Mitologia Słowiańska

> Czcili wszelkie stworzenia, takie jak słońce, księżyc, gwiazdy, grzmoty pierzaste, a także czworonożne istoty włącznie z żabami. Mieli także święte lasy, pola i wody, także w nich nie ośmielali się drzew rąbać, ani uprawiać pola, ani łowić ryb
>
> Dusburg

> Wszystko na ziemi było dla nich boskie: słońce, księżyc, ziemia i woda, dzikie zwierzęta i gady. Stworzyli sobie z nich bogów nadając im imiona zmarłych ludzi
>
> Chodzenie Bogurodzicy po mękach

Szablon:Infobox/Mitologia**Mitologia słowiańska** (czasem korzysta się z terminu **Religia Słowian, słowiański szamanizm, słowiański animizm**) – potoczne, jednak oficjalnie używane w nauce określenie na przedchrześcijański zbiór mitów, świąt, istot demonicznych i bóstw wyznawanych przez mieszkańców Słowiańszczyzny, aż do XIX/XX wieku. Obejmował ponad 2 800 gatunków istot nadprzyrodzonych (w tym duchy zmarłych), ponad 20 000 legend i baśni, oraz niezliczone rytuały magiczne. Zawiera elementy politeizmu, monizmu, szamanizmu, polidoksji, animizmu, panteizmu i dualizmu.

## Rozmieszczenie terytorialne

Wiara obejmowała od co najmniej wczesnego średniowiecza (według Juditha Kalika od neolitu) ziemie ruskie (dzisiejsza Ukraina, Białoruś i skrawek Rosji), polskie, czeskie, słowackie, zdecydowaną większość obszarów półwyspu Bałkańskiego, a także Panonie, Karyntie, Dacje i współcześnie należące w większości do Niemiec - Połabie. Zamieszkiwały ją w przeważającej liczbie ludy słowiańskojęzyczne, których populacja pochodziła genetycznie od Germanów Wschodnich (Wandalowie, Goci, Longobardowie, Swebowie), zachodnich Scytów (Sarmaci, Alanowie) i ludów paleobałkańskich (Trakowie, Ilirowie, Dakowie), których to jeszcze starsi przodkowie skolonizowali (według wyliczeń genetyka Petera Underchilla) Europę Wschodnią w trakcie mezolitu, bądź neolitu.

Wyznawały ją plemiona czeskie, łużyckie, połabskie i prapolskie (często stosuje się zwrot "lechickie/Lechici" w odniesieniu do plemion polskich i połabskich, wszak pierwsza takowa wzmianka pojawia się dopiero w kronice Wincentego Kadłubka, żyjącego w XII-XIII wieku n.e i nie będącym wiarygodnym źródłem do omawianych czasów) oraz Słowianie południowi, czyli Serbowie, Chorwaci, Bośniacy, Bułgarzy, Macedończycy, Słowianie Daccy, Słowianie Greccy, Słowianie Pannońscy, Karantanie, Czarnogórczycy i Słoweńcy.

Część kultur słowiańskich nie obejmowała głębi kontynentu europejskiego i lecz funkcjonowała na ziemiach lokalizowanych w dorzeczu Dniepru, by na przestrzeni wieków - na wskutek chrystianizacji w obrządku prawosławnym (co odróżniło ich od katolickich lub pogańskich Słowian Zachodnich), asymilacji ugrofinów oraz pożyczek językowych (głównie skandynawskich za sprawą przybycia wikingów na Ruś) przeobrazić się w Słowian Wschodnich.

## Zróżnicowanie i rola w kulturze

Dziedziną historii zajmującej się badaniem kultury, języka, dziejów, a także wierzeń etnicznych jest slawistyka. Najwybitniejsi polscy slawiści, którzy wpłynęli znacząco na rekonstrukcje pogańskich wierzeń wczesnośredniowiecznych i późniejszych, szczególnie na Połabiu to m. in Aleksander Gieysztor (analiza najstarszych źródeł), Leonard Pełka (analiza demonologii) czy Łukasz Kozak (analiza istoty animizmu i wiary w dusze). Duże znaczenie mają, także kompilacje Pawła Zycha i Witolda Wergasa zbierające rozproszone źródła w kompilacje. Najpewniej nigdy nie istniał tylko jeden wspólny panteon słowiańskich bogów i demonów, oraz tylko jeden, taki sam dla wszystkich narodów słowiańskich zbiór opowieści. Nie zmienia faktu iż w licznych słowiańskich kulturach przejawiają się podobne wątki np. koncepcja Żmija/Smoka, czarta, wampira czy utopca była ogólnosłowiańska choć niejednolita.

Religia Słowian dzieliła się na różne odłamy, czasami współwystępujące na tym samym terytorium. Demony wyobrażano sobie w różny sposób, wiele podań ludowych ma odmienne wersje, zaś niektóre postacie są poświadczone tylko na danych regionach, inne zaś mają charakter ogólnosłowiański. Bardzo dobrze poświadczone są wierzenia do trwałe do czasów działania neutralnych folklorystów - najsłynniejszym słowiańskim etnografem i folklorystom był Oskar Kolberg. Święta są jedynym, całkowicie uniwersalnym elementem religijnym wszystkich ludów słowiańskojęzycznych. Stan obecnej slawistyki pozwala na bardzo skuteczną rekonstrukcję demonologii, praktyk magicznych i wiary w duchy zmarłych czy zbioru legend, mitów i opowieści ludowych. Dużym problem stanowi rekonstrukcja postaci opisywanych w najstarszych kronikach, takich jak Wołos, Łada czy Perun, choć rola związanych z nimi żywiołów we wierzeniach Słowian jest dobrze poznana.

Zdaniem Henryk Łowmiańskiego, religia Słowian można określić mianem "polidoksji", czyli czteroelementowym systemem wiary w magię, duchy przodków, demonologię oraz kult przyrody. Łukasza Kozak określił, że kulturę polską zbudowały trzy elementy: szamanizm, magia i prawo zwyczajowe, twierdząc że lokalne wierzenia stworzyły niemal całość owej kultury, gdyż elementy z Biblii czy antyku w kulturze dotyczyły głównie wąskiego grona elity.

## Historia

### Najstarsze poświadczenia

 Plik:220px-Papłoński Helmolda Kronika Słowiańska.jpeg  Przed absorpcją alfabetu łacińskie na przełomie milenium i krótko po nim, niewiele zachowało się źródeł odnoszących się do wierzeń etnicznych u Słowian.

Nie znane im było bowiem pismo, a chrześcijańskie relacje mają wyraźnie negatywne nacechowanie wobec panteonu słowiańskiego i były tworzone przez duchownych, nie mających większej wiedzy w zakresie pogańskiego kultu. Nowe metody badawcze, a także naukowe interpretacje dotychczas pominiętych chrześcijańskich zapisków np. Postylla Łukasza z Wielkiego Kozimina, gdzie wymienia się takich prapolskich bożków, jak Lado, Jessa, Quia i Nia pozwalają w przyszłości na lepsze poznanie wierzeń obecnych na słowiańszczyźnie. Wciąż pojawiają się - choć powoli - nowe dane do zweryfikowania z tego okresu. Odrzucone z różnych powodów prapolskie bóstwa, jak Jesza czy Polel coraz częściej są uznawane za autentyczne przez współczesną naukę. Slawiści często korzystają z relacji Thietmara z Mersemburga, Helmolda, Nestora czy Saxo Gramatyka. *Żywoty św. Ottona z Bambergu* i *Słowo o Wyprawie Igora* to także często wykorzystywane i szanowane źródła. *Roczniki słynnego Królestwa Polskiego* Jana Długosza i *Postylla* Łukasza z Wielkiego Kozimina, a wraz z nimi jeszcze nie tak dawno niesławny "Panteon Długosza" wracają do łask. Etymologia i toponimia od dawna były brane pod uwagę w celu poparcia kultu danego bożka na danym obszarze. Archeologia również odgrywa pewną rolę.

### Opór przed chrystianizacją

W Królestwie Polskim i księstwach ruskich istniała liczna grupa ludzi, która ową wiedzę posiadała i była ona przenoszona z pokolenia na pokolenie - ludność wiejska, chłopi. Zamieszki i przewroty polityczne w Polsce i podział Rusi na pomniejsze, rywalizujące ze sobą księstwa, oraz konserwatywność społeczeństwa uniemożliwiły skuteczną chrystianizacje poddanych. W samym tylko państwie Piastów, sieć kościelna umożliwiająca chrystianizacje uboższych i średnich warstw społecznych (wyjątek stanowili od dawna chrześcijańscy mieszczanie pochodzenia niemieckiego ulegający polonizacji) w XIII wieku. Dodatkowo najczęściej przemowy i nauki kościoła głoszono dotychczas po łacinie, której znajomościom mogli się tylko pochwalić przeważnie duchowieństwo, szlachta, mieszczanie i rody królewskie. W skutek tego na długo po chrzcie Mieszka I w (przypuszczalnie) 966 roku n.e i jednostek "wyższych" (dwór, mieszkańcy grodów i podgrodzi) wieśniacy i inne niższe, uboższe warstwy społeczne nadal składali hołd pogańskim bożkom i wierzyli w demony mitologiczną budowę wszechświata co udowadniają liczne kazania, na których księża i biskupi potępiają liczne przedchrześcijańskie praktyki. Nawet, gdy odpowiednie instytucje kościelne do walki z dawnymi zabobonami zostały ukształtowane i rozpoczęły swą działalność, chrystianizacja - mimo licznych sukcesów - nigdy nie odniosła całkowitego sukcesu.

Dawne tradycje polskie, ruskie, czeskie i innych krajów słowiańskich pewnej części przetrwały do dnia dzisiejszego. Zachowały się także u Słowian poddających się germanizacji, hungaryzacji i romanizacji, gdyż państwowi asymilatorzy dokonywali zmiany wyłącznie języka, nie zaś prywatnego folkloru, często nie zdając sobie nawet sprawy z jego istnienia.

Często po bezskutecznych próbach wytępienia znamion pogaństwa, gdy dotychczasowe metody zawiodły, powoływano tzw. inkulturacje, czyli "przywłaszczanie" przez jedną kulturę tradycje i elementy drugiej, po uprzednim nadaniu jej nowego, zmienionego znaczenia. Umyślne nadawanie chrześcijańskich naleciałości na dawne obrzędy przez kościół i zastępowanie bóstw świętymi okazało się nadzwyczaj skutecznie, bowiem religie pierwotne mają to do siebie, że są otwarte na wpływy zewnętrzne, chętnie je włączając do swej doktryny. Inkulturacja odbywała się często samoistnie, dobrowolnie, czasem z drobną pomocą duchownych np. Jan Długosz w *Rocznikach* topienie Marzanny uznał za pozostałość po niszczeniu bałwanów za czasów Mieszka I i jego chrztu, będące w rzeczywistości próbą oddalenia zimy. Z tego też powodu badania etnograficzne i folklorystyczne są niezwykle ważne i wręcz dla dokładniejszego odtworzenia mitologii słowiańskiej. Współcześnie wraz z źródłami pisanymi, weryfikacje ludowych opowieści i tradycji są głównymi czynnikami wykorzystywanymi przez dzisiejszych naukowców w opracowaniach naukowych odnoszących się do religii dawnych Słowian.

### Upadek

Większość wierzeń zanikła w wyniku rozwoju przemysłu, edukacji i nauki pod koniec XIX wieku w miastach i na początku XX wieku na wsiach. Rozwój nauki, sprawił że chorób nie przypisywano już wyłącznie demonom czy złemu donoszeniu dziecka. Rozwój historiografii i nauk przyrodniczych sprawił, że ludzie przestali wierzyć legendarne początki państw czy rzek. Nadal żywe są za to wierzenia związane z przesądami ślubnymi czy pogrzebowymi. Głównie utrzymała się wiara w duchy - szczególnie starsze pokolenia Słowian poświadczają o swoich rzekomych kontaktach ze zmarłymi. W niektórych regionach Słowiańszczyzny zachowała się wiara w magię. U Słowian Zachodnich i Południowych utrzymuje się poziomie jedynie 10% (z wyjątkiem wierzeń synkretycznych), u Słowian Wschodnich - 50%, zaś na Łotwie w magię wierzy 70% ankietowanych.

## Historia badań

### Starożytność - czasy przedsłowiańskie

 Plik:ScytowiePłyta.jpg  Najstarsze źródła odnoszące się do pogańskich wierzeń Europy Środkowo-Wschodniej to nie wierzenia *stritce* Słowian w naukowym znaczeniu, lecz wierzenia ich bezpośrednich, genetycznych przodków - Scytów, Paleobałkańczyków czy Gotów. Autorzy Greccy czy Rzymscy wielokrotnie opisywali religijne praktyki ludów barbarzyńskich. Za jedną z najstarszych wzmianek można odnaleźć w greckich opisach ludu Neurów, żyjących na terytorium późniejszej Polski. Autor opisuje wiarę w Wilkołaki, wspominając o ludziach wierzących, iż ich rodacy zamieniają się w nie w trakcie nocy, samemu wykazując sceptyzm wobec takiego zjawiska. Fakt ten jest często wykorzystywany jako dowód na ciągłość wierzeń w Europie Środkowej. Dużo informacji zapisano o religii Scytów, żyjących na terytorium dzisiejszej Ukrainy i Rosji. Autorzy opisują kult ognia i domowego pieca (*Tabiti*), oraz wiarę w najwyższego boga nieba (*Papaeus*), a także wiarę w boginię wody, szeroki kult słońca (*Goitosuros).* Opisują wiele praktyk, jak modlenie się do słońca czy budowanie świątyń na Krymie. Wspominają też o mężczyznach przebranych i uczesanych jak kobiety, którzy przepowiadali przyszłość, zaś jeśli ich przepowiednia się nie spełniła, groziło im spalenie na stosie. Współcześni autorzy wykazują, że mitologia scytyjska wykazuje nie tylko ciągłość ws. wierzeń słowiańskich, ale także tureckich i węgierskich obejmujących też terytorium właściwe dla Scytów.

Jeszcze więcej źródeł pojawia się odnośnie mitologii Traków. Źródła greckie wspominają o kulcie czterech żywiołów: ognia, wody, ziemi i powietrza. Bóstwom przypisywano dosiadanie koni. Bóstwa mieszkały na chmurach, gdzie człowiek mógł się wspiąć po drabinie, jak miał to zrobić wódz Cosignas. Opisano głównego boga niebios (*Zis*), oraz wielką Bogini-Matkę. Opisano też boginie wody i trójgłowego węża - przeciwnika boga niebios. Według Aleksandra Fol, wiele tradycji Trackich istnieje do dzisiaj w Bułgarii, jako elementy opisanych w starożytności widowisk ludowych.

Mniej poznane, ale nadal istotne są wzmianki ws. ludów zamieszkujących późniejszą Polskę. Juliusz Cezar podczas walki w Galii ze Swebami pochodzącymi z okolic Odry, wspomina o animistycznym kulcie słońca, księżyca, ognia oraz kulcie czystości seksualnej. Rzymianie opisują też stawianie totemów z mandragory. Po podbiciu Italii przez Gotów, Jordanes i kronikarzy lokalni odnotowują fakty na temat ich religii. Wspominają o adorowaniu księżyca, oraz o wierze w wiedźmy. Gocki Król miał wygnać je ze swojej ojczyzny, za to że przywołały złe duchy stepów, wywołując konflikt z wcześniejszymi sojusznikami - Hunami. Wspomina też o kulcie duchów przodków. Większość opisywanych ludów stosowała kremacje, cześć używała kamieni nagrobkowych z postacią z rogiem w ręce, bliźniaczych do późniejszych Bab Pruskich. Opisy plemienia Galindów, wspominał o kulcie *Matki Bogów*.

### Średniowiecze

 Plik:20120508-hell Hortus Deliciarum - Hell.jpg  Wieki V-VII uważa się za początek ery słowiańskiej w Europie Środkowo-Wschodniej. W trakcie inwazji plemienia Sklawenów na Bizanancjum, kronikarz Prokopiusz z Cezareji w *O Wojnach Gockich,* opisuje składanie przez nich ofiar ze zwierząt, ku czci najwyższego boga nieba i błyskawic. Twierdził też, że Sklaweni mocno kierowali się wróżbami zaś w przypadku nieszczęść obiecywali bóstwu ofiary w zamian za ocalenie. W IX wieku Frankowie podbili słowiańsko-niemiecką Górną Saksonię, gdzie spotkali się z lokalną wiarą w czarownice, które oskarżano o czarną magię. Władca Franków zakazał pod groźbą sądu oskarżania o czary, uważając je za nieetyczne pomówienie. Kolejne źródła pochodzą z Czech i opisują praktyki związane z magią, uprawianą tylko przez kobiety (ponowny motyw wiedźmy). Nestor w *Powieści Minionych Lat* opisuje u Rusinów kult piorunów (Perun), bydła (Weles/Wołos), wiatru (Strzybóg) oraz takie istoty jak Pereplut czy Daćbóg, do dzisiaj nie do końca zidentyfikowane. Opisuje historie postawienia im posągów przez Włodzimierza - władcę Rusi, oraz proces nawracania dworu rosyjskiego.

Dużo kronikarzy interesuje się Połabiem. *Kronika Słowiańska* Kagnimira, *Czyny Biskupów Kościoła Hamburskiego Adama* z Bremy czy *Czyny Duńczyków* Gramatyka Saksońskiego, to jedne z licznych, pierwszych źródeł na temat religii Połabia. Zawarły one szczegółowe opisu świątyń, opisy licznych bóstw takich jak Rugiewit, Prone czy Świętowit. Duże znaczenie miała też arabskie *Łąki złota i drogich kamieni*, zwierające opisy świątyń, wróżb, kultu solarnego czy wiary w bóstwo podobne do połabskiego Flinsa. Kroniki opisują świątynię w Radogoszczy czy animistyczny kult ognia, w postaci Swarożyca oraz ofiary z kogutów. Średniowiecze uważa się za okres pierwszych rejestracji mitów Słowian. Wincenty Kadłubek notuje legendę o Smoku Wawelskim, pozostałe regiony również uwieczniają swoje legendy. Liczne, zbieżne źródła wspominają o animizmie i kulcie przodków. Wspominają o kulcie wody, ziemi, słońca, lasów księżyc, pól i zwierząt (w tym żab i węży). Dużo kronikarzy odnotowuje istnienie świętych gajów. Kronik opisują też kult brzegiń, wił i upiorów, oraz wiarę w złe demony.

W owym okresie widoczna jest już inkulturacja - przyjęcie przez kościół wielu elementów pogańskich do swoich własnych rytów. W XIII wieku na Połabiu powstaje znany obraz przedstawiający wizję diabły, kanie/chmurnice oraz ludzkie personifikacje słońca i księżyca. Pierwsze utożsamiono z szatanem, drugi z aniołami. Z tego powodu w tym okresie pojawia się w sztuce wiele elementów ludowej demonologii, zastępując enigmatyczną wizję piekła i nieba, wizją mitologiczną, dosłowną w religii chrześcijańskiej. Wiele traktatów pozostaje pod wpływem tej wizji. Kościół przyjmuje kult dusz przodków i wędrówki dusz, w postaci doktryny obcowania świętych i czyśćca. Zanotowane jest wiele legend o świętych, które według badaczy nie mogą pochodzić od autentycznych postaci, lecz były wynikiem zamiany nazw u postaci mitologicznych. Tak stało się z boskim klucznikiem (Św. Piotr), patronem wołów (Św. Błażej) czy gęsi (Św. Marcin) .

 Plik:Twardowski-na-kogucie.webp  Pod koniec średniowiecza Jan Długosz opisał w swojej kronice bóstwa związane z Polską: Jeszę (bóstwo naczelne), Nyję (pschopompa), Dziewannę (bóstwo zwierząt), Dzidziellę czy Ładę, oraz wspomniał o pogańskich korzeniach Zielonych Świątek.

### Nowożytność

Renesans zwiększył zainteresowanie kronikarzy ludową kulturą. Przełomowym dziełem był *Młot na Czarownice* autorstwa dwóch duchownych ze Szwabii, którzy dane zbierali też na Połabiu i Czechach. Traktat ten zbierał wiedzę na temat wizji czarta, wiedźm i latawców. Ze względu na to że wszystkie trzy postacie zostały już zaadaptowane przez kościół, duchowni mogli zanotować wiele danych na temat owych demonów. Opisując praktyki dokonywane przez diabła, takie jak obcowanie z ludzkimi kobietami czy wywoływanie niepogody. Traktat o latawcach opisuje istoty powietrza kuszące ludzkie kobiety. Najbardziej znaną częścią jest opis praktyk czarnomagicznych dokonywanych przez wiedźmy, sposoby w jaki zawierają cyrografy oraz sposoby na ich przepędzanie, obejmujące między innymi używanie danych ziół. Wzorem Młota, powstaje kilka innych dzieł z zakresu badań nad wiedźmami, opisujące między innymi sabat czarownic, jako "czarną mszę" po której następują zabawy i rozpusta. Istnienie wiary w sabat czarownic zostało potwierdzone potem w ludowych legendach z okolic takich jak Góry Świętokrzyskie czy Słowacja.

