Livo

**Livo**, aŭ "politika maldekstro", "maldekstraneco" estas speciala nomo por "progresemo", "malkonservemo". Ĝi estas antonimo, kiu devenas el la slavaj lingvoj.

## Historio

Unue enkondukita de mavalingvismuloj, al kiu Galeks aldonis nuancon precizigan speciale esperante, kiu eniris en uzon tamen malgrandan, ke ĝi estas nur pri politika maldekstro (t.e. progresemuloj, malkonservemuloj), do havigante al Esperanto specialajn vortojn por politikaj flankoj, kaj farigante al ĝi la unua tia lingvo.

Tamen, ĝi ne estas la unuan esperantan vorton kun specifan politikan signifon. Ekzemple, verŝajne el la rusa kaj pro influo de la franca denove, kaj de la tiea moderna latina elparolo, estas multaj tipe "konceptaj" vortoj finante per "-cio" (el la latina "-tio", kiu malprecize same estas "-ado" kaj "-eco"): "revolucio" (radikala, fundamentan, plenan aŭ pritutan politikan ŝanĝon), aŭ "reakcio" (ekde "surkonservemo", "retroiro al pasinta stato", ĝis "malrevolucio" (revolucio al pasinta stato), Reformacio (kiam kristanoj kontraŭiris Eklezio por si mem repreni povon sur sia religio), "nacio" (kundenaskaro), ktp.

## Kunteksto

### Dekstruleco

Normale, por homoj, la direkto "dekstra" estas pli grava, ĉar fakte 98% de la homoj estas denaske dekstruloj (ili faras pli facile malsimplajn agadojn per dekstra mano, pli lertas per dekstra brako/kruro, kaj dekstra okulo havas ion ĉefecan), do multajn aferojn estas speciale nature faritaj por dekstruloj. Tio farigas de maldekstruloj la unuan naturan malplejmulton (aŭ "minoritaton").

Tial, multaj aferoj kaj esprimoj temas pri dekstro: multanacilingve, "esti maldekstra" signifas esti mallerta aŭ stulta, "maldekstreco" (kaj vortoj el la latina "sinister") signifas "timiga" aŭ "eksternormale malallogante", "dekstra brako" de iu estas sia plej fidela kunulo (ĉar ĝi devas esti fidinda kiel la plej fidinda brako), "sidi dekstre" dirvolas esti loyala, ktp.

Sub kristanismo, dekstreco estis alligita al laŭreligieco, kaj maldekstreco al kontraŭreligieco: "ĉar kristo estis dekstrulo", la maldekstruloj estis subigitaj, truditaj al uzi nur dekstran manon, aŭ alie estis batitaj kaj malinkluzivitaj. La "vojo de la maldekstra mano" estas alia nomo de satanismo, kaj maldekstreco estis kutime alligita al maldio.

### Politika maldekstro

Tial, dum franca revolucio, kiam homoj luktis kontraŭ la povo de la reĝo kaj religiuloj, kaj faris la unuan leĝigan kunigaron, la konservemuloj, t.e. la amikoj de la reĝoj, kompreneble, laŭ la kutimo, sidis ĉe la dekstro de la reĝo. Por kontraŭado, la kontraŭreĝistoj eksidis ĉe la tuta maldekstro de la duoncirklaĉambro. Ekde tiam, post ĉiuj la grandaj modernaj postindustriaj politikaj revolucioj, en ĉiuj landoj, "maldekstro" en politiko priestas malkonservemon, progresemon aŭ eĉ revolucianojn. Kutime "ekstrema maldekstro" estas plej livaj, revolucianoj, kaj "ekstrema dekstro" estas plej malliva, reakcio.

