Perun

### Hipostazy

Św. Eliasz, Matka Boska Gromnicza, Ławica Perunowa, pioruny, 9 piorunów, Archanioł Michał

### Źródła

Kroniki polskie, rosyjskie, bałkańskie historie ustne, etymologia

### Dalekie odpowiediki

Perkunas (Litwa), Pajoo (Laponia), Parwanos (Moksza)

**Perun, Perkunas, Piorun, Błyskawice, Grom** - szczególnie u Słowian Wschodnich - ucieleśnienie, duch i hipostaza piorunów, zjawisk atmosferycznych, błyskawic być może też nieba i deszczu. Wiara w jego istnienie jest też potwierdzona na Litwie, Prusach i Jaćwieży. Na Bałkanach również odnotowane powiazania z tą postacią. Hipostaza Św. Eliasza, Archanioła Michała i Matki Boskiej Gromniczej. Perun był zarówno czczony jak i zwalczany przez ludzi, zależnie od klimatycznych uwarunkowań.

## Imię

Litewskie słowo „Perkūnas” ma dwa znaczenia: „grzmot” oraz imię postaci nadprzyrodzonej zapisanej przez kronikarzy. Od tego rdzenia pochodzi też nazwa fińskiego bóstwa Ukko. Artefakty, tradycje i toponimy świadczą o wieże, w jakąś formę nadprzyrodzonych błyskawic u ludów słowiańskich, bałtyckich i ugrofińskich. Perun był również spokrewniony z archaiczną formą astronomii – gwiazdę polarną nazywano okiem Peruna, a niezliczeni polscy i węgierscy astronomowie kontynuowali tę tradycję – najbardziej znani to Mikołaj Kopernik i Franz Xaver von Zach.

W Słowiaństwowierczych stowarzyszeniach religijnych (w tym polskich), jak i w opracowaniach religioznawczych dominuje forma ,,**Perun**" odnośnie nazwy gromowładnego bóstwa czczonego na terenie słowiańszczyzny. W przypadku Polski znacznie rzadziej spotykaną, a bardziej adekwatną formą jest ,,Piorun, Pierun, Grom", gdyż te formy są dobrze poświadczone w przesłankach językowych, gdzie nie wymienia się słowa Perun. Aleksander Bruckner w ogóle odrzuca nazwę ,,**Perun**" uznając przy tym (według jego) poprawną wymowę **Pierkyn**.

## Mitologia

Perun był człowiekiem, którego dusza po śmierci stała się zjawiskiem zwanym Piorunami (*Chodzenie Bogurodzicy po Mękach, Objawienie Świętych Apostołów*), tym samym stał się czymś w rodzaju mega-płanetnika., osiągając to wbijając magiczny pień w ziemię w Czechach. W micie o Smoku Wawelskim podejmuje on razem z Mokosz (ziemia) i Wyszłą (Wisła) próbę pokonania go, ten jednak pozostaje niewzruszony na ich moc, stąd Krak podejmuje się ataku sprytem.

Często występuje jako mściciel i wymierzasz sprawiedliwości. W dolnośląskim micie o Złej Księżniczce, niszczy wieżę ze skarbami skrzatów, karząc jedną z bohaterek zmuszają księcia do złożenia hołdu lennego Cesarzowi Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a w rosyjskim micie o Dwóch Braciach, zabija złego brata koło wzgórza. W micie o Jej Łzie, Perun przepędza wiedźmy zamienione w czarne ptaki i niszczy ich zamek. W międzyczasie dobra księżniczka zamieniona w kaczkę dostaje czas by uciec pod postacią rzeki Łża.

Najbardziej jego znane wystąpienie jest w micie o Juracie Królowej Bałtyku, gdzie Perkunas zabija rybaka reprezentując tym samym niszczycielską stronę burzy i niszcząc pałac Juraty. W Pruskiej/Polskiej wersji zostaje wyjaśnione, iż rybak naruszył ekosystem morza przez swoje połowy, a ponieważ Jurata zaakceptowała go ostatecznie, Perun samemu wymierzył sprawiedliwość mimo iż morze nie było jego domeną.

