Łada

**Łada** lub **Łado** – abstrakcyjna postać, będąca hipostazą ładu, dojrzewania i etapów życia. Kult owej kobiety był popularny w Polsce do renesansu, a na Litwie i krajach Bałtyckich do XIX wieku. Był on zasadniczo prosty - składał się on z tańczenia okazjonalnego wokół ogniska, prosząc Ładę o dane rzeczy.

Pierwszy raz Łada została wymieniona w roku około 1405–1412 r. w kazaniach Łukasza z Wielkiego Koźmina, w których przestrzegano przed czczeniem *Łado* oraz innych bogów podczas wiosennych obrzędów i widowisk ludowych. Jan Długosz, uznał błędnie Ładę za boga wojny, polskiego odpowiednika rzymskiego Marsa, Andriejowi Faminstynowi, słowo *łada* występujące w rosyjskich pieśniach uznał za boginię małżeństwa na wzór Afrodyty. Obecnie oba te teorie są odrzucane, a źródła historyczne ukazują Ładę wyłącznie jako personifikujące pewne *abstractum*.

Planetoida (2832) Lada została nazwana po tej bogini

## Teksty pisane

Pierwszym źródłem wymieniającym nazwę Łada są *Kazania gnieźnieńskie*, które zostały napisane przez Łukasza z Wielkiego Koźmina około 1405-1412 r., bez podawania jakiegokolwiek opisu:

*Takich rzeczy jednak, dzięki temu, że przybyło kaznodziejów, zaprzestaje się, a w wielu miejscach już się zaprzestało […] Nie ma innego imienia pod niebem, w którym możemy zostać zbawieni. Albowiem nie zbawia się człowiek w imię **Łado**, Jassa, !Quia, Nija, tylko w imię Jezusa Chrystusa […] Nie Łada, nie Jassa, nie Nija, które są skądinąd imionami bożków tu w Polsce czczonych, jak zaświadczają niektóre kroniki samych Polaków…*

Pdobne "przestrogi" przed Ładą, znajdują się także w: *Statua provincialia breviter* (1420-1422), *Sermones per circulum anni Cunradi* (1423), *Postilla Husitae anonymi*, a także w glosach *Żywota św. Wojciecha*.

Postacie zawarte *Kazaniach gnieźnieńskich* zostały także powtórzone przez Jana Długosza, który dokonał *interpretatio romana* i porównał Ładę (jako bóstwo męskie) do rzymskiego boga wojny Marsa:

*Marsa nazywali Ładą. Wyobraźnia poetów uczyniła go wodzem i bogiem wojny. Modlili się do niego o zwycięstwa nad wrogami oraz o odwagę dla siebie, cześć mu oddając bardzo dzikimi obrządkami.*

Informacje o Ładzie wzmieniali Maciej Miechowita, Marcin Kromer, Alessandro Guagnini, Maciej Stryjkowski, Marcin i Joachim Bielscy, i ksiądz Jakub Wujek. Maciej Miechowita, nie zgadzał się z nim jednak w kwestii funkcji Łady i poprawił informacje Długosza, porównując ją do greckiej Ledy i uznając ją za matkę, wspominanego w innych źródłach słowiańskich - Lela i Polela:

*Czczą oni Ledę matkę Kastora i Polluksa, i bliźnięta z jednego zrodzone jaja, Kastora i Polluksa, co się słyszy do dzisiaj ze śpiewających najdawniejsze pieśni Łada, Łada, Ileli i Leli Poleli z klaskaniem i biciem w ręce. Ładą przezywając – jak poważam się twierdzić wedle świadectwa słowa żywego – Ledę, nie Marsa, Kastora Leli, Poleli Polluksa*

Długosz poza *Rocznikami*, w *Klejnotach rycerstwa polskiego*, wspomina też o żeńskim bóstwie Łada, czczonym we wsi Łada nad rzeką Łada, od której nazwę wziął ród Łada: „*Łada przyjął nazwę od imienia bogini polskiej, którą na Mazowszu w miejscowości i wsi Łada czczono*”. Oprócz tego wymienia ją także *Powieść świętokrzyska*: „*był kościół trzech bałwanów, które zwano Lada, Boda, Leli, do których prości ludzie schadzali się pierwszego maja modłę im czynić i ofiarować*”

