Wojna Kurdyjska

Brytyjscy czołgiści obok perskich kawalerzystów

Wojna Kurdyjska była pierwszym, tak dużym konfliktem, który wybuchł po Wielkiej Wojnie.

## Przyczyny konfliktu

W październiku 1926 roku, z racji złych warunków egzystencjalnych i nastrojów niepodległościowych podscycanych przez Związek Radziecki, na terenie tureckiego, irackiego i perskiego Kurdystanu doszło do rebelii.

Państwo Tureckie zwlekało z rozwiązaniem problemu. Rząd republikański w Ankarze nie chciał bowiem denerwować Brytyjczyków zaangażowanych w konflikt po stronie Iraku, a sam liczył że jeśli armia królewska opanuje bunty także i na tureckiej ziemi, to bez problemu zagrabione grunty zwróci.

I choć Kurdowie zostali porzuceni przez Kreml, teraz borykający się z własnymi problemami, a samo powstanie zostało dość szybko stłumione, to na teren tureckiego Kurdystanu weszły wojska nie Brytyjskie, a Perskie. A Teheran nowe terytorium potraktował jako zdobycz wojenną i nie widziało się mu go oddawać.

Turcy poczuli odrazę do własnego rządu i systemu, a ich negatywne nastroje dodatkowo potęgował problem spłaty reparacji i marna sytuacja gospodarcza kraju. Okazję do reakcji wyczuła generalicja, która 12 kwietnia 1927 obaliła rząd Atatürka, jego samego zamykając w specjalnym więzieniu.

## Faza Perska (1927)

12 maja 1927 roku, rząd turecki wypowiedział Iranowi wojnę, kiedy ten oficjalnie odrzucił jego rządania.

Kiedy Turcy mieli dość czasu, żeby przygotować swoją armię do konfrontacji z Persją, wprowadzając pobór i kupując broń w Niemczech i Stanach Zjednoczonych, armia perska była niewielka i opierała się głównie na lekkiej kawalerii, na swoim stanie posiadając tylko jedną kompanię czołgów FT-17.

I tak, 27 maja, czyli 15 dni po wypowiedzeniu wojny, ruszyła turecka inwazja - siłami 2 armii dowodzonych przez generałów Selâhattina Âdilego i Âsıma Gündüza, które na stanie miały większość tureckich żołnierzy, bo ponad 250 tysięcy, najeźdzcy bez większego oporu poruszali się wgłąb terytorium nieprzyjaciela, 18 lipca docierając do Teheranu, a 25 - zamykając wokół stolicy okrążenie.

Tam też rozpętała się pierwsza bitwa, bo Persowie mając trochę czasu zrobili z miasta twierdzę - w trakcie 3 miesięcy jej oblężenia, odpierano każdy turecki atak, dumnie budując mit nieupadłego Teheranu.

Na południu kraju nie było jednak tak samo kolorowo dla Persów - Turcy poruszali się wzdłuż Irakijskiej granicy bardzo szybko, docierając do Zatoki Perskiej jeszcze w czerwcu.

I choć od razu po wypowiedzeniu wojny, Iran zwrócił się o pomoc do państw zachodnich, to te odpowiedziały dopiero, kiedy Turcy stali się realnym zagrożeniem dla brytyjskiego, francuskiego czy nawet włoskiego kapitału w Iranie. I choć na otwartą interwencję było jeszcze zbyt wcześnie, to do końca roku wysłano do walczącej Persji doradców wojskowych i broń, zaś samą Turcję objęto licznymi sankcjami.

Turcy zrozumieli co się święci, dlatego w listopadzie zmuszeni zostali do osłabienia szeregów 2 armii, formując z nią 4 armię pod dowództwem Nazmi Soloka i przenosząc ją w region Morza Śródziemnego i granicy z francuskim Lewantem.

Na kontratak wyczuł wtedy okazję dowódca świeżo sformowanego korpusu z ogłoszonego kilka tygodni wcześniej poboru w centrum kraju - generał Karim Buzarjomehri. Wykorzystał on fakt reorganizacji i bałaganu w przegrupowującej się armii i wbił w jej środek klin, odcinając wysunięte daleko na wschód wojska od cofającej się do Turcji 4 Armii. Tureckie dowództwo spodziwające się alianckiej agresji, zmuszone było kontynuować odwrót 4 Armii, licząc na i tak rychłą kapitulację Persji po zdobyciu Teheranu.

## Faza Entencka (1928)

Kiedy okrążona część 2 Armii z 19 tysiącami doświadczonych żołnierzy liniowych skapitulowała 14 marca, wiadome było że wojna nie skończy się szybko. A kolejnym dowodem na to, było dołączenie do niej Brytyjczyków, Francuzów i Włochów.

29 marca, brytyjskie 14 i 50 dywizje piechoty przekroczyła granicę w rejonie Mosulu, chcąc całkowicie odciąc wojska tureckie od ojczyzny, wymuszając na tureckim dowództwie presję czasu. Kiedy po ostatnim szturmie na Teheran, 1 kwietnia nie udało się zdobyć miasta, Turecki rząd zadecydował o całkowitej ewakuacji wojsk w region Kurdystanu, aby uniknąć odcięcia.

