Sử ký Bản kỷ 7

Hạng Tịch, người Hạ Tương, tự Vũ. Bắt đầu khởi sự năm hai mươi tư tuổi.Chú(1) Hạng Lương,cha Lương tức tướng Hạng Yến nước Sở,là tướng Sở bị tướng Vương Tiễn nhà Tần đánh bại. Họ Hạng đời đời làm tướng nước Sở, được phong đất ở Hạng cho nên lấy họ là họ Hạng.

Hạng Tịch thiếu thời, học chữ không thành,học kiếm thuật cũng không thành. Lương tức giận. Tịch nói:

-Biết chữ chỉ đủ để viết tên họ mà thôi. Kiếm chỉ đánh lại một người, không bõ công học. Nên học cái đánh lại được vạn người!

(1)Nguyên văn là "Quý phụ".“Quý”là thứ bậc nhỏ nhất trong cấp bậc anh em

Hạng Lương bèn dạy Tịch binh pháp, Tịch rất mừng, nhưng chỉ học qua, chứ không học tiếp. Hạng Lương từng bị bắt Lịch Dương, nhờ một viên chức nhỏ trong ngục là Tào Cữu thư tới Ngục sử ở Lịch Dương là Tư Mã Hân, thu xếp ổn thỏa. Hạng Lương giết người, cùng Tịch trốn đến đất Ngô Trung. Hiền sĩ và đại phu ở đất Ngô Trung đều thua kém. Mỗi Ngô Trung có việc lao dịch hay tang lễ thì Hạng Lương thường đứng ra lo liệu,âm thầm dùng binh pháp để tập hợp tân khách,để biết khả năng của họ.Tần Thủy hoàng đế chơi Hội Kê, qua Chiết Giang, Lương cùng Tịch đến xem. Tịch nói:

-Có thể cướp và thay thế hắn.

Lương vội bịt miệng:

-Vô vọng ngôn, tộc hĩ!

Lương do vậy thấy Tịch khác thường. Tịch lớn lên mình cao tám thước hai tấc, sức có thể nâng đỉnh, tài khí hơn người.Người đất Cừu Ngô đều sợ Tịch.

Tháng bảy năm đầu thời Tần nhị thế(2),bọn Trần Thiệp khởi binh ở Đại Trạch.Tháng chín,Thái thú Hội Kê Thông nói Lương:

-Dân giang Tây đều làm phản, nay chính là lúc trời tiêu diệt nhà Tần. Tôi nghe nói: "Tiên phát chế nhân, hậu phát chế vu nhân(1)". Tôi muốn xuất quân, phong ông và Hoàn Sở làm tướng.

Thời Hoàn Sở đang trốn tránh. Lương nói:

-Tôi có kỳ sĩ Hoàn Sở, mất trong trạch,người biết chuyện này,chỉ có là Tịch.

Lương liền đi ra, dặn Tịch cầm kiếm đứng đợi ở ngoài. Lương lại quay vào, ngồi với thái thú. Lương nói:

- Xin cho gọi Tịch vào để giao cho ymệnh lệnh triệu Hoàn Sở về.

Thông đồng ý. Hạng Lương gọi Vũ vào. Lát sau, Lương đưa mắt ra hiệu cho Tịch:

-Làm được rồi!

Tịch tuốt kiếm chém đầu thái thú. Hạng Lương tay cầm đầu thái thú, đeo ấn. Bọn môn hạ hoảng hốt, rối loạn, Tịch giết chết ngót trăm người. Cả phủ đều sợ hãi, cúi đầu không dám kháng cự. Lương liền triệu tập quan lại và hào kiệt đã quen biết từ trước, hiểu dụ duyên cớ khởi nghĩa rồi trưng quân ở Ngô Trung và sai người thu gọi các trai tráng ở các huyện trong phủ, được 8000 quân. Lương cất nhắc những hào kiệt ở Ngô Trung làm các chức hiệu uý, hầu, tư mã. Có một người không được dùng, đến nói. Lương đáp:

-Trước đây có một lễ tang, ta cắt ông làm việc mà ông làm không xong, vì vậy ta không dùng ông...

Mọi người đều phục. Lương bèn làm thái thú Cối Kê, cho Hạng Vũ làm tướng, chiêu hàng các huyện trong quận.

(2)Tần nhị thế nguyên niên tức năm 209 trước Công Nguyên

Người Quảng Lăng Thiệu Bình theo lệnh Trần vương chiếm Quảng Lăng, chưa thể hạ. Nghe Trần vương bại chạy, binh Tần lại sắp đến,qua Trường Giang giả mệnh Trần vương, bái Lương làm Sở vương Thượng trụ quốc. Nói:

-Giang Đông đã định, lập tức dẫn binh đến tây đánh Tần.

Hạng Lương mới tám nghìn người qua tây Trường Giang. Nghe Trần Anh đã hạ Đông Dương, sai sứ dục đên tây. Trần Anh, xưa Lệnh sứ Đông Dương, ở trong huyện, làm người tín cẩn, xưng trưởng. Thiếu niên Đông Dương giết Sứ lệnh, dẫn hơn nghìn người, muốn trưởng, không dùng, mới mời Trần Anh. Anh từ chối không được, người theo trong huyện hai vạn. Thiếu niên định lập Anh làm vương, đem khăn xanh đội lên đầu.Mẹ Trần Anh nói Anh rằng:

-Từ khi ta làm con dâu Trần gia, chưa từng nghe tổ tiên con có người quý hiển. Nay con đột nhiên có tiếng,không may. Chi bằng quy phục người khác, sự thành thì được phong hầu, sự bại dễ chạy, không phải người chú tâm.

Anh không dám xưng vương. Nói quân lại:

-Hạng thị thế thế tướng gia, có tiếng ở Sở. Nay muốn làm đại sự, không có người này không được.Mình dựa vào danh tộc,ắt sẽ giệt Tần.

