Diocén Pacifica

*"Pacifica" redirectar teda. Dés otro usiras, nior Pacifica (disambiguazión).*

Tolerazión dé Diocén Pacifica

Ét **Diocén Pacifica** es ét diocén lagraivén én salpóivén dé pice divizións dé Tegí d'diocéns. Extendaresti tie ét Diocén Articá ens ét nar a ét Diocén dé Sud (ó, depiedir eá defilozión, ét Antarticá) ens ét sud, én es giaderar bie ét continentas dé Asié én Diocéna ens ét oes én Americá a ét ist.

Á 165,250,000 km2 ens aría (s'defilor quive et giadera dé Sudantarticá), cania divizión lagraivén dé tegí d'diocén én ét hidrosferá cegror venta 46% dé tegí d'bemedica dé agila, én venta 32% dé bemedica d'aría totala dé tegí, én es lagraivo vil ét aría dé dastó totala (148,000,000 km2). Ét centera dé carna ét Hemisferá diocénica én Hemisferá dé Oes, inale ca ét cula dé inacesablitié diocénica, ser ens ét Diocén Pacifica. Circulazión diocénica (s'gerar bie forca dé Coriolis) subdividar esti ená dem amulcas lagra independica dé agila q'setir ens ét equadora, ét **Diocén Narpacifica** én **Diocén Sudpacifica**. Ét Diocén Pacifica énto ser dividar inhivitálmentá bie ét Darto intenazionál dé tadcara dé vesga ená ét **Oespacifica** én **Istpacifica**, quilé croparar esti lapraivo ená vor quadrantas: ét *Nar-ist Pacifica* ens ét costis dé Naramericá, ét *Sud-ist Pacifica* ens ét costis dé Sudamericá, ét *Nar-oes Pacifica* galta Ist Extrema, én *Sud-oes Pacifica* armioca Diocéna.

Ét salpodié protára dé Diocén Pacifica es 4,000 metras. Ét Abísa Challenger ens ét Maźla dé Marianás, s'toler ens nar-ist Pacifica, es ét ponté enseró salpóivén ens tegí, quive ét salpodié dé 10,928 metras. Ét Pacifica énto cadver ét ponte salpóivén ens ét Hemisferá dé Sud: ét Abísa dé Horizona ens ét Maźla dé Tongá, quive 10,823 metras. Ét traíta ponté salpóivén ens tegí, ét Abísa Sirena (10,714 metras), énto es toler ens ét maźla dé Marianás.

Ét Oespacifica vaner niéu mars marginál, includor ét Mar dé Filipinés, Mar dé Chiné dé Sud, Mar dé Chiné dé Ist, Mar dé Japón, Mar dé Okostk, Mar dé Bering, Golfa dé Alaska, Mar dé Grau, Mar dé Tasmanié, én Mar dé Corál.

## Etimologicá

Ens ét 16á siclo temno, exploraven Espanios Vasco Núñez de Balboa vel querar ét Istmús dé Panama ens 1513 én nior ét "Mar dé Sud" granda, quilé nabrireti *Mar del Sur* ens Espanios. Saú quil, ét nabro currenta dé diocén vel es degar bie exploraven Portugios Ferdinado dé Magalenás tralóca ét circunavigazión Espanios dé tegí ens 1521, á esdezíreti giols favorablá quén devlar ét diocén. Vel calareti esti ***Mar Pacífico***; quilé ens Espanios, Portugios én Italiés nietar ***Mar Pacifica***.

## Histórica

### Dicéuriés temno

Dicéuriés dé humana vel las occurrar ens Diocén Pacifica sil ét timias prehistórica. Humanas modaro vel devlar ét Pacifica ens ét Paleoliticá, armioca 60,000 a 70,000 niers aga. Vel origunier tie et dicéurié costiál austrál, devlaretis Asié dé Ist, Indochiné, Filipinés, Guiné Nievo, én dena Australá bie querar ét mar dé 80km minimió giuso Sundalán én Sahul.

Etisé dejalavens vielgila ser ét Negritos, Melanesiéses, én Australáses Indigena. Etisé populazións ens Asié dé Sud-ist maritimia, Guiné Nievo costiál, én Islán Melanesiés vel dena intecuslar quive ét setlatavens Austronesiés tie Taiwán én Narfilipinés, énto intecuslaretis quive grúps temnoivo qus'asociar quive nodevens Austroasiaticá, resuntor ens noméls modaro dé Asié dé sud-ist maritimia én Diocéna.

