John Wycliffe

## Postać

John Wycliffe - angielski filozof, heretyk zapoczątkowujący ruch lollandów, oraz będący inspiracją dla Jana Husa, oraz Jeana Calvina, jeden z największych przedstawicieli pre-reformacji w okresie wielkiej schizmy zachodniej, nauczyciel akademicki, święty Kościoła Anglii i Wspólnoty Anglikańskiej.

## Żywot

Na przełomie lat '20 i '30 XIV wieku John Wycliffe przyszedł na świat we wsi Hipswell w hrabstwie Yorkshire, pochodził z wielodzietnej rodziny posiadającej średniej wielkości majątek o nazwie Wycliffe. Młody John Wycliffe pobierał nauki w lokalnej szkole parafialnej, zaś po jej ukończeniu został wysłany, zaś po jej ukończeniu został wysłany ok. 1345 roku na Uniwersytet w Oksfordzie.

Na etapie wczesnej edukacji uniwersyteckiej Wycliffe zapoznał się z książką Thomasa Bradwardine'a referującą doktrynę łaski i predestynacji Pawła z Tarsu i Augustyna z Hippony, co przyszły heretyk zinterpretował po swojemu i na czym oparł swą późniejszą doktrynę. Również wiele zawdzięczał Wilhelmowi Ockhamowi w zakresie zainteresowania sporem o uniwersalia. Jego studia nad: historią, filozofią, teologią były udane, był pojętnym uczniem. Rok 1348 był dla Wycliffe'a bardzo ważny, albowiem wtedy dotarła do Anglii tzw. czarna śmierć, czyli ówczesna pandemia dżumy rozpowszechniona po całej Europie. W 1361 r. uzyskał tytuł magistra na Balliol Collage, został proboszczem nieopodal. W 1371 roku Wycliffe został usunięty z uniwersytetu z powodu odmowy przyjmowania na studia zakonników, same zakony b. często krytykował w kazaniach. W tym samym roku trafił na służbę u księcia walijskiego Edwarda Czarnego Księcia, a następnie także Jana z Gandawy, obaj go po kryjomu popierali i chronili przed atakami za głoszenie heterodoksyjnych poglądów. Gdy w 1365 roku wybuchł spór Edwarda III Plantageneta z papieżem Urbanem V, to stanął po stronie króla.

W 1377 roku papież Grzegorz XI oficjalnie potępił wyrażone w traktacie *O władzy świeckiej* nauki Johna Wycliffe'a i nakazał jego aresztowanie, oraz postawienie przed trybunałem kościelnym. Stawił się na posiedzenie trybunału wraz ze swoimi możnymi zwolennikami, oraz z ich zbrojną eskortą. Tymczasem w 1381 roku wybuchło powstanie lollandów - zwolenników nauk Johna Wycliffe'a, na czele którego stanął John Ball. Wzbudziło to niepokój u bardziej zamożnych zwolenników myśli Wycliffe'a, którzy nie protestowali, gdy w 1382 roku Synod w Londynie potępił jego nauki oficjalnie jako herezje. Popularność jego była jednak tak duża, że w celu uniknięcia gniewu angielskiego społeczeństwa ograniczono się do jego marginalizacji (odcięto go od dworu i uniwersytety nakazując żywot zwykłego proboszcza). Wówczas zebrał swe dotychczasowe idee i zsumował w dziele *Trialogus*. Zmarł 31 grudnia 1384 roku Luttenworth.

