Prehistorie

Inhoudsopgave - Vaktaal - Eerste klas VWO

## Vooraf

* Om de geschiedenis wat overzichtelijker te houden gebruiken we een verdeling in Periodes of tijdvakken. De Prehistorie is de naam van de eerste van die Periodes. In het systeem van tijdvakken noemen we dit De tijd van Jagers en boeren.

## Uitleg begrip Prehistorie

* De tijd voordat mensen gingen schrijven noemen we **Prehistorie**. Hierbij moet je even rekening houden met een paar gemenigheidjes:
	+ Historici doen onderzoek naar het verleden met gebruik van geschreven bronnen. De Prehistorie is de tijd voordat er geschreven bronnen zijn. Maar. Archeologen doen onderzoek met ongeschreven bronnen, daarover schrijven zij, die (secundaire) bronnen worden dan bestudeerd door historici, beetje gek ergens, maar het klopt wel.
	+ Als er in een bepaald deel van de wereld al wel geschreven wordt maar ergens anders nog niet, dan is er dus op die eerste plek geen, en op die andere plaats wel nog sprake van Prehistorie. Om het nou niet helemaal over de top ingewikkeld te maken richten wij de geschiedenislessen zo in dat jij daar geen last van zou moeten hebben.
	+ Er is afgesproken dat in 3.000 voor Christus de Prehistorie eindigt. Dat is natuurlijk een beetje belachelijk, want we weten echt niet op het jaar nauwkeurig wanneer onze oudste schriftelijke bron geschreven is. Maar je moet toch iets.

## Evolutie

* Ja, evolutie, wat is dat nou eigenlijk? Binnen het schoolvak geschiedenis hebben we het dan eigenlijk meestal over het ontstaan van de diersoort ‘mens’. Dat moet je eerst even weten, dan komen we op het volgende punt:

* In de natuur krijgen dieren (planten ook, maar we hebben het nu even over het ontstaan van de mens) kinderen, nakomelingen. Hoe ouder een dier wordt en hoe succesvoller dat dier binnen zijn eigen soort is, hoe meer nakomelingen het meestal krijgt. Als de omstandigheden waarin die dieren leven veranderen (klimaat, minder voedsel, meer roofdieren, enzovoorts) dan zullen de dieren die het meest bij die nieuwe omstandigheden passen meer nakomelingen krijgen dan de dieren die meer bij de oude, verdwenen omstandigheden passen. In gedrag en uiterlijk kunnen dan na honderdduizenden of tienduizenden jaren die dieren zo anders zijn dat het gewoon een andere soort is geworden.
* ***Filmpje******.***

## Darwin

* Een zekere meneer Charles Darwin heeft het hele idee van evolutie bedacht en uitgewerkt. Dat gaf nogal herres, veel gelovige mensen zagen het als een aanval op hun beeld van de wereld. Dat soort mensen bestaat nog steeds. Je kunt ze soms herkennen wanneer ze de evolutieleer 'een theorie' noemen. Blijf aardig voor ze (behalve wanneer ze je geschiedenisleraar willen onthoofden), de meesten bedoelen het best goed.

* Deze mensen vinden dat de mens niet ontstaan is door evolutie, maar dat ze gemaakt zijn door een opperwezen. Dan is er bijvoorbeeld sprake van een schepping door een god. Dat mag, mensen mogen dat geloven. Maar, geschiedenis is wetenschap, niet een geloof. Wij gelóven dus ook niet in evolutie, evolutie is gewoon een wetenschappelijk feit. En net zoals bij andere wetenschappelijke feiten is er nog een hoop te leren, maar dat het een feit is, is een feit.

## Eerste mensachtigen

* Vanuit aapachtigen (ja, ook de mensapensoorten van nu bestonden nog niet) zijn miljoenen jaren geleden mensachtigen ontstaan. Er zijn verschillende soorten geweest. Die soorten ontstonden na elkaar, maar konden wel bestaan naast elkaar. Voorbeeld: toen de Moderne Mens ontstond bestond de Neanderthaler al heel erg lang. Een tijdje hebben deze twee soorten tegelijkertijd geleefd.
* ***Filmpje.***

## Ontstaan van de moderne mens

* Ok, niet het belangrijkste onderdeel van de lessen over de prehistorie, maar wel goed om eens gehoord te hebben! Europese en Aziatische (dus ook Amerikaanse) mensen zijn een beetje Neanderthaler, mensen uit Zuidoost Azië en bijvoorbeeld Australië zijn een beetje Denisova. Mensen uit Afrika zijn hardcore Homo Sapiens...
* ***Filmpje.***

