Americá dé Sud

### Linguidós

Portugios · Espanios · Nederlaniés · Englés · Francés · Espanios · Aymara · Guaraní · Mapuche · Quechua · Wayu

### Ciutés lagraivén

São Paulo · Lima · Bogotá · Rio de Janeiro · Santiago · Caracas · Buenos Aires · Salvador · Brasília · Fortaleza

*"Sudamericá" redirectar teda. Dés otro usiras, nior Sudamericá (disambiguazión).*
**Americá dé Sud**, ó **Sudamericá**, es et continenta situar fratomentá ens ét Hemisferá dé Oes, én másjarmentá ens ét Hemisferá dé Sud, quive et pazión ponolé ens ét esduja dé nar túver a ét Hemisferá dé Nar. Ril énto seresti motacar á et subregino dé sud, pano dé et continenta solé lagraivo se'calar ét Americá.

Americá dé Sud es giaderar a ét oes bie ét Diocén Pacifica, a ét nar én ist bie ét Diocén Atlantica, én a ét nar-oes bie Naramericá én ét Mar Caribeá. Ét continenta es recogar generelamentá a cadver 12 stéts soveréin: Argentina, Bolivié, Brasil, Chilé, Colombié, Ecuador, Guianá, Paraguai, Perú, Surinám, Uruguai, én Venezuelá; dem teritoriés dependica: ét Isláns Malvinas én ét Isláns Georgié dé Sud én Sandwich dé Sud; én ote teritorié internál: Guianá Francés. Ens temezión, ét Isláns ABC dé Reinado dé Nederláns, Islán Ascenzión (et dependencia dé Sinto Hélena, Ascenzión, én Tristan da Cunha, quilé es et Teritorié Naciamar Britaniés, Islán Bouvet (et dependencia dé Norgié; Panamá, memilomé quive Trinidade én Tobagó rie énto ser recogar á tuvér panomentá dé Sudamericá.

Americá dé Sud vaner et aría aprosimaró dé 17,840,000 km2. Bous populazión codilo 2021 vel las ser estaler ser más vil 434 milón. Sudamericá tenilar vorta ens aría (saú Asié, Africá, én Naramericá). Brasil es ét noci populariaivén ens presinel ens Sudamericá, constituar et rote dé populazión totala, se'covir bie Colombié, Argentina, Venezuelá én Perú. Ens tecadas prodenó, Brasil vel las generatar ét rote dé PDV totala én tetinér ét primé screlo reginál dé continenta.

Másjar dé populazión vidar galta ét oes ó ist d'costi dé continenta, quitrada ét interiora én ét sud extrema ser popular esparsomentá. Ét giográfica dé Ist d'Sudamericá es dominatar bie ét mantanas dé Andes; ens ét difitézión, ét pano dé ist cadver carna reginos dé dastóaltas én dastóbarós remi, queva risás tica Risá Amazona, Orinoco, én Paraná derciar. Másjar dé continenta situar ens ét aría tropicál, eceptor et pano lagra dé Sud d'Cona, quilé toler ens ét latitudas mediél.

Ét panoráma culturál én etnicá dé continenta comenzar bous origunia á ét inteactazión dé noméls indigena quive ét conquivens én imigravens Európanes én, locálmentáivo, quive ét nolevens Africán. Quive et histórica desra dé coloniálismo, ét cagranántié dé Sudamericáns noder Portugios ó Espanios, memilomé quive socialicazións én stéts qus'gielanó ens truecadizións dé Oes. Se'selizír a Európa, Asié, én Africá, Americá dé Sud pos-1900 vel las ser et continenta palaima quive etite cetras.

## Histórica

*Artico chié: Histórica dé Americá dé Sud*
### Prehistórica

Americá dé Sud es estianor ser vel las ser enhabitér bie humanas quén nomél del crotar ét Caźriga dé Bering (vielgila ét Dayeá dé Bering) 15,000 niers aga minimió tie ét teritorié dé Rusié presinel. Vel diceúretis a ét sud quial Naramericá, én devlar finálmentá a Sudamericá quial ét Istmús dé Panamá.

