Hernám Íslands

Á Íslandi fyrir stríð var mikil fátækt og mikið um atvinnuleysi. Ísland var mikið landbúnaðarland og flestir landsmenn bjuggu í sveitum. 10. maí 1940 hernámu Bretar Ísland og árið 1941 tóku Bandaríkjamenn við hervörslu landsins. Stundum er vitnað til þessa tímabils sem „blessað stríðið“ því hernám Breta og svo yfirtaka Bandaríkjanna var það sem kom Íslandi upp úr kreppunni og atvinnuleysinu sem ríkt hafði á Íslandi. Oftast voru samskipti milli landsmanna og hersins friðsamleg, en einstöku sinnum kom fyrir að hermenn gripu til byssunnar ef þeim þóttu landsmenn sýna óhlýðni. Í landinu voru skyndilega staddir tugir þúsunda af ungum karlmönnum sem sýndu hinu kyninu áhuga. Sambönd hermanna og íslenskra kvenna var kallað “ástandið”. Í upphafi 20. aldar var Ísland fátækasta land Evrópu, efnahagslega og samfélagslega vanþróað. Eftir stríðið má telja að ísland hafi orðið orðið eitt af ríkustu löndunum. Árið 2006 fór bandaríska herliðið aftur til Ameríku, en þó að Bandaríkjamenn séu farnir vernda þeir okkur enn.

## Ísland fyrir stríð

 Ísland fyrir stríð var mikið um atvinnuleysi, fólk átti erfitt með að fá vinnu og það voru líka fá störf í boði. Í Reykjavík fóru verkamenn niður í höfn og vonuðust eftir að fá vinnu þar,  það var oft ráðið í vinnu einn dag í einu. Ekki fengu allir vinnu og þeir sem fengu ekki vinnu þurftu að fara aftur heim og bíða eftir næsta tækifæri að fá vinnu. verkafólkið gat ekki fengið atvinnuleysisbætur en sumum stöðum gat það fengið ókeypis að borða. Atvinnuleysi hvarf ekki á Íslandi fyrir eftir Bretar hernámu landið og herinn fór að ráða fólk í vinnu. Verkamennirnir fengu vinnu við að reisa bragga, leggja vegi og flugvelli. Helsta útflutningvara Íslandingar var fiskur og hann margfaldaðist verði  eins og matvæli geri ævinleg á stríðs tímum. stundum er skortur á einstökum vörum tegundum.

Ísland var mikil landbúnaðar þjóð og flestir landsmenn bjuggu í sveitum og voru annað hvort bændafólk eða vinnufólk, það bjuggu ekki margir í Reykjavík

heldur meira út á landi. Vegirnir voru mjög lélegir þannig það var erfitt að ferðast milli staða.

Ísland var frumstæð og fáttæk þjóð, og iðnvæðing var varla byrjuð. Bifreiðar voru ekki notað til að keyra langt.

## Hernám Íslands

Aðfaranótt föstudagsins 10. maí árið 1940 hernámu Bretar Ísland. Fyrirboði hernámsins var flugvél sem flaug frekar lágt yfir borgina og vakti nokkra borgarbúa. Sumir óttuðust það versta og héldu að Þjóðverja væru að gera innrás. Fjögur herskip lögðust að bryggju í Reykjavík og stuttu síðar var bærinn fullur af hermönnum. Engin mótspyrna var veitt og ekki var hleypt af skoti. Ísland var hernumið af því að það var talið hafa hernaðarlegt mikilvægi. Bretar lofuðu að skipta sér ekki af stjórn landsins en stóðu ekki við loforðið því fyrsta verk þeirra var að handtaka Þjóðverja sem voru á Íslandi og senda þá í fangabúðir í Bretlandi. Bretar lögðu undir sig nokkrar byggingar í Reykjavik, meðal annars Hótel Borg sem þeir gerðu að aðalstöðvum sínum. Þann 28.maí ákvað Franklin D. Roosevelt , forseti Bandaríkjanna, að Bandaríkin skyldu taka við hervörslu Íslands. Þann 7. júlí 1941 hófu Bandaríkjamenn að landa herliði og fluttu hingað samtals 45.000 hermenn. Bretar fóru samt ekki allir fyrr enn eftir stríðslok.

