Urano

Kategoria:Hezkuntza Programako artikuluak

## Urano [[Fitxategi:{{#property:P367}}|25px]]

**Urano** Eguzki-sistemako zazpigarren planeta da, William Herschelek 1781eko martxoaren 13an aurkitua. Eguzki-sistemako gasezko lau erraldoien artetik, hirugarrena da diametroz, eta laugarrena masaz. Greziar eta erromatar mitologiako Urano jainkoagandik hartu du izena. Urano izotzezko erraldoia da, hots, gas izoztuz dago osatua.

## Orbita eta errotazioa

Eguzkiaren inguruan 0,047ko eszentrikotasuneko orbita eliptiko bat egiten du eta ekliptikaren planoarekiko 0.77°ko angelua osatzen du. Orbita guztia egiteko 84,01 urte behar ditu.

Uranoren errotazioa, eta bere sateliteena, da orbitaren ezaugarri nagusia, Eguzkiaren inguruko biratze planoaren elkarzuta baita ia. Polo zapalak ditu, biratze lastertasun handia duelako, eta horrela, Uranoren ekuatoreko diametroa poloetakoa baino %6-8 handiagoa da.

## Egitura

Diametroa 51.000 km ingurukoa du, Lurrarena baino lau aldiz handiagoa. Batez besteko dentsitatea 1,19 gramo zentimetro kubokoa (g/cm 3 ) da, eta masa Lurrarena baino 14,5 aldiz handiagoa. Izotzezko erraldoia denez, dentsitate baxuko materialekin osatuta dago:

Nukleoa: Harriz eginda dago, eta batzuen ustez, izotzez.

Mantua: Ura, metano eta amoniako izoztuz osaturik dago.

Atmosfera (lurrazala Uranoren kasuan): Hidrogeno, helio eta metanoz osatuta dago.

## Atmosfera

Uranoren atmosfera hidrogenoz, helioz eta metanoz osatuta dago. Ekaitzak ere daude, espazio zundek egindako argazkietan gorri edo arrosa kolorekoak agertzen direnak.

## Eraztunak eta sateliteak

Orain dela gutxi, izar distiratsu bat ezkutatu egin zela eta, Uranok bere inguruan eraztunak zituela ikusi zen. Izan ere, izarraren eta behatzailearen artean eraztun bat tartekatzen denean, izarraren argia moteldu edo desagertu egiten da, eraztunaren lodieraren arabera. 1977an Urano inguruko bederatzi eraztuneko sistema bat ezagutzen zen; 1986. urtean, baina, Voyager 2 zundak eginiko argazkiei esker, hamargarren eraztuna aurkitu zen. Eraztun horiek planetaren erdigunetik 32.000 eta 51.000 kilometro bitartean aurkitzen dira, meharrak dira –bi eta ehun kilometro artekoa dute zabalera–, elkarretatik oso berezirik daude, eta bat-batean amaitzen dira ertzeetan.

Uranoren hamar eraztunetatik hiru biribilak dira; gainerakoak, berriz, eszentrikoak. Eraztunak osatzen dituzten puskak hamar zentimetrotik zenbait metrora bitartekoak dira. Eguzki argiaren ehuneko bat besterik ez dute ispilatzen eraztunok, material erabat ilun batek estaltzen baititu; horregatik ez dira erabat garbi agertzen Lurretik eginiko argazkietan. Eraztunak zein gaiz osatuak diren ez da zehazki ezagutzen, baina adituen ustez harri puskak, ur izoztua eta polimero beltz, amorfo bat dituzte osagai.

Halaber, hauts mikroskopikozko zerrenda asko aurkitu dira eraztun batzuen inguruan; zerrenda horiek kanpoko eraztunetik hurbil agertzen dira, batez ere. Uranoko atmosferak –zeina hedatzen baita hodeien geruzatik askoz harago– erakarria bide da barneko eraztunetan zegoen hauts hori.

Eraztun sistemez gainera, Uranok gutxienez hamabost satelite ditu. Hauek planetaren ekuatorearen plano berean daude, beraz ekliptikaren planoaren elkarzutean. Bost satelite handienek 310-1.600 km arteko diametroa dute; gainerakoak txikiagoak dira eta Miranda satelite nagusiaren orbitaren barruan daude.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/3/7 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Kategoria:Lur entziklopedietatik osatu diren artikuluak

1. ↑ 1.0 1.1 1.2 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `nasafact`
2. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `CSeligman`
3. ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `fact`
4. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `meanplane`
5. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `horizons`
6. ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007`
7. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Jacobson Campbell et al. 1992`
8. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `ephemeris`
9. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Podolak Weizman et al. 1995`
10. ↑ 10.0 10.1 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Lunine 1993`
11. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Feuchtgruber1999`
12. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Lindal Lyons et al. 1987`
13. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Conrath Gautier et al. 1987`
14. ↑ *Urano Saturnoz jantzia* Zientzia.eus

### Oharrak

1. ↑  Orbital elements refer to the Uranus barycenter and Solar System Barycenter. They are the instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch. Barycenter quantities are given because, in contrast to the planetary center, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from the motion of the moons.
2. ↑  Calculation of He, H2 and CH4 molar fractions is based on a 2.3% mixing ratio of methane to hydrogen and the 15/85 He/H2 proportions measured at the tropopause.

## Kanpo loturak

Kategoria:Commonskat txantiloiaren mantenimendu bilaketak

* Eider CARTON VIRTO: *Uranok planeta-bilatzaileen aroa ireki zuen* Zientzia.eus

Kategoria:Astronomia zirriborroak