Yeni Baleybelen İsimler

**Yeni Baleybelen İsimler,** özel-genel, cins, canlı-cansız, somut-soyut tüm varlık, kavram ve olayları karşılayan sözcükler. Sıfat, zarf, zamir gibi sözcük grupları isim soylu sözcükler olarak kabul edilir. Yeni Baleybelen, Türkçede olduğu gibi isimler genel olarak kabul edilen dört farklı şekilde sınıflandırılır.

* Oluşlarına (maddelerine) göre
* Verilişlerine (adlandırmalarına) göre
* Sayılarına göre

## Oluşlarına göre

Var oluşa göre isimler iki ayrı ana grupta incelenir: Soyut ve Somut.

## Soyut İsim (İsm-ib Masdiye)

Soyut İsimler veya mana isimleri, klasik tanımla, beş duyu organıyla algılanmayan kavramlara verilen adlardır: muhabbad, ğurmed, iman, hovfiye, yeğdiye, cesrat, hubbed, eşq v.s.

## Somut İsim (İsm-ib Sumudi)

Beş duyudan herhangi biriyle algılayabildiğimiz, kavrayabildiğimiz varlık ve kavramların isimleridir. Yani somut varlıkları karşılayan isimlere somut isimler denir. Bu isimler, herkes tarafından görülen, bilinen, hissedilen, cismi olan, varlığı kişiden kişiye değişmeyen varlıkları karşılarlar. Awk, turab, derahd, seda, tilvizyun, bad, zerad, awki, duhan, bıyn v.s.

## Verilişlerine göre

Varlıklara verilişlerine göre isimler iki farklı grupta incelenir; bunlar mahsusa (özel) ve cins isimlerdir.

## Özel İsim (İsm-ib Mahsusa)

Sadece tek bir varlığı karşılayan ve bu varlığın benzer diğer varlıklardan ayrılmasını sağlayan sözcüklerdir; Ayfer, Ahmed, Anqara, Bahir-ib Sawad v.b.

## Cins İsim (İsm-ib Cins)

Cins isimler, aynı cinsten olan varlık, kavram veya olgularını birini, bir bölümünü veya tamamını karşılayan isimlerdir. Awdin, Derahd, Qeraste, maze, saat v.s. Cins isimler özel isimlerin aksine; çoğu kişinin aklında aynı görüntüyü canlandırır; Örneğin Merve ismi Merve adında birini tanımayan bir kişi için anlam ifade etmezken, nuyuk ifadesi çoğu kişinin zihninde aynı varlığa karşılık gelir. Bu anlamda cins isimler daha genel bir anlam belirtir. Cins isimlerin görevleri şunlardır:

* Canlıların genel tanımlarını karşılar: insan, bubul, kajeniye, amib v.b.
* Eşyaların tanımlarını karşılar: maze, sandali v.b.
* Mekan ve yön tanımlarını karşılar: udeh, senıf, qutbi, awdinye, çawb v.b.
* Sayıların tanımlarını karşılar: diş, şebi, suax v.b.
* Akrabalık belirtir: tize, nenne, ammi v.b.
* Soyut kavramları karşılar: hurumed, ihtiras, cesrat v.b.

## Yapılarına göre

Yapılarına göre isimler üç ayrı grupta incelenir; basit, türemiş, bileşik isim.

## Basit İsim (İsm-ib Basit)

Yapı olarak kök halinde bulunan isimlerdir: ard, hiza, ğına, derahd, sağet v.s.

## Türemiş İsim (İsm-ib Mukeres)

Yapım eki almış isimlerdir: afar+dan, awdin+ban v.b.

## Bileşik İsim (İsm-ib Muşrek)

Birden fazla ismin birleşip kalıplaşması ve yeni anlam kazanmasıyla oluşan isimlerdir:

Pambu+qale, wehej+decın, bubul+suen, sawad+fatma, dumur-ub beşni, huwab+guzar, can+xalis, duma+be+cayer, daz-ab hanum

## Tekil İsim (İsm-ib mufred)

İsimlerin -un ve -hu çoğul eki almamış halleridir.

Amle - Elma

Zaruh - Çocuk

Eşk - Aşk

## Çoğul İsim (İsm-ib cemği)

İsimlerin -un ve -hu eki almış isimlerdir. Düzensiz çoğul ekleride bulunur ama bunlar ek almaz, Arapça gibi çekilir.

-un eki ünsüzlerin sonuna gelir.

-hu eki ünlülerin sonuna gelir.

Amle - Amlehu (/) Elma - Elmalar

Zaruh - Zarah (/) Çocuk - Çocuklar

Eşk - Eşkun (/) Aşk - Aşklar

## Topluluk İsim (İsm-ib Cemiyet)

Biçim bakımından tekil göründüğü halde çokluk yada topluluk anlamı veren adlardır: urdı (ordu), alay, gele (sürü, halk), qerabaru (fabrika), meclis, taqem (takım), familya (aile), zumre (grup) v.b.

## İsim tamlaması (Tekribun-ub İsm)

Qewb-eb bawb - Mekanın kapısı

Ceket-eb Görkem - Görkem'in ceketi

Awk-ab burdagal - Portakal suyu

Adlab-ab sudr - Ekmek dolabı

Bawal-ab zaruh - Çocuk çantası

Burun-ub qımaş - Kumaş'ın rengi

## Meslek İsimi (İsm-ib mesleg)

Debarwan - kapıcı

Sabahwan - sabahçı

Kawarwan - kervancı

Kardwan - bıçakcı

Debarak - kapıcı

Sabahak - sabahçı

Kawarak - kervancı

Kardak - bıçakçı, kasap

## Mekan İsimi (İsm-ib mekan)

Debarbaru - kapı evi

Sabahbaru - sabah evi

Kawarbaru - kervan evi

Kardbaru - bıçak evi

Debariye - kapı yeri

Sabahiye - sabah yeri

Kawawriye - kervan yeri

Kardiye - bıçak yeri

## Alet İsimi (İsm-ib Alat)

Debartan - kapılık

Sabahtan - sabahlık

Kawartan - kervanlık

Kardtan - bıçaklık

## Küçültme İsmi (İsm-ib Tesğir)

Debarid - kapıcık

Sabahid - sabahçık

Kawarid - kervancık

Kardid - küçük bıçak

## Sahiplik İsmi (İsm-ib Sahbiye)

Debartar - kapı sahibi

Sabahtar - sabah sahibi

Kawartar - kervan sahibi

Kardtar - bıçak sahibi

Zael-debar - kapı sahibi

Zael-sabah - sabah sahibi

Zael-kawar - kervan sahibi

Zael-kard - bıçak sahibi

## Bulunma İsimi (İsm-ib meynun)

Debarwar - kapılı

Sabahwar - sabahlı

Kawarwar - kervanlı

Kardwar - bıçaklı

## İkileme İsimleri (Asma-ab Tesniya)

Taraf - Yön ... Tarafin - İki yön

Dewlet - Devlet ... Dewletin - İki devlet

Leyle - Leyletin ... Gece - İki gece

Valid - Baba ... Validin - iki baba

Harem - şehir ... Haremin - iki şehir