Do vậy mọi người theo lời,dẫn binh theo Hạng Lương. Hạng Lương qua sông Hoài, Anh Bố, Bồ tướng quân cũng đem quân theo. Số quân được tất cả sáu bảy vạn, đóng quân Hạ Bi.

Bấy giờ, Tần Gia đã lập Cảnh Câu làm Sở vương,đóng ở đông Bành Thành, chống lại Hạng Lương. Hạng Lương nói với mọi người:

-Trần vương là người khởi nghĩa đầu tiên, vì chiến trận không lợi, nay không biết ở đâu. Bây giờ Tần Gia phản Trần vương lập Cảnh Câu, tức là phản nghịch.

Bèn tiến binh đánh Tần Gia. Quân Tần Gia bại tẩu,đuổi đến Hồ Lăng. Gia về chiến một ngày, Gia chết, quân hàng. Cảnh Câu chạy chết ở Lương. Hạng Lương thu quân Tần Gia,đóng Hồ Lăng, dẫn quân đến tây.Quân Chương Hàm đến Lật, Hạng Lương phái Chu Kê Thạch, Dư Phàn dẫn quân chiến. Quân Dư phàn chết. Quân Chu Kê Thạch bại,chạy Hồ Lăng. Hạng Lương dẫn binh vào Tiết, tru Kê Thạch. Hạng Lương trước sai Hạng Vũ công Tương Thành, Tương Thành thủ kiên cố chưa hạ.Đã hạ, đều chôn sống hết.Về báo Hạng Lương. Hạng Lương nghe Trần vương đã tử, triệu các Biệt tướng họp bàn ở Tiết. Thời ấy Bái công cũng khởi binh ở Bái, đến theo.

Người Cư Sào Phạm Tăng,70 tuổi,xưa nay ở nhà, thích mưu kế lạ, đến nói với Hạng Lương:

-Trần Thắng bại là phải.Trong 6 nước bị Tần diệt, Sở vô tội nhất. Từ Hoài vương vào Tần không về,người Sở liên lụy đến nay,nên Sở Nam công nói "Sở tuy tam hộ, vong Tần tất Sở"(3).Nay Trần Thắng khởi sự,không lập hậu nhà Sở mà tự lập, không thể lâu dài. Giờ ngài khởi binh ở Giang Đông, các tướng Sở đều tranh theo ông, vì ông thế thế tướng Sở, cho rằng ngài có thể lập lại con cháu vua Sở làm vua.

Do vậy Hạng Lương bèn tìm người cháu của Sở Hoài vương Tâm ở dân gian, làm người chăn dê, lập làm Sở Hoài vương, theo kỳ vọng dân Sở. Trần Anh làm Thượng trụ quốc của Sở, phong năm huyện, cùng Hoài vương đóng đô ở Hu Đài. Hạng Lương tự xưng Võ tín quân.

(3)Nước Sở dù chỉ còn ba hộ, nhưng tiêu diệt nhà Tần, chính là nước Sở

Được mấy tháng, dẫn binh công Cang Phụ, cùng Điền Vinh,Tư Mã Long nước Tề dẫn quân cứu Đông A, đại phá quân Tần ở Đông A. Điền Vinh liền đem quân về, đuổi vương Giả. Giả chạy sang Sở. Thừa tướng(4) Giả là Điền Giác chạy sang Triệu. Em Giác Điền Gian xưa tướng Tề,ở Triệu không dám về. Điền Vinh lập con Điền Đam là Thị làm Tề vương. Hạng Lương đã đánh phá quân ở gần Đông A, đuổi theo quân Tần. Mấy lần sai sứ giục đem binh Tề về tây. Điền Vinh nói:

-Sở giết Điền Giả, Triệu giết Điền Giác, Điền Gian,mới phát binh.

Hạng Lương nói:

-Điền Giả làm vương, giao hảo với ta,sao lại nhẫn tâm giết.

Triệu cũng không giết Điền Giác, Điền Nhàn để mua chuộc Tề. Tề không chịu đem quân đến giúp Sở. Hạng Lương sử Bái công cùng Hạng Vũ biệt công Thành Dương, tàn sát dân trong thành. Tây phá quân Tần đông Bộc Dương, binh Tần thu nhập Bộc Dương. Bái công, Hạng Vũ công Định Đào. Định Đào chưa hạ, dời khỏi,qua tây cướp đất đến Ung Khâu, đại phá quân Tần, trảm Lý Do. Về công Ngoại Hoàng, Ngoại Hoàng chưa hạ.

(4)Dịch như vậy cho khỏi lẫn.Tướng(相) chuyên về chính trị, tức Tể tướng,Thừa tướng,Tướng quốc.Tướng(将) chuyên về quân sự,tức là Tướng quân.Từ sau,dịch Tướng(相) là Thừa tướng,còn Tướng(将) dịch là tướng.

Hạng Lương khởi Đông A, tây, đến Định Đào,lại phá quân Tần,bọn Hạng Vũ lại trảm Lý Do, càng khinh Tần, có kiêu ngạo. Tống Nghĩa can gián Hạng Lương:

-Nếu đánh thắng mà tướng kiêu, quân sĩ trễ nải thì sẽ thất bại. Nay quân sĩ đã hơi trễ nải rồi đấy! Quân Tần ngày càng tăng, tôi lo cho ngài.

Hạng Lương không nghe. Phái Tống Nghĩa sứ nước Tề. Trên đường gặp sứ giả Tề Cao lăng quân Hiển,nói:

-Ông định yết kiến Võ tín quân?

-Đúng

-Thần đoán quân Võ tín quân tất bại. Ông thong thả thì sẽ miễn tử, đi gấp sẽ mang họa.

