Epoka Antropogeniczna

### Cezury rozpoczynające

2000 rok PrzN (pojawienie się gatunku homo sapiens)1200 rok PrzN (wynalezienie pisma, powstanie cywilizacji Bovackiej)

1562 rok PrzN (pojawienie się plemienia Arbów)

### Cezury kończące

Rok 0 (założenie Novigradu)56 rok PoN (upadek Państwa Bovackiego)

100 rok PrzN (podbicie Harasów przez Rapsydię)

### Okresy

Wczesny (od -2000 do -1200 roku)Średni (od -1200 do -530 roku)

Późny (do roku 0)

### Najpotężniejsze państwa

Państwo Bovackie (A)Laguna (A)

Rapsydia (A)

Ludy Południa (A)

Państwo Arbów (G)

Noteria (G)

Liftenia (A/G)

Aplana (G)

Państwo Iberów (G)

### Kultury dominujące

Kultury narodoweBovak (od VIII wieku PrzN)

### Religie dominujące

Religie narodowe/plemienne

Epoka Antropogeniczna, Antropogeneza - okres w dziejach Loganii, trwający od 2000 roku Przed Novigradem do roku 0. W epoce tej powstał gatunek homo sapiens, kreowały się pierwsze cywilizacje, państwa, imperia, wynaleziono pismo oraz narzędzia i zaludniono większą część Arii i Gilfaru. Dzieli się ona na okres wczesny, okres średni i okres późny.

W Epoce Antropogenicznej wykształciła się kultura Bovaku, która następnie opanowała cały świat. Ponadto wykształciły się język liteński oraz jego dialekty a także język bovacki i rapsydyjski, na których podstawie powstał język łaciński.

Najpotężniejszą cywilizacją w Loganii było zdecydowanie Państwo Bovackie. W Gilfarze powstała również silna cywilizacja - Noteria - a potem Liftenia i w końcu Wielka Babilonia. Pod koniec Epoki Antropogenicznej powstało Królestwo Novigradzkie, które w I wieku PrzN stało się konkurencją dla Bovaci w sporze o miano największego mocarstwa. Zmiana liderów nastąpi jednak dopiero w Epoce Bovackiej.

Cezurą rozpoczynającą Antropogenezę jest rok -2000, kiedy według uczonych pojawili się ludzie. Epoka dzieli się na okres wczesny (do wynalezienia pisma), średni do Świętego Potopu Południowego) i późny (do założenia Novigradu, czyli końca epoki). Natomiast granicą kończącą ten rozdział w historii było wybudowanie i ustanowienie stolicą Novigradu. Następną epoką była Epoka Bovacka.

## Wydarzenia historyczne

### Okres wczesny

Klimat Loganii wyglądał przed wiekami zupełnie inaczej niż współcześnie. Aria była wręcz skalistą pustynią, Ponadto linia brzegowa oceanów była nieco dalej niż dziś, pierwsi ludzie chodzili po miejscach, które obecnie znajdują się głęboko. Flora i fauna były prymitywne, rzek prawie nie było, a górzysty teren usiany skałami utrudniał znacznie uprawiać i hodować zwierzęta, budować domy czy prowadzić wojny. Gilfar był wręcz przeciwieństwem swej towarzyszki – był zalesiony, z dużą ilością rzek oraz jezior, z bardziej urozmaiconymi roślinami i zwierzętami. Była to wręcz idealna kraina do zamieszkania przez ludzi. Właśnie dlatego ludy gilfarskie wyruszyły na wschód z nadzieją, że trafią do lepszych miejsc, które zapewnią im spokój oraz wszystko, czego zapragną.

Jednak w XIX wieku PrzN nastąpiły gwałtowne zmiany klimatu – lodowce zaczęły się topić, co podniosło poziom oceanów oraz wód wewnętrznych. Kształtować się zaczęły nowe rzeki/jeziora a stare się rozwinęły. Pod koniec XVII wieku klimat się ochłodził, a warunki w Arii znacznie się poprawiły. Przemiany te dały zielone światło dla rozwoju ludzkości na tym kontynencie. Pod koniec XI wieku PrzN zmiany klimatu się zakończyły, a świat przybrał taką formę jak obecnie.

