Rozwój artylerii w XIX wieku

## Artyleria po Powstaniu Listopadowym

Artyleria po 1833 roku pod wzgledem ilosciowym nie wygladała zle. Co prawda dziala byly juz mocno zuzytre, jednak powrot do pokojowych stanow umozliwil wybor majlepszego materialu i pozostawil nawet niewielka rezerwe. Z racji problemow powojennych panstwa (glownie finansowych, zywnosciowych oraz zdrowotnych) nie bylo mozliwosci blizej zajac sie reforma korpusu artylerii. Dopiero w 1841 roku general Józef Bem przeprowadzil przeglad stanów twierdz i arsenałów. Okazało sie, ze znajduje sie w nich duzo dzial kompletnie nieprzydatnych obecnie. Za zgoda Króla Karola I Habsburga sprowadzono je a nastepnie przetopiono na nowe dziala. W ten sposob jeszcze w tym roku trafilo (do przetopienia) ponad 150 dzial. Nastepne mialy tam trafiac po dostarczeniu dzial zdawanych przez wojska polowe. Pozwolilo to w miare tanim kosztem poprawic zabezpieczenie twierdz.
Inna zmiana bylo wprowadzenie "Systemu Bema". W duzym skrócie opieral sie on na unifikacji materialu uzywanego przez armie. Mialo to wplynac na poprawe mobilnosci korpusu. Poczawszy od zmian w pociagach poprzez ujednolicenie i poprawe łóż dział a takze standaryzacje koł czy tez zmniejszenie typów wozow (nabojowych i innych). Zmieniono takze delikatnie sama konstrukcje dzial, tak aby staly sie lżejsze. System ten wiazał sie z produkcja nowych armat 12f i 6f oraz jednorogów 18f i 10f. Byly to ostatnie dziala wytworzone w samsonowie.
Ostatnia duza zmiana byla reforma szkolnictwa. Aby kształcić większą ilość oficerów artylerii Zimową Szkołe Artylerii przeformowano w Szkołę Artylerii gdzie na 2 letnim kursie absolwentów Korpusu Kadetów przygotowywano do służby we wszystkich rodzajach artylerii. Absolwent Szkoły Artylerii mógł starać się o przyjęcie do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej. Rozwinieto takze Szkołe Bombardierów ktorej zadaniem bylo szkolenie materiału podoficerskiego artylerii.

