II wojna światowa

### Wynik i skutki

Zwycięstwo Aliantów, przejęcie przez Polskę Prus Wschodnich należących do III Rzeszy, kontrolowana zmiana rządu w Niemczech na władze demokratyczno-autorytarną, egzekucja działaczy nazistowskich (tylko tych, których udało się ująć), aneksja Istrii przez Jugosławię, upadek i częściowy rozpad Związku Radzieckiego w wyniku wojny domowej (1943)

**II wojna światowa** - wojna światowa, trwająca od 1 września 1939 roku do 29 czerwca 1941 roku. Obszar działań wojennych objął Europę, Afrykę, Azję, Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski. Była najkrótszą ze wszystkich wojen światowych. Za początek wojny uznaje się agresję wojsk III Rzeszy na II Rzeczpospolitą.

## Preludium

Bezpośrednią zapowiedzią nadchodzącego nowego dużego konfliktu w Europie był wzrost nastrojów nacjonalistycznych i dążeń ekspansywnych ze strony totalitarnych państw. Początek agresywnej polityce wobec sąsiadów dały Włochy rządzone przez Benita Mussoliniego, rozpoczynając atak na Abisynię. Polityka głównych państw zachodnich była ustępliwa, co umożliwiło kierowanej przez NSDAP Adolfa Hitlera III Rzeszy Niemieckiej aneksje Austrii a następnie wystosowanie kolejnych żądań terytorialnych, m.in do Czechosłowacji (układ monachijski). Ze strony Włoch przykładem złamania prawa międzynarodowego i ekspansjonizmu było zajęcie Albanii wiosną 1939 roku. Pomimo tego główną przyczyną II wojny światowej było świadome dążenie do konfliktu przez nazistów, celem realizacji ich zbrodniczych planów. Początkowo były to kroki mające na celu zniesienie ograniczeń Traktatu Wersalskiego jak remilitaryzacja Nadrenii w 1936 roku, lecz z kolejnymi latami wyraźnie nabrały one charakteru przygotowania państwa pod ogromną wojnę. W 1939 roku Rzesza wysunęła żądania wobec Polski, których spełnienie oznaczałoby utratę suwerenności (np. połączenie autostrady Berlin-Königsberg, odciętej korytarzem polskim). Kilka dni przed wybuchem wojny – 23 sierpnia 1939 roku – III Rzesza podpisała z ZSRR tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow, którego tajny protokół zakładał podział Europy Środkowo-Wschodniej. Zapowiedzią ataku na Polskę był incydent jabłonkowski w nocy z 25 na 26 sierpnia 1939 roku oraz prowokacja gliwicka przeprowadzona kilka dni później.

## Działania zbrojne

#### **Agresja III Rzeszy na Polskę**

1 września 1939 roku Rzesza Niemiecka dokonała zbrojnej agresji na Polskę na całej długości granicy międzypaństwowej. Operacją dowodzili generałowie Walther von Brauchitsch, Fedor von Bock oraz Gerd von Rundstedt. Obroną Polski kierowali marszałek Edward Śmigły-Rydz i generał Wacław Stachiewicz. Symbolicznymi miejscami rozpoczęcia wojny były nalot na Wieluń, ostrzał Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte przez pancernik „Schleswig-Holstein” i obrona mostów tczewskich. Agresja wzdłuż całej granicy niemiecko-polskiej nastąpiła zgodnie z dyrektywami „Fall Weiss”.

W chwili wybuchu wojny Polska miała zawarty układ sojuszniczy z Francją z 1921 roku, układ sojuszniczy z Wielką Brytanią z 25 sierpnia 1939 roku oraz sojusz z Rumunią (obowiązujący jednak tylko w przypadku ataku ze strony Związku Radzieckiego). Niemcy były powiązane paktem antykominternowskim z Japonią i Włochami, tzw. paktem stalowym z Włochami oraz układem ze Związkiem Radzieckim (pakt Ribbentrop-Mołotow). Formalnie wojna nabrała charakteru światowego z chwilą wypowiedzenia jej Niemcom przez Wielką Brytanię i Francję 3 września 1939 roku. Wraz z Wielką Brytanią do wojny przystąpiły główne państwa Wspólnoty Brytyjskiej. Na tym etapie wojny do Niemiec nie przyłączyły się ani Włochy, ani Japonia. Blisko związane z Berlinem Królestwo Węgier zdecydowało się na zachowanie neutralności. Do niemieckiego ataku na Polskę przyłączyła się natomiast Słowacja, która była wówczas protektoratem Niemiec.

