Kitô giáo

Văn bản của Wikipedia được phát hành và sử dụng hợp lí tại **Wiki theMandelacatalogueVN** theo **Giấy phép Creative Commons Ghi công-Chia sẻ tương tự**.

## Thông tin tôn giáo

### Kinh thánh

Kinh thánh* Cựu ước
* Tân ước

### Người sáng lập

Theo kinh thánh là Jesus Christ hay Giêsu

## Thông tin xuất hiện

### Đề cập trong series

Toàn bộ video của series The Mandela Catalogue (ngoại trừ các tập Fanon hay Non-canon)

### Ra mắt

Overthrone

**Kitô giáo** (còn gọi là **Cơ Đốc giáo**) là một tôn giáo Abraham độc thần, đặt nền tảng vào cuộc đời, con người và những lời giáo huấn của Jesus thành Nazareth (như trong Tân Ước). Đây là tôn giáo lớn nhất thế giới với khoảng 2,6 tỷ tín đồ (chiếm đa số ở 157 quốc gia và vùng lãnh thổ). Kitô hữu (Cơ Đốc nhân) tin rằng Giêsu là con của Thiên Chúa và là Đấng Messiah của người Do Thái như đã được tiên báo trong Cựu Ước (còn gọi là kinh thánh Do Thái hoặc Tanakh), rằng Ngài đã chịu đau khổ, bị đóng đinh, xuống địa ngục và sống lại từ cõi chết, cứu rỗi nhân loại. Kitô giáo đóng một vai trò quan trọng trong nền văn hóa phương Tây.

Kitô giáo ban đầu là một giáo phái Do Thái ở Đền thờ thứ hai trong Do Thái giáo thời Hy Lạp đô hộ vào thế kỷ thứ nhất ở tỉnh Judea của La Mã. Các sứ đồ của Jesus và những người theo họ lan rộng khắp Levant, Châu Âu, Tiểu Á, Lưỡng Hà, Nam Kavkaz, Carthage cổ đại, Ai Cập và Ethiopia, bất chấp sự ngược đãi đáng kể ban đầu. Nó nhanh chóng thu hút những người ngoại đạo kính sợ Chúa, điều này dẫn đến việc xa rời phong tục của người Do Thái, và sau sự sụp đổ của Jerusalem, Kitô giáo dần dần tách khỏi Do Thái giáo.

Trải qua hai thiên niên kỷ, các bất đồng về thần học và giáo hội học đã hình thành các hệ phái Kitô giáo khác nhau. Cảnh giáo và Chính thống giáo Cổ Đông phương tách khỏi Đại Giáo hội sau Công đồng Ephesus (431) và Công đồng Chalcedon (451). Công giáo Tây phương và Chính thống giáo Đông phương cắt đứt hiệp thông với nhau trong cuộc Ly giáo Đông–Tây năm 1054. Kháng Cách (thường gọi là Tin Lành), không phải là một hệ phái đơn nhất nhưng là thuật từ nhóm hợp, phát sinh từ cuộc Cải cách Kháng nghị thế kỷ 16.

kitô giáo hay cơ đốc giáo có vai trò quan trọng trong việc cấu thành cốt truyện và vũ trụ cho series The Mandela Catalogue của Alex Kister.

## TỪ NGUYÊN

Từ nguyên của "Kitô" là Χριστός (*Khristos*) trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là "Đấng được xức dầu", dịch theo danh hiệu *Messiah* trong tiếng Hebrew. Trong tiếng Việt, người Công giáo dùng từ "Kitô" để gọi danh hiệu này của Giêsu, trong khi người Tin Lành thường dùng từ "Christ". Bên cạnh từ "Kitô" phiên âm qua tiếng Bồ Đào Nha được sử dụng bởi tín hữu Công giáo, còn có từ "Cơ Đốc" xuất phát từ chữ Nho (基督) và thường được tín hữu Tin Lành sử dụng. Ngoài ra, một số người cũng dùng cách gọi ***Thiên Chúa giáo*** để chỉ Công giáo nói riêng và Kitô giáo nói chung.

