Era pierwotna

**Era pierwotna** (*primaraj*) - okres historyczny w dziejach Androgei, trwający od roku -5500 do -1016 roku. Jest to pierwsza z trzech wielkich er historycznych w dziejach krainy.

Era pierwotna obejmuje czasy pojawienia się i rozwoju ludzkości, hiandrów i orków, powstawania pierwszych cywilizacji i kultur, rozwoju techniki oraz poszerzania wiedzy o magii. Najwspanialszą cywilizacją tego czasu jest wielkie Imperium Chanów, równie zaawansowane grupy powstały też w Joterdonie czy na Północy. Era dzieli się na trzy epoki historyczne: epokę antropogeniczną, epokę pisma oraz epokę wielkich wojen. W szczytowym okresie Androgeę w erze pierwotnej zamieszkiwało ok. 10 mln istot.

Era pierwotna nie jest okresem historycznym w dziejach elfów, które nie zdawały sobie sprawy z istnienia innych ras i rozwijały się osobno od całej reszty świata.

## Periodyzacja

Erę pierwotną dzieli się na trzy epoki: antropogeniczną, pisma oraz wielkich wojen. Pierwsza z nich trwała od 5500 roku SE (pojawienie się w ludzi w Androgei) do 2198 roku SE (wynalezienie pisma). Epoka pisma zakończyła się w 1459 roku SE, kiedy imperium Chanów rozpadło się na trzy części, zaś następna - epoka wielkich wojen - miała swój koniec w -1016 roku, kiedy doszło do konfliktu z Ligi Zachodu z cywilizacją Wellmenów oraz wielkiego starcia na Polach Regolskich. Ta ostatnia data jest również granicą między erą pierwotną, a jej następczynią - erą mroku.

## Historia

### Epoka Antropogeniczna

Symbolicznym początkiem historii świata jest pojawienie się ok. 5500 lat przed Nową Erą pierwszych ludzi, czyli najstarszej rasy w Androgei. Nie wiadomo, czy kraina istniała wcześniej ani tym bardziej jak wyglądała, toteż narodziny ludzkości są uznawane również za początek istnienia świata. Pierwotni ludzie tworzyli małe, trudniące się polowaniami na zwierzęta, plemiona mieszkające w jaskiniach lub prowadzące koczowniczy tryb życia. Ludzie byli rozsiani po całym świecie, przede wszystkim w Joterdonie, Ashorze oraz południowej Mederii. Gromadzili się przy rzekach lub jeziorach, które zapewniały im dostęp do wody pitnej.

Pod koniec 6. tysiąclecia w północnej Regolii pojawiły się elfy, które jednak nie nawiązały z ludźmi kontaktu i żyły niezależnie od nich do końca Starej Ery. W -4900 roku SE w Androgei (Joterdonie) zawitali pierwsi hiandrzy, którzy szybko zmieszali się z ludźmi i zaczęli tworzyć razem plemiona. Z kolei dwieście lat później w Ashorze pojawili się orkowie, plugawa i agresywna rasa, negatywnie nastawiona do humanoidów.

W tamtym czasie u ludzi i hiandrów zaczęły się się rozwijać pierwsze systemy religijne i kulturowe. Pradawne ludy modliły się do bogów przyrody, uznawały animizm oraz czary, a także wielką rolę szamana jako pośrednika między ludźmi a naturą i duchami. Dzięki wynalezieniu rolnictwa oraz narzędzi populacja ówczesnego świata znacznie wzrosła. Ludzie przeszli w wielu miejscach do osiadłego trybu życia, zaczęli zakładać pierwotne osady, prowadzić uprawy i hodowlę. Rozwinęli kulturę, m.in. sztukę czy ceramikę. W pierwotnych grupach ludzi i hiandrów panował mocny patriarchat oraz przywiązanie do religii.

W połowie 5. tysiąclecia ludzie zamieszkiwali region doliny Montenisu i Ashoru, południowe wybrzeża Mederii oraz zachodni Przesmyk Joterdoński. Nieliczne plemiona żyły również w innych miejscach, przede wszystkim Korkinach, lecz były to niewielkie i prymitywne grupy. Koncentracja ludności w kilku miejscach ułatwiła rozwój ludzkości oraz postęp techniczny. Podziały geograficzne przyczyniły się do powstania trzech niezależnych od siebie kręgów kulturowych: Północy, Południa oraz Wschodu.

