"Arka Noego"

**"Arka Noego"** – nowomodny petersburski teatr.

## Historia

Teatr "Arka Noego" powstał w Petersburgu w sezonie 1910 roku. Założył go Noe Noewicz Stern dzięki finansowemu wsparciu otrzymanemu od milionera Andrieja Gordiejewicza Szustrowa. Nazwa teatru wzięła się stąd, że Stern uważał, iż tylko sztuka może uratować świat przed potopem, a najważniejszym rodzajem sztuki jest teatr. Ponadto Noe Noewicz zaprosił do "Arki Noego" pełen zestaw teatralnych osobowości i z każdego gatunku po parze. Stern celowo zaprosił do trupy byłe małżeństwo Razumowskiego i Regininę, bo uważał, że w trupie relacje wewnętrzne cały czas powinny być w stanie wrzenia i na granicy eksplozji. Jego zdaniem zawiść, zazdrość, a nawet nienawiść - wszelkie silne emocje są źródłem energii, która pod warunkiem umiejętnego ukierunkowania przez reżysera oraz przy trafnej obsadzie nakładały się na grę i dodawały jej niekłamanej ekspresji.

Stern uważał, że nie warto stawiać na tak zwanych artystów uniwersalnych, którzy są w stanie zagrać wszystko (Stern swoim zdaniem mógł tak samo dobrze zagrać każdą rolę - czy to Leara, czy to Shylocka, czy to Falstaffa), bo tacy geniusze zdarzali się niezwykle rzadko, więc nie wystarczyłoby ich na całą trupę. Noe Noewicz znajdywał aktorów dobrych tylko w jednym emploi i pomagał im udoskonalić oraz w pełni rozwinąć silny, lecz jednostronny talent. Reżyser uważał, że emploi musi się zrosnąć z osobowością, gdyż wtedy było najlepiej. Dodatkowo twierdził, że artyści są podatni na tego rodzaju mimikrę, a on doskonale potrafił nimi pokierować. Angażując aktora do trupy, Stern zmuszał go nawet, żeby przyjął pseudonim sceniczny, który odpowiadałby odgrywanym przez niego rolom. Zdaniem Sterna "Arka Noego" była teatrem idealnym, bo miała wszystko, co niezbędne, i nie miał niczego zbędnego, gdyż trupie szkodził zarówno brak, jak i nadmiar.

W 1911 roku "Arka Noego" przyjechała do Moskwy na gościnne występy, aby zadziwić i podbić moskiewską publiczność. Przyjazd został sfinansowany przez Szustrowa, który jednocześnie udostępnił aktorom na czas występów znakomicie wyposażony teatr wraz z pełnym składem muzyków i pracowników pomocniczych: bileterów, charakteryzatorów i garderobianych, oświetleniowców i pracowników sceny ze wszystkimi niezbędnymi rekwizytami, z warsztatem krawieckim i rekwizytorskim, gdzie doświadczeni fachowcy mogli uszyć każdy kostium lub zrobić dowolną dekorację. Dla swych moskiewskich występów gościnnych „Arka Noego” wydzierżawiła budynek dawnego Teatru Współczesnego, który należał do Towarzystwa Teatralno-Kinematograficznego.

W Moskwie "Arka Noego" musiała rywalizować z Moskiewskim Teatrem Artystycznym Stanisławskiego oraz Niemirowicza-Danczenki. Mimo to teatr Sterna zrobił furorę w starej stolicy, oczarowując publiczność i dzieląc krytykę na dwie nieprzejednane frakcje, z których jedna pod niebiosa wychwalała geniusz reżysera Sterna, druga natomiast wyzywała go od "artystycznych szarlatanów". Dziennikarze dużo pisali na temat Elizy Altairskiej-Lointaine, lecz tutaj gama opinii była nieco inna: od zachwytu i ubóstwienia życzliwie nastawionych recenzentów po współczucie złośliwych – że szkoda talentu tak wspaniałej aktorki dla pretensjonalnych inscenizacji pana Sterna. Generalnie o „Arce Noego” pisano dużo i gorąco.

Noe Noewicz wprowadził zasadę, że każdą sztukę "Arka Noego" wystawiała wyłącznie raz.

