Chú thích Mt Tin Mừng theo Thánh Mátthêu

## ĐOẠN I.

1. “Sách”, nghĩa là sổ sách biên chép dòng dõi cũng gọi là gia phả.- Bài Evan ngày lễ sinh nhật Đức Bà.

“Jêsu” là tiếng heberêu, nghĩa là Chúa cứu chữa.

“Kirixitô”, heber. Maschiach (Messia), nghĩa là đấng chịu xức dầu. Trong Sấm truyền cũ có ba đấng chịu xức dầu, là vua, đấng tiên tri và thầy tế lễ. Vậy Đức Chúa Jêsu là Đấng Kirixitô cầm quyền cả trên lời dưới đất, Người là Vua cả mọi người phải vâng phục, là Đấng tiên tri cả đã lập Sấm truyền mới, và là Thày tế lễ chính trong Sấm truyền mới đã dâng mình làm của tế lễ chuộc tội thiên hạ. Đức chúa Jêsu chịu xức dầu thiêng liêng về tính loài người, bởi vì tính loài người, ở nơi Đức chúa Jêsu hợp làm một cùng tinh Đức Chúa Lời, là Ngôi Hai ra đời. Đức Chúa Jêsu chịu xức dầu thiên liêng, bởi người dày ơn Đức Chúa Thánh Thần ngự trên Người và bởi Đức Chúa Cha đã ban quyền cả cùng sai Người xuống thế cho được cứu chữa hết cả và loài người ta.

“Con vua David, con ông Abraham”, nghĩa là con cháu vua David, bởi dòng dõi ông Abraham là tổ tiên người Israel. Cử lời các thánh tiên tri xưa, Chúa cứu thế là con cháu vua David bởi dòng dõi ông Abraham. Ông thánh Mattheô chép sách này cho người Judêu thì kể dòng dõi từ ông Abraham. Ông thánh Luca chép sách Evan cho các dân ngoại thì kể dõng dõi Chúa cứu thế trở lên cho đến ông Adam là tổ tông hết mọi người, chẳng kì người Judêu hay là người Grecô và các dân ngoại.

2. “Ông Jacob sinh ra ông Juda”: ông Juda chẳng phải là con trưởng của Jacob, song người được lời Chúa phân hứa quyền thế cai quản trong Israel, và Đấng cứu Thế sẽ bởi dòng dõi người mà sinh ra.

5. “Ông Salmon sinh ra ông Booz bởi bà Rahap:” Hoặc bởi cháu gái bà Rahap, vì trong Kinh thánh hay tóm lại số dòng dõi, chẳng kể hết các đời làm chi. – Trong số dòng dõi chúa cứu thế kể tên bà Rahap, bà Ruth, là hai người nữ ngoại đạo; lại bà Thamar cùng bà Bethsabee, là kẻ có tội, để ta biết Chúa cứu thế chẳng từ chối ai, chẳng kì người Judeu hay là kẻ ngoại đạo, kẻ có tội hay là kẻ lành. Người thương hết mọi người, ban ơn cho mọi người, vì Người muốn cho mọi người được rỗi linh hồn.

8. “Vua Joram sinh ra vua Ozia”: vua Joram sinh ra vua Ochozia sinh ra vua oas, vua Joas sinh ra vua Amasia, mà vua Amasia mới sinh ra vua Ozia. – 1. Ông thánh Mattheo gồm lại như vậy, bỏ qua ba đời, hoặc vì vua Ochozia kết bạn vuối Athalia là kẻ độc ác bởi dòng vua Achab và bà hoàng hậu Jezabel mà sinh ra.

11. “Vua Josia sinh ra vua Jechonia”: cua Josia sinh ra vua Joakim (Eliakim), vua Joakim sinh ra vua Joachin cũng gọi là Jechonia.

12. “Ông Salathiel sinh ra ông Zorobabel”: ông Salathiel sinh ra ông Phadaia, ông Phadaia sinh ra ông Zorobabel.

16. Rất thánh Đức Bà Maria là con một được kế nghiệp cha mẹ, cho nên cứ lề luật cũ người phải lấy chồng trong chi họ mình. – Bởi đấy ông Joseph là con cháu vua David thế nào thì rất thánh Đức Bà Maria cũng vậy; cho nên khi lên sổ nhân danh, Rất thánh Đức Bà cũng phải trây sang thành Bethlehem là bản hương các tố phụ vua David.

17. Từ ông Abraham cho đến vua David thì kể 14 đời; từ vua Salamon cho đến vua Jechonia cũng kể mười bốn đời. Ông thánh Mattheo xếp đặt như vậy, hoặc cho gọn ghẽ dễ nhớ; song có kẻ đoán, là bởi vì số 14 là 7 gấp 2, mà số 7 vốn kể là số thánh, chỉ về sự mầu nhiệm.

I. 1. Abraham – 2. Issac – 3. Jacob – 4. Juda – 5. Phares – 6. Esron – 7. Aram – 8. Aminadab – 9. Naasson – 10. Salmon – 11. Booz – 12. Obed – 13. Jesse – 14. David.

II. Salmon – Roboam – Abia – Asa – Josaphat – Joram – Ozia – Joatham – Achaz – Ezechia – Manasse – Amon – Josia – Joakim.

III. Jechonia – Salathiel – Zorobabel – Abiud – Eliakim – Azor – Sadoc – Achim – Eliud – Eleazar – Matthan – Jacob – Joseph – Đ.C.Jêsu. (BISPING, Evang. Math. P.48.)

18. “Bài Evan, ngảy lễ ông thánh Joseph. – Ông thánh Joseph kết bạn cùng Rất thánh Đức Bà, phần thì cho được dưỡng nuôi yên ủi, phần thì được che giữ tiếng Đức Chúa Jêsu và Rất thánh Đức Bà Maria. Song Rất thánh Đức Bà và ông thánh Joseph vốn đã dâng mình cho Chúa, cả và hai có lời khấn giữ mình đồng trinh lọn đời. Những kẻ trọng Kinh thánh gọi là anh chị em Đức Chúa Jêsu điều là anh chị em họ mà thôi.

“Song chưa về cùng nhau”, nghĩa là chưa đồng cư vuối nhau.

“Người có thai bởi phép Đất Chúa Thánh Thần”: nghĩa là Đức Chúa Thánh Thần lấy máu cực thánh cực sạch trong lòng Rất Thánh đồng nữ mà làm nên xác ấy mà hợp vuối Ngôi Hai bằng ngôi. – Cả ba Ngôi dựng nên tinh loài người hợp vuối Ngôi Hai, song vốn việc ấy chỉ riêng, - về Đức Chúa Thánh Thần.

22. Ông thánh Mattheo vịn lấy lời ông thánh tiên tri Isaia VIII, 14 nà làm chứng Đức Chúa Lời xưa đã phán hứa sẽ có đồng nữ làm mẹ Chúa cứu Thế là Ngôi Hai ra đời làm người cho được cứu chữa thiên hạ. “Emmanuel”, nghĩa là Đấng có tinh Đức Chúa Lời và tính loài người hợp thành một ngôi sao. – Hãy xem Isaia, VII, 14.

25. Rất thánh Đức Bà Maria và ông thánh Joseph có lời khấn giữ mình đồng trinh lọn đời. Hãy xem “gốc tích, v. v. Vol. V, p. 470- 497.

Về kiều nói: “donec – cho đến khi”, thì lời ấy chỉ về sự trước, chẳng chỉ về sự sau. Hãy xem về kiều nói ấy. - Ông thánh Hieronymo có lời tiện phi bác tên rối đạo Helvidio mà rằng: Helvidio không ăn năn đền tội “cho đến khi” chết. Chở thì có nên đoán rằng: chết rồi ăn năm lở lại ru? – Về tiếng: “con đầu lỏng”, trong Kinh thánh cũng có khi tiếng ấy trung nghĩa vuối lời: “con một”

## ĐOẠN II.

1. “Bethlehem đất họ Juda”. Bethlehem, nghĩa là “nhà bánh”. Trong đất Juden, đừng kề thánh Bethlehem này trong địa nghiệp Juda, lại có một thành Bethlehem khác trong xứ Galilea. Jos. – Bài Evan ngày lễ ba vua.

“Đời vua Herode”. Herode này là người Edom, trước nhờ nước Roma thi làm quan cai (procurator), trong dất Judea, đến sau tòa cơ mật viện Roma đã đặt làm vua mà vua này, danh hiệu là Herode cả, cai trị nước Jadeu từ năm 37 trước Đức Chúa Jesu cho đến năm thư 1-2 sau Đ.C.J. Dân Judea vốn chê ghét vua Herode vì là kẻ ngoại và là người độc ác, dù mà vợ con cũng chả tha. Bà Mariamme là vợ và hai con lai bởi bà ấy mà sinh ra phỉa xử giáo nguyên vì bà ấy là người dòng Machabeo. Các con lai khác vua Herode sinh ra, đây chỉ kể tên Herode – Philippe, Arebelao, Herode – Antipa và Phillippe, Herode – Antipa là kẻ giết ông thánh Juong Baptista và nhạo báng Đức Chúa jesu. Philippe làm vua đất Ituren và Teachonitis. – Còn vua Herode – Agrippa I, là cháu vua Herode cả là kẻ giết ông thánh Jarobe ở thành Jerusalem và phải chết dữ.

ĐỨC CHÚA JESU SINH RA NĂM NÀO?

Vậy so sánh số niên hiệu vốn quen cứ trong các nước Phương Tây kế năm từ Chúa giáng sinh, vuối số niên hiệu xưa quen cứ trong nước Roma, là kề năm từ khi lập thành Roma, thì năm chúa giáng sinh kề là năm 754 số niên hiệu Roma.

Song tính đoán làm vậy thì sai tổ trường: vì chưng Đức Chúa Jesu sinh ra đời vua Herode cả, mà vua Herode cả băng hà năm 750 cử niên hiệu nước Roma. Có lẽ mà đoán Đức Chúa Jesu sinh ra cuối năm 749 niên hiệu Roma, hóa ra số niên hiệu quen cứ bây giờ thì khiếm khuyết độ 5 năm.

“Có ba vua v. v.”, Bản Greco và bản Latinh rằng: “có những người bác sĩ là kẻ hay suy ngẫm, thông phép cách vật, phép thiên văn v. . – Từ thuở xưa trong Hội thánh vốn đoán các bác sĩ ấy là ba vua. Ông thánh Beda dạy rằng: tên ba vua ấy là Casper, Melehior, Balthasar.

“Bên Phương Đông”, nghĩa là đất Arabia, Persia hay là Chadden, là quê hương đã nói tiên tri về Đấng cứu Thế rằng: “sẽ có ngôi sao bởi Jacob mọc lên và phủ việt bởi Israel đẩy lên”.

Ông Tacito và Suetonio chép sử kí thì làm chứng rằng: cứ những lời co sơ thì đời ấy trong cả Phương Đông đều đồn thổi rằng: cơ quan tưởng bởi dân Judea mà ra sẽ được cai trị bởi thiên hạ.

2. Ba vua vừa được xem thấy ngôi sao bề ngoài, vừa được nhờ ơn Đức Chúa Lời soi sáng bề trong, để các Đấng ấy điều biết Chúa cứu Thế thiên hạ đơi trông đã giáng sinh trong đất Judea. Ba vua chẳng trì duyên, một chuỗi dậy ngay tính đến cùng Chúa mình. – “Chúng tôi thấy sao chỉ v.v. : như trong ngày tận thế sẽ có dấu lạ trên lời chỉ Con một Đức Chúa Lời ngự xuống, cũng một lẽ ấy khi Người mới giáng sinh trong hoang dã thì có nghi sao lạ hiện ra trên lời dìu dẫng cho ba vua đến cùng Người.

3. Vua Herode bỡ ngỡ vì sợ mất ngôi nước. Dân Jerusalem sợ phải loạn lạc hỗn độn chăng; dân lại e sợ vua Herode, là kẻ độc ác, vịn lấy lẽ nọ lẽ kia mà khuấy khuất dân.

4. Vua liền vời thày cả dầu họ, các thày thông giáo hội tòa công đồng, cho được đoán xét Chúa cứu Thế sinh ra ở đâu.

5. Có lời đấng tiên tri là ông Michea v, 1.

7. Vau Herode cố tính giết con trẻ mới sinh ra, cho nên hỏi ba vua cặn kẽ cho biết ngôi sao hiện ra từ bao giờ.

8. “Đề tôi cũng đến thờ lạy v. v”, nghĩa là cực chết.

9. Ngôi sao đã thấy: khi ba vua vào thành Jurasalem thì ngôi sao chẳng còn dẫn dàng vì Chúa cứu Thế chẳng sinh ra ở đấy. Ngôi sao lạ ấy dẫn dàng đi trước mặt ba vua, cũng như xưa cột mây và lửa dẫn dàng đi trước mặt dân Hebereu trên rừng. Ai theo sự sáng Chúa soi, ắt là khỏi lầm lạc.

11. Ba vua nhờ ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì biết con trẻ mới sinh ra trong hang đá là Đức Chúa Lời thật, cho nên thờ lạy Người. – Ba vua dâng cho Người vàng, nhũ hương và một dược. Vàng chỉ con trẻ mới sinh ra là Vua cả; nhũ hương chỉ Người là thày tế lễ; một dược chỉ Người là Đấng tiên tri cả dạy dỗ thiên hạ khỏi hư dại.

12. Đang khi ngủ, ba vua được nghe lời Chúa phán bảo chớ lở về cùng vua Herode vì vua ấy rắp lòng giết con trẻ mới sinh ra.

15. “Cho được lọn lời v. v”, là lời ông tiên tri Osee XI, 1, chỉ về dân Hebereu là dân con Chúa đã đem ra khỏi đất Egypto, Ý mầu nhiệm thì chỉ về Con một Đức Chúa Lời ra đời, là Chúa cứu Thế.

16. “Bấy giờ vua Herode . . . giận lắm liền sai giết”. Ông Macrobio, là quân tử ngoại đạo, sec. IV.

17 – 18. Lời ông tiên tri Jeremia XXXI, 15, chỉ về những kẻ vua Nabuchodonosor đã bắt đi làm tôi, đi qua thánh Rama, trong địa nghiệp Benjamin, là con bà Rachel, mà đem sang Babylon. Bà Rachel, là vợ ông Jacob thì kể là hình bóng chỉ dẫn Israel khóc thương con cái mình phải gian nan cực khốn và bắt đi làm tôi. – Vậy mồ bà Rachel ở gần thành Bethlehem, cho nên khi các con trẻ thành Bethlehem phải vua Herode giết thì chẳng khác gì bà Rachel đang nằm trong mồ ở đấy khóc lóc thảm thiết thương xót con cháu mình phải sự hiểm nghèo làm vậy.

19. Ông Flavio Josepho chép sử kí đời ấy thì rằng: Khi vua Herode đã già cả thì phải nhiều bệnh tật thất thường: trong ruột phải như lửa thiêu đốt, đau đớn quá lắm; đói, song dù ăn của gì cũng không chịu được; bụng và chân thủy thũng; xác thịt thối tha, hơi thở hôi hám v. v.; vua chán sự sống thì toan giết mình. Vua băng hà năm 750, cuối tháng Martio.

22. Khi vua Herode băng hà đoạn thì vua thượng vị nước Roma chia đất Judea làm bốn xứ. Trong môi xứ đặt một vua phân phong gọi là tetrarcha. Vua Archelao trị xứ Judea, Edom và Samaria; Herode – Antipa cai quản xứ Galilea và Perea; vua Philippe cai xứ Batanea và vua Lysania cai xứ Abilene. – Vua Archelao có tính hung ác như vua cha; cho nên ông thánh Joseph không dám lở về xứ Judea, thì người trầy sang ở xứ Galilea thuộc về quyền Herode – Antipa.

23. “Sẽ gọi Người là người Nazareth”: vậy thành Nazareth nhỏ mọn, hèn hạ, chẳng có danh tiếng gì; cũng một l5 ấy Đấng cứu Thế hạ mình xuống, rất khiêm nhường.– Vả lại tiếng :Nazareo”, bởi tiếng Hebereu “netzer”, nghĩa là “chồi”, “hoa” mà ra. Song trong Kinh thánh Chúa cứu Thế vốn gọi là “netzer”, là chồi, là hoa bởi cội rễ Jesse mà ra. Bởi đấy phải đoán, cứ như lời Kinh thánh, tiếng “Nazareo” chỉ về Đấng cứu Thế cách riêng.

## ĐOẠN III.

1. “Trong ngày ấy v. v.”, nghĩa là khi Đức Chúa Jesu ở thành Nazareth thì ông thánh Juong Baptista ra giảng đạo. Có lời ông thánh Luca, III, 1 là năm 15 ông vua tiberio, 780 niên hiệu Roma. – “Trên rừng đất Judea”, là rừng bên mạn nam sông Jordano cho đến biển muối.

2. Ông Juong rao giảng sự ăn năn đền tội, dọn dàng cho Đấng cứu Thế mở nước Đất Chúa Lời trên mặt đất, cứu chữa loài người ta được rỗi linh hồn. – “Nước Đức Chúa Lời”: nước Đức Chúa Lời, nước thiên đàng, là Đạo thánh Đức Chúa Lời và Hội Thánh hay là hội các kẻ lành trên mặt đất, dẫn dàng cho được hưởng phúc trên lời . – Từ khi Đức Chúa Lời mới phán truyền cho sự Đạo cho tổ tông, thù càng ngày càng mở rộng nước Người trên mặt đất, nhất là khi Chúa cứu Thế ra đời. – Nước Đức Chúa Lời bằng chiến trện vuối nước ma quỉ cho đến khi các kẻ thù phải suy phục Chúa cứu Thế.

3. Lời ông tiên tri Isaia, phần thì chỉ về sự Chúa cứu chữa dân Judea cho khỏi tay vua Babylon, phần thì chỉ về sự Chúa cứu thế chữa thiên hạ khỏi tay ma quỷ. – Đấng tiền hô dọn dàng trước mặt Chúa cứu Thế, là ông thánh Juong Baptista. – Sự dọn cho bằng phẳng, ngay thẳng thì ở lại ăn năn đền tội và sửa mình lại, bỏ các tính mê nết xấu, nên người mới vậy.

4. Ông Juong làm gương sáng về sự ăn năn đền tội. “Mặc áo bằng long v. v.”, nghĩa là áo xô dệt bằng long lạc đà, như các tiên tri quen mặc trong Sấm truyền cũ. – “Của người ăn là châu chấu và mật rừng”, là của kẻ nghèo khó các dân rợ mọi trên rừng vốn quen ăn. Sự ấy rất xứng hợp bậc đấng tiền hô, lấy lời giảng dạy cùng việc làm mà soi cho thiên hạ ăn năn lở lại.

5-6. Phép ông rửa là hình bóng chỉ về sự ăn năn tội trong lòng. Cũng là hình bóng chỉ về phép rửa tội, song chẳng có thông ơn, như các phép trong Sấm truyền mới.

7. “Người dòng Phariseo và bè Sadduceo”: người Phariseo (bởi tiếng heber, “Pharasch”, nghĩa là “phân rẻ ra”) là những kẻ trong dân Judea xưng mình là kẻ lọn lành, sốt sắng, cần mẵn lề luật của Chúa, phần thì cứ lời Kinh thánh, phần thì giữ nhiều lời truyền khấu. Trong bè Phariseo, ắt là cũng có người lọn lành sốt sắng thật, như ông Nicodemo, ông Gamaliel; song le bấy giờ, trong những kẻ ấy có nhiều kẻ giả hình hay là toàn theo những điều lệ bởi loài người ta đã bày đặt ra mà chẳng xem sao đến lề luật Chúa. – Bè Sadduceo, bởi tiếng Sadoc là tên kẻ lập bè đảng ấy. Những kẻ ấy nhận hay là chối trong đạo ông Moyse điều nọ lẽ kia tùy ý mình. Nó chối linh hồn là tính thiêng liêng, chối sự sống lại, chẳng tin Đức Chúa Lời là Đấng cai trị coi sóc mọi sự trên lời dưới đất. Các kẻ ấy giống như bè “Epicuro” là kẻ tìm những sự vừa tính xác thịt lấy làm ưa thích. – (Hãy xem cuối II Mach, đã diễn ra gốc tích hai bè ấy.) – Trong dân Judeu còn một bè khác, gọi là Esseo, là những kẻ ăn ở như người tu hành, tập di dành nhân đức lọn lành, chẳng kết bạn, chẳng thề nguyền, dân của mình làm của chung. V. v. – “Hỡi nòi rắn độc kia”, nghĩa là kẻ độc dữ, giả hình, kiêu ngạo. – “Cơn thịnh nộ”, nghĩa là tai vạ Chúa phạt.

8. Sự ăn năn đền tội phần thì trong lòng đau đớn chê ghét sự tội, phần thì tại sự sửa mình lại, làm việc lành phúc đức” ăn ở như người mới.

9. Chớ phô mình là con cháu ông Abraham, một hãy ăn ở cho xứng đáng, mới kể là con cái Đức Chúa Lời.

10. Bay hãy sinh ra hoa quả thiêng liêng, chẳng vậy thì sẽ phải chặt bỏ vào lửa như cây vô ích.

11. Phép ông Juong rửa chẳng qua là hình bóng về sự ăn năn đền tội, chẳng có sức sinh ơn, một giục lòng ăn năn đền tội. Còn phép rửa tội Đức Chúa Jesu đã lập thì thông ơn thánh sủng rửa linh hồn sạch tội. – “Lửa” là hình bóng chỉ ơn thánh sủng rửa linh hồn cho sạch tội thật. – “Mìn chẳng đáng mang giầy”, nghĩa là chẳng đáng làm tôi tá mà hầu hạ người

12. Đức Chúa Jesu phân rõ kẻ lành kẻ dữ, con chiên và con dê ra khỏi nhau.

13. Đức Chúa Jesu toan ra giảng đạo, gánh lấy tội thiên hạ, thí muốn chịu phép ông thánh Juong rửa.

14. Khi Đức Chúa Jesu đến cùng ông Juong cho được chịu phép rửa thì người đã được ơn Chúa soi sáng bề trong cho biết Đấng đến cùng mình là Chúa cứu Thế. Song ông Juong chưa có dấu gì bề ngoài: khi Đức Chúa Jesu đã chịu phép rửa đoạn thì mới xem thấy nhãn tiền dấu lạ Đức Chúa Lời đã chỉ trước cho người.

15. Nghĩa là chúng ta hãy làm mọi sự y như Đức Chúa Lời đã phân định. – “Dimisit” nghĩa là “admisit” như trong bản Greco.

16. Đức Chúa Jesu được đầy dẫy Đức Chúa Thánh Thần ngự trên Người; tính loài người chịu xức dầu thiên liêng, Đức Chúa Cha sai Người cứu chữa loài người ta. – Đức Chúa Thánh Thần lấy hình chim bồ câu dỗ trên đầu Đức Chúa Jesu. Chim bồ câu là hình bóng chỉ về sự thanh sạch, đơn sơ, thật thà.

17. Đức Chúa Cha làm chứng về Đức Chúa Jesu là con Đức Chúa Lời xuống thế mà cứu chữa loài người ta. Tiếng này là tiếng bề ngoài ông Juong và các kẻ có mặt ở đấy điều nghe thấy.

## ĐOẠN IV.

1. Bài Evan ngày lễ của cả thứ nhất mùa chay. – Đức Chúa Jesu lên rừng, giữa khoảng thành Jerusalem và Jericho, cho được cầu nguyện và nói khó cùng Đức Chúa Cha mà dọn mình làm cho lọn việc cứu chữa thế gian. – “Cho được chịu ma quỉ cám dỗ”. Tổ tông loài người ta ngã chước ma quỉ cám dỗ và làm tôi ma quỉ. Adam thứ hai, là Đức Chúa Jesu, cũng muốn chịu ma quỉ cám dỗ cho được thắng trận nó. Vả lại Đức Chúa Jesu làm gương sáng cho ta soi mà bắt chước, lấy lời cầu nguyện, dùng lời kinh thánh chông lả và thắng trận ma quỉ trong những cơn cám dỗ.

2. Đức Chúa Jesu ăn chay, chẳng ăn uống đi dì sốt.

4. “Có lời chép rằng”, nghĩa là trong Kinh thánh có lời chép v. v.

5. “Thành thánh”, là thành Jerusalem.

6. “Có lời chép rằng” v. v.

7. “Mày chớ thử phép” v. v.

8. Ma quỉ bày tỏ ra trước mặt Đức Chúa Jesu các nước thiên hạ.

10. “Satan, mày hãy xở ra v. v.

11. Tổ tông loài người ta ngã thua ma quỉ cám dỗ thì phải xua đuổi ra khỏi vườn địa dàng. Đức Chúa Jesu, là Adam thứ hai, chống lả chước ma quỉ cám dỗ thì các thiên thần liền đến chầu chực Người. Đức Chúa Jesu muốn chịu chước ma quỉ cám dỗ cho được thắng trận nó và làm gương sáng cho ta bắt chước mà chống lả các kẻ thù linh hồn.

12. So sánh bốn Evan thì phải xếp đặt thứ tự trước sau như thế này : Khi Đức Chúa Jesu đã chịu cám dỗ đoạn thi Người lở về Bethania, gần Jordano, là nơi ông Juong đang làm phép rửa, mà ở đấy ông Juong làm chứng về Người. Đoạn Đức Chúa Jesu đi đám cưới ở thành Cana ; rồi sang thành Capharnaum; lên thành Jerusalem, nói khó cùng ông Nicodemo; ở trong dất Judea cho đến khi nghe tin ông Juong phải giam tù thì Đức Chúa Jesu trầy sang xứ Galilea. Đức Chúa Jesu trầy sang xứ Galilea thì đi qua đất Samaria.

13. “Thành Capharnaum ”, tiếng hebereu Kephar-Nachun, nghĩa là “làng Nachum”, gần hồ Genesareth hay là biển Galilea, giữa khoảng địa nghiệp cho họ Zabulon và Nephthali.

