Rừng Mã Bàng

## **Tổng quan**

Rừng mưa Mã Bàng hay còn gọi là rừng nhiệt đới ẩm Mã Bàng (gọi tắt là rừng Mã Bàng), là một khu rừng kín lá rộng nhiệt đới ẩm thường xanh ở khu vực Nam Kỳ, cách trung tâm Sài Gòn gần 5km về hướng Tây Nam. Rừng Mã Bàng giáp với Cần Giuộc ở Đông Nam, Nhật Tảo ở phía Tây và Tây Bắc, là khu vực rộng lớn với diện tích 220km2.

Trước đây, diện tích có thể đo đạc của Mã Bàng đạt đến gần 300km2 nhưng do cố sự hỏa hoạn năm mà diện tích chỉ còn 220km2.

## **Lịch sử - Địa lý**

Lưu vực của rừng Mã Bàng đã tồn tại từ hàng trăm triệu năm tuy nhiên chính thức, địa phận được tiến hành khai hoang vào những năm 90 của thế kỉ XVIII dưới thời Tây Sơn. Song vì địa hình trắc trở và hệ sinh thái đa dạng, phức tạp, nhiều người thoát được khỏi nơi đây truyền ra lời đồn bất kể ai vào Mã Bàng đều không thể rời ra, đó là một nơi linh thiêng và bí ẩn.

Năm 1870, dịp khô hạn, tiết trời hanh nóng, rừng Mã Bàng bị thiêu cháy, mặc dù đã được dập tắt, cùng với đợt mưa lớn đột ngột đến không lâu nhưng gần một phần ba diện tích rừng bị thiêu rụi, gần nửa sinh vật sống bị chết cháy hoặc thiếu thức ăn mà chết dần. Phải gần hơn một năm sau, rừng Mã Bàng mới hồi phục được cơ bản cấu trúc 3 tầng.

Năm 1935, Đội Nghiên cứu Địa chất và Sinh vật học Thuộc địa đặt chân đến Mã Bàng với chỉ thị từ chính quốc Pháp về nghiên cứu tiềm năng địa chất và sinh vật của Mã Bàng thì phát hiện được cơn hỏa hoạn gây ra sự chia cắt lớn trong nền tảng cấu trúc rừng, ảnh hưởng tiêu cực đến các loài lưỡng cư, đồng thời lại dẫn đến sự phát triển rất mạnh mẽ của loài bò sát tại nơi này.

Năm 1937, Đội trưởng Đội nghiên cứu Gautier Malerman phát hiện được điểm đáng kinh ngạc liên quan đến vụ hỏa hoạn năm 1870. Ông tìm thấy được mẩu vật lạ dưới rễ gốc của một cây đại thụ đã đổ gục giữa rừng từ rất lâu. Xác của một loài nhện mà theo nghiên cứu hai năm qua của Đội hoàn toàn không tồn tại ghi chép nào về sự tồn tại của loài này.

Tháng 5/1937, Đội Nghiên cứu đóng lại khảo sát địa chất, sinh vật học tại Mã Bàng và chuyển hướng sang một khu rừng khác.

## **Địa chất**

Rừng có cấu trúc 5 tầng (Tầng trội, tầng tán, tầng dưới tán, tầng cây bụi, tầng cỏ quyết). Thực vật rừng ở đây phần lớn là các loài cây nhiệt đới, không có chồi ngủ qua đông, một số loài thân mang hoa quả, lá cây nhẵn bóng, đầu lá thường có mũi lồi. Một số loài có hình thức sinh trưởng nhịp điệu, số cây rụng lá theo mùa dưới 25% tổ thành.

Nơi đây có nhiệt độ trung bình hàng năm 20 - 25oC, nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất 15 - 20oC, lượng mưa hàng năm 1.200 - 3.000 mm, mùa mưa ẩm và mùa khô phân biệt rõ, mùa khô kéo dài 3 tháng, độ ẩm trung bình khoảng 85%. Đất rừng có quá trình ferralit mạnh, tầng đất nhìn chung sâu đầy, vụ hỏa hoạn khiến tầng đất bạc màu gần nửa.

Và kể từ năm 1870, nhiệt độ trung bình của Mã Bàng tăng mạnh, lượng mưa hàng năm cũng giảm, làm chênh lệch giữa mùa mưa ẩm và mùa khô càng thêm rõ rệt, gây ảnh hưởng lớn đến thảm thực vật nơi này.

