Dr. Mario

## **Witaminy i minerały**

### **Witamina B3**

**Witamina B3 (wzór sumaryczny: C6H5NO2, in. niacyna lub witamina PP)** występuje głównie w dwóch formach - kwasu nikotynowego i nikotynamidu. Jest witaminą rozpuszczalną w wodzie. Należy do pochodnych **pirydyny**. Została pierwszy raz opisana przez Hugo Weidela w 1873 roku, w jego opracowaniach z badań nad nikotyną. Została ona wyodrębniona z wątroby przez Konrada Elvehjema, który zidentyfikował jej aktywny składnik, a następnie nazywał go "czynnikiem zapobiegającym pelagrze" oraz "czynnikiem zapobiegającym zespołowi krowiego języka".

**Receptory dla niacyny nazywają się HM74 oraz HM74A.**

**Ciekawostka - uczeni z Pennsylvania State University wykryli obecność niacyny jako jednego ze związków organicznych w materiale pochodzącym z meteorytów, co wskazuje na jej występowanie także poza Ziemią!**

Może być ona w niedużym stopniu syntetyzowana z **trypofanu (60 mg tryptofanu = 1 mg niacyny).** Aby jednak reakcja ta zaszła prawidłowo potrzeba do tego witamin z grupy B (przede wszystkim B6, B1 i B2), witaminy C oraz magnezu.

### **Właściwości lecznicze**

Witamina ta bierze udział w metabolizmie kwasów tłuszczowych, białek oraz węglowodanów.

Niacyna (szczególnie w postaci kwasu nikotynowego) z dużym powodzeniem zwalcza stany lękowe i depresyjne. Redukuje poziom stresu, uspokaja i wycisza. Sprawdza się tym samym w leczeniu choroby afektywnej-dwubiegunowej, schizofrenii, nerwicy czy depresji. Niacyna nasila aktywność mitochondriów w jądrze półleżącym - obszarze w mózgu odpowiadającym za odczuwanie przyjemności. W badaniach na szczurach obniżała tym samym poziom lęku, sprawiając że były one bardziej pewne siebie i osiągały większe sukcesy w stadzie. Innym z mechanizmów warunkujących takie właściwości niacyny jest jej powinowactwo do **receptora GABA-A.** Łączy się ona z nim konkretnie w miejscu zwanym **receptorem benzodiazepinowym.** Jego agonistami są takie leki jak diazepam, lorazepam, klorazepan, bromazepam czy alprazolam, stosowane w psychiatrii jako leki anksjolityczne (przeciwlękowe). Efektem takiego działania jest zwiększenie wrażliwości tych receptorów na **kwas gamma-aminomasłowy (GABA).** Niacyna obniża aktywność neuronów w obszarach mózgu odpowiedzialnych za powstawanie lęku i depresji (min. w ciele migdałowatym i hipokampie). Niacynamid również wspomaga psychikę człowieka poprzez np. wspieranie przekaźnictwa serotoninergicznego. Pomaga on przekształcać tryptofan w serotoninę. Niedobór witaminy B3 powoduje większą skłonność do przekształcania tego aminokwasu do **kinureniny,** powodując tym samym obniżenie poziomu serotoniny.

Wyniki badań z wykorzystaniem modelu zwierzęcego wykazały, że suplementacja witaminy B3 pozwala na obniżenie poziomu kwasu ksanturenowego (produktu metabolizmu tryptofanu na szlaku kinureinowym, prowadzącego do cukrzycy ciążowej) przy jednoczesnym wzroście stężenia kwasu **5-hydroksyindolooctowego (5-HIAA)**, powstającego podczas rozkładania serotoniny. Zmiany te świadczą o intensyfikacji wytwarzania tego neuroprzekaźnika.

Uczestniczy w syntezie hormonów płciowych, tyroksyny, kortyzolu i insuliny. Pod jej wpływem podwyższa się poziom neutrofilów, niszczących i pożerających szkodliwe drobnoustroje. Zwiększa ona zdolność organizmu do zwalczania ***gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus).***

Witamina ta jest substratem w procesie syntezy koenzymów **NAD+ oraz NADP+**. Są one niezbędne do prawidłowej regulacji metabolizmu komórki. Bez NAD nie może zajść reakcja wytwarzania **tetrahydrobiopteryny.** Ta zaś jest kofaktorem **hydroksylazy fenyloalaninowej** – enzymu katalizującego przekształcanie f**enyloalaniny do tyrozyny** oraz **hydroksylazy tyrozynowej**, która odpowiada za przekształcanie tyrozyny do **l-dopy**, bezpośredniego prekursora **dopaminy.** Badania z wykorzystaniem szczurów udowodniły, iż niedobór niacyny wiąże się ze zmniejszeniem stężenia tego neuroprzekaźnika pobudzającego w ośrodkowym układzie nerwowym.

Tetrahydrobiopteryna uczestniczy również w syntezie **tlenku azotu (NO) przez syntazę NO.** Tlenek azotu działa jak neuromodulator (wpływa np. na pamięć) i neurotransmiter (wpływa na motorykę przewodu pokarmowego, funkcje neuroendokrynne i lokalny przepływ krwi).

Z kolei powstały dzięki niacynie NAD+ reguluje również pobudzenie komórek nerwowych. **Pełni on bowiem rolę substratu cyklicznej ADP-rybozy,** wewnętrznej cząsteczki sygnałowej biorącej udział w inicjacji wypływu jonów wapnia z magazynów wewnątrzkomórkowych. Warunkuje on plastyczność synaps (szczególnie w hipokampie), co wpływa na zdolności uczenia się i zapamiętywania informacji.

Bardzo skutecznie obniża ona nadmierny poziom trójglicerydów, cholesterolu VLDL, LDL i lipoproteiny a (o 20 - 38%), zapobiegając tym samym min. miażdżycy, zawałowi, zakrzepicy i innym chorobom sercowo-naczyniowym. Weźmy na przykład pod uwagę, że lipoproteina a ma w swoim składzie łańcuch **apolipoproteiny a**, która jest podobna strukturalnie do **plazminogenu** (jest on prekursorem plazminy, która odpowiada za rozkładanie białek wchodzących w skład skrzepu, w szczególności fibryny. Proces ten nazywa się **fibrynolizą**), przez co hamuje jego działanie, doprowadzając tym samym do rozwoju zakrzepów miażdżycowych. Osłabia ona również rozszerzalność naczyń krwionośnych, zwiększając jednocześnie stopień utleniania cholesterolu LDL.

Stymuluje również wydzielanie **adiponektyny**, redukując zarazem poziom białka CRP, działając przeciwzapalnie i przeciwmiażdżycowo. Obniżony poziom tego hormonu obserwuje się u ludzi otyłych, opornych na insulinę, chorych na cukrzycę typu 2 (insulinoniezależną) i na choroby sercowo-naczyniowe. U pacjentów przyjmujących niacynę o przedłużonym działaniu (ER) zaobserwowano wzrost **adiponektyny o 94%**, doprowadzając jej poziom niemalże do wartości obserwowanych u ludzi szczupłych.

Wyniki badań na myszach wykazały że doustna aplikacja niacyny osłabiła wzrost cytokin prozapalnych typu IL-1 beta i TNF-alfa po wstrzyknięciu im **lipopolisacharydu** (wytwarzają go szkodliwe bakterie jelitowe, powoduje on min. pogorszenie wchłaniania witaminy D3 i cynku).

Przeciwzapalne działanie witaminy B3 obejmuje także wpływ na aktywność komórek układu odpornościowego: makrofagów i neutrofili. Pobudza **receptor GPR109A**, aktywując białko jądrowe **PPAR-gamma** pełniące funkcję regulatora ekspresji genów, również hamującego powstawanie stanu zapalnego. Obserwuje się również **obniżenie skuteczności cytokin (IL-8, LTB4)** promujących migrację neutrofilów do tkanki objętej stanem zapalnym pod wpływem niacyny.

Niacyna podnosi także stężenie tryptofanu **w osoczu krwi ludzi zakażonych wirusem HIV.** Podawana w ilości 150 razy przekraczającej zalecaną dzienną dawkę zwiększała poziom tego aminokwasu aż o 40%.

Inną jej właściwością jest hamowanie neurodegeneracji mózgu spowodowanej alkoholem. Mechanizm neuroprotekcyjnego działania witaminy B3 związany jest z inhibicją kaspazy 3 powodującej apoptozę neuronów oraz blokowaniem uwalniania cytochromu c z mitochondriów. Ponadto witamina B3 jest konieczna do aktywowania enzymu **Δ-6-desaturazy**którego funkcjonowanie zaburza obecność etanolu. Enzym ten odpowiada za **metabolizm egzogennych kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6.** Badania przeprowadzone na zwierzętach wykazały **że podanie niacyny 1 - 2 godziny po wystąpieniu udaru mózgu zapobiega zbyt szybkiemu wyczerpywaniu się energii, poprawia mikrokrążenie i funkcjonowanie mitochondriów.** Chroni ona tym samym neurony przed śmiercią w wyniku hipoksji (niedotlenienia). Efekt ten zauważono zarówno u zdrowych szczurów, jak i u tych z nadciśnieniem i hiperglikemią.

Podczas innych analiz udowodniono, że suplementacja niacyny w ciągu 28 dni po wystąpieniu udaru może również być korzystna. U szczurów wspomagała bowiem szybkość przebudowy połączeń nerwowych oraz naczyń krwionośnych, zniszczonych podczas epizodu niedokrwienia.

Witamina B3 warunkuje prawidłową mielinizację komórek nerwowych, uczestnicząc w szczególności w syntezie cerebozydów (glikolipid składający się z kwasów tłuszczowych, sfingozyny i cukru) zmniejszając ryzyko wystąpienia SM (stwardnienia rozsianego). Zaobserwowano, że u myszy, u których eksperymentalnie wywołano autoimmunologiczne zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego, **podawanie niacyny pozwala na znaczne zmniejszenie nacieków zapalnych oraz obszarów objętych demielinizacją.** Witamina ta stymulowała również **oligodendrogenezę (produckję oligodendrocytów tworzących mielinę w komórkach nerwowych) i regenerację aksonów.** Efekty terapii były tym lepsze, im wcześniej została ona rozpoczęta. Również wyniki innych badań pozwoliły na potwierdzenie faktu, iż niacyna zapobiega uszkadzaniu zdemielinizowanych aksonów i chroni przed utratą zdolności poznawczych, co udowodniono w testach behawioralnych. Zdaniem badaczy z Harvard Medical School, to właśnie nikotynamid **''w ogromnej mierze zapobiega degeneracji zdemielinizowanych aksonów i rekompensuje deficyty behawioralne''.** **Inne testy wykazały natomiast, że produkowany na jego bazie NAD może zatrzymywać i odwracać postęp stwardnienia rozsianego (SM).**

Niacyna przyjmowana doustnie lub dożylnie powoduje rozszerzenie naczyń podskórnych, dzięki czemu usuwa ostre symptomy migreny w wyniku rozszerzania naczyń wewnątrzczaszkowych i zapobiegania późniejszym zwężeniom naczyń zewnątrzczaszkowych. poprzez pobudzanie syntezy **prostaglandyny D2 (PGE2)** w skórze, prowadząc do znaczącego wzrostu zawartości jej metabolitu **9a,11b-PGF2** w surowicy krwi. PGE2 najprawdopodobniej powoduje rozszerzenie tętnic wewnątrzczaszkowych, przerywając tym samym ostry atak migreny po zastosowaniu niacyny. Podana dożylnie może także zwalczyć ostrą fazę najbardziej powszechnego napięciowego bólu głowy. Dzieje się tak, ponieważ jest ona w stanie pobudzić mitochondrialny metabolizm energetyczny, co w konsekwencji prowadzi do zwiększonego przepływu krwi i lepszej dostępności tlenu. Jednocześnie obniża się poziom mleczanu, dzięki czemu następuje redukcja bólu i częstości epizodów napięcia mięśniowego.

**Witamina B3** w postaci nikotynamidu może zapobiegać rozwojowi czerniaka. Potwierdził to opublikowany przegląd badań na łamach ''***Photodermatology, Photoimmunology and Photomedicine*.''**Odkryto że nikotynamid usprawnia odbudowę DNA, uszkodzonego w wyniku promieniowania UV. Czerniak rozwija się z melanocytów, wytwarzających ochronny pigment melaninę, a promieniowanie UV jest ważnym czynnikiem rozwoju czerniaka, gdyż niszczy DNA komórek. **Diona Damian**, współautorka badania mówi też, że nikotynamid uzupełnia zapasy energii w keratynocytach - komórkach naskórka, które maleją w trakcie kontaktu ze słońcem. Pozwala to sprawniej naprawiać im uszkodzone struktury DNA. Osłabia on również stan zapalny poprzez hamowanie ich czynników rozwoju takich jak IL-6 i czynnik martwicy nowotworu TNF-alfa. Nikotynamid potrafi nawet uśmiercać komórki czerniaka, ograniczając tym samym ich zdolność do rozmnażania i rozprzestrzeniania się. Oprócz tego nikotynamid reguluje aktywność **sirtuiny-1 (SIRT-1)**, enzymu biorącego udział w rozwoju nowotworu. W ramach eksperymentu przeprowadzonego na grupie 386 uczestników naukowcy odkryli, że podawanie ludziom 500 mg nikotynamidu dwa razy dziennie przez rok zmniejszyło częstość występowania dwóch najpowszechniejszych nowotworów skóry - **raka podstawnokomórkowego (o 20%) i kolczysztokomórkowego (o 30%).** Nie zauważono także żadnych skutków ubocznych związanych z suplementacją nikotynamidem.

Badania na szczurach z indukowaną adeniną niewydolnością nerek wykazały, że nikotynamid działa na nie ochronnie, poprzez zmniejszenie ekspresji transportera **NaP/2b w jelitach**. Niweluje on tym samym wchłanialność fosforanów, dzięki czemu może być on wykorzystywany w leczeniu hemodializowanych pacjentów. Wykazano zdecydowane obniżenie poziomu fosforanów już po dwóch tygodniach suplementacji nikotynamidu, bez zmian poziomu jonów wapnia w surowicy krwi. Dotyczy to także pacjentów, którym podawano niacynę o przedłużonym uwalnianiu (ER). Niestety, po dwóch tygodniach przerwy w suplementacji, poziom fosforanów wracał do stanu wyjściowego. **Hiperfosfatemia (podwyższony poziom fosforanów w organizmie)** występuje u połowy osób podtrzymywanych hemodializą. Zjawisko to jest również istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju zwapnienia i zmian sercowo-naczyniowych u pacjentów poddawanych hemodializom.

**Dr. Abram Hoffer (1917 - 2009)** donosi, iż na podstawie kilku badań wykazano, że w przypadku nowotworów głowy i szyi współczynnik odpowiedzi na radioterapię **wyniósł 10%**, zaś po włączeniu dużych dawek niacynamidu **(zalecana dawka - 100 do 1000 mg trzy razy dziennie)**odsetek ten **wzrósł aż do 80%!**

Kwas nikotynowy może w dużych dawkach spowodować tzw. **flusha (za sprawą wspomnianej już prostaglandyny D2).** Objawia się on zaczerwienieniem i swędzeniem skóry na różnych częściach ciała (np. uszach, twarzy czy też plecach) oraz towarzyszącymi temu uderzeniami gorąca. Mogą pojawić się także odchylenia przy próbach wątrobowych (zwłaszcza u osób nadużywających alkoholu!). Objawy te można jednak zredukować przy pomocy **witaminy C** (co najmniej 2 razy więcej niż niacyny!) i **lecytyny** (dwie - trzy łyżki dziennie).

**Dr. Abram Hoffer**uważa niacynę za niezwykle bezpieczną i nieszkodliwą. Stwierdza że w przypadku zwierząt dawka śmiertelna wynosi 5 g/kg masy ciała. Oznacza to, że przy zwierzęciu ważącym tyle co przeciętny człowiek (ok. 75 kg) dawka ta wyniesie jakieś. **375 gramów (375.000 mg).** Stosowane przez niego dawki plasowały się zazwyczaj na poziomie 500 - 1000 mg niacyny trzy razy dziennie. Zalecał przy tym zaczynać od niskiej dawki **(np. 250 mg podzielone na trzy dawki dziennie)**, a następnie stopniowo ją podnosić.

Wchłanianie niacyny poprawia obecność **innych witamin z grupy B-kompleks, a także witamina C i chrom.** Wrogowie witaminy B3 to z kolei: **alkohol, kawa, herbata, cukier, azotan sodu (saletra, powszechny składnik każdej wędliny), leki (sulfonamidy, tabletki nasenne, estrogeny, antybiotyki czy środki antykoncepcyjne, długotrwałe zażywanie izoniazydu, leku przeciwgruźliczego), a także choroba Hartnupów objawiająca się pogorszonym wchłanianiem jelitowym i nerkowym tryptofanu, oraz niedobory którychkolwiek członków z grupy B.**

**PORÓWNANIE DZIAŁANIA RÓŻNYCH FORM NIACYNY**

#### **Bibliografia:**

**http://www.phmd.pl/api/files/view/2150.pdf**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Plazmina**

''**Zanim pójdziesz do lekarza''** **- Andrew Saul**

**''Wylecz się sam - megadawki witamin'' - Andrew Saul**

**''Niacyna w leczeniu'' - dr. Abram Hoffer, dr. Harold Foster, dr. Andrew Saul**

**https://akademiawitalnosci.pl/10-najpotezniejszych-protokolow-witaminowych-cz-7-niacynowy-protokol-doktora-abrama-hoffera/**

**https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/apteczka/witamina-b3-pp-niacyna-na-co-pomaga-w-jakich-produktach-wystepuje-aa-kf15-Hixd-yLb3.html**

**https://neuroexpert.org/wiki/niacyna-witamina-b3/**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Sapropteryna#Farmakokinetyka**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Tlenek\_azotu**

### **Witamina C**

**Witamina C (wzór sumaryczny: C5H8O6, występuje jako kwas askorbinowy lub askorbinian sodu)**jest oznaczana na produktach symbolem **E300 (kwas askorbinowy), E301 (askorbinian sodu), E302 (askorbinian wapnia) oraz E304 (estry kwasów tłuszczowych i kwasu askorbinowego).** Jest witaminą rozpuszczalną w wodzie. Ma strukturę chemiczną podobną do glukozy, lecz mimo tego organizm ludzki nie potrafi wytwarzać jej samodzielnie. Spowodowane jest to brakiem genu odpowiedzialnego za działanie enzymu GLO (oksydazy L-gluono-gamma-laktonowej), przetwarzającego glukozę w witaminę C. **Albert Szent-Györgyi (1893 – 1986)** wyizolował ją po raz pierwszy w 1928 roku z papryki, kiedy pracował na Uniwersytecie Cambridge w USA oraz Fundacji Mayo. W 1933 roku ustalił jej strukturę chemiczną, zaś w 1937 otrzymał nagrodę Nobla za odkrycie i prace dotyczące witaminy C. W międzyczasie opracowano metodę jej syntezy przy pomocy szwajcarskiego naukowca polskiego pochodzenia - Tadeusza Reichsteina.

Witamina C wchłania się głównie w dwunastnicy i proksymalnym odcinku jelita cienkiego. Największe ilości tej witaminy znajdują się w narządach wymagających do pracy dużej ilości energii - nadnerczach, gruczołach śluzowych, wątrobie, mózgu, trzustce. Duże jej ilości pobierają także limfocyty i płytki krwi.

Indeks terapeutyczny (IT) wynosi w przypadku witaminy C aż 350 punktów.

### **Właściwości lecznicze**

**Witamina C** uczestniczy w syntezie kolagenu poprzez dostarczanie elektronu enzymom przekształcającym prokolagen we właściwy kolagen, w związku z czym odgrywa istotną rolę w odbudowie tkanek podczas gojenia się ran. Ułatwia ona wchłanianie żelaza (poprzez jego zredukowanie do Fe(II), dzięki czemu wchłania się w dwunastnicy. Zredukowana forma żelaza jest niezbędna w procesie syntezy kolagenu!) i wapnia, jest też potrzebna do procesu hydroksylacji proliny (także niezbędnej do produkcji kolagenu!). Ponadto do prawidłowego przebiegu procesu syntezy kolagenu jest niezbędny także **krzem, miedź i aminokwas lizyna.** Nieprawidłowa hydroksylacja kolagenu może prowadzić min. do rozwoju arteriosklerozy.

Oprócz tego kwas askorbinowy wspomaga syntezę katecholamin (np. adrenaliny z tyrozyny), hormonów nadnerczy i l-karnityny. Witamina ta jest konieczna do metabolizowania cholesterolu, kwasów tłuszczowych i tłuszczów.

Pomaga w przemianie **kwasu foliowego (B9),** do jego aktywnej formy, zwiększając jego aktywność. Wraz z żelazem jest on niezbędny w procesie produkcji czerwonych krwinek.

Witamina C posiada silne właściwości przeciwutleniające i antynowotworowe. Zwalcza zarówno stres oksydacyjny jak i nitrozacyjny (spowodowany tlenkiem azotu - NO). W stężeniu powyżej 1 mM pobudza **syntezę nadtlenku wodoru (H2O2)**, który łącząc się z jonami żelaza w komórkach nowotworowych prowadzi do ich śmierci. Jest to tzw. **reakcja Fentona.** Hamuje angiogenezę w komórkach nowotworowych, zwiększa aktywność komórek NK, a także limfocytów T i B. Wpływa ponadto na migrację i aktywność granulocytów, monocytów i makrofagów, a dodatkowo uczestniczy w produkcji niektórych klas immunoglobulin. Kwas askorbinowy wraz z magnezem, selenem czy cynkiem usprawnia detoksykację organizmu. Pomaga w usuwaniu z niego kadmu, rtęci, arszeniku, niklu czy ołowiu. Dr. Erik Paterson z Kolumbii Brytyjskiej opisywał następujący przypadek:

***''Pracując jako lekarz w centrum zaburzeń psychicznych, spotkałem pacjenta, który trafił do mnie w związku z zaburzeniami zachowania i u którego stwierdzono stężenie ołowiu we krwi dziesięciokrotnie przekraczające dopuszczalną normę. Zaleciłem mu przyjmowanie codziennie 4000 mg witaminy C, zakładając, że po pewnym czasie jego organizm zareaguje na jej działanie. W kolejnym roku zaordynowałem kolejne badania krwi i - ku własnemu przerażeniu - stwierdziłem - że poziom ołowiu zamiast spaść, wzrósł. Jednak gdy pierwszy szok minął, doszedłem do wniosku, że taki wynik jest najpewniej efektem mobilizacji ołowiu zgromadzonego w tkankach chorego i postanowiłem kontynuować kurację. Rok później poziom ołowiu krwi u mężczyzny spadł znacznie poniżej wstępnego stężenia. W kolejnych latach w jego krwiobiegu praktycznie nie dało się już wykryć ołowiu, a jego zachowanie istotnie się poprawiło.''***

**Tamura i inni (1969) pokazali że witamina C wraz z glukozą i cysteiną podana myszom miała wyraźne odtruwające działanie na śmiertelne dawki acealdehydu (metabolitu alkoholu).** Navasurmit i in. (2000) pokazali że alkohol większa ilość wolnych rodników u myszy i uszkadza ich DNA. Witamina C zapobiega tym uszkodzeniom, podana przed badaniem. Suresh i in. (2000) badali wpływ wysokich dawek witaminy C na toksyczność alkoholu u szczurów. Stosowano 200 mg na 100 g masy ciała, co odpowiada 140.000 mg witaminy C dla człowieka o wadze 75 kg. Zdecydowanie zmniejszała ona toksyczność alkoholu. Wskazywał na to niższy poziom trójglicerydów i enzymów wątrobowych, niż u innych szczurów z zatruciem alkoholowym.

**Huggins i Levy (1999) wielokrotnie zwracali uwagę na to, że wlewy dożylne w ilości 35.000 - 50.000 mg prowadzą do złagodzenia, a nawet całkowitej eliminacji ostrych objawów zatrucia rtęcią, podczas usuwania plomb amalgamatowych. Dawki 25.000 mg i niższe były niestety niewystarczające.**

**Dr. Frederick Robert Klenner** leczył odrę u swoich dwóch córek które zaraziły się odrą podczas epidemii w Karolinie Północnej wiosną 1948 roku. Natychmiast po klinicznym rozpoznaniu odry rozpoczął u nich terapię witaminą C. Był przekonany, że jej wysokie dawki powinny zniszczyć wirusa w każdym stadium procesu chorobowego, najpierw jednak postanowił sprawdzić, jak zadziałają mniejsze porcje. 1 gram witaminy C podawany co 4 godziny wywołał zauważalną poprawę, a dawki trochę mniejsze hamowały tylko rozwój choroby. Dwukrotne zwiększenie częstości podawania witaminy C spowodowało cofnięcie się infekcji w ciągu 48 godzin. Przerwanie kuracji w tej fazie spowodowało niestety nawrót objawów. **Dr. Klenner udowodnił że stosowanie 1000 mg witaminy C co dwie godziny, przez cztery dni doprowadziło do całkowitego ustąpienia objawów odry.** Po wyleczeniu swoich córek, dr. Klenner postanowił leczyć również innych, chorujących na odrę domięśniowymi i dożylnymi dawkami witaminy C. Zauważył przy tym że po 24 do 36 godzin uzyskuje się całkowitą kontrolę nad dynamiką rozwoju infekcji, której objawy zmieniają się w zależności od wielkości i częstości podawania dawek. Oprócz tego zauważył, **że jego pacjenci zyskali po wyleczeniu całkowitą odporność na powtórną infekcję wirusem odry.**

Dr. Klenner opisał również przypadek 10-miesięcznego niemowlęcia z zaczerwienieniem oczu i gardła oraz plamkami Koplika, czyli charakterystycznymi objawami infekcji wirusem odry. Zaczął mu podawać domięśniowo 1000 mg witaminy C co 4 godziny. Już po dwunastu godzinach kaszel osłabł, ustąpiło zaczerwienienie oczu i gardła, a temperatura się unormowała. Klenner chciał jednak sprawdzić, czy była to rzeczywiście reakcja organizmu na witaminę C, dlatego nie podawał jej dziecku przez kolejne 8 godzin. Po tym czasie gorączka dziecka osiągnęła aż 39,6 stopni Celsjusza. Po wznowieniu kuracji temperatura w szybkim tempie spadła, a po pewnym czasie dziecko całkowicie wyzdrowiało. Nie doszło w tym przypadku do wysypki, a przez kolejne 4 lata nie doszło do nawrotu odry, co było dowodem nabytej odporności przez dziecko, mimo że nie wszystkie objawy kliniczne zdążyły się rozwinąć.

Podczas badań przeprowadzanych na myszach, witamina C rozpuszczała toksyczny nadmiar białka w mózgach myszy chorych na Alzheimera.

Koniecznie trzeba wspomnieć również o jej przeciwwirusowych, przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych właściwościach. Kwas askorbinowy pomaga nawet **osobom zakażonym wirusem HIV!**W grudniu 1993 roku opublikowano badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Johna Hopkinsa na 281 pacjentach zakażonych wirusem HIV. Trwało ono sześć lat. Połowie badanych podawano suplementy witaminowe (w skład których wchodziła min. witamina C), zaś drudzy nie otrzymywali nic. Wyniki? W grupie leczonych witaminami **przypadki w pełni rozwiniętego AIDS były aż o 50% rzadsze!**Z kolei badania pracowników Uniwersytetu Harvarda z 2004 roku przeprowadzone na 1078 tanzańskich kobietach w ciąży również wykazały spowolnienie rozwoju AIDS przez preparaty multiwitaminowe aż o 50%! Mało tego! **Śmiertelność pacjentów spadła dzięki niej o 27%!**Autorzy stwierdzili że przyjmowanie witaminy C znacząco podwyższyło poziom limfocytów CD4+ i CD8+, obniżając zdecydowanie miano wirusa.

Witamina C jest nieoceniona w walce z **endotoksynami** (toksycznymi związkami powstającymi podczas rozkładu bakterii Gram-ujemnych, mających mniejszą toksyczność niż egzotoksyny). De la Fuente i Victor (2001) udowodnili w swoich badaniach, że witamina C działa ochronnie na limfocyty myszy przed działaniem endotoksyn. Cadenas i in. (1998) wykazali za to, że zwiększona podaż witaminy C chroni białka wątrobowe świnek morskich przed stresem oksydacyjnym wywołanym przez endotoksyny.