Tần tăng viện cho Chương Hàm, kích quân Sở, đại phá ở Định Đào, Hạng Lương chết. Bái công, Hạng Vũ bỏ Ngoại Hoàng, đến đánh Trần Lưu, Trần Lưu giữ vững không hạ được. Bái công, Hạng Vũ bàn nhau rằng:

-Bây giờ quân của Hạng Lương đã tan vỡ, sĩ tốt đều lo sợ.

Cùng quân Lữ Thần dẫn binh đến đông. Lữ Thần đóng quân đông Bành Thành, Hạng Vũ đóng quân tây Bành Thành,Bái công đóng quân Đãng.Chương Hàm đẫ phá quân Hạng Lương,cho rằng quân Sở không đáng lo, qua Hoàng Hà kích Triệu, đại phá. Thời ấy, Triệu Yết làm vương, Trần Dư làm tướng, Trương Nhĩ làm Thừa tướng, chạy vào thành Cự Lộc. Chương Hàm lệnh Vương Ly, Thiệp Nhàn vây Cự Lộc, Chương Hàm đóng ở phía nam, xây một con đường ống để chuyên chở thóc tiếp tế. Trần Dư làm tướng, tđem vài vạn quân đóng ở phía bắc thành Cự Lộc,gọi là quân Hà Bắc.Binh Sở đã bị phá Định Đào,Hoài vương sợ, từ Hu Đài đến Bành Thành, đem hết quân Hạng Vũ, quân Lữ Thần làm một tự dẫn. Lấy Lữ Thần làm Tư đồ, cha Lữ Thanh làm Lệnh doãn. Bái công làm Thái thú quận Đãng, phong Võ an hầu, dẫn binh quận Đãng.

Lúc đầu, Tống Nghĩa gặp sứ giả Tề Cao lăng quân Hiển ở quân doanh Sở, gặp Sở vương nói:

-Tống Nghĩa đoán quân Võ tín quân ắt bại,mấy ngày sau quả bại thật. Binh chưa chiến đã thấy bại, đây gọi là biết dùng binh sao.

Vương triệu Tống Nghĩa định kế cực khen thưởng, vậy phong Thượng tướng quân, Hạng Vũ là Lỗ công, làm Thứ tướng, Phạm Tăng làm Mạt tướng, cứu Triệu. Các Biệt tướng đều thuộc Tống Nghĩa, hiệu Khanh tử quan quân. Đi đến An Dương,ở lại 46 ngày không tiến quân. Hạng Vũ nói:

-Tôi nghe quân Tần vây Triệu vương Cự Lộc, mau dẫn binh qua Hoàng Hà,Sở đánh ngoài, Triệu đánh trong,ắt sẽ phá được quân Tần.

Tống Nghĩa nói:

-Không đúng. Phàm con mòng đốt trâu thì không thể nào giết được rận chấy. Nay Tần đánh Triệu, nếu Tần đánh thắng thì quân mệt mỏi, ta lợi dụng lúc nó kiệt quệ mà đánh, nếu Tần không thắng thì ta hợp quân kéo về hướng tây, chắc chắn cướp lấy được nước Tần. Vì vậy, không gì bằng trước tiên để cho Tần và Triệu đánh nhau. Mang áo giáp dày, cầm binh khí sắc thì Nghĩa này không bằng ông, nhưng ngồi để trù tính sách lược thì ông không bằng Nghĩa.

Nhân hạ lệnh trong quân nói:

-Ai mạnh như hổ, bướng như dê, tham như sói, cứng đầu không thể sai khiến được, đều chém tuốt!

Sai con là Tống Tương tướng Tề, thân hành tiễn con đến đất Vô Diệm, ăn uống linh đình.

Trời lạnh, mưa to, quân sĩ đều đói rét. Hạng Vũ nói:

-Đáng lý phải cố sức đánh Tần, thế mà lại cứ dằng dai mãi không chịu đi. Nay năm đói, dân nghèo, sĩ tốt ăn rau ăn khoai, quân không có lương thực dự sẵn. Thế mà cứ uống rượu, hội họp linh đình, không đem binh vượt Hoàng Hà để dùng lương thực nước Triệu, cùng Triệu chung sức đánh Tần. Lại còn nói "lợi dụng khi nó kiệt quệ!". Một nước mạnh như Tần, đánh Triệu mới lập, thì nhất định là lấy đứt rồi. Nước Triệu mất, Tần lại càng mạnh, chứ có mong gì nó kiệt quệ mà lợi dụng kia chứ? Vả chăng, quân ta vừa bị tan tác, vương ngồi không yên chiếu, vét tất cả binh lính lương thực trong nước, giao cho một mình tướng quân, nước nhà yên hay nguy là ở trận này. Nay không thương xót sĩ tốt, lại mưu đồ việc riêng, thật không phải hạng bầy tôi trung thành với nước.

Hạng Vũ lấy cớ vào hầu Thượng tướng quân Tống Nghĩa, sai dưới trướng trảm đầu Tống Nghĩa, xuất lệnh quân trung viết:

-Tống Nghĩa cùng Tề mưu phản Sở, Sở vương ngầm lệnh chém.

Bấy giờ các tướng đều sợ hãi,không ai dám chống. Đều nói:

-Lúc đầu lập Sở,là nhà Tướng quân. Nay Tướng quân tru loạn.

Bèn cùng lập Vũ làm giả Thượng tướng quân. Sai người đuổi theo con Tống Nghĩa, đến Tề,giết chết. Sứ về Sở báo mệnh Hoài vương. Hoài vương sai Hạng Vũ là Thượng tướng quân, Đương dương quân, Bồ Tướng quân đều thuộc Hạng Vũ.