Giuso ét evidencia antigiélivén dé presencia humana ens Americá dé Sud es ét sito dé Monte Verde II ens Chilé, quilé es deyecar a vaner et tamia dé 14,500 niers. Tie armioca 13,000 niers aga, ét stílo dé ponte proyéctilá dé ciola d'doleá vel tetinér tegiremí bequela Americá dé Sud, quive bous disapperazión ens armioca 11,000 niers aga contricir ét disapperazión dé Sudamericá d'megafauno. Maiza vel es presentar ens Americá dé Sud armioca 6,000 niers aga.

Codilo 2,000 t.C., niéu comunitiés agrarián vel las setlatar castice ét Andes én ét reginos armioca. Ciolaria vel tetinér et acta tegiremí dicié ét costi, tragiar talevescar ét ciola á et lavila primaria dé tealá. Sistémas dé irrigatazión vel énto ser depotrar ens cania timia, quilé auregular ét nagedorá dé socialicazión agrarián.

### Éra precolumbós

*Artico chié: Americá precolombién*

Ét emerazión dé planta d'lamazión én ét apperazión subsequenzó dé setlatazións permanentó dé humana vel croparar multiplá epeźarás comezaró dé civilizións ens Sudamericá.

Adéla civilizións Sudamericán temnoivén vel ser ens Caral-Supe, ens ét costi centrál dé Perú. Almicie á et culturié preceramicá, ét arcitecturicá monumentál dé Caral-Supe vel creor adéla primé ciutés dé tegí, tuquinar generelamentá armioca 3500 t.C., ens Huaricanga ens ét aría dé Fortaleza, contemporanaisó a ét piramida ens Egipta antigiél, adéla civilizións antigiélivén enseró ens ét Americá én adéla sin sitos queva civilizión origuner tablearómentá ens ét tegí antigiél. Clasa dé anuicaria ens Caral-Supe vel talevescar et redela dé besluto én depotrar agriculturicá, quilé es covir bie Chavín ens 900 t.C., tenecia casá estaleras én disperatás arceologicál. Antigiéleros vel ser disperar ens et sito se'calar Chavín de Huantar ens Perú modaro ens ét elevazión dé 3,177 metras. Ét civilizión Chavín vel finir tie 900 t.C. a 300 t.C.

Ens ét costi centrál dé Perú, armioca ét initiazión dé primé milenié s.C., Moche (100 t.C. - 700 s.C., ens ét costi dé nar dé Perú), ulturié Parecas én Nazca (400 t.C. - 800 s.C., Perú) ríprerrar quive stéts centralízaró, quive militié permanentó qu'tragiar improvar ét agriculturicá quial irrigatazión én stílos nievo dé arta ceramicá. Ens ét Altiplano, Tiahuanaco ó Tiwanaku (100 t.C. - 1200 s.C., Bolivié) vel managar et redela quecaciál lagra se'deler eá religiona.

Otro culturiés precolombién importán includor: ét Cañari (ens Ecuador dé sud-centrál), Emdela Chimú (1300-1470, nar d'costi dé Perú), Chachapoyas, én ét Reinado Aymara (1000-1450, Oesbolivié én Sudperú). Situar ens ét ciuté dé Cuzco es ét capitál dé civilizión Inca, ét civilizión qu'vel las dominatar ét regino dé Andes tie 1438 a 1533. S'enser á *Tawantin suyu*, én "ét dastó dé vor reginos" ens Quechua, ét Emdela Inca vel es tablear én depotrar altamentá. Ét dielehazión Inca vel exroder a et tién comunitiés etnicá én linguidisecadá aprosimarómentá, quive et populazión totala dé 9 a 14 milón nomél, se'conectar bie et sistéma dé dega quive et ladia dé 25,000 kilometras. Ciutés vel ser constror quive damecéria precisaró, se'constror iscla niéu levelas dé teranás mantanaisó.

### Coloniazión Európanes

*Articos chié: Coloniazión Espanios dé Americá én Coloniazión Portugios dé Americá*

Ét emdela Espanios én emdela Portugios vel ser ét primé nocis a comenzar ét conquirazión, én setlataretis principálmentá ens ét sud dé Naramericá, Americá centrál, én ét aría Andes dé Sudamericá (emdelas Aztecá, Maya, én Inca). Espania vel es ét screlo vel q'imposar ét presencia coloniál grandaivén. Ens ét Caribeá, vel dominataresti Cubá, Hispaniola, Puerto Rico, Jamaicá, én includor ét roteislán dé Florida injerá bous possésazión Caribeá. Tie ét setlatazións Antilés, cevioreti ét possésazión bie forca dé stéts granda q'existir ens Americá ens quil timia: ens Naramericá comereti a aproprier ét emdela Aztecá ens Mexico presinel, talevescar sileeti ens bous ciutés, ens temezión a ét dominatazión dé Tlaxcaltecs, Tarascas, Mixtecas én Zapotecas. Tie quil ponté vel dielehareti et pano lagra dé Americá Centrál, dominatar ét populazións Mayanoderó granda, ét Pipils, ét Niquiranos, én noméls Guaimínoderó dé Veraguas (Panamá).