W przełamaniu granicy polskiej pomogło Niemcom zastosowanie strategii blitzkriegu. W obliczu przewagi liczebnej wroga, jego absolutnej dominacji w powietrzu oraz wyższości technologii niemieckiej nad polską, nie było możliwe stawienie skutecznego oporu. Polacy nie prowadzili działań ofensywnych, poza kilkoma wypadami kawalerii do Prus Wschodnich. W pierwszych trzech dniach kampanii zajęte zostały Poznań, Sieradz, Bydgoszcz, Katowice, Konin i Kalisz. Największa ofensywa trwała z kierunków zachodnich i południowych. Ciężkiej sytuacji wojsk polskich nie zmieniło zwycięstwo polskiej kawalerii pod Mokrą. Niemcy parli przed siebie w zastraszającym tempie. Sytuacje uspokoiło rozpoczęcie przez wojska francuskie ofensywy w kierunku rzeki Mozeli, co doprowadziło do wycofania z frontu polskiego sześciu dywizji Wehrmachtu. Od 6 września rozpoczęło się oblężenie Krakowa. Ostatnie oddziały Wojska Polskiego wycofały się stamtąd dopiero 12 września, głównie za sprawą heroicznej obrony mjr. Feliksa Ankersteina. Niemcy zajęli duże obszary zachodniej Polski, kierując swoje siły na Warszawę, która zgodnie z założeniami „Fall Weiss" miała zostać błyskawicznie przejęta w pierwszych dniach kampanii.

Dowództwo niemieckie nie zauważyło, że na tyłach szybko posuwających się ku Warszawie dywizji pancernych i zmotoryzowanych Wehrmachtu znalazły się liczne siły Wojska Polskiego. Nieprzyjaciel dążył do zamknięcia całości wojsk polskich w gigantycznym kotle na zachód od Wisły, obejmującym tereny przyznane mu w tajnych aneksach paktu Ribbentrop-Mołotow. Niemcy zlekceważyli jednak najdalej wysuniętą na zachód Armię „Poznań” dowodzoną przez gen. Tadeusza Kutrzebę. Wobec groźby okrążenia wycofywała się ona na wschód i w pewnym momencie spotkała się z dywizjami Armii „Pomorze” gen. Władysława Bortnowskiego. 9 września marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał rozkaz natarcia na północne skrzydło Grupy Armii Południe. Generał Kutrzeba dążył do tego uderzenia od dłuższego czasu, jednak spotykał się z odmową marszałka, który nakazywał wycofywanie wojsk armii „Poznań” w kierunku Warszawy. Tym samym rozpoczęła się Bitwa nad Bzurą, będąca największym zbrojnym starciem pierwszej fazy konfliktu. Skutkiem zakończonej 18 września bitwy było decydujące zwycięstwo taktyczne Wojska Polskiego i zatrzymanie niemieckiej ofensywy w kierunku stolicy.

#### **Front zachodni**

W chwili wybuchu wojny na terenie Francji kontynentalnej stacjonowały 34 dywizje (na granicy z Niemcami 12). 3 września Alianci dysponowali minimum 2775 samolotami francuskimi i brytyjskimi, co dawało im ponad dwukrotną przewagę w powietrzu nad siłami Luftwaffe na froncie zachodnim. W roku 1939 Francja dysponowała trzecią (po Armii Czerwonej i Wehrmachcie) armią lądową świata. 1 września francuski sztab generalny podjął decyzje o skierowaniu na granice z Niemcami i Włochami dodatkowych dywizji. 2 września odbyło się posiedzenie Najwyższej Rady Wojennej francusko-brytyjskiej z udziałem liderów i dowódców wojskowych obu państw. Podjęto decyzje o przeprowadzeniu ofensywy lądowej wgłąb zachodnich Niemiec, przełamując linię Zygfryda. Decyzja spotkała się z wyraźnym sprzeciwem niektórych generałów, którzy nie wierzyli w możliwość skutecznego zmobilizowania wojska, przerzucenia go na granice i rozpoczęcia lądowo-powietrznego ataku w zaledwie kilka dni.

Francuskie wojska rozpoczęły natarcie w kierunku Mozeli. Pierwsze walki miały miejsce w Saarze, z której nie ewakuowano niemieckich cywili. Hitler nie spodziewał się bowiem alianckiej ofensywy na umocnienia graniczne. Z tego powodu z frontu polskiego wycofano łącznie sześć dywizji, które błyskawicznie nakazano skierować na front zachodni, co było ulgą dla broniącego się Wojska Polskiego. Francuskie i brytyjskie lotnictwo zdołały osiągnąć całkowitą dominacje nad Luftwaffe, zadając Rzeszy olbrzymie straty w powietrzu. Początkowa ofensywa nie miała jednak na celu zajęcie olbrzymich terenów na zachodzie Niemiec, lecz przejęcie kontroli jedynie nad Saarlandem, co miało częściowo odciągnąć niemiecką uwagę od Polski. Tym samym atak został wstrzymany po przejęciu kontroli nad regionem, oraz rozpoczęto przerzucanie tutaj nowych dywizji. Pomimo nalegań Hitlera, Mussolini dalej pozostawał neutralny w konflikcie, argumentując to "nieprzygotowaniem i potrzebą masowej i długotrwałej mobilizacji włoskiej armii". Wehrmacht całymi zgromadzonymi na zachodzie siłami próbował przełamać francuskie siły stacjonujące w Saarbrücken, jednakże bezskutecznie. Bombardowanie nie wchodziło w grę, ponieważ nie chciano aby ucierpiała na tym niemiecka infrastruktura oraz ludność, która dalej przebywała w mieście. Do Francji zaczęły też docierać pierwsze jednostki Brytyjskich Sił Zbrojnych, które od razu były przekierowywane na front.