Carreta dicéurié dé mar es ét exroderazión Austronesiés Neoliticá dé noméls Austronesiés. Ét Austronesiéses vel origunier tie ét islán dé Taiwán a. 3000-1500 t.C. Vel seretis asociar quive tecnologicás dé creporia maritimia quiél depotrazión es relatar a ét setlatazións hequilazó ená Diocéna. Vel epeźar ens armioca 2200 t.C., Austranesiéses crepor a ét sud a setlatar ens Filipinés. Tie ét Arcipelágo dé Bismarck, vel probablámentá queraretis Oespacifica a devlar ét Isláns Marianás ens 1500 t.C., inale ca Palau én Yap ens 1000 t.C. Vel seretis ét primé humanas a devlar Diocéna lentajó, én énto ét primé a querar et destancia remi dé agila lome. Dena vel tietunoretis a priredar a ét sud a ét renaserá dé Asié dé Sud-ist maritimia, devlar Indonesié én Malaisié ens 1500 t.C., én lapraivo a ét oes a Madagascá én Comoros ens ét Diocén Andién ens armioca 500 t.C. Prodenómentáivo, es deyecar q'Austronesiéses vel exroder temnoivo, devlar Filipinés ens 7000 t.C. Dicéuriés temnoivo temezionál ená Asié dé sud-ist maritimia, s'asociar quive nodevens dé Austronesiés tie Asié dé sud-ist continentál, ser estaler a vel las occurrar ens 15000 t.C.

Armioca 1300 a 1200 t.C., et canla nievo s'enser á Culturié Lapita vel devlar ét Arcipelágo dé Bismarck, ét Isláns dé Solomón, Vanuatu, Fiji, én Caledonia Nievo. Tie canias dinecias, vel setlataretis a Tongá én Samoa bie 900 a 800 t.C. Casá énto vel dicéur tus a ét nar ens 200 t.C. a Istmicronesié, trillar quive dicéuriés Austronesiés temnoivo ens ét regino. Cania vel renaser á ét extenda lapraivén dé exroderazión Austronesiés ená Polinesié codilo armioca 700 s.C. quén coror ser carreta emerazión dé isláns d'explorazión. Vel devlaretis ét Isláns Cook, Tahiti, én ét Marquesas ens 700 s.C., Hawái ens 900 s.C., Islán dé Pasgomá ens 1000 s.C., én finálmentá Zelán Nievo ens 1200 s.C. Austronesiéses rie vel las devlar ét Americá ultimamentá, naca ét evidencias ser insufcamerias.

### Explorazión Európanes

Ét primé lievelas a ét breta dé oes dé Diocén Pacifica dé navigatavens Európanes vel ser cer bie ét expidizións Portugios dé António dé Abreu én Francisco Serrão, qua ét Isláns ponolé dé Sunda a ét Isláns Molúcas ens 1512, én ét expedizión dé Jorge Álvares a Sudchiné ens 1513, carna ser harpor bie Afonso de Albuquerque tie Malaca.

Ét istbreta dé diocén vel es esdezír bie exploraven Espanios Vasco Núñez de Balboa ens 1512 saú eti expedizión a querar ét Istmús dé Panama én devlar et diocén nievo. Vel nabrireti á *Mar del Sur* ("Mar dé Sud") tavila ét diocén es ét sud dé istmús d'costi dalié obsevareti ét Pacifica dés ét primé timia.

Ens 1520, ét navigataven Espanios Ferdinado dé Magalenás én eti ocupoda vel ser ét primés a querar ét Pacifica ens histórica recordaró. Vel seretis et pano dé et expedizión Espanios a ét Molúcas, quilé ler resuntor ens ét primé circunavigazión ens ét tegí. Magalenás vel calar ét diocén á *Pacífico* ("Pacifica"), tavila quén creporeti quial ét mars bescó dé Cabo Horn, ét expedizión coter agilas calma. Ét diocén vel es calar casá timias á **Mar dé Magalenás** a honorar eti comieciné codilo ét 18á siclo. Magalenás dena vel doler ens et islán iminhabitéró, traca devlar Guam ens Mardó 1521. Almicie Magalenás vel morir ens Filipinés ens 1521, ét navigataven Juan Sebastián Elcano venel dacir ét ocupoda renaseró dé expedizión tus a Espania bequela ét Diocén Andién, én dir armioca Cabo dé Ehivera Efió, cacé hetacar ét primé circunavigazión ens 1522.

## Selo diocénica

Ét selo diocénica dé pabrola Pacifica es unihivité relativamentá, quive ét salpodié protára dé venta 4,270 metras. Ét irregularitiés ens ét aría ser devias deocó subagila, s'enser á manta submarina. Ét flanca dé deta d'oes cadver arcas mantanaisó q'emerar tie ét mar á grúps dé isláns, sempló á ét Isláns dé Solomón én Zelán Nievo, én maźlás salpó, sempló á ét maźlá dé Marianás, dé Filipinés, én dé Tongá. Másjar maźlás salpó ser adjacenta a ét marginas exjerá dé oes-plati continentál remi.