Hạng Vũ đã giết Khanh Tử Quán Quân, uy chấn nước Sở, lấn át Chư hầu. Sai Đương dương quân,Bồ tướng quân dẫn hai vạn quân qua Hoàng Hà, cứu Cự Lộc. Vì chiến sự còn ít thắng lợi, nên Trần Dư lại xin quân. Hạng Vũ đem tất cả đại quân vượt Hoàng Hà, bắt quân lính phải dìm đắm thuyền, đập vỡ nồi nấu cơm, đốt lều trại, chỉ mang lương thực trong ba ngày, ỏ rõ sĩ tốt quyết tâm liều chết. Do vậy cầm quân vây Vương Ly, gặp quân Tần, chiến lâu, tuyệt đường trúc, đại phá,giết Tô Giác, tù Vương Ly. Thiệp Nhàn không đầu hàng Sở, tự thiêu chết. Bấy giờ thanh thế quân của Sở át cả quân các nước chư hầu.Quân của chư hầu đến cứu Cự Lộc hơn 10 doanh, không dám điều binh. Đến khi Sở đánh Tần, các tướng đều đứng trên tường mà nhìn. Các chiến sĩ nước Sở ai cũng đủ sức một người chống lại mười người, tiếng reo hò của quân Sở vang trời, quân chư hầu không ai không run sợ. Do đó, sau khi đã đánh tan quân Tần, Hạng Vũ triệu tập tướng các nước chư hầu đến, khi vào cửa viên môn, mọi người đều quỳ gối xuống mà đi tới, không ai dám ngẩng lên nhìn. Vì vậy, Hạng Vũ bắt đầu làm thượng tướng quân của chư hầu, chư hầu đều ở dưới quyền.

Chương Hàm đóng quân ở Cức Nguyên, Hạng Vũ đóng quân phía nam Chương,giữ thế chưa chiến. Quân Tần rút lui, Nhị thế sai người trách Chương Hàm. Chương Hàm sợ, sai Trưởng sứ(5) Hân xin định đoạt. Đến Hàm Dương, ở cửa Tư Mã ba ngày, Triệu Cao không gặp, có lòng không tin. Trưởng sứ Hân sợ, chạy về quân mình, không dám đi đường cũ, Triệu Cao quả sai người đuổi theo không đuổi kịp. Hân chí quân, báo viết:

-Triệu Cao chuyên quyền, dưới quyền không thể làm được việc gì. Nay nếu đánh mà thắng, Cao cũng ghen ghét công lao của chúng ta; chiến không thắng,chẳng tránh cái chết. Nguyện Tướng quân xem xét.

Trần Dư gửi thư Chương Hàm:

-Bạch Khởi là tướng Tần, nam chinh Yên Dĩnh(6), bắc chôn Mã Phục,ánh lấy thành,cướp được đất không biết bao nhiêu mà kể, cuối cùng ban chết. Mông Điềm là tướng Tần, bắc đuổi người Nhung, mở đất Du Trung hơn vạn dặm, bị trảm Dương Chu.Sao vậy? Công lớn, Tần không thể phong hết, nên bị trừ đi.Tướng quân đã là tướng Tần ba năm rồi, quân chết và bỏ trốn tính đến chục vạn người,chư hầu càng nổi loạn. Triệu Cao kia chỉ biết nịnh, có việc gấp, cũng sợ Nhị thế tru,muốn tìm cách giết tướng quân để trút lỗi tắc trách, sai người thay Tướng quân để thoát họa. Tướng quân ở lâu bên ngoài, nhiều hiềm trong, có công hay không cũng bị tru.Chi bằng trời diệt Tần, ngu trí đều biết. Nay Tướng quân trong không can gián thẳng, ngoài làm tướng của một nước sắp vong, cô độc đứng một mình mà muốn tồn tại được mãi,chả đáng thương sao! Tướng quân sao không đem binh theo Chư hầu,hẹn cùng công Tần,chia đất làm vương,về hướng nam xưng Cô;điều đó chẳng hơn thân bị búa rìu, vợ con bị giết hay sao?

Chương Hàm hoài nghi, sai hầu Thủy Thành sứ Hạng Vũ,muốn hẹn. Hẹn chưa thành, Hạng Vũ sai Bồ tướng quân ngày đêm đem quân vượt bến **Tam Hộ** đóng quân ở phía nam sông Chương, đánh nhau với quân Tần, lại đánh tan quân Tần lần thứ hai. Sau đó Hạng Vũ đem tất cả quân đánh quân Tần trên sông Vu Thủy, phá tan tành.

(5)Chức quan tương đương với chức Bí thư

(6)Kinh đô của Sở

　　章邯使人见项羽，欲约。项羽召军吏谋曰：“粮少，欲听其约。”军吏皆曰：“善。”项羽乃与期洹水南殷虚上。已盟，章邯见项羽而流涕，为言赵高。项羽乃立章邯为雍王，置楚军中。使长史欣为上将军，将秦军为前行。到新安。诸侯吏卒异时故繇使屯戍过秦中，秦中吏卒遇之多无状，及秦军降诸侯，诸侯吏卒乘胜多奴虏使之，轻折辱秦吏卒。秦吏卒多窃言曰：“章将军等诈吾属降诸侯，今能入关破秦，大善；即不能，诸侯虏吾属而东，秦必尽诛吾父母妻子。”诸侯微闻其计，以告项羽。项羽乃召黥布、蒲将军计曰：“秦吏卒尚众，其心不服，至关中不听，事必危，不如击杀之，而独与章邯、长史欣、都尉翳入秦。”于是楚军夜击阬秦卒二十余万人新安城南。

　　行略定秦地。函谷关有兵守关，不得入。又闻沛公已破咸阳，项羽大怒，使当阳君等击关。项羽遂入，至于戏西。　沛公军霸上，未得与项羽相见。沛公左司马曹无伤使人言于项羽曰：“沛公欲王关中，使子婴为相，珍宝尽有之。”项羽大怒，曰：“旦日飨士卒，为击破沛公军！”

　　当是时，项羽兵四十万，在新丰鸿门，沛公兵十万，在霸上。范增说项羽曰：“沛公居山东时，贪于财货，好美姬。今入关，财物无所取，妇女无所幸，此其志不在小。吾令人望其气，皆为龙虎，成五采，此天子气也。急击勿失。”

