"Czarne miasto"/Streszczenie

Erast Pietrowicz Fandorin w sprawach prywatnych przebywa w Jałcie. Przed świtem 1 czerwca 1914 roku przychodzi do niego gubernator miasta, generał Lombadze, który prosi Fandorina o pomoc w pilnej i arcyważnej sprawie. Generał wraz z Ochraną chcieli przeprowadzić operację aresztowania groźnego terrorysty o pseudonimie Odyseusz planującego zabić samego cesarza. Żeby proces zatrzymanego zakończył się wyrokiem śmierci a nie katorgi, tajna policja chciała aresztować Odyseusza tuż przed dokonaniem zamachu. W tym celu podsunęli mu podwójną agentkę pracującą dla Ochrany, który przekazała terroryście karabin snajperski oraz umożliwiła mu wejście na teren otaczający carski pałac. Niestety Odyseusz wymknął się obserwacji i teraz stanowi realne zagrożenie dla życia monarchy. Lombadze błaga Erasta Pietrowicz, żeby pomógł schwytać zamachowca.

Fandorin i gubernator jadą do carskiego pałacu, gdzie wyjaśniają sytuację komendantowi pałacowej policji, Spiridonowowi. Spiridonow natychmiast wysyła swoich najlepszych agentów do przeszukania terenu. Nagle ze wzgórz otaczających pałac pada strzał, od którego ginie komendant. Erast Pietrowicz biegnie na miejsce snajpera, ale znajduje tam jedynie list, z którego wynika, że prawdziwym celem zamachu był Spiridonow, a nie cesarz.

Detektyw jest zły na siebie, bo rozumie, że Odyseusz wykorzystał go, aby wyciągnąć szefa pałacowej policji na otwarty teren, gdzie mógł go zastrzelić. Fandorin postanawia odnaleźć terrorystę. W kolejnych dniach prowadzi śledztwo w jego sprawie, lecz niewiele udaje mu się ustalić. Z listu pozostawionego przez zamachowca wynika, że ten ma swojego szpiega w żandarmerii lub tajnej policji. Drugim tropem jest podwójna agentka podsunięta Odyseuszowi, która podsłuchała kiedyś, jak terrorysta rozmawiał z kimś przez telefon i powiedział, że spotkają się „w czarnym mieście, u kulawego”. Jednak Fandorin nie może ustalić dokąd prowadzi ten trop, gdyż w Rosji nie ma żadnego lokalu o nazwie „Czarne Miasto”, więc domyśla się, że musi to być określenie potoczne.

Po dziesięciu dniach Erast Pietrowicz wraca do domu w Moskwie, gdzie rozmawia ze swoim japońskim kamerdynerem Masą. Azjata informuje go, że żona Fandorina przebywa obecnie na planie filmowym w Baku i przesłała mężowi pocztówkę. Detektyw zauważa, że kartka przedstawia kopalnię ropy naftowej w Czarnym Mieście niedaleko Baku.

W celu duchowego doskonalenia swojej osoby Fandorin prowadzi dziennik Nikki, w którym zapisuje filozoficzne myśli o świecie oraz opisuje postępy w śledztwie.

16 czerwca Fandorin i Masa dojeżdżają pociągiem do Baku. W drodze Erast Pietrowicz wspomina swoje nieudane małżeństwo ze słynną aktorką Klarą Łunną, z którą chciałby się rozstać, ale nie może złamać słowa danego przy ślubie. Dlatego liczy, że żona go zdradzi i będzie miał powód, aby odejść, lecz kobieta nie ma żadnych romansów i wydaje się zadowolona z sytuacji, gdy ich małżeństwo w rzeczywistości już nie istnieje, a pozostaje jedynie formalnością.

Od współpasażerów pociągu Fandorin dowiaduje się, że w fabrykach ropy naftowej trwa strajk i ropa jest hurtowo wywożona z miasta. Wcześniej od żandarmów w Tyflisie Erast Pietrowicz dowiedział się, że Baku jest bardzo niebezpiecznym miastem, gdyż tu wszyscy toczą ze sobą walki – naftowi baronowie, muzułmańska ludność turkijska, chrześcijańscy Ormianie, policyjni agenci, rewolucjoniści i pospolici kryminaliści. Detektyw został także wyposażony w list polecający do podpułkownika Szubina, jednego z najważniejszych oficjeli w mieście.

Po wyjściu z pociągu na dworcu w tłumie pasażerów nagle dochodzi do kradzieży, a uciekający złodziej popycha Fandorina, który wpada pod stojący na torach pociąg. W ciemnościach pod wagonem Erast Pietrowicz zostaje zaatakowany kindżałem przez ukrytego tam napastnika. Podczas walki detektyw orientuje się, że bandyta nie ma lewej ręki. Wyrywa mu broń, a niedoszły zabójca ucieka za przejeżdżający po sąsiednim torze pociąg, więc Fandorin nie może go gonić. Po ponownym wejściu na peron Erast Pietrowicz domyśla się, że cała scena była dokładnie zaplanowana – uciekający złodziej niby przypadkiem wpycha bogato ubranego człowieka pod pociąg, a tam ofiara zostaje zabita i okradziona. Detektyw podejrzewa, że takie incydenty dzieją się tutaj częściej, a on został wybrany przypadkowo. Wyszedłszy z dworca, Erast Pietrowicz dowiaduje się z gazet, że poprzedniego dnia w Sarajewie serbski anarchista zamordował Franciszka Ferdynanda, następcę tronu cesarstwa austro-węgierskiego. Fandorin przewiduje, że to wydarzenie z pewnością wywoła zamieszanie na arenie międzynarodowej, gdyż powszechnie wiadomo, że Serbia należy do rosyjskiej strefy wpływów.

