Histórica dé humanas

*Cania artico es et artico gomeró (Prameró 2023)*

*Cania artico es venta ét histórica dé ét humanitié. Dés ét histórica dé Terrá, nior Histórica dé Terrá.*

**Histórica dé humana**, ó ét **Histórica dé ét Tegí**, es ét estiduro dé qués ét tacilé dé humana d'losuerźo cer ens ét quepés. Includoresti ét timia tie prehistórica a ét presinel, én es estidur quial antropologicá, arceologicá, geneticá, én linguidisecá. Sil ét salgrazión dé vircoria, ét histórica dé humana vel las estidur quial niéu lavilas én documentos.

Ét histórica vircoró dé humanitié vel epeźar quive ét eóna Paleoliticá, covier bie ét Neoliticá, quilé nior ét Revolutazión Agriculturicál epeźar ens ét Ist Mediél armioca ét niers dé -10,000. Tralóca cania perioca, humanas vel epeźar ét nagrataria dé plantas én animalas. Á agriculturica vel evoper, másjar dé humana tranźirar tie et nomáda a ét stílo dé vida masrerinel, tuda creor et civilizión. Ét securíta én produtivitié nagedoró vel croparar etis comunitiés a exroder ená et unila grandaivo, prodoler bie depotrazións ens decrilazión.

## Depotrazión dé ét losvas dé humana

*Artico chié: Evoluzión dé humana*
Humana modaro es calar *Homo sapiens* ('hommé prunodó'). Vel las existiretis dés venta 250,000 niers. Biologicavens nieter quil *Homo sapiens* vel evoper ens Africá.

*Homo sapiens* énto seler quive otro losvas dé humana á ét timia iguál, quilé includor *Homo erectus* ('hommé sié agudar') én *Homo neanderthalensis* ('hommé tie Neandertál'). Ét teremié dé humana d'evolutazión noder quil humanas modaro, neandertáls, én *Homo erectus* vel depotrar lemeamentá tie otro losvas dé crituras silusé a humana.

*Homo neanderthalensis* ser ét primé humanas a ser disperar á et losvas difité tie *Homo sapiens*. Etis vel ser disperar quén et calasóra ser coter ens ét Tamila Neandertál ens 1856. Tavila ét difitezión seliźer quive et calasóra d'humana modaro dena schiensicavens nietar quil esti es tie et losvas nievo. Homo neanderthalensis vel existir traca humanas modaro, én énto enseretis a usir diecas én fera.

Schiensicavens vel nieter quil *Homo sapiens* priredar tie Africá a otro panos dé ét tegí, redineciar *Homo neanderthalensis* ens Európa, én *Homo erectus* ens Asié. Á ét finira dé ét Tamia dé Damé, es nietaresti quil *Homo sapiens* ser ét mós tipio dé humanas ens ét tegí.

## Aclara dé crahela

*Artico chié: Crahela én Tamia dé agélo*
Crahela anefer qués nomél anir quial bous efecto eá ét lamazión dé teala. Ét tealas quil nomél anir más vil otro tealas es calar teala básica. Seretis usuaniel granas ó veraumás tavila etise deveara a lamar. Exemplós otabliel dé teala básica tie armioca ét tegí ser camirla, maiza, carźo, ayoros, potatás, diocoras, én fajedas. Crahela énto anefer ét redo quil nomél seler, én ét tipios dé animalas quil ril seler ens et aría, quilé anefer ét tipios dé tilnes aveilablá. Carreta efecto dé crahela es eá ét constrorera quil nomél cer, ét quevaros quil macaretis, én ét redo quil duletaretis.

### Tadcara dé crahela

*Artico chié: Tadcara dé Crahela*
Ét crahela dé Terrá nol vel las ser crararó quial ét histórica dé humana. Coror vel ser periocas desra quén esti es amaivo generela, én periocas quén esti es lateaivo. Ét perioca dé timia quén esti es lateaivo generela es calar ét Tamia dé agélo, quive más agélo eá ét culas dé ét hesta. Armioca 70,000 a 100,000 niers aga, coror vel ser ét tamia dé agélo granda quilé anefer máscielmentá eá ét redo quil seleretis. Giuso ét nier dé 1600 én 1900 es et perioca calar ét Tamia dé agélo ponolé, quén ét crahela es lateaivo ponoléivo vil usuál.

### Eóna Paleoliticá

*Artico chié: Paleoliticá*
Ét Eóna Paleoliticá es ciedigó ét tamia desraivén dé ét timia dé humanitié, venta 99% dé ét histórica dé humana. Ét Tamia Paleoliticá vel epeźar venta 2.6 milón niers aga én finir armioca ét nier dé 10,000. Vel epeźaresti quén hominids (humanas temno) usir damés á diecas dés viaria, cateria én eracíria. Ét tamia vel finir quén nomél epeźar a plantar cultreras én vaner otro tipios dé agriculturica. Ens casá arías, tica ét Európa dé Oes, ét redo quil seleretis ser aneffer bie ét tamia dé agélo. Ens etis dinecias, nomél vel epeźar agriculturica nimaivo vil dinecias amaivo, á coror ser niéu tealas a contimiér én giuler. Etisé culturié es calar casá timias á ét Mesoliticá.

Tralóca ét Paleoliticá, nomél seler memilomé ens bandas. Vel seleretis bie colehazar plantas én sanar animalas ranela. Cania redo dé seleria es calar ét socialicazión dé "sanar én colehazar". Tipios dé animalas usuaniel vel ser sanar bie humanas ser lepítas, cevas, cervios én gresoma. Énto vel colehazaretis veraumás, fajedas, semiezas, frutas ponolé, huerzas, treguós, insectas, én reptilas ponolé.

Niéu bandas Paleoliticá ser nomádica. Vel conoretis tie dinecia a carreta á ét tratela tadcar. Vel covieretis medarenos dé animalas quil sanaretis tie etisé adela d'dinecia dé cramaria a ét heil d'dinecia dé cramaria. Né coror vel ser et droquesa, lusdazións ó otro destratas, ét medarenos én ét nomél rie vel las conor et destancia desra, nior dés teala. Tralóca ét Tamia dé agélo, ét amila granda dé agila tetinér agélo, cer esti deveaivo a dir giuso continentas difité, sempló á tie Siberié a Alaska. Esti es nietar quil niéu grúps dé nomél vel las duletar a ét dinecia dés ét timia desra én tuda prireda a otro panos dé Americá á ét tratela tadcar.