Bóg Łado pojawia się dwukrotnie w źródłach wschodnich. Pierwszym z nich jest *Latopis Hustyński*, spisany w języku cerkiewnosłowiańskim z XVII wieku, o niepewnej dokładnej dacie powstania oraz o niepewnym autorze. Źródło to uznaje Łado za boga ślubu i radości, oraz porównuje go do greckiego boga Bachusa – Dionizosa:

*Czwarty Łado, bóg piekielny; w niego wierzyli, że jest bogiem ślubu, wesela, radości i wszelkiej pomyślności, jak Hellenowie w Bachusa. Jemu ofiary składali zamierzający żenić się, aby z jego pomocą małżeństwo dobre i kochające było. Tego Ładona, biesa, w niektórych stronach i dotychczas na chrzcinach i weselach sławią, śpiewając swoje jakieś pieśni, i rękami o ręce lub o stół klaszcząc, Łado, Łado, przeplatając pieśni swoje, wielokrotnie wspominają*

Podobne informacje znajdują się w *Synopsisie kijowskim* z 1674 Innocentego Gizela, gdzie mowa o Łado jako bóstwie wesołości, któremu składano ofiary podczas przygotowań do ślubu. Miano czcić także Lelja i Polelja, oraz ich matkę, śpiewając „łado, łado, łado”.

### Pieśni

W XVII w., w Chorwacji, odnotowano pieśń do „świętego boga Łado” śpiewaną przez dziewczęta tańczących wokół ogniska:

*Lepi Jve terga rože*

*Tebi, Lado, sweti bože,*

*Lado, slušaj nas, Lado!*

*Pewke, Lado, pewamo ti,*

*Sedca naše wklaniamo ti,*

*Lado, slušaj nas, Lado!*

Dodatkowo analizował pieśni z terenów całej słowiańszczyzny, których istnienie miało udowadniać istnienie Łady:

Uważał on, że te teonimy tłumaczy się jako ‘zgoda’.

Aleksandr Potiebnia. Po analizie materiału źródłowego, głównie fragmentów pieśni doszedł do wniosku, że *łada* pojawia się w pieśniach wiosennych, letnich oraz weselnych.

Dodatkowo uznał inną boginię, Lelję, za jej córkę, a je obie uznał za tożsame z Rodzanicami, i za ważne bóstwa w słowiańskim panteonie jeszcze przed powstaniem „panteonu Włodzimierza”. Według niego Łada i Lelja panowały nad wiosenną przyrodą i pracami rolnymi, miłością i małżeństwem. Jednak negatywnie odnosił się do męskiego boga Łado, którego propagowanie wnosi zamęt do dyskusji, a słowo *łado* uznał za wołacz od *łada*.

Boris Rybakow, wysunął hipotezę o genezie bogini Łady i porównał ją do greckiej Ledy i Demeter. Dodatkowo uznał inną wspominaną boginię, Lelję, za jej córkę, a je obie uznał za tożsame z Rodzanicami i za ważne bóstwa w słowiańskim panteonie przed powstaniem „Panteonu Włodzimierza”. Według niego Łada i Lelja panowały nad wiosenną przyrodą i pracami rolnymi, żyznością, miłością, rodziną i małżeństwem. Jednak negatywnie odnosił się do męskiego boga Łado, którego propagowanie wnosi zamęt do dyskusji, a słowo *łado* uznał za wołacz od *łada*.

