Nocny rokosz

**Nocny rokosz** - zamach stanu w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, przeprowadzony w październiku 1647 roku, przez wojewodę ruskiego Macieja Wojtysia, w efekcie którego przejął on władzę w kraju na dwa tygodnie (dwa tygodnie według roleplayu - w rzeczywistości na jeden dzień). Podczas rokoszu nie doszło do żadnych działań zbrojnych. Z tego powodu jest nazywany również "bezkrwawą wojną".

## Przyczyny

W październiku 1647 roku nastąpił gwałtowny wzrost niezadowolenia społecznego z rządów króla Bartłomieja i senatu, co podsycały prawdopodobnie zagraniczne służby. Dodatkowym powodem spadku popularności senatu były V Obrady Sejmu Zbarażawki, które zdaniem wielu szlachciców zostały przeprowadzone chaotycznie i wbrew zasadom złotej wolności. W takim właśnie okresie, prymas (w imieniu senatu) w ramach żartu obwieścił tekst fałszywej ustawy, według której miał zostać wprowadzony w życie scriptor, skazujący na wygnanie szlachciców nie udzielających się w życiu politycznym. Pechowy żart został jednak odebrany przez sporą część szlachty śmiertelnie poważnie. Z inicjatywy zagranicznych służb zaczęto zawiązywać konfederacje, podnoszono hasła obrony złotej wolności przed absolutyzmem królewskim. W krótkim czasie Korona pogrążyła się w chaosie.

## Przewrót

Podczas, gdy senat obradował nad zaprowadzeniem porządku, do stolicy wtargnął na czele prywatnego wojska, wojewoda ruski Maciej Wojtyś. Ogłosiwszy akt detronizacji króla, którego rządy jego zdaniem doprowadziły do chaosu i zamętu w Rzeczypospolitej, wydał rozkaz aresztowania Bartłomieja I i zapowiedział, że zaprowadzi porządek i pokój. Niezwykle popularny wśród żołnierzy magnat przejął kontrolę nad armią koronną i bez walki zajął całą Warszawę.
Choć Bartłomiejowi udało się uniknąć aresztowania i bezpiecznie opuścić miasto, Wojtyś przy poparciu większości senatorów obwołał się królem. Marszałek Wielki Koronny również poparł wojewodę, gdyż miał nadzieję, że w czasie jego rządów uda mu się wprowadzić monarchizm wojenny.

Przejęcie władzy przez wojewodę nie spotkało się jednak z ciepłym przyjęciem całej szlachty. Kanclerz Wielki Litewski (będący jednocześnie księciem Tweru) mówił wprost o "straszliwym wydarzeniu" i "przerażającym zamachu stanu", za co został oskarżony przez króla Macieja Wojtysia o zdradę i skazany na natychmiastowe opuszczenie kraju. Kanclerz litewski, dowiedziawszy się, że nowy król rozkazał go ująć i rozstrzelać (była to prawdopodobnie fałszywa informacja) w obawie o swe życie zrezygnował z powrotu do Tweru i skrywszy się na pokładzie wypływającego z Gdańska statku holenderskiej kompanii wschodnioindyjskiej uciekł z kraju, mając nadzieje że kolonia madagaskarska, do której zmierzał statek, dochowa wierności Bartłomiejowi I. Podobny los spotkał ambasadora Francji Jana Siwonia, który z rozkazu króla Macieja został skazany na wygnanie.
Tymczasem do lojalistów cały czas docierały sprzeczne informacje i fałszywe wieści dotyczące przewrotu w Warszawie. Chaos i dezorientacja uniemożliwiły lojalistom stawienie zorganizowanego oporu. Spora część szlachty opuściła kraj, a inni lojaliści zaczęli zawiązywać konfederacje w obronie króla. Wkrótce Bartłomiej I wyszedł z ukrycia i wraz z wiernym pospolitym ruszeniem zajął się zaprowadzaniem porządku na terenie Korony. Królowi w krótkim czasie udało się opanować sytuację i opanować prawie cały kraj (za wyjątkiem Warszawy).