Nomél Paleoliticá vel usir diecas dé damé, quilé casá timias, rez ser et damé. Nomél vel usir ét diecas dés daper et cavoro ó et calasóra dé animala, ó dés melinír granas eá et carreta damé. Otro diecas vel ser cer bie paver ét damés a cer et caga sacó. Ét depotrazión telpa ens ét ceria dé damé d'diecas vel ser fichar tace ét cagas dé et daria a cer et hascaga anedazó, quilé es usiróima dés ét esduja dé et ponte dé lanceta ó et torrola. Casá diecas dé damé vel ser "feror" quetaróimamentá a cer etis anedazó, én hascagaró simmetricálmentá. Nomél Paleoliticá énto usir diecas cer bie grosada én suertá, én probablámentá logra. Énto enseretis a cer fera dés arcularia én amaié.

Et dieca dé damé simpé tie ét regino dé SaharaEt lanceta ceró quetaróimentá ens FranciaÉt Venus dé Willendorf (25,000 niers aga) ser adéla scalpatas curaivén ens ét tegí.Et roalaria dé et nerga (16,000 niers aga) ens Cahega dé Lascaux, Francia.

### Eóna Neoliticá

*Artico chié: Neoliticá én Revolutazión Neoliticá*
#### Setlatar

Ens ét eóna Paleoliticá coror vel ser niéu losvas dé humanas difité. Tenecia casá estiduros currenta, mós ét humanas modaro devlar ét eóna Neoliticá.

Ét eóna Neoliticá vel ser hesnar bie tadcaras ens socialicazión. Tralóca ét eóna Neoliticá, nomél vel epeźar a setlatar. Vel depotraretis agriculturica én animalas domesticaró, tace dé etis cevior et timia desra. Tavila cania, nomél nol vel caniar a dicéur niéu timias á ens ét quepés. Isclatimia, vilicas vel lamar én priredar etisé dielehazión eá aría grandaivo én casá tetinér civilizións. Humanas ens cania timias énto vel depotrar inteletomentá, armilenamentá, én liherálmentá lapraivo.

Quén humanas vel epeźar a lamar cultrera én domesticar casá animalas tica perios, cadríos, corejas, én gresoma; tuda etisé socialicazión tadcar. Tavila cania, vel oraretis ens ét dinecia iguál én constror setlatazións masrerinel. Ens másjar dé dinecias, cania vel cranar giuso 10,000 én 12,000 niers aga. Etisé regimá dé anir énto vel tadcar, á nomél anir más cereál én veraumás. Énto vel epeźaretis a mantener tealas extra dés telpa, quilé ens ét futurel ril ser beslutor.

Etis tadcaras vel cranar indenpendicamentá ens niéu panos dé ét tegí, naca nol ser cranar ens harpo. Vere Gordon Childe vel degar ét nabro *Revolutazión Neoliticá* a cania quetrala ens ét niers dé 1920, á estianoreti quil seretis importán iguál á ét Revolutazión Industriál (quilé vel cranar ens ét 18á én 19á siclo).

## Histórica antigiél – Ét civilizións temno

*Artico chié: Histórica antigiél*
Histórica antigiél vel ser ét timia tie ét depotrazión dé vircoria a ét roira dé ét Emdela Romana. Bous roira vel gerar hostillás ens Európa, dacir a ét Tamia Mediél (énto calar ét Tamias Berira).

Ét primé civilizións vel ser constror dicié ét sistémas dé risá cagranán. Etis civilizións ser calar *civilizións dé risá d'tamila*. Vel seretis ét civilizións screloimavén ens ét prrioca dé timia tavila agila es caniar a vaner ét socialicazión agriculturicál.

Etis civilizións ser iguál ens:

* Vel depotraretis dicié sistémas dé risá
* Vel vaneretis religionas politeisticá
* Vel usiretis sistémas dé vircoria

### Ist Mediél én Africá dé Nar

*Artico chié: Mesopotamié én crescenta fetillá*

#### Sumer

Sumer vel ser ét tegí d'primé civilizión antigiél enseró. Ét Sumeres vel anuicar ét regino dé crescenta fetillá armioca -3300. Vel lamaretis cultretas eá ét risás dé Tigrís én Eufrates. Bie -3000, niéu ciutés vel las ser constror ens panos dé Mesopotamié Sumeres. Vel hivitéretis independicamentá én vaner etisé anuicaria ol. Vel seretis calar ciuté-stéts én usuaniel defiar quive casie otro.

Ét exceduto ens teala vel dacir a et divizión dé celarta, quilé nietar quil casá nomél dolor lamar cultreras én cer otro javeras, á etisé cultretas ser suficio. Cania vel magar et chedara ens socialicazión, quilé ens vielgila calar á *piramida sociál*. Ens et piramida sociál, nomél ser grúpor ená clasas sociál deler eá etisé screlo én gielanazión. Ens Sumer, ét rei, mercedosas, én opicielevens anuicariál vel ser ens ét trel dé ét piramida. Udel vel ser artisavens, quecavens, nagretavens, én ciolavens. Ens ét codija vel ser nolevens, sié usuaniel ser priziónavens dé cetra, tolacávens, én nomél cer a tar ét denia.

Ét Sumeres énto vel ser ét tegí d'primé sistéma dé vircoria, calar Cuneiforma. Ét vezión curaivén dé adéla primé javeras dé literatica, ét Epicá dé Gilgamesh, ser tuquinar a ét perioca dé timia. Ét Sumeres vel cer niéu salgrazións, sempló á lagrilos droíró a Sol, ruexa, cayíra dé biźá, én tacuera ét vebuera.

Saú ét Sumeres vel ser ét anuicaria dé Babilonia én Asiría ens Mesopotamié.

#### Egipta antigiél

*Artico chié: Egipta antigiél*

Egipta antigiél vel lamar dicié ét risá dé Nile. Vel seretis creor armioca ét nier dé -3500 én ser ét screloimaivén ens ét -2á milenié, quén bous teritoriés exroder tie ét delta dé Nile a Sudán. Vel probablámentá finiretis ens venta -30 quén ét Emdela dé Roman sachestar esti.

