Endaf Emlyn

Cerddor, cyfarwyddwr a cynhyrchydd yw **Endaf Emlyn** sy'n adnabyddus am gyfarwyddo dramau megis Un Nos Ola Leuad, Stormydd Awst a Gadael Lenin.

## **Bywyd cynnar**

Ganwyd Endaf Emlyn ger Bangor ar y 31ain Gorffenaf, 1944 a magwyd ym Mhwllheli.

Cafodd flas cynnar ar ganu roc a rôl wrth wrando ar orsaf radio y Forces Network. Derbyniodd hyfforddiant clasurol, gan chwarae’r ffidil yng Ngherddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru yn ystod yr 1960au cynnar ar yr un pryd â cherddorion megis John Cale a Karl Jenkins.

## **Gyrfa**

Ar ddiwedd yr 1960au daeth Endaf Emlyn yn gyflwynydd rhaglenni teledu gyda chwmni HTV gan barhau i ddatblygu ei yrfa fel canwr pop. Ymddangosodd ei dair record gyntaf yn Saesneg ar ôl iddo arwyddo cytundeb gyda label Tony Hatch yn Llundain, M&M. Aeth i stiwdio Abbey Road i recordio *‘Paper Chains’*/‘Madryn’ (Parlophone, 1971), a ddilynwyd gan *‘All My Life’/‘Cherry Lill’* (Parlophone, 1972) a *‘Starshine’/‘Where Were You?’* (Parlophone, 1973).

Erbyn i’r olaf o’r senglau hyn ymddangos, fodd bynnag, roedd Endaf Emlyn eisoes wedi troi at ganu yn Gymraeg. Roedd ei record hir gyntaf, *Hiraeth* (Dryw, 1973), yn gyfuniad o’r traddodiadol a’r modern, o’r alaw werin ‘Lisa Lân’ ac arddull jazz ‘Glaw’ i roc gwladaidd ‘Hogia Ynys Môn’ a’r faled boblogaidd ‘Madryn’ sy’n arwydd o ddylanwad Elton John. Michael Parker oedd y cynhyrchydd, un a fu’n gysylltiedig â recordiau Endaf Emlyn ers y dechrau, a pharhaodd y ddau i gydweithio ar y record hir nesaf, Salem (Sain, 1974). Ystyrir *Salem*, sy’n seiliedig ar storïau cymeriadau a bortreadir yn llun enwog Curnow Vosper (1866–1942), megis Siân Owen Ty’n y Fawnog ac Ifan Edward Lloyd, yn garreg filltir yn hanes canu pop Cymraeg. Dyma’r albwm ‘cysyniad’ *(concept album)* cyntaf o’i fath yn Gymraeg, ac er mai technoleg ddigon sylfaenol a chyntefig a ddefnyddiwyd i’w recordio, perthynai crefft a chreadigrwydd amlwg i’r caneuon eu hunain.

Parhaodd Endaf Emlyn i ddatblygu’r record gysyniad gyda Syrffio Mewn Cariad (Sain, 1976), trwy gymryd cymeriad o lun *Salem* fel man cychwyn ar gyfer stori sy’n ei dywys i bedwar ban byd. Adlewyrchir hyn yn y dylanwadau Eingl-Americanaidd sydd i’w clywed, gan gynnwys arddulliau megis *soul* a ffync. Er gwaethaf poblogrwydd y gân ‘Macrall Wedi Ffrïo’, ni fu’r record yn gymaint o lwyddiant â *Salem*, ac aeth pum mlynedd heibio cyn i’r canwr ryddhau ei record hir nesaf.

Yn y cyfamser bu’n aelod o Injaroc, y ‘supergroup’ Cymraeg cyntaf a grëwyd pan ddaeth cyn-aelodau Edward H Dafis a Sidan ynghyd â’r canwr Geraint Griffiths at ei gilydd (fel Emlyn, aeth Griffiths ymlaen i ffurfio’i grŵp ei hun sef Eliffant, yn ogystal â rhyddhau nifer o recordiau hir ar ei liwt ei hun). Rhyddhaodd Injaroc un record hir, Halen y Ddaear!! (Sain, 1977), gydag Endaf Emlyn yn cyfrannu’r gân ‘Swllt a Naw’, ond byrhoedlog fu’r grŵp.

Aeth Endaf Emlyn ati i ffurfio’r grŵp ffync Jîp gyda’r gitarydd Myfyr Isaac (un o gyn-aelodau’r band roc trwm Budgie), John Gwyn ar y gitâr fas (cyn-aelod o Brân), ynghyd â dau a oedd yn aelodau o grŵp Geraint Jarman – Richard Dunn (allweddellau) ac Arran Ahmun (drymiau). Ymdriniai unig record hir Jîp, Genod Oer (Gwerin, 1980), â themâu dinesig, fel y gân ffync ‘Halfway’, ynghyd â thestunau tabŵ, megis y gân deitl.