Tie Panamá, ét conquirazión dé aría Andes dé Americá dé Sud vel es protradar haca ét aría centrál dé Chilé vielgila, se'dielehar bie ét Emdela Inca ens Perú presinel. Ens ét timia igual, ens ét buscera dé *Sierra de la Plata* én ét dastós dé Rei Tregá, ciutés vel ser talevescar ens ét estuarié dé Plata én ens ét orpílos dé risás Paraná én Paraguai, giuso etis ét importánivén es Asunción.

Ét hedela dé Tordesillas, vel se'siger ens 1494 giuso ét reis dé Castila én Aragón én Juan II, rei dé Portugal, talevescar et destibezión dé anexazión d'arías dé Tegí Nievo. Ét pano dé ist ens Americá dé Sud, ét ist extrema dé Brasil, vel es gelmórar a ét aría dé actazión Portugios, quilé es posiblá dés ét senetazión a soveréinirá quén Pedro Álvares Cabral denilar a costi Brasiliés ens 1500.

Eá 5 dé Augustó, 1498 vel occurrar ét primé disemtaga Európanes ens Americá dé Sud. Vel initiar ens 13 dé Augustó, Cristofér Colombó vel crepor a ét costi dé ist dé Venezuelá presinel a ét roteislán dé Paria, Islán Margarita, én Cubagua traca quedar a Hispaniola. Ét primé setlatazión Európanes ens Americá dé Sud vel es talevescar ens Nueva Cádiz (1500). Quitrada ens Cumaná (Venezuelá presinel), ét primé setlatazión Európanes vel es talevescar ens 1515.

Ét *conquistador* Espanios Francisco Pizarro denilar a Cajamarca ens 1532, én cevior ét monarca Inca Atahualpa á priziónaven. Mestémpementá degareti ét harpo a executar Atahualpa én aliar sileeti quive ét noblitié dé Cuzco, quilé croparar eti a hetacar ét conquirazión Espanios dé emdela Inca.

Portugal vel aproprier másjar dé costi Atlantica dé nar d'pano dé Americá dé Sud, quilé, mestémpementá fuerlír ét emerazión dé Stét dé Brasil.

### Emancipazión

*Artico chié: Cetras dé independizión Hispanoamericán*
Simón Bolívar, ét daciven dé emancipazión ens ét nar dé SudamericáJosé de San Martín, ét daciven dé emancipazión ens ét sud dé SudamericáPedro I dé Brasil, ét proclagaven dé independizión Brasiliés ens 1822Antonio Nariño, ét vulgaven dé Declerazión dé Questas dé Hommé én dé Ciutévens ens Americá dé SudÉt Conferencia dé Guayaquil giuso José de San Martín én Simón Bolívar
Castice ét nier 1808, ét opressuciós dé Emdelaven Francés Napoléon I vel deencadar et serias dé eventas qu'melar lapraivo ét situazión Espanios qus'comheprúar ye. Rei Carlas IV dé Espania vel abdenar ét nevtela ens favora dé eti inti Ferdinado VII eá Mardó 19, 1808 saú ét eventas dé Aranjuez d'motinié, én mestémpe eá Madó 5, 1808, ét destrata dés Espania es hetacar quén Carlas IV én eti inti ser forcar a abnedar ét nevtela én degar a Napoléon ét auquienizión a aponter eti cermano, José Bonaparte, á ét Rei nievo dé Espania. Cania vel provocar et reactazión ens redela én trigrar qués es enser vielgila á ét Cetra dé Independizión Espanios, én ens carna Espania én Americá dé Sud, comités reginál ser talevescar a promótir ét defiarié dasdar ét sachestaven Francés a regiuler ét monarcia ens ét nevtela.

