Ernst von Zedtwitz

## Ernst von Zedtwitz - baron z Uścikowa

Ernst Zedtwitz to jedna z
głównych, obok hrabiego Turny z Objezierza czy Mikołaja Dobrzyckiego z Bąblina,
postaci obornickiego epizodu Wiosny Ludów, która trwale zapisała się na kartach
lokalnej, obornickiej historii. W odróżnieniu jednak od Turny czy Dobrzyckiego,
baron z Uścikowa występuje w naszej świadomości jako antybohater, który
wykazywał postawy antypolskie i dążył do przyłączenia powiatu obornickiego do
królestwa pruskiego.

## Dzieciństwo i młodość

Ernst von Zedtwitz urodził się 9
kwietnia 1816 roku w Naumberg nad rzeką Saale (Soławą). Był synem Ferdynanda
von Zedtwitz oraz Caroline von Holleben. Wywodził się z jednego z najstarszych
rodów niemieckich, którego początki sięgają XIII wieku, a jej pierwotną
siedzibą był Vogtland – pasmo górskie w Czechach i wschodnich Niemczech.

## Pochodzenie nazwiska

Nazwisko Zedtwitz ma, zdaniem jednego z potomków – Carlosa von Zedtwitz
opierającego swoją wiedzę o manuskrypt spisany przez Wilhelma syna Ernesta von
Zedtwitz, pochodzić od dwóch członów. Pierwszy – ZEDT wywodzić się ma od słowiańskiego
Swantewit (Świętowit), a drugi – WITZ ma oznaczać wioskę. Na przestrzeni wielu
lat nazwisko zapisywano Zontez, potem Zedewitz, Zedwotz, a wreszcie Zedtwitz[1]. Ponadto
spotkać można również zapis Zettwitz czy Zedwitz[2].

Według niemieckich źródeł, Ernest
von Zedtwitz pochodził bezpośrednio z bogatej rodziny, która w czasach
średniowiecza uczestniczyła w podboju ziemi Serbołużyczan i pomagała w
zaprowadzaniu chrześcijaństwa na terenie Łużyc. Jednym z przodków Ernsta
Zedtwitza był Berthold von Zedtwitz, który pieczętował się tym nazwiskiem już
13 października 1288 roku[3]. Ponadto
potomkowie rodu Zedtwitz aktywnie uczestniczyli w umacnianiu chrześcijaństwa i
germanizowaniu podbitych obszarów, a także byli członkami zakonu rycerskiego.
Jednym z nich był wymieniony w dokumentach z 13 stycznia 1415 roku Krzysztof
von Zedtwitz[4].

## Herb rodowy

Herb rodu to trójkolorowa tarcza
(biało- lub srebrno-czerwono-czarna), nad którą widnieje hełm otoczony
biało-czerwonymi wstęgami. W klejnocie znajduje się natomiast korona oraz dwa
zakrzywione rogi i czepiec, których kolory odpowiadają tym na tarczy. Ze
względu na równość herbu z rodzinami Feilitzsch, Heyde/Heydte, Röder (i
Perglas?) istnieje przypuszczenie, że rodziny te wywodzić się mogą od
szlacheckiej rodziny Veilsdorf.

## Życie dorosłe

Ernst von Zedtwitz dołączył do
armii pruskiej, a na stopień podporucznika został awansowany prawdopodobnie
dnia 10 grudnia 1836 roku[5]. Niedługo
potem nieszczęśliwie upadł wskutek czego doznał poważnego złamania nogi i
lekkiego paraliżu. W 1838 roku wyjechał do swoich dziadków mieszkających w
Auerstädt w Turyngii, gdzie uczył się rolnictwa. Majątek rodziny w Auerstädt
został zniszczony przez przebywających tam w 1806 roku Francuzów.