Dodatkowo blokuje ona tworzenie się mutagennych N-nitrozwiązków poprzez zapobieganie przemianom azotanów do toksycznych nitrozoamin (jednocześnie sama je neutralizuje). W żołądku azotany przy udziale bakterii ***(m.in. Helicobacter pylori)*** przekształcają się w azotyny, a te z kolei podczas reakcji nitrozowania w nitrozoaminy. Kwas askorbinowy blokuje działanie zarówno bakterii w żołądku, jak i reakcję nitrozowania. Redukuje groźne azotyny do tlenku azotu.

Kwas askorbinowy posiada też działanie kardioprotekcyjne dzięki swoim właściwościom przeciwutleniającym (hamuje peroksydację lipidów). Dodatkowo wzmacnia i uelastycznia naczynia krwionośne. Zhang i wsp. badając osoby palące papierosy zauważyli, że witamina C wraz z innymi przeciwutleniaczami (np. witaminą E) blokuje peroksydację lipidów spowodowaną dymem papierosowym.

Pomaga **zregenerować witaminę E i glutation (z którymi działa synergicznie)**, reguluje ciśnienie tętnicze krwi, obniża poziom glukozy we krwi (także na czczo u osób chorych na cukrzycę) i dba o utrzymanie zdrowych dziąseł. Nakładana bezpośrednio na skórę likwiduje swędzenie, obrzęk i wysypkę wywołaną kontaktem z trującym bluszczem, belladonną, sumakiem i innymi toksycznymi roślinami.

Co ciekawe, witamina C potrafi częściowo niwelować tzw. syndrom chińskiej restauracji spowodowany neurotoksycznym działaniem glutaminianu spożytego z żywnością, gdyż wykazuje w tym przypadku działanie ochronne. Warto z tego powodu zastosować ją po jedzeniu z niepewnego źródła.

1 gram witaminy C pomoże usunąć z organizmu ok. 20 mcg ołowiu.

Poniżej znajdziesz zalecenia dr. Roberta Cathcarta odnośnie stosowania witaminy C w różnych schorzeniach:

### **Czynniki wpływające na wchłanialność witaminy C**

**Wchłanialność witaminy C (a przy okazji także aminokwasów) w jelitach poprawia MSM (metylosulfonylometan), sód, selen, wapń (w nadmiarze jest antagonistą), kobalt, mangan, witamina B5, B6 i B10, A i E. Cynk i magnez wspomagają witaminę C w chelatowaniu metali ciężkich.**

**Czynniki blokujące przyswajanie witaminy C to: nadmiar żelaza, miedzi, wapnia, spożywanego cukru, zażywanie aspiryny, picie alkoholu i palenie papierosów, ukąszenia (pająków, pszczół, węży, komarów), stres fizyczny i psychiczny.**

#### **Bibliografia:**

**''Wylecz się sam - megadawki witamin'' - Andrew Saul**

**''Wyleczyć nieuleczalne. Witamina C: choroby, infekcje, toksyny'' - Thomas E. Levy**

**https://www.woia.pl/dat/attach/921\_witamina-c-rola-i-znaczenie---praca-specjalizacja-apteczna-agnieszka-kantorska.pdf**

**https://www.pum.edu.pl/\_\_data/assets/pdf\_file/0016/111724/PomJLifeSci\_61-04\_419-425.pdf**

**https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa040541**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2516245/**

**''Mit chorób nieuleczalnych i wielki biznes''**

### **Kwas foliowy (B9)**

**Inne nazwy tej witaminy to witamina B11, witamina M, folian lub folacyna. Witamina ta zbudowana jest z zasady pterydynowej (6-metylopteryny), kwasu para-aminobenzoesowego (B10) oraz kwasu glutaminowego. Wysoka temperatura, światło słoneczne, kwaśne środowisko i długi okres przechowywania produktu powoduje niszczenie tej cennej witaminy. W przetworzonej żywności straty tej witaminy mogą sięgać nawet 50 - 80%!**

Przyjmowanie syntetycznego kwasu foliowego prowadzi do niedoborów aktywnych, naturalnych folianów przyjmowanych z żywnością. **Może on ponadto maskować jego niedobory, dając fałszywie prawidłowe wyniki badania.**

#### **Działanie:**

Kwas foliowy bierze udział w syntezie kwasów nukleinowych z których powstaje DNA, odpowiada tym samym za regulację wzrostu i proliferacji komórek. Uczestniczy ponadto w syntezie puryn, pirymidyn i niektórych aminokwasów (wzajemnych przemian seryny i glicyny), a także katabolizmie histydyny. **Wraz z witaminami B6 i B12 reguluje poziom homocysteiny, poprzez jej remetylację do metioniny.** Odpowiedni poziom tej witaminy chroni nas przed anemią. Kwas foliowy uczestniczy w syntezie serotoniny, dopaminy i noradrenaliny. Warunkuje prawidłowy rozwój płodu w łonie matki (uczestniczy w zamykaniu cewy nerwowej płodu). Pobudza syntezę kwasu żołądkowego i chroni przed nowotworami (szczególnie szyjki macicy).

Badania wykazały że bioaktywny kwas foliowy (5-MTHF) w połączeniu z lekami SSRI sprawiał, że stawały się one bardziej skuteczne.

Pomaga on nawet w przekazywaniu cech dziedzicznych.

#### **Interakcje:**

Wchłanialność witaminy B9 pogarsza: nadmiar spożywanego alkoholu i kawy, silny, długotrwały stres, palenie papierosów, stosowanie antykoncepcji hormonalnej, sulfonamidy **będące antagonistami kwasu para-aminobenzoesowego (witaminy B10), będącego częścią kwasu foliowego**, aspiryna, ibuprofen, trimetoprym hamujący reduktazę kwasu foliowego w komórkach bakteryjnych, aminopteryna, pirymetamina, sulfasalazyna, cholestryramina oraz metotreksat będący antagonistą kwasu foliowego. Blokuje on enzym odpowiedzialny za przekształcanie witaminy B9 do jej aktywnej formy. Stosowanie leków przeciwpadaczkowych (fenytoina, fenobarbital i prymidon) w połączeniu z kwasem foliowym wymaga kontroli lekarskiej, gdyż może on zaburzyć metabolizm tych leków, zaś one same pogarszają jej wchłanianie. Inni antagoniści kwasu foliowego to prontosil i sulfanilamid (leki bakteriostatyczne).

W produktach żywnościowych takich jak pomidory, kapusta, pomarańcze i kapusta znajdują się naturalne inhibitory swoistych enzymów jelitowych (koniugaz) które pogarszają wchłanialność witaminy B9.

Wchłanialność witaminy B9 poprawiają z kolei: **żelazo, cynk,** **witaminy B-kompleks oraz witamina C (zapobiega ona rozpadowi kwasu foliowego i umożliwia utrzymanie go w zredukowanej, aktywnej formie).**

#### **Źródła w pożywieniu:**

 Ciecierzyca
 Szpinak
 Fasola
 Korzeń pietruszki
 Natka pietruszki
 Brukselka
 Orzechy arachidowe

#### **Bibliografia:**

**''Mit chorób nieuleczalnych i wielki biznes''**

**http://www.phie.pl/pdf/phe-2012/phe-2012-1-001.pdf**

**https://www.woia.pl/dat/attach/836\_praca-specjalizycyjna---mgr-joanna-gaszynska.pdf**

### **Witamina B12 (kobalamina)**

Wraz z witaminami B6 i B9 **reguluje poziom homocysteiny we krwi i umożliwia przekształcanie się kwasu foliowego (B9) do jego aktywnej formy.** Wspólnie uczestniczą w syntezie **SAM-y (S-adenozylometioniny).** Związek ten jest donorem grup metylowych.

Kobalamina reguluje metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów, zwiększając wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Uczestniczy w produkcji czerwonych i białych krwinek, hemoglobiny, kwasów nukleinowych oraz osłon mielinowych neuronów (jest donorem grup metylowych w procesie metylacji białek). Umożliwia produkcję neuroprzekaźników, bierze też udział w syntezie puryn i pirymidyn. Wzmacnia układ odpornościowy człowieka i umożliwia syntezę energii w komórkach. Może być wykorzystywana jako uzupełnienie terapii chorych na wirusowe zapalenie wątroby typu C.

**Andrew Saul twierdzi że witaminę B12 najlepiej suplementować (nie licząc zastrzyków) przez... nos.** Weź tabletkę zawierającą od 100 do 1000 mcg witaminy B12 i rozgnieć ją na pył pomiędzy dwoma łyżkami. Później dodaj kilka kropel wody, aby uzyskać gładką pastę. Używając szpatułki lub czystego małego palca delikatnie rozsmaruj pastę wewnątrz nosa, pamiętając aby nie wpychać palca zbyt głęboko i gwałtownie. Nie powinna sama w sobie wywoływać podrażnień, co najwyżej zawarte w tabletce dodatkowe składniki. Zwracaj więc uwagę na skład danego suplementu. Proponowany czas trwania kuracji do miesiąc, przy założeniu że witamina będzie podawana dwa razy w tygodniu.

Witaminę tą najlepiej przyjmować w formie hydroksykobalaminy lub metylokobalaminy, podobnie jak kwas foliowy, szczególnie jeśli masz mutację **genu MTHFR.** Wiąże się ona z problemami z metylacją, czyli przyłączaniem grup metylowych do cząsteczek. Gen ten odpowiada za metabolizm homocysteiny, detoksykację organizmu, tworzenie białek, enzymów, neuroprzekaźników i antyoksydantów takich jak glutation. Istnieje ponad 50 mutacji tego genu (tzw. polimorfizmy), ale bada się tylko dwie uznawane za najważniejsze - **c677T i A1298c.**

Czasem ludzie źle tolerują suplementację witaminą B12. Objawia się to zamgleniem umysłu i zmęczeniem. Powodem może być tutaj niedobór **kwasu foliowego (B9) lub potasu.**

Jeśli podejrzewasz niedobory witaminy B12, powinieneś koniecznie zbadać poziom kwasu metylomalonowego (im wyższy jego poziom, tym mniej witaminy B12) oraz homocysteiny. Przy niedoborach witaminy B12 obserwuje się podwyższony poziom bilirubiny i dehydrogenazy mleczanowej. **Pozostałe objawy niedoboru witaminy B12 to:**

**- lśniący, gładki, pieczący język (''język bawoli'') z cechami zapalenia
- bolesne owrzodzenia w kącikach ust
- utrata smaku i apetytu
- powstające przy pochylaniu głowy do przodu uczucie prądu przechodzącego wzdłuż kręgosłupa (objaw Lhermitte'a), a także mrowienie w dłoniach i stopach kręgosłupa
- anemia - pogorszenie stanu wzroku
- zmiany osobowości, lęk, niepokój, zaburzenia pamięci i koncentracji, a nawet depresja, nerwica czy psychoza
- wzrost krzepliwości krwi**

**W 20 - 30% przypadków jej niedobory mogą się objawić bez wystąpienia anemii!**

Wchłanianie witaminy B12 pogarsza stosowanie **blokerów receptora H2 i inhibitorów pompy protonowej (IPP).** Wyłączają one wytwarzanie kwasu solnego w żołądku na ok. 12 godzin, **zmniejszając wchłanianie witaminy B12 o ponad 50%!** Ponadto jej wchłanialność pogarsza stosowanie **metforminy (leku na cukrzycę), biguanidów, kolchicyny, fenobarbitalu (leku przeciwpadaczkowego) czy picie nadmiernej ilości alkoholu.** Do innych czynników osłabiających jej wchłanialność można zaliczyć infekcje układu pokarmowego **(np. bakterią *Helicobacter pylori*)**, infekcje pasożytami, ekspozycję na podtlenek azotu (tzw. gaz rozweselający), wrzodziejące zapalenie jelita grubegoi **achlorhydrię** (całkowity brak wydzielania kwasu żołądkowego). Brak dostatecznego zakwaszenia żołądka powoduje obniżony poziom glikoproteiny zwanej **czynnikiem Castle'a,** produkowanej przez komórki okładzinowe żołądka. Ma ona za zadanie oderwać ją od białek z którymi jest mocno związana (witamina B12 znajduje się głównie w produktach zwierzęcych) i przetransportować ją do jelita cienkiego.

**Bogatymi źródłami witaminy B12 są: mięso królika bądź indyka (ok. 0,7 - 1,7 mikrogramów/100 g), wątroba wołowa, wieprzowa, cielęca i drobiowa, a dodatkowo ostrygi, jaja (ok. 1,6 mikrogramów/100 g) i ryby (szczególnie szczupaki!).**

Tutaj drobna ciekawostka - **najnowsze badania wskazują na istnienie roślin, w których stwierdzono obecność witaminy B12, np: owoc rokitnika zwyczajnego (37,01 μg/100 g suchej masy) czy płyn gorczycy czarnej (1,52 μg/100 g). Można ją znaleźć również w aloesie.** Niestety nie są to wystarczająco bogate źródła tej witaminy.

#### **Bibliografia:**

**''Mit chorób nieuleczalnych i wielki biznes''**

**''Wylecz się sam - megadawki witamin'' - Andrew Saul
http://www.bc.wydawnictwo-tygiel.pl/public/assets/228/Witaminy%20i%20inne%20substancje%20aktywne%20–%20przegląd%20i%20badania.pdf
http://www.przeglad.amp.edu.pl/uploads/2016/3/295\_3\_48\_2016.pdf
https://pantabletka.pl/witamina-b12-ktora-wybrac-opinie/
https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/apteczka/witamina-b12-wlasciwosci-wystepowanie-i-dawkowanie-witaminy-b12-aa-buXv-KLWC-tNWv.html**

### **Witamina D3**

**Witamina D3 (wzór sumaryczny: C27H44O) znana pod nazwą cholekalcyferol** jest organicznym związkiem chemicznym należącym do witamin z grupy D (obok min. ergokalcyferolu czyli witaminy D2). Miejscem jej syntezy jest skóra (a konkretnie warstwa kolczysta i podstawna keratynocytów). Prekursorem witaminy D3 jest 7-dehydrocholesterol (prowitamina D), który pod wpływem promieniowania UVB (290 - 315 nm) przekształca się do cholekalcyferolu. Organizm potrafi rozpuścić jej nadwyżkę. Prowitamina D3, będąca prekursorem właściwej witaminy D3 zamienia się wówczas w nieaktywne biologicznie substancje, takie jak choćby lumisterol i tachysterol. Przemiana ta jest jednak odwracalna - w momencie gdy poziom prowitaminy D3 spadnie zbyt nisko, lumisterol z powrotem zostaje z powrotem zamieniony do prowitaminy D3, aby potem pod wpływem ciepła naszego ciała przeistoczyć się w witaminę D3.

Receptor tej witaminy został odkryty w 1979 roku (VDR) przez Stumpfa i wsp.

Jej aktywną formą jest kalcytriol, która powstaje poprzez hydroksylację witaminy D3. Jej synteza jest pobudzana przez takie czynniki jak: parathormon (PTH), niedobór fosforu (hipofosfatemia) oraz wapnia (hipokalcemia). Okres półtrwania kalcytriolu wynosi ok. 15 godzin.

#### **Właściwości lecznicze**

Witamina D3 wykazuje działanie kardioprotekcyjne. Jej braki powodują min. przerost lewej komory sercowej. Odpowiada za prawidłową regulację i pracę śródbłonka naczyń krwionośnych. Poprzez wpływ na kurczliwość mięśnia sercowego, zmniejsza ryzyko wystąpienia incydentów sercowo-naczyniowych. Nasila syntezę wielu neuroprzekaźników (szczególnie dopaminy), dzięki czemu może zapobiec rozwojowi choroby Parkinsona.

Prawidłowe stężenie witaminy D3 w surowicy krwi opóźnia rozwój cukrzycy typu 2 u osób z nieprawidłowym poziomem glukozy na czczo. Reguluje również produkcję insuliny.

Ma właściwości przeciwzapalne, obniża poziom prozapalnych cytokin, podwyższając jednocześnie poziom przeciwzapalnych. Dodatkowo prowadzi do wzrostu odsetka limfocytów Th2 i Treg, przy spadku limfocytów Th1 oraz Th17. Kalcytriol stymuluje odpowiedź przeciwbakteryjną poprzez wpływ na monocyty, makrofagi, komórki NK oraz neutrofile. Bierze on także udział w syntezie naturalnego antybiotyku (poprzez wpływ na alfa-hydroksylazę) - katelicydyny, peptydu który jest w stanie degradować *Mycobacterium tuberculosis* - patogen odpowiedzialny za rozwój gruźlicy.

Okazuje się że suplementacja tą witaminą obniża aż 8-krotnie ryzyko zapadnięcia na cukrzycę typu 1 u małych dzieci.

Witamina D i jej aktywne metabolity są w stanie skutecznie leczyć łuszczycę.

Udowodniono również wysoką skuteczność jej aktywnej formy w zwalczaniu stanów zapalnych związanych z przebiegiem RZS. Mechanizm działania polega tu na redukowanie przez jej aktywną formę poziomu MMP-1 (metaloproteinazy 1) poprzez zmniejszenie prozapalnej interleukiny 1-beta (IL-1beta). Wpływa ona także na różnicowanie limfocytów Th17 oraz limfocytów B, które odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju tego schorzenia. Nie można też zapomnieć o protekcyjnym działaniu tej witaminy na tkankę chrzęstną i kostną.

Witamina D posiada potwierdzone licznymi badaniami działanie antykancerogenne w stosunku do 17 różnych typów nowotworów. Indukuje apoptozę ich komórek, a także blokuje proces angiogenezy.

**Przegląd 20 badań opublikowany w *Nutrition Revievs***wskazuje na istotną rolę witaminy D w zmniejszaniu stanu zapalnego przy cukrzycy typu 2. Zespół naukowców na Uniwersytecie Monash w Melbourne w Australii odkrył podczas metaanalizy losowych badań kontrolowanych zmniejszenie 3 markerów stanu zapalnego u osób z cukrzycą typu 2 którym podawano witaminę D. Mieli również niższy poziom białka C-reaktywnego (CRP), czynnika martwicy nowotworów TNF-alfa i wskaźnika opadania erytrocytów (OB) w porównaniu do osób, które nie otrzymywały tej witaminy. Zauważono też wyższy poziom leptyny, czyli hormonu tłumiącego głód.

W innym badaniu 881 nastolatków z Odense Child Cohort przeszło test chwytu dla dzieci. W przypadku 499 z nich zbadano także poziom witaminy D. Za niski poziom uznano poziom **hydroksywitaminy D** w surowicy **poniżej 50 nmol/l.** Podczas analizy brano poprawkę na wzrost, wagę i poziom tkanki tłuszczowej w organizmie. Rada Faris Al-Jwadi twierdzi że dziewczynki były silniejsze, gdy stężenie tej witaminy przekraczało 50 nmol/l. Różnica ta wystąpiła jednak tylko u dziewcząt. Inne studia na dzieciach i dorosłych pokazały jednak, że witamina D podwyższa poziom IGF-1, czynnika wzrostu zwiększającego min. właśnie siłę mięśni. Ilość IGF-1 u dziewczyn i chłopców jest po prostu inna, co może tłumaczyć przedstawione zjawisko.

#### **Czynniki wpływające pozytywnie na wchłanialność witaminy D3**

- nienasycone kwasy tłuszczowe NNKT

- witamina K2-MK7, A (w zależności od dawki - również antagonista), C i E

- witamina B12

- magnez (w zależności od dawki - również antagonista)

- bor

- cynk (w zależności od dawki - również antagonista)

- kobalt

- selen

- wapń

#### **Czynniki wpływające negatywnie na wchłanialność witaminy D3**

- stosowanie glikokortykosteroidów

- lipopolisacharyd wytwarzany poprzez rozkład szkodliwych bakterii gram-ujemnych w jelitach, blokuje jej receptory w komórkach (VDR)

- potas

- fosfor

- cynk (nadmiar)

- magnez (nadmiar)

#### **Bibliografia:**

**http://www.medrodzinna.pl/wp-content/uploads/2015/08/mr\_2015\_061-066.pdf**

**http://www.phmd.pl/api/files/view/29514.pdf**

### **Witamina E**

Witamina E dzieli się na **tokoferole i tokotrienole (alfa, beta, gamma i delta).** Jej wchłanialność wspomagają witaminy A, B-kompleks oraz C, a także nienasycone kwasy tłuszczowe NNKT, mangan, selen i fosfor. **Jest ona oznaczana na produktach symbolami od E307 do E309.** Jest syntetyzowana wyłącznie przez rośliny, glony czy bakterie (kluczowa jest tutaj fotosynteza). Proces wchłaniania witaminy E jest zaburzony podczas niedostatecznej produkcji żółci. Witamina E jest wrażliwa na światło, dlatego oleje należy kupować w butelkach z ciemnego szkła. Smażenie lub gotowanie niszczy ją niemal całkowicie. Koniecznie należy wybierać naturalną witaminę E, najlepiej zarówno z zawartością tokoferoli i tokotrienoli. Żeby wzmocnić jej działanie należy wspomóc ją stosując selen w proporcji 25 mcg/200 IU witaminy E.

#### **Działanie**

Wspomaga prawidłowe funkcjonowanie wzroku. Jest silnym antyoksydantem, bierze także udział w syntezie substancji przeciwkrzepliwych, utrzymaniu prawidłowej przepuszczalności błon komórkowych i zapobieganiu agregacji płytek krwi. Ponadto pomaga w przekazywaniu sygnałów nerwowych w ciele, ekspresji genów i ochronie erytrocytów. Wspomaga ona także wydolność mięśni i produkcję nasienia u mężczyzn. Chroni przed zawałem serca i udarem mózgu, dzięki hamowaniu utleniania się cholesterolu LDL. Zapobiega powstawaniu blaszek miażdżycowych, chroni śródbłonek naczyń krwionośnych przed uszkodzeniami. Spowalnia proces starzenia się skóry i przyśpiesza proces gojenia się ran.

Wśród kobiet z dziedzicznym ryzykiem zachorowania na raka piersi, które przyjmowały witaminę E w odpowiednich ilościach i prawidłowej formie, zanotowano od 30% do 90% zmniejszenia ryzyka zachorowania na ten nowotwór. Obecność tokoferolu ƴ lub mieszaniny tokoferoli ƴ i δ przyczynia się również do obumierania komórek nowotworowych raka prostaty. Dzieje się to bez negatywnego wpływu na komórki zdrowe.

Poprzez modulowanie enzymów zaangażowanych w szlaki przekazywania sygnałów takich jak **kinaza białkowa C (PKC)**, witamina E redukuje ryzyko nowotworów, retinopatii cukrzycowej i choroby Parkinsona. Redukuje ona także aktywność **kinazy białkowej B, fosfolipazy A2 oraz COX-2.**

Wyniki badań naukowych sugerują, że suplementacja witaminą E przed i w trakcie szczepień wzmacnia odpowiedź immunologiczną organizmu wywołaną przez szczepienie (przeciwko WZW B lub tężcowi).

#### **Objawy niedoboru**

* zmęczenie
* anemia
* rogowacenie i starzenie się skóry
* problemy z płodnością (szczególnie u mężczyzn)
* uszkodzenie i degeneracja systemu nerwowego
* degeneracja mięśni
* pogorszenie stanu wzroku
* problemy z zębami i kośćmi
* podatność na infekcje
* spadek koncentracji
* zaburzenia neurologiczne
* bolesność i zanik mięśni

#### **Protokół braci Evana i Wilfrida Shute:**

**– zakrzepica naczyń wieńcowych: 450 do 1,600 IU dziennie**

**– ostra gorączka reumatyczna: 450 do 600 IU dziennie**

**– przewlekła reumatyczna choroba serca: 90 IU w pierwszym miesiącu, 120 IU w drugim i 150 IU w trzecim. Dawka 150 IU najczęściej jest optymalna, niekiedy wskazane jest podniesienie dawki. Odpowiedź jest powolna.**

**– dławica piersiowa: 450 do 1,600 IU na dobę jeżeli ciśnienie skurczowe jest poniżej 160. W przeciwnym razie zacząć od 150 IU przez 4 tygodnie, następnie 300 IU przez kolejne 4 tygodnie, szczególnie jest używane są leki obniżające ciśnienie**

**– choroba nadciśnieniowa serca: 75 IU dziennie przez 4 tygodnie, potem 150 IU dziennie przez 4 tygodnie, następnie ostrożnie podnosić dawkę. Powinno używać się wraz z lekiem obniżającym ciśnienie. Wysokie dawki witaminy E jak wykazano obniżają nadciśnienie u szczurów z przewlekłą niewydolnością nerek (Vaziri N.  *Hypertension*, Jan 2002.) .**

**– zakrzepowe zapalenie żył oraz żylna choroba zakrzepowo - zatorowa: 600 do 1,600 IU na dobę**

**– małopłytkowość samoistna *(thrombocytopenic purpura)*: 800 do 1,200 IU dziennie**

**– cukrzyca: taka sama rozpiska jak dla pacjentów kardiologicznych**

**– ostre i przewlekłe zapalenie nerek: taka sama rozpiska jak dla pacjentów kardiologicznych**

**– oparzenia, operacje chirurgiczne: 600 do 1,600 IU na dobę aplikowane zewnętrznie**

#### **Dodatkowe uwagi braci Shute:**

**– dawka podtrzymująca równa się dawce terapeutycznej**

**– nie poleca się brać żelaza i witaminy E w tym samym czasie. Jeśli żelazo jest zalecane należy oddzielić go od dawki witaminy E przerwą trwającą ok. 9 godzin**

**– podczas terapii witaminą E zapotrzebowanie na preparaty z naparstnicą zmniejsza się w sposób naturalny. Należy mieć to na uwadze aby nie nakładały się na siebie działania obydwu**

**– dawki insuliny u sercowców-diabetyków muszą być pod ścisłą obserwacją, jako że podczas terapii witaminą E zapotrzebowanie na insulinę może zostać znacznie zmniejszone dosyć gwałtownie**

**– nadczynność tarczycy może być czasami przeciwwskazaniem do terapii**

**– należy unikać podawania estrogenów razem z witaminą E**

**– należy zachować ostrożność w budowaniu dawek u pacjentów z nieleczonym nadciśnieniem, chorobą reumatyczną serca lub zastoinową niewydolnością serca**

**W każdym przypadku wskazana jest współpraca z lekarzem w celu ustalenia optymalnej dawki.**

#### **Źródła w żywności**

**Olej z kiełków pszenicy (lub same kiełki) - ok. 20,3 mg witaminy E w łyżce oleju**

**Olej z pestek słonecznika (lub same pestki) - ok. 5,6 mg witaminy E w łyżce oleju**

**Orzechy laskowe - 38,71 mg/100 g**

**Nasiona słonecznika - 27,81/100 g**

**Pestki dyni - 26 mg/100 g**

**Migdały - 24 mg/100 g**

#### **Bibliografia:**

**https://akademiawitalnosci.pl/witamina-e-straznik-zdrowia-witalnosci-i-mlodosci/**

**''Wylecz się sam - megadawki witamin'' - Andrew Saul**

**http://kosmos.icm.edu.pl/PDF/2009/199.pdf**

## **Koenzym Q10**

**Koenzym Q10 (ubichinion, ubidekarenon, wzór sumaryczny - C59H90O4) -** organiczny związek chemiczny z grupy chinionów, rozpuszczalny w tłuszczach. Słabo rozpuszcza się w wodzie. Kumuluje się głównie w wątrobie, nerkach i sercu, czyli miejscach mających największy wpływ na przemianę materii. Jest odporny na podgrzewanie pod ciśnieniem, z tego względu można go wprowadzać do receptur kosmetycznych. Z drugiej strony koenzym Q10 jest podatny na temperatury już powyżej 50 stopni Celsjusza (a czasem już nawet 35!). Należy do związków naturalnie produkowanych w ludzkim organizmie (konkretnie w wątrobie) z fenyloalaniny i tyrozyny.

Został on po raz pierwszy wyodrębniony z mitochondrium mięśnia sercowego przez amerykańskiego lekarza pracującego w Laboratorium Badań Enzymatycznych Uniwersytetu w Wiscosin Freda Crane'a w 1957 roku, który uznał koenzym Q10 za niewiele wartą substancję. Z kolei w 1959 roku zespół badawczy pod przewodnictwem prof. Karla Folkersa wyizolował i dokładnie opracował strukturę chemiczną koenzymu Q10. Brytyjski badacz R. A. Morton nadał mu nazwę ubichinion (łac. ubiquitus - wszechobecny), ponieważ występuje on we wszystkich żywych organizmach na Ziemi. Najwyższą wartość we krwi osiąga po ok. 6 - 8 godzinach od przyjęcia, a okres jego połowicznego rozpadu wynosi mniej więcej 30 godzin. Produkcja tego związku zaczyna się obniżać po 30 roku życia.