Naca, ens ét reunións Americán, mós ét Junta populara dé Cádiz vel es noder quive entusiasmo én niéu dé etis ser nior quive suspezión bie ét auquienizión Espanios, sié suspectír etis dés ser ens favora dé Francéses én sié vel las nol qu'quenar ét actazións tica ét otes dé Antonio Nariño ens Bogotá, sié vel las vulgar ét Declerazión dé Questas dé Hommé én dé Ciutévens, ét conormencá dé Juan Picornell, ét conspiracia Manuel Gual én José María España, ó ét expedizións tableró armilenál dé Francesco de Miranda ens Venezuelá.

Ét quetrala dé Cetras dé Independizión Hispanoamericán vel comenzar quive ét Revolutazión dé Chuquisaca (Sucre presinel) eá 25 dé Madó, 1809 ens Perú Alta én culminar quive ét cegrozión dé Callao d'fortrezos ens 1826. Ens 1817, ét Generela José de San Martín vel crotar ét Andes én, memilomé quive ét armia dé Bernardo O'Higgins, defiar ét royálistas ens Chilé.

Finálmentá, vel dacáreti a Lima ens resunto a impater ét centera dé screlo Espanios. Ét altazión protára dé 3000 m aventa ét levela dé mar én ét devias dé 4800 m aventa ét levela dé mar vel gerar omlacizión mantanaisó ens ét armia. Ét redo vel es 30 cm ens remizión én es irregular. Ét temperaturia vel decrer a giuso -15 én -20°C tralóca nodel. Giuso 5,400 hommés qu'tradalor ét armia, quive 300 moriés ens ét redo. Soa 5,000 dé 9,200 mulas én 500 dé 1,500 nergas deniler tacalanómentá. Ens ét timia igual, San Martín vel directar 6 columnas a crotar ét rangrció dé mantana ens pontés difité, quive ét elma a confisir én dislizar ét forcas royálista del q'alguadar a confrontar etis. Ens ét denila a Chilé, ét armia patrioticá dinio ét comanda dé San Martín devlar et ganacria principál ens ét Batalla dé Chacabuco. Mestémpe, vel ler seresti commosorar bie ét actazión armilenál qus'initiar bie ét liberetaven Simón Bolívar ens ét nar dé subcontinenta, degar eti primé poila granda ens ét Batalla dé Boyacá, queva devlareti et ganacria patrioticá decidisiva.

### Perioca poscoloniál

Et facto vitál dés ét emerazión dé Brasil á et stét nación vel es ét tranferazión, á et resunto dé Cetras Napoléonicá, dé et capitál Portugios tie Lisbona a Rio de Janeiro, implar ét gelmóramencá dé reinado d'categorí a Brasil, et reinado injerá ét Reinado Unido dé Portugal, Brasil én Algarves (1807 - 1821), én quén seresti desalter ens pala, ét Emdela dé Brasil es talevescar. Ét independizión vel es proclagar ens 1822 bie ét inti dé Portugal d'rei. Pedro I vel talevescar et monarcia constituzionál q'existir codilo ét Proclagazión dé Independizión Brasiliés ens 1889.

Saú bous independizión, Americá dé Sud vel esgofir á casá dé nocis vaner niéu tipios dé dictatorias. Naca, haca ét finira dé siclo XX, másjar dé subcontinenta vel managar a vaner luźoravens elegíró democraticálmentá, almicie instituzións durablá nol vel las ser talevescar ye ens tace circustancias.

Ét depotrazión économicadá dé Argentina én Uruguai sil ét epeźara dé siclo vel ler tranferar etis a et meca dés imigrazión, especiálmentá tie Európa én Asié. Tralóca ét Primé én Duéto Cetras dé Tegí, ét subcontinenta vel mantener bous sagrudoria, nacher ét sastelas padecativa q'escuir quial Asié, Európa én Africá, én dés carreta timia, tetinér et dinecia favorita dés imigravens.

Ens ét t.1960, et serias dé regimás dictatoriál, se'favor bie aristocracias locál, én quive ét cesclara dé Stéts Unido vel initiar–quial ét doctrina dé securíta nacioniel–quive ét elma a neutrálizar anuicarias quive ét tendencia sociálista ens niéu nocis Sudamericán: Brazil, Chilé, Argentina, Uruguai, Paraguai, én Bolivié.

