Kongres Narodowo-Liberalny

**Kongres Narodowo-Liberalny, KNL** (dawniej **Stronnictwo Narodowe "Endecja"**) - polska partia polityczna, założona w wyniku przekształcenia Polskiego Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w nową formacje. Ugrupowanie początkowo nosiło nazwę Stronnictwo Narodowe "Endecja", ale pod koniec 1993 roku zostało przemianowane na Kongres Narodowo-Liberalny.

## Program partii

#### **Zagadnienia ustrojowe**

Kongres Narodowo-Liberalny odpowiada się za utrzymaniem federacji oraz udoskonaleniem tego systemu. Uznaje to za jedyną możliwość wprowadzenia chociażby częściowo tradycyjnej endeckiej idei państwa jednonarodowego, ponieważ każdą z republik składowych Federacji Rzeczpospolitej dominuje inny naród, który sprawuje nad sobą władze. Partia chce zwiększyć kompetencje Sejmu, przekazując mu wiele nowych funkcji i zadań, jednak w dalszym ciągu przy zachowaniu wysokiej pozycji władzy wykonawczej w kierownictwie nad państwem. KNL jest stanowczym zwolennikiem utrzymania unikameralizmu (jednoizbowego parlamentu) oraz elitaryzmu.

#### **Gospodarka**

Kongres Narodowo-Liberalny w sferze gospodarki zdecydowanie preferuje podejście wolnorynkowe i liberalne, a więc model który w okresie międzywojennym preferował powiązany z OWP ekonomista Roman Rybarski. Otwarcie popiera i postuluje kontynuacje reform prywatyzacyjnych Władysława Karteboera-Niemcewicza. Partia deklaruje wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw, głównie poprzez dążenie do likwidacji barier biurokratycznych hamujących rozwój przedsiębiorczości.

#### **Polityka zagraniczna**

Partia jest zwolennikiem stałego polepszania relacji z państwami Paktu Stalowego oraz powiększania struktur wspomnianego sojuszu. Wobec wrogich w stosunku do Rzeczpospolitej bloków (NATO, V Międzynarodówka) Polska powinna przyjąć zarazem neutralną jak i twardą postawę, aby w pełni zapewnić bezpieczeństwo swoich obywateli. Kongres Narodowo-Liberalny oficjalnie jest zwolennikiem znacznego ograniczenia zagranicznych interwencji wojskowych w których ma brać udział Wojsko Polskie, aby zedrzeć łatkę agresorów i bandytów często przypisywaną przywództwu państwa.

#### **Kwestie społeczne**

Kongres Narodowo-Liberalny popiera umiarkowanie liberalną politykę społeczną. Nie popiera legalizacji aborcji, dostępu do eutanazji i zalegalizowania miękkich narkotyków. Partia twardo sprzeciwia się rejestracji związków partnerskich i małżeństw osób tej samej płci. Wspiera za to wolność prasy i prezentowania swoich poglądów w przestrzeni publicznej. Opowiada się za zaostrzeniem kar dla przestępców oraz utrzymaniem kary śmierci. Popiera silny udział Milicji w życiu społeczeństwa, celem utrzymania porządku i bezpieczeństwa ludności cywilnej.

## Historia Endecji

#### **Przed niepodległością**

W 1893 działacze Ligi Polskiej przejęli władzę w organizacji przez zamach, zmienili nazwę na Liga Narodowa i sformułowali program polityczny oparty na zasadach pragmatyzmu, efektywnej organizacji pracy politycznej i ideologii nacjonalizmu. Głównym przewodniczącym oraz ideologiem nowego ugrupowania został Roman Dmowski. Liga Narodowa stała się podstawą pod utworzenie w kolejnych latach Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, które działało na terenie wszystkich zaborów, początkowo jako tajna organizacja, później jako jawnie działająca partia polityczna. W zaborze rosyjskim Stronnictwo wzięło udział w wyborach do Dumy, posłowie SND, m.in. Roman Dmowski i Władysław Grabski utworzyli w niej Koło Polskie. Zgodnie z programem Narodowi Demokraci zwalczali zaciekle lewicę, zarówno rewolucyjną SDKPiL jak niepodległościową PPS Piłsudskiego.

W trakcie I wojny światowej polski ruch narodowy opowiedział się po stronie państw ententy, najpierw Rosji, tworząc Legion Puławski a później, po klęskach armii rosyjskiej Komitet Narodowy Polski (1917–1919) w Paryżu i Błękitną Armię gen. Hallera. Dzięki zabiegom dyplomatycznym Dmowskiego na konferencji w Wersalu, Polska odzyskała Pomorze i w dużej mierze również Wielkopolskę i część Górnego Śląska, gdzie dominujący ruch narodowy odegrał dużą rolę w powstaniach przeciw Niemcom.

#### **Związek Ludowo-Narodowy**

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę ruch narodowy zorganizował się w partię polityczną pod nazwą Związek Ludowo-Narodowy. W styczniu 1919 grupa endeków próbowała dokonać zamachu stanu, chcąc obalić lewicowy rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Przewrót się nie udał, ale wobec wywrotowców nie wyciągnięto konsekwencji. W kolejnych latach partia podjęła współprace z obozem chadecji i ludowcami. Po przewrocie majowym stopniowo traciło na znaczeniu na skutek represji obozu piłsudczyków. Rozpoczęły się kłopoty wewnętrzne i rozłamy, dodatkowo nasilane przez represje ze strony obozu sanacyjnego. Roman Dmowski krytycznie spoglądał na działalność Związku Ludowo-Narodowego. W odpowiedzi na represje w 1926 roku powołał do życia Obóz Wielkiej Polski - pozaparlamentarną organizacje, jednoczącą prawicowych przeciwników Sanacji. OWP w szczytowym momencie liczyło ponad 300.000 osób. Rada Naczelna ZLN 10 czerwca 1928 podjęła decyzję o reorganizacji ugrupowania w Stronnictwo Narodowe.