Perun występuje zazwyczaj pod postacią błyskawicy, która zaskakuje kogoś w najmniej oczekiwanymi momencie, bądź jako element bierny. W jednym z mitów na Podhalu, Perun w postaci anioła niszczy gromem czarta, który to na skutek klątwy nie może wrócić do Piekła.

W micie o tym jak Boruta został wojewodą, Perun zabija Borutę, uderzając go gromem w serce, gdy on zamachuje się ręką by dostać się do świątyni, do której wejście zrobił niszcząc mór. Ostatecznie Boruta odradza się jako demon i powraca na ziemię.

## Dawna nazwa

Najstarszymi wzmianki o wierze w postać "Peruna" są staroruskie kroniki. W tekście *Słowo i objawienie świętych apostołów* napisano:,,ludzie wierzyli w wielu bogów, w **Peruna**, Chorsa, Dyja i Trojana i wielu innych, ale to byli ludzie". W *Chodzenie Bogurodzicy po mękach* napisano: ,,za bóstwa uznali ludzi: Trojana, Chorsa, **Peruna**", zaś *Słowo św. Grigorija* zanotowało takie uwagi na temat słowiańskiej mitologii i demonologii - ,,[czczą] wiły, Mokosz, Dziwę, **Peruna**, Chorsa, ród i rodzanice, upiory i brzeginie, i Perepłuta, i obracając się przepijają do niego w rogach". Szczególnie ważna jest najstarsza ,,Powieść minionych lat", gdzie zostaje wymieniony, jako jeden z totemów w pałacu Włodzimierza. Wspomina, że jego bałwan go przedstawiający miał srebrną głowę i złote wąsy. Demontaż jego posągu zostało szczegółowo opisane w najstarszym zabytkiem staroruskiego piśmiennictwa jako rytualne wodowanie na rzece, podczas gdy inne posągi Włodzimierza zabrały konie, bądź poddano swoistej "kremacji". Wtedy wywiedziono nazwę ,,Ławica Perunowa" od tej postaci, gdyż ludność uznała rzekę za hipostazę Peruna. Do XIX wieku składano tej rzece ofiary z monet, co poniekąd przetrwało do dziś.

Innym ważnym, tym razem bizantyjskim źródłem wymieniającym boga Peruna jest pakt pokojowy zawarty z Rusinami po ich drugiej wyprawie na Bizancjum z 944. Gdy pogański książę Rusi Kijowskiej Igor Rurykowiczzawarł umowę z chrześcijańskim cesarzem Bizancjum - Romanem I Lekapenem, jego wojowie przysięgali na Peruna, w odróżnieniu do "całej Rusi", która przysięgała na Wołosa. Złamanie umowy miałoby się zakończyć śmiercią z własnego miecza.

Dodatkowo jeszcze inne bizantyjskie źródło ,,Historia Wojen" z VI wieku n.e. autorstwa Prokopiusza z Cezarei wspomina o monoteistycznym słowiańskim bogu, "twórcy błyskawicy", któremu święcono woły i wszystkie inne zwierzęta, choć ten drugi był opisany jako "jedyny czczony", zaś Perun u Rusinów, jako jeden z panteonu.

> *[...] te plemiona, Sklawinowie [plemiona naddunajskie] i Antowie [plemiona osiadłe między Dniestrem a Dnieprem] [...] Uważają bowiem, że jeden tylko bóg, twórca błyskawicy, jest panem całego świata i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne.*
>
> *"Historia Wojen"; Prokopiusz z Cezarei; VI n.e.*

Václav Hájek, tłumacz Iliady na język grecki, opisał iż odpowiednikiem czeskim Zeusa był **Peroun,** zaś

## Sakralizacja miejsca uderzeń

Miejsca, w które uderzył Perun (szczególnie drzewa czy kamienie) są uznawane za uświęcone. Również pozostałości po takim wydarzeniu nabierają szczególnych właściwości (stają się apotropeionami) – fragmenty głazów, ostro zakończone i przypominające groty strzał, są bardzo cennym znaleziskiem i mogą pomagać w różnych sytuacjach, np. gdy krowa nie chce dawać mleka, należy pocierać jej wymiona takim odłamkiem. W jakiś sposób łączy się Peruna z bronią, jaką są łuk i strzały - w Polsce, odnaleziono podanie o "Piorunie", mitycznym strzelcu, polującym na ptaki. Istnieje również zwyczaj uderzania się po głowie kamieniem (względnie żelazem) po tym, jak rozlegnie się pierwszy wiosenny grzmot. Słowianie, w których uderzył piorun i przeżyli, często uważali się za naznaczonych nadnaturalnymi mocami.