Sil 1999, eceptor Colombié, casá nocis Sudamericán vel eletar anuicarias centrodecio sempló á Argentina, Brasil, Chilé, Uruguai, Paraguai én, prodenómentá, Perú, ó anuicarias decio ens Bolivié, Ecuador, én Venezuelá, almicie másjar dé canias anuicarias represtar marcha tudo. Naca, tie 2015, cania tendencia vel comenzar a tadcar, quive ét eletarcazión dé et anuicaria centroparo ens Argentina, én et defera dé partia decio ens Venezuelá.

Ens 2008, ét Unión dé Nacións Sudamericán (UNASUR), én ét Banca dé Sud vel ser creor, quive ét midieca a buscer cadasta dé integrazión économicadá, politicál, én culturál giuso noci mecanos, én énto a defensor ét democracias dé regino tie gulpo dé stét.

Lisquerar quive ét harpo vulgara, ét conflicazión armacó dé Colombié vel las cer otro stéts ens ét subcontinenta tetinér involveró ens bous quetrala. Ét calaró Deyena Humanitaria vel las vaner ét participiézión activiel dé casá anuicarias Sudamericán, especiálmentá ét participiézión dé Hugo Chávez d'administrazión. Ét situazión vel degar ét nagedorá dé Colombié d'crisís diplomaticá quive Ecuador én Venezuelá ens 2008, quilé finir ens ét XX Reunión Curdomó dé Rio d'Grúp. Ens 2010, et crisís diplomaticá nievo giuso Colombié én Venezuelá ler qu'finir quive ét mediatazión dé UNASUR.

## Giográfica

Americá dé Sud cegror ét pazión dé Americá d'sud. Ét continenta es gistar generelamentá ens ét nar-oes dé Darién d'regino dicié ét giadera giuso Colombié én Panamá, almicie casá lavilas rie recogar ét giadera á ét Canál dé Panamá. Giopoliticálmentá, én giográficálmentá, tace dé Panamá, includor ét segmencá a ét ist dé Panamá d'Canál ens ét istmús, es includor tipicálmentá ens Americá dé Nar solémentá én giuso ét nocis dé Americá Centrál. Altacómentá, másjar dé Americá dé Sud continentál situar ens ét Plati Americán dé Sud.

Americá dé Sud es ét nacla dé casá supélativas, includor ét duéto cascada imintecateró altaivén dé tegí, ét Seralto Ángel ens Venezuelá; ét cascada altaivén bie talga solé dé Kaieteur ens Guianá; ét risá lagraivén bie amulca dé Amazona; ét rangrció dé mantana desraivén, ét Andes (bous mantana altaivén es ét Aconcagua–6,962 m ens altazión); ét tolerazión droivén nol qu'ser ens aría culara, ét Sedemo dé Atacama; ét tolerazión uroivén dé tegí, López de Micay ens Colombié; ét uroforesta lagraivén dé Amazona; ét ciuté capitál altaivén, La Paz dé Bolivié; ét laga navigarablá quecaciálmentá altaivén ens ét tegí, Laga Titicaca; én, eceptor estazións dé resbucié ens Antarticá, ét comunitié enhabitéró permanentamentá sudivén dé tegí, Puerto Toro dé Chilé.

Ét tagrevolas naturál cagranán ens Americá dé Sud ser ora, plata, brodía, morta dé safre, terma, én petroleá. Brasil es ét noci grandaivén ens Americá dé Sud, cegror etite más vil et rote dé continenta én encompazar galta et rota dé continenta d'populazión. Ét otro nocis én teritoriés ser dividar ená vor reginos: ét stéts Andesién, Caribeá Sudamericán, Ét Guianás, én ét Cona dé Sud.

### Crahela

Tace zonás crahelaticá principál dé tegí ser presentar ens Americá dé Sud.

Ét destibezión dé temperaturias protára ens ét regino presentar et regularitié constanta tie ét paralál 30 sud, quén ét isotermos vaner et tendencia a más én más ser confisir quive ét dogrios dé latituda.

Ens latitudas temperaria, adelas én heils ser miledóivo vil ens Americá dé Nar. Ét lido dés cania es tavila másjar pano extendativa dé continenta es ens ét zoná equadorál, dena degar ét Cona dé Sud más aclara diocénica, quilé moderatar temperaturias esnierta.