### **Właściwości lecznicze**

**Jest to niezbędny związek w mitochondrialnym łańcuchu transportu elektronów (ETC),** który transportuje elektrony z kompleksu I i II do III, aby dostarczyć energię do translokacji protonów do przestrzeni międzybłonowej, gdzie tworzą tzw. gradient protomotoryczny wykorzystywany później przez syntazę ATP do produkcji ATP. **Wraz z kwasem ALA (alfa-liponowym) działa synergicznie w poprawianiu wydolności mitochondrialnej i funkcji kongnitywnych.**

To także silny przeciwutleniacz w błonach plazmatycznych i lipidowych komórek, który podwyższa przy okazji poziom witamin A (także beta-karotenu), C i E, uczestnicząc także przy ich regeneracji z utlenionej formy. Dotyczy to **zwłaszcza witaminy E, a konkretnie alfa-tokoferolu, którego działanie jest ściśle powiązane z koenzymem Q10.** Jego obecność wzmacnia jego antyoksydacyjne właściwości. Poza tym należy również podkreślić, iż ubichinol zapobiega zarówno inicjacji jak i propagacji procesu peroksydacji lipidów, podczas gdy witamina E hamuje jedynie zainicjowany już proces propagacji. Jest w stanie zapobiec wyczerpaniu testosteronu wywołanemu przez reprodukcję.

To bardzo pożądana substancja u osób chorych na cukrzycę, gdyż przeciwdziała towarzyszącym jej bólom neuropatycznym (chroni ona komórki przed toksycznym działaniem glutaminianu) i polepsza metabolizm glukozy. **Połączenie koenzymu Q10 z niacyną działa synergicznie w przypadku encefalopatii cukrzycowej (uszkodzeniu mózgu w wyniku cukrzycy.**

Zredukowana forma koenzymu Q10 obniża poziom GGT (glutamylotranspeptydazy) w surowicy krwi - markera stresu oksydacyjnego i stanu zaplanego związanego z chorobami sercowo-naczyniowymi czy zdrowiem wątroby. Podawanie przez 14 dni 150 mg ubichinolu dziennie 53 zdrowym mężczyznom (21 - 48 lat) znacząco obniżyło poziom GGT (mRNA dla jego genu spadło 1,49-krotnie).

Metaanaliza badań klinicznych pacjentów z nadciśnieniem potwierdziła korzyści stosowania koenzymu Q10, zwłaszcza w połączeniu z lekami hipotensyjnymi. Obserwowano znaczące obniżenie ciśnienia tętniczego, a również zmniejszenie poziomu glikowanej hemoglobiny (HbA1c) u pacjentów z nadciśnieniem i cukrzycą, którzy dostawali po 200 mg CoQ10 przez 12 tygodni.

Związek ten podwyższa poziom **adiponektyny (białka przeciwzapalnego) i immunoglobuliny IgG (najistotniejsze przeciwciała podczas odpowiedzi wtórnej, stanowią ok. 80% wszystkich przeciwciał organizmu),** jednocześnie redukując poziom TNF-alfa, NFkappaB, IL-6 oraz białka CRP, wpływając tym samym przeciwzapalnie na organizm. Jest dzięki temu niezwykle pomocna u osób chorych na RZS czy stany zapalne skóry. Koenzym Q10 pobudza oprócz tego produkcję komórek NK oraz makrofagów (podstawowych komórek żernych, które jako pierwsze docierają do miejsca występowania patogenu).

Dawka 100 - 200 mg koenzymu Q10 dziennie jest w stanie ochronić serce i nerki przed toksycznym wpływem doksorubicyny.

Dawki 150 mg koenzymu Q10 na dzień zmniejszyły w jednym z badań o połowę częstotliwość występowania migren u 61% pacjentów.

Koenzym Q10 wpływa dobroczynnie na układ sercowo-naczyniowy. Obniża on ciśnienie krwi **(zalecana dawka - 600 mg w zredukowanej formie na dzień)** i poziom trójglicerydów, może być przy tym stosowany przez długi czas bez skutków ubocznych. Jest w stanie również ochronić organizm przed hemochromatozą (nadmiernym poziomem żelaza)

Koenzym Q10 opóźnia proces starzenia się skóry - zapobiega utracie kwasu hialuronowego. **Dr. Nicholas Perricone, dermatolog i autor książki ''The Whinkles Cure''** uważa że suplementacją koenzymem bardzo dobrze wpływa na stan skóry, przedłużając jej piękny wygląd, także od wewnątrz.

**Wykazano, że suplementacja koenzymu Q10 jest znakomitą formą terapii redukującej zmarszczki.** Według badań przeprowadzonych w 2004 roku przez Functional Food Research Labs i H&BC Research Labs, wyniki których opublikowano na łamach magazynu “Food Style”, codzienne przyjmowanie **60 mg CoQ10** w zaledwie dwa tygodnie może skutkować 33% zmniejszeniem powierzchni zmarszczek, 38% redukcją ich objętości i 7% spłyceniem.

Substancja ta zwiększa szanse przeżycia w przypadku sepsy.

Już sam koenzym Q10 zwiększa rezerwę jajnikową u kobiet starających się o dziecko, a wraz z DHEA działa jeszcze skuteczniej.

### **Normy:**

Koenzym Q10 wykazuje działanie ochronne gdy jego wartość we krwi przekroczy 0,25 ml/l. Jego optymalny poziom powinien wynosić 0,35 ml/l.

### **Skutki niedoboru:**

- dzwonienie w uszach

- otyłość

- nadciśnienie tętnicze

- miażdżyca

- zwiększone ryzyko nowotworów

### **Co poprawia wchłanialność koenzymu Q10?**

- lecytyna

- kwasy tłuszczowe NNKT

### **Co obniża jego wchłanialność?**

- antydepresanty

- kwas acetylosalicylowy (aspiryna)

- gdy przyjmuje się wysokie dawki koenzymu Q10, nie należy przesadzać ze stosowaniem kwasów omega-3, gdyż mogą one w nadmiernych ilościach wypierać koenzym Q10

### **Zawartość koenzymu Q10 w wybranych produktach spożywczych:**

 Serce wieprzowe
 Serce wołowe
 Olej rzepakowy
 Wołowina
 Wątróbka wieprzowa
 Szynka wieprzowa
 Tuńczyk
 Śledź
 Kurczak

### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6316376/**

**http://zdrowiebeztajemnic.pl/koenzym-q10-jego-prozdrowotne-wlasciwosci/**

**http://www.phmd.pl/api/files/view/1849.pdf**

**https://neuroexpert.org/wiki/koenzym-q10/**

**https://www.kierunekfarmacja.pl/artykul,13896,koenzym-q10-w-diecie-i-leczeniu.html**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24996614**

## Kwercetyna

Związek ten należy do klasy flawonoli (razem z np. rutyną, kemferolem, kamforą czy mirycetyną). Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego dąb - *quercus.* Fachowo jego nazwa

## Dr. Mario

brzmi: (3,3’,4’,5,7-pentahydroksyflawon), zaś wzór sumaryczny to **C15H10O7.** Słabo rozpuszcza się w wodzie, jednak dużo lepiej w etanolu.

Ilość kwercetyny w sokach owocowych i warzywnych jest niższa niż w surowych warzywach i owocach. Średni okres półtrwania tego związku jest zależny od tego, z jakiego pokarmu jest spożywany.

**Oto przykład:** po spożyciu cebuli największe stężenie kwercetyny w krwiobiegu występuje już po 42 minutach, jabłek natomiast po 2,5 godziny. Okres półtrwania kwercetyny pochodzącej z jabłek wynosi 28 godzin a z cebuli 23 godziny, zaś średni okres zawiera się w zakresie jedynie 11 - 28 godzin. Dopiero długotrwała suplementacja przekłada się na znaczny wzrost stężenia kwercetyny w surowicy. Stąd dla osiągnięcia efektów terapeutycznych, należy systematycznie spożywać pokarmy bogate w ten flawonoid.

Do produktów bogatych w kwercetynę można zaliczyć ponadto: lubczyk, czerwone wino, jarmuż, czarne jagody i winogrona, kakao, jabłka, kora dębu, jabłka, szczypiorek czy herbata.

### **Właściwości lecznicze**

Flawonoid ten posiada właściwości przeciwzapalne, przeciwwrzodowe i przeciwalergiczne. Obniża ryzyko zawału i miażdżycy, wzmacnia i uszczelnia ściany naczyń krwionośnych. Pobudza przy tym proces neurogenezy. Kwercetyna potrafi obniżyć ryzyko zaćmy u osób chorych na cukrzycę. Sugeruje się że może być ona inhibitorem wirusowego biała Vpr w chorobie AIDS. Odpowiada on za przyśpieszone namnażanie się wirusa HIV.

Działa osłonowo na witaminy C i E, zapobiegając ich utlenianiu poprzez chelatację miedzi i innych metali przejściowych. Ma działanie przeciwnowotworowe - hamuje proliferację komórek i indukuje ich apoptozę. Dotyczy to np. czerniaka, białaczki czy raka żołądka którego jest w stanie zahamować w fazie rozwoju G1 i G2/M. W wyższych stężeniach kwercetyna aktywuje EBS typu 2 zwany receptorem bioflawonoidowym. Podwyższa ilość tego receptora w komórkach, a łącząc się z nim blokuje postęp nowotworów: piersi, jajnika, płuc, okrężnicy i skóry. Może zapobiegać także przerzutom poprzez inhibicję hialuronidazy. Wzmacnia działanie doksorubicyny. Jest w stanie uwrażliwić komórki nowotworowe na chemioterapeutyki, nawet gdy odporność na nie już się w nich rozwinęła!

Badania kliniczne przeprowadzone na grupie pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową wykazały, że kwercetyna zmniejsza poziom markerów nowotworowych. U pacjentów z zaawansowanym rakiem wątroby, trzytygodniowa terapia z wykorzystaniem kwercetyny w stężeniu 60 mg/m2 obniżała poziom alfa-fetoproteiny oraz fosfatazy alkalicznej w surowicy krwi.

Kwercetyna potrafi modulować aktywność receptorów estrogenowych, redukuje ekspresję **zmutowanego genu p53, a także jest inhibitorem całej masy kinaz uczestniczących w podziale komórek.**

Posiada pewną unikalną własność - wiąże toksyczny chlorek cyny (II) używany do produkcji pestycydów i fungicydów do tzw. chlorku cynawego.

Jest w stanie zapobiec agregacji płytek krwi.

Działa ponadto antyoksydacyjnie poprzez umiejętność niszczenia wolnych rodników, ale także i hamowania enzymów prowadzących do ich powstawania (np. oksydaz). Jakby tego było mało, jest ona w stanie także modulować działanie antyoksydacyjnych enzymów takich jak dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) i peroksydaza glutationowa (GST).

Jest w stanie zwalczyć takie rodniki jak: tlen singletowy, anionorodnik ponadtlenkowy, rodnik hydroksylowy, rodnik nadtlenkowy, tlenek azotu (NO) oraz nadtlenoazotyn (ONOO-).

Jednocześnie kwercetyna potrafi działać jak prooksydant np. w komórkach zakażonych pierwotniakami *Leishmania amazonensis*. Kwercetyna indukowała wytwarzanie ROS, zwalczając tym samym zakażenie w sposób zależny od dawki oraz czasu ekspozycji, powodując zahamowanie infekcji

### **Interakcje**

Suplementacja kwercetyną może blokować działanie antybiotyków poprzez obniżenie ich wchłanialności. W połączeniu z lekami antyhistaminowymi zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń rytmu serca, lub nagłego wzrostu ciśnienia krwi, jeśli chodzi o cyklosporynę.

### **Bibliografia:**

**http://www.phmd.pl/api/files/view/116207.pdf**

**https://www.e-biotechnologia.pl/Artykuly/Kwercetyna--budowa-wlasciwosci-i-zastosowanie/**

**''Roślinne terapie antynowotworowe w praktyce terapeutycznej'' - Lidia Wincek**

## Mikro- i makroelementy

### **Magnez (Mg)**

Jest to pierwiastek ziem alkalicznych, srebrzysty metal o liczbie atomowej równej 12. Tworzy minerały takie jak dolomit czy magnezyt. Został wyodrębniony w 1808 roku przez Humphry'ego Davy'ego, który nadał mu łacińską nazwę. Pod względem ilościowym jest czwartym zewnątrzkomórkowym makroelementem (a drugim wewnątrzkomórkowym). Szacuje się że w ustroju człowieka występuje ok. 22 - 26 gramów magnezu.

#### **Właściwości lecznicze**

Magnez odpowiada za regulowanie przepuszczalności komórkowej i utrzymania ich stabilności (podobnie jaki mitochondriów, lizosomów czy rybosomów). Dodatkowo reguluje on integralność DNA zawartego w jądrze komórki, przebieg transkrypcji RNA i powstawanie tRNA. Posiada nawet zdolność naprawy naszego DNA!

Reguluje aktywność około 300 enzymów uczestniczących w przemianach metabolicznych węglowodanów, tłuszczy, białek, kwasów nukleinowych i reakcjach oksydoredukcyjnych. Wpływa na produkcję ATP i ADP, a oprócz tego bierze udział w procesie fosforylacji tworząc kompleks Mg-ATP.

Magnez przyśpiesza wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym, poprawia wchłanialność i działanie witaminy D3 i pomaga w transporcie jonów sodu oraz potasu.

Nie dopuszcza do rozwoju insulinooporności i cukrzycy.

W pewnym 12-tygodniowym badaniu przeprowadzonym na 133 osobach, suplementacja tlenkiem magnezu w ilości 500 mg dziennie w znaczącym stopniu obniżyła wszystkie badane parametry migreny w porównaniu z grupą kontrolną. Podobnie było z grupą stosującą L-karnitynę (500 mg/dzień) oraz z grupą stosującą zarówno magnez jak i l-karnitynę.

Wykazano też w innym badaniu że magnez przyjmowany przewlekle w dawce rzędu 600 mg/dzień zapobiegał napadom migreny.

Magnez bierze również udział w syntezie insuliny, magazynowaniu katecholamin i uwalnianiu parathormonu.

Pierwiastek ten blokuje rozwój stanów zapalnych. Pobudza fagocytozę i układ dopełniacza. Zmniejsza powstawanie czynników prozapalnych (eikozanoidów, prostacyklin i tromboksanu) zapobiegając skutkom zapalenia, alergii, niedotlenienia czy stresu. Jego braki prowadzą do zwiększenia poziomu białek CRP i E-selektyn uczestniczących w powstawaniu stanów zapalnych.

Działa także protekcyjnie na nerki. Opisywano nefroprotekcyjne działanie magnezu u chorych leczonych cisplatyną z powodu raka jajnika, którym dożylny wlew siarczanu magnezu podawano przed każdym kursem chemioterapii.

Podczas analizy danych przekrojowych NHANES z lat 2001 - 2004 od 2592 uczestników w wieku 20 - 69 lat udowodniono że suplementacja magnezem wraz z przeciwutleniaczami takimi jak witamina C, E i beta-karoten obniża ryzyko utraty słuchu.

Magnez może zapobiegać również ryzyku wystąpienia raka trzustki aż o 24 - 25% w dawce zaledwie 100 mg dziennie. Taki wniosek wysnuto na podstawie obserwacji z lat 2000 - 2008 na 66.806 mężczyznach w wieku 50 - 79 lat.

Odpowiednia podaż magnezu obniża ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. Robi to poprzez rozszerzanie naczyń krwionośnych (pobudza syntezę tlenku azotu), hamowanie agregacji płytek krwi (poprzez hamowanie syntezy tromboksanu A2), niwelowanie stanów zapalnych, hamowanie pobudliwości mięśnia sercowego, działaniu zapobiegającemu niedotlenieniu, regulację ciśnienia krwi, oraz poprawę metabolizmu lipidowego.

**Niedobór magnezu prowadzi do:**

- skurczów i napięcia mięśni
- zawrotów, bólów głowy i omdleń
- bólu mięśni, pleców, karku, głowy i dysfunkcji stawów żuchwowych
- autyzmu
- niskiego poziomu wapnia (hipokalcemia) i potasu (hipokaliemia) w surowicy krwi (przy brakach magnezu potas ucieka z wnętrza komórki poza nią)
- ucisku w klatce piersiowej, uczucia że nie można wziąć głębszego oddechu (taka osoba będzie często wzdychać)
- owrzodzenia jamy ustnej
- zaburzenia widzenia
- dłuższego leczenia się ran i siniaków
- częstego oddawania żółtego moczu
- pragnienia spożywania soli, również węglowodanów przy jednoczesnym braku tolerancji na głód węglowodanowy (zwłaszcza na czekoladę)
- przedmiesiączkowej drażliwości
- kołatania serca, zaburzenia rytmu bicia
- rozwoju kamicy nerkowej
- czułości na hałas z powodu napięcia mięśnia strzemiączkowego w uchu
- gromadzenia się aluminium w mózgu
- rozdrażnienia, nerwowości, bolesnych bóli oraz skurczy łydek (w szczególności)
- uczucia drętwienia i mrowienia w palcach, stopach i dłoniach, odczuć wibracyjnych
- obniżenia pH komórek
- rozwoju stanów zapalnych

- wzrostu toksyczności metali ciężkich niemal stukrotnie!

#### **Czynniki wpływające na wchłanialność magnezu**

**Wykazano że wapń nie wpływa istotnie na wchłanianie magnezu w ilości do 2000 mg dziennie. Dopiero w wyższych dawkach może je znacznie zmniejszyć. Przyswajanie magnezu obniża zarówno zbyt mała, jak i zbyt wielka ilość białka w diecie, dieta bogata w fosfor, kwas fitynowy, szczawiany, fluor, a także zbyt duża ilość wolnych kwasów tłuszczowych we krwi.**

**Wchłanianie magnezu poprawia z kolei witamina B6 (od 20 do 40%), D3, cynk, selen czy też dobrze zakwaszony żołądek.**

#### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22895810**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4441318/**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26554653**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3683817/**

**https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2017/07/Farmacja\_4\_08.pdf**

**https://journals.viamedica.pl/arterial\_hypertension/article/viewFile/38318/26939**

### **Jod (I)**

Jod to pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej równej 53. Należy do 17 grupy w układzie okresowym - fluorowców. Jego nazwa pochodzi od stgr. ἰοειδής ioeides – czyli fiolet, purpurę. W naturze występuje tylko jeden trwały jego izotop ¹²⁷I. Izotopy promieniotwórcze to z kolei: ¹²³I, ¹²⁵I, ¹²⁹I, ¹³¹I. Łączna zawartość jodu w organizmie to 0,025 g, z czegook. 70 - 80% znajduje się w tarczycy. Aż 90% z tej puli wiąże się z tyreoglobuliną (TPO). Jod jest transportowany do komórek, przez molekułę zwaną **symporterem sodowo-jodowym (NIS).**

Jod został odkryty przez przypadek w 1811 r. przez francuskiego chemika Bernarda Courtois’a, który próbował wyizolować węglan sodu z wodorostów. Z początku Courtis i jego koledzy uważali, że jod jest pierwiastkiem podobnym do tlenu, jednakże angielski naukowiec Humphrey Davy odkrył, że nieznana substancja ma fizyczne właściwości podobne do chloru. Została ona oficjalnie uznany przez Narodowy Instytut Francji i Towarzystwo Królewskie w Londynie w 1813 roku.

#### **Właściwości lecznicze**

Jod wpływa na regulację cyklu menstruacyjnego i prawidłowy przebieg ciąży. Warunkuje prawidłowy rozwój mózgu, dba o dobry stan włosów, skóry i paznokci, posiada bardzo silne właściwości antybakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze (niszczy np. ***candidę auris,***groźną, lekooporną odmianę drożdżycy czy odporne na antybiotyki szczepy gruźlicy i malarii) i detoksykujące. Oczyszcza organizm z metali ciężkich takich jak radioaktywny izotop jodu I-131, brom, chlor, fluor, rtęć, ołów, aluminium czy kadm.

Pierwiastek ten jest niezbędny do zachowania silnej odporności immunologicznej, właściwego nawodnienia komórek, ciepłoty ciała czy krążenia krwi. Może on chronić przed rozwojem choroby Parkinsona, gdyż występuje on w istocie szarej, której uszkodzenie może prowadzić do jej wystąpienia.

Jod obniża zapotrzebowanie na insulinę u diabetyków. Dr. David Brownstein zaleca tutaj dawkę od 50 do 100 mg dziennie.

Suplementacja tym pierwiastkiem na noc może wywołać bezsenność, dlatego też wiele osób go suplementujących woli zażywać go raczej rankiem.

Od chwili opuszczenia fabryki przez sól jodowaną, do momentu trafienia na sklepowe półki może stracić ok. 50% zawartości wprowadzonego do niej jodu. Po otwarciu opakowania jod szybko sublimuje, w zależności od stopnia wilgoci. Ponadto tylko 10% jego spożytej ilości zostanie wchłonięte przez organizm. Oprócz tego sól joduje się jodkiem, a piersi kobiet zdecydowanie lepiej przyswajają normalny jod.

Podczas gotowania pokarmów zniszczeniu ulega znacząca część jodu w nim zawartego.

Występujące w roślinach krzyżowych (kalafior, brokuły, brukiew, kapusta, kabaczek czy rzepa) glukozynolany ograniczają przyswajanie jodu.

#### **Co poprawia wchłanialność jodu?**

- witaminy B2, B3, B6 i B12

- cynk

- miedź

- selen

- potas

- magnez

### **Lit (Li)**

**Lit jest metalem alkalicznym o liczbie atomowej 3.** Jest srebrzystobiałym, miękkim metalem który ze względu na wysoką reaktywność i palność nie występuje w przyrodzie w stanie wolnym, tylko w postaci związków (najczęściej jonowych). Jest najlżejszym ze wszystkich znanych metali, ma najmniejszą gęstość w fazie stałej. Wykorzystywany jest w psychiatrii w leczeniu choroby afektywnej-dwubiegunowej. Zwiększa poziom NGF i BDNF, poprawiając tym samym plastyczność synaps. Działa ochronnie na neurony i działa przeciwdepresyjnie. Wspomaga on wzrost substancji szarej w mózgu, dostarcza do płata czołowego kwas DHA i witaminę B12, a także stabilizuje nastrój. Zwiększa także poziom białych krwinek, gdy ich poziom jest obniżony i usprawnia pracę mitochondriów. Dodatkowo współtworzy on substancje uczestniczące w krzepnięciu krwi. Wzmaga działanie magnezu i leków NLPZ. Badania przeprowadzone w Japonii w okolicach Hiroszimy i prefektury Ohia wykazały że woda bogata w lit sprawiała że ludzie tam mieszkający byli bardziej pogodni i mniej skłonni do samobójstwa. Analiza w stanie Teksas w 1990 r. potwierdziła te wyniki. Wykazała ona że w hrabstwach, gdzie poziom litu w wodzie występował w ilościach śladowych, było dużo mniej zabójstw, gwałtów, samobójstw i innych rodzajów przemocy. Dzienne zapotrzebowanie osoby dorosłej ważącej 70 kg na ten pierwiastek to ok. 1 mg.

Lit wiąże się w organizmie z sodem i jodem i wraz z nimi jest wydalany z moczem. Zioła bogate w lit to min: tymianek pospolity. 1,5 łyżki tymianku zmiel w młynku i wymieszaj w słoiku z połową szklanki miodu lipowego i trzema łyżkami alkoholu. Zamknij naczynie i odstaw na 6 godzin. Jedz po łyżeczce miodu raz dziennie nie dłużej niż 2 tygodnie. Dalej - nalewka z dzikiej róży. Szklankę jej suszonych owoców zalej 1 litrem wódki 40% i odstaw na miesiąc w ciemne miejsce. Mieszaj zawartość co kilka dni. Po tym czasie dodaj połowę szklanki miodu, laskę cynamonu i świeżo wyciśnięty sok z połowy cytryny. Całość zostaw na tydzień, a następnie przecedź i rozlej do ciemnych butelek. Pij po kieliszku (50 ml) codziennie nie dłużej niż 3 tygodnie. Nalewkę można przechowywać nawet rok w ciemnym miejscu. Lit uzupełni także napar z pięciornika kurze ziele. Łyżkę zioła zalej szklanką gorącej wody. Zostaw pod przykryciem przez 15 minut, po czym całość przecedź i wypij. Taka kuracja powinna trwać maksymalnie 2 tygodnie. Napar pij co drugi dzień. Wymienionych ziół nie należy łączyć, lepiej stosować je oddzielnie z miesięcznymi przerwami.

Lit możemy znaleźć także w papryce, ziemniakach, płatkach róży, pomidorach i rybach. Przedawkowanie litu jest możliwe kiedy jesteśmy odwodnieni lub przy hiponatremii (niedoborze sodu w organizmie). Wówczas pierwiastek ten kumuluje się w mózgu czy nerkach co może skutkować uszkodzeniami tych narządów. Sól jest więc antidotum na przedawkowanie litu. W trakcie kuracji tym pierwiastkiem warto zwiększyć podaż min. potasu, jodu, sodu, a także rzadkich pierwiastków takich jak cez czy rubid.

Jedna z metaanaliz wykazała że terapia związkami litu może pięciokrotnie zwiększać ryzyko niedoczynności tarczycy. Innymi przeciwwskazaniami są: choroby nerek, choroba Parkinsona, ciąża i karmienie piersią.

#### **Bibliografia:**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Lit**

**https://www.lifelinediag.eu/dzialanie-litu-na-osrodkowy-uklad-nerwowy-czyli-jak-sobie-radzic-z-depresja/**

### **Rubid (Rb)**

Jest metalem alkalicznym z układu okresowego pierwiastków o liczbie atomowej równej 37.

#### **Właściwości lecznicze**

Pierwiastek ten jest skuteczny w walce z depresją. Zwiększa stężenie i wykorzystanie tlenku azotu w hipokampie i obszarze korowym. Pewne badanie z 1993 roku przeprowadzone na grupie 20 pacjentów wykazało pozytywne działanie chlorku rubidu (dawki wynosiły 360 - 720 mg przez okres 60 dni) w niwelowaniu poziomu lęku i objawów depresyjnych w przebiegu poważnej depresji przy nieznacznych skutkach ubocznych (wysypka i problemy skórne). W innym badaniu z 1988 roku grupie 31 hospitalizowanych kobiet podawano od 180 do 720 mg chlorku rubidu dziennie. Po dwóch tygodniach u 2/3 z nich odnotowano znaczną poprawę stanu zdrowotnego. Wystąpiły w nim łagodne skutki uboczne (podniecenie, wielomocz czy biegunka).

W jednym z chińskich badań (lipiec 2019) udowodniono że odpowiednie stężenie rubidu i selenu w osoczu krwi wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia udaru krwotocznego.

Niedobory rubidu w obszarach korowych mózgu (podobnie jak potasu) korelują także z wyższym ryzykiem wystąpienia choroby Alzheimera, co wykazano w australijskim badaniu z udziałem ponad 1000 osób w 2016 roku.

Rubid wraz z rodem i irydem hamuje proliferację komórek raka piersi MCF-7 (badanie *in vitro*).

#### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/31167624**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26918899**

## **Ziołolecznictwo**

### **Krwawnik pospolity *(Achillea millefolium)***

Krwawnik pospolity jest przedstawicielem rodziny astrowatych. Ludowe nazwy tej rośliny to: tysiąclist (Podlasie), stolist, kaszka, renisz i złocień. Okres kwitnienia krwawnika przypada na przedział maj - lipiec, choć może on kwitnąć nawet do października.

#### **Właściwości lecznicze**

Dzięki zawartości alkaloidów hamuje krwawienia z płuc i dróg oddechowych. Ma działanie żółciotwórcze, przyśpiesza krzepnięcie krwi podczas krwawień i obniża ciśnienie krwi. Łagodzi napady kaszlu podczas nieżytu dróg oddechowych. Leczy nieżyty przewodu pokarmowego, jelit i żołądka. Obniża gorączkę.

