Baku

**Baku** – rosyjskie miasto gubernialne leżące na Półwyspie Apszerońskim wzdłuż wybrzeża Morza Kaspijskiego.

Miasto zostało podbite przez wojska rosyjskie generała Matiuszkina w 1723 roku. Jego zdobycie zarządził osobiście car Piotr Wielki podczas wyprawy perskiej. W 1859 roku Baku zostało miastem gubernialnym, chociaż zamieszkiwało je ledwie siedem tysięcy osób, a wszystkie domy były zbudowane w "architekturze azjatyckiej", przeważnie z glinobitki.

Baku szybko zaczęło się rozwijać, stając się głównym ośrodkiem wydobycia ropy naftowej w Rosji. Wokół miasta na Półwyspie Apszerońskim koncentrowało się 82,6% wydobycia ropy naftowej w kraju. Koszty wydobycia należały do najtańszych na świecie, ponieważ złoża znajdowały się blisko powierzchni, a przeciętna głębokość szybów była pięć razy mniejsza niż w Teksasie. Przed wybuchem I wojny światowej znajdowało się tu 4200 wież wiertniczych, a roczny dochód z ropy i produktów ropopodobnych wynosił co najmniej trzysta milionów rubli. Z Baku do Astrachania kursowały tankowce wożące ropę, a do Gruzji jeździły kolejowe cysterny.

W 1914 roku tutejsza ludność składała się z wielu grup etnicznych: Tatarów Azerbejdżańskich (101 803 według ewidencji z 1914 roku), Rosjan (67 730), Ormian (57 040), Gruzinów (1 990) oraz całkiem sporej liczby cudzoziemców. Odrębne narodowości porozumiewały się ze sobą nawzajem po rosyjsku. W Baku mieszkało także wielu emigrantów z Dagestanu i Persji. Do czasu rzezi Ormian w lutym 1905 roku wszystkie narody żyły ze sobą w zgodzie. Potem miasto i jego okolice podzieliły się – od przylądku Baiłowa do Olginska mieszkali muzułmanie, a dalej na północ Ormianie i starano się nie wchodzić do obcych dzielnic.

W baku mieszkali także amszari – nielegalni robotnicy przyjeżdżający z Iranu i mieszkający w "amszari-pałanach", dzielnicach nędzy. Rosyjskie urzędy nie prowadziły ewidencji dotyczącej amszari, więc nikt nie wiedział, ilu nielegalnych imigrantów mieszkało w Baku.

Dworzec bakijski cechował niewiarygodny jak na głuchą prowincję przepych – budynek przypominał baśniowy pałac z arabskiej opowieści. Miał wzorzyste ściany, blanki na dachu oraz ażurowe zwieńczenia kolumn. Przed dworcem znajdował się plac, który prawie cały zajęty był przez soczyście zielony skwer.

Tutejsze ulice wyglądały typowo europejsko – bruk był idealnie prosty, domu murowane, dwu- i trzypiętrowe. Trafiali się ludzie we wschodnich strojach, ale stanowili mniejszość. Damy spacerowały z koronkowymi parasolkami, w lekkich kapelusikach i jasnych sukniach. Muzułmanki chodziły w czadorach. Duża część miasta była zabudowana domami w stylu francuskim. Ulice były niczym w Nicei, połowa szyldów była w językach francuskim i niemieckim. Pozostałą część Baku stanowiło Stare Miasto (po azersku zwane Iczeri-Szeher) będące dawną stolicą bakijskiego chanatu. Ta dzielnica była otoczona szarożółtym głuchym fortecznym murem z zaokrąglonymi blankami. Na terenie Starego Miasta unosiła się kwaśna, słodkawa, piżmowa woń z wyraźną domieszką zgnilizny, stęchlizny i zleżałego kurzu – zdaniem Fandorina właśnie tak pachniał Wschód. Za murem miasto było całkiem inne niż reszta Baku. Stały tu ciasno stłoczone niewysokie domy z płaskimi dachami, ciemne zakamarki, żółte kamienne ulice. Tłum ludzi nie ubierał się po europejsku i nie rozmawiał ze sobą po rosyjsku. Od wewnątrz do muru przytykały podcienia, w których odbywał się ożywiony handel: sprzedawano tam wzorzyste tkaniny, gliniane i miedziane naczynia, owoce i orzechy, słodycze, tytoń, chustki, chałaty, przyprawy oraz muzułmańskie potrawy takie jak kebab, chałwa i wino. Głębiej uliczki stawały się ciaśniejsze, a niebo przestawało być widoczne, ponieważ na piętrach wszędzie wyrastały drewniane oszklone werandy, a na przeciągniętych pomiędzy nimi sznurkach suszyło się pranie. Wszędzie – na chodnikach i stopniach, na parapetach, a nawet na dachach siedziały, leżały, spacerowały koty. W Starym Mieście za dnia było bardzo tłumnie. Muzułmańscy mężczyźni często po prostu stali grupkami i prawie ze sobą nie rozmawiali. Zamieniali dwa słowa i milkli na dłuższą chwilę. Jeśli kobiety ze sobą rozmawiały, to zawsze podczas wykonywania jakiejś pracy. Kobiety nigdy nie siedziały bezczynnie.

