Wp/ku/Зьмане кöрди

**Зьмане кöрди**, зьманәке жь шаха зьманен ирани йе бакур рожавайе малбата зьманен һьнд у әwропи йә. Пьраньйа гәле ль Кöрдьстане бь ви зьмани дьахьвьн у зьмане сәрәкә йе кöрдан ә.

Чәнд заравайен кöрди һәнә; кöрманщи ль бакöр, башур, рожьлат у рожавайе Кöрдьстане, сорани ль башур у рожьлат те бькаранин. Кöрманщи бь пьрани бь типен латини те ньвистьн у сорани бь типен әрәби.

## Зьмане кöрди

Кода ЬСО 639-1 йа кöрди <тт>КÖ</тт> йә. Кода ЬСО 639-2 йа кöрди <тт>КÖР</тт> ә. Кода ДЬН 2335 йа кöрди <тт>КÖ</тт> йә.

Ль гори бәлавбуна әрднигари, зьмане кöрди жь бьли wәлатен Әwропа у йен бьйани бь тайбәти ль һәму әрднигарьйа хwә йани ль һәми һәремен Кöрдьстане те бькаранин. Тәв ль навчәйибуйине жь ньфше мьровен ве навчәйе, гәләк гәл, жь рожава һәта рожьлате, ль гәләк wәлатан зедә у бәлав бун. Ләwра йә кö зьмане кöрди, йе кö ль сәр ахәка фьрәһ те ахафтьн, жь гәләк заравайан пек те.

Ль гори пьртука Шәрәфхане Бәдлиси а Шәрәфнамә, заравайен кöрди, әширәт, комен кöрд жь альйе зьман, кәвнәшопи у рәwшен щьваки дь нав чар бәшан дә жь һәв щöда дьбьн:

* Кöрманщи
* Лор
* Кәлһур
* Горан

Кöрманщьйа бакöр (кöрманщи) у кöрманщьйа башур (сорани) дö заравайен сәрәкә нә. Әв һәр дö зарава wәки заравайен кö хwәдьйе wежәйәкә ньвиски нә, тенә пәжьрандьн. Ван дәмен даwин, заравайе кьрманщки (дьмьлки-зазаки) жи һеди һеди бәр бь ньвискибуне вә гаван дьавежә.

Дь нав заравайен кöрди дә заравайе кö һәри зедә пе те ахафтьн кöрманщи йә. Кöрманщи ль һәму дәвәрен кö кöрд ле дьжин пе те ахафтьн. Пьраньйа кöрден кö кöрманщи у зазаки дьахьвьн ль бакöре Кöрдьстане дьжин. Һәр wьһа ль Qәрәждаха бакöре Кöрдьстане у ль чәнд дәвәрен мина Анатолийайа Навин шехбьзьни ле дьжин. Шехбьзьни дәвокәкә кәлһöри йә кö ль бажаре Кьрмашан у Иламе бь һәман дәвоке дьахьвьн. Тәвльһәвийа дь wаре заравайан дә пьри щаран жи, жь бәр навлекьрьне те. Бо ньмунә, жь бо кöрманщьйа бакöр, ль башур бәһдини у ль рожьлат жи шькаки те готьн. Һәр wьһа жь бо заравайе кöрманщийа жерин жи, кöрманщьйа хwару, сорани те готьн. Һәман тәвльһәви дь wаре дьмьлки дә жи бале дькьшинә. Навен wәки кьрдки, кьрманщки, дьмьли, дерсьмки, собе у һwд тенә бькаранин. Жь бо һәwрами жи наве горани жи һәйә.

#### Резьмана кöрманщи

Жь бәр кö зьмане кöрди зьмане гәләки бьндәстһишти йә, имканен пешдәхьстьна сази йен нәтәwәйи нәбунә у жь альйе леколин, легәрин, пешхьстьна зьман у чанде, һәбунен щьваки у дироки вә бепар майә. Зьмане кöрди тера хwә нәһатьйә леколинкьрьн у дәwләмәндьйа wи нәһатьйә әшкәрәкьрьн.".<рәф>Абдöсамәт Йьгьт, *Шаһмаран*, роман, Wәшанен Һан </рәф> Сази у дәзгәһен кö карьбьн ви зьмани пеш бьхьн, бь тайбәти ль һöндöре wәлати фьрсәнда авабуне нәдитьнә. Жь альйе леколин у легәрине вә зьманнасен пьспор йен бькерһати нәгьһиштьнә. Һьндәк ронакбирен кö бь имкан у һәwлданен хwә йен шәхси хwәстьнә дәркәвьн мәйдане жи һәргав расти тәһдида дәwләтен сәрдәст у зордар бунә.