## Korpus Rakietników

### Trudne poczatki

Rozkaz formowania Korpusu wydano 30 sierpnia 1822 r., a już trzy tygodnie później (21 września) czekały na rekrutów stanowiska w koszarach w Modlinie. I Korpus Rakietników składał się wówczas z 1. Półbaterii Rakietników Konnych kpt. Józefa Jaszowskiego oraz 1. Półkompanii Rakietników Pieszych kpt. Karola Skalskiego. Starszeństwo w Korpusie mieli rakietnicy konni, zgodnie z polską tradycją starszeństwa kawalerii nad piechotą.
Elitarność konnych rakietników zaznaczano od samego początku, kierując do nich najlepszych żołnierzy, wybranych ze wszystkich pułków jazdy i mających za sobą przynajmniej 3-letnie przeszkolenie wojskowe. Przyznawano im na wstępie stopień bombardiera (odpowiednik st. szer. w piechocie), a ich pozycję podkreślało dodatkowo wyższe wynagrodzenie: rakietnicy dostawali średnio o 5-6 gr dziennie więcej niż żołnierze innych broni. Dochodziły do tego liczne nagrody pieniężne i rzeczowe, hojnie szafowane przez w. księcia Konstantego i przyznawane rakietnikom nawet po niezbyt udanych występach. Tak było podczas gier wojennych w Brześciu w 1823 r., gdy rakietnicy porazili rakietami własne wojska oraz część gości (w tym cara Mikołaja); mimo to każdemu z nich, łącznie z trębaczami, przyznano srebrnego rubla nagrody oraz po sztuce mięsa i kieliszku wódki na koszt carewicza.
Wszystkie te zachęty, jak można się spodziewać, spowodowały znaczny napływ ochotników do tej formacji. Dowództwo mogło sobie zatem pozwolić na wybredność i odsyłać z powrotem do macierzystych jednostek tych, którzy okazali się z różnych względów „niezdatni” do służby rakietniczej. Pośród kryteriów nie ostatnie miejsce zajmowała prezencja rekruta; arbitrażu dokonywał sam w. książę Konstanty, kierując do oddziału wyłącznie młodzieńców „kształtnych i bardzo przystojnych” (wg relacji Jaszowskiego). Wśród kadry podoficerskiej nie brakowało ludzi „dobrze urodzonych”, było nawet kilku hrabiów.
Wysokie standardy dotyczyły również koni, które przede wszystkim miały być „zdrowe, okazałe i bez narowów”, najchętniej rasy polskiej. Początkowo pozyskiwano je spośród wybrakowanych koni kawaleryjskich, nie zwracając uwagi na maść, toteż w korpusie rakietników zdarzały się kare, gniade, siwe i kasztany. Jednak już trzy lata później ujednolicono maści, pozostawiając na etatach tylko konie gniade.
Miejscem formowania Korpusu była twierdza Modlin, stanowisko „pod wielu względami… niemiłe” (jak oceniał je Jaszowski), ponieważ brakowało tam miejsca na ujeżdżalnię dla rakietników konnych, były też problemy z oświetleniem w stajniach itp. Dlatego już rok później przeniesiono rakietników do Warki, natomiast sztab Korpusu, w osobie gen. Bontempsa, jego adiutanta i kilku oficerów administracyjno-gospodarczych, pozostawiono w Warszawie. Była to wygodna lokalizacja dla sztabu również ze względu na liczne inne obowiązki Bontempsa w stolicy.
Choć gen. Prądzyński w swoich pamiętnikach zaliczył rakietników do wojsk gwardyjskich, faktycznie należeli oni do artylerii liniowej, o czym świadczy fakt, że nie nosili na rękawach charakterystycznych „pętlic gwardyjskich”. Mundur rakietników właściwie nie różnił się od stosowanego w tradycyjnej artylerii (ciemnozielony z elementami czarnymi i pąsowymi), przy czym jako wyróżnik umieszczono na naramiennikach literę R – czerwoną rakietników konnych i żółtą u pieszych. Rakietnicy konni nosili takie same kaszkiety jak strzelcy konni i artyleria konna, z podłużnym (od 1827 r. kulistym) pąsowym pomponem i podpinką z żółtych łusek. Spodnie mundurowe, zielone z pąsowym lampasem, były do kolan podbite skórą jak u kawalerii. Guziki w kolorze żółtym miały wytłoczone skrzyżowane lufy armatnie, a nad nimi płonący granat, jak w artylerii, lecz na odwrocie widniał napis *PUŁ. BAT. RAKIETNIKÓW KONNYCH*. Czapraków używano czarnych, barankowych, z pąsowym lampasem.
Ćwiczenia w wareckiej ujeżdżalni odbywały się codziennie, a szkoleniu podlegali zarówno żołnierze, jak i konie. Aby oswoić je z rozmaitością ognia, raz do roku przeprowadzano manewry z użyciem tradycyjnych armat. Latem obydwa oddziały udawały się na poligon pod tzw. Szwedzkie Górki w pobliżu Powązek, gdzie w latach dwudziestych XIX w. znajdował się letni obóz artylerii. Oddział konny ćwiczył się dodatkowo we współdziałaniu z kawalerią i artylerią konną na błoniach pod Łęczycą, a od rakietników konnych, tak samo jak od kawalerzystów, wymagano doskonałego opanowania sztuki jeździeckiej. Ich podstawowym zadaniem było dynamiczne operowanie na polu bitwy i wspieranie ogniem rakietniczym oddziałów konnych.
Towarzysząc kawalerii, rakietnicy musieli nadążać ze swoimi wyrzutniami za zmieniającą się szybko sytuacją taktyczną; przydatna była tu ruchliwość taborów rakietniczych i łatwość w rozstawianiu wyrzutni, znacznie większa, niż to było w przypadku zwykłej artylerii konnej. Listę rozmaitych ustawień i sytuacji manewrowych dla rakietników konnych opracował kpt. Jaszewski już w roku 1823 i przedstawił w broszurce „Musztra rakietników konnych”. Organizacja rakietników pozwalała na dokonywanie szarż artyleryjskich, tzn. przemieszczania się baterii po polu bitewnym z zachowaniem ciągłości ognia: gdy jedne wyrzutnie odjeżdżały na nową pozycję, inne osłaniały je ogniem, by później zamienić się rolami. Nie mamy co prawda opisów takich szarż rakietniczych, ale wiemy, że podczas pokazów w Brześciu rakietnicy osłaniali cały swój Korpus B podczas jego odwrotu, zapewne stosując ten właśnie manewr.
Podstawowym ćwiczeniem rakietników, obok manewrów taborem i obrotów wyrzutni, było rzucanie rakiet do celu. Puszczano je stromotorowo, gdy trzeba było trafić w cel ukryty (np. zasłonięty fortyfikacjami lub szeregami wojska) i płaskotorowo, gdy chodziło o cele widoczne (np. umocnienia lub nacierające wojsko). Na poligonie powązkowskim rzucano race do murowanej tarczy, testując zarówno celność, jak i donośność. Trafianie rakietami w cel nie było łatwe, bo w kontakcie z wiatrem zachowywały się one odwrotnie niż zwykłe pociski działowe: o ile podmuchy „spychały” kule w kierunku zgodnym ze swym ruchem, o tyle rakiety znoszone były pod wiatr, co początkowo musiało mylić kanonierów, przyzwyczajonych do zwykłych pocisków. (To spostrzeżenie Jaszowskiego potwierdziły próby z repliką wyrzutni, zbudowaną przez Stowarzyszenie Artylerii Dawnej Arsenał).
Będąc projektem unikatowym i budzącym ciekawość, oddział często bywał wizytowany podczas ćwiczeń przez różnych inspektorów z w. księciem na czele („bo tę broń, jako nową i w świecie rzadką, szczególnie polubił”). Te nieustanne inspekcje były udręką dla żołnierzy i dowódców, ponieważ nieraz zdarzało się, że „gdy jeden wyjechał, drugi tego samego dnia przybył, i żołnierzowi zabrakło czasu do oczyszczenia się na nowe wystąpienie”, na co utyskiwał Jaszowski.

