy, a po ich otwarciu spostrzegłem, że jestem cały ubrudzony w czarną krew i żółty jak ser tłuszcz. Uderzyłem z całej siły rękojeścią w kark jego masywnego konia. Bestia padła jak właściciel. Wtedy uciekłem z miejsca zdarzenia i dołączyłem do szeregu. Zaczął padać deszcz, który zmył całe zabrudzenia. Nagle posypał się grad strzał. Przelatywały między nogami, koło rąk, uszu i bioder, ale o dziwo żadna mnie nie trafiła. Tymczasem towarzysze byli nieustannie przebijani. Pomimo tego nadal żyli, nawet nie było widać krwi. Wyrywali strzała z ciał i rzucali je z powrotem w Kalifidów. Rany postrzałowe goiły się w upływie sekund, a przeciwnicy nawet po najsłabszym trafieniu padali i zamieniali się w popiół. Pomimo znaczących strat wcale ich nie ubywało, bo w miejsce zabitego przychodził większy i silniejszy wróg.*

*- Precz, wy złoczyńcy! - usłyszałem zza siebie. Odwróciłem się, a na wzgórzu za mną na potężnym białym rumaku siedział pułkownik Głębinowski. Był o głowę wyższy niż naprawdę, znacznie bardziej muskularny i o trzydzieści lat młodszy. Miał blond brodę, już nie siwą oraz dłuższe i bujniejsze włosy. Jego niemożliwie biała zbroja zdawała się świecić własnym światłem. Plecy przykrywała mu peleryna w barwie pogodnego nieba, przetykana złotymi paskami. Za uzbrojenie służył mu miecz z połyskliwego srebra i biała włócznia ze złotym grotem. Na nogach miał srebrzyste ostrogi, a jego dostojna postać spoczywała na czerwonym siodle.*

*- W imię Boga jedynego i Jego Królewskiej Mości rozkazuję wam, łotrzy, wracać do waszego sułtana! - zawołał głosem młodego rycerza, którym najpewniej był dawno temu.*

*- Sułtan jest z nami! - zapiszczał garbaty wojownik z brodą jak smoła. Wtedy szereg rozstąpił się i wyjechali trzej trębacze. Zagrali na pełną głośność jakąś kalifidzką melodię, po czym zaczął padać deszcz ze śniegiem i gradem, zatrzęsła się ziemia, rozpętała się wichura, a pagórek, przy którym rozpoczęła się bitwa, podzielił się na dwie części. Pod spodem powstała przepaść, z której buchnął ogień i kłęby dymu, od których wszyscy dostali gwałtownych ataków kaszlu. Z dna czeluści usłyszeliśmy ryk potwora nie z tego świata. Właśnie wtedy wyłonił się sułtan. Miał dziesięć metrów wzrostu, trzy pary czerwonych oczu, sinoniebieską skórę, parę rogów na głowie, pazury jak ze stali, nos jak haczyk, brodę zrobioną z węży, spiczaste uszy i ogon zakończony strzałką. Był nagi, miał na sobie jedynie przepaskę biodrową i stosunkowo niewielki turban między rogami. Wyszczerzył zęby, których miał ze sto i były ostre jak szpilki. Do dziś jestem pod wrażeniem, że coś tak okropnego i przerażającego powstało w mojej głowie. Pułkownik nie bał się go i śmiało wyjechał mu na spotkanie. Demoniczny władca zionął na niego ogniem i siarką, cisnął w niego piorun zerwany z nieba, ale nic to nie dało. Bohaterskiemu Głębinowskiemu nic się nie stało i odrzucił błyskawicę z powrotem. Machnął mieczem jak srebrną błyskawicą i odciął strasznemu wodzowi pół języka. Sułtan splunął zielono-czarną krwią i przywołał do siebie równie wielkich jak on elitarnych wojowników. Rzucili się zgrają na pułkownika i jego konia, a my ruszyliśmy wprost na nich. Trwała walka dobra ze złem, w której przecinałem jednego wroga za drugim. Kiedy pułkownik opadł z sił, wyjął spod peleryny mały złocisty róg. Zadął w niego, co spowodowało nadjechanie wspaniałego jeźdźca z północy i równie okazałego z południa. Na głowach mieli złote korony. Jednym z nich był król Rolniczyna, rozpoznałem go po godle na szacie. Drugi, ubrany w strój w czerwone paski, musiał być cesarzem Hagalonu. Za nimi jechała wielotysięczna armia złożona z dostojnych osiłków o szlachetnych rysach. Pułkownik, król i cesarz zawołali chórem:*

*- Bóg jest z nami!*

*- A z nami diabeł! - odkrzyknęli wrogowie. Jedni ruszyli na drugich i nastąpiło potężne zderzenie, w wyniku którego zemdlałem. Kiedy ocknąłem się, było już po wszystkim. Pagórek znów był cały, a słońce z powrotem jasno świeciło. Głębinowski rozmawiał z królem i cesarzem.*

*- Wojna zakończona po jednej bitwie - powiedział cesarz zupełnie po naszemu.*

*- Jakie starty? - zapytał król.*

*- Po stronie Kalifidów całkowite, po naszej jeden poległy - wyjaśnił pułkownik. Wtedy zobaczyłem leżące na trawie zwłoki sierżanta Wstępniewskiego.*

*Sen skończył się i ustąpił miejsca kolejnemu, znacznie przyjemniejszemu. Wojna skończyła się po jednej bitwie, a ja zostałem kucharzem u króla. Szedłem w uroczystym ubiorze przez korytarz majestatycznego zamku. Pod nogami miałem ozdobny, czerwono-złoty długi dywan, a nad głową rozłożyste żyrandole. Wkroczyłem do sali jadalnej i siedzącemu na wysokim krześle przy białym obrusie władcy wręczyłem na tacy idealnie upieczony placek wiśniowy. Obdarzył mnie wesołym spojrzeniem i zamaszystym gestem kazał mi odejść. Przy drzwiach spotkałem rodziców i brata, wszystkich ubranych w odświętne stroje. Uściskałem najpierw matkę, potem ojca i Zbyszka. Wyjąłem spod fartucha korale i oddałem je matce. Ojcu zwróciłem łyżkę. Patrzyliśmy na siebie weseli i wtedy się obudziłem.*

*Postawił mnie na nogi duży, włochaty biały kundel właściciela domu, który polizał mój policzek. Pogłaskałem go z uśmiechem. Wtedy obudziła się we mnie nieznana mi wcześniej miłość do psów. Trudno było się rozstać z tym sympatycznym czworonogiem. Rankiem, po niewielkim śniadaniu, wszedłem na wóz i cały nasz oddział skierował się w stronę stolicy. Na wozie opowiedziałem ze szczegółami mój sen. Jednych zachwycił, innych przestraszył.*

*- Mam nadzieję, że nie spotkamy sułtana - powiedział młodzieniec, który, jak się dowiedziałem, miał zamiar uczyć się na księdza.*

*- A co? Narobiłbyś w portki, gdybyś go zobaczył? - odpysknął inny, gburowaty osiłek.*

*- Mnie, nie ważne, co mówicie, nie straszny, żaden sułtan, smoki czy nawet sam diabeł. Mamy po naszej stronie Boga, króla i ojczyznę, a z takim zapleczem nikt nie powinien się bać - ogłosił wysoki i chudy chłopak.*

*- Bzdura! Większości z was wydaje się, że wojna to widowisko, spektakularna walka dobra ze złem jak w przedstawieniu wędrownej trupy. Prawda jest inna. Ludzi nie można podzielić na dobrych i złych. Kalifidzi wychowali się w innej kulturze i wyznając odmienną religię, ale w gruncie rzeczy też są ludźmi. Wyobrażam sobie teraz młodych Kalifidów, którzy jadąc na wojnę, siedzą na wozie jak my teraz i mówią, że sułtan i ich Bóg są po ich stronie, więc na pewno pokonają tych głupich Rolniczynian. Na pewno mają swoje wiersze i opowieści chwalące wspaniałomyślnych sułtanów i szlachetnych rycerzy Wschodu, którzy zwalczają zło uczynione przez potwornego cesarza czy naszego króla. Każda kultura, każdy kraj, uważa się za najlepszy na świecie, co jest częścią ludzkiej natury. Może nawet jakiemuś Kalifidowi przyśnił się sen, w którym piękny sułtan zabija monstrualnego króla Rolniczyna. Już widzę, jak będą wyglądać bitwy. Połowa z nas będzie drżała ze strachu i zabijała wrogów tylko po to, żeby samemu ocaleć. Będzie mnóstwo krwi, a na polu walki będzie taki gwar i zadym, że ci mniej sprytni ledwo się połapią, co się w ogóle dzieje. Widziałem obrazy ukazujące bitwy z przeszłości naszego kraju, wszystkie namalowane przez artystów nigdy niebędących na wojnie. Są na nich równiusieńko, okropnie symetrycznie ustawione oddziały, a wszyscy wiedzą, co robić i gdzie jechać. W tle zawsze czyściutki krajobraz, pozbawiony błota, kałuż czy kamieni. Na środku dowódca, którego upiększona morda musi wypełniać chociaż jedną dziesiątą płótna. Krwi i trupów prawie nie ma, jeśli już są, to sami wrogowie. A jeśli ktoś ważny poległ, jego ciało leży na samym środku, czyściutkie i ułożóne jak na baczność. Nie widziałem kalifidzkich rycin, ale przypuszczam, że są podobne. Bitwy są jak walki zwierząt, a nawet gorsze, bo zwierzęta nie wymyśliły kawałków metalu służących do zabijania przedstawicieli swojego gatunku. Jedyny powód, dla którego tu jestem, to ucieczka od mojej wiecznie rozkapryszonej żony - taki monolog wygłosił siedzący przy końcu czterdziestolatek. Jego wypowiedź wyraźnie rozzłościła rosłego chłopaka z naprzeciwka, tego, który wypowiedział się pierwszy. W przypływie złości wypchnął towarzysza z wozu. Usłyszałem, jak wpada do kałuży.*

*- Nie będzie nam tu zrzędził! Niech wraca do tej żony, to ona zrobi z nim porządek! - krzyknął ten niemądry osiłek. Szkoda mi było tego mężczyzny. Nie w pełni się z nim zgadzałem, ale z jego słów przemawiała mądrość.*

*Po południu wkroczyliśmy do stolicy. Przez otwór w wozie zauważyłem wieże i dachy widoczne z daleka, do których zbliżaliśmy się coraz bardziej. Pomyślałem wtedy, że mieszkańcy Kaczkowa prawdopodobnie codziennie widują się z królem, a może nawet znają go osobiście. Byłem głuptaskiem. Stolica to nie moja wieś. Mieszkam w niej od trzydziestu sześciu lat, a króla nie widziałem do tej pory.*

*Przed potężną bramą wjazdową z powrotem dali nam pancerze i broń, po czym w piętnastoosobowych szeregach wchodziliśmy do stolicy na dzielnicę Wyjazdy. Spotkałem Jarka i Stasia, z którymi nie widziałem się przez dłuższy czas. Maszerowaliśmy obok siebie. Opowiedziałem im swoje sny, a oni byli pod wrażeniem. Przedstawiłem im też idącego blisko nas Przybysława Mazacza. Powtórzył swoją nieszczęśliwą opowieść o dzieciństwie. Jarek, będąc bardziej wrażliwy ode mnie, prawie płakał. Mijaliśmy ogromne, przytłaczające kamienice, a ludzie salutowali na nasz widok. Pierwszy raz w życiu widziałem takie tłumy, a trzeba było się do nich przyzwyczaić. Przed wieczorem doszliśmy na drugi koniec miasta. Wciąż podziwiałem jego zdumiewającą architekturę. Pułkownik wyruszył na spotkanie jakiegoś generała i innych pułkowników. My w tym czasie zostaliśmy wysłani do olbrzymiego pensjonatu, gdzie rozmieszczono nas w czteroosobowych pokoikach z jednym oknem i dwoma piętrowymi łóżkami. Bardzo chciałem spać z Jarkiem i Stasiem, ale na nieszczęście przydzielono im sąsiedni pokój. Ze mną zostali Mazacz, ten mądry żołnierz, który bez szwanku wydostał się z kałuży i przyszły ksiądz. Ja spałem na dole po lewej, a Przybysław nade mną. Przed snem posiedzieliśmy jeszcze trochę. Powiesiłem torbę z przedmiotami od rodziców na oparciu. Przyszyły ksiądz odmówił chyba ze dwadzieścia modlitw po kolei.*

*- Wierzy pan w ich skuteczność? - zapytał czterdziestoletni towarzysz.*

*- Gdybym nie wierzył, szanowny panie, nie modlił bym się tak gorliwie.*

*- Jaki jest cel odmawiania tak dużej ilości modlitw?*

*- Chciałbym być w oczach Boga godny reprezentowania go na ziemi jako kapłan.*

*- Czy jest to modlitwa o coś konkretnego?*

*- Nie, modlitwę próśb odmawia się w południe. Poza tym wzorowa modlitwa powinna zawierać jak najmniej próśb, bo Bóg ma swój plan, dzięki któremu wszystko w swoim czasie wyjdzie na dobre, a nasze prośby jedynie przypominają mu, że nadal go kochamy i pragniemy jego uczestnictwa w naszym życiu. Niech pan pamięta, że Bóg żyje dzięki modlitwie.*

*- Ciekawy ma pan światopogląd.*

*- Księżulu, jeśli twoim skromnym zdaniem Bóg ma plan, według którego wszystko wychodzi na dobre, to wyjaśnij mi, proszę, dlaczego uwziął się na moją matkę i zabił taką dobrą kobitę po czterdziestce?! - nerwowo zapytał Mazacz.*

*- Źle pan to rozumie. Bóg nie spowodował jej śmierci, ale choroba. Choroby, o czym chyba każdy wie, stworzył diabeł, żeby niszczyć dzieło Boga. Może pańska matka nie miała dobrego życia tutaj, ale w życiu przyszłym na pewno hojnie jej się odwdzięczył.*

*- Przepraszam, że się wtrącam, ale sądzę, że życie po śmierci to tylko pusta obietnica wymyślona przez duchownych do pocieszania nieszczęśliwych ludzi, że po śmierci czeka ich lepszy świat. Może też służyć w drugą stronę. Jeżeli miałeś złego sąsiada, to chcesz, żeby poszedł do piekła i odpowiedział za swoje czyny, bo w tym życiu nie dosięgła go sprawiedliwość - wyjaśnił ten mądry.*

*Kleryk popłakał się, słysząc te słowa. Jako jedyny milczałem i tylko przysłuchiwałem się tej wymianie zdań. Co było dalej, nie pamiętam, bo nagle zachciało mi się spać. Życzyłem pozostałym dobrej nocy i zasnąłem jak kamień. Tej nocy prawdopodobnie nie śniły mi się żadne sny. Kiedy się przebudziłem, Mazacz był już na nogach, a pozostali jeszcze spali. Po wstaniu ostatniego z nas opuściliśmy pokoik i zjedliśmy skromne śniadanie na dole. Nagle ze zdziwieniem zdałem sobie sprawę, że moja torba jest pusta. W ostatniej chwili wróciłem do pokoiku i przeszukałem cały. Nie było jej. Znalazłem Mazacza i dwóch pozostałych i zapytałem, czy coś wiedzą. Mazacz śmiało stwierdził:*

