Hốt Tất Liệt

**Hốt Tất Liệt** (tiếng Hán: 忽必烈, 1215-1294 ), Càn Long đế thanh mệnh cải dịch làm Hô Tất Lãi (呼必赉), hãn hiệu Tiết Thiền hãn, Đại hãn đời thứ 5 đế quốc Mông Cổ. Ông là cháu nội Thành Cát Tư hãn Thiết Mộc Chân, em trai cùng mẹ Đại hãn tiền nhậm Mông Ca. Vào tháng 5 năm 1260 đăng cơ làm Đại hãn Mông Cổ, vào tháng 12 năm 1271 làm hoàng đế triều Nguyên. Sau khi mất, thụy hiệu Văn Võ Hoàng đế, miếu hiệu Thế Tổ.

https://zh.m.wikipedia.org/zh-cn/%E5%BF%BD%E5%BF%85%E7%83%88

## Những năm đầu

Hốt Tất Liệt sinh tháng 9 năm 1215 ở thảo nguyên, là con trai thứ của Đà Lôi. Khi ông lớn lên, Nguyên sử bình luận Hốt Tất Liệt rằng “Nhân minh sáng suốt, hiếu thảo Thái hậu.” Hốt Tất Liệt tuổi nhỏ có chí lớn, xem trọng quản lý đất Hán, vào năm 1244, chiêu mộ văn nhân, nho sinh, cựu thần các nơi, hình thành đoàn quan lại của riêng mình.

Tháng 7 năm 1251, anh trai Hốt Tất Liệt là Mông Ca lên ngôi Đại hãn Đại Mông Cổ (sau này ông truy tôn cho anh mình Nguyên Hiến Tông ), không lâu vua anh ông nhậm mệnh ông phụ trách tổng lãnh sự vụ Mạc Nam gần đất Hán. Hốt Tất Liệt đặt Kim Liên Xuyên Mạc phủ (金莲川幕府), trong thời gian này dùng một tốp quan lại và nho sĩ Hán tộc, như Lưu Bỉnh Trung, Hứa Hành, Diêu Khu, Hách Kinh, Trương Văn Khiêm, Đậu Mặc,... Không chỉ có vậy Hốt Tất Liệt còn tôn sùng nho học.

Tháng 6 năm 1252, Hốt Tất Liệt được mệnh vua anh suất quân chinh nước Đại Lý, vì làm bàn đạp tiếp tục tiến công Nam Tống. Vào đầu năm 1254 công khắc thành Đại Lý, Quốc vương Đoàn Hưng Trí đầu hàng, nước Đại Lý diệt vong, vùng Vân Nam vào bản đồ Đại Mông Cổ. Từ đó, quân Mông Cổ thống trị Vân Nam hơn 100 năm.

Mùa hè năm 1256, Mông Ca lấy lý do Nam Tống giam cầm sứ giả Mông Cổ, tuyên chiến Nam Tống, chia làm 3 lộ đại quân, tự mình dẫn quân lộ tây, Hốt Tất Liệt làm Thống soái (统帅) quân lộ trung. Tháng 9 năm 1259, Hốt Tất Liệt thống lĩnh quân trung lộ qua sông Hoài, tấn công Ngạc châu ở trung du Trường Giang.

Tháng 8 năm 1259, Mông Ca bệnh mất ở núi Điếu Ngư thuộc Tứ Xuyên. Tháng 9, em khác mẹ của Hốt Tất Liệt là Mạt Ca phái sứ giả tuyên bố tin Mông Ca qua đời, mời Hốt Tất Liệt về bắc, giành quyền thừa kế Đại hãn. Hốt Tất Liệt vẫn muốn tiến công Nam Tống, lại đang được đà thắng lợi, nhưng nhận được tin tức A Lí Bất Ca đã điều binh gần Khai Bình, thúc giục Hốt Tất Liệt sớm ngày về bắc. Vào tầm giữa tháng 11, Hốt Tất Liệt quyết tâm lui binh về bắc.

Hốt Tất Liệt tự nhận phải tiến công thủ đô Lâm An của Nam Tống, tiếp tục vây công Ngạc châu đích, đến khi Thừa tướng Giả Tự Đạo cua Nam Tống phái sứ giả ước định Nam Tống cắt đất cầu hòa, Hốt Tất Liệt mới triệt binh về bắc. Đầu năm 1260, Hốt Tất Liệt dẫn quân đến Yến Kinh (tức Bắc Kinh), giải tán dân binh chinh tập Thoát Lí Xích, “lòng dân vui vẻ”. Hốt Tất Liệt dẫn quân đóng ở gần Yến Kinh, qua toàn bộ mùa đông, tích cực liên lạc chư vương, chuẩn bị vào mùa xuân cử hành đại điển đăng cơ.

## Đại hãn nước Đại Mông Cổ (Đế quốc Mông Cổ)

### Tự lập

Vào năm 1260, Hốt Tất Liệt được sự ủng của một bộ phận tông vương và đại thần ở đất phong Khai Bình (về sau xưng Thượng Đô; nay thuộc huyện Đa Luân, Nội Mông Cổ) tự lập làm hoàng đế Đại Mông Cổ (tức Đại hãn); tháng 4, Hốt Tất Liệt phát bố chiếu thư xưng đế "Hoàng đế đăng bảo vị chiếu", trong chiếu thư tự xưng “Trẫm”, xưng anh trai Mông Ca làm “Tiên hoàng”. Tháng 5, Hốt Tất Liệt chính thức đổi niên hiệu “Trung Thống”.