Жь бәр ве йәке, леколинен ль сәр зьмане кöрди, һәкә әм рәwша истьснаи йа Башуре Кöрдьстане нәгрьн бәр чаван, бь хәбатен ван чәнд ронакбиран һатьйә кьрьн у жьхwә wан жи леколинен хwә ль дәрвәйи wәлати кьрьнә. Ль Кöрдьстана Ираqе, жь бәр ве сәрбәстьйа ньсби йа чанди ко әнщама текошина нәтәwәйи йа беwәстан у бенавбәр буйә у пьштрә жи, жь бәр wе имкана отономьйа мәһдуткьри йа бәрһәма шәре сален 1960'ан, ль ве пәрчә йа Кöрдьстане, wьса ле һатьйә ко һәжмара ронакбир у сазьйен ко ль сәр зьмане кöрди хәбат кьрьнә, та дәрәщәйәке зедәтьр бунә. Ль ве пәрчәйа wәлати мьров дькарә бәһса һьн хәбатен һежа бькә.

Жь бьли ван тьштен кö ль сәр зьмане кöрди һатьнә ньвисин, бәрһәмен һьн рожьлатнас, зьманнас, гәррок у мисйонәрен бьйани һәнә. Жь хәйни ве, дьве әм хәбатен wан дәwләтен кö Кöрдьстан бьндәст кьрьнә у йен һьн дәрудорен кö һьн һәсабен wан ль сәр Кöрдьстане һәнә жи нишан бьдьн. Әв хәбатен wьһа йен ль сәр зьмане кöрди нә бь арманща заньсти, ле бь йа сьйаси, һатьнә кьрьн. Әwан нә кö хwәстьнә растьйен заньсти дәрхьн һоле, ле хwәстьнә идиа у сафсәтәйен ко хьзмәта мәхсәден wан ен сьйаси дькьн ль нав гәли бәлав бькьн. Дәwләта Тьрк жь бәр кö һәта иро һәбуна гәле мә инкар кьрьйә, мöһаwәлә кьрьйә ко кöрдан wәки пәрчәйәке жь qәwмен Тьрк ен Асйайа Навин бьдә нишандан. Ль сәр зьмане кöрди жи идиа кьрьйә ко әв зьман, зьмане щьвакәка тьркнижад (тьркен чьйайи) ә у дь нәтищәйа асимьласйоне да буйә зьманәки дәсткьр (сöни) кö жь чәнд һәзар пәйвен әрәби, фарьси у тьрки пекһатьйә.

Мьсйонәрен бьйани жи гәләк щаран жь бәр мәхсәден сьйаси йен ль гор бәржәwәндьйен wәлатен хwә у һьн щаран жи жь бәр чавдери у леколинен хwә йен гәләк сәран сәри (сәтһь) бь шаши ньвисинә кö кöрди нә зьманәке сәрбьхwә йә у дәвокәка фарьсьйа кәвьн ан жи йа ну йә. Һьжмара йен кö ль сәр зьмане кöрди тәһлил у шьровәйен шаш ен qәсти кьрьнә йан жи бь нәзанин шаш чунә жь йәк, дö кәсан нә зедәтьр ә, ле жь альйе дәвокен зьмане кöрди дә һәжмара кәсен кö бир у баwәрьйен щöда щöда ньвисинә у пешкар кьрьнә гәләк зедә нә.

Ль альйе дьн, дьве әм растьйәке жи qәбул бькьн кö һәрчи леколинен ньйәтпак у заньсти бь һәжмара хwә гәләк кем бьн жи, әw бь хwә жи ль сәр зьмане Кöрди гьһиштьнә бир у баwәрьйен нәwәк һәв. Жь ви али дә жи нәзәлальйәк һәйә.

Тәви һәму дьжwари, нәзәлали у кемасьйен леколинен ко ль сәр дәнгзани ([[фоноложи, пәйвсази (морфоложи) у һәвоксазьйа (синтакса) зьмане кöрди һатьнә кьрьн, нишан данә кö зьмане Кöрди, зьманәке сәрбьхwә йе хwәди дирокәка тайбәти йа пешвәчуне йә у ве растьйе дь wаре зьманнасьйе дә хwә дайә пәжьрандьн.