*- Widziałem, jak ten podlec wyjął w nocy z tej torby łyżkę i jakieś korale i poszedł na miasto. Pewnikiem sprzedał gdzieś na czarnym rynku!*

*Wskazał na najstarszego towarzysza, który bardzo się zmieszał.*

*- Widzicie ten grymas? Wiedziałem, że niewierzący są wredni! - zawołał kleryk.*

*- Niczego nie ukradłem! Nie jestem złodziejem! Widzę, że wszyscy mnie tu nie lubią, ale teraz naprawdę przesadziliście! - wypierał się oburzony.*

*Byłem bezradny. Postanowiłem jednak obronić znajdującego się w niekorzystnym położeniu towarzysza. Powiedziałem:*

*- Nawet jeśli pan mnie okradł, proszę się na nich nie gniewać. Są źle wychowani. Ja panu wybaczam.*

*- To była najgorsza noc mojego życia, bo spędziłem ją ze złodziejem i idiotą! - wrzasnął zdenerwowany przyszły ksiądz i odszedł naburmuszony.*

*- Masz szczęście, że jesteśmy szeregowcami, koleś, bo chętnie postawiłbym cię pod trybunałem wojskowym - zagroził Mazacz. Po chwili również nas opuścił.*

*- Nie wierzę, że pan mnie okradł. To musiał zrobić jeden z tych dwóch - ponownie zwróciłem się do czterdziestolatka w celu pocieszenia go. On nic nie odpowiedział i ruszył naprzód z ponurą miną. Kiedy zostałem sam, zrozumiałem, co właśnie się stało. Bezpowrotnie straciłem bezcenne przedmioty rodzinne. Musiał je ukraść jeden z tych trzech, a najmocniej podejrzewałem kleryka. Chodziłem przygnębiony, myśląc, jak rodzice zareagują, po czym dołączyłem do opuszczającego miasto wojska.*

*Pułkownik przestał być naszym głównym dowódcą, teraz dowodzenie przejął niejaki generał Rygielski, z którego oddziałami połączyły się nasze. Powiadomiłem Jarka i Stasia o swojej zgubie, ale wiedziałem, że nic nie wskórają. Tymczasem po opuszczeniu stolicy weszliśmy znów na wozy i w szybkim tempie pokonaliśmy powiat kaczkowski. Było to około pierwszego lutego. Następne dni mijały monotonnie. Kiedy szło się pieszo, strasznie się dłużyły, a gdy było się na wozie, leciały szybko. Dnia na szczęście przybywało, więc wnętrza wozów były coraz jaśniejsze i dokładniej mogłem przypatrzyć się towarzyszom podróży. Nocowaliśmy ponownie w stajniach i zajazdach.*

*Niemiła przygoda spotkała nas po około tygodniu wędrówki. Okazało się, że wśród armii rozprzestrzenia się cholera. Zaczęło się od choroby jednego żołnierza, a po dniu zakażonych było dwudziestu siedmiu. Dowódcy zdecydowali się na szybkie działanie. Generał i pułkownicy kazali chorym wejść do lasu iglastego i pozostawać tam jak najdłużej. Reszta wojska tymczasem odeszła. Znaczyło to, że dowództwo pozostawiło nieszczęśników na prawie pewną śmierć. Następnego dnia nikt nie zachorował na cholerę, co świadczyło o skuteczności zastosowanej metody. Może nie było innego wyjścia, ale takie rozwiązanie wydawało mi się okrutne. Pancerze i broń pozostawione po chorych zostały dokładnie umyte.*

*Podróż trwała jeszcze co najmniej dziesięć dni, w ciągu których nie miało miejsca nic nadzwyczajnego. Po ich upływie dowódcy przekazali, że jesteśmy pod samą linią frontu. Ustalono, że Kalifidzi będą atakować miasto Pęczynów, a moja pierwsza bitwa najprawdopodobniej rozegra się na Wzgórzu Pęczynowskim, leżącym dwa kilometry od miasta.*

*Przez około tydzień powtarzaliśmy nudne już manewry. Przez cały ten czas zastanawiałem się, jak będzie wyglądać walka. W końcu doszły słuchy, że do wzgórza zbliżają się Kalifidzi, którzy właśnie pokonali jakiegoś generała w stoczonej niedaleko poprzedniej bitwie. Wiadomość o porażce naszego wojska była dla dowództwa druzgocąca. Wśród szeregowców również zaczęła słabnąć wola walki. Zdarzali się jednak tacy, których przegrana naszych utwierdzała w przekonaniu o okrucieństwie wrogów i zwiększała gotowość do walki.*

*Bitwa zaczęła się dla mnie niespodziewanie. Siedzieliśmy z Jarkiem i Stasiem przy namiocie, jedząc zupę grochową, kiedy przybiegli jacyś zdyszani żołnierze i ogłosili, żebyśmy szykowali się. Nastąpiło to tak szybko, że nie zdążyłem dobrze się zorientować, a już trzeba było się ustawiać. Potem zagrzmiały trąby, a przed moimi oczami ukazali się (na pagórku, jak we śnie) jacyś lekko uzbrojeni wojownicy w czerwono-białych szatach. Kiedy usłyszałem krzyki wzywające do ataku, zrozumiałem ze zdziwieniem, że to Kalifidzi. Nie mogłem uwierzyć, gdy zdałem sobie sprawę, że są to strasznie niscy i szczupli ludzie na takich samych koniach, mający orzechową cerę, ale w niczym niepodobni do potworów ze snu czy z poezji. Ci w pierwszej linii wyglądali na piętnastolatków. Bardzo szkoda mi było takich zabijać. Stanęliśmy w szeregu, zgodnie z rozkazem sierżanta, zwarliśmy szyk, ustawiliśmy piki na pozycjach, po czym nastąpiło niezapomniane uderzenie. Jakiś przystojny chłopiec z loczkami spadł z rozpędzonego konia i nadział się na moje ostrze. Po nim zobaczyłem trochę starszego brodacza, którego przebiło ostrze towarzysza obok. Do tej pory nie mogę zapomnieć cierpienia, które wtedy odczułem. Rozpłakałem się z myślą, że właśnie pozbawiłem życia czyjegoś syna i że może on mieć takich samych rodziców, jak ja. Nie było jednak czasu na płacz, bo trzeba było to przetrwać. Depcząc śnieg, przesuwaliśmy się i ponownie wystawialiśmy piki, żeby odeprzeć szarże nieprzyjaciół. Hałas panujący w tej walce był nie do zniesienia. Jeszcze bardziej przeraziło mnie, kiedy towarzysz oddalony o parę metrów upadł i został stratowany. Był on pierwszą zauważoną przeze mnie ofiarą po naszej stronie. Pomyślałem, że równie dobrze mogłem to być ja, Stasio, Jarek, Przybysław lub ktokolwiek mi znany. Spociłem się i poobijałem, podobnie jak inni. Jarkowi krew leciała z nosa, inni pluli nią gdzie popadnie. W końcu zostałem ochlapany krwią zabitego konia, a następny prawie na mnie upadł. W połowie bitwy pika była cała czerwona. Jękom i płaczowi nie było końca. Trupów przybywało z każdą chwilą. Męczyłem się tak przy mroźnym wietrze ze dwie godziny, aż w końcu usłyszałem rozkaz wstrzymania walki. Zobaczyłem z oddali wycofujące się kalifidzkie dowództwo. Bitwa nie została jednoznacznie rozstrzygnięta, a ich wódz podobno obiecał się zemścić i powrócić ze zdwojoną siłą.*

*Kiedy upewniłem się, że to koniec na dzisiaj, padłem na kolana i zakryłem twarz rękami. Na szczęście nie zginął nikt mi znany, ale nie byłem w stanie patrzeć na taką ilość okrucieństwa, w którym musiałem uczestniczyć. "Musiałem" to chyba niewłaściwe słowo. Byłem głupi, że tu poszedłem. Czterdziestoletni towarzysz miał rację. Wojna wcale nie była widowiskiem z poezji. Przeklinałem w duszy radnego Gołębia i te jego poematy. Jeszcze bardziej przeklinałem ich autora, niech przewraca się w grobie.*

*Jeszcze gorsze było to, że do wieczora pomagaliśmy w wynoszeniu ciał, z których unosił się nieprzyjemny zapach. Nie mogłem patrzeć na te wszystkie odcięte uszy, roztrzaskane nosy, zakrwawione czoła, urwane palce czy nogi zgniecione przez końskie kopyta. Dopiero teraz zauważyłem, że Kalifidzi mają na sobie bardzo dużo biżuterii. Na palcach każdy miał co najmniej trzy pierścienie, a w uszach co najmniej po jednym kolczyku. Oprócz tego zdarzały się kolczyki w nosach, a widziałem nawet jeden na języku. Niektórzy zaczęli je im urywać i zabierać do kieszeni.*

*Zostały wykopane dwa doły - jeden na naszych, drugi na wrogów. Jacyś urzędnicy je przeliczali. Usłyszałem naprawdę ciekawą rozmowę.*

*- Mamy 323 naszych poległych, co mam napisać?*

*- Ma być napisane: "Po naszej stronie zginęło poniżej trzystu dzielnie walczących żołnierzy".*

*- Po stronie przeciwnika doliczyliśmy się 458 poległych i 71 wziętych do niewoli.*

*- Należy zanotować: "Zginął niemal tysiąc parszywych okrutników, a przeszło stu dostało się do niewoli".*

*Zrozumiałem, że kiedy będą uczyć historii, pojawią się w książkach właśnie te sfałszowane liczby. Nieuczciwość jest niestety wszechobecna. Wieczorem odbyło się nabożeństwo polowe, które jest następnym z moich niezapomnianych przeżyć. Zgromadziliśmy się w wieloosobowych szeregach, a na szczyt wzgórza wystąpił trupioblady i wysoki ksiądz z czarnymi włosami. Jego przemówienie było tak szczególne, że zapamiętałem je niemalże słowo w słowo. Zaczął od rozczesania czupryny, po czym donośnym głosem powiedział:*

*- Witajcie, zgromadzeni tutaj i walczący w imię Boga młodzi mieszkańcy tego szczególnie uświęconego kraju, który podobnie jak wy, kocham całym sercem, całą duszą i umysłem i bronię go wiarą i słowem, jak wy żelaznym orężem. Jak niezwykle mogę się cieszyć, że mam przed sobą tak liczną, tak bitną i pobożną armię, która z ochotą daną przez samego Stwórcę przyszła na tę świętą ziemię, ażeby stoczyć ten święty bój z poplecznikami diabła. Jestem święcie przekonany, że Boża łaska uświęca was z każdym momentem coraz bardziej, a w szczególności kiedy waszym kapelanem jest nikt inny, jak sam Miłosz Kupiecki, wybrany spośród niezliczonych rzesz, ażeby być waszym duszpasterzem i przedstawicielem jedynego Boga na ziemi, która dzięki jego woli i łasce staje się coraz lepsza i piękniejsza i która istnieje w takim ładzie, w jakim ją znamy jedynie dzięki jego dobroci i miłosierdziu. Bo, przyznajcie, kogóż by innego nasz Stwórca mógł wyznaczyć na swojego pośrednika między ziemią a niebiosami, jeśli nie stojący przed wami oto wzór cnót. Moje oczy są jego zwierciadłem, wpatrujcie się w nie, a poznacie Bożą prawdę, którą objawia wam przez moje wstawiennictwo. Niech was Bóg prowadzi i strzeże w każdej chwili walki, niechaj się nad wami rozstąpią cudowne niebiosa i niechaj... och, och, oto go widzę, zasiadającego na świetlistym tronie, otoczonego zewsząd jasnymi promieniami swojego cudownego światła. Boże, Boże, kocham Cię bezgranicznie i szczerze, o każdej porze dnia i nocy, kocham Cię serdecznie i zawsze dziękuję Ci za to, że jesteś! Boże, czy Ty mnie słyszysz?! O Panie! Panie mój! Ześlij mi łaskę, abym mógł dalej prowadzić duchowo te błądzące owce i radzić im!*

*Po tym zdaniu stanął z oczami wzbitymi w niebo, po czym wyciągnął zza pazuchy butelkę starego, czerwonego wina. Spojrzał na nas swoim przerażającym wzrokiem, wskazał na tę butelkę swoim długim palcem i zawołał jeszcze głośniej:*

*- Patrzcie oto, Bóg Wszechmogący zesłał mi właśnie najcudowniejszy napój! Widzicie, jeśli uwierzycie wystarczająco mocno, będziecie przez niego co dzień nagradzani!*

*Nie wiedziałem, czy się śmiać czy płakać. Obok mnie stanął znany już kleryk, który w walce stracił połowę nosa, a na jego twarzy malowało się wzruszenie. Kazanie trwało jeszcze długo, do ciemniej nocy, a poruszył w nim każdy możliwy temat, zalewając swoją szatę winem. Dowiedziałem się z niego, że Bóg jest niepojęty i tylko on i inni wybrani duchowni są w stanie go zrozumieć, a my jako prości ludzie zrozumiemy go dopiero po śmierci. Opowiadał, że dusza składa się z dobrych i złych uczynków. Porównywał też pełną butelkę do duszy grzesznika, a czystą do duszy człowieka Bożego, jednocześnie zaznaczając, że kapłani mają je najczystsze. Potem zboczył na całkiem inne tory i zaczął opowiadać o pochodzeniu poszczególnych modlitw i ich skuteczności na konkretnych przykładach. Wymienił też największe cuda w historii religii, zaczynając od jej Założyciela, a kończąc na sobie samym. Porównywał swój wykład do jakiegoś wydarzenia historycznego zwanego "kazaniem na wzgórzu", o którym nie słyszałem nigdy wcześniej. W końcu wyczerpały mu się tematy religijne i zaczął opowiadać o pieleniu ogródka z wujem. Patrząc po minach większości towarzyszy, czuli się zagubieni podobnie jak ja. Kiedy przed dwudziestą zaczął padać śnieg, tarzał się w nim, krzycząc coś w rodzaju:*

*- Boże, mój Boże, dziękuję Ci za ten dar! Znów mam dowód twojej dobroci!*

*- Przynajmniej tym razem nie straszył nas piekłem - powiedział towarzysz, który miał już z nim styczność.*

*Noc spędziliśmy w namiotach opatuleni w koce. Rano spostrzegłem, że wielu towarzyszy jest nietrzeźwych. Mniej rozsądni wlewali nawet alkohol do ran. Dowództwo nie miało nic przeciwko, przez chwilę widziałem naszego pułkownika, który kołysał się i śpiewał:*

<<*Zakwitły róże, zakwitły bzy, na łące leżysz dziś przy mnie ty,*

*Słoneczko świeci, biegają dzieci, co dalej, nie pamiętam już...>>*

*Stasio Znaczek jakby nie był sobą. W bitwie został draśnięty w rękę, a nad jego raną czuwał Jarek. Kiedy zbliżyłem się do nich, poczułem od Stasia mocny zapach alkoholu.*

*- Chłopaki, wy też pijecie? - zapytałem nieco zaskoczony. Na to Stasio odpowiedział jakimś niezrozumiałym bełkotem. Jarek podał mi butelkę i wyjąkał:*