Pojawia się wiele traktatów opisujących hierarchię i klasyfikację diabłów. W XVI wieku opisano, że ziemska liczebność czartów to 7 405 926 osobników. Część była przeciwna takiej interpretacji, zwracając uwagę na to że pogańska wizję, trudno ostatecznie pogodzić z biblijnym szatanem działającym raczej samotnie, stąd postało prześmiewcze powiedzenie "Ile diabłów zmieści się w główce od szpilki"?. Mimo tego wzrastało zainteresowanie postacią diabła, szczególnie w kręgach elit. W Rzeczpopolitej powstają takie dzieła jak *Sejm Piekielny* (opis hierarchii diabłów na wzór państwa ludzkiego), *Występek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu* (opis istoty diabłów), *Czarownica powołana, albo krótka przestroga ze strony czarownic* (opis wiedźm i cyrografów z diabłami)*.*

 Plik:Smok.png  Okres ten to także rozkwit sztuki magicznej, wśród elity. Magia, alchemia i astrologia rozwijała się głównie w Rzeczpospolitej, Niemczech i Czechach, w pierwszym przypadku alchemia była nawet przedmiotem akademickim na uniwersytetach. Wielu znanych magów jak Dr. Faust czy zbieżny z nim Pan Twardowski miała parać się magią, a nawet zawierać cyrografy. W Niemczech powstaje traktat na temat przyzywania demonów żywiołów, zaś głośnym echem odbiło się odnalezienie rzekomej "Goecji Salomona" zawierającej opis przywoływania 80 gatunków demonów, rzekomo pochodzący z Izraela, w rzeczywistości naukowcy są zgodni co do jego europejskiego pochodzenia, z powodu wykorzystanych znaków heraldycznych (tamgi) i tematyki i charakteru demonologii typowej dla epoki. Okres ten to także utrwalanie wielu legend i notowanie baśni ludowych. Za ważny zbiór uważa się *Opowieści dawnych lat*, których dokładna geneza terytorialna nie jest znana, lecz każda z opowieści posiada od kilkunastu do kilkudziesięciu odpowiedników w krajach słowiańskich.
Oświecenie przyniosło wątpienie, niektórych naukowców co do istnienia części zjawisk nadprzyrodzonych. Przekształcali oni alchemię w chemię, zaś astrologię w astronomie. Nadal jednak silnie popularna była u nich wiara, w niektóre rodzaje stworzeń. W polskim *Diable w swojej postaci ukazanej*, opisane zostaje opętanie ludzkich zwłok przez biesa, oraz motyw wampirów, zaś w *Nowych Atenach* autor uznał istnienie smoków, twierdząc nawet że narysował go "z natury'". Następnie dodaje, że "smoka pokonać trudno, ale starać się trzeba", co stanowi obecnie jeden z najbardziej znanych polskich cytatów. Na Śląsku i Czechach Praetorius Johannes utrwala ponad 250 mitów, legend i podań o postaci Rubezahla - bóstwa gór.

 Plik:Dziela-wszystkie-Zestaw-19-tomow-Oskar-Kolberg.jpg  Wiek XIX uważa się za złotą erę źródeł o mitologii słowiańskiej. Na przełomie milleniów Karl i August Grimm, zebrali opowieści ludowe z Niemiec, Połabia, Pomorza, Śląska, Czech i Austrii, w liczbie dwustu. Każda z owych opowieści posiada od kilku do kilkudziesięciu odpowiedników w krajach słowiańskich. Inspirują oni wielu innych etnografów do utrwalenia legend, baśni i podań. Aleksander Afanzjew utrwala ponad 650 mitów, legend i opowieści ludowych z Rosji, zaś Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz, zbiera 700 historii mitycznych, oraz 800 zaklęć pogańskich z terenów Litwy. Jeszcze więcej historii zbiera Oskar Kolberg, utrwalając 1 950 mitów, podań i legend. W krajach słowiańskich działa wielu zbieraczy historii, w samej tylko Polsce funkcjonowało ich ponad stu. Zauważono, że ogrom historii jest do siebie mocno podobny - na terenie słowiańszczyzny (i nie tylko) wątki czy motywy powtarzają się na tyle często, że muszą one pochodzić z czasów szczególnie odległych. Tak samo jak w przypadku legend i baśni, z tego okresu pochodzi większość źródeł na temat wiary w istoty nadprzyrodzone. Niektóre demony miały po kilkaset poświadczeń w jednym tylko kraju. Pod koniec wieku etnografia zanotowała wiarę w kilka tysięcy bóstw i duchów słowiańskich, kilka tysięcy miejsc nawiedzonych bądź świętych, oraz wiarę w niezliczoną ilość baśni i legend, oraz przeróżne praktyki magiczne, rytualne i religijne. Potwierdzono wiarę w istnienie materialnego piekła i diabła czy czarownice wśród lokalnej ludności, poprzez setki bądź tysiące wystąpień, często zbieżnych historii w dużych odległościach, świadczących o ich bardzo archaicznym korzeniu.

Zainteresowanie tematem miało też wpływ na analizę najstarszych źródeł. Aleksander Brucker wydał "Mitologię słowiańską" będącą analizą dawnych źródeł, choć wiele jego tez obecnie uważa się za nieaktualne. Joachim Lelewel również brał czynny udział w analizie. W tym okresie odkrywa się wiele pomników z czasów pogańskich, płyt nagrobkowych, kurhanów oraz urn na skremowane zwłoki, dając początek archeologii religijnej na terenach słowiańszczyzny, w kontekście przedchrześcijańskich praktyk. Artur Oppman rejestruje legendę o Bazyliszku, uważaną za druga najbardziej znaną legendę z Polski,

### Współczesność

 Plik:6512490710079892b99bf97aeb8747fb.jpg  W dwudziestoleciu międzywojennym wiara w magię nadal była popularna na wsiach, w miastach przetrwała głównie wiara w smoki, duchy i diabły. W 1930 roku wydano "Żywoty diabłów Polskich" będący jednym z kluczowych mitografii. Zawierał legendy o powstaniu Boruty czy Rokity oraz wyjaśniał w jakich miejscach wierzono, iż znajdują się wrota do piekła. Pierwszy rozdział wyjaśnia, że możliwe jest zatkanie drogi do piekła, lecz oznacza to że złych dusz nie miał by kto karać i błąkały by się po ziemi szkodząc ludziom.

W okresie powojennym na skutek industrializacji i rozwoju edukacji, zanikała wiara w mitologię i demonologię, lecz jednocześnie wzrosła ilość naukowych analiz na temat religii słowiańskiej. Pojawia się wiele kompilacji, z wcześniej rozproszonych źródeł takie jak *Śpiewająca Lipka, Baśnie Narodów Związku Radzieckiego, Baśnie Polskie czy Klechdy Domowe.* W 1962 Ukazuje się dwutomowa *Polska Bajka ludowa w ujęciu systematycznym*, zawierająca analizę kilku tysięcy wątków, oraz ich występowanie w różnych częściach Polski i po za nią. W 1971 Henryk Łowmiański wydaje *Religię Słowian i jej upadek* określając doktrynę polidoksji, czyli czteroelementowego systemu wiary. 1981 rok to premiera *Poetyki Mitu*, w którym rosyjski autor Eleazar Mieletiński analizuje mityczny charakter baśni (współcześnie jego poglądy popiera Artur Cottorel). 1982 rok przynosi kolejny przełom - Aleksander Gieysztor tworzy *Mitologię Słowian,* będącą pierwszą, nowoczesną publikacją odnośnie najstarszych źródeł. Zawarł też opisy informacji z kronik późniejszych oraz informacje o legendach i mitach, popierając tezę Eleazara Mieliteńskiego. Gyesztor w swej książce skupił się na postaciach opisanych w najstarszych kronikach, lecz w dużej mierze pominął demonologię, która jest znacznie lepiej poświadczona. Lukę tą zapełnił 1987 rok, kiedy to miała miejsce premiera *Polskiej Demonologii Ludowej,* Leonarda Pełki, zawierający opis kilkudziesięciu bóstw i demonów, wraz z wybranymi cytatami czy legendami, statystykami oraz klasyfikacją. Większość tez i klasyfikacji Pełki pozostaje aktualnych do dziś.

2005 rok to premiera największej kompilacji demonologii. Wielka Księga Demonów Polskich Barbary i Adama Podgórskiego, zawarła ponad 2 000 krótkich opisów bóstw, duchów i demonów z regionów Polski. Premiera kolejnych części *Wiedźmina* spowodowała wzrost sprzedaży publikacji o tematyce wiary słowiańskiej, sprawiając że wydawnictwa zwiększyły częstotliwość publikacji na ten temat. 2010 przyniósł premierę pierwszej polskiej, rozległej mitografii aitologicznej. *Dlaczego drzewa przestały mówić? Ludowa wizja świata* folklorystki Doroty Simonidas, objęła kompilację ponad 400 autentycznych mitów aitologicznych, wyjaśniających pochodzenie świata, budowę axis mudni czy genezę miast. Stanowi to jedyną kompilację tego typu, jaką wydano. W roku 2013 ukazały się *Głubczyckie legendy i podania ludowe* - zbiór ponad 600 mitów, legend, baśni i opowieści ludowych z przedwojennej głubczyczyzny. Książka zwróciła uwagę na to że mimo germanizacji językowej, Słowianie nadal zachowali rdzenne wierzenia, tym samym religię tzw. Prusaków należy rozpatrywać w kontekście kultury słowiańskiej. 2019 rok objął premierę książki *Jak chłop u diabła pieniądze pożyczał. Polska demonologia ludowa w przekazach ustnych,* będąca efektem długoletnich prac terenowych i wywiadów z XX, a nawet XXI wiecznymi rolnikami, obejmujące kilkaset pytań i odpowiedzi mieszkańców Polski, w sprawie wiary w diabły i demony, świadczących o zachowaniu się na prowincji wielu wierzeń

Latach 10-te XXI wieku to premiera, nowego rozległego bestiariusza. *Bestiariusz Słowiański*. Pawła Zycha i Witolda Wergasa objął średniej wielkości opisy ponad 200 bóstw, duchów i demonów regionu Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy. Duże zainteresowanie spowodowało sięgnięcie autorów do dalszych źródeł, tworząc tom 2 z dwukrotnie większą ilością postaci. Duża sprzedaż spowodowała kolejne publikacje*. Duchy polskich miast i zamków*, objęło ponad 800 duchów danych miejsc, co uczyniło książkę największą kompilacją spirytystyczną w historii slawistyki. Bartłomiej Grzegorz Sala, wydał największą kompilację legend o smokach z Polski, zaś Paweł Zych i Witold Wergas wydali jeszcze *Święci i Biesy,* zawierającą kilkaset legend o diabłach, oraz nadprzyrodzonych zjawiskach słowiańskich zaadaptowanych przez kościół. W przypadku *Bestiariusza Zwierzęcego*, współpracowali z Natalią Zacharek, by opisać liczne praktyki magiczne związane ze zwierzętami, oraz boską rolę fauny w religii słowiańskiej. Początek lat dwudziestych przyniósł kolejne przełomy. Paweł Zych i Witold Wergas podjęli się stworzenia największego w historii zbioru legend z miast, w ramach *Atlasu Legend.* Pierwszy tom objął ponad 2 700 legend z terytorium Polski, obejmujący miasta 1/3 powierzchni kraju. Kolejne tomy obecnie są w trakcie produkcji. 2022 rok to premiera książki *Upiór: historia naturalna* historyka Łukasza Kozaka. Książka w krótce po premierze została uznana za przełomową i uzyskała wiele nagród naukowych. Autor stworzył najbardziej dokładny zbiór informacji o upiorach, strzygach, strzygoniach, wampirach, wąpierzach i płanetnikach, oraz udowodnił tezę o polidoksji. Skrytykował on niektóre rekonstrukcje Bruckera i Gyesztora na podstawie strzępków informacji, twierdząc iż należy korzystać z poświadczonych źródeł, które są liczne i dowodzą szamanistycznemu charakterowi mitologii Słowian.

## Mitologia

 Plik:Ivanbilibin.jpg
> To, co wam teraz chcę opowiedzieć, zdarzyło się naprawdę! A działo się w owych dawnych czasach, kiedy… no, zobaczcie – bać się nie ma czego! A zatem, co to było, i kiedy było? Było to wtedy, gdy prosięta jeszcze chodziły w butach, żabki w czepkach na głowie, kiedy osły, ostrogami brzęczały pop ulicach, a zające same trąbiły chartom pobudkę. Hej! A jak dziewczętom dobrze się wiodło! Pieski zmywały za nie naczynia, kotki wycierały, gęsi izbę zamiatały, ryby -prały bieliznę w strumyku, a raki ją płukały. Wtedy każde dziewczę mogło z założonymi rękami siedzieć przy ciepłym piecu i nie bać się, że nie będzie chodziło w czepku jako mężatka. A nie martwcie się, dziewczęta! Prosięta znów zaczną nosić buty, żaby założą czepki, a osły znowu będą pobrzękiwać ostrogami na ulicach.
>
> Przepowiednia słowacka, wstęp do podania o Czerwonobrodym Królu, zbiór "Śpiewająca Lipka".

### Definicja "mitu"

Większość nowszych badań nad religiami politeistycznymi wykazuje, że nie można rozdzielnie pojmować mitologii i religii z jej aspektem kultowym. Badania te zwykle odnoszone były do religii świata antycznego, jednak z powodzeniem można się do nich odwołać także w przypadku systemu wierzeń słowiańskich. Według Andrzeja Szyjewskiego, *w takich społecznościach jak słowiańska mamy do czynienia z jednością ontologii i teologii – ontoteologią*.

U Słowian nie istniało, jak w przypadku mitologii greckiej, części świata współczesnego czy religiach Abrahamowych, wyraźne rozdzielenie świata sacrum i profanum – to co nadprzyrodzone i uświęcone przejawiało się we wszelkich aspektach codziennego życia. Dlatego błędem jest rozdzielne rozumienie lub opisywanie mitologii i religii słowiańskiej. Tym bardziej, że trudno mówić o mitologii w antycznym (Grecja, Egipt, Rzym) rozumieniu tego terminu. Zbiór mitów najpewniej nigdy nie istniał w jednolitej formie – ilość różnorodnych mitów - opowieści pomagających zrozumieć świat i jego nadprzyrodzoną warstwę, powtarzanych w formie ustnej i różniła się zależnie od regionu.

Ukraiński badacz Łukasz Kozak, stwierdził że używanie terminu "Mitologia Słowiańska" jest błędem języka, skłaniając się ku "Słowiańskiemu Szamanizmowi" i "Słowiańskiemu Animizmowi", gdyż te pierwsze mylnie nasuwa skojarzenia z religiami antycznymi. Jedną z dowodów na podparcie tej tezy jako przytoczył autor, jest niezwykle wysoka analogia mitologii i wierzeń Słowian do wierzeń ludów uralsko-ałtajskich świadczących o ich wspólnym pochodzeniu kulturowym.

### Historia badań

Powszechnie uważa się że to wschodnioeuropejskie baśnie/bajki (w zależności od przyjętej definicji) i legendy stanowią odpowiednik skandynawskiej sagi czy greckiego mitu i są głównym źródłem wiedzy na temat mitologii Słowian.

Pogląd ten został szczególnie uznany za czasów rozwoju antropologii i kulturoznawstwa radzieckiego, kiedy to naukowcu badając tzw. "baśnie narodów związku radzieckiego" (Rosji, Białorusi, Ukrainy czy Kazachstanu) stwierdzili iż stanowią one mity, gdyż XIX wieczni chłopi (a w przypadku legend - także elita) wierzyli w ich prawdziwość, zaś same dotykał takich tematów jako pochodzenie świata czy moralność, będąc przepełnione aitologią i bóstwami oraz duchami z wierzeń. Głównym promotorem tej metody był Eleazar Mieletiński, autor "Poetyki mitu" a współcześnie Arthur Cottorel.

 Plik:OskarKolberg(photo).png  Za mity uważa się baśnie i legendy ze wszystkich regionów zamieszkiwanych przez ludność o korzeniach słowiańskich i bałtosłowiańskich (z Połabiem, Łużycami i wschodnią Austrią włącznie). Jednym z największych zbiorów słowiańskich mitów powstał za sprawą Aleksandra Afanasjewa. Jego szczególnie rozległa praca ukazała się w ośmiu tomach i zawierała 640 mitów, legend, podań, baśni i opowieści ludowych. Afanasjew zanotował relacje z pierwszej i drugiej ręki oraz z wcześniejszych zapisów. Trwał prace nad drugą edycją, jednak nie została ona nigdy wydana. Mimo tego Afanasjew stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w ówczesnym Carstwie Rosyjskim, oraz osobą wysoką związaną z kulturą ludową. W Polsce największym zbieraczem owych historii był Oskar Kolberg, który odnotował ich prawie dwa tysiące, tym samym dziesięciokrotnie przewyższając międzynarodowy zbiór Braci Grimm. Na Litwie za największego kompilatora uchodzi Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz, który zebrał ponad 700 historii mitycznych (dodatkowo - kolekcję prawie tysiąca formuł zaklęć magicznych). W Polsce do spisywaczy ludowych podań należeli między innymi Kazimierz Władysław Wójcicki, Artur Oppman czy Stanisław Wasylewski. W Austro-Węgrzech (włącznie z należącymi do niej Czechami i Słowacją) największymi spisywaczami podań byli Bracia Grimm. Większość podań w danym regionie słowiańszczyzny ma swoje odpowiedniki w innych krajach Europy Wschodniej, a czasami także w innych regionach, szczególnie wielkiego stepu.

Mity spisywano kilkadziesiąt, bądź nawet kilkaset lat po rozpoczęciu procesu chrystianizacji. W związku z tym, w wielu z nich widoczne są wpływy chrześcijańskie (nazwy postaci) i uwspółcześnienia (np. zamek zamiast grodu), to jednak wyjątkowo powolny proces chrystianizacji sprawił że większość mitów przetrwała w najpewniej niezmienionej przez epoki wersji, zaś w przypadku reszty możliwa jest teoretyczna próba rekonstrukcji ich pierwotnej formy.

Krytykowana jest z kolei metoda zakładająca zamiast tego, rekonstrukcję mitów na wzór religii antycznych, poprzez wykorzystania strzępków innych informacji, uznając że dawniej istniały historie oparte na podobnym modelu. Łukasz Kozak stwierdził, że stosując taki sposób, często otrzyma się treść i teologię sprzeczną z faktycznie udokumentowanymi wierzeniami

Zachowanie w historii ustnej tak dużej ilości historii jest przypisywane w dużej mierze nie tylko tradycji przekazywania historii przez rodziców/dziadków na dzieci/wnuki, ale też tzw. ''gawędziarzom'', którzy kultywowali opisywanie bohaterskich czynów i z pokolenia na pokolenie powtarzali ludowe opowieści. ''Minstrele'', ''błaźni'' i ''domokrążcy'' byli przyjmowani we wsiach z dużym uznaniem, zwłaszcza zimą. Nawet po postępie chrystianizacji mity nie były przeznaczone tylko dla ludności wiejskiej i mieszczańskiej, lecz były ważnym elementem kultury arystokracji. Pierwszy z rosyjskich carów - Iwan Groźny miał na dworze trzech specjalistów od mitów, którzy przekazywali mu je wieczorami, zaś opowieści przekazywane przez służbę szlacheckim dzieciom, miały duży wpływ na ich decyzje w dorosłości. Przeciwnikiem przekazywania mitów słowiańskich był z kolei Aleksy Michałowicz, który oskarżał ''bajarzy'' o propagowanie czarnej magii.

### Istota mitologii u Słowian

 Plik:Skrzat.jpg  Popularnym elementem mitologii Słowian są krasnoludki, które były czczone i dawano im jedzenie by pomogły ludziom, podobnie jak Babia Jaga - demonie z wierzeń, oraz archetypu czarownicy, które palono na stosie za rzucanie uroków. Mity o ludziach wstających z grobu, pokrywają się XIX wiecznymi pogłoskami, o tym że ludzie wstają, gdyż są upiorami. Popularność w życiu codziennym demonów, magicznych obrzędów i nadprzyrodzonych zjawisk wynikała z wiary w monistyczne baśnie i legendy. Łukasz Kozak dowodził w swym "Upiór Historia Naturalna", że Słowianie myli szamanistami i animistami. Dla Słowian nie istniał podział na sakrum i profanum. Modlenie do drzew (do dziś zachowane na Litwie), było związane z występowaniem baśniach pojawia się motywu gdzie drzewa proszą ludzi o pomoc, a potem dają im w nagrodę.

*Misterium tremendum w* baśniach słowian jest *w* dużej mierze totemistyczne i monistyczne. Wiele mitów kończy się też ślubem, gdyż założenie rodziny stanowiła u nich formę ostatecznego przeznaczenia. Ze ślubem związane było w Polsce ponad 80 różnych przesądów magicznych.

W baśnie wierzono tak samo jak legendy. Obejmowały zjawiska, w które wierzono do XIX wieku dość powszechnie. Wiele baśni zawiera wyjaśnienie skąd np. niedźwiedź ma krótki ogon, dlaczego wilk nie lubi psa itd. jak powstały owce itd. Informatorzy przekazujące np. Kolbergowi baśnie wielokrotnie wspominali, że "Historia ta naprawdę się wydarzyła", "Żałuje że mnie tam nie było", "Opowiedziałem ją od mojego pradziadka, więc musi być prawdziwa", albo "Jeśli nie umarli to żyją gdzieś do dziś", oraz "Gdyby nie była prawdziwa, to nie mógłbym jej opowiedzieć", „jak nie wiecie to zapytajcie mojego ojca sami!” przy czym są to wstępne albo końcowe komentarze "przesłuchiwanych" dorosłych chłopów czy mieszczanie. Część baśni została opisana przez informatorów, jako zeznanie rzekomo naocznego świadka jakim był informator.

