Chú thích Kh Sách Khải Huyền

SÁCH APOCALYPSIS ÔNG THÁNH JUÔNG TÔNG ĐỒ

SÁCH KHẢI HUYỀN.

## ĐOẠN I.

1. Apocalypsis nghĩa là bày tỏ ra sự gì kín nhiệm hay là sự gì chưa biết: Revelatio, khải thị, khải huyền v.v. – “Đức Chúa Lời đã ban cho Người” là Đức Chúa Jêsu đang có tính loài người đầy sự thông minh khôn ngoan vì hợp cùng Ngôi Hai bằng ngôi. – “Mau chóng”, chẳng có ý nói rằng các điều thuật lại trong sách này sẽ xảy ra ngay trong đời ông thánh Juông đâu; vì chưng có điều xảy ra đời ấy, lại có điều sau mới nên lọn, lại có điều trong kì tận thế mới ứng nghiệm. Trong sách này chẳng khác gì chép sử kí kín nhiệm Hội thánh từ đầu tiên cho đến cùng hết và cho đến khi ở trên lời. Ý tứ chính thì tỏ, song muốn lục xét từng điều một tùy tòng thì có điều đoán được, có điều người ta bói ra, lại có điều không luận được cách nào sốt. Ai cố sức muốn bói xét những sự tùy tòng hợp với thì, với nơi, với người dích danh thì liều mình sai lầm mà luống công. – Dù mà những sự xẩy ra trong kì tận thế thì cũng tới đến mau chóng, vì trước mặt Đức Chúa Lời một nghìn năm như một ngày, và một ngày như nghìn năm. II PET. III, 8. – Đức Chúa Lời dùng các thánh thiên thần mà dạy bảo ông thánh Juông, như xưa đã dùng thiên thần mà dạy bảo ông tiên tri Ezechiel và ông Đaniel.

2. ông thánh Juông đã làm chứng về Đức Chúa Jêsu. JOAN. XX, 30; XXI, 24; I JOAN. I, 1.

3. nghe biết lời Đức Chúa Lời thì chưa đủ, phải nghe và vâng giữ mới được phúc. Ông thánh Augustino suy rằng: “Malum est ergo non audire; malum est audire et non facere; restat audire et facere” – “Thì giờ gần đến”, là thì giờ các lời nói tiên tri trong sách này nên lọn.

4. ông thánh Juông tông đồ coi sóc các hội giáo trong xứ Tiểu Asia, cho nên gửi sách này cho các hội giáo ấy; song người muốn cho cả và Hội thánh cũng được nhờ nữa. – Đức Chúa Lời là Đấng tự hữu trước sau vô cùng; cho nên gọi là Đấng đang có, đã có từ trước và sau sẽ có. – Bẩy thiên thần chầu chực trước mặt Đức Chúa Lời. Hãy xem TOBIA. XII, 15.

5. Đức Chúa Jêsu là Con Đức Chúa Lời đã ra đời làm người cho được làm chứng về Đức Chúa Lời là phán truyền sự Đạo và chuộc tội cho thiên hạ. Người bởi trong kẻ chết sống lại trước hết; Người là vua cả trên lời dưới đất, mọi người điều phải suy phục Người.

6. Kẻ có đạo thuộc về Hội thánh là nước Đức Chúa Lời; kẻ lành là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, cho nên thông công sự lọn lành Đức Chúa Jêsu là vua cả trên lời dưới đất và là thày tế lễ đời đời, hóa ra kẻ có đạo là vua và là thày tế lễ thiêng liêng, dâng của tế lễ thiêng liêng là lời cầu nguyện. Chớ ai nghĩ rằng hết các bổn đạo được quyền tế lễ thật và làm các phép như các đấng đã chịu chức thày cả đâu. I PETR. II, 5.

7. Trong ngày tận thế Đức Chúa Jêsu ngự xuống phán xét chung hết cả và loài người ta. Trong sách này thì năng nhắc lại điều này để ai nấy giục lòng làm tôi Đức Chúa Jêsu vững vàng cho đến cùng. MATTH. XVII, 5, XXIV, 30; ZACH. XII, 10.

8. Nghĩa là Đức Chúa Lời là Đấng tự hữu, Người là đầu cội rễ và là cùng sau hết mọi sự. Alpha và Omega, là hai chữ đầu chữ cùng tiếng greco.

9. Ai thông công các sự thương khó Đức Chúa Jêsu là chịu hó vì sự Đạo thì cũng sẽ được thông công sự cả sáng Đức Chúa Jêsu, miễn là vững vàng cho đến cùng. – Đời vua Đomitiano độ năm 94, ông thánh Juông phải lưu đày ở gò Patmo cho đến khi vua Nerva thế vị thì người lại được tha mà lở về thành Epheso. Gò Patmo, rầy gọi là “Palmosa”, gần gò Samo và xứ Anatolia, là đất khó khăn độc nước, có mấy trăm nhân danh ở mà thôi.

10. Có một ngày Chúa nhật kia, ông thánh Juông ngất trị mà được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng.

11. Chúa Thánh Thần truyền cho người chép sách này mà gửi cho các hội giáo xứ Tiểu Asia là địa phương người coi sóc.

12. Bẩy cây đèn vàng ấy là hình bóng chỉ về bẩy hội giáo vừa kể.

16. Bẩy ngôi sao ấy chỉ về bẩy đấng giám mục coi sóc bẩy hội giáo đã kể trên này. Hãy xem câu 20 sau này.

## ĐOẠN II.

1. Thiên thần hội giáo, nghĩa là đấng giám mục. Ông thánh Augustino nói rằng: những lời Đức Chúa Jêsu chê trách thiên thần các hội giáo ấy thì chỉ về cả hội giáo, chẳng có chỉ riêng về đấng giám mục; mà ít là chẳng có chỉ riêng về đấng giám mục mà thôi đâu. – Đấng giám mục thành Epheso bấy giờ hoặc là ông thánh Timotheo, đầy tớ ông thánh Bảo Lộc, hay là đấng nối quyền ông thánh ấy chăng.

2-4. Giữ lòng tin chưa đủ cho được đẹp lòng Đức Chúa Lời, lại phải giữ lòng kính mến, lòng thương yêu, làm việc lành việc phúc đức, mới kể là giữ Đạo nên.

Kirixitô. Thánh., IV. -54.

5. những nơi nào bổn đạo phụ ơn Đức Chúa Lời, chẳng ăn năn chừa cải thì liều mình mất sự Đạo. Chẳng khác nào Đức Chúa Lời cất đèn sáng khỏi nơi ấy mà đem sang nơi khác xứng đáng hơn.

6. Có kẻ đoán rằng, tên Nicolao này là một người trong bẩy thày giúp việc tế lễ, ACT. VI, 5, mà về sau bỏ Đạo và sinh bè rối.

7. Ai thắng trận và được vững vàng cho đến cùng thì sẽ được hưởng phúc vô cùng. Ấy là lời Đức Chúa Jêsu phán.

8. Smyrna là thành danh tiếng trong xứ Iconia. Thiên thần, nghĩa là đấng giám mục thành Smyrna bấy giờ hoặc là ông thánh Polycarpo, đầy tớ ông thánh Juông chăng. – Đức Chúa Jêsu là Đấng tự hữu, trước sau vô cùng; Người đã chịu nạn chịu chết và được sống lại.

9. Các kẻ thù nghịch bắt bớ kẻ có đạo trước hết thì bởi dân Judeu mà ra; những kẻ ấy phần xác thì kể là con cháu các tổ phụ, song chẳng phải là dòng dõi thiêng liêng các đấng ấy đâu

10. Ông Eusebio làm chứng đời ấy kẻ có đạo thành Smyrna phải chịu bắt bớ, ông thánh Polycarpo phải tử vì đạo và nhiều người khác cũng phải chịu chết vì sự Đạo nữa. – “Mười ngày” nghĩa là ít lâu.

11. “Sự chết thứ hai”, nghĩa là chết vô cùng, hư mất linh hồn.

12. Thành Pergamo ở trong xứ Mysia về Tiểu Asia.

13. Thành Pergamo là tổ sự thờ rối, ở đấy có chùa danh tiếng kính thờ thần Esculap, thiên hạ xa gần kéo đến đấy khấn cầu thần ấy chữa những kẻ liệt lào. Đời ấy trong các dân ngoại kể thần Esculap là quan thày thuốc men. Bởi sùng tà thần thì thành ấy gọi là nơi ma quỉ ở. – Ông Antipa chịu tử vì đạo ở đấy.