## Welkom in de prehistorie

* Nou, uitgaande van het idee dat geschiedenis over mensen gaat, kunnen we dan nu officieel beginnen. Er zijn mensen, dus de prehistorie mag beginnen. ***Welkom******!***

## Bestaansmiddelen van de eerste mensen

* Fijn, we hebben dus mensen. Maar, wat doen die mensen, of belangrijker eigenlijk: hoe komen ze aan hun eten? Als je dat wilt weten dan vraag je eigenlijk: “wat zijn de bestaansmiddelen van de eerste mensen?“. In iedere periode of samenleving kun je zo'n vraag stellen. Eigenlijk ga je dan kijken naar de *sociaal-economische aspecten* van een samenleving. Nu vinden we dat nog een beetje te ingewikkeld klinken, en praten we dus over de bestaansmiddelen.

* Overigens, het antwoord op de vraag is: ze jagen en verzamelen. En daarom ontstaat de volgende naam voor die mensen: jagers-verzamelaars. Ja, niet alles hoeft altijd heel ingewikkeld te zijn hè.
* ***Filmpje.***

## Jagers-verzamelaars leven nomadisch

* Jagers-verzamelaars leven nomadisch. Wat betekent dat? Ze trekken rond. En wat betekent dat? Ze hebben geen vaste woonplaats, het hele jaar door reizen ze met hun groepje door een enorm gebied. Daar moet dan wel even het een en ander bij worden uitgelegd.
	+ Als je een rondtrekkend bestaan leeft neem je zo weinig mogelijk spulletjes mee, immers, alles wat je bezit moet je ook meedragen.
	+ Er wordt overnacht in eenvoudige hutten, die je makkelijk kunt maken met de materialen die er in dat gebied te vinden zijn.
	+ Misschien kom je in sommige gebieden vaker terug, dan kun je wel met stevige palen een soort bouwwerk maken dat er meerdere jaren kan blijven staan. Dus je maakt een stevig skelet, en als je er verblijft maak je het tijdelijk dicht met takken, bladeren of andere materialen.
	+ Dat reizen doe je niet zomaar. Je reist naar bossen als daar noten of vruchten te vinden zijn, je reist naar de vlakte als daar kuddes met makkelijk te bejagen dieren doorheen trekken, of je reist naar de kust als daar in grote hoeveelheden eieren of mosselen te verwachten zijn.
	+ De groepen waarin die mensen rondtrekken zijn niet groot, ik zou zeggen ergens rond de vijftien tot vijfentwintig mensen.
* ***Filmpje.***

## Taakverdeling

* We nemen aan dat in de groepjes van de jagers-verzamelaars sommige taken verdeeld werden. In dit geval hebben we het over het jagen en het verzamelen. Wat ik voorzichtig probeer te vertellen is dat we denken dat er mannenwerk en vrouwenwerk is ontstaan. De mannen gingen jagen, de vrouwen hielden zich bezig met verzamelen en verzorgende taken (denk dan vooral aan baby’s en jonge kinderen). Misschien waren sommige groepen heel streng in die taakverdeling, misschien ook niet, dat is lastig na te gaan.
* ***Filmpje.***

## Landbouw

* Op een paar plaatsen op de aarde gaan mensen iets nieuws doen. Bijvoorbeeld plantjes zaaien, of dieren vangen, en niet gelijk opeten. Je kunt dan zeggen dat de eerste akkerbouw en veeteelt is begonnen, oftewel de **Landbouw**.

## De eerste landbouw

* Rond 10.000 voor Christus is landbouw ontstaan in en rond Mesopotamië, zo ongeveer waar nu Irak ligt.
* De eerste akkerbouwproducten waren tarwe en gerst, veeteelt begon met schapen en geiten.
* Op hele andere plaatsen op aarde is ook landbouw ontstaan. Bijvoorbeeld in Noord- en Zuid-China, Nieuw Guinea, en Midden- en Zuid-Amerika.
* ***Filmpje.***