#### Południe - Chanowie, Koryci

Mederyjskie wybrzeże Tyrdonu zamieszkiwali Chanowie i Koryci. Pod koniec 4. tysiąclecia SE doszło do wielowiekowej wojny między oboma plemionami, która zakończyła się zwycięstwem tych pierwszych i stworzeniem Państwa Chanów obejmującego dolinę rzeki Thozie.

#### Północ - Harasi, Tellonidzi, Rapsydzi

Najwspanialszym plemieniem na Północy w epoce antropogenicznej byli Harasi. Ludy zamieszkujące dolinę rzeki Tobros tworzyły grupę potężnych, niezależnych miast-państw, które współpracowały ze sobą i udzielały sobie w razie potrzeby pomocy militarnej. Spośród tych miast-państwa zdecydowanie najważniejszym było założone ok. 4100 roku SE Druccoz, które znane było ze swojej zapierającej dech w piersiach architektury oraz wielkiego portu, który przyjmował płynące z Trino statki handlowe. Harasi toczyli epickie wojny z orkami nieustannie chcącymi zniszczyć tą cywilizację, stworzyli rozwinięty system wierzeń oraz poszerzali wiedzę magiczną. Z Druccoz pochodził jeden z najwybitniejszych czarodziei w dziejach magii - Artymach.

W 3900 roku SE bogowie Okdur i Avnos założyli miasto Pinoton i przekazali ludziom księgę *Jetnja*, która stała się podstawą nowej religii tellonidzkiej (kultu z Pinoton), kategorycznie odrzucającej magię. W następnych stuleciach królestwo Pinotonu, rządzone przez dynastię Ta-Nia podbiło terytoria półwyspu Bonaston i narzuciło tubylcom swoje wierzenia. W tym samym czasie na południu wybitna czarodziejka Kaen Moris wyszła za mąż za Marka Starszego, wielkiego wojownika, i razem z paladynem założyła pierwsze rapsydyjskie państwo - Ar. Niestety, w wyniku sporu między małżonkami oraz ich synem - Oksjomem Zwycięzcą, również wojownikiem - od kraju oddzieliły się Kin (należący do Marka) oraz Mor (należący do Oksjoma). Po trzystu latach walk, Kaen Moris (której niezwykłe umiejętności magiczne zapewnił tak niewyobrażalnie długi żywot) pokonała syna i przyłączyła jego państwo do siebie, tworząc mityczny Ar-Mor. Z kolei Kin rozpadł się na drobne państewka, które upadły pod wpływem najazdów orków albo zostały wchłonięte przez Pinoton. W późniejszym okresie doszło również do wielkiej, ciągnącej się przez wieki wojny między Ar-morem a Pinotonem, którą Rapsydzi przegrali i zostali zniewoleni przez Tellonidów. Prawie całe 4. tysiąclecie było okresem świetności Królestwa Pinotonu, które pod rządami nowej dynastii Wia-Zang zdominowała całą Północ. Milenium supremacji Tellonidów zakończyły się Rebelią z Rench (ruchu proponującego lżejsze podejście do magii) i wojną domową. Zmierzch królestwa spowodował powstanie wielu nowych państw, m.in. Jolimortier, Dorcji oraz odrodzenie Ar-Moru. Podboje królestwa rozpowszechniły na Północy kult z Pinoton, czyniąc go najpowszechniejszą religią regionu i unifikując kulturę regionu.

Odrodzony Ar-Mor szybko stał się największym hegemonem na Północy - podbił niziny na wschód od Trino aż do Korkinów, terytoria Pinotonu razem ze świętym miastem, a także zawierał liczne mariaże z innymi krajami tellonidzkimi. W XXIII wieku SE władzę nad królestwem Rapsydów przejęła I dynastia z Seaude, za której czasów władcy Dorcji i Jolimertier oddali pokłon monarchom ar-moryjskim.

