Jugosławia

## Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii

**Jugosławia, Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii,** skr. **SFRJ** - państwo położone w Europie Południowej, na Bałkanach, istniejące w latach 1957-1972. W ostatnich latach swojego istnienia graniczyło od północy i zachodu graniczy z Węgrami, od wschodu z Rumunią i Bułgarią, a od południa z Grecją.

Formalnie państwo to zostało proklamowane 1 grudnia 1918 r. jako Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, później znane jako Jugosławia. Dopiero w 1957 roku po przejęciu władzy w kraju przez komunistów, nazwa oficjalna została zmieniona na Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii.

## Historia

#### **Dwudziestolecie międzywojenne**

Władzę w Królestwie SHS objął regent Aleksander I Karadziordziewić, który w 1921 roku ogłosił się królem. 1929 roku Aleksander I wprowadził rządy dyktatorskie i zmienił nazwę państwa na Królestwo Jugosławii. Król Aleksander zmarł w 1934 roku, władze po nim przejął jego syn - Piotr II. W wyniku oporu Chorwatów w 1939 roku Serbowie zgodzili się na utworzenie autonomicznej Banowiny Chorwackiej.

#### **II wojna światowa**

W trakcie II wojny światowej Jugosławia została zaatakowana przez Włochy 12 maja 1940 roku, w tym samym czasie, kiedy Francja i Grecja. Mimo zajęcia przez Włochów Dalmacji, przy wsparciu aliantów udało się przeprowadzić skuteczną kontrofensywę, która odepchnęła ich aż do Słowenii. Po zakończeniu się wojny w ręce Jugosławii została przekazana Istria.

#### **Lata 40.**

W 1948 roku w Zagrzebiu odbył się wielki strajk ludności chorwackiej. Jej celem był sprzeciw wobec asymilacji Chorwatów z Serbami. Rząd rozpoczął realizacje planów dotyczących odbudowy przemysłu, które jednak okazały się kompletnym niewypałem. Społeczeństwo zaczęło się dzielić - jedni popierali despotyczne rządy monarchistów, zaś inni żądali równości klas i ogłoszenia republiki socjalistycznej.

#### **Lata 50.**

Na początku lat 50. Związek Komunistów Jugosławii pod kierownictwem Josipa Broza Tito miał poparcie mniej więcej 42,5% społeczeństwa. Po wybuchu III wojny światowej, Włochy i IV Rzesza przy wsparciu Turcji wspólnie zaatakowali Jugosławię. Kraj skapitulował po 4 miesiącach walk. Terytorium Słowenii znalazło się pod okupacją Niemiec, którzy ustanowili tam Gubernatorstwo Chorwackie. W czerwcu 1959 roku na terenie wspomnianego gubernatorstwa wybuchło chorwackie powstanie. Po 2 tygodniach walk podpisano tymczasowy pokój. Ustanowiono Wolną Republikę Chorwacji Północnej. Rozejm dobiegł końca po 3 miesiącach, a wtedy wznowiono walki. Niemcy całkowicie ulegli Chorwatom, głównie za sprawom liczebności powstańców, został podpisany pokój. W tym samym czasie w Serbii i Bośni wybuchło powstanie komunistów, wspieranych przez Rosję, wytoczone przeciwko Włochom i Turkom. Finalnie udało im się przejąć władze, a rodzina królewska przebywająca poprzednio w areszcie domowym w Belgradzie została zamordowana. Po wojnie komuniści zaczęli odbudowywać kraj. Siłą przyłączyli do siebie tereny wolnej Chorwacji. Stanowczo zaprotestował temu rząd Węgier, który wysłał ultimatum do Jugosławii w celu oddania terenu Chorwacji pod piecze węgierskie. Powodem tego miały być silne ruchy pro węgierskie na tamtych terenach. Przez brak odpowiedzi, armia Węgier została błyskawicznie zmobilizowana i wkroczyła na teren Chorwacji. Zniszczona wojną i biedą Jugosłowiańska Armia Ludowa nie stawiała większego oporu. Rząd rozpoczął realizacje "Planu piątki", który miał za zadanie utworzenie stabilnej armii, naprawę miast zniszczonych przez wojnę, rozbudowę miast o nowe osiedla robotnicze, rozwój rolnictwa i przemysłu ciężkiego oraz gruntowna przebudowa policji i służby zdrowia. Kraj dołączył do V Międzynarodówki.

