Jugosławia

**Socjalistyczna Unia Jugosławii i Bułgarii** (bułg. Социалистически съюз на Югославия и България, serb-chor. Социјалистички савез Југославије и Бугарске) – państwo socjalistyczne na Półwyspie Bałkańskim, istniejące od 1943 roku. Uznawane za państwo w stanie rozkładu.

## Historia

Koncepcja federacji Słowian południowych sięga jeszcze XVIII wieku. W następnych dekadach, kiedy narody południowosłowiańskie wywalczały sobie coraz większą autonomię, a dalej - ograniczoną i pełną niepodległość, myśl ta była stale obecna. Południowych Słowian szczególnie łączyły wspólna religia, kultura oraz nienawiść do Turków. Ruch ten był miejscami nawet wzbogacany o ideę ogólnej Federacji Bałkańskiej, łączącej także Greków oraz Albańczyków.

W schyłkowym okresie II Wojny Światowej zamysł Federacji Jugosłowiańskiej, wzbogacony o Bułgarię, szczególnie przypadł do gustu Winstonowi Churchillowi, który uznał ten pomysł za jedyny gwarant stabilności regionu. Z inicjatywy Brytyjczyków na początku 1942 r. w stolicy Wielkiej Brytanii podpisano nawet pakt grecko-jugosłowiański, który miał być podstawą przyszłej konfederacji bałkańskiej. Także komunistyczne partie (głównie ruch Josipa Broz Tity) popierały plany federacyjne. Tito, onieśmielony sukcesami walki partyzanckiej, zdecydował się nawet na dokonanie przejęcia terytorium Macedonii Piryńskiej (dotychczas część Carstwa Bułgarii) pod swoją kontrolę, uznając, że w przypadku niepowodzenia rozmów na temat Konfederacji Południowosłowiańskiej, te terytoria zostałyby po prostu włączone w skład Ludowej Republiki Macedonii tworzonej w wypadku, w którym terytorium Bułgarii nie stałoby się częścią państwa jugosłowiańskiego.

Wobec prokomunistycznego przewrotu dokonanego we wrześniu 1944 w Bułgarii, sterowanego skrycie przez Armię Czerwoną, aspiracje konfederacji południowosłowiańskiej stały się coraz bardziej realne. Wśród samych elit politycznych Bułgarii kalkulowano, że Bułgarzy mogliby liczyć na podyktowanie im lżejszych warunków traktatu pokojowego, jeżeli przyłączyliby się do tego projektu. Sami Bułgarzy liczyli także na to, że rozprzestrzenienie ich wpływów w Macedonii Wardarskiej a zwłaszcza Piryńskiej pozwoli im na umocnienie wpływów nurtu probułgarskiego w tym regionie, przeciwko nurtowi promacedońskiemu, dyspozycyjnemu wobec Tity.

Dużą rolę w procesie zjednoczeniowym odegrał Georgi Dimitrow, który razem z Titą, po podpisaniu przez koalicję antyhitlerowską traktatu pokojowego z Bułgarią, rozpoczął rozmowy na temat utworzenia federacji Słowian południowych. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele Moskwy. Rozmówcy doszli do wniosku, że przyszła unia południowosłowiańska powinna być zjednoczoną strukturą państwowej Jugosławii i Bułgarii. Ostatecznie rozmowy te zostały zakończone podpisaniem 1 sierpnia 1947 w Bled porozumień o ustanowieniu wspólnego państwa. Sprawę bułgarskich Kresów Zachodnich rozwiązano w drodze utworzenia odrębnej macedońskiej jednostki, z dużymi wpływami komunistów bułgarskich. Na podstawie porozumień zezwolono także na powstanie radzieckich baz wojskowych na terenie całej Jugosławii, gdzie także rozlokowano broń jądrową (wojska radzieckie i rosyjskie wycofały się z nią w 1991 roku).

Titę wybrano prezydentem nowej Jugosławii, natomiast na przywódcę Komunistycznej Partii Południowych Słowian wybrano Dymitrowa, który jednak szybko umarł (w 1949 roku), a swoją władzę całkowicie umocnił Józef Broz Tito. Po śmierci Tity w kraju rozpoczęły się pierwsze zgrzyty, jednak stabilizację przyniósł Bułgar – Todor Żiwkow – który przejąwszy władzę, rozpoczął politykę liberalizacji reżimu: przywrócono wolność słowa, zezwolono na istnienie partii niekomunistycznych, a także przywrócono wolne wybory. W wyborach lokalnych zaczęły wygrywać partie antykomunistyczne, co doprowadziło do konfliktów i sporów kompetencyjnych między władzą lokalną, a władzą centralną.

Pierwsza była Słowenia, która w 1991 roku urządziła półlegalne referendum, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za niepodległością kraju, którą ogłoszono dzień po poznaniu wyników głosowania. W ciągu dziesięciu dni siły federalne zostały z kraju wygonione, a sama Lublana rozpoczęła politykę współpracy z Federacją Alpejską, od której uzyskała jawne wsparcie finansowe oraz niejawne wsparcie wojskowe.