### Сорани, кöрдьйа навин

Сорани, кöрди ан жи кöрманщьйа навәнди, заравайәки зьмане кöрди йә. Дь растьйа хwә дә әв наве дәвокәке йә кö ль незики Һәwлере те ахафтьн, ле дь певажойа дироки дә наве хwә ль һәму дәвокен заравайе кöрдьйа навәнди кьрьйә. Иро дәвокен мöкри, кöрди у йен дьн бь наве сорани тенә насин. Бь гьшти бь типен кöрди-әрәби те ньвисандьн; һәрwьһа, готарен бь типен латини жи һәнә. Сорани зедәтьр ль Кöрдьстана башур у рожьлат те бькаранин.

### Кьрманщки/Зазаки

Зазаки йани кьрманщки йәк жь заравайен кöрди йә кö ль бакöре Кöрдьстане те ахафтьн. Кьрманщки һәри зедә ль Дерсьм, Амәд, Сәмсур, Чәwльг, Рьһа, Харпет, Әрзәром, Муш у Бьлисе те ахафтьн. Жь нав ван бажаран ль навәнда Дерсьм у Чәwльге һәри зедә кьрманщки те qьсәкьрьн. Фәqәт ль навәнда бажарен дьн кöрманщи те qьсәкьрьн. Кьрманщки тәне ль бакöре Кöрдьстане щьһ дьгьрә <рәф>Ковара Фернамә һәжмар: 4</рәф>

Жь бо кьрманщки; кьрдки, дьмьли у зазаки жи те готьн.

### Горани/Һәwрами

Һәwрами заравайәки кöрди йә кö ль башур у рожьлате Кöрдьстане те ахафтьн. Льгори леколинен кö та ньһа һатьнә кьрьн, һәwрами йәкәмин заравайе кöрди йә кö пе ньвис һатийә ньвисин. Зьмане әдәбийата класик һәта сәдсала ноздәһәм ль нав кöрден сорани-ахев, ләки-ахев, кәлһöри-ахев у лори-ахев бь гьшти һәwрами буйә. Жь ве һәwрамийе рә, кö жь бо әдәбийате һатийә бькаранин, горани һатийә готьн. Ләwма жи жь һәwрами рә гәләк щаран горани жи те готьн. Фәqәт хәлк жь бо ви заравайи бь пьрани һәwрами дьбежә

Һәwрами ль башур у рожьлате Кöрдьстане те ахафтьн.

### Кьрмашани/Кәлһöри

Кәлһöри йәк жь заравайен кöрди йә. Чаwа кö жь бо заравайен дьн навен щöда щöда тен готьн, һәр һәман тьшт жь бо кәлһöри жи һәйә. Жь бо кәлһöри; фәйли, кьрмашани, у кöрдьйа башур те готьн; ле әсасән һәму жи әйни зарава нә йани кәлһöри. Дьве әм дь бьн бане кәлһöри дә бәһса шехбьзьни жи бькьн. Шехбьзьни һәр чәнд ль һьн дәвәрен бакöре Кöрдьстане ль һьн гöндан бе ахафтьн жи, зедәтьр ль Анатолйа Навин те ахафтьн. Ль гори леколинәран шехбьзьни жи бәшәк жь кәлһöри йә. Кәлһöри һәр чәнд бь пьрани ль рожьлате Кöрдьстане бе ахафтьн жи, ль башуре Кöрдьстане жи ль Ханәqин у Мәндәли те ахафтьн. Фәqәт кәлһöри бь Кьрмашане те наскьрьн.

Ль Кьрмашане, һәр чәнд заравайен сорани, ләки у һәwрами һәбьн жи, ль wьр заравайе һәвпар ль нав кöрдан кәлһöри йә.

### Ләки

Заравайәки дьн е кöрди жи ләки йә. Ләки ль рожьлате Кöрдьстане, бь гьшти ль Лорьстане те ахафтьн ле ль һьн навчәйен Кьрмашане жи те ахафтьн. Ль Лорьстане ль навчәйен Кудәшт, Нурабад, Әләштәр, Хорәмабад, Бьрущьрд, Әндимьшк те ахафтьн. Ль Кьрмашане ль навчәйен Сәһнә, Кәнгаwәр у Һәрсине те ахафтьн. Навәки дьн бо ләки нинә. Ләки һәр ләки йә.

### Лори/Бәхтьйари

Лори жи wәки ләки тәне ль рожьлате Кöрдьстане ль Лорьстане те ахафтьн. Дь дироке дә лор wәк кöрд һатьнә льqәләмдан. Ль гори леколинан, Баба Таһьре Һәмәдани бь лори бәрһәмен хwә данә.

