Reformacja

## Wojna

Strona tytułowa treści Pokoju Augsburskiego z 1555 roku.

### Przyczyny

* Słabość Kościoła Katolickiego spowodowana wewnętrznymi walkami i zamętem będącym pozostałością Wielkiej Schizmy Zachodniej
* Szerzenie się herezji husytyzmu, oraz ogólnych nastrojów prereformacyjnych
* Chęć wyemancypowania się władców terytorialnych Rzeszy spod władzy cesarskiej

### Wynik

* Trwały podział wyznaniowy zachodniego chrześcijaństwa na katolicyzm i protestantyzm
* Kontrreformacja
* Popularyzacja idei tolerancji religijnej

Strony konfliktu| katolicy (Kontrreformacja) | ewangelicy:* luteranie
* bracia czescy
* waldensi
* anabaptyści
* arianie
* kalwini
* anglikanie
* purytanie

Reformacja - XVI-wieczny ruch religijny, który zapoczątkował w 1517 roku Martin Luther, oraz, który doprowadził do powstania protestantyzmu. Umownie za koniec reformacji przyjmuje się podpisanie Pokoju Augsburskiego z 1555 roku, który zakończył Wojny Szmalklandzkie i wprowadził w obrębie Świętego Cesarstwa Rzymskiego zasadę Cuius regio, eius religio, trwale dzieląc obszar niemiecki na część katolicką i luterańską obie religie czyniąc równouprawnionymi i państwowymi w Cesarstwie. Tę zasadę uchylono w 1648 roku w ramach Pokoju Westfalskiego.

## Przyczyny

Jedną z przyczyn reformacji był chaos w Kościele, który był spowodowany różnymi wizjami dot. Kościoła Katolickiego, które były ze sobą sprzeczne. Pierwszą wizją była koncepcja świętej władzy królewskiej, bądź cesarskiej (cezaropapizm), głosząca, iż w chrześcijańskiej monarchii władza polityczna i religijna była tożsama i rolę najlepiej wypełniał władca. Na tym właśnie gruncie wyrósł uniwersalizm cesarski, którego przykładowym praktykiem był Heinrich IV. Alternatywną była koncepcja oparta na rozróżnieniu sfery duchowej i świeckiej, oraz postulująca prymat władzy duchowej, reprezentowanej przez duchowieństwo (papocezaryzm) Jej zasadniczą cechą stała się scentralizowana, hierarchiczna organizacja kościelna, na czele której stał papież. Po krótkim okresie dominacji (i pokonaniu modelu cezaropapistycznego) model papieski stał się ofiarą wielkiej schizmy zachodniej, która skutecznie zasiała ferment i chaos w Kościele, ponieważ papieże miast dokonać niezbędnych reform i skracać nadużycia rozpoczęli walkę między sobą. Słabość papiestwa stała się inspiracją dla trzeciego modelu, proponowanego już w XIV i XV wieku, dążącego do zastąpienia władzy papieskiej władzą reprezentatywnego dla wszystkich chrześcijan soboru, obejmującego tak duchownych, jak i osoby świeckie (koncyliaryzm) U progu XVI wieku spór pozostawał nierozstrzygnięty, wszystkie strony miały swoich zwolenników (przykładowym zwolennikiem "opcji cesarskiej" był Karl V Habsburg, "opcji papieskiej" - Leon X, zaś "opcji soborowej" - ojcowie soborowi na soborach w: Konstancji i Bazylei). Przez to próby wywarcia bezpośredniej kontroli, jak w przypadku postanowień Soboru Laterańskiego IV o corocznej spowiedzi i Komunii Świętej, zazwyczaj nie spełniały pokładanych w nich nadziei. Nawet sami duchowni niejednokrotnie zwracali niewielką uwagę na powtarzające się zakazy symonii i nikolaizmu. To świadczy bardziej nie o tym, że Kościół był "zepsuty", a raczej, że był zdezorganizowany. Z pewnością było w nim wiele zdrowych zamiarów chrześcijańskich, oraz głosów nawołujących do zmian, ale nie przekładało się to na funkcjonowanie całej instytucji. Do tego dochodzi fakt, iż lokalni władcy Anglii i Francji rościli sobie prawo do zwierzchności organizacyjno-instytucjonalnej nad Kościołem, co we Francji przybrało z czasem formę gallikanizmu, zaś w Anglii - okazało się być prekursorem dla Henrego VIII Tudora i jego Aktu Supremacji, którego skutkiem bezpośrednim był anglikanizm.

Również istotną przyczyną reformacji były średniowieczne herezje głoszone przez: waldensów, katarów, lollandów i husytów. Wszystkie łączył jeden element - nawiązywały one do etosu i praktyk pierwotnego chrześcijaństwa czasów późno-starożytnych, głosząc ideały ewangelicznego ubóstwa w kontraście dla posiadającego swe majątki kleru katolickiego. Katarzy zostali zwalczeni w wyniku krucjaty antykatarskiej, oraz działań Inkwizycji, oraz dominikanów, wszakże zakony żebracze (Zakon Kaznodziejski, Zakon Braci Mniejszych, Zakon Świętego Augustyna) zaczęły pełnić rolę ortodoksyjnego ucieleśnienia ideałów powrotu do życia apostolskiego. Nie pomogło to jednak i kwestia tegoż "powrotu", oraz postawy kontemplacyjnej wobec świata była jednym z postulatów devotio moderna, która jakkolwiek nie została uznana za herezję, to z nią łączyła się pierwsza herezja, która odniosła sukces - husytyzm. Sukces Rewolucji Husyckiej był jednym z czynników (obok popularyzacji herezji Johna Wycliffe'a i Jana Husa), który przygotował podatny grunt dla reformacji, odbywające się w jej trakcie rejzy husyckie przyczyniały się jeszcze do przenoszenia fermentu i niepokojów społecznych poza owładnięte rewolucją Królestwo Czech. Szereg postulatów Johna Wycliffe'a przyjął podczas reformacji Jean Calvin, zaś Jana Husa - Martin Luther.

Bezpośrednio do wybuchu reformacji przyczyniła się też kwestia odpustów, nie było to średniowieczne wypaczenie, jak się niekiedy sugeruje, ale stary zwyczaj germański *wergeld*, który oznaczał, iż człowiek ma określoną "cenę" odpowiednią do statusu w społeczeństwie, w pierwotnych wspólnotach germańskich zabójca (o ile wypłacił stosowną sumę) mógł zmniejszyć swe duchowe kary. Wraz z upływem czasu zostało to zinstytucjonalizowane tak, jak (korzeniami celtycka) praktyka indywidualnej spowiedzi przybierając formę odpustu, który mógł dać jedynie biskup. Proces odpuszczania kary został sformalizowany i poddany regulacjom. Początkowo odpusty nabywano nie za pieniądze, lecz w szereg innych sposobów, np. papież Urban II obiecał odpust każdemu, kto weźmie udział w I Krucjacie do Ziemi Świętej. W XVI wieku doszło jednak do nadużyć związanych z odpustami. A za tymi stał abp. Albrecht Hohenzollern.

Albrecht Hohenzollern był synem elektora brandenburskiego Johanna 'Cicero' von Brandenburga, a jego ambicje wykraczały poza bycie młodszym bratem późniejszego władcy, więc poświęcił się karierze kościelnej. W 1513 roku, mając ledwie 23 lata został arcybiskupem Magdeburga, pomimo, iż nie był księdzem, oraz nie ukończył 30 lat. Przyjął święcenia kapłańskie, zaś w kwestii wieku - przekupił lokalne duchowieństwo, aby udzieliło mu dyspensy w sprawie wieku. Niespełna rok później Albrecht Hohenzollern postanowił zostać także arcybiskupem i elektorem Moguncji, stając się tym samym najważniejszą postacią niemieckiego Kościoła. Wziąwszy kredyt od bogatej rodziny Fuggerów a Augsburga przekupił cesarza, oraz nielegalnie został arcybiskupem i Moguncji, i Magdeburga, choć prawo zakazywało łączenia urzędów biskupich. Do spłaty pożyczki nadarzyła się świetna okazja: papież Leon X zbierał środki na budowę nowego, wspaniałego kościoła w Rzymie, jakim miała być Bazylika św. Piotra. Abp. Albrecht Hohenzollern postanowił zaoferować Leonowi X, że wspomoże jego zbiórkę w zamian za to, iż będzie mógł połowę środków zebranych na ten cel przeznaczyć na spłatę długów. Zawarto porozumienie, a sam Albrecht Hohenzollern rozpoczął handel odpustami. Było to wydarzenie, które wzbudziło oburzenie wielu wykształconych kręgów. W dyskusję włączył się Martin Luther przybijając swoje 95 tez do drzwi katedry w Wittenberdze.

Koncyliaryzm był ruchem, który podważał prymat papieski na rzecz wyższego autorytety soborów powszechnych, a przecież lata wielkiej schizmy zachodniej nie tylko podkopały autorytet papieski, ale jeszcze spowodowały wzmożenie poszukiwania alternatywnych ustrojów Kościoła. Linia argumentacyjna strony kościelnej rozpoczynała się na *Dictatus Papae*, a kończyła na bulli *Unam sanctam* przedstawiając ustrój kościelny jako monarchiczny, to jednak poniosło klęskę w okresie wielkiej schizmy zachodniej, gdy ośrodki papieskie były 2, a przejściowo nawet 3. Wizja koncyliarystyczna, gdzie naczelną władzę kościelną ma regularnie zwoływany Sobór Powszechny zebrała poparcie chociażby Macryliusza z Padwy - włoskiego filozofa średniowiecznego. Koncyliaryzm poniósł porażkę na Soborze w Bazylei, a na pierwszy plan znów wysunęło się papiestwo. Dochodzą do tego kwestie polityczne, ponieważ poszczególni władcy poczuwali się do odpowiedzialności za swój Kościół, toteż dążyli do ograniczania władzy papieskiej nad nim, przykładem tego może być gallikanizm we Francji.

Również istotną przyczyną nie tyle samej reformacji, co raczej jej rozprzestrzeniania okazały się względy ekonomiczne (np. w Szwecji i Holandii), lub polityczne (Państwo Zakonu Krzyżackiego/Prusy Książęce, Elektorat Saksonii i ogółem Święte Cesarstwo Rzymskie).

## Przebieg

### Rzesza Niemiecka

    Swój początek reformacja ma, gdy Martin Luther, augustianin i profesor teologii przybił do drzwi katedry w Wittenberdze 95 tez dnia 31 października1517 roku. Tezy swoje Martin Luther zredagował pod wpływem rewelacji o kaznodziejskiej działalności Johanna Tetzela, która była dla wielu tak odrażająca, iż Elektor Saksonii Friedrich III Mądry zakazał mu przebywania na swoim terenie. Dzieło Martina Luthra było atakiem na komercjalizację odpustów powstałą w wyniku lokalnych nadużyć. Idzie on jednak dalej i prócz krytyki nadużyć kościelnych wprowadza postulat powrotu do przedsakramentalnego i przedinstytucjonalnego rozumienia pokuty. Tego samego dnia, którego przybił 95 tez także napisał list do abp. Albrechta Hohenzollerna, aby ten na nowo rozpatrzył sprawę handlu odpustami. Do listu dołączył kopię 95 tez. Wydarzenia te zainicjowały wydarzenia, których zapewna nawet sam Martin Luther nie przewidywał. Abp. Albrecht Hohenzollern odesłał list do Rzymu wraz ze skargą na Luthra. Tezy te uznano za heretyckie, więc na początku 1518 roku kuria papieska wszczęła dochodzenie przeciw Martinowi Luthrowi.Włoski teolog Sylvester Mazzolini Prierias przygotował w tym celu krytykę tez Martina Luthra, która była w zasadzie obroną autorytetu papieskiego. Martin Luther albowiem podważył autorytet papieski w zakresie decyzyjności o tym, co jest ortodoksją, a co - herezją. Bardzo szybko definiującym elementem postawy Martina Luthra było opieranie się wyłącznie na literze Pisma Świętego w wyemancypowaniu spod autorytetów: Tradycji i papiestwa. Wobec tego zmieniła się istota spory - z kwestii odpustów i spowiedzi przeniosła się do kwestii zasadności autorytetu papieskiego.

Tym samym Martin Luther wyraził pogląd, jaki wyrażali dotychczas: John Wycliffe i Jan Hus. Bolesne wspomnienia XV-wiecznych konfliktów z Rewolucją Husycką na czele tym bardziej wzmogły defensywną postawę Rzymu. Stąd też zaczęto dążyć do wytoczenia Martinowi Luthrowi procesu w Rzymie, który miał ocenić jego prawowierność. Friedrich III Mądry jednak kategorycznie odmawiał przekazania Martina Luthra w ręce papieskie nalegając, aby proces, jeśli jest konieczny, odbył się na terenie Rzeszy. Nie było to żadkie, generalnie książęta niemieccy nie chcieli oddawać swych poddanych w ręce Rzymu i woleli osądzać ich na miejscu. Friedrich III Mądry mógł sobie na to pozwolić, gdyż Elektorat Saksonii był jednym z liczących się państw Sacrum Imperium, Rzym zgodził się na przesłuchanie Martina Luthra w Augsburgu, gdzie odbywał się sejm Rzeszy, na którym obecni byli: elektor Friedrich III Mądry, oraz legat papieski dominikanin, Tomasso de Vio. Dnia 12 października 1518 roku Tomasso de Vio wezwał Martina Luthra do swej kwatery i przeprowadził przesłuchanie, efektem czego Martin Luther poprosił o czas na zastanowienie w kwestii swej odpowidzi, przyszedłszy następnego dnia oznajmił, iż w swych poglądach nie dostrzega żadnych błędów i wyrzec się ich nie może, o ile nie będzie mógł ich przekazać publicznie, i nie zostanie mu wykazane, że się myli. Przedłożył też pisemną odpowiedź na wszelkie zarzuty.

W 1519 roku zmarł Maximilian I Habsburg, więc należało wybrać nowego cesarza Rzeszy, dla papiestwa korzystne było, aby cesarzem został Friedrich III Mądry, gdyż to by eliminowało go z gry o niezależność państewek terytorialnych Niemiec. Friedrich III Mądry jednak nie był zainteresowany funkcją cesarską i grał nadal na wybicie swego państewka na niezależność. Nowym cesarzem został Karl V Habsburg dotychczasowo rządzący jako król Hiszpanii. Wobec konfliktów najwyższych władców Świętego Cesarstwa Rzymskiego sprawa Martina Luthra spadła na dalszy plan, co dało heretykowi cenny czas. Faktycznie, ograniczono, a z czasem zniesiono handel odpustami, a prośby Martina Luthra o zorganizowanie debaty zostały spełnione w lecie 1519 roku, gdy książę saksoński Georg Brodaty zorganizował Dysputę Lipską, gdzie po jednej stronie zasiedli Martin Luther i jego bliski współpracownik Andreas Karlstadt, po drugiej stronie zaś Johann Mayer von Eck, profesor Uniwersytetu w Ingolstadt. Choć debata dotyczyła wielu kwestii, tj. różnić w pojmowaniu łaski i wolnej woli, to dysputa ta została zapamiętana głównie dzięki ostrej polemice między Luthrem, a Eckiem na temat władzy papieskiej.

Johann Mayer von Eck wskazał, iż poglądy Martina Luthra były tożsame w kwestii papieskiej z poglądami potępionych jako heretycy: Johna Wycliffe'a i Jana Husa, zabieg ten powiódł się i Martin Luther przyznał, iż heretycy mięli rację, a Kościół Katolicki jest w błędzie i Bóg - jego zdaniem - nie udzielił prymatu papieżowi. Następnie Martin Luther uznał, iż Sobory Powszechne także mogą błądzić, ponieważ są to wyłącznie ludzkie wyroki, których nie ma (poza Soborem Jerozolimskim) w Piśmie Świętym. Do Martina Luthra dotarło, że nie zgadza się z Kościołem, a nie, że Kościół Katolicki odszedł od własnej wiary. Albowiem Johann Mayer von Eck odwołując się do postanowień soborowych i nauczania papieży wykazał, iż w świetle nauczania katolickiego ma rację. Martin Luther nie został jednak zwalczany przez Friedricha III Mądrego, a jego pisma nie były cenzurowane. W oczach luteran Dysputa Lipska obnażyła, iż Kościół Katolicki nie umie obronić swego stanowiska na podstawie samej tylko i wyłącznie litery Biblijnej, a jedynie powołuje się na wyroki ludzkie. Pozycja Martina Luthra zaczęła rosnąć, a fakt, że nie dotknęła go żadna kara świadczy o słabości Rzymu wobec władców Rzeszy. Martin Luther jednak nie był zainteresowany definiowaniem istoty "Kościoła powszechnego", bardziej interesowała go reforma lokalna i poddawał w wątpliwość, czy nazwa "Kościół" będzie adekwatna, czy też powinna być zastąpiona przez "zgromadzenie", lub "gminę", pod tym względem bliższy był waldensom, niźli Grzegorzowi VII, czy Brikitta Szwedzka, albo innym reformatorom.

W 1520 roku została wydana oficjalna bulla *Exsurge Domine* skierowana przeciw Martinowi Luthrowi, wskazała ona 41 negatywnych twierdzeń Martina Luthra i nakazywała je odwołać. W odpowiedzi dnia 10 grudnia 1520 roku przed bramą miejską Wittenbergi Martin Luther, jego współpracownicy i studenci Wittenbergi rozpalili ognisko, spalili kopię Kodeksu Prawa Kanonicznego, wiele ksiąg kościelnych, a także Martin Luther osobiście spalił papieską bullę i dzieła Johanna Mayera von Ecka. 3 stycznia 1521 roku Martin Luther oficjalnie został ekskomunikowany i uznany za heretyka, wobec tego Martin Luther zaczął tworzyć nowy, terytorialny Kościół. Do gry wszedł cesarz Karl V Habsburg, który uznał, iż przed podjęciem decyzji w sprawie ekstradycji heretyka zostanie on wysłuchany przez bezstronnego arbitra w postaci cesarza Karla V Habsburga, a to miało mieć miejsce podczas sejmu Rzeszy w Wormacji w kwietniu 1521 roku. W starciu władzy papieskiej i świeckiej pozycja tej pierwszej była coraz słabsza. W dniu 17 kwietnia 1521 roku Martin Luther został wysłany przed oblicze cesarza, i innych potężnych mężów w Sacrum Imperium. Martin Luther przyznał, iż dzieła wyszły spod jego pióra, jednak co do poglądów - poprosił o dzień na zastanowienie, do czego się przychylono. Następnego dnia Martin Luther udzielił odpowiedzi twierdzącej, a, gdy jeden z zebranych spróbował go przekonać, to Martin Luther udzielił ostatecznej odpowiedzi:

"Mogę być przekonany świadectwem Pisma Świętego, albo jasnym i oczywistym dowodem. Bo papieżom i soborom nie wierzę, jasna, bowiem i oczywista rzecz, że często myliły się i przeczą sobie wzajemnie. Związany przekonaniem sumienia na podstawie Słowa Bożego nie mogę i nie chcę niczego odwołać, bo niepewna i niebezpieczna to rzecz czynić cokolwiek wbrew swemu sumieniu. Tak mi, Boże, dopomóż. Amen!"

Cesarz Karl V Habsburg przedstawił mu swój werdykt - Martin Luther jest heretykiem i zostanie ukarany, ale, ponieważ zagwarantowano mu nietykalność Listem Żelaznym, to może spokojnie odejść. Martin Luther bojąc się podzielenia losu jednego ze swych mistrzów intelektualnych - Jana Husa uciekł wraz z towarzysami. Po drodze został złapany przez tajemniczych jeźdźców działających na zlecenie elektora Friedricha III Mądrego, oni ukryli go w miejscu, którego nawet sam elektor nie znał. Był to zamek Wartburg, gdzie Martin Luther zrzucił habit i kontynuował działalność. Jednocześnie Karl V Habsburg wydał obowiązujący na terenie całego Cesarstwa Edykt Wormacki, który nakazywał: schwytanie i przekazanie władzy cesarskiej Martina Luthra i jego współpracowników w celu sądu nad nimi, konfiskatę wszystkich pism Martina Luthra, obowiązek poddania cenzurze kościelnej wszystkich publikacji o tematyce religijnej na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Jednak realizacja tego zależała od woli władców terytorialnych, a władca Elektoratu Saksonii Friedrich III Mądry wyraził dla Martina Luthra pełne poparcie. Tymczasem Martin Luther na zamku Wartburg dokonał tłumaczenia Pisma Świętego na język niemiecki, a za sprawą Friedricha III jego pisma nadal były rozpowszechniane i zyskiwały zwolenników.