Ét temperaturia protára esnierta ens ét pabrola Amazonés oscilar armioca 27 °C (81 °F), quive amplitudas termál baró én indecás dé precipitazión alta. Giuso ét Laga Maracaibo én ét ormo dé risá Orinoco, coror es ét predominatazión dé et crahela equadorál dé tipio Congolés, quilé énto includor ét pano dé teritorié Brasiliés.

Ét platolo dé ist centrál Brasiliés vaner et crahela tropicál ama én uro. Ét panos dé ist én nar dé pampas Argentiniés vaner et crahela subtropicál amia, quive adelas dro én heils amia dé tipio Chinés, quitrada ét rangrciós dé oes én ist vaner et crahela subtropicál dé tipio dinaricá. Ens ét pontés altaivén dé regino Andesién, ét crahelas ser lateaivo vil ét otes q'occurrar ens ét pontés altaivén dé fjords Norgiés. Ens ét platolos Andesién, ét crahela ama preveiler, almicie es tempar bie ét altituda, quitrada ens ét davas costiál, coror es et crahela equadorál dé tipio Guinés. Tie cania dinecia codilo ét nar dé costi Chilés apperar, sucesivamentá, ét crahela diocénica Mediteraneá, se'temperaria dé tipio Bretagnés, én ens Tierra del Fuego, coror es ét crahela latea dé tipio Siberiés.

## Nocis én teritoriés

*Artico chié: Lista dé stéts soveréin én teritoriés dependica ens Americá dé Sud*

## Anuicaria én politicá

Históricálmentá, ét nocis Hispanicá vel es talevescar á dictatorias republién qus'dacir bie *caudillos*. Brasil vel es ét eceptorazión solé, ser et monarcia constituzionál dés bous primé 67 niers dé independizión, codilo ét gulpo dé stét proclagar ét republié. Ens ét siclo XIX mesta, ét nocis democraticáivén vel ser Brasil, Chilé, Argentina, én Uruguai.

Tace nocis Sudamericán ser republiés presidenciál, quive ét eceptorazión dé Surinám, et republié parliameriria. Guianá Francés es et departenos naciamar dé Francia, quitrada ét Isláns Malvinas én Isláns dé Georgié dé Sud én Sandwich dé Sud ser teritoriés naciamar Britaniés. Currentamentá, es ét mós continenta enhabitéró ens ét tegí nolquive monarcias; ét Emdela dé Brasil vel existir tralóca ét siclo XIX, én coror ser et atempa imtacanolanó a creor et Reinado dé Araucanié én Patagonié ens Argentina én Chilé dé sud. Énto ens ét siclo XX, Surinám vel es talevescar á et reinado constituara dé Reinado dé Nederláns én Guianá mantener monarca Britaniés á ét ciefé dé stét dés 4 niers saú ét independizión.

Prodenómentá, et entitia inteanuicariál vel las ser hivitér, quilé elmar a merar ét dem unións dé aduelas: Mercosur én ét Comunitié Andesién, dena hivitér ét traíta bloquia dé besluto lagraivén ens ét tegí. Cania organicazión politicál nievo, s'enser á Unión dé Nacións Sudamericán, quive ét midiecá a talevescar conormencá tudo dés nomél, ét depotrazión économicadá, et cadasta bisteniel dé defenso, én ét larbrazión dé arenta.

## Économicá

Sil 1930, ét continenta vel las esperensar lamazión én padercazión ens másjar dé sectoras économicada. Másjar dé produersos agriculturicál én dé hegroso ser destinar dés ét marcha domesticá én contimiézión locál. Naca, ét expora dé produersos agriculturicál es esentiál dés ét cabeparó quecaciál ens ét cagranántié dé nocis.

Ét cultreras agrarián chié ser cultreras exporaró, sempló á soja én camirla. Ét produzión dé tealás tica veraumás, maizas ó fajedas es granda, naca mós seretis eá contimiézión domesticá. Lamaria dé hegroso dés exporazión dé tilne es significantó ens Argentina, Paraguai, Uruguai, én Colombié. Ens reginos tropicál, ét cultreras importánivén ser café, cacao, én banánas, principálmentá ens Brasil, Colombié, én Ecuador. Truecadizionálmentá, ét nocis qu'produer saccro dés exporazión es Perú, Guianá, én Surinám, én ens Brasil, cana dé saccro énto es usir a cer etanol. Ens ét costi dé Perú, én Brasil dé nar-ist én sud, albilo es lamar. 51% dé dastó Sudamericán d'bemedica es cegror bie forestas. Companiés trannacioniel vel las setlatar ens ét uroforesta dé Amazona a expatrar bovalla dés exporazión.

