Esperanto

**Esperanto** es un internatio auxi-lingua (alo auxlang); ke pa gene face ex Ludwik Lejzer Zamenhof in 1887.

## Historia

### Infanti-tem

L.L. Zamenhof pa krea Esperanto. Id pa kreske in Białystok, u civita ke pas es in u Rusia Imperi, sed id es nu in Polska. Plu pe in Białystok pa parla poli lingua. Zaemnhof pa vide plu disputa inter plu etni grega ke pa vive la (Rusia-pe, Polska-pe, Deutschland-pe e Juda-pe). Id pa puta ke defekti de komuna lingua pa kausa plu-ci disputa, ka-co id pa komence krea u lingua ke plu pe sio pote uti internatio. Id pa volu ke id lingua pa es facili e neutra.

### Plu tenta mo

Mo, Zamenhof pa puta de duce versi u lingua Latina. Anti-co id pa disci id in sko-di, id pa kognosce ke id pa es tro no-facili por uti. Id pa disci English e id pa komprende ke plu lingua ne pa nece konjuga plu akti-verba akorda pe alo numera. Id pa decide ke plu prefixa e sufixa pa pote minu u numera de plu radi verba, ke pe nece pro komunika. Zamenhof pa volu ke plu radi verba es neutra, so id pa decide uti radi verba ab plu Roma-fili e German lingua.

### Krea de fini versio

Zamenhof pa krea u projekti mo *Lingwe uniwersala* ("Universa lingua") tem 1878. Sed id parenta-an pa destru u opus. Inter 1879 e 1885, Zamenhof pa disci medika in Moskva e Warszawa. In plu-ci dia, id itera pa labora in un internatio lingua. Tem 1887 id pa publika su textu-bibli Международный языкъ ("U internatio lingua"). Akorda u pseudo-nomina de Zamenhof *Doktoro Esperanto* (medika-pe qi spe), poli pe pa komence nomina u lingua iso Esperanto.

### Plu tenta mo de muta

Zamenhof pa cepti poli zelo grama. In plu grama, plu pe pa grafo mu sugesti pro muta u lingua. Id pa uno panta sugesti e pa publika mu in u jurnali *La Esperantisto*. Esperanto-pe pa pote voti cirka plu muta. Mu no pa cepti mu. U jurnali pa gene veto, e id pa gene vice pro *Lingvo Internacia*.

### Progresi de u komunita

Tem plu anua mo de bio de Esperanto, plu pe pa uti id solo pro grafo, sed tem 1905 mu pa organiza u Munda Kongresi mo de Esperanto in Boulogne-sur-Mer, France. U-ci pa es u uti mo de Esperanto in internatio komunika. Kausa u sucede de u kongresi, id gene organiza singu anua (excepti plu anua de plu munda milita) a-kron nu-di.

Tem 1912, Zamenhof pa lingi ergo duce loka in u movimento tem u Munda Kongresi okto de Esperanto k Kraków, Polska. U Munda Kongresi deka de Esperanto in Paris, France, ne pa acide kausa u komence de u Munda Milita Mo.

### Tem de plu munda milita

Tem Munda Milita Mo u Munda Esperanto Asocia pa habe id cefa buro in Helvetia, kausa id pa es u neutra landa. Po Munda Milita Mo, u komunita de Esperanto pa kresce. U Munda Kongresi mo po u milita pa acide in Hague, Nederland, tem 1920. U Esperanto Museu pa gene aperi in Wien, Österreich, tem 1929. Nu-di id es mero de u Österreich Natio Bibli-do.

Munda Milita Bi pa pausa u kresce de u lingua. Plu nazi pa persekuti plu Esperanto-pe kausa mu pa vide mu iso u munda Jude konspira. Plus, Stalin pa mistrakta plu Esperanto-pe.

### Po plu munda milita

Po Munda Milita Bi poli pe pa suporta Esperanto. Panto anua mu organiza plu Esperanto unio iso u Munda Kongresi de Esperanto, u Internatio Juve Kongresi de Esperanto e u SAT-Kongresi (unio de *Sennacieca Asocio Tutmonda - Munda No-Natio Asocia).*

Esperanto habe poli inter-reto, blog e video. Plus-co, poli pe uti id in sociali media.

## Gramatika

### Alfa-beta

U alfa-beta habe bi-ze-okto litera:

**a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z**
Panto litera gene pronunci iso mu eqivalu in u Internatio Fonetike Alfa-Beta kon u excepti de *c* e plu acenta litera:

 Soni

### Artikula

Esperanto habe solo defini artikula *la*.

### Plu verba

Plu difere verba habe difere fini: plu nomina-verba fini in -o, plu deskribe-verba fini in -a, plu adverba fini in -e, e plu akti-verba fini in -s (excepti u komanda e u basi-forma (*infinitive*) de plu akti-verba. Plu nomina- e deskribe-verba habe bi deklina: nomina-kaso e akusa-kaso (pro direkti objekti e (po loka-verba) pro indika direkti de kine). Pro indika plurali, na adi -j, pro indika akusa-kaso, na adi -n. Plu deskribe-verba akorda ko plu nomina-verba.

Sixa akti-verba inflexi habe tri tensio e tri atitude. Plu akti-verba ne gene marka pro pe alo numera. So, *kanti* semani *kanta* (u aktio-verba), *mi kantas* semani "mi kanta", *vi kantis* semani "tu pa kanta" e *li kantos* semani "id fu kanta".

 Pa-tem
 Fu-tem

 Komanda-forma
 Konditio-forma

### Vice-verba

 2
 3 | maskulini
 femina
 komuni/neutra
 non-defini
 se

## Literatura

U literatura de Esperanto gene forma ex plu ur-bibli e ge-traduce bibli.

Plu bibli in Esperanto es:

* 1907 : *Kastelo De Prelongo*, Henri Vallienne: ge-konsidera u novela mo in Esperanto;
* 1925 : *Viktimoj*, Julio Baghy;
* 1933 : *Sur sanga tero*, Julio Baghy;
* 1950 : *Kredu Min, Sinjorino!*, Cezaro Rossetti;
* 1963 : *Kiel akvo de l' rivero*, Raymond Schwartz;
* 1999 : *La Ŝtona Urbo*, Anna Löwenstein.

U maxi gravi grafo-pe de Esperanto literatura es Kálmán Kalocsay, Julio Baghy e William Auld.

Inter plu ge-traduce bibli es "U mikro an-prince", "Don Quijote de la Mancha" e u "Kristo-Bibli".

## Extra kopula

* Inter-reto de un Universala Esperanto-Asocio
* Inter-reto de u Akademio de Esperanto