　　楚左尹项伯者，项羽季父也，素善留侯张良。张良是时从沛公，项伯乃夜驰之沛公军，私见张良，具告以事，欲呼张良与俱去。曰：“毋从俱死也。”张良曰：“臣为韩王送沛公，沛公今事有急，亡去不义，不可不语。”良乃入，具告沛公。

　　沛公大惊，曰：“为之柰何？”张良曰：“谁为大王为此计者？”曰：“鲰生说我曰‘距关，毋内诸侯，秦地可尽王也’。故听之。”良曰：“料大王士卒足以当项王乎？”沛公默然，曰：“固不如也，且为之柰何？”张良曰：“请往谓项伯，言沛公不敢背项王也。”沛公曰：“君安与项伯有故？”张良曰：“秦时与臣游，项伯杀人，臣活之。今事有急，故幸来告良。”沛公曰“孰与君少长？”良曰：“长于臣。”沛公曰“君为我呼入，吾得兄事之。”

　　张良出，要项伯。项伯即入见沛公。沛公奉卮酒为寿，约为婚姻，曰：“吾入关，秋豪不敢有所近，籍吏民，封府库，而待将军。所以遣将守关者，备他盗之出入与非常也。日夜望将军至，岂敢反乎！原伯具言臣之不敢倍德也。”项伯许诺。谓沛公曰：“旦日不可不蚤自来谢项王。”沛公曰：“诺。”

　　于是项伯复夜去，至军中，具以沛公言报项王。因言曰：“沛公不先破关中，公岂敢入乎？今人有大功而击之，不义也，不如因善遇之。”项王许诺。

　　沛公旦日从百余骑来见项王，至鸿门，谢曰：“臣与将军戮力而攻秦，将军战河北，臣战河南，然不自意能先入关破秦，得复见将军于此。今者有小人之言，令将军与臣有郤。”项王曰：“此沛公左司马曹无伤言之；不然，籍何以至此。”

　　项王即日因留沛公与饮。项王、项伯东乡坐。亚父南乡坐。亚父者，范增也。沛公北乡坐，张良西乡侍。范增数目项王，举所佩玉玦以示之者三，项王默然不应。范增起，出召项庄，谓曰：“君王为人不忍，若入前为寿，寿毕，请以剑舞，因击沛公于坐，杀之。不者，若属皆且为所虏。”庄则入为寿，寿毕，曰：“君王与沛公饮，军中无以为乐，请以剑舞。”项王曰：“诺。”

　　项庄拔剑起舞，项伯亦拔剑起舞，常以身翼蔽沛公，庄不得击。于是张良至军门，见樊哙。樊哙曰：“今日之事何如？”良曰：“甚急。今者项庄拔剑舞，其意常在沛公也。”哙曰：“此迫矣，臣请入，与之同命。”哙即带剑拥盾入军门。交戟之卫士欲止不内，樊哙侧其盾以撞，卫士仆地，哙遂入，披帷西乡立，瞋目视项王，头发上指，目眦尽裂。

　　项王按剑而跽曰：“客何为者？”张良曰：“沛公之参乘樊哙者也。”项王曰：“壮士，赐之卮酒。”则与斗卮酒。哙拜谢，起，立而饮之。项王曰：“赐之彘肩。”则与一生彘肩。樊哙覆其盾于地，加彘肩上，拔剑切而啗之。项王曰：“壮士，能复饮乎？”樊哙曰：“臣死且不避，卮酒安足辞！夫秦王有虎狼之心，杀人如不能举，刑人如恐不胜，天下皆叛之。怀王与诸将约曰‘先破秦入咸阳者王之’。今沛公先破秦入咸阳，豪毛不敢有所近，封闭宫室，还军霸上，以待大王来。故遣将守关者，备他盗出入与非常也。劳苦而功高如此，未有封侯之赏，而听细说，欲诛有功之人。此亡秦之续耳，窃为大王不取也。”项王未有以应，曰：“坐。”

　　樊哙从良坐。坐须臾，沛公起如厕，因招樊哙出。

　　沛公已出，项王使都尉陈平召沛公。沛公曰：“今者出，未辞也，为之柰何？”樊哙曰：“大行不顾细谨，大礼不辞小让。如今人方为刀俎，我为鱼肉，何辞为。”于是遂去。乃令张良留谢。良问曰：“大王来何操？”曰：“我持白璧一双，欲献项王，玉斗一双，欲与亚父，会其怒，不敢献。公为我献之。”张良曰：“谨诺。”

　　当是时，项王军在鸿门下，沛公军在霸上，相去四十里。沛公则置车骑，脱身独骑，与樊哙、夏侯婴、靳彊、纪信等四人持剑盾步走，从郦山下，道芷阳间行。沛公谓张良曰：“从此道至吾军，不过二十里耳。度我至军中，公乃入。”

　　沛公已去，间至军中，张良入谢，曰：“沛公不胜桮杓，不能辞。谨使臣良奉白璧一双，再拜献大王足下；玉斗一双，再拜奉大将军足下。”项王曰：“沛公安在？”良曰：“闻大王有意督过之，脱身独去，已至军矣。”项王则受璧，置之坐上。亚父受玉斗，置之地，拔剑撞而破之，曰：“唉！竖子不足与谋。夺项王天下者，必沛公也，吾属今为之虏矣。”沛公至军，立诛杀曹无伤。

　　居数日，项羽引兵西屠咸阳，杀秦降王子婴，烧秦宫室，火三月不灭；收其货宝妇女而东。人或说项王曰：“关中阻山河四塞，地肥饶，可都以霸。”项王见秦宫皆以烧残破，又心怀思欲东归，曰：“富贵不归故乡，如衣绣夜行，谁知之者！”说者曰：“人言楚人沐猴而冠耳，果然。”项王闻之，烹说者。