### Powstanie Listopadowe

Chrzest bojowy formacji i zarazem jej upadek nastąpił już dziewięć lat po sformowaniu. O wybuchu powstania rakietnicy z Warki dowiedzieli się od lokalnych kupców żydowskich, którzy 29 listopada 1830 r. powieźli zboże do Warszawy i zostali zawróceni na rogatkach miejskich. Kilka dni później rozkaz gen. Chłopickiego ściągnął rakietników do Warszawy. Marsz z Warki bezdrożami i lasami – ponieważ dyktator powstania nakazał im unikać kontaktu z wojskami rosyjskimi – ukazał trudności transportowe ciężkich jaszczów rakietniczych w warunkach wojennych i skłonił Jaszowskiego do wystosowania ultimatum, że albo zostaną mu przydzielone dodatkowe konie pociągowe, albo należy przekwalifikować półbaterię w zwykłą artylerię konną, co też się stało w lutym 1831 r. Wtedy oddział Jaszowskiego przeformowano na baterię artylerii lekkokonnej (nr 3.), przydzielając mu osiem dział tureckich, a także dodając ludzi i konie dla uzupełnienia stanu do pełnej baterii. Wyrzutnie byłych rakietników konnych przekazano rakietnikom pieszym, zwiększając stan oddziału Skalskiego do pełnej kompanii.
Latem 1831 r. powrócono do idei rakietników konnych. Stało się tak za sprawą płk. Bema, którego brawurowe szarże, dokonywane pod Iganiami i Ostrołęką za pomocą 4. Baterii Artylerii Konnej, przywróciły rację bytu także rakietnikom konnym, zwłaszcza w kontekście planowanych operacji zaczepnych na zachodnim przedpolu Warszawy. Rozkazem z dnia 25 sierpnia 1831 r. odtworzono więc samodzielny pluton rakietników konnych, który wziął następnie udział w walkach o Warszawę. Komendę nad nim objął porucznik Aleksander Szopowicz, dawny podoficer oddziału Jaszowskiego. Rakietnikom konnym przywrócono część dawnego wyposażenia, w tym 6 wyrzutni kołowych, odebranych rakietnikom pieszym, oraz sporo wyrzutni ręcznych.
Z kolei dawna kompania rakietników pieszych kpt. Skalskiego, a obecnie por. Gałeckiego, została przeniesiona do obrony Warszawy, przydając ja jako wsparcie dla artylerii wałowej. Natomiast pluton konny w ciągu wrześniowych walk został włączony do artylerii rezerwowej Bema, operującej na przedpolu linii umocnień i przeznaczonej do szybkiego reagowania jako skoncentrowana siła uderzeniowa. W przededniu bitwy warszawskiej rakietnicy dysponowali ogółem ponad tysiącem rakiet (umiejętność wyrobu rakiet musiał posiadać każdy z rakietników, a z braku zapasów saletry pozyskiwano ją z ługowania nawozu, popiołu, piwnicznej ziemi i oskrobanych miejskich tynków, bogatych w azotany).