W opinii wielu książąt niemieckich Martin Luther mógł być bardzo użyteczny, zważywszy na jego bezpośredni atak na centralną władzę Kościoła Katolickiego, oraz jawne nieposłuszeństwo wobec władzy cesarskiej ożywiły ambicje terytorialnych władców niemieckich do wyemancypowania się spod wszelkiej władzy zewnętrznej, przede wszystkim cesarskiej. Wiązało to się ze sporami z papiestwem o "eksport" podatków kościelnych do Rzymu, wtrącanie się papiestwa w wybór biskupów, czy spory dot. jurysdykcji prawnej. Ponieważ to korelowało z luteranizmem, to poszczególni władcy poczęli uważać Martina Luthra za swego sojusznika. Pod nieobecność Martina Luthra w Wittenberdze jego dwaj współpracownicy - Philipp Schwarzerd i Andreas Karlstadt wprowadzili szereg praktycznych reform, które koncentrowały się w kwestii mszy. Wczesną jesienią Philipp Schwarzerd wprowadził zmiany w nabożeństwach dla wykładowców uczelni: komunia była udzielana pod dwiema postaciami, liturgia była sprawowana w całości w języku niemieckim, oraz usunięto formuły nawiązujące do ofiary. Następnie Andreas Karlstadt zorganizował debatę, w której uargumentował wprowadzane przez siebie zmiany liturgiczne. W tej kwestii Friedrich III Mądry apelował do mieszkańców Wittenbergi o spokój, albowiem pozostający w mieście katolicy byli wzburzeni tymi reformami liturgicznymi. Z czasem Martin Luther przybył na nowo do miasta, jednak nie zobaczył zamieszek i uznał, iż jest zadowolony z przebiegu reform, po czym znów wyjechał. Kryzys był daleki do rozwiązania, Friedrich III Mądry nakazał pozostawić *status quo ante*, czym zyskał nieprzychylność zarówno ludności (obu stron), reformatorów, jak i rady miejskiej. Nie przejmując się tym Andreas Karlstadt w Boże Narodzenie odprawił "mszę" graniczącą z zamieszkami. W zwyczajnym, a nie liturgicznym ubiorze sprawował nabożeństwo w języku niemieckim i udzielał komunii pod dwiema postaciami, gdzie parafianie tłoczyli się chwytając chleb i kielich z winem niczym misę, niektórzy wręcz się upili. Fragmenty hostii spadały z tacy na podłogę, wprost pod brudne stopy parafian, jedni uważali, iż Andreas Karlstadt sprofanował tym sposobem Eucharystię, inni zaś poparli go uznając, że to jest zwrócenie jej ludowi.

Tego za wiele było nawet dla Philippa Schwarzerda, który napisał list do Friedricha III Mądrego, błagając, aby ten sprowadził do miasta z powrotem Martina Luthra. Niedługo potem Andreas Karlstadt ogłosił swój rychły ślub, publikując zaproszenia z krótkim uzasadnieniem teologicznym. Lokalni augustianie spalili święte ołatarze i obrazy. 24 stycznia 1522 roku rada miejska Wittenbergi wydała przepisy ustanawiające komunię świętą pod dwiema postaciami, oraz wprowadzające obrazoburstwo i zmieniające liturgię. Wprowadzono zakaz żebrania, oraz skonfiskowano szereg majątków kościelnych, za te przepisy w dużej mierze odpowiadał Andreas Karlstadt. Friedrich III Mądry otrzymał od cesarza Karla V Habsburga list nakazujący mu powstrzymanie wszelkich reform religijnych z udziałem luteran. Ulegając cesarskiej presji wysłał do Wittenbergi swych dworzan, by zatrzymali reformy. Mijał czas, a zabiegi księcia nie przyniosły żadnego rezulatu. Dnia 6 marca do Wittenbergi wrócił Martin Luther, poparł on rządania Friedricha III Mądrego i potępił przymus komunii pod dwiema postaciami uważając, że powinno to być dobrowolne. Uznano także Andreasa Karlstadta za winnego całej sytuacji (przymykając oko na działania Philippa Schwarzerda), wykluczony i znużony Andreas Karlstadt opuścił Wittenbergę. Był to przykład procesu, który zachodził na terenie całych protestanckich Niemiec - władcy lokalni brali odpowiedzialność za proces reform i wykorzysywali je do skonsolidowania własnej władzy. Także Martin Luther potwierdził swój autorytet jako przywódcy reformacji. W rok później jednak wprowadzono większość postanowień Andreasa Karlstadta, ale odrzucono ikonoklazm, choć tym razem inicjatorem był Martin Luther.

Gdy Andreas Karlstadt opuścił Wittenbergę, to wyrzekł się profesury i tytułu doktora obejmująć parafie w Orlamünde w Turyngii, gdzie wprowadził reformy udaremnione w Wittenberdze. Martin Luther wybrał się tam wygłosić serię kazań, ale nie został ciepło przyjęty i dało się odczuć, iż tam większy autorytet ma Andreas Karlstadt, niż Martin Luther. Niebawem okazało się, iż rozłam na linii Martin Luther-Andreas Karlstadt to nie tylko różnica poglądów, ale osobista wrogość. Andreas Karlstadt o wiele bardziej od swego adwersarza utożsamiał się z prostym ludem i wierzył w to, iż Duch Święty przemawia do każdego wierne przez "świadectwo wewnętrzne" odmienne od zewnętrznego słowa. Reformy Andreasa Karlstadta miały charakter kongregacjonistyczny; to parafianie byli odpowiedzialni za reformy. Jego ikonokalzm wynikał z tego, iż kult obrazów uznał za bałwochwalstwo, a przecież Pismo Święte zakazuje chwalenia bałwanów. W 1524 roku po kłutni z Martinem Luthrem opublikował swój stosunek do Eucharystii - przyjął stanowisko symbolizmu (które podzielali też Hulrich Zwingli i Jean Calvin) mówiące o tym, że obecność Jezusa Chrystusa w Eucharystii jest wyłącznie symboliczna. Gdy Andreas Karlstadt został wygnany z Elektoratu Saksonii, to błąkał się po Niemczech (współtworząc z Thomasem Müntzerem ruch anabaptystyczny), Szwajcarii i epizodycznie Danii-Norwegii, aż w końcu osiadł w 1534 roku w Bazylei jako profesor Starego Testamentu.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych przywórdców niemieckiej reformacji był Thomas Müntzer, jako heretyk zwalczany (co zrozumiałe) przez Kościół Katolicki, ale także oczerniany przez Martina Luthra, w XIX wieku zrehabilitowany przez Friedricha Engelsa jako prekursor komunizmu. A to z racji tego, iż bardzo zajmowała go kwestia sprawiedliwości społecznej, oraz krytyki systemu feudalnego. Thomas Müntzer - jak wielu innych heretyków doby reformacji - uważał, iż "prawdziwy" Kościół tworzą jedynie wybrani, lecz inaczej pojmował to, kim ci wybrani są. W jego poglądach centralną rolę odgrywało to, że Duch Święty oświeca serca wierzących i to doświadczenie przyćmiewa relacje wszelkie informacje pochodzące ze źródeł zewnętrznych takich, jak duchowni. Mistycyzm w wydaniu Thomasa Müntzera nie skłania do "porzucenia" świata, lecz do zmiany go na lepsze. Dzięki Bożemu oświceniu wybrani stają się narzędziami woli Bożej i tak realizują jego idee. Co więcej, Thomas Müntzer jako naczelny anabaptysta nie uznawał własności prywatnej. To były kluczowe kwestie dla zrozumienia roli, jaką anabaptyzm odegrał w niemieckiej reformacji. W 1524 roku podburzani przez Thomasa Mümtzera chłopi wywołali wojnę chłopską i przyjęli anabaptyzm. Martin Luther wzywając do posłuszeństwa władzom doczesnym potępił te zachowania, w dodatku stanął w obronie własności prywatnej, co przypieczętowało rozbrat między luteranizmem, a anabaptyzmem. Anabaptyści byli dumnymi dziedzicami wszelkich średniowiecznych reform, luźno zorganizowani zostali nazwani tak przez swych wrogów. Sam anabaptyzm narodził się w Szwajcarii, jednak tamtejsi anabaptyści (bardzo silnie zwalczani przez Hulricha Zwingliego) przeszli do podziemia i nawiązali kontakty z Andreasem Karlstadtem i Thomasem Müntzerem, którzy gorąco zachęcali ich do dalszej działalności. Przyczułkiem anabaptyzmu było Wolne Miasto Augsburg, jednak było to niedługie. Praktyka ponownego chrzczenia była bezwzględnie karana zarówno przez katolików, jak i innych protestantów.

Sama chłopska insurekcja wybuchła nieopodal majątku Stühlingen, przy granicy niemiecko-szwajcarskiej, konflikt ten rozlał się po znacznej części Świętego Cesarstwa Rzymskiego, objął: Tyrol, Styrię, Karyntię, Schwarzwald, Wittenbergę, Alzację, Hesję i Palatynat. Dowódcą rebelii został sam Thomas Müntzer, początkowo anabaptyści osiągali sukcesy, jednak zostali w 1525 roku pokonani w Szwabii, po bitwie pod Frankenhausen sam Thomas Müntzer dostał się do niewoli i został ścięty. W 1526 roku powstanie chłopskie definitywnie upadło, a luterańskie władze zdecydowały się na rzeź anabaptystów, którzy stali się podziemnym marginesem. W Niemczech ci władcy, którzy przyjęli reformację musieli sięgnąć po miecz, aby uchronić się przed chłopską rewolucją, inni musięli włączyć dużo wysiłku w to, aby powstrzymać jej postępy. Podczas Sejmu Rzeszy w Spirze (gdzie Karl V Habsburg nie był bezpośrednim uczestnikiem) pewna część władców lokalnych zdecydowała się bezpośrednio okazaś sympatię Martinowi Luthrowi, aby zyskać większą kontrolę nad kwestiami religijnymi na swoich ziemiach. Cesarz Karl V Habsburg mając ambicję na uniwersalnego władcę katolickiego robił, co mógł, aby stłumić dążenia książąt do niepodległości i położyć kres niemieckiej reformacji. Uwagę jego odwróciła jednak muzułmańska Turcja, która zajęła Belgrad i pod Mohaczem zdziesiątkowała Królestwo Węgierskie, efektem czego zajęła znaczną część jego ziem. Z drugiej strony również Wojny Włoskie odwróciły jego uwagę, ponieważ Francja sprzymierzyła się z szeregiem państw włoskich (w tym z Państwem Kościelnym) tworząc Ligę z Cognac. Była to kolejna odsłona walk o dominację w Kościele między papiestwem, a cesarstwem. To doprowadziło do Sacco di Roma, które Martin Luther skomentował słowami "Cesarz, którzy prześladował Luthra dla papieża, teraz zmuszony jest zniszczyć papieża dla Luthra".

Gdy Karl V Habsburg był zajęty polityką zagraniczną, to władcy terytorialni przychylni Martinowi Luthrowi zaczęli stanowić większość i przegłosowali zniesienie edyktu wormackiego i zdecydowali, iż każdy władca terytorialny może indywidualnie decydować, jak postąpić z luteranizmem, co otworzyło drogę dla legalizacji luteranizmu tam, gdzie władcy byli tej herezji przychylni. Na ich czele stał władca Elektoratu Saksonii Johann Stały. To poskutkowało masową sekularyzacją dóbr kościelnych, także poddano pastorów pod jurystykcję sądów świeckich. W 1528 roku Philipp Schwarzerd wydał instrukcję dla pastorów, szkół i inspektorów, którzy mieli za zadanie dopilnować zaprowadzania reformacji. To zaowocowało przejęciem przez władców terytorialnych całkowitej władzy nad Kościołem na ich terenie i jednoznaczną schizmą z Kościołem Katolickim. Karl V Habsburg jednak ogłosił przywrócenie edyktu wormackiego. Nakazał powstrzymanie luteranizacji swych państw do momentu, kiedy wypowie się w tej kwestii Sobór powszechny. Na nowym sejmie Rzeszy większość stanowili jednak katolicy i przyjęli oni tą decyzję, natomiast zgromadzeni luteranie złożyli formalne *protestatio*, co stało się podstawą dla nazywania ich (początkowo pejoratywnie) mianem protestantów. Wśród syngatariuszy dokumentu wymienić można m.in.: Johanna Stałego, Georga Hohenzollerna-Ansbacha, Ernsta I Wyznawcę, czy też wolne miasta: Konstancja, Norymberga, Strasburg, Ulm, Nördlingen, czy Lindau. Karl V Habsburg jednak nie uznał tego protestu i nalegał. Święte Cesarstwo Rzymskie zostało podzielone na dwa, zwalczające się obozy. Z uwagi na spór pomiędzy Martinem Luthrem i Hulrichem Zwinglim nie doszło do unii luteran i zwinglian, do czego dążył Philipp Wielkoduszny. Gdy Karl V Habsburg poradził sobie z najpilniejszymi kwestiami militarnymi, oraz zawarł porozumienie z papieżem Klemensem VII, to zajął się kwestią protestanckich książąt. Zwołał Sejm Rzeszy w Augsburgu, gdzie władcy mieli zdać sprawę ze swojej wiary. Na potrzebę tego sejmu Philipp Schwarzerd przygotował Wyznanie Augsburskie, które spisano w grece i łacinie, lecz odczytano po niemiecku. Tuż przed sejmem Johann Mayer von Eck przygotował listę herezji, o które oskarżano luteran. Do tej listy załączył on własnych 24 tezy, co łącznie opublikowano jako 404 artykuły. W kontrze do Wyznania Augsburskiego pojawiła się Konfutacja, której autorami byli: Johann Mayer von Eck, Johann Faber, oraz Johannes Cochläusem. Ten ostatni był zaufanym abp. Albrechta Hohenzollerna i zażartym przeciwnikiem Martina Luthra. W ramach Konfutacji poddano krytyce Wyznanie Augsburskie. Philipp Schwarzerd przygotował apologetykę dla Wyznania Augsburskiego, jednak Karl V Habsburg odrzucił ten dokument i pozostał przy katolicyzmie, nakazał powrót do rzymskich praktyk i wprowadzenia w życie postanowień edyktu wormackiego dając czas do 15 kwietnia 1531 roku. Tym samym podział konfesyjny Świętego Cesarstwa Rzymskiego się zaostrzył. W lutym 1531 roku protestanckie państewka niemieckie utworzyły Związek Szmalkaldzki, na czele którego stanęły: Langrafostwo Hesji i Elektorat Saksonii, państewka te połączyły swoje armie. Wyznanie Augsburskie przesatło być już tylko streszczeniem wiary luterańskiej, lecz także początkiem nowego ruchu politycznego. Wobec tego afiliacja religijna zaczęła definiować tożsamość polityczną. Tymczasowo sprawa została rozwiązana, ponieważ Karl V Habsburg musiał zająć się kolejnymi walkami z Imperium Osmańskim, w skutek czego protestanci doprowadzili do powrotu sytuacji, jaka panowała po sejmie w Spirze z 1526 roku i kontynuowała swoją luteranizację państw. Strona katolicka jednak nie chciała tego uznać, w skutek czego zostawiła sobie swobodę późniejszych działań. Pomimo odwoływań do Soboru powszechnego heretycy nie zamierzali przestać, a żadna władza - ani papieska, ani cesarska, ani jakakolwiek inna (dot. również soborów) nie jest w stanie podważyć prawowierności ich nauk, gdyż opierają się tylko na Piśmie Świętym.

Luteranie w pierwszej kolejności rozpoczęli reformy edukacyjne, które były jednymi z najbardziej ambitnych przedsięwzięć reformacji. Otwierano miejskie szkoły, w których dzieci miały uczyć się czytać, pisać i zdobywać umiejętności. Przeprowadzano regularne wizytacje, aby czuwać nad spójnością, oraz prawowierności luterańskim ideałom. Wszystko nakierunkowane było na czytanie Pisma Świętego w jego protestanckiej formie. Przeobrażano też uniwersytety i nastawiano na edukację przyszłych pastorów tak, aby utrzymać spójność wiary luterańskiej. Nadzór instytucjonalny nad kościoły luterańskie został przeniesiony na lokalne władze państwowe. W Elektoracie Saksonii powołano specjalny konsystorz do tych celów. Istotny był też wpływ wiernych na wybór pastorów. Biskupstwo zdefiniowano, jako urząd duszpasterski i nie mający żadnego związku z władzą administracyjną. Proces budowy Kościoła luterańskiego przebiegał bez większych trudności nawet po śmierci Martina Luthra w 1546 roku. Także w 1546 roku Karl V Habsburg zdecydował się na wydanie wojny Związkowi Szmalkaldzkiemu, z uwagi na to, iż Moritz Wettin, pomimo osobistego i państwowego luteranizmu obiecał pełną swobodę kultu dla katolików, możliwość sprawowania przez nich funcji państwowych, a także stanięcie po jego stronie w walce z resztą protestantów po stronie katolickiej, w zamian za tytuł elektora. Doszła do tego osobista nienawiść Moritza Wettina w stosunku do Johanna Friedricha I. Przy wsparciu Moritza Wettina armia Karla V Habsburga wkroczyła na tereny protestanckie, co wywołało I wojnę szmalkaldzką. Karl V Habsburg wraz z Moritzem Wettinem. W kwietniu 1547 roku Karl V Habsburg przybył do Wittenbergi i osobiście stanął w tamtejszym kościele zamkowym spoglądając na grób Martina Luthra, którego ekshumacji zakazał. Johann Friedrich I zgodził się odstąpić Moritzowi Wettinowi tytuł elektora saskiego i znaczną część ziem, wraz z Wittenbergą. Karl V Habsburg rozpoczął wysiłki na rzecz rekatolizacji książąt i wolnych miast, którzy przyjęli protestantyzm. Karl V Habsburg odnowił ważność *Interium Augsburskiego*, który (choć zawierał ustępstwa wobec luteran) nakazywał przywrócenie przedreformacyjnych obrządków i praktyk religijnych. Ostatecznie zarówno katolicy, jak i luteranie byli niezadowoleni, katolicy uważali, że ich to nie dotyczy, natomiast część protestantów podporządkowała się temu (szczególnie wolne miasta na południu Niemiec), czego przykładem może być wygnanie Martina Bucera ze Strasburga. Wielu protestantów poparło złagodzoną wersję, która wydał Moritz Wettin, próbując z pomocą Philippa Schwartzerda ochronić najważniejsze kwestie doktrynalne luteranizmu. W międzyczasie Moritz Wettin pojednał się z książętami luterańskimi i zmienił front stając się czołowym brońcą luteranizmu, także zdobył poparcie Królestwa Francji, które bardziej nienawidziło Habsburgów, niż wyznawało katolicyzm. Moritz Wettin stanął na czele protestanckiego buntu i wywołał II wojnę szmalkaldzką, podczas której całkowicie pokonał siły katolickie i zmusił Karla V Habsburga do wycofania się do włoskich jego posiadłości. W 1552 roku zawarto wstępny Układ Passawski, który uznał legalność religii luterańskiej, natomiast w 1555 roku podpisano Pokój Augsburski, który ogłosił, iż zarówno katolicyzm, jak i luteranizm są wyznaniami państwowymi Świętego Cesarstwa, natomiast w kwestii religii w danych państewkach wchodzących w skład tegoż cesarstwa wprowadzono zasadę Cuius Regio, Eius Religio mówiąca o tym, iż przynależność konfesyjna władcy danego państewka jest wyznacznikiem religii panującej w tym kraju. Mieszkańcy wyznający inną religię zostali skazani na banicję. To jednoznacznie utrwaliło niemiecką reformację i uniemożliwiło rekatolizację Niemiec. Znaczący jest fakt, iż stało się to za postanowieniem sejmu cesarskiego, a nie Soboru Powszechnego, który nadal obradował.