14. “Lời ông tiên tri Isaia ”: Isaia.

15-16. Bên kia sông Jordano, nghĩa là bên mạn tây sông Jordano. Lời rằng : “bên kia sông Jordano”, heber. “eber ahiapden”, chỉ mạn gần sông Jordano, khi thì bên tây khi thì bên đông sông ấy. – “Xứ Galilea ngoại”, Galilea thượng, gọi là “Galilea các dân ngoại”, vì có nhiều dân ngoại lẫn lộn vuối người Judea. Bởi đấy đất ấy gọi là tối tăm, ở trong bóng tối tâm sự chết về phần linh hồn.

17. Đức Chúa Jesu nối tiếp lời ông Juong Baptista III, 2 mà giảng khuyên về sự ăn năn đền tội, là sự rất cần cho được lở lại cùng Chúa và tin theo Đức Chúa Jesu.

18. Ông Simon và ông Andrea là hai anh em, quê ở thành Bethsaida gần biển Galilea. Đức Chúa Lời gọi những kẻ giúp việc cứu lấy linh hồn người ta thì kẻ ấy phải lìa bỏ mọi sự.

21. Ông Jacobe con ông Zabedeo gọi là ông acobe tiền ; còn ông Jacobe con ông Alpheo gọi là ông Jacobe hậu.

23. “Nhà hội”: trong dân Judea chỉ có một đền thờ ở thành Jerusalem; song trong các thánh, các làng có nhà nguyện người Judeu hội nhau các ngày sabbato cho được đọc kinhh và nghe đọc sách thánh. – “Tin lành nước Đức Chúa Lời”, nghĩa lời dạy về Chúa cứu Thế ra đời.

24. Đức Chúa Jesu cứu chữa loài người ta cho khỏi tay ma quỉ và làm ơn ích phần hồn phần xác.

25. “Decapoli”, nghĩa là địa phận “mười thành”, gần biển Galilea, là thành Pella, Gadara, Seythopoli v. v.

## ĐOẠN V.

1. Bài Evan ngày lễ các thánh MATTH. V, 1-12. – Những lời này hợp vuối LUC. VI, 17-49. Đức Chúa Jesu đã lên núi và cầu nguyện ở đấy thâu đêm, rồi xuống chân núi mà giảng cho dân, song bởi dân đến đông lắm thì Người lên sườn núi mà giảng dạy. Núi ấy là núi Saphet gần Capharnaum, cũng gọi là “núi phúc thật”.

3. “Phúc thật” là làm sao? Ông thánh Thomaso dạy rằng: “sự phúc thanh nhàn là sự lọn tốt lọn lành làm cho các tài năng ta được no đầy, lòng ta được phỉ chí” – “Phúc cho kẻ có lòng khó khăn” : kẻ để lòng dính bén của thế gian này chẳng được sự phúc thật, như lời ông thánh Augustino rằng : “Nước thiên đàng của kẻ ấy” nghĩa là kẻ ấy được sự bằng yên, sự Đức Chúa Lời yên ủi ở đời này và sẽ được phúc thanh nhàn đời sau vô cùng.

4. “Phúc cho kẻ hiền lành”: kẻ hiền lành là kẻ chẳng giận ghét thù oán ai, một dễ ăn ở cư xử dịu dàng vuối mọi người. – “Đất sẽ nên của kẻ ấy”, nghĩa là sẽ được bằng yên vì mọi người yêu thích kẻ ấy; lại sẽ được phần cơ nghiệp Chúa ban. “Đất” chỉ nước Chanaan Chúa ban cho Israel, và là hình bóng chỉ về quê phương thật là nước thiên đàng. PS. XXXVI, 11.

5. “Phúc cho kẻ khóc lóc”, là kẻ buồn bã rầu rĩ đau đớn vì sự tội và mọi sự khốn khó thế gian này bởi sự tội mà ra. Song kẻ đau đớn như vậy chẳng ngã lòng, một cậy trông nhờ ơn Chúa sẽ được khỏi những dữ ấy. – “Sẽ được yên ủi” Chúa sẽ yên ủi kẻ ấy ở đời này và dời sao. APOC. XXI, 4 rằng : “Đức Chúa Lời sẽ lọt nước mắt cho những kẻ ấy, sẽ chẳng còn sự chết, sự khóc, tiếng kêu hay là đau đớn nữa : bởi vì những sự trước đã biến đi mất.” JOAN. XV, 20.

6. “Phúc cho kẻ đói khát sự phúc đức”, nghãi là kẻ ước ao khao khát muốn nên lọn lành công chính. – “Sẽ được no đủ”, nghĩa là sẽ được thanh nhàn, phỉ lòng phỉ chí. PS. XVI, 15.

7. “Kẻ có lòng thương xót”,nghĩa là kẻ nhân từ hay thương giúp kẻ khác phân hồn phân xác. – “Sẽ được ơn thương xót mình”: Chúa cũng sẽ thương xót kẻ ấy. Ta đong dấu nào cho kẻ khác, thì Chúa lại đong dấu ấy cho ta.

8. “Kẻ có lòng thanh tịnh”, là kẻ giữ lòng sạch sẽ, lánh khỏi mọi sự tội. - “Sẽ được xem thấy Đức Chúa Lời”: chỉ có kẻ thanh sạch được lên chốn thanh nhàn, xem thấy Đức Chúa Lời nhăn tiền, là mạch cội rễ sự phúc thanh nhàn đời sau.

9. “Kẻ hòa thuận” : là kẻ được sự bằng yên trong mình, vì lòng thú suy phục lòng thần mà mình suy phục Đức Chúa Lời và các kẻ làm thay mặt Đức Chúa Lời ; vả lại kẻ ấy cư xử mềm mại hòa nhã vuối mọi người, hóa ra được sự bằng yên mọi đàng. - “Sẽ được gọi là con Đức Chúa Lời”, vì Đức Chúa Lời là mạch cội rễ sự bằng yên và là Chúa sự bằng yên.

10. “Kẻ chịu khốn khó bì sự cống chính”, là kẻ phải bắt bớ vì sự lành, vì sự Đạo, vì Chúa. - “Nước thiên đàng là của kẻ ấy”, kẻ ấy sẽ được phúc thành nhàn trên đời.

13. “Muối đất”: như muối giữ của hay hư thề nào, thì kẻ giúp việc Đức Chúa Jesu cũng phải lo giữ cho người ta khỏi hư đi mà ăn ở lọn vẹn thề ấy. Lại như muối làm cho của ăn ngon thế nào, kẻ giúp việc trong Hội thánh cũng phải lo liệu cho những kẻ mình coi sóc được đẹp lòng Đức Chúa Lời như vậy. – Bằng kẻ làm đầu trong Hội thánh đã hư đi thì chẳng còn làm ích gì thiên hạ và khó trông cho kẻ ấy ăn năn chừa cải. Chẳng lấy giống gì mà “muối” được muối đã ra lạt.

14. Các kẻ giúp việc Đức Chúa Jesu phải giảng dạy và làm gương sáng cho thiên hạ. Chẳng nên giấu sự sáng, là Đạo thánh, Đức Chúa Jesu đã đem xuống thế gian.

17. Sấm truyền cũ và Sấm truyền mới chẳng có nghịch nhau đâu. Đạo Thiên Chúa ví như cây tốt lành. Đầu hết cây ấy mới đâm rễ mà gốc ngành còn nho nhỏ. Đời ông Moyse cây ấy đã lớn lên, song le chưa sinh ra hoa quả là bao nhiêu. Đời chúa Kirixito cây ấy nuôi mới cao lên đến các tầng lời rườm rà tốt lành đến nổi che phủ thiên cả và thiên hạ, sinh ra những hoa quả mĩ vị nuôi loài người cho ta được hằng sống và đưa lên thiên đàng. – Ông thánh Bảo Lộc dạy rằng : Sấm truyền cũ là hình bóng Sấm truyền mới. Các thánh giáo phụ cũng hợp một ý ấy mà rằng : ‘ Sấm truyền cũ đầy những sự mầu nhiệm chỉ về chúa Kirixito’. – ‘ Như cây ở trong hạt giống thế nào thì Sấm truyền mới ở trong Sấm truyền cũ cũng thế ấy’

20. Các thày thông giáo và người Phariseo là kẻ giả hình giữ lề luật bề ngoài, song chẳng xem lẽ sao đến sự lọn lành bề trong. – Bài Evan ngày lễ cả thứ năm sau lễ Hiện xuống.

21-22. Bè phariseo và các thày thông giáo dạy rằng : sự giết người, ắt là tội nặng đáng đoán phạt ; còn sự chê ghét người ta trong lòng hay làm xỉ nhục dè duôi kẻ khác, chẳng kể là tội. Song Đức Chúa Jesu dạy rằng : hễ ai giận ghét làm dè duôi nhuốc nha an hem thì cũng mắc tội và đáng luận phạt nặng nhẹ tùy nghi. – Trong dân Israel có hai tòa đoán xét phân xử các việc trong dân : một là tòa dưới ở nơi của thành, có những kì lão ngồi xử việc thường ; hai là tòa trên gọi là ‘Sanhedrin’ hội ở thành Jerusalem, luận xét những việc to tát . – ‘Gehenna’ là ‘ Hinnom’, gần thành Jerusalem là nơi người Judeu thờ thần Moloch thiêu đốt con cái mình dâng cho thần ấy. Nơi ấy là hình bóng địa ngục là ‘gehenna’.

23-24. Điều răn thứ nhất là sự kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu kẻ khác. Kẻ nào chẳng thương yêu an hem cũng chẳng kính mến Đức Chúa Lời. Ai không sẵn lòng tha nợ cho kẻ khác thì Chúa cũng chẳng tha nợ cho mình.

26. Ai không lo liệu mà lả nợ đang khi còn sống thì sẽ phải phạt dời sau trong địa ngục hay là ở nơi luyện tội.

27-28. Các thày thông giáo và người Phariseo lại rằng : ai làm tà dâm thật thì phạm tội ; sự tơ tưởng về dàng trái, ước ao sự trái trong lòng thì chẳng phải là tội. Song Đức Chúa Jesu phán rằng : ai tơ tưởng sự trái, ước ao sự trái trong lòng mà ưng thuận sự ấy thì cũng mắc tội dâm dục trong lòng.

29-30. Nghĩa là phải rắp lòng lánh những dịp mở dàng tội lỗi, thà ép xác thịt chẳng thà liều mình mất ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời.

31-32. Người phariseo và các thày thông giáo điều dạy rằng : hễ vợ mắc sự lôi hay là phải sự ô uế thì chồng nên rẫy bỏ vợ, cho nó tờ phóng mà chốc ấy dứt phép vợ chồng trong hai người ấy. Đức Chúa Jesu luận phi lời ấy mà phán dạy rằng :

a) Khi vợ phạm tội ngoại tình thì chồng nên là bỏ vợ, phép vợ chồng hãy còn nguyên, chẳng có dứt đâu, mà chúng nó phải ở vậy, chẳng nêu kết bạn đàng khác ; như lời Đức Chúa Jesu ; và như lời của ông thánh Bảo Lộc, dạy tỏ tường. Ông thánh Bảo Lộc ra chính mực minh bạch mà rằng : bao lâu người chồng còn sống thì vợ chẳng được thong dong ; khi cồng chết thì nó mới xóng mình nên kết bạn đàng khác. – Đức Chúa Lời đã làm thinh cho người Judeu lấy nhiều vợ và rẫy bỏ vợ mà lấy vợ khác ; song le sự dong tha như vậy nguyên bởi dân Israel cứng lòng cứng cổ ; chẳng phải chính phép và dầu trước hết chẳng phải thế. Mà trong Sấm truyền mới lại truyền phải giữ phép nhất phu nhất phụ cho toàn vẹn y như Đức Chúa Lời đã lập khi mới dựng nên tổ tông loài người ta.

33-34. v.v. Đức Chúa Jesu chẳng có cấm lời thề nguyền ; Người một phi bác quân phariseo và kẻ thông giáo dạy nhiều điều sai ; đoạn Người phán rằng : lẽ thì loài người hằng nói thật thà mà chẳng cần phải thêm lời thề ; song ke bởi loài người ta hay giả trá thì mới có sự thề nguyền ; cho nên sự thề nguyền bởi sự dữ mà ra. Hội thánh dạy rằng : khi nào có sự thật, sự trọng, sự cần cùng cứ phép đạo mà thề, thì nên.

38. Các thày thông giáo cắt nghĩa lời ông Moyse, mà rằng : nên lấy sự dữ oán lả sự dữ. Song Đức Chúa Jesu truyền rằng : phải làm ơn cho kẻ thù, phải lấy sự lành mà lả sự dữ ; không nên theo ý riêng mình mà báo oán.

39. Cũng hợp một ý ấy, nghĩa là hãy lấy sự lành màm lả sự dữ, hãy tha cho kẻ thù nghịch cùng mình. Những lời này không cứ chữ đen đâu, một chỉ về sự ở hòa nhã vuối mọi người, chẳng có thù ghét ai bao giờ.

40. Sự thưa kiện chẳng có nghịch phép đạo đâu ; song dù khi kiện tụng mặc lòng cũng phải giữ sự thương yêu.

41. ‘Kẻ nào bắt ức mày đi một rặm v.v.’, hoặc là cho được dẫn đàng, gồng gánh v. v., hãy giữ sự thương yêu thì Cha trên lời sẽ lả công cho. Những thí dụ trước này thì kể là ‘lời khuyên’ trong đạo, chẳng phải là ‘lời truyền’.

43. ‘Hãy thương yêu anh em mày’ ; mà quân phariseo bày thêm rằng : hãy ghét kẻ thù mày.

46. ‘Người publicano’, là kẻ cường ngạnh ức hiếp dân, chẳng hay thương.

48. Hãy bắt chước Cha cả trên lời là Đấng nhân từ hay thương vô cùng.

## ĐOẠN VI.

1. Nghĩa là chớ làm việc lành phúc đức vì muốn phô mình trước mặt người ta, cho người ta khen ; một phải có ý ngay lành mà làm những việc ấy vì Đức Chúa Lời, để làm sáng danh Chúa, lập công trước mặt Người.

5-6. Chớ cầu nguyện mà có ý cho người ta khen.

7. Chớ cầu nguyện bằng miệng môi vô ý tứ, như kẻ chẳng có lòng tin cậy Chúa. Cầu nguyện bằng miệng làm vậy thì ra vô ích. Sự cầu nguyện là sự nói khó cùng Đức Chúa Lời, hóa ra dù lâu lai thế nào thì cũng thích chí. Đức Chúa Jesu cầu nguyện thâu đêm ; các thánh tông đồ cũng hằng cầu nguyện liền.

8. Dù mà Đức Chúa Lời thông minh vô cùng biết những sự ta thiếu thốn mặc lòng thì ta cũng phải cầu xin ; Đức Chúa Jesu đã truyền như vậy. Hội thánh dạy rằng ; sự cầu nguyện rất cần cho người khôn lớn được rỗi linh hồn.

9. Đức Chúa Jesu lập ‘KINH THIÊN CHÚA’, ra mẫu mực cho ta biết cầu nguyện nên. Kinh ấy tóm tắt lại những sự lành ta nên cậy trông và cầu xin cùng Chúa. – ‘Lạy Cha chúng tôi ở trên lời’ : Đức Chúa Lời ở khắp mọi nơi, song nước trên lời là nơi Đức Chúa Lời tỏ ra sự lọn lành Người cách riêng và thưởng cho các kẻ lành. – ‘Danh cha v. v. ‘, nghĩa là quyền phép Chúa. Chớ gì mọi người ngượi khen ca tụng Chúa!

10. ‘Nước Cha’, là Hội thánh trên mặt đất. – ‘Vâng ý Cha dưới đất v. v.’, nghĩa là các thánh trên lời vâng ý Cha cả thế nào, chớ gì mọi người dưới thế cũng suy phục Chúa như vậy.

11. ‘Cho chúng tôi hằng ngày dùng đủ’, nghĩa là cảu nuôi xứng hợp cho ta được sống phần hồn phần xác, là lời Chúa dạy, ơn Chúa ban hằng ngày, Minh Thánh Máu Thánh nuôi linh hồn ; lại của ăn phần xác nữa.

13. ‘Chước cán dỗ’, là các dịp mở dàng tội lỗi. – ‘khỏi sự dữ’, nghĩa là sự tội, là mạch cội dễ mọi sự dữ. – ‘Amen’, thật như vậy, nghĩa là chớ gì được như vậy.

17. ‘Hãy xức thuốc thơm’, như thường quen làm trong dân Hebereu.

18. Chớ phô mình, làm cho người ta khen, kẻo mất công trước mặt Cha cả trên lời. Hợp một ý như câu 2-5 trên này.

19-20. Chớ mê tham của đời này, là những của hay dư hay nát ; một phải làm việc lành phúc đức cho được mua lấy nước thiên đàng.

21. ‘Của báu mày ở đâu v. v.’, nghĩa là ta có lấy của đời này làm quí báu thì lòng ta sẽ dính bên của ấy ; bằng ta lấy của trên lời làm châu báu thì lòng ta hằng khát khao những của ấy.

22-23. ‘Nếu con mắt mày trong sáng v. v.’. Câu này hợp vuối câu trước, nghĩa là nếu ai có ý ngay lành hợp vuối Chúa thì mọi sự mình lo tưởng, ước ao và làm điều chỉ về dàng lành và nên việc lành; nhược bằng có ý trái hướng chiều về thế gian thì mọi sự trí khôn tưởng, lòng ước ao, mình làm điều lở nên sự trái nghịch cả thày. Cũng như khi con mắt sang thì dẫn đưa cả xác cho khỏi vấp ngã; bằng mù tối thì khỏi sa ngã làm sao được?

24. Hợp một ý vuối câu vừa rồi. Vậy có những của quí về nước thiên đàng, về Đức Chúa Lời; lại có những của đời này qui về ma quỉ, thế gian. Song chẳng có lẽ nào mà cũng một trận làm tôi Đức Chúa Lời và làm tôi ma quỉ, thế gian, xác thịt được. Ai làm tôi Đức Chúa Lời thì chê ghét ma quỉ, thế gian, xác thịt; còn ai theo ma quỉ, thế gian, xác thịt thì chê bỏ Đức Chúa Lời. – ‘Mammon’ là tiếng Chaldea, nghĩa là ‘của cải’ mà gồm lại các của thế gian này. – Bài Evan ngày lễ cả XIV sau lễ Hiện xuống.

25. Không nên lo lắng của thế gian này, của ăn của mặc, quá lẽ. Hãy làm cừa sức mà yên lòng trông cậy Đức Chúa Lời, là Chúa cả mọi sự. Chúa gìn giữ cai trị coi sóc mọi sự, chẳng kì trọng hèn, trên lời dưới đất.

27. Nếu Chúa chẳng phù hộ giúp sức cho, loài người ta chẳng thể làm chi được.

30. Đức Chúa Lời cai trị mọi loài mọi vật Người đã dựng nên, song Người coi sóc loài người ta cách riêng.

32. Chẳng nên lo lắng quá lẽ như kẻ không tin cậy Chúa.

33. Hãy lo về sự rỗi linh hồn, và làm tôi Đức Chúa Lời trước đã, ắt là Chúa sẽ đoái thương mà ban cho ta được hằng ngày dùng đủ.

34. Hãy dùng thì giờ nên, chớ bắt chước kẻ bằng rối rít về ngày mai, mà không lo cho được dùng ngày hôm này cho nên Ay là sự trái nghịch vô ích.

## ĐOẠN VII.

1. Chớ vội đoán kẻ khác là kẻ có tội, có ý trái v. v., là sự nghịch vuối điều răn truyền phải thương yêu an hem. Ta đong dấu nào cho kẻ khác thì Chúa lại đong dấu ấy cho ta ở đời này hay là trong ngày phán xét.

3-5. Những tính mê nết xấu, dù nhỏ mọn, ở nơi kẻ khác thì ta xem thấy; còn những tính mê nết xấu mình, dù nó to lớn, thì ta chẳng xem thấy. Phải sửa mình lại trước đã rồi mới có thể sửa dạy anh em.

6. ‘Chớ vất của thánh cho chó v. v.’, nghĩa là chớ trao những sự thánh trong dạo, chớ dạy các lẽ màu nhiệm trong đạo cho những kẻ ghen ghét sự đạo, hay là cho những kẻ ăn ở như loài vật lục súc, vì nó chỉ biết dề duôi sự thánh mà chớ.

7-8. Phải cầu nguyện cho vững vàng thì sẽ được đủ nghe, bởi vì Đức Chúa Lời là Cha nhân từ hya thương loài người là con cái Người.

11. ‘Bay là kẻ chẳng lành’, nghĩa là bay là kẻ có tội.

12. Phải thương yêu kẻ khác bằng mình vậy. Trong Sấm truyền cũ cũng dạy như vậy.

13-14. Phải dẹp tính xác thịt, giữ các điều răn, mới được vào nước thiên đàng. Kẻ tha hồ cho tính xác thịt sẽ hư đi mất.

15. ‘Các tiên tri giả’, là những thày thông giáo, người Phariseo và các kẻ bắt chước nó hay phô mình là kẻ lọn lành, song dạy những sự giả trá lừa dối dân. Các kẻ rối đạo cũng vậy. – Bài Evan ngày lễ cả VII sau lễ Hiện xuống.

16. ‘Hãy xem hoa lái nó’, là các việc nó làm thì liền biết nó là kẻ dữ.

19. Hợp như III, 10 trên này.

21. Chẳng phải là kẻ xung mình là kẻ cớ đạo sẽ được rỗi linh hồn, bên là kẻ giữ đạo nên.

22-23. ‘Trong ngày ấy’, là ngày phán xét. – ‘Nói tiên tri v. v’, nghĩa là giảng dạy. Những lời này chỉ về kẻ ở bậc thánh, song chẳng ăn ở cách xứng đáng. Như Juda v. v. Trong ngày phán xét, các đầy tớ gian ác sẽ phải luận phạt.

24. Kẻ nào tin cùng vâng giữ lời Đức Chúa Jesu trong việc làm cách ăn ở mới được chắc việc về sự rỗi linh hồn. Kẻ ấy giựa vào nền đá là Hội thánh các cửa địa ngục chẳng có thế mà phá hại được.

28. Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Lời thật, cho nên lời Người phán dạy có phép tắc vô cùng thâu suốt linh hồn chuyện động lòng loài người ta.

## ĐOẠN VIII.

1. Bài Evan ngảy lễ III sau lễ ba vua.

2. Về tật phong. – Người tật phong ấy tin Đức Chúa Jesu là Đấng phép tắc vô cùng, muốn sao nên vậy.

4. ‘Mày hãy giữ kín’, Đức Chúa Jesu làm gương sáng cho ta biết khi làm việc lành phúc đức thì chẳng nên phô mình trước mặt người ta mà cầu danh tiếng. – ‘Như ông Moyse đã dạy’.

5. Cứ như lời ông Thánh Luca, quan đội ấy là kẻ ngoại, song tin cậy Chúa thật, như quan Cornetio. Hễ ai cứ lòng ngay mà kính thờ Chúa, ắt là Chúa chẳng bỏ kẻ ấy, bàn là soi sáng mở lòng cho nó ăn năn lở lại.

8. Ông thánh Augustino suy rằng: Kẻ nào bởi lòng khiêm nhường xưng mình không đáng Đức Chúa Jesu vào nhà mình, ắt là đã nên đáng Đức Chúa Jesu ngự xuống linh hồn nó mà chớ.

9. Quan đội tin vững vàng mọi sự trên lời dưới đất, dù các loài vô linh tính, phải vâng lời Đức Chúa Jesu, cũng như tôi tớ phải suy phục chính mình.

10-11. Nghĩa là trong các dân ngoại sẽ có nhiều kẻ được hưởng phúc thanh nhàn trên lời làm một vuối các thánh tồ phụ, bởi có lòng tin cậy kính mến Chúa. Còn trong dân Israel, là kẻ làm con cái Chúa, sẽ có nhiều kẻ hư mất linh hồn, vì chẳng tin phục Chúa cứu Thế. – ‘Ở đấy sẽ khóc lóc nghiến răng’: Kẻ dữ thấy mình phải khốn cực trong địa ngục đời đời, thì phàn nàn trách mình khóc lóc giận ghét, nên giống như ma quỉ.

20. Kẻ muốn theo Đức Chúa Jesu cho lọn thì phải bỏ mình đi, giữ nhân đức sạch sẽ; bỏ ý riêng mà giữ nhân đức vâng lời; bỏ của cải mà giữ nhân đức khó khăn, như trong các nhà dòng quen giữ.

21. Ông thánh Clemens thành Alexandria, cứ lời truyền khấu đời ấy, thì dạy rằng, đầy tớ ấy là ông thánh Philippe.

22. Đức Chúa Jesu chẳng có cấm mai tang cho cha mẹ, là việc lành phúc đức; một có ý dạy cho ta biết sự rỗi linh hồn trọng hơn mọi sự và phải cứ phần chắc chắn mà lo đến sự ấy. Cũng có khi cha mẹ an hem họ hang và những kẻ phần đời làm ngăn trở về việc ấy: chốc ấy phải lánh bỏ nó. – ‘ Hãy để kẻ chết v. v.’, nghĩa là kẻ ở phần đời mà không xem sao đến việc linh hồn mình.

23. Bài Evan ngày lễ cả IV sau lể ba vua.

24. Các thánh giao phụ suy rằng: phong bì ấy là hình bóng những cơn cám dỗ, cơn hiểm nguy ta mắc phải ở thế gian này; ra như Đức Chúa Jesu nghi, chẳng cứu chữa ta ngay; song le ta phải tin Người hằng ở vuối ta che chở, bênh vực cho khỏi sa ngã. Hãy trông cậy cầu xin vững vàng.

