Klasika kultura (bibli)

## Paleo Elada

### Geografi

Elada lo in sud de Balkan Kersonesi. U loka ke un Elada demo pa eko pote gene divide in tetra mero:

* Kontinenta Elada: ge-forma ex Makedonia, Tesalia, Fokea, Beotia, Atika e Peloponeso.
* Nesia Elada: ge-forma ex plu nesua de Egeo Mari.
* Asia Elada: Eolia e Ionia, ko Troia, Fokea eplu civita iso Mileto, Efesio e Halikarnaso.
* Koloni Elada: ab u Melano Mari a-kron Marseille, Ampuries e Roses, dia sud Italia (Napoli), Sicilia, Corse, Shqiperi e Libia.

### Histori

#### Paleo Heleni

##### Plu civiliza Minos e Micene

Plu origi de u Heleni kultura es in Kriti, to u mega kultura pa evolve: u Minos civiliza (2500-1600 pre Kristo). U-ci civiliza pa gene pluto a kausa de id komerci e hegemoni in u mari. Id pa ski u grafo (line A silabi sistema) e pa face plu palati, iso u palati de Knosos.

Tem 1600 pre Kristo, plu Akaia-pe, po avanti ex Centra Europa, pa veni a u Heleni loka, e pa evolve u Micene kultura (1600-1100 pre Kristo). Plu Micene-pe pa organiza penta mikro regi-landa, singu ge-arki ex u regi ko holo dina. Mu pa ski plu kupra-stana arma e plu milita ***chariot***. Mu pa vikto Troia anua 1250 pre Kristo. Mu pa disci u grafo-sistema (line B silabi sistema) e pa dice u paleo dialekta qi pa evolve in klasika Heleni. Pe remarka plu civita de Tirinto e Micene.

##### U melano eva (1100–800 pre Kristo)

Meso anua 1200 e 1100 pre Kristo, plu Micene centra pa gene piro e destru ex plu Doro-pe. U ski de u feru pa auxi mu. Un invade pa komence un eva ge-ski iso u melano eva: un uti de grafo pa no-feno e plu fonta de ski pa mei. In u-ci eva plu Akaia-pe pa migra a plu insula e litora de Anatolia.

##### U *archaic* eva (800–500 pre Kristo)

U ***archaic*** eva pa es un eva de plu importa politika e sociali krisi, in qui u struktura de plu civita alo "polis" ***consolidate***. U demo krisi, u minus de plu tera alo u penia de u demo, cefa plu rura-pe, pa akti ke plu civita pa basi plu koloni in plu hetero loka, proxi u Melano Mari e u Meso-tera mari. U feno de moneta in anua 600 pre Kristo, pa facili u komerce akti e pa esti u neo klasi: plu vendo-pe e artisana. Plu-ci, ko plu rura-pe, pa promoti plu sociali lukta anti plu aristo-pe qi pa arki mu. Plu-ci lukta pa akti ke plu aristo-pe pa lose privilegi.

U kultura renaske pa acide:

* U grafo pa re-feno, ma simpli de u pre.
* Plu religio-do pa gene stru e plu skulptu, ko *kuroi* e *kurai* (plu rigi skulptu).
* Plu poesi pa feno e, plus, u filosofi.
* Plu Olimpo Ludi pa gene celebra u tem mo in anua 776 pre Kristo.

In u fini de u-ci tem, du civita pa komenci es plu importa de plu hetero: Atina (in Atika) e Sparta (in u Peloponeso).

#### Klasika Helenia (500–336 pre Kristo)

##### Plu Heleni-Persia milita

Plu civita de Ionia (Anatolia) pa revolta anti plu Persia-pe e pa demanda auxi a plu Heleni-pe in u hetero latu de u Egeo Mari. So pa komence plu Heleni-Persia milita:

* Heleni-Persia milita mo (492–490 pre Kristo): Plu Atina-pe, ge-duce ex u generali Miltiade, pa ne cepti u viole de u rege Dario in Maraton.
* Heleni-Persia bi (480–478 pre Kristo): In Termopila, u regi Leonida e 3000 Sparta-pe, pa gene vikto ex plu Persia-pe de Xerxes, qi pa destrukti Atina. Anti-co, u Heleni navi-milita pa vikto a plu Persia-pe in u batalia de Salamina, gratia a u strategi de u generali Temistokle.
* Heleni-Persia tri (468–449 pre Kristo): Kimon de Atina pa vikto anti plu Persia-pe in u fluvi Euridemonte. A fini, u page pa gene signi.

##### U hegemoni de Atina

In anua 477, Atina pa krea u Akorda de Delos (milita asocia de plu Heleni civita). In u tem, u-ci akorda, pa evolve in un imperi qi pa profito a plu Atina-pe, ke pa expande u demo-krati dia un Egeo Mari e pa lukta anti plu Sparta-pe.

##### U hegemoni de Sparta de plu Heleni-Persia milita

Te lukta anti un Akorda de Delos, Sparta pa krea un Akorda de u Peloponeso. Ambi pa lukta in u Milita de Peloponeso.

Plu kausa de plu-ci milita pa es:

* Politika: Atina e Sparta pa habe plu kontra politiko programa. Atina pa favo u demo-kratia e pa dina id imperi-ismo sed Sparta pa favo plu proprie-pe de plu tera e pa respekta un autonomi de id plu akorda-pe.
* Ekonomi: U komerce kompeti meso Atina e bi rivali: Korinto e Megara, plu asocia de Sparta.