### Dania i Norwegia

Reformacja, choć swe początki miała w Rzeszy, to bardzo szybko wyszła poza granice Cesarstwa i Szwajcarii. Jedną z przyczyn kryzysu, w jaki wpadła unia kalmarska była osoba duńskiego władcy Christiana II 'Okrutnego' Oldenburga jego makiawelizm wzbudzał wśród szlachty strach, a przy jego surowości nawet władcy niemieccy zdawali się być łagodni. Z drugiej strony popierał on dążenia chłopów i mieszczan, co nie było wówczas częstą postawą. Jego poparcie dla humanizmu niesionego przez renesans otworzyło drogę dla reform kulturowym w Skandynawii. Choć jego makiawelizm, porywczość i brutalność objawiające się m.in. podczas Stockholms blodbad spowodowały wygnanie z kraju i detronizację, to jego działania przygotowały grunt pod duńską, oraz szwedzką reformację.

Połączenie w jedno państwo: Danii (w tym Islandii), Norwegii i Szwecji (w tym Finlandii) wynikało z zawartej w 1397 roku unii kalmarskiej, zaś rządy Christiana II Oldenburga przypadły na okres, kiedy Szwedzi wykazywali silne aspiracje dla stworzenia własnego państwa narodowego. Chcąc zapobiec rozpadowi unii kalmarskiej Christian II Oldenburg wkroczył do Szwecji i zwyciężywszy siły buntowników pod wodzą Stena Sturego Młodszego doprowadził do swej koronacji na króla Szwecji z rąk pro-duńskiego abp. Uppsali Gustafa Erikssona Trolle'a. Wykorzystał tę okazję, by zaprosić szwedzkich dostojników zarówno świeckich, jak i kościelnych na uroczystość w pałacu, a następnie ich aresztował i postawił przed sądem, któremu przewodniczył abp. Gustav Eriksson Trolle. Oskarżonych skazano na śmierć, w dniach 9 i 10 listopada 1520 roku ponad 80 czołowych przywódców szwedzkich, łącznie z biskupami Skary i Strängnäs zostało straconych przez ścięcie. Wydarzenie to przeszło do historii jako Stockholms blodbad (pl. Krwawa Łaźnia Sztokholmska). Christian II Oldenburg usiłował w ten sposób zniszczyć inteligencję szwedzką i skruszyć wszelki opór. Reakcje powszechnego oburzenia i nienawiści wobec Christiana II Oldenburga, którego poczęto zwać "okrutnym" popchnęły Szwedów do wywołania Szwedzkiej wojny o niepodległość, która w 1523 roku definitywnie zakończyła unię kalmarską na mocy Traktatu w Malmö i wyniosła na tron szwedzki Gustava I Erikssona Wazę.

Duńscy przeciwnicy Christiana II Oldenburga byli przerażeni takim obrotem spraw. Christian II Oldenburg był wysoce niepopularny wśród duńskiej szlachty i wyższego duchowieństwa, król starał się ograniczać wpływy elit i rozbudowywać swą własną władzę. W tym wypadku działania króla przyniosły częściową ulgę chłopstwu, które mieszkało na ziemiach należących do szlachty, lub Kościoła. Ustanowiony przez Christiana II Oldenburga kodeks prawny zakazywał handlu chłopami, nakazywał zapewniać chłopstwu podstawową edukację, odebrał szlachcie i duchowieństwu część ich wpływów. Pod względem religijnym Christian zmierzał ku protestantyzmowi, w 1521 roku zaprosił do Kopenhagi grupę teologów z Wittenbergi, aby głosili wykłady, czołowym zaproszonym był sam Andreas Karlstadt. Christianowi II chodziło jednak raczej o reformę Kościoła Katolickiego w swym kraju, oraz o zerwaniu z bogactwami kościelnymi, a nie o zrywanie z Rzymem, przez co Andreas Karlstadt opuścił Królestwo Danii i Norwegii. W tym samym czasie zaczął się rodzić na ternie Królestwa Danii i Norwegii zaczął rodzić się ruch reformatorski opierający się na renesansowym humanizmie katolickim i obserwujący popularną działalność kaznodziejską zakonów żebraczych. Przeciwnicy ostatecznie w 1523 roku usunęli Christiana II z tronu, a w jego miejsce powołali Frederika I Oldenburga, księcia Holsztynu. Christian II okrutny spędził resztę życia na wygnaniu, oraz nieudolnej próbie powrotu, na wygnaniu też (na krótko) przyjął wiarę protestancką.

Frederik I Oldenburg faworyzował szlachtę i wyższe duchowieństwo, kosztem chłopów, co jednak nie miało wpływu na - obecną już w Danii-Norwegii wizję Kościoła narodowego, ku któremu Frederik I Oldenburg wykonał pierwsze dwa duże kroki. W 1526 roku Frederik I ograniczył do arystokracji duńskiej grono, z którego mogli wywodzić się biskupi, co uniemożliwiało papieżom prezentowanie kandydatów z innych krajów i zakończył płacenie papieżowi opłaty za potwierdzenie nominacji biskupich, przekazując te opłaty królowi. Frederik I Oldenburg wykazywał zainteresowanie sprawami religii, które jednak szło w innym kierunku, niż reformatorski katolicyzm wiodących humanistów.

Począwszy od 1527 roku król zaczął chronić luteran, nawet je wyłączył spod jurysdykcji biskupiej, tworząc pararelny ustrój lokalnego Kościoła. W Danii-Norwegii wciąż luteran było niewielu; ich wspólnoty organizowały się wokół powracających z Wittenbergi uczonych niemieckich, oraz czerpały z literatury zdobywanej dzięki doskonałym kontaktom handlowym Danii-Norwegii z Liga Hanzeatycką, podobnie, jak w Rzeszy, tak i w Danii-Norwegii wspólnoty luterańskie zaczęły powstawać wokół wielkich miast, w tym przypadku były to Kopenhaga i Malmö. Ochrona ze strony króla i swoboda działalności nie były równoznaczne z uznaniem reformacji, ale pozwoliła luteranizmowi zdobyć przyczółek w Królestwie Danii i Norwegii, oraz pokazała, że Frederik I Oldenburg jest bardziej otwarty na ten rodzaj reform, niż na te wynikające z katolickiego humanizmu. W 1530 r. otwartość przerodziła się w jawne poparcie i władca zaprosił do Kopenhagi grupę teologów luterańskich, aby przygotowali nowe *Confessio Hafniensis* (Konfesję Kopenhaską). Wśród nich był Hans Tausen, duński student z Wittenbergi, który prowadził Kościół luterański w Viborgu, zanim król wezwał go do Kopenhagi, by kontynuował swą działalność w stolicy. Tausen przetłumaczył Pismo Święte na język duński, oraz dał podstawy pod liturgię w tymże języku. Odegrał też kluczową rolę w formowaniu Konfesji Kopenhaskiej. Frederik I Oldenburg zamierzał przedstawić dokument Herredagowi, w lipcu 1530 połączyć to z dysputą, by następnie z poparciem Herredagu ratyfikować reformację. Inicjatywa okazała się przedwczesna a opór katolickiej szlachty okazał się zbyt silny, wobec czego przyjęcie reformacji musiało poczekać. Wcześniej jednak w 1529 roku Frederik I Oldenburg mianował na biskupa Roskilde Joachima Rønnow w zamian za 3 tys. guldenów łapówki i obiecał nie prześladować wyznawców herezji luterańskiej.

Śmierć Frederika I Oldenburga w 1533 roku pchnęła Królestwo Danii i Norwegii do wojny domowej, albowiem po nim doszło do zjazdu elity duńskiej, która miała wybrać królem albo gorliwego protestanta Christiana, albo jego młodszego brata - katolika księcia Hansa; królem został Christian III Oldenburg, lecz katolicka szlachta wraz z duchowieństwem była bardzo niechętna wobec protestanckich sympatii młodego króla. 30-letni Christian III Oldenburg nie krył swego wsparcia dla reformacji i wcześniej przyjął luteranizm w obrębie Księstwa Holsteinu, oraz założył luterańskie seminarium w Haderslev. Inspiracją dla niego było przejście Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Albrechta Hohenzollerna na luteranizm, także fakt, iż jego córka była gorliwą zwolenniczką herezji Martina Luthra. Jednak w okresie bezkrólewia Wolne Miasto Lubeka (na czele której stał Jürgen Wullenwever) zaczęło zabiegać o porozumienie z Królestwem Danii i Norwegii, z uwagi na poczucie zagrożenia ze strony Holendrów. W takiej sytuacji Jürgen Wullenwever postanowił wysunąć jako kandydata do duńskiego tronu więzionego Christiana II, wysyłając tym samym do swego północnego sąsiada Christopha von Oldenburga. Katolicka opozycja wobec tego władcy skupiła się wobec Christopha von Oldenburga, który podjął walkę zbrojną o przywrócenie obalonego władcy Christiana II, który powrócił do wiary katolickiej. Konflikt ten przeszedł do historii jako Grevens Fejde (pl. Zatarg Hrabiów), wojna ta trwała 2 lata i zakończyła się zwycięstwem Christiana III Oldenburga, który w lipcu 1536 roku zdobył Kopenhagę. W międzyczasie władzę otrzymał on na zjeździe jutlandzkiej szlachty W Århus. Christian III Oldenburg natychmiast podjął dalsze działanie, aresztował wszystkich katolickich biskupów i oskarżył ich o wzniecenie wojny domowej, a październiku tegoż roku podczas Herredag, usunął ich z urzędów. Herredag zgodziło się przyjąć luteranizm, w 1537 roku Christian III Oldenburg sprowadził do Kopenhagi Johannesa Bugenhagena, protestanta z Wittenbergi, by przygotował projekt ordynacji i ordynował nowych biskupów luterańskich. Johannes Bugengahen przewodniczył także koronacji Christiana III Oldenburga 12 sierpnia 1537 roku.

Inaczej wyglądała sytuacja w Norwegii, która znajdowała się w zjednoczonej monarchii z Danią, gdzie decyzja Christiana III Oldenburga ugruntowała i przyspieszyła formalną protestantyzację tego kraju, jednocześnie utrudniała jej przyjęcie. Sytuacja demograficzno-społeczna była drastycznie różna w Norwegii, niźli w Danii. Był to kraj w przeważającej mierze rolniczy, z nieliczną grupą arystokratyczną i dużą liczbą wolnych chłopów, wielu z nich było niechętnych rządom duńskim, a z uwagi na to, iż duchowieństwo norweskie było bardziej wykształcone w kulturze renesansowej, potrzeba reform religijnych nie wydawała się nagląca. Znacznie większym zagrożeniem była konfiskata dóbr kościelnych, jakiej dokonywali arystokraci duńscy pod pretekstem przyjęcia reformacji. Fakt, iż luteranie w Królestwie Danii i Norwegii posługiwali się językiem duńskim, oraz w tym języku użytkowali Pismo Święte i modlitewniki stwarzał dodatkowe poczucie alienacji od obcej religii, którą im siłą narzucono z Kopenhagi.

Te kwestie były powodem norweskiego sprzeciwu wobec duńskiej reformacji, oporowi przewodniczył katolicki abp. Olav Engelbrektssøn. Stał on zarówno na czele norweskiego Kościoła, jak i Riksrådet, sprawując najwyższy urząd polityczny w kraju robił co w jego mocy, aby Norwegia odzyskała niepodległość i stała się: niepodległą, katolicką monarchią narodową. W związku z tym sprzeciwiał się dojściu do władzy Christiana III Oldenburga, który reprezentował sobą kontynuację duńskich rządów i luteranizm; podczas Grevens Fejde poparł stronę katolicką. Po zwycięstwie Christiana III Oldenburga abp. Olav Engelbrektssøn udał się na emigrację do Niderlandów pozostawiając wakat na urzędzie arcybiskupa i Kościół Katolicki w Norwegii bez przywódcy. To jednak nie ułatwiło luteranizacji narodu norweskiego w wykonaniu Christiana III Oldenburga. Ten nie mógł zwyczajnie znaleźć odpowiedniej ilości Norwegów do objęcia urzędu, albowiem ci, którzy posiadali odpowiednie kwalifikacje nie chcieli objąć tej funkcji. Zaczęto więc sprowadzać biskupów duńskich, co nie pomogło zdobyć uznania Norwegów, lokalni księża norwescy podchodzili z wrogością do nowej wiary. Z czasem zaprowadzano luteranizm w Norwegii coraz subtelniej, oraz w sposób bardziej stonowany, co przełożyło się na zmianę podejścia Norwegów z wrogości, do ostrożnej akceptacji luteranizmu. Protestantyzacji narodu norweskiego poświęcił się Jørgem Eriksøn, biskup Stavanger, urodzony i wykształcony w duńskim Haderslev. Pomógł w przygotowaniu Norwegów do przyjęcia nowej ordynacji kościelnej, którą finalnie zaprowadzono w 1607 roku, to nadało norweskiej reformacji silne podstawy instytucjonalne i ułatwilo jej dokończenie. W XVII wieku Norwegowie całkiem skapitulowali i ulegli zarówno dunifikacji, jak i luteranizacji.

### Szwecja

Stockholm Blodbad okazała się punktem zwrotnym w historii Szwecji, albowiem znaczna część narodu szwedzkiego, rozwścieczona brutalnymi postępowaniami króla Christiana II i pro-duńskiego arcybiskupa Gustava Erikssona Trolle'a wszczęła bunt narodowo-wyzwoleńczy. Szwecja była krajem, rolniczym, z nieliczną arystokracją, ponad połowa ziemi należała do wolnych chłopów. Ich sytuacja w Szwecji była niewspółmiernie lepsza do jakiegokolwiek innego państwa w Europie XVI wieku. Jedynym znaczącym miastem był Sztokholm, a większość jego mieszkańców stanowili kupcy i rzemieślnicy, których interesy polityczne zbieżne były z interesem wolnych chłopów. Łącząc siły w buncie przeciw duńskiej władzy położyli fundament pod niepodległość Szwecji i w 1523 roku wynieśli na tron Gustava Erikssona Wazę, jego ojciec - Erik był jedną z ofiar Stockholm Bludbad, uzyskanie przez Szwedów niepodległości zbiegło się w czasie z obaleniem Christiana II Oldenburga w Danii-Norwegii.

Jednym z priorytetów nowego króla było stworzenie Kościoła Szwecji. Kierowały nim niemal wyłącznie powody ekonomiczne, a nie religijne, czy - tak, jak to było w Danii - antyrzymskie. Gustav I Eriksson Waza potrzebował rozpaczliwie pieniędzy na spłatę pożyczek zaciągniętych dla sfinansowania powstania, a sekularyzacja dóbr kościelnych by znacznie wzbogaciła budżet Szwecji. Wpływ Rzymu na diecezje szwedzkie był tak znikomy, iż mało prawdopodobnym było, aby przyjęcie protestantyzmu wywołało wrogość ludu szwedzkiego. Jego celom przysłużyły także wakaty na stanowiskach biskupich, w rezultacie Stockholm Blodbad w kraju funkcjonował tylko jeden katolicki biskup. Król Gustav I Eriksson Waza poinformował papiestwo, iż będzie po prostu mianował biskupów nie oglądając się na Rzym. Przywódcą religijnym katolickich Szwedów został Hans Brask, ten był stronnikiem Gustava I Erikssona Wazy w czasie wojny o niepodległość Szwecji, jednak był też zwolennikiem poglądu o wyższości władzy duchownej nad władzą doczesną, co czyniło go zagorzałym przeciwnikiem herezji reformacyjnych, a wobec tego - prowadziło to do nieuchronnego konfliktu z królem. Swe plany zrealizował w 1527 roku, podczas Riksdagu w Västerås, który udzielił królowi pełnej władzy nad majątkiem kościelnym i zerwał jedność z Rzymem - schizma stała się faktem. W 1529 roku Synod w Örebro zniósł większość klasztorów i przetrwał tylko żeński konwent brygidek w Vadstenie, który stał się ostatnim bastionem katolicyzmu i kontrreformacji w Szwecji.

Nie można jednak nie wspomnieć o tym, iż ju w 1524 roku wybuchł pierwszy kryzys w Szwecji związany z frakcją dawnego Stena Sture - Peder Jakobsson Sunnaväder był jednym z bliższych doradców Stena, jednak po tym, jak wrócił z wojny, to doszło do rozłamu między nim, a królem Gustavem I Erikssonem Wazą, także Kristina Gyllesterna, powróciła z duńskiej niewoli nie wykazując chęci do wycofania się z polityki. Wraz z Sörenem Norbym, ostatnim lojalistą Christiana II Oldenburga wdała się w intrygi przeciw nowemu królowi, który zamknął przed jej synami możliwości uzyskania stanowisk kierowniczych, krzyżując jej nadzieje. Ponadto niezadowoleni mieszkańcy Dalarna skarżyli się na drożyznę i brak soli, a Peder Jakobsson Sunnaväder wraz z Kristiną Gyllesterną obrócili lokalne niezadowolenie przeciwko królowi. Zainteresowanie Gustava I Erikssona Wazy herezjami Martina Luthra również budziło sprzeciw. Doszło też do rozłamu między Gustavem Erikssonem Wazą, a Berendem von Melenem. Gustav I Eriksson Waza wyszedł jednak z tego zagrożenia obronną ręką. Zarówno Sören Norby, jak i Peder Jakobsson Sunnaväder zostali ujęci (ten drugi po ucieczke do Norwegii) i skazani na śmierć, następnie straceni.

Gustav I Eriksson Waza nie wykazywał wielkiego zainteresowania kwestiami religijnymi, a ponieważ większość ludności była przywiązana do teologicznego katolicyzmu, to nie widział większych korzyści w naciskaniu na wprowadzenie protestantyzmu, z drugiej strony teologia luterańska mogła być użyteczna, a pierwszy z nią kontakt Gustav I Eriksson Waza zawdzięczał dwóm teologom luterańskim, byli to: Olaus Petri i Laurentius Adreæ. Olaus Petri studiował w Wittenberdze, gdy Martin Luther wywiesił swoje 95 tez i od samego początku uczestniczył w reformacji, utrzymywał też kontakty z Philippem Melanchtonem, gdy wrócił do Szwecji, to przywiózł tam ze sobą teologię luterańską i wiele entuzjazmu. Został diakonem w Strängnäs i szybko zapewnił sobie sympatię Andreæ, który zarekomendował go królowi. W 1523 roku legat papieski Johannes Magnus został wysłany, aby doprowadzić do unormowania stosunków pomiędzy Szwecją, a Kościołem, jednak zadania swego nie spełnił. W 1524 roku król mianował go sekretarzem miejskim w Sztokholmie, co zapewniło mu wpływy polityczne i kontrolę nad miejską prasą. Laurentius Andreæ przyniósł ze sobą na dwór królewski teologię luterańską. Zainteresowanie Gustava I Erikssona Wazy rozbudziła przede wszystkim eklezjologia Martina Luthra. To ją postanowił król wykorzystać do uzasadnienia nacjonalizacji Kościoła, albowiem nikt nie utożsamia ludu lepiej, niż król.

W 1529 roku Ture Jönsson Tre Rosor wzniecił Powstanie w Smålandzie, którego główną grupą społeczną byli bönder, czyli wolni chłopi; powstanie obliczone były przede wszystkim przeciw Gustavovi I Erikssonowi Wazie. Poza Smålandem powstanie objęło także Västergötland, Östergötland i Häslingland, powstanie to miało charakter katolicki. Gustav Eriksson I Waza finalnie je krwawo stłumił. Na obszarach powstańczych nakazał stopienie dzwonów kościelnych na złoto i wykorzystanie do pokrycia kosztów państwa.