## Etymologia

Słowo *łada* oznacza tyle co ‘oblubienica, kochanka, żona’, oraz ‘oblubieniec, mąż’ – jest to słowo dwurodzajowe i używano go w stosunku do kobiet, jak i mężczyzn; pod tym względem Brückner porównuje je do słowa *sługa*. Słowo to występuje np. w języku staroruskim jako лада, *łada* ‘mąż’ (np. w *Słowie o wyprawie Igora* stęskniona żona woła: „przykołysaj ładę moją, ku mnie”), czeskim *lada* ‘oblubienica’, ‘panna, dziewczyna’ (np. w *Żywocie św. Katarzyny*(cz.): „o, jaki dziw stał się, Jezu Kryście, nad twą ładą”), ukraińskim ла́до, *łado* ‘mąż’, ла́да, *łada* ‘żona’, serbochorwackim ла̏да *łada* ‘żona’, czy bułgarskim ла́да, *łada* ‘druga córka w rodzinie, która idzie po wodę podczas rytuału *ładuwane* (ладу́ване – tradycja ślubna)’. *Słownik staropolski* zna polskie słowo *łada* tylko z kazań mówiących o bóstwie, prawdopodobnie więc słowo to nie funkcjonowało już w żywym języku w XV wieku. Forma *Alado* pojawiająca się w *Postilla Husitae anonymi* to prawdopodobnie efekt próby dostosowania słowa do fonetyki włoskiej. Forma *łado* to nie osobne słowo, lecz wołacz od formy *łada*. Z języków słowiańskich słowo to zostało zapożyczone do języków bałtyckich np. jako *lado*, *laduto* itp.

Inaczej niż inni badacze, teonim *Lyada* próbował odczytać Krzysztof Tomasz Witczak. Według niego łacińska *Lyada* odpowiada staropolskiej formie *\*Lęda* ponieważ spółgłoska ⟨l⟩ w średniowiecznej łacinie w Polsce zapisywana była jako *ly* lub *li* i uznaje, że odczyt *\*Łada* jest nieuzasadniony i stanowi on etymologię ludową. Uważał on, że *\*Lęda* miała być pogańskim teonimem, który został zdemonizowany i powołuje się tutaj na rosyjskie dialektyczne słowa ляд, *ljad*, oraz ляда, *ljada* oznaczające ‘dusza nieczysta, diabeł’. Jednakże, jak zauważa Michał Łuczyński, przyjęcie, że zapis *ly* odpowiada głosce ⟨l⟩ uzasadnia odczytanie łacińskiej nazwy jako *\*Lada*, a nie *\*Lęda*. Dodatkowo z analizy osobistych cech pisowni Długosza wynika, że zapis *ly* służył mu także do zapisywania spółgłoski ⟨ł⟩, np.: *Lyassza Gora* ‘Łysa Góra’, czy *Lyeba* ‘Łeba’. Należy więc przyjąć, że Długoszowa *Lyada* odpowiada staropolskiej formie *\*Łada*.

Prasłowiańska forma *łady* rekonstruowana jest jako *\*lada*. Dalsza etymologia niejasna, na ogół uważa się, że *\*lada* etymologicznie związana jest z prasł. rzeczownikiem i rdzeniem *\*ladъ* (polskie *ład*, rosyjskie лад). Według Brücknera słowo to wywodzi się od czasownika *ładzić* ‘zgadzać się’ (prasł. *\*laditi*) → „ładząca z sobą para” → ‘mąż, żona’ lub ‘kochankowie’. Etymologia słowa *ład* jest również niejasna, sugerowano pokrewieństwo z gockim 𐌻𐌴𐍄𐌰𐌽 (*letan*, ‘pozwalać’), lub jakiś związek ze słowem *łagoda* (prasł. *\*lagoda* ‘łagodność’) – według Brücknera i Nikołaja Szanskiego *ład* zawiera w sobie zanikły rdzeń *ła-* ‘nad’ występujący w *łagoda* rozszerzony o przyrostek *-d* (por. *zad*, *pod*). *Ład* pierwotnie oznaczać miał ‘szczyt’, w przeciwieństwie do *pod* ‘dół’. Szanskij wskazuje na słowo сладить, *sładitʹ* ‘zwyciężać nad kimś’ i sugeruje następujące przesunięcie znaczenia: ‘zwyciężać kogoś’ → ‘zaprowadzać porządek’ → *ładzić* ‘żyć w zgodzie’ → *ład* ‘zgoda, porządek