Po przebraniu się Fandorin w towarzystwie Masy i dawnego znajomego, producenta filmowego Simona udaje się do hotelu na spotkanie z żoną. Jest świadkiem rozmowy między Klarą i głównym aktorem oraz reżyserem Leonem Artem. Zaczyna podejrzewać, że para ma ze sobą romans i skrycie liczy, że dzięki temu będzie mógł zostawić żonę. Reżyser zaprasza Erasta Pietrowicza na bankiet organizowany przez jego bogatego stryja na cześć Klary, ale Fandorin odpowiada, że nie będzie mógł przyjść, bo ma własne pilne sprawy do załatwienia w Baku, więc prawdopodobnie więcej się nie spotkają, a teraz przyszedł tylko, żeby się przywitać. Na osobności żona prosi Erasta Pietrowicz, aby spotkał się z nią podczas kręcenia scen poza hotelem, na co detektyw niechętnie się zgadza.

Z hotelu Fandorin jedzie do rezydencji gubernatora, aby spotkać się z Szubinem, lecz dowiaduje się, że podpułkownika nie ma i najłatwiej będzie go spotkać następnego dnia na bankiecie. Przed zachodem słońca Erast Pietrowicz i Masa idą na plac, gdzie ekipa kręci film. Simon prosi Fandorina, aby jutro przyszedł wieczorem do rezydencji Artaszesowa, stryja Leona Arta. Okazuje się, że będą tam zebrani najważniejsi ludzie z Baku, w tym Szubin. Erast Pietrowicz zgadza się przyjść na bankiet.

W trakcie kręcenia sceny z udawanymi strzałami z jednego z okolicznych balkonów ktoś strzela prawdziwą amunicją do Fandorina, ale Masa ratuje swojego pana przed śmiercią. Detektyw i kamerdyner biegną na balkon, lecz znajdują tam tylko przymocowany na statywie karabin. Erast Pietrowicz domyśla się, że statyw posłużył jako podpora dla zabójcy, który prawdopodobnie był jednoręki. To oznacza, że zamach na dworcu nie był przypadkowy, a za oboma przypuszczalnie stoi Odyseusz, który w jakiś sposób dowiedział się, że Fandorin podąża jego tropem. Erast Pietrowicz stwierdza, że tym bardziej musi przyjść na bankiet do Artaszesowa, żeby porozmawiać z Szubinem. Po skończonej scenie Klara na osobności rozmawia z mężem i z płaczem prosi go, aby następnego dnia poszedł z nią na przyjęcie. Aktorka zaczyna się domyślać, że Fandorin przestał ją kochać, ale mimo wszystko mężczyzna zgadza się przyjść.

*Nocą w domu kulawego Hasana na terenie Czarnego Miasta terrorysta Dzięcioł prowadzi rozmowę sam ze sobą. Wspomina krótko swoją historię, o tym, że partia przeniosła go na Kaukaz, żeby pozyskiwał pieniądze na finansowanie jej działalności. Dzięcioł dzięki zbieraniu haraczu od naftowych przedsiębiorców dysponuje ogromnymi kwotami, które przekazuje partii. Osobiście nie uważa się za sympatyka żadnej grupy rewolucyjnej, ale współpracuje z nimi, bo to jedyna droga do jego życiowego celu – „upolowania Słonia”. Dzięcioł jest świadomy, że zastrzelenie Spiridonowa zagroziło jego planom, gdyż teraz jego tropem podąża Fandorin, więc będzie musiał pozbyć się detektywa, jeżeli ma osiągnąć swój cel.*

Następnego dnia Fandorin razem z ekipą filmową jadą na bankiet do podmiejskiej willi Artaszesowa. Po drodze Simon pokazuje mu przepompownię państwowego rurociągu naftowego, która funkcjonuje na pełnych obrotach mimo strajku robotników w prywatnych rafineriach. Producent tłumaczy, że z transportowanej stąd ropy korzysta cała Rosja.

Na przyjęciu Erast Pietrowicz poznaje Artaszesowa oraz dwóch innych naftowych bogaczy – Szamsijewa i Dżabarowa. Od nich detektyw dowiaduje się, że z powodu powszechnego strajku ceny ropy gwałtownie podskoczyły ze względu na braki w dostawach. Artaszesow ponadto martwi się bliską relacją swojego bratanka z Klarą, gdyż obawia się, że zazdrosny Fandorin będzie chciał się mścić. Erast Pietrowicz uspokaja go, mówiąc, że Łunna jest całkowicie wolna.

Detektyw poznaje także zastępcę gubernatora, podpułkownika Szubina. Szubin jest osobą bardzo inteligentną i ostrożną. Informuje Fandorina, że sprawy w Baku działają inaczej niż w Moskwie, gdyż tutaj znaczna większość wypłat dla policji pochodzi od naftowych baronów, którzy w ten sposób opłacają władzę, aby władza dostosowała się do nich. Podpułkownik także przyjmuje łapówki, twierdząc, że w Baku nie da się inaczej żyć. Szubin komentuje również strajk – na giełdzie panuje duże zamieszanie, a sytuacja obecnie jest względnie stabilna tylko dlatego, że funkcjonuje państwowa przepompownia. Jeśli przepompownia przestanie działać, ustaną dostawy ropy dla całej Rosji. Następnie zastępca gubernatora pokazuje Erastowi Pietrowiczowi austriackiego konsula Lüsta, o którym Szubin wie, że pracuje dla austriackiego wywiadu oraz zarządza niemiecko-austriacką siatką szpiegów w Baku. Zastępca gubernatora przewiduje wzmożenie działalności agentów w związku z zabójstwem Franciszka Ferdynanda. W końcu Fandorin wyjawia, że poszukuje w mieście jednorękiego bandyty. Podpułkownik odpowiada, że w Baku jednorękich przestępców jest wielu i proponuje, żeby detektyw przyszedł następnego dnia do jego biura, gdzie razem przejrzą archiwa.

Po rozmowie z Szubinem Erast Pietrowicz postanawia opuścić bankiet. Tuż przed wyjściem poznaje Saadat Walidbekową, muzułmankę, która po śmierci męża zarządza jego naftowym interesem. Kobieta przed wszystkimi udaje słabą i bezbronną, bo tego oczekuje od niej społeczeństwo, lecz w rzeczywistości jest niezależna i marzy o wyjeździe do miejsca, gdzie mogłaby żyć, nie przestrzegając religijnych przepisów. Ponadto Saadat jako jedyna z naftowych przedsiębiorców układa się ze strajkującymi robotnikami, co denerwuje pozostałych naftowych baronów, którzy chcą, żeby wszyscy przemysłowcy byli solidarni w panującej sytuacji.