W 1531 roku wybrano brata Olausa Petriego - Laurentiusa Petriego arcybiskupem Uppsali, korzystając z tego, iż Hans Brask po Riksdagu w Västerås zbiegł do Polski, pomijając kanoników katedralnych i papieża, który odmówił uznania wyboru Laurentiusa Petriego i ogłosił arcybiskupa schizmatykiem,. To jednak król Szwecji Gustav I Eriksson Waza zignorował i Laurentius Petri został pierwszym arcybiskupem konfesji luterańskiej, a krótko po tym przewodniczył ceremonii królewskich zaślubin. Gustav I Eriksson Waza bez pośpiechu mianował nowych biskupów na wakaty diecezjalne, a jednym z nich był Fin znany jako Martin Skytte, który - choć osobiście pozostał katolikiem - to wysługiwał się szwedzkim studentom z Wittenbergi i działał w interesie protestantyzmu. Najbardziej wpływowym Finem był Mikael Agricola, któremu tradycyjnie przypisuje się luteranizację Finlandii. To dzięki niemu reformacja przemieniła życie religijne Finów, ale i nie szła w parze ze szwedyzacją. Kluczową w tym rolę odegrały jego zdolności organizacyjne - jako rektora szkoły łacińskiej w Turku, później biskupa Turku - oraz dzieła teologiczne, które publikował w języku fińskim. Dzieło Mikaela Agricoli pt. *Kirja* jest uważane za pierwsze dzieło w języku fińskim opublikowane drukiem, jego tłumaczenie na język fiński Pisma Świętego i katechizmy doprowadziły do tego, że j. fiński został w Szwecji tak samo językiem reformacji, jak język szwedzki.

W 1541 roku brat Olaus Petri opublikował Pismo Święte w języku szwedzkim, co przeszło do historii jako *Gustav Vasas Bibel* (pol. Biblia Gustava Wazy), co było nie wsmak Olausowi Petriemu, gdyż rok wcześniej król Gustav I Eriksson Waza go i Laurentiusa Andreæ z niewiadomych powodów skazał na śmierć, wyrok jednak został zawieszony. Było jasnym, iż król Gustav I Eriksson Waza odwrócił się od sprawy luterańskiej, ale nie było jasne, w którą stronę. Poirytowany, iż jego zabiegi wokół Związku Szmalkaldzkiego skierował swoją sympatię w stronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego i osoby Karla V Habsburga. Wszelkja jednak sympatia Gustava I Erikssona Wazy dla katolicyzmu zanikła w 1542 roku, gdy na południu Szwecji wybuchło Powstanie Nilsa Dacke będące chłopskim i katolickim buntem sprzeciwiającym się protestantyzmowi w Szwecji. Tłumiąc bunt Gustav I Eriksson Waza rozgłaszał wierność *nowej doktrynie*. Ponieważ nie istniało szwedzkie wyznanie wiary, ani tłumaczenie Wyznania Augsburskiego nie wiadomo, na czym polegała ta doktryna. Ostatecznie w 1544 roku Królestwo Szwecji zostało oficjalnie nazwane królestwem ewangelickim.

Ponieważ Gustav I Eriksson Waza skoncentrował większość władzy nad Kościołem w rękach tronu, to po jego śmierci kwestia reformacji w Szwecji zdaniem niektórych historyków była nierozstrzygnięta. Jego syn, Erik XIV Waza, ściągał do Szwecji niemieckich imigrantów wyznania kalwińskiego i podjął próbę kalwinizacji Kościoła Szwecji, równocześnie podbił Estonię, lecz potem popadł w chorobę psychiczną i w 1568 roku został z tego powodu odsunięty od władzy przez swego brata - Johana III Wazę. Johan III Waza jest postrzegany współcześnie, jako katolik, który starał się przywrócić w Szwecji dawną wiarę. Rzym posłał mu z pomocą grupę jezuitów, na czele której stał Antonio Possewino, lecz powodzenie projektu było silnie wątpliwe. Johan III Waza wprowadził liturgię wzorowaną na katolickiej, lecz ta została odrzucona przez obradujący w Uppsali Riksdag w 1593 roku i zatwierdzono liturgię luterańską. Kościół Szwecji został już typowo luterańskim Kościołem. W 1592 roku królem szwedzkim został jednak katolik - Zygmunt III Waza, który był z tego powodu niezwykle niepopularny. Szwedzka arystokracja bała się rekatolizacji kraju. Skutkiem tego Karl IX Waza w 1593 roku zorganizował zjazd elit szwedzkich, gdzie oficjalnie przyjęto Wyznanie Augsburskie, następnie w 1598 roku wzniecił szwedzką wojnę domową wymierzoną przeciw Zygmuntowi III Wazie, wojna ta zakończyła się sukcesem Karla IX Wazy dzięki zwycięstwu pod Linköping, wobec czego wiara luterańska została w Szwecji podtrzymana. Zostało to przypieczętowane w 1629 roku, wraz z wejściem Szwecji do wojny trzydziestoletniej, oraz odniesionym zwycięstwem w bitwie pod Breitenfeld pod wodzą króla Gustava II Adolfa. Jego córka - Kristina Wazówna jako królowa Szwecji w 1654 roku przeszła na katolicyzm, przez co została zmuszona do abdykacji, a na tron Szwecji dostał się Karl X Gustav Wittelsbach, co było zaprzepaszczeniem ostatniej szansy na rekatolizację tego kraju.

### Francja

Na francuską reformację silny wpływ miała działalność tzw. *Kręgu z Meaux*, w jego ramach pod protekcją Marguerite de Navarre działały jednostki takie, jak Jacques Lefévre d'Étaples, Gérard Roussel, Guillaume Farel (który większą rolę odegra w Genewie jako jeden z czołowych kalwińskich reformatorów w Szwajcarii) i Michel d'Arande. Byli to w dużej mierze ludzie, którzy postulowali szereg reform Kościoła we Francji; postulowano reformę liturgiczną nadając jej francuską formę i język. Jacques Lefévre d'Étaples postulował *czysty kult*, według którego podstawą szczerej i czystej wiary winno być Pismo Święte, odrzucił on idee dobrych uczynków gwarantujących zbawienie, ponieważ miałoby to być wyobrażenie sugerujące, iż można "handlować z Bogiem". Tym samym odrzucił on Kult Świętych nauczając, że należy budować więź z Bogiem bezpośrednio za pomocą lektury samej litery Biblijnej, on też dał początek francuskiemu tłumaczeniu Pisma Świętego, jednak formalnie do końcca życia pozostał katolikiem.

Królestwo Francji nie uniknęło jednak wpływu reformacji Martina Luthra, w tym czasie we Francji ukazywało się coraz więcej przekładów pism Martina Luthra i religijnych traktatów. Szerzyło się przekonanie, iż zbawienie osiągnąć można tylko poprzez wiarę, a nie działania duchownych, bądź wstawiennictwo świętych. Kult relikwii, oraz ikon zaczął jawić się jako ślad pogańskiego chwalenia bałwanów. Wpływy protestanckie we Francji przybierały charakter gwałtowny, w 1528 roku wielkie poruszenie ludu paryskiego wywołało zniszczenie figury Maryi przez protestantów. Louis de Berquin stał się czołowym propagatorem luteranizmu we Francji. W 1535 roku na drzwiach sypialni króla Françoisa I de Valoisa znalazł się protestancki platak, co ten uznał za obraze majestatu, wobec czego przystąpił do zwalczania reformacji za pomocą cenzury. To jednak nie złamało postępów francuskiej reformacji, ponieważ niedługo później miał pojawił się ktoś, kto mimo bycia Francuzem większą rolę odegra dla Szwajcarów, niż Francuzów - mowa o Jeanie Calvinie.

Jean Calvin był z wykształcenia prawnikiem, aczkolwiek współtworzył z Martinem Bucerem reformację w Strasburgu, był także przywódcą religijnym Republiki Genewskiej i przez wiele lat (1541-1563) sprawował tam swoje rządy. Republika Genewska stała się dla wielu francuskich zwolenników herezji reformacji ideową i orgnizacyjną stolicą, ośrodkiem nauczania i kuźnią kadr duchowych. Jean Calvin i kalwinizm dużo większy od Martina Luthra i luteranizmu nacisk na predestynację, albowiem Jean Calvin po skrajnie pesymistycznej ocenie natury ludzkiej skażonej grzechem pierworodnym podkreślał wszechmoc Bożą, wobec czego Bóg z góry wybrał predystynowanych do zbawienia, oraz do potępienia, nic nie jest tutaj dziełem człowieka, a wszystko jest dziełem Boga. Ludzie tylko z największym trudem mogą uniknąć zła, toteż potrzebują surowej władzy, stąd wynika kalwiński nakaz podporządkowania władzy państwowej. Model kalwińskiej społeczności został zrealizowany w szwajcarskiej Republice Genewskiej.

Francuscy wyznawcy kalwinizmu byli oczywiście mniej surowi, niźli ich szwajcarscy współwyznawcy. Nazwa francuskich kalwinów - Hugenoci, pochodzi od słowa *Eidgenossen*, oznaczającego *sprzysiężonych*. Francuskim kupcom podobały się w kalwinizmie przede wszystkim: kult pracy produkcyjnej i przedsiębiorczości, a także ograniczenie zbytku i prostota bożnic kalwińskich. W odróżnieniu od Szwecji, Danii-Norwegii, Anglii, czy Saksonii (oraz szerzej - protestanckich państw Świętego Cesarstwa Rzymskiego) władze francuskie nie były zainteresowane wdrażaniem reformacji. We Francji król panował organizacyjnie nad Kościołem w swoim kraju od 1516 roku, konkordat ten gwarantował mu również ekonomiczne profity. Mimo to François I de Valois, i jego siostra Marguerite de Navarra żywili sympatię dla wielu osób co najmniej podejrzanych o związku z kalwinizmem. François I de Valois zawierał sojusze z protestanckim Związekm Szmalkaldzkim, a nawet z muzułmańskim Imperium Osmańskim przeciw katolickiej Monarchii Habsburskiej, a to nie stwarzało klimatu nietolerancji religijnej. Król François I de Valois tolerował protestantyzm aż do wyżej wspomnianej sprawy z plakatami.

Jego następca - Henri II de Valois był dużo bardziej niechętny hugenotom, pomimo tego, iż sam popadał w konflikty z papiestwem, oraz podtrzymywał sojusze z luterańskimi władcami Rzeszy, jednak wewnątrz Francji dał wolną rękę dla systemowego zwalczania kalwinizmu, w 1551 roku król Henri II de Valois wydał edykt przeciw hugenotom, który zdegradował ich prawnie względem obywateli katolickich. Mimo to w 1559 roku miał miejsce wspólny Synod kalwinów francuskich, co poskutkowało sformułowaniem zwartego ruchu hugenockiego, z określonym, kalwińskim wyznaniem wiary i okreśłonymi zasadami dyscypliny. Francuska arystokracja okazała się zawierać wielu kalwinów, czego przykładem moze być gen. François de Cligny d'Andelot, a także król baskijskiego Królestwa Nawarry Antoine de Bourbon, zaś naczelnym dowódcą wojsk hugenockich w późniejszych wojnach hugenockich był jego brat - książę Louis I de Bourbon-Condé. W trakcie wojen hugenockich krzyżowały się interesy rodów, zaś podstawę sił zbrojnych hugenotów stanowili weterani wojen włoskich toczonych przeciw Karlowi V Habsburgowi i jego imperium. Także sojusze z niemieckimi protestantami sprzyjały recepcji herezji. Wspomnieć należy, iz hugenocki program z 1560 roku zakładał podział dóbr kościelnych między szlachtę i wojsko. Także wśród duchowieństwa zdarzały się konwersje na kalwinizm, czego przykładem Jean de Monluc, oraz kard. Odet de Coligny de Châtillon. Również niższy kler, zarówno świecki, jak i zakonny był niejednorodny w kwestii spojrzeń na kalwinizm, co było szansą dla kontrreformacji i nowego zakonu - Towarzystwa Jezusowego.

Rzecza znamienną jest to, iż francuski protestantyzm szerzył się bardziej na południu, szczególnie w wielkich miastach, gdzie kult pracy produkcyjnej i przedsiębiorczości znalazł szeroki odzew. Kalwini tam dążyli do emancypacji spod katolickiej władzy Królestwa Francji. Lud francuski (co nie ułatwiało kalwinom działalności) był przywiązany do świąt, procesji, oraz widowisk potępianych przez Jeana Calvina, a duża ilość rzemieślników północnej Francji żyło z produkcji towarów luksusowych dla możnych. Z kolei wśród mas chłopskich kalwinizm osiągał sukces tylko tam, gdzie lokalny szlachecki zwierzchnik przyjął kalwinizm. W ten sposób naród francuski podzielił się na dwie części - północną katolicką, oraz południową hugenocką. Zbrojna konfrontacja była nieunikniona.

Po śmierci Henriego II zabrakło we Francji autentycznego przywództwa, 15-letni François II de Valois był chory na gruźlicę, nie panował on nad arystokratycznymi koteriami, z których na czele największej (wpływami) stał Anne de Montmorency. Również bardzo wpływowym rodem była rodzina Gwizjuszy. Louise de Bourbon-Condé zorganizował spisek, mający na celu wymordowanie Gwizjuszy i przejęcie władzy. Wykorzystał w tym celu niezadowolenie rozpuszczonych żołnierzy i kalwińskiej szlachty, jako, iż spisek był źle przygotowany, to z łatwością rozbił go François de Guise, wobec czego magnateria hugenocka potępiła spiskowców i cały spisek. W wyniku tegoż spisku nową szarą eminencją, której słuchał François II de Valois była jego matka - Caterina de' Medici, z kolei kanclerzem państwowym mianowany został Michel de l'Hôpital, jesienią 1560 roku zwołano Stany Generalne. Po śmierci Françoisa II de Valoisa w grudniu 1560 roku nowym królem został Charles IX de Valois mający ledwo 10 lat, wobec czego regencję objęła Caterina de' Medici. Początkowy plan polegał na ustabilizowaniu sytuacji poprzez kompromis religijny, Caterina de' Medici występowała nawet do papieża Piusa IV, aby wydał zgodę na niektóre reformy, które ułatwiłyby pojednanie z hugenotami, chodzilo m.in. o: usunięcie kultu obrazów, czy wprowadzenie liturgii po części w j. francuskim. Rozmowy katolików i kalwinów w Poissy 1561 roku nie przyniosły rezultatów, jednak rok później, w 1562 roku ukazał się edykt z Saint-Germain, który zapewnił hugenotom tolerancję; wolność kultu publicznego na wsi, oraz prywatnego w miastach. Dodało to pewności siebie i rozbudziło wojownicze nastroje wśród hugenotów, oraz wywołało opozycję wielu katolików. W Paryżu górę brali katolicy, na południowej prowincji zaś - kalwini. Powszechne oburzenie wywołał czyn Françoisa de Guise'a, jakim był mord popełniony na kilkudziesięciu kalwinach w miasteczku Wassy. I Wojna Hugenocka stała się w obliczu tego faktem. W odpowiedzi: Anne de Montmorency, François de Guise i Jacques d'Albon de Saint-Andreé zawiązali katolicki triumwirat, doń przyłączył się Antoine de Bourbon po porzuceniu kalwinizmu i powrocie na łono Kościoła Katolickiego. Z kolei stronie hugenockiej przewodzili: Gaspard de Coligny i Luise de Bourbon-Condé. Kompromisowa polityka Cateriny de' Medici zakończyła się fiaskiem, gdyż przeciwności religijno-rodowe okazały się zbyt silne. I Wojna Hugenocka (1562-1563) zbiegła się w czasie z zakończeniem ciągnącego się 18 lat Soboru Trydenckiego, który definitywnie określił katolicyzm jako antyprotestancki. Podczas I Wojny Hugenockiej dominowały niewielkie bitwy, liczne miasta na południu ustanowiły kalwińskie rządy, a wojska katolickie były zbyt słabe, by skutecznie oblec i zdobyć te miasta, wobec czego obie strony zaczęły szukać zagranicznego wsparcia. W przypadku katolików było to Imperium Hiszpańskie, natomiast w przypadku kalwinów - Królestwo Anglii. Do tego Gwizjusze otrzymali kondotierów ze Szwajcarii, hugenoci zaś - Niemiec. W końcu doszło do wielkiej bitwy pod Dreux, która była zdecydowanym zwycięstwem katolików, sam Louise de Bourbon-Condé został wzięty przez katolików w charakterze jeńca. Zwycięstwo to miało swoją cenę, ponieważ marszałek Jacques d'Albon de Saint-Andreé poległ w bitwie, zaś Anne de Montmorency dostał się do hugenockiej niewoli. Także Antoine de Bourbon stracił życie. Bitwa pod Dreux była zapowiedzią tego, jak będą wyglądać dalsze Wojny Hugenockie - katolicy wygrywali bitwy na otwartym polu, ale nie byli w stanie skruszyć oporu kalwińskich miast. Podczas oblężenia Orléanu wódz katolicki François de Guise został skrytobójczo zamordowany. Wobec tego Caterina de' Medici wydała edykt z Amboise, który ograniczał swobodę kultu kalwińskiego, zaś Charles IX de Valois został uznany (mając 14 lat) za pełnoletniego króla. Do rady królewskiej weszli przedstawiciele zarówno katolicyzmu, jak i kalwinizmu, a Caterina de' Medici rzuciła hasło ograniczania obcych wpływów we Francji, pragnąc jednoczyć wokół francuskiego patriotyzmu podzielone społeczeństwo. Hawr został odebranay Anglii, a fakt, iż król Hiszpanii Philipp II Habsburg miał problem z rebelią w Niderlandach był z korzyścią dla Francji.

Polityka kompromisu jednak okazała się być znów nieskuteczna i awanturniczo usposobiony Louise de Bourbon-Condé postanowił spróbować porwać króla Charlesa IX de Valoisa, jednak zamach nie udał się, lecz dał początek II Wojnie Hugenockiej, oraz III Wojnie Hugenockiej (1567-1570), Chalrs IX de Valois nie wybaczył hugenotom próby porwania, wobec czego w 1568 roku wydał edykt zakazujący w ogóle kultu kalwińskiego, zaczęto skazywać na wygnanie pastorów kalwińskich, oraz zamykano hugenotom dostęp do funkcji publicznych. Hugenoci przegralia bitwy pod Jarnac i pod Moncontour, ale hugenockie miasta-twierdze były nie do zdobycia. W II Wojnie Hugenockiej zginął konetabl Anne de Montmorency, wódz katolików. Jednak w III wojnie hugenockiej poległ dowódca kalwinów sam Louise de Bourbon-Condé, a nowym naczelnym wodzem hugenotów został Gaspard de Colingy, któremu pojawił się nowy, znaczący wspólnik - nowy król Nawarry Henri de Bourbon, syn Antoine'a de Bourbona i przyszły król Francji, a także Henri de Bourbon-Condé, po stronie katolickiej wysoko awansował Henri de Guise, oraz przyszły król Rzeczypospolitej Obojga Narodów Henri III de Valois znany także jako Henryk Walezy, kluczową rolę odgrywał też marsz. Gaspard de Saulx. III Wojna Hugenocka całkowicie wyczerpała skarb i państwo, wobec czego konieczne było zawarcie pokoju. Zawarto go w 1570 roku w Saint-Germain-en-Laye, ogłoszono pełną amnestię dla hugenotów i zapewniono im ograniczoną wolność wyznania. Wróciła polityka kompromisu, która dwukrotnie była nieskuteczna. Admirał Gaspard de Coligny zawitał na dworze królewskim, król Charles IX de Valois go podziwiał, natomiast przedstawiciele rodu Gwizjuszy opuścili dwór, więc zaczęli się mścić podburzając plebs naokoło Paryża. Francuscy reprezentanci kalwinizmu skorzystali z pokoju, aby wspomóc walki kalwińskich Holendrów o niepodległość spod Hiszpanii w ramach wojny osiemdziesięcioletniej, gdzie na czele holenderskich buntowników stał Willem van Oranje. Gaspard de Coligny namawiał króla do bezpośredniego zaangazowania Francji w wojnę osiemdziesięcioletnią. Przypieczętować pojednanie katolicko-kalwińskie miało małżeństwo, które zawrzeć mieli Marguerite de Valois (królewska siostra, katoliczka) i Henri de Bourbon (kalwin). Na uroczystości weselne zjechala do Paryża cała niemal magnateria, w tym ta kalwińska, jednak ślub musiał został przełożony z uwagi na śmierć matki pana młodego - Jeanne d'Albret. Wzrost znaczenia hugenotów był dla Cateriny de' Medici niebezpieczny.