14-15. Balaam là tên phù thủy xui giục vua Balac đất Moab mở dịp cho người Judeu phạm tội gian râm và thờ lạy tà thần như đã kể NUMER. XXIV, 14. – Bè rối Nicolao cũng mở đàng buông tuồng theo tính xác thịt nói r chẳng đang.

17. “Manna mầu nhiệm ấy”, là phúc thanh nhàn trên lời. – “Hòn đá trắng”: lời này nhắc lại thói đời ấy, là trao cho kẻ thắng được trong đám đua một thẻ bằng đá trắng kẻ ấy phải nộp khi đến lĩnh giải, kẻo có ai làm gian. Hòn đá trắng ấy lấy làm vi bằng, là hình bóng sự lọn lành thanh sạch phải sắm lấy cho được lĩnh phần thưởng trên lời. – “Tên mới ấy” là con cái Đức Chúa Lời, mà chỉ có một kẻ ấy được hưởng phúc như vậy.

18. Thành Thyatira ở trong xứ Lydia.

20-22. có kẻ đoán Jezabel này là đàn bà có đạo làm gương xấu trong họ; lại có kẻ đoán là lời bóng bảy chỉ về bè rối đạo.

24. Còn về những kẻ chẳng chiều theo bè rối và chẳng thuộc về bè nhiệm quỉ Sâtn mà khoe mình là kẻ thông sáng, khôn phải giữ Đạo nên, là sự êm ái dịu dàng, chẳng có nặng nề gì đâu.

25. Kẻ nào vững vàng cho đến cùng mới được rỗi linh hồn.

26-27. Những lời này chỉ về Đức Chúa Jêsu làm vua cả cai trị và phán xét hết mọi người (PS. II). Kẻ lành cũng sẽ được thông công quyền cả sáng Đức Chúa Jêsu. MATTH. XIX, 28.

28. “Sao mai” nghĩa là sự cả sáng vinh hiển trên thiên đàng.

## ĐOẠN III.

1. Thành Sarde ở trong đất Lydia, xưa là kinh đô nước Lydia, là thành rất giàu có. Vua sau hết nước ấy là vua Cresus. Sử kí không dẫn ông nào làm giám mục thành Sarde đời ông thánh Juông. – Đức Chúa Jêsu là Chúa các thiên thần và các đấng dạy dỗ trong Hội thánh. – Hội giáo ấy có tiếng là ngoan đạo, song cũng có ít nhiều kẻ khô khan và kẻ có tội.

7. Thành Philadelphia cũng ở trong xứ Lydia. – Đấng thánh chân thật bởi dòng dõi vua Đavid, cầm quyền cả trên lời dưới đất, là Đức Chúa Jêsu.

8. Nghĩa là, tao đã ban ơn mở dịp cho nhiều người ăn năn lở lại đạo. I COR. XV, 9.

9. Nghĩa là trong hội giáo ấy sẽ có mấy kẻ rối đạo Judeu lở lại đạo.

10. Đức Chúa Jêsu sẽ gìn giữ hội giáo ấy cho khỏi sự gian nan khốn khó.

11. Ngày chết chóng đến, hãy giữ đạo vững vàng cho đến cùng mà được mũ triều thiên trên lời.

14. Thành Laodicia ở trong xứ Phrygia. – Amen, nghĩa là Đấng chân thật và là đầu cội rễ mọi sự.

15-16. Sự khô khan lạt lẽo thì như bất toại phần linh hồn, hóa ra cheo leo lắm, khó làm cho kẻ ấy động lòng ăn năn chừa cải. Kẻ khô khan chưa chết phần linh hồn, song giống như chết vậy, vì không còn động cựa gì nữa. Khuyên kẻ tội lỗi đóng lòng ăn năn, còn dễ hơn là khuyên kẻ khô khan lạt lẽo.

17. Kẻ khô khan hay lừa dối mình; bởi chẳng có tội nặng nề gở lạ thì lấy mình làm phải, kể mình là kẻ đạo đức.

18. Hãy tập rèn đi đàng nhân đức kính mến, đức thương yêu và làm việc lành phúc đức.

20. Đức Chúa Lời hằng soi sáng mở lòng, hễ ai chịu lấy ơn ấy thì chẳng khác gì mở linh hồn mình mà tiếp đãi Chúa ngự vào linh hồn.

21. Ai đánh giặc thiêng liêng cho vững vàng, bắt chước Đức Chúa Jêsu, thì sẽ được hưởng phúc làm một cùng Đức Chúa Jêsu.

22. Tóm lại những điều đại khái trong bẩy thư trước này thì rằng 1) phải tin phép đạo cho nguyên vẹn, chớ có chiều theo những bè rối; 2) các đấng giám mục, linh mục phải cần mẫn tỉnh thức, kẻo bởi tại mình ơ hờ trễ nải, con chiên phải thiệt hại, sút kém đi; 3) phải xưng đạo ra trong lời nói, việc làm, cách ăn nết ở; hãy làm gương sáng trước mặt thiên hạ, chớ có dái sợ, chớ hổ thẹn. 4) phải giữ lòng kính mến, lòng thương yêu, siêng năng làm việc lành phúc đức.

## ĐOẠN IV.

1. Trong hình lạ trước này, Đức Chúa Jêsu tỏ ra cho ông thánh Juông những sự đáng khen và những sự đáng trách trong bẩy hội giáo ấy là hình bóng chỉ về cả và Hội thánh là thể nào; để ai nấy biết đàng sửa mình lại và giữ Đạo nên, chờ đợi ngày phán xét. – Trong các hình lạ sau này ông thánh Juông xem thấy những sự sẽ xảy ra trong Hội thánh cho đến tận thế.

2. Ông thánh Juông ngất trí mà xem thấy các tầng lời mở ra, lại thấy có tòa Đức Chúa Lời ba ngôi, hay là Đức Chúa Cha ngự.

3. Các đá ngọc và cầu vồng chỉ những sự lọn lành Đức Chúa Lời uy nghiêm cả sáng vô cùng. Cầu vồng là hình bóng chỉ về lòng nhân từ Chúa hay thương vô cùng và tha thứ cho kẻ có tội.

4. hai mươi bốn ông lão, hoặc là hình bóng chỉ mười hai tổ phụ trong Sấm truyền cũ va mười hai tông đồ trong Sấm truyền mới, gồm lại các kẻ lành trong cả hai Sấm truyền. Áo trắng các đấng ấy mặc là hình bóng chỉ sự thanh sạch tuyền vẹn, đội triều thiên vì đã được thắng trận và lên lời; ngồi ghế vì sẽ được hợp làm một cùng Đức Chúa Jêsu mà phán xét thiên hạ.

5. Đức Chúa Lời tỏ sự uy nghi cả sáng như xưa khi truyền các điều răn và lề luật trên núi Sinai – “Bầy thiên thần” nghĩa là muôn vàn thiên thần chầu chực trước mặt Đức Chúa Lời.

6. Các loài vật sống ấy là các thiên thần Cherubim và các thiên thần Seraphim, như đã kể EZECh. I, 5; ISAIA. VI, mà chầu chực Đức Chúa Lời. – Cũng có kẻ đoán rằng, bốn loài vật kể trước này là hình bóng chỉ về bốn đấng chép bốn sách Evan, là ông thánh Marco, ông thánh Luca, ông thánh Mattheo và ông thánh Juông. Song thật cứ ý nghĩa kinh thánh thì phải kể là các thiên thần.

7. Những hình bóng này chỉ về những sự lọn lành Đấng cứu Thế ra đời, là quyền phép sức mạnh (sư tử); người làm của tế lễ chuộc tội (trong Sấm truyền cũ hi sinh làm của lễ thì nhất là con bò); người tỏ ra lòng nhân từ (loài người); người là Đấng thông minh vô cùng (chim phượng hoàng) – Trong Hội thánh quen chỉ hình sư tử về ông thánh Marco, vì người lấy “tiếng kêu trên rừng” làm đầu Evan; hinh con bò thì chỉ về ông thánh Luca, vì lấy tích ông Zacharia, là thày tế lễ, làm đầu Evan; hình loài người chỉ ông thánh Mattheo lấy dòng dõi Đức Chúa Jêsu làm đầu Evan; hình chim phượng hoàng chỉ ông thánh Juông vì ở đầu Evan người vượt quá khỏi thế gian, thâu đến bản tính Đức Chúa Lời và xưng Đức Chúa Jêsu là Ngôi Hai ra đời.