## LỊCH SỬ

*Xin lưu ý: đây là lịch sử của Kitô giáo trong vũ trụ có thật (có thể gọi là Non-canon) không hề liên quan đến dòng thời gian và vũ trụ Canon của The Mandela Catalogue. Alex Kister đã chỉnh sửa nhiều chi tiết lịch sử cơ đốc giáo để phù hợp với chủ đề của Series. nên lịch sử cơ đốc giáo trong series rất khác so với vũ trụ có thật*

### NGUỒN GỐC ĐỨC TIN

Theo Kinh thánh, Thiên Chúa là đấng đã sáng tạo ra vũ trụ, muôn loài trong 6 ngày và ngày thứ 7 Ngài nghỉ ngơi. Ông Adam và bà Eva không nghe lời Thiên Chúa đã ăn trái của "cây biết điều thiện điều ác" (trái cấm) nên bị Thiên Chúa đuổi khỏi Vườn địa đàng. Hai người này truyền tội lỗi (gọi là tội tổ tông, nguyên tội) cho con cháu là loài người. Bởi loài người mang tội, Thiên Chúa đã giáng sinh làm người và chịu khổ hình để loài người được hòa giải với Thiên Chúa.

Vậy tâm điểm việc cứu rỗi của Kitô giáo là Giêsu, do đó trọng tâm của cuộc sống Kitô hữu là niềm xác tin rằng Giêsu là Con Thiên Chúa giáng trần, là Đấng *Messiah*. Danh hiệu "*Messiah*" có nguồn gốc từ tiếng Do Thái מָשִׁיחַ‎, *māšiáħ*, nghĩa là "đấng được xức dầu", chuyển ngữ sang tiếng Hy Lạp là Χριστός, *Khristos*.

Kitô hữu tin rằng, là Đấng *Messiah*, Giêsu được Thiên Chúa xức dầu để tể trị và cứu rỗi nhân loại, Giêsu đến để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng *Messiah* trong Cựu Ước. Trọng tâm của đức tin Kitô giáo là qua sự chết và phục sinh của Giêsu, con người tội lỗi được phục hòa với Thiên Chúa, nhờ đó mà nhận lãnh sự cứu rỗi và lời hứa được hưởng sự sống đời đời.

Trong khi những tranh luận thần học về bản thể của Giêsu vẫn đang tiếp diễn, thì phần lớn Kitô hữu tin rằng Giêsu là Thiên Chúa nhập thể, Giêsu "là Thiên Chúa và là con người" trong ý nghĩa trọn vẹn của cả hai bản tính. Vì Giêsu là người nên phải trải qua những đau khổ và bị cám dỗ như con người bình thường, nhưng không hề phạm tội. Vì là Thiên Chúa, Giêsu đánh bại quyền lực sự chết và sống lại từ kẻ chết. Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã cho Giêsu sống lại từ cõi chết, đặt Giêsu ngồi bên hữu của Chúa Cha và Ngài sẽ trở lại để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng *Messiah* như sự phục sinh, sự phán xét sau cùng và sự thiết lập Vương quốc của Thiên Chúa.

Kitô giáo được biết đến từ thế kỷ thứ nhất khi các môn đồ của Giêsu được gọi là Kitô hữu tại thành Antiochia xứ Syria (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), nơi họ đến để lánh nạn và định cư sau những cuộc bức hại đầu tiên tại xứ Judea. Nền thần học của Kitô giáo sơ khai được thành lập và truyền bá bởi sứ đồ Phaolô và các sứ đồ khác.

Theo Tân Ước, Giêsu tự xưng mình là Đấng *Messiah* mà dân Do Thái vẫn hằng mong đợi, nhưng đã bị nhóm lãnh đạo Tôn giáo và Dân sự cũng như dân chúng chối từ và bị xem như là chống lại Đền thờ và luật lệ thời đó. Ngài cũng bị buộc tội phạm thượng do dám gọi Thiên Chúa là Cha và bị kết án tử hình bởi chính quyền La Mã vào năm 30. Tuy nhiên Giêsu được Pontius Pilatus, tổng trấn người La Mã, gọi là "Vua của dân Do Thái".

Theo các sách Phúc âm, người La Mã buộc tội Giêsu vì muốn xoa dịu sự bất bình của giới cầm quyền Do Thái, nhưng một số học giả cho rằng đó là cách mà Đế chế La Mã trừng phạt những người chống đối họ. Kitô hữu tin rằng Cựu Ước đã tiên báo cái chết và sự sỉ nhục mà Giêsu phải chịu như đã chép trong Tân Ước. Sách Isaiah ngụ ý rằng Giêsu bị vả, nhổ, đấm vào mặt, bị đánh bằng roi cũng như bị sỉ nhục.