Faminstyn uznał te słowa za zapożyczone z języków bałtyckich i wskazał na litewskie *didis* „wielki”. Jednak poświadczony fragment słowackich pieśni *Didi-Jane*, *Didi-Jene* „o św. Janie” śpiewanych na dzień św. Jana może wskazywać na rodzime pochodzenie tych słów (prasłowiańskie *\*did-* „wielki”). Kontynuacją formy prasłowiańskiej może być polskie *\*dzidzi*, które prawdopodobnie znajduje się w innym teonimie wymienionym przez Długosza: Dzidzileli.

## Łada u Bałtów

Słowo *lada*, oraz jego różne pochodne, pojawiają się w refrenach sutartinės, wielogłosowych pieśniach litewskich, w różnych kombinacjach, np. *Lado tatato* / *Laduto, laduto* / *Loduta, loduta* / *Liadeli, liadeli* / *Ladutela, laduta* i inne. Zenonas Slaviūnas pogrupował te pieśni następująco: pieśni robotnicze, weselne, wojskowe, rodzinne, taneczne oraz pieśni o przyrodzie. Podobnie, lecz bardziej dokładnie, sklasyfikowała je Vanda Misevičienė, przesuwając pieśni o żurawiu do grup pieśni o zbieraniu żyta, a pieśni o choince do grup pieśni rodzinnych.

Według Norbertasa Vėliusa, mimo że pieśni należą do różnych grup, to wszystkie mają wiele wspólnego. Np. w sutartinės o choince obraz o dojrzewaniu młodych ludzi przedstawiany jest poetycko przez choinkę, która przerasta wszystkie drzewa w lesie. W innej pieśni wzywany jest żuraw, aby wleciał do ogrodu, zerwał kwiaty i zrobił wieniec – motyw ten przywodzi na myśl to, że przyszła panna młoda powinna zacząć robić wianek, by dołączyć do grona dorosłych. W innej sutartinės strzelec zabija żurawia, co ma oznaczać dziewczynę zabraną przez chłopca, a w jeszcze innej pieśni prosi się żurawia, by nakarmił „swoje dzieci”. Pieśni *Kad mes buvom* i *Selagij viteli rikavo* są już otwarcie pieśniami weselnymi i opowiadają o zalotach. Natomiast pieśń *Išjos brolis*, która ma charakter wojskowy, śpiewana jest w imieniu siostry, która opowiada o swoich uczuciach. Wreszcie pieśń *Laduto, laduto* opowiada o złych stosunkach między synową a teściem. Według Vėliusa wszystkie pieśni z tymi refrenami odnoszą się do młodych ludzi, zwłaszcza dziewcząt, które osiągnęły dorosłość. Należy więc uznać, że Ładę występujące w tych refrenach, należy je wiązać przede wszystkim z młodymi ludźmi.