Jesienią 1571 roku Monarchia Habsburska odniosła wielki sukces - jej flota pokonała Turków w bitwie pod Lepanto, wobec czego Imperium Hiszpańskie (pomimo zmiennego szczęścia w wojnie osiemdziesięcioletniej) uchodziło za wielkie mocarstwo, a Caterina de' Medici uznała plany Gasparda de Coligny'ego za niebezpieczne dla Francji. Gaspard de Coligny cieszył się sławą zarówno niezłomnego dowódcy, jak i fanatycznego i próżnego kalwina, a jego kuratela nad Charlesem IX de Valoisem w cale nie była wsmak Caterinie de' Medici, do tego Gwizjusze podburzali lud paryski, a napięcie związane z masową obecnością w stolicy kalwińskiej szlachty rosło. Caterina de' Medici zaczęła myśleć nad uwolnieniem Francji spod obu koterii magnackich. W końcu doszło do zamachu na Gasparda de Colignyego, który został ranny postrzałem w ramię, król Charles IX de Valois odwiedzil rannego heretyka, a ten promieniował przeciw zamachowcom. Hugenoci byli oburzeni i zapowiedzieli zemstę. Ta groźba skłoniła Caterinę de' Medici do zaplanowania generalnej rzezi. Uzbroili oni paryskie pospulstwom i pozwolono działać żołnierzom Henriego de Guise, rankiem 24 sierpnia 1572 roku rozpoczął się trwający do południa pogrom kalwińskiej arystokracji z rąk ludu paryskiego. W pogromie zginął też sam admirał Gaspard de Coligny, którego wyrzucono przez okno i zarąbano, zginęli przy tym także najbogatsi katolicy. Król nie popierał takiego rozwiązania i udało mu się ocalić Henriego de Bourbona, oraz Henriego de Bourbon-Condé, którzy "nawrócili się" chwilowo na katolicyzm, po czym wrócili do kalwinizmu. To rzuciło iskry na proch i wybuchła IV Wojna Hugenocka (1572-1573). Wyginęła większość kalwińskiej arystokracji, co umocniło pozycję bogatego mieszczaństwa we francuskim kalwinizmie, który się zradykalizował. Nie mając zaufania do monarchii (pomimo, iż pogrom w Paryżu odbył się bez wiedzy króla) kalwini umacniali coraz bardziej swe struktury organizacyjne, albowiem autorytet monarchii w ich oczach upadł. W obozie katolickim pojawił się rozłam, skąd wypłynęło stronnictwo tzw. *polityków*, którzy opowiadali się za Francją umiarkowaną i tolerancyjną religijnie. Także Królestwo Francji podzielone było między trzy stronnictwa - Ligę Katolicką, która oczekiwała pełnej rekatolizacji kraju, hugenotów, którzy dążyli do kalwinizacji tegoż, a także "polityków", którzy uważali jedność religijną Francuzów za mrzonkę, wobec czego postulowali tolerancję religijną i współżycie katolicko-protestanckie.

Na wieść o zgonie Charlesa IX de Valoisa król Henryk Walezy w 1574 roku uciekł z Krakowa i objął tron francuski w okresie zamętu V Wojny Hugenockiej, nie miał pieniędzy na szwajcarskich kondotierów, a arystokraci utrzymywali całe prywatne armie. Toteż Pokój w Beaulieu okazał się dla Francji katastrofą, dzielił tąże na niemal suwerenne prowincje rządzone przez gubernatorów z wielkichy koterii arystokratycznych. François de France otrzymał: Anjou, Maine, Tourine i Berry, Henri de Bourbon został gubernatorem Gujennym, książę Henri de Bourbon-Condé - gubernatorem Péronne, a niektóre wielkie miasta uzyskały faktyczną niezależność. Hugenotom zapewniono: pełną wolność kultu, dostęp do najwyższych urzędów, oraz godne upamiętnienie ofiar Nocy św. Bartłomieja. Polityka pełnej tolerancji wobec kalwinów spowodowała konsolidację katolickiej opozycji w wyżej wspomnianą Ligę Katolicką. Liderem tej organizacji został Henri de Guise, arystokrata doświadczony w walkach z hugenotami, inną ważną postacią tej organizacji był kard. Luise de Guise. Henri III de Valois wykonał bardzo ryzykowne zagranie - ku osłupieniu wszystkich ogłosił przejęcie Ligi Katolickiej, zwołał do Blois Stany Generalne i lawirował jak potrafił tak, aby uspokajać, oraz nie rozwścieczać zbytnio ani katolików, ani kalwinów. Nie udało mu się jednak zapobiec wybuchowi VI Wojny Hugenockiej, która zakończyła się w 1580 roku pokojem w Fleix. W 1583 roku król Henri III de Valois dostał ofertę władzy nad Holandią, jednak odrzucił tą brzemienną w problemy ofertę. Wydarzenia związane z bezdzietnością króla Henriego III de Valoisa skomplikował fakt, iż dziedzic tronu Henri de Bourbon (król Nawarry) był kalwinem, co stwarzało realne zagrożenie dojścia do władzy hugenotów i w związku z tym kalwinizacji Królestwa Francji, bezskutecznym było namawianie go na powrót do katolicyzmu. Perspektywa potencjalnej kalwinizacji państwa francuskiego wywołała gwałtowne oburzenie katolików, Liga Katolicka odbudowała się pod hasłem oporu wobec kalwińskiego następcy tronu, oraz monarchy, który mu sprzyjał, a oficjalnym kandydatem Ligi Katolickiej na króla został kard. Charles de Bourbon-Vendôme, po nim dziedziczyć by miał Henri de Guise, kardynalska kandydatura do tronu została uznana przez Imperium Hiszpańskie, zaczęła się Wojna Trzech Henryków: Henriego III de Valoisa (Stronnictwo Polityków), Henriego de Bourona (Hugenoci) i Henriego de Guise (Liga Katolicka), w tej sytuacji król był najsłabszy, hugenoci uważali go za wroga i tyrana, zaś Liga Katolicka groziła mu detronizacją. W 1587 roku bitwa pod Coutras okazała się wielkim tryumfem hugenotów, Henri de Bourbon zwolnił część jeńców i kazał odprawić nabożeństwo za poległych z obu stron, zbudował on zręcznie porozumienie z królem i stronnictwem polityków. W 1588 roku Niezwyciężona Armada została zniszczona u brzegów Anglii, co było ciosem dla Ligi Katolickiej, która była hojnie wspierana z Madrytu, z kolei Elizabeth I Tudor, wraz z protestanckimi władcami Danii-Norwegii i Niemiec opłacali najemników niemieckich i szwajcarskich, którzy mieli zwiększać szeregi hugenotów. Sympatie paryżan dla Henriego de Guise spowodowały w 1588 roku tzw. *Dzień Barykad*, czyli ludowy bunt przeciw królowi, Henri III de Valois opuścił stolicę, do której zwycięsko wkroczył jako *Król Paryża* Henri de Guise, później jednak Henri III de Valois dokonał na nim skrytobójstwa, wobec czego powrócił do swych rządów. Nowym przywódcą Ligi Katolickiej został Charles de Mayenne, ogłosił się namiestnikiem króla, ponieważ Liga uznała, iż król utracił władzę. Północny wschód Francji uznał władzę Ligi Katolickiej, natomiast południe pozostawało przy opcji hugenockiej, której nadal przewodził Henri de Bourbon, Henri III de Valois ustanowił swą siedzibę w Tours. W tym położeniu doszło do ugody pomiędzy hugenotami, a stronnictwem polityków i królem Henrim III de Valoisem; pod hasłami legalizmu, pacyfikacji i złamania Ligi Katolickiej dwaj niedawni wrogowie: Henri III de Valois i Henri de Bourbon zjednoczyli działania wiosną 1589 roku i wspólnie w 1590 roku oblegali Paryż rządzony przez Lige Katolicką, jednak niebawem młody dominikanin Jacques Clément popierający Ligę Katolicką zamordował Henriego III de Valoisa w Saint-Cloud. Ugodzony sztyletem król zdążył jedynie nakłonić swych dygnitarzy, aby uznali Henriego de Bourbona za króla, lecz większość zwolenników tego monarchy opuściło króla-protestanta.

Za Henrim IV de Bourbonem przemawiały prawa dziedziczenia, lecz przeciw niemu - wyznanie kalwińskie. Większość katolicka nie chciała uznać króla-heretyka, Liga Katolicka jednak nie miała wielkich przywódców i poważnych, budzących entuzjazm kandydatów na tron, ponadto poniosła poważne porażki w bitwach pod Arques, oraz pod Ivry; hugenoci dysponowali świetną jazdą, a Henri IV de Bourbon był dobrym taktykiem. Kandydat Ligi Katolickiej znalazł się w niewoli hugenockiej, a inni kandydaci nie byli nawet rozpoznawalni. Stronnictwo Polityków świadome tego, iż w większości katolicki lud francuski nie będzie uznawać króla-kalwina gotowe było poprzeć Henriego IV, ale pod jednym warunkiem - miał przyjąć trwale wiarę katolicką, a już na pewno nie realizować postulatu kalwinizacji Królestwa Francji; z kolei Liga Katolicka była bezkompromisowa i własne (ciężkie) straty nadrabiała importem żołnierzy z Imperium Hiszpańskiego, siły wierne Henriemu IV Wielkiemu de Bourbonowi przyjęły taktykę oszczędzania jeńców francuskich, oraz nie-brania jeńców hiszpańskich. Na tym etapie jednak Liga Katolicka była potęgą liczącą setki miast pod przewodnictwem Paryża, którego nie udało się zdobyć siłom Henriego IV Wielkiego. W 1592 roku Henri IV Wielki de Bourbon usiłował pertraktować z Ligą Katolicką, zarządała ona niezależnej od króla i dziedzicznej władzy w 13 departamentach , najwyższych stanowisk wojskowych, oraz odszkodowań za straty wojenne. Król uznał, iż są to niespełnialne i zbyt wygurowane warunki, szukając jednak zwolenników przystał na warunki stronnictwa polityków i przeszedł konwersję na katolicyzm. Reims było w rękach Ligi, więc koronacja odbyła się w lutym 1594 w katedrze w Chartes. W marcu Paryż otworzył bramę przed nowym królem. Władca miał wypowiedzieć iż: "Paryż wart jest mszy", co oznacza, że władza warta jest wyrzeczeń, także religijnych. Działając dobrodusznie wobec magnatów katolickich król pozyskał ich lojalność, a Liga Katolicka uległa samorozwiązaniu, zaś z Sabaudią i Hiszpanią zawarto pokój w 1598 roku utrzymujący *status quo ante*. Okres wojen hugenockich był już prawie za Francją. Hugenoci na mocy edyktu nantejskiego z 1598 roku otrzymali pełnię praw obywatelskich, zupełną wolność wyznania, reprezentację parlamentarną, a koszt utrzymania Reformowanego Kościoła Francji pokrywało państwo, jednak ceną za to był brak politycznych aspiracji hugenotów do kalwinizacji państwa. Ostatnią z wojen hugenockich była ta prowadzona (z przerwą) w latach 1620-1629, przez Louise'a XIII, podczas których do władzy w Królestwie Francji doszedł kard. Armand-Jean du Plessis de Richelieu jako pierwszy francuski premier. On też doprowadził do rozwiązania problemu hugenotów i ostatecznie do finalnego odbudowania katolickiej jedności religijnej państwa; hugenoci zaczęli stanowić margines, ponieważ stracili samodzielność polityczną, jednak definitywnie niewielką mniejszość zaczęli stanowić po tym, jak w 1685 roku Louise XIV odebrał hugenotom przywileje dot. wolności religijnej. A pomimo tego kard. Armand-Jean du Plessis de Richelieu wykorzystywał francuską dyplomację do włączenia Szwecji po stronie Ligi Ewangelickiej do Wojny Trzydziestoletniej, a także i sam doprowadził do wejścia Francji do tejże wojny, co przesądziło o porażce pro-habsburskiej Ligi Katolickiej.

### Anglia

Już w XIV wieku pojawiły się w Anglii głosy heretyckie, które były prekursorskie dla reformacji w Anglii, czego wyrazem był filozof i heretyk - John Wycliffe. Zapoczątkował on ruch lollandów, który początkowo poniósł porażkę w starciu z państwowością angielską, oraz inkwizycją, lecz w XVI wieku przeżył wielkie odrodzenie. Tłumacze ściśle teologicznych pism łacińskojęzycznych Johna Wycliffe'a wydali po angielsku wszelkie pisma jego, oraz jemu przypisane, a te z uwagi na radykalizację i aktualizację poglądów Johna Wycliffe'a przez jego adaptatorów znajdywały bardzo duże grono czytelników i miały wysokie pole oddziaływania w kręgach miejskich. Trzeba tutaj też wspomnieć o tym, iż lollandzi już w okresie średniowiecznym opublikowali swych *12 tez*, które zawierały: potępienie zależności angielskiego Kościoła od Rzymu i jedność z nim, odrzucał dogmat o przeistoczeniu, odrzucał celibat księży, odrzucał kult św. obrazów, potępiał modlitwy za zmarłych, oraz krytycznie się odnosił do pozareligijnej działalności Kościoła. Ruch lollandów domagał się także: nauczania i swobodnego (subiektywnego) interpretowania Pisma Świętego dostępnego po angielsku. Przybrał formę herezji ludowej, która ledwie przetrwała XV wiek. Stanowiła jednak ważne podglebie religijne dla późniejszej reformacji. Tradycja herezji Johna Wycliffe'a była szeroko rozpowszechniona w przededniu schizmy Henrego VIII Tudora. Prawdziwą wylęgarnią lollandyzmu u progu XVI wieku była diecezja Lincoln, również w diecezji londyńskiej lollandyzm był dość szeroko rozpowszechniony. Trzeba także wspomnieć o tym, iż Kościół w Anglii był de facto bardziej związany z królem, niż papieżem, a jedność kościelna utrzymywana była za pośrednictwem królów, którzy w dobrej woli takowej nie zrywali. Przywiązanie Kościoła do króla w takim stopniu zapewne oswoiło Anglików z myślą o tym, by król rządził w Kościele, a to z pewnością ułatwiło schizmę.

Do Anglii z Kontytentu przybywały też treści heretyckie związane z niemiecką reformacją. Wobec tego rodzime treści lollandzkie zaczęły zlewać się z hasłami reformacyjnymi. Także luteranizm dotarł do Królestwa Anglii, tamteż jego znanym przedstawicielem był William Tyndale, który w 1525 roku przetłumaczył na angielski z języków oryginalnych Pismo Święte. Także nieumyślnie John Colet się przyczynił do rozpropagowania luteranizmu w Anglii, ponieważ pracował nad poprawianiem łacińskiej wersji Nowego Testamentu, a to wywarło wpływ na luterańską elitę intelektualną w Cambridge i Oxfordzie. Od 1519 roku luterańska grupa działająca w Cabridge była zasilana tłumaczonymi na angielski pismami Martina Luthra, a od 1520 roku jej działalność była wyraźnie uchwytna. Szczególnie ważną postacią wspomniany już William Tyndale był bardzo ważnym przedstawicielem pierwszego pokolenia angielskich protestantów. Ten wychowanek Oxfordu w 1525 roku w Kolonii wydał swoje tłumaczenie Pisma Świętego. Utrzymywał kontakty z Martinem Luthrem. William Tyndale jednak nie miał szczęścia i był przez wysłanników Henrego VIII Tudora ścigany po różnych miastach, aż w 1535 roku został ujęty w Antwerpii, rok później spalono go na stosie. Także konflitk między kardynałem Thomasem Wolseyem, a episkopatem angielskim nie działał korzystnie dla Kościoła Katolickiego w Anglii. Ogółem postać kard. Thomasa Wolseya była symptomatyczna i patologiczna w Anglii, ponieważ zgorszenie wywoływam jego nepotyzm i chciwość na pieniądze, których niewielką część przeznaczał na uczelnię w Oxfordzie, oraz mecenat artystyczny, także jego posunięcia finansowe, fakt posiadania syna i łączenie funkcji kardynalskiej z funkcją kanclerza Królestwa Anglii powodowały wzrost niechęci do hierarchii katolickiej, co dawało paliwo dla lollandów i luteran.

Zjawisko wzrostu niechęci do papiestwa w Anglii nie było niczym nowym. Rodowód tego zjawiska sięgał średniowiecza i dotyczył m.in. sporu o inwestyturę, czy zatargów o kompetencje sądowe. Zwłaszcza w okresie Niewoli Awiniońskiej papiestwa w XIV wieku, a także wielkiej schizmy zachodniej autorytet papieski w Anglii mocno zmalał. Szczególnie mocno krytykowano obowiązek płacenia świętopietrza, choć nie było zbyt wysokie. Także wpływy papieskie duże nie były, biskupów nie mianował już papież, ale król, w XIV wieku wydano też statuty (1351, 1353 i 1393), które stanowiły później dla Henrego VIII Tudora ważny argument prawny w walce z katolicyzmem. Statuty te bowiem przewidywały kare konfiskaty mienia dla osób, które wbrew woli króla chciałyby zaprowadzać w Anglii porządek wedle papieskich bulli. Parlamenty chętnie podkreślały swą niezależność od Rzymu i jednym z zarzutów wobec Richarda II Plantageneta było to, że konsultował on z papieżem uchwały przyjęte przez parlament. Większość biskupów w przededniu angielskiej reformacji była politykami z gruntownymi studiami prawniczymi, oraz bardziej przywiązana do króla, niż papieża. To tłumaczy, dlaczego po schizmie Henrego VIII Tudora prawie całe duchowieństwo ochoczo przyjęło anglikanizm. Także klasztory angielskie miały różne rozmiary, od małych i wegetujących, aż po te mające znaczne posiadłości ziemskie. Te drugie stanowiły łakomy kąsek dla aparatury państwowej. Mimo, iż w Anglii istniało silne zaplecze społeczne, kościelne i doktrynalne dla herezji reformacji, to dopiero antykatolicka polityka Henrego VIII Tudora przyniosła permanentne zerwanie Królestwa Anglii z katolicyzmem.

Tak, jak centralną postacią szwedzkiej reformacji był Gustav I Eriksson Waza, tak centralną postacią angielskiej reformacji był Henry VIII Tudor. Polityka zagraniczna była żywa, lecz król Henry VIII Tudor stawiał sobie nie zawsze realne cele, czego przykładem kandydatura na tron cesarski, oraz chęć pozyskania tiary papieskiej dla prawej ręki Henrego VIII Tudora - Thomasa Wolseya. Henry VII Tudor w celu potwierdzenia dobrych relacji pomiędzy Imperium Hiszpańskim, a Królestwem Anglii ożenił późniejszego Henrego VIII Tudora z Cataliną de Aragón. Po 18 latach szczęśliwego małżeństwa w 1527 roku Henry VIII Tudor wszczął postępowania rozwodowe z przyczyn zarówno osobistych (romans z Anne Boleyn), jak i z powodu chęci posiadania męskiego potomka, który by gwarantował ciągłość władzy dynastii Tudorów. Z małżeństwa z Cataliną de Aragón miał jedynie córkę (późniejsza Mary I Tudor), wobec czego Henry VIII Tudor coraz bardziej tracił nadzieję na upragnionego potomka. Należy też pamiętać, iż Catalina de Aragón była ciotką Karla V Habsburga, który po zwycięstwie pod Pawią zyskał przewagę w wojnach włoskich, oraz nie zawachał się przeprowadzić Sacco di Roma. Gdy Klemens VII odmówił udzielenia rozwodu Henremu VIII Tudorowi, to ten postanowił wziąść sprawy we własne ręce i rozkazał załatwienie sprawy rozwodowej Thomasowi Welseyowi, który jednak odmówił, wobec czego został postawiony w stan oskarżenia i tylko śmierć uratowała go od publicznego stracenia, po nim na krótko godność kanclerską przejął wybitny filozof i humanista - Thomas More. Po jego upadku prawą ręką Henrego VIII Tudora został Thomas Cromwell, jeden z głównych zwolenników angielskiej reformacji. Był rzecznikiem dokończenia procesu emancypacji angielskiego Kościoła spod władzy Rzymu, oraz poddania go pod władzę królewską. Nacjonalizacja Kościoła i poddanie władzy królewskiej mogłoby wyłącznie wzmocnić władzę królewską i zwiększyć dochody zarówno korony, jak i szlachty. Także król Henry VIII Tudor przekonany był o słuszności starych, antypapieskich nastrojów, a brak poparcia Rzymu dla jego planów rozwodowych był tylko pretekstem do utworzenia oddzielnego od Kościoła Katolickiego nowego Kościoła Anglii

Drugim, obok Thomasa Cromwella rzecznikiem angielskiej reformacji był profesor z Cambridge Thomas Cranmer, mianowany przez króla w 1533 roku biskupem Canterbury. W tym samym roku ogłosił on małżeństwo Henrego VIII Tudora z Cataliną de Aragón za nieważne, podobnie, jak zrobił to w 1536 ogłaszając nieważność małżeństwa Henrego VIII Tudora z Anne Boleyn. Schizma Henrego VIII Tudora została przeprowadzona przez Parlament w latach 1529-1536, kieyd wydawano akty będące podstawą prawną niezależności Kościoła Anglii od Rzymu i podległości pod króla Anglii. W 1529 roku Parlament zakwestionował prawo papieża do udzielenia dyspensy duchownym ukaranym przez prawo angielskie, nawet, jeśli przewinienia odnosiły się do spraw czysto duchowych. W 1531 roku Henry VIII Tudor oskarżył całe duchowieństwo o łamanie *Statute og Praemunire* z XIV wieku, który zakazywał apelacji duchownych do papieża. W 1532 roku pojawił się akt poddania się duchowieństwa angielskiego pod zwierzchnictwo króla. Także oddanie metropolii Canterbury Thomasowi Cranmerowi. W 1534 roku wydano *Akt Supremacji*, który oficjalnie ogłosił króla głową Kościoła Anglii, lecz prócz odmowy uznania władzy papieskiej nie wprowadzono żadnych zmian w zakresie dogmatów, kultu i ceremonii religijnych. Jako, iż wynikło to z ogólnokrajowych nastrojów, to protesty były niewielkie, a jeśli były, to krwawo tłumione, o czym świadczy bohaterska śmierć Johna Fishera i św. Thomasa More'a. Pierwszym krokiem reformacyjnym była likwidacja klasztorów, ich mienie zostało skofiskowane przez komisję powołaną przez Thomasa Cromwella. Kościół Anglii przyjął dogmat protestancki o zbawieniu przez wiarę, organizacja kościelna również była wzorowana na luterańskiej, gdzie też Kościół (z władcą świeckim na czele) wchodził do aparatu państwowego. Wprowadzono liturgię w j. angielskim, zachowana jednak została hierachia kościelna, z tym, że ją dyktował król. Bez zmian został celibat duchownych, oraz dziesięcina. Dalszy rozwój reformacji w Anglii przypada na rządy Edwarda VI Tudora.