Fandorin i Masa wracają samochodem do Baku. Zauważają, że są śledzeni przez konnego jeźdźca, który wcale nie kryje się z tym, że za nimi podąża. Przejeżdżając przez Czarne Miasto, niespodziewanie automobil zostaje ostrzelany przez ukrytych bandytów. Ciężko ranny Masa traci przytomność. Po krótkiej strzelaninie Erast Pietrowicz także zostaje ogłuszony. Gdy odzyskuje zmysły, orientuje się, że napastnicy go związali. Dowodzący nimi jednoręki Ormianin nakazuje wrzucić Fandorina do szybu opuszczonej kopalni, aby utopił się w ropie.

Detektywa przed śmiercią ratuje potężny osiłek przedstawiający się jako Kara Hasym, słynny turkijski bandyta, który okrada bogatych i oddaje biednym. Okazuje się, że to on jechał konno za samochodem Fandorina, bo chciał go okraść. Jednoręki Ormianin Chaczatur jest jego ogromnym wrogiem, więc Hasym uratował Erasta Pietrowicza, żeby wspólnie mogli zabić Ormianina. Azer zabiera Fandorina i nieprzytomnego Masę do swojego mieszkania, gdzie wzywa medyka. Lekarz stwierdza, że jeżeli Japończyk ma przeżyć, musi jak najwięcej spać i jak najmniej się ruszać. Hasym mówi Erastowi Pietrowiczowi, że on i Masa powinni zostać u niego na jakiś czas, aby Chaczatur myślał, że nie żyją.

Następnego dnia z pomocą Hasyma Fandorin przebiera się za tubylca, aby udawać rdzennego mieszkańca muzułmańskiej dzielnicy. Z gazet detektyw dowiaduje się, że zwiększyła się liczba strajkujących pracowników rafinerii, co poskutkowało podrożeniem ropy. Ponadto Austriacy uważają, że tajna serbska policja ma związek z zamachem na Franciszka Ferdynanda. Na końcu Erast Pietrowicz trafia na artykuł na temat swojej śmierci z rąk bandytów z informacją, że żona go opłakuje, a bakijska policja poszukuje jego ciała.

Fandorin i Kara Hasym obmyślają wspólnie plan ataku na posiadłość, w której nocuje banda Chaczatura. Ustalają, że najpierw Erast Pietrowicz przesłucha Jednorękiego, a potem Hasym będzie mógł go zabić. W nocy Fandorin zakrada się do daczy, a Hasym ma wejść dwie minuty później, aby dać detektywowi czas na złapanie Chaczatura żywego. Jednak Azer wchodzi do domu przed czasem i dochodzi do strzelaniny, w której ginie Jednoręki, ale Fandorinowi udaje się ogłuszyć jednego z bandytów. Erast Pietrowicz wypytuje go o kulawego z Czarnego Miasta, lecz przestępca mówi, że w Czarnym Mieście żyje bardzo wielu kulawych, więc nie wie, o którego może chodzić. Hasym wśród ciał znajduje ciężko rannego bandytę, który tuż przed śmiercią wyznaje, że Chaczatur pracował dla Rosjanina o pseudonimie Dzięcioł. Fandorin domyśla się, że Dzięcioł i Odyseusz to jedna i ta sama osoba. Hasym oferuje swoją pomoc w odnalezieniu Rosjanina, gdyż sam uratował Erastowi Pietrowiczowi życie, wyciągając go z szybu z ropą, lecz podczas strzelaniny Fandorin uratował go dwa razy, więc teraz ma u niego dług wdzięczności. Detektyw zgadza się i stwierdza, że ktoś taki jak Hasym bardzo mu się przyda w dalszych poszukiwaniach terrorysty. Obaj wracają do mieszkania Azera, gdzie odkrywają, że Masa odzyskał przytomność. Medyk zaleca, aby Japończyk dużo jadł, jeżeli chce wyzdrowieć. Masa rozpacza, że zawiódł swojego pana, bo jest ranny i nie może mu pomóc. Prosi Hasyma, żeby opiekował się Fandorinem.

Przedstawiona zostaje historia Saadat Walidbekowej. Kobieta pochodzi z zubożałej muzułmańskiej rodziny szlacheckiej. Dzięki uczęszczaniu do szkół jest bardzo inteligentna i sprytna. W młodym wieku wychodzi za mąż za dużo starszego od siebie właściciela działki z ropą naftową. Małżeństwo od początku nie jest udane, ale para wzajemnie się szanuje. Zarówno on, jak i ona mają przelotne romanse i oboje to akceptują. Jeden z kochanków daje Saadat syna, Turala, ale oficjalnie ojcem chłopca jest jej mąż. Początkowo kobieta marzy o tym, aby wyjechać do Europy. Po śmierci męża Saadat zmienia zdanie i postanawia zgromadzić jak największy majątek, aby potem przekazać go synowi, którego stara się wychować na dobrego, szlachetnego i odważnego mężczyznę. Obecnie nauką Turala zajmuje się były oficer armii austriackiej, Kaunitz. Mężczyzna dawniej doznał kontuzji i w efekcie ma sztywną jedną nogę.

Jako wdowa Saadat przejmuje kontrolę nad wydobyciem ropy na ziemi odziedziczonej po mężu, ale jako kobieta nie może zarządzać firmą, więc oficjalnie szefem jest podstawiony człowiek. Dzięki zaciąganym pożyczkom i licznym inwestycjom Walidbekowa rozwija swoje przedsiębiorstwo. Jest mistrzynią negocjacji, a w interesach wykorzystuje wykreowaną rolę statecznej i pobożnej muzułmańskiej matrony. Saadat płaci haracz rewolucjonistom oraz bandytom, więc nie obawia się ataków na swoją firmę i nie widzi potrzeby utrzymywania strażników. Z robotnikami kobieta także ma dobre relacje, gdyż oferuje im nieco lepsze warunki niż konkurencja. Po rozpoczęciu strajku kopalnie Walidbekowej nadal funkcjonują, co przynosi jej ogromne zyski. Jednak w końcu i jej pracownicy żądają podwyżek, na co Saadat chce się zgodzić, udając biedną i pokrzywdzoną wdowę. Jej stanowisko nie podoba się pozostałym naftowym przemysłowcom, którzy chcieliby, aby wszyscy przedsiębiorcy byli solidarni w obliczu strajku.