#### **Dawkowanie**

**Wyciągi alkoholowe ze świeżego lub suchego surowca: do ekstrakcji należy użyć wódki 40 - 60%. Proporcje: 1:3 lub 1:5. Dawka powinna wynieść 5 - 10 ml wyciągu na 100 ml wody. Po rozcieńczeniu używać do przemywania skóry przy stanach zapalnych i łojotoku oraz jako środek antyseptyczny. Podobne zastosowanie ma napar z ziela krwawnika świeżego lub suchego, albo z samych kwiatów.**

#### **Bibliografia:**

**https://rozanski.li/343/herba-millefolii-ziele-krwawnika-jako-amaro-aromatica/**

### **Ostrożeń warzywny *(Cirsium oleraceum)***

Ostrożeń warzywny ***(Cirsium oleraceum)*** jest rośliną należącą do rodziny astrowatych. Dawniej zwano ją: czarcim żebrem, pietra zielem lub czarcim zielem. Ścina się ją na wysokości 15 - 20 cm od góry (bowiem ta część suszy się najszybciej). Prawidłowo wysuszone i przechowywane surowce mogą służyć w leczeniu 2 - 3 lata, a nawet i dłużej. Pozyskuje się je przed kwitnieniem roślin, lub na jego początku (przypada to zazwyczaj na połowę czerwca lub początek lipca). Kwiaty ostrożenia kwitną na żółto lub purpurowo aż do września.

Lubi gleby słabo kwaśne, o dużej zawartości węglanu wapnia.

Ostrożeń warzywny usuwa z organizmu szkodliwe produkty przemiany materii (np. kwas moczowy). Pomaga także w RZS, gdyż zwalcza stan zapalny stawów i łagodzi dolegliwości bólowe z nim związane. Ogranicza on napady artretyzmu i poprawia ogólne samopoczucie chorych. Udowodniono że zawarty w nim flawonoid o nazwie pektolinaryna wykazuje podobne działanie co kwas acetylosalicylowy w jednakowej dawce. Taugri i wsp. wykazali że flawonoid ten skutecznie walczył z takimi patogenami jak: ***Staphylococcus aureus, Klebisiella pneumoniae, Bacillus subtilis, E. coli, Streptococcus facealis,* a także wpływał fungistatycznie na grzyba *Candida monosa.*** Wykazano że ekstrakty z kwiatów wykazują wyższą aktywność przeciwbakteryjną niż te z liści (zarówno w stosunku do Gram-dodatnich jak i Gram-ujemnych). Wpływa pozytywnie na metabolizm organizmu, ochrania nerki, zapobiega odkładaniu się w nerkach, moczowodach i pęcherzu moczowym złogów w postaci kamieni. Dzięki zawartości steroli i flawonoidów stanowi dobry lek dla panów zmagających się z przerostem gruczołu krokowego (BPH). Ostrożeń pobudza wytwarzanie żółci w wątrobie i jej przepływ do dwunastnicy. Zapobiega zarazem cofaniu się jej do żołądka. Zmniejsza stany zapalne dwunastnicy i żołądka, a także wspomaga regenarację komórek wątrobowych. Dzięki zawartości inuliny pobudza tworzenie dobrej flory bakteryjnej w jelitach. Pomaga w walce z alergią, dzięki zdolności do blokowania mediatorów stanów zapalnych (np. histaminy).

Kolla i wsp. wykazali, że po dożylnym podawaniu flawonoidów występujących w *C. oleraceum* przez 5 dni, nastąpił wzrost wskaźnika protrombinowego, przy jednoczesnym skróceniu czasu krwawienia i zmniejszeniu utraty krwi. Stwierdzono, że efekt ten utrzymywał się przez 25-30 dni. Po pięciodniowym stosowaniu iniekcji następowało także przyspieszenie tworzenia się trombocytów.

#### **Przeciwwskazania**

Jest on niewskazany dla osób z ciężką niewydolnością nerek połączonej z skąpomoczem, podczas stosowania leków przeciwzakrzepowych (może nasilać ich działanie!) i w wypadku stłuszczenia wątroby, gdyż niektóre testy kliniczne wykazały nasilanie się negatywnych zmian w wątrobie osób ze stłuszczeniem. Autorzy badań uważają że takie działanie jest wynikiem osłabienia wydajności beta-oksydacji podczas której kwasy tłuszczowe przekształcają się do acetylokoenzymu A, przy jednoczesnym wzroście lipogenezy (przekształcania acetylokoenzymu A do kwasów tłuszczowych).

#### **Bibliografia:**

**''Zioła z polskich łąk'' - Zbigniew Tomasz Nowak**

**http://www.czytelniamedyczna.pl/3843,ostrozen-warzywny-cirsium-oleraceum-l-scop-substancje-aktywne-mozliwe-zastosowa.html**

### **Żyworódka pierzasta *(Byrophyllum pinnatum)***

Jest to roślina należąca do rodziny gruboszowatych. Wywodzi się z terenów Madagaskaru. W celach leczniczych stosuje się świeże ziele żyworódki będące bogatym źródłem flawonoidów. Posiada w swoim składzie także glikozydy, fenylokwasy, kwas jabłkowy, szczawiooctowy, bursztynowy i polisacharydy, a także dużą ilość witaminy C i soli mineralnych. **Uwaga! Lecznicze właściwości posiada co najmniej jednoroczna roślina!**

Lecznicze właściwości wykazuje sok, macerat i nalewka z żyworódki. Cenny jest także wyciąg ze świeżego, mielonego ziela na winie wytrawnym.

Żyworódka pierzasta stymuluje układ odpornościowy, odtruwa, gasi stany zapalne, pobudza odnowę tkanek (dotyczy to np. odmrożeń czy oparzeń słońcem bądź promieniami rentgena, a także odleżyn i owrzodzeń) i działa krwiotwórczo. Jest toksyczna dla komórek rakowych. Wywiera dobroczynny wpływ na mięsień sercowy (glikozydy), może działać w synergii także z innymi ziołami nasercowymi oraz lekami które przyjmujemy. Jest także przydatnym środkiem we wspomaganiu leczenia wrzodów żołądka i stanów zapalnych jelit. Korzystnie działa w przebiegu paradontozy, grzybicy jamy ustnej i błon śluzowych narządów płciowych. Jest pomocna przy hemoroidach, trądziku różowatym i rumieniu.

**Żyworódka wykazuje synergizm z: produktami pszczelimi takimi jak miód, propolis i mleczko pszczele, z olejem lnianym i konopnym, z aloesem, żywokostem lekarskim, niecierpkiem, wyciągiem z borowiny, tranem, paprotką słodką, płucnicą irlandzką, lukrecją, pokrzywą, bluszczykiem kurdybankiem, babką szerokolistną i wąskolistną, mniszkiem lekarskim, łopianem, rdestem oraz agawą.**

**Dawkowanie:**

Świeży sok z żyworódki można pić po łyżce dwa razy dziennie, rozcieńczając go niewielką ilością wody lub wody z dodatkiem miodu.

Jak przygotować macerat - jedną część świeżego rozdrobnionego surowca zalać trzema częściami chłodnej, przegotowanej wody, odstawić na góra 8 godzin i przecedzić. Pić po 2 - 3 łyżki dwa razy dziennie. Sok i macerat można przechowywać w lodówce.

Nalewka - zalej 1 część rozdrobnionego, świeżego surowca pięcioma częściami alkoholu 40%. Odstaw na tydzień do dwóch, przefiltruj i pij 2 razy dziennie po 10 ml, między posiłkami. Uwaga! Nalewki nie wolno podawać osobom z wysokim poziomem potasu!

#### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27220081**

**https://rozanski.li/2309/zywordka-pierzasta-bryophyllum-pinnatum-lamarck-oken-w-medycynie-ludowej/**

### **Bluszczyk kurdybanek *(Glechoma hederacea)***

Bluszczyk kurdybanek powinien być zbierany w okresie kwitnienia. Jako roślina o właściwościach immunostymulujących została spopularyzowana w Polsce przez Stefanię Korżawską, jednak jego właściwości opisywała już św. Hildegarda z Bingen (benedyktynka, 1098 - 1179).

Zioło to działa rozkurczowo, reguluje przemianę materii, pobudza diurezę, wspomaga procesy usuwania ksenobiotyków i innych zbędnych produktów przemiany materii. Oczyszcza wątrobę i pobudza wytwarzanie żółci. Podobnie jak ostropest plamisty, karczoch i kocanka piaskowa działa ochronnie na miąższ wątroby, zapobiegając jej stłuszczeniu. Przyśpiesza przemianę materii, reguluje wypróżnienia, ułatwia także odkrztuszanie ropnej i śluzowej wydzieliny z dróg oddechowych i rozszerza oskrzela. Korzystnie wpływa na zakażenia i nieżyty dróg oddechowych (w tym alergiczne!). Jest polecany jako środek na chrypkę i przewlekły kaszel. Można go stosować podczas zapalenia krtani, oskrzeli i płuc.

### **Traganek błoniasty *(Astragalus membranaceus)***

To tradycyjny adaptogen pochodzący z Chin, znany jako huang qi. Surowcem leczniczym jest korzeń który zawiera w sobie aż 230 substancji leczniczych!

**Stephen Buhner, autor książki pt. ''Pokonać boreliozę''** zaleca to zioło w leczeniu tej choroby. Stymuluje ono układ odpornościowy, dodaje sił witalnych. Pomaga w przewlekłym zmęczeniu, podczas utraty apetytu i alergii. Osłania przy okazji mięsień sercowy.

Aktywuje i pobudza wydzielanie interferonów, czyli białek niszczących wirusy i bakterie. Likwiduje wolne rodniki, ochrania komórki wątroby, nerek i mózgu, zwalcza komórki nowotworowe, obniża ciśnienie krwi i wzmaga diurezę.

Wyciągi alkoholowe i wodne z traganka podwyższają poziom adaptogenny organizmu. Są pomocne w stanach zapalnych, przewlekłym stresie i chorobach autoagresyjnych o różnym podłożu etiologicznym. Stanowi pomoc w stanach zespołu jelita drażliwego, chorobie wrzodowej żołądka, dwunastnicy i jelita grubego i ich stanach skurczowych.

Traganek błoniasty (ekstrakt z korzenia) hamował w badaniach na szczurach upośledzenie funkcji poznawczych i ruchowych, które pojawiało się wraz z wiekiem. Badanie trwało 10 tygodni. Udowodniono dodatkowo protekcyjne działanie tej rośliny na cytotoksyczne działanie promieniowania UVA poprzez hamowanie metaloproteinazy-1 (MMP-1) i nasilenie syntezy jego inhibitora oraz pobudzanie wzrostu transformującego czynnika wzrostu TGF-beta.

Zawarty w tej roślinie związek zwany **cykloastragenolem (saponina triterpenowa, aglikon astragalozydu IV)** pobudza aktywność telomerazy, wydłużającej telomery chromosomów, działa przeciwzapalnie, antyrodnikowo i obniża stężenie lipidów w krwi.

#### **Bibliografia:**

**http://www.aptekarzpolski.pl/2018/09/astragalus-membranaceus-we-wspolczesnej-farmakognozji-czesc-i-dzialanie-hamujace-procesy-starzenia-organizmu/**

### **Lucerna siewna *(Medicago sativa)***

Jest to roślina należąca do rodziny bobowatych (in. motylkowatych). W medycynie stosuje się ziele lucerny ścinane mniej więcej 15 - 20 cm od ziemi, po odrzuceniu pożółkłych liści. Leczniczo działają także jej kwiaty oraz korzeń. Wysuszony surowiec umieszczony w suchych i szczelnych pojemnikach może służyć jako lek nawet przez 2 - 3 lata. Lucerna skutecznie łagodzi klimakterium u kobiet (dzięki zawartości fitoestrogenów). Likwiduje ona objawy przekwitania takie jak uderzenia gorąca, zimne poty, wahania nastroju, rozdrażnienie, stany depresyjne, problemy ze snem, nagłe skoki ciśnienia krwi itd. Zawarte w tej roślinie izoflawony zdecydowanie zmniejszają ryzyko osteoporozy i hamują jej postęp u osób, u których już ona wystąpiła. Lucerna siewna zwalcza też anemię. W badaniach klinicznych w Meksyku i Nikaragui w których wzięło udział 200 dzieci i matek z biednych rodzin cierpiących na ciężką niedokrwistość. Po trzech miesiącach regularnego podawania preparatu odnotowano poprawę u 85% osób. Nie tylko wzrósł ich poziom hemoglobiny, ale i również odnotowano poprawę stanu odporności, zdolności uczenia i koncentracji a nawet i wzroku. Oprócz tego dzieci odzyskały apetyt i siły witalne. Zauważono że dzieci, które ulegały zakażeniu układu oddechowego chorowały o wiele krócej niż przedtem. Lucerna siewna poprawia wchłanialność podstawowych składników odżywczych (białek, aminokwasów czy żelaza), niweluje niestrawność i zapobiega zatruciom pokarmowym. Wpływa ona pozytywnie na namnażanie się pożytecznych bakterii w jelitach ***(np. Achidophilus)**,* przy jednoczesnym antybakteryjnym działaniu na takie patogeny jak ***Escherichia coli, Klebisiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa czy Staphylococcus aureus.***

#### **Jak stosować lucernę siewną?**

**Najsłabsze działanie posiada napar z suchego ziela lub kwiatostanu lucerny. Działa jedynie moczopędnie, pobudza apetyt i trawienie, nasila produkcję żółci i delikatnie uspokaja. U dzieci wykazuje wpływ rozkurczowy i przeciwnerwicowy. Zalecenia dr. Różańskiego: 1 łyżkę kwiatostanów zalać 1 szklanką wrzącej wody, odstawić pod przykryciem na 20 minut, przecedzić. Pić 2 - 3 razy dziennie po 100 ml. Naparem można przemywać skórę zmęczoną, zanieczyszczoną toksynami, suchą, ze stanem zapalnym. Okłady za naparu na oczy (15 - 20-minutowe) również łagodzą podrażnienia i usuwają obrzęk, wysięk i zmęczenie.**

**Literatura naukowa zaleca stosowanie wysuszonego ziela lucerny i ilości od 9 do 30 gramów dziennie.**

**Nalewka na alkoholu 25% w stosunku 1:1 powinna być spożywana po 5 - 10 ml do trzech razy dziennie.**

**Macerat ze świeżego ziela lucerny powinno się stosować 2 razy dziennie w dawce 50 ml w menopauzie, niskim poziomie estrogenów i zbyt wysokim poziomie androgenów, przy skąpych miesiączkach, wysokim poziomie cholesterolu, wrzodach żołądka i cukrzycy.**

#### **Ważne uwagi**

**Lucerna nasila działanie lukrecji, chmielu, kudzu, soi, koniczyny, juki, łopianu, szanty, tymianku i pluskwicy groniastej, szczególnie w kierunku wpływu estrogennego.**

#### **Bibliografia:**

**''Zioła z polskich łąk'' - Zbigniew Tomasz Nowak**

**https://rozanski.li/4971/ziele-i-kwiatostan-lucerny-siewnej-herba-et-flos-inflorescentia-medicago-sativae-w-praktycznej-fitoterapii/**

### **Koniczyna łąkowa *(Trifolium pratense L.)***

Surowcem leczniczym koniczyny łąkowej ***(Trifolium pratense)*** jest jej ziele i kwiat. Ziele należy zbierać na samym początku kwitnienia roślin. Należy do rośliny bobowatych. Dawniej nazywano ją także koniczą. Wyciąg z koniczyny łąkowej może zastąpić hormonalną terapię zastępczą (HTZ). Zawarte w niej fitoestrogeny takie jak daidzeina, genisteina, formononetyna (metabolizowana do daidzeiny) i biochanina A (metabolizowana do genisteiny) łagodzą objawy klimakterium. Przykładowo - podawanie pacjentkom po 80 mg wyciągu z koniczyny dziennie przez 90 dni znacząco obniżyło typowe objawy klimakterium. Na przykład aż o 70% spadła częstotliwość uderzeń gorąca. Taki mechanizm naukowcy tłumaczyli działaniem na ośrodek termoregulacji w podwzgórzu zawartych w niej fitoestrogenów. Ponadto zauważono zniwelowanie u nich stanów lękowych i depresyjnych aż o 80% (była to indywidualna skala doznań). Pacjentki stwierdziły również że po tej kuracji poprawiło się ich samopoczucie i nastrój. Koniczyna łąkowa, dzięki zawartym w niej izoflawonom (np. genisteina rozkurcza wszystkie obwodowe naczynia krwionośne, dzięki pobudzeniu syntezy tlenku azotu przed ich śródbłonek) wykazuje korzystne działanie na układ sercowo-naczyniowy. Wzmacnia, uelastycznia i udrożnia naczynia krwionośne, zapobiegając np. zakrzepicy żylnej, występującej często u kobiet z menopauzą. Dzięki izoflawonom hamuje proces rozwoju osteoporozy i skutecznie jej zapobiega. Gdy kobietom przez 12 miesięcy podawano 40 mg wyciągu z tej rośliny, zauważono zwiększoną gęstość mineralną ich kości. Związki te chronią przed rozwojem nowotworu piersi (np. u kobiet które już go przechodziły!). Koniczyna łąkowa obniża także poziom cholesterolu i trójglicerydów (w badaniach obniżyły się one o 9,5%) u kobiet w okresie menopauzy.

Roślina ta jest także skutecznym lekiem wykrztuśnym, łagodzącym napady suchego, uporczywego kaszlu, a nawet astmy! Jest ona ważnym składnikiem mieszanek ziołowych u osób uskarżających się na uporczywe zapalenie pęcherza moczowego i skąpomocz. Łagodzi objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego i wspomaga leczenie trądziku androgennego u kobiet. Poprawia pracę wątroby, ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy, wzmaga apetyt i usuwa zaparcia. Pomaga oczyścić organizm z szkodliwych metabolitów (np. kwasu moczowego) i niweluje ból związany z reumatyzmem i artretyzmem. Może też obniżać poziom cukru we krwi i działa przeciwnowotworowo. Napar lub odwar z koniczyny łąkowej są często proponowane do płukania nimi gardła i jamy ustnej podczas stanów zapalnych. Może być wykorzystywana w kąpielach ziołowych podczas oparzeń (np. słonecznych), świądzie skóry, łuszczycy i trudno gojących się ranach oraz ropniach. Naparem z koniczyny można płukać także włosy, przy ich nadmiernym wypadaniu, łojotoku i łupieżu.

Obecna w koniczynie daidzeina reguluje różnicowanie osteoklastów poprzez interferencję apoptozy i szlaku kaspazy-3.

#### **Bibliografia:**

**''Zioła z polskich łąk'' - Zbigniew Tomasz Nowak**

https://www.researchgate.net/publication/262802537\_Zastosowanie\_roslin\_leczniczych\_w\_menopauzie\_Cz\_II

### **Jemioła pospolita *(Viscum album)***

Jest to roślina półpasożytnicza żyjąca na drzewach liściastych jak i iglastych. Do celów leczniczych stosuje się ziele jemioły (owoce są szkodliwe i mogą być stosowane tylko zewnętrznie). Największe właściwości lecznicze ma jemioła rosnąca na dębie, topoli i brzozie. Ziele i owoce można zbierać od lutego do kwietnia.

**Do związków czynnych jemioły należą lektyny (ML1, ML2, ML3, Visalba CBA), viscotoksyny (I, II, III, IVb, A2, A3), flawonoidy, eleuterozyd E (występujący w eleuterokoku kolczastym), triterpeny, lignany, kwasy organiczne (kawowy, gentyzynowy) polisacharydy i aminy.**

Jemioła obniża ciśnienie krwi, poprawiając jednocześnie obieg krwi, działa także przeciwkrwotocznie. Reguluje przemianę materii i wzmacnia pracę trzustki, działając ogólnie wzmacniająco na organizm.

Wyciągi z jemioły redukują bóle, a poprzez zwiększenie produkcji beta-endorfin wykazuje działanie antydepresyjne.

Roślina ta jest znana ze swoich właściwości antynowotworowych. **Najczęściej podaje się ją w formie zastrzyków podskórnych wykonywanych 2 - 3 razy na tydzień. Po kilkumiesięcznym stosowaniu preparatu można zrobić dwa tygodnie przerwy. Podczas chemioterapii i radioterapii pierwszą dawkę aplikuje się 24 godziny przed rozpoczęciem i 24 godziny po ich zakończeniu. Preparaty sporządzane na gorąco i zalewane alkoholem nie wykazują działania cytotoksycznego i cytostatycznego.** Pobudza ona proces fagocytozy aktywując makrofagi (za sprawą lektyn i viscotoksyn), działając selektywnie cytotoksycznie na komórki nowotworowe, hamując angiogenezę (proces powstawania nowych naczyń krwionośnych, stymulując aktywność limfocytów (szczególnie komórek NK, a także limfocytów T, CD3 i CD4!).

Badania wykazują, iż ekstrakty z jemioły stabilizują DNA komórek, działając tym samym antymutagennie.

Do leczenia zewnętrznych zmian nowotworowych używa się maści lub papki z ziela i jagód jemioły.

#### **Bibliografia:**

**''Apteka Natury'' - Jadwiga Górnicka**

**''Roślinne terapie antynowotworowe w praktyce terapeutycznej'' - Lidia Wincek**

**https://rozanski.li/400/jemiola-viscum-raz-jeszcze/**

### **Szałwia hiszpańska (*Salvia hispanica* in. nasiona chia)**

#### **Bibliografia:**

**https://phmd.pl/api/files/view/408590.pdf**

### **Rumianek pospolity *(Chamomilla recutita)***

**Rumianek pospolity *(Chamomilla recutita)*** ma ogrom właściwości leczniczych. Amerykańscy badacze przeanalizowali nawyki prawie 1700 osób po 65 roku życia i doszli do wniosku, że u kobiet regularne picie naparu z tej rośliny obniża aż o 29% ryzyko przedwczesnej śmierci (zwłaszcza z powodu chorób układu krążenia i nowotworów!)

Wspomaga leczenie biegunek, nietolerancji pokarmowych a nawet choroby Leśniowskiego-Crohna. Spożywany przed posiłkiem w formie mocnej herbaty wzmaga apetyt, zaś po jedzeniu niweluje wzdęcia, gazy, zgagę i skurcze trawienne, a nawet kolki niemowlęce. U małych dzieci z ciężką biegunką rumiankowo-jabłkowy ekstrakt z pektyn zdecydowanie poprawiał ich stan zdrowia.

W badaniach na szczurach wykazano, że ekstrakt z kwiatów rumianku działał przeciwwrzodowo i przyśpieszał gojenie już powstałych, wywołanych chemicznie zmian. W innym badaniu natomiast wykazano, że wyizolowany z rumianku alfa-bisabolol zmniejsza nawet o 70% uszkodzenie błony śluzowej żołądka spowodowane aspiryną.

Dzięki działaniu przeciwskurczowemu łagodzi ból związany z napięciem przedmiesiączkowym i likwidować skurcze menstruacyjne. Gdy w jednym z badań (trwały 2 miesiące) porównano rumianek z lekiem NLPZ i okazało się że przyniosły podobną redukcję bólu u kobiet z napięciem przedmiesiączkowym, a w grupie leczonej rumiankiem objawy emocjonalne były o wiele mniej dotkliwe.

Badania wykazały też że kompresy nasączone rumiankiem łagodziły świąd i dolegliwości dużo szybciej niż maść z hydrokortyzonem.

Rumianek pospolity ułatwia zasypianie i łagodzi zaburzenia nerwowe. Wykazuje właściwości przeciwdepresyjne i uspokajające. Być może odpowiada za to obecna w nim apigenina wiążąca receptory GABA - w jednym z badań wyizolowana z wodnego ekstraktu hamowała wiązanie flunitrazepamu (benzodiazepiny) wywołując efekt przeciwlękowy. Wdychanie olejku rumiankowego spowodowało również spadek (podwyższonego na skutek stresu) poziomu ACTH (kortykotropiny) w osoczu szczurów (prawdopodobnie przez wiązanie receptorów GABA).

Wyciągi etanolowe z tego zioła ochraniają komórki beta-trzustki, zapobiegają insulinooporności i redukują (u zwierząt) stres oksydacyjny związany ze zbyt wysokim poziomem cukru we krwi.

Azuleny występujące w olejku eterycznym działają silnie przeciwalergicznie i przeciwhistaminowo. Inne składniki modulują odpowiedź układu odpornościowego w odpowiedzi na alergen. Udowodniono że wyciągi z rumianku mają porównywalną skuteczność do oksatomidu (pierwsza generacja)

**Przeciwwskazaniem do stosowania rumianku jest stosowanie warfaryny (zwiększa ryzyko krwawienia) oraz leków antykoncepcyjnych.**

#### **Bibliografia:**

**https://rozanski.li/1047/kwiat-rumianku-flos-matricariae-chamomillae/
https://www.researchgate.net/publication/288115104\_Rumianek\_lekarski\_-\_dlaczego\_warto\_miec\_go\_w\_domowej\_apteczce**

### **Rokitnik zwyczajny (pospolity) - *Hippophae rhamnoides***

W starożytnej Grecji liście i pędy rokitnika były stosowane jako karma dla koni, w efekcie czego zaobserwowano zwiększoną masę zwierząt oraz lśniącą sierść.

Do celów leczniczych wykorzystuje się zarówno liście jak i owoce rokitnika. Owoce rokitnika charakteryzują się gorzkim, kwaśnym i cierpkim smakiem. Na jego aromat składają się aż 74 związki lotne, głównie estry.

Zawartość białka w suchej masie wynosi do 4,7%. Różne odmiany rokitnika mają w sobie od 28 do 201 mg witaminy C na 100 g. W owocach rokitnika można znaleźć kwasy tłuszczowe - palmitynowy, wakcenowy, arachidonowy, stearynowy, oleinowy, linolowy, linolenowy oraz oleopalmitynowy. Oprócz tego można w tam odnaleźć karotenoidy (16 - 28 mg/100 g, takie jak alfa, beta i gamma karoten, zeaksantyna, likopen i kantaksantyna), flawonoidy (120 - 1000 mg/100 g) i tokoferole. Owoce są również cennym źródłem steroli (1200 - 1800 mg suchej masy, na którą w 57 - 76% składa się beta-sitosterol o działaniu przeciwzapalnym).

Naukowcy dostrzegli silne przeciwutleniające właściwości oleju z rokitnika w stosunku do myszy zatrutych czterochlorkiem węgla (CCl4) poprzez podbicie poziomu enzymów przeciwutleniających i hamowanie peroksydacji lipidowej w wątrobie.

Stosowanie ekstraktów z liści rokitnika zapobiega grypie, chorobom sercowo-naczyniowym i uszkodzeniom błon śluzowych. Działa immunomodulująco, przeciwwirusowo oraz przeciwbakteryjnie. Niszczy także nowotworowe komórki.

Miejscowe stosowanie oleju z rokitnika wpływa na przyśpieszenie procesu gojenia się ran dzięki nasileniu syntezy kolagenu i zwiększeniu poziomu hydroksyproliny i heksozoaminy.

#### **Bibliografia:**

**http://www.postepyfitoterapii.pl/wp-content/uploads/2017/06/pf\_2017\_036-041.pdf**

### **Różeniec górski *(Rhodiola rosea)***

Zioło to należy do rodziny gruboszowatych. W jego skład wchodzą min. flawonoidy, flawonolignany, glikozydy cyjanogenne, fenylopropanoidy, katechiny, proantocyjanidyny, kwasy fenolowe (kawowy, galusowy czy chlorogenowy), fitosterole, salidrozyd i rozawina. Badania na zwierzętach wykazały że różeniec górski stymuluje wytwarzanie w ich mózgach amin biogennych oraz beta-endorfin, co sugeruje jego właściwości antydepresyjne.

Skłoniło to autorów do przeprowadzenia badania na 57 osobach powyżej 18 roku życia z łagodnymi zaburzeniami depresyjnymi. Badanych podzielono na 3 grupy - pierwsza otrzymywała 340 mg standaryzowanego ekstraktu z różeńca górskiego (20 osób), druga - 50 mg sertaliny (19 osób), zaś trzecia grupa była grupą placebo (18 osób). Badanie to trwało przez 12 tygodni, w trakcie którego (i po jego zakończeniu) oceniano zmiany chorobowe za pomocą specjalnych testów (HAM-D, CGI/C i BDI). Wykazało ono że różeniec górski wykazywał jedynie nieznacznie mniejszą skuteczność od sertaliny (ok. 10%). Jednocześnie wykazywał on dużo mniej skutków ubocznych (ok. 30%) niż sertalina (63,2%!).