Kitô hữu xem sự phục sinh của Giêsu là nền tảng của đức tin và là biến cố quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại. Theo Tân Ước, Giêsu là tâm điểm của Kitô giáo, bị đóng đinh trên thập tự giá, chết và mai táng trong mộ, đến ngày thứ ba thì sống lại. Theo ký thuật của Tân Ước, sau khi sống lại, Giêsu, trong những lần khác nhau tại những địa điểm khác nhau, đã đến gặp mười một sứ đồ và các môn đồ, trong đó có lần xuất hiện trước sự chứng kiến của "hơn năm trăm người", sau đó thì về trời.

Các sứ đồ của Giêsu là nhân chứng về cuộc đời, lời giảng và sự sống lại của Giêsu. Ngoài ra còn có nhiều môn đồ (đến 70 người) trong đó có James, Mark, Luca, Maria Madalena,... những người này theo Giêsu trong các cuộc hành trình và họ chứng kiến khi Giêsu giảng dạy và làm nhiều phép lạ. Sau khi Giêsu bị đóng đinh, các sứ đồ và các môn đệ khác công bố rằng Giêsu đã sống lại từ cõi chết và họ khởi sự rao giảng thông điệp mới. Các sứ đồ và môn đệ này đã viết các sách Phúc âm và các Thư tín.

Trong số 27 sách của Tân Ước, nhiều quyển được cho là viết bởi Phaolô. Ông cũng là tác giả của hầu hết mười bốn thư tín và một số truyền thuyết cho rằng ông cũng là tác giả của Thư gửi tín hữu Do Thái. Phúc âm Luca và sách Sách Công vụ Tông đồ được cho là viết bởi Luca, người chịu ảnh hưởng trực tiếp của Phaolô. Phaolô là môn đồ của Gamaliel, một nhân vật có thanh thế trong tòa công luận. Phaolô được xem như là nhà truyền giáo quan trọng nhất rao giảng thông điệp Kitô cho thế giới bên ngoài.

### HỘI THÁNH SƠ KHAI

#### KITÔ GIÁO DO THÁI

Kitô giáo đã phát triển trong thế kỷ thứ nhất vốn là Do Thái giáo Đền thờ thứ hai đã bị Hy Lạp hóa. Kitô giáo Do Thái nhanh chóng thu hút những người ngoại bang kính sợ Đức Chúa Trời, đặt ra vấn đề cho quan điểm tôn giáo Do Thái của nó, vốn nhấn mạnh vào việc tuân thủ chặt chẽ các điều răn của người Do Thái. Sứ đồ Phao-lô đã giải quyết vấn đề này bằng cách nhấn mạnh rằng sự cứu rỗi bởi đức tin nơi Giêsu, và cái chết và sự phục sinh của Ngài. Việc ông rời bỏ phong tục Do Thái đã dẫn đến việc thành lập Kitô giáo như một tôn giáo độc lập.

Các thư tín, Phúc Âm trong Tân Ước chứa đựng các tín điều và thánh ca sơ khai, cũng như các tường thuật về Cuộc Khổ nạn, ngôi mộ trống và Phục sinh. Kitô giáo ban đầu lan rộng đến các nhóm tín đồ trong số các dân tộc nói tiếng Aramaic dọc theo bờ biển Địa Trung Hải của Đế chế La Mã và xa hơn nữa, vào cả Đế chế Parthia và Đế chế Sasanian sau này.

#### KITÔ GIÁO THỜI NICAEA

Kitô giáo tiền Nicaea là thời kỳ sau Kitô giáo Do Thái cho đến Công đồng Nicaea I vào năm 325. Vào đầu thời kỳ tiền Nicaea, đức tin Kitô giáo đã lan rộng khắp Tây Âu và Lưu vực Địa Trung Hải, đến Bắc Phi. Một cấu trúc Giáo hội chính thức hơn đã phát triển từ các cộng đồng sơ khai, và nhiều học thuyết đã phát triển.

