Rewolucja Husycka

## Wojna

Bitwa pod Domažlicami

* Popularyzacja w czeskim społeczeństwie herezji głoszonych przez Jana Husa i jego uczniów, oraz współpracowników.

### Wynik

* Wyniszczające Czechy Wojny Husyckie
* Rozdrobnienie ruchu husyckiego
* Podpisanie Kompaktów Praskich gwarantujących unię pomiędzy Kościołem Katolickim, a Kościołem Husyckim
* Obnażenie słabości Kościoła Katolickiego i zachęta dla przyszłej reformacji
* Uznanie praw Zygmunta Luksemburskiego do tronu Czech
* Powstanie Kościoła Utakwistycznego i Jednoty Braci Czeskich

Strony konfliktu| husyci:* Kalikstyni
* Taboryci
* Orebici
* Prażanie

Wsparcie:* Korona Królestwa Polskiego
* Księstwa Śląskie
* Marchia Brandenburska
* Margrabstwo Moraw
* Królestwo Węgier
* Państwo Zakonu Krzyżackiego
* Elektorat Saksonii
* Święte Cesarstwo Rzymskie

Dowódcy| * Jan Žižka
* Prokop Wielki
* Prokop Mały
* Jan Rokycana
* Jan Želivský
* Hynek Krušina
* Władysław Jagiełło
* Jan Ziębicki
* Henry Beaufort
* Albrecht II Habsburg
* Friedrich I Kłótnik
* Johann von Pfalz-Neumarkt

Rewolucja Husycka - XV-wieczna rewolucja o charakterze polityczno-religijnym w Królestwie Czech wybuchła 30 lipca 1419 roku (I Defenestracja Praska), a zakończyła się, w zależności od przyjętej terminologii w 1420 roku wraz z wybuchem wojen husyckich, lub w 1436 roku, wraz z podpisaniem kompaktów praskich. Jej nazwa pochodzi od nazwiska czeskiego heretyka -Jana Husa.

## Przyczyny

Kryzys, jaki Europa zachodnia przeżywała w XIV wieku w Królestwie Czech dał się odczuć dużo później z uwagi na pomyślny w Czechach rozwój rzemiosła i handlu zwracał uwagę przybywającego tam licznie możnowładztwa niemieckiego. Upowszechniła się na wsi czeskiej renta pieniężna, a rynkiem wewnętrznym było zainteresowanych coraz więcej możnych. W związku z tym zaczęły się zaostrzać antagonizmy czesko-niemieckie. Ponadto wzrastały obciążenia ekonomiczne czeskich chłopów, choć ten aspekt jest zdecydowanie przeceniany przez historiografię przychylną marksizmowi. Tutaj trzeba nadmienić, że także duchowieństwo czeskie nie reprezentowało najwyższego poziomu, w tym położonym na uboczu kraju, schrystianizowanym 500 lat po: Italii, płw. Iberyjskim, czy Galii wystąpiły niezwykle archaiczne cechy Kościoła. Archaiczny był kler, nieproporcjonalnie liczny, a o bardzo niskim poziomie wykształcenia (co było po części spowodowane niedorozwojem zakonów w Królestwie Czech, złych obyczajach i zmagający się z problemem świętokupstwa, znajdując się w sytuacji niemal z czasów Merowingów. Lud świecki krył się w świecie praktyk ledwie schrystianizowanego pogaństwa. Gdy za Karela IV Luksemburskiego Praga stała się niemal stolicą Świętego Cesarstwa Rzymskiego, to sytuacja stała się odczuwana jako niemożliwa do utrzymania. Nadto podczas sporu Soboru i papieży w ramach Wielkiej Schizmy Zachodniej walki i spory pochłonęły niemal całą energię, przez co nie przystąpiono do koniecznej reformy duchowieństwa świeckiego. Niektórzy tak mocno to odczuli, że przeszli do reform na własną rękę, tak postąpił John Wycliffe w Anglii korzystając z tego, iż Kościół angielski był coraz silniej uzależniony od królów, co dało podstawę dla późniejszego anglikanizmu, a także postąpił w ten sposób Jan Hus w Czechach. Należy wspomnieć również o tym, że liczne praktyki niemoralne wynikające z zamętu wielkiej schizmy zachodniej zdyskredytowały w oczach wielu wiernych Kościół Katolicki i spowodowały gwałtowny spadek poważania jego autorytetu.