Składniki różeńca górskiego są inhibitorami MAO i COMT (O-metylotransferazy katecholowej). Wyciągi z kłączy i korzeni różeńca podnoszą poziom serotoniny, a obniżają poziom noradrenaliny i dopaminy w korze i pniu mózgu. W podwzgórzu następuje spadek poziomu serotoniny, a wzrost stężenia noradrenaliny i dopaminy. Wyciągi z różeńca w badaniach na szczurach obniżały poziom CRH (kortykoliberyny), hormonu odpowiedzialnego za stymulowanie produkcji ACTH (kortykotropiny) poprzez obniżenie ekspresji genu c-FOS w ich podwzgórzach.

Dodatkowo w badaniach na szczurach wykazano jego przeciwnowotworowe i hamujące przerzuty właściwości. Mechanizm jego działania opiera się na blokowaniu szlaku mTOR i redukcji angiogenezy poprzez zmniejszenie ekspresji genu HIF-1alfa oraz HIF-2alfa. Działa przeciwzapalnie i eliminuje wolne rodniki. Obecny w tej roślinie salidrozyd zapobiega wystąpieniu stresowi oksydacyjnemu indukowanemu przez beta-amyloid poprzez min. hamowanie kinazy JNK.

#### **Zalecane dawkowanie:**

**Sproszkowane kłącze z korzeniami różeńca - 1 gram 3 razy dziennie.**

**Nalewka różeńcowa - 1 część sproszkowanych kłączy różeńca zalać 40% alkoholem i macerować co najmniej 14 dni. Przecedzić i spożywać 2 - 3 razy dziennie po 5 ml.**

**– ekstrakt 1% rosawiny - 360 - 600 mg
– ekstrakt 2% rosawiny - 180 - 300 mg
– ekstrakty 3,8% rosawiny - 100 - 170 mg**

#### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25837277**

**https://rozanski.li/1202/rozeniec-rhodiola-w-ziololecznictwie/?fbclid=IwAR0o\_j250Jvuo5S0-sgnOXSuoC-HXrbS7l\_IBHFiDi4UzhCKff7v-AgqI9U**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6208354/**

## **Probiotyki**

Jednym z najlepiej przebadanych szczepów bakterii jest ***Lactobacillus reuteri.*** Występuje on w przewodzie pokarmowym, na skórze, drogach moczowych czy mleku matki.

Może on produkować związki przeciwdrobnoustrojowe takie jak kwasy organiczne (octowy czy mlekowy), reuterynę czy etanol, ale także witaminy B9 i B12. **Witamina B12 jest niezbędna do aktywacji koenzymu potrzebnego do redukcji glicerolu do związku 3-HPA, z którego składa się reuteryna.**

Zwalcza np. ***Helicobacter pylori,* odpowiedzialny za powstawanie refluksu i wrzodów żołądka.** Skutecznie walczy także z pneumowirusami, cirkowirusami, rotawirusami i wirusem brodawczaka ludzkiego (HSV). Inne badania sugerują także, iż pewne rodzaje szczepu ***L. reuteri*** mają zdolność hamowania wzrostu i niszczenia różnych rodzajów grzybów ***Candida.***

Badania na komórkach nabłonkowych świń ***(in vitro)*** wykazały, że wytwarzany przez ***L. reuteri* EPS (egzopolisacharyd) hamuje adhezję bakterii E. coli oraz wytwarzanych przez nie prozapalnych cytokin (IL-1-beta i IL-6).** Dalsze badania ***in vivo*** udowodniły, że EPS, zmniejszając adhezję bakterii ***E. coli*** zapobiega biegunce u zakażonych prosiąt.

Niektóre rodzaje szczepów tych bakterii mają zdolność hamowania syntezy prozapalnych cytokin **(np. indukowany przez lipopolisacharyd (LPS) czynnik TNF-alfa)** promując jednocześnie wzrost i funkcjonowanie limfocytów T regulacyjnych.

Mają one zdolność wzmacniania bariery jelitowej, zapobiegając tym samym przedzieraniu się przez nią szkodliwym patogenom i toksynom.

**Szweccy naukowcy z Uniwersytetu w Gothenburgu** stwierdzili, że starsze kobiety stosujące probiotyki miały aż dwukrotnie lepsze wyniki badań densytometrycznych (badających gęstość kości) niż koleżanki które ich nie stosowały.

Przebadali oni skuteczność suplementacji bakteriami ze szczepu ***Lactobacillus reuteri 6475*** na grupie 90 ochotniczek w średnim wieku 76 lat, u których zdiagnozowano niewielkie zmniejszenie gęstości kości. Połowa z nich przyjmowała probiotyki, zaś druga stanowiła grupę kontrolną (placebo). Suplementacja bakteriami nie tylko poprawiła gęstość kości, ale i również nie spowodowała żadnych skutków ubocznych.

Bakterie ***Lactobacillus rhamnosus*** podwyższają poziom neuroprzekaźnika GABA, przy jednoczesnej redukcji poziomu kortyzolu. Stabilizuje oś HPA, redukując symptomy depresji.

Bakterie jelitowe wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (kwas propionowy, masłowy i octowy). Kwas propionowy redukuje gromadzenie się tłuszczu w wątrobie, obniża poziom cholesterolu w osoczu krwi i zwiększa uczucie sytości, kwas octowy zmniejsza apetyt, natomiast kwas masłowy redukuje stany zapalne i niszczy komórki nowotworowe.

Osoby z depresją mają zwiększony poziom bakterii z grupy ***Actinobacteria, Proteobacteria*** i ***Bacterioides.*** Badanie przeprowadzone na ponad 700 ochotnikach z depresją udowodniło, że spożywanie sfermentowanego pokarmu przez 2 miesiące poprawiało ich stan psychiczny. W innym badaniu na zwierzętach udowodniono, że bakterie z grupy ***Lactobacillus i Bifidobacterium*** redukowało lęk i stres u szczurów chorych na depresję.

### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5917019/**

## **E-dodatki do żywności**

**Karboksymetyloceluloza** wykorzystywana jako klej do protez **(symbol E466)**i **polisorbat 80 (symbol E433)**fermentują w jelicie grubym powodując wzdęcia, zaparcia i biegunki. Z czasem może to prowadzić do pojawienia się stanu zapalnego jelit i zaburzenia równowagi ich mikrobiomu. To z kolei prowadzi do rozwoju problemów behawioralnych. Potwierdza to badanie na myszach przeprowadzone przez badaczy z Uniwersytetu Stanu Georgia. Zwierzęta wystawione na kontakt z emulgatorami miały problemy z wykonywaniem prostych testów, a ponadto częściej obserwowano u nich stany niepokoju.

Fermentacja w jelitach może zwiększać także ryzyko raka jelita grubego!

**Polisorbat 80**jest wykorzystywany do wspomagania dostarczania niektórych leków i środków chemioterapeutycznych przez barierę krew-mózg. Jest składnikiem wielu szczepionek. Tym samym substancja ta stwarza ryzyko zwiększonego przedostawania się do mózgu wirusów, bakterii, metali ciężkich i toksyn. Dawka polisorbatu 80 w ilości **3 - 30 mg/kg** powoduje zakłócenia bariery krew-mózg u myszy.

Inne badanie na szczurach, podczas którego badacze wstrzykiwali myszom od 4 do 7 dnia po urodzeniu 1, 5 i 10% roztwór wodny polisorbatu 80. Odkryli, że polisorbat 80 przyspiesza dojrzewanie szczurów, wydłuża cykl rujowy, zmniejsza masę macicy i jajników, a także powoduje uszkodzenia błony śluzowej macicy, co wskazuje na przewlekłą stymulację estrogenową. Jajniki szczurzyc były również uszkodzone zwyrodnieniowymi pęcherzykami i bez ciałek żółtych (tkanka wydzielająca progesteron, która powstaje zaraz po owulacji). Tak poważne deformacje w jajniku mogą prowadzić do niepłodności. Pytanie - czy polisorbat 80 ma podobny wpływ także na ludzi?

### **Bibliografia:**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8473002**

**https://szczepienia.wybudzeni.com/polisorbat-w-szczepionkach/**

**http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C77131%2Cdwutlenek-tytanu-czyli-e171-w-zywnosci-moze-szkodzic-mikrobiomowi-jelitowemu**

## **Interakcje - tabela informacyjna**

- salicylamidy wydłużają okres jego działania
- kofeina nasila działanie tego związku
- stosowanie aspiryny i paracetamolu jednocześnie powoduje podwyższenie poziomu obydwu tych substancji we krwi
- stosowanie paracetamolu wraz z lekami indukującymi enzymy wątrobowe (cytochrom P450) takie jak np: fenobarbital, karbamazepina, fentytoina, izoniazyd, barbiturany czy ryfampicyna może prowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby, nawet przy stosowaniu zalecanych dawek
- wydłuża okres półtrwania chloramfenikolu (antybiotyku)
- stosowany długotrwale wzmaga działanie leków przeciwzakrzepowych
- długotrwale stosowany wraz z zydowudyną zwiększa ryzyko neutropenii, prawdopodobnie poprzez pogorszenie metabolizmu tego leku
- węgiel aktywny
- cholestryamina
Uwaga! Jednoczesne stosowanie paracetamolu wraz z innymi lekami NLPZ zwiększa ryzyko uszkodzenia nerek!
 **Ibuprofen (pochodna kwasu propionowego)** | - może wywołać krwawienia, gdy połączy się go z kumarynami (leki przeciwzakrzepowe)
- zwiększa toksyczność metotreksatu
- osłabia działanie leków moczopędnych
- podwyższa stężenie litu i digoksyny (lek przeciw niewydolności serca) we krwi
- podwyższa ryzyko krwawień z przewodu pokarmowego w skojarzeniu z kortykosteroidami
- łączne podawanie z innymi NLPZ może spowodować alergię krzyżową
- zmniejsza skuteczność leków przeciw nadciśnieniu
- stosowanie ibuprofenu z cyklosporyną zwiększa ryzyko uszkodzenia nerek
- jednoczesne stosowanie ibuprofenu z antybiotykami chinolonowymi podwyższa ryzyko wystąpienia drgawek
- probenecyd i sulfinpirazon, a także alkohol nasilają działanie ibuprofenu

## **Tlenek azotu (NO)**

Prekursorem **tlenku azotu** jest arginina w cyklu mocznikowym. Aminokwas ten jest katalizowany przez syntetazę tlenku azotu. Aby mogło do tego dojść, konieczna jest obecność dwóch dinukleotydów: **nikotynoamidoadeninowego (NADPH) oraz flawinoadeninowego (FAD, w którym obecna jest pochodna witaminy B2 i AMP).** Oprócz nich potrzeba do tego także **tetrahydrobiopteryny (BH4) i tlenu cząsteczkowego.** Arginina jest najpierw hydroksylowana a następnie utleniana, w wyniku czego powstaje cytrulina i tlenek azotu. Koprodukt tej reakcji, **cytrulina,** jest później metabolizowana powtórnie do argininy tworząc pół cyklu mocznikowego.

Tlenek azotu jest produkowany pod wpływem różnorakich bodźców na komórki śródbłonka (np. stres, trombina, ADP, serotonina, bradykinina, histamina, norepinefryna, wazopresyna, substancja P i acetylocholina). Jego głównym zadaniem jest rozszerzanie naczyń krwionośnych. Może być ono blokowane przez nadciśnienie i palenie papierosów. Przy okazji tlenek azotu zapobiega tworzeniu się skrzepów krwi. Nie dopuszcza do przyklejania się płytek krwi i leukocytów do siebie i ścian naczyń krwionośnych. Inną właściwością tlenku azotu jest poprawa wychwytu glukozy przez komórki mięśniowe.

Związek ten pobudza wzrost nowych mitochondriów w komórkach, zdecydowanie podnosząc zdolności wysiłkowe organizmu.

Tlenek azotu aktywuje **cyklazę guanylową** - enzym produkujący cGMP (cykliczny GMP). Prowadzi to min. do powstania erekcji.

Pełni on też rolę neuromodulatora, ma pozytywny wpływ na pamięć.

W celu podwyższenia poziomu tlenku azotu w organizmie zaleca się regularne picie soku z buraków. Suplementacja argininą daje w porównaniu z dietą dużo gorsze wyniki w tej kwestii (aminokwas ten ma słabą biodostępność!). Poziom tlenku azotu może się zwiększyć także po spożyciu produktów bogatych w ornitynę i cytrulinę, które mogą być przetwarzane do argininy.

Azotany z pożywienia uzyskują najwyższe stężenie w surowicy krwi **po 1 - 2 godzinach od spożycia.** Niestety wiele osób przyjmuje azotany bezpośrednio przed treningiem, co nie powinno mieć miejsca w przypadku, jeśli naszym celem jest zoptymalizowanie działania tej substancji. **Czas całkowitego rozpadu azotanów w osoczu wynosi około 24 h.** Tak więc spożywanie azotanów przed snem może okazać się doskonałym rozwiązaniem, jeśli mamy zaplanowany trening o poranku.

Wytwarzanie tlenku azotu można efektywnie stymulować za pomocą takich warzyw jak:

- **rukola –  4,474 mg/kg**

- **koper – 2,936 mg/kg**

- **roszponka – 2,572 mg/kg**

- **szpinak – 2,137 mg/kg**

- **sałata masłowa – 1,900 mg/kg**

- **rzodkiewka – 1,868 mg/kg boćwina – 1,597 mg/kg**

- **burak –  1,459 mg/kg**

- **kapusta pekińska – 1,388 mg/kg**

### **Bibliografia:**

**http://www.czytelniamedyczna.pl/502,rola-tlenku-azotu-w-przewodnictwie-neuronalnym.html**

**http://www.edunauka.pl/biochtlenekazotu.php**

**https://bonavita.pl/tlenek-azotu-wplyw-na-organizm-trening-zrodla-i-suplementacja**

## **Olej lniany**

Olej lniany zawiera **do 60% kwasu linolenowego, 15,98% kwasu linolowego (omega-6), ok. 10% kwasu oleinowego (omega-9) i ok. 10% nasyconych kwasów tłuszczowych. W jego składzie można znaleźć także ok. 120 mg tokoferoli na 100 g (w tym 80 mg gamma-tokoferolu i 40 mg alfa- tokoferolu), beta-sitosterol w ilości 209 mg/100 g, kampesterol (105 mg/100 g), stigmasterol (35 mg/100 g), brasikasterol (3,5 mg/100 g) i inne.** **Ogólna zawartość fitosteroli wynosi w nim 659 mg/100 g.**

Powinien być on chroniony przed działaniem promieni słonecznych. Należy go w tym celu przechowywać w szczelnej, ciemnej butelce, w temperaturze ok. 2 stopni Celsjusza. Można go jeść bez dodatków 2 - 3 razy dziennie po 1 - 2 łyżki stołowej.

Olej lniany zalecał islamski medyk i filozof Awicenna (980 - 1037):

***''Siemię lniane pomaga przy wrzodach pęcherza moczowego i nerek. Wywar z siemienia lnianego użyty w lewatywie z olejkiem różanym daje wielką korzyść przy wrzodach w jelitach. Siemię lniane, szczególnie w postaci uprażonej, pomaga przy mokrym kaszlu''.***

Na podstawie trwających cztery tygodnie badań na zwierzętach wykazano, że olej lniany obniża on poziom trójglicerydów, stopień peroksydacji lipidów, podwyższając przy tym poziom cholesterolu HDL.

Olej lniany wspomaga organizm w uporaniu się ze skutkami promieniowania radioaktywnego. Podczas katastrofy w Czarnobylu (26 kwietnia 1986 roku) w Kijowie brakowało lekarstw dla osób napromieniowanych, dlatego leczono ich tym, co było pod ręką - w tym olejem lnianym. Zwalczał on nie tylko oparzenia termiczne, ale i promieniowanie radioaktywne. Słabe oparzenia goiły się, a skóra szybko się regenerowała. U poważniej rannych osób olej usuwał ostry ból i przynosił ulgę w cierpieniu, dając możliwość i czas by doczekać się konkretnej pomocy medycznej.

**Ligniny z lnu** wywierają leczniczy wpływ na organizm, regulując problemy hormonalne podczas menopauzy, działając przeciwnowotworowo, przeciwutleniająco, przeciwgrzybiczo, przeciwwirusowo i przeciwpasożytniczo. Badania przeprowadzane na uniwersytetach w USA udowodniły że ligniny spowalniają proces podziału niektórych komórek nowotworowych, zobojętniając receptory estrogenu, chroniąc dzięki temu przed rakiem piersi. Ligniny są przetwarzane przez jelitową florę bakteryjną w dwa związki - **enterolakton i enterodiol,** chroniące organizm przed nowotworem (szczególnie piersi).

Bogatym źródłem roślinnych lignin jest błonnik siemienia lnianego (jest on lepiej przyswajalny niż inny błonnik roślinny), zaś zawarty w nim **kwas alfa-linolenowy (omega-3), stanowiący nawet do 60% całego oleju lnianego** ma działanie przeciwrakowe w stosunku do raka jelita prostego i piersi. w 994 roku przeprowadzono obserwację grupy 121 kobiet z rakiem umiejscowionym pierwotnie w piersi. Badano związek między poziomem różnych kwasów tłuszczowych i tkankom tłuszczową w piersi, a stopniem rozrastania się raka (przerzuty). Analiza tkanki piersi przeprowadzona podczas operacji chirurgicznej wykazała bezpośredni związek pomiędzy niskim poziomem kwasu alfa linolenowego, a rozprzestrzenianiem się przerzutów do węzłów chłonnych dołu pachowego i inwazją nowotworu. **Po 31 miesiącach od pierwszej operacji u 21 pacjentek przerzuty dotarły do innych tkanek organizmu.**

### **Bibliografia:**

**''Olej lniany'' - Iwan Nieumywakin**

**http://ptfarm.pl/pub/File/Bromatologia/2013/1/BR%201-2013%20-%20s.%20020-026.pdf**

## **Lipopolisacharyd (LPS)**

**Lipopolisacharyd (LPS, zwany też endotoksyną)** to integralny składnik zewnętrznej błony komórkowej osłony bakterii Gram-ujemnych, który jest absolutnie niezbędny do ich przetrwania. Zajmuje aż do 70% powierzchni komórki. Po raz pierwszy został opisany w 1892 r. przez grupę Pfeiffer’a i Centanni’ego. Na podstawie przeprowadzonych doświadczeń poczynili oni obserwację, iż lizat z inaktywowanych komórek bakterii Gram-ujemnych wywołuje u zwierząt laboratoryjnych szok toksyczny, a następnie śmierć.

Może on powodować takie problemy zdrowotne jak:

- pogorszone funkcjonowanie hipokampu. Hipokamp przekształca pamięć z krótkotrwałej do długotrwałej, przez co nadmierna ilość lipopolisacharydu może prowadzić do pogorszenia pamięci i zdolności uczenia się.

- lipopolisacharyd **blokuje receptory witaminy D**, sprawiając, że mimo jej prawidłowego poziomu we krwi, może ona nie wykonywać prawidłowo swoich funkcji (pogarsza się np. wchłanialność wapnia)

- u kobiet zaburza on implantację zarodka, zaś u mężczyzn - ruchliwość plemników, prowadząc do zaburzeń płodności

- lipopolisacharyd może wywołać **zespół suchego oka,** objawiający się swędzeniem, poczuciem piasku pod powieką, pieczeniem i bólem podczas poruszania gałką oczną. Oprócz tego może powodować owrzodzenie i zmętnienie rogówki, a także zaczerwienienie i zmiana koloru oczu

- LPS może obniżać poziom **TSH (tyreotropiny)** w tarczycy, prowadząc do jej nadczynności (może się ona objawiać tzw. błyszczącą skórą, nerwowością oraz nadmierną utratą wagi!)

- związek ten może prowadzić do **niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby.**

### **Jak zniwelować jego działanie?**

Zawarty w kwiatach jaśminu **jasmonian metylu** blokuje działanie LPS. Herbatę sporządzoną z jego kwiatów należy spożywać 2 razy dziennie przez okres 2 tygodni.

### **Bibliografia:**

**https://biotechnologia.pl/biotechnologia/powtorka-przed-sesja-lipopolisacharyd-jako-najwazniejszy-immunologicznie-czynny-skladnik-struktury-sciany-komorkowej-bakterii-gramujemnych,16178**

**https://www.youtube.com/watch?v=l83YAiKrOgY**

## **Glutation**

**Glutation (wzór sumaryczny - C10H17N306S, inna nazwa - gamma-glutamylocysteinyloglicyna) -** organiczny związek chemiczny, tripeptyd przeciwutleniający. Zbudowany jest z reszt kwasu glutaminowego, glicyny i cysteiny. Występuje we wszystkich organizmach zwierzęcych i roślinnych, poza organizmem jest nietrwały.

Bez glutationu, inne antyoksydanty takie jak witamina C i E nie są w stanie prawidłowo pełnić swojej roli. Odpowiada min. za transport aminokwasów i ułatwia syntezę białka. Poprawia uwodnienie komórek i powiększa zapasy glikogenu mięśniowego. Potrafi naprawiać białka uszkodzone działalnością wolnych rodników.

Swoje potężne właściwości antyutleniające zawdzięcza zdolności odtwarzania w białkach grup tiolowych (-SH), które zostały utlenione do grup sulfonowych (-SO3H) lub disiarczkowych (-S-S-).

Glutation potrafi usuwać z ustroju związki azotu, nadtlenek wodoru, metabolity leków takich jak np. paracetamol, metale ciężkie czy też chloropochodne toksyny. Jest w stanie detoksykować także pestycydy (nawet do 60%).

**Do syntezy glutationu potrzeba: metioniny, cysteiny, glicyny, kwasu glutaminowego, witamin B6, B9, B12 (metylowanych), witaminy E, selenu, kwasu alfa-liponowego i witaminy C.**

Stymulatorami produkcji glutationu są takie produkty jak: kalafior, brukselka, brokuły (także prekursor), natka pietruszki, kardamon, cynamon, kurkuma, czarnuszka, jagody acai, czarne jagody bądź też ekstrakt z zielonej herbaty.

## **Bułki orkiszowe**

### **Przepis na bułki orkiszowe z rozmarynem:**

**Składniki:**

**20 g świeżych drożdży**

**½ łyżeczki cukru**

**3 łyżki mleka (np. roślinnego)**

**500 g mąki orkiszowej typ 630**

**1 łyżeczka soli**

**50 g masła, roztopionego**

**2 łyżki posiekanego rozmarynu**

**280 ml mleka (np. roślinnego)**

**1 jajko do posmarowania bułeczek**

**Przygotowanie:**

Z drożdży, cukru i 3 łyżek mleka należy przygotować zaczyn. Składniki należy dobrze wymieszać, tak by drożdże się rozpuściły i odstawić w ciepłe miejsce, by drożdże ruszyły.

Wszystkie składniki wrzucić do robota kuchennego lub zagnieść. Mąkę, sól, roztopione masło, zaczyn z drożdży, mleko i rozmaryn. Całość wyrabiać około 8 minut. Ciasto przełożyć do miski, przykryć ręczniczkiem i odstawić w ciepłe miejsce na 40 minut do czasu, gdy ciasto podwoi swoją objętość.

Gdy ciasto wyrośnie, należy je delikatnie rozwałkować, podzielić na 10 - 12 części. Z każdej części uformować  wałeczek, który należy zawinąć, by powstał supełek. Następnie każdą bułeczkę posmarować masłem i ułożyć na blaszce wyłożonej papierem do pieczenia. Bułeczki piec przez 25 minut w temperaturze 200 stopni Celsjusza. Można posypać dodatkowo rozmarynem.

### **Przepis na pszenno-orkiszowe bułki z ziarnami:**

**Składniki na około 10 bułek:**

* **250 g mąki orkiszowej razowej (lub jasnej)**
* **250 g mąki pszennej chlebowej**
* **300 ml wody**
* **1 łyżka masła, roztopionego**
* **10 g drożdży suszonych lub 20 g drożdży świeżych**
* **1 łyżka miodu**
* **1 łyżeczka soli**
* **opcjonalnie: 1 łyżeczka kminku, 1 łyżeczka mielonego lub dobrze utłuczonego anyżu**

**Ponadto:**

* **1 jajko roztrzepane z 1 łyżką mleka do posmarowania**
* **ziarna do oprószenia: sezam, słonecznik, dynia, płatki soli, mak, kminek itp.**

**Przygotowanie:**

Obie mąki wymieszać z suchymi drożdżami (ze świeżymi najpierw zrobić rozczyn). Dodać resztę składników i wyrobić, pod koniec dodając roztopiony tłuszcz. Wyrobić ciasto, odpowiednio długo, by było miękkie i elastyczne. Uformować z niego kulę, włożyć do oprószonej mąką miski, odstawić w ciepłe miejsce, przykryte ręczniczkiem kuchennym, do podwojenia objętości (zajmie to około 1,5 godziny).

Wyrośnięte ciasto jeszcze raz chwilę wyrobić, podzielić na równe części i uformować bułeczki. Bułeczki układać na blaszce wyłożonej wcześniej papierem do pieczenia. Przykryć ręczniczkiem kuchennym, odstawić na 30 minut do ponownego wyrośnięcia (lub dłużej - powinny podwoić objętość).

Przed samym pieczeniem posmarować jajkiem roztrzepanym z łyżką mleka, posypać ziarnami.

Piec w temperaturze 200 ºC przez 12 - 15 minut. Wyjąć i wystudzić na kratce.

**Metoda dla maszynistów:**

Wszystkie składniki umieścić w maszynie do pieczenia według kolejności: płynne, sypkie, na końcu suche drożdże. Nastawić program do wyrabiania i wyrastania ciasta 'dough' (około 1,5 h). Po tym czasie ciasto wyjąć, uformować bułeczki i dalej postępować według powyższego przepisu.

## **Gorzka czekolada**

W zależności od zawartości kakao, gorzka czekolada zawiera od 500 do 590 kcal na 100 g.

Gorzka czekolada zawiera w sobie wiele substancji pobudzających prace umysłu (np. pirazynę). Poprawia dzięki temu zdolność uczenia się, koncentracji i rozwiązywania problemów. Z drugiej strony - poprzez takie działanie niektóre dzieci mogą być na noc nadmiernie pobudzone, gdy zjedzą jej zbyt dużo. Dzięki bardzo wysokiej zawartości flawonoidów i polifenoli gorzka czekolada zapobiega utlenianiu cholesterolu LDL, miażdżycy, nadciśnieniu, zakrzepom i zawałom serca. Już 63 gramy gorzkiej czekolady tygodniowo zmniejsza ryzyko udaru mózgu u mężczyzn o 17% (badanie z Uniwersytetu Karolinska w Szwecji).

Pomaga w filtracji nerek i delikatnie pobudza oddawanie moczu (dzięki zawartości teobrominy). Teobromina potrafi dodatkowo skutecznie zwalczać kaszel (lepiej niż kodeina) nie powodując przy tym senności.

Gorzka czekolada potrafi także spowalniać trawienie i zmniejszać łaknienie.

Zjadanie bogatej w kakao czekolady działa pozytywnie na populacje bakterii *Bifidobacterium* i *Lactobacillus.* Z kolei kolonie niebezpiecznych szczepów *Clostridium* już po 4 tygodniach regularnego spożycia zostają znacząco zredukowane.

#### **Bibliografia:**

**https://www.poradnikzdrowie.pl/diety-i-zywienie/co-jesz/gorzka-czekolada-ma-najwiecej-wartosci-odzywczych-aa-uHsD-Nu9D-RpCP.html**

**https://www.hellozdrowie.pl/blog-7-faktow-o-gorzkiej-czekoladzie-ktorych-mozesz-nie-znac**

## **SAM (S-adenozylometionina)**

**Wzór sumaryczny: C15H22N6O5S.** Jest to pochodna metioniny i adenozyny. Występuje naturalnie w każdej komórce organizmu, warunkując ich odpowiednie funkcjonowanie. Jest najważniejszym donorem grup metylowych w organizmie, kontrolującym mnóstwo procesów metabolicznych. Można do nich zaliczyć syntezę **fosfatydylocholiny**, podstawowego lipidu wchodzącego w skład błon komórkowych, który odpowiada za ich właściwą funkcje i budowę. SAM jest niezbędny do produkcji i regulacji aktywności neuroprzekaźników **takich jak dopamina, acetylocholina, melatonina, noradrenalina i serotonina.** W efekcie substancja ta odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Warunkuje ona także funkcjonowanie wątroby i produkcję **glutationu,** a także maksymalizuje przeciwutleniające właściwości **dysmutazy ponadtlenkowej (SOD).** SAM-e jest także donorem grup metylowych przy metylacji DNA, czyli reakcji epigenetycznej, regulującej ekspresję materiału genetycznego.