18 września po wygranej przez Polskę bitwie nad Bzurą i rozbiciu czołowych sił niemieckich na wschodzie losy wstępnej fazy konfliktu odwróciły się. Maurice Gamelin rozkazał rozpoczęcie ofensywy wgłąb całej Nadrenii. Głównymi celami tej akcji miało być nie tylko przejęcie kontroli nad ważnym regionem strategicznym zachodniej Rzeszy, ale także polityczne związanie Belgii i Luksemburga z Aliantami i potencjalne dołączenie tych państw do wojny. Tym samym 20 września rozpoczął się ponowny atak na kluczowe niemieckie pozycje na północ od Saary. Głównymi starciami w trakcie ofensywy na przełomie września i października były walki o Trewir, Moguncję, Koblencję, Zweibrücken, Akwizgran, Bonn i Düren. Większość z nich zakończyła się decydującą wygraną Francji. Dzięki temu w 24 października ok. 80% Nadrenii znalazło się pod okupacją francuską. Rozwścieczyło to niemiecki sztab generalny, zaś Hitler nie wiedział już jakie działania dalej podjąć. Ponoszące stopniowe porażki w trakcie dalszych prób atakowania siły francuskie otrzymały rozkaz wstrzymania operacji i pozostania na swoich pozycjach.

#### **Kontrofensywa na wschodzie**

Po rozbiciu kluczowych sił Wehrmachtu pod Kutnem (nad Bzurą) niemieckie natarcie w stronę polskiej stolicy zostało powstrzymane. Na zachód wycofały się kolejne dywizje i siły lotnicze, co jeszcze bardziej osłabiło Rzesze na całym froncie wschodnim. Zgodnie z dyrektywą Naczelnego Wodza pod koniec września rozpoczęto odbijanie przejętych przez Niemców ziem II Rzeczpospolitej. Związek Radziecki zaniepokojony stanem sił polskich pod koniec września a także potencjalnym zagrożeniem ze strony Aliantów wycofał się z postanowień paktu Ribbentrop-Mołotow. Tym samym żołnierze Armii Czerwonej nie przekroczyły wschodniej granicy z Polską. Długofalowo dla Stalina był to śmiertelny błąd, który ostatecznie doprowadził do zbrojnego obalenia bolszewików cztery lata później. W połowie października prezydent Ignacy Mościcki ogłosił, że Polska odzyskała kontrole nad wszystkimi utraconymi dotychczas ziemiami, lecz nie zamierzano na tym poprzestać.

Wojsko Polskie przekroczyło dawną granice polsko-niemiecką w Prusach Wschodnich. Armia „Prusy” gen. Biernackiego wsparta przez Armie „Pomorze” zaczęła błyskawicznie przejmować terytorium Mazur. Żołnierze byli radośnie witani przez żyjącą na tych terenach polskojęzyczną ludność. W pierwszym dniu ataku miała miejsce bitwa o Elbląg, dzięki której zajęto najważniejsze centrum zaopatrzeniowe Wehrmachtu w zachodniej części Prus Wschodnich. W dniach 24-26 października rozegrały się walki o Ełk, Nidzicę i Iławę. Ostatecznie niemiecka defensywa załamała się po oblężeniu a następnie zajęciu Olsztyna, co umożliwiło Wojsku Polskiemu rozpoczęcie stopniowego marszu w kierunku Królewca, gdzie wycofywała się duża część sił Rzeszy. Miasto okazało się być bardzo dobrze przygotowane do obrony. Kiedy rozpoczynały się walki o historyczną stolice Prus, cała reszta Wojska Polskiego zaczęła natarcie na Śląsk, ziemie lubuską i Pomorze Zachodnie. Na południu jednostki Wehrmachtu otrzymały nakaz wycofania się za linie Odry, a zdecydowanie lepiej przygotowane dywizje pomorskie miały za wszelką cenę bronić granicy. W trakcie Bitwy o Królewiec miasta pomagało bronić Kriegsmarine prowadząc ostrzał wybrzeża, które od początku wojny dominowało polską Marynarkę Wojenną na całym Bałtyku. Ostatecznie 10 listopada po ponad tygodniowych walkach miasto upadło, a na Zamku Królewieckim zawisła flaga Rzeczpospolitej. 11 listopada z okazji Święta Niepodległości w zdobytym Królewcu zorganizowano paradę Wojska Polskiego. Wyczerpane polskie siły na zachodzie zajęły ziemie do linii rzeki Odry, podchodząc m.in pod Grünberg i Wrocław.