Những bức thư của Sứ đồ Phao-lô gửi cho các cộng đồng sơ khai ở Rome, Hy Lạp và Tiểu Á đã được lưu hành vào cuối thế kỷ thứ nhất. Đến đầu thế kỷ thứ 3, đã tồn tại một tập hợp các tác phẩm Kitô giáo ban đầu tương tự như Tân Ước hiện tại, mặc dù vẫn còn những tranh cãi về tính chính tắc. Đến thế kỷ thứ 4, đã tồn tại sự nhất trí trong Giáo hội Latin liên quan đến các văn bản kinh điển được đưa vào quy điển Tân Ước, và đến thế kỷ thứ 5, các Giáo hội Đông phương, với một số ngoại lệ, đã chấp nhận Khải Huyền và do đó đã hòa hợp với nhau về vấn đề kinh điển.

#### CHẤP NHẬN Ở ĐẾ QUỐC LA MÃ

Vua Tiridates III đã biến Kitô giáo trở thành quốc giáo ở Armenia từ năm 301 đến năm 314. Constantine I đã tiếp xúc với Kitô giáo khi còn trẻ, và trong suốt cuộc đời, sự ủng hộ của ông đối với tôn giáo ngày càng lớn, đỉnh điểm là lễ rửa tội trên giường bệnh của ông. Trong triều đại của ông, cuộc đàn áp Kitô hữu do nhà nước hậu thuẫn đã chấm dứt với *Sắc lệnh khoan dung* năm 311 và *Sắc lệnh Milan* năm 313. Chịu ảnh hưởng của cố vấn Mardonius, cháu trai của Constantine là Julian cố gắng đàn áp Kitô giáo nhưng không thành.

Vào ngày 27 tháng 2 năm 380, Theodosius I, Gratian và Valentinian II đã thành lập Công đồng Nicaea I với tư cách là Giáo hội của Đế chế La Mã. Constantine cũng có công trong việc triệu tập Công đồng Nicaea I vào năm 325, nhằm tìm cách giải quyết thuyết Arian và xây dựng Tín điều Nicene, vẫn được sử dụng trong Công giáo, Chính thống giáo Đông phương, Lutheran, Anh giáo và nhiều giáo hội Tin lành khác.

do thời lượng có hạn và giới hạn của giấy phép CC-BY-SA nên các bạn tham khảo bài viết trên Wikipedia: Kitô giáo.

## TRONG THE MANDELA CATALOGUE.

Cơ đốc giáo có vai trò quan trọng trong việc cấu thành vũ trụ và cốt truyện The Mandela Catalogue, trong *Overthrone* - video đầu tiên của The Mandela Catalogue, có bối cảnh thiên thần Gabriel báo mộng với những Người chăn cừu về việc chúa Jesus sắp giáng trần, Mark Heathcliff - nhân vật chính của The Mandela Catalogue Vol. 1 là một tín đồ của cơ đốc giáo và bị sốc niềm tin khi Satan tiết lộ sự thật, mặc dù The Mandela Catalogue dựa rất nhiều yếu tố từ cơ đốc giáo nhưng Alex Kister đã chỉnh sửa nhiều chi tiết để phù hợp với chủ đề của Series (Như vị đấng cứu thế (tự xưng) là Alternate Gabriel chứ không phải là Jesus hay God).

Các nhân vật trong series The Mandela Catalogue cũng được dựa trên các nhân vật trên Kinh Thánh như:

* Mark Heathcliff dựa trên nhân vật kinh thánh Mark the Evangelist
* Jonah Marshall dựa trên nhân vật kinh thánh Jonah
* Thatcher Davis dựa trên nhân vật kinh thánh King David
* Adam Murray dựa trên nhân vật kinh thánh Adam

Xem các nhân vật trong Kinh thánh (Kitô giáo hay Cơ đốc giáo) của The Mandela Catalogue ở Wiki TheMandelacatalogueVN ngay tại *đây (Thể loại:Biblical Figures)*

## NGUỒN THAM KHẢO

để tuân thủ luật CC-BY-SA của Fandom và luật bản quyền của Wikipedia và cả các sản phẩm của Wikimedia Foundations , và sau đây là các nguồn tham khảo từ wikipedia thông qua bài viết : https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4\_gi%C3%A1o