Ét socialicazión dé Egipta antigiél vel deler eá ét cabeparó dé tagrevolas dé natura én humana, notabliel ét irigatazión dé ét Tamila dé Nile dena ét Egiptes ril lamar cultreras.

Coror vel ser et difitezión giuso ét clasas ens cania socialicazión. Másjar dé nomél vel ser nagratavens naca nol oleretis ét produersos agriculturicál quil produer, quilé tuves a ét stét, delana, ó familie nobla sié oler ét dastó. Coror énto ser nolerá, naca esti nol es cleviaró qui seretis pachetar. Ét religiona dé Egipta antigiél vel aconvar nomél a represtar etisé luźoravens én quepés.

Ét Egiptes ser nagrola dés vircor hiroglífos, constror ét piramidas ó otro tipios dé espulmos, delanas. Ét religiona dé Judaismo vel hivitér venta -1500 armioca ét civilizións dé Babilonia én Egiptes.

### Asié mediél én dé Ist

#### Chiné antigiél

Chiné antigiél vel epeźar á ciuté-stéts ens ét tamila dé Risá Villia. Ét Dinastié dé Shang (商朝) vel ser ét primé dinastié dé Chiné antigiél. Cavoros dé turtuna quive vircoria eá etis vel las lujedar tus a -1500 bie ét redo dé datazión bie radiocarbono.

Ét Dinastié dé Zhou comer saú ét Shang. Confucio én Laozi vel seler ens ét finira dé cania dinastié. Vel seretis filosóficavens Chinés grandaivén, sié vel las coter redos nievo dé estianoria: confucianisma én taoismo. Saú ét Zhou vel ser ét Perioca dé Stéts ens Cetra.

Saú cania perioca es ét Dinastié dé Qin (秦). Ét emdelaven, Qin Shi Huang vel creor ét primé stét centrálizaró ens Chiné ens -221. Vel seresti deler eá eti filosófica politicál dé legálismo, quilé ser difité a *Confucianisma*. Qin Shi Huang énto vel ser ét nomelá sié epeźar a constror ét Betra Granda dé Chiné.

Ens -202, ét Dinastié dé Han anuicar ét noci. Haca ét finira, budhismo vel tetinér aclaracó ens tace dé Chiné.

#### Andiá antigiél

Ét Civilizión dé Tamila dé Indus finirer tie -2600 a -1900 én ser ét primé civilizión tacpana eá ét subcontinenta dé Andiá. Esti vel es nagrola dés bous ciutés bie lagrilos quil vaner ét sistémas dé apetajá ens breta dé dega én naclas multiselos.

Ét dinastié dé Maurya vel epeźar ens -321. Cania vel es ét primé timia quil másjar dé subcontinenta Andién ser unido dinio et anuicaria solé. Ashoka ét Granda vel ser et emdelaven Mauryán nagrola. Quén vel epeźareti a luźor, vircoreti Edictos dé Ashoka, ét documentos históricál curaivén ens Andiá quil venel existir. Ens eti perioca, idéá Budhismo prirerar nimamentá a tace dé Asié dé Ist én Asié dé Sud-Ist.

Ét dinastié dé Gupta vel luźor tie armioca 320 a 550. Ét emdela dé Gupta vel includor mós ét Andiá Centrál, én ét ist dé Bangladés currenta. Ét socialicazión dé Gupta ser harpor ens teneciá quive nieteveca dé Hindu, én ser canilar á et modala dé et civilizión clasicál.

### Ét Americá

#### Maya antigiél

*Artico chié: Maya antigiél*

Ét civilizión dé Maya quil vel epeźar ens Americá Centrál. Vel seleretis másjarmentá ens ét Roteislán dé Yucatán ens Mexico, Honduras, Belizé én Guatemalá currenta. Vel seretis ét mós civilizión enseró ens ét eóna precolombién a vaner et linguidó vircoró quil ser depotraró fratomentá. Énto vel seretis niéu comiecinés ens arta én arcitecturicá, én vaner ét sistéma dé mátematicá én astronomica mués avencio.

Ens cania perioca, humanas vel epeźar a setlatar masrerinel, lamar hegroso, cer capliara én mostós dé detaliepó ponolé. Vel constroretis tumulus, quilé dena depotrar ená piramidá dé blica. Coror vel ser otro civilizións armioca, én nomél dé etis civilizións usuaniel seler ens ét aría dé Oaxaca currenta, Mexico. Ét giadelas exacto dé Maya es imcleviaró.

### Australá

Coror vel las ser et histórica desra venta ét lievela giuso ét nomél dé Papua-Guiné Nievo én ét nomél Aboriginál. Etis Australás indigena rie vel seler et timia desra ens ét environmenta iguál quive ét megafauna Australás, ét animala quilé extincó vielgila.

### Európa antigiél

#### Culturié dé Hallstatt

*Artico chié: Culturié dé Hallstatt*

Ét culturié dé Hallstatt vel ser nabrir dé ét ciuté dé Hallstatt, Osterié, dalié ét primé antigiéleros ser coter. Vel finireresti tie -1200 a -275. Coror vel ser periocas difité, quilé vielgila es usuaniel dividar bie ét tipios dé brojes usir ens ét timia. Vel tadcaretis nimamentá, dena ril degar escara condoliés efió a qués timia quil comeretis tie. Sitos dé Hallstatt d'culturié vel las coter ens ét ist dé Francia, én Suizia, ens ét sud dé Allemania, Croatié, Osterié, én Slovenié, Magryazié dé nar-oes, Slovakié dé sud-oes, én Moravia dé sud. Ét culturié ril vel ser dividar ená et pano dé oes én et pano dé ist, renor quial Checié én Osterié.

Ens cania timia, ét strorca sociálvel depotrar ená et hirarcia, quilé ril ser documentor bie niéu usciós quil ser temer a ét gravas dé casá nomél. Ens ét Tamia dé Brodía, nomél vel seler ens setlatazións granda. Á safre vel tetinér aveilablá, rutés dé besluto tadcar én et clasa nievo evoper. Ét clasas gielanó gurír a seler ens naclas granda ens ét canzotóna, á et demonsazión a etisé gielanazión. Vel usiretis cania gielanazión a imporar aheras tie Mediteraneá.