Jam ekzistis similaj aferoj antaŭe, ekzemple onidire, tia apartigo inter "livo" kaj "mallivo" ekzistis je antikva egiptujo, kie "vojo de la maldekstra mano" reprezentis la vojo de Seth (kiu kelkaj faraonoj elektis kiel personan ĉefan dion), kiu reprezentis Ĥaoson kaj Ŝanĝon, do progresemo, sed estis tiam tute akceptita afero. En tia epoko, se tio estis certa, livo ne estus io iel ajn pli ĉefa ol mallivo.

Tamen, nuntempe, "livo" estas afero tute moderna ekde la Lumianoj eŭropaj en ĉiuj landoj, kaj fakte ĉefe la livo tiom taksas grave livecon, ĝis ke mallivuloj pli parolas ol livecaĉo, filivuloj, ktp. ol malliveco.

## Kialigoj

La moderna liva/malliva apartigo estis elpensita de la livo unue, ĉar mallivo, konservemo, estis komune la "defaŭlta" aŭ "komuna" stato: se vi ne faris ion ajn, nenio ŝanĝus, do ne necesus nomi mallivo. Sed kiam revolucianoj ekestis, ili havis intereson en liveco kaj kritiko de la pasinta kaj nuna politika stato.

Tial, mallivaro kutime ne tiom zorgas pri malliveco (ĉar ili sintaksas ne ĉefe mallivaj, sed "normalaj", do nenomindaj speciale). Tia apartigo tiel estas al plibono de la livo.

Fakte, politikuloj sintaksante "nek liva, nek malliva", aŭ politikajho taksata tiel, kutime finsinmontras malliva kaj nur konservema aŭ laŭpovula. Mallivuloj preferas aliajn apartigojn, kiel apartigoj laŭ raso, nacio, fojfoje genro, religio, ktp. Ili ankaŭ enkondukis la modernan konfuzigan (ĉar ne duuma) apartigo "egaleco kontraŭ libereco", el usona kontraŭmarksista propagendo, ĉar marksismuloj kredas, ke oni povas povigi povulojn kiuj finfine malpovigos sin, kaj do subtenas kaj egalecon, kaj hierarĥion (malegalecon).

## Rilato al esperanto

Tradicie, esperantismo estis kompreneble livega idearo, ĉar ĝi subtenas ŝanĝon socian malplibonan al imperiismo, milito, rasismo (Zamenhof estis juda, spertis kontraŭjudismon, tial elpensis esperanton, kaj ĉi tial sia tuta familiidaro iĝis mortigita de nazioj), kaj pli ĝenerale malegalo de la popoloj, etnoj, kaj lingvoj. Tial, multaj esperantaj movadoj estis movadoj livaj, ekde livegaj kiel komunistoj, ĝis livetaj kiel tolstojistoj kaj aliaj livaj kristanoj, pacanistoj, aŭ vegetaristoj, ktp.

### Rilato al mallivo

Kutime, naciistoj, konservemuloj kaj elitoj naciaj malhelpas al esperanto, ĉar "ĝi ne povas funkcii", "ĝi estas malnatura", "ĝi estas ideecisma", "ĝi estas pli malbona", "ĝi estas pli malforta", "ĝi estas malpli malnova", "ĝi ne havas historion", ktp. Tiel, post 200 jaroj de historio, tutmondiĝo de esperantujo al ĉiu lando, pretervivo de du (eble baldaŭ tri) mondmilitoj, grandega literaturo kaj tradukaro, ĝi iĝis la daŭre plej granda planlingvo (konita kaj eĉ ofte scipovata de ĉiuj interlingvistoj), unue ŝatita kaj poste malpermesita kaj represita de ĉiuj la diktaturoj en la mondo (eĉ kelkaj nazioj estis fervaj esperantistoj ĝis nazia partio atakis kaj forbaris tiujn), esperantistoj komune estis represitaj, esperanto malfamigita aŭ eĉ malpermesita.