## Дирока зьмане кöрди

 File:Kurdistan perce.jpg
Иро Кöрд жь бәр пәрчәбуна әрднигарьйа хwә Кöрдьстан дь нав синорен дöгәлен Совйәта бәре (Әрмәньстан, Азәрбайщан, Нуһщьwан у Гöрщьстан) Иран, Ираq, Тьркьйә у Сурьйе дә дьжин. Жь хәйни Ираqе, зьмане фәрми йе тәне йе ван дәwләтан тьрки (Тьркьйә), әрәби (Сури) у фарьси (Иран) ә. Ль Ираqе жи һәм әрәби һәм жи кöрди фәрми нә.

Бь зьмане кöрди рә; ль рожава Тьрки, ль бакöр әрмәники, ль рожьлата бакöр азәри, ль рожьлат фарьси у ль башур зьмане әрәби щиранти дькә. Кöрди һәр wьöса ль Әрмәньстан, Пакьстан, Әфханьстан, Һьндьстан, Öрдöн, Фьльстин, Мьсьр у Лöбнане жи те ахафтьн. Ль Хорасан, Таран, Бәхда, Шам, Әнqәрә, Стәнбол, Конйа у бажарен wәк Измире жи жь бәр кö гәлһәйәк мәзьн дьжин, зьмане Кöрди ль ван һәреман жи те ахафтьн. Бе гöман жь бәр кö гәле Кöрд ль гәлләк щьһан бь щьһ буйә, Кöрди ль wьр те бькаранин.

Сәдәма жьйина гәле Кöрд а ль дәрвәйи әрднигарьйа хwә, дьгьһижә бь дәһ ан сәдсалан бәре. Щьһен wәк Әфханьстан, Пакьстан, Һьндьстан у Мьсьр жь бо щиһаде чунә у ль wьр манә. Ль щьһен дьн жи жь бәр мьшәхтикьрьне бь щьһ бунә. Ль гор легәринан иро гәлләк Кöрд жь бәр ван кочан ль wәлатен Әwропа, Амәрика Аwьстралйайе жи дьжин.

Зьмане тьрки жь малбата зьмане урал-алтай, әрәби жь йа сәмитик (сами) у фарьси жи, жь йа һьнд-әwропи йә. Жь ван зьманан тәне кöрди у фарьси жь һәман кома зьмани нә . Һәм ревәбәрьйа әрәб у һәм жи йа фарс һәбуна кöрдан wәк кöрд у зьмане wан жи wәк зьманәки сәрбьхwә дьпәжьриньн, ле нерина фәрми йа ревәбәрьйа Тьркьйәйе, ве йәке рәд дькә у дьбежә кö кöрд бь бьнйада хwә вә тьрк ьн. Әв раман бь тайбәти пьшти дамәзирана комаре сәрдәст буйә у wәк бирдоза фәрми һатьйә парастьн.

### Бәри зайине

Һе дь дәмә сумәрьйан дә, зьмане кöрди хwәдьйе пешкәтьна хwә бь аwайе щьвати йә. Готьна Гьлгамьш бьхwә жи, кö мьров ль сәр дьфькьре, Жь "га" у "гьр пек те. Бь wе рә, мьровәки кö шьбандьна wи йа wәкә гайәки те сәр зьман. Гьрбуна wи, бь wе рә те сәр зьман. Бо мьнак, га пьрр гьр ә. Бь wе гьрбуна хwә рә ле те шьбандьн. Дь кевалбарен туфанә Нуһ дә, жь мьһе рә готьна "ми" у жь гöһ рә "гу" те готьн.

Кöрд, гәләки дерьн е һәрема (Мәзопотамйайе) нә у хwәди шарьстаньйәкә дәwләмәнд ьн. Жь пешьйен кöрдан пьр бәрмайи манә, кö һьнәк же бәрһәмен ньвиски нә. Жь бәлгәйен кö бь дәст кәтьнә, әм пе дьһәсьн кö кöрдан жь бәре дә ньвис бь кар анинә. Бәле, әв пьртукчә нә ль ду ашкәракьрьн у пәйьтандьна wан тьштан ә кö ль щиһане гәләк пьспор у мьровен садә жи пе дьзаньн. Ле жь бәр кö дь ван дәмен даwин дә, ль сәр мьжара зьмане кöрди у кöрдан гәләк гәнгәши у һәwлен бәрәважикьрьна растьйан пек һатьн у дь ван гәнгәшьйан дә нә пьспорен мьжаре йен кöрд у нә жи сазьйен wәк әнститöйе һәбун, жь ләwрә мә пеwист дит кö әм бь аwайәки пöхтәйи жь мьжарен ль сәр зьмане кöрди бәһс бькьн. Әм хwәди wе баwәрьйе нә кö, әв пьртукчә де бь кер бе да кö гәнгәши у ниqаш ль сәр зәминәкә раст бен кьрьн. Алфабәйен кö кöрдан бь кар анинә Палпьшт у бәлгәйен дь дәст мә дә, бь мә бьдьн занин кö кöрдан бь дьрежьйа дироке рә гәләк алфабә бь кар анинә. Ле бәле әм пе ньзаньн бе кöрдан сәре пешин кижан алфабә бь кар аньйә у кәнге дәст бь ньвисандьна ньвисе кьрьйә. Жь бьли алфабәйен кö әм де ль жере бьдьн, кöрдан хәт арами, сöрйани у грәки жи бь кар анинә.