Pojawienie się gatunku homo sapiens uczeni szacują na 2000 lat przed Novigradem, wtedy też miał powstać cały świat. Pierwsi ludzie żyli na Półwyspie Milańskim i stamtąd zaczęli rozchodzić się na całą Loganię. Z uwagi na nieprzyjazny klimat Arii, na przestrzeni lat ukształtowały się plemiona, chcące opuścić kontynent i znaleźć sobie nowy dom. Pierwszymi z nich byli Arbowie, którzy powstali ok. 1500 lat PrzN. Dopiero dwa stulecia potem powstała kolejna duża horda: Noterdoni, a kolejne sto lat później – Iberowie. Te ludy wyruszyły na wschód, w poszukiwaniu lepszych warunków życia, niż tych gwarantowanych przez Półwysep Milański. Reszta ludzi żyła tam dalej, dzieląc się na kolejne większe grupy, również przemieszczając się i rozwijając się.

Ludzkość zdołała okiełznać ogień jeszcze przed powstaniem plemienia Arbów. Stało się to zapewne między -1700 a -1600 rokiem. Dwieście lat później powstało rolnictwo, a do uprawiania ziemi zaczęto używać wołów. Psy towarzyszyły ludziom w polowaniach i do obrony hodowli od ok. 1500 roku PrzN. Prymitywne metody upraw oraz brak możliwości nawadniania ziem w gorącym klimacie powodowały jednak, że rolnictwo nie przynosiło dużych owoców, a plemiona były skazane na byt koczowniczy. W XIV wieku PrzN ludy aryjskie stworzyły pierwsze narzędzia, jak miecze czy młotki. Ludzie tworzyli systemy irygacyjne, zwiększające efektywność rolnictwa, pojawiło się rzemiosło, a jakiś czas później również ceramika. Plemienia gilfarskie umiejętności te posiadły dopiero kilka stuleci później, najpewniej gdy aryjczycy umieli już pisać. Tak czy inaczej, postęp cywilizacyjny pozwolił ludzkości zerwać z koczownictwem i osiąść w jednym miejscu. Tak właśnie zaczęły kształtować się wsie, miasteczka i całe państwa.

Epokowym odkryciem, które zmieniło losy świata było wynalezienie w Państwie Bovackim pisma hieroglificznego. Stało się to prawdopodobnie 1200 lat przed Novigradem. Tworząc pismo, Bovaca stała się pierwszą cywilizacją w Loganii oraz rozpoczęła militarno-kulturową ekspansję. W następnych dekadach, piśmiennictwo docierało do sąsiednich krain, gdzie było rozwijane. Inne plemiona też dokonały dużych postępów w tej kwestii – Arbowie stworzyli własne pismo oraz pierwszy na świecie alfabet niecałe 100 lat po Państwie Bovackim, a Laguńczycy używali pisma linearnego 50 później. Tak czy inaczej, to właśnie Bovaca stała się centrum logańskiej kultury oraz piśmiennictwa, wyprzedzając szybko resztę państw pod względem technicznym.

### Okres średni

#### **Nowe cywilizacje i rozpowszechnienie pisma**

Postęp techniczny, zmiany geopolityczne i klimatyczne otworzyły nowy rozdział w dziejach ludzkości. Okres średni to czas powstawania pierwszych imperiów, kultur, miast, rozwoju piśmiennictwa oraz języków.