#### **Stronnictwo Narodowe (1928-1942)**

W ramach nowego endeckiego ugrupowania miały się mieścić różne nurty ruchu narodowego począwszy od OWP do organizacji o charakterze społecznym i zawodowym. Głównym celem programowym stronnictwa była budowa katolickiego państwa narodu polskiego. Ponadto partia opowiadała się za hierarchiczną organizacją społeczeństwa oraz przekształceniem ustroju politycznego, zwiększając rolę elity narodowej w państwie. SN organizował liczne wiece i manifestacje protestacyjne przeciwko dyktatorskiej polityce obozu piłsudczyków (sanacji).

Na początku lat 30. doszło wewnątrz SN do sporów, między grupą „starych” (Stanisław Stroński, Marian Seyda, Roman Rybarski), postulującą zachowanie ustroju parlamentarnego z ograniczeniem zakresu demokracji, a grupą „młodych” (Tadeusz Bielecki, Jędrzej Giertych, Stefan Sacha), którzy związani z Obozem Wielkiej Polski, głosili poglądy o kryzysie liberalnej demokracji oraz dążyli do zespolenia zasad katolicyzmu z nacjonalizmem. Konflikty doprowadziły do rozłamów, przez co w 1933 wyodrębnił się Związek Młodych Narodowców, w 1934 Obóz Narodowo-Radykalny, a w 1935 Związek Ruchu Narodowego. W tym samym roku władzę w SN przejęli „młodzi” z nową linią polityczną będącą kontynuacją OWP. Wkrótce doszło do podziału „młodych” na ekstremistyczną frakcję Jędrzeja Giertycha i grupę Tadeusza Bieleckiego, bardziej skłonną do kompromisu z sanacją. Stronnictwo Narodowe dalej pozostawało największą partią w Polsce, ale jego siła i pozycja systematycznie parły w dół. W partii nasilały się podziały i nieporozumienia, powstawały wewnętrzne grupki. W 1939 zmarł Roman Dmowski.

Wybuch II wojny światowej jeszcze bardziej nasilił wewnątrzpartyjny kryzys. Ekstremistyczna część działaczy postulowała kolaboracje oraz współprace z Niemcami celem przyszłej pomocy w odzyskaniu reszty kresów wschodnich. Po zakończeniu konfliktu w Europie w 1941 roku na zjeździe SN w Krakowie podjęto decyzje o usunięciu z partii najbardziej radykalnych działaczy (większość z nich przeszła do ONR) oraz przekształcenie ugrupowania w Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne.

#### **Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne**

W SND pozostali najmniej radykalni politycy polskiej prawicy. W dalszym ciągu pozostawano w ścisłej opozycji wobec działań Sanacji. Do narodowej demokracji zbliżył się Józef Beck, stając się jednym z działaczy i liderów ugrupowania. Partia podejmowała działania antykomunistyczne, stopniowo odbudowując swoją pozycje w polityce. Szybko stała się drugą największą siłą po PPA (zreorganizowanego obozu piłsudczyków). Na przełomie lat 40. i 50. w partii widoczna była wymiana pokoleniowa: starzy politycy stopniowo wymieniali się z młodszymi, wychowanymi w niepodległej Polsce. Tym samym zmianom uległa ideologia partii - całkowicie porzucono radykalizm i ideały strukturowe z włoskiej Narodowej Partii Faszystowskiej. Dominacje zdobył także obóz zwolenników liberalnej gospodarki, prawie całkowicie odsuwając dystrybucjonistów na margines partyjny. W 1952 roku na początku nazwy partii dodano słowo "Polskie".

W trakcie III wojny światowej wielu działaczy narodowych działało na okupowanych przez IV Rzesze terytoriach, prowadząc czynną działalność partyzancką i sabotażową.

W 1961 roku grupa prawicowo-libertariańskich członków PSND związana z marszałkiem Józefem Chlipałą ogłosiła odłączenie się od głównej struktury partyjnej i założenie własnego ugrupowania - WiN. Partia pozostała jednak w ścisłej koalicji z Endecją. Formacje w parlamencie często nazywano KPND (Konfederacją Polskich Narodowych Demokratów).

Decyzją zarządu partii w 1965 roku Polskie Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne zostało zmienione w Stronnictwo Narodowe "Endecja". Napisano od nowa statut partii, odświeżono jej założenia ideologiczne i wybrano nowych liderów. Symbolem partii stał się Szczerbiec (Mieczyk Chrobrego), który poprzednio był używany w latach 1928-1942 przez SN.

#### **Stronnictwo Narodowe "Endecja"**

Partia zrewidowała swoje dotychczasowe ambiwalentne stosunki z Sanacją (Blokiem Narodowym), podpisując szereg porozumień. Wielu ekspertów politycznych nazwało to "cichą koalicją". Premierem Rzeczpospolitej został przewodniczący SN Bronisław Czernicki. Kilka lat później na tym stanowisku zastąpił go Piotr Jaroszewicz. W ciągu lat znaczenie Endecji na arenie politycznej malało. Pojawiały się nowe ugrupowania, które skutecznie odbierały jej elektorat. Ostatecznie prezesem partii w 1991 roku został Maciej Giertych, który podjął decyzję o całkowitej zmianie nazwy i symboliki Stronnictwa Narodowego.

#### **Kongres Narodowo-Liberalny**

Decyzją nowego zarządu partii zrezygnowano z Mieczyka Chrobrego jako oficjalnego symbolu partii. Zmieniła się także nazwa, w której nie było już bezpośrednich odwołań do narodowej demokracji i Endecji.