*- Kaziu, trzymaj i pij do dna.*

*Nie wziąłem butelki. Stałem w milczeniu i patrzyłem na pijanych. Nagle zza wysokich krzaków okalających wzgórze wyszedł sierżant Wstępniewski.*

*- W życiu nie brałem udziału w podobnej walce! Może nie nastąpił jeszcze pogrom Kalifidów, ale w następnej bitwie zgromimy ich do reszty! - wydzierał się.*

*- Chyba przez całą bitwę ukrywał się w tych krzakach... - wyszeptał jeden z towarzyszy. Sierżant jednak usłyszał to, swoją wielką dłonią wyciągnął go przed szereg i na oczach innych przebił go mieczem. Na twarzy miał swój sadystyczny uśmiech. Następnie wyjął z niego broń, a kiedy żołnierz upadał, kopnął go jeszcze swoim wielkim butem. Chłopak umarł. To było wprost okropne! Nawet po nim nie spodziewałem się takiego zachowania. Dowództwo w ogóle się tym nie przejęło i kazało nam iść naprzód, w stronę obozu Kalifidów.*

*Towarzysze zaczęli zachowywać się jeszcze gorzej. Wzrosła wśród nich agresja. Z trudem znosiłem toczące się obok mnie bójki i awantury, wiedząc, że próbując ich pogodzić, najprawdopodobniej przedwcześnie bym umarł. Zachowanie kolegów zacząłem nazywać odczłowieczeniem.*

*Wędrowaliśmy w stronę obozu Kalifidów, na ponowne i bardzo przeze mnie niechciane spotkanie z nieprzyjacielem. Czasami chciało mi się umrzeć, ale pocieszałem się myślą, że mam jeszcze rodziców i miejsce pracy. Przyszła wiadomość, że koło miejscowości Sarniaki, na leśnej polanie, prawdopodobnie nastąpi druga bitwa. Dowódcy zaczęli nas przygotowywać. Ponownie przećwiczyliśmy już nudne manewry.*

*- Prawdopodobnie zginiemy - powiedział ponuro Stasio Znaczek. Jarek z przerażoną miną powiedział:*

*- Stasiu kochany, ja chciałbym zginąć za ciebie!*

*- Nie, to ja chciałbym zginąć za ciebie! - odpowiedział ze łzami w oczach Stasio.*

*- Żaden z was nie zginie, wszyscy wrócimy! - zawołałem, żeby ich uspokoić. Dali kolejny dowód prawdziwej przyjaźni. Uścisnęli się chyba ze dwadzieścia razy. Mnie również łzy napłynęły, kiedy na to patrzyłem. Tymczasem sierżant Wstępniewski biegał po obozie i wydzierał się, że będzie to następne wielkie zwycięstwo. Zaraz za nim chodził kapelan Miłosz, ciągle powtarzający o swoim dobrym Bogu. Upłynęło kilka dni, których zupełnie nie pamiętam, aż posłaniec przyjechał z rozkazem rozpoczęcia ataku na wrogi obóz.*

*- Zająć pozycje! Naprzód! - usłyszałem taką komendę i jeszcze dużo innych. Przyjąłem postawę nacierającego pikiniera i pobiegłem za resztą w stronę białych namiotów, które dopiero teraz zobaczyłem. Co się działo dalej, trudno mi opisać, bo wszystko migało mi przed oczami, nagle pojawili się wrogowie i trzeba było działać. Przebiłem komuś rękę, komuś innemu przejechałem po plecach i upadł mi pod stopy, ostrze czyjejś złamanej szabli przeleciało nad moją głową, a kiedy spojrzałem na ziemię, dokładnie pod sobą zobaczyłem odcięty palec. Kiedy patrzyłem na niego z niesmakiem, nadbiegł wściekły Kalifid z toporkiem, którego musiałem powalić na ziemię, żeby on tego nie zrobił. Nie zapomnę krwi sączącej się z jego czoła. Nie miałem odwagi go dobijać, ale po chwili zobaczyłem, jak robi to jakiś barczysty towarzysz, dźgając wroga sztyletem w plecy. Następnie pamiętam siebie biegnącego przez las z piką i mieczem wyjętym z pochwy, kiedy nagle zobaczyłem Mazacza. Leżał z zerwanym pancerzem i przebitym brzuchem, a nad nim stało dwóch Kalifidów, z których jeden był jakimś podoficerem. Pośpieszyłem mu na pomoc, wymachując mieczem i osłaniając się piką. Nie wiem, czy ich zabiłem, czy może uciekli, pewne jest, że dotarłem do Przybysława i ukucnąłem nad leżącym. Był cały zakrwawiony i wyglądał bardzo źle. Ciężko dysząc, zwrócił się do mnie:*

*- Kaziu, przepraszam...*

*- Za co? O co chodzi? - nie rozumiałem.*

*- To ja gwizdnąłem twoje rzeczy i sprzedałem na targu w Kaczkowie - wysapał.*

*- Nie, nie wierzę, że to zrobiłeś! Majaczysz! - wołałem przekonany o jego niewinności.*

*- Tak, wcale nie miałem nieszczęśliwego dzieciństwa, które opisałem. Rzeczywiście wyrosłem w biednym domu, ale nigdy nigdzie nie robiłem. Byłem złodziejem, a na wojnę poszedłem, bo psy chciały mnie zamknąć.*

*Zrozumiałem wreszcie, że przez jego słowa przemawia szczerość.*

*- Żałuję, żałuję, byłem głąbem! - wołał, po czym nagle przewrócił oczami i znieruchomiał.*

*- Wybaczam ci - wyszeptałem. Spojrzałem, a on już nie żył. Wzruszyłem się, myśląc, że na dziś mam już dosyć zmartwień i walka niedługo się skończy. Grubo się pomyliłem, kiedy zobaczyłem Jarka i Stasia razem z trzecim towarzyszem otoczonych przez dziesięciu lub więcej łuczników. Pobiegłem w ich stronę, a razem ze mną trzech innych chłopaków, którzy najwyraźniej zrozumieli, co chcę zrobić. Wyrwaliśmy ich z rąk wrogów, przy czym na szczęście nie zabiłem żadnego. Jarek walczył zaciekle, broniąc rannego Stasia. Nagle podbiegł do nich potężny Kalifid, który chciał przebić Łubina włócznią. Stasio, pomimo ran, skoczył i wytrącił mu tę włócznię z rąk. Stanął wyprostowany i się cieszył, po czym zabłąkana strzała trafiła go prosto w serce! Widząc to, Jarek od razu stracił przytomność. Ja nie mogłem się rozczulać i razem z innymi ruszyłem do walki. Teraz wstąpiła we mnie złość i przestałem patrzeć, czy giną podłe dranie czy niewinni chłopcy. Jeszcze dobre trzy godziny ścierałem się z nimi, oglądając jak żołnierze obu stron padają jak muchy. Przestałem walczyć po wiadomości, że trzeba się wycofywać. Zrozumiałem, że bitwa została przegrana. W tym momencie naprawdę wolałem być martwy. Uciekliśmy przed Kalifidami do miasteczka, którego mieszkańcy zgodzili się udzielić nam schronienia. Na miejscowym cmentarzu spoczęły ciała poległych. Zobaczyłem Jarka, tak zrdruzgotanego, że trudno to sobie wyobrazić, oglądającego zwłoki Stasia wrzucane do dołu. Krzyczał wniebogłosy, zanosząc się płaczem i byłyby gotów pochować się żywcem razem z przyjacielem, gdybym nie złapał go i nie zabrał w bezpieczne miejsce. Za radą jednego z towarzyszy poczęstowałem go spirytusem, a Jarek zasnął. Całą noc spędziłem w pustej oborze, w której spałem z kilkoma towarzyszami i przytulałem śpiącego Jarka, żeby czuł się lepiej. Kiedy wstałem, zobaczyłem, że on już nie śpi. Wodził oczami po jeszcze ciemnym wnętrzu budynku i z rozpaczą w głosie szeptał:*

*- Stasiu, Stasiu, Stasiu kochany... Stasiu, gdzie jesteś?*

*- Jarku, Jarku, nie ma Stasia. Ale masz jeszcze mnie - próbowałem go pocieszyć. Ten jednak nie chciał mnie słuchać i wołał, budząc tym samym pozostałych:*

*- Stasiu! Stasiu!*

*- Oszalał! - powiedział osiłek, ten sam, który w drodze wypchnął w błoto mądrego czterdziestolatka. Podszedł do Jarka i chciał się nad nim poznęcać. Wtedy ja zasłoniłem nieszczęsnego kolegę i wymierzyłem siłaczowi niespodziewany cios podbródkowy, po którym zwinął się i od tej pory siedział cicho. Znów uścisnąłem Jarka, któremu łzy płynęły jak małe wodospady.*

*- Cicho, cicho, Stasio nie wróci, ale został w twoim sercu i w twoich wspomnieniach - pocieszałem go. Na niewiele to się zdało, Łubin szlochał jeszcze mocniej. To była największa znana mi przyjaźń, czy nawet braterska miłość. Zdałem sobie sprawę, że zupełne uspokojenie Jarka jest już niemożliwe.*

*Tego samego dnia spotkałem niewidzianego wcześniej dziwnego doktorka, który spacerował w towarzystwie czterech studentów medycyny. Miał najwyżej czterdzieści pięć lat, z metr dziewięćdziesiąt wzrostu, jasną brodę, połówkowe okulary i długawe włosy opadające na kark. Gdyby nie okulary, wyglądałby jak Nasz Pan na ilustracjach w świątyni w Żołędowie. Miał niezwykle lekki chód, poruszał się w niewielkich podskokach. Razem z uczniami oddał się bacznej obserwacji niezakopanych zwłok Kalifidów w celu ustalenia przyczyny śmierci i czasu, który minął od zgonu. Przypatrywałem się temu z ciekawością, ale też nieco z obrzydzeniem. Jego wykład brzmiał jakoś tak:*

*- Tutaj widzicie przykład rozpłatanego ramienia, jednak to cios mieczem w czoło przesądził o zgonie, który w tym przypadku nastąpił mniej więcej piętnaście minut po zadaniu tych ran. U następnego waszym oczom ukazuje się wzorowy przykład przebicia aorty bełtem, a zgon nastąpił już po trzech minutach. Kolejny nieprzyjaciel ma bezbłędnie zgniecioną szczękę, a śmierć spowodował krwotok wewnętrzny, który w kilkanaście minut zalał żołądek i jelita. Za to z nosa i z ust też wyleciało mu całkiem sporo krwi. Obok leży mężczyzna z do połowy odciętym uchem...*

*W końcu doszedł do młodego Kalifida o którym wiedziałem, że zginął z mojej ręki. Doktor po oględzinach stwierdził:*

*- Bardzo silny cios piką spowodował złamanie dwóch żeber, które następnie przebiły płuca, powodując zgon w siedem minut.*

*Uśmiechnąłem się lekko, bo właśnie nieświadomie pochwalił moją krzepę przydatną wcześniej przy wałkowaniu ciasta czy dźwiganiu beczki z kapustą. Po chwili jakiś przesadnie wyprostowany kapral podszedł do niego i donośnym głosem powiedział:*

*- Doktorze Kościński, dowództwo prosi do namiotu marszałka Karego-Bzdaka.*

*Medyk, jak się okazało, o nazwisku Kościński, przytaknął i ruszył w stronę tymczasowej siedziby oficerów. Studenci poszli za nim gęsiego. Wszyscy wyglądali podobnie w szarych fartuchach, wełnianych rękawicach i z dawno niestrzyżonymi czuprynami. Patrząc na ich włosy, sam byłem ciekaw, jak zmieniła mnie podróż, więc przejrzałem się w znajdującym się nieopodal oczku wodnym. Wiedziałem, że zaszły zmiany, ale nie spodziewałem się tak mocnych. Pan Bieganowski nie poznałby mnie w takim stanie. Byłem strasznie spocony, miałem takie włosy, że mogłem nimi do połowy zakryć uszy i pełny zarost. Nawet nie wiedziałem, że może mi urosnąć taka gęsta broda, dlatego że w czasie pokoju dwa razy w tygodniu ją podcinałem. Jarek, któremu szybko rosły włosy, miał je teraz długie i zlepione, a wiedziałem, że będzie z nim jeszcze gorzej, bo ludzie pogrążeni żałobą zwykle przestają dbać o wygląd. Usiadł koło mnie w siadzie skrzyżnym i rozpłakał się.*

*Wtem z namiotu doszła mrożąca krew w żyłach nowina, okazało się, że marszałek, główny dowódca armii Rolniczyna i drugi po królu głównodowodzący wojskiem, został śmiertelnie ranny w czasie bitwy, rana otworzyła się i umarł otoczony przez lekarzy polowych, w tym Kościńskiego. Generał Rygielski, który od tej pory był naszym najważniejszym dowódcą, wysłał posłańca z listem do króla zawiadamiającym o odejściu żołnierza. Nie widziałem żywego marszałka chyba ani razu, a jeśli tak, to z daleka i bez wiedzy, że to on.*

*Jego ciało wyniesiono na łóżku z jego namiotu i przykryto prowizorycznym baldachimem na wypadek deszczu. Następnie dowódcy kazali nam klęczeć, a oni sami składali mu ostatnie hołdy.*

*- Był wyjątkowo roztropnym dowódcą, odważnym wojownikiem, szlachetnym mężczyzną, gorliwym patriotą i obrońcą wiary. Żył po Bożemu i po żołniersku i w taki też sposób zakończył swój pobyt na ziemi. A miał zaledwie czterdzieści osiem lat, był więc ode mnie młodszy o ćwierć wieku - wygłosił pułkownik Głębinowski, wyraźnie poruszony nagłym odejściem. Mszę pogrzebową jak na nieszczęście odprawiał Miłosz Kupiecki.*

*- Pan Bożydar Kary-Bzdak był nie tylko dobrym moralnie człowiekiem i honorowym żołnierzem, ale również był głęboko religijny. Bóg wynagrodzi takim jak on. Za życia umilał czas swój i mój, gdy wspólnie oddawaliśmy się błogosławionej grze w karty i popijaliśmy boskie wino. A byliśmy równolatkami, nasze dusze Pan zesłał na ziemię zaledwie trzy miesiące i dwadzieścia kilometrów od siebie. Jego imię, jest drugim moim ulubionym i najpiękniejszym po Miłoszu. Bożydar znaczy, co chyba oczywiste, dar od Boga i takim darem był nasz najdroższy marszałek. Bóg wie, gdzie i kiedy zesłać właściwego człowieka i pokierować jego losem, żeby znalazł się na odpowiedniej posadzie. Działanie sił nieczystych doprowadziło jednak do śmierci mojego serdecznego towarzysza w kwiecie wieku. To wprost trudne do wyobrażenia, ile wspólnie odmówiliśmy modlitw za pomyślność kraju. Ja z tym cnotliwym człowiekiem zjadłem beczkę soli. Kochałem go całą duszą, był w moim sercu zaraz po Bogu i Jego Świątobliwości.*

