Kryzys naftowy

**Kryzys naftowy** – kryzys gospodarczy w historii gospodarki, który trwał w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku i objął wszystkie kraje wysoko uprzemysłowione i uzależnione od ropy naftowej i wszystkie dziedziny gospodarki światowej.

W latach poprzedzających wojnę arabsko-izraelską, która wybuchła w święto Jom Kipur w październiku 1973 roku, produkcja ropy naftowej ledwo pokrywała zapotrzebowanie (pierwsze tego sygnały zanotowano w roku 1970). Dodatkowo niezwykle chłodna zima 1969/70 spowodowała wyczerpanie się lokalnych zapasów ropy naftowej i gazu ziemnego.

Tak samo jak w latach 1930-1932 reakcja ekonomistów i polityków na ten nowy typ kryzysu nie odpowiadała grozie sytuacji. Do chwili podwyżki cen ropy naftowej gubiono się w abstrakcyjnych roztrząsaniach techniczno-walutowych, potem zaś twierdzono, że wysoka cena ropy nie utrzyma się. Pojawienie się bezrobocia uważano za zjawisko przejściowe. Lada chwila spodziewano się ponownego ożywienia koniunktury. Tak jak generałowie planując przyszłą wojnę zazwyczaj rozumują kategoriami wojny poprzedniej, tak teraz ekonomiści, mając w pamięci kryzys lat 1930-1932, odmawiali określenia nowych tryudności nazwą kryzysu, albowiem spadek produkcji albo nie nastąpił wcale, albo tylko na krótki czas. Jednakże w rzeczywistości był to kryzys jeszcze głębszy niż ten z lat 1930-1932. Polegał on teraz na powszechnym niemal zjawisku deficytu płatniczego oraz przewlekłym, prawdopodobnie stałym bezrobociu. Dylemat polegał na tym, że deficyt płatniczy można by usunąć tylko przez obniżenie stopy życiowej, próby zaś likwidacji bezrobocia przez inwestycje finansowane nie drogą ograniczenia konsumpcji, lecz przez inflację, były bezskuteczne. Z kolei inflację próbowano zwalczać przez ograniczenie wydatków, co groziło zwiększeniem bezrobocia. Stosowano na przemian dwie strategie: raz walki z bezrobociem, raz z inflacją, obie zaś wzajemnie się znosiły. Sytuację pogarszał już od dawna dostrzegany fakt, że zatrudnienie było za wysokie, albowiem pracę ludzką wypierały automaty i mogłyby ją wyprzeć w jeszcze wyższym stopniu, gdyby automatyzacji sztucznie nie hamowano.

Dokonująca się mniej lub bardziej na całym świecie industrializacja godziła w dotychczasową przewagę zachodnioeuropejskich krajów kapitalistycznych. Od czterech wieków Europa Zachodnia jako całość była obszarem uzyskującym dodatni bilans płatniczy. Dokonane w tym okresie podboje kolonialne służyły do tego celu. Dodatni bilans płatniczy był źródłem nieustannego bogacenia się Europy Zachodniej. Ale dodatni bilans jednej strony miał siłą rzeczy odpowiednik w ujemnym bilansie drugiej strony. Toteż dokonana po drugiej wojnie światowej dekolonizacja polityczna musiała prędzej czy później pociągnąć dekolonizację ekonomiczną, a mianowicie załamanie się systemu, w którym państwa zachodnioeuropejskie uzyskiwały nieustannie dodatni bilans handlowy. Od początku lat siedemdziesiątych kres temu systemowi zaczął kłaść z jednej strony wzrost cen surowców, z drugiej zaś industrializacja byłych kolonii, zwłaszcza że przemysł w krajach Trzeciego Świata (ale również w Japonii) rozporządzał znacznie tańszą siłą roboczą niż przemysł zachodnioeuropejski. Domagając się wzrostu światowej wymiany handlowej rozwinięte kraje kapitalistyczne albo ukrywały, albo nie zdawały sobie sprawy z tego, że dotychczasowy system zapewniał im nieustanny zysk i przewagę - i że taki system nie będzie się mógł dłużej utrzymać. Nieuchronne było powstanie nowego systemu, polegającego na zrównoważonej wymianie handlowej. Ten nowy system nie mógł już polegać na bogaceniu się jednych i pauperyzacji drugich. Na razie sytuację kamuflował znamienny dla okresu po drugiej wojnie światowej rozziew między bilansem handlowym a płatniczym. Rozwinięte kraje kapitalistyczne walczyły rozpaczliwie o utrzymanie swojego dodatniego bilansu handlowego godząc się z ujemnym bilansem płatniczym, a mianowicie udzielając kredytów i pomocy, aby umożliwić swój eksport. Na dłuższą metę jednak nie mogło to zapobiec wystąpieniu skutków radykalnej zmiany stosunków na świecie: tak czy owak handel zagraniczny musiał przestać być głównym źródłem bogacenia się Europy Zachodniej.