Granica między baśnią, podaniem a zeznaniami o współczesnych informatorom demonach, jest bardzo niejasna, tyle że pewna część ma charakter mityczny, bowiem odwołuje się do wydarzeń z nieznanej przeszłości, często zabarwiona wyjaśnieniami budowy wszechświata i historii powstania świata czy zwierząt. Styl mitów aitologicznych i karmicznych, jest podobny. Baśnie opowiadają one o istotach, którym składano w Polsce ofiary, tak jak np. domowikom czy duchom opiekuńczym danych budynków czy lasów. Znacznie więcej występuje tam bóstw, które można było spotkać w domu czy lesie, niż bóstw słońca czy księżyca. Występują też bóstwa, które są smutne bo nikt ich nie zna i bohater musi im pomóc, gdyż sobie nie poradzą. Słowian bóstwa mogły przybierać formy przyrody, a także mogły być duszami dawnych ludzi.

Mity Słowian łączą się w mitologię rzadko diachronicznie, wskutek powiązania ich fabuł (łączniki w postaci Boruty z Twardowskim), lecz w zdecydowanej większości przypaków - synchronicznie – poprzez opowiadanie o tych samych postaciach lub wspólną tematykę, wątki czy motywy. Takich motywów jest dużo, zarówno w baśniach jak i legendach. Systemy takie jak PBL czy ATU, uznają na słowiańszczyźnie kilka tysięcy „fabuł, zbiorów motywów”, które swobodnie się przenikają i wszystko łączą w całość takie jak np. cyrograf, trzy suknie czy księżniczka jako kaczka, wyrzucona z zamku. Poszczególne korzenie rdzeni tych historii szacowane były przez badaczy (na podstawie ich odnalezienia w izolowanych wsiach różnych regionów oraz ich okolic) na okres neolityczny. Zwrócili uwagę, iż ogrom podobnych historii, wariantów i wątków odnajduje się w tak mocno izolowanych regionach wiejskich, że ich analogię można wyjaśnić tylko i wyłącznie poprzez pokrewieństwo ludności i faktu, iż pochodzą z tak odległych czasów, że Słowianie nie byli jeszcze mocno podzieleni na współczesne narody, w stanie takim jak w XIX wieku. Pogląd ten potwierdzają badania antropologa Jamiego Tehraniego i folklorystki Sary Graca Da Silva z wykorzystaniem analizy filogenetycznej, techniki opracowanej przez biologów ewolucyjnych w celu śledzenia pokrewieństwa gatunków żywych i kopalnych. Zadaniem ich szacunków, że zarówno baśnie o zamianie mężczyzny w bestię, jak i baśnie o dziecku oddanego skrzatowi powstały około 2 000 lat p.n.e. Mity o dealu z diabłem, który zabiera duszę wierzyciela na skutek cyrografu do piekła, wydają się pochodzić z około 3 000 lat p.n.e. Różne inne badania zbiegają się, sugerując, że niektóre mity, na przykład dziewczyna-łabędź, mogły pochodzić z górnego paleolitu.

### Stworzenie świata

Jedną z podstaw wielu religii jest mit o stworzeniu świata, czyli tzw. mit kosmogoniczny, tłumaczący kto, w jakich okolicznościach, w jaki sposób i dlaczego stworzył świat. U Słowian kształtował się zdecentralizowany obraz kreacji świata – stworzenie świata było tworem zbiorowym, a poszczególne jego części były w tekstach ustnych opisywane odrębnie:

Najczęstszą historię słowiańską o samych początkach świata stanowi tzw. mit wyłowienia, który Słowianie dzielili z Bałtami, plemionami tureckimi, mongolskimi oraz Ugrofinami.

Rdzeń mitu stanowi wątek wedle którego świat początkowo był tylko morzem, na którym w łodzi dryfował *Bóg*. Spotkał on pływającego w wodzie diabła, którego wpuścił do łodzi. Następnie posłał go pod wodę, by wyłowił z dna nieco ziemi. Z wyciągniętego ziarnka piasku stworzył wyspę stanowiącą pierwszy element nadwodnego świata. W micie tym początkowo *Bóg* i diabeł współpracują ze sobą, dopiero z czasem popadając w konflikt. *Bóg* nie jest wszechwiedzący ani wszechmogący – w różnych wersjach mitu prosi o radę diabła lub musi korzystać z jego pomocy. Wyraźny jest podział kompetencji – do boga należy władza nad światem nadziemnym i niebem, natomiast do diabła nad podziemiami i co charakterystyczne dla słowiańskiej wersji mitu, światem wodnym. Tym samym bóg ma charakter uraniczny, natomiast diabeł chtoniczny i akwatyczny. Ten silnie dualistyczny mit odnajdywany jest w opowieściach ludowych z terenów Bułgarii, Prus Wschodnich, Litwy, Ukrainy, Polski czy Białorusi, a istoty często utożsamia się z połabskimi oraz pomorskimi bóstwami – Białobogiem oraz Czarnobogiem.

Część badaczy zastanawiała się czy mit ten (podobnie jak wiara w Białoboga i Czarnoboga) nie stanowi wpływów dualistycznej sekty bogomiłów, która uzyskała silną pozycję w Bułgarii, Serbii czy Bośni we wczesnym średniowieczu, bądź nawet jeszcze wcześniejszych wpływów Persji. Uznano jednak ostatecznie rdzenność motywu, gdyż tekst tej historii nie występuje w żadnym tekście bogomilskim, zaś sam mit nie występuje też na obszarach opanowanych przez bogomilizm, również na zachodzie Europy, gdzie katarzy wpływali na miejscowy folklor. Mit ten natomiast istniał na terenach Polski, Ukrainy i Białorusi, gdzie wiara bogomilska nigdy nie dotarła, oraz ma kilkadziesiąt wersji w krajach Bałtów i izolowanych Ugrofinów.

 Plik:Przełom Dunajca.jpg
### Powstanie gór

* Tatry miały powstać dzięki wysiłkom jednego z *aniołów*, który chcąc udowodnić, że jest równie potężny jak *Bóg*, wypiętrzył najwyższe góry w regionie, doprowadzając się do granic wytrzymałości. Deszcz jednak doprowadził do spłukania ziemi z masywów skalnych, co spowodowało powstanie ogromnych, gołych szczytów. By naprawić szkody, *Bóg* stworzył górali, niezależnie od innych ludzi i obdarzył ich dużą siłą i odwagą.
* Na wschód od Tatr znajdować się miało Królestwo Olbrzymów, które zdecydowały się na inwazję na Ziemię Krakowską, lecz na skutek niejasnej bariery, olbrzymy zostały poskromione i zmienione w góry, stając się Karpatami. Jedynie ich przywódca, który zmienił się w króla węży wdrapał się na szczyty gór, aby spojrzeć na swoje dawne królestwo, dlatego też na szczytach Karpat rośliny nie mogły wyrosnąć.
* Bieszczady rozumiano jako domenę Biesów i Czadów, demonów które blokowały osadnictwo w górach, lecz ostatecznie zjednoczone siły nawróconych Czadów, oraz górala zwanego Sanem (nazwa rzeki), pokonały Biesa, umożliwiając kolonizację Bieszczadów.
* Błędne Skały w Górach Stołowych tłumaczono zemstą demonicznego Rubezahla, który zdenerwowany na kapłanów doprowadził do zawalenia się ziemi.
* Góra Prutasz w Czarnogórze miała być zamieszkiwana przez wróżki, które zaprosiły Todora, ukochanego Róży do tańca, ale zabiły go gdy zobaczyły, że zachował on dla pewności broń. Górale w akcji odwetowej zdobyli górę i zabili, bądź wypędzili wszystkie wróżki, a ich wyrwane włosy zmieniły się w żółtą trawę na zboczu góry.

### Powstanie zbiorników wodnych

Rzekom oddawano cześć i uważano je za byty osobowe. Czczono też jeziora i każdy zbiornik mógł mieć swoje bóstwo. Szczególnie rozwinięta była mitologia mówiąca o powstaniu akwenów w nadprzyrodzonych okolicznościach – istniały historie tłumaczące powstanie każdej rzeki z osobna bądź w związku z innymi.

#### Rzeki

* Dunaj miał powstać gdy Dunaj Iwanowicz popełnił samobójstwo przebijając się mieczem, a on i jego krew stała się rzeką. Samobójstwo popełnił gdy po zabiciu żony, dowiedział się, że była w ciąży.
* Dunajec powstał, gdy Bolesław Chrobry przeciął swoim własnym mieczem góry (władcom przypisywano boskie zdolności). Były też alternatywne wersji historii, bez obecności historycznej postaci.
* Powstanie rzeki Niemen tłumaczono, iż dwa dopływy stanowić miały brata oraz siostrę – Niemanieca i Łoszę. Na skutek ich kłótni Łosza uciekła od brata, ale zabłądziła. Gdy Niemaniec się obudził, odnalazł siostrę i zjednoczeni wyruszyli w dalszą drogę jako jedna rzeka.
	+ Inna wersja legendy podaje, iż Niemen i Losza stanowili parę małżeńską, która dobrała się mimo różnic w swoim charakterze (cichy i pracowity Niemen i głośna, ale leniwa Losza). Krewnymi Niemena, obecnymi na ślubie mieli być Sura, Ufa, Uzdianka i Szchara. Zdenerwowany zachowaniem Loszy, Niemen miał chować się po wszelkich miejscach, ostatecznie chowając się w morzu. Losza do znalezienia Niemena, poprosiła ptaka, brzozę i świstaka, ale pomoc otrzymała jedynie od Wyni, która utworzyła z piasku okolice miejscowości Piaskowe, by ujrzeć Niemena z daleka. Losza została rzucona w ręce Niemena, przez Fale Gorzkich Łez, gdyż ona uznała, iż bez niego *uschnie z rozpaczy*. Doprowadziło to do powstania miejscowości takich jak Łoszany, Mroczki, Przewóz, Sosnówka, Raczyca, Podjelniki i Piaskowe. Każdej wiosny i deszczowej jesieni, Niemen ma wracać do Loszy w postaci deszczu, do swojej matki – Krynicy.
* Dźwin miał mieć dwóch synów – Sóża i Dniepra, oraz tajemny amulet który umożliwiał szybką zamianę dnia w noc. Gdy został skradziony przez sąsiadów, Dniepr został wysłany przez Dźwina w pościg, lecz z powodu zmęczenia musiał zostać wsparty przez Soża, który jednak też nie był w stanie wykonać zadania. Dniepr reprezentuje rzekę pól i sad, Sóż rzeki bagien i mchy, a Dźwin regionów *dokąd go oczy poniosą*. Wszystkie trzy rzeki dać miały początek Białorusi.

 Plik:Jezioro Śniardwy.webp
#### Jeziora

* Wierzono, iż jeziora Mazur stanowiły kawałki naszyjnika olbrzymki, która uciekała przed olbrzymem, a odłamki stały się jeziorami Krainy Tysiąca Jezior.
* Jezioro Dadaj było kobietą *Dadaj*, która stanowiła narzeczoną *Krystka*, lecz została wciągnięta przez szczelinę przez złe siły i stała się wodą.
* Czarny Staw stanowił kobietę, która na skutek klątwy rzuconej przez ojca (za próbę małżeństwa z sąsiednim ludem) stała się jeziorem, a jej czarne ubranie zabarwiło go na czarny kolor – jej dzieci stanowić miały jeziora, które tworzą się ze strumieni, pochodzących z Czarnego Stawu, w tym Morskie Oko. Próba uczynienia z matki ludzkiej postaci, kończyć się miało pojawieniem się lawiny – w taki sposób w Tatrach tłumaczono te zjawiska. Ten sam mit wyjaśniał też wysokość Rys w porównaniu do innych szczytów Tatr.
* Wyspa na Jeziorze Serce, została opisana jako *zamrożona krew z rany na sercu czystej dziewczyny –* Gali, która to zginąć miała wraz ze swoim narzeczonym, który prowadził rozwiązły tryb życia, ostatecznie jednak postanowił się nawrócić. Jezioro stanowić miało hipostazę stanu ich relacji.
* Świteź było efektem incydentu w mieście, w którym jedna z kobiet nakarmiła bezdomnego, wbrew zwyczajowi miasta zabraniającego takich praktyk. Uciekając wraz dzieckiem, spojrzała (wbrew wytycznym żebraka) za siebie, a po zobaczenia miasta, które rozpadało się i zmieniało w wodę, zamieniła się w głaz. Dawniej do kamienia na Świtezi bezdzietne kobiety przychodziły aby modlić się o dziecko do ducha skamieniałej wdowy. Wierzono, iż zanurzenie ręki w wodzie i dotknięcie nim głazu, spowoduje możliwość ujrzenia łez i krwi kobiety.
* Istnienie Bagna Komarowskiego tłumaczono klątwa złodziej skarbów, który rzucił ją na mnicha przemieniając go w wodę.
* Jezioro Narocz – największy, stojący akwen Białorusi miał stanowić rozbite lustro kobiety, która ujrzała w nim śmierć swojego ukochanego. Sama zaś zamieniła się w mewę.

#### Mity o morzu

* Morze Bałtyckie było domem Juraty – Królowej Bałtyku, która zakochała się w rybaku, jednak Perkun (personyfikacja piorunów) zrzucając błyskawicę doprowadził do zatopienia łodzi rybaka i jego zwłoki spłynęły do Juraty. Piorun zniszczył bursztynowy pałac – w taki sposób wyjaśniało odnajdywanie bursztynu na plażach.
* Morze uważane było za słone dlatego, iż jeden z ludzi dzięki umowie z diabłem, uzyskał młynek do produkcji nieskończonej ilości soli, lecz ten został ukradziony. Złodziej próbując uciec przez morze nie wiedział jak go wyłączyć, więc musiał go wyrzucić, aby statek nie utonął przez ciężar soli.
* Inny mit mówi o Sadko Minsteri, muzykancie który grał w podwodnym pałacu, lecz przez złamanie umowy, która gwarantowała mu uzyskanie mitycznej córki, został wyrzucony na brzeg Czerniawy. Gdy wracał i grał, tańczące morze miało zatapiać statki, co wyjaśniało pochodzenie sztormów.

### Powstanie zwierząt

* W czasie okresu dominacji dobrych sił na Ziemi, owce zostały stworzone przez *Boga*, który miał się nudzić po ukończeniu swojego zadania, więc stworzył nowy gatunek stworzeń w postaci owiec, kij i fajkę, a następnie został pasterzem. Zazdrosny diabeł stworzył dla siebie własne stado, które wypasało by się same – kozy. Z tego powodu kozy były nieposłuszne, a sam diabeł często przybierał ich postać.
	+ Inna historia mówi z kolei o oswojeniu kóz przez człowieka. Kozy pasące się same, stworzyły chatkę ze swojego sera, lecz człowiek przyłapany na jej kosztowaniu musiał za karę je paść, co doprowadziło do tego że kozy trafiły do ludzkich domów.
* Wilki, podobnie jak Kozy zostały stworzone przez diabła. W samej tylko Polsce zachowano wiele wersji mitu o stworzeniu wilka przez siły demoniczne. Zdolność zarządzania wilkami była cechą niektórych świętych (np. Świętego Mikołaja) lub *Boga*.
* Jedwabniki narodziły się z łez *Maryi* idącej na *Golgotę*, która zobaczyła żabę, której widok tak ją rozbawił, że zaczęła się śmiać. Zdając sobie sprawę z tego, że nie uśmiechanie się nie było odpowiednie, przeklęła się żeby jej łzy zmieniły się w owady.
* Kaczka stanowiła wytwór diabła, który potrzebował jej do wyławiania lądów z wody.
* Kogut stanowić miał twór *Boga*, który potrzebował go do zniesienia jaja, z którego wykluć miało się siedem pierwszych rzek, umożliwiających roślinom wzrost

#### Relacje między zwierzętami

* Niezgodę między wilkiem, a psem tłumaczono faktem iż jeden miał drugiemu szyć buty, lecz ostatecznie te okazały się nieskuteczne. Zdenerwowany Wilk uznał psa za oszusta.
* Niedźwiedź i lis początkowo stanowić mieli partnerów, lecz seria psot lisa doprowadziła niedźwiedzia do stanu, w którym przestał mu ufać. Jeden z nich miał polegać na zachęceniu niedźwiedzia przez lisa, do włożenia ogona w przerębel celem nałapania ryb, co skończyło się jego przymarznięciem do lodu. Podczas obławy myśliwskiej, niedźwiedź uwolnił się gdy myśliwy odciął mu ogon – w ten sposób tłumaczono krótki ogon u niedźwiedzia.
* Psy dawniej zamieszkiwać miały wodę, lecz chcąc dostać się na ziemię spotkały ludzkich myśliwych, którzy powiedzieli, iż psy mogą tylko przez rok być na lądzie. Po tym okresie myśliwy zdenerwował się na psy, iż przebywają już w ich świecie za długo, one zaś odpowiedziały, iż nie mogą wrócić do wody, gdyż zgubiły akt na papierze który umożliwił by im powrót do ich rodzinnego królestwa. Oddane pod opiekę kotu zostały utracone, gdyż zjeść je miały myszy. Mit miał wyjaśniać dlaczego człowiek ściga psy, pies – koty, a koty – myszy.

 Plik:Firebird.jpg
## Demony

Współcześnie mianem "demonów słowiańskich", określa się ponad 2 800 gatunków bóstw i duchów poświadczonych w wierzeniach ludów słowiańskich i post-słowiańskich (Rumunia, Węgry) do XIX i pierwszej połowy XX wieku.

Oddzielenie ich od bóstw *de nomine* (Perun, Swarożyc) nie jest w pełni możliwe, gdyż wiele z demonów słowiańskich patronowało i władało przyrodą, oraz składano im ofiary. Zdaniem współczesnych (Łukasz Kozak) i dawniejszych (Henryk Łomiański) badaczy nie istniała granica między bogiem, a demonem, a postacie z kronik średniowiecznych miały formę podobną do demonów poświadczonych potem.

Demony mogły przybierać fizyczną formę zwierząt (za zwyczaj kota, ptaka lub węża), przedmiotów martwych lub człowieka, wtedy charakteryzowały się pojedynczym elementem ubioru lub ciała, który odróżniał ich od zwykłych ludzi. Z powodu chrześcijaństwa zaczęto część demonów łączyć z biblijnymi upadłymi aniołami (głównie diabły, wampiry i wilkołaki), a co za tym idzie złem i - rzeczywiście - niektóre duchy, zwłaszcza diabły, czarownice i demony zabite nagłą śmierciom bywały groźne, z drugiej jednak strony istniały też duszki opiekuńcze, nie wyrządzające szkód. Słowianie wierzyli, że są dwa główne rodzaje demonów: naturalne i zjawy. Pierwszy rodzaj reprezentował wrogie siły natury nad którymi ludzie nie mają żadnej kontroli np. demon Grad reprezentował gradobicie mogące zniszczyć uprawy i ludzkie konstrukcje. Drugi typ natomiast łączono z niespokojną duszą i zjawiskami, które w myśli dawnych ludów były dziełami nadprzyrodzonymi np. udarem słonecznym.

Nieco inaczej zachowywały się duchy związane z domostwem i z życiem ludzkim, owe stworzenia były przeważnie dobrymi duszami przodków, które powróciły do świata żywych, aby pomagać w codziennym życiu rodziny oczekując nie mniej za to nagrodę w postaci żywności. Mimo swego dobroczynego charakteru, niedoceniane mogły się zemścić, jednak same w sobie nie stanowiły niebezpieczeństwa. Istniały też złowrogie demony domowe, jak np. Kikimora lub Poroniec. W niektórych demonach dopatrywano się specyficznego rodowodu np. Baba Jaga w opinii Aleksandra Afanazjewa była boginią życia i śmierci.

Leonard Pełka podzielił demony natury, na istoty powietrza, podziemia, przybrzeży, wody i lasu. Dolę, Śmierć, Biedę czy diabła zaliczył do personifikacji losu, dobra bądź zła, zaś duchy zmarłych i wiedźmy jako zjawiska parademoniczne.