8. Các thiên thần chầu chực Đức Chúa Lời rất mau kíp vâng mệnh Chúa truyền, cho nên có sáu cảnh. Hãy xem EZECH. I, 6. – Các đấng ấy rất thông sáng, cho nên kể là đầy những con mắt tư bề. – Các thiên thần ấy rất sốt sắng hằng hát mừng ngượi khen, tạ ơn Đức Chúa Lời. ISAIA. VI.

## ĐOẠN V.

1. Quyển sách đời ấy làm bằng một mảnh lớn da chiên mỏng, hoặc chép một bên hay là cả hai bên, rồi cuộn lại mà buộc dây hay là niêm phong. Trong sách này biên chép nhiều điều cả hai mặt là bề trong, bề ngoài. – Đấng ngự trên tòa, là Đức Chúa Lời, cầm giữ sách này vì ghi chép những sự mầu nhiệm, có một Đức Chúa Lời biết mà thôi.

2. “Thiên thần có sức mạnh”, nghĩa là một đấng trong các thiên thần cả. – Ai mở được sách này? Nghĩa là ai có thể mà tỏ ra những sự mầu nhiệm ghi chép trong sách mà sẽ xảy ra sau này? – Các sự mầu nhiệm gồm trong sách này, bày tỏ ra trong tâm đoạn, V-XII, xem ra hợp một ý cùng nhau mà chỉ về kẻ thù nghịch tứ nhất bắt bớ Hội thánh, là dân Judeu, thành và đền thờ Jêrusalem phải lý đoán Chúa phạt. Những điều này xem ra hợp như lời Đức Chúa Jêsu đã phán tiên tri, MATTH. XXIV. – Đoạn VI-VII nói về những tai vạ Đức Chúa Lời phạt người Judeu. – Đoạn XI nói về đền thờ và thành Jêrusalem phải những dân ngoại tàn hại phá phách cho tuyệt. Khi cắt nghĩa lời Evan, MATTH. XXIV thì đã nói rằng: có điều chỉ về lý đoán cũng nên đoán như vậy: hoặc có ít nhiều điều, dù mà chỉ về lý đoán Đức Chúa Lời phạt dân Judeu và phá thành Jêrusalem cùng đền thờ vì tội giết Chúa cứu Thế và bắt bớ Hội thánh thì còn chỉ về những điều sẽ xảy ra trong kì tận thế nữa. – Sau này sẽ diễn nghĩa từng câu một; ý chung trong khoảng này đã tỏ rằng: dân Judeu bắt bớ Hội thánh, song dân judeu phải tàn phá mà Hội thánh được thắng trận. – Còn những điều bóng bảy chỉ về sự tùy tòng, dù mà không cắt nghĩa được cho minh bạch rành rọt hết ý mặc lòng, cũng chẳng can gì, vì đã tỏ Đức Chúa Jêsu gìn giữ phù hộ Hội thánh và những kẻ có lòng tin cậy kính mến Người cho vững vàng; mà oán phạt các kẻ thù nghịch chẳng sai.

3. Chẳng có loài nào dù trên lời, dù dưới đất hay là trong âm phru thông biết được những sự mầu nhiệm trong sách này. Chỉ có một Đức Chúa Lời là Đấng thông minh vô cùng thông biết mà thôi.

5. nghĩa là Đức Chúa Jêsu là Đấng bởi dòng dõi Juđa và Đavid mà sinh ra và đã thắng trận ma quỉ, thế gian và các cửa địa ngục.

6. con chiên, là DCj, đã chịu chết vì tội thiên hạ và còn mang những dấu vết các sự thương khó và sự chết trong mình. – “Bẩy sừng” nghĩa là quyền phép cả thể. “Sùng” vốn là hình bóng chỉ sức mạnh, quyền phép, “bẩy” nghĩa là nhiều. – “Bẩy con mắt” nghĩa là thông sáng cả thể. “Bẩy thiên thần v.v.” nghĩa là muôn muôn thiên thần vâng mệnh Chúa mà đi khắp mọi nơi cho được bênh vực loài người ta.

8. Khi Người mở sách ấy, nghĩa là khi Người cầm lấy sách mà toan mở ra, vì sau này mới mở các ấn dấu ra. – Các Đấng thánh ấy hát mừng, ngượi khen tạ ơn Đức Chúa Jêsu hằng gin giữ phù hộ che chở Hội thánh và chống lả, sửa trị các kẻ thù nghịch bắt bớ Hội thánh.

10. Hãy xem I, 6 trên này.

## ĐOẠN VI.

1. Sách này có bẩy ấn, hóa ra mở cả bẩy ấn rồi mới tung ra. Cứ đấy thì phải đoán rằng: khi mở ấn thứ bẩy thì mới ra tai vạ cả cho lọn; còn những sự xẩy ra trước thì kể là mở đàng mà thôi. – Con chiên, là Đức Chúa Jêsu, mở bẩy ấn. Bốn loài vật, là bốn thiên thần cả như đã cắt nghĩa, IV, 6, trên này.

2. Có đấng nghĩ rằng: người cỡi ngựa bạch là Đức Chúa Jêsu ngự ra mà oán phạt dân Judeu. Song điều ấy không hợp; vì đã có Đức Chúa Jêsu, là Con chiên, đang mở các ấn dấu. Người cỡi ngựa bạch là vua quan, hoặc vua Vespasiano, quan Titô, Chúa đã sai khiến đi chiến trận dân Judeu.

3. Con chiên, là Đức Chúa Jêsu, mở ấn thì thiên thần (IV, 7) bảo ông thánh Juông hãy xem xẩy ra là thế nào.

4. Con ngựa hồng và kẻ cỡi con ngựa ấy thì chỉ giặc giã và sự giết lẫn nhau. Hình lạ này chỉ sự tranh chiến trong đất judea; trong dân Judeu có những bè nghịch đảng rấy lên phản ngụy với nước Roma, mà quan quân Roma kéo đến cho được sửa dẹp người Judeu.

5. Người cỡi ngựa ô mà cầm cân trong tay thì chỉ sự đói khát, cơ hạn.

6. Khi quân Roma vây hãm thành Jêrusalem, dân Judeu đói khát đến nỗi có đàn bà kia giết con mình làm thịt mà ăn đỡ đói. Hãy xem sử kí dân Judeu kể ra những sự cơ cực ấy. – Có lời phán bảo người cỡi ngựa ấy hãy tàn hại ngũ cốc, song chớ làm hại dầu rượu, vì hai giống ấy không đỡ đói là bao nhiêu; mà bởi đấy dân phải oán phạt làm vậy càng hiểu được cho tỏ kì đói khát ấy là tai vạ Chúa phạt, chẳng phải bởi tình cờ đâu.

7. Hãy suy rằng, sáu ấn trước mở ra mau chóng thì chỉ rằng các tai vạ ấy liền tiếp nhau cũng mau kíp chẳng có trì duyên.

8. Những lời này cũng hợp như lời Sử kí kể về thành Jêrusalem khi phải quan Titô vây hãm năm 70. Đang khi ấy người Judeu ở thánh Jêrusalem chết vô vàn vô số, kẻ thì chết đói, người thì chết dịch v.v.; các phố chợ đâu đấy chỉ thấy chất đầy những xác chết phải bỏ đấy vì không thể chôn được; trong vòng ba tháng có hơn sáu mươi vạn thây chết ở trong thành ném xuống ngoài tường thành mà phải muông chim ăn thịt, như đã kể dây vắn tắt.

9-10. Các đấng tử vì đạo đã phải dân Judeu bắt bớ và giết chẳng kì trong Sấm truyền cũ trong Sấm truyền mới xin Đức Chúa Lời đoán phạt những kẻ đã làm khốn mình để làm sáng danh Chúa công bằng Chúa thánh vô cùng.

11. “Áo trắng” chỉ sự thánh sạch và phúc thanh nhàn trên lời. – Chúa lòng lành vô cùng chẳng phạt kẻ có tội ngay, một khoan dong, chờ đợi, hoặc nó ăn năn lở lại chăng, chẳng vậy khi nó đã làm những sự dữ dầy dấu thì Đấng công bằng vô cùng sẽ tra tay mà oán phạt nó. MATTH. XXIII, 34-37; LUC. XI, 41-51.

