Cấu trúc đề thi môn Ngữ Văn

(120 phút - 2 phần)

I. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN (3 điểm)

Cho 1 ngữ liệu (thơ/ văn/ bài báo/ kịch...)

Yêu cầu thí sinh phải đọc kĩ để trả lời câu hỏi. Thường có 4 câu hỏi nhỏ, mỗi câu có thể có 1 hoặc vài ý nhỏ.

Cần nắm được:

- Kiến thức phần tiếng Việt

- Kiến thức phần làm văn

- Kiến thức phần văn học

- Kiến thức phần luật thơ

- Kiến thức đời sống

→ **Yêu cầu**: Trả lời ngắn gọn, đầy đủ ý

II. LÀM VĂN (7 điểm)

; ●Câu 1 (2 điểm) - Nghị luận xã hội

Viết đoạn văn nghị luận xã hội gồm khoảng 200 chữ

- Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí (đạo đức, đời sống)

- Nghị luận về một hiện tượng đời sống

(*Liên quan đến đọc - hiểu*)

; ●Câu 2 (5 điểm) - Nghị luận văn học (5 dạng)

- Nghị luận về thơ (bài thơ, đoạn thơ, hình tượng thơ)

- Nghị luận về một tác phẩm, đoạn trích, văn xuôi

- Nghị luận về một nhân vật trong tác phẩm tự sự

- Nghị luận về một ý kiến, nhận định bàn về văn học

- Nghị luận tổng hợp (đối chiếu, so sánh)

## Hệ thống phần tiếng Việt

* Phong cách ngôn ngữ
* Biện pháp tu từ
* Phương thức biểu đạt
* Thao tác lập luận

**Cấu trúc đề thi môn Ngữ Văn** là sự diễn đạt bằng hai dạng nói và viết, có thể được quy về một số kiểu nhất định.

Nó còn là toàn bộ những đặc điểm về cách thức diễn đạt, tạo thành kiểu diễn đạt ở một loại văn bản nhất định.

Có 6 phong cách ngôn ngữ sau :

* Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt
* Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật
* Phong cách ngôn ngữ báo chí
* Phong cách ngôn ngữ chính luận
* Phong cách ngôn ngữ hành chính
* Phong cách ngôn ngữ khoa học

**Biện pháp tu từ** là phép tu từ được dùng để làm cho câu văn, từ ngữ trở nên bóng bẩy dùng hình ảnh để người đọc dễ hiểu không nhàm chán.

## Các Biện Pháp Tu Từ

### So sánh

* Khái niệm: so sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng
* Tác dụng: Làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự vật được nhắc tới, khiến cho câu văn thêm phần sinh động, gây hứng thú với người đọc.
* Dấu hiệu nhận biết: Có các từ ngữ so sánh: “là”, “như”, “bao nhiêu…bấy nhiêu”. Tuy nhiên, các em nên lưu ý một số trường hợp, từ ngữ so sánh bị ẩn đi.

Ví dụ:

+ Trẻ em **như** búp trên cành

+ Người ta **là** hoa đất

+ “Trường Sơn: chí lớn ông cha

  Cửu Long: lòng mẹ bao la sóng trào”

### Nhân hóa

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ sử dụng những từ ngữ chỉ hoạt động, tính cách, suy nghĩ,… vốn dành cho con người để miêu tả đồ vật, sự vật, con vật,…
* **Tác dụng:** Làm cho sự vật, đồ vật, cây cối trở nên gần gũi, sinh động, thân thiết với con người hơn.
* **Dấu hiệu nhận biết:** Các từ chỉ hoạt động, tên gọi của con người: ngửi, chơi, sà, anh, chị,…

Ví dụ:

+ “**Chị** ong nâu nâu nâu nâu/ **chị** bay đi đâu đi đâu”

+ Heo hút cồn mây súng **ngửi** trời.

### Ẩn dụ

* **Khái niệm:** Ẩn dụ là phương thức biểu đạt gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó
* **Tác dụng:** Làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt
* **Dấu hiệu nhận biết:** Các sự vật dùng để ẩn dụ có nét tương đồng với nhau

Ví dụ: “**Người cha** mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm / Rồi **Bác** đi dém chăn / Từng người từng người một”

⇒ Người cha, Bác chính là: Hồ Chí Minh

### Hoán dụ

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi.
* **Tác dụng:** Làm tăng sức gợi hình gợi cảm cho sự diễn đạt.
* **Dấu hiệu nhận biết:** (đọc kĩ khái niệm).