Pod koniec epoki antropogenicznej doszło do Wojny Orczej spowodowanej wielkim najazdem orków na Druccoz. Harasi wsparci przez ogromną armię Rapsydów pod wodzą maga Salomona Wędrowca zdołali pokonać przeciwnika i znacznie zmniejszyć liczbę orków w Ashorze. Po zwycięstwie nad orkami zwołano w Druccoz wielką ucztę, po której żołnierze Salomona upili się i zdemolowali miasto. Rozwścieczony król Mau-gjr obrzucił byłych sojuszników klątwą i wygnał wojsko Salomona, a samych rozbójników kazał ukamienować. Nieporozumienie było przyczyną trwającej w latach 2244-2226 SE wojny rapsydyjsko-haraskiej, podczas której Salomon Wędrowiec wraz z posiłkami z Ar-Moru próbował bezskutecznie podbić miasto. Konflikt bardzo negatywnie wpłynął na relacje obu grup etnicznych i skłócił te cywilizacje na wiele wieków.

### Epoka Pisma

#### Północ - podział Ar-Moru, wojny domowe i kryzys

Po wojnie rapsydyjsko-haraskiej na Północy rozpoczął się kryzys - władza straciła na autorytecie w oczach arystokracji i duchowieństwa, jedynych liczących się klas społecznych, z którymi królowie musieli się liczyć. W XXII wieku SE panowała w Ar-Morze II dynastia z Seaude, zaś w XXI wieku SE - III dynastia. Pierwszym królem wywodzącym się z tego ostatniego rodu był Katon Mądry, za którego czasów państwo skolonizowało ogromne obszary na południe od doliny Montenisu. Katon wysyłał też ekspedycje po świecie, które miały zbierać informacje o nieznanych wcześniej ziemiach i wyznaczać kierunki późniejszej kolonizacji. Potęgę Ar-Moru wzmacniał później Katon Młodszy - władca, poza poszerzaniem swojego królestwa, rozbudowywał też miasta i zakładał nowe, np. Ferdon czy Inges. Następcą Katona Młodszego był Fallon II. Odbudowa nadszarpniętej reputacji imperium spowodowało, że wielu ważnych kapłanów pinotońskich powiązało swoją wiarę w monarchią Ar-Moru - od XXI wieku SE każdy mieszkaniec Południa musiał złożyć pokłon królowi państwa, co dawało monarchii z Seaude całkowitą dominację w rapsydyjskim świecie.

W I połowie XXI wieku SE Ar-Mor nawiedziły fale prześladowań czarodziejów i magów na tle religijnym zainicjowane przez psychopatycznego brata Fallona - Kronosa Straszliwego, który za zwalczanie magii otrzymał tytuł arcyksięcia Pinotonu. Wysokie stanowisko nie zaspokoiło jednak żądzy władzy i bezwzględności Kronosa, pragnącego zdobyć koronę Ar-Moru. Arcyksiążę dokonał w -2053 roku nieudanego zamachu na życie Fallona, rozpoczynając trwającą 40 lat wojnę domową. Konflikt, choć zakończył się porażką rebelii Kronosa i jego ucieczką do Przeklętej Krainy, doprowadził do podziału mocarstwa na Ar-Mor ze stolicą w Seaude oraz Kin, znajdujący się w górnej dolinie Montenisu. Wojna domowa, wraz z nawiedzającą kraj w XXI i XX wieku SE epidemią *chorzyszu* (choroba płuc) stanowiła początek końca potęgi Ar-Moru. Siłę państwa próbował w latach 80. i 70. XX wieku SE odbudować niejaki Barabasz z Tormilr, który objął tron na mocy testamentu Tobinisa I, ostatniego władcy z III dynastii z Seaude. Barabasz najechał wraz ze swoimi wojskami na państwa-miasta Kinu z myślą o szybkim przywróceniu ładu na wschodzie. Wojna, po wielkiej bitwie o Ferdon, utknęła jednak w martwym punkcie i przerodziła się w 50-letni konflikt zbrojny zakończony porażką Ar-Moru. Wojna, chociaż tragiczna i druzgocąca, spowodowała stworzenie dwóch sojusz miast-państw kińskich, które po jej zakończenie przeobraziły się w Stary (ze stolicą w Ferdonie) i Nowy Kin (Przeklęta Kraina i górna dolina Montenisu).