28. ‘Gerasa’ là những thành lân cận gần biển Galilea. – ‘Hai người quỉ ám’: là kẻ phái ma quỉ nhập vào xác dùng ngũ quan, nhất là chân tay miệng lưỡi như thể là của mình vậy; nó ngăn lại tài năng linh hồn, là trí khôn và ý muốn; song ma quỉ chẳng ám vào linh hồn được.

29. Rầy có nhiều ma quỉ chưa phải giam cầm trong địa ngục, Đức Chúa Lời cho nó ở tạm trên mặt đất này mà cám dỗ người ta, là sự yên ủi nó một ít vậy. Cho nên các quỉ ấy xin Đức Chúa Jesu chớ làm khốn nó sớm làm vậy mà bắt nó phải xuống địa ngục. Đến ngày phán xét chung, các ma quỷ sẽ phải giam phạt trong địa ngục thay thảy.

30. Dân Judeu chẳng nuôi con lợn; song trong miền ấy có nhiều kẻ ngoại.

34. Lẽ thì kẻ được xem phép lạ Đức Chúa Jesu làm thì tin phục Người, làm tôi Người cho được nhớ cả đời này cả đời sau nữa.

## ĐOẠN IX.

1. Bài Evan ngày lễ cả XVIII sau lễ Hiện xuống. – ‘Thành mình’, là tahn2h Capharnaum, Đức Chúa Jesu quen ở. Về tích người bất toại này hãy xem.

4. Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Lời thật, thâu suốt mọi sự kín nhiệm trong lòng người ta.

5-6. Đức Chúa Jesu làm phép lạ chữa kẻ bất toại, mà làm chứng Người là Chúa cả, là Đức Chúa Lời thật, cho nên Người cầm quyền phép tha tội.

9. Về sự Đức Chúa Jesu gọi ông Mattheo. Ông Mattheo lở lại theo chân Đức Chúa Jesu, nên như người mới thì kể là phép lạ trọng hơn sự làm cho kẻ chết sống lại. Khi trước ông Mattheo gọi là ‘Levi’, sau cải tên là ‘Mattheo’, nghĩa là ‘ơn Chúa ban cho’ = Theodorus. – Ông Levi ấy làm nghề thu thuế và gọi là ‘publicano’ nghĩa là làm sao? – Vậy khi nước Roma đã bắt dân Judeu phục dịch nộp thuế, thì chỉ định cho kẻ đi đò, chở đồ ở nơi này sang nơi kia, gánh đồ ra chờ v. v. phải chịu thuế. Trong các tỉnh thành, nhà nước cho kẻ trưng việc ấy, cứ những nơi có đò hay là nơi nào tiện mà lập sở thu, cùng đặt kẻ ngồi thu thuế ở nơi ấy. Những kẻ ấy quen gọi là ‘publicano’; nó có thể bắt dân ra thuế bao nhiêu thì nó cố sức bắt ép bấy nhiêu. Nhân thế các người publican ấy nhờ dịp mà đặt nợ ăn lãi trái phép công bằng. Cho nên những kẻ làm nghề ấy có tiếng là kẻ có tội. Phần nhiều kẻ ấy là người dân ngoại; mà hễ là người Judeu làm nghề ấy thì phải loại ra khỏi Hội thánh, chẳng ai muốn thông đồng vuối nó. – Ông Levi, cũng là Mattheo, làm nghề ấy, ngồi tuần thu thuế ở bên biển Galilea, là ngả ba, các kẻ thương mại bên bắc xuống nam, bên đông sang biển trung bên tây, đều đi qua đấy. – Đức Chúa Jesu gọi ông Mattheo, thì ông ấy liền theo Người tức thì. Lời Đức Chúa Jesu phép tắc vô cùng làm cho lòng người ta chuyền động và mộ mến sự lành.

10. Ông Mattheo rước Đức Chúa Jesu vào nhà mình, dọn tiệc kính mừng, tạ ơn Người cùng mời anh em bạn hữu đến nghe lời Đức Chúa Jesu giảng dạy, kẻ đã được ơn Chúa thương mình thì hay lo cho kẻ khác cũng được nhờ ơn ấy mà ăn năn lở lại.

11. Người Phariseo nghĩ rằng: nếu Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế thì ắt là Người chỉ nên thông đồng vuối mình lì kẻ lọn lành, chẳng nên thông công gì vuối người publican, là kẻ tội lỗi.

12. Bệnh tật là hình bóng chỉ sự tội và bởi sự tội mà ra; mọi người ai nấy mắc phải sự tội: cho nên Đấng cứu Thế xuống thế cho được cứu chữa hết mọi người. Song le người Phariseo nghĩ mình vốn là kẻ lọn lành, chẳng mắc phải tội lỗi gì, thì chẳng có lẽ nào mà cứu chữa kẻ ấy được. Cho nên Đức Chúa Jesu phán rằng: tao chẳng đến gọi kẻ phô mình là kẻ lành, một đến gọi kẻ có lòng khiêm nhường mà tin thật mình là kẻ có tội.

13. ‘Tao muốn lòng nhân từ, chẳng muốn của lễ’, ấy là lời ông tiên tri Osea và là kiểu nói tiếng hebereu, củng như nói rằng: ‘tao lấy sự thương sót của anh em làm hơn sự dâng lễ cho tao;’ nghĩa là Đức Chúa Jesu tìm đến cùng kẻ có tội vì Người thương xót những kinh hồn ấy, mà sự thương giúp kẻ có tội bỏ đàng tội lỗi, lở lại cùng Chúa thì đẹp lòng Đức Chúa Lời hơn sự giết muông sinh dâng làm của tế lễ bội phần. – Đức Chúa Jesu tìm đến cùng mọi người vì mọi người chẳng kì ai, cũng là kẻ có tội; song kẻ nào càng lạc đàng công chính thì Đức Chúa Jesu càng thương xót kẻ ấy, như có thí dụ, về đấng chăn chiên bỏ đoàn mà đi tìm một con chiên lạc, làm chứng.

14. Về sự ăn chay này. Ngày ăn chay đã chỉ trong lề luật cũ, hay là có thói lệ chung truyền trong dân Israel, âu là Đức Chúa Jesu và các thánh tông đồ cũng giữ. Song le dừng kề bấy nhiêu ngày ăn chay chung buộc mọi người, thì bè Phariseo còn ăn chay các ngày thứ hai và ngày thứ năm quanh năm. Ông thánh Juong giảng sự ăn năn đền tội, dẫn đàng về Chúa cứu Thế ra đời, cũng đặt thêm ngày ăn chay. Vậy chẳng có lẽ nào sự ăn chay tự làm vậy buộc Đức Chúa Jesu và các đầy tớ Người làm chi.

15. Vả lại ngày Đấng cứu Thế ra đời làm bạn vuối loài người ta điều là ngày vui mừng, cho nên sự ăn chay không xứng hợp. Đến sau, khi Đức Chúa Jesu đã chịu nạn chịu chết thì Hội thánh cũng lập những ngày ăn chay mà nhớ lại các sự thương khó Người. Ấy là sự rất phải lẽ, xứng hợp mọi đàng.

16-17. ‘Áo cũ’ và ‘bầu da cũ’, chỉ Sấm truyền cũ; ‘vải mới’ và ‘rượu mới’, chỉ Sấm truyền mới. Đức Chúa Jesu có ý dạy rằng: luật phép Sấm truyền cũ và luật phép Sấm truyền mới thì chẳng nên pha lẫn lộn vuối nhau, vì không xứng hợp vuối nhau, vì chưng các luật phép Sấm truyền cũ tạm gửi và sẽ phải phi di mà chớ. – ‘Bầu da’: trong dân Judeu quen dùng những bầu làm bằng da dê mà đựng rượu, sữa và các của uống khác.

18. Về tích quan cai. – Bài Evan ngày lễ cả XXVIII sau lễ Hiện xuống.

20. Về tích đàn bà phải bệnh lậu huyết..

23. Cứ thói quen trong dân Israel và nhiều dân khác bên phương đông khi làm đám ma thà mượn kẻ thổi kèn và kẻ khóc mướn.

24. Cũng một lẽ ấy sự chết ai nấy kẻ là giấc ngủ dài vì ngày phán xét chung sẽ được sống lại.

35. Đức Chúa Jesu đi các nơi giảng tin lành và cứu chữa dân.

36. Dàn giống như đoàn chiên chẳng có kẻ chăn, là chẳng có kẻ dạy dỗ v. v.

37. Nghĩa là kẻ săn lòng ăn năn lở lại cùng Chúa thì nhiều, song kẻ giảng tin lành, dạy dỗ, thì ít.

38. Năm nào, trong bốn mùa, Hội thánh khẩn cầu xin Chúa ban thêm những kẻ chịu chức, để giúp thiên hạ rôi linh hồn.

## ĐOẠN X.

1. Hãy xem MARC. VI, 7-13; LUC. IX, 1-6. – Đức Chúa Jesu chọn mười hai tông đồ hợp như mười hai chi họ, mười hai tổ phụ trong dân Israel. Đức Chúa Jesu ban cho các tông đồ làm phép lạ, để làm chứng Đức Chúa Lời sai mình đi giảng Đạo; bởi vì phép lạ là ấn tín Chúa phép tắc vô cùng. Đức Chúa Jesu ban cho các đấng ấy trừ quỉ và chữa bệnh tật.

2. “Tông đồ” – nghĩa là khâm sứ. – “Người thứ nhất là Simon, cũng gọi là Phero”: trong sach1Evan hễ diễn ra số các thánh tông đồ vốn đặt ông Simon – Phero làm đầu. Phero nghĩa là đá, bởi vì người làm nên Hội thánh.

3. Bartholomeo cũng là Nathannael. – Ông Jacob hậu và ông Thaddeo là hai anh em, thân thích vuối Rất thánh Đức Bà. Ông Thaddeo cũng gọi tên là Juda.

4. “Simon là người Chanaan”, có kẻ đoán rằng: ông Simon quê ở thành Kana. Song cứ lẽ mạnh hơn ông thánh tông đồ này gọi là “Kanaan”, bởi tiếng Chaldea “Kanean”, heber. “Kanaa” nghĩa là kẻ có lòng bóng nảy sốt mến. – “Juda Iscariote”, “Isch Karioth” nghĩa là người quê thành Karioth; Karioth là thành trong địa nghiệp Juda. – “Là kẻ nộp Người”: Khi Đức Chúa Lời dựng nên Juda và khi Đức Chúa Jesu chọn làm tông đồ thì đã biết tông đồ ấy sẽ hư đi và làm những sự dữ ấy. Song Đức Chúa Lời để loải người ta dùng tính thong dong mà làm sự lành hay là sự dữ, tùy ý mình; Đức Chúa Lời chẳng có phá tính thong dong đâu. Bao lâu chưa đến cùng sau hết mình thì có thể phạm tội được; dù các thiên thần đầu tiên cũng có một phần lìa bỏ Đức Chúa Lời mà hư di. Bậc nào cũng có kẻ lành kẻ dữ song dù làm sự dữ mặc lòng, Đức Chúa Lời có quyền phép làm cho những tội lỗi kẻ dữ lở nên dịp cho danh Cha cả càng sáng ra.

5. Trước hết Đức Chúa Jesu sai các tông đồ di giảng đạo cho dân Israel; đến sau khi đã lọn việc chuộc tội thiên hạ thì mới sai các đấng ấy đi giảng dạy cho các dân thiên hạ. – Người Samarita là dân lẫn lộn, là người chỉ họ Ephraim không phải đem đi lưu đày mà vua Salmanasar pha lộn người Assyria mà nó thông gia vuối nhau, hóa ra nửa cí đạo nửa không. Dân Samarita vốn ghét người Judeu, và người Judeu khinh chê người Samarita, chẳng thông đông vuối chúng nó.

7. “Nước thiên đàng đã gần đến”, nghĩa là Chúa cứu Thế đã đến cho được cứu chữa thiên hạ mà lập nước Người là Hội thánh.

9. Kẻ giảng đạo không nên tham của đời này, một phải cậy trông Chúa.

21. Kẻ muốn giữ đạo nên, ăn ở lọn lành, phải kẻ dữ giận ghét, bắt bỏ. Trong các đấng tử vi đạo có kẻ phải cha mẹ, anh em, họ hang tố cáo, làm khốn cho. Bà thánh Barbara và bà thánh Christina phải chính cha mình tố cáo nộp giết; bà thánh Lucia phải con mình nộp giết.

22. “Sẽ ghét bay vì danh tao”, nghĩa là vì bay là kẻ tin đạo và giữ đạo nên. – “Kẻ nào vững vàng cho đến cùng”, kẻ chịu khó giữ đạo vững vàng sẽ được rỗi. Đức Chúa Lời ban ơn ấy ocho kẻ siên năng cầu nguyện.

23. Ví bằng chẳng có lẽ cần thì kẻ phải bắt bớ vì sự đạo nên trốn ẩn lánh kẻ bắt bớ, kẻo ra như cậy sức mình quá lẽ. Câu này nghĩa là khi Hôi thánh phải bắt bớ ở nơi này thì hãy đi giảng đạo ở nơi kia mãi mãi cho đến tận thế; dù vậy dân Judeu cũng chưa ăn năn lở lại hết.

24. Nghĩa là khi bay phải chịu khốn khó vì sự đạo thì bay chẳng nên phàn nàn, một hãy nhớ tao đã chịu những sự khốn khó nặng hơn bội phần.

25. “Beelzebub”, là quỉ cả. Kẻ dữ đã nói phạm đến Đức Chúa Jesu thế nào thì lại làm xỉ nhục nhuốc nha cho các đầy tớ Người thề ấy.

26. Song le nếu rầy bay phải oan ức, chớ ngã lòng, vì sẽ đến ngày báo oán, kẻ đã phải bắt bớ vì sự dạo sẽ được sáng danh trước mặt thiên hạ vì mọi sự sẽ phải giải tỏ ra.

27. Đạo thánh Đức Chúa Jesu đã phán dạy cho các tông đồ thì các Đấng ấy phải lưu truyền cho cả và thiên hạ.

28. Không nên sợ kẻ bắt bớ làm khốn phần xác, một phải sợ mất ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời mà sa địa ngục.

29-31. Vả lại chớ sợ, vì Đức Chúa Lời thông minh vô cùng, phép tắc vô cùng, coi sóc cai trị mọi sự; dù những loài hèn mọn Người cũng coi sóc, phương chi kẻ có lòng tin Đạo Người cùng kẻ giúp việc Người. – “Một đồng tiền”, nghĩa là một vài đồng kẽm.

32-33. Kẻ giữ đạo nên trước mặt thiên hạ và làm sáng danh Chúa, không chịu hổ thẹn vì sự đạo, thì lại được công thưởng trên lời; bằng ai hổ thẹn, chẳng dám xưng mình là kẻ có đạo, vì sợ phải chê cười hay là chịu bắt bớ, thì đến ngày phân xét Đức Chúa Lời cũng chê chối nó mà chớ.

34. Đức Chúa Jesu là “Chúa sự bằng yên”, Người phán hứa “sự bằng yên cho kẻ ngay lành dưới đất”. Song kẻ muốn giữ đạo nên, hằng phải đánh giặc thiêng liêng vuối ma quỉ, thế gian, xác thịt. Cho được giữ đạo nên cũng có khi phải chịu khốn khó phần xác, có kẻ phải chịu bắt bớ, chịu chết vì sự Đạo.

35. Kẻ dữ ghen ghét kẻ lành. “Ở thế gian này có hai nước, một là nước Đức Chúa Lời”, là Hội thánh; hai là ma quỉ”, là các bè đảng theo ma quỉ cho được tha hồ cho tính xác thịt mặc thích. Cũng có khi phải cha mẹ, an hem, họ hang bắt bớ vì sự đạo.

37. Kẻ chiều lòng cha mẹ mà bỏ đạo hay là không theo đạo thật thì không đáng Đức Chúa Lời thương; vì phải kính mến Đức Chúa Lời trên hết mọi sự và làm tôi Người cho lọn.

38. Nghĩa là phải sẵn lòng chịu sự khốn khó, dẹp tính xác thịt, đề làm tôi Đức Chúa Jesu.

39. Kẻ chê chối Đức Chúa Lời cho được giữ sự sống mình ở đời này thì sẽ mất sự sống đời sau; lại kẻ mất sự sống ở đời này vì lòng kính mến Đức Chúa Lời thì sẽ được sự sống đời sau. – Câu này cũng có ý nghĩa rằng: Kẻ chẳng chịu hãm mình, một yêu chuộng tính mê xác thịt thì sẽ chết phần linh hồn; bằng kẻ dẹp tính xác thịt vì lòng kính mến Chúa, thì sẽ được sự sống phần linh hồn. Song phải hãm mình, tập tành, đi đàng nhân đức vì lòng kính mến Chúa thì mới được ích và lập công trước mặt Chúa.

40. Kẻ vâng theo Hội thánh thì suy phục chính Đức Chúa Jesu đã sai các đấng ấy; và kẻ suy phục Đức Chúa Jesu cũng suy phục Đức Chúa Lời.

41. “Kẻ chịu lấy tiên tri vì người là tiên tri”, nghĩa là ai chịu lấy các đấng tao đã sai, chịu lấy nhân danh tao v. v. thì cũng như chịu lấy chính tao vậy.

42. Hễ sự gì làm cho đầy tớ Đức Chúa Jesu và nhân danh Đức Chúa Jesu, thì chẳng khác gì làm sự ấy cho Đức Chúa Jesu vậy.

## ĐOẠN XI.

2. Bài Evan ngày lễ cả II mùa Avento.

3. Ông Juong được ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì đã biết tỏ Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế, chẳng có hồ nghi đâu; song ông Juong muốn liệu dịp cho các đầy tớ người tin phục Đức Chúa Jesu, thì sau bai đầy tớ đến cùng Người.

4. Khi hai đầy tớ ấy đến cùng Đức Chúa Jesu thì Người đang làm những phép lạ chữa kẻ bệnh tật.

5. Đức Chúa Jesu chỉ về mình những lời ông tiên tri, đã nói tiên tri về Đấng cứu Thế. Các phép lạ Đức Chúa Jesu đang làm điều làm chứng những lời ấy đã nên lọn ở nơi Người.

6. Trong người Judeu xưa, có kẻ in trí Đấng cứu Thế là vua cả cai trị khắp thế gian này, như vua phần dời; cho nên thấy Đức Chúa Jesu rất khiêm nhường thì vấp phạm chẳng tin Người là Chúa cứu Thế thiên hạ đợi trông. Đến sau, có kẻ thấy Đức Chúa Jesu chịu những sự thương khó thì càng vấp phạm hơn nữa mà không tin phục Người. Kẻ có đạo phải nhớ lời các tiên tri đã nói dự trước về sự Đấng cứu Thế gánh lấy tội lỗi, chịu lấy những sự yếu đuối loài người ta cho được cứu chữa loải người.

7. Lời Đức Chúa Jesu khen ông Juong. – Ông Juong là người vững vàng, chắc chắn.

8. Ông Juong là người hay hãm mình, đền tội.

9. Ông Juong trọng hơn các tiên tri khác vì người dọn dàng trước trước mặt Chúa cứu Thế, chỉ cho thiên hạ biết Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

10. Lời này là lời tiên tri ông Malachia.

11. Nghĩa là cho đến rầy, trong lót Sấm truyền cũ, chẳng có đấng tiên tri nào trọng cho bằng ông Juong: vì các tiên tri khác lấy lời giảng về Đấng cứu Thế; lại dọn dàng trước mặt Chúa cứu Thế. Song ông Juong không thuộc về Sấm truyền mới, chẳng kể là đầy tớ Đức Chúa Jesu; mà các đầy tớ Đức Chúa Jesu như ông thánh Joseph, các thánh tông đồ thì trọng hơn ông Juong .

12. Trong Sấm truyền cũ cho đến ông Juong kẻ trông đợi Chúa cứu Thế được nhờ ơn Chúa mà rời linh hồn. Song từ ông Juong ra giảng cho sự ăn năn đền tội về sau mãi mãi thì phải hãm mình đền tội mới được vào nước thiên đàng; sự trông đợi như trong Sấm truyền cũ không đủ đâu.

13. Các tiên tri trước nói tiên tri về Chúa cứu Thế; còn từ ông Juong thì giảng sự ăn năn đền tội.

14. Cử lời ông tiên tri Malachia IV,5, khi ngày tận thế gần đến thì Đức Chúa Lời sai ông Elia đi giảng đạo cho dân Judeu lở lại đạo. – Trong người Judeu xưa có kẻ đoán ông Elia sẽ đến dọn dàng trước mặt Chúa cứu Thế; mà thật ông Juong giống như ông Elia, song chẳng phải thật lòng ông tiên tri Elia. Ông Elia chống lả vuối vua Achab và bà Jezabel thế nào thì ông Juong cũng chống lả vuối vua Herode và bà Herodia thế ấy; cho nên giống như nhau.

15. Nghĩa là: hãy suy cho nên, mà ăn năn đền tội. Song nòi rắn độc ấy không vâng theo lời ông Juong; cũng chẳng tin phục lời Đức Chúa Jesu.

16. Người Judeu giống như lẽ trẻ con ngồi ở ngoài phố chợ, chơi bời buông tuồng, dù dăn dạy tụi nó thế nào cũng chẳng vừa ý nó ưa thích.

19. “Con cái sự khôn ngoan v. v.”: ông tháng Hieron, cắt nghĩa lời này thì rằng. Mọi sự lành bởi Đạo Đức Chúa Jesu mà ra điều làm chứng Đạo ấy là Đạo thật.

20. Đức Chúa Jesu quở trách những kẻ đã được xem thấy các phép lạ Người đã làm mả cũng chẳng tin.

21. Thành Corozain và Bethsaida ở gần biển Galilea. Tyro và Sidon là hai thành ngoại đạo không được nghe lời Đức Chúa Jesu giảng dạy.

22. Càng phụ ơn Đức Chúa Lời thì càng phải lý đoán nặng nề.

25. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi và ban ơn cho mọi người. Song kẻ kiêu ngạo ra cứng lòng và phụ ơn Chúa ban; còn kẻ có lòng khiêm nhường thì chịu lấy ơn mà được rồi.

27. Cứ lẽ tự nhiên loài người ta nhận biết có Chúa cả lọn lành vô cùng; song về sự mầu nhiệm Đức Chúa Lời ba Ngôi phải nhờ ơn Chúa phán dạy thì mới biết được.

28. Kẻ có tội, kẻ phải cơn cám dỗ và kẻ phải sự khốn khó hãy chạy đến cùng Đức Chúa Jesu thì sẽ được sự bằng yên và ơn yên ủi.

29-30. Ách Đức Cúa Jesu là Đạo thánh Người. Ai có lòng khiêm nhường nhân từ sẽ được ơn Chúa phù hộ giúp sức, mà lấy sự giữ đạo làm êm ái dịu dàng.

## ĐOẠN XII.

1. “Bất lấy những bông lúa”: lề luật ông Moyse, ban phép như vậy. Song le người Phariseo cấm sự ấy ngày sabbato vì kẻ là lỗi phạm ngày thánh mà làm việc phần xác. Các người Phariseo tự mình đã bày đặt nhiều thói lệ lặt vặt vô cớ như vậy mà buộc dân phải giữ.

3. Đức Chúa Jesu chẳng có xét sự bắt lấy bông lúa ngày sabbato là sự vốn nên hay là cấm; song Người bảo những kẻ ấy rằng: cũng có điều trong lề luật vốn cấm, nhưng mà hễ có lẽ cần thì nên làm; như xưa vua David và quân hầu người lúc đói thì ăn bánh bày thày cả thượng phẩm ban cho. Vậy cứ lề luật Levit. XXIV, 9, chỉ có các thày cả nên ăn bánh thánh ấy mà thôi.

5. Cứ lề luật, ngày lễ cả các thày tế lễ nên giết dàng và đốt của lễ và làm phép cắt bi, là những việc phần xác.

6. Đức Chúa Jesu trọng hơn đền thờ: cho nên các thày cả phục dịch trong đền thờ nên làm những việc phần xác; phương chi các tông đồ giúp việc Đức Chúa Jesu làm những sự ấy thì nên.

7. Lẽ thì người Phariseo thương xót kẻ bởi đói khát bắt lấy bông lúa, vì là kẻ khó khăn thiếu thốn. Sự thương xót kẻ khốn khó đẹp lòng Đức Chúa Lời hơn là sự giết dàng của tế lễ Người.

8. “Con người” nghĩa là Đức Chúa Jesu, là Đức Chúa Lời thật và là Chúa ngày Sabbato.

10. Người Phariseo có ý tố cáo Đức Chúa Jesu chẳng giữ ngày sabbato.

15. Đức Chúa Jesu lành khỏi những kẻ ấy, vì giờ Người định nộp mình chưa đến.

20. “Cây nửa đã giập …. bấc gai còn khói v. v.”, nghĩa là dù kẻ còn hơi sự sống phân linh hồn thì Đức Chúa Jesu nhân từ hay thương gìn giữ kẻo kẻ ấy chết hẵn; Đức Chúa Jesu thương kẻ có tội, giúp sức cho nó ăn năn lở lại. – “Cho đến khi Người làm cho sự công chính thắng trận”: nghĩa là cho đến ngày phán xét chung.

21. Đức Chúa Jesu là Đấng thiên hạ đợi trông.

23. “Con vua David”, nghĩa là Đấng Messia.

24. “Beelzebub”, là quỉ cả.

25. Nghĩa là nếu ma quỉ trừ quỉ thì nó ngịch vuối mình, phá việc mình.

27. Trong dân Judeu cũng có người thánh trừ quỉ. Kẻ trừ quỉ phải nhờ cậy Chúa mới được; lẽ nào cậy nhờ quỉ mà trừ quỉ? Cho nên sự con cái Israel trừ quỉ thì phi bác lời quân Phariseo nói phạm.