## **Tổ thành rừng**

Tầng trội có ít các cây gỗ lớn, mọc cao hơn tầng tán chính, vươn đến độ cao 45 – 55 m, dù rằng thỉnh thoảng một vài loài sẽ mọc cao đến 70 – 80 m. Những cây ở tầng này cần phải có khả năng chịu được nhiệt độ cao và gió mạnh, thường là các loài ruột đặc.

Tầng tán chính gồm các cây gỗ to nhất, thường là cao từ 30–45 m cùng với quần thể các thực vật biểu sinh như lan, cây họ dứa, rêu, địa y và cá thực vật rậm rạp. Những thực vật biểu sinh này bám vào các thân và cành, nhánh của cây để lấy nước và khoáng chất từ mưa và các mảng vật chất thu được từ các cây hỗ trợ. Quần thể động vật ở đây cũng tương tự như trên tầng trội, nhưng đa dạng hơn, nhiều nhất là các loài chân khớp, ngoài ra còn có các giống chim.

Tầng dưới tán nằm giữa tầng tán chính và tầng thảm tươi. Tầng dưới tán là nhà của nhiều loài chim, động vật có vú nhỏ, côn trùng, bò sát, và thú săn mồi. Thảm thực vật tại tầng này thường bao gồm các cây bụi chịu bóng, thảo mộc, cây gỗ nhỏ, và các loại dây leo thân gỗ lớn mà hay bò lên các cây gỗ để đón ánh sáng mặt trời. Chỉ có khoảng 5% ánh sáng mặt trời xuyên qua được tầng tán chính để đến được tầng dưới tán, làm cho thực vật tầng dưới tán ít khi phát triển lên đến 3m.

Tầng thảm tươi là tầng thấp nhất, chỉ nhận được 2% lượng ánh sáng mặt trời nên chỉ có những thực vật nào thích nghi được với ánh nắng ít mới có thể phát triển được dưới này, do thế tại tầng này rất ít các loài thực vật và chỉ có nấm, các loài động vật lớn có móng guốc là đa số.

## **Hệ sinh thái**

Tập trung nhất là chim, thú và bò sát. Số loài ếch nhái ít, tại Mã Bàng ta có thể gặp hầu hết các loài thú ăn thịt.

**Ô tác:** Các loài ô tác là chim ăn tạp và chim cơ hội, ăn các loại lá, chồi, hạt, quả, động vật không xương sống và động vật có xương sống nhỏ. Chúng đi lại vững vàng trên đôi chân to khỏe có các ngón lớn trong khi tìm kiếm thức ăn. Chúng có các cánh dài và rộng với các đầu cánh giống như các ngón tay với kiểu bay nổi bật.

**Trĩ đỏ:** Trĩ đỏ có đuôi dài và nhỏ, bộ lông có nhiều màu sắc đẹp; trĩ đực trưởng thành có đầu, họng và trước cổ xanh lục, các phần còn lại có màu nâu đỏ và nâu vàng với các chấm đen, phần dưới cơ thể, đặc biệt là phần ngực có màu tối hơn; trĩ cái trưởng thành lông có vằn, màu nâu điểm các chấm đen, mắt nâu đo, da trần ở mặt đỏ tươi, mỏ và chân màu ngà.

**Đuôi cụt lam:** Đuôi cụt là chim dạng sẻ kích thước trung bình với thân hình chắc nịch, các chân hơi dài nhưng khỏe, mỏ to và đuôi rất ngắn. Chúng có phần lông thân màu lam và phần đầu màu cam đỏ.

**Giẻ cùi:** Đầu và cổ của chúng màu đen với những chấm màu xanh đốm trên đầu. Vai và lưng màu xanh còn bụng phần dưới màu xám. Đuôi dài màu xanh sáng (như bộ cánh) với những điểm ở cuối lông màu trắng. Điểm đặc biệt ở chúng là cái mỏ màu cam sáng đỏ, chân, bàn chân và vòng quanh mắt cũng đều màu đỏ.