12-14. Những điềm lạ này hợp như lời Đức Chúa Jêsu phán tiên tri, MATTH. XXIV, 21, 29, 34, là lý đoán Đức Chúa Lời sẽ oán phạt dân Judeu, mà phần thì đã ứng nghiệm năm 70, phần thì sẽ nên lọn trong kì tận thế. – Hãy xem các tiên tri Sấm truyền cũ EZECH. XXII, 7; JOEL, II, 10; III, 15; AMOS. VIII, 9; NAHUM. I, 3-6; III, 12.

16. ISAIA, II, 19; LUC. XXIII, 30.

17. Lời này phần thì chỉ về ngày Chúa phạt dân Judeu và thành Jêrusalem, phần thì chỉ về kì tận thế cùng về ngày phán xét chung.

## ĐOẠN VII.

1-3. Trước khi tai vạ VI, 12 trên này xảy ra, Đức Chúa Lời đoái thương kẻ lành mà cứu chữa kẻo cũng mắc phải những sự gian nan khốn cực ấy; hợp như lời Đức Chúa Jêsu đã phán hứa. MATTH. XXIV, 22, 24, 31. – “Bốn thứ gió” chỉ tai vạ. ĐAN. VII. 2. Đức Chúa Lời khiến các thiên thần cai quản bốn thứ giớ hãy trì hoãn, chưa ra tai vạ ấy cho đến khi đã cứu chữa các kẻ lành và in dấu vào trán những kẻ ấy. EZECH. IX, 4.

4. Nghĩa là trước khi quân Roma kéo đến phá phách thành Jêrusalem thì có rất nhiều người Judeu được thoát khỏi. Số mười bốn vạn bốn nghìn, và số một vạn hai nghìn thì chỉ kẻ được cứu chữa thoát khỏi là rất nhiều, kể chẳng xiết, chẳng nên hiểu cứ ý chặt. – Trong Sử kí thì kể rằng: khi quan Cestio đến vây hãm thành Jêrusalem, thì vây hãm thành áy đủ một tháng rồi lại rút quân đi. Bấy giờ các bổn đạo Judeu ở thành Jêrusalem hay là ở đất Judea, nhớ lại lời Đức Chúa Jêsu, MATTH. XXIV, 16, nhờ dịp ấy, rời đi khỏi, phần thì sang thàh Pella, bên kia sông Jordano, phần thì tản cư tứ phương thiên hạ. Cho nên khi quan Titô kéo quân đến vây hãm thành Jêrusalem tệ lắm, thì chẳng còn người có đạo ở thành ấy nữa.

8. Ông Joseph có hai con lai, là Ephraim và Manasse. Trên này đã kể chi họ Manasse; mà rầy kể chi họ Joseph là thay vì Ephraim. – Không nhắc đến họ Đan vì họ ấy ra như bỏ Đạo rồi. Hãy xem JUD. XVIII; con bò vua Jeroboam và nước Israel thờ thì lập trong địa hạt chi họ Đan, III REG. XII, 30. – I PARAL. IV-VIII làm sổ nhân danh trong dân cũng không nhắc đến chi họ ấy nữa.

9. Như đã nói trước này trong Sách Apocalypsis, cũng như trong lời MATTH. XXIV, Đức Chúa Jêsu phán tiên tri về ngày phán xét, thì có điều chỉ về thành Jêrusalem và dân Judeu phải hình phạt; lại có điều chỉ về kì tận thế; vả lại có điều chỉ về cả và hai kì ấy. – Trong câu này thì nói cả về người dân Judeu cả về người dân ngoại được rỗi, thì chỉ về ngày tận thế. – “Áo trắng” chỉ sự thánh sạch – “Ngành lá” cầm trong tay là thói tục đời ấy chỉ về sự thắng trận.

14. Nghĩa là các kẻ lành ấy đã phải chịu nhiều sự gian nan khốn khó vì Đức Chúa Lời và Đạo lành; đã tin cậy kính mến Đức Chúa Jêsu, nhờ công nghiệp máu thánh Người mà được rỗi, và được hưởng phúc thanh nhàn trên lời. Hãy xem XXI, 4, sau này.

## ĐOẠN VIII.

1. Những điều này nối với cuối đoạn VI. Đoạn VI không ra tai vạ, bèn là xen vào cho được tỏ ra lòng Đức Chúa Lời đoái thương cứu chữa các kẻ lành. Trong Đoạn VIII tiếp theo Đoạn VI. Khi mở ấn thứ bẩy thì Đức Chúa Lời ra hình phạt cả, cho nên trên lời lặng yên như chờ đợi tai vạ cả thể sẽ xẩy ra là thể nào.

2. bẩy thiên thần này đã nói I, 4; III, 1 trên này. Bẩy thiên thần cầm bẩy kèn, chẳng khác gì rụ binh lính kéo đến đánh phá nước Judeu.

3-4. Như trong nhà xếp thánh vfa trong đền thờ thành Jêrusalem, dừng kể bàn thờ toàn thiêu đã nhắc đến VI, 9 trên này, thì cũng có bàn thờ đốt hương. Bàn thờ đốt hương nói trong câu này là bàn thờ thiêng liêng đốt hương thơm thiêng liêng trước mặt Đức Chúa Lời, là lời các thánh kêu cầu cùng Chúa, như đã nói V, 10 trên này, xin Chúa oán phạt kẻ dữ dể duôi Đức Chúa Lời và bắt bớ Hội thánh.

5. Lửa thiên thần đổ xuống đất là hình bóng chỉ những sự gian nan khốn khó các kẻ lành đã phải chịu bởi tay kẻ dữ bắt bớ. Cho nên những cơn bắt bớ làm khốn Hội thánh thì lại đổ xuống trên mình kẻ dữ mà oán phạt nó.

7-12. Hễ là tiếng kèn thì chỉ một tai vạ. Bẩy tai vạ ấy hợp với nhau cho được phạt người Judeu đã bắt bớ Hội thánh. Bốn tai vạ trước thì xuống trên các loài vô linh tính, là đất, biển, sông, khí giời cho được phạt người ta. Tai vạ thứ năm thứ sáu xuống trên người ta. Tai vạ thứ bẩy là hình phạt hủy hoại nước Judeu cho tuyệt. – Hình phạt thứ nhất là mưa đá lớn pha lộn với máu: ấy là hình bống chỉ về đất Judea phải quân giặc giầy đạp, phá phách, giết lát. – Trong ba phần có một nghĩa là nhiều. – Bốn tai vạ kể trong Đoạn này hủy hoại đất Judea, xưa là đất có phúc, đến nỗi trong Kinh thánh gọi là đất chảy sữa và mật; song dân Judeu bội nghịch cùng Chúa mình, giết Đấng cứu Thế và bắt bớ Hội thánh thì đất ấy ra như vô phúc; phải quân Roma tàn hại phá phách, nói ra chẳng xiết, và sau phải mang ách quân Hồi Hồi mãi mãi cho đến rầy. – Hãy xem Sử kí dân Judeu, từ năm 70 mà đi thì dễ hiểu được những điều ông thánh Juông thuật lại trong Đoạn này hợp như vậy.

13. Ba tai vạ sau này thì đổ xuống trên mình người ta. – Lý đoán Đức Chúa Lời đã ra mà phạt dân Judeu là hình bống chỉ về lý đoán trong kì tận thế sẽ ra mà phạt các kẻ dữ trong cả thiên hạ; cho nên các lời này lại sẽ ứng nghiệm trong ngày phán xét chung.

## ĐOẠN IX.

1. Cứ XII, 9 sau này, lại so sánh LUC. X, 18, ngôi sao này bởi trên lời sa xuống đất, thì chỉ quỉ sâtn là tướng các quỉ. – Vực sâu chỉ địa ngục; chìa khóa chỉ quyền thế. Cứ đấy hình phạt thứ năm này thì ở tại các ma quỉ được phép làm hại người ta.