W życiu osobistym Walidbekowa ma wielu kochanków, z którymi spotyka się potajemnie, nie ujawniając swojej tożsamości. Dla bezpieczeństwa i ochrony reputacji z każdym z nich spotyka się tylko raz i zawsze są to przyjezdni. O sekretnych schadzkach Saadat wie tylko jej wierny i oddany sługa Zafar.

W dniu gdy Walidbekowa ma udać się na negocjacje ze strajkującymi robotnikami, na jej oczach zostaje porwany Tural. Wkrótce do kobiety przez telefon dzwonią porywacze. Kobieta domyśla się, że będą żądali okupu, lecz bandyci domagają się, aby Saadat odrzuciła żądania strajkujących pracowników. Walidbekowa jest przerażona, gdyż zdaje sobie sprawę, że jeżeli jej kopalnie przestaną funkcjonować, nie będzie miała z czego spłacać pożyczek i wierzyciele zabiorą jej wszystko, co ma. W ten sposób spełniłby się najgorszy koszmar Saadat, bo jej syn dorastałby w ubóstwie i nie odziedziczyłby po matce majątku. Mimo to Walidbekowa zgadza się na żądanie porywaczy, którzy oświadczają, że przetrzymają Turala do końca strajku.

Zrozpaczona kobieta zgłasza się po pomoc do Kara Hasyma, o którym słyszała, że broni muzułmańskich mieszkańców Baku. Walidbekowa oferuje dużą zapłatę, lecz mężczyzna i tak odmawia podjęcia się zadania. W mieszkaniu Hasyma Saadat spotyka Fandorina, w którym mimo przebrania rozpoznaje rzekomo zamordowanego męża słynnej aktorki. Gdy Erast Pietrowicz słyszy historię Walidbekowej, zgadza się pomóc. Detektyw podejrzewa, że skoro porywaczy nie interesuje okup, a jedynie zatrzymanie pracy przedsiębiorstwa, mogą za tym stać rewolucjoniści. Ponadto podczas porwania zaatakowany został także Kaunitz, kulawy opiekun Turala. Fandorin podejrzewa, że to on może być kulawym, o którym wspominał Dzięcioł. Mimo oporów Hasym zgadza się pomóc Erastowi Pietrowiczowi, bo dał Masie słowo, że zaopiekuje się Fandorinem.

Detektyw udaje się do domu Walidbekowej, aby zbadać pokój Kaunitza uprowadzonego razem z Turalem. Fandorinowi towarzyszy Saadat oraz Hasym, który nieufnie odnosi się do muzułmańskiej wdowy. Erast Pietrowicz w pokoju Austriaka nie znajduje niczego podejrzanego. Mówi Walidbekowej, aby strajkującym robotnikom powiedziała prawdę o porwaniu, a może ci okażą zrozumienie dla jej sytuacji. Saadat odpowiada, że to niemożliwe, bo porywaczom nie chodzi o to, aby odmówiła żądaniom strajkujących, ale o to, żeby kopalnie ropy przestały pracować. Fandorin twierdzi, że jedynym sposobem odnalezienia Turala jest skorzystanie ze wsparcia policji i ustalenie, gdzie pojechał samochód z uprowadzonym chłopcem. Saadat i Hasym sprzeciwiają się mieszaniu rosyjskiej władzy do śledztwa.

Erast Pietrowicz spotyka się z Szubinem, któremu opowiada o tym, jak uniknął śmierci z rąk bandytów, ale nie wspomina o udziale Hasyma. Detektyw wypytuje podpułkownika o osobę Dzięcioła. Według policyjnych informacji Dzięcioł zajmuje się w Baku pozyskiwaniem pieniędzy dla różnych środowisk rewolucyjnych, głównie bolszewików. Policji nigdy nie udało się go aresztować i nie dysponują nawet opisem jego wyglądu. Fandorin opowiada podpułkownikowi o porwaniu syna Walidbekowej i swojej teorii, że strajk robotników jest centralnie zarządzany przez Dzięcioła. Szubin wyjawia, że rosyjskie zwierzchnictwo bagatelizuje sprawę strajku w branży naftowej, co może mieć katastrofalne skutki, gdyż w naftowym świecie trwa nieustanna wojna między różnymi siłami: rosyjską władzą, rewolucjonistami, brytyjskimi i amerykańskimi koncernami naftowymi oraz niemiecko-austriackimi szpiegami. Szubin zgadza się pomóc detektywowi w odnalezieniu Dzięcioła.

Skoro Chaczatur nie żyje, Fandorin nie ma potrzeby dalej się ukrywać, więc Klara i Simon zostają poinformowani, że Erast Pietrowicz nie zginął, a ranny Masa zostaje przewieziony do najlepszej kliniki w mieście. Po ponownym wprowadzeniu się do hotelu, Fandorin idzie na kolejne spotkanie z Szubinem, aby dowiedzieć się, co udało mu się ustalić w sprawie porwania chłopca. Zastępca gubernatora wyjawia, że policjanci bez trudu ustalili, gdzie odjechał samochód, w którym uprowadzono Turala, gdyż porywacze nie stosowali żadnych środków ostrożności, bo prawdopodobnie oczekiwali, że Saadat jako muzułmanka nie skorzysta z pomocy rosyjskiej policji. Wszystko wskazuje na to, że chłopiec jest przetrzymywany w klubie kutrowym nad zatoką. Podpułkownik nie chce jednak wysłać z Fandorinem żadnego z agentów, gdyż ani jednego ze swoich ludzi nie jest całkowicie pewien, że nie został przekupiony przez rewolucjonistów.

