Dafydd Iwan

Gwleidydd a canwr o Gymro yw **Dafydd Iwan**. Mae'n cael ei adnabod fel canwr protest ac un o ffigyrau mwyaf amlwg y sin pop a gwerin yng Nghymru.

## **Bywyd cynnar**

Ganwyd Dafydd Iwan Jones ar y 24ain o Awst 1943 ym Mrynaman, Sir Gaerfyrddin yn fab i'r llenor Cymraeg, y Parchedig Gerallt Jones ac Elizabeth J. Griffiths. Mae'n un o deulu Bois y Cilie, ac ei frodyr yw Huw Ceredig, Alun Ffred Jones ac Arthur Morus.

Symudodd y teulu i'r Bala pan oedd Dafydd yn ei arddegau.

Aeth yn ei flaen i fynychu Prifysgol Cymru, Caerdydd, lle astudiodd bensaernïaeth.

## **Gyrfa**

### **Cerddoriaeth**

Ar ôl ymddangos ar raglen newyddion Y Dydd ym 1965, arwyddodd i label Welsh Teldisc. Recordiodd nifer o EPs i'r cwmni rhwng 1966-1969, rhai gydag Edward Morris Jones. Erbyn heddiw mae caneuon fel 'Mae'n Wlad I Mi', 'Wrth Feddwl Am Fy Nghymru' a 'Carlo' yn cael ei ystyried yn glasuron.

Ym 1969 sefydlodd Cwmni Recordiau Sain gyda Huw Jones a Brian Morgan Edwards. Rhyddhaodd gyfres o EPs dylanwadol ar Sain, oedd yn cynnwys rhai o'i ganeuon mwyaf poblogaidd, fel 'Gorau Cymro, Cymro Oddi Cartref', 'Peintio'r Byd Yn Wyrdd' a 'Pam Fod Eira Yn Wyn'. Mae nifer o'r caneuon yma, a rhai o'r cyfnod Welsh Teldisc, ar gael ar Y Dafydd Iwan Cynnar (Sain, 1998).

Ym 1972, ail-recordiodd nifer o'i hen ganeuon Welsh Teldisc yn Stiwdio Rockfield gyda Dave Edmunds, ar gyfer Yma Mae Nghân (Sain, 1972).

Mae rhai yn ystyried Mae'r Darnau Yn Disgyn I'w Lle (Sain, 1976) fel ei albwm cyntaf a chryfaf, oedd yn cynnwys y ffefryn 'Mae Rhywun Yn Y Carchar'. Mae'r LP ar gael yn ei chyfanrwydd ar *Y Dafydd Iwan Cynnar*.

Recordiwyd Bod Yn Rhydd (Sain, 1979) yn sgil methiant y refferendwm ar ddatganoli, ac mae'r cynnwys yn adlewyrchu hynny.

Mae Ar Dân (Sain, 1981) yn recordiad byw gyda Hefin Elis a Tudur Huws Jones, *Rhwng Hwyl A Thaith* (Sain, 1982) a *Yma O Hyd* (Sain, 1983) gydag Ar Log, sy'n cynnwys dwy o'i ganeuon mwyaf poblogaidd, "Yma o Hyd" a "Cerddwn Ymlaen".

Roedd Gwinllan A Roddwyd (Sain, 1986) yn deyrnged i Saunders Lewis, DJ Williams a Lewis Valentine, hanner can mlynedd ers llosgi Ysgol Fomio Penyberth.

Roedd rhaid aros pum mlynedd tan Dal i Gredu (Sain, 1991), oedd yn cynnwys 'Yr Anthem Geltaidd' a fabwysiadwyd ym 1990. Roedd *Caneuon Gwerin* (Sain, 1994) yn brosiect ar y cyd gyda Tudur Morgan a Cân Celt (Sain, 1995) yn gasgliad o ganeuon newydd a rhai oedd wedi eu recordio o'r newydd.

I ddathlu ei ymddeoliad o ganu yn gyhoeddus recordiwyd *Yn Fyw Cyfrol 1 a 2* (2001 a 2002) yn fyw gyda’i fand. Yn 2007 rhyddhawyd Man Gwyn (Sain, 2007), sy'n cynnwys teyrnged i'w arwr Gwynfor Evans, 'Daeth Yr Awr, Daeth Y Dyn'.

O bosib cân enwocaf Dafydd Iwan yw *Yma o Hyd* a gyfansoddwyd yn 1983 i ddathlu 1,600 mlwyddiant Macsen Wledig yn dod yn Ymeradwr Rhufain yn 383OC. Yn ôl cyfweliad gan Dafydd cyfansoddwyd y gân er mwyn codi hyder y Cymry yn dilyn methiant Refferendwm Datganoli 1979 a pholisïau economaidd Margaret Thatcher a welwyd cau llawer o weithfeydd diwydiant trwm Cymru.

Mae'r gân wed dod yn boblogaidd ymhlith timau rygbi a phêl-droed, gyda tîm rygbi'r Scarlets yn ei chwarae ar ddechrau gemau. Caiff hefyd ei chanu gan ffans tîm pêl-droed Cymru a elwir Y Wal Goch. Ar gyfer gêm bwysig Cymru ar 24 Mawrth 2022 yn erbyn Awstria ar gyfer ennill lle yng Cwpan y Byd, 2022 yn Qatar canodd Dafydd y gân i'r dorf cyn y gêm. Cafwyd ymateb syfrdannol wrth i'r dorf gyd-ganu gan ennyn edmygedd a brwdfrydedd mawr iddo yntau ac i Cymdeithas Bêl-droed Cymru am drefnu iddo ganu.

### **Gwleidyddiaeth**

Rhwng 1968 a diwedd y 1970au roedd yn un o arweinyddion carismatig mwyaf y frwydr iaith. Drwy gyfrwng ei ganeuon gwleidyddol, poblogaidd, fe ysbrydolodd gannoedd (ac efallai miloedd) o Gymry.

Rhwng 1968 a diwedd y 70au bu'n arweinydd brwd ar Gymdeithas yr Iaith.

Gan ddefnyddio ei astudiaethau pensaernïaeth, roedd Iwan yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Tai Gwynedd yn 1971 a bu’n ymwneud â phrosiectau eraill i ddarparu cartrefi i boblogaeth leol gogledd-orllewin Cymru.

Cafodd ei benodi'n Llywydd Plaid Cymru yn 2004. Ar yr 8fed o Fehefin 2010 cafodd Jill Evans ASE ei hethol yn ddiwrthwynebiad i olynu Dafydd Iwan fel Llywydd.

Ym mis Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod Dafydd Iwan yn un o gant oedd wedi gwrthod talu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb y sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.

## **Bywyd personol**

Mae yn byw yn ardal Gaernarfo gyda'i wraig Bethan.

Mae ganddo bump o blant, Llion, Elliw a Telor o'i briodas gyntaf a Caio a Celt o'i ail briodas.

## **Cyfeiriadau**

1. ↑ https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/47025-cofio-huw-ceredig
2. ↑ https://www.bbc.co.uk/cymru/cerddoriaeth/artistiaid/dafydd\_iwan.shtml
3. ↑ https://www.youtube.com/watch?v=iLXtf1XFczk&t=152s
4. ↑ http://news.bbc.co.uk/welsh/hi/newsid\_8720000/newsid\_8727100/8727165.stm
5. ↑ http://dafyddiwan.com/cymraeg/cefndir.html