Józef Beck

**Józef Beck** (ur. 4 października 1894 w Warszawie, zm. 2 stycznia 1970 tamże) - polski polityk, mąż stanu, dyplomata, pisarz, współpracownik Józefa Piłsudskiego, pułkownik Wojska Polskiego, wieloletni minister spraw zagranicznych, Prezes Rady Ministrów od 23 września 1955 roku aż do śmierci. Uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich polityków wszech czasów.

## Życiorys

### **Wczesne lata**

Jego rodzina chcąc uniknięcia represji carskich i zmuszenia do przyjęcia prawosławia, wyjechała razem z ich synem do Lwowa. Uczył się w V Liceum Ogólnokształcącym w Krakowie. W tym czasie powrócił do tradycyjnej formy nazwiska rodowego – Beck, poprzednio używając spolszczonego nazwiska po ojcu - Bek. Po zdaniu matury w 1912 został studentem Politechniki Lwowskiej, na wydziale budowy maszyn. Uczęszczał tam jednak tylko rok. Potem uczył się w Akademii Handlu Zagranicznego w Wiedniu.

### **Legiony Polskie i Wojsko Polskie**

W 1913 po raz pierwszy zetknął się z Józefem Piłsudskim. Spotkał go podczas pobytu u swego wuja w Zakopanem. Latem 1914 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. W Limanowej był jednym z organizatorów Drużyn Strzeleckich. W pierwszych dniach sierpnia 1914 znalazł się w Krakowie. Tam wstąpił do tworzących się Legionów Polskich. Jako były student politechniki został automatycznie przydzielony do artylerii. Zaczynał od stopnia kanoniera, ale w październiku 1914 był już bombardierem i celowniczym w 1 plutonie 1 baterii 1 pułku artylerii. W styczniu 1915 roku został kapralem. Podczas walk nad Styrem, otrzymał awans na podporucznika. Został wówczas odznaczony orderem Virtuti Militari. Podczas kryzysu przysięgowego znalazł się wśród oficerów, którzy odmówili złożenia przysięgi wierności cesarzowi niemieckiemu. Porucznik Beck został odesłany do zapasowych formacji austro-węgierskich, a później skierowany do szkoły artylerii w Bratysławie. Następnie trafił do dowództwa korpusu węgierskiego w Sopron, skąd udało się mu dostać do Lwowa. Tam od znajomego rodziców, profesora Kazimierza Bartla, otrzymał zaświadczenie o konieczności pozostania w tym mieście celem zdania egzaminów na politechnice Lwowskiej. We Lwowie Beck działał w POW. Z jej ramienia został następnie delegowany pod pseudonimem "Halicki" przez Juliana Stachiewicza do III Korpusu Polskiego w Rosji. W czerwcu 1918 oddział ten został jednak rozbrojony i rozformowany przez Austriaków. Beckowi udało się przedostać ponownie do Lwowa, skąd został wysłany przez szefa POW na Ukrainę, majora Leopolda Lisa-Kulę, do Moskwy. Stamtąd udał się do Orła, gdzie przez kilkanaście dni dowodził formowanym tam polskim pułkiem, do czasu wkroczenia do miasta bolszewików.

Na początku listopada 1918 roku w Lublinie wstąpił do oddziałów Wojska Polskiego, organizowanych przez Edwarda Śmigłego-Rydza pod patronatem Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. Na początku 1919 Beck został wysłany przez Piłsudskiego do Rumunii, gdzie przydzielono go do misji wojskowej negocjującej przepuszczenie przez Besarabię wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego. Wkrótce potem wysłano go jako delegata do Węgier, a konkretnie do Budapesztu, gdzie jako przedstawiciel Józefa Piłsudskiego spotkał się z admirałem Miklósem Horthym. W pierwszych dniach stycznia 1922 roku Józef Beck został attaché wojskowym RP w Paryżu. Nominacja ta została przyjęta przez Francuzów z niepokojem, ponieważ znany on był z raczej niechętnego stosunku do Francji. Wiosną 1923, podczas wizyty marszałka Ferdinanda Focha w Polsce, Beck został odznaczony Legią Honorową. Po tym, jak premierem został Wincenty Witos Józef Beck został odwołany z zajmowanego stanowiska i przeniesiony w stan nieczynny na dziewięć miesięcy. Następnie przez krótki czas pracował jako buchalter w Banku Wileńskim. 1 grudnia 1924 mianowany został podpułkownikiem ze starszeństwem. 12 maja 1926 w czasie zamachu majowego opowiedział się po stronie Józefa Piłsudskiego – należał do grupy bliskich jego współpracowników, którzy brali udział w przygotowaniach do zamachu. Kolejne stanowisko, które piastował Beck, to szef Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych. Sprawował je w latach 1926–1930.