Inicjatywa reform wyszła od strony tegoż cesarza, była to próba nadrobienia różnic w poziomie rozwoju peryferii wobec centrum, Karel IV Luksemburski wyniósł Pragę do poziomu arcybiskupstwa, a pierwszym katolickim arcybiskupem Pragi został Ernest z Pardubic. W dążeniach ludowych utrwalały się rzeczy takie, jak: troska o zrozumiały język (modlitwy po czesku), uwrażliwienie w przypadkach sumienia, jakie księża napotykają przy spowiedzi, kult Eucharystii i zalecenia codziennego przyjmowania komunii - kult ten był źródłem pragnienia dostępu do komunii pod dwiema postaciami dla wszystkich wiernych, oraz gwałtowna krytyka wszelkich ułomności duchowieństwa. Zachodziło to w niewielką - ale jednak - zbieżność z planami reform Karela IV. Nadto w kraju - za zgodą episkopatu - pojawiło się trzech utalentowanych kaznodziejów - Niemiec Konrad z Waldhausen, Czech Milic z Kromeryża i Polak Mateusz z Janowa, co stanowiło powiew XIII-wiecznego ruchu żebrzącego. Oczywiście z czasem obserwując rozdarcie Kościoła Mateusz z Janowa przyjął pogląd Johna Wycliffe'a o tym, że poza Kościołem widzialnym, Kościołem-instytucją, w Bożym zamiarze suwerenną i tajemniczą, istnieje Kościół niewidzialny, ten, którego wzywał Jan Hus podczas ostatniej modlitwy na stosie. Wokół tej grupy kaznodziejów zaczyna do Czech docierać devotio moderna, za nimi pojawili się kolejni, jak: Tomasz ze Śtitnika, Mateusz z Krakowa. Pojawiła się też wspólnota nazwana "*Kaplicą Betlejemską*", która obejmowała nawet 3 tys. osób spragnionych słowa Bożego w j. czeskim, działała ona według - zdobywającego popularność także w Niemczech - obrzędów dydaktycznych, później zaimportowanych przez protestantów: kazania-nauka; taki model później zapanował w reformowanych kościołach kalwińsko-zwangliańskich.

Czeską devotio moderna i jej "styl" najlepiej obrazują kazania Jana Husa: 398 odniesień do Starego Testamentu, 1420 do Nowego Testamentu; w tym 400 do Ewangelii wg. św. Mateusza, 400 do Ewangelii wg. św. Łukasza, 200 do Ewangelii wg. św. Jana, 335 do Listów św. Pawła z Tarsu. Obojętność na Pięcioksiąg Mojżeszowy, upodobanie do Psalmów, temperament mędrca i moralisty, uwaga zwrócona niemal wyłącznie na Ewangelię, w oczy się rzuca obojętność wobec mistyki Pieśni nad Pieśniami, oraz Apokalipsę. Dochodzi do tego szczupłość i niemal obojętność na komentarz patrystyczny. Upodobania te są pokrewne względem priorytetów devotio moderna. Odróżnia to Jana Husa od - szczególnie silnego u Jeana Calvina - protestanckiego przechylenia w stronę litery Starego Testamentu kosztem Nowego Testamentu. Skupiano się na ludowej pobożności i naśladowaniu Jezusa Chrystusa.

Rządy Wacława IV Luksemburskiego były wyjątkowo niepopularne i poniekąd przyspieszyły wybuch rewolucji. Podobnie, jak na Zachodnie (ruch katarów) rewolucja prócz charakteru radykalnego społecznie (nie w całości, radykalny społecznie charakter mieli Taboryci, Orebici i Bracia Czescy, nie zaś Kalikstyni, bądź Prażanie, miała charakter heretycki teologicznie. W kwestii teologicznej husytyzm nie był zupełnie oryginalny, albowiem inspirował się w znacznej części angielskim lollandyzmem, zapoczątkowanym przez Johna Wycliffe'a, dotarcie tej herezji do Czech było ułatwione wskutek ożywionych stosunków państw pod wodzą domu Luksemburgów z Królestwem Anglii. Studenci czescy znosili z Oksfordu pisma Johna Wycliffe'a do Pragi, gdzie te były żywo dyskutowane. Do grona szeroko zainteresowanych lollandyzmem w dużej mierze nastawionych życzliwie wobec Johna Wycliffe'a należał Jan Hus - student uniwersytety w Pradze i członek "Kaplicy Betlejemskiej".