W 960 roku Iberowie Arbowie jako pierwsi z ludów gilfarskich przekroczyli Przesmyk Noterdoński i z uwagi na przyjaźniejszy klimat rozpoczęli życie po jego wschodniej stronie. Noterdoni zatrzymali się jeszcze wcześniej, na samym przesmyku, natomiast Iberowie poszli dalej zmotywowani znalezieniem jeszcze lepszych warunków niż te w regionie noterdońskim. Arbowie, którzy w następnych latach dzielili się na setki państwek, zdołali dogonić pod kątem cywilizacyjnym aryjczyków i osiedli w jednym miejscu. Jakiś czas później zrobili to sąsiadujący Noterdoni. Iberowie byli zacofani technicznie, a osiadły tryb życia zaczęli praktykować dopiero, gdy doszli do brzegów Oceanu Sereńskiego Wschodniego. Większość z nich zamieszkała po północnej stronie Zatoki Iberyjskiej.

Tym czasem na zachodzie Laguna podbiła sąsiednie plemiona i opatentowała własne pismo, stając się groźnym rywalem dla Państwa Bovackiego. W 962 roku PrzN wybuchła wielka wojna między obiema potęgami, która jednak nie skończyła się definitywnym zwycięstwem żadnej ze stron. Bovaca i Laguna zostały wyniszczone w trakcie 18-letniego konfliktu. Państwo Bovackie skupiło się więc na rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym, cywilizacja laguńska zmagała się natomiast z najazdami Gorwalinów (plemię noterdońskiego pochodzenia powstałe na przełomie XI i X wieku). W roku 950 PrzN zakończyła się budowa miasta Bovaca – najstarszej dużej osady w dziejach świata.

Słabość Bovaci przyśpieszyła proces formowania się jednej cywilizacji novirejskiej, która dotychczas była podzielona na wiele prymitywnych plemion. Novirejczycy przejęli pismo od swoich sąsiadów z północy już w 1180 roku PrzN, jednak dopiero sto lat później zaczęto go używać na „masową” skalę. Novirejczycy zjednoczyli się w 936 roku, a ich pierwszym władcą był Chahoon-Choi, który panował 20 lat. Za jego czasów cywilizacja podporządkowała sobie terytoria Zatoki [Novigradzkiej], aż do rzeki Elvan na północy i Kozcehirby oraz jeziora Akmehir na południu. Pierwsze duże osady novirejskie, jak Duze, powstawały w IX wieku, już w czasach następców Chahoona.

Izgirtia, kraina leżąca na Nizinie Bajlandzkiej (najdalej wysunięta na zachód część Arii) była zaludniana przez ludzi jeszcze w XIII i XII wieku PrzN. Jednym z najpotężniejszych grup powstałych w tym regionie byli Osamonidzi, którzy pod koniec piętnastego stulecia podbili sąsiadów i kolonizowali pobliskie ziemie. Państwo to słynęło z despotycznego systemu władzy i brutalnych metod wymuszania na poddanych posłuszeństwa. Chłopi, stanowiący większość społeczeństwa, nie buntowali się przeciw uciskowi do przełomu XII i XI wieku, gdy za sprawą działań arystokraty Wenkisjusza doszło do ogromnego powstania i upadku dotychczasowego systemu. Wenkisjusz został obwołany królem i zreformował państwo, które w świecie zaczęto z czasem nazywać „ojczyzną chłopów”. Dynastia Orotonidów, którą zapoczątkował, rozwinęła kraj gospodarczo i kulturowo, a także zbudowała silną armię. Gdy w 988 roku do Izgirtii przybyło z północy pismo hieroglificzne, było to już potężne państwo podbijające sąsiednie terytoria i prowadzące wojnę z niektórymi plemionami novirejskimi. Izgirtia posiadała świetnych żeglarzy, jako pierwsza na świecie prowadziła handel morski na dużą skalę. Okręty przyczyniły się walnie do zwycięstwa tego kraju w wojnie z Kipami na przełomie X i IX wieku oraz do założenia w wielu miejscach w południowej Arii swoich kolonii. Żeglarze Izgirtii dopłynęli nawet do Morza Wewnętrznego i założyli osadę na zachodnim brzegu Gilfaru. Cywilizacja ta była bardzo rozwinięta pod względem kulturowym i religijnym, szczególnie ważne dla Izgirtów były ceramika i rzeźbiarstwo, Jako pierwsi na świecie wierzyli w reinkarnacje oraz spisali w całości swoje mity na glinianych tabliczkach. Wykształcili również bardziej zaawansowaną wersję hieroglifów bovackich, którą używało potem większość plemion południa. Ogromny wpływ na wierzenia i tradycję Izgirtii miała kultura kipijska, którą kraj wchłonął po podbiciu Ludów Kipijskich w IX wieku. Imperium Izgirtii zaczęło się rozpadać jeszcze w pod koniec IX wieku, ale samo państwo (w różnych formach) przetrwało do czasów Rapsydii.