*Po czym jego oczy zaczerwieniły się, zakrył twarz rękami i popłakiwał. Kiedy się nieco otrząsnął, znów wyjął spod szat butelkę czerwonego wina i wypił do dna. Zaraz po uroczystym pogrzebie dowódcy odbyli stypę. Nazajutrz rano doszło do okropnej awantury między sierżantem Wstępniewskim a żołnierzami, wśród których spostrzegłem Świętosława, brata kelnerki Kazi z Żołędowa. Szarpali się z sierżantem, oskarżając go o tchórzostwo i okrucieństwo, moim zdaniem bardzo słusznie. On tak zaciekle walczył z nimi, że dwóch zabił, a pięciu czy sześciu okaleczył. Widziałem to z daleka, ale z jego ust usłyszałem chyba najwięcej przekleństw w życiu naraz. Zasłoniłem oczy i podbiegłem do Jarka, który kołysał się teraz z przymkniętymi oczami, co kawałek powtarzając imię poległego przyjaciela. Potem moje uszy usłyszały krzyk podobny do wydawanego przez zabitego zwierza.*

*- Kaziu, chodź, "Wstęp" już na nikogo nie nakrzyczy! - zawołał z uśmiechem brat Kazimiery, z twarzą pokrytą krwią.*

*"Zabili go" - pomyślałem. Świętosław zaprowadził mnie za rękę do miejsca, gdzie w istocie leżały olbrzymie zwłoki.*

*- Prawda, że pięknie teraz wygląda? A jaki cichutki! - krzyczał Świętosław, jakby coś odebrało mu rozum. Ja tymczasem prawie mdlałem. Nawet on nie zasługiwał w moim odczuciu na to, co z nim zrobili. Wbili mu w różne części ciała chyba cztery piki i siedem mieczy, rozrąbali twarz toporem i wkłuli strzały w czułe miejsca. Żeby tego było mało, wrzucili jego zniszczone ciało w błotnistą kałużę. Nawet tupecik został zdarty z głowy i rozerwany. Ciekawiło mnie, co teraz powiedzą dowództwu. Moje zastanowienia szybko uzyskały raczej spodziewaną odpowiedź. Obok trupa sierżanta rzucili kilka ciał jeszcze niepochowanych Kalifidów, po czym jeden z chłopaków pobiegł zawiadomić oficerów, co rzekomo się stało. Na miejscu zjawił się pułkownik Głębinowski, drugi, znacznie młodszy pułkownik i doktor Kościński.*

*- Panowie pułkownicy, naszego sierżanta zaatakował niewielki zastęp wroga, który samodzielnie wybił, jednak stracił życie od zbyt wielu zadanych ran.*

*Głębinowskiemu zrobiło się niedobrze, podczas gdy uradowany Kościński bacznie oglądał ciało z każdej strony.*

*- To najciekawsze zwłoki w mojej karierze, nie pozwolę go pochować! Musi pojechać do akademii! - zawołał. Pułkownicy oddali salut z ponurymi minami.*

*- Odszedł przedwcześnie dobrze zapowiadający się podoficer - powiedział starszy.*

*- Jednak, dlaczego został zabity rolniczyńską bronią? - podejrzliwie zapytał młodszy pułkownik. Świętosław miał już na to gotową odpowiedź:*

*- Zrobili to dla niepoznaki, żeby wyglądało, że zabiliśmy go my sami.*

*- Sprytne są te bestie, wiedziałem od początku - z przekonaniem oznajmił Głębinowski. Dowództwo, w tym generał Rygielski, przystało na propozycję doktora.*

*Przypatrywałem się temu bezsilnie, jednocześnie nie spuszczając oka z Jarka. Pułkownicy we wszystko uwierzyli. Świętosław za to znacznie stracił w moich oczach. Wojna i alkohol zmieniły miłego chłopaka wychowanego przez sympatycznego karczmarza w bezlitosnego i surowego człowieka, jednak na szczęście nadal odznaczającego się patriotyzmem.*

*- Gdyby twoja siostra to widziała, pewnie nie odzywałaby się do ciebie przez resztę życia! - napyskowałem.*

*Ksiądz Miłosz znów wygłosił przemówienie, jednak sierżanta żegnał bez zbędnych pochwał, obawiając się gwałtownej reakcji. Po tych wydarzeniach zaczęliśmy się szykować do mającej nastąpić w najmniej oczekiwanym momencie trzeciej bitwy.*

*Ostatnia bitwa w moim życiu została stoczona pod Sarniakami, jakieś trzy tygodnie po poprzedniej. Przez cały ten czas opiekowałem się Jarkiem, który na pewno nie nadawał się do walki. Wspominałem rodziców, wieś, pałac i karczmę, a nawet jednostkę wojskową w Niedźwiedzinie, nie będąc pewny, czy kiedykolwiek ponownie zobaczę te miejsca. Miałem nadzieję, że walki skończą się jak najszybciej, a Kalifidzi niczego nie zdobędą. Jakie to smutne, że tak wielu musi zginąć z powodu rozkazów wydanych przez niewielu. O ile pozostałe dwie bitwy umiem opisać ze sporą ilością szczegółów, co do tej mam prawie zupełną pustkę i mogę ją ograniczyć do trzech szczególnie niemiłych wydarzeń.*

*Naszym głównym dowódcą był teraz generał Rygielski, który godnie zastąpił marszałka Karego-Bzdaka. Ciągle dochodziły do dowództwa wiadomości o zwycięstwach i porażkach Kalifidów w innych częściach frontu, których nieliczne strzępki dotarły też do mnie. Opowiadali o jakichś posiłkach stąd i stamtąd, o poległych kalifidzkich oficerach i o liczebności wojsk ciągle wysyłanych przez króla.*

*Przed rozpoczęciem walki zaprowadziłem Jarka do namiotu pułkownika, ukłoniłem się i powiedziałem:*

*- Ja, szeregowy pikinier Kazimierz Krawcza melduję, że szeregowy pikinier Jarosław Łubin jest osobą niezdolną do uczestniczenia w nadchodzącym starciu.*

*Podbiegł do nas doktor Kościński, krzycząc:*

*- Daj mi go! Obejrzę tego młodziana!*

*Nie byłem zadowolony, że robi to Kościński. Jarek skrzywił się, patrząc na niego, a doktor orzekł:*

*- Nie mam mowy, żeby nie walczył. Postura przyzwoita, brak większych ran, kończyny kompletne, wzrok wygląda na dobry...*

*Student przyniósł mu przyrządy, a lekarz kontynuował:*

*- Tętno w normie, temperatura ciała przyzwoita, niezakażony chorobą zakaźną, nie ma przeciwwskazań, żeby wysłać go do bitwy.*

*- Panie doktorze, niech pan spojrzy na jego stan psychiczny! Nie może dojść do siebie po stracie przyjaciela!*

*- Nie jestem psychiatrą - odpowiedział gburowato.*

*- Czyli chce pan jego pewnej śmierci?! - oburzyłem się.*

*- Nie ode mnie zależy los tego człowieka. Poza tym go nie znam, tak samo jak pana, a panowie nie są w tej wojnie nikim ważnym - powiedział lodowatym tonem, po którym opuściłem namiot z Jarkiem trzymanym pod rękę. Zrozumiałem, że nie jest to dobry lekarz, bo życie i zdrowie jednego człowieka nie było dla niego w ogóle istotne i wolał zajmować się sekcjami zwłok w otoczeniu studentów.*

*Wiedziałem, co zrobić z Łubinem. Zaprowadziłem go do obozu i powiedziałem:*

*- Siedź tu cicho, dopóki nie przyjdę.*

*Następnie ruszyłem do kuchni polowej, której w tym czasie nikt nie pilnował i wziąłem najwięcej chleba, jajek i jabłek, ile mogłem. Część włożyłem do torby, a resztę musiałem nieść w rękach. Wróciłem do Jarka, przekazałem mu żywność i odezwałem się:*

*- Jedz powoli, żeby na jak najdłużej starczyło i nigdzie nie chodź. Ja niebawem idę walczyć, a ty będziesz musiał czekać, aż wrócę.*

*Jarek przytaknął i potulnie zaczął spełniać moją prośbę. Widok sporej dla niego ilości jedzenia choć trochę go pocieszył.*

*Drugim wydarzeniem z bitwy, które utkwiło mi w pamięci, było podpalanie stodół. Kiedy walka z Kalifidami w pobliżu wioski Sarniaki trwała przynajmniej godzinę, nasz generał wpadł na pomysł wzniecenia pożaru w celu wywołania zamieszania i popłochu wśród wrogów. Wiatr wiał tego dnia akurat w stronę nacierającej armii Kalifidów. Wojownicy nie nosili już biało-czerwonych mundurów z początku bitwy, teraz dominowała czerń i szarość, widocznie ich dowódcy zrozumieli, że jaskrawi żołnierze są łatwym celem.*

*Przybyły posiłki złożone z dobrze wyszkolonych żołnierzy, dzięki czemu wrogowie byli wyżynani w pień. W pewnym momencie spostrzegłem trzech zaledwie kilkunastoletnich Kalifidów, których uwięziła upadająca stodoła. Chłopcy żałośnie się szamotali, a znikąd nie mogła nadejść im pomoc. Poruszony, zbliżyłem się do nich z mieczem w dłoni. Myśląc, że przyszedłem ich dobijać, podjęli próbę oswobodzenia się i obrony, jednak kiedy zobaczyli, że wyciągam ich spod nadpalonych desek, zyskali jakby nowe siły i się wydostali. Wskazałem im swoim ostrzem, żeby uciekali. Nawet wrogów czasami trzeba uratować.*

*W chwilę później wiatr zmienił kierunek, a dym z wielkiego ogniska zaczął lecieć mi prosto w oczy. Zamknąłem je i poleciały mi łzy. Trudno mi określić, jak się wtedy czułem. Gdy ponownie je otworzyłem, dymu przybywało. W końcu znów zacisnąłem powieki i zacząłem się stamtąd wycofywać. Kiedy biegłem na oślep, potrąciłem przynajmniej trzy osoby, nie wiem, z której armii. Dotarłem wreszcie do namiotu, w którym Jarek spokojnie zjadał jajko, położyłem się koło niego i w takiej pozycji leżałem do końca bitwy, starając się nie myśleć o Kalifidach.*

*Prawdopodobnie jakiś czas przespałem, bo gdy oprzytomniałem, minęły co najmniej cztery godziny. Po otwarciu oczu spostrzegłem, że widzę wszystko dużo gorzej. Najpierw myślałem, że to chwilowe i zaraz mi minie, ale gdy nie przechodziło przez dłuższy czas, dotarło do mnie, że dym uszkodził mi wzrok. Ledwie to odkryłem, usłyszałem krzyk:*

*- Pułkownik Głębinowski nie żyje!*

*Myślałem, że ktoś żartuje, ale była to prawda. Mój sędziwy dowódca dostał wylewu i zmarł zaraz po bitwie, w której nie brał czynnego udziału. Przeżył siedemdziesiąt trzy lata i do końca życia cieszył się dobrym zdrowiem. Pogrzeb wyglądał niemal identycznie z wcześniejszym pochówkiem marszałka. Znów ksiądz Miłosz wygłosił szalone przemówienie, którego już nie miałem siły i ochoty pamiętać.*

*Zaraz po pogrzebie do generała Rygielskiego przyjechał posłaniec z królewskim rozkazem. Okazało się, że wojna została właśnie zawieszona, a po śmierci starego sułtana jego następca zaczął wycofywać wojska z terytorium innych państw. Chyba wszystkich uradowała ta wiadomość. Na zakończenie doktor Kościński sprawdzał stan zdrowia rannych. Studenci nawiązali z nim dość bliską więź i nazywali go doktorem Czesiem.*

*Świętosław został w walce ranny w plecy i ledwo stał, a prawa noga ciągle mu drżała. Kościński obejrzał go i powiedział:*

*- Pański kręgosłup się wyprostuje, kiedy użyję starej dobrej metody. Bistowski, przynieś mój prostownik!*

*Żwawy studencik z bródką pobiegł do namiotu i przyniósł długi, drewniany przedmiot.*

*- Przecież to podcięty kij od miotły! - burzył się brat Kazi.*

*- To nic. Przywiążę go sznurkiem do ciała, a na to włoży się ubranie - ze spokojem odrzekł lekarz.* *Jeszcze gorsza rzecz działa się z ciężko rannymi. Przynieśli mu na noszach* *prawie nieprzytomnego mężczyznę z rozciętym brzuchem. Popatrzył na niego chwilę i powiedział:*

*- Nie ma rady. Bistowski, skocz po słoiczek!*

*Student przyniósł słoik z białą substancją. Kościński włożył rękawice i wetknął do dziurek w nosie malutkie zatyczki. Otworzył pacjentowi usta i umieścił w nich trochę tego białego czegoś.*

*- Powinno wystarczyć - wyszeptał i zamknął mu usta, po czym znów zawołał studenta:*

*- Bistowski, daj mu trochę wody do przepicia!*

*Tamten szybko spełnił żądanie przełożonego. Z początku pomyślałem, że ta substancja to lek, ale w potraktowaniu tak następnego rannego wspomniane zostało słowo arszenik. Ci ludzie byli najzwyczajniej w świecie dobijani. To odczłowieczenie, na które wcześniej zwróciłem uwagę, wydawało się nasilać. Kiedy przyszła kolej na pacjentów z uszkodzonym wzrokiem, przede mną stał chłopak, którego lewa powieka była całkiem zdarta.*

*- Bistowski, daj chustkę! - brzmiało następne polecenie doktora. Student przyniósł czerwoną chustkę, z której lekarz zręcznie wykonał przepaskę na oko, nie zwracając uwagi na niezadowolony wyraz twarzy poszkodowanego. Byłem ciekawy, co zrobi ze mną.*

*- A z panem co? Nie widzę uszczerbku ciała - powiedział.*

*- Uszkodzenie wzroku od dymu - wyjaśniłem.*

*- Sprawdzę to. Bistowski, leć po planszę! - zawołał. Student przyniósł tabliczkę z rysunkami zwierząt, podobną do tej z komisji.*

*- Co pan widzi? - zapytał mnie, pokazując ją z odległości około pięciu metrów.*

*- Jakieś plamki, nie rozpoznam, co to - powiedziałem.*

*- Czyli przydadzą się okulary. Bistowski, biegnij zaraz po skrzynkę z okularami! - krzyknął. Przestraszyłem się, bo okulary kojarzyłem do tej pory ze starością i niedołężnością. Student przyniósł kilkadziesiąt egzemplarzy takich samych okularów, a doktor podał mi pierwsze z brzegu. Już wtedy wiedziałem, że każda wada wzroku potrzebuje innego szkła. Włożyłem je i zacząłem widzieć jeszcze gorzej.*

*- Ma pan pomoc, więc niech pan idzie! Bistowski, przyprowadź następnego! - zawołał doktor, a ja w ponurym nastroju opuściłem to miejsce i poszedłem do Jarka. Kiedy nikt nie patrzył, wrzuciłem okulary do rzeki. Bardzo ociężale rozpoczęła się droga powrotna.*

*Cały następny dzień spędziłem na wozie z Jarkiem u boku. Wypełniony był okaleczonymi młodymi weteranami, którzy nie mogli przestać jęczeć i przeklinać. Ja prawie nic z tego nie widziałem, bo wzrok się popsuł, a wnętrze wozu należało raczej do słabo oświetlonych. Nazajutrz nastąpił pieszy marsz, więc musiałem zostać w tyle, żeby opiekować się Jarkiem, który nie mógł iść sam. Hełm, pancerz, pika, miecz i sztylet zostały oddane, najpewniej bezpowrotnie.*