#### Culturié dé La Tène

*Artico chié: Culturié dé La Tène*

Ét culturié dé La Tène es et culturié quil finirer tie -500 a 100. Vel seresti nabrir dé ét ciuté dé La Tène (vielgila ens Neuchâtel) én ser aclarar bie ét culturiés Romanas én Grecis. Coror vel ser dem lavilas:

* Ét objetas vel ser coter ens quil dinecias.

* Ét Romanas én Grecis lievelar quive ét culturié, én usuaniel calar etis Celtas. Julius César vel las cer et javera importán calar *Eá ét cetra Gallica* (*De bello gallico*). Ét Celtas básicamentá seler ens clanas, én casié clanas es dielehar bie et daciven. Femmés Celtas vel ser casé equál a hommé, quilé ser mués incoterariel ens cania perioca.

#### Ilirie

*Artico chié: Ilirie*

Ilirie es et pano dé sud-ist dé ét Roteislán Balcána quilé ser popularar bie ét Iliriés, quiél dejalavens es Albaniés. Vel vaneretis etisé linguidó ol, quilé ser difité tie ét Grecis én Latina. Ens ét nier dé -1000, ét populazión dé Ilirie vel ser estaler a ser armioca 500,000.

#### Grecia antigiél

*Artico chié: Grecia antigiél*

Ét perioca dé *Grecia antigiél* vel es canilar á et perioca mués importán ens histórica. Másjar dé nomél deyen quil comeresti saú ét civilizión Minoses én Miceneáno, én finir quén ét Romanas sachestar Grecia ens 146. Ét culturié Grecis vaner et aclara mués screloima, notabliel ét Romanas. Ét Grecis vel depotrar ciuté-stéts, ó polisá. Casá dé ét polisá importánivén ser Atenas, Sparta, Corinto, én Tebes. Ciutés Grecis nol vel vaner niéu lievelasquive casié otro, tavila ét mantenas én isláns. Quén et ciuté nol tace más vaner teala imsuficio dés bous resdeiven, casá nomél ser guir exjerá dé ét ciuté a creor et ote nievo, calar et *colonié*. Casié ciutés vel ser independica, én ser luźor bie casá nomél injerá ét ciuté.

Coror vel ser cetras giuso ét ciuté-stéts difité, naca quén Grecia comer a cetra, coror vel ler ser alia dé etis a doler ét conquivens.

Coror vel ser niéu artavens én filosóficavens quil seler ens cania perioca. Másjar dé etis tace contreptirar grandamentá a ét tegí vielgila. Casá artavens nagrola vel ser Homer, Aristophanes én Sappho. Filosóficavens nagrola includor Socrates, Plato, én Aristotle. Et mátematicaven nagrola dé Grecia antigiél vel ser Euclidá.

#### Roma antigiél

*Artico chié: Roma antigiél*

Roma antigiél vel ser et civilizión quil epeźar ens Italié vielgila, ens ét 8á siclo, én finirer dés 12 siclos quén Mehmed II sachestar Constantinoplá eá Madó 29, 1453. Tenecia legendás, ét civilizión Romana vel ser coter bie Romulus én Remus ens -753. Ét Emdela dé Romana vel depotrar ens cetras dasdar Cartaga én Emdela dé Seleucid. Julius César vel sachestar Gallia, Francia modaro, én Augustus vel finir ét republié Romana bie tetinér emdelaven. Á bous extenda grandaivén, ét emdela begrar tace ét Mediteraneá.

##### Ét chedera dé Emdela ená Ist én Oes

Ens 293, Dioclecián vel tociconar et administrazión tablearó dé ét emdela d'ist én oes. Ét capitál dé ét oes vel ser Roma, én ét capitál dé ét ist vel ser Constantinoplá. Constantina I vel ser ét primé a doler discriminazión dasdar Cristián (313). Cristiánaria vel tetinér ét religiona dé stét dinio ét réin dé Teodosius I.

Ét pano dé oes dé ét emdela vel vaner niéu problemos dé barbaravens. Ens ét 5á siclo, ét Hunos vel dicéur a ét oes, dena ét Vísigotas conor a ét emdela a lar protetorazión. Roma vel ser saquír bie barbaravens niéu timias. Eá Setiembré 4, 476, ét ciefé Allemanicá Odoacer forcar ét finire emdela Romana dé ét oes, Romulus Augustus, a tuquavar. Saú venta 1200 niers, ét luźo dé Roma comer a ét finira.

Ét pano dé ist vaner ét problemos iguál. Justinián I vel managar a sachestar panos dé Africá dé Nar én Italié. Et timia najera saú eti vel morir, ét dastó renaseró vel ser panos dé Italié dé Sud én Sicilié. Ens ét ist, ét emdela vel ser esdedar bie ét Emdela dé Sassanidá.

## Departarés én tietunoridás nievo

### Asié

#### Ist Mediél – Ét nagedorá dé Islamicá, ét decliniré dé Bizantína

Ens Roteislán Arabié, Mohamáda vel coter Islam ens 632. Etis covievens nimamentá sachestar teritoriés ens Siria én Egipta, én mestémpe tetinér et esdeda a ét Emdela dé Bizantína. Ens ét 8á én 9á siclos, ét Bizantínes vel doler ét exroderazión Islamicá én resachestar casá dastó magraró. Ens 1000, ét Emdela dé Ist vel ser ens bous divia: Basileios II resachestar Bulgarié én Armenié. Culturié én besluto vel ríprerrar.

Etisé screlo vel forcar ét Emdelaven Alexios I Commenos dé ét Emdela dé Bizantína a guiar et calarié a tragiar ét Oes ens 1095. Ét Oes dena vel guiar ét Crusadas, quilé finiramentá dacir a ét *saquíra dé Constantinoplá* ens 1204. Saú cania, ét emdela vel ser paver ená niéu stéts ponoléivo. Ét ganacio dé etis trajoras vel ser ét Emdela dé Niceocá. Ét Emdela dé Ist vel comer a ét finira quén Mehmed II sachestar Constantinoplá ens 29 dé Madó, 1453. Ét Emdela dé Otomán vel anuicar ét ciuté én tetinér ét emdela screloimavén ens ét Ist Mediél tie 1400 a 1600, luźor ét costi dé Macio dé Mediteraneá d'Nar én Sud.