Jan Hus wraz ze swym najbliższym współpracownikiem, tj. Hieronimem z Pragi był niezwykle popularny nie tylko na uniwersytecie w Pradze, ale i wśród ludu, ponieważ trafił na podatny grunt. Zamęt w Kościele Katolickim, jaki pozostał po wielkiej schizmie zachodniej, oraz szerzył się w czas jej trwania, wespół z przeciwieństwami narodowościowymi przyczynił się do wysokiego posłuchu kazań wygłaszanych przez Jana Husa. Jan Hus poważnie awansował na uniwersytecie w Pradze gł. dlatego, że po niepowodzeniu Soboru Piziańskiego zarówno cesarz Wacław IV Luksemburski, jak i państwo czeskie opowiedzieli się za "opcją piziańską", podczas, gdy reszta Świętego Cesarstwa Rzymskiego, podobnie jak mniejszości narodowe na tymże uniwersytecie: Polacy i Niemcy opowiedzieli się za "opcją rzymską", nastąpił rozłam i znaczna część niemieckich studentów przeniosła się do Lipska, lub Heidelbergu, to odejście spowodowało błyskawiczny awans czeskich studentów. Tym sposobem Hus wybił się na czoło, podczas, gdy niemieccy wygnańcy przedstawiali siebie, jako prawowierne ofiary heretyckich prześladowań. Jan Hus występował przeciwko świeckiej władzy papiestwa, oraz prymacie papiestwa nad Kościołem uznając Jezusa Chrystusa za jedyną prawowitą głowę Kościoła. Odrzucił on Tradycję Apostolską widząc w Piśmie Świętym jedyną wykładnię wiary i praktyk religijnych (co później Martin Luther określi mianem zasady protestantyzmu Sola Scriptura), stąd domagał się porzucenia łaciny w liturgii i bazowania na Wulgacie, w miejsce narodowego języka czeskiego. Wpływ Johna Wycliffe'a był niezaprzeczalny, ale i nie absolutny; Jan Hus powtarzał całe ustępy angielskiego filozofa dot. nadużyć Kościoła i duchowieństwa, natomiast w kwestiach doktrynalnych i etycznych Jan Hus korygował myśl Johna Wycliffe'a. Jan Hus zapożyczył od Johna Wycliffe'a poglądy eklezjologiczne, relatywizował, czy wręcz podważał znaczenie Kościoła widzialnego wobec *Universitas praedestinatorum* będącego wyłącznie w rękach Boga, który nie przekazuje swego dominium. Hus odrzucał (zapożyczony przez Johna Wycliffe'a od donatystów) pogląd o uzależnieniu ważności sakramentu od godności szafarza tegoż. W przeciwieństwie do Johna Wycliffe'a czeski reformator pozostał wierny typowo średniowiecznemu rozumowaniu dot. sakramentów i ołtarza, jego eucharystyczna pobożność uznawała realną obecność Jezusa Chrystusa do tego stopnia, że stworzył początek ruchowi, który zdefiniował się przez pryzmat wierność kielichowi (kalikstyni). Pomimo, iż był zdecydowanie bliższy prawowierności od Johna Wycliffe'a, to: podważanie władzy papieskiej, odrzucenie Tradycji Apostolskiej i podważanie sukcesji apostolskiej było teologiczną herezją. W związku z głoszeniem jawnych herezji Jan Hus został obłożony ekskomuniką, to jednak nie zatrzymało dalszych działań czeskiego reformatora. Z uwagi na nabieranie coraz szerszej popularności święty cesarz rzymski Zygmunt Luksemburski wezwał Jana Husa i Hieronima z Pragi na Sobór w Konstancji dla przedstawienia tam swego stanowiska, które miałoby zostać ocenione pod kątem prawowierności. Jednocześnie Zygmunt Luksemburski zapewnił im list żelazny gwarantujący bezpieczeństwo. Obaj zaufali władcy, zostali uznani za heretyków i pod zbrojnym naciskiem Zygmunta Luksemburskiego trafili do aresztu, po kilkumiesięcznym dochodzeniu 6 lipca 1415 roku Jan Hus i Hieronim z Pragi spłonęli na stosie jako heretycy.