Erast Pietrowicz idzie na spotkanie z Walidbekową i Hasymem. Kobieta mówi, że spełniła żądania porywaczy i odmówiła strajkującym, więc jej kopalnie stanęły, a ona za dwa dni będzie musiała ogłosić bankructwo. Fandorin opowiada o swoich ustaleniach. Detektyw planuje, że razem z nim w ataku na klub kutrowy weźmie udział tylko Hasym, lecz Saadat upiera się, że ona i sługa Zafar także muszą być przy tym obecni, co nie podoba się Hasymowi.

W nocy cała czwórka udaje się do klubu kutrowego. Gdy tylko wchodzą na jego teren, zaczynają do nich strzelać ukryci porywacze. Część przestępców ginie w strzelaninie, ale ranny zostaje także Hasym. Pozostali bandyci uciekają łodzią motorową. Fandorin, Hasym, Zafar i Saadat ruszają za nimi w pościg. Po długiej pogoni okazuje się, że Turala wcale nie uprowadzili rewolucjoniści, lecz Artaszesow i inni naftowi przemysłowcy, którzy chcieli wymusić na Walidbekowej zachowanie kapitalistycznej solidarności w obliczu ogólnego strajku. Chłopiec zostaje zwrócony matce, a Artaszesow wyjawia, że to on stał za zamachami na życie Erasta Pietrowicza. Wynajął Chaczatura Jednorękiego, bo obawiał się, że Fandorin przyjechał do Baku, aby zemścić się na Leonie za jego bliską relację z Klarą. Na pytania o Dzięcioła Artaszesow odpowiada, że wie, iż rewolucjonista Dzięcioł zajmuje się zbieraniem haraczu dla bolszewików od drobnych i średnich przedsiębiorców, ale Artaszesowa stać na wystarczającą ochronę, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo, więc nie ma kontaktów z Dzięciołem. Ponadto Erast Pietrowicz dowiaduje się, że kulawy Kaunitz został przez przypadek zabity w trakcie porwania Turala, więc to nie o nim wspominał Dzięcioł podczas podsłuchanej rozmowy telefonicznej.

*Dzięcioł w kolejnej rozmowie z samym sobą stwierdza, że jego „polowanie na Słonia” dobiega końca i wreszcie uda mu się osiągnąć to, czego pragnęło wielu rewolucjonistów przed nim. Do zakończenia operacji trzeba jeszcze przeprowadzić jedną dobrze zaplanowaną akcję.*

Odzyskawszy syna, Walidbekowa wraca do interesów naftowych. Przystaje na żądania strajkujących robotników, a jej kopalnie znowu zaczynają funkcjonować. Saadat nagradza Zafara i Hasyma za pomoc przy uratowaniu Turala. Specjalne podziękowania przygotowała dla Fandorina, którego chce uwieść. Zaprasza go na kolację, ale Erast Pietrowicz podczas spotkania jest apatyczny i wychodzi, mówiąc, że Saadat nie musi mu dziękować. Detektyw jest zmartwiony i rozmyśla nad postępami śledztwa – nie tylko okazało się, że rewolucjoniści nie mieli nic wspólnego z porwaniem Turala, ale okazało się, że to nie Dzięcioł stał za zamachami na Fandorina, więc Erast Pietrowicz nie ma żadnego tropu prowadzącego do terrorysty. W dodatku stan Masy wciąż jest ciężki i lekarze nie pozwalają wywieźć go z miasta.

Fandorin wraca do hotelu, gdzie odbiera od portiera dwa listy – jeden z prośbą o pilną rozmowę z Simonem w sprawie czegoś strasznego, co się wydarzyło, a drugi z zaproszeniem na pilne spotkanie z austriackim konsulem Lüstem. Erast Pietrowicz podejrzewa, że może chodzić o śmierć Kaunitza, ale nie wie, czemu zdaniem konsula on ma z tym coś wspólnego. Po chwili do pokoju Fandorina przychodzą Klara oraz Leon Art. Żona informuje męża, że w chwili słabości, myśląc, że Erast Pietrowicz nie żyje, zdradziła go z reżyserem. Ku zaskoczeniu aktorów Fandorin jest tym zachwycony, gdyż daje mu to upragniony powód do rozstania.

Noc Erast Pietrowicz spędza w szpitalu, czuwając przy Masie. Gdy wraca do hotelu, przed wejściem zastaje Zafara, którzy przekazuje mu liścik od Walidbekowej. Kobieta zaprasza detektywa na nocną schadzkę. Fandorin przekazuje słudze, że to bardzo hojna oferta, ale nie jest nią zainteresowany, bo zwykł wiązać się tylko z tymi kobietami, z którymi odczuwa wzajemny pociąg. Następnie w pokoju Erast Pietrowicz rozmyśla nad dalszymi krokami w celu odnalezienia Dzięcioła. W końcu wpada na pewien pomysł i wysyła do znajomego urzędnika depeszę z prośbą o pilny kontakt, po czym telefonuje do innego znajomego pracującego w żandarmerii. Po wszystkim Fandorin udaje się do Hasyma, któremu wyjawia co udało mu się ustalić – w klubie kutrowym porywacze zastawili na nich pułapkę, więc musieli wcześniej zostać uprzedzeni; jedyną osobą, która wiedziała o planowanej akcji był Szubin i to on stoi za wszystkim; Artaszesow nie mógł zorganizować zamachu na dworcu, bo nie mógł wiedzieć, którym pociągiem przyjedzie Fandorin; w całym mieście tylko Szubin miał dostęp do tej informacji i to zastępca gubernatora chciał uśmiercić Erasta Pietrowicza; Artaszesow na pewno zdaje sobie sprawę, że podpułkownik jest w to zamieszany, ale nie wyjawił jego nazwiska, bo ze strachu chciał go bronić. Najgroźniejszym wnioskiem jest to, że zastępca gubernatora z niewiadomych powodów stara się, żeby strajk naftowy jak najbardziej się rozprzestrzenił, co może doprowadzić do ogólnokrajowego kryzysu. Erast Pietrowicz podejrzewa, że Szubin ma kontakt z Dzięciołem, więc chce wyciągnąć z niego informacje o terroryście. Hasym zgadza się pomóc i popytać ludzi o podpułkownika.