*W drodze układałem sobie plan odwiedzenia starych miejsc. Na początku chciałem spotkać rodziców i brata, dalej pana Dobrosława, służbę, Kazię, jej wuja i radnego, chociaż ten ostatni znacznie stracił w moich oczach. Wojna okazała się być wielką ilością bezsensownego i niezawinionego cierpienia, o którym ostrzegał jeszcze przed bitwami ten czterdziestoletni towarzysz. Niestety już więcej go nie spotkałem i nawet nie wiem, czy przeżył. Chęć odwiedzin w znanych miejscach i wyrwania się ze służby ojczyźnie stawała się silniejsza z każdym przebytym kilometrem.*

*Szedłem na tę wojnę jako trochę niezdarny kucharz Kazio, a wracałem z niej jako pan Krawcza - człowiek, który, jak w naszym tytule. poznał jej oblicze. Byłem świadkiem wielu brutalnych śmierci, religijnego fanatyzmu, beznadziejnej medycyny i upadku jednej z największych męskich przyjaźni w dziejach. Stasio był jednym z wielu odważnych młodzieńców, którzy zginęli dla kraju a nikt o nim nie będzie pamiętał, podczas gdy marszałek Kary-Bzdak czy pułkownik Głębinowski będą pamiętani jeszcze przez długie lata, chociaż w rzeczywistości nic nie zrobili. Zastanawiałem się też, po co istnieją takie szkodliwe jednostki jak sierżant Wstępniewski, ksiądz Miłosz, Przybysław Mazacz czy doktor Kościński.*

*Myśląc o tym, miałem nadzieję, że w moich stronach nie toczyła się wojna, a mój dom, pałac czy karczma nadal stoją nienaruszone, a rodzina i znajomi wciąż żyją. Na wojnę poszło wielu młodych mężczyzn o szlachetnych ideach, a wróciły z niej rzesze alkoholików, kaleków, psychopatów i ludzi opłakujących poległych braci czy przyjaciół. Gdzie w tym wszystkim jest tak chwalony przez ludzi pokroju Miłosza Kupieckiego Bóg? Jestem przekonany, że jeśli istnieje, rodzaj ludzki ani trochę go nie obchodzi. Żałowałem mocno, że poszedłem na wojnę i walczyłem w sumie nie wiadomo, dla kogo. Ratowanie ojczyzny jest wzniosłą i szlachetną sprawą, ale wiąże się z zabijaniem ludzi. Oj, ile bym dał, żeby ten przystojny chłopak z głową pełną loków żył i miał się dobrze. Znalazłby sobie piękną żonę albo kilka żon. Dlaczego musiał urodzić się w Sułtanacie i zostać wcielony do armii?*

*A dlaczego sprawą wojny zajmują się tacy psychopaci jak Wstępniewski, Kościński i Kupiecki? Sierżantem od musztry powinien być ktoś o manierach pułkownika Głębinowskiego, lekarzem ktoś, kto umie leczyć i nikogo nie chce truć, a kapelan powinien być trzeźwy i nie przesadzać w swoich kazaniach. Chociaż nawet mogłoby się obyć bez kapelana. Przypominał mi mnichów z zakonu "Wszystko dla Pana", jako wygodnicki leń żyjący cudzym kosztem.*

*Gdy byliśmy jakieś pięćdziesiąt kilometrów od celu, zobaczyłem pędzącą bryczkę z jednym pasażerem, który wyglądał mi na najstarszego syna pana Dobrosława. Kiwnąłem do niego głową, a on odkiwnął, co oznaczało, że to naprawdę on. Zastanawiało mnie, gdzie on może jechać. Gdyby zatrzymał się na chwilę, zapytałbym go o ojca. Tymczasem byłem zmuszony pozostać w niepewności.*

*W Niedźwiedzinie członkowie naszego oddziału rozdzielili się. Jakiś wąsaty gospodarz przewiózł mnie, Świętosława i Jarka, który pozostawał teraz pod moją opieką prawie pod Żołędów. Potem Świętosław wyruszył do wsi gminnej, a ja do Smołkowej Woli, nadal z Jarkiem.*

*W końcu, po tej męczącej drodze, której etapów nie mam ochoty pamiętać, wśród roztopów i kwitnącej trawy, zobaczyłem po raz pierwszy od wydających się trwać wieczność kilku miesięcy Smołkową Wolę. Bociany już siedziały na sołtysowej jabłoni, a od strony starego miejsca zamieszkania powiewał przyjemny wiatr. Pobiegłem na spotkanie rodziców i Zbyszka, a Jarek niepewnie ruszył za mną. Wreszcie zobaczyłem ścianę rodzinnego gospodarstwa, a przed domem na pieńku siedział mężczyzna w kożuchu, którym musiał być ojciec. Kiedy zbliżyłem się, zobaczyłem coś strasznego. Niczym nie przypominał dawnego Gniewomira Krawczy, był chyba o połowę chudszy, spochmurniał, miał podkrążone oczy, a jego kruczoczarny wąs stał się popielaty. Na mój widok słabo się uśmiechnął i powiedział cicho:*

*- Kazio, Kazimierz, wróciłeś...*

*Zaraz po tych słowach doznał nieprzyjemnego ataku kaszlu, którego wcześniej nie miał.*

*- Chyba mam gruźlicę - zwrócił się do mnie. Bardziej spochmurniałem na te słowa.*

*- Tatuś, wszystko będzie dobrze. Gdzie są mama i Zbyszek?*

*- Jeszcze o niczym nie wiesz - odrzekł ojciec z pochmurną miną. Szeroko otworzyłem oczy, bo zrozumiałem, że coś strasznego musiało się stać. Tatuś rozpoczął opowieść:*

*- Twój brat służył w kusznikach nad morzem u jakiegoś gienerała Poniewierskiego czy jak mu tam było. W bitwie jeden z najważniejszych oficjerów sułtana stanął wprost przed naszym gienerałem i byłby go ukatrupił, gdyby twój brat szybko nie przybiegł i go nie grzmotnął na śmierć! Miałem takiego dzielnego syna!*

*Rozpłakał się, a ja go przytuliłem.*

*- Zbyszek obronił dowództwo naszych przed ich dowództwem, ale strzała przebiła mu rękę i musieli mu ją odjąć. Przed niecałym miesiącem wrócił tutaj z kikutem i z listem pochwalnym, który ci pokażę jak wejdziemy do domu. Nikt z nas przecie nie czyta, ale pięknie wygląda ta kartka. I słuchaj, co dalej. Zbyszek nam wszystko pięknie opowiedział, powiedział, co jest ponoć w tym liście, po czym zaczął gorączkować i na swoim starym łóżku spędził następne dni. Ledwie tydzień temu, kiedy właśnie przynosiłem mu wodę, zobaczyłem, że umarł...*

*Znowu się rozpłakał, a ja razem z nim. Kiedy się uspokoił, ciągnął:*

*- Umarł w tym samym miejscu, w którym się urodził! A Wiesia, która nie odstępowała go na krok przez ten cały czas i odmawiała sobie jedzenia i spania, po śmierci Zbysia dostała ataku serca! Wróciłem z pola i zobaczyłem ją leżącą na podłodze. Ledwie pięć dni temu byłem na wspólnym pogrzebie i przez cały miałem twarz zakrytą dłońmi! Dobrze, że mam chociaż ciebie!*

*Brakło mi słów. Wszedłem razem z ojcem do wnętrza, a tam, w dobrze widocznym miejscu pod oknem, leżał list pochwalny. Żeby nie martwić ojca, na razie nie mówiłem mu o nabytej wadzie wzroku. Za mną niezręcznie wszedł Jarek, więc przedstawiłem go ojcu. Pozwolił mu usiąść na stołku. Wreszcie ojciec zapytał, co się ze mną działo na wojnie. Opisałem mu w skrócie najważniejsze wydarzenia, pomijając bardziej drastyczne elementy.*

*- Miałeś szczęście, że wróciłeś cały i zdrowy, teraz zostań przy mnie i ożeń się z Boguśką - powiedział po wysłuchaniu.*

*- Tato, lepiej będzie, jeśli wrócę do dworu. Czuję, że tam jest moje miejsce jako kucharz.*

*- Wtedy będziesz daleko, a coś czuję, że będę coraz słabszy.*

*Pomyślałem, co odpowiedzieć i wreszcie zdecydowałem, że pójdę jak najszybciej do dworu i zobaczę, co się tam dzieje.*

*- Chcesz zostać z moim ojcem czy idziesz ze mną? - zapytałem Jarka.*

*- Posiedzę tu - odpowiedział. Tego dnia był w całkiem niezłym nastroju. Kiedy opuszczałem dom, usłyszałem rozmowę:*

*- Umiesz rąbać drewno?*

*- Czego się nie robiło w Gościeradach.*

*- To jakbyś mógł, podziab mi na drobne patyczki i przynieś. Siekiera leży zaraz za domem, łatwo znajdziesz.*

*W ten sposób ojciec nieoczekiwanie zyskał pomocnika. Pod lasem spotkałem znajomego człowieka.*

*- Kaziu, wróciłeś z wojny! - zawołał. Był to woźnica Mirek. Jeśli się nie mylę, występuje w mojej historii po raz trzeci. Z ochotą podwiózł mnie do dworu i wysadził. Pałac stał w niezmienionym stanie, co mnie ucieszyło. Stanąłem przy ozdobnej bramie, a wtedy wyszedł mi na powitanie wynędzniały pan Zwiędłoch. Uśmiechnął się na mój widok i zapytał:*

*- Kaziu, czy chcesz wrócić do nas?*

*- Oczywiście - odpowiedziałem. Po jego ponurej minie poznałem, że wydarzyło się coś niedobrego.*

*- Nie będzie to możliwe - powiedział majordomus.*

*- Dlaczego?! - żądałem wyjaśnień. Wskazał, żebym poszedł za nim. Wewnątrz pałacu, pozbawionego wszystkich upiększających ściany portretów i pejzaży, na skromnym fotelu siedział zmartwiony czymś pan Dobrosław. Nie golił się od dawna i urosła mu pełna broda. Ucieszył się, kiedy mnie zobaczył, ale ze smutkiem powiedział:*

*- Kazimierzu, nie możesz już być moim kucharzem. Kiedy zaczęła się wojna, zacząłem ofiarowywać wielkie sumy pieniędzy na zbrojenie, a potem też pomoc rannym i sprzedałem wszystkie moje dzieła sztuki, żyrandole, biżuterię, większość książek i mniej ważne pamiątki po przodkach. Przestałem wystawiać uczty, a w końcu zacząłem odprawiać służbę. Teraz zostali mi tylko Hagalończyk, Zwiędłoch, Kaminek i ogrodnik. Kozinowicz i Gmajewski, moi sąsiedzi, otrzymali ponad pięćdziesiąt hektarów ziemi moich przodków.*

*Słuchałem tego ze smutkiem, aż w końcu zapytałem:*

*- Wie pan może, jak się miewa mój dawny mistrz, kucharz Radosław?*

*- Pan Radosław umarł przed niecałym miesiącem - powiedział z wyrazem żalu.*

*- Widziałem, jak pański syn gdzieś wyjeżdżał. Mogę wiedzieć, gdzie się udał?*

*- Do Hagalonu, nawet mi nie mówił, co ma tam robić, poprosił tylko o wysyłanie mu pieniędzy. W związku z tym sprzedaję coraz więcej i więcej. Ostatnie lata nie były zbyt urodzajne, więc jeśli dalej tak pójdzie, obawiam się licytacji pałacu.*

*- A co z karczmą "Przy Pagórku"?*

*- Nadal działa, nawet moi podwładni za często do niej chodzą - odrzekł i znów spuścił głowę i położył dłoń na czole. Poszedłem złożyć wizytę panu Pstrągowi.*

*Wszedłem do wnętrza, które było w całości zajęte i przepełnione ludźmi, którzy wrócili z wojny. Poznałem ich po zabliźnionych ranach. Pili tyle alkoholu, że karczmarz Bogdan nie nadążał z zamówieniami. Kiedy udało mi się do niego dojść, powiedziałem:*

*- Wojna wszystko zmieniła, ale chociaż pański interes kwitnie.*

*- Musiałem zatrudnić trzy kelnerki, żeby to wszystko obrobiły - wystękał zmęczony.*

*- A gdzie Kazia? Już tu nie pracuje?*

*- Jest w ciąży.*

*- Naprawdę? To wspaniale!*

*- Czy ja wiem? Będę miał w rodzinie połowicznego Hagalończyka.*

*- Narodowość nieważna, ważne żeby było zdrowe - odpowiedziałem.*

*- W sumie masz rację. Jak było na wojnie?*

*- Lepiej niż dla większości. Cierpienie wydawało się nie mieć końca, chwilami czułem się jak w piekle opisywanym przez księży. A gdzie pan radny?*

*- Siedzi w kącie - odpowiedział karczmarz i wrócił do przyjmowania zamówień. Poszedłem we wskazane miejsce, a tam siedział skurczony brodacz z przekrwionymi oczami.*

*- Widział pan może radnego Gołębia? - zapytałem go.*

*- To przecież ja! - zawołał pełen żalu. Przyjrzałem się twarzy wyłaniającej się spod przetłuszczonych siwych włosów i ze zdziwieniem odkryłem, że to naprawdę on. Zmienił się nie do poznania.*

*- Moje życie straciło sens, odkąd wybuchła wojna. Okazała się być czymś całkiem innym niż opisał to Miłosz Wierzba. On na pewno nie widział prawdziwej wojny. Wzburzeni na mnie młodzieńcy którejś nocy spalili całą moją domową bibliotekę w akcie zemsty. Żałuję, że nie spłonąłem wtedy razem z książkami!*

*- Przykro mi to słyszeć - powiedziałem, ale nie mogłem nic poradzić. Po opuszczeniu karczmy ponownie natknąłem się na Mirka i wszystko mu opowiedziałem. Woźnica doradził:*

*- A nie chciałbyś czasem wyprowadzić się do Niedźwiedzina? Jest tam dużo miejsc pracy.*

*- Nie, to miasto mi zbrzydło ze względu na wojnę.*

*- A co myślisz o Kaczkowie? Tam miejsc pracy jest z dziesięć razy więcej.*

*- Wydaje mi się, że zamieszkanie w Kaczkowie to zbyt ambitne przedsięwzięcie dla tutejszego rolnika.*

*- Skądże, mój brat tam mieszka i czuje się dobrze. Ma tam pewną posadę, a ty z pewnością jakąś zdobędziesz ze swoimi umiejętnościami.*

*Przekonał mnie. Poszedłem do ojca i ogłosiłem mu swoje zamiary. Z początku nie chciał opuszczać wsi, ale kiedy wymieniłem mu wszystkie zalety życia w wielkim mieście, zawołał z podnieceniem:*