　　项王使人致命怀王。怀王曰：“如约。”乃尊怀王为义帝。项王欲自王，先王诸将相。谓曰：“天下初发难时，假立诸侯后以伐秦。然身被坚执锐首事，暴露于野三年，灭秦定天下者，皆将相诸君与籍之力也。义帝虽无功，故当分其地而王之。”诸将皆曰：“善。”乃分天下，立诸将为侯王。

　　项王、范增疑沛公之有天下，业已讲解，又恶负约，恐诸侯叛之，乃阴谋曰：“巴、蜀道险，秦之迁人皆居蜀。”乃曰：“巴、蜀亦关中地也。”故立沛公为汉王，王巴、蜀、汉中，都南郑。而三分关中，王秦降将以距塞汉王。项王乃立章邯为雍王，王咸阳以西，都废丘。长史欣者，故为栎阳狱掾，尝有德于项梁；都尉董翳者，本劝章邯降楚。故立司马欣为塞王，王咸阳以东至河，都栎阳；立董翳为翟王，王上郡，都高奴。

　　徙魏王豹为西魏王，王河东，都平阳。瑕丘申阳者，张耳嬖臣也，先下河南，迎楚河上，故立申阳为河南王，都雒阳。韩王成因故都，都阳翟。赵将司马卬定河内，数有功，故立卬为殷王，王河内，都朝歌。徙赵王歇为代王。赵相张耳素贤，又从入关，故立耳为常山王，王赵地，都襄国。当阳君黥布为楚将，常冠军，故立布为九江王，都六。鄱君吴芮率百越佐诸侯，又从入关，故立芮为衡山王，都邾。义帝柱国共敖将兵击南郡，功多，因立敖为临江王，都江陵。徙燕王韩广为辽东王。燕将臧荼从楚救赵，因从入关，故立荼为燕王，都蓟。徙齐王田市为胶东王。齐将田都从共救赵，因从入关，故立都为齐王，都临菑。故秦所灭齐王建孙田安，项羽方渡河救赵，田安下济北数城，引其兵降项羽，故立安为济北王，都博阳。田荣者，数负项梁，又不肯将兵从楚击秦，以故不封。成安君陈馀弃将印去，不从入关，然素闻其贤，有功于赵，闻其在南皮，故因环封三县。番君将梅鋗功多，故封十万户侯。项王自立为西楚霸王，王九郡，都彭城。

　　汉之元年四月，诸侯罢戏下，各就国。项王出之国，使人徙义帝，曰：“古之帝者地方千里，必居上游。”乃使使徙义帝长沙郴县。趣义帝行，其群臣稍稍背叛之，乃阴令衡山、临江王击杀之江中。韩王成无军功，项王不使之国，与俱至彭城，废以为侯，已又杀之。臧荼之国，因逐韩广之辽东，广弗听，荼击杀广无终，并王其地。

　　田荣闻项羽徙齐王市胶东，而立齐将田都为齐王，乃大怒，不肯遣齐王之胶东，因以齐反，迎击田都。田都走楚。齐王市畏项王，乃亡之胶东就国。田荣怒，追击杀之即墨。荣因自立为齐王，而西杀击济北王田安，并王三齐。荣与彭越将军印，令反梁地。陈馀阴使张同、夏说说齐王田荣曰：“项羽为天下宰，不平。今尽王故王于丑地，而王其群臣诸将善地，逐其故主赵王，乃北居代，余以为不可。闻大王起兵，且不听不义，原大王资余兵，请以击常山，以复赵王，请以国为扞蔽。”齐王许之，因遣兵之赵。陈馀悉发三县兵，与齐并力击常山，大破之。张耳走归汉。陈馀迎故赵王歇于代，反之赵。赵王因立陈馀为代王。

　　是时，汉还定三秦。项羽闻汉王皆已并关中，且东，齐、赵叛之：大怒。乃以故吴令郑昌为韩王，以距汉。令萧公角等击彭越。彭越败萧公角等。汉使张良徇韩，乃遗项王书曰：“汉王失职，欲得关中，如约即止，不敢东。”又以齐、梁反书遗项王曰：“齐欲与赵并灭楚。”楚以此故无西意，而北击齐。徵兵九江王布。布称疾不往，使将将数千人行。项王由此怨布也。汉之二年冬，项羽遂北至城阳，田荣亦将兵会战。田荣不胜，走至平原，平原民杀之。遂北烧夷齐城郭室屋，皆阬田荣降卒，系虏其老弱妇女。徇齐至北海，多所残灭。齐人相聚而叛之。于是田荣弟田横收齐亡卒得数万人，反城阳。项王因留，连战未能下。

　　春，汉王部五诸侯兵，凡五十六万人，东伐楚。项王闻之，即令诸将击齐，而自以精兵三万人南从鲁出胡陵。四月，汉皆已入彭城，收其货宝美人，日置酒高会。项王乃西从萧，晨击汉军而东，至彭城，日中，大破汉军。汉军皆走，相随入穀、泗水，杀汉卒十余万人。汉卒皆南走山，楚又追击至灵壁东睢水上。汉军卻，为楚所挤，多杀，汉卒十余万人皆入睢水，睢水为之不流。围汉王三匝。于是大风从西北而起，折木发屋，扬沙石，窈冥昼晦，逢迎楚军。楚军大乱，坏散，而汉王乃得与数十骑遁去，欲过沛，收家室而西；楚亦使人追之沛，取汉王家：家皆亡，不与汉王相见。汉王道逢得孝惠、鲁元，乃载行。楚骑追汉王，汉王急，推堕孝惠、鲁元车下，滕公常下收载之。如是者三。曰：“虽急不可以驱，柰何弃之？”于是遂得脱。求太公、吕后不相遇。审食其从太公、吕后间行，求汉王，反遇楚军。楚军遂与归，报项王，项王常置军中。

