Powstanie Wschodniopolskie

**Powstanie Wschodniopolskie** (Rewolucja Wschodniopolska; Powstanie 27 Listopada) - określenie, stosowane na dokonany przez Wschodniopolskich socialistów przewrót zbrojny na terenie pogranicznym Litewskiej SRR i Białoruskiej SRR wieczorem 27 listopada 1991 roku trwający do południa 10 grudnia. Przewrót, będący konsekwencją pogłębiającego się kryzysu w ZSRR i aktywizacją działalnością rewolucyjną i niepodległościową Polskiej mniejszości narodowej na tych terenach.

### Przyczyny

Na początku 1990 roku, kiedy Litwini ogłosili deklarację niepodległości, Polacy obawiając się marginalizacji oraz lituanizacji, zaproponowali utworzenie polskich obwodów autonomicznych, które w przyszłości miały utworzyć osobną republikę radziecką o polskim charakterze. Nie wskazano dokładnych granic republiki, ale założenia były takie, aby obejmowała Wileńszczyznę (bez precyzowania, czy samo Wilno również) oraz rejony zamieszkałe przez Polaków w okolicach Grodna. Pomysł popierała Polska Partia Praw Człowieka z przewodniczącym Janem Ciechanowiczem.

O utworzeniu polskiej republiki radzieckiej Ciechanowicz miał rozmawiać z Michaiłem Gorbaczowem – rezultaty tych rozmów nie są znane, ale przywódca KPZR, zainteresowany osłabieniem Litwy, przekazał tę propozycję ówczesnemu prezydentowi RP, Wojciechowi Jaruzelskiemu, który tę opcję miał popierać.

Protest przeciwko takim działaniom wyrazili liderzy *Solidarności* oraz polskie media emigracyjne. Również szybki rozwój wypadków na Litwie sprawił, że koncepcja Wschodniopolskiej SRR miała ryzyko zaginąć nie narodziwszy się.

### Początek działań

Nie oczekując na pomoc z zewnątrz po Puczu Moskiewskim 22 sierpnia 1991 roku PPPCz rozpoczyna działania rewolucyjne. Organizowały się tajne spotkania i zebrania, na których omawiano plan szykującego się powstania. Prowadzono agitację powstańczą i anty-litewską. Przyprowadzane byli szkolenia z korzystani broni palnej, taktyk powstańczych i partyzanckich. Przyszykowania do powstania wrzeli. We wrześniu było zarejestrowano 2305 wolentariuszy do udziału w powstaniu. W pierwszej połowie pażdziernika - 4032, w drugiej 7534. W końcu listopada 1991 roku, w przyszykowaniu brało udział 15830 powstańców.

27 listopada 1991 roku, o godzinie 19:34 czasu wileńskiego około 1200 powstańców wzięło składy broni w Solecznikach, Werenowie, Rudominie i w Trokach. Następnie w godzinach 20 - 22 po całej Wileńszczyźnie powstańce wzięli pod kontroję większe administracje miejscowe. O północy drogi, kolej i komunikację były zajęte siłami powstańców.

Podczas udanego rozpoczęcia powstania, chętnych we wzięciu udziału w nim, ocenia się od 8 tysięcy do 20 tysięcy osób dołączonych. Tak mocna była chęć Polaków wschodnich na odzyskania sobie nipodległości.

Z rana 28 listopada, teren znajdujący się pod kontrolą powstańców rozległ się od Raduni do Mickun.

Przez następne cztery dni powstańcy prowadziły starcia z siłami Republiki Litewskiej i Białoruskiej SRR, aż w końcu 2 grudnia siły powstańcze rozpoczęły Oblężenie Wilna.

### Oblężenie Wilna

O godzinie 10:16 2 grudnia 1991 roku, siły powstańcze pod przewódstwem Jana Ciechanowicza i Leonarda Talmonta rozpoczęły ośmiodniewne oblężenie miasta Wilno. Po zdobycie składów z bronią pod Wilnem 5, 3, 11, 25, 17 i 18 grupy powstańcze zasiądły dookoła miasta prowadząc walkę z siłami Litewskimi w centrum miasta. Utworzyły się sześć linii, które wstrzymywały wojsko llitewskie przed natarciem na południe.

Linia południowa 5 grupy rozległa się od miejsca rzeki Wilia obok Jonczionis, przez Lipówkę i do Bielmonta. Trochę na północ od niej rozległy się linii 17 grupy pod Starym i Nowym miastem i 18 grupy od Zarzecza do Mileiszyszek. Linia zachodnia 3 grupy rozległa się między Jonczionis do Zameczka. Północno-zachodnia linia grupy 25 znajdowała się pomiędzy Bujwidziszkami a Tarandą. Linia 11 grupy znajdowała się na północnym-wschodie od Bajorów do Antokolu.

Celem tego oblężenia było wymuszenie władz Litewskich do przyznania niepodległości Wschodniopolskiej Rzeczypospolitej Ludowej na terenie rejonów Solecznickich, południa rejonu Wileńskiego i na wschodzie rejonu Trockiego. Wilno zostało zmuszone do zawarcia pokoju na warunkach powstańców.

### Podpisanie Umów

10 grudnia 1991 roku o godzinie 12:13 została podpisana umowa pokojowa pomiędzy Republiką Litewską a Powstańcami Wschodniopolskimi i przyznanie Litwą nowoutworzonej Wschodniopolskiej Rzeczyspospolitej Ludowej na terenach umówionych wyżej.

W dniu 11 grudnia ze strony Białoruskiej otrzymano ofertę o zawarciu pokoju pomiędzy WPRL a Białorusią. 13 grudnia o godzinie 15:00 umowa została podpisana, co oznajmiło zdobycie wszystkich celów powstańców.

### Skutki

Rezultatem dwuch tygodniowego powstania stało utworzenie nowego nipodległego państwa Wschodniopolskiego. Podczas działań bojowych zginęło 618 powstańców, 766 żołnierzy litewskich, 209 żołnierzy białoruskich i 42 osoby cywilne.