#### **Zawieszenie broni**

Zdezorientowane niemieckie OKW (Naczelne Dowództwo) szybko podjęło kroki w celu uniknięcia dalszych błyskawicznych strat i ponoszenia dalszych porażek. Sfrustrowanego Hitlera udało się przekonać do podpisania tymczasowego zawieszenia broni, dzięki któremu Rzesza miała by szanse na odbudowę potencjału militarnego, a oprócz tego do wojny miały by zostać wciągnięte Włochy Mussoliniego i potencjalnie również Japonia. Kluczową role w przekonaniu Führera do tej decyzji odegrał jego najważniejszy doradca - Joseph Goebbels. 16 listopada Berlin podjął próbę skomunikowania się z Francją, Wielką Brytanią i Polską. Wszystkie trzy państwa poniosły wystarczająco duże straty, a ich dywizje z każdym kolejnym starciem były coraz słabiej wyekwipowane i gotowe do walki na froncie. Z tego powodu po wspólnej radzie liderów głównych państw alianckich zdecydowano się na zaakceptowanie niemieckiej propozycji. Ostatnie walki zakończyły się 22 listopada. Tym samym rozpoczął się półroczny okres wstrzymania walk w całej Europie.

    Niemcy natychmiast rozpoczęli proces przygotowawczy do przyszłego kontrataku na obu kierunkach. Braki w jednostkach zostały uzupełnione nowymi poborowymi, a z każdym kolejnym tygodniem na linie frontu docierało świeże wyposażenie. Ufortyfikowano kluczowe miasta znajdujące się na Śląsku, takie jak Wrocław, Legnica czy Waldenburg. Na froncie zachodnim główne przygotowania podjęto w Zagłębiu Ruhry które zostało przygotowane do twardej obrony, głównie ze względu na swoje bardzo ważne znaczenie strategiczne dla Niemiec. 13 grudnia 1939 roku w Rzymie miało miejsce spotkanie Hitlera i Mussoliniego. Przywódcy porozumieli się i omówili konkretną strategie działania po wznowieniu walk w Europie. Przede wszystkim w okolicach maja Włochy miały wypowiedzieć wojnę Francji i Wielkiej Brytanii. Drugorzędnymi celami miały zostać Jugosławia i Grecja, które pozostawały ekspansjonistycznymi celami Królestwa Włoch w ramach polityki ekspansjonizmu. Po sukcesie w Lacjum dyplomatyczna ofensywa Rzeszy skupiła się na Dalekim Wschodzie. 5 stycznia 1940 roku minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop udał się do Tokio, gdzie w towarzystwie niemieckiego ambasadora zaproponował Japończykom przystąpienie do konfliktu po stronie Osi. Strona japońska stanowczo odmówiła, powołując się na coraz to gorszą sytuacje na froncie trwającej wojny chińsko-japońskiej, która częściowo zamroziła potencjał militarny Japonii. Kolejnym celem była Hiszpania rządzona od niedawna przez gen. Francisco Franco. Hitler osobiście starał się przekonać Caudillo aby włączyć Hiszpanie do trwającego konfliktu, co było by dużym ciosem w plecy dla Francji. Jednak stan armii hiszpańskiej na rok 1940 był wręcz tragiczny, czego przyczyną była niedawno zakończona wojna domowa. Mimo to Franco zgodził się na przesyłanie do Włoch potrzebnego wyposażenia oraz dyplomatycznego poparcia obu państw.

Strona aliancka nie pozostawała w tyle pod kątem przygotowań do wznowienia walk. Do Francji stale docierała masa brytyjskich żołnierzy i samolotów. Zdecydowano się na wzmocnienie granicy z Włochami, aby zabezpieczyć się przed przewidywanym wypowiedzeniem przez nie wojny. Brytyjczycy przerzucili też część swoich sił do północno-wschodniej Afryki, gdzie znajdowały się zamorskie posiadłości Królestwa Włoch. Pomimo podjętych przez Paryż starań państwa Beneluksu w dalszym ciągu stanowczo sprzeciwiały się dołączeniu do wojny, pomimo że w razie potencjalnych porażek Aliantów to właśnie oni stali by się kolejnymi celami Hitlera. W Polsce spodziewano się twardej kontrofensywy ze strony Wehrmachtu. Z tego powodu zaminowano mosty na Odrze, a Wielkopolskę przygotowano do obrony przed potencjalnym atakiem z kierunku zachodniego i północnego.