Gdy Fandorin ponownie przesiaduje w szpitalu i opowiada Masie o uwolnieniu syna Walidbekowej, przychodzi do nich Hasym z informacją, że Szubin wieczorem będzie w kasynie. Japończyk szczerze zazdrości Azerowi, że może przeżyć tyle przygód z Erastem Pietrowiczem, podczas gdy on leży ranny. Gdy Fandorin na chwilę wraca do hotelu, zauważa, że jego pokój jest obserwowany. Podejrzewa, że stoją za tym rewolucjoniści.

Fandorin z Hasymem ustalają plan i detektyw w pojedynkę wchodzi do kasyna. Spotyka tu Szubina i prosi go o poufną rozmowę na zewnątrz. Erast Pietrowicz wyjaśnia, czego udało mu się dowiedzieć i opowiada o swoich domysłach – Szubin i Spiridonow w przeszłości pracowali razem w żandarmerii; Spiridonow prawdopodobnie wykrył, że jego kolega jest zamieszany w korupcję i doniósł na niego, za co Szubin został zesłany do Baku; w zemście podpułkownik zlecił terroryście Odyseuszowi-Dzięciołowi, aby ten zabił komendanta straży pałacowej, a następnie wynajął Chaczatura, aby ten zabił Fandorina, bo Szubin obawiał się, że Erast Pietrowicz odnajdzie terrorystę i dowie się, że za zamachem na Spiridonowa stał zastępca gubernatora; za powszechnym strajkiem robotników naftowych także stoi Szubin, który dąży do wywołania kryzysu, samemu pozostając w cieniu; porywaczy w klubie kutrowym też uprzedził podpułkownik, bo liczył, że ci zastawią zasadzkę i zabiją Fandorina. Szubin odpowiada, że nie zamierza kłamać, bo gdy dowiedział się, że Fandorin wyszedł cało ze strzelaniny w klubie kutrowym, domyślił się, że ten prędzej czy później dojdzie do prawdy i przyjdzie do niego po wyjaśnienia. Podpułkownik przyznaje się do zorganizowania strajku. Poprzez strajk Szubin chce przejąć rzeczywistą władzę nad branżą naftową w Rosji. Przewiduje, że wkrótce wybuchnie wojna światowa, a on jako zarządca rosyjskiego rynku paliwowego zostanie wtedy jednym z najważniejszych ludzi w kraju. Korzystając z nieuwagi Fandorina, Szubin wyciąga pistolet i chce zastrzelić detektywa, ale niespodziewanie z ciemności strzela ukryty Hasym, którzy trafia w rękę zastępcy gubernatora i ratuje Erasta Pietrowicza. Fandorin i Azer przesłuchują podpułkownika, który przyznaje się do kontaktów z Dzięciołem i oferuje, że zaprowadzi ich do niego. We trójkę jadą do Czarnego Miasta, gdzie w jednym z opuszczonych domów znajdują Dzięcioła. Gdy włamują się do środka, terrorysta próbuje odpalić granat, ale Hasym kindżałem ucina mu obie ręce. Ranny rewolucjonista zaczyna uciekać. Zamieszanie wykorzystuje Szubin, który zabiera pistolet Dzięcioła, rani Hasyma i także ucieka. Fandorin rusza za terrorystą, a Azer biegnie za podpułkownikiem. Po chwili Erast Pietrowicz znajduje martwego Dzięcioła, który wykrwawił się na śmierć. Wraca do niego Hasym z informacją, że nie udało mu się zatrzymać Szubina i zastrzelił go podczas ucieczki.

*W tym samym czasie prawdziwy Dzięcioł przebywa w innym domu, gdzie rozmyśla nad strajkiem. Jest zadowolony ze swoich działań, bo tylko nieliczni robotnicy wciąż pracują. W kolejnej fazie należy wstrzymać eksport ropy. Z drugiej strony Dzięcioł martwi się, że jego „polowanie na Słonia” może się nie udać, bo kluczowy element może wyjechać. Z tego powodu terrorysta postanawia podjąć kroki, aby zatrzymać go na miejscu.*

Saadat jest zaskoczona i zaintrygowana odmową Fandorina, bo jeszcze żaden z kochanków, których postanowiła uwieść, nie odrzucił jej w taki sposób. Razem z Zafarem jedzie do hotelu, gdzie przekupuje portiera, aby dał jej przeczytać depesze, które przyszły do Erasta Pietrowicza. Obie wiadomości pochodzą od jakiejś Emmy, która każe Fandorinowi niezwłocznie wyjechać z Baku. Walidbekowa podejrzewa, że Emma jest kochanką detektywa, ale mimo to nadal chce go uwieść. Gdy Erast Pietrowicz w końcu przychodzi do hotelu, spotyka tu Saadat oskarżającą go, że bardzo ją obraził, uznając, że w ramach podziękowań chciała mu się oddać. Fandorin jest zakłopotany i chce przeprosić. Walidbekowa każe mu wsiąść do swojego powozu, po czym zabiera go do specjalnie przygotowanego mieszkania, gdzie spędzają wspólnie noc. Rankiem kobieta próbuje dyskretnie wypytać go o wcześniejsze kochanki. Gdy Saadat wymienia imię Emmy, Erast Pietrowicz wychodzi z mieszkania, dziękując jej za wspólne chwile. Walidbekowa prosi, aby przyszedł do niej wieczorem.