## Przywoływanie

### Perperuna i pochodne

. Otóż w krajach południowosłowiańskich podczas klęski suszy istnieje obyczaj, podczas którego tańczące dzieci wybierają młodą, niedojrzałą i niegotową do zamążpójścia dziewczynę (dodatkowy atut to sytuacja, gdy jest to ostatnie dziecko kobiety przed menopauzą) wybierając ją jako "Perperunę" kapłankę - nagią, ubrane tylko w kwiaty, zioła i liście, udając się z tańcem przez wieś jest polewane wodą przez staruchy i gospodynie, aby przywołać deszcz i burzęl. Dziewczyna ta jest znana w różnych krajach pod takimi imionami, jak Perepuna, Peperuna (Bułgaria i Macedonia), Perperuna (Grecja), Perperona (Albania), Pirpiruna (Rumunia). W ruskiej mitologii natomiast pojawia się zagadkowe bóstwo Perepłuta, które również może mieć związki z opisywaną postacią dziewczyny. Jest jednym z postaci, którym Kagan Rusi kazał postawić w swoim pałacu totem. Czasami przedstawiany też jako burzowy odpowiednik Żar-Ptaka.

Istnieją też inne rytuały, przywoływania Peruna. W Serbii i Bułgarii występuje obrzęd, odprawiany 14 kwietnia (na św. Jeremiasza) polegający na wyganianiu żmij przez młodzież w celu uzyskania opadów – przepędza się używając specjalnych dzwonków oraz określonych pieśni, lub zabijając gada narzędziem albo ogniem kultowym. Na obszarze Serbii występuje obrzęd, podczas którego dziewczyny ozdabiają główny dąb we wsi, prosząc o żyzność pól, jeden z gospodarzy odprawia ofiarę z barana (na obszarze Macedonii z byka), zbierana jest do otworu pod dębem krew ofiarna, zakopywane są określone części zwierzęcia ofiarnego (uszy, nogi), następnie ucztuje się spożywając m.in. mięso ofiary czy obrzędowe kołacze (pieczywo, jako bezpostaciowe ciasto przemienione w magicznym piecu pod wpływem ognia, ma bardzo silne właściwości magiczne), którymi dzieli się wspólnota.

Na Żmudzi w celu przywołania deszczu wiesza się skórę baranią. Aby uzyskać dobre plony orze się pole nocą ze wchodu na zachód przy pomocy czarnych wołów, a pod koniec zakopuje się czarnego koguta. Gołębie natomiast podlegają szczególnemu tabu, należą do symbolu miłości i z tego powodu nie są spożywane.

### Piorun, a złote jabłka

Istnieje jakiś związek pomiędzy przywoływaniem Peruna, a złotymi jabłkami. Zachował się Serbski wiersz, na temat tajemnych zaklęć bałkańskich.

„…Złapał trzy złote jabłka I rzucił je wysoko w niebo... …Trzy błyskawice spadły z nieba, Pierwszy uderzył w dwóch młodych stajennych, Drugi uderzył paszę na brązowym koniu, Trzeci uderzył sześciuset gości weselnych, Nie pozostał żaden naoczny świadek Nie mówiąc nawet o tym, jak zginęli”.

## Chram

Pozostałości starożytnej świątyni odkrytej w miejscowości, o nazwie "Peryn" składały się z szerokiej okrągłej platformy skupionej wokół totemu, otoczonej rowem z ośmioma apsydami, w której znajdowały się ołtarze i prawdopodobnie dodatkowe posągi. Ogólny plan sanktuarium ukazuje wyraźną geometrię w ramach dziewiątki. W niektórych słowiańskich pieśniach ludowych wspomina się o dziewięciu bezimiennych braciach.