2. Vực sâu này là địa ngục, là nơi đầy lửa và khí tối tăm.

3-4. Trong Kinh thánh hay so sánh những đạo bình với hoàng trung, châu chấu. JOEL. I, 4. Ở đây cũng vậy, hãy xem câu 7-10; nó lại có quan tướng, câu 11. Xem ra đạo binh dữ này bởi địa ngục mà ra, là những quỉ ma được phép cám dỗ và làm hại kẻ dữ.

5. “Năm tháng” nghĩa là ít lâu.

6. Kẻ phải tai vạ này, dù không chết mặc lòng, song đau đớn khốn cực đến nỗi nó ước ao chết đi cho rồi; VI, 15, 16 trên này.

7-10. Diễn ra hình ráng quân binh ấy là thế nào.

11. Có một quỉ vương cai quản nó. Hình phạt này phần thì đã nên lọn ở nơi dân Judeu, phần thì sẽ lọn trong kì tận thế mọi đàng. – Cứ như trong Sử kí nước Judeu thuật lại, khi dân Judeu lìa bỏ Đức Chúa Lời và nhất là khi đã giết Đức Chúa Jêsu thì ra như đất Judea nên tổ hang các quỉ ma xui giục nó làm những sự độc dữ gian ác như hoảng hốt vậy. Ông Flavio Josepho chép sử kí dân Judeu cũng hợp ý như vậy.

13-15. Tai vạ vừa rồi làm khốn cho người ta, song không giết; còn tai vạ này thì giết người ta.

16. Nghĩa là vô vàn vô số.

18. Ba tai vạ ấy là khí dịch, gươm giáo, đói khát. Ông Flavio Josepho là người Judeu sống đời ấy và chép sử kí sự giặc giã ấy thì rằng: khi thành Jêrusalem phải vây hãm thì có một trăm mười vạn người Judeu chết, phần thì vì ôn dịch, phần thì vì đói khát, phần thì vì gươm giáo.

20. Dân Judeu đã ra cứng lòng tối tăm đến nỗi dù mà thấy mình phải tai vạ Chúa phạt tỏ tường, nó cũng chẳng ăn năn lở lại đạo thật. Flavio Josepho lại kể rằng, có người Judeu lai hàng quân Roma mà bỏ đạo, thờ lạy tà thần. – Đây cũng nhắc lại rằng, đời quỉ vương và trong kì tận thế những lời này còn sẽ ứng nghiệm tệ hơn nữa. – Vốn thấy điều này thật, khi người ta lại phải tai vạ lạ, mà nó chưa hư quá lẽ thì còn biết mình, và ăn năn đền tội. Song khi đã hư quá, phụ ơn Đức Chúa Lời lắm lắm, thì nó ra tối tăm trong trí khôn và cường ngạnh trong lòng, chẳng còn khứng ăn năn lở lại nữa. Cũng như các dân kiêu ngạo cậy mình thì khó trông cho nó lở lại đạo: vì vốn Đức Chúa Lời chống lả kẻ kiêu ngạo mà ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

## ĐOẠN X.

1. Thiên thần này là Sứ thần Sấm truyền cũ, (Angelus Testamenti) MAL. III, 1; là Chúa ngự trong đám mây và trên hòm bia thánh, EXOD. XXIII, 20, phù hộ che chở dân Israel. Cầu vồng chỉ giao ước với người Judeu. GEN. IX, 13. Sứ thần này cũng là Đấng đã truyền lề luật cũ trên núi sinai. – Nhân sao Sứ thần Sấm truyền hiện ra bây giờ? Thưa, bởi vì như đã nói IX, 20, 21, dân Judeu càng ngày càng độc ác, thì Sứ thần Sấm truyền hiện ra cho được tỏ ra Sấm truyền cũ mãn hạn (đoạn X), đền thờ và thành Jêrusalem sẽ phải hủy hoại (XI, 1-13), và Hội giáo, là nước Chúa cứu Thế, sẽ thắng trận (XI, 15 v.v.)

2. Trong sách nhỏ này thì chép lý đoán phạt kẻ có tội ấy, sách này mở ra thì chỉ rằng tai vạ này hầu đến. – Sứ thần Sấm truyền là Đức Chúa Lời Ngôi Hai, chưa ra đời, Người là Đấng cao cả phép tắc vô cùng, cai quản lái đất và biển khơi và mọi sự trong ấy; cho nên một chân thì đứng trên đất, một chân thì đứng trên biển.

3. -V, 5 trên này Người gọi là sư tử bởi chi họ Juđa. Những lời này chỉ sự uy nghi cả thể.

4. bẩy tiếng sấm này là tiếng bẩy thiên thần đã nói VIII, 2 trên này, phán truyền tai vạ. – Truyền cho ông thánh Juông đừng ghi chép những tiếng sấm vừa rồi, nghĩa là những điều ấy còn phải giữ kín, chưa nên truyền ra những hình phạt ấy ngay, chờ đợi hoặc dân ấy ăn năn lở lại chăng.

5-7. Nghĩa là Sứ thần Sấm truyền (Angelus Testamenti) thề mà phán rằng, nếu dân judeu chẳng ăn năn lở lại cùng Chúa (XI, 3) khi thiên thần thứ bẩy sẽ thổi kèn thì nước và dân Judeu sẽ phải bại hoại. – Lời rằng: hết thì giờ, nghĩa là nước Judeu mãn hạn rồi thì bãi đi. Lời này cũng hợp với kì tận thế nữa.

8. Sách này mở ra vì các tai vạ ghi chép trong ấy gần đến.

9-10. Ông thánh Juông phải xem sách này kĩ lưỡng cho được rao truyền các tai vạ đã chép trong ấy. Những điều ấy phần thì nói tiên tri về dân Judeu phải hủy hoại, phần thì nói tiên tri về Hội thánh được thắng trận các kẻ thù nghịch. Cho nên sách ấy vừa sinh sự cay đắng vừa sinh sự vui mừng.

10. Những lời tiên tri trong sách nhỏ này chỉ cả về người Judeu, cả về các dân ngoại, phần thì đã ứng nghiệm khi Đức Chúa Lời oán phạt dân Judeu, phần thì sẽ nên lọn trong kì tận thế.

Kirixitô. Thánh., IV. -55.

## ĐOẠN XI.

1-2. Trong Đoạn này phần thì nói tiên tri về đền thờ và thành Jêrusalem phải quân Roma phá phách, phần thì nói tiên tri về những sự sẽ xẩy ra trong kì tận thế. – Đền thờ và thành thánh phải quân giặc tàn hại hủy ruyệt; song Đức Chúa Lời gìn giữ đền thờ và bàn thờ thiêng liêng, là Hội thánh. Quân Roma tranh chiến với dân Judeu và phá tan đất Judea độ trong ba năm rưỡi. – Trong kì tận thế kẻ dữ cũng sẽ bắt bớ Hội thánh, song chẳng phá được vì Đức Chúa Lời phù hộ gìn giữ.

3. Trong Hội thánh vốn tin rằng: trong kì tận thế Đức Chúa Lời sẽ sai ông thánh Henoch và ông thánh Elia đi giảng Đạo, mà sẽ phải kẻ dữ giết. MATTH. XVII, 11; ECCLI. XLIV, 16; MAL. VI, 5; ông thánh Justino, ông Tertulliano, Origene, ông thánh Ambrosio, ông thánh Hieronymo, ông thánh Hilario, ông thánh Gregorio, ông thánh Cyrillo Alex.., ong thánh Ephrem, ông thánh Juông Damasco, ông Theodoreto điều cũng hợp ý như vậy. – ông thánh Henoch và ông thánh Elia sẽ nói tiên tri và giảng dạy làm gương sáng ăn năn đền tội đủ ba năm rưỡi.

4. ZACH. IV, 11-14. Hai đấng ấy được ơn Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng cho được giảng dạy người ta. “Cây dầu” là hình bóng chỉ ơn Đức Chúa Lời ban bằng yên. “Đèn sáng” là hình bóng chỉ các đấng giảng đạo, như các thánh tiên tri các thánh tông đồ.

