Wielka Brytania

**Wielka Brytania**, **Zjednoczone Królestwo** (ang. *United Kingdom*), **Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej** (ang. *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*) – unitarne państwo wyspiarskie w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii zalicza się Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

Wielka Brytania posiada kilkanaście terytoriów zależnych, niewchodzących w skład Zjednoczonego Królestwa. Należą do nich dependencje Korony brytyjskiej (Guernsey, Jersey i Wyspa Man) oraz brytyjskie terytoria zamorskie: Akrotiri, Anguilla, Bermudy, Brytyjskie Terytorium Antarktyczne, Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Dhekelia, Kajmany, Falklandy, Georgia Południowa i Sandwich Południowy, Gibraltar, Montserrat, Pitcairn, Turks i Caicos oraz Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha.

## Historia

### Harold Macmillan (1957-1967)

W 1957 roku do władzy doszedł Harold Macmillan, za którego władzy sytuacja Brytyjczyków na świecie diametralnie się odmieniła. To za jego władzy przypieczętowany został rozpad imperium: kolejne państwa do niedawna podległe Londynowi (mniej lub bardziej układając się z władzami nad Tamizą) ogłaszały niepodległość. Jednak Macmillan miał plan na ustanowienie nowej pozycji Wielkiej Brytanii w świecie, który oparł na: samodzielności wojskowej (zapewnieniu Wielkiej Brytanii dostępu do broni jądrowej) oraz na odnowieniu relacji dyplomatycznych ze Stanami Zjednoczonymi (nadszarpniętych po Kryzysie sueskim). By potwierdzić poparcie dla prowadzonej polityki, Macmillan zorganizował przyspieszone wybory w 1959 r., które zwyciężył.

Macmillan słynął z rządów dynamicznych i stanowczych. W reakcji na spadające poparcie w ciągu jednej nocy 13 lipca 1962 r. wymienił prawie cały gabinet, łącznie z ministrem Johnem Profumo, który był jego bardzo bliskim współpracownikiem. To wydarzenie określano mianem "nocy długich noży", a samego premiera Jej Królewskiej Mości określano mianem "Macknife". Zmiany w gabinecie przynosiły umiarkowane poprawy poparcia społecznego i pozwoliły na minimalne zwycięstwo w wyborach w 1963 roku.

Prezydentura Macmillana spotykała się jednak z trudnościami ekonomicznymi. Spraw nie ułatwiał ujawniony konflikt północnoirlandzki. Rząd nie był w stanie przedstawić propozycji porozumienia, która usatysfakcjonowałaby zarówno katolickich Irlandczyków, jak i protestanckich mieszkańców Ulsteru. Zarówno na obszarze Irlandii Północnej, jak i w Anglii dochodziło do ataków terrorystycznych organizowanych przez Irlandzką Armię Republikańską. Poza tym w 1965 roku jednostronną niepodległość ogłosiła Rodezja Południowa, co uznano za kompromitację gabinetu. Ostatecznie te czynniki doprowadziły do przegranej torysów w 1967 roku.

### Ian Mikardo (1967-1971)

W 1967 roku do władzy w Wielkiej Brytanii doszedł lewicowy labourzysta Ian Mikardo, który przerwał monopol na władzę Partii Konserwatywnej,trwający dotąd blisko 13 lat. Mikardo zamierzał uzdrowić brytyjską gospodarkę, jego zdaniem zniszczoną przez długie rządy torysów. Jego reformy polegały na nacjonalizacji kluczowych gałęzi gospodarki oraz poszerzeniu opieki socjalnej. Mikardo uważany za radykała sam nie miał poparcia w gronie własnej partii, dlatego okres jego władzy okazał się być szczególnie nieszczęśliwym pod względem gospodarczym.

Na arenie zagranicznej Mikardo zasłynął głównie z radykalnego sprzeciwu wobec działań rasistowskiego rządu w Rodezji Południowej i wprowadzenia sankcji przeciwko byłej kolonii. Nie było to jednak znaczące zwycięstwo, a sam Mikardo przegrał wybory w 1971 roku.

