Dworek w Lipkowie

Główna rezydencja polskiej linii rodziny. Jest to w sumie dość symboliczne miejsce, taki dom rodzinny, nienaruszalna oaza gdzie niemal każdy członek rodziny dorastał i gdzie miały miejsce wszelkie wesela, pogrzeby i chrzciny oraz garść wydarzeń dość niespodziewanych i mających wpływ na losy rodu.

## Historia

### Początki

Historia tego domu teoretycznie sięga dalej niż drzewo genealogiczne i gdy w 1582 na świat przychodzi Zofia Zwierzyńska ten dom po prostu już jest i mieszkają w nim Zwierzyńscy. Oczywiście nie wiemy kim są rodzice Zofii, a jedyne co w chronologii rodziny miało miejsce przed jej narodzinami to narodziny jej przyszłego męża w jeszcze bardziej nieznanych okolicznościach. Dworek zapewne nie wygląda wtedy nawet tak jakbyśmy sobie wyobrażali typowy szlachecki dworek, bowiem takie budynki zaczęły się pojawiać dopiero w XVII wieku. Pod koniec XVI wieku jest to po prostu dość standardowy “domek”, asymetryczny, w pobliżu folwarku i zabudowań gospodarskich, raczej niezbyt bogaty jako, że w sumie to Zwierzyńscy chyba nie są zbyt bogaci. Zofia w swoich nastoletnich latach pomieszkuje jednak częściej u boku rodziny Zamoyskich w pachnącym wtedy nowością Zamościu. Sytuacja się zmienia gdy w 1600 roku osiemnastoletnia Zosia wychodzi za Jana Bryczkowskiego. Zofia nie ma żadnego rodzeństwa, dom więc i cały majątek dostaje w posagu i razem ze ślubem przechodzi on w ręce Bryczkowskich, co obok samego ślubu jest w sumie równie symbolicznym momentem w tym uniwersum. Niczym usadowienie stolicy Polski w Gnieźnie czy coś. No bo od tego momentu mówimy o Lipkowie jako o domu rodzinnym polskiej linii, czyli swoistej “stolicy” rodziny.

### Rezydencja Bryczkowskich

Najprawdopodobniej po tym 1600 roku budynek ten przechodzi pierwszą swoją przebudowę zaczynając przypominać typowo szlachecki dworek: z drewna lecz podmurowany acz bez pobielanych ścian. Ładne, skromne, symetryczne.

Bryczkowscy zamieszkują tam na stałe i na świat przychodzi tam po kolei cała piątka ich dzieci: w 1601 Michał, w 1602 Małgorzata, w 1615 Aleksander, w 1623 Andrzej i w 1626 Anna. Jak wiadomo po drodze toczy się troszkę różnych wojen w których Jan, a później także jego synowie biorą udział. Dla samej rodziny istotna jest tu najbardziej wojna trzydziestoletnia (1618-1648), i choć Polska nie brała w niej udziału, to do lisowczyków, wysłanych przez króla na pomoc Wiedniowi, przyłącza się najstarszy syn Jana - Michał oraz jego młodsza siostra Małgorzata. Ten pierwszy już nigdy do Lipkowa nie wraca bo ginie kilka lat później we Francji z rąk jakowychś bandytów. Małgorzata miała za to więcej szczęścia i po wielu latach przygód u boku trzech muszkieterów wraca w rodzinne strony w 1635 roku i resztę życia spędzi już w Lipkowie i w Warszawie.

W 1648 wybucha powstanie chmielnickiego i wszyscy mężczyźni z domu wyjeżdżają na wojnę. W Lipkowie pozostają tylko Zofia, Małgorzata i Anna i to jest moment kiedy Lipków jest świadkiem ciekawych rzeczy. W listopadzie bowiem w Lipkowskiej karczmie spotykają się Wołodyjowski i Bohun co oczywiście doprowadza do pojedynku. Jak wiadomo Bohun zostaje pokonany i ciężko ranny pozostawiony w karczmie. Na następny dzień do karczmy przychodzi Anna Bryczkowska i postanawia zaopiekować się biednym watażką (no i się w nim zakochuje ofc). No i tak Bohun trafia do Lipkowskiego dworku gdzie spędza zimę. Jezu ta historia jest taka powalona i bez sensu, że nawet nie wiem czy to kanoniczne. No ale Lipków ma pierwszego ważnego gościa w swoich progach. A Anna i tak jest już zaręczona z Jakubem Złotowodzkim, z którym bierze ślub rok później i wyprowadza się z Lipkowa do domu swojego męża.