Substancja ta jest wytwarzana głównie w wątrobie, zaś magazynowana - w nerkach i mózgu. Ważną rolę w produkcji tego związku odgrywa aktywna forma kwasu foliowego, czyli **5-metylotetrahydrofoliat (5-MTHF).** Remetyluje on homocysteinę do metioniny, która jest prekursorem SAM-y.

Wiele prób klinicznych wykazało, że SAM-e zaangażowana jest w konwersję nikotynamidu w **N-metyl-nikotynamid (NMNA)** w reakcji, którą katalizuje nikotynamido-N-metylotransferaza. NMNA z kolei przeciwdziała odpływom choliny z mózgu. Wzrost stężenia tej ostatniej substancji skutkuje bardziej wydajną produkcją acetylocholiny. Ponadto w badaniach in-vitro na szczurach po podaniu S-adenozylometioniny odnotowano zwiększenie gęstości receptorów muskarynowych, czyli receptorów z grupy metabotropowych układu cholinergicznego. Pod wpływem acetylocholiny aktywują one **białko G, które katalizuje hydrolizę z GTP do GDP (guanozyno-5-difosforanu) pełniącego podobne funkcje w organizmie co ATP.**

Badania wykazały że S-adenozylometionina podawana w dawce 800 mg przez 8 tygodni **może łagodzić objawy schizofrenii i znacząco poprawiać komfort życia.** Uważa się że substancja ta **zwiększa poziom transferazy katecholowej (COMT)** która odpowiada za rozkład dopaminy. Potrzeba jednak większej ilości badań, by potwierdzić to działanie.

S-adenozylometionina wykazuje w badaniach większą skuteczność w leczeniu **depresji (także tej pomenopauzalnej u kobiet w dawce 1600 mg/dzień)** niż placebo, dorównując przy tym trójpierścieniowym lekom przeciwdepresyjnym. Była też lepiej tolerowana przez organizm.

W podwójnie ślepym badaniu placebo SAM-e podawano domięśniowo w dawce 150 mg/dziennie 146 pacjentom depresyjnym, porównując efekt z imipraminą (150 mg/dzień). Efekt leczenia po czterech tygodniach był podobny w zakresie poprawy objawów depresyjnych. W innym badaniu tego samego zespołu badawczego 143 pacjentów z depresją, otrzymujących 1600 mg SAM-e porównywano ze 138 pacjentami leczonymi imipraminą w dawce 150 mg/dziennie. Po sześciu tygodniach efekt leczenia był porównywalny. W obu badaniach SAM-e była lepiej tolerowana niż imipramina. Możliwe działania niepożądane SAM-e to: lęk, pobudzenie, bezsenność, suchość w jamie ustnej, zaburzenia jelitowe, zmniejszenie łaknienia, a także potliwość, zawroty głowy, kołatanie serca i bóle głowy

Substancja ta chroni także **przed rozwojem choroby Alzheimera i Parkinsona.** U osób chorych na te schorzenia obserwuje się obniżony poziom SAM-y.

Kolejną prozdrowotną właściwością SAM-y jest optymalizacja funkcjonowania stawów. Próby kliniczne, w których udział wzięły osoby starsze ze zdiagnozowaną chorobą zwyrodnieniową stawów, potwierdziły, że SAM-e jest skutecznym środkiem zwalczającym ból oraz ograniczającym uczucie sztywności kończyn. Badania in vitro potwierdziły także że substancja ta potrafi pobudzać produkcję chrząstki.

W celu poprawienia biodostępności SAM-y **należy spożywać ją ok. godzinę przed posiłkiem, wraz z witaminami B4 (choliną) B9 i B12.**

### **Jak należy stosować SAM-e w konkretnych schorzeniach?**

#### **Doustnie:**

* **Depresja: 1600 mg w dwóch jednakowych dawkach przez 8 tygodni (łącznie z środkami antydepresyjnymi bądź oddzielnie)**
* **Zapalenie kości i stawów: 600 - 1200 mg dziennie w 3 równych dawkach przez 12 tygodni**
* **Fibromialgia: 800 mg w dwóch dawkach przez 6 tygodni**
* **Marskość wątroby: 600 mg SAM-e raz dziennie przez miesiąc lub 30 mg SAM-e łącznie ze 120 mg witaminy B12 6 razy dziennie przez miesiąc**
* **Dysfunkcja seksualna: 400 mg 2 razy dziennie przez 2 tygodnie, a następnie 800 mg substancji 2 razy dziennie przez 6 tygodni**

#### **Dożylnie:**

* **Depresja: 400 - 800 mg przez 2 - 4 tygodnie**
* **Zapalenia kości i stawów: 400 mg dziennie przez 5 dni, a następnie 600 mg w trzech równych dawkach doustnie przez 23 dni**
* **Marskość wątroby: 800 mg dziennie przez 2 tygodnie lub 250 mg 2 razy dziennie przez 30 dni**
* **Fibromialgia: 400 mg SAM-e dziennie przez 15 dni**

### **Bibliografia:**

**https://neuroexpert.org/wiki/e-s-adenozylometionina/**

**http://www.psychiatriapolska.pl/uploads/images/PP\_6\_2011/Krzystanek139\_Psychiatria\_Polska\_6\_2011.pdf**

## **N-acetylocysteina (NAC)**

To acetylowa pochodna cysteiny, siarkowego aminokwasu endogennego występującego naturalnie w organizmie. **Jest najlepiej przyswajalną jego formą.**

### **Działanie**

Związek ten jest wykorzystywany do produkcji glutationu (GSH), lecz sam ma bardzo duży potencjał antyoksydacyjny, dzięki obecności dwóch grup tiolowych (-SH). Dzięki tym grupom potrafi rozrzedzać i upłynniać zalegającą wydzielinę dzięki zdolności rozszczepiania wiązań disiarczkowych w glikoproteinach śluzu. Podnosi on zdecydowanie możliwości obronne organizmu, zapobiegając infekcjom grzybiczym, wirusowym i bakteryjnym. Dodatkowo skraca czas występowania infekcji i zapobiega ewentualnym powikłaniom.

NAC pobudza gospodarkę dopaminową i glutaminową. Poprzez stymulację antyportera cysteino-glutaminowego zawarta w nim cysteina reguluje zarówno wewnątrzkomórkowy, jak i zewnątrzkomórkowy przepływ glutaminianu. Antyporter ten w mózgu pojawia się najczęściej w komórkach glejowych. Aby struktura ta pracowała poprawnie, dwie cząsteczki cysteiny muszą połączyć się ze sobą, tworząc w ten sposób mostek dwusiarczkowy. Tak powstały dimer – cystyna- jest następnie wyłapywany przez astrocyty, w następstwie czego do przestrzeni zewnątrzkomórkowej uwalniane są cząsteczki glutaminianu, który oddziałuje na receptory metabotropowe układu glutaminergicznego i uaktywnia całą kaskadę reakcji. Jednocześnie NAC w przypadku nadmiaru glutaminianu redukuje jego wytwarzanie w przestrzeniach synaptycznych.

Substancja ta jest wykorzystywana do leczenia niewydolności wątroby spowodowanej zatruciem paracetamolem (występuje w takich lekach jak np. Vicodin czy Tylenol). Udowodniono też, że NAC może osłaniać wątrobę przed innymi czynnikami takimi jak alkohol czy zanieczyszczenie powietrza.

NAC redukuje także insulinooporność u osób otyłych.

Dzięki swojemu wpływowi na gospodarkę glutaminergiczną, NAC może być bardzo skutecznym wsparciem w terapii leczenia uzależnień (np. od papierosów, alkoholu, marihuany, kokainy czy hazardu).

Przeprowadzono badanie, w którym uczestniczyło 24 pacjentów uzależnionych od marihuany. Podawano im dziennie 2400 mg N-acetylocysteiny, a suplementując substancję, ochotnicy zgłaszali spadek chęci sięgnięcia po narkotyk oraz jego rzadsze zażywanie. W trakcie trwania tej próby, pacjenci deklarowali poprawę samopoczucia, większą stabilizację emocjonalną oraz mniejszą wybuchowość. Efekty działania NAC w tym przypadku zostały także zweryfikowane po zakończeniu badania (4 tygodnie) w przeprowadzonej ankiecie, gdzie pacjentom polecono wypełnienie kwestionariusza pt. “Łaknienie marihuany”. Na podstawie analizy wyników uznali oni, że pochodna cysteiny może być z powodzeniem wykorzystywana w terapii oraz profilaktyce uzależnień kannabinoidami.

NAC jest także z powodzeniem wykorzystywany w leczeniu uzależnienia od nikotyny. W jednym z badań potwierdzających efekty jej skuteczności udział wzięli ludzie określający siebie nałogowymi palaczami. Podawano im dziennie 2400 mg N-acetylocysteiny i już po 4 tygodniach odnotowano 25% spadek liczby wypalanych papierosów.

W innym badaniu pacjentom uzależnionym od kokainy podawano dawkę 600 mg NAC w odstępach 6 godzin przez trzy dni, w ciągu których byli oni hospitalizowani. Deklarowali oni mniejszą chęć sięgnięcia po narkotyk, a także ograniczenie objawów pojawiających się po odstawieniu kokainy (np. wyrywanie włosów czy obgryzanie paznokci).

Z kolei badanie kliniczne przeprowadzone na grupie hazardzistów wykazało, że ci, którzy suplementowali ją przez 6 tygodni mieli o 60% niższy wynik testów psychologicznych oceniających stopień uzależnienia.

Doświadczenia prowadzone na zwierzętach wykazały również, że **N-acetylocysteina (NAC)** podawana osobnikom narażonym na hałas powyżej 105 dB redukuje o 75% trwałe przesunięcie progów słuchu i o 50% zmniejsza utratę komórek słuchowych. Ten prekursor glutationu wykazuje skuteczność w redukcji uszkodzeń ślimaka spowodowanych przez hałas impulsowy, co potwierdzono w badaniach z udziałem żołnierzy którym podawano 4 dawki NAC po 200 mg po ekspozycji na 2 serie 20 wystrzałów

### **Dawkowanie**

W zależności od celu terapeutycznego zastosowania N-acetylocysteiny zaleca się odpowiednie dawki:

* choroby dróg oddechowych – dorośli 600 mg dziennie, dzieci w wieku 6 - 14 lat 400 mg dziennie, natomiast w wieku 2 - 6 lat – 300 mg;
* mukowiscydoza – do 6 roku życia – maksymalnie 400 mg dziennie, powyżej 6 roku życia do 600 mg;
* zatrucie paracetamolem – najważniejsze aby N-acetylocysteinę podać choremu nie później niż 14 h po zatruciu – całkowita dawka 300 mg;

### **Interakcje**

N-acetylocysteiny nie powinno się łączyć z antybiotykami. Należy w tym przypadku zrobić 2 godziny przerwy między nimi. Chodzi tu o antybiotyki w których substancją czynną są półsyntetyczne tetracykliny, penicyliny, cefalosporyny czy aminoglikozydy. Nie należy również łączyć NAC z lekami tłumiącymi kaszel, gdyż może to prowadzić to zalegania rozrzedzonej wydzieliny.

### **Dodatkowe uwagi**

Nie zaleca się przyjmowania N-acetylocysteiny na mniej niż 4 godziny przed snem, ponieważ działa stymulująco na OUN i może tym samym powodować bezsenność. Związku tego nie można podawać dzieciom poniżej 2 lat.

Ostrożność w stosowaniu N-acetylocysteiny należy również zachować przy chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

Preparaty w postaci tabletek lub proszku dobrze jest rozpuścić w zimnej wodzie, unikając jakiegokolwiek kontaktu mieszaniny z metalami i gumą, gdyż może dojść do wystąpienia niekorzystnych reakcji pomiędzy NAC a materiałem.

### **Bibliografia:**

**https://neuroexpert.org/wiki/nac-n-acetylocysteina/**

## **Berberyna**

Jest to żółty alkaloid **(wzór sumaryczny: C20H18NO4+)** występujący w min: berberysie zwyczajnym, gorzkniku kanadyjskim, cynowodzie, glistniku jaskółcze ziele, mahonii zwyczajnej czy ostryżu długim.

### **Działanie**

Berberyna potrafi aktywować szlak kinazy AMPK, który działa antagonistycznie w stosunku do kinazy mTOR.

Ma właściwości regulujące poziom cukru we krwi, obniżające stężenie cholesterolu, trójglicerydów i pomagające szybciej zrzucić zbędne kilogramy (poprzez zwiększoną produkcję **adiponektyny** i oddziaływanie na gen **SIRT-1**). Reguluje również apetyt.

Zmniejsza insulinooporność, pobudza proces glikolizy (in. szlak Embdena-Meyerhofa-Parnasa podczas którego jedna cząsteczka glukozy zostaje zamieniona w dwie cząsteczki pirogronianu) w komórkach, obniża produkcję glukozy w wątrobie i opóźnia proces wchłaniania węglowodanów w jelitach. Sprzyja również namnażaniu się pożytecznych bakterii w jelitach.

W badaniach wykazał on tak silne działanie jak metformina. 3-miesięczne badanie kliniczne potwierdziło pozytywne działanie berberyny zarówno w kwestii regulacji poziomu insuliny na czczo, jak i Hb1Ac.

Co bardzo istotne, działanie berberyny było wyraźne nie tylko u osób ze świeżo postawionym rozpoznaniem cukrzycy, ale też u tych, którym nie udało się osiągnąć prawidłowych wyników za pomocą dotychczasowego leczenia.

Inne 2-miesięczne badanie wykazało spadek poziomu glukozy o ok. 1/4, zaś Hb1Ac - o ok. 1/5.

Berberyna jest także skutecznym środkiem pobudzającym neurogenezę i pozytywnie oddziałującym na stan pamięci, dzięki pobudzaniu syntezy BDNF. Berberyna zapobiega również uszkodzeniu neuronów w przypadku ograniczonego przepływu krwi w obszarach mózgowych, co za tym idzie niskiej podaży tlenu, charakterystycznego chociażby w przypadku zakrzepów, zwężenia ścian naczyń krwionośnych czy zatorów naczyń krwionośnych. Udokumentowana neuroprotekcja berberyny po udarze mózgu związana jest prawdopodobnie z hamowaniem kaspazy 3 oraz kinazy JNK oraz aktywacją szlaku białek Akt/GSK3β/ERK1/2.

Alkaloid ten regeneruje wyściółkę jelitową i obniża stany zapalne poprzez zmniejszenie poziomu cytokiny TNF-alfa.

### **Dawkowanie**

Według badań naukowych powinno się zażywać średnio 900 - 1500 mg berberyny dziennie, w podziale na trzy dawki. Przyjmować przed posiłkami.

### **Bibliografia**

**''Dobry tłuszcz'' - dr. Joseph Mercola**

**https://biotechnologia.pl/farmacja/berberyna-suplement-diety-o-cudownych-wlasciwosciach,17067**

## **Interleukiny**

### **Interleukina IL-1**

Jest to zbiorcza nazwa 10 cytokin mających kluczowe znaczenie w przebiegu procesu zapalnego w organizmie. Oprócz tego uczestniczy ona w przebudowie tkanek, syntezie białek ostrej fazy (np. CRP czy ferrytyny), wywołuje uczucie senności i gorączkę (jest pirogenem). Wyróżnia ją również silne działanie antynowotworowe.

Jej wydzielanie następuje w odpowiedzi na antygeny wirusowe, bakteryjne czy grzybicze. Posiada także zdolność do indukowania syntezy innych prozapalnych cytokin (IFN-gamma, IL-6 oraz TNF-afla) **Najważniejsze są trzy spośród nich: IL-1alfa, IL-1beta oraz IL-1gamma (obecnie IL-18).**

**IL-1alfa** występuje jedynie jako cząstka błonowa komórki, przez co oddziałuje jedynie na komórki sąsiadujące z tą, która tą cytokinę wytwarza. Odpowiada ona za odpowiedź immunologiczną limfocytów T podczas alergii kontaktowej.

**IL-1beta** z kolei jest wydzielana do krwiobiegu, działając ogólnoustrojowo i jest odpowiedzialna za większość efektów które wywołuje IL-1. Jest ona w większym stopniu zaangażowana w indukcję gorączki niż IL-1alfa.

**IL-1gamma** pobudza wytwarzanie IFN-gamma (tylko w obecności IL-12, IL-15 lub IL-2) przez limfocyty T i komórki NK w odpowiedzi na takie patogeny jak np. lipopolisacharyd (LPS)

#### **Bibliografia:**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Interleukina\_1**

**http://www.pm.microbiology.pl/web/archiwum/vol5032011217.pdf**

### **Interleukina IL-2**

Cytokina ta jest jednym z najważniejszych czynników pobudzających wzrost limfocytów T, zwłaszcza cytotoksycznych oraz NK (te w odpowiedzi wytwarzają inne cytokiny takie jak TNF-alfa i IFN-gamma). Wraz z IL-4 i IL-5 może pobudzać także wzrost limfocytów B. To jeden z głównych mediatorów w przebiegu chorób autoimmunologicznych.

Uwalniana jest głównie przez limfocyty pomocnicze T (przede wszystkim Th1) a także limfocyty cytotoksyczne. Wydzielanie IL-2 jest stymulowane przez swoiste antygeny oraz IL-1 i IL-6.

Receptory dla IL-2R są obecne na większości aktywowanych limfocytów T i B, na pobudzonych monocytach oraz w niewielkim stopniu w osoczu krwi. Dzielą się one na trzy typy - alfa, beta i gamma. Każdy z nich ma różną funkcjonalność i powinowactwo.

#### **Działanie**

**IL-2 pobudza wytwarzanie przez limfocyty T CD8+ rozpuszczalnego czynnika przeciwwirusowego (CAF), który hamuje aktywność wirusową.**

#### **Bibliografia:**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Interleukina\_2**

**https://www.researchgate.net/publication/242413874\_ROLA\_I\_ZASTOSOWANIE\_TERAPEUTYCZNE\_INTERLEUKINY\_2\_W\_ZAKAZENIU\_HIV**

## **Kinaza mTOR (in. ssaczy cel rapamycyny)**

Kinaza ta bierze udział w proliferacji i pomnażaniu się komórek nerwowych, powstawaniu i plastyczności ich synaps, a także niektóre aspekty metabolizmu mitochondriów. mTOR tworzy dwa kompleksy - C1 i C2. C1 jest bardziej istotny dla zdrowia, niż C2.

Obniżenie aktywności szlaku mTOR powoduje uruchomienie procesu autofagii, zwiększa wrażliwość insulinową w komórkach mięśniowych i obniża ryzyko nowotworów.

Jej wysoka aktywność koreluje z występowaniem autyzmu (ludzie z autyzmem mają zbyt dużą ilość neuronów i połączeń nerwowych). Badania naukowe udowodniły, że zahamowanie przekształcania się kinazy mTOR do rybosomalnej kinazy S6K1 może być bardzo pomocne w leczeniu tego schorzenia. Dodatkowo można dzięki temu zahamować syntezę białek w komórkach raka prostaty.

Jednakże aktywacja mTOR ma też pozytywne aspekty - nasila produkcję ATP w mitochondriach, metabolizm mitochondrialny, jak i produkcję samych mitochondriów **(poprzez aktywację PGC1-alfa)**

### **Co nasila ekspresję kinazy mTOR?**

**Do czynników nasilających ekspresję kinazy mTOR można zaliczyć: wysoki poziom insuliny, IGF-1 oraz leptyny (w hipokampie), nadmierna podaż aminokwasów (np. metioniny), testosteron, nadmiar kalorii, węglowodanów, oreksyna, insulina, grelina (w hipokampie), hormony tarczycy, tlen, ketamina, cytokina IL-6 (w mięśniach i tkance tłuszczowej).**

### **Jak zablokować kinazę mTOR?**

Kinazę mTOR potrafi zablokować sulforafan obecny w min. brokułach, który potrafi z łatwością przenikać barierę krew-mózg. Poprawia on pracę mitochondriów, a dodatkowo jest on silnym przeciwutleniaczem, działającym neuroprotekcyjnie.

Do innych czynników hamujących kinazę mTOR należą:

**- post (ograniczenie spożycia takich aminokwasów jak metionina, leucyna, treonina, arginina czy lizyna oraz izoleucyna)**

**- resweratrol**

**- kurkumina (hamuje dzięki temu wzrost komórek nowotworowych mięsaka prążkowanego w fazie wzrostu G1 poprzez indukcję ich apoptozy, przy jednoczesnym zablokowaniu podstawowej i insulinopodobnej motoryki wzrostu komórek. W stężeniu 2,5 mikromola znacząco hamowała zarówno fosforylację mTOR, jak i dalszych jego cząsteczek efektorowych - S6K1 oraz białka wiążącego eukariotyczny czynnik inicjujący 4E (eIF4E) 1 (4E-BP1) , w panelu linii komórkowych (Rh1, Rh30, DU145, MCF-7 i Hela))**

**- metformina (doustny lek przeciwcukrzycowy z grupy biguanidów)**

**- kortyzol/glukokortykosteroidy**

**- dieta typu fasting**

**- dieta ketogeniczna**

**- NAC (N-acetylocysteina) - w badaniu na 36 pacjentach z toczniem rumieniowatym układowym (SLE) substancja ta poprawiła stan ich zdrowia poprzez inhibicję mTOR w limfocytach T. Skuteczne dawki wynosiły odpowiednio 2,4 i 4,8 grama.**

**- ostropest plamisty**

**- kwas alfa-liponowy**

**- różeniec górski**

**- kwercetyna (poprzez aktywację AMPK)**

**- apigenina (poprzez aktywację AMPK)**

**- owoc granatu/kwas elagowy**

**- karnozyna**

**- kwas ursolowy**

**- grzyby reishi**

**- brodziuszka wiechowata *(Andrographis paniculata)***

**- kwas oleanolowy**

**- antocyjany (ekstrakt z pestek winogron)**

**- emodyna (obecna np. w aloesie czy rabarbarze. To związek z grupy antrachinonów, posiadający właściwości przeciwutleniające i antynowotworowe)**

**- EGCG (zielona herbata)**

**- fisetyna (hamuje tylko w komórkach tłuszczowych)**

**- oliwa z oliwek ekstra virgin**

**- kwasy tłuszczowe omega-3**

**- kofeina**

### **Bibliografia:**

**https://www.youtube.com/watch?v=nyr4Gg6PrbU**

**https://pbkom.eu/sites/default/files/artykulydo2012/34\_3\_511.pdf**

**''Dobry tłuszcz'' - dr. Joseph Mercola**

**http://zdrowiebeztajemnic.pl/mtor/**

**https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16550606/**

**https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/art.34502**

## **Sposoby na komary**

Można zmieszać w proporcji 1:2 ocet jabłkowy z wodą i umieścić uzyskaną miksturę w pojemniku z aerozolem. Spryskuj nią regularnie ciało, aby odstraszyć komary. Jeśli będziesz codziennie pić ocet jabłkowy sprawi on, że Twoje ciało będzie wydzielało zapach nieprzyjemny dla owadów, stanowiąc dodatkowe zabezpieczenie.

### **Bibliografia:**

**https://www.pepsieliot.com/komary-jak-zapobiec-ugryzieniom-i-zalagodzic-swedzenie/**

## **Zapalenie zatok**

Pomocny będzie w tym przypadku długi, gorący prysznic. Unosząca się wokół para wodna pomoże zwolnić ucisk w zatokach. Odchrząkuj przy tym, aż do oczyszczenia zatok. Można też nalać do garnka wrzątku i dodać do niego kilka kropel olejku eukaliptusowego. Postaw naczynie na stole, nakryj głowę ręcznikiem (coś na kształt namiotu nad nią). Twarz powinna się znajdować ok. 45 cm nad lustrem wody. Oddychaj głęboko przez nos. Unosząca się para przeniesie molekuły mentolu do zatok i rozluźni wydzielinę.

Receptura ojca Grzegorza Sroki na mleko z dziewanną i propolisem: Łyżkę rozdrobnionych kwiatów dziewanny zalej szklanką wrzącego mleka (najlepiej 3,2% tłuszczu, koniecznie organicznego!) i parz pod przykryciem 15 - 20 minut. Następnie odcedź i mocno wyciśnij na sitku resztki kwiatów, a do uzyskanego ciepłego leku (nigdy gorącego!) dodaj łyżeczkę miodu spadziowego z drzew iglastych i łyżeczkę nalewki z propolisu. **Wszystko razem wymieszać i pić małymi łykami 3 - 4 razy dziennie po szklance. Ostatnią dawkę koniecznie zażyj przed snem. Zapobiegawczo zażywaj po 1 - 2 łyżeczki dziennie.**

Rosyjska metoda - małą ilość skrystalizowanego miodu spadziowego z drzew iglastych, lipowego czy gryczanego umieść w obu otworach nosa i połóż się z głową lekko uniesioną do góry. Zabieg powtarzaj 4 - 6 razy dziennie przez co najmniej tydzień. Kuracja ta przynosi ulgę w ostrym i trudnym do leczenia zapaleniu zatok, przyśpieszając zdrowienie. Spływający do zatok miód wykazuje działanie antybiotyczne i przeciwzapalne, pomaga oczyścić zatoki z ropnej wydzieliny. Osoby z tendencją do nawracania tego typu schorzeń powinny przeprowadzać ten zabieg profilaktycznie wiosną i jesienią.

## **Aminokwasy - kompendium wiedzy**

### **Fenyloalanina**

**Skrótowe nazwy - DLPA, Phe i F. Wzór sumaryczny - C9H11NO2**

Fenyloalanina jest białkowym aminokwasem egzogennym, jednym z dwudziestu kodowanych przez DNA.

#### **Działanie**

Aminokwas ten jest prekursorem katecholamin takich jak dopamina, adrenalina i noradrenalina, przyśpieszając i poprawiając efektywność neurotransmisji.

Fenyloalanina jest silnie też działającym przeciwbólowo aminokwasem. Badania wykazują że za jego pomocą można skutecznie walczyć z migrenami, bólami stawów i kręgosłupa, nerwobólami, a nawet bólami pooperacyjnymi. Redukuje też stany zapalne. Nie przytępia normalnego czucia, nawet gdy jest stosowana przez długi czas. Fenyloalanina jest przekształcana w organizmie w fenyloetyloaminę (jej niedobór powoduje np. depresję!). Potrafi powstrzymać aktywność enzymów niszczących morfinopodobne środki przeciwbólowe takie jak enkefaliny i endorfiny. Dawkowanie jest zależne od osoby. Najlepiej zacząć od 1 grama dziennie przez dwa tygodnie, aż można dojść do 3 g dziennie. Jeśli po miesiącu nie przyniesie rezultatu, to niestety już nie zadziała. Rzeczywistą poprawę odczuwa ok. 2/3 osób. Jest to naprawdę droga, ale zarazem skuteczna terapia! Ten aminokwas ma długi czas działania i organizm nie uodparnia się na jego działanie. Do tego nie uzależnia i jest praktycznie nietoksyczny.

#### **Dawkowanie**

Standardowa dzienna dawka w przypadku fenyloalaniny **wynosi od 200 do 1500 mg.** W przypadku osób uprawiających aktywnie sport zaleca się rozbicie tej ilości na dwie porcje, które powinno przyjmować się przed i po treningu.

#### **Interakcje**

Nie powinno się łączyć fenyloalaniny z środkami przeciwpsychotycznymi, a także antydepresentami (szczególnie z inhibitorami MAO). Osoby chorujące na nadciśnienie tętnicze również powinny być ostrożne przy jej suplementacji, ponieważ podnosi dodatkowo ciśnienie krwi. Zaleca się tutaj stosowanie fenyloalaniny po posiłku.

Nie zaleca się również suplementacji tym aminokwasem kobietom w ciąży.

#### **Bibliografia:**

**https://neuroexpert.org/wiki/dlpa-fenyloalanina/**

**''Zanim pójdziesz do lekarza'' - Andrew Saul**

### **Kwas glutaminowy**

**Kwas glutaminowy (skrót: Glu, in. kwas 2-aminoglutarowy, wzór surmaryczny C5H9NO4, oznaczany na produktach symbolem E620)** należy do kwaśnych aminokwasów endogennych. Łącząc się z amoniakiem, usuwa ten związek z mózgu, przenosząc go przez barierę krew - mózg. Dzięki temu działa odtruwająco na mózgowie. Kumulacja amoniaku w mózgu jest szkodliwa i hamuje procesy myślenia. Stąd istotna funkcja kwasu glutaminowego w usprawnianiu procesów zapamiętywania i odtwarzania informacji. Glutamina uwalnia amoniak dopiero w nerkach, gdzie jest usuwany.