Zgodnie z wolą Henrego VIII Tudora jego następcą został Edward VI Tudor, który jednak nie prowadził polityki samodzielnej, a jedynie był marionetką w rękach swego otoczenia. Tutaj najbardziej wpływowymi ludźmi byli Edward Seymour i John Dudley. Otoczenie Edwarda VI Tudora ulegało coraz większym wpływom kalwińskim, obaj wymienieni zabiegali o usunięcie wpływów katolickich z Kościoła Anglii i wprowadzenie szerszej reformacji. Na to nalegał także Hugh Latimer, kaznodzieja i dawny biskup Worcesteru. Do Anglii przybyło wówczas wielu znanych kaznodziejów kalwińskich takich, jak Niemiec Martin Bucer, czy Polak Jan Łaski, a także oddziaływanie samego Jeana Calvina na Thomasa Cranmera, w 1549 roku Thomas Cranmer opacował kalwinizujący modlitewnik, który Parlament uznał za obowiązujący w całej Anglii. W tymże 1549 roku John Dudley przyspieszył proces kalwinizacji Kościoła Anglii, ze świątyń usunięto ołtarze i obrazy, nabożeństwa odprawiano wedle zasad kalwińskich. Nasiliły się też prześladowania katolików. Teologicznie i dogmatycznie Kościół Anglii stał się całkowicie kalwiński, relacje na linii państwo-Kościół zostały zbudowane całkowicie wedle idei luterańskich, zaś hierarchia (tylko, że bez papieża) była, jak w Kościele Katolickim.

Za rządów Edwarda VI Tudora zaznaczyły się wysiłki Anglii mające na celu zagarnąć Szkocję poprzez małżeństwo Edwarda VI Tudora z Màirią I Stuart, następczynię tronu szkockiego, w tym celu wysłana ekspedycja wojskowa, to doprowadziło do wybuchu wojny ośmioletniej, gdzie Królestwo Szkocji znalazło sojusznika w postaci Francji, co więcej, Szkoci wydali Màirię I Stuart za króla francuskiego - François II de Valois, wobec tego Królestwo Francji zainterweniowało w tej wojnie, którą wygrała Szkocja, także walcząc z Francją Anglicy ponieśli stratę terytorialną w postaci Boulogne. Po śmierci Edwarda VI Tudora władcą Anglii została Mary I Stuart. Mary I Stuart podjęła próbę rekatolizacji Królestwa Anglii, katolicy zaczęli być wypuszczani z więzień, w których przebywali za sprzeciw wobec wprowadzenia osobnego Kościoła Anglii. Zostali oni postawieni na najwyższych stanowiskach, zaś kalwini zostali zdegradowani. Mary I Tudor odnowiła relacje z Rzymem, a papież Juliusz III mianował legatem spokrewnionego z tudorami kard. Reginalda Pole. Mary I Stuart chcąc przywrócić starą religię nie podjęła próby przywrócenia pierwotnej własności zsekularyzowanych dóbr kościelnych. W celu zapewnienia trwałości dla rekatolizacji swego kraju Mary I Stuart zaczęła eliminować elitę anglikańską, czego ofiarą padł Thomas Cranmer, a także Hugh Latimer. Niepokoje budziło jednak małżeństwo Mary I Stuart z Philippem II Habsburgiem, które stwarzało ryzyko inkorporacji Królestwa Anglii do Monarchii Habsburskiej. W 1558 roku Mary I Tudor zmarła bezdzietnie, a władzę w Anglii przejęła Elizabeth I Tudor, która przywróciła anglikański charakter państwa.

Po śmierci Mary I Tudor do władzy w Anglii doszła Elizabeth I Tudor, która całkowicie zaprzepaściła wysiłek poprzedniczki w rekatolizację Anglii, wraz ze śmiercią Mary I Tudor znaczenie katolicyzmu stało się marginalne. Elizabeth I Tudor przystąpiła do odbudowy Kościoła Anglii, w 1552 roku Elizabeth I Tudor przywróciła jako obowiązujące anglikańskie wyznanie wiary, to poskutkowało nałożeniem na nią ekskomuniki jako heretyczki i schizmatyczki. Bardzo szybko wróciły i się nasiliły prześladowania katolików, jako tzw. *rekuzantów*. Opozycja katolicka podzieliła się na: umiarkowaną, która nawet nie dążyła do rekatolizacji Anglii, lecz jedynie dążyła do tolerancji religijnej, z kolei ta bardziej radykalna (wspierana przez Imperium Hiszpańskie) była bezkompromisowa i dążyła do rekatolizacji państwa angielskiego. Ponadto angielska reformacja uległa rozdwojeniu, pojawił się albowiem purytanizm. Reformacja Elizaberth I Tudor dążyła do zbliżenia anglikanizmu z kalwinizmem, choć pełna kalwinizacja Kościoła Anglii nie była możliwa z uwagi na różnice eklezjologiczne między Elizabeth I Tudor, a Jeanem Calvinem. Z kolei purytanie pełnili rolę opozycji społeczno-religijno-politycznej, a do głosu dojdą pod wodzą Olivera Cromwella podczas Rewolucji Angielskiej. Domagali się oczyszczenia Kościoła Anglii ze wszystkich pozostałości po katolicyzmie (stąd nazwa od łac. *purus* - czysty), w duchu około-kalwińskim (kalwińską predestynację zastąpiono teologią wybraństwa etc.), a zarazem występowali przeciwko monarchii. W 1569 roku doszło do wystąpień katolików angielskich, którzy podarli anglikańską Biblię i zarządali abdykacji Elizabeth I Tudor zastępując ją osoby Máiri I Stuart. Bulla papieska z 1570 roku zwalniała angielskich poddanych z obowiązku posłuszeństwa wobec Elizabeth I Tudor, w odpowiedzi na to Elizabeth I Tudor wzmocniła represje przeciw katolikom, których zaczęła kojarzyć z obcymi wpływami Państwa Kościelnego i Hiszpanii, wobec czego oficjalnie odejście od anglikanizmu zaczęto traktować jako zdradę stanu. Kościół Katolicki w Anglii przeszedł do podziemi, działał tajnie i zdobywał nowych wyznawców (z wielkim trudem). Uchwała z 1585 roku oficjalnie określiła wszystkich katolików na terenie Królestwa Anglii jako zdrajców.

### Szkocja

Królestwo Szkocji było podzielone na północną Szkocję (*Highlands*) i południową Szkocję (*Lowlands*), górna była bardziej feudalno-patriarchalna, natomiast południowa Szkocja, była bardziej zurbanizowana, tam było wiele miast prowadzących żywy handel z miastami angielskimi, holenderskimi, oraz francuskimi. Władza szkockiego państwa się dopiero centralizowała, na północy dominowali niemal niezależni feudałowie, natomiast na południu - oligarchia kupiecka. Tak więc pozycja domu Stuartów nie była specjalnie silna. W takiej sytuacji Szkocja stała się obiektem ekspansji angielskiej, ponieważ Anglia dążyła do podporządkowania jej sobie, a najlepiej - całkowitej aneksji. Rozwój reformacji w Szkocji był pretekstem dla Anglików w celu ingerencji w wewnętrzne sprawy Szkotów.

Parlament w Edynburgu zarządził w 1525 roku zakaz przewożenia luterańskich książek. Mimo to po 1542 roku temat powrócił w skutek śmierci Seumasa V Stuarta władcą Szkocji została wdowa po nim (później żona Françoisa II de Valoisa) Marie de Guise. W Szkocji podział religijny był niemal tożsamy z geopolitycznym - zwolennicy Anglii głosili protestantyzm, zaś zwolennicy Francji głosili katolicyzm. Szczególnie do 1546 roku zanznaczyło się nasilenie protestantyzmu w Szkocji w związku z działalnością twórcy prezbiterianizmu - Johna Knoxa. Kuszona perspektywą przejęcia dóbr kościelnych szlachta chętnie przyjmowała prezbiterianizm. Wiatru w żagle nabrała reformacja w Szkocji po śmierci Mary I Tudor w Anglii, oraz Marie de Guise w Szkocji. Za rządów samej Marie de Guise jako regentki Królestwa Szkocji rosło poparcie dla protestantyzmu na terenach przygranicznych z Anglią, czemu Marie de Guise przeciwdziałała chociażby wywożąc do Francji przywódcę szkockiej reformacji - Johna Knoxa, który następnie tułał się po Niemczech, aż trafił do Republiki Genewskiej i został uczniem Jeana Calvina. Związki szkocko-francuskie zostały umocnione małżeństwem zawartym przez Máirię I Stuart i syna Henriego II de Valoisa - Françoisa II de Valoisa. Żywe poparcie protestantyzm znalazł także wśród pro-angielskiej arystokracji szkockiej, która pod hasłami protestanckimi występowała przeciwko regentce i duchowieństwu szkockiemu, które było wykorzystywane jako gwarant lojalności szlachty. Poparcie wśród arystokracji protestantyzm znalazał przede wszystkim ze względów politycznych i majątkowych. W 1557 roku James Stuart zawiązał Convenant, czyli konfederację protestanckiej szlachty szkockiej. Bezpośrednim bodźcem powstańczym stał się powrót Johna Knoxa do Szkocji. Do walki zachęcało wstąpienie na tron angielski Elizabeth I Tudor, w starciu z Anglią i kolaborującymi z nią szkockimi protestantami regentka Marie de Guise została zmuszona do kapitulacji. W 1560 roku zawarto porozumienie w Edynburgu na mocy którego Máiri I Stuart mogła zostać królową Szkocji, ale pod warunkiem wyrzeczenia się wszelkich pro-francuskich afiliacji, zrzeczenia się praw do Królestwa Anglii, a także uznania Elizabeth I Tudor za prawowitą władczynię Anglii. W tym też roku parlament Szkocji w porozumieniu z Anglią obalił episkopat i wprowadził w kraju prezbiterianizm. Klasztory miały zostać zlikwidowane, dobra kościelne zostały zsekularyzowane, a za udział w obrzędach katolickich zaczęła grozić kara śmierci. W 1565 roku Máiri I Tudor poślubiła swego krewnego - Henrego Stuarta, małżeństwo to było dla Elizabeth I Tudor nieporządane, ponieważ wzmacniało prawa Máiri I Tudor do korony angielskiej. Zachęceni przez Elizabeth I Tudor panowie szkoccy podnieśli bunt przeciw rządom Máiri I Tudor, która zaczęła skłaniać się ku rekatolizacji Królestwa Szkocji. Plany kontrreformacyjne podsuwał jej sekretarz Dawid Riccio, który wierzył w wywołanie katolickiego buntu w Anglii przeciw Elizabeth I Tudor, z pomocą Hiszpanii i Państwa Kościelnego, następny miałby być marsz na Londyn i podbój Anglii. Jej sekretarz został zamordowany na jej oczach, a sama Máiri I Stuart została na krótko uwięziona, jednak odzyskała władzę i ulrzyła katolikom zapewniając im tolerancję wyznaniową. W Szkocji azyl znalazło dużo angielskich wyznawców katolicyzmu, prześladowanych w swym kraju. W 1567 roku został zamordowany mąż Máiri I Stuart - Henry Stuart został zamordowany. Jej nowym mężem został James Hepburn. W następstwie oskarżeń jej o zamordowanie swego męża prezbiteriańska szlachta szkocka podniosła bunt. Uwięziona Máiri I Stuart została zmuszona do abdykacji. W Szkocji utrwalił się prezbiterianizm. Máiri I Stuart w 1568 roku zbiegła z więzienia do Anglii, a Elizabeth I Tudor zobaczyła w niej groźną konkurentkę do tronu, szczególnie, że podkopywała jej pozycję dając nadzieję angielskim katolikom na ostateczną rekatolizację kraju. Za Máiri I Stuart zamknęły się na 18 lat bramy więzienia. To dało pretekst do angielskiej interwencji w Szkocji. W 1587 roku Máiri I Stuart została ścięta rozkazem Elizabeth I Tudor, natomiast król Szkocji James VI Stuart wszedł w porozumienie z Elizabeth I Tudor i po śmierci tej drugiej ten pierwszy miałby zjednoczyć oba królestwa. Tak się skończyła niepodległość Królestwa Szkocji, ponieważ Królestwo Anglii w sposób totalny zdominowało tę unię personalną.

### Rzeczpospolita

U progu XVI wieku w skonfederowanych ze sobą Koronie Królestwa Polskiego i Wielkim Księstwie Litewskim znaczna część grup etnicznych wyznawała inną religię, tj. Polacy i Litwini wyznawali katolicyzm, Rusini (przodkowie Białorusinów) wyznawali prawosławie, Tatarzy wyznawali islam, natomiast Żydzi - judaizm. W tym świetle mniejszość niemiecka w luteranizmie znalazła potwierdzenie swojej odrębności, której nie zapewniało jej wspólne z Polakami wyznanie. Była to czołowa przyczyna popularności luteranizmu na terenie Prus Królewskich, Śląska, czy też wielkomiejskiego patrycjatu niemieckiego. Król Zygmunt I Stary był przeciwny postępom protestantyzmu, jednak ten (prewencyjnie w sposób tajny) rozwijał się wśród szlachty i bogatego mieszczaństwa, czego przykładem mogą być: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan. Od 1544 roku luteranie krakowscy spotykali się u Andrzeja Trzecieskiego. Nie zapowiadało to jednak masowego ruchu heretyckiego, który zaczął się za rządów Zygmunta II Augusta. Za panowania ostatniego Jagiellona szlachta miała już szereg przywilejów, oraz wydała Ruch Egzekucyjny, którego przywódcy dążyli do naprawy państwowości w dziedzinach: skarbu, wojska, sądownictwa i administracji. Do ruchu przystąpił najbardziej aktywny politycznie element szlachecki. Bardzo szybko Ruch Egzekucyjny został zdominowany przez kalwinów i podjął krytykę Kościoła Katolickiego, przywódcami Ruchu Egzekucyjnego zostali: Mikołaj Sienicki, Hieronim Ossoliński, Mikołaj Rej, Rafał Leszczyński, oraz Jakub Przyłuski. Trudno by było dopuścić, aby Kościół w imię zwalczania herezji pozbawił szlachtę najbardziej zaangażowanego politycznie elementu. W 1572 roku została zlikwidowana (i tak w zasadzie bezrobotna) Inkwizycja. Rok później 28 stycznia 1573 roku uchwalono Konfederację Warszawską, która przyznawała szlachcie całkowitą wolność wyznania, a ponieważ nie wymieniała dopuszczanych wyznań w Koronie rozwijały się przeróżne sekty i Kościoły. Wcześniej bowiem w 1554 roku miał miejsce pierwszy Synod powstającego w Polsce zboru kalwińskiego. Bardzo szybko kalwinizm został konfesją większości wyższej szlachty, którą od luteranizmu odstraszał nakaz bezwzględnego podporządkowania lokalnemu władcy. Ponadto w kalwinizmie upatrywano potwierdzenia wyższości społeczeństwa szlacheckiego nad dynastią i podległą administracją. Kalwinizm dał świeckiemu seniorowi kierownicze stanowisko - nie zaś koronowanemu władcy. Nic dziwnego, iż kalwinizm przyjęła w znacznej części magnateria, tym bardziej, iż w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego wzmacniał on tendencje autonomiczne i odśrodkowe dążenia tejże gruoy społecznej. Jako, iż w Rzeczypospolitej zbór kalwiński był całkowicie podporządkowany magnaterii, to pastorów uważano za funkcjonariuszy, a nie współrządców zboru. Z reguły skąpiono na potrzeby zboru. Wśród polskiego obozu reformacyjnego występowali nie tylko luteranie i kalwini, ale także anabaptyści, unitarianie (Bracia Polscy), oraz Bracia Czescy. Te ostatnie nigdzie indziej nie znajdywały azylu, z uwagi na ich społeczny radykalizm, oraz ostentacyjny pacyfizm. Prócz tego w Koronie Królestwa Polskiego występowały inne herezje - monofizyci (gł. Ormianie). Wielu protestantów (gł. kalwinów) uważało sukcesy związane z liczebnością i tolerancją religijną za krok do całkowitego opanowania i protestantyzacji państwa. Na sejmach z 1552 i 1553 roku domagano się zwołania soboru narodowego, a pod wpływem postanowień Pokoju Augsburskiego zaczęto naciskać na króla, aby zlikwidował rozbicie religijne wydając nowe wyznanie wiary, celibat duchownych, a także aby wprowadził obieralność duchownych przez szlachtę, a także, aby wprowadził powszechnie Komunię pod dwiema postaciam. Żądania te zmierzały w stronę zbudowania w Rzeczypospolitej Kościoła i wyznania narodowego na wzór anglikanizmu. Rzecznikami takich idei byli m.in.: prawnik Jakub Przyłuski i wybitny polski filozof polityczny tego okresu - Andrzej Frycz Modrzewski. Ten drugi chciał przekształcenia Kościoła Katolickiego w lóźną federację Kościołów narodowych, a najwyższą władzę powierzyć (w miejsce papiestwa) soborowi złożonemu z biskupów pochodzących z wyboru wiernych, oraz był wyznawcą unitarianizmu, jak na członka Braci Polskich przystało. W 1562 roku zabroniono wykonywania wobec osób świeckich wyroków sądów kościelnych zarówno w sprawach religijnych, jak i w sporze o dziesięcinę. Mimo tego sukcesu reformacji doszło w niebawem do sytuacji nader niekorzystnych - rozbita na kalwinizm, luteranizm i szereg pomniejszych wyznań reformacja nie mogła (mimo prób) uzyskać zwartej jedności. Działania majce na celu skonsolidować i zjednoczyć polską reformację podjął najbardziej znany przedstawiciel kalwinizmu w Polsce - Jan Łaski, który był wówczas powszechnie znany w Europie. Jego rychła śmierć w 1560 roku położyła kres tym dążeniom. Doszło też na łamach kalwinizmu w Polsce do rozłamu potężnie osłabiającego protestantów w kraju.