Niedługo później umierają Jan i Zofia Bryczkowscy, a Polskę zalewa potop szwedzki. W tych niepewnych okolicznościach Lipków dziedziczy Andrzej Bryczkowski, najmłodszy i ostatni żywy syn Jana. On i jego siostra Małgorzata są teraz jedynymi mieszkańcami Lipkowa i w sumie to na jakiś czas dworek ten dość pustoszeje. Złotowodzcy, teraz także z Marią Bryczkowską, córką zmarłego Aleksandra, mieszkają w Warszawie. Anna umiera 1667 a Jakub nie za bardzo lubi się ze swoim szwagrem i zwłaszcza ze sfrancuziałą, ekscentryczną szwagierką Małgorzatą, toteż do Lipkowa nie zagląda i gdy w 1671 roku zostaje wysłany jako poseł na Krym zabiera swoją przybraną córkę Marysię ze sobą, po drodze zostawiając ją na podolu w Chreptiowie gdzie urzędują Wołodyjowscy. Wiele się wtedy dzieje ale nie są to rzeczy dotyczące Lipkowa, przeskakujemy więc do roku następnego kiedy po heroicznej obronie Kamieńca Maria Bryczkowska/Złotowodzka bierze ślub z Tomaszem Dobrosławskim, a jeszcze rok później w bitwie pod Chocimiem ginie Jakub Złotowodzki. W wyniku tego gdy W 1677 umiera Andrzej Bryczkowski Lipków przechodzi w ręce Marii i Tomasza, jako jedynych spadkobierców. To ratuje ciągłość Lipkowa w historii tej rodziny pewnie na najbliższe ponad 100 lat.

### XVIII wiek

Po śmierci Tomasza i Marii, kolejno w 1712 i w 1726 wchodzimy w wieki ciemne dla tej rodziny czyli dziurę w drzewie genealogicznym na jakieś 50 lat. Ale Lipków wciąż jest wtedy w rękach jednej rodziny, tylko nazwisko w pewnym momencie zmieniło się z Dobrosławskich na Czołowskich. Zmieniła się też sytuacja polityczna w kraju. Jest to już bowiem okres rozbiorów, który dla tej rodziny wyznaczają narodziny Anny Katarzyny Czołowskiej, która stała się tutaj troszkę symbolem tych czasów. Anna Katarzyna urodziła się oczywiście w Lipkowie ale w Warszawie miał wtedy miejsce właśnie sejm rozbiorowy, a Tadeusz Rejtan spektakularnie pokazywał klatę w drzwiach sali obrad. Przychodzi na świat w Lipkowie ale i tak jej rodzice większość czasu spędzają w Warszawie jako, że są ludźmi mocno zaangażowanymi politycznie. Ogólnie to po konstytucji 3 maja mamy konfederację targowicką, drugi rozbiór polski w 1793 oraz dziwne spotkanie Anny Katarzyny z Kościuszką a potem to insurekcję kościuszkowską i jej tragiczny finał w listopadzie 1794. Panna Czołowska rzadko bywa w Lipkowie bo zamieszkuje na jakiś czas w Warszawie, gdzie poznaje księcia Józefa Poniatowskiego, a potem, w kwietniu 1795 roku, rodzice Anny postanawiają czym prędzej wydać córkę za mąż. W tym celu na jakiś czas Anna Katarzyna kilka miesięcy spędza w pałacu w Kozłówce gdzie poznaje swojego przyszłego męża Tadeusza Sobolewskiego. Anna oczywiście nie ma żadnego rodzeństwa więc gdy wychodzi za mąż, Sobolewski staje się właścicielem Lipkowa. Dokonuje się po drodze ostateczny rozbiór Polski ale nasza rodzinka wciąż pozostaje w centrum wydarzeń. Położenie Lipkowa blisko Warszawy robi swoje.

### Ciężkie czasy rozbiorów

Okres rozbiorów to zdecydowanie najbardziej burzliwy okres dla tej rodziny i dla ich domu. W wiek dziewiętnasty wchodzimy wojnami Napoleońskimi i narodzinami dzieci Anny Katarzyny i Tadeusza czyli Jerzego w 1797, Karoliny w 1803 i Aleksandry w 1810, wszyscy oczywiście rodzą się w Lipkowie. Gdzieś tam po drodze, w 1807 roku, ma miejsce ponowne spotkanie Anny Katarzyny z Józefem Poniatowskim na balu w Warszawie, a niedługo potem powstaje Księstwo Warszawskie. Są to na pewno ostatnie lata świetności i szczęśliwości Lipkowskiego domostwa. Księstwo Warszawskie przestaje jednak istnieć wraz z klęską Napoleona w 1815 roku. Sobolewscy wyjeżdżają na dość długo do Paryża zostawiając dzieci u krewnych Tadeusza w okolicach Kowna. Lipków pustoszeje a domownicy wracają tam dopiero w 1835 po wielu ciężkich latach związanych z powstaniem listopadowym w którym brał udział Jerzy Sobolewski oraz wydarzeniami na emigracji w Paryżu. Czasy te kończą się wraz ze ślubem Aleksandry Sobolewskiej z Wincentym Waszyńskim i decyzją młodej pary o powrocie do Lipkowa wraz z Anną Katarzyną i Tadeuszem. W Paryżu zostaje już tylko Jerzy, niemogący wrócić do kraju z powodu udziału w powstaniu i jego siostra Karolina. Niedługo po powrocie na świat przychodzi kolejne pokolenie czyli Izabela Waszyńska ale Anna Katarzyna i Tadeusz umierają kolejno w 1838 i 1839 roku. W Paryżu życie kończy też Karolina Sobolewska umierając na gruźlicę pozostawiając swojego brata samego w Paryżu.