*- Zgoda! Jedźmy jak najszybciej!*

*Oddaliśmy dom pod opiekę Boguśce i "Krowiarzowi", a sami dwa dni później ja, ojciec i Jarek ruszyliśmy na wozie Mirka do Niedźwiedzina, skąd jego brat miał nas zabrać do Kaczkowa. Brat woźnicy miał też za zadanie dowiedzieć się, co i jak w Gościeradach i czy żadna rodzina nie poszukuje Łubina. Ja jechałem dumnie i z wesołym spojrzeniem na spotkanie nowej przygody, za to ojciec nerwowo patrzył na oddalające się rodzinne strony, bo nigdy dotąd nie wyjeżdżał poza gminę. Kiedy wysiedliśmy w Niedźwiedzinie i pożegnaliśmy Mirka, ojciec szeroko otworzył oczy i z przerażeniem zapytał:*

*- Dlaczego to wszystko jest takie wielkie?! A jakie tu nieświeże powietrze!*

*Tato był niestety człowiekiem przyrośniętym do wsi na stałe. Kiedy przesiedliśmy się do wozu brata znajomego woźnicy, ojciec czuł się jeszcze gorzej. Obawiałem się, że nie odnajdzie się w Kaczkowie.*

*- Ilu tam mieszka ludzi? - zapytał nowego wozaka.*

*- Przeszło dwieście tysięcy, proszę pana - odpowiedział wyjątkowo spokojnie.*

*- Ile?! Jak w naszej wsi razy tysiąc?! - przeraził się tato.*

*- Proszę się nie obawiać, mieszkam tam parę lat i dobrze się odnalazłem - mówił z przekonaniem.*

*- Ile razy pan już widział króla? - zapytałem z ciekawości.*

*- Co pan?! Ani razu! I myślę, że nigdy mi się to nie uda. Zwykli ludzie nie mają tego zaszczytu.*

*Byłem wtedy naiwny i myślałem o Kaczkowie jako o powiększonej wersji Żołędowa, gdzie król spełnia rolę podobną do pana Bieganowskiego. Byłem w tym mieście już raz, ale w czasie wojennego przemarszu nie myślało się o takich sprawach, a przede wszystkim o możliwości zamieszkania w nim. Droga była długa i dość męcząca. Jednocześnie woźnica przekazał Jarkowi smutne wieści, że Gościerady nawiedziła w czasie wojny cholera, a pozostali przy życiu krewni boją się go zabierać. W takim wypadku Łubin był skazany na mnie.*

*- Kaczków już blisko, dosłownie za pięć wsi będziemy na miejscu - ogłosił woźnica. Ojciec cały drżał i bez ustanku patrzył za siebie w stronę bardzo dawno minionej Smołkowej Woli, oddalonej od nas teraz o dziesiątki kilometrów.*

*W końcu dotarliśmy przed bramę miasta, którą już znałem. Od razu przypomniał mi się moment wkraczania do niego z piką w dłoni. Ojca ta brama strasznie przytłoczyła i patrzył na nią wzrokiem dziecka, na które z góry spogląda surowy dorosły, mający je zaraz ukarać.*

*- Co w nią musi wjeżdżać, że zbudowali taką wielką?! - wołał z niepokojem mój staruszek. Coś czułem, że nie nasiedzi się długo w stolicy. Kiedy minęliśmy bramę i strażników, których ojciec też się przestraszył, naszym oczom ukazały się niewidziane przez niego dotąd tłumy przechodniów.*

*- Tutaj idzie pani z pieskiem, tu dwaj mężczyźni wiozą drewno, jacyś państwo w powozie, następni państwo, facet gnój wiezie, trzeci powóz, idzie matka z dziećmi, za nią uczony z książką... - wymieniał ojciec, rozglądając się nerwowo i chcąc objąć wzrokiem wszystkich naraz. Przeszkadzało mu, że nikogo nie zna i jest ich zbyt wielu. Kiedy pojechaliśmy nieco dalej, mijając zadziwiające ojca ludzkie masy, a brat Mirka parę razy wjechał kołami w końskie odchody, naszym oczom zaczęły ukazywać się wyższe zabudowania, których ojciec ponownie się przestraszył.*

*- Dlaczego oni musieli robić je takie wysokie?! - pytał z żalem.*

*- Chodzi o to, żeby mieszkało więcej rodzin - wyjaśnił woźnica.*

*- Nikt by mnie w życiu nie zmusił do bytowania na czwartym piętrze, bo próbując otworzyć okno, bym z niego wyleciał! - wołał przerażony tato.*

*- Spokojnie, nikt tam nie wylatuje - uspokoił go brat Mirka. Wtedy rozpościerało się nad nami pranie rozwieszone na sznurkach.*

*- Niewiarygodne, że komuś się chciało zawiesić koszulę dziesięć metrów nad ziemią - zauważył ojciec.*

*- Kiedy w mieszkaniu nie ma miejsca, ludzie wymyślają takie rozwiązania. W końcu potrzeba jest matką wynalazków - wyjaśniłem mu tym razem ja.*

*- Gospoda, strasznie zaschło mi w gardle! Wstąpmy do niej! - zawołał staruszek.*

*- Nie polecam tej gospody, bo za bardzo w niej tłoczno, a widzę, że pan boi się obcych tłumów - ostrzegł woźnica.*

*- A gdzie jest jakaś mniej popularna - zapytałem, bo też zgłodniałem.*

*- W Kaczkowie to jest prawie gospoda przy gospodzie, za dziesięć metrów zobaczycie następną - pocieszył nas brat Mirka. Wysiedliśmy obok czerwonego domku z dużym ogródkiem, w którym siedziało trzech nieszkodliwych pijaczków o wesołych twarzach. Woźnica wszedł pierwszy, za nim ja, Jarek i na koniec ojciec. Tato z trudem zajął miejsce przy jednym z czterech stolików, miał szczęście, że nikt tam nie siedział, bo w przeciwnym razie stałby zdrętwiały i czekał, aż my usiądziemy. Przy każdym stoliku stały po cztery krzesła, więc dobrze było nam je zająć. Woźnica zamówił talerz rosołu z marchewką, który zjadł w mgnieniu oka, my złożyliśmy identyczne zamówienia. Ja byłem już oswojony z takimi lokalami dzięki spędzaniu czasu w karczmie pana Pstrąga. Jarek czuł się nieźle i przez całą drogę nawet nie napomknął o Stasiu. Obaj zjedliśmy zupę z ochotą. Ojciec za to ociągał się z posiłkiem. Nadal wodził oczami po ścianach, suficie i blacie stolika, wyraźnie wciąż się denerwując.*

*- Pan pewnie pierwszy raz w mieście - zaczepił go siedzący obok mężczyzna o barczystym korpusie, kędzierzawej czuprynie i wesołych, zielonkawych oczach. Ojciec niemal dostał zawału, kiedy odezwał się do niego obcy człowiek, więc musiałem odpowiedzieć za niego.*

*- Tak, ojciec jest pierwszy raz i na razie się wstydzi.*

*- A w jakim celu są panowie w mieście? - ciągnął rozmowę trzydziestoparolatek.*

*- Jestem kucharzem i szukam pracy, a Jarek jest potrzebujący i powinien albo ze mną zostać, albo udać się do szpitala - odpowiedziałem, na co Łubin spokojnie przytaknął.*

*- Świetnie się składa. Ja się nazywam Wojciech Glina, pochodzę ze wsi i jestem od sześciu lat lokatorem kamienicy na Bodkach, ulica Jarosława II 11. Potrzebowalibyśmy jakiegoś kucharza i jeśli nasz właściciel się zgodzi, będziesz mógł mieszkać.*

*Niezwykle ucieszyła mnie nagła oferta pracy i postanowiłem kontynuować rozmowę z ciekawym panem, z którego oczu od razu patrzyła na mnie dobroć.*

*- Jaki zawód pan wykonuje? - zapytałem.*

*- Jestem ceglarzem. Noszę nazwisko Glina, bo u mnie na wsi moi przodkowie przez pokolenia byli garncarzami. Razem z moją Mirką przenieśliśmy się do Kaczkowa, gdzie chciałem podjąć nową pracę, ale jak na nieszczęście znów jest ona związana z gliną. Nie, nie, żartuję, nic mi to nie przeszkadza. Cegielnia jest blisko domu, więc żyje mi się całkiem dobrze. Jeśli chciałby pan tam wstąpić i zobaczyć, co i jak, serdecznie zapraszam.*

*Po tym spotkaniu rozpoczęło się moje życie jako mieszczanin.*

*Wojtek Glina załatwił mi mieszkanie. Kiedy po raz pierwszy dotarłem na Bodki i zobaczyłem swój przyszły dom, byłem pod wrażeniem. Nie bardzo obchodziły mnie panujące w nim niewygody, bo najważniejsze było, że miałem miejsce do gotowania. Wojtek przedstawił mnie swojej żonie Mirosławie i trójce dzieci, czyli dwóm córkom i synowi Sławkowi, obecnej głowie rodziny. Szybko udało mi się znaleźć ciepły kąt w tym budynku, tak samo jak Jarkowi. Powoli przekształcałem się z chłopa w mieszczanina. Ojcu nie było łatwo. Ciągle łapał się za głowę i krzyczał:*

*- Jaki hałas, zgiełk i gwar! Nieprzebrane tłumy! Jedźmy na wieś!*

*Powoli jednak i on się uspokajał, aż w końcu prawie zupełnie przestał się żalić. Pewnego dnia kamienicę odwiedził bogato ubrany mężczyzna z wysokim czołem, który okazał się być jej właścicielem. Przyprowadził ze sobą dwóch synów. Starszy był nastolatkiem o ponurej twarzy, a młodszy wesołym chłopcem, niestety niepełnosprawnym.*

*- Dzień dobry. Nazywam się Świerkiewicz, a to są moi synowie. Starszy Włodek wybitnie umie matematykę, za to młodszy Leszek niestety ma coś z głową i z powodu, że po niedawnej śmierci małżonki nie ma się kto nim zajmować, zostawiam go pod waszą opieką, a kiedy dorośnie, zostanie waszym dozorcą, czy tego chcecie, czy nie. Pod warunkiem, że dożyje, bo z takimi mutantami to nigdy nic nie wiadomo. A to, co Leszek trzyma w ręce, to miniaturowa gilotyna, którą Włodek zrobił na zajęcia techniczne w swojej szkole. Bardzo spodobała się Leszkowi i przyniósł ją ze sobą. Używa jej teraz jako pułapki na gryzonie. Teraz chciałbym poznać wasze nazwiska, nowi lokatorzy.*

*- Jestem Krawcza, Kazimierz Krawcza, kucharz z zawodu. To jest ogrodnik Jarosław Łubin. A ten tutaj to rolnik Gniewomir Krawcza, mój ojciec.*

*Kiedy przedstawiłem ojca, ten się zawstydził i nie chciał nawet spojrzeć na tego niemiłego ponuraka. Pan Świerkiewicz dowiedział się, kim jesteśmy, pozwolił nam zostać i tyle go widziałem. Następne dwa lata, w porównaniu z tym, co działo się wcześniej, były po prostu sielankowe. Raz na pół roku jeździłem z ojcem na wieś i odwiedzaliśmy nasze gospodarstwo. Tato lubił chodzić pod młyn, gdzie rozmawiał ze swoimi rówieśnikami. Ja opowiadałem mu nadal o przeżyciach wojennych, których temat wydawał się nie mieć końca. Bardzo spodobała mu się historia o kelnerce Kazi i żałował, że nie posunąłem się o krok dalej i została żoną tamtego kucharza. Dzieci Wojtka i Mirki powoli dorastały, aż w końcu mały Sławek zaczął pomagać ojcu w cegielni. Leszek zdrowo się wychowywał w naszym towarzystwie, a pani Mirosława zastępowała mu matkę. Gotowałem dla nich wszystkich i doceniali moje zdolności kulinarne. Wszystkim powodziło się dobrze z wyjątkiem Jarka. Ponownie miewał straszne sny o wojnie i wołał przez sen Stasia. W końcu zaczął zwracać się do innych jego imieniem, a ja byłem jedyną osobą, którą to ominęło. Prawdopodobnie nigdy nie pomylił mnie ze swoim poległym kompanem, bo znał mnie najdłużej i właściwie zawdzięczał mi życie. Odwiedziłem parę razy miejsce pracy Wojtka i dostarczyłem mu jedzenie na czas przerw. Mój wzrok stale się pogarszał, ale nie była to dla mnie duża przeszkoda.*

*Pewnego dnia sprawdziły się najgorsze obawy wielu osób. Do Kaczkowa przyjechali posłańcy, którzy ogłaszali początek drugiego etapu wojny. Tym razem cesarz Hagalonu i nasz król atakowali Sułtanat. Do walki mieli być ponownie zaangażowani wszyscy weterani pierwszego etapu, z wyjątkiem tych najciężej okaleczonych. Oznaczało to, że ja i Wojtek ponownie musimy stawić się na komisji i dołączyć do armii. Nie chciało nam się, ale mus to mus. Dlatego pożegnałem wszystkich, oddałem Jarka do szpitala, a ojca wywiozłem na wieś do Boguśki, bo bał się zostawać sam w wielkim mieście. Następnie wyruszyliśmy do centrum Kaczkowa, gdzie odbywała się komisja. Kolejne godziny mojego życia zostały spędzone na czekaniu w kolejce, a następny tydzień na nudnych ćwiczeniach pod okiem jakiegoś sierżanta, który na szczęście był stosunkowo łagodny. Następnie zostałem po raz drugi uzbrojony i umundurowany, po czym opuściliśmy stolicę i wyruszyliśmy na północ. Uważałem za bestialstwo wysyłanie na wojnę męża i ojca trójki dzieci, którym był Wojtek. Opowiedziałem mu o surowym sierżancie, niczego niepodejrzewającym starym pułkowniku, złodzieju Mazaczu, Stasiu Znaczku, okrutnym doktorze i fanatycznym kapłanie. Cofnąłem się też do wcześniejszych wspomnień, omówiłem służbę u dobrego pana Dobrosława, pobyt w karczmie i wysłuchiwanie poezji w wykonaniu radnego i moment ogłoszenia wybuchu wojny. Wojtek przypomniał mi ten moment w swoim życiu, opisał też swoje dzieciństwo na wsi, miłość do Mirki i swojego bezlitosnego dziedzica, którego mu szczerze współczułem. Jakieś trzydzieści kilometrów na północ od stolicy nastąpił nasz pierwszy postój, w czasie którego zaczęliśmy rozważać możliwość dezercji, na którą jednak wtedy brakło nam odwagi.*

*- Mogą nas potem ścigać. Możemy to przypłacić życiem. Zbrodnie wojenne nigdy nie wygasają - ostrzegał Wojtek.*

*Wędrowaliśmy więc dalej, na szczęście nie było to zimą, jak poprzednio, ale na przełomie wiosny i lata. W cieple, pośród różnobarwnych kwiatów i soczystej trawy, marsz był o wiele przyjemniejszy niż wśród zmarzniętej ziemi przykrytej dość grubą warstwą śniegu. Szumiąca rzeka również była lepsza od zamarzniętej, można było w niej umyć ręce czy zmęczone stopy i ugasić pragnienie, co w styczniu nie było możliwe. Nikogo nowego nie poznałem w tej wyprawie, bo ciągle trzymałem się z Wojtkiem. Kilka razy padał na nas deszcz, a kiedy jechaliśmy wozem około początku czerwca, napadła nas pierwsza w roku burza z silnym wiatrem. Przetrwaliśmy ją bez przeszkód. W końcu, około lipca, zbliżyliśmy się do granicy z Hagalonem.*