**Ác là:** Ác là có chiều dài khoảng 40–51 cm. Đầu, cổ và ngực màu đen bóng với ánh lục và tím kim loại, bụng và vai màu trắng; hai cánh màu đen và được làm bóng bằng màu xanh lục sẫm hay tía, các lông cánh có các tơ bên trong màu trắng, lộ rõ khi dang cánh ra. Đuôi xòe rộng dần màu đen, lốm đốm xanh lục-vàng đồng hay các màu ngũ sắc khác. Chân và mỏ màu đen. Ác là đực lớn hơn một chút so với ác là cái.

**Khướu vằn đầu đen:** Chim trưởng thành bộ lông màu xám nâu. Vành mắt trắng. Đỉnh đầu có mào lông ngắn màu đen; gáy chuyển thành màu xám tro; vai, lưng, hông và bao trên đuôi nâu vàng; trên cánh và đuôi với vằn mảnh đen xen lẫn với vằn nâu hung. Mút của các lông đuôi mặt dưới trắng. Họng và hai bên cằm có vệt đen. Phần còn lại của mặt dưới cơ thể và bao dưới đuôi màu hung nâu. Lông bao cánh nhỏ nâu vàng, lông bao cánh nhỡ nâu sẫm; lông bao cánh lớn vàng da cam nhạt. Mỏ đen sừng. Chân xám sừng.

**Hổ:** Hổ có thân hình vạm vỡ với chân trước mạnh mẽ, đầu to và đuôi dài khoảng một nửa cơ thể. Xương chậudày và nặng, và màu sắc khác nhau giữa các sắc thái của màu cam và màu nâu với các vùng bụng màu trắng và các sọc đen dọc đặc biệt là duy nhất ở mỗi cá thể.

**Báo hoa mai:** Phần lớn báo hoa mai có màu nâu hay nâu vàng nhạt với các đốm đen, nhưng lớp lông của chúng thì rất đa dạng. Các đốm có xu hướng nhỏ hơn về phía đầu, lớn hơn và có tâm nhạt ở phía thân.

**Beo lửa:** Lông của chúng chủ yếu có màu đỏ đậm như lông cáo hay nâu vàng, nhưng cũng có thể có màu đen hay xám. Thông thường, lớp lông của chúng trơn một màu, nhưng phía dưới có thể có đốm, và thỉnh thoảng có những điểm đốm mờ trên toàn bộ phần lông.

**Gấu ngựa:** Loài gấu kích thước trung bình, vuốt sắc, màu đen với hình chữ "V" đặc trưng màu trắng hay kem trên ngực.

**Gấu chó:** Không giống như các loài gấu khác, lông của chúng ngắn và mượt. Màu lông của chúng là đen sẫm hay nâu đen, ngoại trừ phần ngực có màu vàng-da cam nhạt có hình dạng giống như móng ngựa hoặc hình chữ U. Màu lông tương tự có thể tìm thấy xung quanh mõm và mắt. Chúng có tai ngắn và tròn, mõm ngắn.

**Bò rừng:** Bò đực có màu đen bóng, lông ngắn và gần như trụi hết khi về già. Bò cái có màu nâu sẫm, những cá thể sống ở địa hình khô và thưa còn có màu hung đỏ. Bò đực và cái đều có sừng. Sừng to, chắc, và uốn cong về phía trước. Chiều dài trung bình của sừng thường từ 80 – 85 cm ở bò đực, sừng bò cái ngắn, nhỏ hơn và uốn cong hơn.

**Trâu rừng:** Hình dạng giống trâu nhà, nhưng to và khoẻ hơn. Thân dài tới 2,8 m. Trọng lương 800 - 1200kg. Đầu to, mõm ngắn, trán có lông dài rậm mầu xám đen, phía dưới cổ có đám lông trắng hình chữ V. Sừng dài, uốn cong hình lưỡi liềm, dài 1,4 - 2m, mặt cắt ngang gốc sừng hình tam giác. Thân sừng có nhiều vết nhăn nheo, mút sừng nhọn hướng về phía sau. Lưng mầu xám hoặc nâu xám. Đuôi ngắn có túm lông ở mút.

**Nai:** Nai có vóc dáng cao lớn, to khoẻ, thân dài hoảng 1,8 tới 2 mét, vai cao 1,4 đến 1,6 mét và nặng khoảng 2 tạ khi trưởng thành. Đặc điểm nổi bật nhất của chúng là trên cổ có một đường sọc màu nâu sẫm chạy dọc sống lưng đến tận đuôi. Nai đực và nai cái có màu khác nhau, con đực trên lưng thường có màu nâu đen hoặc nâu sẫm, dưới bụng màu trắng vàng, còn lông con cái nhạt hơn, có màu đỏ. Nai đực có cặp sừng dài, mỗi sừng ba nhánh.