### NGUỒN TỪ BÀI VIẾT TRONG WIKIPEDIA

1. Fowler, Jeaneane D. *World Religions:An Introduction for Students*. Sussex Academic Press (1997), p. 131. ISBN 1-898723-48-6.
2. **^** McManners, John. *Oxford Illustrated History of Christianity*. Oxford University Press (1990), p. 301–303.
3. **^** J.Z.Smith, p. 276.
4. **^** Anidjar, p. 3.
5. **^**
6. **^** William F. Albright, *From the Stone Age to Christianity*
7. **^**
8. **^** Jonathan Kirsch, *God Against the Gods*
9. **^** Linda Woodhead, *An Introduction to Christianity*
10. **^**
11. **^**
12. **^** New Dictionary of Theology, *Paul* Lưu trữ 2018-07-04 tại Wayback Machine, p. 496-99
13. **^** David Vincent Meconi, "Pagan Monotheism in Late Antiquity" trong *Journal of Early Christian Studies*, p. 111–12
14. **^** BBC, *BBC - Religion & Ethics - Christianity*
15. **^** Hinnells, *The Routledge Companion to the Study of Religion*, p. 441.
16. **^**
17. ^ ***a*** ***b*** ***c***
18. ^ ***a*** ***b*** ***c***
19. **^**
20. ^ ***a*** ***b***
21. **^** Orlandis, Jose, *A Short History of the Catholic Church*. Scepter Publishers (1993) ISBN 1-85182-125-2
22. **^** *Religions in Global Society*. p. 146, Peter Beyer, 2006
23. **^** Cambridge University Historical Series, *An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects*, p. 40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era.
24. **^** Caltron J.H Hayas, *Christianity and Western Civilization* (1953), Stanford University Press, p. 2: "That certain distinctive features of our Western civilization—the civilization of western Europe and of America—have been shaped chiefly by Judaeo — Graeco — Christianity, Catholic and Protestant."
25. **^** Fred Reinhard Dallmayr, *Dialogue Among Civilizations: Some Exemplary Voices* (2004), p. 22: Western civilization is also sometimes described as "Christian" or "Judaeo-Christian" civilization.
26. **^** Z. Kratochvíl, Studie o křesťanství a řecké filosofii, tr. 34.
27. **^** Robinson, *Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals*, p. 229.
28. **^** Esler. *The Early Christian World*. p. 157f.
29. **^**
30. **^** Genesis 3:2-3:4
31. **^** Genesis 3:23-3:24
32. **^** Woodhead 2004, tr. 45
33. **^** *Briggs Ch. A.* The fundamental Christian faith: the origin, history and interpretation of the Apostles' and Nicene creeds. — C. Scribner’s sons, 1913.
34. **^** McGrath, Alister E. *Christianity:An Introduction*. Pp 4-6. Blackwell Publishing (2006). ISBN 1-4051-0899-1.
35. **^** Metzger/Coogan, *Oxford Companion to the Bible*, pp. 513, 649.
36. **^** John 3:16
37. **^** Acts 2:24, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Bản mẫu:Bibleref2-nb, Romans 10:9, 1 Cor. 15:15, Bản mẫu:Bibleref2-nb, 2 Cor. 4:14, Gal 1:1, Eph 1:20, Col 2:12, 1 Thess. 11:10, Heb. 13:20, 1 Pet. 1:3, Bản mẫu:Bibleref2-nb
38. **^** s:Nicene Creed
39. **^** Acts 1:9–11
40. **^**  Xem *Avodah Zarah 17a:1*, *Sanhedrin 43a:20*, *Gittin 57a:3-4*, và *Sotah 47a:6*.
41. **^**
42. **^**
43. **^** Simmons, Rabbi Shraga, "Why Jews Don't Believe in Jesus" Lưu trữ 27 Tháng 9 2016 tại Wayback Machine.
44. **^** Isaiah 50:6 Isaiah 52:14-15 Matthew 26:67-68 Mark 14:65
45. **^** Isaiah 53:5 John 19:1 Matthew 27:26
46. **^** Hanegraaff, Hank. *Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity*. Thomas Nelson (2000) ISBN 0-8499-1643-7.
47. **^** John 19:30-19:31
48. **^** 1Cor 15:5-15:7
49. **^** Eerdmans Commentary on the Bible (ed. James D. G. Dunn, John William Rogerson, Eerdmans, 2003) p. 1274
50. **^** *The Blackwell Companion to The New Testament* bởi David E. Aune ISBN 1405108258 trang 9 "While seven of the letters attributed to Paul are almost universally accepted as authentic (Romans, 1 and 2 Corinthians, Galatians, Philippians, 1 Thessalonians, Philemon), four are just as widely judged to be pseudepigraphical, i.e. written by unknown authors under Paul's name: Ephesians and the Pastorals (1 and 2 Timothy and Titus).