 Plik:D7e49f4f4e159026ce7c4531761f.jpg
### Przykładowe demony

* **Diabły, czarty, biesy -** chtoniczne personifikacje zła, najpopularniejsze demony w religii Słowian. Przeważni złośliwe wobec ludzi, ich królestwo znajduje się pod ziemią, gdzie płonie wieczny ogień rozpalany drewnem z lasów bagiennych. Są w ciągłym konflikcie ze sferą uraniczną. Złośliwe wobec ludzi, opętają im, kuszą do zła i powodują szkody. Posiadają własną armię do walki, oraz są zorganizowane na wzór królestw ludzkich. Porywają dusze złych ludzi, czasami by przemienić ich w inne diabły. Ich władca, został utożsamiony z bilibjnym szatanem. W Polsce dzielą się na ponad 200 gatunków.
	+ **Rozwot** - diabeł kuszący kochanków
	+ **Ostrych** - diabeł fosy na Zakrzewie, wciągający ludzi pod wodę
	+ **Kurzyk** - diabeł górski, kradnący skarby niewiastom
	+ **Przegrzecha** - diablica pożądania i zgorszenia
	+ **Paskuda Zalotnik** - namawiacz do nieczystości i stosunku pozamałżeńskiego
	+ **Osynawiec** - diabeł w postaci młodego mężczyzny, kuszący stare kobiety
	+ **Moszk** - bies deprawujący słabych duchowo ludzi
	+ **Antykrysta** - demon szeptający do uszu zaklęcia, namawiające do sprośności i bezeceństw
	+ **Heretnik** - namawiacz do nietolerancji religijnej i odstępstw
	+ **Lelek** - namawiacz do samobóstw
	+ **Strojant** - demon nieskromności, namawiający ludzi do wydawania pieniędzy na drogie ubrania
	+ **Lińcusznik** - demon namawiający do niedbalstwa i lenistwa
	+ **Belzun** - diabeł z Krakowa
	+ **Belzebub** - książę piekła. Nie należy go mylić z biblijnym belzebubem, od którego wziął nazwę.
	+ **Lucyfer** - król piekła i bóstwo wszelkiego zła. Nie należy go mylić z biblijnym Lucyferem, od którego wziął nazwę. Najpewniej oryginalnie nazywał się Czarnobogiem.
	+ **Osmółka** - diabeł poetów, namawiał kobiety do kłutni.
	+ **Lewko** - diabeł siejący wojny i zdrady.
	+ **Gorzecel** - zły duch złości i zemsty.
	+ **Diabeł Tatarski** - demoniczna reinkarnacja ludów wschodu
	+ **Rokita** - dowódca floty piekła, wynalazca gorzałki, namiestnik piekła na chłopów
	+ **Rogaliński** - diabeł, który dowodził piekielną kawalerią podczas pierwszej wojny między niebem, a piekłem
	+ **Kuwas -** demon zaganiający ludzi w topieliska.
	+ **Taron** - sprawca nieszczęśliwych wypadków w podróży.
	+ **Belial** - złośliwy tricter, wywołujący u ludzi przekleństwa "do diabła!" zwiększając tym samym wpływ piekła na człowieka
	+ **Błotnik** - demon sprowadzający pijaków do mokradeł
	+ **Markot i Szczebiot** - diabły namawiające do utarczek słownych i kłótni
	+ **Remus** - diabeł namawiający do rozboju, mordu i zbrodni.
	+ **Kobel** - diabeł chciwości, namawiał do oszustw.
	+ **Iskrzycki** - diabeł pomnażający fortunę, w zamian za duszę
	+ **Chorzyc** **i Wesąd** - diabły podstępnie wywołujące choroby, zmuszając ludzi by musieli leczyć za pomocą czarnej magii, która tylko zwiększała wpływ diabłów.
	+ **Rokitek** - diabeł, który został wykuty jako rzeźba, przez co opętał piec, który eksplodował
	+ **Piwosznik** - demon namawiający do pijaństwa, wszczynał bijatyki i kłótnie pod wpływem alkoholu. Nie należy go mylić z Piwoszkiem.
	+ **Browarniak** - pomniejsze duchy podlegające Piwosznikowi.
	+ **Koffel** - jeszcze groźniejszy diabeł pijacki, którego alkochol doprowadzał do przemocy, a nawet morderstw.
	+ **Hała i Hejdaż** - podjudzające pijaków do awantur.
	+ **Llelu i Polelu** - biesy namawiające do pijackich awantur w karczmach. Ich związek z Lelem i Polelem, rzekomymi dziećmi Łady pozostaje niewyjaśniony.
	+ **Wietrny** - diabeł wiatru
	+ **Srala Bartek** - diabeł wiatru i odoru.
	+ **Liton** - diabeł wichru i churaganów.
	+ **Raroszek** - sprytny diabeł
	+ **Gwizdacz** - diabeł ze Śląska.
	+ **Kosma** - diabeł kosmaty
	+ **Koziopies** - upiorny diabeł kozy i psa
	+ **Fafuła** - podmieniał dzieci na diablątka
	+ **Botek** - demon burzący pokój
	+ **Waligóra** - diabeł prześladujący myśliwych. Nie należy go mylić z Waligóra z mitu o Waligórze i Wyrwidębie.
	+ **Harab** - demon namawiający do nieszanowania dni wolnych od pracy
	+ **Kuba-Kusy** - diabeł opuszczonych stawów
	+ **Retnik** - diabeł muzyki, swoimi melodiami zachęcający do występków. Wiele muzyków jak Bartek z Piekła, Kierski spod Sieradza, Muzyk z Gocanowa, Błosi z WIelkeigo Sławska czy Szymek Kołpa miało korzystać z jego pomocy.
	+ **Kudibeł** - potężny diabeł, mający pod sobą siedem sług. Zagłuszał wyrzuty sumienia i namawiał do zdrady,
	+ **Kozyra** - diabeł hazardu.
	+ **Szaliniec** - ogromny diabeł wywołujący sztormy.
	+ **Kacperek, Brani Łeb** - diabeł mało skomplikowanych zadań, postrach dzieci
	+ **Farel** - diabeł czarnej magii
	+ **Odmieniec** - diabeł zamieniający się w wilkołaka.
	+ **Grzeszk** - powodował bóle reumatyczne
	+ **Kuka** - wywoływacz chorób umysłowych
	+ **Obłud** - bies mącący umysł, zatruwający wolę
	+ **Kuba**
	+ **Marchel**
	+ **Michałk**
	+ **Wałek** - diabeł powodujący padaczkę
	+ **Czarny Jurk** - diabeł chorób skóry
	+ **Mikuła** - diabeł atakujący organizmu niegrzecznych dzieci
	+ **Klenicz** - diabeł współpracujący ze złodziejami
	+ **Kierdos** - namawiacz do obżarstwa i nieczystości
	+ **Fugas** - obżartus wygnany na ziemię
	+ **Hejdasz** - naiwny diabeł polny.
	+ Wybrane znane osoby ludzkie (w tym historyczne), którym przypisywano odrodzenie się jako diabeł
		- **Boruta** - wojewoda piekła na Polskę, za życia wojewoda Kujaw.
		- **Buczaccy -** szaleni bracia, już za życia obwołani krewnymi czarta
		- **Borejsza** - oficer armii Leszczyńskiego, diabeł miał pomagać mu w niesieniu głazów na szaniec
		- **Feliks Czarniecki** - obżartuch i kolaborant. Po śmierci, diabeł obżarstwa
		- **Kacper Denhoff** - doradca Zygmunta III-ego, ujawnia się w nocy na zamku
		- **Kurejko** - dzieci z Łosic, diabeł rozwiązłości
		- **Kosiński** - konfederata barski, potem maruder. Nawiedza okolice Jeziora Ślesińskiego.
		- **Kobylnicki** - ostrołęcki starosta, ognisty diabeł borów
		- **Mikołaj Wenecki** - łapówkarz, zabrany przez diabła z lochu
		- **Stanisław Warszycki** - kasztelan krakowski, sadysta. Za życie zawierał cyrografy, a po śmierci zasilił grono diabłów.
		- **Siciński** - kolaborant, najczęstszy użytkownik *liberum veto .* Po śmierci ziemia 7 razy wyrzucała jego zwłoki. Ostatecznie odrodził się jako diabeł.
		- **Stanisław Stadnicki** - pan na Lesku, psychopata.
* Plik:Znak "Uwaga! Duch!" w Niedzicy.jpg  **Smoki/Żmije** - należą zarówno do sfery uranicznej, piekielnej jak i ziemskiej, w zależności od przypadku. Węże z nogami i skrzydłami ziejące ogniem. Wiara w nie była popularna szczególnie w miastach.
* **Duchy zmarłych, Widma** - istoty parademoniczne, dusze błądzące po ziemi, z różnych powodów takich jak morderstwo czy niedokończone zadania na ziemi. Posiadają nadprzyrodzone zdolności, których nie minęli za życia. Różnią się wyglądem, umiejętnościami i powodem wystąpienia. W Polsce odnotowano ponad 800 unikalnych przykładów. Do przykładowych duchów należą
	+ **Biała Dama z Kórnika** - duch ujawniający się o północy, pilnujący majątku
	+ **Czarny Pies z Ogrodzieńca** - reinkarnacja kasztelana krakowskiego, pokutującego za okrucieństwo
	+ **Duch Rycerza w Płomieniach** - duch zakonnika, który jako pierwszy w zakonie wziął ślub
* **Ankluz** - demon i bóstwo muzyki, zabierający dusze ludzkie w zamian za talent muzyczny
* **Baba Cmentarna** - chtoniczne stworzenie, szkielet kobiety zaciągający ludzi do grobu żywcem
* **Wiedźma, Czarownica, Baba Jaga** - człowiek-staruszka parająca się czarną magią, stworzenie parademoniczne, bohaterka wielu legend i baśni.
* **Czarnoksiężnik** - istota parademoniczna, mężczyzna parający się magią, w przeciwieństwie do wiedźmy w sposób bardziej "naukowy".
* **Bazyliszki** - miejskie demony zamieniający w kamień spojrzeniem, pół kogut pół smok. Pilnują skarbów.
* **Bełty** - duchy pól, zamieniające kierunkami tablice wskazujące drogę
* **Bezkost** - rodzaj wampira, ujawniającego się w postaci skóry bez kości.
* **Biali ludzie** - duchy kałuż, wywołujące u ludzi malarię
* **Białun** - zbożowe bóstwo, ujawniające się w postaci brzydkiego staruszka. Osoba, która mu pomogła mimo brzydoty, została nagradzana bogactwem.
* **Bizia** - rodzaj zmory, usypiająca ludzi i wypijające ich krew
* **Bieda** - bóstwo i personifikacja biedy, powodująca wszelkie niedobrobyt. Można ją było pokonać, zamykając ją wewnątrz kości.
* **Błędne ogniki** - dusze ludzkie, objawiające się w postaci niebieskiego ognia na bagnach.
* **Bobo, bebok, bobak, buka** - straszące ludzi bóstwo sów, które dawało im spokój tylko gdy dostało ofiarę z jedzenia
* **Botk** - personifikacja rozkładu
* **Chichitun** - trickster, robiący ludziom psikusy i śmiejący się z nich
* **Chabernica** - niebieska opiekunka zboża, pilnująca go przed szkodliwymi ludźmi
* **Cholera** - bóstwo chorób, wywołujący cholerę
* **Chorobnik** - duch słabości, wywołujący przeziębienia i psujący pogodę
* **Cicha** - mała dziewczynka, duch morowego powietrza, zabijała dotykiem
* **Ćmok** - demon latający
* **Dola** - personifikacja losu, wpływająca na życie człowieka już od urodzenia
* **Drak** - wielogłowy smok, bardzo szybki, o wyjątkowo silnym ogniu
* **Dziuk** - strażnik zburz, opętywał ludzi podbierających zborze, egzorcyzmowany słoniną
* **Fajerman** - reinkarnacja człowieka, nie szanującego zwierząt, objawiał się w formie człowieka-ognia.
* **Febra** - demon powodujący gorączkę i dreszcze
* **Gościec** - demon opętujący człowieka, wywołujący ból kości, łamanie w krzyżu i paraliż. Po wyhodowaniu kołtuna, uciekał on przez tą część włosów.
* **Graniczniki** - świecące istoty objawiające się na granicach wsi
* **Homen** - orszak zjaw w postaci szkieletów, wywołujący zarazę
* **Inkluz** - duch pochodzący z jaja czarnej kury, opętujące monety. W ten sposób wydane monety, zawsze wracały do właściciela, w zamian demon czynił go chciwcem i sknerą.
* **Jarchuk** - magiczny, odporny na czarną magię pies, egzorcyzmujący siły zła
* **Jaroszek** - zajęczy duch polny, w zamian za ofiary z mleka, strzegł obejścia i dbał o dom
* **Jędza** - podobna do czarownicy istota staruszki, wabiąca do swoje chaty dzieci i zjadająca je
* **Kaduk** - demon mokradeł, mający pod sobą mniejsze, złośliwe istoty
* **Kasny** - demon wężowy, bardzo łakomy ludzkiej krwi
* **Kastamacha** - wstający z grobu szkielet złego człowieka, mylony poprzez zamienienie lewo i prawego koła w wozie, którym jedzie się na cmentarz
* **Kikimora** - pojawiała się w miejscach przeklętych przez wiedźmię, bądź w domach bliskich regionu czyjejś śmierci. Była demonem strychu, piwnicy i komórek, który doprowadzał ludzi do szaleństwa i szkodziła kurom. Egzorcyzmowana za pomocą grzechotki z przewierconych kamieni, kawałków włóczki i resztek dzbanków, dymem jałowca, solą lub wywarem z paproci.
* **Klykanice** - demony, atakujące ludzi na polach, zmuszający ich do leżenia na ziemi
* **Kłobuk** - ptasie bóstwo, któremu składano ofiarę z jajecznicy na maśle, w zamian zapewniające dobrobyt kosztem innych ludzi
* **Krzyżacik** - bóstwo cmentarzy, chroniące groby przed dewastacją
* **Kuk** - nadrzędne ptasie bóstwo, chroniące ptasi ród przed wilkami, lisami i wężami.
* **Kuka** - demon przywoływany przez czarownice, opętujący człowieka wywołujący u niego zaburzenia psychiczne
* **Łapiduch** - duch łapiące latające, ludzkie dusze
* **Macica** - demon opętujący brzuch, egzorcyzmowany dymem z bursztynu, piór i włosów z pośladków, oraz gorzałką z gęsiego łajna, smalcu lub pieprzu
* **Gryf** - stworzenie podobne do wielkiego orła, zarówno przychylne jak i wrogie wobec ludzi, w zależności od przypadku
* **Lelek** - bagienny, moczarny duch jaskółek, sprowadzający śmierć
* **Libera** - kościsto, ognisty demon, powodujący masowy głód, choroby i nieszczęścia
* **Licho** - psotliwy duch pól, puszczy i gościńców
* **Łojma** - istota przepowiadająca los, zamieszkiwała pola i pagórki
* **Miedznik** - bóstwo miedzy (pasa ziemi niczyjej), reinkarnacja ludzi kłótliwych.
* **Miesiecznik** - istota co miesiąc zmieniająca płeć
* **Miernik** - reinkarnacja geometrów, którzy fałszowali pomiary pól
* **Mogilnik** - duch opiekuńczy cmentarzy, ostrzegający ludzi przed złymi demonami ludzi potępionych
* **Mlekowy Żmij** - istota pijąca mleko, wchodząca przez komin
* **Morowa Dziewica** - powietrzny duch, wywołujący różne choroby, Egzorcyzmowany parą bliźniaczych wołów, prowadzonych przez bliźniaków.
* **Motylica** - demon powodujące choroby u owiec.
* **Dziadek Mróz** - bóg zimy, wywołujący siarczyste mrozy. Utożsamiany ze Św. Mikołajem.
* **Król Wężów** - istota często utożsamiana ze smokiem. Bóstwo korzeni leszczyny i jemioły..
* **Majki, Newki** - leśne i jaskinne psotliwe, żeńskie demony
* **Mamon** - bóstwo kryjówek zbójeckich, władający rodzajem błędnych ogników,
* **Manek** - demon zabierający ludzką duszę w zamian za majątek, pieniądze dane przez Maneka, wracały zawsze do właściciela.
* **Mara** - demon mokradeł i łęgów, nocnej, wieczornej mgły, płoszył zwierzęta, uciekał wraz z pianiem koguta.
* **Martwiec, Perełesnyk** - rodzaj żywego trupa, powstającego z grobu gdy rodzina zbyt długo opłakiwała zmarłego. Pił ludzką krew, egzorcyzmowany makiem, osikowyki kołkami i stelowymi bretnalami, oraz osią od wozu.
* **Maruda, Płaczka** - duch drażniący dzieci, powodujący ich płacz
* **Matoha, Bobo, Bubak, Matolica, Kościej** - istota związana z czarami, pilnowała by czarów nie użyto przeciw dobrym ludziom
* **Merk** - demon stóg siana, pożerający ludzi
* **Mesza** - neutralny duch zamieszkująca pustkowia i ruiny, a także zapiecek.
* **Mężyk** - porywacza dzieci, egzorcyzmowany żelazem
* **Mrzelc** - duch siarczystego mrozu, powodujący szkody Plik:Witch.jpg
* **Nauki** - boginki połonin górskich i bukowych lasów
* **Niedzielka -** personifikacja niedzieli
* **Nieśpiech** - demon lenistwa
* **Nocnice** - duchy nocy
* **Och** - podziemny duch spełniający życzenia
* **Omańc** - demon zmieniający ścieżki i drogi
* **Ognisty koń** - reinkarnacja szlachciców, którzy oszukali chłopów
* **Owsiany koń** - bóstwo owsa, dający dobre plony
* **Pikulik, Piekielnik** - duch opiekuńczy puzderka i pazuchy, doradzał ludziom w interesach, w zamian za duszę nosiciela.
* **Pieniężna chłopczyk** - personifikacja pieniędzy
* **Piwoszek** - bóg piwa
* **Płachtyka** - demon wywołujący ciężką gorączkę
* **Płaczki** - demon wywołujący płacz u dzieci
* **Płamęta** - duchy miotły z gałęzi żarnowca, psocące ludziom
* **Płonnik** - reinkarnacja człowieka, który za pomocą cyrografu z czartem uzyskał zdolność magicznego kradnięcia zborza
* **Polewik** - duch zboża, unikający ludzi
* **Polnica** - żeński duch pól latem, dosiadający konia, wypędząjący szkodniki
* **Połoz** - zły wąż, duszący bydło, skamieniał wzrokiem, lecz w przeciwieństwie do bazyliszka, widział przez ściany
* **Południca** - zły demon, objawiający się w południe na polach
* **Północnica** - duch północy, w przeciwieństwie do południcy był nieszkodliwy
* **Prowadnik** - demon mylący drogi, działał tylko w konkretnych godzinach
* **Przestęp** - duch związany z rodziną dyniowatych
* **Przypołudnica** - duch upalnych lat, karający rolników za lenistwo podczas pracy
* **Przyłożnik** - męski duch, kuszący niewiasty
* **Popławik** - duch mgły, swoim światłem dający mylne wrażenie wybierania we mgle właściwej drogi
* **Poroniec** - reinkarnacja dziecka, które zginęło w okresie prenatalnym z powodu poronienia
* **Rachmany** - przymorskie demony wampiryczne, mieszkające w trupich kościach, egzorcyzmowane pisankami
* **Raj** - opiekun zboża
* **Rodzanice** - opiekunki porodu i losu dziecka
* **Rusałki** - dość niebezpieczne duchy lasów, jezior i polan. Przepędzane listkiem piołunu.
* **Samojadek** - reinkarnacja szczególnie okrutnego i żądliwego krwi człowieka
* **Skuła** - szkodliwy dla koni i krów demon podmokłych łąk
* **Smędy** - bóstwa polnej miedzy, strzegące pola przed obcymi
* **Smętek** - wyjątkowo inteligentny duch gościńców i rozstajów dróg, patron nierządu i obłąkania.
* **Spory** - duchy łanów zburz, opiekunowie dojrzewających kłosów, ziarna i dobrobytu, składano im ofiary z wina i chleba.
* **Sradczę** - duch dziecka, zjawiający się w domu siedem lat po śmierci, prosząc o możliwość dostania się do niebios
* **Stolemy** - olbrzymy związane z morenami pomorskimi
* **Strzyga** - ożywiony trup, ludzi o dwóch duszach, pijący ludzką krew
* **Strzygonie** - męska wersji Strzygi, przecinająca ludziom ubrania wzrokiem
* **Strzyk** - polny demon bezdróż, dosiadający ludzi jak konia
* **Szątopierz** - istota dająca bogactwo, w zamian za duszę
* **Świstu-Deptu** - duchy karające pijaków
* **Świcorze** - reinkarnacje oszustów, duchy wiosny, roztopów oraz późnej, deszczowej jesieni.
* **Świetle** - dobre duszki pomagające ludziom zagubionym w ciemnościach.
* **Tęsknica** - demon wywołujący smutek
* **Trach** - karłowaty smok, dający się udomowić, duch beczki zbożowej, dający dostatek.
* **Trzęsawid** - istota topiąca ludzi w nagnie, wcześniej kusząca je światłem. Działała tylko nocą.
* **Wąpierz, Wampir, Upiór** - człowiek wstający z grobu i wysysający krew. Sposobem na niego było krępowanie zwłok, dekaptiacja, wbijanie w czaszkę stalowy gwóźdź czy kremacja.
* **Wargin** - bóstwo kotów, zsyłający ludziom dostatek, kosztem doprowadzenia go to szaleństwa
* **Wielkoludy** - gigantyczni ludzie
* **Wieszczy** - człowiek, który urodził się z zębami, po śmierci wraca przepowiadając śmierć swoim zawodzeniem.
* **Wieżtyca** - upiur-ćma, wchodząca przez dziurkę od klucza, wywoływała ból u ludzi
* **Wił** - demon ujawniający się nocami, straszący ludzi, czasami ginęli oni ze strachu.
* **Wilkołak** - człowiek, który zmienia się w nocy w wilka na skutek samobójstwa, nieczystości seksualnej, bądź klątwy rzuconej przez wiedźmę.
* **Wiły** - nimfy leśne, zatańcowujące ludzi na śmierć, lecz bywały tez dobre patronując wsiom.
* **Włosień** - demon, nocami powodujący ból u ludzi poprzez drapanie
* **Wisielec** - trup wracający do życia po samobójczej śmierci.
* **Wodziła, Trabunnik** - bóg koni, zarówno tych w stajni jak i na wypasie.
* **Wużalłki** -żeńskie krzyżówki człowieka i wężą.
* **Zagacz** - duch łanów dojrzewającego zboża, chronił je przed ludźmi je depoczącymi
* **Zazraki** - bóstwa pól i miedzy, płonące kupki siana i chrustu.
* **Zimnica** - widmo zsyłające na ludzi gorączkę. Egzorcyzmowana miodem.
* **Zjadarka** - polan wersja Jędzy, demon zjadający dzieci
* **Zmora, Mara** - dusze żywych ludzi, które opuszczają ciała w trakcie snu
* **Znich** - bóstwo ognia i najgłębszych podziemnych korytarzy, topił śnieg na wiosnę, latem wywołując pożary
* **Zwid** - duch, który przybierał postać żyjącej jeszcze osoby