Popularność tez Johna Wycliffe'a wynikała w dużym stopniu z tego, że wówczas panowała Niewola Awiniońska papieży będąca "przedsmakiem" prawdziwego kryzysu i upadku Kościoła, jaki przyniosła Wielka Schizma Zachodnia. Wrogi stosunek Anglików do papiestwa uzależnionego od Francji (z którą Anglia trwającą 116 lat wojnę stuletnią) był czymś oczywistym. Królowie angielscy wykorzystali to, aby wzmocnić swój wpływ na Kościół w swoim kraju. W 1351 r. parlament angielski przyjął statut *Provisores*, co doprowadziło do zniesienia prowizji papieskich, a także ustanowienie nominacji biskupich w Anglii przez królów angielskich, a nie papieża. W 1398 roku dopiero stosunku Królestwa Anglii z Kościołem Katolickim zostały uregulowane. Jednak Henry IV Lancaster wypowiedział ten konkordat powracając do polityki antypapieskiej (prawdopodobnie z Wycliffe'owską inspiracją). Wybrany przez Sobór w Konstancji w 1417 roku Marcin V usiłował zawrzeć konkordat z Anglią, lecz dokument okazał się niejasny w interpretacji i bardzo ogólnikowy. W takich okolicznościach, gdy papiestwo awiniońskie kojarzone było ze znienawidzoną Francją, zwyczajnie Anglicy stali się społeczeństwem bardzo podatnym na antypapieskie herezje, John Wycliffe tylko to wykorzystał. Dało to istotne podwaliny pod późniejszy anglikanizm, ponieważ angielski król stał się panem łączności angielskiego kleru z Rzymem, tylko kwestią czasu było, aż nadejdzie władca, który tę łączność zerwie.

## Poglądy

John Wycliffe zaczął od określania charakteru władzy. Jasno określa, iż tylko i wyłącznie Bóg jest panem, Stwórca rządzi światem w sposób absolutny i od Niego wszystek dobra pochodzi. U źródeł porządku, który państwo musi zaprowadzić poprzez lęk, chrześcijanin winien widzieć prawo Boże. Co więcej, zdaniem Johna Wycliffe'a władza Człowiek otrzymuje od Niego zbawienie, Bogu zawdzięcza swe zasługi, które pomagają mu w zdobyciu zbawienia. Stwierdził, iż grzech wywołał konieczność ustanowienia prawa cywilnego, albowiem bez grzechu by wystarczyło prawo Boże. Władza monarsza, królewska jest jedynym namacalnym i widzialnym znakiem potęgi Boga. Wobec tego we wszystkim trzeba bezwzględnie zachować posłuszeństwo wobec władzy świeckiej. Instytucja papiestwa została w myśli Wycliffe'a zdetronizowana, przez bliższą instytucję terytorialnego państwa, zaś władza kościelna - zastąpione świecką.

Wycliffe uznał, iż Pismo Święte jest dostatecznie przejrzyste, aby zrozumieć je samemu i nie wymaga komentarza, powinno być indywidualnie interpretowane. Służy Ono jako jedyna podstawa całego Kościoła Katolickiego, wedle której należy sądzić ojców Kościoła, doktorów Kościoła, sobory i papieży, albowiem John Wycliffe odrzucił Tradycję apostolską uznając, że do Pisma Świętego niczego nie wolno dodawać. Wierni powinni sami czytać Pismo Święte, a Kościołowi nie wolno narzucać swej interpretacji, ta bowiem może być zupełnie osobista, Pismo Święte zostało uznane za istnego "sędziego" Kościoła widzialnego, oraz ma być pozbawione wszelkich komentarzy patrystycznych i jakichkolwiek innych. Stąd dalsze potępienie przez Johna Wycliffe'a Kościoła widzialnego, określając go jako *universitas praedestinatorum*, czyli społeczność predystynowanych, w istocie zdaniem Wycliffe'a prawdziwy Kościół to wspólnota predystynowanych do zbawienia, których Duch Święty zgromadził dla wieczności, żadna ludzka instytucja nie może pretendować do wyznaczania choćby zrębów tego. Ponieważ nie ma pewności, czy aktualny papież jest predystynowany do zbawienia, czy do potępienia, jego autorytet liczy się tylko wtedy, gdy jest zgodny z literą Pisma Świętego. Stąd idea, że jedynie nadzwyczajna łaska przeznaczenia nadawana arbitralnie przez Boga zapewnia zbawienie (ideę tą później przejmie Jean Calvin). W opinii Wycliffe'a Kościół instytucjonalny przestał być potrzebnym pośrednikiem tak samo, jak duchowni przestali być niezbędnymi pośrednikami między Bogiem, a ludźmi. Naczelnym postulatem Johna Wycliffe'a było zrównanie w świetle prawa kanonicznego duchowieństwa i laikatu poprzez zniesienie sakramentalnego kapłaństwa, oraz podniesienie laikatu do rangi kapłańskiej poprzez zasadę powszechnego kapłaństwa wszystkich wierzących, (nie może być zatem mowy o celibacie, ani Sukcesji apostolskiej) którą symbolizuje komunia pod dwiema postaciami dla wszystkich wiernych, co wyniosą na sztandary husyci w XV wieku, oraz co stanie się zasadniczym postulatem reformacji zarówno w wydaniu Martina Luthra, Hulricha Zwingliego, Thomasa Müntzera, oraz Jeana Calvina. Dla Wycliffe'a Słowo to prawo, a prawo nadaje Bóg, który wymaga jego niezwykle surowego przestrzegania; Bóg jest surowym sędzią, a Jezus Chrystus owszem, umarł na krzyżu za grzechy ludzkości, ale wymaga naśladowania Go bez uchybień, jest de facto bardziej sędzią, niż zbawicielem. Dowodem na to, iż Bóg nie przekazał swego *dominium* Kościołowi Katolickiemu być miała Wielka Schizma Zachodnia.