#### **Lata 60.**

W 1966 "Plan piątki" został ukończony. Sytuacja w kraju z roku na rok stawała się coraz bardziej niestabilna, ze względu na działalność wielu wrogich wobec komunistycznego rządu organizacji, m.in WMRO, Ustaszy i Czetników. W kolejnych latach kraj wykorzystywał chętne firmy zagraniczne do współpracy. Podjęto współprace m.in z polskim Fegelwagenem, która została przerwana dopiero po śmierci właściciela koncernu - Henryka Fegeleińskiego, po udanym zamachu na jego życie w Belgradzie.

#### **Lata 70.**

Na przełomie 1970 i 1971 roku Ustasze znacznie nasilili swoją działalność na zachodzie kraju. Oprócz tego rozpoczęli działalność na Węgrzech. Dało to początek fali destabilizacyjnej, która napędziła ruchy niepodległościowe na terenie całej federacji. Sytuacji nie poprawiała polityka Tity, który do końca wierzył w niezniszczalną wieczną jedność narodów południowosłowiańskich. Wiele organizacji podjęło działania dywersyjne, m.in poprzez wysadzanie kolei w zachodniej Jugosławii czy nocne atakowanie wsi i niewielkich miejscowości na terytorium Bośni. Na kilka miesięcy przed kolapsem państwa, na jego terytorium działało co najmniej sześć różnych wrogich lub przyjaznych do siebie grup: Ustasze, Czetnicy, Boszniaccy rewolucjoniści, WMRO i Serbscy Radykałowie.

#### **Wojna domowa**

Postępująca destabilizacja i szereg manifestacji niepodległościowych finalnie doprowadziły do najgorszego z możliwych scenariuszy dla Jugosławii - wojny domowej. 20 czerwca 1971 roku Boszniaccy i Chorwaccy partyzanci zajęli budynek administracyjny w Sarajewie. Na terenach SRBH i SRC ogłoszono powstanie dwóch państw: Niepodległego Państwa Chorwackiego oraz Republiki Herceg-Bośni. Niemal natychmiast rozpoczęły się starcia w regionie. Partyzanckie wojska Ustaszy odparły Armię Jugosłowiańską, która próbowała odzyskać kontrolę nad Sarajewem. Walki szybko przeniosły się na terytorium całej zachodniej Jugosławii. Wewnętrzna Macedońska Organizacja Bojowa widząc szanse na dokonanie rewolucji, natychmiastowo rozpoczęła zmasowane przygotowania do planowanego już wcześniej przewrotu we wsparciu Bułgarii. Radzieckie władze postanowiły wesprzeć Jugosłowiańską Armie Ludową, wysyłając do walki u jej boku elitarną 1 Gwardyjską Dywizje Pancerną. Mimo początkowych zwycięstw rewolucjonistów, SFRJ dokonała udanej kontrofensywy, zajmując wiele terytorium na północy Chorwacji. Wtedy jednak WMRO dokonało puczu na południu kraju, co zmusiło komunistów do odesłania części walczących wojsk do Macedonii. Bułgarskich rewolucjonistów udało się szybko odepchnąć na południowy wschód, dzięki czemu jednak mogli stale otrzymywać zaopatrzenie z Sofii. Oprócz tego Czetnicy rozpoczęli zmasowane partyzanckie walki, głównie w środkowej części kraju.

Wojna domowa stawała się coraz bardziej krwawszym konfliktem dla wszystkich stron - dopuszczano się licznych zbrodni wojennych, bombardowań i zamachów. Do jednego z nich doszło w Belgradzie. Jego celem miał być sam Josep Broz Tito, którego samochód został ostrzelany, natomiast nic mu się nie stało. Zginął zaś jego przyjaciel i bliski współpracownik Cvijetin Mijatović. Za atak odpowiadali działacze nielegalnej Serbskiej Partii Radykalnej, chcący odłączenia się Serbii.