 Plik:Grzenia.jpg
#### Domowe

* **Domowiki** - duchy opiekuńcze domu, składano im ofiary z jedzenia
* **Mir Stodolny** - bóg stodoły, zabierał ludzką duszę z zamian za dobrobyt
* **Pasiecznik** - bóg pszczół i miodu
* **Gumiennik** - bóstwo gumna i zboża
* **Baj** - bóstwo dobrego snu, składano mu ofiary z mleka i ryżu
* **Baba Żytnia** - demon zbożowy, łamiący ręce i nogi
* **Bahan** - bóg domu, ptactwa domowego i zwierząt domowych. Kradł ludziom i rozdawał je ludziom, którzy go czcili.
* **Bożątka** - dusze dzieci, składano im ofiary z jedzenia. Chronił przed złymi duchami.
* **Boże Siedleczko** - duch przepowiadający przyszłość
* **Buc** - duch strychów, często zabierające do worki niegrzeczne dzieci.
* **Bzionek** - bóstwo czarnego bzu i domowego obejścia
* **Chobold** - składano mu ofiary z jedzenia, w zamian odwdzięczał się dobrobytem gospodarstwa.
* **Chochilk** - koci duch komór, spiżarni i lamusów, robiący ludziom psikusy
* **Chochołek** - duch opuszczonych, na wpół zniszczonych domostw, przedrzeźniacz, patron kawalarzy
* **Chowaniec** - bóstwo komina i zapiecka, wykluwające się z jaja czarnej kury. Składano mu ofiary z kaszy i ziemniaków.
* **Cychocha** - strażniczka ludzki sadów, miażdżąca nieproszonych gości
* **Diduch** - bóstwo krzaków bzu, opiekun obejścia, składano mu ofiary ze strawy
* **Długi Zmyk** - wędrowne bóstwo, któremu należał stawiać ofiarę z kasza z okrasą i podpiwkiem. Brak ofiary powodował biedę w gospodzie.
* **Dusioł** - demon powodujący duszności podczas snu
* **Dworowy** - opiekun obejścia, bydła, prac polowych. Składano mu ofiary z chleba
* **Chlewnik** - bóstwo chlewa i trzody
* **Dziady** - określenie dusz przodków, przyzywanych z zaświatów umyślnie
* **Dziewiątka** - demon pastwisk i podmokłych łąk, powodujący u ludzi puchnięcie i kłopoty z oddychaniem. Skutki leczono za pomocą różnych praktyk magicznych.
* **Gadzon** - demon chat i obór, opętywał je na skutek klątwy rzuconej przez czarownika bądź owczarza
* **Gnieciuch** - demon powodujący niewyspanie u osób pijanych. Egzorcyzmowany pętlą z kredy obrysowaną wokół łóżka
* **Gniotek** - istota wchodząca do domów i powodująca niewyspanie. Po jego wyegzorcyzmowaniu, można była przejąć zostawione przez niego bogactwa.
* **Grzenia** - bóstwo dobrego zdrowego snu, ciepła i kołysanek. Jesienią pomagał zwierzętom
* **Grzeszk** - demon przyzywany jako klątwa przez wiedźmy, powodujący ból kręgosłupa. Egzorcyzmowany pokrzywami i jadem mrówczym.
* **Isetki** - duszki ciemnych, ciepłych nie zawsze czystych zakamarków domu, zapewniały szczęście w miłości i interesach
* **Jablon** - bóstwo jabłoni, chroniące je przed złodziejami
* **Kauki, Kautki** - domowe bóstwa bydła, prac domowych i gumna, składano im ofiary z mleka i owsa. Dawały dobrobyt, po danie im pod koniec czerwonych ubranek, odchodziły z gospody.
* **Kocmołuch** - demon stajni i obory, kradnący mleko krowom
* **Koński Łeb** - demon rozstajów dróg i cmentarzy, wywołujący zarazę.
* **Krasnoludki** - jedna z najpopularniejszych istot u Słowian. Noszące czerwone czapki, duchy domowe i kopalniane.
* **Mrucek** - bóstwo zapiecka
* **Paskudnik** - demon stajni, obór i wozowni, szkodzący zwierzętom. Egzorcyzmowany martwą sroką.
* **Piecuch** - bóg pieca
* **Plonek** - bóstwo stodoły, ściany szczytowej budynku, zapewniał dobrobyt w postaci ziarna i urodzaju na polach.
* **Popielnik** - bóstwo popiołu z paleniska, dusza przodków
* **Popieluch** - zły demon popiołu
* **Punnik** - bóg puni (miejsca suszenia siana)
* **Purtk** - duch dołów z gnojówką i dziur kloacznych
* **Stukacz** - psotny duszek domowy, poltergeist
* **Szpechotka** - duch zabijający ludzi nie przestrzegających postu
* **Szpuk** - reinkarnacja człowieka, zamieszkująca strychy miejskich kamienic, strasząca krewnych w świetle księżyca
* **Złydynie** - demony, przepędzające dobre duchy z domów, opętywały piece i szkodziły gospodarzom.
* **Żądlica, Giltyne** - upiór przenoszący energię śmierci z martwych, na żywych powodując ich śmierć
* **Żelazny Człowiek** - demon bogatych w żelazo bagien i torfowisk.
* **Żyrownik** - bóstwo dostatku, składano mu ofiary z mleka krowiego, odpędzał złe duchy

 Plik:Purtk.webp
#### Wodne

* **Wodnik, Wodjanoj** - Władca rzek, jezior i innych akwenów wodnych, sprawujący władzę nad innymi demonami niższego stopnia. Do dziś w folklorze ludowym przetrwały liczne opowieści z jego udziałem. Z czasem jego postać połączyła się z Utopcem/Topielcem.
* **Utopiec, Topielec, Topielica** - Demon rodzący się z poronionych płodów oraz utopionych ludzi. Topi nieostrożnych oraz bydło.
* **Rusałki** - Urodziwe Boginki wody ukazujące się w bezksiężycowe noce w okolicach zbiorników wodnych. Wabią do siebie młodzieńców, aby ich potem utopić lub za pieścić na śmierć. Rodziły się z dusz utopionych dziewczyn lub rzadziej młodych panien, które nigdy nie były w nikim zakochane.
* **Mamuny** - Boginki wodne zamieszkujące bagna i inne wilgotne tereny. Przedstawiane, jako brzydkie, owłosione i dzikie kobiety, które przeszkadzały w porodzie i porywały noworodki, a w zamian podstawiały własne, brzydkie dzieci nazywane boginiakami. Od Dziwożon różniło je miejsce zamieszkania, czerwona czapka, z którą były szczególnie mocno związane i sposób na odzyskanie dziecka. W przypadku porwania go przez Mamunę, należało potwornie ubić podrzutka i aby ten płacząc przyzwał matkę, która go zabierała i oddawała porwane.
* **Brodarice** - Boginki wodne znane tylko na Słowiańszczyźnie Południowej. Zamieszkiwały rzeki i jeziora oraz chroniły znajdujących się tam skarbów przed człowiekiem.
* **Ałbast** - rybi duch jezior, składano mu ofiary z innych ryb
* **Baba Wodna** - odpowiednik nimfy, w postaci staruszki
* **Bałamutnik** - wodny duch, porywający kobiety na dno jeziora.
* **Bannik -** bóg łaźni
* **Bogunki** - wodne rusałki z dorzecza Bugu
* **Brzeginie** - bóstwa przybrzeżne, zamieszkująca górskie strumyki
* **Czetlice** - boginki morskich głębin bałtyku
* **Ćmuch** - duch jezior, stawów i bagien
* **Dziwsmits** - bóstwo rybaków, chroniące łodzie przed wywróceniem. Składano mu ofiary z pożywienia.
* **Haiłki-Gaiłki** - duchy rzek i jezior, objawiające się tuż przed załamaniem się pogody
* **Jadzierki, Morskie Królewny, Morzeczki** - przybrzeżne, żeńskie duchy wody, nienawidzące mężczyzn
* **Jeziornice** - bóstwa większych akwenów słodkowodnych, wrogie wobec ludzi
* **Kotszur** - demon wodny, niebezpieczny dla ludzi, ryb i żab
* **Klabaternik** - bóstwo marynarzy, strzegł statku i karał złych ludzi jeśli znaleźli się na pokładzie.
* **Kozytka, Łaskotucha** - demon wabiący i łaskoczący na śmierć w akwenach wodnych
* **Morski Mnich -** istota żyjąca na Bałtyki
* **Morski Biskup** - podobna do człowieka, nadprzyrodzona istota morska
* **Morzkulec** - morska odmiana topielca, wywołująca potężne fale
* **Mumacz** - zły duch żab, wielkich jezior i rwących rzek
* **Oparnice** - rusałki rwących, górskich potoków/rzek i mgły
* **Podlodnik** - duch zimnej, zamarzniętej od wierzchu wody, zamieszkiwał podwodny pałac
* **Potopłenyk** - zamieszkiwał podwodny pałac z ciosanych głazów, nocami księżycowymi zmieniał dzieci w wodne duchy
* **Redunice** - duchy głębokich jezior
* **Rybi Król** - bóg mazurkich jezior, połączony życiem ze wszystkimi swoimi poddanymi
* **Syreny** - dobre boginki wody, zamieszkujące rzeki, najbardziej znaną jest syrena warszawska. Nie należy jej mylić z syreną grecką.
* **Szalińc, Purtk, Morski Diabeł** - duch najciemniejszego dna morza, powodujący wiry wodne.
* **Wirniki, Wirusy** - wodne, duchy dna rzek, porywające w wiry stworzenia
* **Wodnice** - żeńskie boginki jezior i rzek, głównie Wisły.

 Plik:130-wegoj-wioska-tematyczna-warminskie-straszydla.jpg
#### Leśne

* **Leszy, Laskowiec, Leśny dziad** - potężny demon personifikujący las i jego mieszkańców, których chronił przed złem. Jego potęga była zależna od wielkości drzewostanu. Nastawienie do człowieka miał różne. Mógł go wydać na pastwe dzikich zwierząt lub bezpiecznie wyprowadzić z lasu lub ochronić przed atakiem zbójów. Zależało to od kaprysu demona oraz nastawienia osoby do natury.
* **Turosik** - bóstwo turów, karzące ludzi polujące na owe zwierzęta
* **Skrzaty** - bóstwa leśne, zarówno wrogie jak i przychylne wobec ludzi
* **Baba Jagodowa** - opiekunka jagód i grzybów, wroga wobec ludzi
* **Baba Grochowa** - opiekunka grochu, wroga wobec ludzi
* **Baba Leśna** - demon lasu, kuszący mężczyzn iluzją pięknego wyglądu, po którym przybierała demoniczną postać
* **Bandurki** - duchy lasu, prowadzące na oślep pijanych ludzi
* **Barastuki -** bóstwa strażnicze gospodarstw. Składano im ofiary z chleba, mięsa, sera i masła.
* **Błędnica** - rusałka zwodząca ludzi na złe szlaki
* **Błotnik** - duch błota, wodzący ludzi w moczary
* **Bohynie** - istoty zabierające ludzkie dzieci do lasu
* **Czuchajster** - bóg buków i bieszczadzkcih lasów, składano mu ofiary z drewna na opał i strawy
* **Didki** - bóstwa korzeni starych drzew, składano im w ofierze kosztowności
* **Dobrochoczy** - bóg, gęstych, niedostępnych lasów, karała złoczyńców i pomagał dobrym ludziom
* **Drzewce** - boginie wnętrz pustych pni, przychylne wszystkim ludziom
* **Dzicy Ludzie** - szczególnie niebezpieczne, demony leśne zamieszkujące najmniej dostępne części lasu
* **Dziewonie** - leśne boginki, chroniące bydło, owce i leśne zwierzęta od chorób
* **Dziki Myśliwy** - ludzka dusza przemierzająca lasy, ujawniał się w bezksiężycową, wietrzną noc
* **Dziw** - demon najciemniejszych lasów, zabijający przechodniów
* **Hermus** - bóstwo żmij, szerszeni, os, istot żądlących, dający im siłą zdolną do szkodzenia ludziom
* **Lasowik** - bóstwo cmentarzyska leśnych zwierząt, zamieszkujące ten kawałek lasu wraz z żeńską towarzyszką. Opiekował się ludźmi, którzy składali mu ofiary z jajek i chleba.
* **Lejiń** - bóg jeleni, przepędzający ludzi z puszczy
* **Łysowyki** - bóstwo granic puszczy i terenów zagospodarowanych, strażnicy młodych drzew i boru.
* **Łauma** - duch bagien i trzęsawisk, najniedostępniejszych części lasu, ruin i cmentarzy, wodzący ludzi.
* **Łełęki** - bóstwa korzeni starych drzew, gromadzące skarby podziemne dając je ludziom o czystym sercu.
* **Łozownik** - bóg wierzbowych zarośli, patron smolarzy.
* **Puszczawik** - zwany też "Starszym bratem Leszego", bóg kilkusetletnich dębów i strzelistych jodeł, strzegł lasu przed wycinką.
* **Ragany** - opiekunki drzew, zarówno dzikich, przydrożnych jak i sadów
* **Subela** - duch nadbrzeżnych drzew, wykradająca niemowlęta
* **Topich** - szkodliwy demon wodny wielkich jezior mazurskich, któremu składano ofiary by nie szkodził ludziom
* **Topielica** - reinkarnacja, utopionej dziewczyny w dorzeczu Bugu i Narwi, zabierająca ludzi pod wodę. Egzorcyzmowany gałęzią jarzębiny.
* **Topielnik** - demon rzeki San, porywający złych ludzi
* **Zwodzijos** - leśny demon ptasi, zwodzący ludzi na łąki i moczary.

 Plik:Pùrtk.webp
#### Powietrzne

* **Płanetnicy** - dusze ludzkie, kontrolujące pogodę, prowadzące chmury, bijące grzmotami i gradem
* **Latawce** - latające po niebie duchy zmarłych
* **Lotowiec i Lotawica, Nalegacze** - latające po niebie duchy, mogące kusić kobiety
* **Aitwar** - bóstwo spadających gwiazd, dające ludziom dobrobyt
* **Kanie, chmurnice** - uraniczne istoty, kobiety ze skrzydłami, latające na chmurach, zabierające ludzi do niebios. Utożsamiane z biblijnymi aniołami.
* **Hapun** - latający porywacz niegrzecznych dzieci, czasami zmieniał dzieci w inne hapuny
* **Jeździec Wietrzny** - duch wirów i trąb powietrznych, wywracających siano i niszczące dachy. Egzorcyzmowany żelaznym nożem.
* **Pochwiściel** - jeden z bogów wiatru, odpędzający złe chmury
* **Podwiej** - złośliwy duch wiatru, podwiewający spódnice kobiet
* **Pogwizd** -
* **Propanstyk** - złe bóstwo piorunów, wiatru i gradów.
* **Poterczuk** - potężny demon, latający koło burzowych chmur, wyjątkowo agresywny wobec ludzi
* **Srala, Kręcik** - demon wiru powietrznego
* **Świstun** - porywczy bóg wiatru, opętywał kominy
* **Świst** - demon wiatru, wyobrażany w postaci nietoperza
* **Wietrzyca** - demon gwałtownych podmuchów wiatru, sprowadzająca kalectwo.
* **Wiatroduj** - duch wiatru, dowodzi czterem demonom wiatru niższego rzędu
* **Chuczach**
* **Ledewik**
* **Śniechawy**

#### Podziemne i górskie

* **Krośnięta** - patroni górników i kowali, mieszkają pod ziemią i noszą czerwone czapki. Składano im ofiary z jedzenia, podobnie jak skrzatom.
* **Skarbnik** - bóg kopali, w jego krainie odradzali się górnicy. Utożsamiany z Św. Barbarą.
* **Błudnik** - istota wodząca ludzi, tak by wpadali w dziury
* **Dziwożony** - szkodliwe, górskie demony jaskinne
* **Harciuki** - górskie demony powietrze, wywołujące silne wiatry, gradobicie i huragany
* **Julki** - bóstwa kurhanów i pagórków, w czasach kryzysu dające ludziom dobrobyt
* **Miawki** - majowe boginki górskich łąk
* **Panek -** bóg niedźwiedzi, strzegący gór
* **Paskudy** - górskie, jaskiniowe upiory
* **Podziomki** - bóstwa ziemi pod chatą, dające dobrobyt. Źle traktowane opętywały ludzi, egzorcyzmowano je zaś za pomocą świętego popiołu.
* **Powitrula** - duch hal i najwyższych partii gór, wroga wobec ludzi
* **Pustecki** - bóstwo podziemi i kopalni, sztolni i pokładów, karające złych bądź leniwych górników
* **Rzepiór, Liczyrzepa, Rubezahl, Diabeł Ryfejski** - potężny bóg Karkonoszy
* **Strziczek** - duch karający kobiety za zbytnią pychę i próżność
* **Szarlej** - władca kopalni kruszców, szkodzący górników schodzących zbyt głęboko
* **Trusia** - rodzaj demona wężowego z gór
* **Wełety, Wełekyny** - bieszczadzkie olbrzymy. Najbardziej znany z nich to Warliwoka.

 Plik:SmokWawelski.jpg
## Wiara w smoki

W mitologii słowiańskiej, smoki są stworzeniami które należą zarówno do świata ziemskiego, piekielnego jak i niebiańskiego. Te pierwsze mieszkają w jaskiniach, lasach, bądź innych miejscach. Te niebiańskie, są prowadzone przez płanetników i którzy muszą uważać by smok nie spadł na ziemię, bo inaczej nadejdzie za duży grad. Piekielne smoki to z kolei słudzy złego bóstwa z piekła, przechrzczonego na lucyfera, bądź szatana tak jak pojawia się smok lucyfera w zbiorze legend „Żywoty diabłów polskich”. Wiąże się to z ogniem, który jest domeną i diabłów i smoków.

Wiara w istnienie smoków, zawierała kilka dróg ich genezy. Najstarsza wersja pochodzi już z XI wieku i głosi, że poganie tworzą stworzenia zwane bazyliszkami, poprzez hodowanie jaj kogucich w słabo oświetlonych, ciasnych piwnicach. Opis głosi też że w taki sam sposób hoduje się też smoki. Inna wersja podaje, że smok może też powstać gdy żaba za długo nie słyszało dźwięku dzwonów kościoła, bądź gdy wąż będzie za długo zakopany pod ziemią. Jeszcze inna wersja mówi, o tym że człowiek może odrodzić się w postaci smoka, potem zaś trzeba go zabić i odesłać duszę na tamten świat.

W Polsce poświadczono kilkadziesiąt specyficznych smoków związanych z miastami. Najbardziej znany z nich to Smok Wawelski o którym to pisał już Wincenty Kadłubek. Istnieje wiele wersji podania, w  niektórych bestię pokonuje Książę Krak, w innych – Szewczyk Dratewka. Tak samo jest w przypadku śmierci smoka – w jednych smok pęka po wypiciu wody z Wisły, w innym umiera od razu po zjedzeniu barana. W niektórych wersjach smok zjada ludziom owce, a w innych – ludzkie kobiety. Ze smokiem walczą wcześniej rycerze, a w jednym z wersji podania – Wisła, Ziemia i Piorun. Wisła walcząca ze smokiem występuje też w legendzie o Wyszle, w której to też pada zdanie o walce Wisły ze Smokiem (legenda o dwóch córkach). Legenda podobna występuje też w Czechach (Książę Krok walczący ze smokiem) oraz na Rusi.

 Plik:Rübezahl.jpg  Wrocław może poszczycić się aż dwoma smokami, z czego oba są jednak w pewien sposób specyficzne. Jeden to bowiem Strachota, czyli smok ze Lasu Strachocińskiego który dopiero potem został włączony w granice Wrocławia. Bohater jednak go nie zabija, a jedynie odstrasza  go, zmuszając do ucieczki. Kolejny to smok z Placu Solnego, co reprezentują smoki na fontannie, na tym placu. Smok Toruński, to z kolei kolejny specyficzny przypadek bowiem, zamiast legendy zachowały się relacje bodajże nauczonych świadków. Smok Kijowski, a konkretnie żmij to przypadek z poza Polski, ale mocno dotyczący archetypu. To z kolei bestia, która to miała zostać pokonana sprytem, kiedy to jej język został uwięziony w kowadle. Wielogłowy, zionący ogniem smok został potem poskromiony i zaprzęgnięty do budowy wałów kijowskich.

        Smoki spotykały inne stworzenia z mitologii Słowian nie rzadko, w postaci chociażby Rubezahla. Postać ta jest zwana też jako Karkonosz (po czesku Krakonosz, bo Karkonosze to u nich Krakonosze), Liczerzypa, Rzepiór, Diabeł Ryfejski (Sudety to inaczej Góry Ryfejskie) wyobrażany jako szkielet jelenia na dwóch nogach, bądź rzadziej jako staruszek z tiarą i laską. Pojawia się w ponad 250 mitach gdzie między innymi tworzy błędne skały, zawalając ziemie mocą swej laski, jest czczony jako bóstwo, bądź podpisuje testament na samego siebie, dzięki temu, gdy umiera to potem jednak żyje dalej. Spotyka on też Smoka z Łysego Garbu, kiedy to próbując uratować dziewicę, doprowadza do powstania Wodospadu Szklarki, kiedy to rzuca w smoka wielkim kamieniem.