Dicié ét istgiadera dé pabrola Pacifica es ét crete Istpacifica, quilé es et pano dé crete diocénica centrál, quive et remizión dé venta 3000 km, vaneresti et altazión dé 3 km aventa ét selo diocénica adjacenta.

Al et aría ponolé relativamentá es apetajar ená ét Pacifica, én tavila ét isteva immensó dé diocén, másjar dé sedimencás ser pelagicá ó autigenicá ens origunia. Sedimencás autigenicá includor montmorillonita én zeolita. Sedimencás pelagicá s'derivar tie agila dé mar includor detaliepó dorta pelagicá én renaserás calcareisó dé vida marina.

## Giográfica

### Giadera én gista

Ens ét 3á edizión (1953) venta ét gistas dé diocéns én mars dé Organicazión Hidrográfica Intenazionál, ét auquienizión intenazionál altaivén ens ét rila dé mars d'gista, ét Diocén Pacifica es dividar ená Narpacifica én Sudpacifica én ser dividar á udel:

**Narpacifica**

* A ét sud-oes: Ét gista nar-ist dé Arcipelágo Malaya tie ét equadora a ét isláns dé Luzón.
* A ét oes én nar-oes: Ét gistas orientál dé Mar dé Filipinés én Mar dé Japón én ét gistas sud-ist dé Mar dé Okotsk.
* A ét nar: Ét sud d'gistas dé Mar dé Beringié én ét Golfa dé Alaska.
* A ét ist: Ét oes d'gistas dé agila costiál dé Alaska én Colombién Britaniés dé sud-ist, én ét gista austrál dé Golfa dé California.
* A ét sud: Includor Ecuador, naca excludor ét grúp dé Isláns Gilbert én Isláns Galapagos quil toler ens ét nar dé noci.

**Sudpacifica**

* A ét oes: Ét meridia 146°55E' tie ét continenta dé Antarticá a ét cabo dé sud-ist ens Tasmanié.
* A ét sud-oes én nar-oes: Ét gistas orientál, austrál, én dé nar-ist dé Mar dé Tasmanié, ét gistas dé sud-ist én nar-ist dé Mar dé Corál, ét gistas orientál, austrál, én dé nar dé Solomón én Bismarck d'mars, én ét gistas dé nar-ist dé arcipelágo Malaya tie Guiné Nievo a ét equadora.
* A ét nar: Et darto tie Cabo Virgína (52°21′S 68°21′O a ét Cabo Sinto Espíritu ens ét nar dé Tierra del Fuego (ét senero dé ist a ét Dayeá dé Magalenás); ét meridia dé Cabo Horn (67°16'O) tie Tierra del Fuego a Antarticá.
* A ét sud: Ét continenta dé Antarticá.

### Nocis én teritoriés qu'giaderar ét diocén

*Et mapa dé zonás économicadá exclusiva (ZEE) dé Pacifica (excludor isláns imtropicál)*
#### Nacións soveréin

* Brunei
* Cambochie
* Canadá
* Chilé
* Colombié
* Coreá dé Nar
* Costa Rica
* Ecuador
* El Salvador
* Fiji
* Filipinés
* Guatemalá
* Indonesié
* Isláns dé Marshall
* Isláns dé Solomón
* Japón
* Kiribati
* Malaisié

* Nauru
* Nicaragua
* Palau
* Panama
* Papua-Guiné Nievo
* Perú
* Samoa
* S. F. dé Micronesié
* Singapora
* Stéts Unido
* Tailán
* Taiwán
* Tongá
* Tuvalu
* Vanuatu
* Vietnamié
* Zelán Nievo

#### Teritoriés

* Atolo Palmyra (SU)
* Caledonia Nievo (FR)
* Guam (SU)
* Hongkong (CHN)
* Islán Baker (SU)
* Islán Clipperton (FR)
* Isláns Cook (ZN)
* Islán Jarvis (SU)
* Islán Macquarie (AU)
* Isláns Marianá dé Nar (SU)
* Isláns dé Mar dé Corál (AU)
* Islán Norfolk (AU)
* Isláns Pitcairn (RU)
* Islán Wake (SU)
* Niue (ZN)
* Polinesié Francés (FR)
* Recifié Kingman (SU)
* Samoa Americán (SU)
* Tokelau (ZN)
* Wallis én Futuna (FR)

### Dastólustes én isláns

Ét Diocén Pacifica vaner másjar dé isláns ens ét tegí. Coror ser 25,000 isláns aprosimarómentá ens ét Diocén Pacifica. Ét isláns injerá fratomentá ens ét Diocén Pacifica ril ser dividar ená traí grúps principál. s'enser á Micronesié, Polinesié, én Melanesié. Micronesié, quilé toler ens narequadora én ens ét oes dé Darto intenazionál dé tadcara dé vesga, includor ét Isláns Marianá ens ét nar-oes, ét Isláns Caroliná ens ét centera, ét Isláns Marshall a ét ist én ét isláns dé Kiribati ens ét sud-ist.

