Đúng việc

.. cho rằng, mỗi người đều có quyền tự do mưu cầu hạnh phúc riêng của mình, "trong chừng mực ta không mưu toan xâm phạm đến hạnh phúc của người khác hoặc ngăn trở những nỗ lực của người khác đạt được hạnh phúc của họ”.

Có nghĩa là, một người được tự do hoàn toàn đối với mọi thứ liên quan đến anh ta, nhưng anh ta sẽ phải giao nộp một phần tự do của cá nhân mình nếu như sự tự do đó làm phương hại đến người khác.

Voltaire: "Tôi không đồng ý với quan điểm của bạn, nhưng tôi sẵn sàng chết để bảo vệ quyền được nói của bạn"

### 4 đạo luật

Mỗi người có thể có một "hệ quy chiếu" (chính là tư tưởng, hệ thống quan niệm, "hệ điều hành") riêng để dựa vào đó mà "vạch lằn ranh" cho mình. Tuy nhiên, có một hệ quy chiếu chung để minh định được đúng - sai, phải - trái, đó là, người ta thường sẽ dựa vào sự phù hợp với bốn cái "đạo" sau đây:

* "Đạo luật" (hiến pháp của nhân dân, pháp luật của nhà nước, luật pháp quốc tế)

* "Đạo lý" (của gia đình, của tổ chức, của địa phương, của dân tộc, của thế giới tiến bộ)
* "Đạo thiêng" (nếu theo một tôn giáo nào đó, như đạo Phật, đạo Hồi, đạo Thiên Chúa...)
* "Đạo sống" (của bản thân - chính là "con người bên trong" của mình)

### Page 22: Phong trào đấu tranh dân quyền nguoi da đen

Câu chuyện về phong trào đấu tranh chống phân biệt chủng tộc trên xe buýt của nước Mỹ là một ví dụ tiêu biểu. Ở thành phố Montgomery, tiểu bang Alabama của Mỹ vào năm 1955, sẽ là phạm tội hình sự nếu như một người da đen từ chối nhường chỗ cho một người da trắng khi được đề nghị. Thế nhưng, vào một ngày nọ, một phụ nữ da đen tên là Rosa Parks đã nhất quyết không nhường chỗ cho một người đàn ông da trắng bước lên xe buýt và chấp nhận bị cảnh sát áp tải đi sau đó. Hành động thách thức của Rosa Parks đã làm dấy lên phong trào tẩy chay hệ thống xe buýt Montgomery và mở màn cho một phong trào rộng lớn hơn là tranh đấu nhân quyền cho người da màu tại Hoa Kỳ. Và lãnh tụ của những phong trào đó, bằng phương thức đấu tranh bất bạo động, không ai khác chính là vị mục sư vĩ đại Martin Luther King, Jr.

## 3 cấp độ làm việc

Page 49

Như vậy, hạnh phúc ở trạng thái 3 hay cấp độ 3 nói trên là hạnh phúc của người tự do/ tự trị/ nội trị, là hạnh phúc của người có đạo đức, nhân cách, lương tâm, phẩm giá. Nếu khi đi làm cứ cố gắng làm cho "ra người" (cấp độ 3) và làm cho "ra việc" (cấp độ 2) thì nhất định sẽ "ra tiền" (cấp độ 1). Nói cách khác, đối với những con người tự do/ tự trị thì "làm cho ra người" mới là mục đích thật sự khi làm việc, còn cấp độ 2 (tình cảm, sự quý trọng) và cấp độ 1 (tiền bạc, quyền lực, danh phận...) chỉ là hệ quả tất yếu mà họ sẽ nhận được. Với họ, đây mới thực sự là "được sống đúng với con người của mình" trong công việc, và đây mới đúng là "được là chính mình" hay "hãy là chính mình" trong công việc.

Tôi vẫn thường nói vui là, để nhìn thấy mình thì ta cần có hai cái gương, cái thứ nhất làm bằng thủy tinh, cái thứ hai được làm bằng một chất liệu đặc biệt, đó là "công việc mà mình đã làm". Nếu như cái gương thứ nhất giúp ta nhìn thấy hình hài của mình, thì cái gương thứ hai giúp ta nhìn thấy "con người" của mình. Nói cách khác, nếu muốn nhìn thấy hình hài của mình thì mình sẽ nhìn vào gương thủy tinh, còn nếu muốn nhìn thấy "con người" của mình thì mình sẽ nhìn vào "gương công việc" mà mình đã làm, khi đó "ta" sẽ được tự hào về "mình", tự hào về "con người" của mình (niềm tự hào thầm lặng và niềm hạnh phúc sâu kín), hay "ta" sẽ phải thẹn với "mình" (lòng mình), thậm chí "ta" sẽ bị lương tâm cắn rứt (nếu như lương tâm của ta vẫn có... răng ).