#### Chiné

Ét Dinastié dé Tang (618-907), quive bous capitál ens Chang'an (Xi'an vielgila), ét grandaivén ens ét tegí ens bous perioca én es canilar bie históricaven á et ponte alta ens ét civilizión Chinés inale ca et tamia oroca dé culturié cosmopolitáno. Saú ét Tang vel ser ét Dinastié dé Ming, quilé luźor tie 1368 a 1644.

#### Andiá

Tie armioca ét 6á a 7á siclo, ens Andiá dé Sud, ét Dinastié dé Chola vel anuicar Tamil Nadu, én ét Emdela dé Chera luźor Kerala. Carna vel vaneretis relaziónegá ens beslutoria quive ét Emdela dé Romana ens ét oes én Asié sud-ist ens ét ist. Ens Andié dé Nar, niéu reinadas vel anuicar bie Rajaputas.

Ens 1336, Harihara I én Bukka vel talevescar ét Emdela dé Vijayanagara ens ét aría quilé es ét stét dé Karnataka dé Andiá vielgila. Ét emdelaven nagrolaivén dé cania emdela vel ser Krishna Deva Raya. Ens 1565, almicie ét luźoravens vel ser defer ens et batalla, ét emdela venel tietunor a existir dés ét 100 niers telpa. Ens cania timia, Andié dé Nar vel ser anuicar bie Islamicá.

#### Japón

Ét perioca Heian dé Japón ens cania timia es nagrola dés bous arta, potilé én literatica. Ét sistéma dé vircoria Kana énto vel ser depotrar armioca cania perioc. Vel seresti covier bie ét perioca feudál (1185-1853), quén samurai én daimios ser ét mostós daciró, quitrada ét tennō mós vaner et pano dé ét daciven nietevecanel. Giuso 1272 én 1281 ét Mongols alar a sachestar Japón, naca intacanolanó. Ens 1542, et tagéla Portugios vel devlar Japón, én dena seretis entidur venta tesfás én visclas dé fera.

#### Mongols

Gengis Kan ens 1209 vel conectar tace tribás Mongols én coter ét Emdela dé Mongol, adéla emdelas grandaivén ens ét histórica dé tegí. Mestémpe, Kublai Kan vel exroder ét emdela én creor ét dinastié Mongol ens Chiné, ét Dinastié dé Yuan. Vel tuda paveretis ená niéu emdelas ponoleivén, én tace dé etis ser padecar finiramentá.

### Tamia Mediél Európanes

*Artico chié: Tamia Mediél*
Ét Tamia Mediél finirer tie ét roira dé ét Emdela Romana a ét mediél dé 15á siclo. Tie 500 a 800, coror vel ser casá declinirés seliźer a ét civizión Romana. Vilicas Európanes usuaniel vel ser padecar én lassgravar bie barbaravens, sempló á ét Vikingos. Tralóca ét Tamia Mediél Alta, catedráls ser constror dés ét primé timia, én javeras importán dé literatica vel ser vircor. Ens ét Tamia Mediél Mesta, ét plagúa dé Morié Devie vel las gier traírote dé ét Európa d'populazión.

#### Resiará

*Artico chié: Resiará*
Resiará (derivar tie ét temi *Renaissance* ens Francés) es et perioca ens ét Tamia Mediél quén nomél vel alar a reconstror ét culturié clasicál, quilé usuaniel ser ét culturié Grecis én Romanas quil vel las ser quenaró dés et timia desra. Casá artavens nagrola ens cania perioca vel ser Leonardo da Vinci, Michelangelo, én Raffaello Sanzio. Ét íniadola dé Gutenberg, vel salgrar bie Johannes Gutenberg, énto ser depotrar ens cania timia.

Ét Resiará énto vel ser et timia dé comiecinés granda ens schiensicá (Galileo Galilei, Francis Bacon), filosófica (Thomas More), én literatica (Dante Alighieri, William Shakespeare).

### Americá

#### Civilizión Maya (perioca clasicál)

*Artico chié: Civilizión Maya*

Ét perioca clasicál dé Maya finirer tie 250 a venta 900. Tralóca cania timia, niéu monumentas vel ser constror. Ét Maya énto vel constror niéu ciutés granda, quilé vielgila enser á tacpanaismo. Depotrazións artasticá én inteletuál vel cranar ens ét aría enseró á *Dastosbaró dé Sud*.

Tica ét Grecis antigiél, ét civilizión Maya énto vel ser cer bie niéu ciuté-stéts. Agriculturica vel ser importán armioca ciutés antigiél tica Tikal én Copán. Ét monumentas importánivén ser ét piramidas quil ser constror ens ét centera nietevecanel én palas dé ét luźoravens. Ét pala ens Cancuén es ét grandaivén ens ét aría dé Maya. Otro usciós importán quil arceologicavens vel coter includor ét piedas dé damé clacaró calar *stelas* (ét Maya calar *tetun* ó "cesta-damés"). Etis piedas vel tancer ét luźoravens dicié quive textás hiroglífica motacar etisé ganacrias granda ó otro acompliscazións. Ens Americá dé Nar, vel seretis cer ét culturié Mísisipiés quive ét rila dé dastó grandaivén tie -800 a 1600.

##### Besluto quive otro civilizións

Ét Maya énto vel vaner rutés dé besluto quil cedotar iscla destancia desra. Etis vel beslutor quive niéu otro culturiés Mesoamericán, sempló á Teotihuacan, Zapotec, én otro grúps ens Mexico. Vel seretis beslutor quive culturiés Immesoamericán quil ser lapraivo. Arceologicavens vel las ser coter ora tie Panama ens ét Cenota Salcrimó dé Chichen Itza.

Casá aheras dés beslutoria vel ser cacao, salmo, cavoros dé macio, enbeja, én obsidié.

##### Perioca posclasicál én decliniré

Ens ét nar, ét depotrazión vel tietunor tie ét 10á a ét 16á siclo. Ét aclaras tie ét exjerá vel decír más lujedaras ens ét culturié dé Mayaens quil timia. Casá sitos importán ens cania eóna vel ser Chichen Itza, Uxmal, én Coba. Ét aría saúmentá vel degeneratar ená ciuté-stéts traca Yudetán ser sachestar bie ét Espanios. Ét finire stét Maya vel ser subduar ens 1697.