Wśród Słowian istniała też wiara w bazyliszki. Kronikarze średniowieczni opisują go jako wykluwającego się raz na 100 lat z jajka kury wysiadywanego przez węża i zamieniającego w kamień spojrzeniem, bądź zabijającym. Potwór najważniejsze pojawienie się ma w legendzie o Bazyliszku Warszawskim, gdy to skazaniec Jan Ślązak w XVI wieku idzie do piwnicy, by go pokonać za pomocą lustra. Bazyliszek Wileński jest podobny, z tym wyjątkiem że bohater idzie do piwnicy by uratować Jagnę – swoją ukochaną. Bazyliszek Krakowski zwany jest Piekielnym Kogutem i strzeże skarbów w krakowskiej piwnicy. Istnieją też dwie południowe wersje – Bazyliszka Świdnickiego, który to mieszka w studni, zabijając wszystkich, a gdy bohater pokazuje mu lustro, ten zastyga w bezruchu, przy czym bohater pokonuje go wówczas mieczem. Bazyliszek Wiedeński, też mieszkał w studni gdzie zabijał ludzi oparami swego jadu. Ostatecznie śmiałem pokonuje go lustrem, wówczas to bazyliszek skamieniał, gdy to „zobaczył jaki jest brzydki”.

Wierzono też w gryfa. Na Kaszubach pojawia się on jako wybawca, pomagający walczyć ze smokiem o czterech, siedmiu bądź dziewięciu głowach, zaś na Śląsku jest złą bestią, która terroryzuje kraj, podobnie jak smok.

 Plik:Diabły.png
## Wiara w diabły i czarownice

Diabeł zwany też czartem bądź biesem stanowił jedną z najbardziej znanych postaci mitologii słowiańskiej. W przeciwieństwie do enigmatycznego biblijnego szatana, stanowił postać posiadającą własny wygląd, własną krainę oraz cechy materialne, co upodobniało go do ludzi. Diabeł i piekło ma w mitologii Słowian, setki wystąpień. Wiara ludowa obejmowała dziesiątki sposobów na pozbycie się diabłów, liczne zwierzęta i niezliczone kamienie, które stworzył diabeł, udział diabła w tworzeniu świata i człowieka.

W mitologii występował motyw strącenia złych duchów kijem, oraz ograniczenie możliwości głównego diabła łańcuchem, motyw pochodzenia i diabłów, wystąpienie diabła w setkach mitów, opisy jego wyglądu z każdym szczegółem, wyjaśnienie dlaczego koza czy wilk, albo paw są jego tworem, szczegółowe opisy wojen złego boga z dobrym bogiem i jego wpływ na świat, jego hierarchia poddanych, bardzo szczegółowe opisy piekła, wraz z miejscami, gdzie istnieje do niego wejście.

 Plik:Boruta.jpg  Dane te przed zapisem, przekazywano ustnie, a ich zbieżność w izolowanych regionach całej Słowiańszczyzny (i w Niemczech/Austrii), są zbieżne i liczne. Badacze zajmujący się baśniami szacowali genezę wątku „cyrografu” w mitach Europy Środkowo-Wschodniej na kilka tysięcy lat p.n.e. Dualizm w tym przypadku nie opiera się tutaj na podziale na sakrum i profanum, lecz na podziale na sferę wiązaną ze sferą łagodną i często dobrą, oraz agresywną i często złą. Ma to potwierdzenie w wiarze w coś w rodzaju prawa karmy, gdyż w większości historii opowiada o złu czy dobru, które wraca do człowieka, także wiara w duchy mówi o duchach, które nagradzają człowieka bądź karzą, na podstawie tego jak np. traktuje on przyrodę. Nie zawsze podział jest jasny. O ile piekło jest negatywne, to o tyle jednocześnie wierzono w możliwość przekupienia diabła kiełbasą, jak zachowało się w podaniach polskich. Świat rywalizacji istot nadprzyrodzonych u Słowian, opierał się na walce królestwa uranicznego z królestwem podziemno-ognistym, z czasami neutralnymi duchami przyrodniczymi po środku. One były przedstawiane jako królestwa typowe dla średniowiecznych i plemiennych państw, z władcą ministrami i armią.
Szczególnie rozwinięta była struktura piekła. Diabłem teoretycznie mógł stać się też człowiek jak to stało się z Borutą po jego cyrografie, śmierci i wypiciu diabelskiego alkoholu. Potwierdza to nie tylko mit o Borucie, znany z kompilacji legend, ale także opisy XX-wiecznych rolników, potwierdzających że diabeł może być też "z chłopa lub z baby". Diabły występują w formie żeńskiej, często kusząc mężczyzn ludzkich, w przeciwieństwie do szatana bilbijnego, będącego mężczyzną. Niektóre teksty mówią też że diabeł może też się wykluć z jajka odpowiedniej kury. To samo dotyczy wiedźm, których wiara była w Polsce popularna i podobna do wierzeń z Czech i Niemiec. Wczesnośredniowieczne źródła pisane na temat Czech wspominają też o istnieniu wiedźm, zaś Bolesław Krzywousty miał nadworną czarownicę, która rzekomo rzucała klątwy na wrogów podczas wojen.

 Plik:Kania.jpg  Istniało kilka sekretnych wejść do piekła, między innymi na bagnach, w piwnicy Krakowa czy na Mazurach. Istniała teoretyczna możliwość zablokowania diabłom wejść do piekła, lecz wiązało się to z ryzykiem, iż dusze złych ludzi będą błąkać się po ziemi, szkodząc ludziom. Wydostanie duszy z piekła przez inną osobę trzecią też było możliwe, wymagało jednak szczególnej odwagi, użycia białej magii (np. kredowego kręgu) i walki z diabłami.

Motyw piekła jako pochodzący z kultury pogańskiej Europy Środkowo-Wschodniej głosił Tom Holland, analizując kroniki Bonifacego-Winfrida, który przeszedł do historii jako apostoł Słowian i Tyrolczyków. Otrzymawszy błogosławieństwo papieża Grzegorza II ruszył na misję, podczas której założył biskupstwa. W książce „Dominion: The Making of the Western Mind” poświęcił mu znany owy historyk, który opisując chrystianizację, zwrócił uwagę m.in. na uderzające podobieństwo między i wierzeniami pogan Europy Środkowo-Wschodniej, a późniejszą doktryną katolicką o piekle i diable.

## Sfera uraniczna

Dobrą z krain stanowiła boska kraina osadzona bezpośrednio na chmurach, reprezentująca sferę uraniczną. Zamieszkiwał ją dobry, najwyższy bóg, który posiadał tam swój tron i ogród, a także Perun (po chrystianizacji pod postacią Eliasza) - bóstwo grzmotów, dusze zmarłych, które zasłużyły na wejście do niebios, Kanie/Chmurnice (kobiety ze skrzydłami) oraz płanetnicy - ludzie odrodzeni jako duchy chmur i pogody. Płanetnicy i Eliasz prowadzili chmury podobnie jak statki, decydując o ich kierunku czy o tym kiedy ma spaść deszcz, bądź grad. Królestwu niebios, mieszkańcy ziemi mogli się przeciwstawić, jeśli pogoda przez nich wywołana nie pasowała ludziom, między innymi poprzez dym ze świętego ziela, bądź przy pomocy innej osoby odrodzonej jako płanetnik. Inny był los latawców - dusz osób, które były rozwiązłe bądź zginęło wyniku poronienia, które poruszały się pod chmurami, unikając grzmotów.

## Personifikacje

U Słowian wiele elementów było personifikowanych, w postaci bóstw czy demonów. Personifikacją żywą był czas podzielony na osobne bóstwa przyrodnicze lub czasowe - **12 miesięcy** (baśń o 12 miesiącach), 4 pory roku, 7 dni tygodnia (Legenda o Alchemiku), rok (Koliada). I tak np. Wrzesień władał wrzosami, spadanie liści przypisywano działaniom Listopada, kwiaty tworzył Kwiecień itd. a każdy z nich wypełniał poniekąd swoją egzystencją rzeczywistość, będąc abstractum animistycznym. Tak samo jak z personifikacją Śmierci, Doli, Biedy i tak dalej. Był to animizm w formie całkowicie totalnej, gdzie to personifikowano nie tylko przyrodę, lecz też zjawiska społeczne, czas i los. Do dziś zachowało przede wszystkim bogate dziedzictwo lingwistyczne *(Idzie Luty, szykuj buty, Kwiecień plecień bo przeplata, trochę Zimy trochę Lata, Chichot historii, Śmierć się o mnie upomina , Matka Natura itd.*).

## Wierzenia związane z rodziną

 Plik:Wience-2.webp  W religii Słowian rodzina stanowiła centralny punkt. Objawiało się w wielu aspektach. W wielu opowieściach wierzeniowych zachował się szacunek dla rodziców i dziadków. Opowiadają o tym liczne opowieści o najmłodszym synu, często „durniu”, który przez szacunek dla rodziców awansuje na człowieka bogatego i wpływowego, zaś nagrodę nadają mu siły nadprzyrodzone.

Ze ślubem związane było ponad 80 praktyk i wierzeń magicznych. Największą moc magiczną miał ślub we wrześniu i grudniu, zaś ślub w maju mógł doprowadzić nawet do śmierci. Świadek i świadkowa nie mogli być parą, gdyż powodowało to rozpad małżeństwa, za które zawsze odpowiadał Rozwot – demon kłócący kochanków, wpływający na ich umysły. Aby zapewnić małżeństwu stabilność, należało zaszyć w sukni kawałek cukru i chleba. Unikać należało żółtych kwiatów, których klątwa doprowadzać mogła do zdrady małżeńskiej.

Z narodzinami wiązane było wiele wierzeń i praktyk. Kobieta w ciąży, aby uchronić dziecko, musiała przestrzegać kilkudziesięciu sztywnych zasad. Patrzenie przez kobietę na ogień, miało wywołać u dziecka choroby po urodzeniu, zaś patrzenie na gołębie tak samo było szkodliwe dla dziecka. Pójście z dzieckiem na cmentarza, kończyć się miało opętaniem dziecka przez czarta. Złapanie myszy przez ciężarną, miało spowodować u dziecka dziwne znamiona, zaś skrócenie przez kobietę włosów, sprawiło że dziecko rodziło się z niską inteligencją. Tak samo rozbudowane były rytuały dokonywane już po urodzeniu. Aby dziecko miało dobrobyt, trzeba było do miski wrzucić monetę, zaś pierwsza kąpiel miała właściwości magiczne. Śmierć łóżeczkową, przypisywano Świętemu Kasjanowi (tzw. *Przybyszowi*), opisywanym jako zły władca wiatru. Wierzono, że demon Mamuna, może porwać dziecko stąd wiązano mu dla ochrony czerwone wstążeczki. Jeśli zaś dziecko urodziło się w „czepku”, oznaczało to że wróci na ziemię, po swojej śmierci. Spojrzenie małego dziecka w lustro, sprawiało że dziecko mogło ujrzeć demona. Wierzono też w możliwość oddania dziecka skrzatowi, bądź nawet diabłu w zamian za korzyść. Jeśli skrzat porwał dziecko należało wygrać z nim zakład, zaś gdy dziecko zostało przypisane diabłu, jedynym ratunkiem było wyruszenie do piekła z świętą kredą by go odbić, bądź wygrać z diabłem w karty o duszę dziecka.

Również odejście członków rodziny miało ważne znaczenie. Zabronione było branie kwiatów na pogrzeb, wrzucania żywych kwiatów do grobu czy chodzenie na pogrzeb w nowych butach, czy zabieranie roślin ze cmentarza. Te i wiele innych wierzeń, wiązane były z wiarę że błądzący po cmentarzu duch, mógł zabrać krewnego ze sobą, bądź rzucić klątwę na żywego.

Kult rodziny wiązał się z kultem przodków. Wierzono bowiem, że jedną z dróg zmarłego jest stanie się po śmierci bóstwem, obdarzonym nadprzyrodzonymi zdolnościami. Zmarły mógł odrodzić się jako demon, zwierzę, rzeka, góra, trafić do nieba, piekła, krainy skarbnika bądź też błąkać się jako duch. W Polsce odnotowano ponad 800 miejskich bóstw-duchów przodków, które rzekomo miały ujawniać się po śmierci. Takie istoty stawały się obiektem kultu, należało je adorować i liczyć na pomoc dla żywych, jak i też wystrzegać się ich mocy. Przed śmiercią robiono Strawę czyli uroczysty obiad dla odchodzącego członka rodziny, aby „zjeść jego grzechy” co miało go oczyścić.

Ważnym elementem łączącym religię i rodzinę był mit o dzieciach owej pierwszej pary ludzi. Według mitologii Europy Środkowo-Wschodniej, pierwsza para ludzi posiadała, aż kilkanaście dzieci, których część została ukryta przed najwyższym, mieszkającym na chmurach bogiem, zaś reszta pokazana. Ci którzy zostali pokazani dali początek rodom arystokracji, zaś ci którzy zostali ukryci dali początek rodom klasy średniej. Np. ten ukryty za piecem – piekarzem itd. ukryty w zbożu – rolnikiem itd. Mit kończy się puentom, że choć ta druga grupa jest mniej zamożna, to razem stanowi grupę mającą przewagę nad pierwszą i to ona ją utrzymuje, więc de facto prowadzi rządy zza kurtyny. Ten wariant powstania ludzkości, jest sprzeczny z biblią, jednocześnie legitymujący i wyjaśniający religijnie pochodzenie dziedziczenia zawodów i stanów, czyniąc rodzinę korzeniem, z którego wyrastają poszczególne rody grup społecznych, przy okazji zwiększa prestiż klasy średniej i niższej, podkreślając ich miażdżącą przewagę liczebną.

## Dusza i kult przodków

Duszę przynosił ze sobą ptak, zwykle bocian – przeświadczenie to w zmodyfikowanej formie przetrwało w folklorze do dzisiaj. Dusza za życia mieszkała według najpowszechniejszego wierzenia w sercu i była utożsamiana z oddechem. Według części relacji po śmierci ponownie w formie ptaka odlatywała ona do nieba/wyraju, co miałoby się wiązać z powszechnym obyczajem ciałopalenia.

 Plik:CathedralOfTrier Skeleton.JPG  Jawne jest istnienie wśród Słowian kultu przodków, często utożsamianego z kultem demonów domowych. W. Szafrański za przedstawienia przodków uznał opisane niżej figurki odnalezione w Wolinie. Kosmas w swojej Kronice wspomniał o zwyczaju stawiania przodkom budek – domów dusz. Podobne praktyki aż do XIX wieku występowały u Słowian wschodnich. Śladem kultu przodków są wspomniane już uprzednio obrządki mające na celu kontakt ze zmarłymi lub uczczenie ich pamięci. Oprócz modlitw i ofiar powszechne było urządzanie uczt pogrzebowych i zadusznych. Znane były one pod różnymi nazwami: jako chorwacka karmina, ruska tryzna czy polska strawa. O zwyczaju tym wspomniał polski kronikarz Wincenty Kadłubek. Do dziś przetrwał on w bałkańskiej kulturze ludowej. Istniały także obrządki mające na celu bezpośredni kontakt ze zmarłymi, znane m.in. pod nazwą Dziadów.

Idea obcowania duchów zmarłych z światem doczesnym była też elementem utożsamiania świętych ze bogami Słowian i stanowiła pretekst do wprowadzenia doktryny "obcowania świętych".

## Dusza i życie pośmiertne

Słowianie mieli bardzo rozbudowaną i niejednolitą wizję sfery *post mortem*. Istniała zarówno reinkarnacja, jak i przejście do innego wymiaru. Dusza istniała dość odrębnie od ciała i nie stanowiła odpowiednika greckiego "psyche" (można było ją np. zamknąć w butelce jak podają legendy o polskich alchemikach). Śmierć zadawał zazwyczaj demon o tej samej nazwie *(Śmierć*) wyobrażany jako szkielet z kosą. Był on postacią odwieczną, wrogą zarówno wobec sfery piekielnej, jak i niebiańskiej, stanowił trzecią stronę w mitologicznym konflikcie sił wyższych. Innymi istotami związanymi ze śmiercią był polski Nyja (istota pełniąca rolę psychopompa), czy Flins - łużycka istota ożywiająca szkielety.

Dusza nie tylko oddzielała się od ciała po śmierci, ale czasami także w trakcie snu. U Serbów takie dusze zbierały się nocą na wierzchołkach wzgórz i walczyły ze sobą podczas sabatu. Zwycięstwo dawało pomyślność śpiącemu właścicielowi, a jeśli dusza została pokonana, jej posiadacz mógł już się nie obudzić. Na ziemiach Słowian na wschodzie (Rosja, Białoruś, Ukraina) dusza mogła przyjąć formę Kikimory, malutkiej, długowłosej staruszki, która mogła swym zawodzeniem zapowiadać śmierć. W niektórych mitach, w drzewach i roślinach zamieszkują dusze zmarłych, w ten sposób personifikując je i obdarzając ludzkimi cechami. Między innymi owa wiara doprowadziła do tego, że pewne drzewa uważano z święte, w legendach pojawiały się jako gadające lub krwawiące drzewa, sadzono je jako symbole życia. Jeśli bohater umierał, drzewo usychało, ponieważ mieszkała w nim jego dusza. Takie przekonani są luźno powiązane ze współczesnym poglądem o zbitym lustrze oraz wiarą, że osoba wzywają za diabła ma przepowiadać śmierć i nieszczęście. Dzisiejsze talizmany przynoszące szczęście można przyrównać do magicznych mieczy, samo nakrywających się stolików i czarodziejskich worków w legendach słowiańskich. Owa forma spirytyzmu była popularna w epoce romantyzmu i ma duży wpływ na współczesny horror europejski i światowy. Lalki jako drewniane wizerunki ludzi, miały mieć magiczną moc posiadania dusz osób zmarłych. Lalka mogła opiekować się ludźmi jeśli była dobrze traktowana, jednak w przypadku zaniedbania mogła się brutalnie mścić, stąd też lalki traktowano były wyjątkowo ostrożnie i z szacunkiem. Prócz zamieszkania duszy w przedmiotach, człowiek mógł przejść reinkarnację w postaci bóstwa lub demona.

Niektóre osoby mogły odrodzić się jako Płanetnik czyli bóstwo kontrolujące pogodę, zaś osoby nieczyste seksualnie mogły odrodzić się jako Latawiec – duch latający pod chmurami, który mógł też kusić niewiasty. Osoby, które dokonały podpaleń przemieniały się po śmierci w Spaleńca, zaś ofiary poronień – jako Poroniec. Istniała też nawet możliwość odrodzenia się w postaci człowieka-diabła, wówczas człowiek mógł zostać sojusznikiem piekła tak jak stało się to z Borutą, Kurejko

 Plik:Diabeł-przymierza-się-do-porwania-duszy-zmarłego..jpg  Inną formą reinkarnacji było odrodzenie się jako zwierzę. Osoby nieczyste seksualnie, mogły odrodzić się jako Jeż, zaś osoby bardzo pracowity, odradzały się jako pszczoła, by to pomagać swojej rodzinie w pracy, tworząc miód. Częste były też odrodzenie jako ptak, tutaj każdy miał inne znaczenie mitologiczne. Równie popularna była wiara w odrodzenie się w postaci drzewa, tak jak to stało się w polskiej wersji „Kopciuszka” gdzie to zmarła matka reinkarnuje się w postaci magicznego drzewa. Według badań Fishera, wierzono że młode kobiety, po śmierci mogły odrodzić się jako brzoza, zaś osoby będące ofiarą morderstwa – jako dąb. Podobniej jak w przypadku rosyjskiego podania o Strumieniu i Topoli, gdzie to Iwan reinkarnuje się w postaci Topoli, zaś Natasza w postaci rzeki. Reinkarnacja w postaci rzeki też była popularna, tak jak to się stało z Łyną i Kirsną w podaniach Mazurskich, podobnie jak w przypadku odrodzenia się jako góra czy jezioro, tak jak to opisano w legendzie o Morskim Oku. Śmierć i przemiana jest tutaj jednym, zaś bóstwo, dusza i zjawisko przyrody – też jednym.

Prócz reinkarnacji istniała też możliwość wędrówki duszy do nieba (*nebo*) i piekła (*peklo*). Nieba strzegł boski klucznik (potem przedstawiany w postaci Św. Piotra w Europie Środkowej bądź Św. Mikołaja na Rusi). Było one na chmurach, konie miały skrzydła, ludzie współmieszkali z duchami i bóstwami. Nie było to jednak wieczne, bowiem z niebios można było zostać wygnanym. Za złe uczynki trafiało się z kolei do piekła, krainy czartów. Mity o słowiańskim piekle są jeszcze bardziej rozbudowane niż mity o słowiańskim niebie, zaś wejście do piekła znajdowało się między innymi w krakowskiej piwnicy, moście na Mazurach czy pod warszawskim drzewem. Prócz tego – w wielu innych miejscach, jak za rzeką, na dalekiej polanie czy w borze. Z piekła można było się jednak wydostać. Między Ziemią, a Piekłem znajdywała się kraina krasnoludków, wśród których najważniejszy był Skarbnik, w którego krainie odradzali się górnicy, którzy zginęli pod ziemią. Teoretycznie istniała możliwość dokopania się z krainy krasnoludków do piekła, kiedy to górnicy szli za głęboko, jak zachowało się to w jednej legendzie. Mityczny obraz piekła i nieba został potem przyjęty w sztuce sakralnej w trakcie średniowiecza, zastępując jego enigmatyczny, biblijny odpowiednik.

Jeszcze inny był los dusz zabranych przez dane demony. Mir Stodolny zabierał duszę człowieka w zmian za dobrobyt, podobnie jak niektóre rodzaje Skrzatów (skrzat mieszkał w lesie, a krasnoludek – pod ziemią). Również Ankluz brał ludzką duszę, w zmian za talent muzyczny, zaś Łapiduch był demonem, łapiący latające dusze i dręczący je. Demon wodny Topielec, również brał ludzkie dusze, do tego sam mógł być ludzką duszą.

