Bitwa pod Twerem

"Decydujące natarcie Husarii pod Twerem", autor nieznany

**Bitwa pod Twerem** - starcie między siłami Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz Carstwa Rosyjskiego, które miało miejsce 17 lipca 1647 roku podczas Wielkiej Wojny Moskiewskiej.

Bitwa stoczona między siłami dowodzonymi przez Hetmana Wielkiego Koronnego Radosława Iwo Teicherta oraz Hetmana Wielkiego Litewskiego Kacpra Lipskiego a wojskami kniazia Jurija Dołgorykowa, który w końcowej fazie bitwy dostał się do niewoli.

Pomimo przewagi liczebnej i lepszego usytuowania wojsk rosyjskich, bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem wojsk Rzeczypospolitej i otworzyła siłom polsko-litewskim drogę do Tweru, który w następstwie bitwy został bezlitośnie splądrowany.

## Przed bitwą

Latem 1647 roku na dwór królewski w Warszawie dotarły wieści, jakoby armia moskiewska zaczęła gromadzić się w okolicach Tweru i przygotowywać uderzenie w kierunku Smoleńska. Za główny powód uznano niezadowolenie Cara Aleksego I z wyboru Bartłomieja Stańczaka na tron Rzeczypospolitej. W odpowiedzi, zostało zwołane pospolite ruszenie, a na Sejmie, który odbył się na początku lipca uchwalono podatki na stworzenie armii zawodowej na wzór zachodni, która miałaby umożliwić siłom polsko-litewskim atak wyprzedzający.

Armia moskiewska, szacowana na 110 tysięcy żołnierzy została oddana pod dowództwo bratanka Cara, Jurija. Był on weteranem walk z Kozakami i Tatarami, a więc uznano, że najlepiej sprawdzi się w walce przeciwko Rzeczypospolitej, której główną siłą, mimo stworzenia armii zawodowej składającej się głównie z piechoty, pozostawała zróżnicowana jazda. Ze strony polsko-litewskiej dowódcami zostali świeżo wybrani na stanowiska Hetman Wielki Koronny Radosław Teichert oraz Hetman Wielki Litewski Kacper Lipski, którzy mieli nadzieję na przyjęcie bitwy w miejscu, w którym będą mogli w pełni rozwinąć szyk i wykorzystać cały potencjał swojej jazdy, jednocześnie wiążąc wroga piechotą w centrum.

17 lipca spod Smoleńska wyruszyła armia Rzeczypospolitej w sile ok. 80 tysięcy żołnierzy, z czego piechota stanowiła 57 tysięcy, a jazda 22 tysiące żołnierzy. Moskwie udało się zgromadzić 110 tysięcy żołnierzy, z czego piechota stanowiła 80 tysięcy, a 30 tysięcy jazda.

Jurij Dołgorykow zdawał sobie sprawę z wartości bojowej polskiej kawalerii, szczególnie ciężkozbrojnej jazdy husarskiej, dlatego postanowił wydać wrogom bitwę w miejscu, w którym - jak miał nadzieję - nie uda im się wykorzystać w pełni swoich możliwości. Na miejsce starcia wybrano równinę pomiędzy wzgórzem a rzeką, za którym ciągnęła się droga do Tweru. Armia polsko-litewska nie mogła po prostu ominąć sił rosyjskich aby nie została odcięta i wmanewrowana w długą i krwawą wojnę podjazdową. W obliczu przewagi liczebnej wroga należało wydać Moskwie jedną, decydującą bitwę.

## Bitwa

   Starcie rozpoczęło się ok. godziny 19, kiedy to armia polska natknęła się na czekających Rosjan. Armia kniazia Jurija rozbiła obóz za rzeką, obok drogi prowadzącej do Tweru tak, by nie mógł on zostać bezpośrednio zaatakowany. Wojska Rzeczypospolitej z kolei rozstawiły swój obóz na wzgórzu, które od strony wojsk moskiewskich miało strome zbocze, co również zapewniało pewną ochronę przed atakiem.

Pierwszy rozpoczął się ostrzał ze strony polskiej artylerii, który jednak nie zdołał wyrządzić dużych szkód w szeregach rosyjskich. Muszkieterzy polscy ruszyli szybkim marszem w stronę linii wroga, osłaniani z boków przed ewentualną szarżą nieprzyjacielskiej jazdy. W tym momencie ogień otworzyły działa moskiewskie, które zdołały trafić kilkukrotnie w skupisko maszerujących żołnierzy. Po chwili rozpoczęła się wymiana ognia między strzelcami polskimi i rosyjskimi w centrum. W tym samym czasie, Hetman Wielki Litewski poprowadził do szarży swoje oddziały jazdy na lewą flankę rosyjską, przebijając się przez pierwszy szereg obrońców. Zaraz za kawalerią, do ataku ruszyły trzy chorągwie piechoty, które jednak natknęły się na opór pikinierów wroga.