### Pozniejsze lata

Pierwsze lata powojenne nalezaly do zdecydowanie trudnych dla rakietnikow. Wojsko musialo oszczedzac na kazdym mozliwym kroku. Jednak dzieki pracy kadry udalo sie utrzymac ja jako samodzielna jednostkę wojskowa. Znaczmny wplyw na to mial fakt posiadania takich jednostek przez Austrie, gdzie kazda dywizja byla wsparta kompania rakietników. W roku 1849 wojsko uzyskuje prawa do produkcji nowego typu rakiet. Rakieta Hale'a, powstała pare lat wcześniej, roznila sie od swoich poprzendikow umieszczeniem lotek, ktore nadawaly jej ruch obrotowy, ktory nadawal rakiecie stabilnosci. Takze materiał miotający zostal usprawniony poprzez jego sprasowanie. Rakieta zostala wenwatrz wydrazona zwiekszajac miejsce na material pędny. Tak jak Austriacy zdecydowano sie na pociski 4 i 6-funtowe. Jednak ze wzgledu na braki w artylerii oblężniczej produkowano takze pociski 24-funtowe (do 1700m zasiegu). Co do samej podstawy to zdecydowano sie na zachowanie dawnych loz, na ktorych trójnożna rama zapewniala wystarczajaca stabilizacje. Byl to okres znacznej rozbudowy korpusu. Od 1850 roku kazda dywizja miala posiadać w swoim skladzie kompanie rakietnikow. Z tego tez powodu juz w tym roku skladala sie ona z 6 kompanii pieszych, aby osiagnac 9 do konca lat 60tych. Byl to szczytowy okres dla rakietnikow w XIX wieku. Pojawienie sie gwintowanych dzial stalowych doprowadziło do utraty znaczenia przez tych pierwszych. Jeszcze w latach 70tych stosowano ciezsze rakiety ze wzgledu na ich latwosc poruszania. Jednak i tu w koncu staly sie przezytkiem i zniknely do 1880 roku.

## Typy artylerii

1. 12-funtowa armata wz.41 - 4,66 cala, dlugosc przewodu lufy (bez komory) w kalibrach 14,5, masa litej kuli 14funta, granatu 8,5funta
2. 18-funtowa armata wz.41 - 5,31 cala, dlugosc przewodu lufy (bez komory) w kalibrach 14,6, masa litej kuli 20funta, masa granatu 13funta
3. 6-funtowa armata wz.41 - 3,72 cala, dlugosc przewodu lufy (bez komory) w kalibrach 14,3, masa litej kuli 6,7funta,
4. 1/2-pudowy (18-funtowy) wz.41 jednoróg - 6 cala, przewodu lufy (bez komory) w kalibrach 9,2, masa granatu 20,5funta
5. 10-funtowa armata wz.57 - 3,0 cala, dlugosc przewodu lufy (bez komory) w kalibrach 65,0, masa litej kuli 9,5funta,
6. 4-funtowa armata wz.60
7. 9cm armata wz.1875
8. 8.10cm armata wz.1897

historyczny material o rakietnikach skopiowany ze strony: www (polecam przeczytac)

Szkolnictwo Wojskowe w XIX wieku