Rachel Thomas

Actores o Gymraes oedd **Rachel Thomas** (10 Chwefror 1905 – 8 Chwefror 1995) sy'n adnabyddus am chwarae rhan y Fam nodweddiadol Gymreig ac am y cymeriad Bella Davies yn yr opera sebon Pobol y Cwm.

## **Bywyd cynnar**

Ganwyd Rachel Thomas ym mhentre yr Alltwen ger Pontardawe, yn ferch i Emily Thomas, morwyn. Fe'i magwyd gan chwaer ei mam Mary a'i gŵr David Roberts. Er mae Thomas oedd cyfenw ei fam, fel Rachel Roberts roedd hi'n cael ei hadnabod cyn priodi.

Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Yr Alltwen ac yn Ysgol y Sir Ystalyfera.

Roedd Rachel yn gobeithio mynd i goleg hyfforddi i ddod yn athrawes gymwysedig ond doedd amgylchiadau teuluol ddim yn caniatáu. Bu'n gweithio fel athrawes heb gymhwyster yn Ysgol Ferched Abercledin, Gilfach Goch ac Ysgol Rhos, Pontardawe.

## **Gyrfa**

Ym 1933 darlledwyd gwasanaeth capel ar y radio o gapel yr Annibynwyr, Minny Street, Caerdydd. Gofynnwyd i Rachel, fel un o aelodau'r capel i ddarllen darn o'r Beibl yn y gwasanaeth. Gwnaeth ei allu i leisio a chymeriadu wrth ddarllen y darn argraff ar Sam Jones, cynhyrchydd rhaglenni Cymraeg Radio'r BBC. Ym 1934 cafodd cynnig rhan yn y ddrama gomedi Cymraeg gyntaf i'w darlledu ar y radio gan y BBC, Y Practis, gan Leyshon Williams. Wedi hynny bu'n perfformio yn rheolaidd am weddill ei hoes.

Fe roedd hi'n actores a ddaeth yn adnabyddus am chwarae rhan y Fam Gymreig (a'r Famgu yn eu blynyddoedd hwyrach) a fe ymddangosodd ar gynhyrchiadau ffilm a theledu yn Gymraeg a Saesneg.

Ymddangosodd yn ffilmiau cynnar fel The Proud Valley (1940) gyda Paul Robeson, *Blue Scar* (1949) a Tiger Bay (1959).

Er iddi gael gwahoddiad i chwarae rhan y fam yn ffilm arobryn John Ford, How Green Was My Valley (1941), oherwydd y cyfyngiadau a roddwyd ar longau teithwyr yn croesi Môr yr Iwerydd yn sgil y bygythiad o du llongau tanfor lluoedd yr Almaen yn ystod blynyddoedd cynnar yr Ail Ryfel Byd, methodd â theithio i America i fynychu prawf sgrin.

Yn 1943, fe ymddangosodd fel Maria Petrovitch yn y ffilm ryfel Ealing *Undercover Guerrillas*, hanes y mudiad gwrthsafiad guerilla yn Iwgoslafia yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

O ganol y 1950au ymlaen fe'i gwelid yn gyson ar y teleduh mewn cynyrchiadau Saesneg a Chymraeg gan gynnwys Y Dieithryn (1957), Y Darn Arian (1961) a fersiwn y BBC o How Green Was My Valley (1960).

Yn 1954 roedd hi'n rhan o gast gwreiddiol drama radio Under Milk Wood gan Dylan Thomas a ddarlledwyd ar BBC Radio. Roedd hi'n chwarae rhan Rosie Probert, Mary Ann Sailors a Mrs. Willy Nilly; a chwareodd ran Mary Ann Sailors yn y fersiwn ffilm o 1972.

Roedd yn aelod o gast gwreiddiol Pobol y Cwm ar ei lawnsiad yn 1974 yn portreadu Bella Davies. Roedd yn rhan fawr o'r gyfres tan 1992 pan ymddangosodd y cymeriad am y tro olaf.

Parhaodd i weithio ar y teledu drwy'r 70au a'r 80au mewn cynyrchiadau megis A Bus to Bosworth (1976), Off to Philadelphia in the Morning (1978), a The Life and Times of David Lloyd George (1981).

## **Gwobrau ac Anghrydeddau**

 Eisteddfod Genedlaethol Cwm Rhymni | 1990
 BAFTA Cymru | 1991
 Coleg Cerdd a Drama Brenhinol Caerdydd | 1993

Cynnigiwyd Cymrodoriaeth Prifysgol Abertawe iddi ym 1995 ond bu farw cyn y seremoni graddio

## **Bywyd personol**

Ym 1931 priododd Hywel John Thomas, prifathro cyntaf Ysgol Eglwys Wen, Caerdydd. Bu iddynt un ferch, Delyth Mariel.

## **Marwolaeth**

Bu farw deuddydd cyn ei phen-blwydd yn 90 oed ar ôl cwympo yn ei chartref yng Nghaerdydd.

## **Cyfeiriadau**

1. ↑ https://bywgraffiadur.cymru/article/c10-THOM-RAC-1905
2. ↑ https://www.nytimes.com/1995/02/10/obituaries/rachel-thomas-actress-90.html
3. ↑ https://www.bbc.co.uk/cymru/cylchgrawn/ffilm/cymru/rachel-thomas.shtml
4. ↑ https://www.imdb.com/name/nm0859383/