Bardzo ciężko było dostać bilety do "Arki Noego". W dodatku bilety były bardzo drogie. Za miejsce, nawet nie w loży, tylko po prostu na parterze płacono dwadzieścia pięć rubli. Jeden niezwykle jadowity artykuł o występach gościnnych „Arki Noego”, zatytułowany "Wygórowane ceny", był poświęcony horrendalnym cenom biletów na przedstawienia przyjezdnej trupy. Stern, który posiadał nieprzeciętne zdolności przedsiębiorcze, wymyślił bardzo skuteczną metodę sprzedaży biletów. Ceny miejsc w lożach, na parterze i na balkonach pierwszego piętra były dwa lub nawet trzy razy wyższe od zwykłych, natomiast biletów na wyższe piętra i na jaskółkę w ogóle nie sprzedawano w kasie, lecz przeznaczano dla uczącej się młodzieży – na taniej loterii. W środowisku studenckim losy na loterię rozprowadzano po pięćdziesiąt kopiejek, wygrywał jeden na dziesięć losów. Ten, komu się poszczęściło, mógł albo pójść do teatru, albo sprzedać bilet przed rozpoczęciem przedstawienia i zgarnąć za swoje pięćdziesiąt kopiejek całkiem niezły pieniądz. Ten zabieg, niezwykle bulwersujący autora artykułu, wydał się Fandorinowi bardzo pomysłowy. Po pierwsze, okazało się, że najtańsze miejsca u Sterna tak czy inaczej sprzedają się po pięć rubli (równowartość dobrego miejsca w Teatrze Wielkim). Po drugie, dzięki temu o „Arce Noego” głośno było w całej studenckiej Moskwie. Po trzecie, na przedstawienia przychodziło bardzo dużo młodzieży, a właśnie jej entuzjazm sprzyjał sukcesowi teatru. Wpływ na cenę biletów miała także działalność spekulanckiego imperium Augusta Iwanowicza Carkowa. Ludzi, którzy przychodzili na spektakle chcieli za swoje pieniądze zobaczyć coś więcej niż tylko przedstawienie. Widownia płacą dwadzieścia pięć lub pięćdziesiąt rubli za bilet chciała przede wszystkim zobaczyć skandal.

W trakcie przedstawień „Arki Noego” widownie dosłownie pękały w szwach: na balkonach ludzie siedzieli jeszcze gęściej, a nawet stali w przejściach, gdzie przeważały młode twarze, tużurki studentów i białe bluzki studentek.

Zdaniem Fandorina wszyscy aktorzy w trupie mieli jednakowy poziom gry i wszyscy, nawet obsadzeni w małych rolach aktorzy grali bez zarzutu. Wyjście każdego z nich było autentycznym fajerwerkiem. Podczas braw artyści wychodzili do ukłonów nie po kolei, jak to jest przyjęte w teatrze, lecz wszyscy razem: z przodu dwójka głównych aktorów, pozostali w drugim rzędzie. Stern w ogóle nie pojawiał się podczas braw.

5 września 1911 roku o ósmej wieczorem "Arka Noego" wystawiała w budynku Teatru Współczesnego tragedię w trzech aktach opartą na opowiadaniu "Biedna Liza" Karamzina. Po przedstawieniu podczas wręczania kwiatów z podarowanego Elizie kosza z kwiatami wyszła żmija. Przerażoną aktorkę uratował Diewiatkin, który sam został ugryziony przez węża. Wcześniej w tajemnicy Diewiatkin umieścił żmiję w koszu, bo liczył, że Eliza go pokocha po tym, jak ją uratuje.

Po skandalu na przedstawieniu "Biednej Lizy" tak wiele napisano i powiedziano o teatrze, że Stern zmienił pierwotne plany – postanowił nie odwoływać spektakli. Zamieszanie wokół „Arki” przybrało niebywałe rozmiary. Spekulanci odsprzedawali bilety nie za podwójną, a za prawie dziesięciokrotnie wyższą cenę. Na widowni wszędzie, gdzie się tylko dało, a nawet tam, gdzie się nie dało, dostawiano krzesła.

6 września 1911 roku Szustrow założył w banku lokatę w wysokości trzystu tysięcy rubli, z której odsetki trafiły na konto "Arki Noego". Lokaty nie mógł odwołać ani Szustrow, ani jego spadkobiercy, więc dzięki niej "Arka Noego" zyskała całkowitą niezależność, co odnotowano w "Świętej Księdze Arki" i obiecano świętować co roku jako Dzień Niezależności.