W 1992 roku niepodległość ogłosiły Bośnia i Chorwacja, z którymi rozpoczęły się ciężkie zażarte walki. W międzyczasie niepodległość wypowiedziały także Czarnogóra, Kosowo i Macedonia, wszystkie te republiki zostały wsparte przez Amerykanów. Z dwóch pierwszych utworzono konfederację nazywaną potocznie Nową Chazarią, a ostatnia, wspierana przez Greków i Amerykanów, utrzymała się jako niepodlegające Belgradowi państwo.

Z kolei państwo macedońskie trwało nawet mimo tego, że Grecy wycofali się z jego wspierania, a nawet cofnęli jego uznanie. Siły federalne nie mogły walczyć na dwa fronty, dlatego pogodzono się ze stratą regionów na południu i zawieszono broń, a cały wysiłek wojenny skierowano na północ, gdzie rozgorzały krwawe walki. Dopiero w 1995 roku udało się skutecznie, za zgodą obu stron, zaprzestać walk w drodze podpisania porozumienia o zawieszeniu broni, jednak nie doszło do żadnych porozumień. Mimo fiaska negocjacji nikt nie zdecydował się na kontynuację walk, a dzisiejsze nieuznane przez żadną ze stron granice, pokrywają się z dawnymi liniami frontu.

Po śmierci Żiwkowa wiele razy zmieniała się władza w Jugosławii, aż wreszcie umocnił ją Georgi Pyrwanow, który kieruje nowym jugosławiańskim rządem od dwóch lat. Prowadzi on politykę łagodnej transformacji gospodarczej, sprywatyzowane zostały przedsiębiorstwa niemające strategicznego znaczenia dla państwa.

## Idee narodowe

***Kocioł bałkański* –** Kiedy w 1995 roku umilkły wszelkie działa w Bośni, na świecie powszechna była wizja szybkiego pojednania na Bałkanach. Ach, jakie to było naiwne! Rozwój wypadków, jak to bywa w tym regionie, wcale nie zaprowadził do pełnego pokoju. Obie delegacje zerwały mediacje z hukiem, jednak na szczęście dla pokoju europejskiego, nikt nie złamał zawieszenia broni. Obecne granice pokrywają się z linią frontu z końca 1995 roku i nadal stacjonuje tam część wojsk obu stron. Granice są bardzo nienaturalne i budzą konflikty pomiędzy mieszkańcami regionu, których dzielą wieloetniczność i konflikty różnych religii, co prowadzi do różnych krwawych dowodów na nienaturalność obecnego podziału politycznego Bałkanów, takich jak pobicia, prześladowania lub mordy etniczne. Mimo incydentów, nikt nie zamierza konfliktu zaogniać: Chorwaci i Bośniacy politykę demokracji liberalnej, a Serbowie i Bułgarzy (na razie), gdy mogą zagrozić im Stany, a pomoc z Rosji jest niepewna, też wolą nie angażować się w konflikt. Może kiedyś Bośniacy i Serbowie nauczą się żyć ze sobą w pokoju? Pytanie, kiedy, bo raczej nie w III Tysiącleciu.

***Rokiści* –** Rodoljub Vulović, znany pod pseudonimem ,,Roki”, jest serbskim muzykiem turbofolkowym, znanym z wielu słynnych piosenek wojskowych i patriotycznych z okresu wojny w Bośni. Jego pieśni są bliskie Serbom, a także sprzymierzonym z nimi Bułgarom, którym autor również poświęca kilka utworów. Dziś Roki przewodzi związkowi weteranów, a także angażuje się politycznie na rzecz walki o ich prawa. Nie jest członkiem parlamentu, chce służyć zwykłym ludziom, którym jawi się jako człowiek oderwany od układów i nieubrudzony polityką. Nadal tworzy bardzo popularną muzykę, a wokół niego zbierają się fanatyczni fani, których określa się rokistami. Otoczenie artysty coraz bardziej zabiega, by ten utworzył własną partię i wziął udział w wyborach do parlamentu. Roki na razie odmawia, ale jeżeli pobratymcy zdołają go przekonać, to zatrząśnie on jugosłowiańską sceną polityczną.