51. **^** *Eerdmans Commentary on the Bible* bởi James D. G. Dunn (Nov 19, 2003) ISBN 0802837115 trang 1274 "There is general scholarly agreement that seven of the thirteen letters beariing Paul's name are authentic, but his authorship of the other six cannot be taken for granted... Romans, 1 and 2 Corinthians, Galatians, Philippians, 1 Thessalonians and Philemon are certainly Paul's own."
52. **^** B.S. Easton, *The Pastoral Epistles* (1948) p. 25.
53. **^** Harris, Stephen L., *Understanding the Bible*. Palo Alto: Mayfield. 1985. "The Gospels" pp. 266–268
54. **^** Strelan, Rick - Luke the Priest - the Authority of the Author of the Third Gospel - Was Luke a Jew or Gentile? Ashgate Publishing, Ltd., May 1, 2013, pp. 102–110.
55. **^** Wylen, Stephen M., *The Jews in the Time of Jesus: An Introduction*, Paulist Press (1995), ISBN 0-8091-3610-4, Pp. 190–192.
56. **^** Dunn, James D.G., *Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135*, Wm. B. Eerdmans Publishing (1999), ISBN 0-8028-4498-7, Pp. 33–34.
57. **^** Boatwright, Mary Taliaferro & Gargola, Daniel J & Talbert, Richard John Alexander, *The Romans: From Village to Empire*, Oxford University Press (2004), ISBN 0-19-511875-8, p. 426.
58. **^** Oscar Cullmann, *The Earliest Christian Confessions*, trans. J. K. S. Reid (London: Lutterworth, 1949)
59. **^** Michael Whitby, et al. eds. *Christian Persecution, Martyrdom and Orthodoxy* (2006) online edition
60. **^** Everett Ferguson, "Factors leading to the Selection and Closure of the New Testament Canon", in *The Canon Debate*. eds. L. M. McDonald & J. A. Sanders (Hendrickson, 2002) pp. 302–303; cf. Justin Martyr, *First Apology* 67.3
61. **^**
62. **^** F. F. Bruce, *The Canon of Scripture* (Intervarsity Press, 1988) p. 215
63. **^** *The Cambridge History of the Bible* (volume 1) eds. P. R. Ackroyd và C. F. Evans (Cambridge University Press, 1970) p. 305
64. **^** Bản mẫu:Cite CIA World Factbook
65. **^**
66. **^** Thomas F. Mathews, Alice Taylor, J. Paul Getty Museum. The Armenian Gospels of Gladzor: the life of Christ illuminated, 2001, 13
67. **^** James Jupp. The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, 2001, p. 171
68. **^** Barbara A. West. Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania, 2009, p. 50
69. **^**
70. **^** Binns, John. *An Introduction to the Christian Orthodox Churches* . Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 30. ISBN 0-521-66738-0.
71. **^**
72. **^**
73. **^** Ricciotti 1999
74. **^** Theodosian Code XVI.i.2, trong: Bettenson. *Documents of the Christian Church*. p. 31.
75. **^** *Ancient Rome: The Rise and The Fall of An Empire*). Tập 5: Constantinople. Được trình bày bởi *History*, 2009
76. **^**
77. **^**
78. ^ ***a*** ***b*** ***c*** ***d*** González 1984, tr. 238–242
79. **^** González 1984, tr. 244–47
80. **^** González 1984, tr. 260
81. **^** González 1984, tr. 278–281
82. **^** Rudy, *The Universities of Europe, 1100–1914*, p. 40
83. **^**
84. **^** Verger, Jacques. "The Universities and Scholasticism," trong The New Cambridge Medieval History: Volume V k. 1198–k. 1300. Cambridge University Press, 2007, 257.
85. **^** Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", trong: *A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages*, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-36105-2, pp. XIX–XX
86. **^**
87. **^** González 1984, tr. 292–300
88. **^** Riley-Smith. *The Oxford History of the Crusades*.
89. **^**
90. **^** Duffy, *Saints and Sinners* (1997), tr. 91
91. ^ ***a*** ***b*** ***c*** Simon. *Great Ages of Man: The Reformation*. p. 7.
92. **^** Schama. *A History of Britain*. pp. 306–310.
93. **^** Bokenkotter 2004, tr.242–244
94. **^** Simon. *Great Ages of Man: The Reformation*. pp. 109–120.
95. **^** Coffey, *Persecution and Toleration in Protestant England 1558–1689*.
96. **^**
97. **^** *Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival*, bởi Christopher Marsh, p. 47. Continuum International Publishing Group, 2011.
98. **^** *Inside Central Asia: A Political and Cultural History*, bởi Dilip Hiro. Penguin, 2009.
99. **^**