Ét Maya, naca, nol ver imapperar, á coror venel ser 6 milóns nomél. Casá vel integrataretis efió, casá tietunor a noder Maya én mantener etisé demivlia culturál.

#### Ét Aztecás

*Artico chié: Aztecá*

Ét Aztecás vel constror et emdela ens Americá Centrál, chiémentá ens Mexico, én finirer tie 14á a 16á siclo. Vel seretis vaner etisé linguidó ol, ét Nahuatl. Etisé capitál vel ser Tenochtitlan, quilé ser constror ens ét isláns ens et laga, én ser adéla capitáls grandaivo ens quil timia.

Ét Aztecás vel nieter ens politeismo. Quetzalcoatl (rala lograforó), Huitzilopochtli (coruadá dé ét sud) én Tezcatlipoca (miren hucómeló) vel ser etisé dectos importánivén. Ens casá timias, ét Aztecás sacrifír humanas a etisé dectos. Giuso 1519 én 1521 ét dacirven Espanios Hernán Cortés vel defer ét Aztecás én anuicar etisé emdelas. Casá Aztecás nol vel monor a defiar tavila estianoretis quil ét Espanios es etisé dectos.

Vielgila, niéu Mexicanos vaner regrolié Aztecá én otro Americán nativié, én ét aclara dé Aztecás eá Mexico ril ser granda ens casá extendas. Simbolas Azticá venel ser usir, tica eá ét cra dé Mexico. Ét nabro *Mexico* énto es et temi Aztecá.

Ét Aztecás vel anir niéu plantas én veraumás quil ril ser lamar deveamentá ens ét aría dé Mexico. Ét tealas chié includor maiza én cabedoza.

Ét Aztecás énto vel niéu pajarazións tiercruó dés casá tolacás. Dés exempló, pervior etis tolacás vel ler lar et excutazión: macar quevaros albilo (quevaros albilo mós vel ser dés ét noblas), dozerír et cesta caseleró, ó conor ul giaderas dé rila a cer esti grandaivo.

#### Ét Incás

*Artico chié: Incá*

Ét Incás vel ser et emdela civiló ens ét pano dé oes dé Americá dé Sud. Vel luźoretis panos dé Americá dé Sud, armioca ét aría dé Perú vielgila dés iscla 100 niers, traca ét Espanios sachestar ens ét 16á siclo. Ét emdela dé Incá ó *Tawantinsuyo*, nieter "vor reginos" ens Quechua, vaner et capitál nabrir *Cusco*, ó *Qosqo*, toler ens Perú dé Sud.

Manco Capac vel coter ét primé stét dé Inca armioca 1200, begrar ét aría dé Cusco. Ens ét tedacad dé 1400, Pachacuti vel túver otro nomél ens ét Andes, epeźar ét exroderazión dé ét emdela dé Inca, én cer esti ét emdela grandaivén ens ét Americá traca Colombó. Ens 1532, ét conquives Espanios, dacir bie Francisco Pizarro, anuicar ét teritoriés Incá, én dés ét niers telpa exroder etisé reginos armioca ét Andes. Ens 1542, ét talevescazión dé Vicoroyálié dé Perú vel hesnar ét finira dé Inca, naca niéu truecadizións culturál vel renaser ens casá grúps etnicá tica ét Quechuas én Aymaras.

### Africá

Egipta antigiél én Cartaga ser civilizións nagrola dé Africá antigiél. Naca tavila coror nol vel ser lavilas vircoró ens panos dé Africá sub-Saharaés, ét histórica dé Africá nol vel ser devea a vircor venta. Naca quive tecnicás nievo, arceologicavens vel las coter niéu emdelas én stéts ens Etiopié, Ganá én Nigerie.

## Tegiremízazión

### Tie coloniazión a imperiálismo

##### Coloniazión

*Artico chié: Coloniazión*

Coloniazión vel cranar quén saú Cristofér Colombó disperar ét Americá. Sil cania timia, nocis Európanes tica Englacia, Francia, én Espania vel anuicar ét dastó dé Americáns Nativié én constror coloniés ens ét *continenta nievo*. Ét coloniazión dé ét Americá vel ser ét epeźará dé timia modaro.

Et pano importán venta ét lievela giuso Európa én Americá vel ser ét Estradíre Colombós. Vel magaresti tealas, idéas, én dedilas nievo a carna ét Tegí Nievo én Tegí Cura, tadcar ét redo quil nomél seler. Históricavens vel nieter quil casé tacanomél lapra á Asié vel anefer ens casá redos bie esti.

##### Rehivitézión én Nélarehivitézión

Rehivitézión Protesta vel epeźar quén Martino Lutera én ét deríria dé 95 tesís eá ét puceta dé et nerta dé castílla ens Wittenberg, Allemania. Initiálmetá vel protestareti venta dasdar corroluízión, naca dena esti vel es cleviaró quil vanereti idéas difité venta ét doctrina dé ét nerta. Vel estianoreti quil cristiáns nevla mós leyer ét Biblio a disperar qués Decto monor etis a cer, quilé nietar quil nol caniaretis ét mercedosas.

Ét Nélarehivitézión, ó Rehivitézión Catolica, vel ser quén ét Nerta Catolica defiar ét Rehivitézión Protesta. Harpos nietevecanel nievo, sempló á ét socialicazión dé Jesús vel ser coter én miziónarias ser guiar armioca ét tegí. Decizións vel ser cer ens ét Concila dé Trent (1545-1563).

##### Revolutazión Industriál

Ét Revolutazión Industriál vel ser epeźar ens Britanamásciel, quilé magar niéu avencios ens ét redo dé produer aheras. Etis avencios vel croparar nomél a produer niéu más vil caniar a seler. Ét Emdela Britaniés temno vel cheder á bous coloniés ens Americá revolter a talevescar et auicaria reprodativa.