5. Ai làm hại hai đấng ấy sẽ phải tay Chúa phạt, như xưa kẻ toan làm hại ông Elia. IV REG. I, 10, 14; ECCLI. XLVIII, 3.

6. Nghĩa là các đấng ấy sẽ được làm phép lạ. III REG. XVII, 4; ECCLI. XLVIII, 3; EXOD. VII-X

7. Con muông là Antichristus, là kẻ phản ngụy cùng Đức Chúa Jêsu; nó sẽ giết ông Henoch và ông Elia.

8. Thành lớn ấy là thành Jêrusalem, thành ấy đã hư đi như thành Sodoma xưa và thờ lạy tà thần như đất Egyptô.

9-10. Kẻ lành làm gương sáng chẳng khác nào trách phạt kẻ dữ. Ông Henoch và ông Elia bởi lời giảng dạy, việc cả thể làm trước mặt người ta thì phải người ta tức giận ghen ghét. Cho nên hai đấng ấy phải giết thì kẻ dữ điều mừng rỡ.

11-12. “Ba ngày rưỡu” nghĩa là khỏi ít lâu, ông Henoch và ông Elia được sống lại và lên lời.

13. Lời này phần thì chỉ về quân Roma hạ thành Jêrusalem, phần thì chỉ về Antichristus và quân dữ nó bắt bớ Hội thánh trong kì tận thế. Bấy giờ sẽ có nhiều người Judeu lở lại đạo và làm sáng danh Đức Chúa Lời.

14. Sự khốn thứ nhất đã kể IX, 14 trên này; sự khốn thứ hai, như kể đây câu 13-21, là sự hạ thành Jêrusalem; sự khốn thứ ba là tiếng kèn thiên thần thứ bẩy, câu 15.

15. Lời này vừa chỉ về nước Judeu phải bại hoại và nước Đức Chúa Lời, là Hội thánh, được thắng trận, vừa chỉ về kì tận thế, ma quỉ và những kẻ theo nó phải trầm luân trong địa ngục và nước Đức Chúa Lời là nước Đức Chúa Jêsu sẽ phải được cả sáng vô cùng vô tận.

16-17. Hai mươi bốn người già lão ngượi khen tạ ơn Đức Chúa Lời vì kẻ thù nghịch bắt bớ làm khốn Hội thánh trước hết, là dân Judeu, phải oán phạt, và Hội thánh là nước Đức Chúa Lời được thắng trận.

18. PS. II, 1. Trong Act. Apost. IV, 25 thì hiểu lời Psalmo này về người Judeu bắt bớ Hội thánh. Song cũng phải chỉ những lời ấy về kì tận thế nữa.

19. Nghĩa là đền thờ thành Jêrusalem và hòm bia thánh chẳng còn; song có đền thờ thiêng liêng thế vị là Hội thánh và Đức Chúa Jêsu ngự trong Hội thánh. – Lời này cũng chỉ về ngày tận thế khi đã phán xét đoạn thì kẻ lành sẽ được lên nước thiên đàng. – Chớp lòe, sấm ran, động đất, mưa đá, ấy là những hình bóng chỉ về quyền phép uy nghi Chúa cao cả vô cùng.

## ĐOẠN XII.

1. Trước này đã tỏ ra dân Judeu bắt bớ Hội thánh mà phải tai vạ DCl hủy hoại dân ấy, đền thờ và thành Jêrusalem là thể nào. Trong Đoạn này thì tỏ ra Hội thánh nhờ tay Chúa phép tắc vô cùng phù hộ gìn giữ thì được thắng trận các kẻ thù và càng ngày càng thịnh vượng. – Người nữ sáng lạ hiện ra đây là Hội thánh. Mặt lời bao bọc người nữ ấy là Đức Chúa Jêsu soi sáng trong Hội thánh cho thiên hạ biết đàng thờ phượng Đức Chúa Lời và được rỗi linh hồn. Mặt lăng chỉ mọi sự phù vân thế gian này. Triều thiên mười hai ngôi sao là mười hai tông đồ và các đấng nối quyền mười hai tông đồ giãi sáng trong Hội thánh cùng làm sáng danh Hội thánh. – có ông Allioli, là đấng thông Kinh thánh danh tiếng, cắt nghĩa như sau này rằng: Người nữ hiện ra đây và sinh con, ấy là Rất thánh Đức Bà Maria tỏ tường và Con người sinh ra là Đức Chúa Jêsu chốc. Cứ như lời ông thánh Augustino suy rằng: người nữ sáng lạ ấy là hình bóng chỉ Hội thánh. Rất thánh Đức Bà Maria thật là Mẹ Đức Chúa Jêsu và hóa ra cũng là Mẹ Hội thánh nữa; người cũng là hình bóng chỉ Hội thánh, vì như rất thánh Đức Bà đã sinh ra Đức Chúa Jêsu là thể nào thì Hội thánh sinh ra các bổn đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu cũng như vậy. – Rất thánh Đức Bà mặc lấy mặt lời như áo vậy, vì người được trông công sự cả sáng Đức Chúa Jêsu là mặt lời thiêng liêng soi sáng trên lời dưới đất. Dưới chân người có mặt lăng thì chỉ rằng Rất thánh Đức Bà là nữ vương cai quản lời đất. Trên đầu người đội triều thiên mười hai ngôi sao thì chỉ người là nữ vương các thánh tổ phụ và các thánh tông đồ. – Rất thánh Đức Bà Maria là hình bóng chỉ về Hội thánh đã phái ma quỉ ghen ghét xui giục dân Judeu bắt bớ mà được thắng trận; ấy là ý chung trong Đoạn này thì làm vậy.

2. Hội thánh phải vất vả đau đớn khổ sở mới được sinh ra con cái cho Đức Chúa Jêsu.

3. Con rồng là ma quỉ, nó hồng đỏ vì nó là kẻ giết người; nó là giống yêu quái có bẩy đầu, mười sừng. Đầu thì chỉ tài năng quỉ quyệt, sừng thì chỉ sức mạnh quyền phép; triều thiên thì chỉ nó là vua thế gian.

4. Nửa câu trước chỉ về sự con rồng là ma quỉ, trong kì sau hết sẽ xui giục dỗ dành nhiều người lìa bỏ Hội thánh. – “Ngôi sao”, chỉ kẻ giảng dạy. – “Ba phần” nghĩa là nhiều. – Cũng có đấng đoán rằng: lời trước này thì nhắc qua ma quỉ và các thần nó đã sa ngã là thế nào. – Nửa câu sau rằng: ma quỉ hằng rình chực cho được làm hại Hội thánh và giết con cái Hội thánh sinh ra cho Đức Chúa Jêsu. – Hãy nhớ, ma quỉ xui giục vua Herode tìm giết Đức Chúa Jêsu. MATTH. II; Ma quỉ toan giết Đức Chúa Jêsu. MATTH. IV, 6; và đến sau xui giục người Judeu đóng đanh Đức Chúa Jêsu vào cây thập giá.

5. Nửa câu trước nhắc đến Psalm. II, 9 nói về Đức Chúa Jêsu sẽ bắt mọi người phải suy phục Người. – Nửa câu sau thì nói về Đức Chúa Jêsu lên lời, ngự bên hữu Đức Chúa Cha.

6. Câu này hợp với câu 13-14 thì dễ hiểu hơn. Cũng có đấng chỉ lời này về những cơn bắt bớ Hội thánh phải chịu trong kì sau hết, bổn đạo phải trốn lánh trên rừng mà ẩn mình. Hãy xem câu 13 sau này.

7-9. Nhắc đến ma quỉ phải truất ngôi trên lời và sa xuống địa ngục đời đời. – Cũng nên hiểu lời này về những sự sẽ xẩy ra trong kì sau hết, ma quỉ cố sức phá phách Hội thánh, song thiên thần cả Michael bênh vực Hội thánh sẽ chống lả với ma quỉ và bỏ nó xuống địa ngục. Đức Chúa Lời tha phép cho các ma quỉ khuấy khuất bắt bớ Hội thánh cho đến tận thế đoạn nó phải trầm luân xuống vực sâu mà chịu phạt cho đến đời đời.

10-11. Ta cậy nhờ ơn Đức Chúa Jêsu thì thắng trận được ma quỉ và nó chẳng làm hại ta được. – Có đấng đoán rằng: trong hai câu nfay thì nói đến người dân Israel sẽ ăn năn lở lại và làm sáng danh Đức Chúa Jêsu trong kì tận thế.