Jego kariera nabrała rozpędu,
kiedy udał się w celach leczniczych do czeskiej łaźni Tepliss. W tym samym
czasie przebywał tam również król pruski Fryderyk Wilhelm III, któremu
przedstawiali się oficerowie czynni i przeniesieni do rezerwy. Kiedy przyszła
pora na Ernsta von Zedwitza, król zapytał go czy jest spokrewniony z rodem z Auerstädt,
gdyż jak się później okazało Fryderyk Wilhelm III darzył wielkim szacunkiem
dziadka Ernsta i był zadowolony móc poznać jego wnuka.

Niedługo potem Ernst von Zedtwitz
zakupił od polskiej rodziny majątek w Uścikowie, który stał się siedzibą jego
rodu. Nie wiadomo dokładnie od kogo. Wiadomo, że w 1815 roku majątkiem tym
zarządzała rodzina nazwiskiem Panceram.

W 1847 roku w Czarnkowie 31-letni
Ernst von Zedtwitz pojął za żonę 22-letnią Mathildę Johannę Louisę Mass (ur.
1825), córkę Ludwika Karla Gotthilfa Maß oraz Ernestine Maß z domu Kemp. Zgodnie
z *Verhandlungen der Versammlung zur Vereinbarung der Preussischen* wydanym
w Berlinie w 1848 roku był posiadaczem młynów w powiecie obornickim i
wągrowieckim, w tym m.in. w Rożnowie[6], a także
posiadłości w Uścikowie.

## Wiosna Ludów w 1848 roku

W marcu 1848 roku na terenie
Wielkiego Księstwa Poznańskiego wybuchła Wiosna Ludów, podczas której dnia 21
marca 1848 roku polskie oddziały powstańcze zdobyły Rogoźno, a już 23 marca
1848 roku właściciel dóbr w Ludomach, Ignacy Lipski, dowodzący grupą
uzbrojonych Polaków wyruszył do Obornik. W tym samym czasie w Objezierzu i
Wełnie zaczęły się tworzyć obozy szkoleniowe dla powstańców, a Ernst von
Zedtwitz udał się do Poznania, aby prosić generała von Colomb o interwencję w
celu przeciwdziałania polskim wystąpieniom i zaostrzającej się z dnia na dzień
sytuacji w powiecie obornickim pomiędzy społecznością polską a niemiecką. Dnia
25 kwietnia 1848 roku pojawił się w Obornikach oddział huzarów w liczbie 30
żołnierzy, którzy przybyli na prośbę Ernsta von Zedtwitza. Doszło wtedy do
wystąpień Niemców, wśród których baron z Uścikowa zamanifestował swój
wiernopoddańczy lojalizm wobec króla pruskiego. Od tej pory stosunki
polsko-niemieckie były na tyle ciężkie, że obie strony zaczęły przygotowania do
zbrojnej interwencji[7].

Ernst von Zedtwitz poradził
landratowi obornickiemu Reichmeisterowi, aby zwołał zebranie sołtysów w celu
przeciągnięcia ich na stronę niemiecką. Następnie zapoponowano komitetowi
polskiemu utworzenie wspólnego organu polsko-niemieckiego, lecz strona polska
nie chciała się zgodzić. W efekcie Ernst von Zedtwitz wraz z 6 innymi osobami
utworzyli komitet niemiecko-żydowski, którego celem była obrona interesów
pruskich w powiecie obornickim. Niedługo potem Reichmeister wyjechał do
Rogoźna, a Ernst von Zedtwitz zastąpił go na urzędzie zarządcy powiatowego.