### Зьмане кöрди дь дәма Шадади у Мәрwаньйан дә

Те занин кö, бәрьйа комаре, кöрд wәк qәwмәки щьһе у зьмане wан жи wәк зьманәки сәрбьхwә дьһатә дитьн. Жь бо ньмунә, Әwльйа Чәләби дь бәрһәма хwә йа навдар ‘Сәйаһатнамәйе дә бәһса зьмане кöрди у заравайе wе дькә . Әвльйа Чәләбь, дьдә хöйакьрьн кö зьмане кöрди зьманәки дерьн анго qәдим ә у жь зьманен мина фарьси, дери у ибри щöда йә. Һәр wьһа, Шәмсәттьн Самь, дь пьртука хwә йа бь наве Камöсö'л-Алâм дә у Зьйа Гöкалп жи дь готар, дахöйани у бәрһәма хwә йа бь наве "Кüрт Ашьрәтләрь Һаккıнда Сосйоложьк Тәткькләр" дә, амажә дькьн кö кöрди бь тö аwайи нашьбә зьманен дьн у кöрди зьманәки дәwләмәнд у сәрбьхwә йә. Ле пьшти авакьрьна комаре, нәмазә бь qануна бьнгәһин а сала 1924’ан, һәбуна кöрдан те рәдкьрьн, һәр кәсе ль Тьркьйәйе дьжи мина тьрк те пәжьрандьн. Пәйвен мина кöрд, кöрди у Кöрдьстан, кö дь гәләк бәлгәйен фәрми йен османи у Тьркьйәйе дә дьһатьн бькаранин, тенә qәдәхәкьрьн.

Һәму занйарен кö ль сәр зьмане кöрди леколинен заньсти кьрьнә дьдьн хöйакьрьн кö, кöрди зьманәки сәрбьхwә йә у тö текьли у пеwәндьйа wе нә бь тьрки у нә жи бь әрәби рә һәйә. Ль һела дьн, кöрд ари нә у әw фарьсан лезьмен һәв ьн, зьманен wан жи, жь һәман кома зьмен ә. Ле һәр йәк же зьманәки сәрбьхwә йә. Жь меж вә кöрдан бь зьмане хwә пәрwәрдә у һиндәкарьйе дькьрьн. Ль мәдрәсәйан ль сәр мьжарен wәки матәматик, мәнтьq, грамәр, фьqьһ у һwд пәрwәрдәһи бь зьмане кöрди у әрәби дьбу. Әв мәдрәсә пьшти авакьрьна комаре һатьн qәдәхәкьрьн. Һәр wьһа льгәл ве йәке, wәшан у ньвисандьна бь кöрди жи һатьн qәдәхәкьрьн. Иро, рәwш пьчәк гöһәрьйә, wәки бәре бь тöнди инкара кöрдан у зьмане кöрди найе кьрьн. Һәжмара кәсен кö ве йәке дькьн, һьндьк ә. Кәсен статöкопарез, һәбуна зьмане кöрди qәбул дькьн, әнщах зьмане кöрди wәк зьманәки пашвәмайи у щигәһи (мәһәли) бь нав дькьн у һәбуна зарава у дәвокен дь зьмане кöрди дә жи wәк астәнг ль пешьйа пәрwәрдә, һиндәкари у wәшане дьдьнә нишандан. Раст ә кö дь кöрди дә зарава у дәвок һәнә, лебәле әв рәwш, нә тәне хwәсәри зьмане кöрди йә. Дь һәму зьманан дә зарава у дәвок һәнә.

### Жь сәдсала 20ан һәта иро

Жь бәр парчәкьрьна әрдньгарьйа хwә кö жь али метьнгәран пек һатьйә у пьште ви парчәбуне, гәле кöрд дь бьн сәрwәрьйа дöгәлен кö әw парче Кöрдьстане кьрьнә нав синорен хwә дә жьйанә, жь гәлләк ньрхен хwә мәһрум манә.

