J-riismo

**J-riismo** estas vastigo de riismo, kiu celas forigi ne nur genrajn pronomojn, sed ankaŭ ĉiujn radikojn kiujn oni emas asumi viraj aŭ inaj. Anstataŭ (aŭ krom) simple redifini tiujn vortojn genre neŭtralaj kaj uzi sufikson -iĉ- kiam temas specife pri viroj (tiu ĉi varianto de reformo nomiĝas iĉuzismo), **j-riismo** proponas la algoritmon por krei entute novajn radikojn el oldaj neneŭtralaj vortoj. La algoritmo mem nomiĝas **j-sistemo**, kaj tiu ĉi termino uziĝas aparte por j-riismo kiel leksika dialektiĝo de Esperanto.

Tiun ĉi reformon proponis akademiano Markos Kramer kun kunaŭtoro en artikolo "J-riismo: riismo sen problemaj signifoŝovoj" ĉe feminista revuo *Egalecen*.

## Algoritmo por krei novajn radikojn

1. Oni aldonu "j" post la unua vokalo de vorto.
2. Se tiu vokalo estas "i", oni anstataŭigu ĝin per "e".
3. Se "u" aŭ "r" sekvas tiun vokalon, oni forigu ĝin.

## Ekzemploj de novaj neŭtraj radikoj

**Laŭ la unua principo:**

* pajtro (el patro)
* frajto (el frato)
* ajvo (el avo)
* nejpo (el nepo)
* ojnklo (el onklo)
* nejvo (el nevo)
* kujzo (el kuzo)
* ejdzo (el edzo)
* knajbo (el knabo)
* bujbo (el bubo)
* rejĝo (el reĝo)
* cajro (el caro)
* dujko (el duko)
* grajfo (el grafo)
* bajrono (el barono)
* kajvaliro (el kavaliro)
* dajmo (el damo)
* mojnaĥo (el monaĥo)
* ajbato (el abato)

**Laŭ kombino de la unua kaj la dua principo:**

* fejlo (el filo)
* vejro (el viro)
* sejnjoro (el sinjoro)
* fejanĉo (el fianĉo)
* vejdvo (el vidvo)
* prejnco (el princo)
* ĝejgolo (el ĝigolo)

**Laŭ kombino de la unua kaj la tria principo:**

* frajlo (el fraŭlo)
* majkizo (el markizo)
* lojdo (el lordo)

## Problemoj

### Praktikaj problemoj

Tiu ĉi algoritmo estas sufiĉe efika en kreo de novaj vortoj kiuj ne estu similaj al iuj aliaj vortoj en fundamenta Esperanto. Evidenta problemo de tiu ĉi alveno, tamen, estas ke la vortoj aspektas tre strange kaj nekonate por homoj, kiuj ne scias la algoritmon kaj eĉ tiuj, kiuj jes konas ĝin, en iuj okazoj povas ne tuj kompreni pri kio temas. Krome, kvankam la vortoj ne similas al la fundamentaj, ili tamen jes povas kolizii kun lokaj, slangaj aŭ dialektiĝaj vortoj: ekzemple, **ajvo** estas uzata loka vorto por frukto de cidonio, **dajmo** estas Usona slango por la 10-cenda monero kaj **Bajrono** estas kutima esperantigo de la nomo de fama Brita poeto George Byron (kiu incidente ankaŭ estis barono, sed ne estis la sola barono en la mondo). Fine, iuj vortoj kiel **prejnco** aŭ **sejnjoro** simple malfacilprononceblas kaj povas kaŭzi malfacilaĵojn por Esperantistoj, kies denaskaj lingvoj ne enhavas tiajn longajn sekvencojn de konsonantaj fonemoj.

### Konceptaj problemoj

La propono de Markos Kramer povas esti konsiderata enkonduko de nova morfologia kategorio: infikso, fremda al la gramatiko de Esperanto. El tiu vidpunkto, oni ne parolus pri novaj radikoj, sed pri radikoj modifitaj per infikso.

Tio kontrastas kun la aglutina karaktero de vortfarado en Esperanto, precize kun la formvariado de morfemoj, ĉar (krom la apartaj kazoj de modifoj pro la aldono de la karesaj sufiksoj -ĉj- kaj -nj-) la radikoj en Esperanto estas neŝanĝeblaj.

### Problemoj pri aŭtoritato

La fakto, ke Kramer estas membro de la Akademio de Esperanto ne signifas, ke lia propono estas aŭtoritata. Fakte, ajna propono enkonduki strukturajn reformojn en la lingvon kontraŭas la celon de la institucio, kies tasko estas "konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de la lingvo Esperanto kaj kontroli ĝian evoluon". Temas pri persona propono, kun ĝis nun tre limigitaj uzo kaj akcepto.

## Bibliografio

* Edmund Grimley Evans, Alternativoj por anstataŭi iĉajn radikojn en Esperanto
* Edmund Grimley Evans, J-riismo, La Brita Esperantisto, n-ro 985 (aŭtuno 2018), p. 26-27
* Federico Gobbo, La J-riismo, Amikaro, p. 137

## Referencoj

1. ↑ https://egalecen.org/2018/02/20/j-riismo/
2. ↑ Wells, John 1978: *Lingvistikaj aspektoj de Esperanto*. Roterdamo: CED (UEA). 30.
3. ↑ Akademio de Esperanto

## Eksteraj ligiloj

* J-riismo: riismo sen problemaj signifoŝovoj — aparta blogo pri j-riismo (kaj okaze aliaj genraj problemoj de Esperanto) kun la sama nomo kiel de la artikolo de Kramer, enhavanta novaĵojn, diskutojn kaj ekzemplojn de uzo.