Fandorin jest świadomy, że depesze podpisane przez Emmę w rzeczywistości pochodzą do dyrektora departamentu policji, który używa pseudonimu Emma. Od Walidbekowej detektyw idzie do szpitala, gdzie dowiaduje się, że stan Masy się poprawia i wkrótce będzie można go wywieźć z Baku. Wracając do hotelu, Erast Pietrowicz przegląda gazety i dowiaduje się, że strajk naftowy coraz bardziej się pogłębia, sytuacja na Bałkanach jest kryzysowa, a Austriacy wystosowali ultimatum do Serbów. Do gry dyplomatycznej włączyli się także Niemcy i Rosjanie, a na światowych giełdach panuje panika. Fandorin postanawia w końcu spotkać się z austriackim konsulem Lüstem, który wcześniej prosił o pilne spotkanie. Po dotarciu do hotelu Fandorin odbiera dwie wiadomości od Emmy z poleceniem pilnego wyjazdu z miasta. Jednakże nie przejmuje się depeszami i wysyła odpowiedź, aby to dyrektor przyjechał do Baku, jeżeli chce porozmawiać. Erast Pietrowicz ponownie zauważa, że jego pokój hotelowy jest obserwowany. Gdy przebiera się przed wizytą w austriackim konsulacie, do jego pokoju przychodzi Leon Art z wiadomością, że cała ekipa filmowa została porwana przez muzułmańskich bandytów, a następnie wywieziona do zrujnowanej twierdzy poza miastem. Reżyserowi udało się uciec, korzystając z nieuwagi porywaczy, i natychmiast popędził do Fandorina, bo Klara powiedziała, że tylko on będzie mógł ich uratować. Erast Pietrowicz mimo dużej niechęci zgadza się pomóc. Wychodząc z hotelu, detektyw ogłusza pachnącego jaśminem mężczyznę, który przesiaduje na parterze i obserwuje Fandorina, więc prawdopodobnie jest on szpiegiem lub agentem rewolucjonistów. Następnie Leon i Erast Pietrowicz udają się do Hasyma, któremu opowiadają o porwaniu. W dzienniku Nikki Fandorin zapisuje, że rosyjska władza powinna nakazać naftowym przemysłowcom przyjęcie żądań strajkujących robotników, a także obsadzić wojskiem pociągi i statki transportujące ropę z Baku, bo jeżeli tam dojdzie do strajku, ropa nie tylko nie będzie wydobywana, ale także eksportowana, przez co cały kraj zostałby pozbawiony paliwa.

Mężczyźni we trójkę jadą do ruin twierdzy. Na miejscu okazuje się, że porwanie częściowo było mistyfikacją, bo bandytom chodziło tylko o Klarę. Ekipa filmowa została w twierdzy, a aktorkę zabrano, aby poślubiła jednego z bakijskich bogaczy. Fandorin jest zły, że zmarnował cały dzień, a Klarze wcale nie grozi realne niebezpieczeństwo. Detektyw poleca Hasymowi odwieźć filmowców do Baku, a samemu jak najszybciej wraca do miasta. Gdy wchodzi do swojego pokoju hotelowego, zostaje ogłuszony przez pachnącego jaśminem mężczyznę.

Po odzyskaniu przytomności Fandorin orientuje się, że został uprowadzony przez Austriaków i na spotkanie z nim jedzie sam konsul Lüst. Erast Pietrowicz uświadamia sobie, że do tej pory niesłusznie nie postrzegał Austriaków i Niemców jako swoich wrogów. W rzeczywistości strajk naftowy jest im bardzo na rękę, gdyż brak paliwa znacząco osłabiłby pozycję Rosji w obliczu nadchodzącej wojny. Teraz siłą uprowadzili Fandorina, aby dowiedzieć się, ile ten wie o ich zamiarach lub spróbować przeciągnąć go na swoją stronę. Niespodziewanie austriaccy agenci rozwiązują Fandorina. Detektyw atakuje ich, jednego zabija, po czym ucieka do hotelu, gdzie spotyka przybyłych z Petersburga dyrektora departamentu policji oraz komendanta żandarmerii Żukowskiego. Erast Pietrowicz wyjaśnia im, co udało mu się ustalić w sprawie strajku naftowego oraz, że został porwany przez Austriaków, którzy chcieli wyciągnąć z niego informacje. Komendant odpowiada, że Fandorin jest w błędzie – od kilku dni władze austriacka i rosyjska próbują bezskutecznie skontaktować się z Fandorinem w bardzo pilnej sprawie, a gdy Austriacy stracili cierpliwość uprowadzili go siłą. Tą pilną sprawą jest groźba wojny wisząca nad całą Europą. Po zabójstwie arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Austriacy wystosowali do Serbów ultimatum, w którym żądali, aby austriacka komisja mogła przeprowadzić śledztwo w serbskim wywiadzie rzekomo powiązanym z zamachem. Serbowie odmówili, co zaogniło relację Belgrad-Wiedeń. W przypadku otwartego konfliktu do wojny po stronie serbskiej włączyłaby się Rosja oraz sojusznicza Francja, a po stronie austriackiej Niemcy i Turcja. Jedyną możliwością rozwiązania sytuacji jest poprowadzenie śledztwa przez niezależnego detektywa zaakceptowanego przez Austriaków i Serbów. Tym detektywem ma być Fandorin, który w przeszłości walczył w wojnie serbsko-tureckiej oraz oddał zasługi austriackiej monarchii. Obie strony zgodziły się na takie rozwiązanie i z tego powodu Erast Pietrowicz był pilnie poszukiwany. Gdy Fandorin zgadza się podjąć zadania, Żukowski informuje, że detektyw zostanie o północy wywieziony z Baku do Wiednia, po czym wychodzi, aby wszystko przygotować. Erast Pietrowicz postanawia jako swojego pomocnika wziąć ze sobą Hasyma, jako że Masa wciąż jest ranny. Po wyjściu Żukowskiego dyrektor departamentu policji wypytuje Fandorina o strajk naftowy. Erast Pietrowicz tłumaczy, że należy jak najszybciej nakazać przemysłowcom przyjęcie żądań strajkujących oraz zabezpieczyć wojskiem statki i pociągi wywożące ropę z Baku. Dyrektor odpowiada, że na to jest już za późno, gdyż kilka godzin wcześniej marynarze i kolejarze bez uprzedzenia zaczęli strajkować. Jedynym kanałem transportu ropy pozostaje państwowa przepompownia.