Ví dụ: “**Áo nâu** cùng với **áo xanh** / **Nông thôn** cùng với **thành thị** đứng lên”

⇒ Áo nâu đại diện cho người nông dân của vùng nông thôn, áo xanh đại diện cho giai cấp công nhân của thành thị

### Nói quá

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ phóng đại quy mô, mức độ, tính chất của sự vật, hiện tượng.
* **Tác dụng:** Giúp hiện tượng, sự vật miêu tả được nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.
* **Dấu hiệu nhận biết:** Những từ ngữ cường điệu, khoa trương, phóng đại so với thực tế.

Ví dụ: “**Lỗ mũi mười tám gánh lông**/ chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho”.

### Nói giảm nói tránh

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển.
* **Tác dụng:** Tránh gây cảm giác đau thương, ghê sợ nặng nề, tránh thô tục, thiếu lịch sự.
* **Dấu hiệu nhận biết:** Các từ ngữ diễn đạt tế nhị, tránh nghĩa thông thường của nó.

Ví dụ: “Bác đã **đi** rồi sao Bác ơi/ Mùa thu đang đẹp nắng xanh trời”

⇒ Ở 2 câu thơ này từ “đi” đã được sử dụng thay cho từ “chết” để tránh cảm giác đau thương mất mát cho người dân Việt Nam.

### Điệp từ, điệp ngữ

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ nhắc đi nhắc lại nhiều lần một từ, cụm từ
* **Tác dụng:** Làm tăng cường hiệu quả diễn đạt như nhấn mạnh, tạo ấn tượng, gợi liên tưởng, cảm xúc, vần điệu cho câu thơ, câu văn.
* **Dấu hiệu nhận biết:** Các từ ngữ được lặp lại nhiều lần trong đoạn văn, thơ

 **Lưu ý:** Phân biệt với lỗi lặp từ.

Ví dụ: “Tre **giữ** làng, **giữ** nước, **giữ** mái nhà tranh, **giữ** đồng lúa chín”

⇒ Từ “giữ” được nhắc lại 4 lần nhằm nhấn mạnh vai trò của tre trong công cuộc bảo vệ Tổ quốc.

### Chơi chữ

* **Khái niệm:** Là biện pháp tu từ sử dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ.
* **Tác dụng:** Tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, làm câu văn hấp dẫn và thú vị.

Ví dụ: “Mênh mông muôn mẫu màu mưa/ mỏi mắt miên man mãi mịt mờ”

 **Lưu ý:** Ẩn dụ và hoán dụ là 2 biện pháp tu từ học sinh hay nhầm lẫn nhất:

+ Ẩn dụ: So sánh ngầm 2 sự vật, hiện tượng có tính chất tương đồng nhau với hiệu quả tạo ra nghĩa bóng so với nghĩa gốc của nó.

+ Hoán dụ: Lấy một sự vật, hiện tượng ngầm để chỉ cái lớn lao hơn.

### Liệt kê

* Là sắp xếp nối tiếp hàng loạt từ hay cụm từ cùng loại để diễn tả đầy đủ, sâu sắc hơn những khía cạnh khác nhau của thực tế hay tư tưởng, tình cảm.

“Tỉnh lại em ơi, qua rồi cơn ác mộng

Em đã sống lại rồi, em đã sống!

**Điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung**

Không giết được em, người con gái anh hùng!”

                                              [Người con gái anh hùng – Trần Thị Lý]

### Tương phản

* Là cách sử dụng từ ngữ đối lập, trái ngược nhau để tăng hiệu quả diễn đạt.

“**O du kích nhỏ** giương cao sung

**Thằng Mĩ lênh khênh** bước cúi đầu

Ra thế, to gan hơn béo bụng

Anh hùng đâu cứ phải mày râu”

                                                                              [Tố Hữu]

Xác định **phương thức biểu đạt** trong một văn bản là một trong những yêu cầu thường gặp trong phần đọc hiểu của đề thi THPT quốc gia môn Ngữ văn. Có 6 phương thức biểu đạt: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ.