Na synodach z lat 1562-1565 wyłonił się ze zboru kalwińskiego samodzielny zbiór unitarian nazywających siebie Braćmi Polskimi. Do Braci Polskich przystąpili jedni z najwybitniejszych działaczy kalwińskich: Marcin Czechowic, Grzegorz Paweł, Marcin Krowicki, Szymon Budny, czy wspomniany Andrzej Frycz Modrzewski. U podstaw rozłamu leżały kwestie doktrynalne, ponieważ Bracia Polscy przyjęli antytrynitaryzm głoszony przez m.in. Miguela Serveta i Ariusza (stąd nazywa się ich arianami), w związku z czym odrzucili Bóstwo Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego uznając, iż Bogiem jest tylko Ojciec. Prócz tego istotne znaczenie miały kwestie społeczne, gdyż Bracia Polscy potępiali pańszczyznę i poddaństwo chłopów, głosili skrajny pacyfizm potępiając udział w wojnie zawsze i niezależnie od sytuacji i okoliczności. Społeczny radykalizm Braci Polskich był kompromitujący dlań w oczach szlachty.

Pomimo wielu sukcesów protestantów w Polsce katolicyzm pozostał religią państwową w pełni korzsytającą z uprzywilejowanej pozycji; biskupi z reguły wspierali królów w ich sporach z magnaterią. Zaraz po Unii Lubelskiej w Małopolsce znajdywało się 260 zborów kalwińskich i 52 zbory unitariańskie (Braci Polskich) w Wielkopolsce 177 kościołów luterańskich (37 polskich i 140 niemieckich), na Litwie - 191 zborów kalwińskich. Pomimo to Kościół Katolicki pozostał panującym Kościołem, a Konfederacja Warszawska z 1573 roku wprowadzała równouprawnienie wszystkich szlachciców w zupełnej niezależności od wyznania, ale nie wprowadzała równouprawienia Kościołów. Przebieg reformacji na danej ziemi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów zależał od nastawienia lokalnych magnatów, bez protekcji takowych reformacja praktycznie nie występowała, natomiast zgodnie z ideami Konfederacji Warszawskiej panowie magnaci mogli bez żadnych problemów zaprowadzać protestantyzm w swoich włościach. Spośród rodów magnackich, które przeszły na kalwinizm należy wymienić: Górków, Ostrorogów, Latalskich, Zborowskich, Zakrzewskich, Lutomirskich, Tomickich, Firlejów, Drohojowskich, Oleśnickich, Ossolińskich, Koniecpolskich, Potockich i wiele innych. Z kolei najwięszymi mecenasami kalwinizmu byli Radziwiłłowie, za ich przykładem szli: Naruszewicze, Billewicze, Kmitowie, Chodkiewicze, Wołłowicze, Kiszkowie, i inne rody litewskie. Protestanci początkowo mogli czuć wię w pełni bezpiecznie tylko w swoich posiałościach, gdyż w miastach podległych królowi obowiązywał bezwzględnie katolicyzm, choć przestrzeganie tego było różne, o czym świadczy fakt, że Grodzisk Wielkopolski miał liczną gminę protestancką, gdyż kalwińscy magnaci chętnie wspomagali swoich współwyznawców. Powszechne przyjęcie luteranizmu zahamowało polonizację ludności na Inflantach, oraz w Kurlandii. Należy przy tym wspomnieć, iż relacje protestantów z prawosławnymi nie były dobre, ponieważ kalwińscy panowie zmuszali prawosławnych chłopów do pracy w dni świąteczne dla Cerkwii. Stąd także antagonizmu prawosławno-protestanckie. Zygmunt II August prowadził politykę tolerancji religijnej i jeszcze przed Konfederacją Warszawską zagwarantował swobodne wyznawanie luteranizmu ludności w obszarze: Inflant, Księstwa Kurlandii i Prus Królewskich. Raków zaczął pełnić rolę "Rzymu Braci Polskich", podobną funkcję dla Braci Czeskich pełniło Leszno, zaś w przypadku kalwinów - zdecydowanie Kiejdany. W tychże miejscowościach wymienione herezje pełniły funkcję religii panującej pomimo, iż w Rzeczyspospolitej katolicyzm pozostawał wiarą panującą. Później w wyniku działania kontrreformacji, której twarzą w Rzeczypospolitej był Piotr Skarga wielu protestantów porzuciło drogę herezji, choć nie dotyczyło to magnaterii, która pozostała kalwińska.

### Szwajcaria

W Szwajcarii reformacja miała zarówno przyczyny zbliżone do ogółu Europy, który dotknęła (dezorganizacja i komercjalizacja Kościoła), jak i wśród przyczyn szwajcarskiej reformacji należy wymienić: habsburskie dążenia do hegemonii w Europie, sprzeczności interesów między bogatym mieszczaństwem, a tradycyjną arystokracją (te się całkiem uwypuklą dopiero podczas Rewolucji Angielskiej z Oliverem Cromwellem na cele), demoralizujący całe życie społeczne zaciąg kondotierów (klientami szwajcarskich kondotierów były przeważnie kraje katolickie). Nie bez znaczenia było więc to, iż idee reformacyjne płynące z południa Rzeszy, które trafiały do Szwajcarii natrafiały na podatny grunt w postaci rosnących grup takich, jak waldensi, czy anabaptyści. Jednak pierwszym wybitnym przedstawicielem szwajcarskiej reformacji był Hulrich Zwingli, ten człowiek renesansu gruntownie wykształcony brał udział w Bitwie pod Marignano w charakterze kapelana, zaś w 1518 roku przybył to Zurychu, w charakterze kaznodziei, nawoływał do szerokiej reformy życia społecznego, do której pierwszym krokiem byłby zakaz odbywania służby za granicą. Pod jego naciskiem w 1521 roku władze miejskie odmówiły François'owi I de Valoisowi werbunku kondotierów do armii francuskiej. Prezentując program odnowy życia społecznego Hulrich Zwingli początkowo nie zrywał z Rzymem, lecz i to miało swój kres. Już w 1523 roku Rada Miejska z inicjatywy Hulricha Zwingliego zorganizowała ustawioną dysputę religijną, w której Hulrich Zwingli zaprezentował swój program szerokiej reformy życia religijnego w postaci 65 tez. Obecni tam duchowni katoliccy nie odparli jego argumentów na tyle, aby przekonać zgromadzonych. W rok później (1524) wprowadzono w życie wiele z jego postanowień, w tym: usunięto organy z kościołów, podobnie uczyniono z obrazami i figurami świętych, niszcząc przy tym wiele dzieł sztuki ze względu na ikonoklazm. Na tym etapie zwinglianizm stał się de facto religią miasta Zurych. W 1525 roku cały kanton Zurych wprowadził: kazania protestanckie, zwingiański obrządek małżeński, zniesiono celibat duchownych, oraz klasztory, a ich majątek przekazano na cele publiczne. Hulrich Zwingli dla zyskania dodatkowych kręgów poparcia organizował pomoc charytatywną dla potrzebujących, oraz potępiał lichwiarstwo.

Początkowo Hulrich Zwingli cieszył się poparciem wszystkich grup społecznych (podobnie z resztą, jak Martin Luther), w tym radykalnej reformacji reprezentowanej przez ludzi takich, jak Jörg Blaurock, czy Felix Manz, którzy zanieśli do Szwajcarii anabaptyzm, podejście Hulricha Zwingliego do wyznawców anabaptyzmu nie różniło zbytnio od podejścia Martina Luthra doń; Hulrich Zwingli nie wahając się przed przemocą rozpoczął siłowe i krwawe zwalczanie anabaptyzmu i zorganizował Ewangelicko-Reformowany Kościół Kantonu Zurych, o wyznaniu obywateli od teraz miała decydować władza miejska. Nauka Hulricha Zwingliego była realizowana siłą aparatu państwowego. Szwajcarska reformacja jednak nie zakończyła się na Zurychu, 1521 r. w Bazylei władza uchwaliła ustawę godzącą w kondotierstwo, w kantonie bazylejskim kluczową rolę w rozprzestrzenianiu reformacji odegrał Johannes Oecolampad. W Bernie nauka zwingiańska była rozprzestrzeniana przez tamtejszego malarza i poetę Niklausa Manuela, znawcę także pism i poglądów Martina Luthra, herezje płynące z Zurychu w Bernie rozpowszechniał także kaznodzieja Berchtold Haller, przyjaciel Hulricha Zwingliego

Nie wszystkie kantony były jednak chętne do przyjęcia herezji zwinglianizmu, zdecydowany opór stawiły tzw. *kantony leśne*, tj. Uri, schwyz, Unterwalden, Zug i Lucerna. Dużą rolę odgrywało tutaj zarówno silne przywiązanie do katolicyzmu, jak i czynniki ekonomiczne, albowiem kondotierstwo w ubogich dolinach górskich stanowiło ważne źródło utrzymania znacznej części tamtejszej ludności, dlatego też apele Hulricha Zwingliego potempiające odbywanie służby wojskowej w obcych armiach nie znalazło specjalnego posłuchu. Poza tym pielgrzymki do klasztorów Einsiedeln i Engelberg przynosiły znaczne dochody, toteż tamtejsi możni wypowiedzieli się przeciw herezjom, a kanton Lucerna stał się istnym bastionem katolicyzmu w Szwajcarii. Przeciw Hulrichowi Zwingliemu wystąpili też tamtejsi przedstawiciele renesansowego humanizmu tacy, jak franciszkanin, poeta i satyryk Thomas Murner, oraz dominikanin, teolog Johann Faber.

W kwietniu 1524 roku przedstawiciele środkowej Szwajcarii na specjalnym zjeździe w Beckenried podjęli decyzję utrzymania katolicyzmu, następny zjazd przyniósł także uchwały wymierzone w kantony przyjmujące zwinglianizm. Między dwiema wyznaniami dzielącymi Konfederację Szwajcarską narastał konflikt, a próby reunifikacji religijnej szwajcarskiego ludu nie przyniosły rezultatów. W marju 1526 r. katolickie kantony zorganizowały spotkanie przedstawicieli obu wyznań, jednak heretycy z Hulrichem Zwinglim na czele zbojkotowali spotkanie. Strona katolicka sprzecjalnie sprowadziła z Ingolstadtu profesora Johanna Mayera von Ecka, znanego adwersarza Martina Luthra, który równie mocno zwalczał herezje Hulricha Zwingliego. W końcowym głosowaniu 97 uczestników dysputy przeciw 11 opowiedziało się za katolicyzmem i oficjalnie uznało zwinglianizm za herezję, co jednak nie zostało zaakceptowane przez: Berno, Zurych, Bazyleę i Szafuzę, nastawione przychylnie do reformacji władze berneńskie zorganizowały w 1528 roku nową dysputę religijną, na którą tym razem przybył Hulrich Zwingli wraz z elitą intelektualną zwinglianizmu. Po tym wydarzeniu Wielka Rada Berneńska wydała zakaz kondotierstwa i wprowadziła - analogicznie do Zurychu - Ewangelicko-Reformowany Kościół Berna. W ślad za Bernem podobnie zrobiły: St. Gallen (Ewangelicko-Reformowany Kościół St. Gallen), Bazylea i Thun, wspomniane kantony (wraz z Zurychem) zroformowały swój ustrój, w którym władza zaczęła mieć charakter teokratyczny. To z kolei spowodowało emigrację uskutecznianą przez ludzi, którzy nie chcieli aprobować herezji. Ani katolicy, ani zwingliańscy heretycy nie osiągnęli celu w postaci przywrócenia jedności religijnej kraju, a jedynie pogłębili nieufności i konflikty. Sam Hulrich Zwingli upojony pychą i przekonaniem o własnej nieomylności utracił możliwość obiektywnej oceny sytuacji w kraju.

W 1527 roku Zurych zawarł porozuemienie z Konstancją, do którego przyłączyły się inne zwingliańskie kantony i wolne miasta, tj.: Berno, Bazylea, Szafuza, St. Gallen, Biel, Miluza i Strasburg. Rok później w 1529 roku katolickie: Lucerna, Schwyz, Uri, Unterwalden i Zug, popierane przez Monarchię Habsburską zawarły osobne porozumienie. W ten sposób Konfederacja Szwajcarska podzieliła się na dwa sobie wrogie obozy - zwingliański i katolicki. Ogółem rzecz biorąc przy katolicyzmie zostało centrum, serce kraju, zaś obrzeża - przeszły na protestantyzm. Konflikt zbrojny stał się nieunikniony, a Hulrich Zwingli parł do niego szczególnie mocno, on też zdobył wyjątkowo silną pozycję polityczną w Zurychu, którym rządził jako szara eminencja, widział on w wojnie jedyną szansę na wytępienie katolicyzmu i przywrócenie jedności religijnej Szwajcarów. Gdy 9 czerwca 1529 roku wojska Zurychu doszły do miejscowości Kappel w Argonii, to kantony katolickie zaczęły przeprowadzać mobilizację w największym pośpiechu (uwzględniając brak wsparcia Austrii), oraz podejmowały działania dyplomatyczne celem zyskania na czasie. Liczne przypadki bratania się żołnierzy obu stron świadczą o tym, że Szwajcarzy nie chcieli walczyć. 26 czerwca 1529 r. doszło do porozumienia kończącego I wojnę kappelską, przyjmując w Szwajcarii zasadę Cuius Regio, Eius Religio, z czego Hulrich Zwingli był wyraźnie niezadowolony. Hulrich Zwingli postanowił poszukać wsparcia u luteran, jednak spór wobec przeistoczenia, które Hulrich Zwingli negował, zaś w które wiarę wyznawał Martin Luther uniemożliwiło sojusz zwingliańsko-luterański. Problem ten próbowano przezwyciężyć na dyspucie w dniach 1-4 października 1529 w Marburgu, gdzie starły się stanowiska Hulricha Zwingliego (jedynie symboliczna obecność ciała i krwi Chrystusa w Eucharystii) ze stanowiskiem Martina Luthra i Philippa Schwarzerda (konsubstancja, brak zmiany substancji, przy jednoczesnym współistnieniu z ciałem i krwią Jezusa Chrystusa), jednak dysputa ta tylko potwierdziła różnice między zwinglianizmem, a luteranizmem, do czego później dołączy kalwinizm. W rezultacie udało się Zwingliemu do koalicji włączyć tylko Strasburg i Hesję, bez aprobaty luterańskiej.

W 1531 roku Zurych i Berno nałożyły embargo na kantony katolickie co oznaczało blokadę przewozu zborza, a to był bezpośredni impuls do wywołania II wojny kapplerskiej, na czele strony zwingliańskiej stanęli Georg Goldi i Peter Füssli. Pierwsza bitwa rozpoczęła się 11 października 1531 roku, była to Bitwa pod Kappel, gdzie nie dość, że katolicy odnieśli druzgocące zwycięstwo, to jeszcze sam Hulrich Zwingli poległ w polu. II Wojna Kapplerska zakończyła się pokojem korzystniejszym dla katolików, ponieważ stwarzający możliwosć rekatolizacji Argowii i St. Gallen (z czego ta druga się nie powiodła), zdjęto też embargo. Następcą poległego Hulricha Zwingliego został Heinrich Bullginer, ten kładł coraz większy nacisk na integrację wewnętrzną obozu reformacyjnego. Coraz też większą rolę zaczęła odgrywać Genewa. Ta przeżywała silny rozwój ekonomiczny pomimo nacisku politycznego Sabaudii i Francji, w 1530 roku Genewa zdołała wybić się na niepodległość i utworzyć Republikę Genewską, w której władzę przejął Guillaume Farel, sam Guillaume Farel skupiał się na protestantyzacji swego państwa, jego kazania doprowadziły do zwiększenia się niechęci wobec mszy (katolickiej), obrazów świętych, oraz duchowieństwa. W 1535 roku Guillaume Farel doprowadził do zakazu odprawiania mszy katolickich na terenie Genewy i oficjalnego jej uznania za kalwińską. Religijnie także na zwiększenie roli tegoż miasta miał wpływ nowy teolog i heretyk - Jean Calvin. Ten został w 1535 roku zmuszony do opuszczenia Francji, a schronienie znalazł w Bazylei, gdzie opublikował swoje opus magnum, czyli *Institutio chrisitianas religionis* (pl. Istota religii chrześcijańskiej). W 1536 roku nieformalnie rządzący kantonem genewskim Guillaume Farel zaprosił do tegoż kantonu Jeana Calvina, który przebywał w tym kantonie aż do śmierci w 1564 roku pełniąc obowiązki pastora lokalnego Kościoła kalwińskiego i profesora teologii, a ostatecznie - sprawując swe rządy nad Republiką Genewską.

Pojawienie się Jeana Calvina i sprawowanie przezeń rządów w Genewie było niezwykle ważnym wydarzeniem w historii szwajcarskiego protestantyzmu. Bazując na zwinglianizmie rozwinął i zmodyfikował nauki Hulricha Zwingliego tworząc nowe wyznanie - kalwinizm, który pod niektórymi względami bardziej przypominał wytępiony już anabaptyzm, niźli zwinglianizm, lub luteranizm, jednak wyjątek stanowiła postawa wobec chrztu, oraz pieniędzy i własności prywatnej. Dziełem życia Jeana Calvina było powołanie do życia konsystarza, w którego skład wchodzili pastorzy faktycznie sprawujący władzę nad Genewą. Konsystorz kontrolował nie tylko poglądy, ale i życie osobiste ludności, narzucając jej surowy, ascetyczny tryb życia. Centralną część doktryny kalwińskiej stanowiła predestynacja, czyli teoria o tym, iż człowiek jest od początku przeznaczony do zbawienia, lub potępienia, a rozpoznać to można, ponieważ Bóg błogosławi predestynowanym do zbawienia, więc Ci odnoszą sukcesy, wobec tego, cnotą ludzi predestynowanych do zbawienia stały się przedsiębiorczość i zaradność, co otworzyło furtkę dalszemu rozwojowi kapitalizmu. Jako, iż Jean Calvin był wykształconym prawnikiem, to występował zarazem jako: teolog, prawodawca, twórca norm życia społecznego. Jego etyka doprowadziła do uczynienia z pracy i produkcji miernika wartości ludzkiej. Co więcej, Jean Calvin w przeciwieństwie do Hulricha Zwingliego zobaczył w Eucharystii nie tylko symbol męki i zmartwychwstania Pańskiego, ale także narzędzie dyscyplinowania wspólnoty parafialnej.

Nauki i praktyki Jeana Calvina doprowadziły do totalnej kontroli zboru kalwińskiego nad społeczeństwem. Jean Calvin zbudował system, gdzie odpowiednie organy musiały odwiedzić każdy dom co najmniej raz do roku, aby stwierdzić, czy mieszkańcy żyją w zgodzie z kalwińskimi regułami, a wszelkie wykroczenia należało zgłaszać pastorowi, jeśli napomnienie duszpasterskie nie pomagało, to należało ekskomunikować winowajcę. Wszystkich mieszkańców Republiki Genewskiej należało zobowiązać, alby złożyli przysięgę wierności wierze kalwińskiej, w przeciwnym razie wygnać z kraju. Jednak konflikty o to, kto ma egzekwować ekskomuniko doprowadziły do obalenia Jeana Calvina w 1538 roku, zrezygnowany udał się na 3 lata do Strasburga, gdzie ożenił się z Idelettą de Bure, wdową po anabaptyście.