### Edward Heath (1971-1995)

1971 rok przyniósł Wielkiej Brytanii powrót władzy torysów. Na czele nowego gabinetu stanął konserwatysta Edward Heath, którego reformy skoncentrowały się na dążeniu do niezależności państwa. W gronie brytyjskich ekspertów zauważono wzrost cen ropy, co doprowadziło do przeprowadzenia inwestycji naftowych na Morzu Północnym, które wkrótce się zwróciły. W ten sposób Wielka Brytania obronną ręką wyszła z kryzysu paliwowego. Eksperci twierdzą, że inwestycja ta zapobiegła także masowym strajkom górników, które groziły wówczas Wielkiej Brytanii.

W latach siedemdziesiątych na wokandę powrócił kryzys północnoirlandzki. Doszło do kolejnej serii przerażających zamachów bombowych. Rząd zareagował dość brutalnie: zlikwidowana została autonomia Irlandii Północnej, a na ulicach wszystkich brytyjskich miast, szczególnie północnoirlandzkich, pojawili się żołnierze. Rozwiązanie to zostało zaakceptowane przez społeczeństwo, jednak fala przemocy osłabiła pozycję gospodarczą Wielkiej Brytanii (nadal cierpiącej po kryzysie naftowym) - inflacja wyniosła ponad 20%. Na szczęście, sukcesywnie, rok po roku cena paliwa spadała w związku ze zwiększeniem wydobycia ropy naftowej na Morzu Północnym.

To również Heath, za namową swoich doradców oraz przy poparciu przywódcy labourzystów - Jamesa Callaghana - doprowadził do rozpoczęcia kursu liberalnego w Wielkiej Brytanii. Heath zaczął pobierać pożyczki w Międzynarodowym Funduszu Walutowym by umocnić walutę i stał się prekursorem monetaryzmu. Polityka taka okazała się mieć zadowalające skutki, a Heath ponownie zwyciężył wybory parlamentarne w 1979 roku.

Po zwycięstwie wyborczym Heath uznał, że kurs neoliberalny jest istotnie słuszny: rozpoczęła się prywatyzacja przedsiębiorstw, które znalazły się w rękach państwa, zwalczano związki zawodowe i obcinano pieniądze dla górników, a także propagowano amerykański styl życia. Nie doprowadziło to jednak do gospodarki kluczowego sektora energetyki oraz ominęło to część przemysłu ciężkiego. W tych sektorach przeprowadzano reformy z pieniędzy uzyskanych w wyniku prywatyzacji innych sektorów. Doprowadziło to do znacznego unowocześnienia brytyjskiego przemysłu, który stał się najprężniej rozwijającym się w Europie. Te różnice w modelu brytyjskim i amerykańskim doprowadziły do wytworzenia się specyficznego liberalizmu brytyjskiego. W tych latach premier Wielkiej Brytanii stał się najbliższym partnerem Waszyngtonu, który traktował Wielką Brytanię, jako przedsionek do Europy. Polityka ta była prowadzona zarówno za prezydentury Wallace'a, Reagana, jak i Busha.

W tym czasie brytyjska lewica przeżywała duży kryzys. Poparcie Callaghana dla polityki neoliberalnej budziło z jednej strony obawy działaczy bardziej lewicowych, pokroju Iana Micardo, jak i zwolenników większej liberalizacji, jak tzw. banda czworga (Jenkins, Owen, Rodgers, Williams). Ci pierwsi założyli w 1979 r. Brytyjską Partię Współpracy drudzy założyli w 1981 własną partię - Brytyjską Partię Socjaldemokratyczną, która związała się z liberałami. Doprowadziło to do tego, że lewica startowała w każdych wyborach z trzech list, co ugruntowało pozycję konserwatystów.

W 1981 r. wybrany na brytyjskiego posła został Bobby Sands, działacz Irlandzkiej Armii Republikańskiej, który przez to musiał zostać zwolniony z brytyjskiego więzienia. Jego relacje na temat traktowania go i innych Irlandczyków przez angielskich strażników wywołało niemałe poruszenie zarówno po stronie irlandzkich katolików, jak i po stronie brytyjskiej lewicy. Mimo wszystko Anglicy, którzy ciągle pamiętali zamachy terrorystyczne IRA, nadal bali się ustępstw w Irlandii Północnej. Podczas tego samego roku doszło do strasznego incydentu, kiedy to w trakcie uroczystości Trooping the Colour oddane zostało osiem strzałów z ostrej amunicji w stronę królowej oraz jej konia. Trzy z nich okazały się celne, śmiertelnie godząc królową. Jej następcą został Karol III Windsor.