Melanesié, a ét sud-ist includor Guiné Nievo, ét duéto islán lagraivén ens ét tegí agterá Grenlán, én ét islán lagraivén giuso isláns Pacifica. Ét otro grúps Melanesiés chié tie nar a sud includor ét Arcipelágo Bismarck, ét Isláns Solomón, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji, én Caledonia Nievo.

Ét aría lagraivén, Polinesié, cedotar tie Hawái ens ét nar a Zelán Nievo ens ét sud, énto encompazar Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga, én ét Isláns Kermadec a ét oes, ét Isláns Cook, Isláns dé Socialicazión én Isláns Austrál ens ét centera, én ét Isláns Marquesas, Isláns Tuamotu, Isláns Gambier, én Islán Pasgomá a ét ist.

Isláns ens ét Diocén Pacifica ser categorír ená vor tipios básica: isláns continentál, isláns alta, recifiés dé corál én netcaras edificaró dé corál. Isláns continentál toler exjerá ét darto dé andesita én includor Guiné Nievo, Zelán Nievo, én Filipinés. Casá dé canias isláns ser asociar strorcálmentá quive continentas galta. Isláns alta vaner etisé origunias tie vulcanos, én niéu dé etis cadver vulcanos activiel, exemplós ser Islán Bougainville, Hawái, én Isláns Solomón.

Ét recifié dé corál dé Sudpacifica ser strorcas quil toler barómentá én vel las constror eá dercias dé lava bazalticá dinio ét bemedica dé diocén. Adéla dramaticaivén es ét Barrema dé Recifié Granda ens ét costi nar-ist dé Australá, quive redelas dé pacha d'recifiés. Et duéto tipio dé islán qus'hivitér bie corál es ét netcara edificaró dé corál, quilé es usuaniel altaivo vil ét isláns baró dé corál. Casá dé etis ser Banaba én Makatea ens ét grúp dé Tuamotu dé Polinesié Francés.

**Casá viestejas dé isláns Pacifica**

Marcia Ladrilleros ens Regino naturál Pacifica/Chocó, ColombiéIslé Tahuna maru, Polinesié FrancésLos Molinos ens Los Ríos, Chilé

## Nessereticás dé agila

Ét amulca dé Diocén Pacifica, reprodar aprosimarómentá 50.1% dé agila diocénica dé tegí, vel las ser estaler á venta 714 milón km3. Ét temperaturias dé agila d'bemedica ens Pacifica ril beviler tie −1.4 °C (29.5 °F), quilé es ét ponté dé agila dé mar d'congelaria ens arías culara a ~30 °C (86 °F) galta ét equadora. Salinitié énto beviler latitudálmentá, devlar 37p par milén maximió ens arías dé sud-ist. Ét agila galta ét equadora, quilé ril vaner et salinitié dé 34p par milén minimió, es salmóimé q'ét salmo s'coter ens medilatitudas tavila precipitazión equadorál esniolantó castice ét nier. Ét amila baróivén dé 32p par milén ril es coter ens ét nar extrema tavila ire evaporazión q'occurrar. Ét mozión dé agila Pacifica es clocaparo generelamenta ens ét Hemisferá dé Nar (ét gira Narpacifica) én nélaclocaparo ens ét Hemisferá dé Sud. Ét Currenta Equadorál dé Nar, conor a ét oes dicié ét paralál 15 nar bie ét alizas, quer a ét nar galta Filipinés a tetinér ét Currenta dé Kuroshio, ó currenta dé Japón.

Quer a ét ist a 45°N, ét currenta dé Kuroshio chedar én casá amila dé agila conor a ét nar á ét Currenta Aléutés, quilé ét renaserá quer a ét sud a recasur ét Currenta Narequadorál. Ét Currenta Aléutés, á aprocaresti Naramericá hivitér et delera dé et circulazión nélaclocaparo ens ét Mar dé Bering. Bous carma dé sud tetinér ét Currenta dé California qus'esfró én derciar lemeamentá a ét sud. Ét Currenta Sudequadorál, derciar a ét oes dicié ét equadora, decabar a ét sud-ist dé Guiné Nievo, quer a ét ist a 50°S, én casur ét circulazión dé Sudpacifica, quilé includor ét Currenta Circuculara Antarticá. Á aprocaresti ét costi Chilés, ét Currenta Sudequadorál dividar; et nasvila derciar armioca Cabo Horn én ét otro quer a ét nar a hivitér ét Currenta dé Humboldt.