W poszukiwaniu pochodzenia tych słów Vėlius wskazuje na *Kronikę* Stryjowskiego, gdzie opisuje on zwyczaj tańczenia i śpiewania *Lado, lado ir mano lado* na cześć „Liady lub Ladony – matki Kastora i Polluksa”. W innym miejscu swojej *Kroniki* poświęconej Litwie i Żmudzi pisze o tym, że Litwini czcili boga *Dzidzis Lado*, ku czci którego śpiewali *Lado, lado, lado didis mūsų dieve*. Wymienia także *Kronikę* Kromera oraz *Synopsis Kijowski*. Według Vėliusa argumentem za istnieniem bogini może być bułgarski zwyczaj *ładuwane*, podczas którego druga dziewczyna, która w rodzinie idzie po wodę, nazywana jest *ładą*. Bronislava Kerbelytė stwierdziła, że słowiański przyśpiewa *łada* pojawia się na ogół w pieśniach weselnych, a pojawiające się czasami słowo *did* odczytuje jako *dziad*, które czasami pojawia się w nazwach słowiańskich przedmiotów obrzędowych w okolicach przesilenia zimowego, np. *dednik* (lub badnjak) lub *diduch*, które związane są z kultem płodności. W języku rosyjskim wesele bywa czasami nazywane *rukobitije* („krzyżowanie rąk”), z czego może wywodzić się klaskanie podczas śpiewania refrenów *lada* podczas pieśni dziecinnych. W języku litewskim *līgt* oznacza „zatrudniać”, „zawierać pokój”, *līgums* „zgoda”, *lygti*, *sulygti* „konsultować, negocjować, zgadzać się”, co odpowiada słowiańskiemu słowu *ład* i podaje przykład historii o Cyganie, który zmusił pewnego chłopa do wymiany koni proponując żartobliwie wieśniakowi, że powinni udać się do gospody, podać sobie ręce i krzyknąć *liko*. dy to uczynili, Cygan zabrał chłopu konia wykorzystując fakt, że chłop zapomniał o znaczeniu podania rąk i okrzyku. Symbol skrzyżowanych rąk używany był także podczas litewskich świąt przesilenia letniego, np. para skakała nad ogniem trzymając się za ręce: jeżeli podczas skakania puścili się – nie wezmą ze sobą ślubu

Jan Łasicki w jednej ze swoich prac wymienia litewskiego boga Tawalas. Badacze porównywali tę nazwę do pieśni spisanej przez Simonasa Daukantasa śpiewanej przez chłopców ciągnących kłodę podczas wigilii, co miało dowodzić istnienia boga Tabalasa:

*Judink, seni, kaulus,*
*Up up up,*

Jednak z analizy pieśni i języka wynika, że *tabalai* wywodzi się od czasownika *tabaluoti* „dyndać”., lecz np. Šluotražis wywodzi się od słowa *šluotražis* „miotła”, i był to magiczny i symboliczny (związany z leczeniem) przedmiot rytualny. Refren *lado* za słownictwo obrzędowe uważa także litewski etnolog Rimantas Balsys

## Kult

W średniowiecznej *Powieści rzeczyistey*  znanej tez jako *Powieść  Świętokrzyska,* jest mowa o wznoszącej się na Łysej Górze świątyni, poświęconej trzem bóstwom noszącym imiona Łada, Boda i Leli. Chcąca oddać im hołd i złożyć ofiary, miała tam przybywać szczególnie w dniu pierwszego maja. Ponieważ zwyczaj ten był mocno ugruntowany, kościół ostatecznie uzyskał prawo do rozbiórki świątyni i budowie w tym miejscu kościoła pod wezwaniem Św. Trójcy. Próby wykopalisk nie powiodły się jednak, gdyż nie zachowały się pozostałości pod fundamentami kościoła.

Wszystkie starsze, budowane w Polsce kościoły katolickie i sanktuaria pod wezwaniem maryjnym były pierwotnie miejscami kultu różnych bóstw, a ich chrystianizacja polegała głównie na przypisaniu cech lokalnej Bogini do bibilijnej Maryi, pozostawiając tytuły, jak Królowa Nieba czy Matka Boska. Każde znajdowane miejsce kultu Łady zamieniło najpewniej ostatecznie w kościół lub sanktuarium, a proceder ten był powszechny jeszcze w XVI-XVIII wieku, podczas gdy w XIX wieku mamy jedynie pojedyncze takie incydenty

Negatywnym odniesienie do Łady-Ładani poprzez związek ze słowami Łada – ladacznica i ladaco, może być związany z krytyką poganizmu.

## Łada w pseudonauce i turbosłowianiźmie

* Romantycy uznawali obrzęd *ledų dienos* („dzień lodu”) jako dowód na istnienie bogini zimy Lady (od lodu).
* Bazując na refrenie *Did-Łada*, romantyczni badacze, uznali istnienie boginię *Dida*.
* Część osób uważa ją za bóstwo związane z rytuałem "dziewictwa" co nie znalazło potwierdzeń historycznych, jak i sam rytuał.