Fandorin idzie do Hasyma, aby powiedzieć mu, że potrzebuje go w śledztwie w sprawie zamachu na austriackiego arcyksięcia. Okazuje się, że Azer także ma ważne informacje – jego ludzie donieśli, że w Czarnym Mieście w okolicach państwowej przepompowni widziano Dzięcioła. Erast Pietrowicz podejrzewa, że wcześniej terrorysta podsunął im innego rewolucjonistę na swoje miejsce, a teraz planuje swoją ostatnią operację – po zatrzymaniu wydobycia ropy i wstrzymaniu transportu kolejowego oraz morskiego chce zniszczyć przepompownię i rurociągi. W dzienniku Nikki Fandorin dokonuje wpisuje o tym, że jeżeli rewolucjoniści chcą zatrzymać pracę państwowego zakładu muszą przeprowadzić skryty atak z zaskoczenia.

*Dzięcioł zdaje sobie sprawę, że jego działania weszły w decydującą fazę. Dzisiejszej nocy przeprowadzi sabotaż w państwowej przepompowni, co wstrzyma na dobre eksport ropy. Wkrótce rozpoczną się strajki w przemyśle węglowym, a potem pozbawiona surowców energetycznych Rosja zacznie umierać. Rozpocznie się rewolucja i w końcu „Słoń zostanie upolowany” – upadnie rosyjska monarchia absolutna.*

Wieczorem Fandorin jedzie do państwowej przepompowni, gdzie powstrzymuje próbę sabotażu dokonaną przez dwóch rewolucjonistów przebranych za techników, którzy chcieli zdetonować bombę. Jeden z nich okazuje się Dzięciołem, a w drugim Erast Pietrowicz rozpoznaje zamachowca, który zaatakował go kindżałem na dworcu w dniu przyjazdu do Baku. Fandorin zabija jednorękiego, rozbraja bombę, a następnie rusza w pościg za uciekającym Dzięciołem. Dogania go na terenie Czarnego Miasta, gdzie dochodzi między nimi do starcia zakończonego zatrzymaniem terrorysty przez Erasta Pietrowicza. Dzięcioł jest ciekawy, kto zdradził jego plan ataku na przepompownię, ale detektyw odpowiada, że nikt nie zdradził, a on celowo sprowokował terrorystów – gdy umieścił w dzienniku Nikki wpis o potrzebie obsadzenia kolei i statków wojskiem, następnego dnia rozpoczął się niespodziewany strajk kolejarzy i marynarzy; Fandorin domyślił się, że ktoś z otoczenia Hasyma czyta jego dziennik, więc specjalnie umieścił wpis o ataku Dzięcioła na przepompownię, aby sprowokować terrorystów do szybkiego działania zanim policja podejmie środki zabezpieczające; Erast Pietrowicz podejrzewa, że trop podrzucony Hasymowi jakoby mieszkańcy Baku widzieli Dzięcioła przy przepompowni był fałszywy, a rewolucjoniści chcieli wykorzystać Fandorina do własnych celów. Dzięcioł przyznaje mu rację i wyjaśnia, że liczył, iż detektyw przyjedzie do przepompowni i każe żandarmom przeszukiwać okoliczny teren, co ułatwiłoby pracę sabotażystom, którzy byli już wewnątrz ośrodka.

Aresztowany Dzięcioł zostaje odstawiony na policję. Erast Pietrowicz następnie jedzie do szpitala, gdzie opowiada o wszystkim Masie. Japończyk prosi, aby do śledztwa w Wiedniu dobrał sobie pomocnika w osobie Hasyma. Ze szpitala Fandorin jedzie na spotkanie z Saadat. Kobieta liczy, że spędzą kolejną wspólną noc, ale okazuje się, że mężczyzna przyszedł, aby się pożegnać. Walidbekowa wyznaje mu miłość i proponuje, aby spędzili resztę życia razem. Erast Pietrowicz odpowiada, że musi się zająć sprawą dużej wagi, ale potem wróci do Saadat. Po wyjściu od Walidbekowej Fandorin spotyka Hasyma. Azer opowiada, że jeden z jego ludzi przyniósł mu list od porwanej Klary, która prosi męża o ratunek. Zrezygnowany Erast Pietrowicz decyduje się ostatni raz pomóc żonie.

Hasym i Fandorin jadą do opuszczonego domu, gdzie przetrzymywana jest Klara. Po wejściu do środka detektyw otrzymuje silny cios w głowę i traci przytomność. Gdy budzi się związany, zauważa przed sobą Dzięcioła. Okazuje się, że Hasym od samego początku pracował dla terrorystów. Artaszesow i Szubin wcale nie stali za zamachami na życie Fandorina, ale zeznali tak, bo Hasym im kazał. Chaczatur został wynajęty przez Dzięcioła. Jednoręki miał unieszkodliwić Masę i zostawić Erasta Pietrowicza w śmiertelnym niebezpieczeństwie, aby Hasym mógł go uratować i zająć miejsce rannego Japończyka jako pomocnik detektywa. Azer nie jest tępym osiłkiem, za którego uważał go Fandorin. To on czytał dziennik Nikki, dzięki czemu na polecenie Dzięcioła mógł kontrolować, czy Erast Pietrowicz nie wpadł na trop terrorysty. Chaczatur oraz fałszywy Dzięcioł stali się niewygodni dla interesów rewolucjonistów, więc zostali podsunięci Fandorinowi, który zabił ich z pomocą Hasyma, dzięki czemu Azer cieszył się coraz większym zaufaniem detektywa. Terroryści uprowadzili Klarę, aby jak najdłużej zatrzymać Erasta Pietrowicza w Baku, bo nie mogą pozwolić, aby śledztwo w sprawie zamachu na Franciszka Ferdynanda powstrzymało światową wojnę. Obecnie Fandorin stoi na drodze rewolucji, więc muszą się go pozbyć. Hasym wyjaśnia, że Dzięcioł nie kazał zabijać Fandorina, a jedynie unieszkodliwić, więc Azer jest gotowy darować mu życie i puścić wolno, jeżeli detektyw da słowo, że wyjedzie z Rosji i nie będzie więcej przeszkadzał rewolucjonistom. Erast Pietrowicz odmawia, a Hasym strzela mu w głowę.