Glutamina działa przeciwdepresyjnie, zapobiega impotencji, usuwa objawy zmęczenia. Może mieć wpływ na szybsze gojenie się wrzodów żołądka i dwunastnicy. Zapobiega owrzodzeniom przewodu pokarmowego (także jelit). Jest w stanie zahamować wstrząs insulinowy. Zwiększa poziom GABA (kwasu gamma-aminomasłowego). Zapobiega zanikom mięśni szkieletowych. Jest to niezbędny związek do syntezy związków wysokoenergetycznych i kwasów nukleinowych. Odpowiada za produkcję enzymów trawiennych w trzustce i jest jednym z głównych strukturalnych i energetycznych składników protoplazmy w komórkach nerwowych. Z kwasu glutaminowego powstaje GABA na drodze dekarboksylacji. **Z kwasu glutaminowego powstaje semialdehyd gamma-glutaminowy niezbędny do wytwarzania ornityny (potrzebna do urogenenzy, procesu powstawania moczu, który zaczyna się w nerkach).** Kwas glutaminowy poprawia odbieranie wrażeń smakowych (stąd obecne glutaminiany w przyprawach i potrawach). Bierze udział w syntezie adrenaliny i acetylocholiny.

Kwas glutaminowy jest neuroprzekaźnikiem (neurotransmiterem) w ośrodkowym układzie nerwowym. Ma zdolność wywoływania depolaryzacji błony postsynaptycznej. Kwas glutaminowy występuje w mózgu, móżdżku i rdzeniu kręgowym. Należy do czynników pobudzających, działających na receptory NMDA (kanały wapniowe - powoduje napływanie jonów wapnia do wnętrza neuronów). Uczestniczy w powstawaniu engramów (śladów pamięciowych). Jak wykazano, pobudza również funkcje poznawcze, poprawia pamięć oraz nastrój.

M**etylokobalamina** reguluje poziom glutaminianu w mózgu oraz wspomaga prawidłową aktywność komórek mózgowych, podobnie jak **karnozyna**. Co ciekawe, szczególna lokalizacja karnozyny z glutaminianem, cynkiem i miedzią w zakończeniach synaptycznych neuronów węchowych w OUN sugeruje, że może ona modulować przesyłanie bodźców węchowych przez glutaminian. Chelatując jony cynku i miedzi, karnozyna znosi ich działanie hamujące na transmisję glutaminergiczną i GABA-ergiczną, mogąc tym samym redukować ryzyko wystąpienia choroby Alzhemiera, padaczki czy udaru niedokrwiennego mózgu. Wpływa na gospodarkę kwasem glutaminowym ma także **NAC (N-acetylocysteina).**

Powstający z kwasu glutaminowego kwas alfa-ketoglutarowy jest łącznikiem przemiany węglowodanowej z przemianą białkową. Wraz z glukozą wpływa na utrzymanie właściwego stężenia potasu w neuronach mózgowych.

**Wskazania: intensywna praca umysłowa, źle zbilansowana dieta w aminokwasy, intensywny trening, długotrwały bezruch (leżenie), choroba wrzodowa, nowotwory, otępienie starcze.**

Nie stosować przy marskości wątroby.

Zalecana dawka wynosi 1 - 3 g dziennie. Suplementacja glutaminy powinna trwać 1 miesiąc, potem wskazana jest przerwa w podawaniu na 2 - 3 miesiące. Nadużywanie glutaminy jest szkodliwe i prowadzi do zmian degeneracyjnych w tkance nerwowej.

#### **Bibliografia:**

**https://rozanski.li/432/kwas-glutaminowy-i-glutamina-a-pamiec/**

**https://rozanski.li/307/kwas-glutaminowy/**

### **Alanina**

Wchodzi w skład witaminy B5 (kwasu pantotenowego), będącego z kolei częścią koenzymu A, biorącego udział w ponad 100 reakcjach metabolicznych w organizmie! Umożliwia on syntezę pregnenolonu z cholesterolu. Ten z kolei jest prekursorem hormonów płciowych i kory nadnerczy. Alanina wchodzi również w skład **karnozyny** (wraz z histydyną).

#### **Bibliografia:**

**https://www.pum.edu.pl/\_\_data/assets/pdf\_file/0017/154502/Aminokwasy.pdf**

**https://wstroneswiadomosci.blogspot.com/2018/11/d-jak-depresja-sprzymierzency-ktorzy.html**

### **Karnityna**

Jest to organiczny związek chemiczny syntetyzowany w wątrobie, jelitach, mięśniu sercowym, nerkach i mózgu z aminokwasów lizyny i metioniny. L-karnityna jest substancją witamino pochodną. Występuje w dwóch postaciach - D i L. Forma D jest biologicznie nieaktywna, zaś lewoskrętna l-karnityna wykazuje złożone działanie fizjologiczne i terapeutyczne. Organizm człowieka zawiera około 20 - 25 gramów l-karnityny. Potrafi pokryć jedynie ok. 1/4 zapotrzebowania na ten związek. Pozostałe 75% należy dostarczyć wraz z pokarmem.

Potrzeba jej do transportu kwasów tłuszczowych z cytoplazmy do mitochondriów w celu wyprodukowania ATP. Z tego powodu jest miarodajnym parametrem morfologicznym informującym o niedoborze tego związku, gdyż wówczas występuje podwyższona zawartość lipidów we krwi.

L-karnityna występuje w dość dużej ilości w mięśniach.

Aby l-karnityna mogła być prawidłowo syntetyzowana, niezbędne są też następujące składniki odżywcze: **lizyna, metionina,** **żelazo, witamina C, tlen, 5-fosforan pirydoksalu (biologicznie aktywna forma witaminy B6) oraz witamina B3.**

### **Prolina (C5H9NO2)**

To aminokwas białkowy z grupy alfa-aminokwasów. Należy do aminokwasów endogennych.

Aminokwas ten, obok swej pochodnej - hydroksyproliny - jest głównym budulcem kolagenu. Sama prolina stanowi ok. 20% całego kolagenu jakim dysponuje organizm. Prolina jest w stanie wiązać wodę, przez co jest bardzo przydatna w utrzymaniu prawidłowego nawilżenia skóry.

### **Tauryna (C2H7NO3S)**

Tauryna (in. kwas 2-aminoetanosulfonowy) jest aminokwasem siarkowym. Został on po raz pierwszy wyizolowany z żółci byka w XIX wieku (nazwa tego aminokwasu pochodzi od łacińskiej nazwy tego zwierzęcia. Jest syntetyzowana w organizmie ssaków głównie z metioniny i cysteiny w wątrobie oraz mózgu. Stężenie tauryny jest od 100 do nawet 600 razy wyższe w przestrzeniach wewnątrzkomórkowych niż zewnątrzkomórkowych.

U zdrowego człowieka tauryna stanowi ok. 1/1000 masy ciała. Dzienne zapotrzebowanie człowieka na ten aminokwas wynosi przeciętnie 4 gramy, z czego połowę powinno dostarczyć się z pożywienia.

##### **Właściwości lecznicze**

Tauryna jest w stanie pobudzać syntezę insuliny, ułatwiając tym samym wchłanianie kreatyniny. Pobudza syntezę glikogenu i służy jako transporter azotu (wspomaga lub zastępuje w tej roli inny aminokwas - glutaminę).

Stabilizuje strukturę błon komórkowych i działa przeciwutleniająco (likwiduje min. rodniki chlorowe takie jak kwas podchlorawy). Poprawia zdolność uczenia się i redukuje niepokój, stres i stany depresyjne (poprzez hamowanie uwalniania ACTH). Potrafi podwyższyć poziom testosteronu poprzez właściwości ochronne przez stresem oksydacyjnym (zbadano te właściwości w przypadku kadmu, rtęci, doksorubicyny i nikotyny).

Jest w stanie zapobiec powstawaniu kamieni żółciowych w woreczku żółciowym, a także uczestniczy w utrzymaniu prawidłowego poziomu potasu wewnątrz komórek. Tauryna jest donorem wapnia w mózgu, wątrobie, siatkówce i wielu innych tkankach. Odpowiada także za hamowanie neurotransmisji w komórkach neuronalnych. Sama pełni jednocześnie rolę neuroprzekaźnika (jest min. agonistą receptora GABA-A) To regulator ciśnienia i nawilżenia oka dzięki właściwościom osmotycznym. Tauryna redukuje wysokie ciśnienie krwi (dawki w badaniach wynosiły 3 do 6 gramów). Co bardzo istotne, aminokwas ten nie miał żadnego wpływu na normalne ciśnienie krwi.

W badaniach na starszych szczurach z cukrzycą tauryna pobudzała aktywność SOD (dysmutazy ponadtlenkowej), glutationu, tlenku azotu i dehydrogenazy sorbitolu.

##### **Występowanie w żywności**

 Wątróbka cielęca
 Wątróbka drobiowa
 Tuńczyk
 Mięso indyka

Gotowanie mięsa drobiowego czy baraniego powoduje utratę tauryny w tych produktach wynoszącą nawet 75%.

##### **Bibliografia:**

**http://zdrowiebeztajemnic.pl/aminokwas-tauryna-neuroprotekcja-przede-wszystkim/**

**https://www.vetpol.org.pl/dmdocuments/zw\_04\_11\_01.pdf**

## **Karnozyna**

Jest to występujący głównie w mięśniach dipeptyd β-alanylo-L-histydylowy. Może stanowić około 0,2 - 0,5% masy niektórych mięśni poprzecznie prążkowanych, występuje także w innych tkankach i narządach, m.in. w ośrodkowym układzie nerwowym ssaków, głównie w komórkach gleju i neuronach węchowych.

Wyizolowano ją po raz pierwszy ponad 100 lat temu dzięki rosyjskiemu naukowcowi - Gulewiczowi,

### **Działanie**

Karnozyna pomaga w usuwaniu patologicznie zmienionych i uszkodzonych białek.

Dipeptyd ten posiada również znaczne właściwości antyutleniające. W badaniach *in vitro*i *in vivo* karnozyna unieczynniała rodniki hydroksylowe i nadtlenkowe, radziła sobie z tlenem singletowym, chloraminą oraz rodnika peroksynitrylowym. Zapobiega dzięki temu peroksydacji lipidowej. Ma zdolność obniżania poziomu dialdehydu malonowego (MDA), będącego ważnym wskaźnikiem peroksydacji lipidowej i neurotoksyną. Co istotne, karnozyna pełni także specyficzną i bardzo ważną rolę w tkankach wykorzystujących wolne rodniki w regulacji procesów biologicznych. Karnozyna jest swoistym „buforem” reaktywnych form tlenu w tkankach, ale co istotne - nie hamuje całkowicie ich funkcji regulatorowych i przekaźnikowych.

Karnozyna obniża poziom ATP w komórkach nowotworowych, upośledzając ich rozwój. Indukuje apoptozę tych komórek, blokuje metastazy, zwiększając zarazem skuteczność chemioterapeutyków takich jak 5-FU (5-fluorouracyl).

Inną funkcją tego dipeptydu jest redukcja zaawansowanych produktów glikacji (AGE). Zapobiega formowaniu się białek karbonylowych u osób chorych na Parkinsona, pobudza anhydrazę węglanową (CA), której poziom jest obniżony u osób z chorobą Alzheimera. Enzym ten poprawia zdolność uczenia się u zwierząt.

Karnozyna wpływa na podwyższenie poziomu GABA, jednocześnie zbijając poziom glutaminianu i zwiększając poziom transporterów nerwowych (GLT-1 i EAAC-1).

Rosyjskie badania udowodniły, że karnozyna zapobiega zaćmie. Robi to prawdopodobnie dzięki swoim przeciwcukrzycowym i antyutleniającym właściwością. Jest w stanie obniżyć ciśnienie krwi poprzez pobudzanie produkcji tlenku azotu (NO) odpowiadającego za rozszerzanie naczyń krwionośnych.

Ma właściwości ochraniające fibroblasty i limfocyty przed aldehydem octowym (toksycznym metabolitem alkoholu). Wzmacnia przywspółczulne i współczulne połączenia nerwowe komunikujące się z nadnerczami, wątrobą, nerkami czy trzustką.

Promując produkcję winmentyny, karnozyna bierze aktywny udział w utrzymaniu właściwej integralności tkanki kostnej. Działa bakteriostatycznie w stosunku do bakterii *Helicobacter pylori.*

### **Bibliografia:**

**https://biotechnologia.pl/farmacja/karnozyna-peptydowy-bodyguard-organizmu,16989**

**http://zdrowiebeztajemnic.pl/karnozyna/**

## **Hormony - kompendium wiedzy**

#### **Endorfina**

**Dopamina (3,4-dihydroksyetyloamina)** jest główną katecholaminą występującą w mózgach ssaków, stanowiącą aż 80% wszystkich katecholamin. Produkują ją zakończenia nerwowe układu współczulnego oraz rdzeń nadnerczy. Wywiera wpływ na ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy poprzez **receptory dopaminergiczne D1, D2, D3, D4 i D5 oraz receptory adenergiczne alfa1 i beta1.** Enzymy odpowiadające za rozkład dopaminy to: **monoaminooksydaza (MAO), transferaza katecholowa (COMT) oraz dehydrogenaza aldehydowa.** W wyniku działania tych enzymów powstaje kwas homowanilinowy, który organizm wydala wraz z moczem. Badanie ilości tego kwasu w osoczu, może stanowić wymierny wskaźnik pokazujący stan gospodarki dopaminowej.

Schemat syntezy dopaminy wygląda następująco:

**Fenyloalanina - Tyrozyna - L-DOPA - Dopamina**

### **Działanie**

Dopamina jest określana mianem ''cząsteczki motywującej'' gdyż odpowiada za poczucie silnej woli i konsekwencję w dążeniu do celu, poprzez oddziaływanie na układ nagrody w mózgu (chodzi tu szczególnie o jądro półleżące, w którym znajduje się tysiące neuronów dopaminergicznych). Związek ten jest absolutnie niezbędny do prawidłowego funkcjonowania pamięci roboczej. Pozwala on na tworzenie biblioteki pojęć i faktów oraz ich ponowne wykorzystywanie.

Dopamina pełni rolę regulatora koordynacji i napięcia mięśni, ale także i ciśnienia tętniczego krwi. To ważny przekaźnik w układzie limbicznym, warunkujący prawidłowe procesy emocjonalne, ale także w podwzgórzu, gdzie pomagając w przekazywaniu sygnałów do przysadki mózgowej, odpowiada za prawidłowe wydzielanie gonadotropin i prolaktyny (działając hamująco). Dopamina pobudza także perystaltykę jelit.

### **Przykładowe inhibitory enzymów rozkładających dopaminę**

**Kurkumina - inhibitor MAO**

**Dziurawiec zwyczajny *(Hypericum perforatum)* - inhibitor MAO i COMT**

**Miłorząb lekarski - inhibitor MAO**

**Piperyna (zawarta w pieprzu czarnym) - inhibitor MAO**

**S-adenozylometionia - inhibitor COMT**

**Tarczyca bajkalska (Scutellaria baicalensis) - inhibitor MAO**

**Fenyloetyloamina - stymulacja uwalniania dopaminy i inhibitor MAO**

**Różeniec górski (Rhoidiola rosea) - inhibitor MAO**

### **Bibliografia:**

**https://neuroexpert.org/wiki/dopamina/**

#### **Adrenalina**

**Inna nazwa: epinefryna. Wzór sumaryczny: C9H13NO3.** **Jej potoczna angielska nazwa to: 3 x F, czyli fright (strach), fight (walka) i flight (ucieczka).** To jeden z głównych hormonów produkowanych przez nadnercza, który wprowadza organizm w stan mobilizacji i gotowości w stresującej sytuacji. Podwyższa ciśnienie krwi, rozszerza naczynia krwionośne, przyśpiesza częstotliwość bicia serca, rozszerza oskrzela, ułatwiając oddychanie. Zwiększa poziom glukozy (poprzez pobudzenie glikogenolizy), trójglicerydów, fosfolipidów i mleczanów we krwi, hamując wydzielanie insuliny (może osłabić tym samym działanie leków przeciwcukrzycowych!), procesy trawienia oraz obniża poziom libido.

Jest on pochodną dwóch aminokwasów - fenyloalaniny i tyrozyny. Jego okres półtrwania wynosi jedynie 2 minuty. Najwyższy poziom tego hormonu występuje u ludzi w godzinach porannych (ok. godziny 8).

Wraz z syntezą adrenaliny dochodzi do skokowego wyrzutu noradrenaliny, a także produkcji innego hormonu odpowiedzialnego za reakcję stresową - kortyzolu.

##### **Normy**

**Prawidłowy poziom adrenaliny we krwi to około 240-480 pmol/l (44-80 pg/ml), zaś w dobowej zbiórce moczu (zalecane) - poniżej 20 mikrogramów na dobę. Oznaczanie poziomu adrenaliny jest potrzebne w diagnostyce guza chromochłonnego.**

##### **Bibliografia:**

**http://wl.uwm.edu.pl/sites/default/files/download/201801/charakterystyki\_lekow.pdf**
**https://pl.wikipedia.org/wiki/Adrenalina**

#### **DHEA (dehydroepiandrosteron, wzór sumarczyny C19H2802)**

Jest on naturalnym hormonem steroidowym produkowanym przez korę nadnerczy, który pełni rolę prekursora żeńskich (nawet w 70% w okresie przedmenopauzalnym i do 100% po zakończeniu menopauzy) oraz męskich hormonów płciowych (w 50%). Pierwszej izolacji DHEA z moczu dokonał na przełomie lat 1930 - 1931 niemiecki naukowiec Adolf Butenandt, który prowadził badania nad steroidowymi hormonami płciowymi.

Okres półtrwania tego hormonu wynosi ok. 15 - 30 minut, z kolei siarczanu dehydroepiandrosteronowego (S-DHEA) - 7 - 10 godzin.

Około 95% S-DHEA krąży powiązane z albuminami, zaś pozostałe 5% - w wolnej postaci.

W momencie narodzin produkcja DHEA jest bardzo wysoka, jednak zanika ona w pierwszych dniach życia i nie wznawia się do 6 - 8 roku życia. Od tego momentu jego poziom stale rośnie. Pod wpływem zarówno DHEA, jak i S-DHEA pobudzają się gruczoły potowe i łojowe u dziecka, a także pojawia się owłosienie łonowe. Poziom DHEA osiąga maksimum w wieku około 20 - 30 lat. Później jego synteza zaczyna spadać w tempie 2% rocznie. W wieku 60 - 70 lat wynosi ona tylko 10 - 20% wartości występującej u trzydziestolatków.

##### **Działanie**

Hormon ten wpływa na zwiększenie libido i sprawności seksualnej, działa anabolicznie, zwiększając masę i siłę tkanki mięśniowej, a także wspomaga spalanie tkanki tłuszczowej i utrzymanie odpowiedniej masy ciała.

DHEA zwiększa aktywność limfocytów CD4 i CD8, a także przeciwzapalnych cytokin IL-2 i IL-4, dzięki czemu hormon ten może się sprawdzić **w min. reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS).**

Suplementacja DHEA może skutecznie przeciwdziałać efektom zarówno jednorazowego, jak i długotrwałego. W 1996 roku dr. Ray Sahelian opublikował książkę **''DHEA a Practical Guide''** w której zamieścił wywiady z dwudziestoma czołowymi naukowcami zajmującymi się badaniami nad DHEA. Wszyscy przez ponad 10 lat zajmowali się tysiącami przypadków przygnębienia i depresji, zgadzając się w jednej kwestii - terapia przywracająca prawidłowy poziom tego hormonu skutkowała zauważalną poprawą nastroju i samopoczucia. Naukowcy przekonują że suplementacja 25 - 200 mg DHEA dziennie może być pomocna przy łagodzeniach objawów depresji, takich jak anhedonia, brak energii i motywacji, uczucie smutku i przygnębienia, nerwowość oraz niezdolność do radzenia sobie w sytuacjach stresowych.

W eksperymencie na zwierzętach wykazano neuroprotekcyjne działanie DHEA i S-DHEA wobec komórek hipokampa uszkadzanych oddziaływaniem glicyny, aminokwasów oraz stresu oksydacyjnego. Podawanie DHEA wzmagało również neurogenezę w obrębie hipokampa uszkodzonego podażą nadmiaru kortykosteronu.

##### **Przeciwwskazania**

**Przeciwwskazaniem do stosowania DHEA są: rak sutka, jajnika lub inne nowotwory estrogenozależne, rak prostaty, łagodny rozrost gruczołu krokowego, rak sutka u mężczyzn, ciężka niewydolność wątroby lub nerek, ciąża i okres karmienia piersią.**

##### **Interakcje**

**DHEA może wpływać na działanie innych leków stosowanych przez pacjenta. Może osłabiać działanie leków przeciwdrgawkowych (np. karbamazepiny, kwasu walproinowego) i psycholeptycznych (pochodnych fenotiazyny, diazepiny i oksazepiny) – dlatego nie zaleca się stosowania DHEA z wymienionymi grupami leków. Glikokortykosteroidy podawane ogólnie hamują wydzielanie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) przez przysadkę mózgową, co powoduje atrofię kory nadnerczy i zmniejszenie syntezy DHEA. Długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów wywołuje więc niedobór DHEA, który może być uzupełniony poprzez odpowiednią suplementację.**

##### **Suplementacja**

**Standardowa dzienna dawka DHEA wynosi 5 - 25 mg w przypadku kobiet i 10 - 50 mg dla mężczyzn. Zaleca się, aby suplementację rozpocząć od małych ilości i następnie, w miarę potrzeby stopniowo zwiększać dawkę. Najlepiej jest przyjmować dehydroepiandrosteron rano, gdyż zbiega się to z naturalnym cyklem wydzielania hormonu przez korę nadnerczy. Aby zmaksymalizować bioprzyswajalność DHEA, dobrze jest przyjmować jego preparaty w trakcie posiłków.**

**Gdy hormon ten jest stosowany w terapii depresji można przyjmować od 30 do 450 mg preparatu dziennie przez 6 tygodni (zarówno z innymi środkami antydepresyjnymi, jak i oddzielnie). Aby przeciwdziałać starzeniu się skóry z kolei, dobrze jest stosować do 200 mg dehydroepiandrosteronu przez 12 miesięcy.**

##### **Bibliografia:**

**''Dla urody i zdrowia'' - Miguel Angel Almodovar**

**http://www.strona.ppol.nazwa.pl/uploads/images/PP\_3\_2009/Zaluska%20s263\_Psychiatria%20Polska%203\_2009.pdf**

**https://www.researchgate.net/profile/Wojciech\_Roczniak/publication/242706961\_rola\_dehydroepiandrosteronu\_w\_procesie\_starzenia\_The\_role\_of\_dehydroepiandrosterone\_in\_ageing/links/54c8cfba0cf289f0ced0e852/rola-dehydroepiandrosteronu-w-procesie-starzenia-The-role-of-dehydroepiandrosterone-in-ageing.pdf**

**https://neuroexpert.org/wiki/dhea-dehydroepiandrosteron/**

#### **Estradiol (E2)**

Hormon ten jest produkowany przez dojrzewające pęcherzyki jajowe, jądra, łożysko, korę nadnerczy i tkankę tłuszczową.

Odpowiada za wykształcenie się pierwotnych i wtórnych żeńskich cech płciowych, owulację (w jej trakcie stężenie estradiolu jest najwyższe, prowadzi ono do zwiększonego wydzielania hormonu lutenizującego - LH), magazynowanie wody i tłuszczu, stymulację tarczycy i stan kości oraz skóry. Wpływa na termoregulację ciała, poprzez podwyższenie jego punktu nastawczego (obniża temperaturę ciała), obniża oprócz tego ciśnienie krwi, osłaniając naczynia krwionośne i usprawniając ukrwienie mięśnia sercowego. Dodatkowo wpływa na tembr głosu i owłosienie. Jego wahania mogą w 70% przypadków prowadzić do zaburzeń snu (podobnie jak kortyzolu i melatoniny). Niski poziom estradiolu objawia się egzemą, łuszczycą lub po prostu swędzącą, pomarszczoną skórą. Jego braki objawiają się także wypadaniem włosów, pogorszonym libido, depresją, uderzeniami gorąca, bólami głowy i bezpłodnością.

Nadmiar skutkuje z kolei obrzękami spowodowanym nadmiernym nagromadzeniem się wody w organizmie, przyrostem wagi, zaczerwienieniem twarzy, problemami z woreczkiem żółciowym (zatrzymaniem żółci, czyli cholestazą) i tarczycą oraz migrenami. Duże stężenie estradiolu powoduje brunatne przebarwienie warg sromowych u kobiet. U mężczyzn występuje powiększenie prostaty i piersi, a także wyższe ryzyko chorób nowotworowych.

##### **Normy**

**Przyjmuje się, że prawidłowe stężenie estradiolu powinno wynosić 3,5 - 4,5 pg/ml. Stosunek testosteronu do estradiolu powinien wynosić u zdrowych kobiet 1:8 - 10, natomiast u mężczyzn - 1:30 - 50.**

##### **Jak regulować jego poziom?**

**Czerwona koniczyna *(Trifolium pratense)*** jest bogata w izoflawony, naśladujące działanie estradiolu, podobnie jak korzeń lukrecji ***(Glycyrrhiza glabra)*** który zaleca się karmiącym matkom (pobudza laktację), kobietom z zaburzeniami menstruacji, a także panom cierpiącym na problemy z potencją.

Chińczycy wykorzystują do łagodzenia bolesnych miesiączek **rabarbar dłoniasty *(Rheum palmatum).*** Należy zalać 1 - 2 g kłączy tej rośliny wrzątkiem i odstawić pod przykryciem na 10 minut. Nie należy przekraczać zalecanej dawki, ze względu na działanie przeczyszczające. Z kolei **rabarbar syberyjski *(Rheum rhaponticum)*** zawiera stilbeglikozyd, działający tak jak estradiol. Może być pomocny w trakcie menopauzy.

#### **Bibliografia:**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/Estradiol**

## **Porównanie łososia dzikiego z hodowlanym**

**Źródło: nutritiondata.self.com**

Badania wykazały, że warunki w jakich żyją łososie hodowlane (brak ruchu, przepełnienie, duża ilość odchodów, stosowanie na nich hormonów i leków powoduje u nich gwałtowny wzrost poziomu kortyzolu.

Pestycydy chlorowane i PCB mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego i cukrzycy typu 2. PCB powiązano także z asymetryczną utratą słuchu, zaś pestycydy chlorowane - z chorobą Parkinsona oraz nowotworami piersi i prostaty.

## **Sposoby na wypadanie włosów**

Olej z nasion dyni ***(Cucurbita pepo)* zawiera związki blokujące enzym 5-alfa reduktazę, wykazując działanie antyandrogenne, co wykorzystuje się w lekach hamujących rozrost prostaty.** Zespół naukowy z National University Hospital Pusan sprawdził, czy można go wykorzystać do leczenia łysienia androgenowego u mężczyzn. Przeprowadził więc doświadczenie w którym uczestnikom podawano codziennie 4 kapsułki zawierające 100 mg oleju z dyni. Trwało ono 2 lata. W tym czasie pacjentom sprawdzano ciśnienie, poziom glukozy, kreatyniny, testosteronu i obserwowano stan włosów. Efekt? Olej z dyni nie tylko zatrzymał wypadanie włosów, ale i pobudził wzrost nowych!

**Kozieradka pospolita *(Trigonella foenum - graecum)*,** była przedmiotem badań pakistańskich naukowców. Porównywali oni działanie toników na bazie tej rośliny (według własnych receptur), które aplikowali na skórę doświadczalnych myszy. Już po trzech tygodniach kuracji włosy pięknie odrastały, a niektóre stężenia preparatów okazały się nawet skuteczniejsze od stosowanego powszechnie syntetycznego minoksydylu. Z kolei indyjscy naukowcy opracowali i przetestowali przepis na maść z kozieradką w połączeniu kwiatami drzewa ***butea monosperma,*** dochodząc do wniosku, że poprawia ona odrastanie włosów po chemioterapii. Natomiast niemieccy naukowcy opracowali suplement diety z kozieradką, który był przyjmowany przez 30 osób 2 razy dziennie przez pół roku. Kolejne 30 osób stanowiła grupa placebo (kontrolna). Wyniki eksperymentu były bardzo zadowalające - stwierdzono zmniejszoną częstotliwość wypadania włosów oraz lepszą kondycję mieszków włosowych. Ponad 80% z grupy przyjmującej suplement stwierdziło jego pozytywny wpływ na bujność fryzury. Badacze nie są zgodni, jakie składniki kozieradki powodują taki efekt. Jedni przypisują to działaniu białek i aminokwasów, drudzy zaś - fitoestrogenom.

