Demografia

**Demografia** – dziedzina **geografii** **społeczno-ekonomicznej** zajmująca się oceną stopnia zaludnienia badanego obszaru, przyrostem naturalnym, rzeczywistym, migracją ludności, badaniem struktury **społecznej** (wieku, płci, narodowości, wyznania, przynależności zawodowej) czy określaniem rozmieszczenia przestrzennego oraz oddziaływania socjologicznego ludności.

Problematyka ludnościowa znajduje się też w zakresie zainteresowań **geografii społecznej** i **geografii kultury** (w tym **geografii religii**).

## Ludność świata

### **Historyczne zmiany ludności świata**

Przez tysiąclecia liczba ludności świata zwiększała się bardzo powoli (zdarzało się również, że malała). Oznacza to, że przyrost naturalny był bardzo niski. Wzrósł on dopiero w czasach nowożytnych, a gwałtownie przyspieszył w XIX wieku. Obecne tempo zmian nadal jest wysokie, choć nieznacznie spowolniło.

Zależność człowieka od warunków naturalnych od zawsze powodowała, że głównym jego problemem był niedobór żywności. Niedożywienie zwiększało podatność na choroby, a nieznajomość ich przyczyn ograniczała zarówno profilaktykę, jak i leczenie. Skutkowało to wysoką śmiertelnością. Odpowiedzią na nią była maksymalnie duża liczba rodzonych dzieci, wiedziano bowiem, że znaczna ich część umrze przed osiągnięciem dorosłości.

Rewolucja przemysłowa w XIX wieku przyniosła ogromne zmiany, również demograficzne. Głębsze poznanie fizjologii roślin dało podstawy do wytworzenia nawozów sztucznych i zwiększenia produkcji żywności. Dzięki rozwojowi mikrobiologii zidentyfikowano przyczyny chorób i odkryto metody przechowywania żywności. Ludność przenosząca się do miast zyskiwała dzięki rozwijającemu się przemysłowi niezależne od pogody i pory roku źródło dochodów, a warunki mieszkaniowe, były lepsze niż na większości wsi.
Czynniki te wpłynęły na zmniejszenie śmiertelności przy nadal wysokim poziomie urodzeń. Skutkiem takiej sytuacji był gwałtowny wzrost przyrostu naturalnego i liczby ludności.

Kolejna zmianą był spadek liczby rodzących się dzieci przy utrzymującym się niskim poziomie zgonów. Zauważono, że postęp w wielu dziedzinach życia ograniczył śmiertelność. Programy emerytalne i pomoc społeczna sprawiły, że rodzice stali się mniej zależni od dzieci. Wpłynęło to pośrednio na niższy przyrost naturalny, tym razem z powodu niskiej stopy urodzeń i jeszcze niższej stopy zgonów. Stan ten utrzymuje się do dziś w społeczeństwach wysoko rozwiniętych.

Obecnie (2023) na Ziemi mieszka ponad 8 miliardów ludzi, a ich liczba ciągle rośnie. Ponieważ większość z nich mieszka w krajach rozwijających się, to tamtejsze procesy demograficzne najbardziej wpływają na sytuację w skali globalnej. Przyrost naturalny mimo wyraźnego spadku w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nadal pozostaje tam wysoki, zaś według prognoz liczba ludzi przez następne kilkadziesiąt lat nadal będzie się zwiększała. Szacuje się, że wzrost zostanie zahamowany, gdy współczynnik dzietności w skali świata spadnie do poziomu 2,13 urodzeń przypadających na jedną kobietę. Nastąpi wówczas prosta zastępowalność pokoleń. Dalsze perspektywy zależą od wartości tego wskaźnika. Jeżeli nadal będzie spadać, liczba ludności świata zacznie się zmniejszać. Jeśli jednak wzrośnie, nastąpi kolejny wzrost zaludnienia.

#### **Wzrost liczby ludności na świecie według danych szacunkowych**

* 1 – 300 000 000;
* 1000 – 310 000 000;
* 1250 – 400 000 000;
* 1500 – 500 000 000;
* 1750 – 790 000 000;
* 1800 – 980 000 000;
* 1850 – 1 260 000 000;
* 1900 – 1 650 000 000;
* 1950 – 2 519 000 000;
* 1960 – 3 021 000 000;
* 1970 – 3 692 000 000;
* 1980 – 4 435 000 000;
* 1990 – 5 264 000 000;
* 2000 – 6 071 000 000;
* 2010 – 6 830 000 000;
* 2016 – 7 443 000 000 (wg ONZ);
* 2021 – 7 858 000 000;
* 2022 – **8 000 000 000**;
	+ 28 kwietnia 2022 – 7 943 310 000;
	+ 15 listopada 2022 – 8 000 000 000;
* 2023 – 8 050 000 000;

* 2030 – 8 130 000 000;
* 2040 – 8 594 000 000;
* 2050 – 8 918 000 000;
* 2100 – ok. 11 000 000 000

## Fazy przejścia demograficznego

Wieloletnia analiza danych dotyczących przyrostu naturalnego w danym społeczeństwie pozwoliła stworzyć tzw. **model faz przejścia demograficznego**.