#### **Wznowienie walk**

12 maja 1940 roku zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Wehrmacht rozpoczął wielką kontrofensywę. O godzinie 8:10 rano niespodziewanie rozpoczął się ostrzał polskich pozycji na wschód od Zielonej Góry. Artyleryjskie ostrzały i bombardowania zadały mocne straty Wojsku Polskiemu stacjonującemu na Śląsku za Odrą. W odpowiedzi na to Francuzi i Brytyjczycy przeprowadzili nieudaną próbę ofensywy na Zagłębie Ruhry. Kilka godzin później do Paryża dotarła informacja o wypowiedzeniu wojny przez Królestwo Włoch. Krótko po tym włoscy żołnierze wkroczyli do Sabaudii, której górskie warunki utrudniały prowadzenie walk przez obie strony. Pierwszym starciem na froncie włosko-francuskim była bitwa o Vallorcine, gdzie mieścił się jeden z francuskich posterunków granicznych. Kolejne walki odbyły się w Morzine, Cluses i Bonneville. Wszystkie zakończyły się zwycięstwem Włochów i strategiczną porażką sił francuskich. Starcia miały miejsce także w północnej Afryce, gdzie Włosi próbowali ostrzelać francuskie pozycje w Tunezji. Wieczorem tego samego dnia włoskie dywizje bez wypowiedzenia wojny dokonały jednoczesnej agresji na Jugosławię i Grecję, atakując Rijekę, Podgoricę, Djakowicę oraz zajmując puste wiejskie terytoria na byłej albańsko-greckiej granicy. Tym samym do wojny jednego dnia wciągnięto trzy nowe państwa.

#### **Niemiecki kontratak na wschodzie**

Po zakończeniu ostrzału polskich pozycji Wehrmacht rozpoczął ofensywę, która szybko poskutkowała odbiciem części okupowanych przez Polskę terytoriów. Pod koniec maja Rzeszy udało się przejąć wszystkie utracone terytoria na zachód od Wielkopolski. Polacy zostali też odepchnięci od Wrocławia na ok. 25 kilometrów. Wygrane przez stronę polską walki w Oleśnicy i Kluczborku za sprawą rozbicia tam kluczowych sił 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua zatrzymały niemiecki atak na kierunku Śląskim. Front na pomorzu stał praktycznie w miejscu, za sprawą wybitnie dobrze przygotowanej i silnej obrony polskich żołnierzy. Mimo to Niemcy w wielu próbach chcieli przełamać linie frontu i rozpocząć ofensywę w kierunku utraconych Prus Wschodnich, co za każdym razem kończyło się ogromnymi stratami i porażką.

Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły widząc postępujące natarcie sił Wehrmachtu z zachodu nakazał przygotowanie Poznania do obrony. Wysłano tam ogromne siły (kilka dywizji) które miały bronić miasta i okolic za wszelką cenę. Podobnie postąpili Niemcy, którzy również skierowali tam kilka dodatkowych dywizji. W dniach 6-10 czerwca toczyła się bitwa o Leszno. Zajęcie miasta umożliwiło Rzeszy skierowanie dodatkowych sił służących do zaatakowania Poznania od południa. 15 czerwca 1940 roku rozpoczęła się dwudziestodniowa Bitwa pod Poznaniem, w trakcie której Wojsko Polskie desperacko broniło przedpoli wielkopolskiego miasta. Jego zajęcie przez Wehrmacht oznaczałoby zajęcie kolejnego ważnego punktu strategicznego, który potrzebny był do przeprowadzenia skutecznego ataku na Śląsk, Pomorze i dalszą część Polski. Było to największe starcie całej II wojny światowej, które zaważyło o jej dalszych losach. 5 lipca po ogromnych stratach bitwa zakończyła się zwycięstwem Polski i prawie całkowitym rozbiciem niemieckich sił w rejonie. Wojsko Polskie przeszło do masowej kontrofensywy wgłąb Rzeszy.

#### **Niemiecki kontratak na zachodzie**

Po nieudanej francusko-brytyjskiej ofensywie na Zagłębie Ruhry siły Wehrmachtu ruszyły do ataku. Linia frontu na rzece Ren i wysadzenie mostów nie ułatwiało Niemcom przebicia się. Północna część okupowanej Nadrenii była jedynym miejscem gdzie faktycznie udało się ucisnąć siły Francuzów i zepchnąć ich wgłąb przejętych terytoriów. Postępujący atak sił niemieckich doprowadził do utraty wielu nadreńskich miast z rąk armii francuskiej. Alianckie lotnictwo miało wyraźną przewagę liczebną nad Luftwaffe. 2 czerwca blisko połowa okupowanych ziem Nadrenii znalazła się ponownie w rękach Niemiec.

Francja byłą zmuszona do wycofania części sił na południe, gdzie z każdym dniem postępowała włoska ofensywa. Najważniejszym starciem frontu południowego na przełomie maja i czerwca była bitwa o Grenoble, która pomimo zdecydowanie mniejszych sił została zwyciężona przez Francję, co częściowo zatrzymało Włochów w ich błyskawicznym ataku na górzystym terenie. Od 16 maja trwało oblężenie Nicei i Monako, w trakcie którego bardzo duża część infrastruktury tychże miast uległa zniszczeniu w wyniku ostrzałów artyleryjskich i licznych bombardowań prowadzonych przez włoskie lotnictwo. Włosi próbowali zaatakować też Korsykę, jednakże bezskutecznie. Znajdowały się tam ważne bazy brytyjskich i francuskich sił lotniczych.