Śmierć Jana Husa i Hieronima z Pragi wywołała oburzenie czeskiego społeczeństwa. Uczniowie Jana Husa kontynuowali intelektualnie husytyzm, oraz siali ferment wśród czeskiego społeczeństwa, początkowo w formie ściśle religijnej. W 1417 roku duchowieństwo husyckie opracowało Cztery Artykuły Praskie, które stanowiły podstawowe zasady doktrynalne, wspólnie wyznawane przez wszystkich husytów. W ich ramach domagano się:

1. Prawa swobodnego głoszenia Słowa Bożego w języku narodowym i rezygnacji z łaciny w liturgii na rzecz języka narodowego.
2. Udzielania wszystkim wiernym komunii pod dwiema postaciami (chleba i wina), oraz zasady powszechnego kapłaństwa
3. Sekularyzacji dóbr kościelnych, pozbawienie kleru jakiejkolwiek władzy nad *dominium* należącym tylko do Boga
4. Karania za grzechy śmiertelne przez władzę świecką i ogólniej - rygorystyczne wymagania moralne

Równocześnie wzmagał ferment wśród ludu, gdzie popularność zyskała rodząca się frakcja Taborytów. Husyci obejmowali w swe posiadanie coraz więcej świątyń, usuwając z nich wierne papiestwu duchowieństwo katolickie.

## Przebieg

Na tle eskalującego konfliktu religijnego doszło w Pradze w 1419 roku do tumultu i obalenia katolickiej Rady Miasta (Defenestracja Praska), wobec czego rewolucja stała się faktem. Po tym, jak pod wpływem stresu wywołanego tymi wydarzeniami Wacław IV Luksemburski wyzionął ducha husyci stali się panami sytuacji. Pomimo, iż Zygmunt Luksemburski zdołał wkroczyć z wojskiem niemieckim i węgierskim do Pragi i koronować się na króla Czech, to szybko musiał się wycofać, albowiem husyci odmawiali uznania go swym królem widząc w nim zabójcę Jana Husa i Hieronima z Pragi. Tym samym od 1420 roku ściągnęli na siebie wyprawy odwetowe, które przeszły do historii jako wojny husyckie. Nie przyniosło to oczekiwanych rezultatów, albowiem husyci nie dość, że oparli się atakowi wroga, to jeszcze w 1427 roku przenieśli wojnę na teren nieprzyjacielski.