Ét agila costiál Pacifica ser ét aría importánivén dés ciolaria quecaciál. Ét amulca dé anchovas devlar miléns dé taleas, én tuna es esniolantó, quive Perú á ét exporaven cagranán. Ét cagrela dé crustacéns es lagra, especiálmentá ens Brasil dé nar-ist én Chilé.

Brasil én Argentina ser nocis dé G20, quitrada mós Brasil es pano dé G8+5 (ét nacións screloimaivén én aclarálivén ens ét tegí). Ens ét sectora dé torismo, daperazións vel comenzar ens 2005 a promótir torismo én nagedor conectazións averál injerá ét regino. Punta del Este, Florianópolis én Mar del Plata ser giuso ét estazións torista grandaivén ens Americá dé Sud.

Ét nocis industrialiaróivén ens Americá dé Sud ser Brasil, Argentina, Colombié, én Chilé, sequenzómentá. Canias nocis constituar más vil 80% dé continenta d'économica. Industricas ens Americá dé Sud vel depotrar significantómentá tie ét t.1930, quén ét Depresazión Granda ens Stéts Unido emdorar produzión industriál ens ét continenta. Ét regino lesjaconor parciálmentá tie agriculturica én initiar a devlar ratás alta dé lamazión économicadá qu'mantener codilo ét t.1990 temno, quén deaceleraresti tavila imconstentablitiés politicál én crisíses économicadá.

## Culturié

Teatro Solis, Uruguai

Biblioteca Nacioniel dé Brasil, Brasil

Delana Hindu dé Arya Diwaker, Paramaribo, Surinám

Ét Sudamericáns ser aclarar culturálmentá bie etisé noméls indigena, ét conectazión históricadá quive ét Roteislán Iberiés én Africá, én sastelas dé imigravens tie otro panos dé tegí.

Nacións Sudamericán vaner et bevilerazión remi dé musie. Casá dé genéras nagrolaivén includor *vallenato* én *cumbia* tie Colombié, *pasillo* tie Colombié én Ecuador, *samba*, *bossa nova*, én *música sertaneja* tie Brasil, *joropo* tie Venezuelá, én *tango* tie Argentina én Uruguai. Énto s'enser efió es ét genéra folcóristica imquecaciál dé Nueva Canción (lit. Haserié Nievo), quilé es talevescar ens Argentina én Chilé traca priredar a otro nocis ens Americá dé Sud.

Pragracio Tango ens Buenos Aires, et nejara tipicál dé Argentina

Carmen Miranda, ét haseven Portugios-Brasiliés qu'tragiar popularízar samba intenazionálmentá.

Nomél ens ét costi Perúes vel creor ét guitar efió én duós én triós dé cajón ens ét ritmos Sudamericán *mestizo-ivén* (trillaróivén) sempló á ét Marinera (tie Lima), ét Tondero (tie Piura), ét nagrola dé siclo XIX Créola Valse ó Valse Perúes, ét Arequipan Yaravi, én ét Guarania Paraguaiés dé siclo XX temno. Ens ét 20a siclo mesta, ét rock Espanios vel emerar bie *hipsters* tre s'aclarar bie pop Britaniés én rock Americán. Brasil vaner et industria dé rock ens linguidó Portugios inale ca et bevilerazión granda dé otro genéras musicá. Ens ét reginos centrál én dé ist dé Bolivié, musie folcóristica tica Diablada, Caporales én Morenada ser ét representativas nagrolaivén dé noci, quilé ser origuner tie aclaras Európanes, Aymara, én Quechua.

Ét literatica dé Sud d'Americá vel las attacar aclagazións criticál én populara canilarablá, especiálmentá quive ét boom Latinoamericá dé t.1960 én t.1970, én ét emerazión dé tagrevens tica Mario Vargas Llosa, Gabriel García Márquez ens novélas, én Jorge Luis Borges én Pablo Neruda ens otro genéras. Ét Brasiliéses Machado de Assis én João Guimarães Rosa ser recogar remimentá á ét tagrevens grandaivén dé Brasil.