Dość ciężka sytuacja rodziny kończy się wraz z odwilżą posewastopolską w 1857 kiedy to Jerzy może w końcu wrócić do rodziny. Można powiedzieć, że rozpoczyna to nowy rozdział w losach tej rodziny. W 1860 roku w Lipkowie po raz pierwszy od pewnie pięćdziesięciu lat ma miejsce wielka i wesoła impreza którą jest Wesele Izabeli Waszyńskiej i Grzegorza Strychanowskiego. Młoda para opuszcza jednak Lipków i zamieszkuje w majątku Strychanowskich gdzie też rodzi się ich córka Marianna. Dobrze zapowiadające się życie przerywa jednak powstanie styczniowe w 1863 roku w wyniku którego dworek Strychanowskich zostaje spalony, a małżonkowie po powstańczej zawierusze zawierusze wraz z córką wracają do Lipkowa.

### Rezydencja Strychanowskich

Po powstaniu rodzina jednak szybko układa sobie życie na nowo. O dobrej sytuacji świadczy chociażby remont i rozbudowa Lipkowskiego dworku w 1885 roku, która okazuje się mieć ogromne znaczenie dla Marianny Strychanowskiej, która podczas tego remontu znajduje stare pamiętniki i zapiski swoich przodków, m.in. Anny Katarzyny Czołowskiej czy nawet jeszcze Anny Bryczkowskiej. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku rodzina ponownie znajduje się w gronach Warszawskiej śmietanki towarzyskiej.

Jerzy Sobolewski umiera w 1878 roku i Lipków oficjalnie przechodzi wtedy w ręce Strychanowskich. Marianna spędza tam całe swoje dzieciństwo ale w latach osiemdziesiątych rozpoczyna swoją karierę dziennikarską i podróże po świecie przez co w Lipkowie bywa jedynie okazjonalnie. Gdy na stałe wraca do kraju w 1891 roku zamieszkuje w majątku swojego męża niedaleko Krakowa. Lipków jednak wciąż pozostaje miejscem zjazdów rodzinnych i gdy w 1898 roku umiera Grzegorz Strychanowski, Marianna staje się właścicielką dworku, którego z mężem używają jako letniej rezydencji.

### Koniec świetności

Początek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne to niezbyt klarowne czasy w tej historii. Bardzo prawdopodobne jest, że jeszcze przed I wojną światową w Lipkowie właśnie rodzinę Marianny odwiedziła April Lewis z mężem i dziećmi. Możliwe także, że później Marianna przekazała Lipków swojej córce Apolonii, gdy te wyszła za mąż w 1916 roku, ponieważ jej rodzina ostatecznie bardziej będzie związana z Warszawą niż Krakowem. W Lipkowie dorastają także wnuczki Marianny i córki Apolonii, które później studiują Warszawie i tam działają ostatecznie w ruchu oporu podczas okupacji.

Oczywistym pozostaje jednak, że na skutek reformy rolnej PKWN-u w 1944 roku cała posiadłość w Lipkowie została upaństwowiona co ostatecznie kończy jej historię. Anastazja Sokołowska wyjeżdża do Ameryki, a Ewa i Alicja Sokołowskie opiekują się w Krakowie Marianną, która ostatecznie umiera w 1957 roku. Niewykluczone, że po upadku komunizmu w Polsce, potomkom Marianny, konkretnie Wiktorii Jasnowskiej, udało się odkupić dworek w Lipkowie lub to co z niego zostało.

## Behind the scenes

Przede wszystkim Lipków i stojący tam dworek to jak najbardziej istniejące miejsca. Ale jak to wyszło, że zaadoptowałam je tak mocno do mojej historii? Cóż, zaczęło się to wszystko dawno dawno temu, gdy Feministyczna Rodzinka jeszcze nie była Feministyczną Rodzinką, a ja właśnie zaczynałam moją przygodę i Trylogią Sienkiewicza. Otóż pod wpływem zafascynowania "Ogniem i Mieczem" stworzyłam postać Anny Bryczkowskiej - szlachcianki, która miałaby mieć romans z samym Bohunem po tym jak ten zostaje ranny w pojedynku z Wołodyjowskim. No bo gdzie się ten pojedynek dział? No właśnie w Lipkowie pod Warszawą (Sienkiewicz umieścił tam tą akcje ponieważ tamtejszy dworek należał do rodziny jego żony i często do odwiedzał). No to Anna Bryczkowska została szlachcianką mieszkającą właśnie w tamtejszym dworku. I tak jakoś ten Lipków został już na stałe.

Oczywiście historia mojego Lipkowskiego dworku nie ma nic wspólnego z tym prawdziwym Lipkowskim dworkiem (no może poza tym, że odwiedzał go Sienkiewicz), który został wybudowany dopiero pod koniec XVIII wieku. Podoba mi się jednak jego wygląd i myślę, że moja wersja mogła tak się prezentować w XIX wieku.

Oto prawdziwy dwór w Lipkowie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Dw%C3%B3r\_w\_Lipkowie