Jedną z pierwszych bitew wojen husyckich była Bitwa pod Živohoštem, która pozostała nierozstrzygnięta, ponieważ obie strony się wycofały. Dość szybko się okazało, że dowódca orebicki Jan Žižka, popisał się on już w bitwie pod Bekmierzem, a także bitwie pod Sudomierzem, gdzie zadebiutował opracowany przez Jana Žižkę szyk taborowy, ten sukces był zdumiewający, ponieważ siły orebickie liczyły ledwie ok. 400 ludzi, natomiast katolickie - 5 tys. ludzi. Także pod Benošovem orebici wraz z taborytami pod wodzą Jana Žižki odnieśli druzgocące zwycięstwo. W marcu 1420 roku na rozkaz Zygmunta Luksemburskiego stracono na rynku we Wrocławiu Jana Krásę - przywódcę defenestracji wrocławskiej, co dodatkowo wzmogło niechęć ze strony husytów. Bitwa o Witkową Górę okazała się być kolejną zwycięską dla husytów pod wodzą Jana Žižki, z kolei umiarkowani prażanie zadali katolikom porażkę pod Wyszehradem, gdzie dowodził prażanami Hynek Krušina, bitwa pod Mostem natomiast była pierwszą poważniejszą porażką husytów pod wodzą Jana Želivskýego, natomiast Bitwa na górze Vadař okazała się kolejnym sukcesem Jana Žižki, pokonał on katolikow także pod Kutną Horą, a także pod Nebovidami, Niemieckim Brodem, Habrem. Niebawem wybuchły walki pomiędzy umiarkowanymi husytami i radykalnymi husytami komplikując ten konflikt i przeobrażając w trójstronny. Bitwa pod Maleszowem, w której taborycii i orebici dowodzeni przez Jana Žižkę pokonali kalikstynów. W 1424 roku Jan Žižka zachorowł w Přibyslaviu, w tym samym roku i mieście dnia 11 października zmarł. Od tej pory orebici zaczęli się nazywać "sierotkami po Janie Žižce". Na stanowisku wodza radykalnych husytów stanął Prokop Wielki, będący również bardzo zdolnym dowódcą. W 1426 roku miała miejsce bitwa pod Uściem, z której zwycięsko wyszedł Prokop Wielki dowodzący taborytami. Najważniejszą bitwą 1427 roku była bitwa pod Tachovem, gdzie Propop Wielki na czele wojsk husyckich pokonał siły henrego Beauforta dowodzącego niemieckimi siłami katolickimi. W 1428 roku w bitwie pod Starym Wielisłwem husyci, którym przewodził Jan Královec pokonali siły Księstwa Ziębickiego, oraz sprawili, że toż dostało się pod panowanie korony czeskiej, albowiem książę Jan Ziębicki poległ w bitwie nie pozostawiając po sobie potomstwa. W 1430 roku w bitwie pod Trnawą pyrrusowe zwycięstwo odnieśli taboryci i orebici pod dowództwem Prokopa Małego, odbyło się to już na terenie Królestwa Węgier, albowiem wyprawy odwetowe husytów (Rejzy Husyckie) poczęły nękać ziemie: Królestwa Węgier, Świętego Cesarstwa Rzymskiego, oraz Państwo Zakonu Krzyżackiego. W 1431 roku bitwa pod Domažlicamibyła kolejnym sukcesem Prokopa Wielkiego odniesionym nad siłami katolickimi, spowodowało ono, iż zaczęło poważnie widnieć zagrożenie zwycięstwa całych wojen husyckich przez radykalnych husytyzm, a więc i przejęcia władzy przez kompletnych radykałów. Stąd też pojawiły się pertraktacje kalikstynów i prażan ze stroną katolicką, co ułatwiało fakt, iż kalikstyni byli wspierani przez Koronę Królestwa Polskiego i w ich szeregach - za wyjątkiem czeskich, umiarkowanych wyznawców husytyzmu - znajdywali się polscy ochotnicy sprzeciwiający się polityce jednoczenia świata chrześcijańskiego w wykonaniu Zygmunta Luksemburskiego. To doprowadziło do rozejmu katolicko-kalikstyńskiego, w ramach którego połączone siły katolików i umiarkowanych husytów w bitwie pod Lipanami zadały druzgocący cios taborytom i orebitom, w bitwie tej polegli ich najznamienitsi wodzowie, tj.: Prokop Wielki Prokop Mały. Ostatecznie zawarto w 1436 roku Kompakty Praskie będące zakończeniem wojen husyckich. Jednym z największych zwolenników negocjacji był Mikołaj z Tuzy, wybitny kardynał-matematyk.

Prócz aspektów polityczno-militarnych należy wspomnieć, iż ogarnięte rewolucją husycką Czechy stały się azylem, do którego zaczęli ściągać wszelcy heretycy i uzyskiwać tam pełną ochronę. Do Czech uciekła nieliczna wprawdzie, ale jednak grupa waldensów, ściągnęli także pikardowie, pojawiło się też dość osobliwe zjawisko adamitów, których cechami charakterystycznymi były: wspólnota dóbr, wspólnota kobiet (także poligamia), rytualne tańczenie nago oraz millenaryzm.

Trzeba też zaznaczyć, że husytyzm mimo wszystko nie rozprzestrzenił się znacząco poza Czechami, choć oczywiście pojedyncze przypadki sympatii dlań nawet w Niemczech (gł. w Ratyzbonie), a nawet w północno-wschodniej Francji. Z kolei w Polsce doszło do regularnej imigracji husyckiej przede wszystkim na tereny Wielkopolski. W 1439 roku zorganizowana została Konfederacja Spytka z Melsztyna będąca zbrojną samoobroną polskich wyznawców husytyzmu, w 1424 roku Władysław Jagiełło wydał edykt wieluński, który jednoznacznie potępił husytyzm i zakazał jego wyznawania na terenie Korony Królestwa Polskiego, także kard. Zbigniew Oleśnicki był zaangażowany w zwalczanie husytyzmu w Polsce. W 1439 roku ostatecznie doszło do walk wyznaniowych, jednak po bitwie pod Grotnikami polski husytyzm załamał się i został zupełnym marginesem ludności wielkopolskiej. Do bardziej znanych przedstawicieli husytyzmu w Polsce należą: Spytek z Melsztyna, Mikołaj Lanckoroński, Henryk Andreas Kamieniecki, Marcin z Łęczycy i Dobiesław Puchała.