Thực sự, trong một thế giới ngày càng trở nên phức tạp với đầy những bất ổn, việc làm sao để "giữ được chính mình" đang là một trăn trở không hề nhỏ của không ít người - như hai anh bạn của tôi. Làm sao để trung thành với những giátrị mà mình đã lựa chọn, làm sao để không phản bội lại chính mình? Làm sao bảo vệ mình trước những tác động bên ngoài để không đánh mất cái "mình" mà ta đã dày công đi tìm và làm ra nó?

Chắc chắn đó là điều không dễ, nếu không muốn nói là rất khó. Khó đến mức để tồn tại, nhiều người đã phải chấp nhận thỏa hiệp, đến mức ngay cả những người khó tính nhất cũng buộc phải chấp nhận vì không còn giải pháp nào khác. Nhưng câu hỏi đặt ra là: thỏa hiệp đến mức nào để mình vẫn còn là mình?

Nhưng có một điều rõ ràng là khi ta bị hạn chế về chuyên môn hay hạn chế về năng lực làm việc thì sẽ không có nhiều lựa chọn trong công việc, vậy tự do cũng ít đi, và khả năng giữ được mình cũng khó hơn. Như vậy, trở thành một chuyên gia ưu tú trong một công việc hay một nghề nghiệp nào đó cũng là cách để mình có thể trởthành một con người tự do.

## Làm dân

Phần đầu: các vấn đề cổ đông-điều hành trong công ty

Tam quyền phân lập:

Quốc hội: lap pháp

Chính phủ: hành pháp: thực thi pháp luat

Tòa an: Tư pháp: chế tài pháp luật

Chúng ta cũng thấy rằng, khi một người hay một nhóm người nắm được trong tay cả ba nhánh quyền lực nhà nước (có nghĩa là công lý và chân lý sẽ nằm trong tay họ) thì họ cũng sẽ cố gắng nắm luôn những công cụ đầy sức mạnh như quân đội và pháp luật (sức mạnh cứng), báo chí, giáo dục, nghệ thuật và tôn giáo (sức mạnh mềm). Vì chỉ có cách nắm được những sức mạnh cứng và mềm này trong tay thì họ mới có thể thao túng xã hội một cách dễ dàng và thoải mái làm mọi thứ theo cách mà họ muốn mà không ai làm gì được.

Trong một xã hội dân chủ thực sự, khi ba nhánh quyền lực nhà nước được phân chia cho ba cơ quan trong bộ máy nhà nước thì quân đội, giáo dục, báo chí, nghệ thuật, tôn giáo... sẽ khá độc lập với chính trị. Quân đội sẽ thề trung thành với tổ quốc và bảo vệ nhân dân chứ không trung thành với bất cứ tổ chức hay cá nhân nào. Chẳng hạn như ở Hoa Kỳ, tổng thống cũng đồng thời là tổng tư lệnh quân đội, nhưng binh sĩ mọi cấp trong quân đội Hoa Kỳ không tuyên thệ trung thành với tổng thống hay bất kỳ một lãnh đạo, một thể chế nào. Họ chỉ có một lý tưởng: Bảo vệ tự do - tự do cho nhân dân Hoa Kỳ và cho sứ mệnh quốc tế của họ. Và binh sĩ các cấp trong quân đội phải tuân thủ mọi mệnh lệnh của chỉ huy cấp trên, nhưng họ lại có quyền bất tuân thượng lệnh nếu như mệnh lệnh đó yêu cầu họ phải nã súng vào nhân dân của mình.

Ví dụ trên cho thấy rằng, chừng nào giáo dục còn bị độc quyền bởi một thế lực (thế quyền hay than quyền), chừng đó những "án oan" như Galileo sẽ còn tiếp diễn. Câu chuyện trên cũng phần nào phản ánh quyền năng của tôn giáo, nhưng điều đó không có nghĩa là cần phải hạn chế tôn giáo mà trái lại, quyền tự do tín ngưỡng của người dân là một trong những quyền con người căn bản mà nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ. Hoặc ngay cả khi nhà nước tuyên bố cho phép người dân tự do tín ngưỡng nhưng lại giữ quyền bổ nhiệm người lãnh đạo của tôn giáo (hay chi phối ngầm việc bổ nhiệm lãnh đạo tôn giáo) thì đó vẫn không phải là tự do thực sự mà thực chất là sự lũng đoạn tôn giáo của nhà nước để phục vụ cho những mục tiêu chính trị vị kỷ của mình.