28. Đức Chúa Jesu lấy quyền phép Đức Chúa Lời mà trừ quỉ, cho nên nước Đức Chúa Lời đã đến.

29. Đức Chúa Jesu thắng trận ma quỉ thì mói trừ quỉ được.

30. Kẻ nào không thuộc về Đức Chúa Jesu thì thuộc về ma quỉ; kẻ nào chẳng thuận theo Đức Chúa Jesu, giữ đạo Người thì luống công và phải tàn bại.

31. Tội người Phariseo phạm đến Đức Chúa Thánh Thần ở tại kẻ ấy lấy việc Đức Chúa Lời làm tỏ tường mà kể là việc ma quỉ làm. Ai ngạo ngược trong linh hồn làm vậy thì ra tối tăm cứng lỏng bất trị; cho nên khó trông cho nó ăn năn lở lại. Thật Đức Chúa Jesu ban quyền cho Hội thánh tah hết các tội chẳng trừ tội nào sốt. Song le người độc dữ như quỉ mà nói phạm như vậy thì ra tối tăm cứng lỏng, chẳng còn chịu lấy ơn Đức Chúa Lời ban, hóa ra hỏng mất; nó giống như kẻ liệt nặng phải bệnh bất trị mà chẳng còn chịu uống thuốc.

32. Kẻ nào cố tình nói phạm đến Đức Chúa Thánh Thần, chẳng khác gì nói phạm rằng: Đức Chúa Lời là ma quỉ, việc Đức Chúa Thánh Thần làm là việc ma quỉ làm, thì kẻ ấy chẳng được sạch khỏi tội ấy, chẳng kì ở đời này hay là đời sau ở nơi luyện tội.

33. Bay xưng mình là kẻ lành, song những việc bay làm điều là việc dữ. Sự ấy bất hợp, vì cây tốt sinh ra hoa lái tốt; còn cây xấu thì sinh ra hoa lái xấu.

34. Hỡi kẻ độc ác kia, bởi lòng bay đầy dẫy những sự gian ác thì bay mới nói phạm như vậy. Luc. VI, 45.

36. “Lời hư từ”, nghĩa là lời nào không làm sáng danh Chúa hay là không làm ích gì. Bản Greco rằng: “lời dữ”. – Phương chi những lời nói phạm, càng phải nặng nề là nhường nào.

37. Tùy người ta ăn nói thế nào thì sẽ phải lý đoán thế ấy.

38. Những kẻ ấy xem thấy các phép lạ Đức Chúa Jesu đã làm, chữa bệnh tật, trừ quỉ. Nó còn cầu phép lạ trên lời, chẳng khác gì Chúa phải làm phép lạ cho kẻ ấy xem chơi vậy.

39. “Gian dâm”, những người phariseo bất trung cùng Chúa, lìa bỏ Đức Chúa Lời, hóa ra nên giống như kẻ gian râm; mà trong Kinh thánh vốn gọi tội lìa bỏ Chúa là tội gian râm. – “Phép la tiên tri Jona”, là hình bóng chỉ về phép lạ Đức Chúa Jesu sống lại.

41. Ngày phán xét chung, dân Ninive sẽ luận phạt dân Israel.

43-45. Nghĩa là khi dân Judeu đi lưu đày lở về thì giữ mình sạch khỏi những sự dối trá, ra như khỏi tay ma quỉ. Song đến sau dân ấy theo các bè đảng lại càng phải tay ma quỉ gia bại hơn khi trước.

46. “Các anh em” D. C. J., là an hem họ.

50. Ông thánh Ambrosio rằng: dù mà phải thương yêu kẻ thân thích vuối ta phần xác, song kẻ hợp làm một vuối ta phần linh hồn thì càng phải thương yêu hơn nữa. Rất thánh Đức Bà làm Mẹ Đức Chúa Con ra đời, ắt là được phúc trọng là dường nào. Song bởi Rất thánh Đức Bà Maria hằng vâng theo thánh ý Đức Chúa Lời hơn mọi người khác thì Đức Chúa Lời mới chọn người cho được làm mẹ Đức Chúa Con ra đời, như lời ông thánh Beda dạy.

## ĐOẠN XIII.

1. Đức Chúa Jesu ở Capharnaum ra khỏi nhà và ngồi gần biển Galilea cũng gọi là hồ Genasareth.

11. Đức Chúa Lời ban cho mọi người được rỗi linh hồn; còn dân Israel là kẻ Chúa đã kén chọn mà làm dân con Chúa ắt là đã được ơn riêng; song phần nhiều kẻ ấy phụ ơn Đức Chúa Lời ban, thà vâng theo quân Phariseo và các thông giáo chẳng thà vâng lời Đức Chúa Jesu.

12. Kẻ nào càng sẵn lòng chịu lấy ơn Đức Chúa Lời mà làm việc lành phúc đức thì càng được nhiều ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho.

13. Bởi người Judeu phụ ơn Đức Chúa Lời thì nó ra tối tăm cứng lòng.

14-15. Ông thánh Augustino cắt nghĩa lời Kinh thánh, thì rằng: người Judeu chằng ăn năn lở lại bởi vì nó chẳng muốn.

19. “Chẳng hiều biết”, nghĩa là chẳng suy phục; “kẻ dữ” là ma quỉ cám dỗ làm cho nó ra cứng lòng; cho nên hạt giống thiêng liêng không mọc lên.

21. Kẻ ấy không vững lòng, hễ mắc phải sự khốn khó gì liền bỏ việc lành chẳng còn vâng lời Đức Chúa Lời.

22. Kẻ ấy yêu chuộng những sự đời này quá lẽ, mà bởi đấy bỏ quên việc linh hồn.

24. Bài Evan ngày lễ cả V sau lễ ba vua. – “Nước Đức Chúa Lời” hay là “nước thiên đàng”, là Hội thánh, có kẻ lành kẻ dữ ở lẫn lộn cùng nhau. Đức Chúa Jesu cắt nghĩa lời thí dụ này câu 36-43 sau này.

31. Bài Evan ngày lễ cả VI sau lễ ba vua. – Đạo Thiên Chúa và Hội thánh đầu tiên thì như hạt giống nhỏ mọn , sau đã ra cây lớn che phủ khắp đất, dưỡng nuôi cả và loài người ta cho được sống phần linh hồn ở đời này và hằng sống trên lời đời sau vô cùng.

33. Nghĩa là Hội thánh thâu suốt các dân thiên hạ, làm cho loài người ta lở nên như mới trong trí khôn tưởng, lòng ước ao, lời nói, việc làm.

44. Đạo Thiên Chúa qui trọng hơn mọi sự châu báu thề gian này ví chẳng bằng. Dù mà phải chịu sự khốn khó hay là thiệt hại trong của cải thế nào cho được giữ Đạo toàn vẹn, âu là chẳng nên tiếc gì đâu.

46. Cũng hợp một ý ấy. Proverb. VIII, 11.

52. Các đấng giảng dạy trong Hội thánh phải thu tích những lẽ khôn ngoan trong Sấm truyền cũ Sấm truyền mới cho được dạy dỗ người ta – dưỡng nuôi phần linh hồn.

54. Bản hương Đức Chúa Jesu, là thành Nazareth.

55. Jacobe, Joseph, Simon và Juda là con cái bà Maria Cleopha là kẻ thân thích cùng Rất thánh Đức Bà. Đến sau Jacobe (hậu) và Juda cũng là Thaddeo làm tông đồ theo Đức Chúa Jesu.

56. “Chị em”, nghĩa là chị em họ.

57. Những người Nazareth thấy Đức Chúa Jesu rất khiêm nhường, giữ lòng khó khăn, dù đã xem thấy phép lạ Người làm thì cũng chẳng khứng tin, vì kẻ ấy in trí sai Chúa Messia là vua uy nghi cai trị các nước thiên hạ.

## ĐOẠN XIV.

1. Vua Herode này gọi là Antipa. Khi vua Herode cả băng hà đoạn nước Judea phân ra làm bốn nước nhỏ và có bốn vua cai quản bốn xứ ấy, gọi là vua phân phong-telrarcha. Vua Archelao là con trai vua Herode cả cai trị xứ Judea, Samaria và đất Edom ; Herode Antipa, cũng là con lai vua Herode, cai trị xứ Galilea và Perea ; Herode-Philippo là em hai vua trước này cai quản xứ Batanea, đất Tracbonitis và Auranitis ; lại có Lysania cai quản xứ Abilene. – Hãy xem Marc. VI, 14 ; Luc. IX, 7.

3. Mụ Herodia này là cháu gái vua Herode cả, kết bạn cùng ông Philippo là con lai vua Herode cả. Ông Philippo này là em vua Herode-Philippo đã nói trên này ; song ông Philippo không được làm vua bao giờ. Mụ Herode tham chức cao cầu danh vọng thì bỏ chồng mình mà theo vua Herode-Antipa ; còn vua Herode-Antipa thì rẫy vợ mình là con gái vua Areta trong đất Arabia, mà lấy mụ Herodia.

6. Con gái mụ Herodia đã sinh ra cho ông Philippo tên là Salome.

13. Đức Chúa Jesu trầy sang ở trong đất thuộc về quyền vua Herode-Philippo, vì vua này không có tính hung ác như vua Archelao và vua Antipa. Bao lâu chưa đến kì Đức Chúa Jesu đã định nộp mình cho kẻ thù nghịch thì Người lánh khỏi các kẻ dữ tìm giết Người.

17. Joan. VI, 9.

21. Ông thánh Augustino suy rằng : Đức Chúa Lời bằng làm phép lạ trọng hơn phép lạ này, vì Chúa làm cho lúa thóc sinh sản mà nuôi cả và thiên hạ.

22. Marc. VI, 45 ; Joan. VI, 15.

23. Đức Chúa Jesu làm gươn sáng cho ta biết sự cầu nguyện là sự rất cần cho được sống phần linh hồn là dường nào.

25. ‘Canh tư’ là từ giở thứ ba ban đêm.

31. Ông thánh Hieronymo suy rằng.

34. ‘Genesar’, cũng là đất Genesareth, gần biển Galelia, bởi đấy cũng gọi là hồ Genesareth. – Marc. VI, 53.

## ĐOẠN XV.

1. Hãy xem Marc. VII, 1.

2. “Thói lệ cha ông”, là những thói lệ, như sự rửa tay trước khi ăn cơm và nhiều thói lệ khác như vậy, quân Phariseo buộc phải giữ nhặt hơn là lề luật Đức Chúa Lời.

3. Các người Phariseo lấy điều lệ bè mình đã bày ra làm trọng hơn những lời Chúa truyền trong Kinh thánh.

4. Exod. XX, 12; XXI, 17.

5-6. Quân Phariseo bày đặt rằng: hễ con cái dâng của cải hay là lễ vật gì trong đền thờ, có ý cho cha mẹ mình cũng được nhờ phần linh hồn thì kể là giữ điều răn thứ bốn cho lọn; dù mà cha mẹ khó khăn thì cũng chẳng buộc phải giúp đỡ cha mẹ nữa. Bè Phariseo truyền dạy như vậy thì phá điều răn thứ bốn Đức Chúa Lời truyền con cái phải giúp đỡ cha mẹ. Vậy những của dân dâng vào đền thờ điều nộp trong tay bè Phariseo là kẻ cả trong dân giữ, cho nên có lẽ mạnh mà đoán chúng nó bởi lòng tham của mới bày ra điều lệ trái nghịch như làm vậy.

7. Isaia. XXIX, 13; Marc. VII, 6.

11. Nghĩa là sự ăn uống mà không rửa tay trước chẳng làm cho người ta ra ô uế; bên là những tội lỗi bởi lòng mà ra mới làm cho người ta lây ô uế.

13. Nghĩa là người Phariseo chẳng phải bởi Cha tao và chẳng thuộc về Cha tao, nó một tự quyết theo ý riêng mình mà chớ. JOAN. XV, 2.

14. Luc. VI, 39.

15. Marc. VII, 17.

21. Marc. VII, 24.

22. Các dân ngoại trong đất ấy điều bởi tông giống Chanaan mà ra. Mụ ấy được ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì tin vững vàng Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

23. Đức Chúa Jesu muốn thử lòng mụ ấy; cũng vì một lẽ ấy có khi ta cầu nguyện mà Đức Chúa Lời không dủ nghe ngay. – Các đầy tớ xin Đức Chúa Jesu làm ơn cho mụ ấy, cho khỏi phải quấy rầy.

24. Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế chuộc tội cho hết cả và loài người ta; dong trước hết Người muốn giảng dạy cho dân Israel. Sau khi Người đã làm lọn việc chuộc tội cho thiên hạ mà toan lên lời thì mới sai các thánh tông đồ di giảng Đạo cho các kẻ ngoại khắp tứ phương thiên hạ.

26. Trong những lời này Đức Chúa Jesu cứ thói dân Judeu quen gọi các kẻ ngoại thờ tà thần là giống ô uế. Song mụ ấy càng khiêm nhường hạ mình xuống thì càng làm gương sáng mà nên xứng đáng Đức Chúa Jesu đoái thương.

28. Mụ ấy cầu xin vững vàng làm vậy thì Đức Chúa Jesu đủ nghe, mà nó đã xin thế nào thì được như vậy.

32. Marc. VIII, 2. Hãy so sánh phép lạ đã kể trên này XIV, 15-21.

39. Thành Magedan cũng gọi là Magdala bên nam thành Tiberia trong địa nghiệp chi họ Nephthali.

## ĐOẠN XVI.

1. Về người Phariseo và Sadduceo hãy xem cuối II Marchab. XV. – “Dấu lạ trên lời”: vậy những kẻ ấy đã được xem thấy nhiều phép lạ Đức Chúa Jesu làm; song chúng nó là kẻ gian dối, cứng lòng chẳng muốn theo Đức Chúa Jesu, dù làm phép lạ thế nào cũng chẳng tin. Marc. VIII, 11.

4. Kẻ ở phần đời khôn ngoan về những sự phân đời và làm ích về phần xác; song nó chẳng dùng sự khôn sáng cho được luận xét những sự phân linh hồn. Lẽ thì các thày thông giáo và người Phariseo, là kẻ học biết Kinh thánh thì tuân cử những lời nói tiên tri về Đấng cứu Thế, về nhật kí Đấng cứu Thế ra đời, nhất là lời tiên tri ông Jacob và ông Daniel đã ứng nghiệm tỏ tường. – “Dòng dõi hung ác v. v.” hãy xem XII, 39 trước này.

6. “Men người Phariseo và Sadduceo”, là những thói lệ giả trá các bè ấy bày đặt trái nghịch vuối lề luật Chúa. Các đầy tớ hiểu nhầm, cứ nghĩa đen, dường như Đức Chúa Jesu có ý bảo đừng mua bánh bởi kẻ theo bè đảng ấy. Marc. VIII,15; Luc. XII, 1.

9. Dưc Chúa Jesu nhắc lại phép lạ đã kể XIV, 17 trên này, và Joan. VI,9.

10. Hãy xem trước này XV, 34.

13. Bài Evan ngày lễ ông thánh Phero và ông thánh Bảo Lộc, Matth. XV, 13-19. – “Cesarea-Philippe” là thánh gần núi Antilibano. Marc. VIII, 27. – Gọi là ‘Cesarea-Philippe’ bởi vua Herode-Philippe đã sửa sang ; cũng gọi là Panea. – ‘Con người’, nghĩa là Con Đức Chúa Lời ra đời làm người. Dan. VII, 13.

14. Người Judeu in trí sai Chúa cứu Thế ra đời là vua cả thế gian này thì chẳng muốn tin Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế ; song vì thấy Đức Chúa Jesu làm nhiều phép lạ thì tin Người là đấng tiên tri nào đã sống lại.

16. Ông Phero cưng Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời xuống thế làm người cho được cứu chữa thiên hạ.

17. ‘Jona’, cũng là Juong. Đức Chúa Jesu khen ông Phero có phúc, vì chẳng phải bởi trí khôn tự nhiên mà nhận Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời ra đời ; bèn là bởi Đức Chúa Lời soi sáng mà chớ. Nhớ lời Đức Chúa Jesu khen ông thánh Phero là kẻ có phúc thì các đấng nối quyền ông Phero cũng gọi là ‘kẻ có phúc’.

18. Khi Đức Chúa Jesu gọi ông Phero theo Người thì đã đặt tên là Phero, nghĩa là đá ; rầy Đức Chúa Jesu cắt nghĩa vì ý nào đã cải tên như làm vậy, là vì đã định cho ông Phero làm nền và làm đầu Hội thánh, là nước Đức Chúa Jesu đã lập cho được lưu truyền sự Đạo và giúp người ta rỗi linh hồn. – ‘Cửa địa ngục’, nghĩa là nước ma quỉ. Đức Chúa Jesu phán hứa Người sẽ phù hộ gìn giữ bênh vực Hội thánh cho được bền dỗ mãi cho đến tận thế.

19. ‘Chìa khóa nước thiên đàng’, nghĩa là quyền cả coi sóc cai trị Hội thánh. – Ông thánh Gregorio cả suy rằng. Bởi đấy ông thánh Anbrosio rằng. – Ông thánh Leo cả dạy rằng : ‘nền Đức Chúa Jesu đã lập thì hằng có vậy ; ông thánh Phero hằng vững vàng như nền đá, chẳng có bao giờ người bỏ mà không cầm lái Hội thánh.’ – Trong cộng đồng Epheso điều xưng rằng : ‘mọi người mọi biết ông thánh Phero đã chịu lấy chìa khóa nước Đức Chúa Lời thì người hằng sống trong Hội thánh mãi mãi ; vì chưng hằng có đấng nối quyền người mà cai trị mọi đời.’ – Đức Chúa Jesu cũng ban cho các tông đồ khác chìa khóa nước thiên đàng và quyền cai quản, cầm buộc, tháo cởi, song tùy tòng ông thánh Phero là đấng Đức Chúa Jesu đã đặt làm đầu và làm nền Hội thánh và chăn giữ cả chiên mẹ cả chiên con.

20. Khi Đức Chúa Jesu đã sống lại đoạn thì mới sai các tông đồ đi làm chứng về Người trong các dân thiên hạ.

22. Ông Phero nói làm vậy vì Đức Chúa Lời chưa soi sáng cho ông ấy biết Đức Chúa Jesu, là Con một Đức Chúa Lời, phải chịu nạn chịu chết chuộc tội thiên hạ.

23. Lời ông Phero nói như vậy hợp vuối sự khôn ngoan tính xác thịt, song chẳng hợp vuối sự khôn sáng Đức Chúa Lời đã chỉ định cho Con một Đức Chúa Lời ra đời, hạ mình xuống, chịu nạn chịu chết mà chuộc tội thiên hạ.

24. Mọi người phải theo chân Đức Chúa Jesu, hãm mình, dẹp tính mê xác thịt cho được thông công các sự thương khó Đức Chúa Jesu.

25. Kẻ nào bỏ đạo cho được giữ sự sống mình ở đời này thì sẽ mất sự sống đời sau ; bằng kẻ nào vì lòng mộ mến sự Đạo mất sự sống ở đời này thì sẽ được hằng sống đời sau.

26. Kẻ bởi lòng yêu chuộng những sự giả trá phù vân thế gian này mà liều mình mất phúc thanh nhàn vô cùng thì là kẻ dại dột ; nó sẽ lấy đi gì mà chuộc lại linh hồn mình đã hư mất.

27. Đến ngày phán xét ai nấy sẽ được thưởng hay là sẽ phải phạt, mặc đòi việc lành dữ mình đã làm.

28. Nghĩa là chẳng khỏi bao lâu Đức Chúa Jesu sẽ sống lại sáng láng và sẽ ra lý đoán cho thành Jerusalem vì chẳng khửng tin Người thì phải quân giặc phá phách, là hình bóng chỉ về ngày phán xét chung, Đức Chúa Jesu lại ngự xuống cả sáng uy nghi mà ra lý đoán cho cả và loài người ta.

## ĐOẠN XVII.

1. Bài Evan ngày lễ II mùa chay.

2. Bao lâu Đức Chúa Jesu còn ở thế gian này thì ẩn giấu tính Đức Chúa Lời ; song trên núi Người để sự cả sáng tính Đức Chúa Lời giải ra ngoài xác, như khi Người sống lại, ngự bên hữu Đức Chúa Cha, lại ngày tận thế ngự xuống phán xét chung.

3. Ông Moyse chỉ về lề luật ; ông Elia chỉ về các tiên tri trong Sấm truyền cũ đã dẫn đàng về Chúa cứu Thế ra đời.

4. Ông thánh Phero ngất trí mất vía thì than thở như làm vậy.

10-13. Chúa cứu Thế xuống thế hai kì : kì thứ nhất cho được giảng dạy và chuộc tội ; kì thứ hai cho được phán xét chung. Cả hai nhật kì cũng có đấng tiền hô : trong kì tận thế có ông Elia ; trong kì thứ nhất có ông Juong Baptista, giống như ông Elia, song chẳng phải ông Elia thật sự đâu.

14. Kẻ liệt này phần thì phải cơn động kinh, phần thì phải quỉ ám.

17. Đức Chúa Jesu quở mắng ma quỉ, truyền nó ra cho khỏi kẻ ấy, mà quỉ phải vâng nghe tức thì.

19. Bởi lòng tin vững vàng các thánh được thông công quyền phép Đức Chúa Lời, muốn sao nên vậy. Ông thánh Gregorio ‘hay làm phép lạ’ khiến núi kia xe dịch đi, rời sang nơi khác như vậy, cho được mở đất rộng mà xây nhà thờ.

20. Khi trừ quỉ vốn phải có sự cầu nguyện hợp vuối sự ăn chay hãm mình ăn ở thanh sạch, mới trông được việc. Hội thánh trừ quỉ vốn giữ như vậy.

21-22. Đức Chúa Jesu năng nhắc lại cho các tông đồ biết trước Người phải chịu sự chết cho được chuộc tội thiên hạ, để khi lời ấy ứng nghiệm các đầy tớ khỏi ngã lòng. Hãy xem sau này XX, 18 ; Marc. IX, 30 ; Luc. IX, 44.

23. Thuế ấy là một nửa lạng ( nửa sekel) ; mỗi nhân dinh, từ hai mươi tuổi trở lên hằng năm phải nộp vào đền thờ thánh Jerusalem. IV Reg. XII, 4 ; Neh. X, 33. – Các thày cả và thày Levi và những 0ke3 phục dịch trong đền thờ được miễn thử, không phải nộp thuế ấy. Bởi đấy các kẻ phần việc thu thuế ấy bởi ông Phero Đức Chúa Jesu có nộp thuế ấy chăng ?

24. Lẽ thì Đức Chúa Jesu không nộp thuế dinh ấy, song kẻo người ta lấy làm trái thì Người bảo ông Phero nộp thuế ấy cho.

25. ‘Một dồng bạc’, là một lạng bạc (sekel, stater) bằng 3. 50.

## ĐOẠN XVIII.

1. Marc. IX, 33 ; Luc. IX, 46. Các đầy tớ đã cạnh tranh nhau cho được biết ai trọng hơn trong nước Đức Chúa Jesu sẽ lập, là Hội thánh. Nhân dịp ấy Đức Chúa Jesu phán bảo các đầy tớ rằng : trong nước Người chẳng nên tham chức quyền ; một phải ở khiêm nhường.

3. Kẻ nào ăn ở ngay lành, thật thà như con trẻ mới thuộc về nước Đức Chúa Lời cả đời này và đời sau nữa.

4. Ai càng khiêm nhường thì càng trọng trước mặt Đức Chúa Lời. Chúa chê ghét kẻ kiêu ngạo mà ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

6. Marc. IX, 41 ; Luc. XVII, 2. Khốn cho kẻ làm gương xấu , làm dịp cho kẻ ngay lành ngã phạm tội, vì nó mang tội giết linh hồn kẻ ấy. – ‘Cối xay’ – vì trong đất Palestina quen dùng con lừa mà quay máy xay bột. Câu này nghĩa là thả kẻ ấy chết phần xác trước khi làm gương xấu, chẳng thà làm gương xấu mà giết linh hồn mình và linh hồn kẻ khác nữa.

7. Trong teh61 gian biết là bao nhiêu sự dữ bơi gương xấu mà ra ; biết là bao nhiêu kẻ trước chưa biết sự tội mà phải kẻ làm gương xấu mở dàng về sự tội ; biết là bao nhiêu con trẻ bởi nghe nói lời quấy quá, bởi xem thấy những sự chẳng nên mới quen biết sự tội và hư mất đời đời. Thật khốn cho kẻ làm gương xấu là trùng nào ! – ‘Phải có gương xấu’ nghĩa là xét tính loài người hước chiều về sự trái, mất phải nhiều nết xấu tính hư, mê dàng tội lỗi ; lại có ma quỉ cám dỗ thì chẳng trông được ở thế gian này khỏi những gương xấu. Song khốn chi kẻ làm dịp cho kẻ khác vấp phạm, bởi vì nó chủ ý phạm tội ; cì chưng giả như kẻ ấy muốn chống lả thì được nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho.

8-9. Phải lánh những gương xấu, lánh những dịp mở đàng tội lỗi ; phải sẵn lòng ép mình cho được giữ như vậy. Đức Chúa Jesu chẳng có ý dạy ta phải khoét mắt chặt chân tay đâu, một dạy rằng : dù mà có sự gì ta lấy làm cần như ngũ quan, mình mầy mặc lòng, hễ sự ấy mở dàng tội lỗi thì phải lánh bỏ đi, chớ thương tiếc làm chi.

10. Nghĩa là hãy cẩn thận chớ làm gương xấu cho các con trẻ ; vì chưng những kẻ ấy rất trọng trước mặt Chúa, đến nổi Chúa ban thiên thần bản mệnh hằng gìn giữ bênh vực nó.