W kolejnych dniach trupa wystawiła raz jeszcze "Biedną Lizę", "Trzy siostry" i "Hamleta".

15 października 1911 roku "Arka Noego" wystawiła "Dwie komety", sztukę Fandorina, która okazała się wielkim sukcesem. Do końca października sztukę wystawiono jeszcze dwa razy.

Po upadku spekulanckiego imperium Carkowa zauważalnie zmienił się skład publiczności. Na parterze mniej było migotania klejnotów i lśnienia nakrochmalonych kołnierzyków. Pojawiły się świeże, przeważnie młode twarze, podniosła się temperatura emocji. Widownia reagowała chętniej i wdzięczniej, co z kolei elektryzowało artystów. Najważniejsze było to, że na tych twarzach nie było zachłannego oczekiwania na sensację, na skandal – te nieodłączne elementy Sternowskiego teatru.

## Zasady wewnętrzne

"Arka Noego" wprowadziła własne zasady organizacji przedstawień: rozpoczynano je punktualnie o czasie, a zaraz po trzecim dzwonku gaszono światła, zamykano drzwi i nie wpuszczano spóźnionych widzów.

Aktorzy zgodnie ze statutem nie mogli organizować benefisów.

Teksty z rolami aktorów były wsadzane do kolorowych teczek, gdzie kolor odpowiadał konkretnemu aktorowi: Smaragdow - czerwony, Eliza - różowy, Reginina - niebieski, Razumowski - ciemnoniebieski, Mefistow - czarny, Łowczilin - żółty.

Próby w teatrze odbywały się punktualnie o jedenastej rano, ale Reginina zawsze się na nie spóźniała. Zgodnie z ustalonymi przez Sterna zasadami, w dniu prób nikt z personelu nie miał prawa pojawiać się w budynku teatru przed przerwą obiadową, żeby nie przeszkadzać w celebracji. Próby kończyły się o godzinie siedemnastej. Istniała tradycja, że punktualnie o tej godzinie wszyscy aktorzy pili herbatę z samowara.

Para głównych aktorów miała przywilej przemieszczania się odkrytym automobilem, a pozostałym aktorom wydawano diety na dojazdy dorożką. Parze głównych aktorów przysługiwała także osobna garderoba w teatrze.

Wszystkim aktorom niezależnie od liczby przedstawień przysługiwała gaża w wysokości 300 rubli miesięcznie. Zgodnie z kontraktem Stern mógł wymierzać aktorom kary za spóźnianie się na próbę (rubel za każdą minutę), czego jednak nigdy nie robił, ale groził Regininie, że zacznie.

Stern uważał, że teatr powinien być nie drugim, lecz pierwszym domem aktorka i dlatego każdy członek trupy miał własny klucz do drzwi. W teatrze był zwyczaj, aby nie zamykać garderoby, do których klucze wisiały na tablicy na korytarzu.

Zgodnie ze statutem "Arki Noego" jeśli któryś z aktorów naruszył dyscyplinę w czasie próby, pozostali aktorzy mieli prawo odbyć nad nim sąd koleżeński.

Po przedstawieniu aktorzy zbierali się w bufecie i wciąż w kostiumach i charakteryzacji wypijali kieliszek szampana, a Stern analizował grę każdego z aktorów.

## Skład

* Noe Noewicz Stern - reżyser, grał role bohaterów drugoplanowych
* Gieorgij Iwanowicz Diewiatkin - drugi reżyser, grał role bohaterów trzecioplanowych
* Ippolit Arkadjewicz Smaragdow - główny aktor
* Jelizawieta Altairskaja-Lontaine - główna aktorka
* Lew Spiridonowicz Razumowski - aktor grający role rezonerów
* Wasilisa Prokofjewna Reginina - aktorka grająca role grande-dame
* Anton Iwanowicz Mefistow - aktor grający role czarnych charakterów
* Ksantyppa Pietrowna Lisicka - aktorka grająca role intrygantek
* Konstantin Łowczilin - aktor grający role oszustów i intrygantów
* Serafima Kłubnikina - aktorka grająca role subretek
* Iwan Prostakow - aktor grający role wiernych i sympatycznych niedorajd
* Zoja Nikołajewna Durowa - aktorka grająca role dziecięce

## Ciekawostki

* Wśród aktorów (poza Elizą i Smaragdowem) trzy osoby miały grupę krwi 0, dwie A, trzy B i dwie AB.