### Pháp trị, Nhân trị

"Pháp quyền" là khái niệm xuất phát từ châu Âu, còn “pháp trị" là khái niệm xuất phát từ Anh - Mỹ. Còn ở Trung Hoa cổ đại cũng có khái niệm "pháp trị" (đại diện tiêu biểu là Hàn Phi Tử), nhưng khái niệm "pháp trị" (rule by law) ở đây đưa ra là nhằm đối nghịch với khái niệm "đức trị” (rule by moral) của các nhà tư tưởng trước đó (đại diện tiêu biểu là Khổng Tử). Cụ thể là, theo tư tưởng "pháp trị" của Trung Hoa cổ đại thì "pháp trị" có nghĩa là nhà nước/ hoàng đế sẽ dùng pháp luật để cai trị nhiều hơn là dùng đạo đức để cai trị và coi pháp luật là kỷ cương, và kỷ cương là sức mạnh. Tuy nhiên, trong tư tưởng "pháp trị" của Trung Hoa cổ đại, nhà nước/ hoàng đế vẫn là tối thượng, và pháp luật ở đây thể hiện ý chí của nhà nước/ hoàng đế, là công cụ của nhà nước/ hoàng đế để cai trị dân chúng, chứ không hề thể hiện ý chí của nhân dân, không hề là công cụ của nhân dân để kiểm soát nhà nước. Cũng theo tư tưởng này, trong một quốc gia, nhà nước/ hoàng đế là người đứng trên và đứng ngoài pháp luật, pháp luật thể hiện ý chí của nhà nước/ hoàng đế, còn muôn dân thì đứng dưới và đứng trong pháp luật.

Còn ở Anh - Mỹ, khái niệm "pháp trị" (rule of law) được đưa ra là để làm rõ sự đối nghịch với khái niệm "nhân trị" (rule of person) của chế độ quân chủ. Nghĩa là, "xã hội được cai trị bởi pháp luật", chứ không phải là "xã hội bị cai trị bởi con người". Theo tư tưởng này, quốc gia sẽ lấy pháp luật làm tối thượng, chứ không lấy con người làm tối thượng (dù người đó là hoàng đế hay nhà vua). Và trong tư tưởng này, không có bất kỳ ai được đứng trên và đứng ngoài pháp luật cả (kế cả khi người đó là hoàng đế hay nhà vua).

Như vậy, có thể thấy, khái niệm “pháp tự” của Anh - Mỹ thì khá tương đồng về bản chất với khái niệm “pháp quyền" của châu Âu, nhưng khái niệm "pháp trị'' của Anh - Mỹ thì khác hẳn với khái niệm “pháp trị" của Trung Hoa cổ đại.

Nếu như nhà nước chỉ được làm những gì mà hiến pháp và pháp luật cho phép thì người dân được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm (tất nhiên những luật này không được vi hiến). Đây cũng là một trong những nguyên tắc cơ bản của một xã hội dân chủ và nhà nước pháp quyền.

### Nghệ sĩ hay thợ hát

Và theo lằn ranh giới (không phải bao giờ cũng dứt khoát) này, có thể tạm nói đến hai loại công chúng nghệ thuật: công chúng tinh hoa và công chúng phổ thông.

Công chúng tinh hoa là những người am hiểu nghệ thuật, họ được (hoặc tự)trang bị đầy đủ kiến thức để có thể tiếp cận tác phẩm nghệ thuật, nắm được nội dung, ý nghĩa, giá trị thẩm mỹ của nó một cách khá chính xác. Họ có khả năng phát hiện cái mới ở nó và cũng có khả năng phê phán nó, họ nhìn thấy quá trình sáng tạo âm thầm của tác giả và có thể đặt yêu cầu với anh ta ở quá trình tiếp theo... Còn công chúng phổ thông, đó là những người yêu nghệ thuật một cách bất tự giác, họ đến với nghệ thuật hầu như theo nhu cầu giải trí thuần túy. Họ có thể cũng có sự phẩm bình đánh giá tác phẩm, tác giả, song cơ bản thì đó là sự phẩm bình đánh giá thiên về cảm tính và theo "lẽ phải thông thường" (chữ của Engels). Sau khi đã phân loại để nhận diện hai kiểu công chúng này, phải nói ngay một đặc điểm rất quan trọng: quan hệ giữa công chúng tinh hoa và công chúng phổ thông là quan hệ giữa thiểu số và đa số, hơn nữa, nhận định của hai loại công chúng về nghệ thuật rất thường khi không trùng khít với nhau, nếu không muốn nói là hay trái ngược nhau! Đến đây, đã có thể tạm có câu trả lời cho xu hướng coi công chúng như đại lượng chuẩn để đo lường giá trị của tác giả, tác phẩm nghệ thuật: được số đông công chúng thừa nhận chưa hẳn đã là đủ điều kiện để tấn phong giá trị, nếu như số đông ấy chỉ gói gọn ở công chúng phổ thông".