#### **Kampania bałkańska**

Późnym wieczorem 12 maja 1940 roku Włosi bez wypowiedzenia wojny wkroczyli na teren Jugosławii i Grecji. W chwili wybuchu konfliktu oba państwa były mocno nieprzygotowane do jakiegokolwiek konfliktu zbrojnego - wciąż trwała mobilizacja a wiele jednostek nie znalazło się jeszcze na wyznaczonych pozycjach. Dużym atutem było jednak otoczenie Włoch w Albanii oraz ich niewielka granica przy Słowenii, co umożliwiło Jugosłowianom skupienie ogromnych sił na niewielkich przestrzeniach, co dawało skuteczne rezultaty obronne.

Po zajęciu kluczowych nadgranicznych miast Włosi spróbowali niemieckiej taktyki blitzkriegu, próbując błyskawicznie zajmować kolejne terytoria w Jugosławii. Niemcy zdecydowali się na ostrzelanie jugosłowiańskich pozycji przy użyciu artylerii. W następnych dniach ogromnym problemem okazały się być braki w zaopatrzeniu na froncie albańskim, wywołane przez opóźnienia w dostawach włoskiego sprzętu, który bardzo szybko wyczerpywał się w trakcie walk. Inna sytuacja pozostawała na północy, gdzie włoskie dywizje pomimo wyraźnego oporu sił Królestwa Jugosławii przesuwały się wgłąb Dalmacji. Celem było połączenie frontów i przeprowadzenie ostatecznej szybkiej ofensywy, przejmując Belgrad i inne ważne miasta. Najcięższe walki trwały pod Splitem i Tomislavgradem, gdzie wojska gen. Milorada Petrovicia stawiały czynny i twardy opór włoskiej agresji. Regia Marina prowadziła stały ostrzał wybrzeża bronionego przez żołnierzy wroga.

Zupełnie inna sytuacja miała miejsce w Grecji. Pomimo początkowych sukcesów i nikłego oporu sytuacja dla Włochów drastycznie zmieniła się po dotarciu do Janiny, gdzie czekała świetnie przygotowana Armia Epiru dowodzona przez gen. Aleksandrosa Papagosa. Rozegrały się długie walki o Janine, z których ostatecznie Grecy wyszli zwycięsko. Zatrzymało to dalszy włoski pochód od kierunku północnego. Włoskie siły stacjonujące na archipelagu Dodekanez prowadziły ostrzał pobliskich greckich wysp. Archipelag służył też Włochom jako duża baza lotnicza. Grecy skierowali część sił Armii Środkowej Macedonii do pomocy Jugosławii.

#### **Kampania afrykańska 1940**

Walki w północnej Afryce rozpoczęły się w chwili przystąpienia Włoch do wojny po stronie Niemiec. 13 maja 1940 roku armia włoska pod dowództwem marszałka Rodolfo Grazianiego, atakując z Libii, wtargnęła do Egiptu i zdobyła Sidi Barrani. Próbowano też sforsować francuskie pozycje graniczne w Tunezji, co zakończyło się porażką. Włosi zatrzymali się w zdobytym mieście i zaczęli się umacniać, czekając na zaopatrzenie. Brytyjczycy, dowodzeni przez generała Archibalda Wavella, wycofali się do Marsa Matruh. 29 maja ruszyła brytyjska kontrofensywa. Włosi zostali wyparci z Egiptu i utracili Cyrenajkę z Bardią i Tobrukiem. Tymczasem w Afryce Wschodniej Włochy na początku czerwca zajęły Somali Brytyjskie.

19 czerwca 1940 roku ruszyła ofensywa Brytyjczyków przeciwko wojskom włoskim we Włoskiej Afryce Wschodniej. Brytyjczycy zaatakowali z trzech stron, kierując się na stolicę Etiopii – Addis Abebę. 8 sierpnia po 7-tygodniowym oblężeniu upadła twierdza górska Keren. Brytyjskie oraz indyjskie oddziały desantowe odbiły stolicę Somalii Brytyjskiej – Berberę. Główny atak brytyjski wyszedł z Kenii i po 53 dniach stałego marszu i walk wojska tego frontu wyzwoliły Addis Abebę. W II połowie sierpnia cała Etiopia, Erytrea i Somalia były wolne od okupantów włoskich. Brytyjczycy z miejsca rozpoczęli instalowanie własnej administracji na nowo zdobytych terenach Etiopii.

Pomimo bezpośrednich nalegań włoskiego sztabu i Benita Mussoliniego Niemcy nie zdecydowały się na wsparcie wojskowe walk w Afryce. Tłumaczono to ciężką sytuacją na całym froncie europejskim, która uniemożliwiała Rzeszy przekierowanie nowych sił w regiony północnoafrykańskie.