#### **Faza pierwsza (I)**

W fazie pierwszej (nazywanej też **fazą wysokostacjonarną**) przyrost naturalny jest bardzo mały, czasami nawet ujemny (**regres demograficzny**), ponieważ wysoki poziom urodzeń niweluje niemal tak samo wysoki poziom zgonów. Często liczba dzieci stanowi o pozycji rodziny w społeczności. W fazie tej pozostały nieliczne społeczności pierwotne w najbardziej odległych fragmentach lasów równikowych Ameryki Południowej lub Nowej Gwinei.

#### **Faza druga (II)**

Faza druga (**fazą wczesnego wzrostu**) charakteryzuje się wysokim przyrostem naturalnym, często nazywa się taki stan **eksplozją demograficzną**. Jest ona wynikiem spadku śmiertelności przy utrzymującym się wysokim poziomie urodzeń. Liczba zgonów maleje dzięki zwiększonej produkcji żywności, wprowadzeniu edukacji zdrowotnej i szczepionek. Najwięcej takich społeczeństw jest w Afryce Subsaharyjskiej.

#### **Faza trzecia (III)**

Faza trzecia (**faza późnego wzrostu**) charakteryzuje się dalszym spadkiem śmiertelności, choć wolniejszym niż we wcześniejszych fazach. Najistotniejszą różnicą jest obniżenie się stopy urodzeń wynikające m.in. z lepszej edukacji dziewcząt i kobiet. Osiągnięcie przez kobiety wykształcenia często przyczynia się do porodów pierwszego dziecka w późniejszym wieku. Ponadto mogą one lepiej opiekować się potomstwem, co z kolei skutkuje dłuższymi odstępami pomiędzy porodami. W niektórych krajach spadek urodzeń jest wynikiem polityki władz. Przykładem może być Chińska Republika Ludowa, która w latach 70. XX wieku wprowadziła politykę jednego dziecka. W Indiach jest to w gestii poszczególnych stanów. W tej fazie znajdują się niektóre społeczeństwa krajów rozwijających się, np. Brazylia czy Tajlandia.

#### **Faza czwarta (IV)**

Faza czwarta (**faza niskostacjonarna**) cechuje się niskim przyrostem naturalnym wynikającym z niskiej śmiertelności i małego współczynnika dzietności. Jest typowa dla państw wysoko rozwiniętych, w których rodzice, mając wypracowaną emeryturę, nie są zależni od swoich dzieci, ponadto ich rozwinięte aspiracje opóźniają założenie rodziny. Znajomość fizjologii człowieka, powszechna wiedza o planowaniu rodziny oraz nastawienie na zaspokajanie własnych potrzeb to dodatkowe czynniki powodujące, że pierwsze dziecko pojawia się stosunkowo późno, a kolejnych również jest mniej. Przykładami takich społeczeństw są państwa Europy Zachodniej, Stany Zjednoczone, Kanada czy Australia.

#### **Faza piąta (V)**

Fazę piątą (**fazę spadkową**) wprowadzono do modelu, ponieważ okazało się, że w dużej grupie państw europejskich przyrost naturalny jest długotrwale ujemny. Najdłużej taki stan trwa w Niemczech. Charakteryzuje ponadto ludność wielu krajów postkomunistycznych, a także Japonię.

Bardzo niska stopa urodzeń w krajach Europy Środowej i Wschodniej jest skutkiem transformacji ustrojowej po upadku systemu komunistycznego. Przemiany gospodarcze i ich negatywne aspekty, jak zamykanie nierentownych zakładów, bezrobocie, spadek dochodów, konieczność dyspozycyjności wobec pracodawców, niepewna przyszłość, są powodami zniechęcającymi do zakładania rodzin.

### **Fazy przejścia epidemiologicznego**

Modelowi przejścia demograficznego towarzyszy także **model przejścia epidemiologicznego** – opisujący zmiany przyczyn zgonów w poszczególnych etapach rozwoju społeczeństwa.
W fazie pierwszej dominuje niedożywienie, głód, urazy, choroby zakaźne i pasożytnicze. Dla fazy drugiej charakterystyczna jest przewaga chorób zakaźnych łatwo atakujących duże populacje ludzkie oraz pasożytniczych występujących szczególnie w gorących i wilgotnych obszarach. W kolejnych fazach coraz istotniejsze stają się choroby cywilizacyjne: układu krążenia, cukrzyca, nowotwory i choroby zwyrodnieniowe, takie jak choroba Alzheimera czy Parkinsona.

## Powiązane pojęcia

* geografia;
* geografia kultury;
* geografia religii;
* geografia społeczna;
* społeczeństwo.

## Źródła

#### Przypisy internetowe:

1. ↑ https://www.worldometers.info/world-population/ (stan na 28 kwietnia)
2. ↑ https://www.worldometers.info/world-population/ (stan na 15 listopada)
3. ↑ https://www.worldometers.info/world-population/ (stan na lipiec)

#### Bibliografia:

* *Encyklopedia Powszechna PWN*, tom 16. Wydawnictwo Naukowe PWN, wydanie I, Warszawa 2009 [ISBN 978-83-01-16143-9]

#### Netografia:

* Problemy demograficzne i społeczne świata w serwisie *eszkola.pl*.
* Fazy przejścia demograficznego w serwisie *epodreczniki.pl*.