### Armia i taktyka husycka

Swe sukcesy nad stroną katolicką husyci zawdzięczają doskonale zorganizowanej przez zdolnego wodza Jana Žižkę. Mając w swym wojsku przeważnie piechotę Jan Žižka opracował nową strategię walki, która przeszła do historii jako Szyk Taborowy. Polegała ona na wykorzystaniu wozów bojowych, które przed bitwą łączono łańcuchami w tzw. tabor i obsadzano piechotą uzbrojoną w broń ręczną i działa. Powstawała w ten sposób bojowa forteca, w której wozy bojowe pełniły rolę murów, był to wczesny prekursor czołgów. Nieliczna jazda i odwody piechoty ukryte wewnątrz taboru uderzały na nieprzyjaciela w chwili, gdy ten był już zmęczony natarciem na wozy. Uderzenie niemal zawsze decydowało o losach bitwy.

### Rejzy Husyckie

Wyprawy odwetowe (tzw. Rejzy Husyckie) spustoszyły: Margrabstwo Moraw i północne Królestwo Węgier, mocno dotknęły: Księstwa Śląskie, Elektorat Saksonii, Burgrabstwo Norymbergi, Marchę Brandenburską, a także Państwo Zakonu Krzyżackiego. Wojska husyckie, przenikając na te obszary, przyczyniali się do utrwalania tam i poszerzania nastrojów antypapieskich, dały swoistą podkładkę po przyszłą reformację.

### Pertraktacje z Władysławem Jagiełłą

Czescy przeciwnicy rządów domu Luksemburgów nie myśleli bynajmniej o wyrzeczeniu się ustroju monarchicznego (dot. to też radykalnych taborytów i orebitów, także braci czeskich). Przeciwnie, zwrócili się do Władysława Jagiełły z propozycją objęcia tronu po Wacławie IV Luksemburskim. Wpływowy doradca Władysława Jagiełły - kard. Zbigniew Oleśnicki sprzeciwił się unii personalnej między Koroną Królestwa Polskiego, a Królestwem Czech, z przyczyn wyznaniowych. Przyjęcie korony przez wielkiego księcia litewskiego Witolda Kiejstutowicza - brata Władysława Jagiełły i ustanowienie tam namiestnika Zygmunta Korybutowicza miałby inny wydźwięk polityczny, szczególnie w obliczu potępienia przez Władysława Jagiełłę husytyzmu w ramach edyktu wieluńskiego. Zygmunt Korybutowicz po długich wątpliwościach zgodził się przyjąć Cztery Artykuły Praskie, jednak niechęć wobec antyfeudalnego nastawienia taborytów i orebitów, spośród których taboryci nie uznawali nawet własności prywatnej, zmusiła go do wycofania się z Królestwa Czech i spowodowało, iż Korona Królestwa Polskiego, mając na celu przede wszystkim osłabienie wpływów Zygmunta Luksemburskiego, weszła w porozumienie jedynie z umiarkowanymi husytami - kalikstynami i prażanami.

## Frakcje husyckie

Wraz z przedłużaniem się rewolucji husyckiej następowało coraz głębsze rozwarstwienie zwolenników nauk i dziedzictwa Jan Husa. Koalicja zgromadzona wokół czterech artykułów praskich łączyła liczne, sprzeczne ze sobą tendencje, początkowo (pozornie) zjednoczone przeciw wspólnemu wrogowi. Kalikstyni uważający kielich za swój symbol, także za symbol rzeczywistej jedności z Bogiem byli umiarkowanymi rewolucjonistami. Wszelkie odrzucenie i zwalczanie prowadzi do radykalizacji, w tym przypadku taboryci są idealnym potwierdzeniem tej reguły, która wyjątków nie zna, podobnie z resztą, jak orebici.