100. **^** Geoffrey Blainey (2011). *A Short History of Christianity*; Viking; p. 494
101. ^ ***a*** ***b*** Putnam, *Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society*, p. 408.
102. ^ ***a*** ***b*** Peter Marber, *Money Changes Everything: How Global Prosperity Is Reshaping Our Needs, Values and Lifestyles*, p. 99.
103. **^** Werner Ustorf, "A missiological postscript", in Hugh McLeod, Werner Ustorf (editors), *The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000*, Cambridge University Press (2003), 219-220.
104. **^** Henkel, Reinhard và Hans Knippenberg: "The Changing Religious Landscape of Europe", đã sửa bởi Knippenberg, xuất bản bởi Het Spinhuis, Amsterdam 2005 ISBN 90-5589-248-3, trang 7-9
105. **^**
106. **^** "Gospel Riches, Africa's rapid embrace of prosperity Pentecostalism provokes concern and hope", *Christianity Today*, July 2007
108. **^** Robinson, George. *Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals.* New York: Pocket Books, 2000, p. 229.
109. **^** Esler, Phillip F. *The Early Christian World*. Routledge (2004), p. 157-158.
110. **^** Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors. *Oxford Companion to the Bible*. Pp 513, 649. Oxford University Press (1993). ISBN 0-19-504645-5.
111. **^** J.N.D. Kelly, *The Athanasian Creed*, NY: Harper and Row, 1964.
112. **^** Nicene Creed - Wikisource
113. **^** Công vụ các Sứ đồ 1: 9-11
114. **^** Catechism of the Catholic Church, *Inspiration and Truth of Sacred Scripture* (§105-108)
115. **^** Second Helvetic Confession, *Of the Holy Scripture Being the True Word of God*
116. **^** Chicago Statement on Biblical Inerrancy, *online text*
117. **^** Cambridge University Historical Series, *An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects*, p.40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era.
118. **^** Caltron J.H Hayas, *Christianity and Western Civilization* (1953),Stanford University Press, p.2: That certain distinctive features of our Western civilization — the civilization of western Europe and of America— have been shaped chiefly by Judaeo – Graeco – Christianity, Catholic and Protestant.
119. **^** Orlandis, *A Short History of the Catholic Church* (1993), preface.
120. **^**
121. ^ ***a*** ***b***
122. **^** Encyclopædia Britannica Forms of Christian education
123. **^** Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: *A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages*, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-36105-2, pp. XIX–XX
124. **^**
125. **^** Susan Elizabeth Hough, *Richter's Scale: Measure of an Earthquake, Measure of a Man*, Princeton University Press, 2007, ISBN 0691128073, p. 68.
126. **^**
127. **^** Encyclopædia Britannica Jesuit
128. **^** Hannam, James (2009). *God's Philosophers: How the Medieval World Laid the Foundations of Modern Science*. Icon Books.
129. **^** Wallace, William A. (1984). *Prelude, Galileo and his Sources. The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science*. N.J.: Princeton University Press.
130. **^** Encyclopædia Britannica Church and social welfare
131. **^** Encyclopædia Britannica Care for the sick
132. **^** Encyclopædia Britannica Property, poverty, and the poor,
133. **^**
134. **^** Encyclopædia Britannica Church and state
135. **^** Sir Banister Fletcher, *History of Architecture on the Comparative Method*.
136. **^** Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: "Charting the "Rise of the West": Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries", *The Journal of Economic History*, Vol. 69, No. 2 (2009), pp. 409–445 (416, table 1)
137. **^** Encyclopædia Britannica The tendency to spiritualize and individualize marriage
138. **^** Hill, Donald. *Islamic Science and Engineering*. 1993. Edinburgh Univ. Press. ISBN 0-7486-0455-3, p.4

### NGUỒN BÀI VIẾT WIKIPEDIA MÀ WIKI THAM KHẢO

1. https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4\_gi%C3%A1o (Wikipedia Tiếng Việt)
2. Wikipedia Christianity (Wikipedia Tiếng Anh).