Thông thường, trong mỗi văn bản thường sử dụng kết hợp nhiều phương thức biểu đạt. Việc vận dụng tổng hợp nhiều phương thức là đòi hỏi nhằm đáp ứng nhu cầu của cuộc sống. Tuy nhiên, trong một văn bản cụ thể, các phương thức ấy sẽ không có vị trí ngang nhau; tuỳ thuộc vào mục đích cần đạt tới, người viết sẽ xác định phương thức nào là chủ đạo.

## Phương thức biểu đạt

1. Tự sự
– Tự sự: là dùng ngôn ngữ để kể một chuỗi sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, cuối cùng tạo thành một kết thúc. Ngoài ra, người ta không chỉ chú trọng đến kể việc mà còn quan tâm đến việc khắc hoạ tính cách nhân vật và nêu lên những nhận thức sâu sắc, mới mẻ về bản chất của con người và cuộc sống.

Ví dụ:
“Một hôm, mẹ Cám đưa cho Tấm và Cám mỗi đứa một cái giỏ, sai đi bắt tôm, bắt tép và hứa, đứa nào bắt được đầy giỏ sẽ thưởng cho một cái yếm đỏ. Tấm vốn chăm chỉ, lại sợ dì mắng nên mải miết suốt buổi bắt đầy một giỏ cả tôm lẫn tép. Còn Cám quen được nuông chiều, chỉ ham chơi nên mãi đến chiều chẳng bắt được gì.”

(Tấm Cám)

2. Miêu tả
– Miêu tả: là dùng ngôn ngữ làm cho người nghe, người đọc có thể hình dung được cụ thể sự vật, sự việc như đang hiện ra trước mắt hoặc nhận biết được thế giới nội tâm của con người.

Ví dụ:
“Trăng đang lên. Mặt sông lấp loáng ánh vàng. Núi Trùm Cát đứng sừng sững bên bờ sông thành một khối tím sẫm uy nghi, trầm mặc. Dưới ánh trăng, dòng sông sáng rực lên, những con sóng nhỏ lăn tăn gợn đều mơn man vỗ nhẹ vào hai bên bờ cát”

(Trong cơn gió lốc, Khuất Quang Thụy)

3. Biểu cảm
– Biểu cảm là một nhu cầu của con người trong cuộc sống bởi trong thực tế sống luôn có những điều khiến ta rung động (cảm) và muốn bộc lộ (biểu) ra với một hay nhiều người khác. PT biểu cảm là dùng ngôn ngữ để bộc lộ tình cảm, cảm xúc của mình về thế giới xung quanh.

Ví dụ:

Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Như đứng đống lửa như ngồi đống than

(Ca dao)

4. Thuyết minh
– Thuyết minh là cung cấp, giới thiệu, giảng giải,,…những tri thức về một sự vật, hiện tượng nào đó cho những người cần biết nhưng còn chưa biết.

Ví dụ:
“Theo các nhà khoa học, bao bì ni lông lẫn vào đất làm cản trở quá trình sinh trưởng của các loài thực vật bị nó bao quanh, cản trở sự phát triển của cỏ dẫn đến hiện tượng xói mòn ở các vùng đồi núi. Bao bì ni lông bị vứt xuống cống làm tắc các đường dẫn nước thải, làm tăng khả năng ngập lụt của các đô thị về mùa mưa. Sự tắc nghẽn của hệ thống cống rãnh làm cho muỗi phát sinh, lây truyền dịch bệnh. Bao bì ni lông trôi ra biển làm chết các sinh vật khi chúng nuốt phải…”

(Thông tin về Ngày Trái Đất năm 2000)

5. Nghị luận
– Nghị luận là phương thức chủ yếu được dùng để bàn bạc phải trái, đúng sai nhằm bộc lộ rõ chủ kiến, thái độ của người nói, người viết rồi dẫn dắt, thuyết phục người khác đồng tình với ý kiến của mình.