Południe Arii pozostawało w cywilizacyjnym tyle w porównaniu do północy. Dominowały tam prymitywne i mało znaczące plemiona, nie umiejące posługiwać się pismem ani nie tworzące żadnej większej organizacji państwowej. W 944 roku PrzN, nad rzeką Belhok plemię Kipów wynalazło własne pismo klinowe i stworzyło silną armię, co pozwoliło na podbicie sąsiednich hord. Kipowie zjednoczyli się z innymi plemionami w regionie, dlatego na mapach są nazywani często Ludami Kipijskimi. Państwo to było kolebką całej kultury południa, która przetrwała wiele stuleci. W kwestii kultury warto wspomnieć, że to tu napisano Halu-kari – najstarszy znany utwór liryczny na świecie. Chociaż samo dzieło zachowało się tylko w kawałkach, było kopiowane, a użyte motywy pojawiały się w twórczości poetów następnych pokoleń. U szczytu potęgi kultury kipijskiej, w połowie X wieku powstała również duża osada Kipashabo, która przez ponad 100 lat była największym miastem w tej części kontynentu. Na przełomie IX i VIII wieku Kipów najechała Izgirtia – potężna cywilizacja z Półwyspu Zachodnio-aryjskiego. Kraj upadł, jednak kultura przetrwała i została wchłonięta przez agresora. Kontynuacją Ludów Kipijskich są Ludy Południa, które pojawiły się jednak dopiero ok. -700 roku.

Izgirtia i Ludy Kipijskie w połowie X wieku PrzNIzgirtia u szczytu swojej potęgi w IX wieku PrzNRozpad Izgirtii w końcówce IX wieku spowodował powstanie nowych państw w południowej Arii – pozostałością po imperium była Nowa Izgirtia na Nizinie Bajlandzkiej i Królestwo Kocycji nieco na wschód, niepodległość uzyskały też plemiona żyjące na Nizinie Demackiej (wcześniej Ludy Kipijskie), które z czasem zaczęto nazywać Ludami Południa (dopiero od początku VII wieku), uniezależniły się również kolonie izgirtckie w zatokach południowych, które stworzyły jedno państwo – Barycję. Wszystkie te państwa/cywilizacje były jedynie cieniem potęgi dawnego mocarstwa i były podatne na wojny domowe. Wyjątkiem byli Demaci (przyszłe Ludy Południa) i Baryci – ci pierwsi nie mieli jednego państwa, powrócił podział na plemiona sprzed X wieku. Z kolei Barycja była oddzielona od groźnych państw terytoriami Dematów, co pozwoliło jej na spokojny rozwój.

