Çekim Eki +a, +e, (+A)

## Tanım

**+a**, **+e** çekim eklerinin ortak gösterim biçimi **+A** iledir. Ad soylu sözcüklere getirilerek sözcükteki anlama "dönüş, yönelme" kavramı katıp kuran çekim eklerinden biridir. **Kök** ya da **gövde** biçiminde olan **adlara gelir**.

## Özellik

* Adlara gelen çekim ekidir.

* +A olarak adlandırılır. Artı imi adlara geldiğini belirtir. A olarak büyük yazılması, +a ile +e olarak gelişini anlatır.
* Ünlü uyumuna göre **kalın sesli** ise **+a**; **ince sesli** ise **+e** biçiminde adlara çekim eki olarak gelir.
	+ Son seste **a, o, ı, u** var ise **+a** gelir
	+ Son seste **e, ö, i, ü** var ise **+e** gelir
* Çekim eklerinden **yönelme durum eki** dışında yapım eki olarak da kullanılır.
* Son ses sesli ise kaynaştırma olarak "**y**" gelir.
	+ ora > +A > ora**-y-**a > oraya
	+ dizi > +A > dizi**-y**-e > diziye
* "İçin, İle" ilgeçlerinin görevi yerine geçtiği yerler vardır.
* Kişi adıllarında, biçim bakımından sözcük kökünü etkileyen özellik gösterir.
	+ ben > +A > ~~bene~~ > bana
	+ sen > +A > ~~sene~~ > sana
* "O, kendi" kişi adılı için öteki ad durumlarında olduğu gibi, yönelme durumu ekinden önce adıl "+(ı)n" ekini alır.
	+ o > +a > o-n-a > ona
	+ kendi > +A > kendi-n-e > kendine
	+ kendi > +si > kendisi > +A > kendisi-n-e > kendisine
* 1nc, 2nc çoğul durumlarda yönelme durumu eki kökleri etkilemez.
	+ biz > +A > bize
	+ siz > +A > size
* Gösterme, imleme durumlarında da yönelme durumu eki, adıl "-n" ekinden sonra kullanılır.
	+ bu > +A > bu-n-a > buna
	+ şu > +A > şu-n-a > şuna
	+ o > +A > o-n-a > ona
* Gösterme, imleme adıllarından kurulan belirteçlerde ise yönelme durumu eki ünlü ile biten sözcüklerde olduğu gibi "-y-" koruma ünsüzüyle kullanılır.
	+ bura > +A > bura-y-a > buraya
	+ şura > +A > şura-y-a > şuraya
	+ ora > +A > ora-y-a > oraya
* Soru adıllarında (Örneklere bakınız)
	+ kaç > +A > kaça
	+ kim > +A > kime
	+ ne > +A > ne-y-e > neye
	+ hangi > +A > ~~hangi-y-e > hangiye~~
	+ hangisi > +A > hangisi-**n**-e > hangisine
* Kimi sözlerde iyelik ekiyle kipleşip kullanılır.
	+ Başına kakmak
	+ Boyuna söylenmek
	+ Çözümüne bakmak
	+ İnadına gülmek
	+ Kolayına gelmek
	+ Oluruna bırakmak
	+ Suyuna gitmek
	+ Yoluna bakmak
	+ Üstüne üstüne gitmek
	+ Dikine dikine konuşmak
	+ Üstesinden gelmek
	+ gibi gibi
* İkileme kurma özelliği gösterir.
	+ Açıktan açığa
	+ Alan alana
	+ Arka arkaya
	+ Ard arda
	+ Baş başa
	+ Başa baş
	+ Baştan başa
	+ Baştan ayağa
	+ Boydan boya
	+ Dişe diş
	+ Diz dize
	+ El ele
	+ Göz göze
	+ Kaçan kaçana
	+ Sıcağı sıcağına
	+ Soluk soluğa
	+ Yan yana
	+ gibi gibi
* Deyim, atasözü gibi yerlerde kullanılır.
	+ Ağza almamak
	+ Ayağa düşmek
	+ Başa kakmak
	+ Dile düşmek
	+ Dize gelmek
	+ Ele vermek
	+ Göze batmak
	+ Göze gelmek
	+ Göze girmek
	+ Oyuna gelmek
	+ Lafa tutmak
	+ Naza çekmek
	+ Öne düşmek
	+ Pahalıya mâl olmak
	+ Suya düşmek
	+ Taşa tutmak
	+ Tatlıya bağlamak
	+ Üçe beşe bakmamak
	+ Üste çıkmak
	+ Yerlere girmek
	+ gibi gibi
* Eylemlikle kullanılan örneklerin dışında bu tür kullanımlar da vardır.
	+ Ağızınıza lâyık
	+ Baş üstüne
	+ Boş yere
	+ Ömrüne bereket
	+ Gözüne dizine dursun
	+ Sizlere ömür
	+ Yok yere
* Kimi yerlerde çekimli eylemlerden sonra kullanımı görülür
	+ Geçmiş olsuna gitmek
	+ Kim vurduya gitmek
	+ Oldubittiye gelmek
* Kimi atasözlerinde kullanımları
	+ Ağlayanın mâlı gülene kalmaz
	+ Ağaca dayanma kurur, insana dayanma ölür
	+ Dağ dağa kavuşmak, insan insana kavuşur
	+ Hastaya bakmaktan, hasta olmak yeğdir
	+ Hazıra dağlar dayanmaz
	+ Söyleyene bakma, söyletene bak.

## Örnekler

### **Yönelme**

* Yönelme anlamına yönelik örnek sözler.
	+ "*Kışın kayağa gider misiniz?*"
		- kayak > +a > kayağa
	+ "*Okula çağında gitmek gerekir.*"
		- okul > +a > okula
	+ "*Başa gelen çekilir.*"
		- baş > +a > başa
	+ "*Ankara'ya gelecek misiniz?*"
		- Ankara > +a > Ankara'(y)a
	+ "*Eve giderken karşılaştık.*"
		- ev > +a > eve
	+ "*Anneme düşkünüm.*"
		- annem > +a > anneme
	+ "*Size doyum olmaz.*"
		- siz > +a > size
	+ "*Edirne'ye gitmek istiyoruz.*"
		- Edirne > +a > Edirne'(y)e

### **İçin, İle**

* İçin, ile anlamına yönelik örnek sözler.
	+ "*Bu armağanı kızıma aldım.*"
		- kızım > +a > kızıma = kızım için
	+ "*Bu iyiliği ancak sana yaparım.*"
		- sen > +a > sana = senin için
	+ "*Ona üzülüyorum*"
		- o > +a > o-n-a > ona = onun için
	+ "*Çantayı yedi liraya aldım.*"
		- lira > +a > lira-y-a > liraya = lira ile
	+ "*Giysiyi yüze bıraktılar.*"
		- yüz > +e > yüze >\* yüz liraya = yüz lira ile

### **Soru Adılları**

* Soru adılları üzerine örnek sözler
	+ *"Kaça aldınız?"* *"Kaça vereceksiniz?"* *"İstanbul'a kaça gidersiniz?"*
		- kaç > +A > kaça
	+ *"Kime söylüyorsunuz?"*
		- kim > +A > kime
	+ *"Neye kızdınız?"* *"Neye gülüyorsunuz?"* *"Neye aldandınız?"*
		- ne > +A > ne-**y**-e > neye
	+ *"Hangisine baktınız?"*
		- hangisi > +A > hangisi-**n**-e > hangisine

## Kaynakça

* Türkçenin Ekleri - Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu; TDK (Türk Dil Kurumu)

Kategori:Ekler