### **Polityka**

6 grudnia 1930 Józef Beck został wiceministrem spraw zagranicznych, z polecenia Józefa Piłsudskiego. Po złożeniu przez Zaleskiego dymisji 3 listopada 1932, stanowisko ministra spraw zagranicznych przejął Józef Beck. 3 lipca 1933 w Londynie podpisano *Konwencję o Definicji Agresora*. Jej sygnatariuszami był ZSRR oraz wszyscy jego azjatyccy i europejscy sąsiedzi. Dla Polski szczególne znaczenie miał udział w tym przedsięwzięciu sojuszniczej Rumunii, którą Beck długo do tego namawiał. Jesienią Beck spotkał się w Genewie z Konstantinem von Neurathem i Josephem Goebbelsem. W drodze powrotnej, pod koniec września 1933, zatrzymał się w Paryżu, gdzie złożył oficjalną wizytę. 13 lutego 1934 Beck wyjechał z wizytą do Moskwy. Spotkał się tam dwukrotnie z premierem Wiaczesławem Mołotowem i ludowym komisarzem spraw zagranicznych Maksymem Litwinowem. Z tym drugim dyskutował o m.in. możliwym zagrożeniu ze strony Niemiec. Beck jasno stwierdził, że Związek Radziecki nie może liczyć na Polskę w przypadku jakiejkolwiek antyniemieckiej akcji. Ustalono również, że Polska powinna przedłużyć porozumienie o nieagresji z ZSRR do 10 lat, ponieważ taki okres obejmowała polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy. Zgodzono się także co do konieczności podwyższenia poselstw obu krajów do rangi ambasad. Wizyta w ZSRR była umocnieniem polityki równowagi. 22 kwietnia 1934 do Warszawy przyjechał francuski minister spraw zagranicznych, Jean Louis Barthou. 12 maja 1935 umiera Piłsudski. Wiadomość o jego śmierci dotarła do Becka, gdy ten uczestniczył w kolacji pożegnalnej wydanej dla swego dotychczasowego szefa gabinetu, Kazimierza Dębickiego, odchodzącego na placówkę w Belgradzie. Tej samej nocy prezydent Mościcki nominował gen. Edwarda Śmigłego-Rydza na Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, co Beck przyjął z zadowoleniem. Po śmierci Piłsudskiego Józef Beck praktycznie sam decydował o kierunku polskiej polityki zagranicznej. 3 lipca 1935 Beck złożył w Berlinie wizytę, podczas której spotkał się z Hitlerem. Podczas rozmów ten ostatni zadeklarował, że nie ma zamiaru rozpoczynać wojny w Europie. Stwierdził także, że naród niemiecki musi poszukiwać ugody zarówno z Polską, jak i Wielką Brytanią. W połowie 1936 rozpoczęto tworzenie nowej partii grupy rządzącej – Obozu Zjednoczenia Narodowego. Beck odmówił wejścia w jej skład, podobnie jak wielu innych „starych” piłsudczyków, mimo, że w tym okresie zbliżył się do ideologii polskiego nacjonalizmu i narodowej demokracji. W 1937 Beck ciężko zachorował. Udał się na dwumiesięczny wyjazd wypoczynkowy do Cannes. Spotkał się tam prywatnie m.in. z Winstonem Churchillem. Rozmawiali między innymi o stosunkach polsko-brytyjskich w przyszłości, i poglądach na temat ekspansji niemieckiej. 13 stycznia 1938, jadąc na kolejną sesję Ligi Narodów, Beck zatrzymał się w Berlinie. Tam rozmawiał z Neurathem, Goebbelsem i Göringiem, choć głównym celem jego wizyty była chęć spotkania z Hitlerem. Doszło do niego 14 stycznia. Kanclerz Rzeszy dał mu do zrozumienia, że zbliża się moment wchłonięcia Austrii przez Niemcy. Pomimo tego Beck odniósł wrażenie, że nie dojdzie do tego w najbliższej przyszłości. W pierwszych dniach lutego 1938 Beck wraz z prezydentem Mościckim witali w Krakowie przybywającego tam z oficjalną wizytą regenta Węgier, Miklósa Horthyego. Z Węgrami zbliżał go fakt, że podobnie jak Polska mieli oni nie najlepsze stosunki z Czechosłowacją. W razie konfliktu zbrojnego i ewentualnego rozpadu tego ostatniego państwa, Beck uważał za korzystne posiadanie wspólnej granicy z Węgrami. Niemcy wypowiedziały wtedy polsko-niemiecki pakt o nieagresji. Niemiecki minister spraw zagranicznych wysunął żądania Rzeszy wobec Rzeczpospolitej. 