12. Ma quỉ biết mình chỉ làm hại được ta ít lâu ở đời này thì cố sức mà làm hại.

13. Ma quỉ xui giục kẻ dữ bắt bớ Hội thánh.

14. Nối với câu 6 trên này. Khi Hội thánh phải chịu bắt bớ thì vốn ẩn lánh cho thoát khỏi tay kẻ thù. “Một thì hai thì và nửa thì”, cộng là ba năm rưỡi, cũng là một nghìn hai trăm sáu mươi ngày, như đã nói câu 6 vừa rồi và XI, 3. – Ông Allioli cắt nghĩa câu này về cơn nguy hiểm các bổn đạo mắc phải ở thành Jêrusalem và trong đất Judeu xưa mà trốn sang thành Pella cho đến khi hết giặc giã ấy, là độ ba năm rưỡi quân Roma tranh chiến với dân Judeu và phá thành Jêrusalem. – Có đấng chỉ những lời ấy về kì sau hết. – Hoặc nên chỉ về cả hai kì cũng được. Vì chưng lời nói tiên tri chẳng phải như lời chép sử kí. Sử kí vốn phải theo lối chặt tiếp theo năm tháng ngày giờ; sự gì xảy ra trước thì đặt trước; việc nào xảy ra sau thì đặt sau. – Còn lời tiên tri là lời Đức Chúa Lời mà có khi trong cũng một lời thì gồm hai ba tích, cách xa nhau, giống như nhau. Hãy nhớ lời MATTH. XXIV, Đức Chúa Jêsu phán tiên tri về thành Jêrusalem cùng về ngày tận thế. – Hai cánh đã ban cho Hội thánh, là ơn Đức Chúa Lời phù hộ gìn giữ, cho khỏi con rắn cổ, là ma quỉ, làm hại.

15-16. Ma quỉ xui giục kẻ dữ bắt bớ Hội thánh song cũng luống công.

17. Thày Allioli cắt nghĩa rằng: ma quỉ đã xui giục dân Judeu bắt bớ Hội thánh trong đất Judea mà chẳng được việc, thì nó quay ra về các dân ngoại mà xui giục các vua Roma làm khốn các bổn đạo ở trong nước mình. Vậy trong các Đoạn sau này thì ông thánh Juông nói tiên tri về các sự gian hiểm Hội thánh mắc phải bởi tay vua Roma. Song nước Roma sẽ phải bại hoại và Hội thánh được thắng trận.

18. Con rồng bởi biển mà lên thì nó đứng đấ trông mong, hoặc sau này nó dùng các vua Roma thì phá được Hội thánh chăng.

## ĐOẠN XIII.

1. Ông Allioli tóm lại khoảng XIII-XIX thì rằng:

Đoạn XIII bày tỏ ra kẻ thù nghịch cùng Hội thánh là thể nào.

## ĐOẠN XIV 1-5 bày tỏ ra Hội thánh là làm sao – Kẻ thù nghịch ấy dùng quyền thế sức mạnh, quỉ quyệt. Còn Hội thánh thì chẳng dùng khí giới xác thịt, một dùng khí giới thiêng liêng mà thôi.

Đoạn XIV, 6-13, có hai thiên thần ra lý đoán cho các kẻ thù ấy phải bại hoại.

Đoạn XIV, 14-20, Chúa tra tay làm cho lý đoán ấy ứng nghiệm.

Đoạn XV, 1-4, các kẻ lành hát mừng ngượi khen Chúa.

Đoạn XV, 5-XVI, 18, bẩy thiên thần cầm bẩy chén đầy cơn thịnh nộ Chúa.

Đoạn XVI, 19-21, kẻ thù phải bại hoại, chỉ còn để lại thành Roma mà thôi.

Đoạn XVII, thành Roma cũng phải lý đoán hủy hoại nữa.

Đoạn XVIII-XIX, 10, thế gian than khóc thành Roma; còn các thánh thì vui mừng.

Đây ta nhắc lại rằng: ý chung trong quãng này thì tỏ tường; song xét những điều tùy tòng, những lời bóng bảy v.v. thì chẳng có thể luận đoán cho rành rọt, đích xác được đâu. – Vả lại có điều đã ứng nghiệm trước rồi mà lại sẽ xẩy ra và nên lọn trong kì tận thế nữa, vì có lời tiên tri chỉ gồm mấy tích cũng được. – Thày Allioli nghĩ rằng: con muông bởi biển mà lên ấy là nước roma là nước thờ lạy các tà thần, vì trong đoạn XVI thì nói rằng, kinh đô con muông là thành Roma. Con muông này cũng có nhiều đầu nhiều sừng như con rồng là ma quỉ. Những đầu ấy chỉ tài năng mưu chước quỉ quyệt; sừng là hình bóng chỉ về quyền thế; mũ triều thiên chỉ quyền cai trị. Những tên dể duôi nói phạm thì chỉ con muông ấy hợp ý cùng ma quỉ mfa chê ghét Đức Chúa Lời. – Lại có nhiều đấng giáo phụ đoán rằng: con muông này thì chỉ về tướng ngụy nghịch cùng Đức Chúa Jêsu gọi là Antichristus đã nói II THESS. II, 3. – Ông thánh Augustino nói gồm cả hai ý ấy.

2. Con muông ấy quỉ quyệt như hùm, dơ dáy như gấu và mạnh sức như sư tử. Con rồng là ma quỉ phù trợ con muông ấy.

3. Một đầu con muông phải bị dấu nặng, song lại được lành đã. Nghĩa là có tướng cả phù trợ con muông như thí dụ nước Roma, đã sút kém đi hầu phải bại hoại, song nhờ vua Cesare Augusto thì lại được cường thịnh. Đời vua ấy nước Roma càng danh tiếng và bắt cả và thiên hạ phải suy phục mình.

4. Ở thành Roma xưa có một chùa gọi là Pantheon, thờ lạy chung muôn thần quen thờ trong các dân thiên hạ suy phục nước Roma. Các vua thượng vị Roma cũng xưng mình là Chúa lời đất.

5-6. Kẻ thù nghịch ấy cậy mình kiêu ngạo, nói phạm đến Đức Chúa Lời, ba năm rưỡi, nghĩa là không được bao lâu. – Hãy suy rằng: Đức Chúa Jêsu giảng dạy ba năm rưỡi; hai người Chúa sai làm chứng đã nói XI, 3 trước này cũng giảng dạy ba năm rưỡi. Vua Antiocho Epiphanio bắt bớ người Judeu ba năm rưỡi, lại vua Điocletiano, vua Maximino, vua Juliano điều cũng bắt bớ Hội thánh ba năm rưỡi; con muông, là Antichristus, cũng bắt bớ ba năm rưỡi như vậy.

7. Các bổn đạo chịu tử vì đạo trong nước Roma thì vô vàn vô số kể chẳng xiết, nguyên ở thành Roma trong 300 năm trước hết có 3000000 người chết vì đạo. Trong các tỉnh thành Roma cũng có người bổn đạo chịu bắt bớ và chịu tử vì đạo.

8. Các dân ngoại thờ lạy các quỉ thần và thờ con muông là kẻ giúp việc ma quỉ. – Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời định sự mầu nhiệm Đức Chúa Con ra đời chuộc tội cho thiên hạ.

10. Yên ủi kẻ lành phải chịu sự gian nan khốn khó; đe phạt kẻ dữ bắt bớ kẻ có đạo.

11-12. Con muông này chỉ một tiên tri giả nổi lên giúp việc ma quỉ và theo ngụy vương là Antichristus. Các thánh giáo phụ vốn cắt nghĩa như vậy. Cũng hợp với lời XVI, 13; XIX, 20; XX, 10 sau này. Con muông này cho dễ lừa dối lấy hình như Chúa Kirixitô, song nó nói phạm đến Đức Chúa Lời như con rồng. – tự mình con rồng và hai con muông ấy chẳng có quyền gì đâu; Đức Chúa Lời cho nó làm đí gì thì nó mới làm được sự ấy mà thôi. Nó chỉ làm hại được những kẻ muốn theo nó.

12. Tiên tri giả cả ngày là đầy tớ tướng ngụy nghịch, Antichristus, thông công quyền phép và các việc nó vừa giảng dạy vừa làm phép lạ giả cũng nhưu antichristus và làm cho thiên hạ thờ lạy ngụy vương Antichritus.

13. Hai con muông ấy, là Antichristus và tiên tri giả nó sẽ làm những điềm lạ cả thể, như lời Đức Chúa Jêsu đã phán MATTH. XXIV, 24; và như lời II THESS. II, 9. Ma quỉ làm được những việc lạ cả quá sức loài người ta, song chẳng làm được phép lạ thật là việc vượt quá phép tắc thứ tự hết các loài, chỉ có Đức Chúa Lời làm được mà thôi. Hãy xem Theol. Dogm. Thánh. I, p.32-43.