Dopiero po przegranych wyborach w 1991 roku, kiedy Heath rządził już dwudziesty rok, lewica uznała za konieczne zjednoczyć się. W wyniku umowy koalicyjnej do partii oraz jej zarządu powrócili ci, którzy odeszli z niej w ubiegłych latach. W kierownictwie szybko uznano także kurs połowicznej neoliberalizacji za słuszny, a na czele takiego myślenia stanął dawny zdrajca partii - Roy Jenkins - który został ogłoszony kandydatem Partii Pracy na urząd premiera w roku 1995.

W latach 1991-1995 dochodziło do kolejnych zamachów IRA, które podkopywały pozycję rządu. W samym gabinecie dochodziło do ostrych konfliktów: Heath był przeciwnikiem dalszej neoliberalizacji, jednak pojawiali się politycy, którzy dążyli do kontynuowania tego kursu, między innymi John Redwood. Doprowadziło to do poważnych konfliktów nie tylko w rządzie, lecz także w całej Partii Konserwatywnej. Lata dziewięćdziesiąte zostały rozpoczęte z problemami w zatwierdzeniu budżetu lub prowadzeniu spójnej polityki finansowej. Do tego w 1992 r. doszło do tzw. czarnej środy, kiedy to amerykański Żyd i Węgier dokonał celowego ataku spekulacyjnego na brytyjską giełdę, przez którą państwo oraz przedsiębiorcy utracili łącznie prawie cztery miliardy funtów.

Wszystkie te czynniki doprowadziły do ogromnego wzrostu poparcia zjednoczonej Partii Pracy i jej zwycięstwa w wyborach pod koniec 1995 r.

### Roy Jenkins (1995-1999)

Zwycięstwo lewicy we Wielkiej Brytanii po ponad dwudziestu pięciu latach władzy konserwatystów było niemałym szokiem dla społeczności międzynarodowej. Lewica musiała przez długi czas zdobywać zaufanie pozostałych państw oraz sojuszników, w tym Stanów Zjednoczonych Ameryki, którym zezwolono na budowę baz radiowych na terenie wysp brytyjskich. Okres ten wiązał się także z wymianą przedstawicieli dyplomatycznych w innych państwach na świecie, w których od prawie trzech dekad udomowili się konserwatyści.

W tym okresie w samej Partii Pracy Jenkins był coraz mniej popularny. Oskarżano go przede wszystkim o starość i brak zapału przy reformach. Partia wolała postawić na bardziej neoliberalnego i przede wszystkim młodszego Tony'ego Blaira, który został ogłoszony kandydatem na premiera w 1999 r. Uważa się wówczas, że jedynie ciągłe seksafery na najwyższych kręgach władzy torysów doprowadziły do zwycięstwa wyborczego. Sami konserwatyści oskarżali wówczas rząd o użyciu przeciwko nim służb wywiadowczych, co nie zmieniało ich obrazu w brytyjskiej prasie, a przeciętni Brytyjczycy uważali to za próbę odwrócenia kota ogonem.

### Tony Blair (od 1999 r.)

Pod koniec 1999 r. wybory zwyciężył labourzysta Tony Blair. Czeka go jeszcze bardzo wiele decyzji dotyczących przyszłości gospodarczej oraz społecznej Wielkiej Brytanii.

## Idee narodowe

***God Save the King and Princess Diana –*** W 1981 po tragicznej śmierci Elżbiety II koronowany został król Karol III Windsor. Monarcha określa się jako człowiek prawicy, czasami zbytnio angażując się w politykę, niż zezwalałaby na to dworska etykieta. Publicznie wiadomo, że Karol III jest przeciwnikiem rządów Partii Pracy i chciałby powrotu konserwatystów. Zupełnym przeciwieństwem jest żona monarchy - Diana - która nie trzyma się ściśle dworskiej etykiety, potrafi ubierać i zaczesywać się niestosownie, a w przeprowadzanych zbiórkach charytatywnych, skupia się na najsłabszych (dzieciach) i najbiedniejszych (bezdomnych), przez co kojarzy się poddanym raczej z lewicą. Sama, ze względu na przyjęte obyczaje, zaprzecza jakimkolwiek motywacjom politycznym swoich działań.