"Con người công chúng" nói chung gồm ba phần: thể xác, trí tuệ và tâm hồn. Thể xác được nuôi dưỡng bằng cơm canh thịt cá, trí tuệ được nuôi dưỡng bằng tri thức, khoa học, còn tâm hồn được nuôi dưỡng bằng văn hóa và nghệ thuật. Nhưng oái oăm thay, trong ba phần của con người thì thể xác (phần con) là dễ nuôi nhất và cũng dễ hư nhất, chỉ cần bỏ đói một tí thì nó đã kêu gào lên đòi ăn ngay. Còn trí tuệ và tâm hồn (phần người) thì lại rất "ngoan", cho thì nó ăn, không cho thì nó nhịn, nhịn lâu ngày thì nó sẽ chết; thậm chí là nó đã chết mà chính chủ nhân của nó cũng chẳng hề hay biết.

## Làm giáo dục

Nếu như trước đây, khoảng cách giữa hai thế hệ thường được xem là khoảng 25 năm thì ngày nay, với sự thay đổi chóng mặt và khôn lường của mọi thứ, có khi chỉ cách nhau mấy tuổi đã là hai thế hệ.

### Tư học

Tuy nhiên, có thể nhận thấy, đồng thời với quá trình chịu tác động của hệ thống giáo dục này, con người còn là "sản phẩm" của chính mình, của một quá trình "giáo dục tự thân”.

Chẳng hạn, một số người vẫn bảo rằng, rất nhiều người trong số chúng ta là những sản phẩm bị "lỗi" của nền giáo dục Việt Nam. Nhưng có một thực tế khác: đâu phải tất cả những ai thụ hưởng nền giáo dục trong nước đều bị "lỗi", vẫn có rất nhiều người thành nhân và thành tài mà chưa hề thụ hưởng một nền giáo dục nào khác ngoài những điều đã được học, được dạy trong nhà trường Việt Nam. Tìm hiểu những kinh nghiệm của họ, sẽ rất dễ nhận ra, điểm khác nhau chính là ở nhận thức về sự học và quá trình tự học, tự rèn luyện, tự thân vận động của họ.

Hãy bắt đầu bằng một ví dụ cụ thể về chuyện học để làm việc: Một sinh viên bước chân vào khoa điện của một trường đại học. Từ ngưỡng cửa này, có rất nhiều "kịch bản tương lai" mà người sinh viên đó có thể chọn cho mình. Anh ta có thể chọn: "Miễn sao lấy được tấm bằng kỹ sư điện, còn chuyện biết gì về điện hay không tính sau", hoặc là "Chẳng lấy được tấm bằng nào cũng được, chuyện đèn sách ở trường đi về đâu cũng được, miễn có thể trở thành một chuyên gia giỏi về điện nhờ suốt ngày miệt mài đam mê tự nghiên cứu và thực hành”; hay "Nhất định phải vừa có bằng kỹ sư hẳn hoi mà lại rất giỏi nghề." **Tùy theo mỗi kịch bản mà chàng sinh viên này sẽ có cách học, nội dung học khác nhau**. Nhưng chính anh ta, chứ không ai khác, mới có thể quyết định tương lai của chính mình bằng việc hiểu rõ động cơ thực sự bên trong của mình trong suốt quá trình được đào luyện và tự đào luyện này.

## American dream

Còn nước Mỹ lại có một "giấc mơ Mỹ" (American Dream) được đưa ra bởi những người cha lập quốc cách đây gần 2,5 thế kỷ, với phương châm tưởng như rất giản dị mà vô cùng mạnh mẽ, đó là, biến nước Mỹ thành một nơi mà ở đó

"Bất kỳ ai cũng có thể thành công bằng tài năng và sự chăm chỉ của mình". Nếu giấc mơ "giản dị" này thành hiện thực thì chuyện nước Mỹ trở thành siêu cường số 1 về kinh tế, số 1 về khoa học, số 1 về quân sự, số 1 về tầm ảnh hưởng văn hóa... của thế giới là hệ quả tất yếu và là chuyện đương nhiên.