Pod koniec kwietnia 1848 roku do
Obornik przybyło 1000 żołnierzy, którzy obstawili most prowadzący na rynek.
Zaczęły się rewizje w polskich majątkach szlacheckich w Ludomach i Wełnie. W nocy
5 maja 1848 roku Ernst von Zedtwitz uczestniczył w obronie miasta przed atakiem
polskich kosynierów pod dowództwem Mikołaja Dobrzyckiego[8]. Następnego
dnia wojska pruskie opuściły Oborniki pacyfikując Chludowo i Objezierze, a
niemieckich obywateli ogarnęła panika, którzy zaczęli masowo opuszczać Oborniki
i okolice. Dnia 8 maja 1848 roku w Obornikach zorganizowano wybory do pruskiego
parlamentu, podczas których doszło prawie do samosądu ludności polskiej na
osobie Ernsta von Zedtwitz. Baron wraz z żoną opuścił powiat obornicki, a do
Uścikowa ponownie wrócił 14 maja 1848 roku w czasie pacyfikacji powstania przez
pruską armię. Dnia 19 maja 1848 roku Ernst von Zedtwitz został wybrany do
parlamentu pruskiego i był jednym z 14 posłów niemieckich reprezentujących
Wielkie Księstwo Poznańskie[9]. W swoich
poglądach był nastawiony antypolsko i zasilił szeregi prawicy dążącej do
wzmocnienia władzy królewskiej w zaborze pruskim. Baron z Uścikowa był za
podziałem Wielkiego Księstwa Poznańskiego i włączenia niektórych powiatów, w
tym obornickiego, w granice państwa pruskiego. Jednocześnie występował przeciw
gen. Willisenowi, który został wysłany przez Berlin w celu przeprowadzenia
negocjacji z Polakami. Podobnie jak wielu innych Niemców, Ernst von Zedtwitz
uważał Willisena za przyjaciela Polaków i żądał usunięcia go z zajmowanej
funkcji i powierzonej mu misji. W swoich listach pisanych do ojca opisywał
sytuację w powiecie obornickim i przebieg powstania, a także to co robił w celu
stłumienia Wiosny Ludów. Ernst von Zedtwitz utrzymywał bliskie relacje z gen.
Friedrichem Augustem Peterem von Colomb, który od 1843 roku był
głównodowodzącym V. Korpusu Armijnego w Poznaniu. Otaczał się również osobami
wpływowymi z terenu powiatu obornickiego, m.in. starostą obornickim (niem. landrath)
Reichmeister czy zarządcą dóbr z Bogdanowa nazwiskiem Krieger. W okresie Wiosny
Ludów żona Ernsta von Zedtwitza była w ciąży z pierwszym dzieckiem, dlatego
baron obawiając się o jej życie odprawił ją na czas powstania do rodziny na
północ.

Po wydarzeniach z 1848 roku
baronowi spaliła się w Uścikowie stodoła wypełniona zbożem. O podpalenie
oskarżono jednego z mieszkańców wioski nazwiskiem Zellmer, znanego jako
awanturnika mającego dodatkowo na pieńku z prawem, a ponadto – który groził
baronowi, że doprowadzi go do bankructwa. Dnia 3 grudnia 1850 roku odbyła się
rozprawa sądowa, na której Zellmer został uniewinniony, gdyż jego adwokat
przekonał sędziego, że osoby takie jak chłop z Uścikowa lubią przypisywać sobie
zasługi innych i przechwalać się wśród swoich, a oskarżenie go i skazanie
wyłącznie na podstawie domysłów czy „gadaniny” nie mającej oparcia w dowodach
jest niedopuszczalne. Ława przysięgłych zgodziła się z adwokatem, a Zellmer
uniknął kary[10].

## Dalsze losy

W późniejszym czasie baron
poważnie zachorował, a bojąc się o swój majątek i pragnąc zachować jego resztki
postanowił sprzedać posiadłość w Uścikowie i wyprowadził się ze wsi. Nie jest
do końca wiadomo kto był nowym nabywcą, jednak w II poł. XIX wieku właścicielem
był już Ernest Krieger, o którym wspomina *Słownik Królestwa Polskiego i*
innych krajów słowiańskich*. Z dokumentów Urzędu Stanu Cywilnego z 1888 roku*
wynika, że Ernst von Zedtwitz mieszkał do końca swoich dni w Obornikach. Ernst
von Zedtwitz zmarł dnia 22 maja 1888 roku w Obornikach w wieku 82 lat. Jego
zgon zgłosiła córka Matylda von Zedtwitz. Ludwika von Zedtwitz z domu Mass
zmarła, jako wdowa, w październiku 1911 roku w wieku 86 lat[11].