Plej ĝenerale facile estas malamo al esperantistoj, ĉar ili tro propagendas por esperantigon, kaj homoj ne volas ŝanĝi, ne komprenas, aŭ lacas, ĝis nura uzo de la lingvo iĝas taksata "trudo de la lingvo", kvankam esperanto estas la ununura lingvo, kiu neniam disvastiĝis per bataloj kaj mortigoj.

#### Raŭmismo

La tempo pasante, esperanto iĝis diasporo, plimultiĝis denaskuloj, kunvenoj iĝis nuraj sociadaj tempoj por multaj, kaj esperanto montris multajn aliajn utilojn ol pacismo, egaleco, aŭ internacismo. Kelkaj homoj komencis voli plifamigi iliajn tutan nezorgon pri la unuajn celojn de esperanto, speciale pri la Fina Venko, kaj dum kunveno en Raŭmo, skribis [[[Wikipedia:eo:La Manifesto de Raŭmo|La Manifesto de Raŭmo]], kaj ekde tiam oni nomas tiajn homojn, malfinvenkistoj, raŭmistoj, kiu, kiel idisto iĝis insulto en esperanto<note>ĝi ekzemple estas uzita kiel insulto de la kapitano hadoko, en esperanta bildostrio Tinĉjo</note> , malgraŭ, ke raŭmismo plimalpli estas ĉe multegaj esperantistoj

### Livo en esperantujo

Ekde raŭmismo estas grava afero, oni pli kaj pli parolas pri finvenkistoj, kiuj alcelas la venkon de esperanto kiel tutmonda homara helplingvo, malfavore al la angla, franca, rusa kaj mandarina. Nun, ke ne ĉiuj esperanto estas tiaj, finvenkismo iĝis politika nominda idearo en esperantujo, kaj tiel troviĝas je livo de la politikaro de esperantujo. Eĉ multaj homoj, kiuj alie subtenos al mallivaj aŭ mallivegaj ideojn, kiel Paroliĝema Francisko, estas finvenkistoj, aldonante al la riĉa malsimplecon de esperantuja politikeco.

Plej ĝenerale, la unuaj celoj de esperantoj, kaj la influo de la Lumianaj ideoj al Zamenhof (poste per la haskala hebrea ideara movado), igas, ke plimulto de esperantistoj, eĉ raŭmistoj, zorgas pri egaleco kaj progreso. Ofte estas (ofte malsekvitaj) proponoj de pliponiĝo de esperantismo, estas ideo de Bona Lingvo (vidu bonlingvismo), kaj kritikoj al malbonojn de esperanto, kiel vircentrismo (vidu wp:iĉismo) aŭ eŭropcentrismo.

La nuna plej granda retejo de esperantistoj interretaj, telegramo.org, tial havas specife liva moderacio, kaj je sia grupoj bone reprezintiĝas kaj facile troveblas iĉistoj, riistoj, ktp.

#### Ulecoj de esperantistaro

Estas fojfoje dirita, ke, tial, esperantistoj pli ofte ol alie, estas eŭropanoj kaj iĉoj; malgraŭ, ke estas inoj esperantistaj, ke ili ankaŭ ĉeestas gravaj roloj, kaj ke neeŭropeanaj esperantistoj jesigas, ke esperanto estas pli facila por ili ol iu ajn alia internacia lingvo.

Estas aliaj klarigoj, ekzemple, ke esperanto komencis en eŭropo, aŭ ke partopreni en komunumo postulas tempon, kaj agemon "senutilan", dum plej ofte plejmalrichaj, kaj plej laboremaj, kaj tio estas malpli ofta je malrichaj landoj, kaj je inoj, kiuj multofte laboras dufoje pli ol iĉoj, kaj tial ofte estas pli praktikaj kaj ne trovas tempon pri aferojn "senutilajn" socie.

Estis jam rimarkoj, ke la fizikaj kunvenoj estis iom pli sekse egalĉeestaj ol interretaj komunumoj, kaj notoj, ke tie, estus plimulto da iĉoj okcidente, kaj plimulto da inoj malokcidente.