Już eklezjologia ściągała na Johna Wycliffe'a uzasadnione podejrzenie herezji, natomiast angielski myśliciel podsycił to dalej poprzez swoją opinię nt. Eucharystii, utrzymywał on, iż Hostia nie jest Jezusem Chrystusem i nie ma żadnego przeistoczenia, także sama Komunia Święta nie ma charakteru sakramentalnego. Ta teza była tak radykalna, że możni opuścili Wycliffe'a, który zorganizował wobec tego ruch ubogich księży, którzy głosili wycliffe'owskie kazania do ludu. Z czasem to stanowisko eucharystyczne przyjmą wyznawcy: purytanizmu, kalwinizmu, anglikanizmu, prezbiterianizmu i zwinglianizmu. Idąc dalej John Wycliffe uznał, iż zawsze ważność sakramentu zależy od łaski osoby udzielającej tego sakramentu i jej stanu moralnego, analogicznie odnośnie osoby, której jest udzielany sakrament. Idąc tą drogą zakwestionował Mszę Świętą, którą chciał zastąpić Wieczerzą Pańską, co stanie się praktyką wśród: Braci Czeskich, kalwinów, czy zwinglianistów. Główną tezą w tym temacie Wycliffe'a było to, iż jeśli by konsekrowana Hostia była ciałem Chrystusa, jeśli Bóg byłby obecny w Hostii, to któż mógłby się doń zbliżyć? Hostię taką adorowano by z twarzą przy ziemi. Nikt, kto nie ma serca idealnie czystego, nie może wytrzymać obecności Boga żywego. Ponadto uznał przeistoczenie za niemające podstawy w Piśmie Świętym.

Wycliffe był zdania, że jedyny wymiar wcielenia Boga-Ojca w Jezusie Chrystusie uniemożliwia istnienie jakiegokolwiek "dodatku" do litery biblijnej, tak, jak Prorocy starotestamentowi nic nie dodali do właściwego prawa, w świetle Objawienia na górze Synaj wszystko zawiera się w Prawie, a reszta Starego Testamentu stanowi tylko objaśnienie Tory. Komentarz doktorów i ojców Kościoła kształtuje się na podobnej linii, co Prawo-Prorocy. W tym ujęciu Kościół drąży temat objawienia, ale nic od siebie nie może dodać. Kościół nie dość, że nie ma prawa nadawać określonej interpretacji Biblii, to i nie ma prawa decydować o kanonie Pisma Świętego.

## Znaczenie

Nie ulega wątpliwości świadoma wola zerwania z katolicyzmem ze strony Johna Wycliffe'a. W latach 1831-1832 myśl jego znalazła społeczny oddźwięk, czego wyrazicielem był John Ball. Jego poglądy - przede wszystkim dot. Eucharystii - doprowadziły do potępienia przez wszystkie zakony żebracze (m.in.: karmelici, augustianie, dominikanie i franciszkanie). Już w 1380 r. zaczął pojawiać się ludowy ruch lollandów, który odebrał Wycliffe'owi sympatię monarchii angielskiej. Organizacyjnie ruch lollandów inspirował się herezją waldensów, ruch *ubogich księży* szukał w Wycliffe'ie swego duchowego mistrza, oraz go znalazł. Na Oksfordzie jego myśl stała się bardzo silnie zwalczana przez Zakon Kaznodziejski, oraz pojawiającą się dopiero w Anglii Inkwizycję.