*- Naprawdę chce mi się zdezerterować. O ile rozumiem, musimy iść teraz do Kalifidów i atakować ich w taki sposób, w jaki oni nas dwa lata temu - żalił mi się Wojtek.*

*- Zgadam się - odpowiedziałem.*

*- Pójdźmy w takim razie na tyły wojska, przeczekajmy, aż tamci pójdą, wejdziemy do jakiejś wsi i poprosimy o nocleg. Jak znajdziemy dobrych gospodarzy, którzy nas przyjmą, posiedzimy u nich do chwili przekroczenia granicy przez resztę naszej armii, a potem wrócimy do Kaczkowa jakąś boczną trasą i przy okazji odwiedzimy rodzinne wsi - zaplanował. Uznałem ten plan za całkiem rozsądny. Skierowaliśmy się w zarośla i ukucnęliśmy w nich. Po kilkudziesięciu minutach nasz oddział poszedł. Wtedy pobiegliśmy ścieżką po lewej stronie do wsi, gdzie na wzgórzu widać było wyraźnie bardzo duże gospodarstwo.*

*- Jacyś konkretni ludzie tam mieszkają - zauważył Glina.*

*- To może idźmy najpierw do nich - powiedziałem. Tak zrobiliśmy i w podskokach zbliżyliśmy się do niewysokiego płotu z dobrego drewna. Za nim znajdowała się pełna narzędzi kuźnia, której w tej chwili nikt nie pilnował.*

*- Właściciel jest kowalem, świetnie się składa. Zostawimy u niego pancerze i nie będzie podejrzeń - ucieszył się Wojtek. Chwilę później na horyzoncie pojawił się gospodarz we własnej osobie. Miał poniżej metra czterdziestu, wielką głowę, długie rude włosy spięte w kucyk, bujną brodę bez wąsów, przerośnięte dłonie i stopy i kulisty nos. Jego kończyny miały po cztery palce. Poznałem, że musi być krasnoludem, a oni niestety nie słyną z gościnności. Miałem nadzieję, że ten konkretny nie wpisuje się w ten stereotyp. Przywitaliśmy się z nim, on przyjaźnie kiwnął i powiedział:*

*- Jaczysz wojaczy. Czegoszczie ode mnie chczieli? Naprawicz czosz w waszych panczerzach, a może miecz się któremusz złamał?*

*- Otóż nie, my do pana w innej sprawie - zaczął Wojtek, który okazał się być bardziej odważny.*

*- Tak? - z uśmiechem zwrócił się do nas kowal.*

*- Czy pozwoliłby pan, żebyśmy tu przenocowali? - zapytał.*

*- Ażeby zebrrać sziły do walki?*

*- Nie, raczej chodziło o coś innego.*

*- O czo takiego?*

*- Czy moglibyśmy... no, ten... ten...*

*- Jaki ten?*

*- No... przeczekać tu, aż nasze wojsko pójdzie.*

*- Chodżi o deżerrczję?! Wykluczone, nie żnoszę deżerrterrów! Nie, nie, ja tylko żarrtowałem, możeczie żosztacz, jeszteszmy goszczinni. Żnaczy ja i moja drroga małżonka, którra własznie poszła na nasz ogrródek. No, czo tak sztoiczie jak sztywniaki?! Żaprraszam do szrrodka, a wasze żbrroje mogą u mnie żosztacz beż żadnych trrudnoszczi.*

*Po chwili zjawił się obok niego skąpo ubrany olbrzym z ogoloną głową, wzrostu jak dwóch kowali.*

*- Sztaszku, odbierz ich panczerze, będą u mnie goszczmi przeż najbliższe parrę dni lub dłużej - zwrócił się do niego gospodarz. My w tym czasie nieco nieśmiało ściągnęliśmy zbroje i oddaliśmy je w jego wielkie dłonie. Po raz pierwszy miałem do czynienia z krasnoludem. Wydawał się sympatyczny na pierwszy rzut oka. Przedstawił się nam jako "Żdziszław", zaznaczając, że nie jest to jego prawdziwe imię, ale jedynie forma rolniczyńska, której używa jako obywatel naszego kraju. Po chwili przedstawił nam swoją jasnowłosą małżonkę, która przybrała imię "Każimierra". Trochę za dużo tych Kaź w moim życiu. Mówiła identycznym, szeleszczącym akcentem z wyraźnym podkreślaniem głoski "r". Zaprosili nas do środka, gdzie poczęstowali nas jakimś specyficznym napojem. Drzwi były potwornie niskie, a wszystkie meble nadzwyczajnie małe. Piliśmy z malutkich kubeczków z drewna.*

*- To jeszt naparr wiszniowy, barrdżo żdrrowy - chwalił go gospodarz domu.*

*Potem krasnoludowie zapytali nas, kim jesteśmy i skąd przybywamy. Po opowiedzeniu przez nas o sobie, kowal Zdzisław odpowiedział na nasze historie:*

*- Pożwólcie, drrodży goszczie, że terraż ja przedsztawię wam loszy naszego narrodu. Żaczynającz, Tlatilittan był najdżielniejszym krrasznoludem, jakiego można szobie wyobrażicz. Był on naszym pierrwszym wodżem i dżięki jego odwadże i mądrroszczi pokonaliszmy cziemiężączych nasz elfów i żoształ on naszym pierrwszym krrólem i rządżił krrasznoludami przeż ponad pięczdżiesziąt lat. Jego nasztępcza obrronił nasz przed najeżdżczami i żałożył pańsztwo Szaszkorr, którre dżięki niemu i kolejnym krrólom isztnieje do dżisz. Naszi poeczi napiszali o tym wiele wierrszy i pieszni, którre rrodżicze szpiewają dżiecziom albo dżiadkowie wnukom od wielu wieków. Te pieszni szą przepięknę. Pożwólczie, goszczie, że terraż żaszpiewamy wam wszpólnie jedną ż nich:*

*Nad wodą, którra przeż wieki tu płynie i poszrród laszów, czo szą wkoło nasz, wszrród pagórrków i pod tym niebem*

*Powształ nasz krraj, krrasznoludżki krraj. Tlatillittan dowodżił nami, pięczdżiesziąt lat elfom grrożił on.*

*Chocz umarrł już barrdżo dawno, to żyje w naszych wszpomnieniach na wieki.*

*A po nim naształ dżielny brratanek, którrego imieniem było Prrorrint.*

*Dowodżił w bitwach, prrowadżił szerregi, poszrrodku szkał odpierrał ataki, elfowie marrli, myszmy szwiętowali,*

*To były czaszy początku narrodu, to były czaszy szwietnoszczi narrodu.*

*Trzeczim ż tych krrólów był odważny Frrallumd, którry nasztępczą żoształ dla Prrorrinta,*

*Grrał on na harrfie, czytrze i oboju, a jego rządy to był czasz pokoju.*

*Żakochał szię w pewnej kobieczie, którra szię żwała Arritszida.*

*On był bogaczem, ona była biedną, a więcz nie mogli żawrzecz małżeńsztwa.*

*Lecz szię kochali mimo przecziwnoszczi, on żonę miał szwą, ona szwego męża.*

*On dał jej żłota czałe wielkie garrnce, ona jagody z lasu mu zbierrała.*

*Chodżili rrazem na kwitnącą łąkę, przy dżwięku lutni najwierrniejszego szługi.*

*Tak upłynęły ich długie życzia, i okresz rządów żaczął szię Brritlanga.*

*Po nim był Telmbon, Jegdorr, Filbrrisz, Degrrolb, Etrrudrricz, Krreffald, Prrerrunt, Prriggel, Kerrbrratt,*

*Mądrry Szepbesztusz, filożof Egligl, Pitrromarrn, Fedgdurrn, Czomczrran, Hakrrofarrn,*

*Trripikol, Brraczsziszcz, Awszkalrrawerr, Wempult, Grrakamorr, Otrrupd, Drrakgumesz,*

*Wojownik Szabrrimosz, sztarry Kamarrsz, a obecznie rządżi Wikaldosz, którry krrólem wielkim jeszt...*

*Zakończyli swoją pieśń, a w ich głosie było coś szczególnego, wczucie w słowa podobne do tego, które usłyszałem od radnego Gołębia. Zacząłem wyobrażać sobie tych wszystkich wspaniałych "krrasznoludów", uzbrojonych w "toporry" i z gęstymi "brrodami" na twarzach.*

*- Czy jeszteszczie barrdżo żmęczeni? - zapytał gospodarz. Wojtek popatrzył na mnie i odpowiedział:*

*- Raczej nie.*

*- Wyszmieniczie, więcz oprrowadżę wasz po naszej posziadłoszczi. Żałożyliszmy ją ż małżonką sziedem lat temu. Jeszteszmy, jak chyba widżiczie, parrą wędrrowczów, którzy nigdżie nie mogą osziąszcz na dłużej. Wiele maczie na nasz okrreszleń w szwoim jężyku, możeczie na nasz mówicz tułacze, włóczędży, podrróżniczy. Tak to już jeszt ż czałym naszym narrodem rrożprroszonym po czałym kontynenczie. Moglibyszmy w szumie wrraczacz do Szaszkorru, ale boimy szię, że tam by nasz nie przyjęli, i tak jeszt tam przeludnienie. Ale czo, żawsze może bycz gorzej. Kocham szwój narród, jak chyba każdy szanujączy szię krrasznolud. A jeszteszmy narrodem szczególnym, gdyż jeszteszmy od wieków najlepszymi kupczami i rzemieszlnikami kontynentu. Czałe intereszy, firmy, żakłady należą do moich rrodaków. Jeszteszmy sztraszliwie bogaczi, a wasze narrody nam cziągle żażdrroszczą. To chyba jeszt tak, że mały krrasznoludek rrodżi szię ż gotowymi od czaszu pobytu w łonie matki żdolnoszcziami przedsziębiorrczymi, dżieki którrym czi najżdolniejszi umieliby szprzedacz kurz ż półki, gdyby go odpowiednio żarreklamowali.*

*Tym sposobem zostałem oprowadzony po nowym miejscu, podobnie jak przed kilkoma laty po pałacu pana Bieganowskiego. Żona prawie się nie odzywała, podobno obyczaj nakazuje krasnoludzkim kobietom siedzieć cicho, kiedy mężczyźni rozmawiają. Och, gdyby to obowiązywało plotkujące wdowy ze Smołkowej Woli...*

*Ja i Wojtek mieliśmy okazję obejrzeć szczegółowo warsztat pracy Żdziszława, w którym drzwi były wyjątkowo niskie, a sprzęty niewygodne w obsłudze dla ludzi naszych rozmiarów. Ten olbrzym, nazwany Sztaszkiem, ciągle włóczył się za nami z obojętną miną. Kowal wyliczył wszystkie sprzęty i objaśnił nam, do czego każdego używa. Następnie pokazał nam swoją hodowlę zwierząt. Miał przestronne pastwisko, na którym w oddzielnych kwaterach wypasał osiem owiec, trzy krowy i cztery kozy. W oborze, która była następnym punktem spaceru po gospodarstwie, stały dwa masywne woły używane do orania i innych prac polowych, a w drugiej przegrodzie kilka brązowych świń z prosiakami. Zwierzęta nie różniły się wielkością od tych spotykanych w innych miejscach. Po oględzinach żywego inwentarza zaprosił nas do piwnicy, gdzie w osobnych klatkach leżały warzywa: marchewka, ogórki, pomidory, ziemniaki, rzadko widywane przeze mnie kalafiory, cebula, kapusta, sałata, rzepa, brukiew i rzodkiewka, a dalej owoce: jabłka, gruszki i wiśnie. Miał też w swoich zasobach prażone słoneczniki, orzechy, jagody i maliny w wielkim wiklinowym koszu i grzyby w słoikach.*

*- Pan wszystko robi tutaj sam, kowalstwo i rolnictwo? - zapytał lekko zaskoczony Wojtek.*

*- Nie czałkiem. Żona i Sztaszek pomagają, a poża nimi czaszem najmuję pomoczników - odpowiedział. Na koniec odwiedziliśmy stodołę pełną słomy, siana i ziaren zboża kilku gatunków. Za stodołą krasnolud uprawiał wymienione wcześniej warzywa. Owoce rosły w małym sadzie, a po grzyby, maliny i jagody jego żona chodziła do pobliskiego lasu. Przepływająca nieopodal rzeka zaopatrywała ich w ryby.*

*- Ma pan całkiem porządny dobytek - pochwaliłem.*

*- Tak, przyżnam rraczję, ale po nasz nikt go nie przejmie i czi dużi ludżie wszysztko żmarrnują. Czo porradżicz, jak mam wiatrr w gacziach.*

*Zrozumiałem, że chodziło mu o bezpłodność i jest szczerze niezadowolony z takiego stanu rzeczy. Wkrótce potem nastał wieczór, a krasnoludowie najpierw uraczyli nas kolacją w postacie niezłej kaszy jaglanej, po czym dali nam łóżka. Były krótkie i niezbyt wygodne, ale nie bardzo nas to obchodziło. Zdążyłem się już przyzwyczaić do wielu niewygód uczestnictwa w wojnie czy mieszkania w biednej dzielnicy miasta. Rano podali nam śniadanie, którym była jajecznica z boczkiem. Ta potrawa też należała do całkiem udanych, gospodyni miała wprawę. Przyrządzane przez nich posiłki prawie niczym nie różniły się od naszych. Kowal powiedział, że to z racji kilkuletniego mieszkania w Rolniczynie, bo w ich ojczyźnie gotuje się inaczej. Dla siebie gotowali po swojemu, ale dla gości w sposób odpowiadający tutejszym podniebieniom. Przez te siedem lat już się dobrze tego nauczyli, bo odwiedziny podróżnych należały u nich do częstych. Z tego właśnie powodu mieli dodatkowe cztery łóżka, na dwóch z których ja i Wojtek przespaliśmy ostatnią noc.*

*- Jak nazywa się ta miejscowość? - zapytałem po śniadaniu.*

*- Żielony Mosztek - odpowiedział krasnolud. Nazwa Zielony Mostek brzmiała całkiem przyjemnie. Gospodarz domu dodał:*

*- Widocznie wżięło to szię z tego, że mosztek nad miejszczową rzeką musział bycz kiedysz pomalowany na żielono, ale od kiedy my tu mieszkamy, jeszt już barrdżo sztarry i brrążowy.*

*Spędziliśmy u krasnoludów niecałe dwa tygodnie. Był to niezapomniany pobyt, jedna z lepszych chwil mojego życia. Wieczorami urządzali nam koncerty swojej muzyki ludowej. Kowal grał na dudach, a żona na flecie. Czasami gospodarz wygłaszał jakąś opowieść o dawnych dziejach jego narodu. Po tym mile spędzonym czasie nadszedł moment pożegnania.*

*- Bądżczie żdrowi i nigdy nasz nie żapomnijczie, niech wasz Bóg ma wasz w opiecze - powiedział kowal na pożegnanie.*