Klimat polityczny w Genewie zmienił się i w 1540 roku władze państwowe zaprosiły Jeana Calvina do powrotu, ten we wrześniu 1541 roku przybył, gdzie go oczekiwano. Wprowadził on tam silną reformę eklezjalną wprowadzając 4 urzędy kościelne: pastorów, doktorów, starszych i diakonów. Ustalono też, że o nakładaniu ekskomuniki będzie decydować konsystosz, co było formą kompromisową. Nie było jednak jasne, kto ma takową egzekwować - konsystosz, czy Rada. Następnie Jean Calvin wprowadził, lub potwierdził penalizację m.in.: hazardu, gry w karty, tańców, jakichkolwiek aktów przemocy, nieobecności w bożnicy, śmiechu podczas kazania, przekleństw, a nawet nieposłuszeństwa rodzicom. Raz do roku odbywały się przeszukania domostw, aby wytępić wszelkie pozostałości katolicyzmu do tego stopnia, że zakazano używania imion lokalnych świętych, a jako alternatywę promowano imiona starotestamentowe. Pozbawieni licznych uciech Szwajcarzy oddali się masowemu donosicielstwu na swych bliźnich, szczególnie troszcząc się o sferę seksualną, w samym 1550 roku konsystosz publicznie obnażył 160 przypadków seksualnej niemoralności. Zapiski konsystosza zawierają informacje o dużo większej ilości zgłoszeń. Szerzyły się też donosy za spory domowe i wychodzenie z bożnicy podczas kazań. Słowem próbował on w 15-tysięcznym kraju zaprowadzić surową dyscyplinę opartą na źródłach Starego Testamentu. Wszelki sprzeciw wobec kalwińskiej polityki karano śmiercią, znanym stał się przypadek Miguela Serveta - heretyka głoszącego unitarianizm i odwołującego się do Ariusza, który po przybyciu do Genewy został postawiony przed sądem, oraz spalony na stosie. Z czasem wytworzyły się dwa stronnictwa polityczne - Artykulanie, którzy uważali sojusz z Bernem i włączenie do Szwajcarii za warunek ochrony praw i wolności Genewy, ich przeciwnikami byli Guilliamiści, którzy uważali zbliżenie z Bernem za ryzyko utraty wolności przez Republikę Genewską. Dużym też problemem była nieproporcjonalna w porównaniu do miejscowej ludności obecność francuskich imigrantów. Ostatecznie w 1555 roku sukces odnieśli guillamiści, oraz sam Jean Calvin, który mając polityczne poczucie spełnienia przystąpił do kształcenia studentów w Akademii Genewskiej, którzy rozwijali kalwinizm po całej Europie, a także wyznania niezwykle do niego zbliżone, takie, jak: prezbiterianizm, czy zwinglianizm.

Drugie rządy Jeana Calvina w genewskim kantonie cechował ogromny fanatyzm, typowy dla skrajnie surowego kalwinizmu. Kontrastowało to z katolickimi kantonami, gdzie Kościół nie posiadał wielkich bogactw, lecz rekompensował to swym bardzo wysokim autorytetem, czemu sprzyjało przywiązanie ludności wiejskiej do katolicyzmu. Kantony katolickie utrzymywały żywy kontakt z Rzymem, który do Lucerny i Fryburga wysłał konwenty jezuitów, przywódcą szwajcarskiej kontrreformacji był Ludwig Pfyffer, pełnił funkcję burmistrza w Lucernie, jego plany zakładały rekatolizację całej Szwajcarii. Ludwig Pfyffer utrzymywał żywe kontakty z Księstwem Sabaudii-Piemontu, jemu należy przypisać zasługę w postaci powołania Złotego Związku.

### Węgry

Początkowo na Węgrzech reformacja szerzyła się jeszcze przed klęską pod Mohaczem zadaną przez Imperium Osmańskie, początkowo protestantyzm znajdywał sobie węgierskich wyznawców przede wszystkim wśród mniejszości niemieckiej, oraz arystokracji. Z czasem mała i średnia szlachta zaczęła przyłączać się do reformacji, katastrofalna klęska pod Mohaczem spowodowała rozbicie polityczne kraju i walki wewnętrzne, a także jeszcze większą dezorganizację Kościoła, co było idealnym gruntem dla rozwoju protestantyzmu. Zwalczające się grupy polityczne były zainteresowane tym, aby pozyskać sobie oddanych zwolenników w liczbie jak największej, patrząc nie tyle na ich przekonania religijne, co polityczne. W tym czasie nawet kreujący się na czołowych obrońców katolicyzmu Habsburgowie zmierzający do opanowania całości Węgier przymykali oczy na szerzenie się herezji reformacyjnych, byleby rozszerzyć kręgi swoich zwolenników. Na Węgrzech wystąpiły trzy herezje reformowane; luteranizm, kalwinizm i unitarianizm. Luteranizm przyjął się głównie wśród ludności niemieckiej, oraz słowackiej (wśród tej drugiej stanowił mniejszość) Już w 1552 roku luteranie uzyskali prawne potwierdzenie swojej wiary na Węgrzech. Natomiast ludność rdzennie węgierska odwróciła się od luteranizmu dość szybko, jako od religii niemieckiej, i zwróciła się ku kalwinizmowi, w 1559 roku synod protestancki w Siedmiogrodzie ogłosił przyjęcie nauk Jeana Calvina, zaś Synod debreszyński z 1567 roku uchwalił powołanie Węgierskiego Kościoła Reformowanego, odtąd kalwinizm zaczął uchodzić za węgierską religię narodową. Unitarianie z kolei znajdywali najwięcej wyznawców wśród chłopów z uwagi na społecznie radykalne hasła, jakie głosili. Najsłynniejszym przedstawicielem węgierskiego unitarianizmu był Ferenc Dávid, rozwijający swą działalność w Siedmiogrodzie i Kraju Zacisańskim. Tam też unitarianizm zdobył największe wpływy i najdłużej przetrwał.

Jednym z przejawów szerzenia się unitarianizmu było Powstanie Györgya Karácsonyego, uczestnicy tego powstania, podobnie, jak Powstania Dozy nawoływali do walki z Turcją, nawołując jednocześnie do rzezi arystokratów, gdyż wówczas miałoby nastać 1000-letnie królestwo równości. Oba powstania zostały szybko stłumione przez władze węgierskie. Później wskutek represji wobec unitarian musieli oni opuścić swój kraj, a utrwalonym wyznaniem protestanckim w tym kraju pozostał kalwinizm.

### Holandia

Już wystąpienie Martina Luthra w Wittenberdze znalazło silny oddźwięk w Niderlandach. Bardzo szybko ośrodkiem rozpowszechniania protestantyzmu stała się Antwerpia. Władze miejskie nie interweniowały w tej sprawie, ponieważ duża część przedstawicieli bogatego mieszczaństwa przyjęła luteranizm. Innymi ogniskami luteranizmu były: Dordrecht i Emden. Wśród bogatego mieszczaństwa prócz luteranizmu zaczął się szerzyć konkurencyjny wobec tegoż zwinglianizm, natomiast wśród uboższych grup społecznych coraz więcej wyznawców znajdował anabaptyzm. Podłoże duchowe pod holenderską wersję anabaptyzmu stworzyła *Epistula Chrisitiana* autorstwa Cornelisa Hoena. Już w latach '20 XVI wieku pojawiały się protestanckie grupki, w których udzielali się m.in.: w.w. Cornelis Hoen, Willem de Volder, Frederik Hondebeeke, czy też Gellius Faber. Na pierwszy plan wysunął się anabaptyzm, którego zwolennicy postępiali cały obowiązujący porządek społeczny, odrzucali większość obrzędów, głosili obrazobórstwo, a także nauczali, iż chrzcić można tylko dorosłych (stąd ponowne chrzczenie i nazwa), a także ich stosunek do własności pozwala uznawać ten ruch za prekursora komunizmu. Przywódcami holenderskiego anabaptyzmu zostali: Sicke Freerks i Jan Matthijs, wkrótce niemieccy wyznawcy anabaptyzmu opanowali Münster i założyli tam własną komunę. Wieść o tym wzmogła morale holenderskich anabaptystów, których duchowym liderem został Jan van Leiden. Gdy jednak komuna anabaptystyczna została zagrożona, a anabaptyści wzywali swych współbraci w wierze do pomocy, to władze zaczęły zwalczać anabaptyzm. W lutym 1535 roku doszlo do zamieszek w Hainaut, w maju tegoż roku w Amsterdamie również doszło do walk ulicznych na tle religijnym, anabaptyzm został bardzo silnie zwalczaną herezją, głównie z uwagi na jej rewolucyjny charakter.

Obok luteranizmu i anabaptyzmu szerzył się w Niderlandach także kalwinizm. Nauki Jeana Calvina wydały się dobrze dopasowane do tamtejszych realiów. Teza, że powodzenie życiowe jest przejawem bycia predestynowanym do zbawienia powodowała, że obowiązkiem moralnym kalwinów było powiększanie kapitału, a to dawało sankcję religijną na (zwalczaną przez katolików) lichwę. Naukę kalwińską rozpowszechniał w Niderlandach uczeń Jeana Calvina - Pierre Brully. Zwolenników kalwinizmu przybywało, w szczególności północna Holandia uległa błyskawicznej kalwinizacji; kalwinizm stał się dominującym wyznaniem Holendrów. Nie jest przypadkiem, że tam, przez pewien czas działał Jan Łaski - najbardziej znany działacz polskiej reformacji. Władze habsburskie usiłowały bezskutecznie temu przeciwdziałać; Karl V Habsburg wprowadził także na ziemiach holenderskich antyluterański Edykt Wormacki, a także poddał inkwizycję ścisłej kontroli władzy świeckiej.

Z czasem narastać zaczęła opozycja wobec hiszpańskich rządów w Niderlandach Hiszpańskich. Sytuację zaostrzała różnica religijna - Niderlandy Hiszpańskie były państwem katolickim, a większość Holendrów było protestantami, a sytuację jeszcze zaostrzał fakt obecności francuskich uchodźców wyznania kalwińskiego. W 1561 roku we wschodniej Flandrii doszło do rozruchów powodowanych przez anabaptystów. Dodatkowo bogaci kupcy holenderscy widzieli w arystokracji i ogółem - osobach sprawujących rządy - swych konkurentów. W kraju szalała agitacja antyrządowa. Dnia 11 sierpnia 1566 roku rozpoczęła się Rewolta Ikonoklastów, podczas której tłumy heretyków ruszyły na kościoły i klasztory niszcząc: posągi, ozdoby, wizerunki świętych, oraz paląc księgi gruntowe. Wszelkie kosztowności konfiskowano i obracano nimi na rynku w celu wzbogacenia się. Kościół Katolicki uchodził wśród nich za symbol znienawidzonej władzy hiszpańskiej. Ostatecznie jednak Margaretha van Parma (namiestniczka Niderlandów Hiszpańskich), sprawująca rządy w imieniu cesarza Phipilppa II Habsburga poszła na kompromis z bogatym mieszczaństwem legalizując wyznanie kalwinizmu w zamian za pomoc w tłumieniu rewolty. Rewolta Ikonoklastów stała sie pretekstem, do decyzji, jaką podjął Philipp II Habsburg, a jaką było zniesienie autonomii holenderskiej, likwidacja urzędów stanowych na rzecz królestwskich urzędów Imperium Hiszpańskiego, będącego częścią Monarchii Habsburskiej, także miejscowe wojska holenderskie miały zostać wcielone do armii hiszpańskiej. Rozłam między patrycjatem, a władzami przyczynił się do tego, że już pod koniec 1566 roku powstał plan obalenia Margarethy van Parma. Spiskowcy spotkali się w Dendermonde, gdzie rozważano problem uzyskania poparcia od luterańskich władców niemieckich, a także omawiano projekt zamachu stanu i przejęcia władzy w Holandii przez triumwirat: Willem van Oranje,Lamoral Egmont i Filips van Montmorency. Uczestnicy jednak nie podjęli ostatecznie żadnej decyzji.

Już w 1566 roku podjęto decyzję o zmianie namiestnictwa w Niderlandach Hiszpańskich, nowym namiestnikiem został Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel znany także jako "książę Alba". 9 września 1567 roku aresztował on Filipsa van Montmorency'ego i Lamorala Egmonta, następnie 3 czerwca 1568 roku przewieziono ich do Brukseli, gdzie 2 dni później ich ścięto. W marcu 1569 roku Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel zwołał Stany Generalne i zarządał od nich wprowadzenia hiszpańskiego systemu podatkowego, czyli: 1% od całości posiadanego majątku, 10% od wszystkich sprzedanych ruchomości i 5% od wszystkich sprzedanych nieruchomości. Ten system był nie do pomyślenia w tak kupieckim kraju, jak Niderlandy Hiszpańskie. Podniosły się protesty, a bankierzy holenderscy mający wpływy na wielu dworach przez pożyczki i dostawy spowodowali wystąpienie cesarza Philippa II Habsburga w tej sprawie. Hiszpański namiestnik musiał zgodzić się nie pobierał tzw. *Alkabały* w Niderlandach Hiszpańskich, w zamian za wypłacenie ryczałtu w wartości 2 mln guldenów. Pojawiło się zjawisko tzw. *Gezów leśnych*, czyli de facto partyzantów występujących przeciw władzy hiszpańskiej, oraz przeciw Kościołowi Katolickiemu, chłopi chętnie zaopatrywali ich w żywność i informowali o położeniu i ruchach hiszpańskich garnizonów. Analogiczne zjawisko powstało w postaci *Gezów morskich*, de facto piratów. Kontakty z gezami nawiązał Willem van Oranje, ten za granicą werbował w celu walki o Holandię ochotników w postaci niemieckich luteran i francuskich kalwinów. We wrześniu 1568 roku do kraju wrócił Willem van Oranje na czele 25-tysięcznej armii, w skład której wchodzili: Niemcy, Francuzi i Walonowie. Wkrótce jednak musiał się wycofać, gdyż jego wojsko dopuszczało się licznych ekscesów na ludności holenderskiej, sytuacja stała się krytyczna, gdy na przełomie lat 1568/1569 nastała ostra zima, a także brakowało pieniędzy na wypłacanie żołdu, przez co dochodziło do buntów żołnierzy. Przez to Willem van Oranje wycofał się na powrót do Niemiec. Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel zdecydował się ostatecznie wprowadzić hiszpański system podatkowy w Niderlandach Hiszpańskich. Wojna partyzancka zyskiwała na skali. 1 kwietnia 1572 roku załoga flotylli liczącej 24 statków napadła na miasteczko Briel i zajęła je, ludność przyjęła insurekcjonistów z entuzjazmem, a echo tego wydarzenia rozeszło się w całym kraju. Również w Vlissingen doszło do zamieszek, efektem czego władzę uzyskało kalwińskie bogate mieszczaństwo. W ręce powstańców zaczęły wchodzić kolejno: Hoorn, Medemblik, Dordrecht, Haarlem i Lejda. Pierwsze ofiarą insurekcjonistów padały kościoły i klasztory, następnie reprezentanci władz i lichwiarze, wkrótce bunt rozlał się na całą Holandię, Wojna Osiemdziesięcioletnia stała się faktem. 7 lipca Willem de Ornaje przekroczył ren i ponownie wrócił na czele wojska. Wydał on manifest wzywający do walki z hiszpańską władzą, natomiast 19 sierpnia 1572 roku został "gubernatorem Holandii, Zelandii i Fryzji". Bunt na południu kraju został stosunkowo szybko stłumiony, siły hiszpańskie zaczęły sunąć ku północy. 12 lipca 1573 roku Haarlem skapitulował. Z kolei oblężenie Lejzy nie powiodło się, także atak Hiszpanów na Zelandię w 1575 roku zakończył się porażką. 4 września 1576 roku w Brukseli doszło do zamachu stanu i w miejsce dawnych porządków lud zaczął zaprowadzać nowe, republikańskie porządki. Co ciekawe do holenderskiego buntu przyłączyła się część szlachty, a nawet katolickie duchowieństwo. 8 listopada 1576 roku zatwierdzono *Pacyfikację gandawską*, czyli dokument proklamujący walkę z Hiszpanami, stanowiący powszechną amnestię dla wrogów politycznych Fernanda Álvareza de Toledo y Pimentel. Także oficjalnie religią panującą uznano kalwinizm. Niebawem jednak Wojna Osiemdziesięcioletnia została przerwana, ponieważ władze hiszpańskie podpisały tzw. *Wieczny edykt*, który zatwierdzał stare przywileje i prawa Holendrów, przy podkreśleniu panowania religii katolickiej. Ponadto przywrócono holenderskie wojska. Nowym namiestnikiem Niderlandów Hiszpańskich został don Juan de Austria. Ten jednak zarządał przysięgi lojalności od wojska holenderskiego i wspólnej wojny przeciw Willemowi van Oranje, a to spowodowało wybuch walk na nowo. Stany Generalne wezwały do Brukseli księcia Willema van Oranje, gdzie odbył uroczysty wjazd. Wypada też wspomnieć, że w 1573 roku Willem de Oranje przeszedł z luteranizmu na kalwinizm. Górna, katolicka szlachta zaczęła rozglądać się za nowym przywódcą, wybór padł na arcyksięcia Austriackiego - Matthiasa Habsburga. W bitwie pod Gembloux wojska Stanów Generalnych przegrały z siłami Juana de Austria, co skompromitowało to stronnictwo w oczach mas. W 1578 roku doszło do przewrotu w Amsterdamie, który dostał się w ręce rebeliantów, po czym wygnano z tego miasta przedstawicieli dawnego porządku, oraz duchowieństwo katolickie. W końcu w wojnę osiemdziesięcioletnią zaanagażowały się: Francja i Anglia. 6 stycznia 1579 roku podpisano unię w Arras - zawarły ją prowincję dzisiejszej Belgii, a jej program opierał się na przywróceniu status quo ante sprzed wybuchu wojny, a więc i powrocie rządów hiszpańskich. W odpowiedzi 23 styczia 1579 roku zawarto unię w Utrechcie, której program zakładał: uznanie wyłącznie religii kalwińskiej, oraz bezkompromisową walkę z Hiszpanami.

Dnia 1 października 1578 roku zmarł Juan de Austria, a nowym namiestnikiem Niderlandów Hiszpańskich został Alejandro Farnesio, pierwszą jego decyzją było usunięcie z wojsk królewskich wszystkich ludzi obcego pochodzenia, oraz zawarcie pokoju z twórcami unii w Arras. Dnia 29 czerwca 1579 roku zdobył Maastricht po długim oblężeniu. Następnie Gandawa i Antwerpia wpadły w ręce hiszpańskie. Także w marcu 1585 roku Hiszpanie zajęli Brukselę. Dnia 26 czerwca 1581 roku w Hadze ogłoszono detronizację Phipippa II Habsburga, wówczas narodziła się Republika Zjednoczonych Prowincji. Następnie 10 lipca 1584 roku Willem van Oranje został zamordowany. Wojna Osiemdziesięcioletnia jeszcze potrwała aż do 1648 roku (stała się częścią Wojny Trzydziestoletniej), a ostatecznie wraz z Pokojem Westflaskim uznano jako odrębne państwo Republikę Zjednoczonych Prowincji, która miała charakter kalwiński.

## Bibliografia

* Kenneth G. Appold, *Reformacja. Krótka Historia*, Oficyna Wydawnicza VOCATIO, Warszawa, 2013
* Pierre Chaunu, *Czas Reform. Historia religii i cywilizacji 1250-1550*,tłum. Jan Grosfeld, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1989
* Jerzy Wojtowicz, *Historia Szwajcarii*, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1976
* Ingvar Andersson, *Dzieje Szwecji*, tłum. Stanisław Piekarczyk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967
* Władysław Czapliński, *Dzieje Danii Nowożytnej*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1982
* Adam Kersten, *Historia Szwecji*, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1973
* Wacław Felczak, *Historia Węgier*, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1983
* George R. Potter, *Zwingli*, tłum. Tadeusz Szafrański, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1994
* Lars Olof Larsson, *Gustaw Wazaa. Ojciec państwa szwedzkiego czy tyran?*, tłum. Wojciech Łygaś, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 2009
* Henry Zins, *Historia Anglii*, tłum. Stanisław Grzywna, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław, 2001
* Grzegorz Kucharczyk, *Hohenzollernowie*, Bellona, Warszawa, 2022
* Jan Kalwin, *Istota religii chrześcijańskiej* *Księga I*, tłum. Janusz Kucharczyk, Towarzystwo Upowszechniania Myśli Reformowanej HORN, Świętochłowice, 2020
* Marcin Luter, *O niewolnej woli*, tłum. Wiktor Niemczyk, Luteranie.pl, 2001
* Marcin Luter, *95 tez*, Luteranie.pl
* Marcin Luter, *O wolności chrześcijańskiej*, tłum. Wiktor Niemczyk, Luteranie.pl, 2001
* Adam Wielomski, *Anty-Rzym. Projekt eklezjalno-polityczny Jana Kalwina*, Dialogi Polityczne 26/2019, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego
* Jan Baszkiewicz, *Historia Francji*, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1978
* Jakub Basista, *Kim byli purytanie i czy w ogóle istnieli?*, Studia Historyczne, R. LVII, 2014, Z. 1 (225)
* Janusz Tazbir, *Reformacja-Kontrreformacja-Tolerancja*, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław, 1996
* Jan Balicki, Maria Bogucka, *Historia Holandii*, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1989