11. Nghĩa là chớ làm cho kinh hồn nào mất đi, vì tao đã xuống thế mà chuộc lấy nó.

12-14. Nghĩa là chẳng những là không nên làm dịp cho ai ngã phạm tội, mà lại phải đi tìm những kẻ lạc đàng mà dem nó về đàng ngay chính ; hãy bắt chước kẻ chăn chiên đi tìm con chiên lạc.

15-17. Phải khuyên kẻ có tội là thế nào ; phải cứ cách khôn ngoan cho được lợi lãi linh hồn an hem.

18. Đức Chúa Jesu ban cho các tông đồ quyền cai quản Hội thánh : cầm buộc tháo cởi nghĩa là cai trị coi sóc cho nó được rỗi linh hồn.

21-22. Nghĩa là phải sẵn lòng tha thứ cho kẻ khác mãi mãi, chũng như Đức Chúa Lời hằng tha thứ cho ta liên. Đức Chúa Lời cư xử vuối ta thế nào, thì ta lại phải xử vuối kẻ khác như làm vậy y như thú dụ sau này làm chứng sự ấy.

23. Bài Evan ngày lễ cả XXI sau lễ hiện xuống.

24. ‘ Một vạn talento’, nghĩa là rất nhiều, đến nổi kẻ ấy chẳng hề mô tả được ; rằng một lẻ ấy ta mắc mợ vuối Chúa quả lầm, chẳng thề mà tả được ; song Chúa cũng tha thứ cho.

28. ‘Một trăm đồng’ là một trăm đồng bào. Nghĩa là nợ ta mắc cùng Chúa thì rất nhiều kể chẳng xiết ; còn nợ kẻ khắc mắc vuối ta thì ít, mà Chúa còn tha thứ cho ta thế nào thì ta phải tha nợ cho an hem cũng như vậy.

## ĐOẠN XIX.

1. Đức Chúa Jesu rời khỏi xứ Galilea, sang bên kia sông Jordano, tầy qua xứ Perea cho đến Bethabara, lại sang bên này sông Jordano, đi qua thành Jericho, rồi tiến lên thành Jerusalem.

2-3. Dọc dàng dân đem nhiều kẻ bệnh tật ; lại có người bè Phariseo đến thử thách Người hỏi về phép nhất phu nhất phụ. – Bấy giờ trong dân Judeu có những thày thông giáo, như ông Hillel, đoán rằng : hễ chồng chê chán vợ, chẳng kì bởi cách cớ nào, thì nên rẫy bỏ nó mà lấy vợ khác. Lại có cách thày thông giáo khac1theo ông Schammai dạy rằng, phải có lẽ rất can hệ, như khi vợ phạm tội ngoại tình, thì chồng mới nên rẫy vợ mà lấy vợ khác.

4-6. Song Đức Chúa Jesu cứ lời, mà làm chứng hai vợ chồng đã nên một xương một thịt thì phép vợ chồng không còn dứt đi được nữa, vì dưng sự Đức Chúa Lời đã kết hợp thì loài người ta chẳng nên rẽ ra nữa.

7-8. Nghĩa là bởi bay cứng lòng cứng cổ bất trị thì ông Moyse mới làm thinh cho bay rẫy vợ, song sự ấy nghịch vuối phép nhất phu nhất phụ y như Đức Chúa Lời đã truyền.

9. Khi người vợ phạm tội ngoại tình thì người chồng nên lìa bỏ nó ; song chốc ấy chồng không nên lấy vợ khác, vợ cũng không nên lấy chồng khác. Cả hai, điều phải ở vậy thôi. Ông thánh Bảo Lộc dạy tỏ tường rằng : bao lâu người chồng chưa chết thì vợ đã phải rẫy bỏ không nên lấy chồng khác, một là phải làm lành vuối chồng hay là phải ở vậy mà chớ. – Hội thánh vốn cũng dạy như làm vậy. – Nói tắt một lời, Đức Chúa Jesu truyền dạy rằng : phải giữ phép vợ chồng y như Đức Chúa Lời đã lập khi mới dựng nên người nam và người nữ, là cứ một vợ một chồng mà thôi ; khi đã nên thành vợ chồng, dây phép vợ chồng không còn dứt đi, không còn tháo ra được nữa ; khi trong hai vợ chồng một người lỗi phép nặng, phạm tội ngoại tình thì bên lành nên lài bỏ bên kia, song le cả hai phải ở vậy cho đến khi lại làm lành cùng nhau, chẳng nên kết bạn dàng khác.

10. Nghĩa là nếu phép vợ chồng buộc nhặt dường ấy thà rằng chẳng kết bạn thì hơn.

11. Đức Chúa Jesu lả lời rằng : sự giữ mình đồng trinh thì bởi ơn Chúa ban, ai không được ơn ấy chẳng giữ mình được thanh sạch lọn vẹn lọn đời thế ấy.

12. Nghĩ là có kẻ chẳng kết bạn vì có tàng tật ; và có kẻ chẳng kết bạn vì phải người ta yêm hoạn ; lại có kẻ chẳng kết bạn vì bởi muốn làm tôi Đức Chúa Lời cho lọn thì dốc lòng hay là khấn giữ mình đồng trinh ; mà bậc sua hết này, là kẻ dốc lòng giữ mình đồng trinh cho được ăn ở lọn vẹn, thì trọng hơn bậc vợ chồng bội phần. – ‘Ai hiểu được thì hiểu’ ; nghĩa là mọi người ai nấy hãy cẩn thận, xét mình mà theo thánh ý Đức Chúa Lời, là kết bạn hay la giữ mình đồng trinh, tùy Chúa đã chỉ định. – Trong Hội thánh, vốn từ đời các thánh tông đồ cho đến rầy, hễ ai sẵn lòng giữ mình đồng trinh lọn đời thì mới được chịu chức thánh và ở bậc thánh, vì kẻ ấy mới xóng mình mà hết lòng giúp việc Đức Chúa Lời được.

13. Marc. X, 13 ; Luc. XVIII, 15.

14. Hãy xem XVIII, 3 trên này.

16. Marc. X, 17 ; Luc. XVIII, 18.

17. Đức Chúa Lời bởi bản tính mình là Đấng tự hữu, lọn tốt lọn lành vô cùng. Còn hễ là loài, thì sống động và có sự lành nguyên bởi Chúa ban cho, chẳng phải tự mình đâu. – ‘Hãy giữ các điều răn’ : sự tin các lẽ đạo chưa đủ cho được rỗi linh hồn ; còn phải giữ các điều răn, là làm việc lành phúc đức.

21. Ai ai muốn rỗi linh hồn thì phải giữ các điều răn, là những sự truyền nhặt trong đạo. Song sự theo Đức Chúa Jesu cách lọn lành như làm vậy, là giữ nhân đức khó khăn, nhân đức vâng lời và nhân đức sạch sẽ thì Đức Chúa Jesu khuyên mà thôi chẳng có truyền, vì những kẻ được ơn riêng Chúa gọi mới giữ được nhân đức lọn lành cách riêng như làm vậy.

23. Kẻ giầu dùng của cải nên mà làm sáng danh Chúa thì có phúc thật và lập công cho đáng Chúa thưởng trên thiên đàng. Song chẳng may của cải đời này rất cheo leo, mở đàng tội lỗi, lòng loài người hay dính bén vào của ấy, yêu chuộng nó hơn linh hồn mình, hơn thiên đàng. Của cải đời này chẳng có làm cho người ta mất linh hồn ; song kẻ mê cảu cải đời này như lai trẻ kia, thì hay phụ ơn Chúa, bỏ việc linh hồn mà hư đi mất.

24-26. Sự rỗi linh hồn là việc quá tính tự nhiên, bởi sức tự nhiên chẳng thể có rỗi linh hồn được. Cho được rỗi linh hồn là phần thưởng quá sức, quá tính tự nhiên, cần phải lập công quá sức tự nhiên. Song cho được lập công quá tính tự nhiên phải có ơn thánh sủng và phải nhờ ơn phù hộ giúp sức. Vậy Đức Chúa Lời ban ơn cho mọi người có thế mà rỗi linh hồn.

28. Kẻ theo Đức Chúa Jesu mà ở lọn lành, làm sáng danh Chúa và giúp việc Hội thánh, soi gương sáng các thánh tông đồ, và những kẻ dâng mình trong nhà Đức Chúa Lời, trong các nhà dòng nam nữ, đến ngày tận thế thì sẽ được sự cả sáng trước mặt thiên hạ là dường nào !

29. Hễ ai lìa bỏ sự gì cho được làm tôi Đức Chúa Jesu thì sẽ được bấy nhiêu sự ấy gấp trăm - ở đời này, - và sẽ được hưởng phúc thanh nhàn trên lời đời sau. Kẻ dân mình trong nhà Đức Chúa Lời hãy năng suy những lời rất yên ủi Đức Chúa Jesu đã phán như vậy, thì ắt là sẽ sẵn lòng vững vàng vân theo Đức Chúa Jesu.

30. Song kẻ nào vẫn lòng tấn tới cho đến cùng thì mới được hưởng phần phúc riêng, kẻo mà xảy ra kẻ nhất sẽ nên rốt và kẻ rốt nên nhất. Biết là bao nhiêu, rầy phô mình ở bậc nhất mà trong ngày phán xét sẽ hạ xuống bậc rốt ; vả lại có kẻ khiêm nhường rầy xung mình là kẻ rốt thì trên thiên đàng sẽ ở bậc nhất. Hãy suy cho nên. Hãy xem XX, 16 sau này ; Marc. X, 31 ; Luc. XIII, 30.

## ĐOẠN XX.

1. Bài Evan ngày lễ cả bảy mươi. – ‘Nước thiên đàng’ hay là nước Đức Chúa Lời là Hội Thánh ở đời này, và Thiên đàngphần phúc thanh nhàn đời sau. – ‘vườn nho’ cũng là Hội thánh. – ‘Ông chúa nhà kia’ là Đức Chúa Lời đã dựng nên và gọi hết cả và loài người ta cho được rỗi linh hồn. – ‘Ông giữ việc’ lả công nhật cho thợ là Đức Chúa Jesu trong ngày phán xét, thưởng kẻ đã làm việc trong vườn nho.

2. ‘Một đồng’, độ ba hào, là mực trung bình công nhật đời ấy ; đồng ấy chỉ chung phần thưởng trên lời ; nghĩa là ai làm việc trong vườn nho, dù mà đến sớm hay là đến muộn, nghĩa là dù đến khi còn trẻ tuổi hay là đang thì tráng kiện, già cả chẳng kì, miễn là ăn năn chừa cải, làm việc lành phúc đức thì cũng được rỗi linh hồn, Đức Chúa Lời chẳng thiên tư chê chối ai sốt. Song đồng ấy chẳng có ý chỉ rằng : trên thiên đàng các kẻ lành được công thưởng bằng nhau cả thảy, vì sự ấy nghịch lời Kinh thánh và nghịch lý : vì chưng trên nước thiên đàng ai nấy được thưởng mặc đòi việc lành phúc đức mình đã làm ở nơi này.

3. Có kẻ đến giờ thứ ba, có kẻ đến giờ thứ sáu, giờ thứ chín, nghĩa là làm sao ? – Thưa, trong dân hebereu bấy giờ quen tính các giờ đêm ngày như sau này. Đêm kế là mười hai giờ từ giờ thứ sáu ban tối cho đến giờ thứ sáu ban tối cho đến giờ thứ sáu ban sáng mà phân ra làm bốn phiên canh : canh một từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín ; canh hai từ giờ thứ chính đến giờ thứ mười hai ; canh ba từ giờ thứ mười hai đến giờ thứ ba ; canh tư từ giờ thứ ba đến giờ thứ sáu. – Ngày, cũng là mười hai giờ kể từ giờ thứ sáu ban sáng cho đến giờ thứ sáu ban tối mà phân ra làm ba phiên : đến giờ thứ sáu thì bấy giờ gọi là giờ thứ nhất cũng là giờ dần ; đến giờ thứ chín thì gọi là thứ hay là giờ tị ; đến giờ thứ mười hai bấy giờ thì gọi là giờ thứ sáu cũng là giờ ngọ ; đến giờ thứ ba ban hôm ban hôm thì gọi là giờ thứ chín, cũng là giờ thân. – Ông thánh Gregorio cắt nghĩa những lời ấy. Đức Chúa Jesu có ý phán dạy Chúa muốn cho mọi người được rỗi, chẳng kì người Judeu hay là các dân ngoại. Dù mà người Judeu đã được ơn Chúa gọi trước mặt lòng, còn các dân ngoại suy phục Chúa khí muộn chậm, song le cũng còn thế rồi linh hồn và hưởng phúc thanh nhàn, chẳng kém người Judeu đã được ơn gọi trước. – Thày Becano dạy rằng : sự lập công chẳng phải tại làm việc lâu, một tại sự siêng năng cần mẳn làm việc lành.

6. ‘Giờ thứ mười một’ là giờ dậu, giờ thứ năm chiều tối.

8. ‘ Đến chiều tối’, chỉ về ngày phán xét chung Đức Chúa Jesu là công cho những kẻ đã làm việc trong vườn nho Chúa.

9-10. Mọi người cũng được công thưởng, là được phúc thanh nhàn cả thảy ; song chẳng được hưởng phúc bằng nhau cả đâu.

12. Như xưa người Judeu phen bì vì thấy các thánh tông đồ đi giảng dạy cho các dân ngoại, mà các dân ngoại ấy nên dân con Chúa cũng như mình. Hãy xem thư gửi cho dân Roma.

16. Nghĩa là có kẻ ăn năn lở lại sau mà được phần phúc hơn kẻ ăn năn lở lại trước, vì siêng năng cần mẫn việc lành phúc đức hơn. – ‘Kẻ gọi thì nhiều, song kẻ chọn thì ít’ nghĩa là kẻ gọi thì là hết cả và loài người ta, vì Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi. Song những kẻ Chúa kén chọn cách riêng và ban ơn riêng cùng sẽ được phần thưởng riêng trên thiên đàng thì có ít, như các tông đồ và những kẻ đã nói trước này. – Còn về số kẻ lành kẻ dữ, kẻ được rỗi và kẻ hư mất linh hồn.

20. ‘Mẹ con ông Zebedeo’, là bà Salome.

21. Mụ ấy, như các người Judeu bấy giờ thường nghĩ rằng, Chúa cứu Thế sẽ lập nước lớn ở thế gian này ; cho nên mụ ấy xin cho hai con lai mình, là ông Jacobe và ông Juong, được chức phần bậc nhất trong nước ấy.

22. Đức Chúa Jesu bảo các đầy tớ ấy rằng : trong nước Người các kẻ cai quản phải nên giống như Người, là chịu những sự khốn khó, uống chén cay đắng. Hai đầy tớ ấy cũng sẵn lòng như vậy.

23. Ông thánh Juong kim khâu cắt nghĩa lời ấy thì rằng : ‘Sự ngồi bên tả bên hữu tao chẳng phải việc tao ban, bèn là tùy Cha tao đã định cho ai thì kẻ ấy được mà chớ . . . . nghĩa là chẳng phải việc tao ban, bèn là Cha tao thấy ai có công khó nhọc, đổ mồ hôi ra thì Người sắm đề cho kẻ ấy mà chớ’.

24. Marc. X, 41.

25. Luc. XXII, 25.

26-27. Các đấng cai quản Hội thánh không nên bắt chước vua quan phần đời mà làm cao làm trọng ức hiếp dân ; một làm tôi mọi người. Bởi đấy Đức Giáo Tông xưng mình là : là đầy tớ các kẻ làm tôi Chúa.

28. Đức Chúa Jesu đã phô mình làm của lễ chuộc tội thiên hạ. – Ví chưng dù mọi người có thể rỗi linh hồn được, song thật sự mọi người không được rồi.

29. Marc. X, 46 ; Luc. XVIII, 35.

## ĐOẠN XXI.

1. Trại ‘Bethphage’ ở gần núi cây dầu (Olivete) các xa Jerusalem độ nửa giờ.

2. ‘Làng kia’, là làng Bethania.

4. ‘Đấng tiên tri’ là Zacharia IX, 9; Isaia. LXII, 11 ; Joan. XII, 15.

5. ‘Vua này’ , nghĩa là Đấng cứu Thế.

9. ‘Hosannah’ nghĩa là ‘Chúa hãy cứu chữa’ ; song cũng hợp như lời ‘vạn tuế vạn phúc’.

12. Những lái buôn ấy bán chác đòi tiền bạc trong các hành lang và lầu hiên chung quanh đền thánh, là nơ các người Judeu đến lễ hội hợp nhau : ở đấy phần thì bán muông sinh, lễ vật dâng làm cảu tế lễ. Người Judeu ở tứ phương thiên hạ đến mừng lễ trọng ở thành Jerusalem, chúng nó mang tiền bạc ngoại cuốc thì phải đổi lấy tiền bạc dân Judeu cho được tiêu dùng ở Jerusalem và nộp thuế dinh vào đền thờ.

16. ‘Chớ thì bay chẳng đọc v.v. ‘

17. Joan. XI, 1.

19. Cây vả ấy là hình bóng chỉ dân Judeu Chúa đã vun trồng cho được sinh ra hoa quả ; song dân ấy chỉ phụ ơn Chúa, cho nên khô héo đi cho đến rầy.

20. Marc. XI, 20.

21. Hãy xem XVII, 20, trên này.

22. Marc. XI, 24 ; Jac. I,6.

23. Các thày cả thượng phẩm ấy là thày cả thượng phẩm dương thứ, thày cả thượng phẩm cựu và các thày cả đầu 24 họ. Marc. XI, 28. – Lẽ thì các thày cả ấy thấy Đức Chúa Jesu làm phép lạ thì chẳng nên hỏi Người bởi đâu được quyền phép ấy, vì chưng chỉ có Đức Chúa Lời phép tắc vô cùng làm phép lạ được mà thôi.

26. Ông Juong Baptista đã làm chứng về Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế ; song người Judeu chẳng khứng tin.

28. ‘Người kia có hai con lai’, là hình bóng chỉ về Đức Chúa Lời. Hai con lai ấy, con trưởng thì chỉ kẻ có tội, quân publicano v. v. ; con thứ thì chỉ về người Phariseo và những kẻ trong dân xưng mình là kẻ lành. – Ông thánh Hieronymo, ông thánh Beda v. v. cắt nghĩa rằng : con trưởng là hình bóng chỉ các dân ngoại ; con thứ thì chỉ dân Judeu. – Kẻ có tội, quân publicano, các dân ngoại trước thì cường ngạnh theo dàng tội lỗi, chẳng khứng vâng lời Đức Chúa Lời ; song đến sau nhờ ơn Chúa soi sáng mở lòng thì an năn lở lại vâng lời Chúa. Còn dân Judeu và quân Phariseo thì xưng mình là dân con Chúa là kẻ lành, song vốn cứng lòng mãi không vâng lời Chúa, không chịu ăn năn chừa cải.

33. ‘Người chúa nhà kia’ là Đức Chúa Lời ; ‘vun trồng’ nghĩa là Chúa đã kén chọn và đem dân riêng Người vào đất Chanaan, là đất màu mở. – ‘Vườn nho’, là dân Israel trong Kinh thánh hay sánh ví vuối vườn nho. – ‘Chôn cây ép rượu’, cho được được ép hoa lái mà sinh lợi lãi. – ‘Xây tháp’, cho được canh giữ vườn bằng yên. Cứ ý nghĩa mầu nhiệm : ‘Chúa vườn’ là Đức Chúa Lời ; ‘vườn nho’, là nước Đức Chúa Lời đã lập trong Israel ; ‘rào giận’, là các sứ thần Chúa gìn giữ nước Đức Chúa Lời là Hội thánh trong Sấm truyền cũ ; ‘cây ép’ là lề luật Đức Chúa Lời rèn tập dân để sinh lợi lãi thiêng liêng ; ‘tháp cao’, là vua quan Chúa đã đặt để mà coi giữ cai quản dân ; ‘kẻ làm vườn’, là dân Israel, nhất là các thày cả, người Levi, kẻ cả trong dân v. v.

34-35. ‘Mùa quả’, là việc lành phúc đức. ‘Các đầy tớ’ Chúa là các tiên tri. Trong các tiên tri kẻ thì phải đánh đức, như ông Jeremia ; kẻ thì phải giết như ông Isaia ; kẻ thì phải ném đá như ông Zacharia.

36. Nghĩa là lại sai những tiên tri khác.

37-39. Người Phariseo và các thày cả dầu họ đóng danh Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời.

41. Nghĩa là Đức Chúa Lời chê bỏ người Judeu và chọn lấy các dân ngoại cho được sinh ra hoa quả trong Hội thánh.

42. ‘Hòn đá góc tưởng’, là Đức Chúa Jesu, thì dân Israel, nhất là kẻ cả trong dân, đã chê chối loại ra. Đức Chúa Jesu lập Sấm truyền mới.

43. Hợp một ý như câu 41 trên này.

44. Những kẻ chê chối Đức Chúa Jesu điều phải hư hoại đời đời.

## ĐOẠN XXII.

1. Bài Evan ngày lễ cả XIX sau lễ hiện xuống.

2. Nước Đức Chúa Lời ở dời này, là Hội thánh, giống như tiệc yến, lấy lời Đức Chúa Lời, lấy ơn Đức Chúa Jesu, nhất là Minh thánh Máu thánh Người mà dưỡng nuôi linh hồn người ta. Thiên đàng, đời sau, cũng giống như tiệc yến, làm cho kẻ lành hưởng phúc, sung sướng, phỉ lòng phỉ chí. – ‘Vua kia’, là Đức Chúa Lời. – ‘Con thái tử’, là Con một Đức Chúa Lời. – ‘Tiệc cưới’, bởi vì Đức Cháu Con ra đời làm người, làm bạn vuối loài người ta, làm bạn vuối Hội thánh.

3. Các đầy tớ vua đã sai là các tiên tri điều nói tiên tri về Đấng cứu Thế ra đời. – ‘Kẻ đã mời’ ăn tiệc trước hết là dân Israel. – ‘Chúng nó chớ chẳng khứng đến’, nghĩa là Judeu chẳng muốn tin phục Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

4. Đến nhật kí Đấng cứu Thế ra đời, Đức Chúa Lời lại sai đầy tớ khác là ông thánh Juong Baptista và các thánh tông đồ, gọi dân Israel đến ăn tiệc yến, là khuyên dạy tin phục Chúa cứu Thế đã ra đời. Song dân ấy ra cứng lòng chẳng khứng tin ta theo Đức Chúa Jesu.

5. Những kẻ ấy mê sự thế gian này, chê bỏ việc linh hồn. Rầy biết là bao nhiêu cũng ăn ở như vậy.

6. Người Judeu bắt bớ, giết chết các thánh tiên tri, các thánh tông đồ Đức Chúa Lời đã sai cho được giảng khuyên chúng nó.

7. Đức Chúa Lời đã phạt dân Judeu phải tay quân Roma phá thành Jerusalem, thiêu hủy đền thánh, giết lát và tan tác dân vô phúc ấy.

8. Đức Chúa Lời sai khiến các tông đồ đi giảng đạo cho các dân thiên hạ. Người Judeu kể là không đáng ăn tiệc cưới Chúa đã dọn.

9. Hợp như lời đức Chúa Jesu sai các tông đồ di giảng Đạo các dân thiên hạ.

10. Đạo thánh Đức Chúa Lời và Hội thánh lán ra trong khắp tứ phương thiên hạ, giảng khuyên mọi thứ người chẳng kì kẻ sang trọng hay là kẻ hèn hạ, mà ai giữ Đạo nên thì được rỗi.

11. Khi ta chịu ép rửa tội thì mặc lấy áo tiệc cưới, là ơn thánh sủng, làm cho ta được ơn nghĩa cùng Chúa, đẹp lòng Chúa, mà kẻ nào mặc áo tốt lành Chúa ban như làm vậy thì mới nên đến trước mặt Chúa ; ai đến trước mặt chúa trong ngày phán xét mà không mặc áo ấy thì phải hư mất linh hồn, sa địa ngục dời dời.

13. Như trong nơi tiệc yến trên thiên đàng có sự sáng láng, vui sướng, sáng sủa, thì trong địa ngục có sự tối tăm, đau đớn, khóc lóc nghiến răng.

14. Ta suy sét trong các dàn thiên hạ có nhiều kẻ chẳng khứng nghe lời Hội thánh mà tin phục và giữ Đạo thật, như các dân ngoại đạo, kẻ theo bụt thân ma quỉ, ké theo đạo Mahomet, kẻ theo những bè đảng, ắt là kẻ sa địa ngục thì vô vàn vô số, chẳng hồ nghi được. Ấy là sự đáng thương tiếc kể chẳng xiết, vì Đức Chúa Jesu đã chịu nạn chịu chết đồ hết máu mình mà ra mà chuộc lấy các linh hồn ấy. – Song le suy cho cẩn thận kĩ lưỡng thì lời rằng : ‘kẻ gọi thì nhiều, kẻ chọn thì ít’ ắt là không nên chỉ lời ấy về những kẻ đã vào dám ăn tiệc cưới ; vì chưng trong bấy nhiêu kẻ ấy thật sự chỉ có một đứa phải luận phạt khốn nạn như vậy. Lời này thì phải cắt nghĩa y như ta đả cắt nghĩa trên này vừa rồi ; chẳng vậy thì bất hợp. – Vả lại nhân dịp thì ta giải thêm dày ít nhiều lẽ chắc chắn cho được ra mẹo mực dẫn dàng cho các kẻ toan giảng về điều hệ trọng ấy. Vậy :

1° Về số kẻ được rỗi linh hồn thì chẳng luận được điều gì chắc.

2° Cứ số ching loài người, chẳng kì kẻ có đạo kẻ không, có thầy thông lẽ đạo vịn lấy lời trước này rằng : ‘kẻ gọi thì nhiều, kẻ chọn thì ít’, mà đoán trong loài người kẻ hư di8 thù nhiều hơn kẻ được rỗi bội phần. – Song le thày Cornelio a Lapide là đấng thông Kinh thánh nhất phẩm, cắt nghĩa lời ấy như sau này. – Thày Gener đoán rằng : ‘so sánh trong hết cả và loài người ta số kẻ được rỗi và số kẻ sa địa ngục. thì kẻ được tỗi nhiều hơn’.