Roedd clawr Genod Oer yn cyfeirio at record hir *Can’t Buy a Thrill* (1972) gan y band jazz-roc o America, Steely Dan, ac amlygwyd y dylanwadau hyn ar record unigol olaf Endaf Emlyn o’r cyfnod yma, sef Dawnsionara (Sain, 1981). Dan ofal y peiriannydd Simon Tassano a’r cynhyrchydd Myfyr Isaac, a oedd hefyd yn chwarae gitâr ar y record, gydag Ahmun ar y drymiau a’r amryddawn Pino Palladino ar y gitâr fas, roedd *Dawnsionara* yn torri tir newydd o ran safon y cynhyrchu, ynghyd â chrefft, cymhlethdod a soffistigeiddrwydd caneuon megis ‘Saff yn y Fro’ a ‘Rola’.

Yn 1974 cyfansoddod arwyddgan ar gyfer gyfres ddrama newydd, Pobol y Cwm sydd wedi ei chlywed ar ein sgriniau (mewn gwahanol fersiynau) yn ddi-dor ers hynny.

Daeth yn gynhyrchydd/cyfarwyddwr annibynnol ym 1982 gan sefydlu’r cwmni cynhyrchu Gaucho ym 1984 a oedd yn arbenigo mewn cynyrchiadau drama ffilm unigol wedi eu ffilmio yng Nghymru a thrwy gyfrwng yr Iaith Gymraeg.

Mae ei gynyrchiadau teledu’n cynnwys y rhaglen ddogfen roc Shampw (1983), y ffilm gomedi Gaucho (1984), y ffilm gerdd i blant Y Dyn 'Nath Ddwyn y Dolig (1985), y ffantasi am deithio drwy amser Y Cloc (1986) a dwy raglen ddogfen 50 munud o hyd, Taith trwy Jafa a Bali a Patrwm Bywyd. Dangosodd Stormydd Awst (1987), ei ffilm hyd llawn gyntaf, effaith teledu ar gymuned fechan yn y 1950au ac ar berson ifanc arbennig a’i deulu gan enill gwobrwyon yng ngwyliau ffilm Stockholm a Würzburg.

Ym 1991 cyfarwyddodd Emlyn y ffilm Un Nos Ola Leuad, sy'n addasiad o nofel gan Caradog Pritchard. Cynhyrchwyd y ffilm gan *Gaucho*, a chafodd lwyddiant byd eang a chlod gan y beirniaid. Dewiswyd hi i gael ei dangos mewn nifer o wyliau ffilm mawreddog gan gynnwys San Sebastián, Llundain, Caeredin, Troia, Texas a Melbourne. Gwerthodd y cwmni gwerthiant ffilm adnabyddus o Lundain, Jane Balfour Films, y ffilm ledled y byd, ac fe’i gwelwyd mewn sinemâu yn Siapan ac Awstralia ymysg lleoliadau eraill.

Ffilmiwyd Gadael Lenin, sy’n adrodd stori trip ysgol i St Petersburg, ar leoliad yn Rwsia ym 1993. Dosbarthwyd y ffilm yn y DU gan Feature Film Co. ac enillodd wobr o £10,000 am y Ffilm Brydeinig Orau gan Gynulleidfaoedd yng Ngŵyl Ffilmiau Llundain ym 1993. Enillodd Wobr y Ffilm Orau yn yr Ŵyl Ban-Geltaidd ym 1994 ac enillodd Emlyn a’r cydawdur, Siôn Eirian, Wobr Writers’ Guild y DU am y Sgript Orau mewn ffilm nad oedd trwy gyfrwng y Saesneg.

Aeth ymlaen i gyfarwyddo’r ffilm Y Mapiwr ym 1995, ffilm gyda chyffyrddiadau swreal, am fachgen ar y trothwy rhwng plentynod a’i arddegau. Ni chafodd hon yr un llwyddiant rhyngwladol a’r ddwy flaenorol ond roedd Emlyn eisoes wedi gosod ei farc fel un o brif gyfarwyddwyr sinema yn yr iaith Gymraeg.

Aeth ymlaen wedyn i gyfarwyddo un gyfres o’r ddrama boblogaidd Tair Chwaer, a chyfarwyddo drama dair rhan drwy gyfrwng y Saesneg ym 1999 o’r enw In The Company of Strangers.

Daeth yn ôl at y ffilm Gymraeg yn 2002 gan gyfarwyddo’r ffilm Dirgelwch yr Ogof, sy'n addasiad o lyfr adnabyddus T. Llew Jones.

## **Cyfeiriadau**

1. ↑ http://www.screenonline.org.uk/people/id/554528/index.html
2. ↑ https://wici.porth.ac.uk/index.php/Endaf\_Emlyn
3. ↑ https://wici.porth.ac.uk/index.php/Emlyn,\_Endaf\_(g.1944)
4. ↑ https://www.bbc.co.uk/cymru/cerddoriaeth/artistiaid/endaf\_emlyn.shtml
5. ↑ https://www.bbc.co.uk/cymru/bywyd/safle/pobl/tudalen/endaf\_emlyn.shtml
6. ↑ https://golwg.360.cymru/celfyddydau/sgrin/516099-beti-george-dderbyn-gwobr-cyfraniad