Sztuka gotyku

> "Światło w najwyższym stopniu czyni rzeczy pięknymi i ukazuje ich piękno." — Robert Grosseteste
>
>

**Gotyk** – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych, który powstał przed połową XII wieku we Francji i szybko rozprzestrzenił się w Anglii, następnie w wielu innych państwach Europy.

## Warunki rozwoju sztuki

Powstanie gotyku związane jest z rozwijającą się pod koniec średniowiecza kulturą dworską, rycerską i mieszczańską. Wraz z bardzo dynamicznym rozwojem miast powstała warstwa mieszczańska. Na wskutek szerokiego społecznego zapotrzebowania na kulturę powstały równocześnie trojakiego rodzaju jej centra:

#### Dwory

- feudałów, przede wszystkim królewskie,
- wytworzyły rodzaj elitarnej rycerskiej kultury dworskiej o charakterze świeckim,
- w tym kręgu powstały pieśni trubadurów, legendy i poezja miłosna,
#### Miasta

- wytworzyły własną kulturę, gdzie realne znaczenie miał pieniądz, przedmiot i jego wartość handlowa,
- w tym kręgu kwitło rzemiosło,
- zbiorowym wysiłkiem wznoszono katedry,
- stworzono nową formę teatru powszechnego *misteria*,
- rozwinęła się myśl naukowa,
- powstały pierwsze uniwersytety (m.in. Oxford),
#### Klasztory

- były centrami myśli filozoficznej, muzyki kościelnej (gregoriańskiej) oraz iluminatorstwa,
Dzięki wzajemnemu przenikaniu tych trzech różnego rodzaju ośrodków kultura Europy gotyckiej była bardzo złożona - pozostając kulturą ściśle religijną opartą na ustroju feudalnym została wzbogacona o pierwiastki świeckie.

W wieku XIV kryzys gospodarczy zachwiał dotychczasowymi zasadami ustroju feudalnego. Rozpoczęła się rywalizacja, między rządzącymi feudałami a bogatą klasą mieszczańską. Z jednej strony odkrycia geograficzne oraz zdobycze naukowe, a z drugiej głód, zarazy i wojna stuletnia. Walki między cesarstwem a papiestwem skłaniają się na schyłek średniowiecza - epokę pełną "furii, krwi i łez". Jej wyrazem artystycznym w XV w. staje się **gotyk płomienisty** (flamboyant) równocześnie z narastającymi tendencjami renesansu.

## Okresy gotyku

Gotyk dzieli się na trzy okresy, których czas trwania jest różny dla poszczególnych państw:

1. gotyk wczesny
2. gotyk dojrzały
3. gotyk późny zwany płomienistym (flamboyant)

## Geneza nazwy stylu

Nazywanie stylu gotyckim zaczęło się w epoce odrodzenia i znaczyło to wówczas tyle, co barbarzyński. Goci – germańscy barbarzyńcy – od V wieku zalewali cesarstwo rzymskie, dlatego tę „barbarzyńską” sztukę nazwano gotykiem.

## Religia

Wysubtelnienie uczuć religijnych doprowadziło do wzrostu żarliwości religijnej. Jej wyrazem był **mistycyzm** - dążenie do bezpośredniego uczuciowego i intelektualnego kontaktu z Bogiem.
Jest to okres szczególnej czci oddawanej Marii - matce Chrystusa - jej poświęca się wszystkie najbardziej reprezentacyjne kościoły, a w malarstwie staje się głównym motywem przewodnim.
Wzrasta zainteresowanie śmiercią, przemijaniem, cierpieniem, co przejawia się w częstym przedstawianiu *ukrzyżowania*, *modlitwy w ogrojcu*, *Marii bolesnej* itp. Uczucia i przeżycia Chrystusa i Marii stają się bardziej niż dotąd człowiecze. ten zwrot ku ziemskiemu życiu i uczuciom Boga i świętych zapowiada już nowy styl - renesans.

## Pozycja społeczna artysty

**Artyści byli rzemieślnikami** zrzeszonymi w cechach miejskich, specjalistami od obróbki kamienia czy drewna, malarstwa sztalugowego czy ściennego. Praca ich nad jednym dziełem była przeważnie zespołowa. Traktowani na równi z innymi rzemieślnikami, nie byli szczególnie wyróżniani przez społeczeństwo.