Бь тайбәти пешвәчуна гәле кöрд нәһатьйә хwәстьн у тö мафе сазьйәк жь али сазуманен дамәзранди вә нәһатьйә дайин. Тәв ль вьйа гәлләк мафе wи йе хwәзайи һатьйә qәдәхәкьрьн у һәми сазьйен ван дöгәлан кö жь бо һәландьна зьман у пьшафтьне һатьнә дамәзрандьн, жь бо ви арманща хwә хәбьтинә. Дьгәл ван йен хwәстьнә бь ван ньрхен хwә бьжин, жь бо wан һәwл данә. Даwьйа жьйанен хwә дь зьндан ан жи дь дардәкьрьне дә дитьнә. Жь бәр ви йәке дь wаре зьман дә әм дькарьн wьса бьбежьн кö, пьр һьндьк зьманзан хwә гьһиштандьнә.

Ләwра дь ван мәрщен дьжwар дә у тәв ль һәму qәдәхәйан мьров, дәрфәтен фербун у пешвәбьрьна зьмане хwә нәдитьнә. Зьманзанен хwә гьһиштандьнә жи, бь дәрфәтен хwә у бь һәwлен хwә, хwә гьһиштандьнә у бәрһәм данинә. Пьре wан жи ль Әwропа пәрwәрдәһи у легәринан һин бунә. Һәр wьһа, иро жь бәр бедöгәлбуна гәле кöрд, һәр зьманзане кöрд резькен щöда дьдьн ан жи фькрен wан ен ль сәр резьмане кöрди дьгöһәрьн. Әв жи жь бәр бе дöгәлбуна гәле кöрд у дь wаре зьмане кöрди дә тöнәбуна сазьйәк заньсти йә.

Ль сәр легәрина зьмане кöрди һьнәк зьманзанен Әwропи жи хәбьтинә у дь ви мьжаре дә бәрһәм данинә һоле. Пьште сале 1960ан, ль Башур ду текошина Мәлә Мьстәфа Барзани бь дамәзрандьна отономьйа гәле Кöрд еди рәwшәнбир у зьманзан һьнәк бә жи бь һесани легәринен хwә пеш вә бьрьнә. Дöгәла тьрк жи жьхwә бьтәшәйәк пекәни гәле кöрд wәк гәләк жь qәwмен тьрк ен Асйайа Навин дьһәсьбанд у бь ви аwайе дьда наскьрьн. Зьмане кöрди жи wәк "Әв, зьманәк жь һәзар пәйвен wәк тьрки, фарьси у әрәби пек һатьйә" дайә занин. Йани ль гор дöгәла тьрк; кöрд жь ньжаде тьрк ьн, ле жь бәр мәрщен әрднигарьйа дьжин, заравайе wан гöһәрьйә у навен wан жи тьркен чьйайи нә… Бь ви аwайе азинәйәк ль сәр һәландьна зьмане кöрди пек аньйә. Ле тәв ль бь синор, ль сәр леколин у легәрина хәбата зьмане кöрди, ль гори пьспорен ви бабәте; зьмане кöрди, зьманәк сәрбьхwә йә у бь сәре хwә хwәмали йә. Ләwра ль гор ньвис, жема у дирока хwә әнщам әв ә кö, дь wаре зьманасьйе дә зьмане кöрди хwә дайә пежьрандьн.

### Дәрһәqе стандардбуна зьмане кöрди

Стандардбуна зьмане кöрди тәне дь зьмане ньвиски дә һәйә, нә дь йе дәвки дә. Кижан гәл ан нәтәwә дькарә бьангьштинә (идәа бькә) кö һәм зьмане wан е дәвки у һәм жи йе ньвиски зьманәки һәвгьрти у стандард ә.

#### Конфәранса Зьмане Кöрди

Жь бо стандардкьрьна зьмане кöрди гәләк һәwлдан һәнә. Һәwлдана һәри фьрәһ у нужен **Конфәранса Зьмане Кöрди** йә.

Конфәранса Нәтәwәйи йа Кöрди жь сала 2001ан пе вә wе һәр сал пек бе. Жь бо бәшдарьйа конфәрансе бь сәдан дәләгә, зьманнас у кöрдолог ль Амәде щьвьйан.

“Конфәранса нәтәwи йа зьмане кöрди, сьйасәта зьман у бьрехьстьнкьрьна тәвгәрәкә зьмане” 3-5 рож дьдомә. Дь ван рожан дә панәлен щöда пек һатьн. Дьгәл бьдаwибуна һәр конфәрансе әнщамнамәйәк жь бо парастьн у пешхьстьна зьмане кöрди те wәшандьн.