## Rodzina

Ernst von Zedtwitz został ojcem
pięciorga dzieci:

## Wilhelm von Zedtwitz

Ze zbiorów prywatnych Carlos von Zedtwitz

**Wilhelm von Zedtwitz**
urodził się 21 lipca 1848 roku. Ożenił się z Marie von Zedtwitz z d. Feigler, z
którą miał trójkę dzieci. Niedługo potem się rozwiedli, a Wilhelm pojął za żonę
Paulę Agnes Stefanię z d. Norbert, z którą również miał trójkę dzieci: Else,
Marie i Roberta. Zmarł w 1917 roku.

**Rudolf von Zedtwitz** urodził
się 25 listopada 1851 roku. W młodości osiadł w Hiszpanii, gdzie zajmował
stanowisko w delegacji dyplomatycznej. Prawdopodobnie na zostanie attache
wojskowym wpływ mieli jego rodzice. Tam też się ożenił z kobietą o imieniu
Maria Asuncion Ramirez. W 1880 roku urodziła mu się córka Luisa. W 1882 roku w
dordze do Argentyny urodził mu się syn Ernesto. Po przybyciu osiadł w Buenos
Aires. W 1885 roku osiadł w Malargue w prowincji Mendoza. Następnie urodziły mu
się dwie córki: Elena (1888) i Sofia (1889). W 1892 roku przybył do Buena
Esperanza w San Luis, gdzie zajął się rolnictwem i hodowlą. Rudolf von Zedtwitz
zmarł w 1931 roku w Buenos Aires. Był założycielem argentyńskiej linii rodu von
Zedtwitz, którego potomkowie żyją tam do dziś i prowadzą własną stronę
internetową poświęconą swojej rodzinie: www.arcondelrecuerdo.com.ar

**Ernst von Zedtwitz** urodził
się 11 maja 1853 roku. W młodości poszedł w ślady ojca oficera armii pruskiej.
Był żołnierzem 6 kompanii 6. Zachodniopruskiego Regimentu Grenadierów. W czasie
wojny prusko-francuskiej w 1870 roku został raniony w brzuch w bitwie pod
Sedano, a następnie zmarł 1 września 1870 roku w wieku 17 lat[12].

**Mathilde von Zedtwitz** urodziła
się 3 marca 1855 roku.

**Hedwig von Zedtwitz** urodziła
się 22 lutego 1867 roku.

## Przypisy

[1]     Manuscrito Varón WILHEM VON  ZEDTWITZ, blog Carlosa von Zedtwitza [w:] http://www.arcondelrecuerdo.com.ar/de-donde-venimos-2/
(dostęp: 05.11.2017)

[2]     L. F. von Ledebur, Adelslexicon der
preussischen Monarchie. Bd.3, T-Z. Nachtrag A-Z, Berlin 1856 (?) s. 161.

[3]     Heinrich Gradl, Regesten der Familie v.
Zedwitz, in VJH 12, 1884, S. 23, Nr. 1.

[4]*Posener Tageblatt*, 1907, nr 199.

[5]*Militär-Wochenblatt: unabhängige*
Zeitschrift für die deutsche Wehrmacht*, Tom 21, 1836, s. 216*

[6]*Verhandlungen der Versammlung zur*
Vereinbarung der Preussischen*, Berlin 1848, s. 304.*

[7]     J. Kozłowski, *Niemcy w Poznańskiem wobec*
Wiosny Ludów (1848 – 1850)*, Poznań 2009.*

[8]     Archiwum
Państwowe w Poznaniu, sygn. 1415/2.24/372, skan 23, źródło internetowe: www.szukajwarchiwach.pl (dostęp: 06.11.2017)

[9]     J. Kozłowski, *Niemcy...,* s.
227-233.

[10]*Goniec Polski,* 07.12.1850, nr 134.

[11]*Orędownik:*
najstarsze ludowe pismo narodowe i katolickie w Wielkopolsce*, 28.10.1911, nr 247.*

[12]    *Westpreußisches Grenadier-Regiment*
Nr. 6, Verlustliste nr 83, źródło internetowe: http://www.denkmalprojekt.org/verlustlisten/vl1870-083.html
(dostęp: 05.11.2017)