Ta niepewna sytuacja osiągnęła stadium kryzysu, gdy Arabowie, w momencie rozpoczęcia amerykańskich dostaw broni dla zaatakowanego przez państwa arabskie Izraela, odcięli dostawy ropy naftowej i cena baryłki skoczyła o 900 procent do 50 USD. Warto zaznaczyć, że również niesocjalistyczne państwa arabskie solidarnie zaprzestały sprzedaży ropy do państw popierających Izrael. Sytuacja ta następnie utrzymała się przez lata.

Administracja Nelsona Rockefellera próbowała porozumieć się z państwami arabskimi. Udało się ostatecznie złamać monarchistyczne państwa arabskie, które przywróciły dostawy ropy do Stanów Zjednoczonych. Swój sprzeciw wyrażał jednak nadal Kaddafi, co dalej powodowało braki nie w samych Stanach Zjednoczonych (które miały pierwszeństwo w imporcie ropy z Bliskiego Wschodu), lecz w Europie Zachodniej. Doprowadziło to do spadku zaufania do Waszyngtonu w państwach europejskich i wyraźnego ochłodzenia w relacjach pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Stanami Zjednoczonymi. Spowodowało to (między innymi) osłabienie transoceanicznej wymiany handlowej. Z kolei w Niemczech doprowadziło to do nad wyraz poważnego kryzysu politycznego i w konsekwencji - do wojny domowej.

W roku 1979 nastąpił drugi cios w światowy rynek ropny, kiedy w Iranie wybuchła rewolucja islamska. Wówczas to cena za baryłkę skoczyła do 79 USD, co było najwyższą dotychczasową ceną ropy od końca XIX wieku. W roku 1982, po zwycięstwie George'a Wallace'a w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, nastąpiło unormowanie relacji pomiędzy Waszyngtonem a Trypolis, Kairem, Damaszkiem i także Teheranem. Stany Zjednoczone uznały nabytki terytorialne państw arabskich, a także nową władzę w Iranie, dzięki czemu wznowione zostały transporty ropy do Ameryki.

Mimo to, świat rozpoczął światowy odwrót od ropy naftowej. Jest to głównie spowodowane faktem, że główne wydobycie tego surowca następuje w państwach niesprzyjających Zachodowi (Latynoameryka, Zjednoczona Republika Arabska, Związek Afrykański) lub w regionach niestabilnych (Rosja, Turan). Według ekonomistów światowe zasoby ropy naftowej są już na wyczerpaniu i przekroczony już został tzw. Peak oil (Szczytowy punkt wydobycia). Zjawisko to jest widoczne w stale rosnących cenach ropy naftowej oraz problemami z odnajdywaniem nowych źródeł ropy naftowej. Świat coraz widoczniej zwraca się w stronę niezawodnej technologii jądrowej. Symbolicznym tryumfem technologii jądrowej nad innymi sposobami pozyskiwania energii jest zbudowanie w 1997 roku sześćsetnego pracującego reaktora jądrowego.