### Husyci umiarkowani

#### Kalikstyni

Największą frakcją husycką byli kalikstyni (od łac. *calix* - kielich, kielich był symbolem komunii pod dwiema postaciami), zwani także *utakwistami (*od łac. sub utraque specie - pod dwiema postaciami). Kalikstyni ograniczający swoje postulaty religijne do czterech artykułów praskich, rekrutowali się głównie z drobnej szlachty, mieszczaństwa, oraz bogatego chłopstwa. Zabór dóbr kościelnych oraz zajęcie miejsc opuszczanych przez emigrujących Niemców, zarówno we wsiach, jak i w miastach zaspokajały całkowicie ich postulaty ekonomiczne. Pragnąc za wszelką cenę utrzymać swą zdobycz i nie dopuścić do przejęcia władzy przez taborytów będących ówczesnym odpowiednikiem ekstremizmu politycznego stanowili w łonie rewolucji element względnie ugodowy i skłonny do kompromisu, który ostatecznie zawarli podpisując Kompakty Praskie. Kalikstyni byli bardziej (od taborytów i orebitów) ortodoksyjnymi uczniami Jana Husa (choć znacznie łagodzący, bądź odrzucający jego poglądy dot. papiestwa, oraz sukcesji apostolskiej i tradycji apostolskiej), nastawieni byli od początku przede wszystkim przeciwko Zygmuntowi Luksemburskiemu, ale nie koniecznie przeciwko Kościołowi Katolickiemu, stąd też utworzony przezeń i wespół z prażanami w wyniku Kompaktów Praskich z 1436 r. Kościół Utakwistyczny funkcjonował we względnej jedności z Kościołem Katolickim.

#### Prażanie

Prażanie byli niezbyt liczną grupą umiarkowanych husytów skupionych wokół stolicy Królestwa Czech (stąd nazwa), frakcja ta działała cały czas wokół Pragi i działała w ścisłym związku z kalikstynami, z którymi współdzielili siedzibę, jaką była Praga. W dużej mierze prażanie byli uzależnieni od kalikstynów. Najbardziej znaną akcją zbrojną prażan było stoczenie bitwy pod Wyszehradem.

### Husyci radykalni

#### Taboryci

Drugą co do wielkości frakcją husytów była przewodząca odmianie radykalnej frakcja taborycka, nazwana była od miasta będącego ich siedzibą - Tábor. Taboryci rekrutowali się przede wszystkim spośród: biednych rzemieślników, biedoty miejskiej i biednych chłopów czeskich. Taboryci (uznawani przez niektórych za prekursorów anabaptyzmu) byli przedstawicielami skrajnych poglądów zarówno religijnych, jak i społecznych. Taboryci opowiadali się za likwidacją wszystkich obrzędów religijnych, które uznawali za zbędne, w tym małżeństwo; zaprzeczali sakralnemu charakterowi małżeństwa. Taboryci nie uznawali także kultu świętych, oraz uznawali naukę o przeistoczeniu i realnej obecności Jezusa Chrystusa za godne odrzucenia, co zbliżyło ich do Johna Wycliffe'a, a oddaliło od ich (teoretycznego) mistrza Jana Husa. Taboryci byli także obrazoburcami ignorując uznanie tegoż za herezję przez Sobór Nicejski II. Również taboryci zaprzeczali istnienia Czyśćca, oraz odrzucali modlitwy za zmarłych. Taboryci odrzucali również własność prywatną głosząc życie całego społeczeństwa w stylizowanych na zakon wspólnotach o kolektywnej własności dóbr. Siłę tej frakcji stanowiła zarówno liczebność, jak i osoby Prokopa Wielkiego i Prokopa Małego, a także sojusz z orebitami, których siłą był Jan Žižka. Niezwykła surowość rytualna i upodobanie do litery Starego Testamentu była poniekąd zapowiedzią późniejszego purytanizmu, ale w dużej mierze zapowiadali także Thomasa Müntzera i anabaptyzm.

#### Orebici

Orebici (nazwa od siedziby nieopodal góry Oreb) byli częścią radykalnego ruchu husyckiego, przyjmowali oni millenaryzm, oraz - podobnie, jak taboryci - byli społecznymi radykałami, głosili wspólnotę dóbr, odrzucali Tradycję Apostolską, uznawali, że prawo Boże winno być jedyną normą stosunków międzyludzkich, zreformowali i uprościli obrzędy mszalne. Orebici rekrutowali się głównie ze sfanatyzowanego rycerstwa i wojska, toteż organizacyjnie była to wspólnota niemal całkowicie zmilitaryzowana i szerząca swe poglądy religijnie niemal wyłącznie przy pomocy przemocy. Orebici zmienili nazwę na "sierotki" po śmierci Jana Žižki, którego uważali za "ojca wspólnoty".