Oba kraje zawarły koalicję z królestwem Tirolezji i w 1934 roku SE odłączyły się od kultu z Pinoton. Alternatywą dla religii Ar-Moru stały się wierzenia z Rench, które uznawały *Jetnję*, lecz wywyższały postać Avnosa. Rozłam religijny stał się przyczyną kolejnych, trwających przez kilka stuleci wojen na Północy. Konflikty oraz powodowane przez nie plagi doprowadziły do śmierci prawie 67% populacji Rapsydów i Tellonidów, przez co Północ na wieki pogrążyła się w okresie wieków ciemnych. W Starym Kinie doszło również do wewnętrznego konfliktu między pinotonistami (zwanymi Karyjczykami) a renchystami, który skończył się krwawą rozprawą i wygnaniem tych pierwszych ze kraju. Lud Karyjczyków tułał się po świecie przez następne 50 lat po nieodkrytych ziemiach na południe od doliny Montenisu. Na przełomie I i II połowy XIX wieku SE Karyjczycy dotarli do przyjaznego wybrzeża Tyrdonu, gdzie założyli swoje państwo i nawiązali kontakt z Chanami, wychodzącymi akurat z okresu Wieków Ciemnych. Spotkanie tych dwóch cywilizacji było absolutnym przełomem w dziejach świata, a wieść o Imperium znad dalekiego oceanu rozeszła się po Północy bardzo szybko. Do większych kontaktów między właściwymi Rapsydami a Kar i Południem doszło dopiero pod koniec epoki pisma.

### Epoka Wielkich Wojen

#### Północ i orkowie

Na przełomie epoki pisma i wielkich wojen nad Tobros przybyła nowa, silniejsza podrasa orków z dalekiego Ashoru, która wyparła poprzedników i zaczęła tworzyć swoje państwa. Najsilniejszym z nich był założony na Zdradliwej Pustyni Ur Chlibulb, który w ciągu zaledwie 15 lat zdobył dominację w świecie orków zachodnich. Ambitny wódz orków - Gomok Straszliwy - chciał stworzyć na ziemiach wokół morza Trino swoje wielkie imperium. Najazdy Chlibulbu w XIV wieku SE doprowadziły do upadku Druccoz i innych miast haraskich, a później również pogrążonego już w kryzysie królestwa Ar-Moru. W latach 80. celem inwazji orków stał się również Stary Kin, który o mało nie upadł, gdyby nie wysłana w ostatniej chwili pomoc militarna z praktycznie całej Północy (szczególnie Pin-Moru). Trwająca da 1319 roku SE I Wojna o Ashor była bardzo dynamiczna, lecz ostatecznie zakończyła się porażką Chlibulbu i spowodowała tam wybuch trzydziestoletniej wojny domowej. Skutkiem tej ostatniej był upadek rodziny Gomoka oraz powstanie Ur Ashbul (warowni wzniesionej na gruzach Druccoz), która przejęła na krótko rolę hegemona w świecie orków. Nie na długo, ponieważ w połowie XIII wieku Gnarlug, przywódca potężnego klanu Xokuk, założył swoje państwo ze stolicą w warowni Ur Kagmar.

W 1276 roku SE doszło do zawarcia unii między Starym, Nowym Kinem oraz Pin-Morem. Powstało w ten sposób Trójkrólestwo Rapsydii, mające służyć przede wszystkim skutecznej walce z groźnymi orkami. W tym samym czasie, Kagmar prowadził swoje podboje, zniszczył Chlibulb i zdołał odtworzyć jego dawne rozmiary. Władcy Kagmaru, z uwagi na powstanie Trójkrólestwa, podchodzili jednak ostrożnie do inwazji na Północ i zamiast rozpoczęcia otwartej wojny zdecydowali się na eksplorację półwyspu Chugkal, a później również i wysp północno-mederyjskich. Kolonizacja nowych ziem dała orkom dobre pozycje strategiczne i dominację na Oceanie Północnym, co w przyszłej wojnie z ludźmi miało się okazać bardzo ważne. Eksplorowanie dalekiego Ashoru zainicjował król Urul Wielki, znany również ze swojej okrutności i bezwzględności. Władca, architekt potęgi Kagmaru, prowadził eksterminację Harasów w regionie Tobrosu, a także zrobił z mieszkańców okupowanego nadal Ar-Moru niewolników. W 1259 roku SE doszło do wspartego przez Trójkrólestwo Rapsydii Powstania Lotina Nurra, podczas którego Harasi próbowali wyrwać się bezskutecznie z niewoli orków i odrodzić swoje pierwotne państwa. Niestety, bunt zakończył się klęską i jeszcze większą falą represji. W 1230 roku SE doszło do pierwszej z wielu inwazji Kagmaru na terytoria rapsydyjskie, w której obrońcy odnieśli pyrrusowe zwycięstwo i byli zmuszeni do wycofania się z centralnych Korkinów (gdzie toczyli walki z Chanami).