## "Blessað stríðið"

 Stundum er vitnað til þessa tímabils sem „blessað stríðið“ því hernám Breta og svo yfirtaka Bandaríkjanna var það sem kom Íslandi upp úr kreppunni og atvinnuleysinu sem ríkt hafði á Íslandi frá því heimskreppan skall á. Árið 1940 hvarf atvinnuleysi á Íslandi og í staðinn varð skortur á vinnuafli. Herinn þurfti mikinn vinnukraft til að reisa bragga, leggja vegi flugvelli og fleira. Með öllum þessum framkvæmdum varð eftirspurn eftir vinnuafli. Árið 1940 voru um 1.700 Íslendingar í vinnu hjá hernum og fór þeim fjölgandi. Þegar mest var voru þeir um 4.000. Auk atvinnu hjá hernum sköpuðust störf við ýmiss konar þjónustu eins og við veitingarekstur, tauþvotta, saumaskap, verslun og matvælaframleiðslu. Helsta útflutningssvara Íslendinga var fiskur sem margfaldaðist í verði. Stríðsárin voru blómatími í efnahag þjóðarinnar.

## Samskipti milli landsmanna og hermanna

    Oftast voru samskipti milli landsmanna og hersins friðsamleg, en einstöku sinnum kom fyrir að hermenn gripu til byssunnar ef þeim þóttu landsmenn sýna óhlýðni. Bæjarlífið í Reykjavík tók miklum breytingum á stríðsárunum. Herbúðir settu svip sinn á umhverfið og hermenn voru áberandi. Veitingasala, verslun og ýmis þjónusta blómstraði. Dægurmenning, skemmtanalíf og almenn neysla breyttist verulega með nýjum menningarstraumum og auknum innflutningi. Reykjavík óx og dafnaði og í lok stríðsins breyttust herskálahverfin í íbúðarhverfi. Herliðum Breta og Bandaríkjamanna fylgdu mikil umsvif og um leið röskun á íslensku þjóðlífi. Tölur um fjölda hermanna segja sína sögu. Þegar mest var, vorið 1942, voru 55 þúsund hermenn í landinu. Íslendingar voru þá um 120 þúsund sem þýðir að hlutfall hermanna og landsmanna fór nærri því að vera einn á móti tveimur. Þar sem hermennirnir voru karlar leiddi þetta til óvenjulegs kynjahlutfalls í landinu og á sumum stöðum voru fullorðnir íslenskir karlmenn mun færri en hermennirnir. Mestar áhyggjur höfðu Íslendingar af samböndum hermanna og íslenskra stúlkna.

## "Ástandið"

 Í landinu voru skyndilega staddir tugir þúsunda af ungum karlmönnum sem sýndu hinu kyninu áhuga. Oft var sagt að þeir væru kurteisari við kvenfólk en íslenskir karlmenn. Sambönd hermanna og íslenskra kvenna var kallað “ástandið”. Margir Íslendingar héldu því fram að konur væru að svíkja uppruna sinn og þjóðerni og urðu því oft fyrir aðkasti. Íslenskum stjórnmálamönnum fannst vera nóg komið og skipuðu í framhaldi nefnd til að skoða málin. Nefndin skilaði inn skýrslu sem gaf mjög neikvæða mynd af þessum málum en breska herstjórnin gerði athugasemdir við skýrsluna og reyndu að þagga málið niður.

## Stríðslok

 Þann 8. maí árið 1945 gáfust herir Þjóðverja upp og Þriðja ríkið samdi frið við Bandamenn. Stríðinu í Evrópu var þar með lokið. Íslendingar fögnuðu þessu afar mikið enda höfðu þeir mátt þola nokkrar þrengingar og fjöldi íslenskra sjómanna hafði farist.

## Marshall Aðstoðin

 Marshall aðstoðin (sem var upprunalega evrópsk bata stefna) var amerísk hjálparstefna sem styrkti lönd í Evrópu til að endurbæta hagkerfið eftir seinni heimstyrjöldina. Marshall Aðstoðin tók fjögur ár að komast til skila frá árinu 1948 - 1952. Markmið Bandaríkjanna var að koma stafsemi samfélagsins aftur af stað. Bandaríkinn afhendu löndum fé fyrir atkvæði þeirra, Sovétríkin voru að keppast við Bandaríkinn að ná flestu atkvæðunum á undan þeim.

Ísland var það ríki sem fékk langsamlega hæstu fjárhæðir allra af Marshall-aðstoðinni á hvern íbúa, þótt Ísland hafi ekki verið stríðshrjáð land. Frá árinu 1948 - 1952 fengu Íslendingar allt að 43 milljónir dollara í aðstoð, sem gera um 297 dollara á hvert barn miðað við íbúafjölda árið 1951 hér er um var að ræða tæplega þrisvar sinnum meira framlag en næsta þjóð fékk. Í upphafi 20. aldar var Ísland fátækasta land Evrópu, efnahagslega og samfélagslega vanþróað. Þótt kreppa 4. áratugarins hafi ekki verið eins djúp, ef litið er til breytinga á landsframleiðslu, og víðast annars staðar þá var hún langdregnari og hafði í för með sér mikið atvinnuleysi á þéttbýlustu svæðum landsins. Ef litið er á ástandið fyrir og eftir stríðið má sjá miklar breytingar á atvinnuleysi, hagkerfi og fleiru. Eftir stríðið má telja að ísland hafi orðið meðal ríkustu landa í lok stríðsins þökk sé aðstoðana. Vergar þjóðartekjur uxu um 10,2% að meðaltali hvert ár á stríðsárunum og þær rétt tæplega tvöfölduðust á meðan stríðið lamaði meginland Evrópu.