Barycja składała się początkowo z czterech kolonii izgirtckich: Wyspy Edena, Półwyspu Radenburskiego, Zatoki Naju i Przylądka Beca. Wszystkie te kolonie zjednoczyły się w 782 roku PrzN i miały oddzielnych królów, każdy miał te same kompetencje i uprawnienia. Tetrarchia w Barycji pozwoliła na spokojne poszerzanie terytoriów, bez obawy że kraj (podobnie jak Izgirtia) się rozpadnie. W ciągu niecałego stulecia Baryci podporządkowali sobie większość południowej Arii (oczywiście geograficznej, nie historycznej). Założyli dużo osad i rozwinęli pismo hieroglificzne. Kultura Barycji kształtowała się przez dekady, tubylcy czerpali wiele inspiracji jak i z tradycji izgirtckiej (szczególnie w kwestii wiary) tak i z innych kultur, o których wiedzę przekazywali handlujący z zagranicą żeglarze. Do roku 729 PrzN Barycja nie miała w regionie żadnego równorzędnego przeciwnika – kolonizowanie pustkowi południa oraz atakowanie nadmorskich osad demackich lub kocyckich w celu zdobycia łupów (oraz dóbr, których sami sobie nie mogli zapewnić) nie było oczywiście zbyt trudne z perspektywy militarnej. Dopiero na początku lat 20. znad brzegów Morza Wewnętrznego Barytów zaczęła atakować Serenia, która podporządkowała sobie wschodni brzeg Arii stając się na krótką chwilę największym państwem na świecie. Czterokrólestwo początkowo przegrywała, ponieważ Sereni byli o wiele potężniejsi od dotychczasowych przeciwników z którymi się mierzyła, jednak z czasem udało się zatrzymać inwazję. Ogromna wojna między Barycją a Serenią trwała prawie 40 lat – zakończyła się w 685 roku niejednoznacznym zwycięstwem południa. Serenia została zniszczona potem przez najazdy Sahfy Zachodniej, a Barycja przestała się rozszerzać. Czasy po wojnie były złotym okresem dla kultury, religii i filozofii czterokrólestwa.

#### **Wojna Laguńsko-noterdońska**

Spośród państw utworzonych na terenie zajętym jeszcze w XI wieku PrzN przez Noterdonów szczególnie potężne było Wielkie Księstwo Sahfy, Królestwo Noterii (do czasów po wojnie iberyjsko-arbackiej było to najpotężniejsze państwo Gilfaru), państwo Kanajczyków i państwo Gorwalinów. Te wa ostatnie plemiona nie wynalazły ani nie przejęły od sąsiadów pisma, przez co byli cywilizacyjnie zacofani w stosunku do Sahfy i Noterii. Były to jednak wojownicze grupy, dla których ciągłe podbijanie nowych obszarów było sensem istnienia. I tak Kanajczycy, ograniczeni terytorialnie przez Sahfę i Noterię, stale sprawiali kłopoty lokalnym mocarstwom, a ich okręty zapuszczały się nawet na wody Arbów (w Arii tak daleko pływać będą dopiero Izgirtczycy na poczatku X wieku). Z kolei Gorwalini prowadzili w X i IX wieku PrzN zmasowane wyprawy wojenne na zachód i wschód, podbijając wiele aryjskich plemion i omal nie pokonując Sahfy.

Właśnie najazdowi Gorwalinów w X wieku PrzN musiała stawić czoła wyczerpana wojną z Państwem Bovackim Laguna. Kraj stracił się dużą część armii w 18-letnim konflikcie, populacja została zdziesiątkowana, a gospodarka znajdowała się w kryzysie. Mimo tych wszystkich problemów, cywilizacja laguńska nadal była silna, a prowadzenie z nią wojny było wyczerpujące. Gorwalini pierwszy raz uderzyli w 940 roku PrzN - zmasowana inwazja z lądu i morza wywołała spore zniszczenia, hordy zdobyły też kilka ważnych osad na wschodzie i zabili króla Queba-Kallona V. Nowym władcom został jego syn, Queb-Kallon VI, który jednak nie rządził zbyt długo, ponieważ umarł rok później na zawał serca. Utrata wodza, mająca miejsce podczas kontrofensywy Laguńczyków, załamała morale obrońców i omal nie doprowadziła do upadku państwa. Na tronie zasiadł kolejny członek dynastii Kallonów - Queb-Har-Kallon. Władca, będący skądinąd wybitnym jeźdźcem, zmotywował żołnierzy do walki i zreorganizował swoje oddziały, a za sterami armii posadził kompetentnych dowódców. udało się odeprzeć Podczas kolejnej wyprawy Gorwalinów w -938 roku nie udało się obejść bez strat, najeźdźcy zdobyli kolejne terytoria, ale obrońcy zdeterminowani byli bronić każdego metra ziemi i zadali hordom ogromne straty. Jeszcze w tym samym roku doszło do wielkiej kontrofensywy, która uwolniła z rąk wroga duże obszary na wschodzie.