Podobnie jak Perkūnas z mitologii bałtyckiej, uważano, że Perun ma wiele aspektów. W jednej piosence litewskiej mówi się, że w rzeczywistości istnieje dziewięć wersji Perkūnasa, z których najpewniej każdy jest inną nitką błyskawic. Kapliczki Peruna znajdowały się najpewniej albo na szczytach gór (blisko nieba) lub wzgórz, albo w świętych gajach.

## Toponimy

Nazwa "Perun" jest również powszechnie spotykana w toponimii południowosłowiańskiej. Bułgarzy i Macedończycy uważają, że nazwa bułgarskiej góry Pirin, jednej z najwyższych gór Półwyspu Bałkańskiego, została nazwana imieniem Peruna. Perun to także nazwa wzgórza w Podstranie obok Splitu w Chorwacji. Są też miejsca zwane: Perun (słynna góra w Bośni i Hercegowinie), Perunac, Perunovac, Perunika, Perunička Glava, Peruni Vrh, Perunja Ves, Peruna Dubrava, Perunuša, Perušice, Perudina i Perutovac.[12] Słowo „Pero” oznacza też piuro, ale etymologów zastanawia dziwna zbieżność następnych sylab z nazwą "Perun". Nazwy te reprezentują dziś głównie szczyty gór, ale w średniowieczu mianem "Perun" nazywano, także gaje czy cytadele. Wśród Słowian południowych roślina górska Iris germanica jest znana w folklorze jako "perunika", a czasami także jako" bogisha" i wierzono, że wyrasta z ziemi uderzonej piorunem. Bułgarzy uważają, że nazwa miasta Pernik pochodzi prawdopodobnie od imienia Peruna z dodanym słowiańskim sufiksem nazwy miejscowości –nik (lub –ik), a pierwsza wzmianka o niej pochodzi już z IX wieku. Średniowieczne miasto było kluczową bułgarską twierdzą podczas wojen bułgarskiego cara Samuila z Cesarstwem Bizantyjskim w XI wieku, kiedy rządził nim miejscowy szlachcic Krakra z Pernika, wielokrotnie wytrzymując oblężenia Bizancjum. Z pośród miejsc Europie Środkowej, które być może zostały nazwane w związku, z Perunem wymienia się Parndorf, Pernitz na Równinie Parndorfskiej, Perná na Morawach, Beroun w Czechach i Pernek na Słowacji.

## Ornomatsyka

Czarnogórskie nazwisko Peruničić i macedońskie Перуновски (Perunovski) wykazuje analogie.

## Egzorcyzm

Perun był zasadniczo nie zawsze tolerowany, stąd Płanetnicy zawodowo zajmowali się jego przepędzaniem z wsi, gdy nie chcieli deszczu bądź burzy.

### Perunica

Sześciobok foremnym, którego każdy wierzchołek łączy się ze środkiem, jest jednym z ludowych symboli Wschodniej Europy. Rodzimowierców wykorzystują, go obecnie jako umowny symbol Peruna. Sam ten symbol na terenie Słowiańszczyzny pojawiał się w różnych wariantach, jednak niezmienna była jego lokalizacja. Znak żłobiło się na na belkach powały, po to by w ten sposób zabezpieczyć rzekomo budynek przed uderzeniem Peruna. Symbol ten zdołał przetrwać do dziś pod postacią jednej z wersji góralskich rozet, znanej również właśnie w tej pierwotnej funkcji — zabezpieczania konstrukcji przed nawałnicami.

### "Toporek" Peruna

Innym symbolem używanym przez rodzimowierców, jest tzw. "Toporek Peruna". Symbol ten odnosi się do specyficznego obiektu odnalezionego w kilku miejscach na słowiańszczyźnie, którego rodzimowierców wykorzystują jako amulet. Nie udało się udowodnić, że rzeczywiście przedstawiał on trzonek od siekiery, nie mniej jednak wiadomo, że w ludowej wierze, ludzie stawiali topory przed domem, aby przyciągały do siebie Peruna.

