Królewska rusznikarnia w Kozienicach

Razem z zakonczeniem dzialan wojennych postanowiono sprawdzic stan broni zdawanej do magazynow. Szybko okazalo sie, ze jest ona w co najwyzej kiepskiej kondycji i wymaga naprawy. Z racji oddania warsztatow ich wlascicielom, nalezalo pomyslec nad nowym miejscem do ich naprawiania. Jak zawsze Arsenal Warszawski byl pierwszym obiektem ktory zajal sie tym problemem. Jednak byla to tylko tymczasowe rozwiazanie. Dlatego tez w 1835 roku Krol podjal decyzje o wznowieniu dzialanosci rusznikarni w Kozienicach.

## Okres Rzeczpospolitej Obojga Narodow

Rusznikarnia produkowała karabiny skałkowe zarówno dla piechoty i kawalerii. Przyjmuje się, że sztucer kozienicki był pierwszą udokumentowaną, seryjnie produkowaną bronią gwintowaną w Polsce dla Wojska Polskiego. Rzadko które miasto może poszczycić się czym takim. Broń gwintowana znana była już od wieku XVI ale na dłuższą metę nie wprowadzono jej na stan żadnej europejskiej armii. Spowodowane to było zapewne dłuższym czasem jej produkcji oraz- już w trakcie walki dłuższym niż w przypadku broni gładkolufowej czasem jej ładowania. Broń ta jednak miała jedną podstawową zaletę – celność. Sztucerów używali w dużej ilości farmerzy i traperzy amerykańscy zadający duże starty wojskom angielskim podczas wojny o niepodległość.
Zakłady dysponowały najlepszymi w kraju maszynami oraz narzędziami rusznikarskimi. Posiadały one również własną kuźnię poruszaną siłą wodną i opalaną węglem drzewnym. Surowiec do produkcji broni sprowadzany był z zewnątrz miasta. Stal przywożono w sztabach z Końskich leżących w Staropolskim Okręgu Przemysłowym, a drewno orzechowe do wyrobu łóż oraz kolb z Wołynia, Podola i Ukrainy. Fabryka ta wytwarzała początkowo około 500 karabinów rocznie, a po decyzji Sejmu Wielkiego w 1792 roku produkcję tę podwojono.
W 1794 roku manufaktura kozienicka przestała produkować broń. Zniszczyły ją wkraczające do miasta wojska carskie generała Apraksina.

## Produkcja w XIX wieku

Co prawda zaklady zostaly zniszczone a produkcja wstrzymana ale mozan ja bylo szybko przywrocic. Dowodem na to jest okres powstania listopadowego, gdy produkowano tu kosy dla gwardii i strazy bezpieczenstwa.
Jak juz wspomnialem w 1835 roku zapada decyzja o wznowieniu produkcji karabinow w tutejszych zakladach. Specjalisci sciagnieci z Warszawy, mieli zamieszkac niedaleko w Starej Wsi. odbudowano takze mlyn, hamernie oraz sama rusznikarnie.

Pierwszym zadaniem rusznikarnii byla naprawa broni znajdujacej sie w Arsenale. Lacznie, dzieki staraniom pracownikow udalo sie przywrocic do sprawnosci 66 tysiecy karabinow. Wszystkie one zostaly one dostosowane do wersji Tulskiej z 1828. Juz w 1838 roku rozpoczynaja sie prace nad nowsza wersja karabinu. W ten sposob powstaje Karabin wz.1840 Ktory staje sie nowym karabinem podstawowym armii. Co prawda wygladal podobnie do starego Tulskiego, ale technologicznie bardziej bazowal na karabinie pruskim model 1831. Jego glowna innowacja bylo zastosowanie zamka kapiszonowego. Dzieki niemu sprawnosc broni zdecydowanie wzrosla. Dwa lata pozniej zapada decyzja o przerobieniu pozostalych karabinow do nowego typu zamka. W ten sposob powstal Karabin wz.1828/42.

   Do kolejnej zmiany doszlo w latach 50-tych. Juz wczensiej wybudowano nowy mlyn umozliwiajacy zwiekszenie produkcji. Dzieki nowemu budynkowi udaje sie roozdzielic produkcje luf od produkcji zamkow. Takze szable i palasze dostalys woje oddzielne miejsce produkcji. Teraz na terenie kozienic pojawia sie silnik parowy sprowadzony z ameryki. Powoduje on, razem z automatyzacja produkcji znaczne zwiekszenie wytwarzanej ilosci karabinow.

W tym czasie zamowienia rzadowe (zwiazane z wojnami z Prusami) zwiekszaja sie i pozwalaja zakladom na stabilny rozwoj. Takze sprzedarz karabinow w czasie wojny secesyjnej powoduje potrzebe produkcji. Ilosc pracownikow zakladow wzrasta wpierw do 1000 aby w 1860 roku wyniesc 2500. Polaczenie zakładow kanalem w Wisla oraz koleja z Warszawa powoduje, ze surowce (potrzebne takze do pracy silnikow parowych) docieraja na miejsce znacznie szybciej i taniej.