3° Xét về kẻ có đạo thật (Catholici), tính cả trẻ con người lớn, thì ông thánh Phanchico Sales, ông Suarez v. v. đoán rằng : kẻ mất linh hồn là phần ít, kẻ được rỗi là phần nhiều. – Các ông thông số sinh tử dạy rằng : phân loài người làm ba, có một phần chết khi chưa đến bảy tuổi ; - phân ra làm sáu có một phần chết trước khi lên 14 tuổi.

4° Trong các bè rối bè dảng có nhiều người thật thà theo đạo rối rối vì lầm ngay, có ý thờ phượng người làm tôi Đức Chúa Lời, chẳng có hồ nghi gì. Lại có các trẻ con chết khi chưa đến cuối khôn mà đã chịu phép rửa tội. – Song le rày trong các bè rối ấy, nhất là các bè protestantes, càng ngày càng tan tác, vì chẳng có mẹo mực dẫn dàng về những lẽ đạo buộc phải tin, thì có kẻ chẳng còn tin phép rửa tội mà không còn rửa tội thành phép, hóa ra kẻ lầm lạc theo các bè ấy càng phải thiệt hại phần linh hồn.

5° Xét về kẻ có đạo thật (Catholici) đã đến tuổi khôn lớn thì các thày thông lẽ đạo không hợp một ý. – Có đấng đoán rằng : kẻ được rỗi linh hồn là phần nhiều ; song cũng có kẻ chối sự thật ấy. – Thày Faber, là đấng danh tiếng hay chép sách dẫn dàng nhân đức lọn lành thì rằng : kẻ có đạo thật (Catholici) dù xét nguyên về kẻ khôn lớn thì phần được rỗi nhiều hơn. – Thày Suarez có lời răng : trong kẻ có đạo thật còn quen đi lễ và ăn mày các phép như Hội thánh truyền thì kẻ được rỗi nhiều hơn kẻ hư di. – Hãy suy nhớ trong nước Annam ta chẳng có mấy người có đạo chết mà không được ăn mày các phép trong đạo. – Song le rầy trong Hội thánh có nhiều nơi người ta kém nhân đức tin, sinh lòng khô khan, bỏ các lễ phép trong Đạo. Nhưng mà dù trong những kẻ ấy phần nhiều cũng được ăn mày các phép trong giờ sau hết ; chẳng có mấy kẻ chết không. – Ông Gener và ông Dieringer đoán rằng : xét trong kẻ có đạo thật và số kẻ được rỗi, số kẻ hư di, thì phải đoán kẻ được rỗi nhiều hơn bội phần.

6° Các kẻ đoán số kẻ được rỗi ít ỏi thì chẳng vịn lấy được chứng gì mạnh làm bằng, một luận quyết vu vơ, vô cớ. – Dù thế nào mặc lòng số loài người được rỗi linh hồn chầu chực Đức Chúa Lời trên thiên đàng thì rất nhiều, vô vàn vô số. Cứ như lời Apoc. VII, 9, ông thánh Juong tông đồ được xem thấy nhân tiền các thánh nam nữ chầu chực Đức Chúa Lời thì rằng. – Máu thánh Đức Chúa Jesu, công nghiệp Đức Chúa Jesu cực trọng vô cùng ; Đức Chúa Lời phép tắc vô cùng hay thương vô cùng có muôn muôn vàn vàn cách thế cứu chữa linh hồn người ta. – Ông Faber quen nói rằng : linh hồn nào cũng đầy dãy những phép lạ mầu nhiệm Đức Chúa Lời làm cho được cứu chữa các linh hồn ấy. – Dù vậy phải năng nhớ và giảng lời Đức Chúa Jesu phán rằng : cho được vào nước thiên đàng phải cố sức, và kẻ sẵn lòng ép mình mới được rồi.

15. Bài Evan ngày lễ cả XXII sau lễ hiện xuống, Matth. XXII, 15-21. Marc.XII, 13 ; Luc, XX, 20.

16. ‘Quân vua Herode v. v.’ là vua Herode Antipa. Nhà vua Herode nhờ quyền các vua Roma mới được làm vua trong đất Judea ; cho nên kẻ ấy ái mộ nước Roma. Còn người Phariseo và kẻ thông giáo điều muốn cho nước mình được thong dong thì nghịch vuối nhà vua Herode và quân Roma. Song trong dịp này bè Phariseo hợp nhất vuối bè Herode còn được làm hại Đức Chúa Jesu, vì nó trông mong dù mà Đức Chúa Jesu đáp lại cách nào mặc lòng thì cũng mắc : Người có dịp lại rằng : nên nộp thuế cho vua Cesare, là vua Roma, thì mất lòng dân Judeu ; bằng có đáp lại không nên nộp thuế, thì ra nghịch vuối nhà vua Herode cùng nước Roma. Bởi đấy dù thế nào, quân Phariseo trông sẽ được lẽ mạnh mà tố cáo và giết Người.

17. Đừng kề thuế dinh người Judeu hằng năm phải nộp vào đền thờ thì lại phải nộp thuế dinh cho vua Roma. – ‘Cesare’ (Caesar) trước là tên riêng một vua Roma là Julio Cesare, sau thì nên danh hiệu các vua Roma. Rầy trong nhiều nước bên Phương tây cũng là danh hiệu vua, như vua Allenagna, vua Autria, vua Russia, vua Bulgaria v. v.

19. ‘Một đồng’, là đồng gọi là’denario’, giá là độ ba hào tiền bây giờ.

21. Phải suy phục vua là đấng cần quyền thay mặt Đức Chúa Lời, song trước hết phải vâng lời và làm tôi Đức Chúa Lời.

23. Người Sadduceo là kẻ chối linh hồn thiêng liêng, hóa ra cũng chối sự sống đời sau và sự sống lại. Về người theo bè này, hãy xem cuối cùng H Macb.

24. Hãy xem Deut. XXV, 5 ; Marc, XII, 19 ; Luc. XX, 28.

32. Đức Chúa Lời là Chúa kẻ sống ; cho nên các tổ phụ điều sống trước mặt Đức Chúa Lời ; nghĩa là dù mà các đấng ấy đã chết phần xác, linh hồn lìa ra khỏi xác, linh hồn lìa ra khỏi xác, song các linh hồn ấy hãy còn sống vì là tính thiêng liêng, hằng sống ; và đến ngày tận thế xác sẽ sống lại mà hợp vuối linh hồn, mới được lọn tính loài người ; để cả linh hồn và xác được thưởng hay là phải mặc đòi sự lành dữ mình đã làm.

34. Marc. XII, 28 ; Luc. X, 25.

35. Bài Evan ngày lẽ cả XVII sau lễ hiện xuống. Matth. XXII, 35-46.

37. Deut. VI, 5. Đức Chúa Lời là Đầu cội rễ và là Cùng sau hết loài người ta, mọi sự phải qui về Đức Chúa Lời ; chô nên loài người ta phải thờ phượng làm tôi và kính mến Người hết linh hồn và hết sức mình.

39. Nghĩa là điều thứ hai này bởi điều răn thứ nhất mà ra. Sự kính mến Đức Chúa Lời, sự thương yêu mình và sự thương yêu kẻ khác điều thuộc về một nhân đức kính mến. – Trước hết phải kín mến Đức Chúa Lời, vì Đức Chúa Lời là Đấng tự hữu, lọn tốt lọn lành vô cùng, đáng kính mến vô cùng. – Thứ hai phải thương yêu mình, vì ta phải muốn phúc thanh nhàn cho chính mình ta. – Thứ ba phải thương yêu kẻ khác, vì kẻ ấy thông công sự lọn tố lọn lành Đức Chúa Lời và có thể hưởng được Đức Chúa Lời. – Sự gì ta chẳng muốn kẻ khác làm ta thì ta cũng không nên làm cho kẻ khác ; còn sự gì ta muốn kẻ khác làm cho ta thì ta cũng phải làm cho kẻ khác. Ấy là chính mẹo mực về sự thương yêu kẻ khác thì làm vậy.

40. Nghĩa là mọi sự trong Đạo điều qui về hai điều ran ấy.

43. Ps. CIX, 1 ; Luc.XX, 41.

44. Trong thơ CIX vua David nói tiên tri về Chúa cứu Thế là Con một Đức Chúa Lời, phép tắc vô cùng, từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra, ngự bên hữu Đức Chúa Cha, làm Đấng tế lễ đời đời, sẽ cai trị các kẻ thù.

45. Chúa cứu Thế có hai tính, là tính Đức Chúa Lời và tính loài người, là con Đức Chúa Cha và con vua David.

46. Lẽ thì người Phariseo xin Đức Chúa Jesu giảng dạy giải nghĩa những sự mầu nhiệm về Chúa cứu Thế ra đời mới phải; song kẻ ấy chẳng có lòng ngay thật và chẳng muốn biết sự chân thật, một bưng mắt lại, ra tối tăm cứng lòng, theo tính kiêu ngạo và ý riêng mình mà chớ.

## ĐOẠN XXIII.

1. Người Phariseo và các kẻ thông giáo là kẻ làm đầu trong dân, xưng mình là kẻ chăn giữa dân, cho nên Đức Chúa Jesu phán bảo dân kẻo nó tin theo những thày kiêu ngạo tối tăm mà phải thiệt.

2. Bè Phariseo và kẻ thông giáo tiếp theo các tiên tri trong Israel mà cắt nghĩa Kinh thánh, nhất là từ đời Machabeo, và cũng có khi những kẻ ấy thuộc về chi họ Levi, làm thày tế lễ hay là giúp việc tế lễ.

3. Phải câng nghe kẻ ấy khi tuân cứ lời Kinh thánh mà dạy dỗ dân; song chẳng nên bắt chước việc làm vì các thày ấy là kẻ kiêu ngạo giả hình. – Như trên này, đoạn thứ năm, Đức Chúa Jesu đã chúc cho kẻ ngay lành tâm mối phúc thật, thì rầy rao truyền tám lời khôn cực cho những quân Phariseo kiêu ngạo giả hình hay lừa dối làm hại dân.

4. Quân Phariseo thẳng nhặt vuối kẻ khác mà truyền những điều nhặt phép nặng nề; còn vuối chính mình thì dễ dãi không hay ép mình; ấy là sự nghịch lý, mà nên trách kẻ ấy rằng: hỡi thày thuốc kia, hãu chữa mình trước đã.

5. Người Judeu cứ nghĩa đen lời ông Moyse khuyên bảo dân hằng nhớ lề luật Chúa, thì nó dùng những giải dài hay là thẻ bằng vải bằng da mà biên ít nhiều câu lề luật vào đấy, buộc trên trán hay là quấn vào cánh tay để tỏ ra trước mặt thiên hạ, mình là kẻ ái mộ lề luật Chúa là dường nào. Những giải hay là thẻ bài ấy, người Phariseo làm cho rộng, phô mình là kẻ sốt sắng mộ mến sự Đạo. – ‘Ren gấu áo v. v.’: cử lời Num. XV. 38, ông Moyse bảo dân khâu ren thua vào gấu áo mình, có ý làm dấu hiệu mà nhớ đến lề luật Chúa cùng phân biệt người Judeu vuối các dân ngoại. Vậy quân Phariseo hay mang những ren tua dài để cầu danh tiếng trước mặt dân.

6. Marc. XII, 39; Luc. XI, 43; XX, 46.

8. Loài người ta nên dạy dỗ kẻ khác ; song le chớ có ai xưng mình là thày tự mình thông sự chân thật, vì chưng những sự ta đã học vuối Đức Chúa Jesu thì ta lại thông cho kẻ khác. Mọi người phải theo Đức Chúa Jesu mà học đòi sự chân thật.

9. Các kẻ làm cha dưới đất điều làm thay mặt Đức Chúa Lời mà thôi.

11. Trong Hội thánh cũng có những bậc khác nhau, kẻ thì trên kẻ thì dưới, song kẻ ở bậc trên phải làm ơn ích cho kẻ bề dưới. Hãy xem XX, 26 trên này.

12. Đức Chúa Lời chống lá kẻ kiêu ngạo mà ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

13. Người Phariseo chẳng khác gì đóng cửa thiên đàng lại, vì buộc những sự nặng nề người ta gáng không nổi, mà làm cho người ta lầm lạc. Chính mình cũng chẳng vào được vì là kẻ giả hình theo tính kiêu ngạo.

14. Người Phariseo giả hình sốt sắng thì có nhiều kẻ dâng tiền của xin kẻ ấy khốn cầu cho mình ; chúng nó sẽ phải lý đoán nặng nề, vì là kẻ giả dối lừa đảo người ta.

15. Người Phariseo khuyên được một người ngoại đạo Thiên Chúa thì buộc những điều nặng nề vô ích làm cho nó lại bỏ đạo thật và hư di hơn trước. Lẽ thì khuyên dạy kẻ mới đi dạo những lẽ buộc phải tin và các điều răn Chúa, để nó giữ mình sạch tội xứng đáng kẻ làm con cái Đức Chúa Lời.

23. Cứ lề luật ông thánh Moyse, dân Israel phải nộp thuế ấy về những hoa màu ngoài đồng ; còn những rau có hoa lái trong vườn thì chẳng buộc. Các người Phariseo muốn tỏ ra lòng sốt sắng thì nộp thuế về hết mọi sản vật, chẳng kì trong vườn hay là ngoài đồng, nó làm những sự lề luật không buộc. Song về sự giữ các điều răn, là sự hệ trọng hơn thì bè ấy khô khan chẳng xem sao đến. Những kẻ ấy hay giữ các điều bề ngoài con mắt xem thấy, còn những sự trong lòng thì kể như không.

24. Nghĩa là những sự nhỏ mọn thì cần giữ cẩn thận, còn những sự hệ trọng thì chẳng xem sao. Những người Phariseo vốn quen gan lọc rượu mình uống cho khỏi các giống dơ nhóp.

25-26. Nghĩa là hãy giữ mình phần linh hồn, giữ trí không tưởng và lòng ước ao cho thanh sạch trước đã, đoạn mới giữ mình trong sự bề ngoài.

27. Đời ấy, trong dân Judeu, năm nào, tháng Adar, là một tháng trước lễ Phase, thì quen sửa sang các mồ mả, sơn trắng tốt sạch sẽ.

28. Người Phariseo giống như mồ mả đã sửa sang cho trắng sạch như vậy : bề ngoài những kẻ ấy giả cách là kẻ lọn lành ; còn bề trong thì đầy những tính mê nết xấu.

29. Người Phariseo sửa xây mồ cho các tiên tri đời xưa, song nó đã bắt bớ giết ông tháng Juong, bắt bớ và giết Đức Chúa Jesu và sau sẽ bắt bớ các thánh tông đồ nữa.

30. Hãy xem XXI, 35 trước này.

31-32. Sự người Phariseo đã luận giất Chúa cứu Thế và bắt bớ các thánh tông đồ làm chứng nó là con cháu những kẻ đã giết các tiên tri và còn độc dữ hơn kẻ ấy bội phần. Các tố phụ đã giết các tiên tri mà chúng nó giết Chúa các thánh tiên tri.

33. Chúng nó độc địa như con rắn và bò cạp, nó lại là con cái ma quỉ, là con rắn dữ đầu trước hết đã giết loài người ta và là cha mọi sự giả dối. Hãy xem III, 7 trên này.

34. Đức Chúa Jesu sẽ sai các tông đồ cho được giảng đạo, cứu chữa dân ; song các đấng ấy phái người Judeu bắt bớ, đánh đòn, giết chết, như ông Stephano và ông Jacobe v. v.

35. ‘Zacharia’ là con ông Joiada vua joas đã truyền giết trước đền thờ, giữa khoảng đền thánh và bàn thờ.

36. Đức Chúa Lời sẽ oán phạt dân Judeu vì những sự bội bạc nó đã làm, giết các kẻ lành, nhất là vì đã chê chối con Đức Chúa Lời ra đời.

37. Đức Chúa Jesu đã khóc thương thành Jerusalem, song nó chẳng chịu lấy ơn.

38. Thành Jerusalem sẽ phải tàn phá, đền thờ phải thiêu hủy và dân Judeu phần thì phải quân Roma giết lát, phần thì phải tan tác khắp tứ phương thiên hạ mãi mãi cho đến rầy, nó mang tội đã giết Đấng cứu Thế thiên hạ đợi trông. Như xưa Cain đã giết em thì phải lưu lạc trên mặt đất cho đến chết ; cũng một lẽ ấy dân Judeu phải lưu lạc khắp cả và thế gian cho đến tận thế.

39. Đức Chúa Jesu lìa bỏ dân Judeu cho đến khi dân ấy, trong nhật kì sau hết, gần ngày tận thế, ăn năn lở laị cùng Đức Chúa Jesu.

## ĐOẠN XXIV.

1. Đức Chúa Jesu ra khỏi đền thờ thì Người đi làm một vuối các tông đồ, trước khi lên núi cây dầu, đoạn đi trú đêm ở làng Bethania trong nhà ông lazaro. – ‘Đầy tớ liền chỉ cho người xem đền thờ rộng lớn và nguy nga.’ – Đền thờ thành Jerusalem kể trong bảy sự lạ cả đời thượng cổ, loài người ta đã hoàn thành ở thế gian này. Thật chính đền thờ gọi là ‘nơi thánh và nơi cực thánh’ không được rộng lớn là bao nhiêu ; vả lại khi xây đền thứ hai này, đời ông Esdra, thì kém đền thờ thứ nhất xa lắm. Song đời các Machabeo thì đã sửa sang nhiều ; nhất là đời vua Herode cả thì xây thêm nhiều tòa, nhiều sở tứ vi đền thánh, sửa sang cho tốt lành đẹp đẽ rực rỡ kể chẳng xiết, như ông Flavio Josepho là kẻ xem thấy nhãn tiền đã làm chứng.

2. Vậy lời Đức Chúa Jesu phán tiên tri làm vậy thì đã ứng nghiệm năm 70, khi quan Tito phá phách thành Jerusalem cùng thiêu hủy đền thờ ; lại năm 363, khi vua Juliano Apostata toan xây đền thờ lại, như ông Ammiano Marcellino là kẻ ngoại chép sử kí đời ấy và kà kẻ thiết nghĩa cùng vua Juliano đã làm chứng.

3. ‘Núi cây dầu’ các xa Jerusalem nửa giờ đồng hồ, bên mạn đông bắc, gần suối Cedron ; gần đấy có vườn Gietsimani và trại Bethphage ; ở trên đỉnh núi cây dầu thì trông suốt kháp cả erusalem mãi mãi cho đến biển trung, biển muối, đến núi Hebal và núi Garizim.

4. v. v. Như xưa các đấng tiên tri nói tiên tri về thành Babylon phải bại hoại thì kẻ sự thành Babylon phải bại hoại là hình bóng tận thế và ngày phán xét chung : mà sự thành Jerusalem phải bại hoại là hình bóng ngày tận thế và ngày phán xét chung ; có lời chỉ cả về thành Jerusalem cả về ngày tận thế. – Câu 15-22 : nói tiên tri về thành Jerusalem bại hoại. – Câu 23-41 : nói đến tiên tri về ngày tận thế. – 42-XXV, 30 khuyên dạy phải ở tính thức và trung chính vì chẳng biết thì giờ nào tận thế sẽ đến. – XXV, 31-46 : nói tiên tri về ngày phán xét chung là thế nào. – Về những điềm lạ chỉ vế thành Jerusalem phải bại hoại cùng về ngày tận thế : 4-14. 5. Đời Đức Chúa Jesu và đến sau khi quân Roma tranh chiến vuối dân Judeu cùng vây hãm thành Jerusalem, có những kẻ xưng mình là Kirixito cứu chữa dân, như Theoda ; một người Egypto kia ; Simon phù thủy ; Bar Cocheba , đời vua Adriani ; và trong nhật kì sau hết, gần ngày tận thế, quỉ vương và những kẻ theo nó sẽ lừa dối nhiều người.

6. Cuối saec I, có nhiều giặc giã trong đất Judeu ; trong khắp nước Roma cũng có nhiều sự tranh chiến và có những dân trong xứ Britannia, Galilea, Illyria, Dacia v. v. dấy nghịch lên vuối nước Roma, như trong Sử kí làm chứng. – Trong nhật kì sau hết, gần đến ngày tận thế cũng sẽ xảy ra những sự hỗn độn giặc giã như vậy.

7. Những điềm lạ này phần thì xảy ra khi nước Roma phá phách đất Judeu, hủy hoại thành Jerusalem và đền thờ, phần thì sẽ xảy ra trong kì tận thế.

9. Saec. I, các bồn đạo, nhất là trong đất Judea, phải bắt bớ vì sự đạo kể chẳng xiết. Trong ngày tận thế quỉ vương và kẻ dữ theo nó sẽ cố tình giết lất kẻ có đạo và phá sự đạo cho tận tuyệt.

10. Nhiều kẻ thấy phải gian nan khổ sở vì sự đạo như vậy thì sẽ vấp phạm mà bỏ đạo và lìa bỏ Đức Chúa Lời. Kẻ bỏ đạo càng ghen ghét kẻ giữ lòng vững vàng và sẽ tố cáo làm khốn cho kẻ ấy.

11. ‘Có nhiều tiên tri giả’, nghĩa là những kẻ lập bè rối, bè đảng v. v..

14. Khi các thánh tông đồ đã giảng tin lành trong cả và thiên hạ, thì thành Jerusalem phải tàn hại. – Lại khi Hội thánh giảng đạo làm chứng cho các dân thiên hạ đoạn thì nhật kí tận thế gần đến.

15-22. Đức Chúa Jesu phán tiên tri về thành Jerusalem và đền thờ phải bại hoại.

15. Bài Evan ngày lễ cả XXIV sau lễ hiện xuống, Nghĩa là khi đền thánh phải hủy hoại, các dân ngoại sẽ làm cho nơi thánh ra ô uế, vì đặt bàn thờ rối và những tượng tà thần ở nơi ấy. Quân Roma đã đặt tượng Jupiter và thần nữ Venus ở nơi thánh.

16. Đang khi thành Jerusalem phải vây hãm, các bồn đạo ẩn lánh ở thành Pella trong đất núi xứ Galaad. Quan Vespasiano và quan Tito phá phách hủy hoại các thành ấp Judea, hễ gặp ai thì giết chết ; cho nên người ta chạy lên đất rừng ẩn náu trong hang hố.

17. Ai ở trên mái nhà chớ xuống vào trong nhà, một hãy chạy thoát. Trong đất Judea các mái nhà bằng phẳng như sân, bên nhà có bậc thang trèo lên.

18. Cũng vì một lẽ ấy kẻ đang làm ở ngoài đồng chớ về nhà mà lấy áo ngoài, một hãy trốn lánh đi cho mau.

19. Kẻ ấy càng lo sợ phải gian nan khốn khó.

20. Trong mùa rét sự trốn lánh càng hiểm nghèo. Ngày sabbato, cứ lề luật, người Judeu không nên di dàng xa, hai nghìn bước là cùng. Đã hay những luật phép ấy chẳng buộc các bồn dạo. Song bao lâu Hội thánh chưa rao lời tha những phép Sấm truyền cũ, thì các bồn dạo ở giữa dân Judeu không dám sai lỗi các điều ấy. – Khu này, từ câu 15 cho đến câu 23, đã -ứng nghiệm khi quân Roma hủy ruyệt thành Jerusalem ; song le trong nhật kì tận thế cũng sẽ mắc phải những sự gian nguy đã kề đây.

21. Từ thuở trước chẳng xảy thấy sự gian hiềm khốn cực như trong ngày quân Roma bại hoại thành Jerusalem ; song trong nhật kì tận thế còn hiểm nghèo hơn bội phần.

22. Nghĩa là nếu trong kì tận thế Đức Chúa Lời để quỉ vương bắt bớ giết lát kẻ có đạo thì chẳng còn kẻ nào được sống phần hồn phần xác. Song Chúa giảm bớt nhật kì ấy và giết kẻ thù nghịch. – Từ câu 23 cho đến câu 41 Đức Chúa Jesu phán tiên tri về ngày tận thế.

23. Quỉ vương dùng kẻ dữ, các bè rối, bè đảng, bè nhiệm cho được lừa dối các dân, nó cậy phép ma quỉ mà làm những sự lạ, giả trá nhiều người.

27. Ngày phán xét chung Đức Chúa Jesu sẽ ngự xuống sáng láng uy ghi, chẳng kì kẻ lành kẻ dữ sẽ nhận biết Người.

28. Nghỉa là khi loài người theo quỉ vương đã hư di thì Đức Chúa Jesu sẽ ngự xuống vuối các thiên thần mà phán xét nó.

29. ‘Các ngày ấy’, là nhật kì quỉ vương.

30. ‘Dấu Con người’, là cây thánh giá. – ‘Các dân thiên hạ khóc lóc’, nghĩa là kẻ có tội. – ‘Con người’, nghĩa là Đức Chúa Jesu.

31. Các thiên thần sẽ gọi hết mọi người sống lại, chẳng kì kẻ lành kẻ dữ.

32-33. Nghĩa là, như khi cày vả nẩy nở thì biết mùa hè gần đến thế nào ; hễ những điềm lạ kề trước này đã xảy ra thì biết ngày tận thế gần đến cũng thế ấy.

34. ‘Dòng dõi này’ phần thì chỉ riêng về người Judeu đời ấy, phần thì chỉ chung cả dân Judeu. Dân Judeu đời ấy đã xem thấy nhãn tiền khi thành Jerusalem phải bại hoại. Vả lại Chúa sẽ gìn giữ dân Judeu như phép lạ sống vậy, dân ấy không tan mất được cho đến tận thế. Cho nên lời Đức Chúa Jesu phán tiên tri làm vậy vừa chỉ vể thành Jerusalem vừa chỉ về ngày tận thế.