## Styl gotycki poł. XII-XV w.

Miasta zakładano za wzór rzymskich, z rynkiem - punktem centralnym i ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. Niespokojne czasy zmuszały do wznoszenia fortyfikacji wokół miasta, co ograniczało możliwość rozbudowywania go wszerz. Uliczki były wąskie, zabudowa ciasna, kamienice dwuokienne. Centrum rynku zajmował okazały ratusz - siedziba rady miejskiej.

### Architektura sakralna

Kościół gotycki był symbolem czasów ucieleśnienia ideologii średniowiecza: żarliwości religijnej wzmożonej w dobie wypraw krzyżowych i pragnienia wzniesienia się ku Bogu. Widoczny z daleka, górował nad domami mieszczańskimi, ratuszami, sukiennicami. jego rozmiary były tak wielkie, że w wielu z nich mogła się pomieścić ludność całego miasta.

#### Kompozycja bryły

Ogrom i strzelistość gotyckich katedr są cechami najbardziej rzucającymi się w oczy. Przytłaczająca przewaga licznych kierunków pionowych (wertykalizm) oraz drobne elementy dekoracyjne sprawiają, że najbardziej monumentalne kamienne kościoły wydają się odmaterializowane. Dynamika strzelistej bryły towarzyszy zjawisku ekspresji. Bryła jest niespokojna, żywa, lekka, silnie rozczłonkowana. We wnętrzu sklepienie wydaje się niezmiernie odległe, a płynna, spokojna rytmika niezliczonych kierunków pionowych unosi wzrok ku górze. Różnobarwne światło przesączające się przez wielkie okna potęguje wrażenie uduchowienia.

#### Konstrukcja

Już pod koniec romańszczyzny łuki półkoliste uległy lekkiemu załamaniu. Tak narodził się łuk ostry. W jego konstrukcji mniejsza jest siła rozporu na boki i znika stała zależność między jego wysokością a rozpiętością - zależnością, która ograniczała dotychczas wysokość budowli.

##### • sklepienie

Ewolucje przeszło również sklepienie krzyżowe. "Szycia" powstałe w przecięciu kolebek zaczęto wyodrębniać w osobne żebra. Tak powstało sklepienie **krzyżowo-żebrowe** - mocny szkielet konstrukcyjny. Na bazie sklepienia krzyżowo-żebrowego rozwinęło się wiele odmian:

- sklepienie gwiaździste
- sklepienie sieciowe
- sklepienie wachlarzowe
- sklepienie kryształowe
Mnożenie dodatkowych żeber nabrało z czasem funkcji wyłącznie dekoracyjnej.

Pola miedzy żebrami wypełniały **wysklepki**. Takie sklepienie było o wiele lżejsze i nie wymagało już zupełnie pomocy ścian w podpieraniu. W tej sytuacji ściany stały się zbędne i zastąpiono je oknami. W niektórych wypadkach by częściowo odciążyć ciężar sklepienia do ścian naw bocznych przybudowano kamienne wieże sił. Cała katedra gotycka była jednym wielkim szkieletem konstrukcyjnym, niczym nie osłoniętym. Powyższy system konstrukcyjny występujący prawie wyłącznie w gotyku kamiennym, nazywa się **systemem łuków przyporowych**.

Prócz kościołów bazylikowych budowano hale dwu- lub trójnawowe. Nie stosowano wtedy łuków przyporowych a jedynie **skarpo** - elementy wzmacniające mur w miejscu zejścia żeber sklepienia.
Plany krzyża łacińskiego lub prostokąta odznaczają się bardzo wydłużonym prezbiterium, które z kolei zamknięte jest półkoliście, prostokątnie lub wielobocznie. Wokół niego często występuje **obejście** (ambit) oraz **wieniec kaplic**. Nawę główną poprzedza przedsionek - **narteks**.

## Gotyk w Polsce poł. XIII - poł. XVI w.

### Rzemiosło

Źródło: wydawnictwo WSiP: *Sztuka i Czas* | Wikipedia