#### **Ostateczna ofensywa Aliantów**

Rozbicie kluczowych niemieckich sił pod Poznaniem dało zielone światło na rozpoczęcie ostatecznego ataku w stronę serca Niemiec - Berlina. Wojsko Polskie rozpoczęło natarcie na wszystkich lokalnych frontach: pomorskim, wielkopolskim i śląskim. Najcięższe walki odbywały się na Pomorzu, gdzie niemieccy żołnierze stawiali twardy opór. Na przełomie lipca i sierpnia na froncie wschodnim największe walki miały miejsce pod Meseritz (Międzyrzeczem), Wrocławiem i Landsbergiem (Gorzowem Wielkopolskim). Z każdym tygodniem Wehrmacht wycofywał się głębiej w stronę Niemiec, tocząc coraz bardziej desperackie walki o obronę niemieckiego terytorium. W dniach 14-17 października toczyła się bitwa o Frankfurt nad Odrą, zakończona decydującym zwycięstwem Polski i przejęciem kontroli nad miastem. Marszałek Rydz-Śmigły zarządził wstrzymanie ofensywy celem reorganizacji i dosłania nowego zaopatrzenia do zmęczonych batalią jednostek.

W tym samym czasie Francuzi rozpoczęli zmasowaną akcje ofensywną ponownie odbijając Nadrenię. 13 lipca zdecydowano o przekroczeniu linii Renu przez wojska francuskie, tym samym zaczynając marsz wgłąb terytorium Rzeszy. Pierwszym większym miastem które upadło był Frankfurt nad Menem, który padł po kilkudniowej bitwie. Następne siły Francuzi skupili na niezdobytej części Zagłębia Ruhry, które było najważniejszym ośrodkiem przemysłowym całych Niemiec. Niemieckie OKW było w całkowitej kropce. Nie wiedziano gdzie skierować większe siły, a były potrzebne w gigantycznych ilościach jednocześnie na obu frontach. Po kolei padały Stuttgart, Marburg i Dortmund. Wehrmacht na zachodzie był w całkowitej rozsypce, przez co jakakolwiek skuteczna obrona nie była możliwa. Ostatecznie 19 września brytyjsko-francuskie wojska zatrzymały się w okolicach Kassel.

Włoska ofensywa w południowo-wschodniej Francji zatrzymała się po zajęciu Sisteronu. Wojna nabrała tam charakteru pozycyjnego, głównie z uwagi na trudny górski teren w którym odbywały się walki. Francuzi ciągle przerzucali tam nowe siły, co jeszcze bardziej utrudniało włoskiej armii prowadzenie ofensywy. Część włoskiego sztabu sugerowała, że wojna jest już przegrana. Mimo to Benito Mussolini nakazał "obrony każdego metra włoskiej ziemi każdym kosztem i do samego końca".

Jugosławia po utraceniu 80% terytorium Dalmacji przeszła do mocnej defensywy. Zgodnie z rozkazami wróg nie miał prawa przebić się dalej niż na aktualnie zdobyte terytoria. Takie polecenia doprowadziły do desperackiej walki jugosłowiańskich żołnierzy, co z kolei spowodowało wysoki wskaźnik strat w ludziach. Włoska ofensywa w Grecji całkowicie się załamała, głównie z uwagi na ogromne problemy z dostawami zaopatrzenia. Wyspy na archipelagu Dodekanez zostały opanowane przez greckich żołnierzy po ciężkich operacjach desantowych.

#### **Kapitulacja Niemiec**

Polska wznowiła działania ofensywne 3 stycznia 1941 roku. Po zlikwidowaniu wojsk niemieckich na Pomorzu i Śląsku oraz przełamaniu Wału Pomorskiego oddziały Wojska Polskiego stojące na linii Odry i Nysy Łużyckiej rozpoczęły przygotowania do ostatecznego uderzenia na Berlin. Ofensywa była trudna i żmudna, głównie ze względu na nazistowski rozkaz "ani kroku w tył". Na krótko przed końcem wojny Fürstenwalde zostało zamienione przez nazistów w twierdzę, co w konsekwencji doprowadziło do ciężkich walk o zdobycie miasta, co było kluczowe w kontekście zajęcia Berlina.

Spanikowany i zdruzgotany sytuacją Rzeszy Adolf Hitler przez długi czas zastanawiał się jakie ma podjąć działania. Zdawał sobie sprawę, że wojna jest dla Niemiec przegrana, ale nie może sobie pozwolić na negocjacje z Aliantami. Z tego powodu w połowie maja 1941 roku spotkał się z najważniejszymi działaczami NSDAP, SS i Wehrmachtu aby omówić kluczowe aspekty dalszych działań nazistów. Poinformował tam o swoim planie ucieczki do Urugwaju przy użyciu U-Boota, gdzie przyjmie fałszywą tożsamość, lecz potajemnie dalej będzie kontynuował swoją działalność polityczną. Z inicjatywy Heinricha Himmlera podjęto również decyzje o założeniu po wojnie tajnej organizacji ODESSA (niem. Organisation der ehemaligen SS-Angehörigen, pol. Organizacja Byłych Członków SS) która była by podstawą dalszej działalności nazistów, a oprócz tego rekrutowała by nowych żołnierzy w skład armii, która w przyszłości miała by posłużyć do ponownej próby zdominowania Europy i świata. Na krótkotrwałego następce Hitlera wyznaczono admirała Karla Dönitza.