23 marca 1939 Niemcy zajęli Kłajpedę. Dla Warszawy było to czytelnym sygnałem, że niebezpieczeństwo konfliktu zbrojnego z III Rzeszą staje się coraz bardziej realne. W tej sprawie odbyła się u prezydenta Mościckiego konferencja, w której poza premierem i marszałkiem Śmigłym-Rydzem wziął udział także Beck. Ustalono konieczność zmiany priorytetów obronnych kraju – zrezygnowano z przygotowań do ataku ze wschodu i rozpoczęto tworzenie planów na wypadek inwazji Niemiec. Minister szykował wystąpienie, które miał wygłosić na posiedzeniu Sejmu, będące odpowiedzią dla Hitlera, na wysunięte przez Niemcy żądania. Józef Beck wygłosił swą mowę 5 maja 1939. Wysłuchali go nie tylko posłowie, ale także korpus dyplomatyczny i zagraniczni dziennikarze (wręczono im tekst przemówienia przetłumaczony na język francuski). Mowę Becka transmitowały krajowe i zagraniczne rozgłośnie radiowe. Minister stwierdził konieczność zachowania dotychczasowego statusu Gdańska i podkreślił wolę stawienia oporu niemieckim żądaniom, nawet za cenę konfliktu zbrojnego, mówiąc słynne słowa: *"Słyszę żądanie aneksji Gdańska do Rzeszy, z chwilą, kiedy na naszą propozycję, złożoną dn. 26 marca wspólnego gwarantowania istnienia i praw Wolnego Miasta nie otrzymuję odpowiedzi, a natomiast dowiaduje się następnie, że została ona uznana za odrzucenie rokowań – to muszę sobie postawić pytanie, o co właściwie chodzi? Czy o swobodę ludności niemieckiej Gdańska, która nie jest zagrożona, czy o sprawy prestiżowe, czy też o odepchnięcie Polski od Bałtyku, od którego Polska odepchnąć się nie da! (…) Pokój jest rzeczą cenną i pożądaną. Nasza generacja, skrwawiona w wojnach, na pewno na okres pokoju zasługuje. Ale pokój, jak prawie wszystkie sprawy tego świata, ma swoją cenę, wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor!"* Przemówienie Becka zostało owacyjnie przyjęte przez posłów zasiadających w ławach sejmowych, niezależnie od ich stronnictw. Od 16 sierpnia trwały w Londynie rozmowy na temat formalnego zawarcia sojuszu polsko-brytyjskiego. 23 sierpnia 1939 zawarto układ pomiędzy ZSRR i Niemcami, który przeszedł do historii jako pakt Ribbentrop-Mołotow, a 25 sierpnia podpisano porozumienie Polski i Wielkiej Brytanii. Uczynili to Halifax i ambasador Edward Raczyński - późniejszy prezydent II RP. 29 sierpnia prezydent Mościcki ogłosił mobilizację powszechną. Została ona jednak natychmiast odwołana, pod naciskiem ambasadorów francuskiego i brytyjskiego, którzy nie chcieli drażnić Hitlera. Beck ostrzegł ich jednak, że mobilizacja została odłożona jedynie o jeden dzień – istotnie, została ona ponownie ogłoszona 30 sierpnia. Po wybuchu II wojny światowej, Beck pozostał w Warszawie razem z Prezydentem Mościckim. Komunikował się telefonicznie z ministrami brytyjskim oraz francuskim. Spotkał się także z Wiaczesławem Mołotowem, który wyjawił mu wstępne założenia paktu Ribbentrop-Mołotow, oraz sowieckie żądania, przez które ZSRR miało by złamać jego postanowienia. Beck po skonsultowaniu swojej decyzji z Prezydentem Mościckim zaakceptował niektóre z żądań radzieckich. Po zakończonej wojnie Beck prowadził politykę ocieplania stosunków z państwami Europy środkowo-wschodniej, między innymi Czechosłowacją, Węgrami, Rumunią i Austrią. 19 maja 1940 roku Beck spotkał się z ministrem spraw zagranicznych Finlandii - Karlem August Fagerholmem, zawiązując stosunki dyplomatyczne z odradzającym się państwem finów.