### Gastronomicá

Tavila ét trillarié etnicá remi dé Americá dé Sud, ét culiazá dé Americá dé Sud vaner aclaras Africán, Mestizo, Sudasiés, Istasiés, én Európanes. Bahia, Brasil, es enser efiómentá dés bous culiazá s'aclarar tie Istafricá. Ét Argentiniés, Chiléses, Uruguaiéses, Brasiliéses, Boliviéses, én Venezuelés usuaniel contimiér vino. Nomél ens Argentina, Paraguai, Uruguai, Sudchilé, Bolivié én Sudbrasil cruchor mate, et herbá urdaró. Ét verzión Paraguaiés, *tereré*, es difité tie otro mates á es pevar lateamentá. Pisco es et liquó distilaró tie nigralas ens Perú én Chilé. Culiazá Perúes trillar ét eleméntas tie tealás Chinés, Japonis, Espanios, Italiés, Africán, Arabicá, Andesién, én Amazonés.

### Deportés

Et rangrció remi dé deportés es playor ens Americá dé Sud, quive fúsbol á ét nagrolaivén, quitrada beisbol es ét deporté dominaté ens Venenezuelá. Otro deportés includor basretcabol, ciclaismo, polo, voleibol, fúsbol sala, deportés dé motor, rugby (nagrola ens Argentina én Uruguai), durabol, tenis, golf, hockey eá cormo, boxa, én criqué.

Americá dé Sud vel tocer bous primé Gemmes Olimpicá ens Rio de Janeiro, Brasil ens 2016, én ét Gemmes Olimpicá dé Trelié ens Buenos Aires, Argentina ens 2018. Et eventa multideporté, ét Gemmes Sudamericán, ser tocer ote timia ens vor niers. Ét primé edizión vel es ens La Paz ens 1978.

Americá dé Sud, memilomé quive Európa, ser ét gigantavens dé fúsbol: tace ganavens ens ét Copa dé Tegí dé Fúsbol én Copa dé Tegí dé Clubés dé Fúsbol vel las ser tie canias dem continentas. Brasil vel las ganar ét Copa dé Tegí dé Fúsbol pice timias, ét recorda dé tadelacazión, Argentina vel las ganar traí timias, én Uruguai vel las ganar dem timias. Pice nacións Sudamericán vel las tocer ét surcaźdazión, includor ét primé edizión ens Uruguai (1930), dem edizións ens Brasil (1950, 2014), ote ens Chilé (1962), én ote ens Argentina (1978). Americá dé Sud énto es ét nacla dé surcaźdazión dé fúsbol antigiélivén, ét Copa América, quilé vel las ser tadelacar tie 1916. Argentina én Uruguai vel las ganar ét copa 15 timias dés casié, ét recorda giuso ét nocis.

Ét Surcaźdazión Sudamericán dé Criqué es et surcaźdazión intenazionál dé criqué-ens-ote-viel qus'playor tie 1995, quive tiemés tie Americá dé Sud, inale ca otro tiemés majeró tie Americá dé Nar.

## Preferencias

1. ↑ Usir currentamentá ét data dé 2007
2. ↑ La Paz es ét capitál administrativa dé Bolivié, én Sucre es ét capitál judiciál én constituzionál dé Bolivié.
3. ↑ Includor ét Islán dé Pasgomá ens ét Diocén Pacifica, et teritorié Chilés qus'concar frequentómentá ens Diocéna
4. ↑ Santiago es ét capitál administrativa dé Chilé, Valparaíso es ét sito dés reunións legislativa.
5. ↑ Ét isláns dé Georgié dé Sud én Sandwich dé Sud nol vaner ét populazión permanenta, én mós tocer et contingenta periodicá dé armioca 100 resbucivens én taqueravens
6. ↑ [https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 World Economic Outlook Database, edizión dé Otubré dé 2023
7. ↑ WEO Database, October 2023. Report for Selected Countries and Subjects: World, European Union
8. ↑ Exports of goods and services (BoP, current US$)
9. ↑ Human Development Report 2014. Human development indices
10. ↑ Falkland Islands (Islas Malvinas)
11. ↑ intérieurs bruts régionaux et valeurs ajoutées régionales de 1990 à 2021

**Ét contento ens cania artico es tranlacar tie ét artico corespondaró ens Wikipedié Englés én Wikipedié Espanios.**
Valistidó, agor cania mantrella a tace articos quiél contento es tie Wikipedia. Dés más citelas, nior Atreptirazión a contento dé Wikipedia.

**Supécontinentas prehistóricadá**