W latach 937-934 PrzN wojna przygasła - co jakiś czas zdarzały się potyczki, Gorwalini zorganizowali jeszcze jedną małą wyprawę, lecz morale atakujących znacznie osłabły, a kontynuowanie wojny z aryjskim hegemonem po prostu się nie opłacała. Tym razem jednak to Laguna zaatakowała - wiosną -934 roku ponad 40 000 żołnierzy ruszyło na wschód, by zniszczyć wieloletniego przeciwnika i odzyskać utracone ziemie. Wyprawa zakończyła się wielkim sukcesem, a armia Queb-Har-Kallona doszła w okolicę Przesmyku Noterdońskiego. W 933 roku PrzN upadła najsilniejsza gorwalińska osada - Tamikari - a Laguna zatrzymała się na zimę, z zamiarem kontynuowania wyprawy na wschód w następnym roku. Bliskość laguńskich wojsk niepokoiła księcia Ek-mara, władcy Sahfy, który na wszelki wypadek kazał wojsku przygotować się do wyprawy na aryjskiego rywala jeszcze pod koniec zimy. O wsparcie poproszono również Noterię, która zgodziła się w obawie o swoją zachodnią granicę. Połączone siły noterdońskie uderzyły na Imperium Laguńskie na początku 932 roku PrzN. Prewencyjna wyprawa szybko przemieniła się w regularną wojnę totalną, do której z czasem dołączyły inne plemiona noterdońskie i Kanajczycy. Wróg miał ogromną przewagę liczebną, Laguna musiała się więc cofnąć, zadając jednak poważne ofiary przeciwnikowi. Ostatecznie w 930 roku PrzN granica Laguna zatrzymała się na rzece Whitle (dziś leży nad nią Nowe Starwing). Imperium próbowało jeszcze kilka razy podbić terytoria Przesmyku, zawsze z żałosnym skutkiem. Tak czy inaczej, Gorwalini upadli, a ich terytoria zostały podzielone między innymi państwami. Noterdoni byli na jakiś czas bezpieczni, aryjskie ludy nie zdołały ich pokonać. Na horyzoncie widać było jednak widmo wojny z Arbami, która mogła zakończyć się już w mniej przyjemny sposób...

#### **Wojny na Przesmyku Noterdońskim**

Po wojnie Noterdonów z Laguną nastąpił okres wewnętrznych kryzysów i wojen domowych. Grupy te obroniły swoją niezależność i odrębność przed najazdem Aryjczyków, lecz gdy inwazja zakończyła się klęską sami rzucili się do swoich gardeł. Najdłuższą oraz najważniejszą z wojen między cywilizacjami noterdońskimi był konflikt Sahfy i Noterii w latach 911-865, który niemal zakończył się upadkiem tej drugiej i zniszczeniem jej stolicy – Noterdonu. Chociaż Noteria nie upadła, pałeczkę lokalnego hegemona na stałe przejął sąsiad z zachodu. Sahfa na początku IX wieku PrzN dozna serii wewnętrznych kryzysów i podzieli się na część Zachodnią i Wschodnią. Z kolei Kanajczycy przejdą przez krwawą wojnę domową, która zakończy się rozkładem ich państwa, a w roku -902 wybuchnie trwający 2 lata konflikt z Sahfą Zachodnią, który zakończy się całkowitym oddaniem swojej niezależności. Po upadku Kanajczyków wznowi się wojna Sahfy Wschodniej z Noterią, która będzie jednak mniejszych rozmiarów niż ta poprzednia. W -830 roku zawarty zostanie pokój między tymi państwami, który utrzyma się aż do 769 roku PrzN. Cały IX wiek (do końca lat 40.) dla Noterdonów będzie mrocznym okresem, w którym zanikną duże miasta, a kultura zastygnie i sprymitywnieje.

