Agatha Christie

## Ważne dzieła

- Zabójstwo Rogera Ackroyda
- Morderstwo w Orient Expressie
- I nie było już nikogo

## Podpis

**Agatha Christie**, lady Mallowan, DBE, właśc. **Agatha Mary Clarissa Miller Christie** (ur. 15 września 1890 w Torquay, zm. 12 stycznia 1976 w Wallingford) – brytyjska autorka powieści kryminalnych i obyczajowych.

Najbardziej znana na świecie pisarka kryminałów oraz najlepiej sprzedająca się autorka wszech czasów. Wydano ponad miliard egzemplarzy jej książek w języku angielskim oraz drugi miliard przetłumaczonych na 45 języków obcych. Na przykład we Francji sprzedano 40 milionów jej książek. Pod pseudonimem **Mary Westmacott** wydała kilka powieści obyczajowych, które również cieszyły się popularnością.

## Życiorys

Agatha Mary Clarissa Miller urodziła się 15 września 1890 roku w nadmorskim Torquay w południowo-zachodniej Anglii w hrabstwie Devon. Była trzecim dzieckiem Clary i Fryderyka Millerów. W Torquay mieściła się rodzinna posiadłość jej matki, Ashfield. Nie uczęszczała do szkoły – uczyła się w domu. W 1901 roku zmarł jej ojciec.

12 października 1912 roku podczas balu w rodzinnym Torquay poznała starszego od siebie o rok pułkownika Archibalda Christie. W wigilię 1914 wzięła z nim ślub. Małżeństwo to skończyło się rozwodem w 1928 roku. Z tego związku pochodzi córka Rosalind Hicks (urodzona 5 sierpnia 1919 roku, zmarła 28 października 2004 roku). Podczas I wojny światowej Agatha Christie pracowała w szpitalu oraz jako technik farmaceutyczny, stąd też znajomość trucizn, wykorzystywana później w powieściach.

1926 rok był jednym z najtrudniejszych w życiu pisarki. Zmarła jej matka, brat uzależnił się od narkotyków, wydawcy nie spodobała się powieść „Zabójstwo Rogera Ackroyda”, a jej mąż Archibald Christie, zakochał się w innej kobiecie (Nancy Neele) i zażądał rozwodu. W grudniu 1926 pisarka zaginęła na 11 dni, co wywołało poruszenie w prasie (m. in.:*The New York Times, Daily Herald*). Do tej pory przyczyny tego zdarzenia pozostają niejednoznaczne. Przebywała wówczas w Hydropathic Hotel w uzdrowiskowym Harrogate (płn. Anglia). Zameldowała się tam pod nazwiskiem kochanki męża.

W 1930 pisarka wyszła ponownie za mąż, za archeologa Maxa Mallowana. Był on od niej 14 lat młodszy. Wyjeżdżała z nim na wykopaliska na Bliskim Wschodzie będącym później tłem kilku jej powieści. Akcja innych dzieł autorki rozgrywa się w Torquay (hrabstwo Devon), miejscu jej narodzin. W 1971 roku Agatha Christie otrzymała Order Imperium Brytyjskiego.

### Klub Detektywów

W 1930 Agatha Christie przyłączyła się do Klubu Detektywów zrzeszającego autorów powieści kryminalnych. Z twórców angielskich należeli do niego m.in.: Dorothy L. Sayers i G.K. Chesterton.

W 1931 wspólnie z innymi członkami stowarzyszenia Christie napisała powieść *The Floating Admiral*. Pisarka na krótko została usunięta z klubu, ponieważ sprzeciwiła się zasadom sformułowanym przez członka klubu – Ronalda Knoksa. Jedną z owych zasad była reguła ratio, wykluczająca ingerencję sił nadprzyrodzonych w akcję powieściową. Niedozwolone było również utożsamianie mordercy z detektywem lub narratorem. W 1958 pisarka Dorothy L. Sayers złożyła dymisję, a Agatha Christie przejęła jej obowiązki jako prezes Klubu Detektywów.

Wszystkie utwory objęte były w 1951 roku w Polsce zapisem cenzury, podlegając natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek.

### Rodzina

* rodzice: Clarissa Margaret Boehmer, Frederick Alvah Miller
* rodzeństwo: Margaret Frary Miller, Louis Montant Miller
* pierwszy mąż: Archibald Christie (ślub – 24 grudnia 1914, rozwód – 1928)
	+ córka: Rosalind Hicks (ur. – 5 sierpnia 1919, zm. – 28 października 2004)
		- wnuk: Mathew Prichard
* drugi mąż: Max Mallowan (ślub – 11 września 1930 w Edynburgu)

## Twórczość

Christie wydała ponad 90 powieści i sztuk teatralnych. Ich akcja toczyła się głównie w zamkniętych pomieszczeniach, a mordercą mógł być tylko jeden z mieszkańców. Wniosła wiele nowych rozwiązań do tradycyjnej sztuki pisania kryminałów. Niektóre z jej powieści mają zaskakujące i wcześniej niespotykane w kryminałach rozwiązania, np. *Zabójstwo Rogera Ackroyda* czy *Morderstwo w Orient Expressie*. Jej sztuka *Pułapka na myszy*, wystawiona po raz pierwszy w 1952 roku w Londynie, osiągnęła liczbę ponad dwudziestu tysięcy przedstawień.