Tháng 4 năm 1260, em trai ông A Lí Bất Ca cũng xưng Đại hãn. Sau đó hai anh em vì tranh đoạt hãn vị triển khai giao chiến, hai bên chiến tranh kéo dài liên tục thời hơn 4 năm.

Sau khi Hốt Tất Liệt xưng đế , khống chế Mạc Nam thảo nguyên, cùng với các nơi vốn thuộc triều Kim và Tây Hạ, Thổ Phồn, Vân Nam, thực thi khống chế về mặt kinh tế A Lí Bất Ca. A Lí Bất Ca đối mặt với vấn đề thiếu kém vật tư, cuố cùng đành đầu hàng vào năm 1264. A Lí Bất Ca sau khi quy hàng Hốt Tất Liệt hậu, Hốt Tất Liệt xá miễn cho ông ta và chư vương theo ông ta, nhưng xử tử gần hết mưu thần. A Lí Bất Ca mất năm 1266.

Sau khi đánh bại A Lí Bất Ca, Hốt Tất Liệt chính thức cải niên hiệu Chí Nguyên.

### Hoàn thiện quan chế

庚申年四月初一日（1260年5月12日），忽必烈立中书省，以中书省为最高行政机关，行使宰相职权，以王文统为平章政事，张文谦为中书左丞。

中统四年五月六日（1263年6月13日），忽必烈立枢密院，以枢密院为中央最高军事管理机关，以燕王真金守中书令，兼判枢密院事。

至元元年（1264年），忽必烈立总制院，以总制院统领全国宗教事务并管辖吐蕃地区，以国师八思巴领之。至元二十五年（1288年），尚书省右丞相桑哥认为总制院职责重大，故向忽必烈奏请根据唐朝时期在宣政殿接待吐蕃使者的缘故，改名为宣政院。忽必烈同意，并任命桑哥和脱因为宣政院使。

至元五年七月四日（1268年8月13日），忽必烈立御史台，以御史台为最高监察机关，以右丞相塔察儿为御史大夫，以张雄飞为侍御史。

## Gia quyến

### Phụ mẫu

父亲：拖雷，他大哥蒙哥登基后尊为睿宗英武皇帝，忽必烈改谥为景襄皇帝，后加谥为睿宗仁圣景襄皇帝

母亲：唆鲁禾帖尼，蒙哥登基后尊为皇太后，元世祖上谥号庄圣皇后，1310年元武宗海山加谥为显懿庄圣皇后

### Thê thiếp

大皇后帖古伦

右大斡耳朵：

察必皇后，弘吉列氏，1260年立为皇后，1281年去世。

南必皇后，弘吉列氏，1283年立为皇后。

右第二斡耳朵

塔剌海皇后

奴罕皇后

右第三斡耳朵

伯要兀真皇后

阔阔伦皇后

右第四斡耳朵

八八罕妃子

撒不忽妃子

### Hoàng tử

Đóa Nhi Chỉ (朵儿只, 1233-1263), mất sớm

Chân Kim (真金, 1243－1286 ), sơ phong Yến vương (燕王), lập làm Hoàng Thái tử (皇太子), là cha Nguyên Thành Tông, sơ thụy Minh Hiếu Thái tử (明孝太子), sau tặng thụy Dụ Tông Văn Huệ Minh Hiếu Hoàng đế (裕宗文惠明孝皇帝)

Mang Ca Lạt (忙哥剌, khoảng 1249-1280), sơ phong An Tây vương (安西王), tiến phong Tần vương (秦王), trấn giữ Trường An

Na Mộc Hãn (那木罕, ? －1292), phong Bắc Bình vương (北平王), trấn giữ Tây Vực

Hốt Ca Xích (忽哥赤, ?-1271), phong Vân Nam vương (云南王), trấn giữ Vân Nam

Ái Nha Xích (爱牙赤, ?－?)

Áo Đô Xích (奥都赤, ? -1303), phong Tây Bình vương (西平王), trấn giữ Thổ Phồn

Khoát Khoát Xuất (阔阔出, ? -1313), sơ phong Ninh Viễn vương (宁远王), tiến phong Ninh vương (宁王), trấn giữ Mạc Bắc

脱欢（？－1301年，《大越史记全书》作脱驩），封镇南王，镇江南，曾参加进攻大越失败

忽都鲁帖木儿（?－?）

铁蔑赤（?－?）

### Hoàng nữ

皇长女（?－?），名为月烈，先被追封皇姑齐国大长公主，后改封赵国大长公主，下嫁赵武襄王爱不花

皇二女（?－?），名为吾鲁真，封昌国公主，下嫁孛花

皇三女（?－?），名为茶伦，封昌国大长公主，下嫁帖监干

皇四女（?－?），名为完泽，封鲁国长公主，下嫁斡罗真

皇五女（?－?），名为囊家真，封鲁国大长公主 ，先后下嫁斡罗真、铁木儿、蛮子台

皇六女（1259－1297），名忽都鲁揭里迷失，封齐国大长公主，高丽忠烈王王昛的王后，即庄穆王后，高丽忠宣王王璋之母

皇七女（?－?），名字史书无记载，可能是宗室女，下嫁宋恭帝赵㬎