Sahfa Zachodnia rozszerzała swoje terytoria od najazdu Laguny - poza wojnami z sąsiednimi krajami państwo kolonizowało zachodni brzeg Morza Wewnętrznego. Na drodze do zajęcia tych obszarów stanęły ludy sereńskie. Chociaż przez jakiś czas udawało im się bronić samodzielnie, w końcu przekonali się, że inwazji tak potężnego kraju jak Sahfa nie da się powstrzymać w pojedynkę. W 852 roku PrzN zjednoczyło się więc kilkadziesiąt lokalnych plemion, tworząc nowe państwo – Królestwo Serenii. Władcy królestwa z dynastii Woi-Him-Mini postawili sobie za cel utworzyć imperium, a także zakończyć nękające wyprawy łupieskie swojego południowego sąsiada. Skuteczny opór militarny oraz potajemne podburzanie konfliktów wewnętrznych sprawiły, że w latach 40. IX wieku PrzN Sahfa wstrzymała swoje ataki, a Serenia mogła skupić się na ekspansji terytorialnej na południe. W ciągu następnych dekad podbiła region zachodniego brzegu Morza Wewnętrznego, stając się na kilka lat największym państwem świata. Dopiero tam napotka siły Czterokrólestwa Barycji, z którym stoczy w latach latach 721-685 wojnę totalną. Dominacja Serenii skończy się po tym konflikcie, ale to już daleka przyszłość. Dla Noterdonów pojawienie się Serenii zmieni układ sił: osamotniona dotychczas Noteria zyska nienawidzącego Sahfy sojusznika, dzięki któremu uda się wyzwolić dużą część podbitych na przełomie IX i VIII wieku obszarów. Królestwo z południa da też impuls energii sąsiadom, dzięki któremu odrodzą się miasta i rozwijać się będzie znowu kultura.

W tym samym czasie na wchodzie po wielu stuleciach izolacji przebudzili się Arbowie. Pod koniec IX wieku pod wodzą arystokraty Bao-har-ta utworzyli na Półwyspie Wareńskim Księstwo Arbackie, które do 787 roku PrzN podporządkowało sobie resztę regionalnych państewek. W latach 80. i 70 . dochodziło do przewrotów i wojen domowych, o władzę nad księstwem walczyły bowiem dynastie z różnych krajów. Dynastia Bao-har-ta kilka razy była detronizowana i wprowadzana na tron powtórnie, lecz ostatecznie w -774 roku przegrała wojnę domową z rodem Que-Wil i została wygnana. Księciem Arbacji został Que-Wil-Jang, który panował w latach 774-765 PrzN. Władca zmodernizował i zjednał sobie żołnierzy, dzięki czemu zniszczył inne arystokratyczne rodziny oraz zabezpieczył interesy swojej dynastii. Księstwo Arbackie podbiło następnie cały region, a wojska Janga dotarły aż do granic Noterii. W tej sytuacji król państwa, Aun-Hin-Quan, zwrócił się o pomoc do Sahfy i Serenii. Mimo zagrożenia dla całego regionu, Sahfa nie udzieliła pomocy militarnej, ograniczając się jedynie do lichego wsparcia finansowego, natomiast Sereni zorganizowali wyprawę wojenną liczącą 4000 ludzi.