Agatha Christie stworzyła słynne postaci literackie dwojga detektywów: Belga Herkulesa Poirota oraz starszej pani, detektyw-amator panny Marple. Będąc jeszcze u szczytu kariery, Christie napisała dwie powieści z tymi bohaterami – z zastrzeżeniem, że mają się ukazać dopiero po jej śmierci (tj. kilkadziesiąt lat później). Miały to być ostatnie zagadki do rozwiązania dla Poirota i Marple. W ostatniej sprawie kryminalnej rozwiązywanej przez belgijskiego detektywa zostaje on uśmiercony, bo – jak wyjaśniła w swym pamiętniku autorka – zawsze uważała go za nieznośnego. Natomiast panna Marple (której cechy wzorowane były na babce twórczyni) po rozwiązaniu tajemnicy *Uśpionego morderstwa* spokojnie powraca do swojej wioski.

Wiele z jej powieści i opowiadań zostało zekranizowanych, niektóre wielokrotnie (*Morderstwo w Orient Expressie*, *Śmierć na Nilu* czy *4.50 z Paddington*). Na podstawie dzieł autorki powstały także seriale telewizyjne i słuchowiska radiowe.

### Zbiory opowiadań

Zbiory opowiadań kryminalnych autorki dzieli się powszechnie na dwie główne grupy: wydane w Wielkiej Brytanii (łącznie 14) oraz Stanach Zjednoczonych (15). Spośród 21 najpopularniejszych tytułów tylko 7 (biorąc pod uwagę dobór i liczbę utworów) ukazało się w obu krajach w niezmienionej formie.

Polskie wydania książek Agathy Christie zasadniczo oparte są na wydaniach brytyjskich. Wyjątek stanowi amerykański zbiór „Pułapka na myszy”, który zawiera niewydane dotąd w Wielkiej Brytanii w formie książkowej opowiadanie o tym samym tytule. Z kolei „Bożonarodzeniowa przygoda” (pierwotna, krótsza wersja „Tajemnicy gwiazdkowego puddingu”) znajdująca się zbiorze „Dopóki starczy światła” jest jedynym, które nigdy nie znalazło się w zbiorze amerykańskim.

**Pośmiertnie**

**Inne kompilacje opowiadań**

wydania
 2008
 2008
Harley Quin
Parker Pyne
Herkules Poirot
 2020

### Pojedyncze opowiadania

* 1936 *Poirot and the Regatta Mystery* (opublikowane w Chicago Tribune)
* 2009 Pojmanie Cerbera (*The Capture of Cerberus*, wydane w *Agatha Christie's Secret Notebooks: Fifty Years of Mysteries in the Making* autorstwa Johna Currana); wyszło po polsku w: *Sekretne zapiski Agaty Christie*
* 2009 *The Incident of the Dog's Ball* (*Agatha Christie's Secret Notebooks: Fifty Years of Mysteries in the Making*) - napisane w 1933, adaptowane później jako powieść *Niemy świadek;* wyszło po polsku w*: Sekretne zapiski Agaty Christie*
* 2014 *Hercule Poirot and the Greenshore Folly -* napisane w 1954, adaptowane jako powieść *Zbrodnia na festynie*

### Sztuki teatralne zaadaptowane na powieści przez Charlesa Osborne’a

wydania
 1954

### Książki autobiograficzne

* 1946 Opowiedzcie, jak tam żyjecie (*Come, Tell Me How You Live)* jako Agatha Christie Mallowan
* 1977 Autobiografia (*An Autobiography*)
* 2012 Moja podróż po imperium (*The Grand Tour: Around the World with the Queen of Mystery)*

## Bohaterowie powieści Agathy Christie

* **Herkules Poirot** – belgijski detektyw
* **Jane Marple** – staruszka, detektyw-amator
* **Kapitan Hastings** – przyjaciel Poirota
* **Nadinspektor Japp** – policjant, znajomy Poirota
* **Ariadna Oliver** – pisarka kryminałów, znajoma Poirota
* **Panna Felicity Lemon** – wierna sekretarka Herkulesa Poirota
* **Tommy i Tuppence Beresford** – para detektywów-amatorów
* **Pułkownik Race** – stary przyjaciel Poirota
* **Nadinspektor Battle** – policjant ze Scotland Yardu
* **Dolly Bantry** – przyjaciółka panny Marple
* **Sir Henry Clithering** – przyjaciel panny Marple, emerytowany komisarz policji
* **Vera Rossakoff** – rosyjska hrabina
* **Pan Jason Rafiel** – staruszek, przyjaciel panny Marple
* **Harley Quin** – detektyw „nie z tego świata”
* **Inspektor Miller** – antagonista Herkulesa Poirota
* **Parker Pyne** – ekscentryczny detektyw
* **Luke Fitzwilliam** – emerytowany policjant

## Ciekawostki

* Za zgodą spadkobierców pisarki Sophie Hannah kontynuuje cykl z Herkulesem Poirot. Do tej pory ukazały się cztery części przygód detektywa: *Inicjały zbrodni, Zamknięta trumna, Zagadka trzech czwartych, Morderstwa w Kingfisher Kill*
* Herkules Poirot i Panna Marple jako pierwsi bohaterowie literatury kryminalnej doczekali się swoich biografii: *Herkules Poirot. Życie i czasy. Biografia według Agathy Christie* oraz *Panna Jane Marple.* *Życie i czasy. Biografia według Agathy Christie*
* Ukazał się zbiór wypowiedzi detektywa: *Małe szare komórki. Poirot w cytatach*.