### Mallivo en esperantujo

#### Konservemo de esperanto

Baldaŭ en la historio de esperanto, okazis konservemo ene de ĝi: ĉar ĝi estas tute artefarita planlingvo, estas tre facile multege diversega proponaro ŝanĝi ĝin al tutaj kontraŭaj direktoj, kaj ne eblas konsentigi ĉiujn. Plue, se la lingvo, pro sia simpleco, facileco, kaj lernebleco, tro rapide ŝanĝus, lerni kaj paroli ĝin iĝus pli malfacila.

Jam estis esperantidoj, kiuj fakte vundis grave esperantujon, ĉar ili forprenis gravajn kaj aktivegajn esperantistojn el la movado, kaj disigis ĝin grave. La ĉefa, kaj pli montra, estas Idismo. Do nun ankaŭ *idisto* estas komuna insulto en esperantujo, ĉar tia vundo ja gravis multon, en historio de esperanto.

Ja estas multaj homoj, kiuj lernas esperanton, kaj tute forgesas pri ĝi, kaj neniam iĝas aktivaj esperantistoj. En okazo de fina venko, tiaj homoj estus gravegaj, ĉar ili estas multegaj kaj eĉ sen partopreni en komunumo, ili jam komprenas esperanton, kaj facile povus rescipovi ĝin flue. Sed pli esperanto ŝanĝas, pli tiaj homoj povus iĝi perditaj, konfuzaj kaj malkontentaj. Do estis baldaŭ realisma ideon minimume ŝanĝi esperanton, por iĝi ĝin pli forta, ĉar ĝia ĉefa plejbona eco, estus, ke ĝi *jam* estas pli simpla kaj facila ol ĉiuj aliaj etnaj lingvoj, kaj, ke siaj denaskuloj ne estas pligravaj, plifortaj aŭ pli decidindaj.

#### Kontraŭmalliveco

Ĉar tre oftege, kutime ĉiufoje kreemuloj lernas ĝin, estas proponojn kaj reformdiskutojn, kelkaj homoj kutimis fortege kontraŭi tiajn kialojn, tiom, kiom eblas laŭ iliaj komencajn kialojn lerni esperanto, kaj iĝi malŝategaj al feminismo, kontraŭrasismo aŭ kontraŭimperiismo (almenaŭ ekstereŭrope).

Kun la pliiĝo de mallivegoj de la post-2010 jaroj, memeoj demallivegecaj, rasismaj kaj seksismaj povus komenci disvastigi en esperantujo. Ili estas ĉefe videbla je AEB, kie kutime okazas plej eble da insultoj, daŭratakoj, mokado, humiligoj, kaj perforteca parolado.

Ĉar multaj esperantistoj estas fakte malpli tradiciecaj aŭ konservemaj ol neesprantistoj, kaj ĉar la komunumo estas sufiĉe malgranda, por, ke ne ankoraŭ fame estas iu ajn mortigulo aŭ gravaj perfortuloj<note>ja jam estis malgrandaj problemoj de kontraŭemaj kulturaj interparoloj, aŭ pligrave de seksaj perfortoj, aŭ daŭratakado, en esperantujo, sed oni apenaŭ aŭdas pri io ajn pligrava</note> el, en kaj dum esperantismo, komprenebla alta nombro de tiu agado estas pli facile rekonebla kiel ironia. Tio kondukis multajn al partopreni, lasi fari aŭ nur spekti tian agadon sen necese koleregi.

Ankaŭ tiel okazis la Kloaka Epopeo.

## Referencoj

1. ↑ Ĝi ekzemple estas uzita kiel insulto de la kapitano hadoko, en esperanta bildostrio Tinĉjo

## Kunligitaj Artikoloj

* raŭmismo
* feminismo kaj iĉismo
* imperiismo kaj kitabismo
* insultoj kaj haraso
* telegramo.org
* memeo