### Płanetnicy

Prócz toporków, gromnic i Perunic najbardziej radykalnym sposobem, było wchodzenie Płanetników (żywych) na góry i głośne modły, krzyczenie i przepędzanie niechcianego. Według XIX wiecznych kronik zjawisko to było wiarygodnym sposobem, na dobrą pogodę.

## Związek z nieochrzczonymi duszami

Perun przepędzał dusze nieochrzczone latające na niebie, bądź zsyłał je na ziemię (inna wersja podaje spadającą gwiazdę, w formie aiwara). Uderzał też gdy się zdenerwował, bądź toczył walkę z duchami.

## Ogień Peruna

Ogień spowodowany przez Peruna można był zasadniczo zgasić tylko mlekiem kozim.

## Jako dusza człowieka

Co najmniej dwaj kronikarze ze średniowiecza, nazywają Peruna człowiekiem. Chodzenie Bogurodzicy po Mękach, wspomina że czczono Pioruny, wyobrażając je sobie jako bóstwa, nadając im imię zmarłego człowieka, co sugeruje że Perun mógł być człowiekiem, który po śmierci stał się Perunem, jako np. Płanetnik.

## Analogie

### Bałtowie

Plemiona bałtyckie miały szeroko rozpowszechniony kult grzmotu - Perkunasa, jednego kilku bóstw panteonu bałtyckiego. We współczesnych językach bałtyckich zachowały się do dziś pokrewne słowa związane z Perkunasem: litewskie perkūnas („grzmot”) i perkūnija („błyskawica”); Łotewskie pērkons („grzmot”).Perun był czczony przez warangijskich (skandynawskich) wojowników wynajętych przez Olega i Igora podczas kampanii przeciwko Bizancjum (w traktacie z 971 r. Varangianie wzmacniają swoją przysięgę nie tylko z Perunem, ale także Wołosem); świadczy to o tym, że wiara w istnienie Peruna mogła był szeroko rozpowszechniony także u ludności napływowej. Jest prawdopodobne, że czysto słowiański bóg Perun zastąpił im w jakimś stopniu skandynawskiego Thora.

### Finowie

Finowie i Estończycy mieli bóstwo Ukko, które miało podobne funkcje i atrybuty jak odpowiedniki słowiańskie i bałtyckie.

#### Lapończycy

Bóstwo Lapończyków/Samó "Pajoon" wykazuje dużo analogii etymologicznych i mitologicznych do postaci Peruna.

### Mokszowie

U ugrofińskiego ludu Mokszów, odnaleziono mit o władcy piorunów o podobnej nazwie do "Peruna".

## Kalendarz

W wielu tradycjach czwartek to dzień deszczowy i burzowy: czwartek u Połabian Peräune-dǻn, a litwinów Perkūno diena.

## Inne powiązania

### Grecja

Po grecku "ten który lubi pioruny" to *terpikeraunos,* co wraz z testami DNA potwierdza, że Słowianie i Greccy utrzymywali ze sobą kontakty.

### Hetycja

Na półwyspie tureckim odnotowano postać mitologiczną "Pirwa" związaną z piorunami. istnieją dowody genetyczne, że w Turcji żyło część populacji o pochodzeniu wschodnio-bądź południowosłowiańskim.

## Hipostaza Eliasza

Święty Ilja został wniebowzięty w czasie wichru wraz ze swoim rydwanem. W świadomości ludu nic jednak nie znikło, przez co na terenie Słowiańszczyzny zostały odnotowane podania opowiadające o św. Eliaszu jeżdżącym po niebie na swym rydwanie. Turkotem jego wozu miały być grzmoty, zaś błyskawice iskrami wydostającymi się spod płonących kół. Prorok Eliasz w relacjach ludu jest zatem gromowładnym, istotą sprawującą kontrolę nad pogodą. Eliasz jest też postrzegany na białym koniu oraz dzierżenie broni w jednej z dłoni, co z kolei jest bliźniacze do tatarskiego bóstwa nieba - Tengri. W taki sam sposób zaczął być przedstawiany też święty jerzy, a także różni królowie. Eliasz jest czczony głównie na Rusi, która była głównym regionem wiary w Peruna.