35. Nghĩa là lời Đức Chúa Jesu phán tiên tri sẽ ứng nghiệm chẳng sai.

36. Nghĩa là chỉ có Đức Chúa Lời biết ngày giờ tận thế và ngày phán xét chung, mà Đức Chúa Lời chẳng muốn tỏ ra cho ai biết, để loài người ta giữ mình sẵn liên.

37-39. Nghĩa là như đời ông Noe, dù mà thiên hạ xem thấy người đóng tàu cho khỏi lụt cả thì cũng chẳng ai suy đến, chẳng ăn năn chừa cải, một ăn ở khô khan nguội lạnh, chẳng lo phần linh hồn thế nào, thì rầy về sự lo đến ngày phán xét cũng như vậy. Cả hai kì thiên ha sẽ phải khốn cực bất ưng khi chẳng ngờ.

40-41. Nghĩa là người này sẽ được rỗi, còn người kia sẽ hư mất ; người này thì thiên thần sẽ thu lấy vì là kẻ lành, người kia thì chê bỏ, vì là kẻ có tội.

42. Nghĩa là hãy tính thức dọn mình chết lành, bởi vì trong ngày phán xét riêng Chúa ra lý đoán cho mọi người thế nào thì ngày phán xét chung cũng ra lý đoán thế ấy. Trong ngày phán xét riêng gặp phải sự lành dữ thế nào trong ngày phán xét chung sẽ gặp phải như vậy.

43. Sự phán xét riêng phán xét chung bất thình lình đến, như kẻ trộm, lúc nào không ngờ.

44. Cũng hợp ý ấy.

45. Hãy cần mẵn chính trực siêng năng làm việc bậc mình.

46-47. Chúa sẽ thưởng đầy tớ ấy trên thiên đàng.

50. I Petr. V, 2.

51. Đầy tớ gian tà ấy sẽ phải loại ra khỏi các kẻ lành, sẽ phải bỏ xuống địa ngục chịu phạt, phàn nàn trách mình, khóc lóc nghiến răng. Hãy suy cho nên và lo cho khôn ngoan cần kíp.

## ĐOẠN XXV.

1. Thí dụ năm đồng nữ khôn ngoan và năm đồng nữ ngẩn ngơ hợp vuối cuối Đoạn XXIV vừa rồi mà dạy rằng : phải hằng tỉnh thức, làm việc lành mà chực sẵn liên, vì chẳng biết giờ nào ta phải đến trước mặt Chúa mà chịu phán xét. – Đây nhắc qua trong dân Judeu xưa hễ có đám cưới trọng thế thì chiều tối chồng mới đi làm vuối các đồng bạn cho được rước vợ mới về ; vợ mới làm một vuối các bạn nũ mình – thường là mười người điều ra đón chồng mới ; mọi người cầm đèn đuốc và đem bầu da đựng rầu kẻo đèn tắt đi. Khi đã rước râu đến nhà chồng mới thì các bạn đồng nam nữ theo vợ chồng mới mà vào nhà ăn tiệc cưới. – Xét ý mầu nhiệm thí dụ này thì người chồng mới là Đức Chúa Jesu. – bạn thiêng liêng là Hội thánh ; - nam9 đống nữ ngẩn ngơ chỉ những kinh hồn ơ hờ trễ nải không hay vững vàng tính thức phần linh hồn, - nơi ăn tiệc cưới là trên thiên đường khi linh hồn lành thánh ra khỏi thế gian này mà hợp làm một cùng Đức Chúa Jesu giữa các thánh thiên thần , các thánh nam nữ ; - giờ rước bạn thiêng liêng là giờ chết và giờ phán xét.

2-4. Nam đồng nữ ngẩn ngơ chỉ những kẻ có lòng tin phục Đức Chúa Jesu, dâng mình cho Đức Chúa Jesu, mà lấy sự ấy làm đủ ; chẳng tỉnh thức ăn cần hằng thêm lòng kính mến, chẳng hay làm việc lành phúc đức lập công cho đẹp lòng Đức Chúa Jesu. – Các đồng nữ khôn ngoan chỉ những kẻ vừa tin phục Đức Chúa Jesu vừa siêng năng làm việc lành phúc đức.

5. Kẻ ấy không suy lời Đức Chúa Jesu phán bảo rằng : hãy tỉnh thức vì bay chẳng biết ngày giờ Con Người sẽ đến.

6. Bất thình lình lúc nào không ngờ thì Đức Chúa Jesu đến : nghĩa là lúc nào không ngờ thì người ta chết và phải chịu phán xét. – ‘Có tiếng kêu gọi v. v.’, là tiếng các thánh thiên thần theo Đức Chúa Jesu khi Người đến phán xét.

7. Khi giờ ấy đến, kẻ khôn ngoan đã sửa sang linh hồn mình sẵn, giục lòng tin cậy kính mến.

8. Trong giờ chết kẻ đã ơ hờ trễ nải sẽ phàn nàn trách mình vì thấy mình tay không, chẳng sắm lấy việc lành phúc đức ; trong sự phàn nàn thì ra vô ích vì thì giờ đã qua rồi.

10. Các kẻ sẵn sàng theo Đức Chúa Jesu vào nước thiên đàng được ăn tiệc cưới, là được hưởng mọi sự lành phỉ lòng phỉ chí.

11-12. Chẳng phải kẻ than thở rằng : lạy Chúa tôi, lạy Chúa tôi, mà được lên thiên đàng ; bên là kẻ vâng theo thánh ý Chúa cho lọn.

14. Thí dụ ông chúa nhà kia phân cấp gia tài cho các đầy tớ thì cũng hợp một ý ấy, mà chỉ rằng, đến giờ phán xét sẽ phải thưa lại cùng Đức Chúa Lời về những tài năng, những ơn Chúa đã ban cho. Đầy tớ đã sinh lợi lãi thì được thưởng, đầy tớ biếng nhác sẽ phải phạt. – Xét ý mầu nhiệm bóng bảy thú dụ ấy thì ‘ông chúa nhà kia’ chỉ Đức Chúa Jesu phân phát tài năng và những ơn cho loài người ta dùng mà sinh lợi lãi thiêng liêng. – Người ‘trầy di’, nghĩa là khi đã lập công chuộc tội và sắm lấy ơn cho loài người ta được rỗi linh hồn, thì Người lên lời, mà đến kì đã chỉ định lại ngự xuống phán xét mọi người thưởng phạt cho công bằng mặc đòi nó đã dùng ơn nên hay là chăng.

15. ‘Talento’, là cân vàng bạc quen dùng trong dân hebereu, dân Roma v. v. Vậy đây ta sẽ lược qua cân bạc vàng, tiền văn, như xưa đã quen dùng tronh dân hebereu mà hay nhắc đến trong Kinh thánh, là thế nào.

Cốt là ‘sakel’, bởi tiếng heber, ‘sakel’, là cân nhắc.

Đồng ‘Sekel’, là độ một lạng, 15 grammes ; một đồng sekel bạc = 2f,83.

Đồng ‘Sekel’, là độ một lạng, 15 grammes ; một đồng sekel vàng = 43f,50.

Từ sekel trở xuống :

Đồng ‘Beka’ là nửa siclo, giá bạc là 1f, 40.

Đồng ‘Reca’ là I/4 siclo, giá bạc là 0f, 70.

Đồng ‘Gerah’ là I/20 siclo, giá bạc là 0f, 14.

Đồng ‘As’ (dipondium), giá là độ 1 xu.

Từ sekel trở lên :

Một Mna, (maneh), là 60 siclo, giá bạc = 84f.

Một Kikkar (talentum), là 60 mna, giá bạc=8,500fr.

Một Kikkar (talentum),là 60 mna, giá vàng = 132,000fr.

Một talento cân là 45 kilos, là 300 sekel.

‘Ai nấy mặc tài sức mình’, nghĩa là chúa phân phát các ơn và tài năng thiêng liêng, tùy đấng bậc và công việc Đức Chúa Lời dịnh giao phó cho ai nấy phải làm.

18. Kẻ ấy phụ ơn và tài sức thiêng liêng Chúa đã ban, hay là dùng không nên, không sinh lợi lãi thiêng liêng.

19. v. v. Đến ngày chết, ngày phán xét, Đức Chúa Lời bắt các đầy tớ ấy tính sổ lại. Trong ngày ấy ai nấy phải đem trước mặt Chúa vốn thiêng liêng Chúa đã phân phát cho mình và lợi lãi mình đã làm ra. Khốn cho kẻ đến tay không hay là đầy tội lỗi nặng nề.

21. Đầy tớ ấy sẽ được hưởng phần phúc xứng hợp vuối việc lành mình đã làm.

24. v. v Đầy tớ biếng nhác phải phạt vì phụ ơn Đức Chúa Lời đã ban cho.

29. Kẻ dùng ơn Đức Chúa Lời nên thì Chúa càng gia thêm ơn ; còn kẻ phụ ơn thì Chúa giảm bớt ơn.

30. Đầy tớ bất trung phụ ơn Chúa phải phạt trong địa ngục.

31. Từ đây trở xuống nối vuối XXIV, 31 trên này. Đức Chúa Jesu phán dạy về sự phán xét chung là thế nào : ngày tận thế Đức Chúa Jesu ngự xuống sáng láng uy nghi làm một vuối muôn vàn thiên thần mà phán xét hết cả và loài người ta.

32. Các thiên thần phân rẽ kẻ lành (con chiên) và kẻ dữ (con dê) ra khỏi nhan.

33. Ông thánh Thomaso dạy rằng : hễ việc lành phúc đức nào thì thêm sự sáng láng riêng xứng hợp pở nơi xác sống lại ; cũng một kẻ ấy hễ tội nào thì in dấu vết xấu xa trong xác kẻ dữ. Bởi đấy xem kẻ lành kẻ dữ sống lại thì được xem thấy tội phúc, lành dữ bày tỏ nhân tiền ở nơi kẻ ấy.

34. ‘Hỡi những kẻ Cha tao giảng phúc’, nghĩa là những kẻ Cha tao yêu dấu, vì đã vâng theo Thánh ý Người và đã kính mến Người. – ‘Đã sắm cho bay từ tạo thiên lập địa ‘, vậy Chúa là Đấng thông minh vô cùng, từ trước tiên biết tội phúc mọi người đã phân định số phận mỗi một người tùy theo việc lành dữ kẻ ấy làm.

35. v. v. Kẻ lành tren thien đàng sẽ được hưởng phần phúc thanh nhàn xứng hợp vuối việc lành phúc mình đã làm ở thế gian này.

40. Hễ làm việc gì vì lòng kính mến Chúa thì kẻ là việc đã làm cho Chúa, mà đáng thưởng trên lời.

41. ‘Hỡi những đứa vô phúc kia, hãy xở đi khỏi mặt tao mà xuống lửa đời đời v. v.’ : vậy kẻ dữ phải sa địa ngục là kẻ khốn cực là trùng nào : một là bởi vì Chúa chúc sự dữ cho nó ra vô phúc ; hai là vì nó phải lìa khỏi mặt Chúa mà sai cùng sau hết mình ; ba là vì nó phải chịu sự phạt trong lửa ; bốn là phải chịu những hình phạt ấy đời đời kiếp kiếp.

## ĐOẠN XXVI.

1. Bài Evan ngày lễ lá, Matth. XXVII, 1.

2. Về lễ Pascha hay là lễ Phase, hãy xem Exod. XII.

3. ‘Tiên đường’, là lầu hiên hay là hành lang trước nhà thày cả thượng phẩm. – Ông Caipha nương nhớ các quan nước Roma đặt mình làm thày cả thượng phẩm, độ mười năm, là đời quan Pilato làm trấn thủ xứ Judea, rồi Caipha phải quan Vitellio các chức.

4. Ngày ấy là ngày thứ tư, cho nên xưa trong Hội thánh vốn quen ăn chay ngày ấy, nhớ lại quân Judeu đã hội nhau mà bàn mưu chước cho được giết Đức Chúa Jesu.

5.’Trong ngày lễ v. v.’, nghĩa là trong ngày lễ Pascha gần đến, vì khi ấy có nhiều người Judeu tứ phương thiên hạ đã đến mừng lễ tại Jerusalem; có nhiều kẻ tin Đức Chúa Jesu là Đấng tiên tri cả, và mới được mấy hôm trước những lũ dân ấy rước Đức Chúa Jesu vào thành Jerusalem trọng thề ; bởi đấy các thày cả đầu họ và những kẻ thông giáo dái sợ dân mà nhất định giãn sự giữ mình toan làm. Song le khi chúng nó đã nhờ dịp Juda bàn nộp Đức Chúa Jesu cho mình thì nó lại đổi ý ngay mà cố tình bắt và giết Đức Chúa Jesu trước ngày lễ.

6. Sáu ngày trước lễ Pascha, Đức Chúa Jesu ở trong nhà ông Simon tật phong, tại Bethania. Ông Simon này là kẻ thân thích vuối ông Lazaro,bà Maria Magdalena và bà Martha. Trước Đức Chúa Jesu đã chữa ông này cho khỏi tật phong ; song người ta vẫn còn quen gọi là Simon tật phong.

7. Bà xức dầu trên đầu Đức Chúa Jesu, là bà Maria Magdalena ; trong dịp ấy bà Maria cũng xức dầu chân Đức Chúa Jesu như đã kể trong Evan ông thánh Juong. Bà Maria Magdalena xức dầu Đức Chúa Jesu hai lần : một lần như đã kể dây và trong Evan ông thánh Juong. XI,1 ; lại một lần khác nữa, như đã kể trong Evan ông thánh Luca, VII, 36. – Vốn trong dân Judeu chưa có thói quen, hễ mời đấng trọng vào ăn tiệc yến trọng thề thì xức dầu là đổ thuốc thơm quí giá trên đầu và ở nơi chân, cho được tỏ ra lòng tôn kính. – Cứ thói trong các nước ấy bấy giờ, khi ăn tiệc yến thì nằm nghiêng trên những giường sập đặt chung quanh bàn tiệc.

8. Một cân thuốc thơm quen dùng bấy giờ trong các đám tiệc trọng thề làm vậy, trị giá thì độ 400 fr. Trong Evan ông thánh Marco trị giá bình thuốc thơm ấy là hơn 300 denario, là độ 300 fr.

10. Khi các đầy tớ, nhất là Juda, trách bà Maria vì đã phí của làm vậy, thì Đức Chúa Jesu bênh chữa bà ấy mà cắt nghĩa ý mầu nhiệm sự xức dầu làm vậy là thế nào.

12. Nghĩa là, bà ấy bởi ơn Đức Chúa Lời soi sáng đã biết chẳng còn bao lâu nữa thì Đức Chúa Jesu phó mình chết, cho nên bà ấy đổ dầu thơm ấy trên mình Người, có ý làm dường như xức xác liệm Người vậy.

13. Bởi bà thánh ấy đã tỏ ra lòng kính mến Đức Chúa Jesu làm vậy, thì được tiếng khen là kẻ có phúc thật, mãi mãi cho đến tận thế, mà nhớ lại việc lành phúc đức cả thế bà thánh ấy đã làm.

14. Juda Iscariote ( Isch-Karioth, nghĩa là người quê thành Karioth).

15. ‘Ba mươi đồng bạc’, là 30 đồng ‘sekel’ hay là 30 lạng bạc = độ 85 f. – Cứ lề luật ông Moyse, ba mươi sekel là giá chuộc kẻ làm tôi, cho nên là giá đứa phàm hèn. Mọi sự ấy hợp như lời ông Zacharia, XI, 12 đã nói tiên tri về Đấng cứu Thế sẽ phải bán 30 đồng bạc.

17. Ngảy lễ Phase gọi là ‘lễ bánh không men’, vì như lề luật ông Moyse, trong lót tuần lễ Phase chẳng những cấm không nên ăn bánh có men, mà lại không được phép giữ bánh có men trong khắp cả đất Israel. Lễ Phase thì mừng đủ bảy ngày từ chiều hôm ngày 14 tháng Nisan (nửa Martio nửa Aprili) ; năm ấy ngày 14 tháng Nisan là ngày thứ năm.

18. ‘Cùng người kia’, là đầy tớ Đức Chúa Jesu. – ‘Giờ tao đã gần’, nghĩa là giờ Người dịnh phô mình chịu nạn chị chết, chuộc tội thiên hạ.

19. Nghĩa là các đầy tớ sắm lấy một chiên đực con, xin các thày cả giết trước cửa đền thờ, rồi chọn chiên con ấy trong nhà đã chỉ trước này.

21. Đức Chúa Jesu tỏ ra sự ấy trước mặt các tông đồ, đế Juda động lòng ăn năn lở lại.

23. Khi ông thánh Juong hỏi nhỏ kẻ nộp Đức Chúa Jesu là ai thì Đức Chúa Jesu làm dấu mà chỉ là Juda ; song các tông đồ khác không nghe lời Đức Chúa Jesu chỉ kẻ nộp mình là Juda. Câu 25 cũng vậy. – Chẳng phải bởi Đức Chúa Jesu phán tiên tri làm vậy mà Juda nộp Người đâu ; bèn là bởi vì Đức Chúa Jesu biết Juda cố tình nộp Người thì Người phân tiên tri trước. – Đức Chúa Lời thông minh vô cùng từ trước vô cùng biết mọi sự tội phúc loài người sẽ làm. Song sự Đức Chúa Lời thông biết trước thì không có cất sự thong dong loài người ta ; vì chưng chẳng phải là vì Đức Chúa Lời thông biết mà những sự ấy xảy ra như vậy ; bèn là bởi vì loài người ta ; vì chưng chẳng phải là vì Đức Chúa Lời thông biết trước. Loài người ta rắp lòng làm sự lành thì Đức Chúa Lời biết trước ; bằng loài người ta cố tình làm sựu dữ thì Đức Chúa Lời cũng thông biết trước như vậy. Đức Chúa Lời ban cho loài người ta được tính thong dong thì Chúa để nó dùng tính thong dong mặc ý mình, muốn làm sự lành thì làm, muốn làm sự dữ cũng vậy ; chẳng có lẽ nào mà Đức Chúa Lời cất hay là phá tính thong dong đâu. Song Đức Chúa Lời có quyền phép làm cho những sự dữ loài người ta làm lở nên dịp tốt cho Người sinh ơn ích cho thiên hạ. Giả nhu Juda không nộp Đức Chúa Jesu cho quân dữ, ắt là Người chẳng thiếu cách khác mà cứu chữa loài người ta. – Cứ như lời Evan ông thánh Juong XIII, 2 và ông thánh Luca XXII, 21-23, Đức Chúa Jesu rửa chân cho các tông đồ và truyền phép Minh Thánh trước, rồi sau mới tỏ ra cho các tông đồ biết trong các đầy tớ có một kẻ sẽ nộp Người ; cho nên cứ đấy thì phải đoán rằng : Juda chịu phép Minh thánh và chịu chức thày cả làm một vuối các tông đồ khác, như cá thánh giáo phụ, ông thánh Cypricano, ông thánh Hierronymo, ông thánh Augustino, ông thánh Chrysostomo vốn dạy làm vậy.

26. Đức Chúa Jesu lập việc tế lễ missa, phép Minh thánh Máu thánh và phép truyền chức. – Đức Chúa Jesu cầm lấy bánh, là bánh không men, vì bấy giờ, cứ lề luật ông Moyse, trong các nhà Judeu khắp cả đất Israel, chỉ có bánh không men chẳng có bánh nào khác. – ‘Này là Minitao’, nghĩa là sự này hay thấy có hình bánh thì chẳng còn phải bánh, một là mình tao , xác tao, thịt tao. Evan ông thánh Luca thêm lời rằng :’Sẽ phó vì bay’, nghĩa là sẽ phó mình tao vì bay làm của tế lễ trên cây thập giá. – Đức Chúa Jesu phó mình làm của tế lễ trên cây thánh giá thì có cả máu, cả linh hồn Đức Chúa Jesu và tính Đức Chúa Lời nữa; vả lại mình thánh Đức Chúa Jesu đã dâng làm vậy chẳng phải là xác chết đâu bèn là sống, cho nên trong mình thánh cũng có máu thánh linh hồn Đức Chúa Jesu và tính Đức Chúa Lời, nghĩa là lót Đức Chúa Jesu. – Trong sự mầu nhiệm Đức Chúa Jesu đã làm như vậy thì phải phân biết hai sự : một là Người đã dâng mình làm của tế lễ ; hai là Người phó mình cho các đầy tớ ăn mình thánh Người là sự chịu lễ.

28. ‘Này là máu tao’, nghĩa là sự này bay thấy có hình rượu nho thì thật chẳng còn phải là rượu nho, bèn là máu tao. Vậy Đức Chúa Lời phép tắc vô cùng phán truyền làm vậy minh bạch, rõ ràng, tỏ tường, chẳng còn thể nói rõ hơn được, chớ thì có ai dám chối cãi hay là hồ nghi ru ? – ‘Sấm truyền mới v. v.’ : như khi Đức Chúa Lời lập Sấm truyền cũ, giao ước vuối dân Israel, thì đổ máu các muông sinh thế nào ; cũng một lẽ ấy, rầy cùng là máu thánh Đấng cứu Thế dâng mình làm của tế lễ mà lập Sấm truyền mới như vậy. – ‘Cho nhiều người’, nghĩa là cho hết cả và lòi người ta ; Đức Chúa Jesu lập công chuộc tội cho hết mọi người, song le mọi người không được rỗi minh hồn thật vì phụ ơn Chúa ban cho. – Như Minh thánh hợp vuối Máu thánh, linh hồn Đức Chúa Jesu và tính Đức Chúa Lời thế nào, thì Máu thánh hợp vuối Minh thánh, linh hồn Đức Chúa Jesu và Đức Chúa Lời cũng thế ấy. Hội thánh, các giáo thánh phụ, từ thuở xưa cho đến nay vốn tin và buộc phải tin như vậy. – Khi Đức Chúa Jesu lập phép mầu nhiệm cực trọng này thì Người phân biệt tỏ tường Minh thánh và Máu thánh , vì là việc tế lễ nhắc lại việc tế lễ trên cây thánh giá Đức Chúa Jesu đã dâng mình và đổ máu mình ra. – Evan ông thánh Luca XXII, 19, có lời Đức Chúa Jesu truyền cho các tông đồ làm việc này mà nhớ đến Người cho đến tận thế.

29. Đức Chúa phán những lời này trước khi lập phép Minh thánh mà rằng : tao chẳng còn ăn tiệc vuối bây ở thế gian này nữa ; song sẽ ăn tiệc yến vuối bay trên nước thiên đàng, nghĩa là sẽ đến ngày bay đươc vui sướng hưởng phúc, phỉ lòng phỉ chí vô cùng trên lời.

30. Trước khi ăn lễ Pascha, người Judeu đọc Ps. CXII-CXIII ; khi đã ăn lễ Pascha đoạn thì đọc Ps. CXV-CXVIII.

31. ‘Sẽ vấp phạm vì tao’, nghĩa là khi các đầy tớ thấy Đức Chúa Jesu phải tay kẻ dữ thì sợ hãi và lìa bỏ Người, chẳng khác gì mất đức tin. – ‘Sẽ đánh kẻ chăng v. v.’, hợp như lời ông tiên tri Zacharia đã nói dự trước.

34. Nghĩa là đêm nay, trước khi chưa sáng thì mày chối tao ba lần. Đêm, con gà quen gáy từ đầu canh ba, độ nửa đêm cho đến đầu canh tư là độ giờ thứ ba. So sánh lời này vuối lời Evan nghĩa là khi gà gáy chưa hết thì mày chối tao ba lần.

37. Đức Chúa Jesu đã đem ông Phero, ông Jacobe và ông Juong trên núi Thabor mà tỏ sự cả sáng tính Đức Chúa Lời ra ; rầy Đức Chúa Jesu đem ba đầy tớ ấy vào vườn Gethsemani mà tỏ ra sự đau đớn, yếu đuối tính loài người đang hấp hối vì gánh lấy tội lỗi hết cả và thiên hạ.

38. Đức Chúa Jesu chịu những sự cay đắng ấy vì Người đã định bởi lòng thương loài người ta chịu nạn chịu chết chuộc tội cho thiên hạ, hợp như lời các tiên tri đã nói dự trước.

39. Đức Chúa Jesu có hai ý muốn ; một là ý muốn thuộc về tính Đức Chúa Lời ; hai là ý muốn thuộc về tính loài người. Về phần ý muốn tính Đức Chúa Lời thì Đức Chúa Jesu có một ý muốn chung vuối Đức Chúa Cha và Đức Chúa Thánh Thần. Còn về ý muốn tính loài người thí yếu đuối lấy sự chịu nạn chịu chết làm nặng nề cay đắng ; song Người vốn rắp lòng theo thánh ý Đức Chúa Cha liên liên và cho lọn. – Vậy ở nơi Đức Chúa Jesu, tính Đức Chúa Lời hợp làm một cùng tính loài người ta và thâu suốt tính loài người thì Người hằng được xem thấy Đức Chúa Lời và được hưởng mặt Đức Chúa Lời liên ; song le Đức Chúa Lời cầm giữ sự vui sướng bởi sự xem thấy Đức Chúa Lời trong linh hồn Đức Chúa Jesu lại, để Người chịu những sự thương khó bề trong bề ngoài , lập công chuộc tội.

41. Phải tỉnh thức và cầu nguyện cho được nương nhờ ơn Đức Chúa Lời thì mới chống lả được các chước cám dỗ, vì tính xác thịt bằng hướng chiều về sự trái. Chẳng khác gì tính loài người ta phân rẽ làm hai, một phần là lòng thần muốn sự lành ; còn một phần khác, là lòng thú, ngụy nghịch vuối lòng thần, mà hằng hướng về sự trái.