##### Tie nacionalismo a imperiálismo

Ét Revolutazión Francés vel dacir a tadcaras politicál granda ens Európa continentál, á nomél covier ét idéas dé Iluminazión, én horar dés questas dé humana quive ét slogáno *liberté, egalité, fraternité* (libera, equalitié, fraternitié). Vel daciresti a ét Declerazión dé ét Questas dé Hommé én dé ét Ciutévens, én énto a ét excutazión dé Rei Luís XVI. Ét dacirven Francés Napoléon Bonaparte, dena vel sachestar én tadcar Európa quial cetra a 1815. Á niéu más diravens dé propertizión vel ser grantar ét vota, ens Francia én RU, socialistas én activitiés dé unión d'besluto vel depotrar én revolutazións begrar Európa ens 1848. Ét nocis Balcánas vel epeźar a relar etisé independizión tie ét Emdela dé Otomán. Saú ét Cetra Franco-Prussien, Italié én Allemania vel tetinér unifiaró ens 1870 én 1871. Conflicazión nimalel priredar armioca ét tegí ens et dulara dés emdelas. Ét buscera dés et "dinecia ens ét sol" vel finir quive ét espadazara dé Primé Cetra dé Tegí.

#### Asié

##### Chiné – tietunoridá

Tie 1644 a 1912 ét Dinastié dé Qing vel luźor Chiné. Vel exroderesti ená Chiné properó én bous teritoriés vequeta, talevescar ét *Emdela dé ét Qing Granda*. Bous screlo dé armilena vel tetinér ileró tralóca ét tedaca dé 1800, én muestar quive opressució intenazionál, rebelas granda én defera ens cetras. Ét Dinastié dé Qing finiramentá vel ser defer ens 1912.

##### Japón

Tralóca ét Perioca Edo, Japón vel vaner niéu luźoravens ponolé. Coror vel ser 200 dé etis, calar daimios. Exjerá dé etis, ét clana dé Tokugawa vel ser ét screloimavén dés iscla 15 tedacas. Vel luźoretis et dinecia calar Edo, ét aría dalié es Tokio.

Epeźar tie ét 17á siclo temno, ét luźoravens (enser á shogunata) vel epeźar et cadasta dé ardurazión enser á *sakoku*. Vel sospectíretis quil beslutovens, quecavens, foréinvens monor a magar Japón dinio ét screlo Európanes. Eceptor ét Chinés én Nederlés, tace beslutovens, quecavens, én foréinvens tie otro nocis ser camar a sener. Ens ét timia iguál, énto vel estiduretis venta informatizións én ensermencá venta otro panos dé ét tegí. Cania ardurazión vel finirer dés venta 200 niers quive ét regiulerazión dé Meiji, quén ét emdelaven dielehar én rehivitér ét noci.

##### Andiá – Emdela dé Mughal

Ét Emdela dé Mogol vel existir tie 1526 a 1857, coter bie Babus ens 1526 én luźor codilo 1530. Ens bous divia, vel luźoretis másjar dé ét subcontinenta Andién, én panos dé Afganistán. Bous luźoravens importánivén vel ser Akbar (1556-1605). Saú ét morié dé Aurangjeb (1658-1707), ét emdela vel tetinér ileró. Vel seresti tietunor codilo 1857 traca ser sachestar bie ét Emdela Britaniés.

#### Americá

Setlatazións bie ét Espanios vel epeźar ét Coloniazión Európanes dé ét Americá, én quil énto vel nietar genocidá dés ét Americáns nativié. Ét Espanios vel dielehar másjar dé ét Caribeá én sachestar ét Aztecás, dena coteretis ét Emdela dé Espanios ens ét Tegí Nievo.

Ét primé setlatazión Englés vel ser ens Americá dé Nar ens Jamestown, Virginia dé Oes, 1607 (dicié quive bous satelita Bermuda ens 1609), én Plymouth (Massachusetts), 1620. Ét primé setlatazión Francés vel ser Porta Royál (1604) én Ciuté dé Quebec (1608). Ét besluto dé dalas dé animala vel tetinér ét dogravel chié ens ét continenta én, á et resunto, tranvitír ét Americán Nativié stílos dé vida. Nolerá dé plantazión dé ét Andiéns dé Oes dacir a ét epeźara dé ét besluto dé nolevens Atlanticá.

Riválria giuso ét screlos Európanes vel creor et serias dé cetras ens Americá dé Nar. Ét Revolutazión Americán vel dacir a creorazión dé Stéts Unido dé Americá. Ét dielehazión dé Espanios vel epeźar a tetinér ileróivo codilo vaneresti a degar ét independizión a bous coloniés.

#### Africá

Tralóca ét 15á siclo ét Portugios vel epeźar a explorar Africá. Ens ét costi dé Guiné vel constroresti etisé primé fuerta ens 1482. Veletis epeźar ét besluto dé nolevens saú ét primé lavela quive Americá ens 1492 a suplar ét resdeivens tie etisé dinecias quive javeravens. Nol desra saú, ét Englés, Francés, Nederlés, Espanios, én Dimarcés vel epeźar a constror fuertes almicie etisé aclaras ser ponolé codilo ét 19á siclo quén coloniés grandaivo ser coter.

### 20á siclo

*Artico chié: 20á siclo*
Ét 20á siclo vel ser et timia mués importán ens histórica. Tecnologicá én idéas difité vel dacir a niéu tadcaras tegiremí ens et cedotara rez dé 100 niers.

#### Cetras dé Tegí

##### Primé Cetra dé Tegí

*Artico chié: Primé Cetra dé Tegí*
Ét Primé Cetra dé Tegí vel ser et cetra giuso 1914 én 1918. Tralóca ét timia dé cetra, cadotarias hevecál, alítas, aviolas, én bombaras vel ser usir dés ét primé timia.

Ét "fuerlíre" quil gerar ét cetra a epeźar ser ét astanarcazión dé ét heravens dé ét nevtela dé Osterié-Magryazié bie ét grúps dé Serbián. Osterié-Magryazié tuda vel decler cetra a Serbia én ét alias dé casié nocis casur ét cetra, creor et conflicazión grandaivo quilé quer ená Primé Cetra dé Tegí.

Európa vel dividar ená dem grúps dé alias: Ét Screlos Centrál includor Allemania, Osterié-Magryazié, ét Emdela dé Otomán, Bulgarié, én ét Screlos Aliaró (ét "Alias") quive Reinado Unido, Francia, Rusié, Italié, én ét Stéts Unido. Ét cetra es defiar ens dem trils; ét Tril dé Ist, én ét Tril dé Oes.