## Alfabeyên kurdî

Дь зьмане һәму гәл у нәтәwәйен мьсьлман дә сәрдәсти у бандора зьмане әрәби бәрбьчав ә. Һәр wьһа дь зьмане гәлен исәwи дә жи мьров расти һикари у бандора зьмане латини те. Әв рәwша һане жь бәр ол у дин ә. Жь бәр кö зьмане мьзгәфте у Qöране әрәби у йе дере жи латини йә. Жь бьли ве йәке, һәму гәлен щиранен һәв жь бәр сәдәмен щьһе, жь альйе зьмен вә жи бандор ль һәв кьрьнә у пәйв данә һәв у жь һәв стәндьнә. Иро мьров бь аwайәки зәлал дь зьмане тьрки, кöрди у фарьси дә расти пәйвен әрәби те, һәр wьһа ван һәр чар зьманан жь һәв у дьн пәйв стандьнә у данә һәв. Жь бәр кö wежәйа фарьси дәмәке гәлен wәки кöрд, әрәб у тьрк жь хwә рә һьжмәткар һьштьйә ләwма жи пәйвен wи зьмани кәтьнә нав зьмане ван гәлан. Әв жи тьштәки асайи у сьрöшти йә.

Алфабәйен кö һәта ньһа кöрдан бь кар анинә әв ьн:

* Алфабәйа кöрден езиди: Бь сәдан сал ә әв алфабә жь альйе кöрдан вә те бькаранин у жь 31 типан пек те. Жь мьле расте бәр бь мьле чәпе вә те ньвисандьн. Һьнәк кәс жь ве алфабәйе рә *Алфабәйа Сьре* (анго, бь әрәби *Һöрöфöл әл-Сıр*) жи дьбежьн. Пьртука оли йа пироз а езидьйан Мьшәфа Рәш у Щьлwә бь ве алфабәйе һатьнә ньвисандьн .

Жь бьли ван алфабәйан, ль Һәрема Зеwе йа Рожьлате Кöрдьстане, чав бь щöрәйәкә ньвисе һатьйә кәтьн кö ль сәр тәпсьйәкә зивин ә. Ль гор леколинәран, әв ньвис жь сәдсала 8'ан а бәри зайине майә у әв ньвис аиде мәдан ә Template:Чавк. Жь бьли ве бәлгәйе, ль щьһәки дьн кәс расти һәман щöрәйе ньвисе нәһатьйә

#### Нимунәйен алфабәйен кöрди

Kurmancî latînî.jpgКöрди (заравайе кöрманщи), бь типен латиниKurmancî erebî.jpgКöрди (заравайе кöрманщи), бь типен әрәбиKurmancî kîrîlî.jpgКöрди (заравайе кöрманщи), бь типен кирилиSoranî latînî.jpgӘв һәлбәста Әвдьла Пәшеw бь сорани у типен латини йәSoranî erebî 2.jpgКöрди (заравайе сорани), бь типен әрәби
## Дәвокен заравайен кöрди

Гәләк дәвок у зарава, ль гор навен мәзһәп, дәвәр, әширәт у ол һатьйә данин. Бь ви аwайе жь бәр кö һатьйә тәвльһәвкьрьн, жь бо ван заравайан нерин дьгöһәрьн. Ван навен заравайан һьм жь али леколинәран, һьм жи жь али гәл һатьнә дайин. Дь әнщама вьйа дә жи ль заравайәки щарна чәнд нав бь һәв рә һатьнә данин. Wәк минак; наве заравайа Кöрманщьйа бакöр, дь Кöрдьстана Рожьлат дә wәк Шькаки, дь Кöрдьстана Башур дә wәк Баһдини, дь Кöрдьстана Бакöр дә wәк Кöрманщи, дь нав дьмьльйан дә жи Кьрдаси ан Кьрмонщи те бьнавкьрьн. Наве Кöрманщьйа Башур дь Кöрдьстана Рожьлат дә wәк Мöкри, дь Кöрдьстана Башуре бьчук дә, дь йа Бакöр дә у ль Бәһдинане Сорани йә. Дь нав зарайан дә йа һәри те тәв ль һәв кьрьн дь дәрбаре Горани, Лури у Дьмьли дә йә. Һьнәкан ван заравайан зьманен wәк бь сәре хwә, һьнәкан жи wәк зарава дитьнә.