***Policzek w twarz* –** W Macedonii do władzy doszedł niejaki Ksente Bogojew, były polityk komunistyczny. Wykupił on od Amerykanów zabezpieczanie przez Waszyngton jego władzy rozciągającej się na obszar Macedonii niegreckiej za cenę przekazania tajemnic wojskowych dotyczących obrony i organizacji wojskowej południowej części Jugosławii. Większość tamtejszych obywateli identyfikuje się jako Bułgarzy lub zachowuje macedońsko-wardarską tożsamość, dlatego schorowany Bogojew cały czas próbuje prowadzić dawno porzuconą politykę macedonizmu, której opiera się większość mieszkańców. Z kolei odłączenie od kraju Konfederacji Kosowa i Czarnogóry i zaistnienie politycznej protekcji Izraela nad tym państwem uderzyło nie tylko w gospodarkę Serbii, lecz także w jej honor. Sytuacja ta nie jest na rękę także Albańczykom, którzy wysuwają oskarżenia o "syjonistyczny holokaust Albańczyków". Te separatystyczne państwa na południu powinny wrócić pod panowanie jugosłowiańskie. Jeżeli nadejdzie do tego okazja, Serbowie i Bułgarzy wymuszą to na rządzie.

**Zapaśnicy –** W Jugosławii przyjęto propagowany wcześniej w Bułgarii program zachęcania mas do uprawiania sportu. Kraj ten zdobywał najwyższe wyniki na międzynarodowych zawodach, szczególnie zapaśniczych lub bokserskich. Dziś dzięki temu aż 1% populacji Jugosławii (czyli ponad 170 000 osób) jest certyfikowanymi zapaśnikami lub bokserami. Dzięki temu ludność kraju bardzo łatwo zmobilizować, są to sprawnie fizycznie ludzie, jednak duża część zapaśników wstępuje do różnego rodzaju organizacji przestępczych, w których zapaśników jest wyraźna nadreprezentacja.

## Polityka

Na czele Związku Komunistów Jugosławii stoi obecnie bułgarski polityki Georgi Pyrwanow, który reprezentuje opcję reformistyczną w partii, dążąc do dalszego urynkawiania rynkowego socjalizmu i zachęcając zagranicznych inwestorów do pojawienia się w Jugosławii. Jest on także politykiem, będącym zwolennikiem kontynuowania procesu pokojowego z Chorwacją, Bośnią oraz Kosowem-Czarnogórą, co znajduje poparcie wśród elit, jednak nie wśród zwykłych ludzi.

Roki to muzyk turbofolkowy, którego fani coraz bardziej namawiają go do przeniesienia postulatów i akcentów z jego piosenek do polityki. Ma on za sobą rzesze oddanych słuchaczy, którzy przy urnie chętnie zagłosowaliby na swojego ulubionego piosenkarza. Jednak sam Roki dystansuje się od tych głosów, twierdząc że mogłoby to zaszkodzić odbiorowi tworzonej przez niego muzyki.

Ostatnio budzącą się wśród intelektualistów opcją, która coraz bardziej zyskuje na popularności, jest idea Federacji Bałkańskiej, czyli związku wszystkich państw Półwyspu Bałkańskiego, pomimo różnych języków. Taki postulat zawarł w swoim wywiadzie dla Alpische Welle znany jugosłowiański intelektualista narodowości bułgarskiej, autor wielu prac, profesor uczelniany Sorbonu - Iwajlo Diczew. Opcja ta znajduje poparcie głównie wśród elit, szerokie masy raczej o niej nie słyszały. Niemniej jednak pozostaje to bardzo ciekawą koncepcją rozwoju projektu już nie jugosłowiańskiego, lecz wszechbałkańskiego.

## Gospodarka

Po śmierci Stalina i dojściu do władzy Chruszczowa, na skutek reform utrzymanych w stylu socjalistycznym, w przedsiębiorstwach utworzono samorządy wybierane przez pracowników, a także uchwalono ustawę o kierowaniu przedsiębiorstwami państwowymi przez kolektywy składające się z robotników. Pod koniec lat pięćdziesiątych samorządność objęła coraz szersze dziedziny życia. Koncepcja opracowana przez Titę i Kardelja zakładała, że samorządność będzie się cały czas udoskonalać. Jednocześnie rząd wstrzymał realizację innych eksperymentów i reform, z których część przynosiła więcej strat niż korzyści. W 1961 roku Zgromadzenie Narodowe wydało ustawę, która określała zasady dzielenia dochodów firm. Powołane zostały komisje, które miały zapobiegać dowolności w określaniu pensji. Od przejęcia władzy przez Pyrwanowa prowadzona jest polityka częściowej prywatyzacji, jednak inwestorzy nie są w szczególnym stopniu zainteresowani Jugosławią, głównie ze względu na ograniczającą ich moc samorządów pracowniczych.

## Wojsko

Jugosłowiańskie wojsko jest co prawda zacofane i nienowoczesne, jest także zmęczone, jednak jest to armia liczna i zaprawiona w boju jak mało która armia świata. Ponadto w Jugosławii bardzo wiele osób jest zdolnych do mobilizacji. Mimo krwawej wojny, która zakończyła się dopiero w 1995 roku, prowojenne nastroje nie znikają, a opór elit wobec wojny jest częściowo odbierany nawet jako zdrada. Wojsko jest przychylne wznowieniu działań ofensywnych.