Ví dụ:
“Muốn xây dựng một đất nước giàu mạnh thì phải có nhiều người tài giỏi. Muốn có nhiều người tài giỏi thì học sinh phải ra sức học tập văn hóa và rèn luyện thân thể, bởi vì chỉ có học tập và rèn luyện thì các em mới có thể trở thành những người tài giỏi trong tương lai”

(Tài liệu hướng dẫn đội viên)

6. Hành chính - công vụ
– Hành chính – công vụ là phương thức dùng để giao tiếp giữa Nhà nước với nhân dân, giữa nhân dân với cơ quan Nhà nước, giữa cơ quan với cơ quan, giữa nước này và nước khác trên cơ sở pháp lí [thông tư, nghị định, đơn từ, báo cáo, hóa đơn, hợp đồng…]

Ví dụ:

“*Điều 5.- Xử lý vi phạm đối với người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính*

Người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính mà sách nhiễu nhân dân, dung túng, bao che cho cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm hành chính, không xử phạt hoặc xử phạt không kịp thời, không đúng mức, xử phạt quá thẩm quyền quy định thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại vật chất thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.”

**Thao tác** được dùng để chỉ việc thực hiện những động tác theo trình tự và yêu cầu kỹ thuật nhất định. **Thao tác lập luận** là quá trình triển khai lí lẽ một cách lô gic nhằm phát hiện thêm một chân lí mới từ chân lí đã có.

Phân biệt thao tác lập luận với các khái niệm khác:

* Yếu tố lập luận: lí lẽ, chứng cứ, kết luận
* Cách triển khai lập luận: diễn dịch, quy nạp, tổng - phân - hợp, nêu phản đề, so sánh, vấn đáp, phân tích nhân quả.
* Phương tiện diễn đạt trong lập luận: miêu tả, tự sự, thuyết minh

## Các thao tác lập luận

1/ Thao tác lập luận giải thích

– Là cắt nghĩa một sự vật, hiện tượng, khái niệm để người khác hiểu rõ, hiểu đúng vấn đề.

– Giải thích trong văn nghị luận là làm cho người đọc hiểu rõ được tư tưởng, đạo lí, phẩm chất, quan hệ cần được giải thích nhằm nâng cao nhận thức, trí tuệ, bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm.

– Cách giải thích: Tìm đủ lí lẽ để giảng giải, cắt nghĩa vấn đề đó. Đặt ra hệ thống câu hỏi để trả lời.

2/ Thao tác lập luận phân tích

-Là cách chia nhỏ đối tượng thành nhiều yếu tố bộ phận để đi sâu xem xét một cách toàn diện về nội dung, hình thức của đối tượng.

– Cách phân tích: Chia tách đối tượng thành nhiều yếu tố bộ phận theo những tiêu chí, quan hệ nhất định.

3/ Thao tác lập luận chứng minh

– Dùng những bằng chứng chân thực, đã được thừa nhận để chứng tỏ đối tượng.

– Cách chứng minh: Xác định vấn đè chứng minh để tìm nguồn dẫn chứng phù hợp. Dẫn chứng phải phong phú, tiêu biểu, toàn diện sát hợp với vấn đề cần chứng minh, sắp xếp dẫn chứng phải lô gic, chặt chẽ và hợp lí.

4/ Thao tác lập luận so sánh

– Làm sáng tỏ đối tượng đang nghiên cứu trong mối tương quan với đối tượng khác.

– Cách so sánh: Đặt đối tượng vào cùng một bình diện, đánh giá trên cùng một tiêu chí, nêu rõ quan điểm, ý kiến của người viết.

5/ Thao tác lập luận bình luận

– Bình luận là bàn bạc, nhận xét, đánh giá về một vấn đề .

– Cách bình luận: Trình bày rõ ràng, trung thực vấn đề được bình luận, đề xuất và chứng tỏ được ý kiến nhận định, đánh giá là xác đáng. Thể hiện rõ chủ kiến của mình.

6/ Thao tác lập luận bác bỏ

– Là cách trao đổi, tranh luận để bác bỏ ý kiến được cho là sai .

– Cách bác bỏ: Nêu ý kiến sai trái, sau đó phân tích, bác bỏ, khẳng định ý kiến đúng; nêu từng phần ý kiến sai rồi bác bỏ theo cách cuốn chiếu từng phần.