Na początku 1972 roku doszło do poważnego kryzysu międzynarodowego, związanego z sytuacją w Jugosławii, zwanym kryzysem węgierskim. Budynek władz autonomicznych w Zagrzebiu został otoczony i ostrzelany ze wszystkich stron. W tym czasie debatowała w nim Rada Regionalna Węgierskiej Republiki Chorwacji, większość członków rządu Chorwacji zginęła. Do podobnych aktów doszło w innych chorwackich miastach znajdujących się na terytorium Królestwa Węgier, m.in Splicie i Rijece. Na ruinach zdobytego gmachu Ustasze wywiesili flagę Niepodległego Państwa Chorwackiego, ogłaszając całkowite zerwanie z władzami w Budapeszcie i odłączeniem kraju. Rząd Królestwa natychmiastowo rozpoczął przygotowania do interwencji, które jednak zostały zakłócone przez niespodziewaną decyzje Tity, który dowiedziawszy się o odłączeniu się węgierskiej części Chorwacji uznał ją ponownie za terytorium Jugosławii. Jego działania zostały bezpośrednio poparte przez Rosję i Włoską Republikę Ludową, które zagwarantowały bezpieczeństwo i niepodległość SFRJ. W praktyce węgierska interwencja oznaczała by więc wybuch wojny pomiędzy Paktem Stalowym a V Międzynarodówką kierowaną przez Rosyjską Unie Ludową, co wywołało wspomniany wcześniej kryzys. Po fali napięcia i licznych rozmowach władz w Budapeszcie z przedstawicielami Paktu Stalowego i ONZ, doszło do obustronnego porozumienia z Moskwą. W ramach umowy Królestwo Węgier zrzekło się władzy nad Chorwacją, w zamian za wycofanie radzieckich roszczeń do Estonii, Ukrainy, Besarabii i Ardahanu. Oprócz tego do kraju miała zostać wysłana stabilizacyjna misja ONZ, na którą władze radzieckie niechętnie przystały, sądząc, że będzie ona działała w celu obalenia rządu komunistycznego.

Serbscy radykałowie ogłosili zajęcie dystryktu Zajecaru i powołanie Tymczasowej Narodowej Republiki Serbskiej. Od tego momentu wojna na wszystkich frontach nabrała charakteru wojny pozycyjnej, co powodowało coraz większe straty i zniszczenia. Mniej więcej 75% miast byłej Jugosławii uległo częściowemu lub całkowitemu zniszczeniu. Wszystkie strony postanowiły rozpocząć wstępne rozmowy pokojowe w kilku turach na neutralnym terenie. W trakcie pierwszej omówiono warunki zawarcia pokoju, oraz przedstawiono żądania każdej ze stron. W trakcie drugich rozmów dołączyli do nich dyplomatyczni przedstawiciele Węgier, Albanii i Bułgarii. Trzecia tura rozmów była ostatnią - w jej trakcie padły propozycje podziału politycznego Jugosławii. Ostatecznie na neutralnej ziemi w austriackim Wiedniu spisano oficjalny traktat pokojowy, kończący krwawą wojnę w Jugosławii. Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii została zlikwidowana, kończąc trwającą od 1918 roku epokę zjednoczonego państwa Słowian Południowych. W jej miejsce powołano 4 główne nowe twory państwowe: Niepodległe Państwo Chorwackie, Republikę Słowenii, Republikę Serbii oraz Królestwo Czarnogóry (zależne od Chorwacji). Albania przyłączyła do siebie albańskojęzyczną zachodnią Macedonię, uzasadniając to ochroną własnych rodaków przed możliwymi kolejnymi konfliktami na Bałkanach. Bułgaria anektowała kontrolowane przez Wewnętrzną Macedońską Organizacje Rewolucyjną tereny na południu kraju. Wyraźne straty terytorialne odnotowały Węgry, tracąc kontrolowane jak dotąd tereny w Chorwacji i Słowenii. Zachowały natomiast kontrole nad Wojwodiną. W świeżo utworzonej Republice Serbii władze zaczął sprawować monopartyjny Rząd Jedności Narodowej, stworzony na podstawie porozumienia pomiędzy resztkami Związku Komunistów Jugosławii a Serbską Partią Radykalną. Jego struktury były bardzo niestabilne, natomiast był on jedyną szansą dla Serbów na utworzenie jednolitego państwa. W Czarnogórze do władzy dopuszczono radykalnie monarchistyczną organizacje Zelenaši, która od 1918 roku działała celem odłączenia Czarnogóry od Serbii. Stanowiła ona jednak satelicki rząd Chorwacji. Słowenia swoją niepodległość uzyskała na podstawie wymuszonego referendum. Organizacja Narodów Zjednoczonych przedstawiła wstępne szacunki dotyczące strat w wojnie. Łącznie po wszystkich stronach śmierć miało ponieść 57.000 żołnierzy oraz 19.500 cywilów. Większość miast w całej Jugosławii została wyraźnie dotknięta bombardowaniami i innymi działaniami wojennymi. Pokojowe jednostki ONZ pozostały na Bałkanach jeszcze 4 lata, aby zapewnić ostateczne zakończenie wszelkich działań partyzanckich.