**Premier skrytym katolikiem** - Żona, dzieci i cała rodzina Tony'ego Blaira są katolikami, natomiast on utrzymuje wciąż, że jest anglikaninem. Prawdopodobnie wynika to z tego, że w Wielkiej Brytanii nadal obowiązuje prawo, według którego katolicy nie mogą zajmować czołowych stanowisk w państwie, a sam premier nie chce stwarzać sobie dodatkowych problemów politycznych. Mimo wszystko istnieją obawy, że Blair może w swojej polityce podchodzić zbyt przyjaźnie lub uległo do państw i duchownych katolickich, jednak jest to mało prawdopodobne. W końcu Kennedy'emu także zarzucano, że po zwycięstwie podporządkuje swoje państwo Papieżowi, a tak się przecież nie stało.

***Torysi patrzą nam na ręce** –* Przedstawiciele Partii Pracy tocząc wojenki w swoim ugrupowaniu, nie mogą zapominać o opozycji bacznie obserwującej ich działania. Przywódcą opozycji jest skompromitowany William Hague, jednak prawdopodobnym jest, że ten wkrótce zostanie zastąpiony przez inne ważne szychy Partii Konserwatywnej, a wtedy może nadejść koniec ery władzy labourzystów. Każde, nawet najmniejsze potknięcie zostanie nagłośnione przez konserwatystów i przyszły przywódca torysów z pewnością wykorzysta je w wyborach w 2003 r.

***IRA walczy** –* Mimo, że Irlandia uzyskała niepodległość od Wielkiej Brytanii w ubiegłym wieku, to nadal jej mały skrawek znajduje się pod angielskim zarządem. Mowa o rejonie Ulsteru, który zachowano w monarchii brytyjskiej ze względu na dominujący w tym rejonie protestantyzm. Brytyjskiej władzy w tym regionie sprzeciwia się IRA, która od dziesiątek lat organizuje zamachy terrorystyczne, będące krwawymi oznakami protestu wobec Londynu. Według statystyk wśród samych północnoirlandzkich policjantów, z powodu IRA, rannych zostało dziewięć tysięcy z nich, a zabito łącznie 301. Z kolei Brytyjczykom zdarza się aresztować posłów z Irlandii Północnej pod absurdalnymi zarzutami. Mówi się o tym, że taka sytuacja w demokratycznym państwie prawa to absurd, a strony powinny się porozumieć, jednak mimo wielu apeli, żadna ze stron nie rozpoczęła negocjacji nt. zakończenia terroru w Irlandii Północnej. Dopóki nikt nie dorośnie do ugody, dopóty całą Wielką Brytanię będą paraliżować zamachy bombowe, a Irlandię Północną nieludzkie działania Królewskiej Policji Ulsteru. Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie.

***Kraj atomowy –*** To mocarstwo jest w posiadaniu strategicznej i taktycznej broni jądrowej, która może zostać użyta przeciwko jakiemukolwiek celowi na Kuli Ziemskiej. Ponadto posiada ono wykwalifikowane kadry zdolne do konserwacji i użycia tejże broni.

## Polityka

Wielka Brytania stanowi faktycznie kraj o systemie dwupartyjnym. Najważniejszymi ugrupowaniami w Zjednoczonym Królestwie są torysi oraz labourzyści.

### Partia Pracy

Na czele torysów od niedawna stoi charyzmatyczny i młody (oraz neoliberalny) Tony Blair. Mimo dobrej pozycji i on nie jest pozbawiony wewnątrzpartyjnych wrogów. Zupełnym przeciwieństwem Blaira jest John McDonnell, który identyfikuje się jako przeciwnik wszelkich wojen, zwolennik realizacji marksistowskich prawideł ekonomicznych oraz (co najciekawsze) entuzjasta Irlandzkiej Armii Republikańskiej.

### Partia Konserwatywna

Na czele torysów stoi William Hague, który skompromitowany infantylizmem i rasizmem prawdopodobnie zostanie zmuszony do ustąpienia ze stanowisk przewodniczącego Partii Konserwatystów i Lidera Opozycji. Jego najbardziej prawdopodobnym następcą jest twardy konserwatysta Michael Howard, który jako minister ds. samorządu lokalnego odpowiadał za prowadzenia kontrowersyjnej „Sekcji 28” Local Government Act 1988, która zakazywała władzom samorządowym promocji homoseksualizmu albo publikowania materiałów mających na celu promocję homoseksualizmu w szkołach.