Кәсен кö нахwазьн зьмане кöрди wәк зьманәки сәрбьхwә бьпәжьриньн, ахафтьна һәр бажари, һәта йа һәр гöнди wәки дәвок, һәта һьн щаран жи wәки зарава бь нав дькьн. Чаwа кö дь һәму зьманан дә зарава у дәвок һәнә, wьса дь зьмане кöрди дә жи һәнә. Әм жь бир нәкьн кö стандарди дь зьмане ньвиски дә һәйә, ле дь зьмане дәвки дә. Бейи мöдахәлә у статуйа сьйаси, зьмане стандард пек найе.

## Дабәшандьна кöрди

 File:Mid East Linguistic lg Kopiellllll.jpg

Щьһе зьмане кöрди дь дабәшандьна зьманен һьнд у әwропи дә wьһа йә:

* Зьманен һьнд у әwропи
	+ Зьманен һьнд у ирани
		- Зьманен ирани
			* Зьманен ирани йен рожава
				+ Зьманен ирани йен бакур-рожава
					- Зьмане кöрди у йен ираньйа навәнди Template:Чавк
						* Зьмане кöрди
							+ Кöрманщи
							+ Сорани
							+ Кьрмашани
							+ Зазаки-Горани

Ль гори ве, зьмане кöрди зьманәки һьнд-әwропи йә, дькәвә нав шахе зьманен ирани у дь вьр дә жи, жь дәстәка ираньйа бакöре рожава дьһет һәсабкьрьн. Һәр wәки те занин, зьманнасан дь әнщама леколинен ль сәр зьманен дьнйайе дә, ль гор незикбун ан дурбуна зьманан ль сәр әсасе рәһ у речьк у йен гәләк альйен дьн әв зьман жь һәв вәqәтандьнә. Ль горәйи һьн зьманан, һьн зьманен дьн нези һәв дитьнә у әw дь малбатәка зьмани дә һәсьбандьнә.

Дәма мьров бала хwә дьдә зьманен индо-әwропи мьров расти гәләк пәйвен нези һәв те. Әw рәwша һане жь бо һәму зьмане кö дь һәман малбат у коме дә нә, wьсан ә.

### Ль гори лекольнәрен бьйани

Дь сален 1836-1837'ан дә Г. Гьврьнль, дь чәнд ньвисарен хwә дә дь бабәта зьмане кöрди у әтнографйа wи дә зьмане кöрди wәк кöрдьйа хwаре у йа Жор жь һәв щöда кьрьйә. Wи кöрдьйа жорин wәк; Мöкри, Һәкари, Шöкаки у Байәзьди, кöрдьйа хwаре жи wәк; Лур, Кьрмашани, Ләки у Горани жь һәв щöда кьрьйә.

Мәлә Мәһмуде Базиди кö жь бо консолосе Әрзьроме Русйайе Аләхсандәр Жаба дь сала 1858'ан дә, фәрһәнга дь навәрока wи дә заравайа Һәкари у йа Рәwәнди һәйә, амадә кьр. Байәзьди дь нав ви намьлкәйа амадә кьрьбу дә резькен резьман у йа әwьл жи дь пьртуке дә ль гор щьһебуна һәрем у аширәтен хwәди заравайен щöда ньвисьйә.

Пәтәр Ләрщһ, зьмане кöрди wәк Заза, Кöрманщи, Кьрмашани, Горани у Лор кьрьйә пенщ бәш.

Соанә, дь сала 1913'ан дә дь бәрһәма хwә дә зьмане кöрди бь се заравайан жь һәв щöда дькә: Кöрманщьйа Жорин - Кöрдьйа жерин - Лури, Дьмьли, Һәwрами у Горани

Һәрwьһа, Әлаәддин Сәщади дь бәрһәма хwәйа "дәстур у фәрһәнга зьмане кöрди, әрәби у фарьси" дә wöса дьйар дькә:

## Бьнерә

* Зьмане кöрди ль гора Шәрәфхан
* Зьмане кöрди ль гора Кәмал Фуад
* Зьмане кöрди ль гора Фуад Һәмә Хöршид
* Зьмане кöрди ль гора Зьйа Гöкалп
* Нерумен Кöрди

## Гьреданен дәрвә

* Online фәрһәнгока руси-кöрди у кöрди-руси
* Дирока Зьмане Кöрди, жь Пәна-кöрд Template:Webarchive − Абдöсамәт Йьгьт
* La langue kurde жь альйа Әнститöйа кöрди йа Парисе (fr)
* The Kurdish Academy of Language
* Дь кöрманщьйе дә систәма дәман − Ибраһим Сәйдо Айдоган
* Резьманен кöрди у тәрминоложьйа wан йа зьманнасьйе − Ибраһим Сәйдо Айдоган

```
* Southern kurdish phonetic

```

* ferheng.org − Ferheng