## Ísland og Bandaríkin

 Eftir að Ísland varð sjálfstætt fóru miklar breytingar á stað, þótt að miklar breytinga hafi þegar gerst í stríðinu, t.d. atvinnutækifæri og fyrsti flugvöllurinn var byggður. Þetta var tíminn sem Ísland fékk loks tækifæri til að taka sínar ákvarðanir sem myndu gangast sinni þjóð og taka sín fyrstu spor í framtíðina. Ísland og Bandarikin voru enn í hermanna varnasamning sem gerði Bandaríkin skyldug til að vernda Ísland ef undir árás. Ísland fékk fullt af inblástrum frá Bandaríkjunum og Ísland leit mikið upp til Bandaríkjanna. Þegar stríðið endaði fékk Ísland mikla athygli og stuðning frá Bandaríkjunum til að komast inn í NATO (North Atlantic Treaty Organization). Bandaríkin gerðu ráðstafanir um að Bandaríkin myndi vernda Ísland fyrir hönd NATO. Þetta var vegna þess að Ísland hafði engan her. Bandaríkin fengu byggingar rétt fyrir bandarískt herlið á landinu frá NATO. Sú réttindi eru enn til staðar í dag en herinn er ekki lengur búsettur á Íslandi.

Árið 2006 fór bandaríska herliðið aftur til Ameríku, en þó að þau séu farin eru Bandaríkin enn með ábyrgðina til að vernda Ísland. Þegar bandaríska herliðið fór frá Íslandi misstu margir Íslendingar sem unnu fyrir herinn vinnuna sína, en Bandaríkin lögðu samt áherslu á að veita fjárfestingar til að halda flugvöllinum uppi fyrir ferðaþjónustu.

Samband Bandaríkjanna og Íslands er byggt á samvinnu og gagnkvæman stuðning. Þessi tvö lönd deila skuldbindingu frelsi einstaklingsins, mannréttindum og lýðræði. Bandaríkin stefna á því að viðhalda nánum samskiptum við Íslandi, bæði með að vera NATO bandamenn, áhugi á sameiginlegum markmiðum fyrir heimsfrið, virðingu fyrir mannréttindum, efnahagsleg þróun, vopnaeftirlit, og löggæslu samvinnu, þ.mt baráttuna gegn hryðjuverkum, eiturlyfjum, og mannsali. Bæði löndin eru einnig í United Nations og Bandaríkin miða að því að efla efnahagslag og viðskipta samband sem Ísland og Bandaríkin deila. Flest af útflutningi Íslands fara til United Unions og löndin í European Free Trade Association, í framhaldi af því Bandaríkjunum og Japan. Bandaríkin er aðal erlenda fjárfesta Íslands, aðallega á áli en svo sem öðrum málmum sem Ísland framleiðir.

## Heimildaskrá

Iceland–United States relations. sótt maí 13, 2016, frá
https://en.wikipedia.org/wiki/Iceland–United\_States\_relations

Kristjansdottir, R. Íslenskt samfélag í seinni heimsstyrjöld. Umskiptin, minningarnar og sagnaritunin. sótt May 14, 2016, fra http://www.academia.edu/2515209/Íslenskt\_samfélag\_%C3%AD\_seinni\_heimsstyrjöld.\_Umskiptin\_minningarnar\_og\_sagnaritunin

 Ísland í seinni heimsstyrjöldinni. sótt maí 10, 2016, frá https://is.wikipedia.org/wiki/Ísland\_í\_seinni\_heimsstyrjöldinni

 Marshall Plan. sótt maí 14, 2016, frá https://en.wikipedia.org/wiki/Marshall\_Plan

 Strsrin slandi. sótt maí 14, 2016, frá http://ismennt.is/not/sveinki/Samfélagsfræði/stridsarin.htm

 Hernm slands. sótt maí 14, 2016, frá http://servefir.ruv.is/her/

 Af hverju hernámu Bretar Ísland? (n.d.). sótt maí 14, 2016, frá http://www.visindavefur.is/svar.php?id=52321

 Strsrin slandi. sótt maí 14, 2016, frá http://ismennt.is/not/sveinki/Samfélagsfræði/stridsarin.htm