20 czerwca 1941 roku Polacy znaleźli się pod Berlinem. Rozpoczął się ostrzał miasta, w trakcie którego Hitler opuścił miasto udając się na północ Niemiec. Wcześniej zdążył zabić swojego sobowtóra strzałem w głowę, pozorując swoje samobójstwo. Dwa dni później opuścił port w Bremerhaven, odpływając z Niemiec na wiele lat. 28 czerwca niemieccy żołnierze ogłosili chęć kapitulacji Berlina, a co za tym idzie całych Niemiec. Poinformowali też Aliantów o śmierci Adolfa Hitlera w jego bunkrze. Tym samym Karl Dönitz 29 czerwca 1941 roku podpisał akt kapitulacji III Rzeszy, kończąc konflikt. Informacja o końcu wojny z Niemcami rozeszła się błyskawicznie po całej Europie. Żołnierze i obywatele wszystkich dotkniętych wojną państw cieszyli się z zakończenia krwawego konfliktu. Niemcy zostały tymczasowo podzielone na trzy strefy okupacyjne: Polską, Brytyjską i Francuską. Oprócz tego od razu postanowiono, że na terenie Austrii i Czechosłowacji ponownie powstaną wolne państwa.

#### **Porozumienie z Włochami**

Benito Mussolini zdawał sobie sprawę, że po kapitulacji Rzeszy następnym celem wszystkich sił Aliantów będą Włochy. Z tego powodu niechętnie zdecydował się na zaproponowanie im negocjacji pokoju. Zmęczeni europejskim konfliktem sprzymierzeńcy zdecydowali się na biały pokój z Królestwem Włoch. Rzym został zmuszony do bezwarunkowego oddania całego regionu Istrii pod władze Jugosławii, przekazania Etiopii jako nową kolonie Wielkiej Brytanii oraz wypłacenia reperacji wojennych, lecz w zamian za to wszystko we Włoszech władze mogła zachować partia faszystowska.

## Skutki II wojny światowej

II wojna światowa miała tragiczne skutki dla obywateli państw biorących udział w wojnie. Oprócz tego że na froncie poległo bardzo wielu żołnierzy, to wielu cywili straciło życie w wyniku bombardowań. Ogromne zniszczenia dotknęły też infrastrukturę w miastach. W skutek wojny na arenie międzynarodowej mocno zyskała Polska, głównie ze względu na swój duży udział i wysiłek wojenny. Wśród państw przeciwstawiających się blokowi Osi powstała silna więź dyplomatyczna, aspirująca do przekształcenia się we wzajemny sojusz obronny.

Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku w francuskim Reims odbyła się konferencja pokojowa, ustalająca nowy porządek polityczny Europy po wojnie. W jej trakcie postanowiono:

* III Rzesza została przekształcona w Republikę Niemiecką, która była bezpośrednią kontynuatorką Republiki Weimarskiej. W odrodzonych Niemczech miała zostać przeprowadzona natychmiastowa denazyfikacja (likwidacja symboli nazistowskich, osądzenie dygnitarzy, delegalizacja NSDAP i organizacji takich jak SS) i demilitaryzacja (przycięcie wydatków na wojskowość). W nowym państwie władze miała przejąć demokratycznie wybrana władza, przyjmując system ustrojowy zbliżony do francuskiego. Niemcy w polityce zagranicznej miały pozostać neutralne. Region Prus Wschodnich został wcielony do Rzeczpospolitej Polskiej jako specjalny region autonomiczny, który w przyszłości miał zostać oddzielnym województwem. Prezydent Polski Ignacy Mościcki zarządził politykę wysiedlania Niemców na zachód.
* Wolne Miasto Gdańsk zostało anektowane przez Polskę i weszło w skład województwa pomorskiego.
* Czechosłowacja ponownie stała się niepodległym państwem. Pod jej kontrole wróciły zajęty przez Niemców Sudetenland i cała Słowacja.
* Austria odzyskała swoją niepodległość. Nazistowscy urzędnicy zostali oskarżeni i osądzeni, zaś poprzednią władze (Front Ojczyźniany) zastąpiono nową, w pełni demokratyczną.
* Ratyfikowano postanowienia porozumienia pomiędzy Aliantami a Królestwem Włoch, w wyniku czego podpisany został pokój kończący wojnę w Afryce i w południowej Europie.
* Zlikwidowano Ligę Narodów.