Włocławek

## Historia

Miasto położone na lewym brzegu Wisły przy ujściu rzeczki Zgłowiączki należało wówczas do województwa mazowieckiego i liczyło około 3000 mieszkańców. Nad miastem i całym lewym brzegiem Wisły panowały znaczne wzniesienia pokryte borami i poprzerzynane głębokimi parowami. Ludność trudniła się wtedy handlem zbożem, które wywożono do Torunia i Gdańska. W zabudowie miasta przeważały domy murowane nadające się do celów obronnych, a nadto posiadało ono katedrę kujawską i wiele spichlerzy 32. W związku z przeniesieniem siedziby biskupa do Kalisza proponował Prądzyński, ażeby część budynków należących do katedry zająć na użytek wojska. Przez to zwróciłyby się państwu koszta związane z przeniesieniem biskupstwa do Kalisza.

## Twierdza

### Pierwsze Plany umocnien

W lutym 1820 r. przygotowany w odpowiedniej skali, zgodnie z życzeniem Haukego, plan Włocławka został przesłany przez Prądzyńskiego do sztabu kwatermistrzostwa generalnego. Do Prądzyńskiego wysłano rozkaz, ażeby udał się do Włocławka i przygotował projekt przekształcenia tego miasta w twierdzę polową. Wyjechał on tam 13 maja 1820 r. w towarzystwie konduktora kwatermistrzostwa J. Rakusy i po 6 dniach stanął na miejscu. Po przybyciu do Włocławka pierwszą jego czynnością było dokładne rozpoznanie miejscowości pod względem wojskowym: jej zabudowy, ukształtowania i przyległych okolic. Następnie przy udziale prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego, Rajmunda Rembielińskiego, ustalił Prądzyński w terenie linie obwodu projektowanego wału obronnego, który miał otaczać miasto. Po czym naniósł go na plan wraz z profilem okopów i innymi przedmiotami wykorzystanymi w projekcie do celów obronnych. Większą jego część, poczynająć od Wisły, miał stanowić usypany wał obronny, a następnie istniejące parkany i budynki murowane oraz rzeczka Zgłowiączka, wpadająca do Wisły. W obwodzie tym miały się znajdować trzy rogatki — od strony Łęgu, przy zamku i rogatka brzeska. W terenie tak rogatki, jak i cały okop, oznaczono przy pomocy wkopanych słupów. Długość okopu w obwodzie miała wynosić 690 sążni francuskich, co podług zaprojektowanego profilu dawało 2165 sążni sześciennych i 18 stóp do usypania. Dla wykonania tej pracy, w myśl projektu, potrzeba było 200 ludzi na okres około 15 dni.

### Finalna budowa

Powstanie zatrzymalo caly proces. Dopiero w 1838 roku prace na nowo ruszaja. Wokół Włocławka wytyczano większy obwód niż wymagały tego względy wojskowe. Wpłynęła na to jego troska o ochronę znaczniejszych budowli, klasztoru i pięknych, urodzajnych sadów. Wytyczony zatem okop zamykałby miasto pod względem administracyjnym i stanowiłby pierwszy obwód przy budowie umocnień Włocławka. Jego profil miał wynosić 8 stóp franc, wysokości i 9 stóp grubości u wierzchołka. Spadek zaś wewnętrzny załamywał się pod kątem 45°. Następnie wymienia Prądzyński te obiekty, które należy zbudować, ażeby doprowadzić Włocławek do odpowiedniego stanu obrony. Do nakreślonego powyżej obwodu proponuje on dodanie 8 narożników lub półnarożników i kurtynę. Dwa fronty, które w projekcie wypadły nieco za długie, zostałyby zakryte przy pomocy zalewu z rzeczki Zgłowiączki. W tym celu przewidywał on ulepszenie istniejącej koło zamku grobli, która przecinając rzeczkę przy jej ujściu, utrzymywałaby zalew. Groblę z kolei należało zabezpieczyć dwoma działami zewnętrznymi. Nadto dla okrycia głównego obwodu i skutecznej jego obrony należało zbudować 3 lunety. Poza wskazaniem jeszcze kilku drobniejszych punktów po drugiej stronie rzeczki, jak wielki magazyn zbożowy, niedaleko niego wzgórze i kępy na Wiśle, które wymagały również umocnień, Prądzyński poświęca wiele uwagi sprawie budowy pod Włocławkiem mostu przez Wisłę. Wskazuje też najlepsze miejsce pod budowę mostu — tuż powyżej miasta, tam gdzie znajdowały się wówczas dwie kępy na Wiśle. Owe kępy miały być umocnione za pomocą szańców, a przeciwległy brzeg rzeki — silnym przedmościem. W ten sposób przygotowana przeprawa byłaby, jak twierdzi autor, o wiele korzystniejsza od używanej dotychczas w Płocku. Prądzyński stwierdza na zakończenie, że tak zaprojektowane umocnienia Włocławka będą wymagały na swoje. uzbrojenie przynajmniej 60 dział i przeszło 600 ludzi stałej załogi, co, zgodnie z jego własnymi słowami, było „bardzo wiele na twierdzę połową”.