Lollandyzm w zakresie politycznym kontynuował wielki spór o regalia, można w nim dostrzec korzenie aktu supremacji i polityki Henrego VIII Tudora; wrogość wobec papiestwa, chęć utworzenia kościoła narodowego. Największy jednak wpływ wywarł lollandyzm ludowy, prócz głoszenia ewangelii i poglądów Johna Wycliffe'a *ubodzy księża* stosowali szereg postulatów społecznych. W 1395 roku lollandzi spisali Dwanaście Konkluzji Lollandów. Do doktryny Wycliffe'a dodali oni stwierdzenie, iż poświęcenia przedmiotów są niezgodne z zasadami chrześcijaństwa, potępienie modlitwy za zmarłych, potępili kult relikwii i zakazali pielgrzymek, uznali wojny religijne za bluźnierstwo, a także odrzucili sakramentalną spowiedź. W rezultacie oszczędzona przez XII-wieczne i XIII-wieczne herezje Anglia w latach 1397-1416 swą inkwizycję. Ruch lollandów wykazywał aktywność mniej więcej do połowy XV wieku, lecz ruch ten skazany był w starciu z dominikanami na porażkę, szczególnie, że wśród elit intelektualnych i politycznych Anglii tendencje schizmatycko-heretyckie de facto zanikły aż do XVI wieku.

Mimo upadku herezji, której Wycliffe był mistrzem i intelektualnym ojcem jego myśl przetrwała i odcisnęła trwałe piętno na historii ludzkości. Podczas, gdy w Anglii lollandyzm dogorywał, to w Czechach myśl Wycliffe'owa budziła szerokie zainteresowanie, czescy studenci w Oksfordu przenosili pisma Wycliffe'a do Pragi, gdzie były bardzo szeroko dyskutowane znajdując zarówno sympatyków (do których należeli Jan Hus i Hieronim z Pragi), jak i przeciwników, jak i przeciwników. Dobrze wkomponowało się to w modną wówczas devotio moderna. Nie jest przesadą stwierdzić, że pod wpływem myśli Wycliffe'a powstawał husytyzm, a tym samym Wycliffe przyczynił się do wywołania Rewolucji Husyckiej.

Poszczególne idee Wycliffe'a jednak nie ograniczają się do średniowiecza, albowiem renesansowa reformacja przyjęła wiele idei Wycliffe'a, jego postulat powszechnego kapłaństwa został podstawowym postulatem protestanckiej eklezjologii, jego doktryna o predestynacji została przejęta przez Jeana Calvina i stała się podstawą kalwinizmu, również jego poglądy eucharystyczne oddziaływały bardzo silnie na kalwinizm, albowiem Jean Calvin także zaprzeczał przeistoczeniu, kwestia przeistoczenia była także głównym tematem debaty między Martinem Luthrem, oraz Hulrichem Zwinglim, spośród których Martin Luther uznawał przeistoczenie, Hulrich Zwingli już nie, także John Knox (przywódca szkockiej reformacji) nie uznawał przeistoczenia. Można powiedzieć, że tak, jak Jan Hus był poprzednikiem intelektualnym Martina Luthra (Wilhelm Ockham z resztą też), tak John Wycliffe był poprzednikiem intelektualnym Jeana Calvina.

## Bibliografia:

* Jean Chélini, *Dzieje religijności w Europie zachodniej w średniowieczu*, tłum. Irena Wyrzykowska, Małgorzata Wyrzykowska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1996
* Wiklef John, Endyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Wiklef-John;3996156.html [Dostęp 20.05.2023]
* Pierre Chaunu, *Czas Reform*, tłum. Jan Grosfeld, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1989