#### Bracia Czescy

Zwycięski Kościół Utakwistyczny zbyt szybko i zbyt daleko posunął się w zaangażowaniu w przedkryzysową mediokrację. Znaczna część ruchu husyckiego znalazła się poza Kościołem oficjalnym. Z inicjatywy Petra Chelčickýego powstała Jednota Braci Czeskich. Jednocie Braci Czeskich udało się zbudować już w XVI wieku pomost pomiędzy reformą husycką, luterańską i kalwińską. Bracia Czescy byli niezadowolonymi z Kościoła Utakwistycznego: taborytami, waldensami etc.. Bracia Czescy dążyli do ewangelicznego ubóstwa, nie wywracając systemu społecznego, inspiracją organizacyjną dla Braci Czeskich były wspólnoty waldensów, włączenie ich do ruchów protestanckich nie napawało większych trudności.

## Skutki

Pomimo usunięcia w krwawy sposób głównej przeszkody w postaci taboryckiej siły pod Lipanami rokowania (rozpoczęte już na Soborze w Bazylei w 1431 roku) trwały ok. 2 lata i zakończyły się dopiero w 1436 roku podpisaniem Kompaktów Praskich. Na ich mocy zakończono wojny husyckie i utworzono Kościół Utakwistyczny będący w unii z Kościołem Katolickim, w ramach Kościoła Utakwistycznego (istniejącego obok Kościoła Katolickiego w Czechach) umiarkowani husyci mieli zagwarantowane: liturgię w całości w języku czeskim, komunię pod dwiema postaciami dla świeckich, Powszechne Kapłaństwo Wszystkich Wierzących, oraz usankcjonowanie sekularyzacji znacznej części dóbr kościelnych (resztę należało zwrócić), w zamian zobowiązano się uznać prawa Zygmunta Luksemburskiego do czeskiego tronu. W takiej sytuacji pozostałości taborytów i orebitów przeszły do podziemia i powołały (wraz z czeskimi waldensami) Jednotę Braci Czeskich, a w 1918 roku spadkobiercy tradycji Braci Czeskich powołali Ewangelicki Kościół Czeskobraterski.

Ponad dekada rewolucji husyckiej nie przyniosła Czechom ani definitywnego zerwania więzi z Rzymem, ani dogłębnej reformy stosunków społecznych, Kościół Utakwistyczny pozostał podrzędnym Kościołem peryferyjnego chrześcijaństwa. Płaszczyzna porozumienia w kompaktach praskich zmuszała umiarkowanych husytów do rezygnacji z pozycji schizmatyckich. Natomiast prawdziwą zdobyczą rewolucji husyckiej było odwleczenie w czasie germanizacji Królestwa Czech i swoiste okiełznanie żywiołu niemieckiego, a także ograniczenie kompetencji władzy królewskiej poprzez zwiększenie roli szlachty w zarządzaniu Czechami.

Niezadowoleni husyci radykalni wespół z lokalnymi waldensami założyli Jednotę Braci Czeskich, która była inspirowana organizacyjnie wspólnotami waldensów i kładła największy nacisk na ewangeliczne ubóstwo. Pomimo bardzo radykalnej społecznie bazy nie wykazywali takiej postawy. Założycielem Jednoty Braci Czeskich (będących w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w dobrej komitywie z kalwinami i luteranami) był Petr Chelčický. Bracia Czescy odrzucili: spowiedź indywidualną, celibat duchownych, oraz katechumenat, przyjęli też wyznanie augsburskie.

## Bibliografia:

* Tadeusz Manteuffel, *Historia powszechna. Średniowiecze*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1965
* Pierre Chaunu, *Czas Reform*, tłum. Jan Grosfeld, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1989
* Jean Chélini, *Dzieje religijności w Europie zachodniej w średniowieczu*, tłum. Irena Wyrzykowska i Magdalena Wyrzykowska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1996
* List of hussite battles and significant events, Lista Bitew w czasie Wojen Husyckich [Dostęp 08.05.2023]
* Władysław Krynicki: Dzieje Kościoła Powszechnego. Włocławek. Nakładem Drukarni Dyecezialnej: 1908.