　　是时吕后兄周吕侯为汉将兵居下邑，汉王间往从之，稍稍收其士卒。至荥阳，诸败军皆会，萧何亦发关中老弱未傅悉诣荥阳，复大振。楚起于彭城，常乘胜逐北，与汉战荥阳南京、索间，汉败楚，楚以故不能过荥阳而西

　项王之救彭城，追汉王至荥阳，田横亦得收齐，立田荣子广为齐王。汉王之败彭城，诸侯皆复与楚而背汉。汉军荥阳，筑甬道属之河，以取敖仓粟。汉之三年，项王数侵夺汉甬道，汉王食乏，恐，请和，割荥阳以西为汉。

　　项王欲听之。历阳侯范增曰：“汉易与耳，今释弗取，后必悔之。”项王乃与范增急围荥阳。汉王患之，乃用陈平计间项王。项王使者来，为太牢具，举欲进之。见使者，详惊愕曰：“吾以为亚父使者，乃反项王使者。”更持去，以恶食食项王使者。使者归报项王，项王乃疑范增与汉有私，稍夺之权。范增大怒，曰：“天下事大定矣，君王自为之。原赐骸骨归卒伍。”项王许之。行未至彭城，疽发背而死。

　　汉将纪信说汉王曰：“事已急矣，请为王诳楚为王，王可以间出。”于是汉王夜出女子荥阳东门被甲二千人，楚兵四面击之。纪信乘黄屋车，傅左纛，曰：“城中食尽，汉王降。”楚军皆呼万岁。汉王亦与数十骑从城西门出，走成皋。项王见纪信，问：“汉王安在？”曰：“汉王已出矣。”项王烧杀纪信。

　　汉王使御史大夫周苛、枞公、魏豹守荥阳。周苛、枞公谋曰：“反国之王，难与守城。”乃共杀魏豹。楚下荥阳城，生得周苛。项王谓周苛曰：“为我将，我以公为上将军，封三万户。”周苛骂曰：“若不趣降汉，汉今虏若，若非汉敌也。”项王怒，烹周苛，井杀枞公。

　　汉王之出荥阳，南走宛、叶，得九江王布，行收兵，复入保成皋。汉之四年，项王进兵围成皋。汉王逃，独与滕公出成皋北门，渡河走脩武，从张耳、韩信军。诸将稍稍得出成皋，从汉王。楚遂拔成皋，欲西。汉使兵距之巩，令其不得西。

　　是时，彭越渡河击楚东阿，杀楚将军薛公。项王乃自东击彭越。汉王得淮阴侯兵，欲渡河南。郑忠说汉王，乃止壁河内。使刘贾将兵佐彭越，烧楚积聚。项王东击破之，走彭越。汉王则引兵渡河，复取成皋，军广武，就敖仓食。项王已定东海来，西，与汉俱临广武而军，相守数月。

　　当此时，彭越数反梁地，绝楚粮食，项王患之。为高俎，置太公其上，告汉王曰：“今不急下，吾烹太公。”汉王曰：“吾与项羽俱北面受命怀王，曰‘约为兄弟’，吾翁即若翁，必欲烹而翁，则幸分我一桮羹。”项王怒，欲杀之。项伯曰：“天下事未可知，且为天下者不顾家，虽杀之无益，祇益祸耳。”项王从之。

　　楚汉久相持未决，丁壮苦军旅，老弱罢转漕。项王谓汉王曰：“天下匈匈数岁者，徒以吾两人耳，原与汉王挑战决雌雄，毋徒苦天下之民父子为也。”汉王笑谢曰：“吾宁斗智，不能斗力。”项王令壮士出挑战。汉有善骑射者楼烦，楚挑战三合，楼烦辄射杀之。项王大怒，乃自被甲持戟挑战。楼烦欲射之，项王瞋目叱之，楼烦目不敢视，手不敢发，遂走还入壁，不敢复出。汉王使人间问之，乃项王也。汉王大惊。于是项王乃即汉王相与临广武间而语。汉王数之，项王怒，欲一战。汉王不听，项王伏弩射中汉王。汉王伤，走入成皋。

　　项王闻淮阴侯已举河北，破齐、赵，且欲击楚，乃使龙且往击之。淮阴侯与战，骑将灌婴击之，大破楚军，杀龙且。韩信因自立为齐王。项王闻龙且军破，则恐，使盱台人武濊涉往说淮阴侯。淮阴侯弗听。是时，彭越复反，下梁地，绝楚粮。项王乃谓海春侯大司马曹咎等曰：“谨守成皋，则汉欲挑战，慎勿与战，毋令得东而已。我十五日必诛彭越，定梁地，复从将军。”乃东，行击陈留、外黄。

　　外黄不下。数日，已降，项王怒，悉令男子年十五已上诣城东，欲阬之。外黄令舍人儿年十三，往说项王曰：“彭越彊劫外黄，外黄恐，故且降，待大王。大王至，又皆阬之，百姓岂有归心？从此以东，梁地十余城皆恐，莫肯下矣。”项王然其言，乃赦外黄当阬者。东至睢阳，闻之皆争下项王。

　　汉果数挑楚军战，楚军不出。使人辱之，五六日，大司马怒，渡兵汜水。士卒半渡，汉击之，大破楚军，尽得楚国货赂。大司马咎、长史翳、塞王欣皆自刭汜水上。大司马咎者，故蕲狱掾，长史欣亦故栎阳狱吏，两人尝有德于项梁，是以项王信任之。当是时，项王在睢阳，闻海春侯军败，则引兵还。汉军方围钟离眛于荥阳东，项王至，汉军畏楚，尽走险阻。

　　是时，汉兵盛食多，项王兵罢食绝。汉遣陆贾说项王，请太公，项王弗听。汉王复使侯公往说项王，项王乃与汉约，中分天下，割鸿沟以西者为汉，鸿沟而东者为楚。项王许之，即归汉王父母妻子。军皆呼万岁。汉王乃封侯公为平国君。匿弗肯复见。曰：“此天下辩士，所居倾国，故号为平国君。”项王已约，乃引兵解而东归。