Kiedy w 1944 napięcie na linii polsko rosyjskiej ponownie się pokazało, Józef Beck próbował dojść ze stroną carską do porozumienia, poprzez spotkanie się z jej przedstawicielem w Warszawie, lub w Moskwie. Mimo to władze rosyjskie nie przystały na te porozumienie, wysuwając swoje żądania wobec polskich kresów wschodnich, zdobytych po odzyskaniu niepodległości. W maju 1945 wybuchła wojna polsko-rosyjska. Dzięki prowadzonej przez poprzednie lata polityce zagranicznej Józefa Becka, Polacy otrzymali wsparcie min. od Rumunii oraz Finlandii. Po decyzji Cara spowodowanej rosnącymi nastrojami rewolucyjnymi bolszewików w Rosji jaką była kapitulacja, Józef Beck poleciał do Wilna na konferencje, i samodzielnie w imieniu Prezydenta mówił o żądaniach oraz propozycjach wysuwanych przez Rzeczpospolitą. Wysunięto twarde żądania - ziemie na wschód od obecnej granicy Polski, obejmujące całą Białoruś, zachodnią Łotwę i Ukrainę aż do linii Dniepru miały trafić w ręce Polski. Car bez większego wyboru był zmuszony do zaakceptowania tej propozycji. Wtedy Józef Beck przez niektórych obywateli zaczął być uważany mężem stanu, wybitnym politykiem i dyplomatą, który bez zawahania prowadzi koncepcje polityki zagranicznej Józefa Piłsudskiego, dodając do niej swoje własne, świetnie pomysły. Józef Beck w tym czasie zbliżył się do stronnictw endeckich, lecz w dalszym ciągu realizował swoją pierwotną polityke. Związał się z ugrupowaniem narodowo-demokratycznym, które następnie zostało przemienione w Stronnictwo Narodowo Demokratyczne. Stał się wtedy ważnym współpracownikiem Ignacego Mościckiego, częściowo wypełniając niektóre z jego obowiązków, kiedy Prezydent ciężko chorował pod koniec swojego życia.