 Plik:Złota Kaczka ul. Tamka w Warszawie 2021.jpg  Dusza mogła powrócić na ziemię w swojej czystej postaci, tak jak stało się to chociażby z Białą Damą. Setki rodzajów powracających na ziemię dusz ludzi jest dobrze udokumentowane w legendach (ponad 800 duchów miast w samej Polsce), a ich wiara utrzymywała się bardzo długo nie tylko na wsiach, ale też w miastach i zamkach (podobnie jak wiara w smoki). Jako duch można było powrócić będąc ofiarą morderstwa, samobójcą, sprawcą morderstwa czy kimś kto był zły, bądź ma na ziemi jeszcze jakieś zadanie do wykonania, zanim odleci dalej, czy po prostu z jakiegoś powodu musi zostać. Oprócz istniała duża ilość ogniw pośrednich i np. Złota Kaczka to reinkarnacja w postaci zwierzęcia, bóstwo dającego bogactwo jak i powrót jako duch, zaś niektóre demony miały postać zwierząt.

Prócz tego możliwe było zmartwychwstanie, tak jak to zachowało się w podaniu z okolic Głubczyc, o Diable ze Stryczkiem.

Owe drogi to los tylko jednej duszy. Można było mieć dwie dusze, dobrą i złą. Chrzest chrzcił pierwszą duszę, zaś bierzmowanie – drugą. Druga dusza mogła pozostać w ciele, gdy to pierwsza uleciała. Wówczas to mogła sprawić, że trup powstanie stając się upiorem, strzygą, strzygoniem, wąpieżem/wampirem albo też wilkołakiem. Sposobem był kołek osikowy, rytuały czy też odcięcie głowy. Demon mógł jednak również chodzić bez głowy. Wówczas jedyną opcją była kremacja. Często wiedźmy odradzały się jako upiory. Zdaniem Łukasza Kozaka, dawny zwyczaj palenia czarownic, który przeniknął do kościoła, był związane z wiarą, że mogą one się odrodzić jako upiór. Oczywiście możliwe też było, że i po kremacji z wiedźmą będzie problem, bo pierwsza dusza zacznie wracać na ziemię jako „duch czyścowy” i straszyć. Wówczas pozostawały już tylko egzorcyzmy, bądź odprawianie dziadów. W XIX wieku istniały całe zakony czy parafie, zajmujące się wypędzaniem drugiej duszy z martwych ciał, a rozkopywanie z tego powodu grobów było silne jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym. Kler wywodzący się z miejscowej ludności często podzielał ich wierzenia, a przemieszanie doktryn sprawiało że dla księża nie wiedzieli co wywodziło się z Biblii, a co z religii rdzennej.

## Bóstwa *de nomine*

Do kategorii "bogów" zalicza się umownie istoty opisane w średniowiecznych kronikach, w które wiara przekształciła się w wiarę w danych świętych, zanikła, bądź przetrwała w kulcie danego żywiołu (ogień, pioruny, słońce, księżyc itd.)

## Pokrewieństwo z innymi religiami

Najbardziej zbliżoną religią do religii Słowian jest mitologia Bałtowska, często uważana za jedną religię z pierwszą. Objawia się to w postaci bliźniaczych bóstw i demonów. W przeciwieństwie do mitologii słowiańskiej, część bóstwa rzadziej przemienia się w Świętych. Dużo naukowców zwraca uwagę na analogie do religii Indyjskiej, dowodząc podobieństw symboliki (swastyka), ogólnego charakteru wiary i animizmu, podobnych nazw bóstw i historii. Ma to duży związek z tym, że j. hinduski, wedyjski i sanskryt jest silnie związany z językami słowiańskimi i bałtowskimi.

Łukasz Kozak dowiódł, że religia Słowian jest blisko spokrewniona z mitologię ludów tureckich. Stwierdził, że wiara Słowian stanowiła część większej grupy, ciągnącej się od Słowiańszczyzny do co najmniej Jakucji na wschód. Opisał przykłady uderzająco silnego podobieństwa religii Jakutów i Słowian, oraz innych ludów tureckich, szczególnie na przykładzie upiorów oraz istoty wiary w dusze i praktyk szamanistycznych. Niezależnie do tego samego wniosku doszedł Jutich Kalik, analizując totemizm, mity o wędrówkach władców czy też opowieści o kobiecie-łabędziu. Stwierdził, że największe pokrewieństwo wykazuje religia Słowian do religii konfederacji ludów Wosun - środkowoazjatyckiej federacji plemion tureckich i mongolskich. Religię Słowian datował na czasu nie młodsze niż neolit.

Aleksander Gyesztor łączył religię Słowian z religiami uralskimi. Stwierdził, że istota wiary w dusze i praktyki związane z duchami, są tak zbieżne że religia Słowian musiała początkowo być jednym z religią ludów uralskim (np. Finów czy Nieńców). Potem dopiero przybrała swój unikatowy charakter, gdy to przodkowie Słowian przeszli z koczownictwa na rolnictwo.

Paweł Zych i Witold Wergas w porozumieniu z naukowcami ws. komparastyki kultur stwierdzili, że wiara Słowian wykazuje bardzo duże podobieństwa do japońskiego Shinto. W wydanym studium komparatystycznym *Bestiariusz Japoński,* udowodnili że demony słowiańskie są bardzo podobne do japońskich youkai, zaś duchy miast i zamków, wykazują bliźniaczość do duchów yurei. Podobieństwa te zaczynały się od sfer, którymi zajmowały się demony, przez ich wygląd, aż po dziwne przypadki zbieżności nazw (baba). Wiele demonów japońskich posiada odpowiedniki u Słowian (Diabeł-Oni, Baba Jaga-Onibaba, Baba Kościelna-Baba Świątynna, Morski Mnich-Morski Mnich). Na grupie facebookowej wydawnictwa, stwierdzili że "korzenie naszej mitologii sięgają najdalszych zakątków świata".

## Teoria Kluczewskiego ws. determinizmu środowiskowego

Plemiona, które mieszkały na Bałkanach oraz Bułgarzy odnaleźli łagodniejszy klimat, otoczony zaśnieżonymi łańcuchami górskimi. Plemiona, które zostały na wschodzie torowali sobie drogę ogniem i toporem poprzez lasy, pełną bagien i jezior, matecznikach licznych, dzikich zwierząt. Według historyka Wasyla Kluczewskiego, aby zrozumieć kulturę słowiańską, należy poznać las, rzekę i step. Las dostarczał dębów i sosen do budowy domów, ogrzewał osiką i brzozą, oświetlał haty brzozowymi drzazgami, obuwał ich włykowe sandały, dawał talerze i pułmiskim okrywał skórami i futrami oraz karmił miodem. Był najlepszym schronieniem przez potencjalnymi wrogami. Życie w lesie było też niebezpieczne: wilki i niedźwiedzie tropiły ludzi i zwierzęta domowe. Był to budzący podziw świat dziwnych dźwięków i groźnych cieni. Puszcza uczyła rozwagi i rozpalała wyobraźnię, wyobraźnię. Step wywarł inne piętno. Jego nieskończony przestwór dawał wrażenie, bezkresnych horyzontów i odległych marzeń. Jednak step był jeszcze groźniejszy niż las, gdyż nie dawał żadnego schronienia przez potencjalnym wrogiem. Z tego powodu puszcza i step budziły sprzeczne uczucia zarówno jako przyjaciele, jak i wrogowie.

Inaczej z rzeką – kochali rzeki, żadnego elementu krajobrazu nie opisywano tak obficie w folklorze. W wędrówkach wskazywała drogę, była sąsiadką osad, na jej brzegach budowano domy. Karmiła ludzi przez większość roku. Dla kupców była szybką, letnią i zimową drogą. Uczyła porządku i gościnności, zmieniała ludzi w przyjaciół, sprawiała, że czuli się częścią społeczności, uczyła szacunku  dla obyczajów, wymiany dóbr i doświadczeń. Rzeki i jeziora były duchami, albo duchy mieszkały w nich. W świecie zamieszkałym przez demony łatwo było zrozumieć, że Słowainie sądzili, że duch rzeki mruczał, gdy był zadowolony i ryczał ze złości. Ruch wody sugerował, że jest ona żywa, dlatego każda rzeka i jezioro było bóstwem, bądź posiadały swojego męskiego ducha i żeńską nimfę. Najważniejsi potomkowie natury – góry, las, step i zbiorniki wodne, uformowały kulturę słowiańską i nadali mitom ich szczególny charakter.

## **Sprzeciw Połabian, okoliczności powstania Wieletów, misje chrystianizacyjne i źródła pisane o Religii Słowian połabskich i Ranów**

 Plik:Strzelczyk-mitypodaniawierzeniaslowian.jpg   Plik:1e05a272610aa3bd33ddb2f0aa222aba8b4f.jpg
> Głomacz jest to źródło w odległości najwyżej dwóch mil od Łaby. Jego wody rozlewają się w wielkie trzęsawisko, na którym wedle słów okolicznych mieszkańców i naocznych świadków dziwne dzieją się sprawy. Jak długo tubylcy korzystają z dobrodziejstw pokoju i ziemia nie odmawia im swoich plonów, trzęsawisko to pokrywa się pszenicą, owsem i żołędziami i utrzymuje w radości gromadzących się gęsto wokoło sąsiadów. Ilekroć zaś rozszaleje się burza wojny, krew i popiół znaczą w nieuchronny sposób szlak przyszłości. To źródło każdy z mieszkańców czci i poważa więcej niż kościoły, choć to, czego od niego oczekiwać może, jest tak niepewne. Od niego otrzymał nazwę cały ten kraj ciągnący się od Łaby aż do rzeki Kamienicy
>
> Thietmar z Mersemburga o świętym źródle Głomaczu u Słowian Zachodnich

 Plik:220px-Siedlungsgebiet Abodriten2.png  Nie wszystkie słowiańskie wspólnoty przeszły na chrześcijaństwo w trakcie pokojowych procesów. Przeciw nowej wierze przeciwstawili się mieszkańcy Połabia i Rugii, co zaowocowało wieloletni konflikt między państwami Świętego Cesarstwem Rzymskim i Słowianom nadbałtyckim. Powodem tych konfliktów było wsparcie przez Połabian inwazji Węgierskich, oraz zamach na Św. Wojciecha przez Prusów.

Ottonowi I udało się ostatecznie podporządkować sobie całe Połabie i znaczną część dzisiejszych Łużyc, które w tym czasie były zamieszkiwane w większości przez plemiona Słowian Zachodnich tworząc na tych terenach monarchie Billungów i Gerona, które jednak zachowały sporą autonomię. Jak wiadomo, z relacji niemieckich kronikarzy m. in. Thietmara z Mersemburga, na podbitych ziemiach lokalni książęta często godzili się

na chrzest, podległość Cesarzowi i chrystianizacje poddanych, co nie zadowalało słowiańską ludność, której wiara chrystusowa była obca, a dawni bogowie bliscy i głęboko mocno zakorzenieni w świadomości plemiennej. Dodatkowo podatki nałożone na ziemie słowiańskie przez monarchę Gerona, spowodowały liczne bunty, na których czele stali tzw. Żercy, jednostka zajmująca się obrzędami kultowymi. Kroniki niemieckie udzielają wiele informacji na temat funkcji sprawowanej w społeczeństwie oraz ich obowiązkach i przywilejach. Pogańscy kapłani wyróżniali się ubiorem, a także długimi włosami. Cieszyli się wielkim szacunkiem i uznaniem wśród współplemieńców. Właśnie oni wytyczali czas świąt, pieczętowali związek małżeński (swaćbę),

Sprawowali funkcje prawne, wróżyli i rzucali losy. Żercy zajmowali ważne miejsce na zgromadzeniu ludowym (wiecu). Zapłatą za te przychylności było strzeżenie świątyń i miejsc kultowych oraz dbanie o ich stan, a także sumienne wykonywanie swych religijnych obowiązków, nie łamiąc przy tym tradycji. Potwierdza to istnienie wśród Słowian instytucji religijnych, a także świątyń, choć nie wiadomo, jak wyglądała sytuacja Żerców przed utworzeniem monarchii Gerona i Billungów. Niezadowolenie pogłębiało się i doprowadziło do wielkiego, pogańskiego buntu na czele, którego stanął Wichman Młodszy - Saski banita, który zbiegł do Połabian i zyskał u nich wpływy polityczne. W wyniku jego działań Święte Cesarstwo straciło niemal całkowitą kontrole nad ziemiami wieleckimi. Prowadził on liczne wojny zarówno z Niemcami, jak i Monarchiom Piastowskom u boku sprzymierzonych Wolinian aż zginął w 967 roku w starciu z Mieszkiem I i jego czeskimi sojusznikami, a Niemieccy możnowładcy znów w pełni władali monarchiom.

 Plik:800px-GerovitsteinPetrikirche.jpg  Status nie utrzymywał się długo, gdyż na wskutek osłabienia władzy cesarza Rzeszy Ottona II, w 982 roku Słowianie nadbałtyccy znów wzniecili powstanie, w wyniku którego zarówno monarchia Billungów, jak i monarchia północna (monarchia Gerona) przestały istnieć. Tym razem zwycięstwo Słowian okazało się długotrwałe i na 200 lat uwolniło ich od władzy cesarza i kościoła, powodując powrót do rodzimych wierzeń. Połabie było zamieszkiwane przez plemiona Wieleckie i Obodryckie. Na krótko po upadku dwóch monarchii, stworzyli oni na ich miejsce związek Wielecki i Obodrycki. Kościół dał temu sprzeciw organizują liczne misje chrystianizacyjne szczególnie przeciw wieleckim poganom. Thietmar z Mersemburgu, Helmold z Brzozowa czy duński mnich Herbert to tylko przykłady chrześcijańskich misjonarzy, w tym ci dwaj pierwsi byli autorami cennych kronik odnoszących się do wierzeń etnicznych Obodrytów i Wieletów. Ranowie zamieszkujący Rugię nie należeli ani do Wieletów, ani Obodrytów i zasłynęli z wypraw łupieżczych w Danii. W odwecie ich tereny zostały podbite przez duńskiego króla Waldemara I, a słynne sanktuarium Arkońskie wraz ze znajdującym się tam posągiem Świętowita doszczętnie spalone, w celu uzyskania podpałki dla żołnierzy, którzy odpoczywali wówczas po nocnej walce. Kult Rugijskiego bożka opisał ze szczegółami Saxo Gramatyk w Kronice Danii, a wzmiankowany został przez Helmolda. Dzięki zapiskom chrześcijańskich misjonarzy i historyków, wiemy sporo na temat życia politycznego Połabia i Rugii, a także o tamtejszych zwyczajach. Gdyby nie kroniki duńskie i niemieckie, istnienie kultu Radogosta, Swarożyca, Żywi, Podagi, Prowego,Czarnoboga (analogicznie także Białoboga), Czarnogłowa, Świętowita, Porenuta,Porewita, Rujewita i Pizmara nie byłoby dziś znane. Dodatkowo bunt Pomorzan, który wybuchł za czasów Bolesława Chrobrego spowodował uniezależnienie Pomorza od Państwa Polskiego, a niezadowolona z chrystianizacji ludność zdecydowała się na powrót do pogaństwa. Spowodowało to następne akcje wymierzone przeciwko separatystom. Najbardziej znaną, a zarazem najskuteczniejszą wyprawą przewodził Otton z Bambergu na zlecenie Bolesława Krzywoustego - w czasie późniejszym został kanonizowany na świętego kościoła katolickiego. Jego dzieje zostały spisane przez dwóch historyków: Ebona i Hodona. *Żywoty św. Ottona z Bambergu* dostarczają wiele informacji na temat kultu Trzygłowa i Jarowita.

 Plik:220px-PosagZeZbrucza.jpg
### **Archeologia**

#### **Światowid z rzeki Zbrucz**

Obok głównych gałęzi rekonstrukcji mitologii słowiańskiej: danych średniowiecznych i badań etnograficzno-folklorystycznych, niżej stoi etymologia nazewnictwa kultowego i topografia niektórych miejscowości. Jeszcze niżej znaleziska archeologiczne, które - mimo wszystko - są równie ważne, jak w przypadku wierzeń celtyckich i germańskich. Niestety, stanowiska archeologów w tej sprawie są rzadkie, choć coraz częściej się pojawiają.

Archeologia w temacie przedchrześcijańskich wierzeń w stosunku do Słowian pozostawała raczej pasywna aż do odkrycia z 1848 roku. W efekcie zmiany koryta rzeki Zbrucz (tereny dzisiejszej Ukrainy), woda wymyła zakopany w ziemi wapienny posąg pochodzący z ok. IX - X wieku n.e. Został odkryty przez lokalnych mieszkańców wsi Liczkowice, którzy zgłosili odkrycie. Gdy wieść o znalezisku dotarła do opinii publicznej, wywołała wielkie zainteresowanie posągiem ze względu na wyryte na nim obrazki, które mogły pełnić funkcje kultowe.

Bałwan obecnie przebywa w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, gdzie jest jedną z głównych atrakcji dla zwiedzających. Mierzy on 2, 57 metrów, posiada niemal kwadratowy przekrój szerokości 29-30 centymetrów i waży ok. pół tony. Badania archeologiczne dowiodły jego możliwej obecności na górze Bohod, na której w zamierzchłej przeszłości znajdowało się centrum kultu pogańskiego. Za sprawą analizy chemicznej pewne jest występowanie czerwonej farby, pokrywającej pierwotnie rzeźbę. Jej wykonanie przypisuje się zazwyczaj Słowianom Wschodnim z Rusi Kijowskiej, choć niektórzy łączyli ją z kulturami innymi.

Najwięcej kontrowersji budzą jednak wyryte na nim postacie i konkretny cel powstania. W górnej części Idola widnieją cztery istoty - dwie męskie i dwie żeńskie, których głowy przykrywa charakterystyczna czapka. Każda postać ma swój własny atrybut (prócz czwartej nieposiadającej go wcale) i składa ręce w charakterystycznym geście. Poniżej widać dwie kobiety i dwóch mężczyzn trzymających się za ręce i tworzących korowód. Na samym dole przebywają trzy postacie podtrzymujące wyższe warstwy. Do dziś sprawa, co zostało ukazane na przedchrześcijańskim tworze nie została jednoznacznie wyjaśniona, a różni naukowcy i slawiści przedstawiali swe hipotezy. Zaraz po odkryciu Światowida z rzeki Zbrucz przeważnie łączono go z Świętowitem (od tego czasu błędnie nazywanym Światowidem) Arkońskim - bożkiem czczonym przez plemię Ranów na niemieckiej wyspie Rugii w grodzie Arkona i sugerowano jego ogólnosłowiański kult. Połączenie to wynikało z czterotwarzości - cechy specyficznej dla Świętowita Arkońskiego i Światowida Zbruczańskiego, lecz - jak się później okazało - niesłusznie. Saxo Gramatyk, który jako pierwszy wzmiankował tego pierwszego opisywał jego rugijski posąg następującymi słowami:

> W świątyni [Świętowita Arkońskiego] stał posąg ogromny, wielkością przewyższający postać ciała ludzkiego, czterema głowami i tyluż karkami wzbudzający zdziwienie, z których dwie w stronę piersi a dwie w stronę pleców zdawały się patrzeć. Zresztą wzrok umieszczonych z przodu czy z tyłu [głów], jedna w prawo, druga w lewo zdawały się zwracać. Brody były podgolone, włosy postrzyżone tak, że widoczny był zamiar artysty, aby przedstawić sposób, w jaki Rugianie pielęgnowali swe głowy. W prawej trzymał róg z rozmaitego kruszcu zrobiony [...] Lewa ręka na boku wsparta tworzyła łuk. Szata dochodząca aż do goleni kończyła się w tym miejscu, w którym, dzięki zastosowaniu rozmaitości drzewa, były połączone z kolanami tak niewidocznie, że miejsce ich spojenia tylko przy bacznej uwadze można było dostrzec.
>
> Saxo Gramatyk, *Gesta Danorum*

Wynika z tego, że Światowit miał jedno ciało, dwie ręce i cztery głowy, a na każdej z nich po jednej twarzy, co niezgadza się z zarysem Światowida, który ma jedno ciało, osiem rąk i jedną głową z czterema twarzami. Inną teorie akceptowaną w stowarzyszeniach o charakterze słowiaństwowierczym, o znaczeniu rysunków nawapiennych uformował i ogłosił rosyjski slawista Boris Rybakow, a poparł ją inny słynny, polski slawista - Aleksander Gieysztor. Uważał on, że nie mamy tu do czynienia z bałwanem jednego bóstwa, lecz symbolicznym idolem ukazujący słowiańską kosmogonie. Rybakow przedstawił ją w następujący sposób:

* Górna warstwa przedstawia czterech bożków: dwóch męskich i dwóch żeńskich. Ich wszystkich łączy czapka personifikująca nieboskłon. Reprezentują oni niebo i sferę bogów.
> 1. Żeńskie bóstwo trzymające pierścień to wzmiankowana przez Jana Długosza polska Łada. 2. Żeńskie bóstwo (Deszcz?) trzymające róg obfitości to staroruska Mokosz.
>
>

3. Męskie bóstwo (Pioruny?) dosiadające konia i uzbrojone w szable to staroruski Perun.

4. Męskie bóstwo (Słońce?) nie posiadające atrybutu to Dażbóg.

* Warstwa niższa przedstawia czterech ludzi: dwóch kobiet i dwóch mężczyzn trzymających się za ręce i tworzących korowód. Scena reprezentuje świat ludzi (Jawia, Ziemia).
* Dolna warstwa przedstawia nie trzy postacie - jak się najczęściej uważa - ale jednego boga o trzech głowach poświadczonego na Pomorzu, jako Trzygłowa (przez Gieysztora łączonego ze staroruskim Welesem) i reprezentuje podziemia.