#### Południe

Upadek Imperium Chanów wstrząsnęło światem Korytów i Chanów - od 1459 roku SE do końca stulecia Południe nawiedziła dwukrotnie wielka klęska głodu oraz niezliczone regionalne konflikty między lokalnymi watażkami oraz przywódcami religijnymi. Ponadto brak żywności i niewyobrażalny wyzysk chłopów przez władców doprowadził do powstań niższych klas społecznych. Chaos panujący w południowej Mederii spowodował śmierć prawie 410 000 ludzi, czyli prawie 25% całej ówczesnej populacji regionu.

Na terenach byłego imperium powstało mnóstwo małych i słabych państewek, z których wszystkie (poza jednym - Księstwem Korytów) zostały do końca XV wieku SE podbite przez potężniejsze kraje. Na początku XIV stulecia Południe podzielone było między trzy wielkie państwa: Królestwo Chanii Północnej (które po imperium przejęło stolicę, część gwardii imperatorskiej oraz wielkie świątynie Chanów, co dało im miano religijnego zwierzchnika świata podkorkińskiego), Królestwo Chanii Wschodniej (zarządzane przez Sitersteinów, które przejęło większą część wojska oraz sporą część terytoriów) i Księstwo Korytów (przekształcone w XIII wieku w Stare Królestwo Korytów).

Na przełomie XIV i XIII wieku SE niewolnicy pracujący w Korkinach natknęli się na złoża żelaza i złota, surowców niezwykle cennych dla Chanów. Bogactwa gór mogły pomóc władcom Południa naprawić poszarpaną gospodarkę swoich państw i zakończyć kryzysy panujące po upadku imperium. Niestety, na przeszkodzie stanęło nowopowstałe Trójkrólestwo Rapsydii, również mające apetyt na ukryte w Korkinach skały. W latach 1269-1240 SE doszło do I Wojny Korkińskiej, zakończonej zwycięstwem Rapsydów nad unią personalną Chanii wschodniej i północnej. Klęska w wojnie rozwścieczyła balansujące na granicy społeczeństwo i zmusiła Chanię Północną do poszukiwania skarbów gdzie indziej - pod koniec stulecia znienawidzony król Mogart VIII, obiecując zdenerwowanemu motłochowi (podburzonego do buntu przez jeszcze bardziej wkurzone duchowieństwo) rozwiązanie targających państwem kryzysów, powołał do życia Bractwo Karmineusza, którego zadaniem było odnalezienie zaginionej fortuny imperium Chanów, w tym skarbu wywiezionego w -1459 roku przez Elgierta. Bractwo miało w tej materii pewne sukcesy, lecz później musiało się ścigać o Złoto Thercypolis z drużyną wybitnych magów i wojowników pracujących dla Mandigenckiej Gildii Złodziei. Wydarzenia te (jak i sama drużyna) przeszły do historii pod nazwą "Wyprawa Korkińska" i rozgrywały się na przełomie 1299 i 1298 roku SE. Ostatecznie, po pewnych perturbacjach, Wyprawa przejęła skarb i zabiła paladynów z Bractwa Karmineusza, zaś skompromitowany Mogart VIII został przez tłum rozjechany rydwanem na środku Thercypolis. Od tego czasu Chania Północna straciła na stałe miano hegemona Południa.

W tym samym czasie Królestwo Chanii Wschodniej, zarządzane przez dynastię de Sitersteinów, odbudowało się po kryzysie i wróciło do światowej rozgrywki. W 1225 na Chanię najechali dzicy Usmasydzi Zachodni, rozpoczynając trwającą 140 lat wojnę. Agresorzy odnieśli jednak całkowitą klęskę i zostali wchłonięci do kształtującego się nowego imperium. Chanowie