**Khỉ cộc:** Khỉ cộc có chiều dài thân là 485–700 mm, dài đuôi là 30–50 mm, khối lượng từ 7 đến 18 kg. Bộ lông màu vàng nhạt, xám nhạt hoặc đen.

**Kỳ đà hoa:** Chúng có cơ thể được che phủ bởi lớp vảy màu xám nâu. Trên cơ thể có nhiều đốm nhỏ li ti xếp thành các sọc chạy ngang qua cơ thể. Cá thể trưởng thành thân có màu nâu vàng lục. Những hoa văn ở cá thể non trở nên ít rõ và càng khó phân biệt ở những cá thể già.

**Kỳ đà vân:** Kỳ đà vân có cái cổ và đuôi dài, bộ chân khỏe, tứ chi phát triển. Chiếc đầu hình tam giác và nhọn dần về phía mõm, thân hình trông khá nặng nề. Một cá thể kỳ đà vân trưởng thành thường phủ một lớp vảy màu xám hoặc xám xanh và bên dưới có lỗ để tiết dịch. Trên thân của chúng có các vân màu đậm chạy ngang cơ thể. Các vân này phân bố trên khắp cơ thể, từ đầu cho đến hết phần đuôi tạo nên vẻ ngoài lốm đốm.

**Thằn lằn bóng:** Có chiều dài điển hình 7,5 đến 14,5cm, hơn một nửa con số là chiều dài đuôi. Đuôi dài, chóp nhọn, có thể đứt ra nếu động vật săn mồi chộp phải. Những loài như vậy có thể tái tạo phần đuôi đã mất, dù không hoàn hảo.

**Rắn hổ:** Thân hình thon dài với vảy mịn, đầu phủ đầy các khiên lớn và không phải lúc nào cũng khác biệt từ cổ, và mắt có con ngươi tròn.

**Trăn đất:** Có màu nâu sáng, dọc trên thân là các đốm vân màu kem, kích thước đạt đến 3m, tuy không có độc gây chết người nhưng là một loài ăn thịt cỡ lớn.

**Ruồi ăn xác:** Chúng dài 10 mm, đầu có màu vàng tươi, trong khi cơ thể và chân có màu xám kim loại, cách có các đốm đen. Thích ăn các ấu trùng trên xác chết phân hủy của động vật và kể cả con người. Hoạt động của ruồi giấm không giống như các loài ruồi khác, chúng hoạt động chủ yếu vào ban đêm kéo dài từ tháng 10 đến tháng 11.

**Ruồi nhặng:** Dài khoảng 6 - 10mm, có thân màu xanh kim loại (xanh dương hay xanh lá cây), mắt màu đỏ, cánh trắng có đường vân màu đen, chúng thường đẻ trứng ở những khu vực dơ bẩn hoặc có mùi hôi tanh. Chúng hiện diện nhiều trong những tháng mùa hè ấm áp.

**Kiến vàng:** Loài kiến này có thể có màu đỏ hoặc vàng nhạt. Chúng làm tổ trên cây bằng cách dùng tơ do ấu trùng của chúng tạo ra để cuộn các lá với nhau.

**Kiến lửa đỏ:** Kiến lửa đỏ dài khoảng 3-6mm, là một loại khá nguy hiểm khi tấn công người. Những vết cắt từ kiến lửa gây đau nhức, phồng da và có thể gây chết người.

**Ếch cây:** Con đực có chiều dài thân tới 128mm, con cái tới 134mm. Màu sắc có thể thay đổi từ xanh lá cây sẫm, xanh ngọc hay xanh dương. Nhiều khi trên lưng có những đốm trắng lớn, ở một vài cá thể có những đốm màu gỉ sắt, nhiều cá thể khác chỉ có một màu xanh tuyền. Bụng màu trắng, màng bơi rất rộng để thích nghi với điều kiện sống trên cây.

Để hiểu thêm về các loài sinh vật tại rừng Mã Bàng, người đọc nên tham khảo quyển Sâu bên trong rừng Mã Bàng, Gia Định do viện sĩ Gautier Malerman biên soạn.