## Hipostaza Matki Boskiej Gromniczej

Prócz Eliasza, istnieje jeszcze jedne utożsamienie postaci Peruna. Matka Boska Gromnicza to odmiana Najświętszej Maryi Panna, która także jest hipostazą Peruna, tak samo jak Eliasz, jednocześnie Matka Boska Gromnicza nie jest całkowicie hipostazą Eliasza (zasada braku łańcucha równań, typowa dla skomplikowanych hipostaz). Związane jest to ze świętem "Matki Boskiej Gromniczej", podczas których ludzi dostają świece-gromnice. Każdy ma swoją na własność, zaś gdy umiera - gromnica jest chowana razem z nim. Gromnice położone na parapecie okna, miały moc odpędzania piorunów. Matka Boska Gromnicza szła z gromnicą w śnieżną noc, potrafiła odpędzać wilki, gdy tym świeciły się oczy.

## Perun w pseudonauce i turbosłowianiźmie

Perun często opisywany w nienaukowych publikacjach, jako postać jednoznaczna z Thorem i Zeusem. W rzeczywistości nie udowodniono ani pokrewieństwa genetycznego między Skandynawami/Grekami, a Słowianami, w przeciwieństwo do Bałtów i Ugrofinów (teza Eickesdetta o rasie wschodnioeuropejskiej, częściowo też gen R1a), ani dowodów że religie te miały na siebie większy wpływ. Przedstawianie Peruna, z maczugą, bądź młotem, jest dopiero efektem inspiracji renesansowych. Elementy dotyczące, pewnych nazw, w rzeczach, których hipotetycznie mogły dotyczyć tych bóstw, są często sprzeczne, bo pojawiają się jeszcze u wielu innych, odrębnych. Niektórzy negują nawet istnienie powiazań językowych (jak np. Trubickoy) twierdząc, że języki słowiańskie, a germańskie się do siebie upodobniły na skutek germanizacji Słowian. Niektórzy twierdzą nawet, że języki germańskie są wysoce odrębne i to one weszły w strefy wpływów, takich języków jak celtyckie czy słowiańskie, negując wszelkie powiązania pomiędzy etymologiczne Thorem, a Perunem. Walka między Perunem, a Wołosem, który miał być diabłem, opiera się głównie na czeskim powiedzeniu "Idź do Welesa", oraz fakt, że góra "Wołos" miała według realnego mitu, wyrosnąć po pokonaniu smoka. Teoria ta stoi jednak w jawnej sprzeczności ze źródłami Ruskimi, które pokazują Welesa/Wołosa jako przychylnego ludziom patrona trzód i stad.

Podobnie jak to że Perun był bóstwem naczelnym. Żadna z kronik go takiego nie wspomina. Jedna opisuje go jako jednego z wielu, zaś jedyna różnica jest taka, że wojownicy przysięgali na niego, a reszta na Wołosa. Inni kronikarze przedstawiają go razem z nie tylko bóstwami bardziej znanymi, ale także wieloma domowymi bożkami pomniejszymi i demonami natury. Wiele wersji popularnych w paranauce na temat jego "roli" są ze sobą sprzeczne, zaś głoszenie ich jako faktu mitologicznego, jest uważane są pseudonaukę, co jednak nie przekonuje dużej części środowisk turbosłowiańskich. Znacznie bardziej naukowo do tematu podchodzą rodzimowiery, którzy podchodzą ze znacznie większą rolę sceptyzmu wobec niesprawdzonych teorii i luźnych haseł.

1. ↑ ***Igor Rurykowicz - drugi wielki książę kijowski, syn słynnego Ruryka.***
2. ↑ ***Woj/Woje - dawna nazwa Wojownika/Wojowników***
3. ↑ ***Słowianie składali w ofierze bogom i demonom m. in. czarne koguty i konie.***