Baku było najdroższym miejscem w całej Rosji, a może i całego eurazjatyckiego kontynentu. Majątek osob, które na pozostałych terenach Rosji uchodziłyby za dobrze sytuowane, w Baku uznawano za nader skromny. Gdzie indziej za bogate uznawano osoby mające sto tysięcy rubli, ale w Baku, aby zostać uznanym za bogatego, trzeba było mieć przynajmniej milion. W mieście milionerów było mniej więcej tylu, ilu w całej pozostałej Rosji. Z Moskwy i Petersburga do Baku przyjeżdżali adwokaci, inżynierowie, restauratorzy, kupcy, artyści i profesjonalne piękności, którzy chcieli dorobić się poprzez świadczenie usług baronom naftowym. Przedsiębiorcy naftowi co roku przekazywali sześćset tysięcy rubli na utrzymanie policji, a w zamian oczekiwali, że władza będzie żyła z bogaczami w dobrych stosunkach, a na ich wybryki patrzyła przez palce. Bakijski burmistrz otrzymywał pięciokrotnie wyższą pensję niż tyfliski, mimo że to Tyflis był stolicą namiestnictwa kaukaskiego. Najmarniejszy stójkowy w Baku dostawał osiemset rubli rocznie, nie licząc przydziałowego jedzenia, drewna i wszelkiego rodzaju bakszyszy. Żeby w Baku utrzymać się na przyzwoitym poziomie należało wydać jakieś sto tysięcy rubli. Przedstawicieli władz, którzy nie brali łapówek nie lubiła lokalna ludność i bała się ich. Miejscowi knuli intrygi przeciwko nim, rozpuszczali plotki, a w ostateczności nasyłali zabójców. Niewykwalifikowani robotnicy pracujący na wieży wiertniczej albo w kopalni ropy naftowej dostawali minimum sześćdziesiąt rubli miesięcznie, czyli pensję równą pensji radcy tytularnego na prowincji. Mimo to w czerwcu 1914 roku robotnicy strajkowali – żądali miesięcznego płatnego urlopu, ośmiogodzinnych zmian, zagwarantowania dnia wolnego, półtorakrotnego wzrostu pensji. Przedsiębiorcy naftowi oraz władza rosyjska obawiała się, że strajk przerodzi się w powszechny protest. Część pracowników była łamistrajkami, ale byli oni napadani przez rewolucjonistów, mimo ochrony.

Bakijscy naftowi przedsiębiorcy mieli w zwyczaju przy przedstawianiu się podawać ilość rocznie wydobywanej ropy. Śmietanka towarzyska latem spotykała się w klubie jachtowym, a w długie zimowe noce jeździli do klubu kutrowego w Szychowej, gdzie wody zatoki pokryte były ropą wypływająca z podwodnych źródeł. Plamy oleju podpalano, a następnie ścigano się kutrami po płonącym morzu, co było bardzo efektywnym widowiskiem.

Wśród policyjnej żandarmerii Baku uchodziło za najniebezpieczniejsze miejsce w całej Rosji. Krążyły tu bardzo duże, a przy tym łatwo zdobyte pieniądze. Baronowie naftowi skakali sobie do gardeł z powodu zysków, ludność turkijska i Ormianie się nienawidzili, szeroko upowszechnił się zwyczaj zemsty krwi, wszędzie kręcili się agenci, rewolucjoniści różnej maści zajmowali się wywłaszczaniem i wymuszaniem, a na dodatek w mieści roiło się od kryminalistów. Codziennie zdarzały się napady na dobrze ubrane osoby. W Baku prawie każdy przyzwoity obywatel trzymał w portfelu sporą sumę pieniędzy, a w kieszeni złoty zegarek. Dlatego względnie przezorni ludzie nie rozstawali się z bronią do samoobrony, jeżeli nie było ich stać na osobistą ochronę.

W Baku znajdowały się szyby naftowe ciotki Nikołaja Achtyrcewa, córki kanclerza Korczakowa.

W trakcie I wojny światowej po upadku Cesarstwa Rosyjskiego w Baku wybuchł konflikt narodowościowy – najpierw wspierani przez Turków Azerowie mordowali Ormian, a potem Ormianie wspierani przez bolszewików mordowali Azerów. Masa liczył, że w jednym z pogromów zginął Czarny Hasym.

## Ciekawostki

* Baku jest autentycznym miastem. Obecnie jest stolicą Azerbejdżanu.

## Wystąpienia

* "Azazel"
* "Czarne miasto"
* "Nie żegnam się"