Po mimo popularności tej teorii, do dziś jest ona kwestionowana i nie brakuje innych. Przykładowo polski archeolog Janusz Kutlarczyk uważał, że słynny Światowid pokazuje jedno bóstwo o kilku postaciach związanych z fazami cyklu słońca. Poplecznik teorii Rybakowa to m. in. Grzegorz Niedzielski prezentujący ją w swej książce "Drzewo Świata", w której łączy założenia rosyjskiego slawisty i interpretacje Światowida Zbruczańskiego z kultem astralnym. Nie istnieje ponadto dowód na to, że posąg ten rzeczywiście był posągiem religijnym, gdyż brakuje na ten temat źródeł pisanych.

 Plik:Swietowit wolinski.jpg
### **Nadbałtyckie odkrycia archeologiczne, a religia Słowian**

Światowid z rzeki Zbrucz pozostaje do dnia dzisiejszego ważnym elementem Muzeum Archeologicznego w Krakowie, jego odkrycie w sposób znaczny zmieniło sposób postrzegania wiary ludów słowiańskich i dotychczasowego rodzimowierstwa słowiańskiego, którego stał się symbolem. Jednak nie tylko odkrycie z 1848 roku jest jedynym wkładem archeologicznym w sprawy sakralne ludów słowiańszczyzny. Podczas badan archeologicznych w 1974 roku na wyspie Wolin odkryto cztery domowe figurki datowane na IX-X wiek n.e. wykorzystywane być może

 Plik:Lel i Polel.png  w celach kultowych. Były one identyczne i wykonane z drewna, a przedstawiały czterotwarzową postać często identyfikowaną z Świętowitem Arkońskim, choć powszechny u Słowian nadbałtyckich motyw wielotwarzości bóstw, nie pozwala jednoznaczną tożsamość ze znanymi z imienia bożkami. Obecnie jeden z zabytków przechowywany jest w Muzeum Regionalnym w Wolinie. Natomiast w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku znajduje się granitowy posąg z połowy X wieku łączony z połabskim Swarożycem. Aleksander Gieysztor poruszając autentyczność kontrowersyjnego Lela i Polela, bliźniaczych synów bogini Łady wspomina o odkryciu z 1969 roku na wyspie Fischerinsel. W trakcie wykopalisk w Meklemburgii na jeziorze Tollensesee koło Neubrandenburga odkryto wczesnośredniowieczny drewniany posąg kultowy przedstawiający dwóch wąsatych bliźniaczych bożków zrośniętych głowami i tułowiem. W okolicy odnaleziono również posąg żeńskiej bogini o wyraźnie zaznaczonych narządach płciowych. Posąg rzekomego Lela - Polela wyciosany został z drewna dębowego - łączonego z gromowładcom i mierzył 1,78 metrów, a jego autorstwo przypisuje się grupie Słowian połabskich - Wieletom. Z identyfikacją z prapolskimi bożkami zgadzają się tacy naukowcy, jak Andrzej Kempicki i Włodzimierz Szafrański. Słowianie osiedlili się nie tylko na terenach dzisiejszej słowiańszczyzny, ale zajmowali lub nadal zajmują niektóre tereny we wschodnich Niemczech. Przykładem tego są Łużyczanie Dolni i Górni nadal zamieszkujący kraine historyczną Łużyc, mówiący językami słowiańskimi i wywodzący się od plemion serbołużyckich wchłoniętych przez Święte Cesarstwo Rzymskie za czasów Ottona I i przekształcone w Marchie Wschodnią. Innym przykładem już rozwiązanych etnosów słowiańskich, którzy zamieszkiwale ziemie nadbałtyckie są Obodryci, Wieleci i Ranowie. Ojczyzną tych ostatnich była współcześnie niemiecka wyspa Rugia (zwana przez nich *Rują*), choć mogli się poszczycić także zamorskimi bazami na kontynencie europejskim np. Pomorzu Przednim. Mimo iż plemię Ranów się rozpadło to ślady ich wierzeń pozostały.

 Plik:220px-Bildstein Marienkirche Bergen.jpg  Kościół Altenkirchen jest jednym z najstarszych kościołów wybudowanych na Rugii w stylu romańskim. Chrześcijańska budowla sakralna miała zostać wybudowana na miejscu słowiańskiej kąciny. Jednak największe kontrowersje wzbudza wymurowany w ścianie bocznej kaplicy kościoła - na prawo od ołtarza - ułożony poziomo kamień z wizerunkiem postaci trzymającej róg, co nasuwa skojarzenia z praktykami arkońskimi opisanymi przez Helmolda i Saxo Gramatyka i rogiem obfitości. Niestety, postać uwieczniona na kamieniu jest bardzo niewyraźna, a jej ewentualna tożsamość pozostaje nieznana. Istnieje kilka teorii na jej temat. Jedna zakłada, że tzw. człowiek z kościoła Altenkirchen to po prostu rysunek lokalnego księcia lub możnowładcy Rańskiego, a sam kamień jest kamieniem nagrobnym. Druga zaś głosi, że jest to przedstawienie bożka Rujewita lub nawet samego Świętowita. Nie mniej jednak obecność kamienia potwierdza plotkę o wykorzystaniu fragmentów przedchrześcijańskiego miejsca kultu w budowie protestanckiej świątyni. Na tym odwołania do Rańskiego panteonu się nie kończą, bowiem w sanktuarium znajduje się chrzcielnica z czterema głowami po bokach. Oficjalnie cztery głowy odwołują się do czterech, blibijnych rajskich rzek, choć motyw czterech głów może potwierdzać teorie o kulcie Świętowita, czczonego na półwyspie Wittowskim, na którym znajduje się kościół Altenkirchen. Innym rugijskim kościołem zdającego mieć w sobie element dawnego kultu pogańskiego jest Kościół Mariacki w Bergen auf Rügen. Podobnie, jak kościół Altenkirchen, budynek jest jednym ze starszych tego typu na niemieckiej wyspie. Uwagę przyciągają kontury postaci wykute w granicie w niszy w zachodniej fasadzie kościoła Mariackiego. Wymiary płaskorzeźby to 1,17 na 0,42 metrów. Powszechnie sugeruje się, że jest to kamień nagrobny księcia Jaromira I zza czasów słowiańskich, choć niewykluczone że - podobnie, jak w przypadku poprzedniego kamienia - mamy tu do czynienia z

 Plik:Fig-2.png  wizerunkiem Świętowita lub przynajmniej upamiętnieniem kapłana działającego w świątyni Świętowita Arkońskiego. Tezę o związku z kultem religijnym potwierdza ułożenie rąk zbliżone do charakterystycznego gestu górnych bogów uwiecznionych na Światowidzie z rzeki Zbrucz. Przedstawiony mężczyzna trzyma w ręce krzyż, najprawdopodobniej przekuty ze znajdującego się wcześniej w tym miejscu rogu ofiarnego. Ślady wierzeń Rugiów i innych Słowian Nadbałtyckich jednak można znaleźć nie tylko w ich rodowych siedzibach. W okresie wczesnopiastowskim Słowianie połabscy i pomorscy wysławili się w licznych lądowych i zamorskich wyprawach pirackich m. in. na terenie dawnego królestwa Danii. Najbardziej znanym rozbojem dokonanym przez słowiańskich wojowników (tzw. Chąśników) było zdobycie, a następnie zniszczenie miasta portowego Konungahelę w zwycięskiej bitwie.

ataki pogańskich Pomorzan, Rugian i Połabian dotknęły również takie miejscowości, jak dzisiejsze Svendborg w Danii. Być może pozostałościom po ich wyprawie, a zarazem przejawem słowiańskiej religii na tym terenie jest figurka wykonana z drewna jałowcowego, odnaleziona w trakcie badań archeologicznych. Ma ona wysokość około 13 centymetrów, a na spiczasto zakończonym trzonku widnieją cztery połączone ze sobą twarze, tak że każde z owalnych oczu należy jednocześnie do dwóch sąsiednich. Najpewniej figurka z Svendborg to kolejne wyobrażenie Świętowita. Na półwyspie Skandynawskim, a dokładniej w Szwecji odkryto innego potencjalnego idola znajdującego się w kobiecym grobie ciałopalnym na cmentarzysku w Väsby w Upplands, a pochodzącego z X wieku n.e. Wykonany został z kości; zwieńczony jest dwiema owalnie uformowanymi twarzami z zaznaczonymi schematycznie nosami, oczami i wąsami. Pierwotnie bałwan posiadał cztery twarze, o czym świadczą ułamania w dwóch miejscach. Rękojeść pokrywa bogaty ornament składający się z plecionki sieciowej i sznurowej ze zwisającymi ostrymi trójkątami. Ten zabytek został wyprodukowany prawdopodobniej w słowiańskim Wolinie, a dostał się do Szwecji zapewnię na drodze handlu.

#### **Odkrycia archeologiczne z terenów dzisiejszej Polski, a Religia Słowian**

 Plik:Trojglowa Laska z Kurzelowa.jpg  Materialne zabytki kultu słowiańskiego pochodzą przeważnie z rejonów nadbałtyckich, lecz również - wbrew powszechnej opinii - nie brakuje ich także w głębi kontynentu, szczególnie w Polsce.

W miejscowości Kurzelów w województwie Świętokrzyskim odkryto laskę sędziowską z trzema umocowanymi twarzami nasuwająca skojarzenia z Trzygłowem - wieloaspektowym bóstwem nieba, ziemi i piekła czczonego na Wolinie, Szczecinie i Brennie na Połabiu i Pomorzu. Zabytek ten może być dowodem trwania motywów przedchrześcijańskich w sztuce gotyckiej. Warte uwagi jest także górna część laski, przypominająca charakterystyczną "czapeczkę", która łączy cztery bóstwa razem na tzw. Światowidzie z rzeki Zbrucz. W zabytkowym zamku w Dobczycach odnaleziono kamień o zarysach męskiej twarzy niemal natychmiast po odkryciu określony mianem "Głowy Swarożyca". Swarożyc był bóstwem ognia czczony na Połabiu potwierdzony w źródłach pisemnych, czczonym w świątyni Radogoszczy będącej stolicą wieleckiego plemienia

Redarów i (nieformalnie) Związku Wieleckiego, choć poświadczone legendy kamienie łączy głównie z diabłem i olbrzymami. Nie wiadomo czy kamień rzeczywiście był związany ze Swarożycem.

Kontrewers to mała wioska leżąca w północnej części gminy Mniów, około 6 km na północ od Mniowa w województwie świętokrzyskim; może się ona poszczycić lokalną atrakcją, jaką jest okoliczny "diabielski" kamień z wyobrażeniami dwóch rogatych istot i znakiem Y. Jedna z postaci dodatkowo stoi na znaku półksiężyca i trzyma niezidentyfikowany, kulisty przedmiot. Cel powstania i okres, z którego pochodzą ilustracje nie zostały

 Plik:Kamien z Kontrewersu iko.jpg  ustalone. Różni naukowcy datują ich powstanie od neolitu po średniowiecze, aż na nowożytności skończywszy. Kontrowersje budzi także tożsamość stworzeń, bowiem część stowarzyszeń pseudonaukowych uznała wyryte stworzenia za wizerunek kosmitów ze względu na rogi wyglądające, jak czułki.

 Plik:Kosciol sw. Leonarda w Lipnicy Murowanej - Swiatowit 13.08.08 p3.jpg  Najprawdopodobniej jednak są to wyobrażenia czartów/biesów. Dodatkowo w trakcie badań archeologicznych odkryto, że dwutonowy kamień znajduje się specjalnym postumencie. Te teorie popierała Dr. Gąssowska - znawczyni i badaczka średniowiecza dopatrywała się w znalezionych rytach postaci wczesnośredniowiecznych diabłów lub pogańskich znaków magicznych związanych z wierzeniami dawnych Słowian. Dosyć niejasny i nietypowy przypadek pochodzi z Lipnicy Murowanej. Znajdujący się w tej wsi drewniany kościół powierzony św. Leonardowi zawiera w sobie stylizowaną na krzyż belkę podtrzymującą ołtarz. Ze względu na ślady spiłowania rysów twarzy, niektórzy dopatrują się w belce przerobionej na krzyż rzeźbę pogańskiego Świętowita (stąd nadany jej pseudonim "Światowid z Lipnicy").

Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej nie jest jedynym przypadkiem współistnienia elementów pogańskich w katolickiej budowli sakralnej na terenie Polski. W miejscowości Sierpc znajduje się kościół farny p.w. świętemu Witowi, Modesta i Krescencji z wmurowanymi kamienami po zewnętrznej części budowli. Na jednym z nich znajduje się znak w stylu krzyża słonecznego mogący być czymś w rodzaju kalendarza, na jeszcze innym widnieją zarysy podkowy z chrześcijańskim krzyżem (najprawdopodobniej odwzorowanie szlacheckiego herbu Łada lub Ślepowrona), haka lub sierpu puszczającego iskry oraz ptaka, najprawdopodobniej koguta. Kazimierz Perkowski połączył oba kamienie z przedchrześcijańskim kultem Łado.

W historii zdarzały się przypadki, kiedy materialne zabytki wierzeń słowiańskich - nawet jeśli przetrwały do czasów dzisiejszych - zostały umyślnie bądź przypadkowo, zniszczone jakiś czas po odkryciu. W 1936 roku Konrad Jażdżewski wspomina o wydarzeniu z miejscowości Witowo, gdy na polu uprawnym odkryto czterotwarzowy posąg, lecz właściciel pola postanowił wykorzystać go, jako budulec drogowy i nakazał go zniszczyć. Później Franciszek Kotuła w 1974 roku opisał przypadek, gdy robotnicy pracujący przy budowie drogi na Podgórzu Dynowskim natknęli się na posąg okrzyknięty przez nich "Światowidem" (około 1960 rok), który został rozbity i rozrzucony po budowanej drodze. Obecnie istnieją ochronne przepisy prawne, nakazujące przekazanie artefaktów archeologicznych Państwu.

## Symbolika

U przedchrześcijańskich Słowian, podobnie jak w przypadku innych kultur, pojawiają się symbole będące prostymi i łatwymi do zamieszczenia znakami reprezentującymi mogącymi reprezentować dany cykl np. wegetacyjny, wydarzenie czy inny element kulturowy. Uważano, że mityczne symbole miały magiczne właściwości, dobroczynnie wpływające na otoczenie oraz chroniące przed nieszczęściem oraz złymi mocami i dlatego też cieszyły się sporą popularnością. Zdobiono nimi budynki, świątynie i przedmioty codziennego użytku. Za najstarszy znak kultowy w Polsce uchodzi **swastyka** (najstarsze znaleziska z polski datowane są na 3000 lat p.n.e). Do dziś odkryto przeróżne odmiany tego inicjału powiązane z wierzeniami Słowian. Poza stereotypową, podstawową swastyką łączoną od XX wieku z nazizmem i III Rzeszom polscy rodzimowiercy używają wariantu poświęconego Swarogowi lub Swarożycowi, czyli **swarzyce, kołowrót**. Jak sama nazwa wskazuje jest to kółko z ośmioma rozgałęzieniami z charakterystycznymi zakrzywieniami na końcu. Dominuje przekonanie, że ma związek z kultem solarnym i ogniem. Inna odmiana swastyki tzw. **Swarzyca Kruszwicka**. Przedstawia ona lewoskrętną swastykę (łączoną z magią, nocą i ciemnością) wpisaną w znak "+". Można to też zinterpretować, jako cztery elementy (reprezentujące np. żywioły, strony świata, wszech widzenie, wszechwiedze) złączone ze sobą i symbolizujące jedność, ład i harmonie. Na Idolu Zbruczańskim widnieje **kółko z sześcioma rozgałęzieniami wpisane w okrąg**. Jak kamienny posąg zaczęto kojarzyć z arkońskim Świętowitem, tak owa swastyka stała się jego inicjałem. **Słoneczny krąg** to inna wersja swastyki najczęściej stosowana przez dawnych Celtów, lecz można też jego wariant odnaleźć na słowiańszczyźnie wschodniej.

Kołowrót-300x300.png**Swarzyca, Kołowrót** najpewniej była symbolem Swaroga lub SwarożycaKołowrót, swarzyca, swaroga.pngKrzyż Celtycki pojawia się również u SłowianSlavicSolarSymbol.svg.pngKołowrót z Światowida z rzeki ZbruczSwarzycaKruszwicka-150x150.pngSwastyka KruszwickaSwastika right-facing.svg
## Hipoteza walki Peruna z Welesem

 Plik:Walka.jpg  Rosyjscy historycy, Iwanow i Władimir Toporov, stworzyli domniemanie o mitycznej, symbolicznej bitwę wzorując się na porównywaniu różnych mitologi indoeuropejskich. Niektóre kultury mówiące językami zaliczonymi do indoeuropejskich wspominają o walce boga piorunów i wielkiego smoka, węża.

Podstawą hipotezy był między innymi południowosłowiański mit o gromowładnym Germanie, walczącym ze smokiem czy doniesienia o Archaniele Michale przepędzający piorunami, między innymi smoki.

Powodem, dla którego Weles maił być oponentem swego ojca miała być kradzież żony lub syna albo po prostu bydła Peruna. Jest to również akt wyzwania: Weles, w postaci ogromnego węża, wpełza z podziemi i pełznie w górę drzewa kosmicznego, gdzie przebywa nieprzyjaciel. Perun odpowiada odwetem i atakuje go piorunami. Przepędzony bóg ukrywa się lub przeistacza w drzewo, zwierzę albo człowieka. W końcu ginie, a to co skradł zyskuje wolność pod postacią deszczu. Nigdy nie zostaje zabity ostatecznie, ta interpretacja jest bardzo symboliczna, Weles znowu powraca.

Mit o "boskiej walce" był uznane przez niektórych naukowców za wytłumaczenie zmieniania się pór roku. Okresy suszy uznawany miał być za symboliczną kradzież Welesa, jego powrót, początek cyklu. Burze i błyskawice były postrzegane, jako boska walka. Deszczowe okresy uznawane miały być za ukończoną wojnę, którą zawsze wygrywa bóstwo piorunów, śmierć pana zaświatów, zwrócenie skradzionej rzeczy. Góry wiązano z Perunem i niebiosami, były wysoko i były suche, a strefy poniżej poziomu morza wiązano z wilgocią, niskością. Wspinając się do strefy Peruna, Weles zaburza równowagę świata i należy go umieścić na swoim miejscu. Perun robi to w zaciętej walce waląc w niego piorunami i spędza go do wody pod odgałęzienie drzewa, a poprzez umieszczenie go z powrotem na swoim miejscu, przywraca porządek. Potem jest czas pokoju, aż do następnego razu, gdy Weles ponownie stara się wczołgać się tam, gdzie nie powinien być.

Teoria Toporova wzbudziła duże kontrowersje z powodu dużej ilości domniemań. Nie istnieje na słowiańszczyźnie jakakolwiek baśń czy legenda, opowiadająca o walce Peruna z Welesem. Choć istnieją opowieści o smokach i żywych piorunach, to jednak nigdy nie udowodniono istnienia powyższej opowieści, zaś zmiany pór roku czy deszcz wyjaśniano na inne, potwierdzone etnograficznie sposoby (np. działania Płanetników). Naukowcy nie są zgodni czy Weles był bóstwem wilgoci, czy może suszy co wzajemnie się wyklucza. Nie jest jasne także czy był związany z którykolwiek z nich, gdyż jedyne dostępne, bezpośrednie źródło opisuje go jako władcę krów, co nie ma związku z powyższą hipotezą.

## Źródła

* Aleksander Gieysztor, *Mitologia Słowiańska i Polska*
* Aleksander Brucker, *Mitologia słowiańska i polska*
* Łukasz Kozak, *Upiór – historia naturalna*
* Leonard Pełka, *Polska Demonologia Ludowa, wierzenia dawnych Słowian*
* Witold Binkiewicz, *Żywoty diabłów polskich, legendy i podania*
* Mieczysław Bościszewski, *Słowiańskie baśnie i bajki*
* Jacob i Wilhelmm Grimm, *Klechdy domowe i dla dzieci*
* *Śpiewająca Lipka, bajki Słowian Zachodnich*
* *Baśnie Narodów Związku Radzieckiego*
* Tomasz Jodełka-Burzecki, *Baśnie Polskie*
* Julian Krzyżanowski, *Polska Bajka Ludowa w ujęciu systematycznym*
* Violetta Wróblewska, *Słownik polskiej bajki ludowej*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Bestiariusz słowiański część 1 i 2*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Święci i Biesy*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Magiczne Zawody*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Duchy polskich miast i zamków*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Atlas Legend tom 1*
* Paweł Zych, Witold Vergas, *Bestiariusz - zwierzęta*
* Bartłomiej Grzegorz-Sala, *Księga Smoków Polskich*
* Bartłomiej Grzegorz-Sala, *Legendy zamków sudeckich*
* Bartłomiej Grzegorz-Sala, *Legendy zamków świętokrzyskich*
* Bartłomiej Grzegorz-Sala, *Legendy zamków karpackich*
* Jeleazar Mieletiński*, Poetyka Mitu*
* Władimir Propp, *Historyczne Korzenie Bajki Magicznej*
* Mitologie Świata, wyd. Olejsiuk
* Michał Rożek, *Diabeł w kulturze Polskiej*
* Barbara Podgórska, Adam Podgórski, *Wielka księga demonów polskich. Leksykon i antologia demonologii ludowej*
* Tom Holland*, Dominion: Making of Western Mind*

1. ↑ Tu: Pogańska świątynia