## Spółka hetmańsko-admiralska

Wykorzystując sytuację, hetman wielki koronny Radosław Teichert i admirał Dominik Wawrzyniak zawiązali spółkę handlową zarabiającą na organizowaniu uciekającym z kraju lojalistom przewozów do południowo afrykańskich kolonii. Choć nigdy nie poznano kwoty zarobionej przez spółkę, szacuje się, że mogła ona wynosić nawet 5000 talarów. Po rokoszu zarzucano spółce m.in.: wykorzystanie trudnej sytuacji w kraju do łatwego zarobku i nakłanianie lojalistów do opuszczania kraju. Admiralicja zaprzeczyła jednak zarzutom i odcięła się od podobnych praktyk.

## Próba zniesienia przywilejów stanowych

Marzeniem wizjonera, jakim był wojewoda Wojtyś, było zniesienie przywilejów stanowych i wyzwolenie prostego ludu z ucisku możnych. Zaraz po oficjalnym ogłoszeniu go królem przez senatora-podkanclerzego Ignacego Bojaryna, Wojtyś ogłosił projekt ustawy, która znosiła poddaństwo chłopów i nadawała części z nich ziemię na własność, w zamian za spore odszkodowania dla możnych. Spotkawszy się ze zdecydowanym odrzuceniem ze strony całej szlachty, a nawet sporej części chłopów, wśród których prężnie działała propaganda lojalistów, Wojtyś miał wypowiedzieć znamienite słowa "Nie warto było, do czorta". Wobec sprzeciwu społeczeństwa, Wojtyś abdykował i przekazał koronę Bartłomiejowi I.

## Zakończenie rokoszu

Król Bartłomiej zobowiązał się do nie podejmowania represji wobec popierającej Wojtysia części senatu, sprowadził z powrotem do kraju kanclerza litewskiego i posła Jana Siwonia. Wojtyś zaś zachował miejsce w senacie i tytuł wojewody ruskiego. Hetman Wielki Litewski tak skomentował wydarzenia rokoszu:

> "*Nocna trwała długo. Opustoszała Rzeczpospolita, opustoszała Zbarażawka. Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą. 150 lat później Senatorowie Najjaśniejszej Zbarażawki bunty we krwi utopili, zlikwidowali rokosze i walnie przyczynili się do upadku konfederacyj."*
>
>

## Reakcja wywiadu

Z powodu nieobecności w kraju szefa tajnych służb - Huberta Hepnera, który w tym czasie wizytował afrykańskie kolonie, wywiad wstrzymał się od jakiegokolwiek działania i przez cały czas trwania rokoszu zachował neutralność. Uzasadniona ostrożność służb, była póżniej przedmiotem zgryźliwych komentarzy. Szczególnie popularny stał się żart autorstwa hetmana wielkiego koronnego, wedle którego mottem wywiadu miały być słowa: "My śpimy spokojnie, byś ty mógł czuwać".

## Skutki

Tuż po zakończeniu rokoszu senat doprowadził do skazania i wydalenia z kraju kilku szlachciców siejących zamęt w państwie i skazania na śmierć niewielkiej (wbrew propagandzie antykrolewskiej która podawała nawet do 1000 wygnanych i skazanych) liczby buntowników oskarżonych o zbrodnie. Doszło do kilku wystąpień chłopskich które szybko jednak zostały stłumione. Wkrótce też zapanował spokój. Innym skutkiem nocnego rokoszu była wojna domowa w Twerze.

## Próba oceny

Senator Wojtyś, przeprowadzając zamach stanu, przyspieszył zaprowadzenie porządku w kraju. Udało mu się to zrobić w sposób bezkrwawy. Choć nieprzychylne wojewodzie źródła oskarżają go o dokonanie czystek, w rzeczywistości skazanych na wygnanie (oprócz kanclerza litewskiego i francuskiego ambasadora) zostało tylko kilku łamiących prawo szlachciców. Więcej osób zostało skazanych przez senat, po zakończeniu rokoszu, jednak nie doszło do żadnego terroru, bowiem skazywano tylko szczególnie niebezpiecznych buntowników i to nielicznych. Ideały którymi kierował się wojewoda znacznie wyprzedzały swoją epokę, więc nie były możliwe do zrealizowania. Spowodowało to wiele wystąpień, w których zawiedzeni chłopi kierowali broń przeciw swoim panom. Po rokoszu szlachta zbliżyła się do króla Bartłomieja, ale jednocześnie nasiliły się głosy krytyki wobec senatu.