Ogromnym zagrożeniem dla Hague'a i Howarda jest młody, dynamiczny i umiarkowany David Cameron, który nawołuje do tego by konserwatyści odeszli od tradycyjnego programu neoliberalnego rządów Heatha i otworzyli swoje ugrupowanie na nowe grupy wyborców. Apeluje on o to, by do programu torysów dołączono postulaty ekologiczne, zrezygnowano z planu obniżki podatków na rzecz ich spłaszczenia i uproszczenia. Cameron chce, by Partia Konserwatywna nie była ruchem działającym jedynie w interesie klasy średniej i najbogatszych, ale by była także otwarta na uboższych. Już wyrywa się on z szeregu zabiegając o zwiększenie wydatków na rzecz walki z biedą we Wielkiej Brytanii, a także w byłych koloniach. Mówiąc krótko o jego poglądach na gospodarkę: opowiada się za solidaryzmem, który ukrył pod hasłem ,,odpowiedzialności społecznej” – tj. koordynacji działań pracowników, przedsiębiorców i samorządów w duchu współpracy i wzajemnej troski.

### Irlandzka Armia Republikańska

Ta niosąca śmierć organizacja terrorystyczna domagająca się natychmiastowego wycofania się Brytyjczyków z Ulsteru ma swojego legalnego przedstawiciela w parlamencie. Bobby Sands to regularnie wybierany w Północnej Irlandii członek Izby Gmin, który pełni rolę adwokata diabła.

## Gospodarka

Zjednoczone Królestwo jest państwem o gospodarce kapitalistycznej i jednym z największych rynków w Europie Zachodniej. W ciągu ostatnich dekad rząd dokonał prywatyzacji wielu przedsiębiorstw państwowych, odchodząc w znacznym stopniu od zasad tzw. państwa opiekuńczego (welfare state). Intensywne, wysoko zmechanizowane i wydajne rolnictwo zaspokaja potrzeby żywnościowe kraju w 60%, przy czym w tym dziale gospodarki zatrudniony jest tylko 1 % społeczeństwa. Wielka Brytania posiada bogate złoża węgla, gazu i ropy naftowej. Usługi, głównie bankowe i ubezpieczeniowe, stanowią największy udział w brytyjskim PKB, natomiast przemysł traci na znaczeniu.

## Wojsko

Siły zbrojne Zjednoczonego Królestwa, popularnie zwane Brytyjskimi Siłami Zbrojnymi (British Armed Forces) lub Siłami Zbrojnymi Jego Królewskiej Mości (His Majesty's Armed Forces), a czasami Siłami Zbrojnymi Korony (Armed Forces of the Crown), składają się z marynarki wojennej, wojsk lądowych i sił powietrznych. Jako głowa państwa król Karol III jest nominalnym zwierzchnikiem sił zbrojnych. Faktyczną kontrolę nad siłami zbrojnymi sprawuje jednak premier Wielkiej Brytanii. Na najwyższym szczeblu w hierarchii dowodzenia stoi ministerstwo obrony, które realizuje politykę państwa w odniesieniu do sił zbrojnych. Na jego czele stoi minister obrony, któremu podlegają ministrowie stanu ds. sił zbrojny, zabezpieczenia obrony i spraw weteranów. Odpowiedzialność za zarządzanie siłami zbrojnymi ponoszą odpowiednie komitety: Rada Obrony (Defence Council), Komitet Szefów Sztabów (Chiefs of Staff Committee), Rada Zarządu Obrony (Defence Management Board) oraz trzy niezależne rady. Rada Obrony skłąda się z najstarszych rangą reprezentantów rodzajów broni oraz ministerstwa. Minister obrony przewodniczy trzem komisjom – Radzie Admiralicji, Radzie Armii i Radzie Lotnictwa. Profesjonalnym dowódcą armii jest szef Sztabu Obrony (Chief of the Defence Staff). Może nim być osoba w stopniu admirała, generała lub marszałka lotnictwa. Szef Sztabu Obrony oraz stały podsekretarz stanu w MoD są głównymi doradcami ministra. Każdy rodzaj sił zbrojnych ma swoich własnych profesjonalnych dowódców (pierwszy lord morski, szef Sztabu Generalnego, szef Sztabu Lotnictwa).