45. ‘Bây giờ bay hãy ngủ v. v.’ : lời này là lời Đức Chúa Jesu trách các đầy tớ, dường như bảo các đầy tớ rằng : rầy có phải giờ nên ngủ nghỉ ru ? vì đã đến giờ tao định phó mình trong tay kẻ dữ.

51. ‘Có một người v. v.’, là ông Phero.

53. Trong nước Roma mỗi một cơ đội là 6000 quân; 12 cơ đội thành một cơ binh.

54. Nghĩa là những lời các tiên tri đã nói dự trước về Chúa cứu Thế chịu nạn chịu chết chuộc tội thiên hạ thì phải nên lọn. Song le hãy suy rằng, chẳng phải vì Đức Chúa Lời đã phán tiên tri về quân dữ sẽ bắt và giết Đức Chúa Jesu thì chúng nó làm như vậy đâu ; bèn là vì Đức Chúa Lời thông minh vô cùng biết trước những quân dữ ấy sẽ rắp lòng bắt và giết Đức Chúa Jesu phán tiên tri như làm vậy.

56. Các đầy tớ còn yếu đức tin và sợ phải bắt và chịu sự khốn khó thì lìa bỏ Đức Chúa Jesu tạm vậy và chạy tan tác.

57. v. v. Đức Chúa Jesu phải diệu đến trước mặt thày cả thượng phẩm.

63. ‘Đức Chúa Jesu nín lặng’, hợp như lời Isaia, LIII, 7.

64. Cứ kiểu cách này mà truyền cho ai thề, thì kẻ thề chỉ phải thưa rằng : Amen, hay là có thật như vậy v. v. – Đức Chúa Jesu xưng mình là Con một Đức Chúa Lời và là Đấng cứu Thế. – Đức Chúa Jesu đã ra lý đoán cho thành Jerusalem và đền thờ phải tàn hại ; dân Israel phải lưu lạc trong cả và thiên hạ và mắc phải nhiều sự gian nan khốn khó cho đến tận thế ; ngày tận thế Đức Chúa Jesu lại ngự xuống phán xét chung mà ra lý đoán kinh khủng cho dân Israel.

65. Trong dân Judeu xưa có thói quen, hễ gặp phải sự khốn cực đau đớn hay là sự gì mình lấy làm trái lẽ, trái phép quá lắm, hay là lấy sự gì làm gở lạ v. v. thì xé áo mình ra từ cổ đến lưng. Trong dịp này ông Caipha giả cách mình lấy lời Đức Chúa Jesu đã xưng mình là Con Đức Chúa Lời, làm lời nói phạn đến Chúa, thì xé áo mình ra.

66. Các kẻ hội nhau đấy chẳng có ý tra xét dí gì, một lựa dịp cho được luận xử Đức Chúa Jesu.

67. Đầy tớ các thày cả dầu họ làm xỉ nhục Đức Chúa Jesu làm vậy ; hợp như lời các đấng tiên tri .

68. Các kẻ ấy che mặt Đức Chúa Jesu mà nói nhạo như vậy.

69. Ông Phero chối Đức Chúa Jesu ba lần.

## ĐOẠN XXVII.

1. Ban đêm tỏa nhất, gọi là Sanberin, đã làm án luận giết Đức Chúa Jesu. Song le bởi vì cứ chính lệ tòa ấy đã lập thì ban đêm không nên hội hợp và không nên làm án xử tử, cho nên sáng sớm tòa ấy hội hợp đông hơn nữa, để lại lập thành án luận xử Đức Chúa Jesu và bàn vuối nhau lập lý cho được diện Đức Chúa Jesu đến tòa quan trấn thủ Roma, vì dân Judeu không có quyền xử tử. Tòa nhất lấy lẽ rằng : Đức Chúa Jesu đã xưng mình là vua Judeu, hóa ra ngụy nghịch vuối nước Roma, mà cáo Người trước mặt quan trấn thủ làm vậy.

2. Năm thứ 6, sau Đức Chúa Jesu, vua thượng vị Roma, là vua Augusto, cất quyền vua Archelao, mà từ bấy giờ xứ Juda và Samaria thuộc về quyền quan nước Roma cai quản đất Syria ; lại có một quan trấn thủ quản đất nước Judea ; quan này coi việc sưu thuế và cầm quyền xử tử, ngồi ở tại thành Cearea ; song nhân dịp ngày lễ trọng dân Judeu tứ xứ hội đến mừng lễ đông đúc thì quan trấn vốn đóng tại Jerusalem, trong đền vua Herode gần đồn Antonia. Quan Pontio Pilato làm quan trấn thủ từ năm 26 cho đến năm 36.

3. Juda ngã lòng thắt cổ, cũng như Achitophel là mưu thần vua David toan nộp chúa mình cho Absalom, song thấy nhỡ ra chẳng được việc thì thắt cổ.

8. ‘Haceldama’ tiếng heber. Hakeldama, nghĩa là ruộng (bakel), máu (dama).

9. Ruộng ấy ở gần đồng Hinnom, bên nam thành Jerusalem, ở đấy vốn chôn xác những người kí cư không có đất tại Jerusalem. – ‘Hợp như lời ông tiên tri Jeremia v. v.’. Nói tắt, sách ông tiên tri Jeremia đã mượn lấy lời ấy không còn. – Lời trước này cũng hợp vuối lời tiên tri Zach. XI, 13, hoặc ông tiên tri Zacharia đã mượn lấy trong sách ông Jeremia. – Trước sau trong sách Zacharia XI thì như sau này: Ông tiên tri đặt thì dụ, xưng mình là kẻ thay mặt Chúa chăn giữ dân Israel. Ông tiên tri thấy mình coi sóc Israel luống công vô ích thì toan bỏ việc mà bảo dân Israel hãy lả công cho mình. Lẽ thì dân Israel xin đấng tiên tri cử việc coi sóc chăn giữ dân; song dân tối tăm mê muội ấy xin bằng lòng mà lả công thuê một năm là 30 đồng, về bậc tôi tá. – Bấy giờ Chúa thịnh nộ dân vì đã lìa bỏ mình làm vậy thì bảo tiên tri rằng: ‘ba mươi đồng bạc, là giá con cái Israel đã trị giá người, hãy lấy mà ném cho thợ gốm bên đền thờ’; thì ông tiên tri Zacharia đã cứ như lời Chúa truyền mà ném bạc ấy trong đền thờ. – Vậy ý màu nhiệm thí dụ ấy thì chỉ về Chúa cứu Thế, là Đấng chăn giữ Israel, mà Israel lìa bỏ Người, bán Người 30 đồng bạc. Ấy tóm lại ý nghĩa lời ông tiên tri Zacharia thì làm vậy.

10. Ruộng ấy ở trong đồng Hinnom là nơi các thợ gốm Jerusalem quen ở.

11. Người Judeu đã cáo Đức Chúa Jesu xưng mình là Chúa Messia, hóa ra là vua Judeu; trước mặt quan Pilato Đức Chúa Jesu xưng mình là vua, song nước Người chẳng phải về thế gian này.

12. Những kẻ ấy cáo gian thì Đức Chúa Jesu nín lặng, hợp như lời các tiên tri.

14. Cứ như lời Luc. XXIII, 6-12 phải xen vào đây, thì quan Pilato giải nộp Đức Chúa Jesu cho vua Herode Antipa, đang ở Jerusalem, bởi vì vua ấy cai quản xứ Galilea.

15. Nghĩa là, ngày lễ Pascha thì có lệ tha cho mọi người tù. Có kẻ đoán thói lệ này vốn có từ thuở xa xưa trong nước Israel, nhớ lại ngày lễ Phase dân ấy được khỏi làm tôi Egypto. Song cũng có kẻ đoán là điều lệ quân Roma đã lập ra trong dân Judeu.

16. Barabba là kẻ trộm cướp có tiếng vì đã làm loạn và giết người.

17-18. Quan Pilato đã biết dân vốn tin phục Đức Chúa Jesu, mới rước Người vào thành Jerusalem cách trọng thể, mà cũng biết kẻ cả trong dân bởi lòng ghen ghét Đức Chúa Jesu dỗ dân xin quan Pilato luận giết Người.

19. Vợ quan Pilato, tên là Claudia Procula, mới nhập giáo Judeu; bà ấy nhờ ơn Chúa được chiêm bao thấy chồng mình, là quan Pilato, sẽ phải nhiều sự gian nan bởi luận xử tử Đức Chúa Jesu, thì chẳng khỏi phải vua Roma cách chức và phát lưu tại thành Vienna trong đất Galelia mà tự vẫn ở đấy.

24. Sự rửa tay làm vậy vừa chỉ vừa phân phô mình sạch tội giết người. Trong nước Greco, nước Roma cũng quen làm như vậy. – Quan Pilato phân phó làm vậy thì vô ích mà quan ấy mang tội luận giết Đức Chúa Jesu; vì chưng nếu chẳng có lời quan ấy ưng cho thì quân Judeu chẳng làm gì được, vì không có quyền xử tự.

25. Dân Israel nguyển rủa mình làm vậy thì ra vô phúc muôn đời cho đến tận thế. – Qua khỏi độ 40 năm, dân vô phúc ấy phải quân Roma tàn phá, hủy hoại thành Jerusalem và đền thờ, chẳng để hòn đá nào chồng trên hòn đá nào, giết lát vô vàn vô số người; còn những kẻ thoát khỏi thì giống như Cain giết Abel mà lưu lạc trên mặt đất; đến kì tận thế nó mới ăn năn đền tội cùng nhận Đức Chúa Jesu là Chúa lời đất, mình đã giết.

26. Cứ thói lệ trong nước Roma khi ai phải đóng danh vào thập giá thì trước tiên phải đánh đòn cách dữ tợn đến nỗi cũng có khi kẻ ấy chết vì đòn. Roi quen dùng đời ấy bằng giải da bò có dây sắt quấn vào và có móc sắt. Kẻ phải chịu đánh đòn phải trói buộc vào cột cao độ hai thước, cho nên phải đứng cúi mình đến ngang lưng. Khi phải đánh đòn làm vậy thì mát thịt cả và mình từ đỉnh đầu xuống bàn chân chẳng còn nơi nào lành.

27. Khi đã đánh đòn Đức Chúa Jesu ở tiền đường đoạn thì quân lính lại đem Người vào dinh quan làm xỉ nhục Người. Dinh hay là công đường quan trấn ở trong đền vua Herode, gần dồn Antonia trên núi đền thờ. – ‘Đội quân’, là 600 quân.

28. ‘Áo khoác đỏ tia’ ấy là áo các vua quen dùng: quân ấy có ý nhạo Đức Chúa Jesu là vua giả.

29. Joan. XIX, 2, cũng như vậy.

32. Cứ thói quen khi đem kẻ phải chịu đóng danh đi xử thì chính kẻ ấy phải vác thập giá, đừng kể khi đã mỏi mệt quá chẳng còn thế mà vác được. Khi Đức Chúa Jesu diện đi xử thì trước tiên Người vác thánh giá , như đã kể Joan. XIX, 17. Khi đã ra khỏi thành mà Đức Chúa Jesu kiệt sức đi, thì gặp ông Simon mà bắt người vác đỡ thánh giá. Ông Simon là người quê đất Cyrene trong xứ Libya, bên mạn bắc Africa, kí cư ở thành Jerusalem. Đến sau ông Simon này lở lại đạo Đức Chúa Jesu mà nổi danh tiếng.

33. Núi đồi ấy gần thành Jerusalem bên mạn tây bắc; là nơi quen xử tù và chôn xác kẻ phải xử tử, vì lẽ ấy gọi là Golgotha. Calvaria, nghĩa là đầu lâu; cùng có kẻ đoán núi non ấy hình tròn tròn như đầu lâu, cho nên gọi là Calvaria.

34. ‘Rượu pha mật đắng’ như đã quen mọi khi, để kẻ phải xử hình mê say. Song Đức Chúa Jesu không chịu uống.

35. Cứ thói lệ bốn quản lý hình chia áo kẻ phải chịu đóng danh; còn áo trong, là áo dệt liền chẳng có đàng chỉ, thì chúng nó bắt tham cho biết ai được. Hợp như lời tiên tri. – Quản lý hình dùng bốn danh sắt đóng hai tay và hai chân vào thập giá; dầu gội mạo gai; có kẻ đoán có khăn che phủ lưng.

36. Như thói quen có quân lính canh giữ cho đến khi kẻ phải chịu đóng danh sinh thì. Cứ sự thường kẻ phải đóng danh còn sống khốn cực làm vậy, treo ở giữa lời đất, hai, ba, bốn ngày.

37. Khi điệu ai đi xử hình thì có một tên lính cầm thẻ án xử đi trước, mà lúc đi dọc dàng thình thoảng rao cho người ta biết bởi cớ nào mà luận xử tử như vậy. – ‘Này là Jesu vua dân Judeu’: cứ ý nghĩa đen quan Pilato có ý chỉ rằng; này là Jesu đã xưng mình là vua dân Judeu; cho nên phải xử tử. Song cứ ý mầu nhiệm thì chỉ Đức Chúa Jesu là Chúa cứu Thế là Vua cả đã phải chết vì tội thiên hạ, như Đức Chúa Lời đã định và đã phán tiên tri.

38. Người Judeu có ý thêm xỉ nhục cho Đức Chúa Jesu thì lại đóng danh hai đứa trộm cướp bên tả hữu Người; kẻ bên tả gọi tên là Gestas, kẻ bên hữu gọi là Dismas. Những sự ấy hợp như lời ông tiên tri Isaia. I, III, 9, 12.

39. Hợp như lời tiên tri Ps. XXI, 8. – Sự lắc đầu vừa chỉ về sự chê cười nhạo bang, vừa chỉ sự lấy làm vui khi thấy kẻ mình ghen ghét phải sự khốn khó.

44. Một người kẻ trộm cướp ấy, là kẻ phải đóng danh bên hữu, ăn năn lở lại cùng Chúa và được chết lành.

45. Giờ thứ sáu, cũng gọi là giờ ngọ, là giờ mười hai chính trưa; giờ thứ chín, cũng là giờ thân, là giờ thứ ba ban chiều. – Sự tối tăm ấy chẳng phải bởi nhật thực, vì ngày ấy là ngày rằm, bên là phép lạ thật; lại sự tối tăm ấy chẳng những trong nước Judea mà lại trong khắp nước Roma.

46. Ở nơi Đức Chúa Jesu, tính Đức Chúa lời chẳng có lìa bỏ tính loài người bao giờ.

48. ‘Giống rêu đá’ là tổ bọ bề, là giống mềm dùng thấm nước, khi nặn nó thì nước lại chảy ra.

50. Đức Chúa Jesu sinh thì giờ thứ ba chiều hôm, là chính giờ vốn quen dâng của lễ trong đền thờ. Những của lễ trong Sấm truyền cũ là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jesu là của lễ chuộc tội thiên hạ. Khi Đức Chúa Jesu đã dâng mình làm của tế lễ trên cây thánh giá thì các của lễ trong Sấm truyền cũ chỉ tắt đi. – Đây ta thêm tóm tắt lại ít nhiều lẽ nên suy về các sự thương khó Đức Chúa Jesu để sẵn sàng cho các đấng làm thày nguyện ngắm hay là giảng dạy. – Các đấng thông lẽ đạo dạy rằn, dù xát các sự đau đớn Đức Chúa Jesu rất nhiều, dù xét những sự dau đớn ấy rất nặng nề, đàng nào mặc lòng, phải kể là hết phép.

A). – Đức Chúa Jesu chịu mọi thứ sự đau đớn trong linh hồn, ngoài xác, kể là hết phép, chẳng thiếu giống đau đớn gì. – a) Trong linh hồn có dự sọ hãi, lo buồn, sầu não.

b) Ngoài xác:

1° Đầu đội mạo gai, mặt phải vả, chân tay phải danh sắt thâu qua.

2° Đức Chúa Jesu phải đánh đòn, cả và mình chẳng còn nơi nào lành.

3° Đức Chúa Jesu phải giỗ vào mặt.

4° Khi Người treo trên cây thập giá mà khát nước thì quân dữ cho Người uống giấm chua mật đắng.

5° Đức Chúa Jesu phải xỉ và diếc dóc, khinh chê nhạo bang.

6° Đức Chúa Jesu treo trên cây thập giá chịu đau dớn khốn cực kể chẳng xiết.

B). – Xét những sự thương khó Đức Chúa Jesu nặng nề là thế nào thì cũng kễ là hết phép. – a) Xét về những sự đau đớn Đức Chúa Jesu chịu trong linh hồn.

1° Những sự đau đớn ấy rất nặng nề vì xứng hợp vuối tội lỗi loài người ta.

2° Đức Chúa Jesu biết các tội lỗi ấy cho thấu, tỏ tường.

3° Đức Chúa Jesu biết tội lỗi ấy rất độc dữ, gian ác, phần thì trêu phạm Đức Chúa Lời, phần thì làm hại loài người ta.

4° Đức Chúa Jesu hằng thông suốt một trật, các sự thương khó ấy, các sự sì nhục nhuốc nha.

5° Đức Chúa Jesu thương xót muôn vàn kẻ chẳng khứng nhờ các sự thương khó Người.

6° Đức Chúa Jesu thương xót những kẻ chịu bắt bớ, khổ sở vì Người.

7° Đức Chúa Jesu chịu uống chén cay đắng ấy cho đến cấn, chẳng pha sự ngọt gì vào.

b) Xét về những sự thương khó ngoài xác. – Xác Đức Chúa Jesu rất lọn lành v. v. cho nên càng biết sự đau đớn hơn mọi người.

51. Khi Đức Chúa Jesu vừa mới sinh thì, màn lớn che nơi cực thánh trong đền thờ xé ra lám hai; phép lạ này chỉ rằng: Đức Chúa Jesu chuộc tội thiên hạ đoạn của thiên đàng liền mở ra; lại rằng: Sấm truyền cũ đã mãn hạn phi di. – Khi Chúa cả mọi sự sinh thì, đất chuyển đông, núi non là đá vỡ ra đường như khóc thương Chúa cứu Thế vậy.

52. ‘Mồ kẻ chết’ đã khoét trong núi đá mở ra, làm chứng Chúa mới sinh thì là Chúa phép tắc vô cùng, làm cho kẻ chết sống lại, như lời Người đã phán rằng: ‘tao là sự sống lại và sự hằng sống’ . – ‘Xác các thánh đã chết được sống lại v. v.’ hoặc ông Adam, ông Abraham, vua David, ông Juong Baptista, ông thánh Joseph v. v.

53. Các thánh ấy sống lại thế nào?

1° Có kẻ đoán rằng: Các thánh ấy sống lại rồi lại chết, như ông Lazaro và những kẻ Đức Chúa Jesu đã làm phép lạ cho sống lại.

2° Có đấng khác đoán rằng, các thánh ấy sống lại sáng láng cùng cả xác và linh hồn theo Đức Chúa Jesu lên lời. Song sự này xem ra bất hợp vì vốn tin, đừng kể Đức Chúa Jesu và Rất thánh Đức Bà, chưa có đấng nào khác được sống lại láng sáng như vậy. Đến ngày tận thế mới sống lại sáng láng như thế ấy.

3° Lại có đấng đoán rằng: các linh hồn thánh ấy mặc lấy hình xác cũ mình, nhưng mà sau lại bỏ hình thế ấy, còn linh hồn ấy thì theo Đức Chúa Jesu lên lời.

54. Quan ấy là người ngoại đạo coi lính đã đóng danh và canh giữ Đức Chúa Jesu đang treo trên thập giá. Quan ấy đã nghe quân Judeu nhạo Đức chúa Jesu là Con Đức Chúa Lời v. v., mà rầy thấy những pháp lạ xảy ra làm vậy thì xưng Đức Chúa Jesu thật là Con Đức Chúa Lời. Những quân lính canh cũng xưng như làm vậy.

55-56. Các bà ấy là kẻ thân thích, chị em họ Rất thánh Đức Bà, theo Đức Chúa jesu vì lòng kính mến Người và cho được giúp việc Người. Bà Maria Magdalena là em bà Martha và ông Lazaro; bà ấy gọi là Magdalena vì được địa nghiệp tại thành Magdalena cũng gọi là thành Magedan, trong xứ Galelia. – Bà Maria là mẹ ông Jacobe hậu và ông Joseph, và là vợ ông Cleopha cũng gọi là Alpheo. – Mẹ hai con lai ông Zebedeo, là ông Jacobe tiền và ông Juong, gọi là Salome.

57. Ông Joseph quê thành Arimathea, hoặc là thành Ramathaim hay là thành Rama, là kẻ cả trong dân có tên trong tòa cơ mật viện Judeu; người đi làm một vuối ông Nicodemo đến trước mặt quan Pilato mà xin lĩnh xác Đức Chúa Jesu.

59. Trong nước Judeu đời ấy có thói quen xức xác kẻ chết, liệm vào khan gai nhỏ trắng, dùng những giải gai buộc chân tay mình mày, đoạn để xác nằm trong mồ là hang dã khoét vào đá; rồi lấy hòn đá lớn lấp cửa mồ.

61. ‘Bà Maria kia’ là vợ ông Cleopha.

62. ‘Ngày hôm sau ngày dọn mừng lễ’, nghĩa là ngày Sabbato, ngày dọn mừng lễ là ngày thứ sáu, ngày ấy phải sắm đủ mọi sự cần về ngày Sabbato là ngày phải nghỉ không nên làm việc phần xác. Cứ phép dân Hebereu quen tính, khi mặt lời đã lặn thì kề là đầu ngày hôm sau.

66. Quân Judeu càng cẩn thận canh giữ mồ thì sự Đức Chúa Jesu sống lại càng chắc chắn và càng làm sáng danh Đức Chúa Lời.

## ĐOẠN XXVIII.

1. Tiếng ‘sabbato’, phần thì dùng mà chỉ cả tuần lễ ; ngày thứ 2, gọi là ngày thứ nhất sau sabbato ; về các ngày khác cũng như vậy. Từ ngày thứ năm vừa rồi, mọi xự xảy ra cứ thứ tự sau này : ngày 14 tháng Nisan, chiều tối, Đức Chúa Jesu và các tông đồ ăn bữa tối sau hết ; - 15 Nisan, là ngày thứ sáu, dọn mừng lễ, và là ngày thứ nhất tuần pascha, sáng sớm Đức Chúa Jesu phải luận giết đoạn phải đóng danh, chiều tối táng vào mồ ; - 16 Nisan là ngày sabbato gọi là sabbato cả vì là tuần Pascha, hay là tối ngày thứ sáu, người Judeu xin quan Pilato cho quân canh mồ ; - 17 Nisan, là ngày thứ nhất sau sabbato (rầy là ngày Chúa nhật) sáng sớm Đức Chúa Jesu sống dậy. – ‘Bà Maria khác’ là bà Maria Cleopha ; lại có bà Salome và bà Joanna. Tối ngày thứ sáu và tối ngày sabbato, các bà ấy đã sắm thuốc thơm cho được liệm xác Đức Chúa Jesu, vì các bà ấy chẳng biết quân Judeu đã niêm phong mồ lại.

2. Khi Đức Chúa Jesu sống lại, mồ còn nguyên tuyền, đến sau thiên thần mới cất hòn đá ra, để làm chứng Đức Chúa Jesu đã sống lại. – Sự Đức Chúa Jesu sống lại là nền sự Đạo và nền nhân đức tin, vì làm chứng Đức Chúa Jesu là Đức Chúa Lời, cho nên môi người phải tin thật Đạo thánh Người là Đạo Thiên Chúa. Sự Đức Chúa Jesu sống lại cũng là nên nhân đức cậy ; vì chưng Đức Chúa Jesu đã sống lại thế nào thì ngày tận thế ta cũng sẽ được sống lại thế ấy.

6. Đức Chúa Jesu đã phán tiên tri Người sẽ sống lại.

7. Các đầy tớ là người xứ Galelia, cho nên lễ đoạn lại lở về Galelia. Đức Chúa Jesu lở về đất ấy trước và hiện ra cùng các đầy tớ ở đấy, như đã phán tiên tri vuối các đấng ấy.

9. Trước Đức Chúa Jesu đã hiện ra vuối bà Maria Magdalena ; - rồi hiện ra cho các bà ấy như đã kể đây ; - đoạn hiện ra cho ông Phero ; - cho hai tông đồ đi về làng Emmau ; - cho mười tông đồ, cho mười một tông đồ, co bảy tông đồ bên biển Genesa, cho mười một tông đồ trên núi trong xứ Galelia.

10. Khi Đức Chúa Jesu đã chuộc tội thiên hạ thì loài người ta lại nên con cái Đức Chúa Lời, cho nên bây giờ Đức Chúa Jesu gọi đầy tớ là an hem.

12. Như các thày cả đã đút tiền cho Juda nộp Chúa mình thế nào thì rầy lại đút tiền cho quân canh nói dối như vậy.

14. Nếu quân canh là linh quan trấn, tự thú mình đã ngủ làm vậy thì ắt là đáng phải phạt rất nặng.

18. Bài Evan ngày lễ Đức Chúa Lời ba Ngôi. – Đức Chúa Jesu là Ngôi Hai ba đời, cho nên cầm quyền cả trên lời dưới đất.

19. Đức Chúa Jesu sai các đầy tớ đi giảng dạy cho các dân thiên hạ biết Đạo thánh Người mà được rỗi linh hồ. – ‘Nhân danh Cha và Con và Thánh Thần’, chỉ về sự mầu nhiệm một Đức Chúa Lời ba Ngôi.

20. Đức Chúa Jesu ban cho Hội thánh quyển giảng dạy, coi sóc các dân thiên hạ mãi mãi cho đến tận thế. Hội thánh giảng dạy thay mặt Đức Chúa Jesu và nhờ ơn Đức Chúa Jesu phù hộ, cho nên không sai lầm được. Ai nghe Hội thánh thì vâng nghe Đức Chúa Jesu, ai dè duôi Hội thánh thì để duôi Đức Chúa Jesu mà chớ.