Ostrzał artylerii polskiej zmusił piechotę moskiewską do ataku. Wojsko sołdackie ruszyło do natarcia w centrum i związało strzelców polskich walką wręcz. Chwilę później, Hetman Wielki Koronny poprowadził posiłki piechoty, by wesprzeć swoich muszkieterów. Na prawej flance tymczasem, jazda kozacka rozpoczęła szarżę w stronę odsłoniętej piechoty polskiej w centrum. Atak załamał się jednak pod silnym ogniem artylerii. Szarżę ponowiła jazda tatarska, ale i ona została zdziesiątkowana ogniem polskich dział.

Polska kawaleria, wraz ze wsparciem piechoty, zdołała przebić się przez obrońców na lewej flance. Tymczasem w centrum, piechota sołdacka zaczęła zdobywać przewagę i przepychać szereg Polaków. Rzucone na ten odcinek posiłki zdołały powstrzymać natarcie Moskwy, ale za cenę dużych strat. W tym momencie, jazda Hetmana Litewskiego zawróciła i uderzyła na wrogie wojska w centrum. Artyleria rosyjska próbowała ratować sytuację i zaczęła strzelać prosto w sam środek kotłujących się oddziałów polskich. Po chwili kniaź Jurij rzucił do walki kolejne oddziały kozackiej lekkiej jazdy oraz pikinierów, które ruszyły by zabezpieczyć wyłom na lewej flance. Ten atak zmusił polską jazdę do odwrotu i na chwilę ustabilizował szyk wojsk moskiewskich. Mając wciąż nadzieję na zwycięstwo, kniaź wysłał do walki rezerwowe jednostki piechoty, które umocniły środek i lewą flankę rosyjską.

Na prawej flance Kozacy ponowili natarcie, ale po raz kolejny zostali zatrzymani ostrzałem polskiej artylerii. Polska jazda ponownie zaszarżowała na wojska rosyjskie w centrum, a następnie zawróciła i uderzyła po raz kolejny na wzmocnioną lewą flankę wroga. Za cenę ciężkich strat udało się rozbić oddziały strzelców moskiewskich oraz pikinierów, a następnie okrążyć armię wroga i uderzyć na jej tyły.

W tym momencie, część jazdy kozackiej oraz oddział doborowej jazdy bojarskiej, których kniaź wysłał wzdłuż rzeki aby znaleźli najbliższy bród, zaatakowała odsłoniętą lewą flankę polskiej armii i związała zaskoczonych artylerzystów walką wręcz. Dzięki swojemu impetowi oraz elementowi zaskoczenia, Kozakom udało się przebić nawet przez osobistą gwardię króla polskiego i zranić go w walce. Po chwili zostali jednak odparci przez kontratak polskiej jazdy, która wycofała się z walki w centrum, oraz piechoty, która desperacko rzuciła się do obrony króla.

Po zażegnaniu niebezpieczeństwa, pozostałe przy życiu, zdolne do walki oddziały polskie uderzyły na ściśnięte w centrum pozostałości armii rosyjskiej. Uderzenie przełamało szyk wroga, a żołnierze moskiewscy rzucili się do panicznej ucieczki. Próbując ratować sytuację, do walki ruszył sam kniaź Jurij Dołgorykow wraz ze swoją gwardią przyboczną, jednak jego szarża została powstrzymana, a sam kniaź dostał się do niewoli.

Widząc łamiący się szyk wojsk rosyjskich, obrońcy pozostawieni w obozie również rzucili się do ucieczki, zostawiając większość namiotów na łup dla Polaków. Część wojsk polskich, zamiast ścigać umykających wrogów, popędziła przez rzekę do obozu Moskwy i go splądrowała.

## Po bitwie

Kniaź Jurij, który wpadł w niewolę Polaków, został wysłany pod eskortą do Smoleńska, gdzie miał spędzić resztę wojny, a następnie zostać wydany za okupem. Niedobitki jego wojsk rozbiegły się po lasach i w dużej mierze nie zamierzały wracać do walki. Jedynie ok. 10 tysięcy rannych i wycieńczonych żołnierzy zdołało ujść do Moskwy i wzmocnić jej obronę przed nadejściem Polaków.

Po splądrowaniu obozu i pobojowiska, armia Rzeczypospolitej ruszyła w kierunku Tweru, do którego dotarła jeszcze przed zmrokiem. Mieszczanie zdołali wybłagać u polskiego króla możliwość schronienia się w cerkwi na czas pobytu wojsk polskich, przez co obyło się bez zabijania cywili. Miasto zostało jednak bezlitośnie splądrowane. Wbrew początkowym planom królewskim, armia była zbyt wycieńczona i było zbyt wielu rannych, by móc kontynuować jeszcze tego dnia marsz. Obóz rozbito więc pod murami miasta, zaś kilka budynków zarekwirowano na kwatery dla oficerów i lazaret.

Zwycięstwo pod Twerem rozbiło trzon potęgi Rosji, oraz otworzyło drogę wojskom Rzeczypospolitej na Moskwę, która wkrótce miała znaleźć się pod oblężeniem.