## Verschillen tussen jagers-verzamelaars en landbouwers

* Heel vaak vragen geschiedenisleraren bij de eerste repetitie naar verschillen tussen jagers-verzamelaars en landbouwers. Soms moet je dat uit je hoofd kunnen doen, soms krijg je een afbeelding te zien en dan moet je uit die afbeelding de voorbeelden van de verschillen halen. Hier noemen we een paar verschillen:
	1. Jagers-verzamelaars eten dieren die ze met de jacht kunnen doden, en ze eten wat ze kunnen vinden in de natuur, denk aan noten, bessen, knollen, wortelen, eieren, schelpdieren. Landbouwers leven van boter, melk, kaas, weinig vlees en vooral graanproducten, denk aan brood, pap, papperig broodachtig spul.
	2. Jagers-verzamelaars gebruiken lichte (jacht-)gereedschappen en manden. Bedenk even: als je altijd rondtrekt ga je niet heel veel meesjouwen. Landbouwers gebruiken - soms grote en zware - (landbouw-)gereedschappen en grote aardewerken potten om voorraden in te bewaren.
	3. Jagers-verzamelaars trekken rond en verblijven in eenvoudige hutten, landbouwers bouwen stevige, grote boerderijen, waar het vee ook in leeft en waar de voorraden worden opgeslagen.
	4. Jagers-verzamelaars hebben kleding van leer of bont, landbouwers maken kleding van wol, katoen en linnen.
	5. Jagers-verzamelaars leven in kleine groepen, van hooguit enkele tientallen, landbouwers leven in grotere groepen, in dorpen.
* ***Filmpje.***

## Gevolgen van de landbouw

* Als mensen gaan leven van de landbouw dan heeft dat enkele gevolgen. Deze bijvoorbeeld:
	+ Er ontstaan dorpen.
	+ Er wordt steeds meer voedsel geproduceerd, daardoor groeit de bevolking langzaamaan.
	+ Er ontstaan besmettelijke ziektes door het samenleven van mensen en dieren.

## Irrigatielandbouw

* Als je planten - zoals graan - lekker wilt laten groeien heb je drie zaken nodig: voedsel, zon en water.
	+ Voedsel voor planten kan mest of modder zijn. Voor mest heb je dieren (of mensen) nodig, vruchtbare modder kun je vinden langs de oevers van rivieren. Toevallig heb je rivieren in Mesopotamië (de Eufraat en de Tigris) en in oostelijk Noord-Afrika (de Nijl). Overigens, Eufraat en Tigris spreken we uit als Uifraat en Tiegris.
	+ Zon is nodig, toevallig schijnt de zon de hele dag in Mesopotamië en Noord-Afrika.
	+ Water is onmisbaar. En helaas regent het bijna nooit in Mesopotamië en Noord-Afrika. Maar, er waren wel rivieren daar. En dan ontstaat de irrigatie-landbouw.
* Irrigatie betekent zoiets als *kunstmatige bevloeiing van het land*, regen of overstroming noemen we natuurlijke bevloeiing. Als mensen nou zelf het water van de rivier de Eufraat of de Tigris over hun akkers laten stromen, dan is dat irrigatie. En tegelijkertijd dus irrigatie-landbouw. Je kunt verschillende technieken bedenken om zoiets te doen, dat is nu even minder belangrijk.
* Irrigatie-landbouw kost heel veel werk, maar levert ook heel veel voedsel op. Je moet grote groepen mensen volgens een specifiek plan aan het werk zetten.
* Het belangrijkste **directe gevolg** van irrigatielandbouw: **voedseloverschotten**.
* En dat heeft verschillende belangrijke gevolgen:
	+ Door de voedseloverschotten groeit de bevolking en ontstaan steden.
	+ Door de blijvende voedseloverschotten ontstaan ambachten: mensen gaan zich specialiseren in andere zaken dan landbouw.
	+ Doordat sommige mensen interessante dingen kunnen maken of doen ontstaat handel.
	+ Omdat irrigatie-landbouw goed georganiseerd moet worden, en omdat mensen in steeds grotere groepen bij elkaar leven ontstaan er leiders.
	+ En als er leiders zijn, die niet zelf op het land willen of kunnen werken, maar wel willen eten, dan ontstaan Belastingen...
* Probeer je nou voor te stellen dat je in en buiten de stad belastingen moet ophalen. Geld bestaat nog niet, dus meestal moeten de boeren een bepaald deel van hun oogst inleveren. Hoe kun je nou vaststellen hoeveel iedereen moet inleveren?
* Tja, ergens is iemand toen tekeningen gaan maken om te onthouden wat de bedoeling was. Met steeds dezelfde symbolen. en dan is een van de drie grootste uitvindingen van de mensheid gedaan: **het Schrift**.
* En als mensen gaan schrijven, dan zitten ze niet meer in de prehistorie, dat was immers de afspraak. Bedankt dus voor je aandacht, en kijk verder bij Egypte...