I wydawało się, że poza Persją i Wielką Brytanią, żadnego z wrogów Turcji nie powinno się brać na poważnie. W końcu 4 kwietnia, do ofensywy przystąpił francuski Korpus Lewantu, w sile 5 najlepszych dywizji zmotoryzowanych, jednak śmiała decyzja o rajdzie na Ankarę nie skończyła się dobrze, kiedy konne jednostki logistyczne nie mogły nadążyć nad odciętymi od zaopatrzenia już 9 kwietnia, jednostkami liniowymi. W ten sposób, z gry wyeliminowano niemal 30 tysięcy francuskich żołnierzy wziętych do niewoli, a reszta korpusu zmuszona została do odwrotu do Syrii.

18 kwietnia swojego szczęścia spróbowali Włosi, mający jeszcze bardziej wybujałą wyobraźnię. Założeniem ataku, było na wzór desantu pod Galipoli, przeprowadzić morską inwazję na Izmir, Antalyę i Ayvalik. W rzeczywistości jednak, desant został osłabiony jeszcze przed jego rozpoczęciem, kiedy na tureckich wodach wysadziło się na minach kilka statków transportujących żołnierzy i 4 niszczyciele. I choć bez większego oporu udało się wylądować pozostałym wojskom inwazyjnym w sile 7 dywizji, to spowalniane przez rozpadające się czołgi-monstrum i kulawą taktykę, wojsko zostało w końcu otoczone. Jednak i wtedy dowództwo w Rzymie nie traciło nadziei, licząc na przeprowadzenie zrzutów zaopatrzenia z powietrza... siłą zaledwie kilku samolotów transportowych znajdujących się na wyposażeniu włoskiego lotnictwa. Do 12 maja, poddało się 28 tysięcy Włochów, jednak drugiej dywizji piechoty dowodzonej przez generała Messe udało się brawurowo zbiec.

I tak, do końca roku front zastygł. Mimo kilku potyczek na granicy z Syrią na korzyść Francji i kilku na granicy z Irakiem na korzyść Turcji, a także pierwszego w historii lotnictwa, bombardowania strategicznego dużego miasta - Ankary, nie doszło do żadnych większych manewrów operacyjnych.

## Faza Grecka (1929)

Początek roku odbył się pod znakiem udanej, tureckiej kontrofensywy na wschodzie Syrii i w Iraku - siłami trzech armii, Turcy przebili się 25 lutego przez francuskie i brytyjskie linie obrony, zdobywając Mosul, a od strony Lewantu niebezpiecznie zbliżając się do brytyjskiej Jordanii, nękanej przez arabską rebelię, od dawna wspieraną przez Turków.

Zachodnie mocarstwa, mające związane ręce przez niechęć społeczeństwa do walki i braki kadrowo-sprzętowe, zmuszone były znaleźć nowych sojuszników, bo mimo podobnych problemów Turcji, która zmuszona została zaostrzyć prawo poborowe i ograniczyć do minimum

    wydawanie żywności i paliwa, ta nie zdawała się być skora do kapitulacji.

Szukać nie trzeba było długo - Królestwo Grecji, nękane przypadkowymi nalotami włoskimi i tureckimi, postanowiło otwarcie zaangażować się w konflikt, wybierając stronę dawnych sojuszników z czasów Wielkiej Wojny, która od dawna zabiegała o greckie względy, oferując sowite wynagrodzenie. I tak, 21 lipca, do walki oficjalnie włączyła się Grecja, rozpoczynając ofensywę w tureckiej, niemal niebronionej Tracji.
Już 7 sierpnia, wojska greckie podeszły pod Stambuł. Wtedy też, do walki włączyła się Bułgaria, chcąca zmyć z siebie hańbę współpracy z własnymi oprawcami sprzed 11 lat. Kiedy 12 sierpnia obrona tureckiej stolicy upadła, podpisano zawieszenie broni.

## Skutki konfliktu

Rozmowy pokojowe przeprowadzono ze sporym opóźnieniem z racji wielu dymisji w tureckim rządzie - nowym premierem został były dowódca 1 Armii, Selâhattin Âdile, a stanowiska ministerialne obsadzono specjalistami spoza kręgów generalicji.

W końcu jednak, 2 września w Salonikach doszło do rozmów, na które nie zostały jednak zaproszone strona bułgarska i włoska, co stanowiło niemałe, dyplomatyczne faux pas. Ostatecznie jednak oddzielny pokój z tymi państwami Turcja podpisała 6 września.

Rząd w Stambule, a właściwie ponownie - w Ankarze, zobowiązany został do spłat reparacji wojennych stronie perskiej. Musiał uznać także suwerenność Republiki Kurdyjskiej, teraz założonej tylko na terenach tureckich. Jednak największym ciosem dla ducha narodowego, była utrata Tracji i czasowa okupacja grecka Stambułu, która przedłużając się o wiele długich lat, stwarzała ryzyko wzrostu nastrojów rewanżystowskich, jednak za wstawiennictwem niemieckiego ministra spraw zewnętrznych, Konstantina von Neuratha, udało się uniknąć kolejnego rozlewu krwi, a sama Turcja rozpoczęła powolny, acz skuteczny marsz w stronę demokracji i pokoju.

/Krzysztof Dominek