**Przepis na tonik według pakistańskich uczonych: 25 g suszonych liści kozieradki ekstrahowano w 100 ml 98% spirytusu. Skład toniku: 10% ekstraktu, 10% glikolu butylenowego, 25% alkoholu 98%, 55% wody destylowanej.**

### **Bibliografia:**

**https://oczymlekarze.pl/porady/detektyw-medyczny/5505-co-na-wypadanie-wlosow**

## **Jak uczyć się szybciej i skuteczniej?**

Naukowcy dowiedli, że zapisując materiał do nauki na papierowej kartce zapamiętamy go szybciej i przez dłuższy czas, niż ucząc się z urządzeń elektronicznych.

Można wypróbować też wypróbować technikę USU (uczenie - spanie - uczenie). Francuskie badania opublikowane w '**'Association for Psychological Science''** w których udział wzięło 40 Francuzów uczących się języka obcego dowiodły skuteczność tej techniki. Osoby biorące w eksperymencie podzielono na dwie grupy. Każda miała 16 słów do nauczenia się w tym samym czasie. Grupa pierwsza uczyła się rano i wieczorem z popołudniową przerwą, druga zaś uczyła się wieczorem z przerwą na spanie, a następnie rankiem. Wynik był następujący - grupa druga nauczyła się 10 z 16 słów, zaś pierwsza - tylko średnio 7,5 słowa.

Inne badanie przeprowadzone na 86 ochotnikach uczących się podstaw obsługi komputera dowiodło, że zmiana praktyki uczenia się może znacząco skrócić czas uczenia się danej rzeczy. Pierwsza grupa miała do wykonania określone zadanie, które później lekko zmodyfikowano, natomiast druga grupa wykonała zadanie w tej samej formie dwa razy. Efekty były zdumiewające. Pierwsza grupa miała dwukrotnie szybszą prędkość uczenia się, a także dwukrotnie lepszą celność odtwarzania danych informacji w praktyce.

Możesz w tym celu np. pisać materiał do nauki w zeszycie w kratkę, a później przerzucić się na kartkę A4. Dodatkowo możesz przechylić litery w prawo lub lewo. Pamiętaj aby modyfikacja nie była zbyt duża, inaczej ta technika nie da pożądanego efektu!

Nie zapomnij też o ćwiczeniach fizycznych. Już 15 minut ćwiczeń dziennie zdecydowanie poprawia zdolność koncentracji i uczenia się nowych rzeczy. Koniecznie przy tym nawodnij swój organizm, dzięki czemu poprawisz swoją zdolność uczenia, a także zapamiętywania i odtwarzania informacji.

Badania przeprowadzone na dwóch grupach ludzi dowiodły, że czytanie materiału do nauki na głos daje lepszy efekt niż tylko same czytanie.

Konieczne jest także regularne powtarzanie materiału. **Niemiecki psycholog Hermann Ebbinghaus** przedstawił to na tzw. krzywej zapominania. Z jego badań wynika, że badani, którzy uczyli się pozbawionych znaczenia sylab już po godzinie od nauki pamiętali tylko 44% informacji, a po tygodniu - mniej niż 25%.

**Schemat nauki powinien przykładowo wyglądać tak:**

**1 dzień na naukę:**

**Pierwsza powtórka - 15 - 20 minut po zakończeniu nauki**

**Druga powtórka - 6 - 8 godzin po zakończeniu nauki**

**Trzecia powtórka - 24 godziny po zakończeniu nauki**

**Tydzień na naukę:**

**Pierwsza powtórka - 24 godziny po zakończeniu nauki**

**Druga powtórka - po 3 - 4 dniach od zakończenia nauki**

**Trzecia powtórka - po 6 - 7 dniach od zakończenia nauki**

### **Bibliografia:**

**https://www.youtube.com/watch?v=ZNnxScMAPMU**

**https://www.youtube.com/watch?v=rl1ZFS2N35Q**

## **Zaparcia**

Zaparcie objawia się przedłużonym zaleganiem masy kałowej w obrębie jelit (głównie grubego). Na skutek długiego zalegania w jelicie, stolec staje się bardziej twardy i zbity (poprzez wchłanianie wody).

**Zaparcie idiopatyczne -** nie powoduje go żadna choroba jelita. Polega ono na zwolnieniu całkowitego lub odcinkowego pasażu przez jelito grube lub nieprawidłowym działaniem mięśni dna miednicy.

### **Przyczyny zaparć w myślnikach:**

- silny stres

- neuropatia cukrzycowa

- choroba Parkinsona

- choroby naczyniowe mózgu

- niedoczynność tarczycy

- niedoczynność przysadki

- nadczynność przytarczyc

- mocznica (schyłkowa niewydolność nerek, podczas której przesączanie kłębuszkowe nie przekracza wartości 15)

- cukrzyca

- endometrioza

- przepuklina

- hemoroidy

- twardzizna układowa

- depresja

- leki znieczulające, przeciwbólowe, preparaty żelaza, przeciw chorobie Parkinsona (lewodopa), antydepresanty, preparaty glinu, wapnia, beta-blokery, sartany, blokery kanału wapniowego, diuretyki oraz środki antykoncepcyjne

### **Jak zwalczyć zaparcia?**

Można 3 razy w ciągu dnia spożywać po łyżeczce naturalnego siemienia lnianego. Warto zainteresować się wprowadzeniem do codziennego jadłospisu z rana 1/2 szklanki soku z kiszonej kapusty, wodę z łyżką octu jabłkowego, kompotu ze suszonych śliwek, szklanki letniej wody, kefiru, kwaśnego mleka lub dwóch łyżek miodu zalanych na noc szklanką przegotowanej, chłodnej wody.

Innym sposobem jest wypicie szklanki wody z łyżeczką chlorku magnezu. W razie potrzeby powtórzyć.

## **Stres - jak go zwalczać?**

Aby zredukować poziom stresu, należy koniecznie włączyć do planu dnia ćwiczenia fizyczne. W badaniach na myszach prowadziły one do zwiększonego namnażania się nowych neuronów i astrocytów w ich hipokampach, a poziom BDNF wzrastał w tempie od kilku minut do kilku godzin od rozpoczęcia ćwiczeń. Należy jednak pamiętać, że nie każdy ich rodzaj daje taki sam efekt.

W pewnym badaniu grupie szczurów zadano trzy programy ćwiczeń na okres 7 tygodni (grupa kontrolna w ogólne nie ćwiczyła):

1) Do klatki wstawiono koło do biegania, a szczury mogły dowolnie z niego korzystać.

2) Poddano je ćwiczeniom siłowym - musiały się wspiąć na ścianę z małymi obciążnikami przytroczonymi do ich ogonów.

3) Przez kwadrans szczury musiały przejść **intensywny trening interwałowy (HIIT).** Zmuszono je do szybkiego treningu na bieżni przez 3 minuty, następnie 2 minuty odpoczywały i serię powtarzano 3 razy.

Wyniki? Ćwiczenia siłowe nie miały wpływu na powstawanie nowych komórek mózgowych w porównaniu z grupą kontrolną. Najlepszy efekt osiągnęły szczury z pierwszej grupy, wykonujące lekkie, przyjemne biegi. Takie wyniki uzyskuje się też u ludzi. W jednym z badań wykonywanie przez osoby starsze ćwiczeń fizycznych o umiarkowanej intensywności trzy dni w tygodniu przez okres jednego roku odwróciło proces kurczenia się hipokampu związany ze starzeniem o 1 - 2 lata. Ćwiczenia fizyczne mogą oprócz tego zapobiegać spadkom BDNF podczas niedoborów snu. W jednym z badań na szczurach wystarczyły cztery tygodnie intensywnych ćwiczeń na bieżni, aby zapobiec upośledzeniu pamięci i spadkowi poziomu BDNF spowodowanym brakiem snu.

Okazuje się więc, że lekki wysiłek jest lepszy dla zdrowia mózgu niż ciężkie, męczące ćwiczenia, które działają jak przewlekły stres i **mogą prowadzić do podwyższenia markerów stanów zapalnych takich jak TNF-alfa, które niszczą synapsy, utrudniając tym samym procesy zapamiętywania i uczenia się.**

W jednym z badań 17 zdrowych mężczyzn poddało się programowi bardzo intensywnego treningu fizycznego, który miał polegać na trzydziestominutowych sesjach, trzy razy w tygodniu, przez okres 6 tygodni. Intensywność ćwiczeń była pieczołowicie monitorowana i dostosowywana indywidualnie do uczestników badań, aby ich wyniki były jak najbardziej miarodajne. **Po zakończeniu eksperymentu uczestnicy mieli o 5% lepszy VO2 max (pułap tlenowy), lecz ich hipokampy skurczyły się średnio o 2%!**Nie wiadomo, co dokładnie powodowało kurczenie się hipokampów, jednak pewne jest to, że istniał tutaj bezpośredni związek ze spadkiem BDNF i jednoczesnym znaczącym wzrostem czynnika TNF-alfa.

### **Próg mleczanowy**

Jak sprawdzić, kiedy przesadzasz z ćwiczeniami? **Oblicz swój próg mleczanowy.** Jest to naukowa jednostka wykorzystywana do pomiaru intensywności ćwiczeń fizycznych. Pewne badanie przeprowadzone na myszach wykazało, że 6 tygodni ćwiczeń poniżej tego progu stymulowało neurogenezę, natomiast podobny okres ćwiczeń powyżej tego progu nie miał już takiego wpływu.

Można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że nasz próg mleczanowy osiągamy przy 85 do 90% naszego tętna maksymalnego. **Można je obliczyć, odejmując swój wiek od liczby 220.** Tak więc u 40-letniej osoby ten próg będzie się plasował na poziomie ok. 160 uderzeń na minutę.

### **Temperatura podczas ćwiczeń**

Badania na zwierzętach pokazały, że stymulacja neurogenezy za pomocą ćwiczeń jest możliwa zarówno w wysokiej, jak i niskiej temperaturze otoczenia. S**zczury które ćwiczyły albo w upale (37,5 stopni), albo w chłodzie (4,5 stopnia) miały więcej komórek nerwowych niż te, ktore ćwiczyły w temperaturze pokojowej przez 5 dni.** Długotrwała ekspozycja na ciepło również wzmacnia neurogenezę u myszy. Te, które doznały ciężkich uszkodzeń mózgu, szybciej wracały do zdrowia, jeśli na cztery tygodnie przed uszkodzeniem były trzymane w temperaturze 34 stopni Celsjusza.

## **Nowotwory - kompendium wiedzy**

**Białko P53 (zwane ''strażnikiem genomu'')** jest modulatorem wielu procesów komórkowych, takich jak naprawa DNA, inhibicja angiogenezy czy indukcja apoptozy komórki w odpowiedzi na uszkodzenie DNA. Co ciekawe - to właśnie temu białku, poprzez inicjację reakcji biochemicznych, zawdzięczamy tworzenie się opalenizny. Ekspresję tego białka pobudza **min. imbir. Badania naukowe pokazały, iż ekstrakt z imbiru wzmagał ekspresję białka P53 aż siedmiokrotnie!** Udowodniono skuteczność tej rośliny w zwalczaniu nowotworu piersi, prostaty, płuc, jelita grubego, szyjki macicy i jajnika (wyciąg z korzenia imbiru zabił w warunkach laboratoryjnych połowę jego komórek w zaledwie 3 dni)

    **Ekstrakt z grzyba reishi** może z dużą skutecznością eliminować efekty uboczne chemioterapii i radioterapii (np. wypadanie włosów, nudności, wymioty czy stany zapalne jamy ustnej i gardła). Z kolei zarodniki lub suszone owoce hamują ruchliwość wysoko inwazyjnych komórek raka piersi, prostaty, białaczki, chłoniaków i szpiczaka.

### **Bibliografia:**

**https://pl.wikipedia.org/wiki/P53**

**http://www.e-biotechnologia.pl/Artykuly/bialko-p53**

**''Roślinne terapie antynowotworowe w praktyce terapeutycznej'' - Lidia Wincek**

## **''Apteka dla duszy'' - Osho**

### **Rozdział 5 - ''Wyostrz wzrok - naucz się widzieć więcej niż to, co oczywiste''**

#### **Gapienie się w księżyc**

Pełnia księżyca ma alchemiczny wpływ na świadomość człowieka. Przed następną pełnią, co najmniej pięć dni wcześniej, siedź w nocy i oczekuj jej. Czekaj po godzinie przez pięć nocy. Tej nocy, gdy będzie pełnia, czekaj co najmniej dwie, trzy godziny. Nie musisz nic robić, po prostu bądź dostępny. Gdy nadejdzie pełnia, będziesz gotowy; ale gdyby nie nadeszła, nie martw się. Jeśli się to wydarzy, nie czuj się sfrustrowany, ponieważ nie miało to żadnego związku z Twoim działaniem. Jeśli się wydarzy, nie czuj, że dokonałeś czegoś wielkiego; w przeciwnym razie nigdy się to nie powtórzy. Jeśli się stanie, bądź wdzięczny; jeśli się nie stanie, czekaj dalej.

Każdej nocy, gdy księżyc jest w pełni, czekaj. Nie pożądaj, ponieważ to zakłóci i zatruje cały proces. Są to drzwi do czegoś pozaziemskiego... Po prostu zacznij na to czekać... ale czekać z ogromną cierpliwością, bez pośpiechu. Nie próbuj tego przyciągnąć. To jest poza ludzką kontrolą, ale człowiek może przywołać to w sposób pośredni.

Weź kąpiel, śpiewaj piosenkę, siedź w ciszy nocą - czekaj. Kołysz się razem z księżycem, patrz na niego i poczuj, jak cię wypełnia. Poczuj, jak wypełnia cię swoim światłem; potańcz, ponownie usiądź i czekaj. Niech noc z pełnią księżyca stanie się Twoją nocą na medytację - to będzie pomocne.

#### **Źródło światła**

Medytuj nad światłem zewnętrznie i wewnętrznie. Pozwól mu stać się Twoim towarzyszem; myśl o nim, kontempluj je. Tylko patrz; obserwuj pojawiającą się lub znikającą gwiazdę na niebie, wschód lub zachód słońca, księżyc lub zwykłą świecę. Od czasu do czasu zamknij oczy w poszukiwaniu wewnętrznego światła.

Któregoś dnia po prostu się na to natkniesz, będzie to dzień wielkiego odkrycia; nie da się z nim porównać żadnego innego. Tego dnia staniesz się nieśmiertelny.

#### **Stuknij głową w ścianę**

Zacznij robić pewną rzecz: każdego dnia przez godzinę siedź naprzeciwko ściany. Patrz na nią przymkniętymi oczami, tak żebyś widział czubek swojego nosa. Siedź bardzo blisko ściany. Chodzi o to, abyś nie widział nic poza nią. Bądź zrelaksowany, a jeśli pojawią się jakieś myśli, wyobraź sobie, jak przelatują między Tobą a ścianą. Nie przejmuj się tym, czym one są - fantazjami, marzeniami, czymkolwiek... bez znaczenia. Poczuj że są między Tobą a ścianą. Po dwóch tygodniach pojmiesz, czym jest bycie świadkiem. Dojdziesz do tego stopniowo.

## **Bruce Fife - ''Terapia ketonowa - oczyszczająca i przeciwstarzeniowa dieta ketogeniczna''**

#### **Olej kokosowy - podstawowe informacje**

Olej kokosowy jest bardzo stabilny termicznie, dlatego też nadaje się on do gotowania i smażenia. Punkt dymienia osiąga przy 182 stopniach Celsjusza. Z powodu swojej stabilności wolno się utlenia i jest odporny na jełczenie - jego okres przydatności wynosi nawet 2 lata! Nie trzeba przechowywać go w lodówce, można go trzymać nawet w szafce kuchennej.

W sklepie można kupić dwa rodzaje oleju kokosowego - **virgin (nierafinowany) i non-virgin (rafinowany).** Olej virgin jest produkowany ze świeżych nasion orzecha kokosowego przy minimalnej obróbce. Zachowuje on dzięki temu swój delikatny kokosowy smak i aromat. Rafinowany jest z kolei podawany obróbce mechanicznej i termicznej przy użyciu wysokich temperatur. Generalnie nie używa się przy tym substancji chemicznych.

Olej kokosowy powinien mieć stałą konsystencję i śnieżnobiały kolor. Jeśli w ciągu kilku dni od kupna, postawiony w szafce kuchennej, stanie się płynny i bezbarwny, to nie jest żaden powód do paniki. To zupełnie naturalne. Olej kokosowy ma wysoką temperaturę topnienia - w temperaturze 24 stopnie Celsjusza i wyższej, staje się on ciekły tak jak każdy inny olej roślinny.

#### **Terapeutyczne efekty stosowania oleju kokosowego**

**Olej kokosowy wzmaga produkcję ciał ketonowych, dzięki zawartości kwasów tłuszczowych MCT (nawet 63% zawartości tego oleju!).** Umożliwia on utrzymanie terapeutycznego poziomu ketonów w organizmie przy mniej restrykcyjnej diecie (można spożywać więcej białek i węglowodanów). Efekty działania ketonów pochodzących z oleju kokosowego zaczynają być widoczne zaledwie po spożyciu jednej jego łyżki stołowej (15 ml). **Jednak dzienna dawka składająca się z 3 - 5 łyżek stołowych jest najbardziej efektywna.** Mogą go stosować osoby mające problemy z trawieniem tłuszczów (np. z chorym lub wyciętym woreczkiem żółciowym), gdyż olej kokosowy trawi się dużo lepiej, niż inne tłuszcze. Zawarte w nim kwasy tłuszczowe MCT nie potrzebują wsparcia enzymów trawiennych z trzustki ani żółci by być strawione.

**Średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe (MCFA)** z których złożone są trójglicerydy MCT mają zdolność niszczenia szkodliwych bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów. Można do nich zaliczyć takie drobnoustroje jak: ***Streptococcus mutans, Helicobacter pylori, Candida albicans czy Neisseria gonorrhoeae.*** Tym samym olej kokosowy chroni przyjazną florę bakteryjną jelit, poprawiając procesy trawienne.

Ponadto tłuszcze opóźniają opróżnianie się żołądka, co sprawia że jesteśmy dłużej syci, a nasz organizm będzie miał więcej czasu na przyswojenie składników odżywczych z pożywienia. Olej kokosowy zapewnia lepsze odżywienie niedożywionym dzieciom, sprawiając że lepiej rosną i szybciej przybierają na wadze.

Olej kokosowy zapobiega osteoporozie i utracie minerałów z kości, dzięki poprawie absorpcji wapnia, magnezu i innych minerałów oraz działaniu przeciwutleniającemu.

Olej kokosowy wraz z MCT **może być wykorzystany również w leczeniu otyłości.** MCT wzmacnia termogenezę i spalanie tłuszczu, prowadząc do obniżenia masy ciała. Badania wykazały że olej kokosowy skutecznie redukuje tkankę tłuszczową w obrębie brzucha. Poprawia on wszystkie pięć parametrów u osób z **tzw. ''zespołem metabolicznym'' - otyłość brzuszną, nadciśnienie, hiperglikemia, wysoki poziom trójglicerydów i niski poziom cholesterolu HDL.**

To jeszcze nie wszystko. Olej kokosowy pozytywnie wpływa na stan wątroby. **Chroni ją zarówno przed alkoholowym, jak i niealkoholowym stłuszczeniem wątroby.** U szczurów u których wywołano alkoholowe stłuszczenie wątroby trójglicerydy MCT złagodziły stres oksydacyjny i stan zapalny, odwracając uszkodzenia wywołane alkoholem, nawet pomimo dalszego podawania go szczurom. Olej kokosowy chroni wątrobę także przed niektórymi lekami i toksynami bakteryjnymi.

**Zawarte w oleju kokosowym kwasy - laurynowy i mirystynowy** blokują enzymy odpowiadające za powstawanie łagodnego przerostu prostaty (BPH). W badaniach wykazał nawet lepsze działanie niż palma sabałowa.

#### **Olej kokosowy a ciąża**

Najlepszym sposobem, by odżywić nowo narodzone dziecko kwasami MCT jest przekazanie ich za pośrednictwem mleka matki. Wystarczą już 2 - 4 łyżki oleju kokosowego dziennie. Jeśli dziecko jest karmione butelką, wystarczy dodać 1 łyżeczkę oleju kokosowego do 225 ml ciepłego mleka.

Według statystyk normalnie rozwijające się dzieci ważące 5 - 11 kg powinny otrzymywać 1/2 - 3 łyżeczek oleju kokosowego dziennie. Dzieciom ważącym 11 - 23 kg można podawać 3 - 4 i pół łyżeczki, a ważącym 23 - 34 kg - od 4 i pół do 6 łyżeczek. Lepiej nie podawać całej dziennej dawki w jednym posiłku. Podziel ją na równe porcje i dodawaj do posiłków w ciągu dnia. Warto zauważyć, że jedna łyżeczka odpowiada 5 ml, zaś trzy takie łyżeczki odpowiadają jednej łyżce stołowej (lub 15 ml). Możesz bez obaw podawać dzieciom nieco mniej lub nieco więcej tego oleju. Jeśli dziecko ma jakieś problemy neurorozwojowe, można tą dawkę delikatnie zwiększyć.

#### **Tłuszcze a wchłanialność składników odżywczych**

W pewnym badaniu przeprowadzonym **na Uniwersytecie Stanowym w Ohio** naukowcy zbadali absorpcję trzech karotenoidów - likopenu, luteiny i beta-karotenu z posiłku do którego dodano także tłuszcz. Jako jego źródła użyli awokado, ze względu na wysoką zawartość jednonienasyconych kwasów tłuszczowych. Następnie mierzono tych trzech substancji we krwi, zarówno przed, jak i po posiłku. W pierwszym etapie badania jedenastu osobom podano posiłek złożony z beztłuszczowej salsy i chleba. Następnego dnia zaserwowano ten sam posiłek, tyle że wzbogacony o awokado. Zwiększono zawartość tłuszczu, i o 37% ilość kalorii. **Dodanie do posiłku tłuszczu poskutkowało wzrostem poziomu beta-karotenu 2,6 raza, zaś likopenu - 4,4 raza!** W drugim etapie badanym podawano sałatki. Pierwsza sałatka składała się z sałaty rzymskiej, młodego szpinaku, poszatkowanych marchewek i beztłuszczowego sosu. Zawartość tłuszczu w tym daniu wynosiła 2%. Później do tej samej sałatki dodano awokado, zwiększając zawartość tłuszczu do 42%. Tłustsza sałatka, w porównaniu z osobami które jadły ją w wersji beztłuszczowej, **podniosła poziom luteiny w organizmie siedmiokrotnie, a beta-karotenu - aż 18 razy!** Z kolei w innym badaniu podawano sałatki, używając sosów o zmiennej zawartości tłuszczu. Sałatki z beztłuszczowym sosem skutkowały bardzo niską wchłanialnością karotenoidów. Niskotłuszczowy sos delikatnie poprawił ich wchłanianie, ale dopiero pełnotłusty sos znacząco je podwyższył.

## **Płodność**

### **Co pozytywnie wpływa na płodność?**

**Żelazo niehemowe** zawarte w roślinach zmniejsza o 40% ryzyko niepłodności (nie dotyczy to żelaza hemowego zawartego w produktach mięsnych!)

Odpowiednia podaż błonnika pomaga pozbyć się nadmiaru hormonów i utrzymać odpowiedni poziom cukru we krwi. 10 gramów błonnika więcej każdego dnia zwiększa o 50% płodność u kobiet (od 30 roku życia).

Opublikowane w **''Biological Psychiatry''** badania wykazały, że przyjmowanie witaminy C przyczynia się do poprawy nastroju i wydłużenia czasu współżycia. Cytat:

***''W randomizowanym, podwójnie ślepym, kontrolowanym, 14-dniowym badaniu placebo, dzienna dawka 3000 mg witaminy C przekładała się (w grupie 42 zdrowych dorosłych) na większą częstotliwość współżycia seksualnego. W przeciwieństwie do pacjentów z grupy placebo, pacjenci z grupy witaminy C doświadczyli również spadku ilości punktów na skali depresji Becka. Takie działanie wynika prawdopodobnie z faktu, iż witamina C wpływa na aktywność katecholoaminergiczną, zmniejsza reaktywność na stres, oddziałuje na podejście do strachu, kontroluje wydalanie prolaktyny, poprawia funkcjonowanie naczyń krwionośnych i zwiększa ilość uwalnianej oksytocyny. Wszystkie wymienione procesy mają istotny wpływ na nastrój i zachowania seksualne''.***

Andrew Saul zaleca, aby partnerzy starający się o dziecko zażywali na kilka tygodni przed planowaną próbą **od 6 do 20 gramów witaminy C** dziennie (dawkę należy oczywiście podzielić na mniejsze porcje). Pobudza ona produkcję spermy, a także żywotność i ruchliwość plemników. Co ciekawe, badania na Uniwersytecie Teksańskim że skuteczność wykazują nawet niższe, niż zalecane przez Saula, dawki witaminy C! Oprócz tego należy włączyć suplementację cynkiem, który odżywia prostatę i wzmaga produkcję spermy. Andrew Saul zaleca dawkę od **50 do 100 mg cynku w formie glukonianu lub monometioniny**, podzieloną na kilka mniejszych części. Pamiętaj że cynk jest antagonistą miedzi! Stosunek tych dwóch pierwiastków powinien wynosić ok 10:1.

### **Co negatywnie wpływa na płodność?**

Woda z kranu może zawierać w sobie **trihalogenometany (THM)**. Powstają one w wyniku połączenia chloru i metanu. Znacząco obniżają one płodność zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn (obniżają jakość nasienia).

Tłuszcze trans zawarte w margarynie, produktach smażonych, frytkach i chipsach przy regularnym **spożywaniu zwiększają ryzyko bezpłodności aż o 40%!**

Regularne, nadmierne spożywanie kofeiny opóźnia zapłodnienie średnio o 10 miesięcy i zwiększa ryzyko poronienia (przynajmniej 500 mg kofeiny dziennie). Jedna filiżanka kawy zawiera ok. 100 mg kofeiny.

### **Antykoncepcja**

**Metoda Billingsów to opracowana i promowana w latach 50. XX wieku przez parę australijskich lekarzy - Johna i Evelyn Billingsów metoda skutecznej antykoncepcji. Opiera się na szybkiej i samodzielnej kontroli śluzu, niewymagającej zewnętrznej konsultacji.** Kobieta, która zdecyduje się ją stosować, powinna powinna codziennie przecierać swoje wargi sromowe kawałkiem suchego, czystego, białego papieru toaletowego i sprawdzać, czy pojawia się na nim śluz. Im jest on bardziej śliski, mokry i elastyczny, tym kobieta jest bardziej płodna. Jeśli zaś papier jest suchy - prawdopodobnie jest to dzień bezpłodny. Dzień w którym śluz jest najbardziej mokry, lepki i przejrzysty, jest dniem szczytu objawu śluzu i zarazem dniem jajeczkowania. Kobieta odczuwa w nim największą wilgotność i jest płodna przez najbliższe 3 dni. Na ocenę nie ma wpływu ani wiek, ani zaburzenia temperatury, ani długość cyklu. Nie jest w niej wymagany regularny, 28-dniowy cykl menstruacyjny. Badania prowadzone w latach 1970 - 72 na terenie Królestwa Tonga (Polinezja, poł. Pacyfik) wykazały jej wysoką skuteczność. Zdaniem Billingsów aż 90% kobiet, które zdecydowały się na jej zastosowanie potrafiło natychmiast zinterpretować swój śluz, zaś pozostałe można łatwo tego nauczyć. **John Billings zauważył, że łączna, biologiczna i związana z błędem człowieka nieskuteczność metody wśród mieszkanek Tonga wyniosła zaledwie 0,69%, a według niektórych ekspertów, nieskuteczność pigułek kształtuje się na poziomie 1,2%.** Organizacja Planned Parenthood poinformowała że naturalna antykoncepcja może być skuteczna nawet w 99%! Metoda Billingsów została opisana w książce ***''The Ovulation Method'' (Metoda owulacyjna).*** Uwaga! Tej metody, podobnie jak innych metod antykoncepcyjnych powinien nauczać specjalnie przeszkolony instruktor.

### **Bibliografia:**

**''Wylecz się sam - megadawki witamin'' - Andrew Saul**

**https://www.youtube.com/watch?v=Ldv2st9gU90**