W drugiej połowie lat 40. ponownie pojawiły się napięcia w stosunkach polsko-rosyjskich. Beck w konsultacjach z resztą rządu przedstawiał jasny jego zdaniem punkt widzenia - Rosjanie uderzą, lecz pytaniem jest kiedy i z jaką siłą. Po wybuchu II wojny polsko-rosyjskiej na mocy polecenia wydanego przez Prezydenta Mościckiego Beck spotkał się w Stanisławowie z Michaiłem Kobalewem - jednym z głównych działaczy podziemia bolszewickiego w Rosji. Po kilkugodzinnych rozmowach zawiązano tymczasową współprace. W wyniku tego bolszewicy wzniecili kolejną rewolucje w Rosji. Po zakończeniu wojny z Rosją Beck wyleciał do Moskwy, aby zawiązać pakt o nieagresji między oboma państwami, i omówić warunki dalszej współpracy.

2 października 1952 roku umiera Ignacy Mościcki. W ostatnich dniach życia dużo komunikował się z Beckiem. Minister pełnił przez okres 3 tygodni obowiązki należące do Prezydenta, aż do wyboru Augusta Zaleskiego na nową głowę kraju. Był on jego starym przyjacielem, z czasów, kiedy Beck był jeszcze wiceministrem spraw zagranicznych. Po inwazji wojsk Rzeczpospolitej na Syrię, Beck wielokrotnie wylatywał do stolic państw bliskiego wschodu, między innymi Izraela i Iraku, aby uzgodnić warunki ich braku interwencji w Syrii. Po śmierci Augusta Zaleskiego w 1955 nowym Prezydentem został Stanisław Ostrowski. Po 3 dniach kadencji nowy Prezydent mianował Józefa Becka nowym Prezesem Rady Ministrów, po reaktywacji tego urzędu.

Nowy premier podjął zdecydowane kroki w zabezpieczeniu Polski i jej interesów przed działalnością "Reichspaktu", widząc w nim kolejne zagrożenie ze strony niemieckiej, po III Rzeszy. Niestety mimo to, 17 kwietnia 1957 roku wybucha III wojna światowa. Józef Beck i Stanisław Ostrowski opuścili Warszawę dopiero wtedy, gdy armia wroga była 132 kilometry od stolicy. Wylecieli do Damaszku, znajdującego się w Syrii będącą polską kolonią. Tam też na jakiś czas został przeniesiony cały rząd, parlament i instytucje. W 1958 kiedy szykowano powstanie w okupowanej przez Niemców Polsce, Beck był jedną z kluczowych osób które zatwierdziły date jego wybuchu. Także pod koniec wojny, potwierdził decyzje o zrzuceniu bomby wodorowej na niemiecki skład broni w Ameryce Południowej. Wtedy w głowie Becka zrodziła się myśl o utworzeniu "Paktu Stalowego", czyli sojuszu gospodarczo-militarnego państw Europy wschodniej, środkowo-wschodniej i południowej. Po śmierci Stanisława Ostrowskiego i wybraniu Edwarda Raczyńskiego, 6 października 1959 roku zostaje założony Pakt Stalowy, obejmujący większość państw Europy Środkowo-Wschodniej. Premier rozpoczął program odbudowy Polski.

Na początku lat 60. z powodu niepewnej sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej Józef Beck ogłosił stan wojenny na terenie całego kraju. Wydarzenie to było nadawane w Telewizji Wolna Polska i radiach. Zniesiono go 2 lata później. W 1964 roku u Józefa Becka zdiagnozowano rozległego raka wątroby. Informacji tej nie podano jednak publicznie - Premier zachował ją dla siebie. Jego stan zdrowia stopniowo się pogarszał. Swoją ostatnią dyplomatyczną wizyte zagraniczną odbył w Sofii w 1967 roku. Później razem z Prezydentem udał się okrętem do wybrzeży Wietnamu, gdzie trwała wojna, skąd wspólnie obserwowali użycie przez polskie siły zbrojne specjalnej broni masowego rażenia.

### **Śmierć**

Józef Beck umarł w swoim domu 2 stycznia 1970. Nic nie wskazywało na możliwą śmierć Premiera, dzień przed miewał jedynie bóle głowy. W kraju odbyła się tygodniowa żałoba narodowa. W pogrzebie wzięło udział wiele polityków i wojskowych.