*- Do widzenia, dobry gospodarzu - odpowiedziałem.*

*- Niech wasi bogowie was wspierają - dorzucił Wojtek. Dowiedzieliśmy się u nich, że krasnoludowie wyznają trzynaście bóstw, dwanaście opiekujących się danym miesiącem i najważniejszego boga odpowiadającego za cały rok. Przedstawiali ich jako miesiące w postaciach krasnoludów, na przykład bóg stycznia ubrany był w kożuch, a z brody zwisał mu szron, bóg maja miał kwiaty wplecione w brodę i zieloną szatę, bóg sierpnia był ubrany jak żniwiarz, a bóg listopada był cały mokry od deszczu. W kulturze krasnoludów pierwsze miejsce zajmuje handel i pieniądze, a drugie zjawiska pogodowe. Na trzecim miejscu stawiają dokładność w wykonywaniu pracy. Kiedy krasnolud przychodzi budować dom, można być pewnym, że zrobi to najlepiej, jak umie. Nie dopuści, żeby dach przeciekał albo deski były za krótkie. Kiedy szyje buty, może zagwarantować, że przez najbliższe kilka lat podeszwy nie odpadną, nawet jeśli będzie się w nich chodzić codziennie. Kiedy wystruga fajkę, co najmniej dwa pokolenia będą z niej kopcić. Właśnie dlatego nasi rodacy tak często zatrudniają ich w rzemiośle i kupiectwie. Szkoda tylko, że oni tak nie szanują kobiet i traktują je dosłownie jak maszyny do rodzenia dzieci i opieki nad domostwem. Jednak u nich jest nieco lepiej niż w Sułtanacie. Tam mężczyzna może trzykrotnie powiedzieć przy świadkach: "Rozwodzę się z tobą" i w ten sposób oficjalnie i legalnie traci żonę. Nie wspominając już o kupowaniu żrącego kwasu od peińskich chemików i polewaniu nim niewiernych lub nieprzyzwoicie zachowujących się małżonek. Krasnoludowie na szczęście przynajmniej jako tako troszczą się o swoje kobiety.*

*Droga powrotna minęła spokojnie. Dotarliśmy do powiatu kaczkowskiego szybciej niż się spodziewałem. Postanowiłem, że po dotarciu do stolicy od razu odwiedzę moje okolice. Najbardziej zależało mi na spotkaniu z ojcem i byłem zaciekawiony czy Boguśka i "Krowiarz" właściwie się nim zaopiekowali. W Kaczkowie chciałem odwiedzić szpital i zobaczyć, jak sprawuje się Jarek. Wojtkowi najbardziej zależało na powrocie do rodziny.*

*Wreszcie pojawiliśmy się w kamienicy. Jej mieszkańcy uściskali nas i bardzo cieszyli się z naszego powrotu. Żeby nie mieć problemów prawnych wymyśliliśmy, że zwolnili nas z wojska wcześniej niż innych z powodu mojej wady wzroku i rodziny Wojtka. Na szczęście wszyscy w to uwierzyli. Już trzy dni później Glina odnalazł woźnicę i pojechałem do Niedźwiedzina, skąd miałem ponownie wyruszyć w rodzinne strony. Mirek, który powtórnie wiózł mnie na wieś z miasta powiatowego, bardzo ucieszył się, że widzi mnie znów całego i zdrowego. W Żołędowie obaj wstąpiliśmy do karczmy "Przy Pagórku". Karczmarz Bogdan był nieco weselszy niż poprzednio, za to radny Gołąb stoczył się do reszty. Teraz wyglądał jak prawdziwy żebrak. Kelnerka Kazia miała z Hagalończykiem syna ze złotymi loczkami, którym opiekowała się właśnie i przez to rzadziej przychodziła do karczmy wuja. Świętosław znalazł żonę, która z ochotą się nim zaopiekowała i służyła pomocą, kiedy nie mógł samodzielnie wykonać jakiejś czynności. Uraz kręgosłupa niestety musiał pozostać na resztę życia. Spożycie alkoholu wśród weteranów delikatnie się zmniejszyło. Następnym miejscem, które odwiedziłem był oczywiście pałac. Pan Dobrosław ze smutkiem powiedział, że jest jeszcze biedniejszy, bo syn, który pojechał do Hagalonu, dostał się do niewoli, a po wydostaniu się z niej ma trudności z powrotem do ojczyzny. On jako dobry ojciec wysyłał mu pieniądze, żeby mógł coś sobie kupić i załatwić sprawy. Wydawało mi się to okropnie niesprawiedliwe, że tacy dobrzy ludzie jak pan Bieganowski doświadczają w życiu takiej ilości nieszczęść, kiedy okrutnikom, takim jak chociażby doktor Kościński, powodzi się świetnie.*

*Wreszcie nadeszła, jak się okazało, najgorsza część tej wyprawy, czyli wizyta w rodzinnym domu. Kiedy wkroczyłem na podwórko, Krowiarz właśnie wyszedł przed dom. Wyraźnie mnie się nie spodziewał. Najpierw zrobił zdziwioną minę, po czym na jego twarzy pojawił się dobrze mi znany pijacki uśmiech.*

*- O, Kazio pewnie przyszedł odwiedzić starego. Twój stary ledwo żyje, pewnie zaraz będziesz musiał mu robić pogrzeb - mruknął lekceważąco, chyba nie zdając sobie sprawy, w jaką wewnętrzną złość wprowadza mnie takimi słowami.*

*Wszedłem do środka. Boguśka prała właśnie bieliznę w balii. Zapach był, jak na tę dwójkę, całkiem znośny. Najlepsze było jednak, że te nieznośne krosty już do reszty jej się zagoiły.*

*- Kazio już przyszedł? - zdziwiła się.*

*- Tak, jestem tu, żeby zobaczyć się z ojcem - odpowiedziałem stanowczo.*

*- Stary leży na swoim równie starym wyrku - rzuciła prostacko. Zbliżyłem się do łóżka, a na nim zobaczyłem chyba najstraszniejszy niezwiązany z wojną widok w życiu. Ojciec był dwa razy chudszy od naszego ostatniego spotkania, straszliwie osłabiony i spuchnięty na twarzy. Bardzo ciężko oddychał. Rzuciłem się jak małe dziecko w jego stronę i zawołałem żałośnie:*

*- Tatuś, tatuś! Co z tobą?!*

*- Głodzą mnie... - wysapał. Słysząc jego wyznanie, zakryłem twarz dłonią. Wreszcie zrozumiałem, jak duży błąd popełniłem, zostawiając go sąsiadom.*

*- Przepraszam, przepraszam najmocniej, nie wiedziałem, że oni są do tego zdolni!*

*- Wiem, wiem... nie twoja wina... przez nich nie mogę chodzić, a ten pijak dusił mnie pierzyną...*

*Po tych słowach zbliżył swoją głowę do mojej i wyszeptał mi do ucha:*

*- Kiedy myśleli, że śpię, powiedzieli, że nie mogą doczekać się mojej śmierci, żebyś wtedy sprzedał im dom i gospodarstwo...*

*Nie mogłem tego słuchać. Boguśka i jej brat, chociaż wątpiłem w nich już od dawna, teraz stracili w moich oczach już całkowicie. Postanowiłem się z nimi nie kłócić, wiedząc, że to wywoła awanturę na całą wieś i spokojnie zwróciłem się do chwilowej pani domu:*

*- Ojciec nie może dłużej tu zostawać, zabieram go stąd.*

*- Mogę wiedzieć, czemu? - zapytała głosem pełnym pretensji.*

*- Lepiej nie! - zawołałem ostro i o dziwo udało mi się ją uciszyć. Jej brat poszedł w tym czasie do kolegów na piwo. Szeptem porozmawiałem z ojcem, gdzie chciałby się przenieść. Z początku staruszek był bardzo pesymistyczny i myślał, że prawdopodobnie zaraz umrze. Szybko jednak wybiłem mu to z głowy i zaproponowałem udanie się do jego brata mieszkającego w Kołolesie. Pamiętam, że od zawsze pozostawali w dobrych stosunkach, a już dawno stracili kontakt. Ojciec z ochotą przystał na tę propozycję. Jeszcze tego samego dnia poszedłem odwiedzić wujostwo. Kołolas był jedną z wsi sąsiednich do naszej, więc droga zajęła w granicach kwadransa. Dotarłem do domu, z którego wywodził się mój ojciec, a zamieszkiwał go obecnie jego nieco młodszy brat, Wojciech Krawcza. Przedstawiłem wujostwu całą naszą sytuację, a oni bez wahania zgodzili się wziąć ojca pod swój dach. Wiedziałem, że w domu stojącym na placu, gdzie się urodził, będzie się czuł jeszcze lepiej niż w naszym. W gospodarstwie w Kołolesie spędził pierwsze ponad dwadzieścia lat życia, a kolejne w Smołkowej Woli. Nasz dom postawił sam, z niewielką pomocą rodziny i sąsiadów, bez pomocy majstrów, za co bardzo go podziwiam. Jedynie jego stryj, a dla mnie stryjeczny dziadek, dawny budowniczy, udzielał wskazówek dotyczących stawiania budynków. Stodoła i obora też zostały wzniesione przez ojca. W miejscu, na którym to wszystko powstało, dawniej znajdowało się pole rodziców matki. Matka pochodziła ze Smołkowej Woli, ale jej dom rodzinny mieścił się trochę dalej. Przez pierwsze kilka lat życia miałem jeszcze dziadków od jej strony, których odwiedzałem, ale oboje umarli w krótkim odstępie. Dziadka od strony ojca nie poznałem, za to babcia żyła do czasu, kiedy byłem nastolatkiem.*

*- Los ludzki jest naprawdę nieprzewidywalny. Przez całe wcześniejsze życie przeprowadziłem się tylko raz, w wieku dwudziestu pięciu lat, a w ciągu tego roku mam już trzecią przeprowadzkę i oby była ostatnia - stwierdził ojciec, któremu wyraźnie nie podobał się taki stan rzeczy. Krewni z Kołolasu przyjęli go z ochotą. Ciotka była zatroskana i z wielkim bólem patrzyła na jego zmizerniałą twarz i pokrzywione ciało. Posiedziałem chwilę u nich, po czym wróciłem do Kaczkowa.*

*Tam napotkała mnie następna przykra niespodzianka. Niemal od razu po powrocie natknąłem się na Jarka, który szedł po ulicy patrząc się w górę. Kiedy prawie na mnie wpadł, zatrzymałem go i obejrzałem. Miał długie włosy i brodę i był ubrany w jakąś białą, porwaną koszulę nocną, a jego ręce i nogi były całe pokryte siniakami. Zrozumiałem, nawet nie pytając go, że właśnie uciekł ze szpitala, gdzie się nad nim znęcali. Po tym incydencie zabrałem go na powrót do kamienicy. Wkrótce potem zwolniło się niewielkie mieszkanko na piętrze, tam też się ulokował i mieszka do dziś.*

*Jeśli chodzi o mnie, wróciłem do zawodu kucharza, a każdego lata odwiedzałem rodzinne strony, gdzie docierałem zabierając się z jadących w tym kierunku woźnicami. Mój wzrok z miesiąca na miesiąc stawał się coraz bardziej rozmyty i w końcu ktoś namówił mnie do kupienia psa przewodnika. Okruszek jest moim trzecim kundlem.*

*Kiedy przyjeżdżałem na wieś, brałem ojca na plecy i nosiłem go, gdzie zechciał. Nie było to dla mnie trudne, bo byłem wtedy naprawdę silny, a ojciec zrobił się prawdziwym chucherkiem. Kłopoty ze wzrokiem też nie były przeszkodą, bo w końcu znałem we wsi każdy kąt. Czasem rozpościerałem koc na łące stryja Wojciecha, ojciec kładł się na nim, a ja siadałem obok. Pytał, co słychać w mieście, a ja opowiadałem wszystko, co tylko sobie przypomniałem. Któregoś razu zastała nas długotrwała burza z deszczem. Nakryłem wtedy ojca kocem, a sam zmokłem i biegiem wniosłem go do chaty. Chętnie zabierałem go też pod młyn, gdzie nadal spotykał swoich kolegów i omawiali różne sfery swojego życia codziennego: temu syn się ożenił, tamtemu zmarła ostatnia ciotka, trzeci został drugi raz dziadkiem, a czwarty po raz dziesiąty w życiu rzucił picie piwa.*

*To się powtarzało przez następne lata, a tymczasem w stolicy dzieci Glinów dorastały, a Leszek zmężniał i mógł być już pełnoprawnym dozorcą. Do czternastego roku po wojnie odwiedzałem co lato Smołkową Wolę. Przedostatnie odwiedziny nie były zbyt przyjemne. Kiedy wszedłem na podwórko, ojciec siedział przed chatą i rozgrzebywał palcami ziemię. Z tego, co później się dowiedziałem, zostawiła go tam ciotka, żeby ugrzał się w lipcowym słońcu. Kiedy mnie zobaczył, zawołał jakby zmienionym głosem:*

*- Kaziu, wróciłeś z wojny!*

*Zdziwiłem się na te słowa, przecież wojna już dawno minęła. Ojciec ciągnął:*

*- Zbyszek jeszcze nie wrócił. Powiedział mi, że będzie za godzinę. A twoja matka jak poszła na targ do Żołędowa, tak do tej pory jej nie widać.*

*Zrozumiałem, że dopadła go starcza demencja. W dodatku po każdym zdaniu się krztusił. Nazbierałem jagód z lasu, które bardzo lubił i przyniosłem mu w półmisku.*

*- Przekaż dziadkowi, że już się na niego nie gniewam - powiedział ojciec, po zjedzeniu porcji jagód. Nie zrozumiałem, o co mu chodzi. Kiedy wyszedłem, żeby podlać przydomowe kwiaty, usłyszałem przez otwarte okno, że ojciec z kimś żywo dyskutuje. Zdziwiło mnie, bo powinienem słyszeć kroki niezapowiedzianego przybysza. Kiedy wróciłem do domu, ojciec milczał.*

*- Z kim tak tato rozmawiał? - zapytałem.*

*- Z twoim bratem. Powiedział mi, że się wyprowadza i chce mieszkać w Niedźwiedzinie, no widzisz go?!*

*Po tym spotkaniu wróciłem do Kaczkowa w ponurym nastroju. Kiedy odwiedziłem wieś następnego lata, wujostwo przekazało, że ojciec umarł w maju. Poszedłem na cmentarz i złożyłem na nim bukiecik mniszków. Wtedy odwiedziłem rodzinną wieś po raz ostatni.*

*Przez następne lata właściwie nic szczególnego się nie działo. Nie opuściłem stolicy od dwudziestu jeden lat. W tym czasie w rodzinie Glinów zaszły zmiany. Córki się wyprowadziły i wyszły za mąż, Sławek też się ożenił, urodziły się jego dzieci, a w końcu zmarł mój dobry kolega Wojtek. Myślałem, że już nic ciekawego mnie w życiu nie spotka i te ostatnie kilka czy kilkanaście lat spędzę tak samo, jak było, jednak się myliłem. W parku, gdzie mam zwyczaj chodzić w czasie wolnym, zaciekawił się mną pewien dziennikarz.*

KONIEC

## Zobacz też

* Prawdziwa książka o tej samej nazwie

1. ↑ Wersja oryginalna, zawierająca ocenzurowane później fragmenty.