I Wojna Noterońska (769-765) rozpoczęła się od bitwy nad rzeką Harri. Starcie trwało przez 5 dni i zakończyło się zwycięstwem Arbów – połączone wojsko noteryjsko-sereńskie nie dało rady obronić strategicznego miasteczka Neminaz, w którym wydobywano żelazo. Noterdoni zostali rozbici, a nieliczne ocalałe oddziały uciekły w popłochu na Przesmyk Noterdoński. Arbowie osiągali praktycznie same sukcesy do bram Noterdonu – niedaleko stolicy państwa próbował ich zatrzymać sam król Aun-Hin-Quan, który zdołał jedynie spowolnić ofensywę oddając jednocześnie swoje życie. Prawdziwy przełom nastąpił podczas oblężenia miasta – tuż przed bitwą dotarły tam posiłki sereńskie, które zdołały powstrzymać inwazję i dokonać niezbyt udanego kontrataku. W 766 doszło do kolejnego oblężenia Noterdonu, które znowu zakończyło się klęską, lecz o wiele mniejszą niż poprzednim razem. W końcu Arbowie odpuścili i zadowoleni dotychczasowymi zdobyczami wycofali się z okolic miasta.

Fakt, że tylko mały włos dzielił Arbów od zdobycia Noterdonu spowodował silne zmian w polityce państw Przesmyku. Do noteryjskiej armii zaciągano nie tylko mężczyzn, ale również najsilniejsze kobiety, starców i dzieci, Serenia zdecydowała się wysłać na wschód kolejne 1000 żołnierzy, a nowy król Sahfy Wschodniej zdecydował się wysłać do Noterii wyprawę liczącą 700 wojowników. Chociaż była to liczba śmieszna, zmiana polityki Sahfy była kluczowa by ochronić Przesmyk przed arbackim najazdem.

Kolejną próbę podbicia Noterii podjął Wielki Książę Que-Wil-Emig, który w połowie VIII wieku PrzN (dokładnie -750) zebrał ludzi i ruszył na tereny na zachód od Neminaz. Tym razem obrońcy byli jednak gotowi – opór był ogromny i ofensywa niedługo potem stanęła. Rozczarowany Emig musiał się też mierzyć z wiosennymi roztopami, które utrudniały jego wojom skuteczne działania. Książę zdecydował się więc zmienić taktykę: wojska lądowe ufortyfikowały się w potężnych grodach, a główną rolę w działaniach militarnych miały odegrać okręty. Que-Wil wyszedł z założenia, że notoryczne i męczące ataki z morza osłabią obronę przeciwnika i umożliwią wznowienie ofensywy. Takie walki toczyły się przez następne 5 lat. Mimo, że napady statków powodowały szkody, skutki ich rajdów niebyły tak poważne, by osłabić obrońców. Noterdoni unowocześnili swoje floty i zdominowali Morze Wareńskie. Gdy w -744 roku Emig zmarł, jego syn Que-Wil-Konrys musiał mierzyć się bardziej z zagrożeniem własnych wybrzeży niż organizowaniem wypraw na północny Przesmyk Noterdoński. Konrys zawarł w Noterdonie układ pokojowy z przeciwnikami w 743 roku PrzN, ale to tylko na chwilę powstrzymało walki. 3 lata później Noteria przy wsparciu żołnierzy sereńskich i sahijskich przeprowadziła wielką ofensywę, która uwolniła z rąk Arbów część zabranych niegdyś terenów. Na odzyskanych ziemiach nie powsróciła jednak administracja Noterii – Sahfa wymusiła na niej utworzenie sztucznego państwa, które zarządzane by było przez przedstawicieli wszystkich 3 państw noterdońskich. Słabnąca Noteria musiała się zgodzić i tak w -740 roku powstał Protektorat Przesmykowy. Ten twór nie przetrwał długo będąc zniszczonym przez najazdy ludu Liftenów w VII wieku. Do tego czasu na Przesmyku Noterdońskim wreszcie zapanował pokój.

## Dziedzictwo

1. ↑ Sahfa odparła inwazję Gorwalinów w 980 roku PrzN głównie dzięki zgromadzeniu na froncie niewyobrażalnie wielkich jednostek wojskowych i wwykorzystaniu rozczłonkowania oddziałów wroga.
2. ↑ Podczas wojny Gorwalinów z Laguną uderzenie tych pierwszych odbywało się na wiosnę i lato, a kontruderzenie obrońców miało miejsce pod koniec jesieni.