　　汉欲西归，张良、陈平说曰：“汉有天下太半，而诸侯皆附之。楚兵罢食尽，此天亡楚之时也，不如因其机而遂取之。今释弗击，此所谓‘养虎自遗患’也。”汉王听之。汉五年，汉王乃追项王至阳夏南，止军，与淮阴侯韩信、建成侯彭越期会而击楚军。至固陵，而信、越之兵不会。楚击汉军，大破之。汉王复入壁，深堑而自守。谓张子房曰：“诸侯不从约，为之柰何？”对曰：“楚兵且破，信、越未有分地，其不至固宜。君王能与共分天下，今可立致也。即不能，事未可知也。君王能自陈以东傅海，尽与韩信；睢阳以北至穀城，以与彭越：使各自为战，则楚易败也。”汉王曰：“善。”于是乃发使者告韩信、彭越曰：“并力击楚。楚破，自陈以东傅海与齐王，睢阳以北至穀城与彭相国。”使者至，韩信、彭越皆报曰：“请今进兵。”韩信乃从齐往，刘贾军从寿春并行，屠城父，至垓下。大司马周殷叛楚，以舒屠六，举九江兵，随刘贾、彭越皆会垓下，诣项王。

　　项王军壁垓下，兵少食尽，汉军及诸侯兵围之数重。夜闻汉军四面皆楚歌，项王乃大惊曰：“汉皆已得楚乎？是何楚人之多也！”项王则夜起，饮帐中。有美人名虞，常幸从；骏马名骓，常骑之。于是项王乃悲歌慷慨，自为诗曰：“力拔山兮气盖世，时不利兮骓不逝。骓不逝兮可柰何，虞兮虞兮柰若何！”歌数阕，美人和之。项王泣数行下，左右皆泣，莫能仰视。

　　于是项王乃上马骑，麾下壮士骑从者八百余人，直夜溃围南出，驰走。平明，汉军乃觉之，令骑将灌婴以五千骑追之。项王渡淮，骑能属者百余人耳。

　　项王至阴陵，迷失道，问一田父，田父绐曰“左”。左，乃陷大泽中。以故汉追及之。项王乃复引兵而东，至东城，乃有二十八骑。汉骑追者数千人。项王自度不得脱。谓其骑曰：“吾起兵至今八岁矣，身七十余战，所当者破，所击者服，未尝败北，遂霸有天下。然今卒困于此，此天之亡我，非战之罪也。今日固决死，原为诸君快战，必三胜之，为诸君溃围，斩将，刈旗，令诸君知天亡我，非战之罪也。”乃分其骑以为四队，四乡。汉军围之数重。

　　项王谓其骑曰：“吾为公取彼一将。”令四面骑驰下，期山东为三处。于是项王大呼驰下，汉军皆披靡，遂斩汉一将。是时，赤泉侯为骑将，追项王，项王瞋目而叱之，赤泉侯人马俱惊，辟易数里与其骑会为三处。汉军不知项王所在，乃分军为三，复围之。项王乃驰，复斩汉一都尉，杀数十百人，复聚其骑，亡其两骑耳。乃谓其骑曰：“何如？”骑皆伏曰：“如大王言。”

　　于是项王乃欲东渡乌江。乌江亭长檥船待，谓项王曰：“江东虽小，地方千里，众数十万人，亦足王也。原大王急渡。今独臣有船，汉军至，无以渡。”项王笑曰：“天之亡我，我何渡为！且籍与江东子弟八千人渡江而西，今无一人还，纵江东父兄怜而王我，我何面目见之？纵彼不言，籍独不愧于心乎？”乃谓亭长曰：“吾知公长者。吾骑此马五岁，所当无敌，尝一日行千里，不忍杀之，以赐公。”乃令骑皆下马步行，持短兵接战。独籍所杀汉军数百人。项王身亦被十余创。顾见汉骑司马吕马童，曰：“若非吾故人乎？”马童面之，指王翳曰：“此项王也。”项王乃曰：“吾闻汉购我头千金，邑万户，吾为若德。”乃自刎而死。王翳取其头，余骑相蹂践争项王，相杀者数十人。最其后，郎中骑杨喜，骑司马吕马童，郎中吕胜、杨武各得其一体。五人共会其体，皆是。故分其地为五：封吕马童为中水侯，封王翳为杜衍侯，封杨喜为赤泉侯，封杨武为吴防侯，封吕胜为涅阳侯。

　　项王已死，楚地皆降汉，独鲁不下。汉乃引天下兵欲屠之，为其守礼义，为主死节，乃持项王头视鲁，鲁父兄乃降。始，楚怀王初封项籍为鲁公，及其死，鲁最后下，故以鲁公礼葬项王穀城。汉王为发哀，泣之而去。

　　诸项氏枝属，汉王皆不诛。乃封项伯为射阳侯。桃侯、平皋侯、玄武侯皆项氏，赐姓刘。

　　太史公曰：吾闻之周生曰“舜目盖重瞳子”，又闻项羽亦重瞳子。羽岂其苗裔邪？何兴之暴也！夫秦失其政，陈涉首难，豪杰蜂起，相与并争，不可胜数。然羽非有尺寸乘埶，起陇亩之中，三年，遂将五诸侯灭秦，分裂天下，而封王侯，政由羽出，号为“霸王”，位虽不终，近古以来未尝有也。及羽背关怀楚，放逐义帝而自立，怨王侯叛己，难矣。自矜功伐，奋其私智而不师古，谓霸王之业，欲以力征经营天下，五年卒亡其国，身死东城，尚不觉寤而不自责，过矣。乃引“天亡我，非用兵之罪也”，岂不谬哉！