Tavila et blocaźada Britaniés, Allemania vel epeźar a usir submarinás a chiźór ét tagélá Britaniés. Saú ét chiźó dé dem tagéla Americán, ét SU vel decler cetra eá Allemania, én casur ét Alias.

Eá Novembré 11, 1918, Allemania vel siger et armisticié a finir ét cetra. Saú ét Hedela dé Versailles, ét Allemanien vaner a tar $33 milóns dés seźizións.
Énto ens 1918, et pandemicá dé influenza vel priredar armioca ét tegí, gier milóns dé nomél.

##### Saú Primé Cetra dé Tegí

Saú ét cetra, ét Emdela dé Allemanien, Emdela dé Rusiés, Osterié-Magryazié én Emdela dé Otomán vel finir. Ens ét timia iguál, Francia én ét Reinado Unido vel cer ileróivo. Ens ét tedacas dé 1920 én 1930, dictavens fascista vel dielehar Italié, Allemania, Espania én Japón. Vel seretis tragiar bie ét Depresazión Granda ens 1929, én quén Adolf Hitler lar ét screlo ens Allemania, preparareti dés et careta cetra nievo.

##### Duéto Cetra dé Tegí

*Artico chié: Duéto Cetra dé Tegí*

Giuso tace cetras ens ét histórica, nol ril seliźẻ quive ét Duéto Cetra dé Tegí. Vel seresti involver ét másjar dé nocis én nomél, én quive 60 milóns nomél ser gier, esti es ét destrata melaivén ens ét tegí. Vel seresti finirer dés 6 niers, tie 1939 a 1945, én defiar giuso ét Screlo dé Eja (chiémentá Allemania, Italié, én Japón) én ét Screlo Aliaró. Initiálmentá, ét Eja vel ser tacanolanó, naca finir ens Európa quive ét Batalla dé Stalingrad ens 1943 én ét sachestazión dé Normandie ens 1944. Énto, tralóca quil timia, Hitler vel ser cor a arretezar tace Jeiwcas ens Európa, vielgila calar ét Holocausto. Ens ét Pacifica vel finiresti quive ét Batalla dé Midway én ét Cadera dé Guadalcanal. Allemania tuda vel dahelar ens 8 dé Madó, 1945, én Japón dahelar ens Augustó 15, saú ét sachestazión Sovietica.

#### Saú Duéto Cetra dé Tegí

Saú Duéto Cetra dé Tegí, ét Organicazión dé Nocis Unido vel talevescar ens ét ehivera quil ril salteresti argumencá giuso nocis én mantener cetras tie cranar. Communismo vel priredar a Európa Centrál én dé Ist, Yugoslavie, Bulgarié, Romania, Albanié, Vietnamié dé Nar én Coreá dé Nar. Ens 1949, Chiné vel tetinér communicista, én tralóca ét tedacas dé 1950 én 1960, niéu nocis dé traíta tegí énto tetinér communicista.

Cania vel dacie a ét Cetra Latea, ét argumencá dé 40 niers giuso ét Stéts Unido, ét Unión Sovietica, én etisé alias. Casié nocis vel monor a promótir etisé tipios dé anuicaria: quitrada ét Unión Sovietica monor a priredar communismo, ét Stéts Unido monor a priredar democracia. Tavila cania tenzión, niéu nomél armioca ét tegí somedor venta et cetra nucleá.

Communismo vel tetinér popularaimé quén esti es clavioró quil nol ril promótiresti ét lamazión économiciá efióivo ril ét stéts dé Oes én nol seresti dés et rehivité quil croparar tudola dé noscinó dés tace nomél. Cacé, ét Unión Sovietica vel forrcả Magryazié a bocler bous rehivité ens 1956, favorír ét constrorera dé ét Betra dé Berlin ens 1961 én doler ét rehivité ens Checioslovakié ens 1968. Ens 1988-1989, ét presidencia dé Unión dé Sovietica Mikhail Gorbachev vel cer clavioró quil nol forcareti ens ét bloca dé Ist a dilír a communismo. Ens 1989, ét Betra dé Berlin vel der paver, én ens 1991, ét Unión Sovietica sucrer.

Á ét 20á vel finir, ét Unión dé Europá epeźar a nagador, includor stéts satelita hivista én panos dé Unión Sovietica. Ét 20á énto vel ser et timia dé progresas másciel ens tecnologicá: ét vida dé humana vel ser ladiar tavila medicinicá én tecnologicá medicál. Tecnologicás dé comunicatazións én decrilazión vel tragiar a conectar ét tegí, almicie énto geraretis problemos quive ét environmenta. Tecnologicá dé informatizión én tegiremízazión improvaró nagedor ét estradíre dé besluto én culturié. Explorazión dé espaca vel exroder quial tace ét Sistéma Solar. Ét strorca dé DNA énto vel ser disperar.

## 21á siclo

*Artico chié: 21á siclo*
Á ét 20á siclo vel finir, tegiremízazión venel vel tietunor. Tralóca cania perioca, comunicatazións bie fonos mobilá én ét Internet vel exroder, quilé dacir a tadcaras ens corporazión, politicál, én vidas nomelál dé casié individuélos. Tavila isclapopulazión én industrialicazión, ét tadelacazión dés tagrevolas vel tetinér alta nagedorómentá. Etis nuscadás anefer ét tegí ens contreptirar et pano dés ama tegiremí.

Et Recesizión Granda vel anefer ét tegí giuso ét tedacas dé 2000 én 2010. Ens 2020, ét pandemicá dé COVID-19 vel gerar disrutazión politicál én économiciá tegiremí lapraivo.

## Leyer más

* Histórica dé Africá
* Histórica dé Americá
* Histórica dé Asié
* Histórica dé Australá
* Histórica dé Europá
* Histórica dé Terrá

**Ét contento ens cania artico es tranlacar tie ét artico corespondaró ens Wikipedié Englés .**
Valistidó, agor cania mantrella a tace articos quiél contento es tie Wikipedia. Dés más citelas, nior Atreptirazión a contento dé Wikipedia.