14. Con muông thứ hai, là tiên tri giả, dỗi dành thiên hạ thờ lạy hình tượng con muông thứ nhất là Antichristus.

15. Sử kí làm chứng xưa có tích ma quỉ ám vìai tượng tà thần và làm những điềm lạ trước mặt người ta. Đa xhay Đức Chúa Lời có tha phép thì ma quỉ mới là được việc như vậy.

16-17. Xưa kẻ làm tôi đòi mang dấu hiệu in vào trán hay là vào tay, cho được nhận biết nó thuộc về ai, và khi nó trốn thì bắt lại được. Antichristus cũng sẽ làm như vậy cho được bắt mọi người phải suy phục nó. Ai không mang dấu hiệu con muông thì phải thiên hạ chê ghét, bắt bớ, loại ra. Xưa có vua Roma như vua Điocletiano, và nhất là vua Juliano loại kẻ có đạo ra như vậy. Hễ là có đạo thì cấm chẳng được học chữ, chẳng được làm việc quan v.v. – Dấu hiệu, tên con muông và số tên nó cũng là một.

18. Số tên con muông, là Antichristus, cộng là 666. – Trong tiếng hebereu và tiếng greco thì quen dùng các chữ đầu, (như thí dụ bây giờ ta có chữ A, B, Chúa, Đạo, E, v.v.) làm số đếm. Chữ thứ nahast là số một, chữ thứ hai là số hai, chữ thứ mười là số mười và cứ như vậy mãi, vì các dân ấy không có dấu riêng dùng làm số đếm. Đến sau mới đặt các số đếm gọi là số Roma là I, II, III, IV, V, v.v., lại sau nữa mới lập các số đếm gọi là số arab là 1. 2. 3. 4. 5. v.v. như quen dùng bây giờ. – Cứ đấy tên tướng Antichristus, đếm số các vocalia hay là consonantes thì cộng là 666, là danh hiệu kẻ thù nghịch ấy. Tên ấy là gì thì rầy không đoán được, vì kẻ thù nghịch ấy chưa đến. Đã có nhiều kẻ dữ, như vua antiocho Epiphanes, vua Nero, vua Juliano v.v. kể là hình bóng, là kẻ tiền hô đại tướng Antichristus; song chính đại tướng Antichristus ấy, trong kì tận thế mới đến; mà khi nó đến thì mới biết được tên và danh hiệu nó là thể nào. – Những thí dụ từ xưa đến nay đã bói ra thì chẳng qua là trò chơi vậy. – Tóm tắt lại, trong Đoạn này thì bày tỏ đại tướng thù nghịch Hội thánh quỉ quyệt, mạnh sức độc dữ là thể nào.

## ĐOẠN XIV.

1. Đoạn vừa rồi bày tỏ ra đại tướng thù nghịch cùng DCj và bè đảng nó quỉ quyệt, mạnh sức là thể nào. Trong Đoạn này thì nói về Con chiên và các kẻ theo con chiên được phúc là dường nào. Còn bè đảng Con muông thì phải chịu lý đoán kinh khủng và khốn cực vô cùng. – Con chiên ở trên nuias Sion và các kẻ lành theo Người ấy là Hội thánh. – “Mười bốn vạn bốn nghìn” như VII, 4, nghĩa là vô vàn vô số. – Các thánh ấy có tên Đức Chúa Lời và tên Con chiên in vào trán, vì kẻ ấy thuộc về Đức Chúa Jêsu: cũng như kẻ thuộc về con muông mang dấu con muông trên mình.

2. Tiếng ấy vừa mạnh vừa êm ái dịu dàng, là tiếng ngượi khen hát mừng Đức Chúa Lời.

3-4. Các thánh nam nữ trên lời được hưởng phúc thanh nhàn phỉ lòng chí cả thảy. Song le những kẻ ở bậc đồng trinh giữ xác thịt mình tuyền vẹn, ăn ở như thiên thần, ắt là được công thưởng riêng xứng hợp, chẳng hồ nghi được. Kẻ thuộc về bậc đồng trinh chẳng khác gì là quả đầu mùa tốt lành thơm tho trước mặt Đức Chúa Lời vì đã theo chân Đức Chúa Jêsu và Rất thấnh Đức Bà Maria cách riêng.

6-7. Phúc cho kẻ vâng theo Đức Chúa Jêsu và làm tôi Đức Chúa Lời.

8-9. Khốn cho những kẻ lìa bỏ Đức Chúa Lời và theo các quỉ thần. – Thành cả Babylon này chỉ thành Roma, bấy giờ là kinh đô các dân ngoại.

10-11. Các kẻ dữ sẽ phải lý đoán phạt trong địa ngục đời đời.

12-13. Kẻ nào vững vàng cho đến cùng giữ lòng tin cậy kính mến, giữ các điều răn mới được rỗi. Phúc cho kẻ ấy vì trong giờ chết được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời, được nghỉ ngơi và được phần thưởng xứng đáng việc lành phúc đức mình đã làm.

14. Đức Chúa Jêsu hiện ra cho được phán xét. MATTH. XIII, 39, 49; ngày phán xét thì giống như mùa gặt.

15. Ngày phán xét đã đến.

18-19. Mùa ép quả nho, là hình bóng chỉ về lý đoán phạt kẻ dữ.

20. Nghĩa là trong ngày phán xét kẻ dữ sẽ phải khốn cực là dường nào. Các lời bóng bảy này chỉ về những hình phạt kẻ dữ chịu đời sau rất nặng nề kể chẳng xiết.

## ĐOẠN XV.

1-4. Trên này đã ra lý đoán cho các kẻ dữ. Rầy các thiên thần ra tai vạ. Trước khi ra tai vạ ấy thì các thánh hát mừng ngượi khen tạ ơn Đức Chúa Lời, như xưa ông Moyse khi đã qua khỏi biển đỏ.

5. Cũng như XI, 19 trên này.

7. Bẩy chén đầy cơn thịnh nộ Đức Chúa Lời là những hình phạt Chúa toan ra cho kẻ dữ. Vậy ta thấy Đức Chúa Lời đe phạt trước, mà trì hoãn chẳng có ra hình phạt ngay, để kẻ có tội kịp ăn năn lở lại.

8. EXOD. XL, 34; ISAIA, VI, 3; II PARAL. VII, 1.

## ĐOẠN XVI.

1. Cuối đoạn XV Đức Chúa Lời đe phạt kẻ có tội: trong Đoạn XVI ra bẩy tai vạ pahjt dân và nước; trong Đoạn XVII ra lý đoán thành Roma; Đoạn XVIII thì tra tay mà ra hình phạt cho thành ấy. Ấy trước sau thì làm vậy. Các tai vạ này phần thì đã ứng nghiệm trong nước Roma; song nó là hình bóng chỉ về những sự gian nan nguy hiểm sẽ xẩy ra trong kì sau hết, cũng như lý đoán phạt thành Jêrusalem xưa là hình bóng chỉ về ngày tận thế và ngày phán xét chung. Hãy xem MATTH. XXIV. – Như trước này, VIII, 6 đã cứ bẩy tiếng kèn mà ra tai vạ thì bây giờ có bẩy chén mà giốc đồ hình phạt như vậy. – Các tai vạ này giống như các vạ xưa Chúa phạt dân Egyptô vì khinh chê lời Đức Chúa Lời truyền và bắt bớ dân Chúa. Rầy Chúa ra hình phạt các dân ngoại cũng vì một tội ấy, là vì phụ ơn Chúa cứu Thế và khuấy khuất làm khốn Hội thánh là nước Đấng cứu Thế ở thế gian này. Các dân chẳng khứng vâng theo Chúa đoái thương thì phải tay Chúa oán phạt, chẳng khỏi. – Trong nước Roma xưa Hội thánh phải bắt bớ khổ sở dường nào thì Sử kí lám chứng tỏ tường. – Ông Tacito chép Sử kí đời vua Nero thì rằng: “Đời vua Nero có vô vàn vô số người có đạo chịu tử vì đạo.” – Lại rằng: “Vua Nero đã bày ra những hình khổ cực dữ quá lẽ mà làm khốn kẻ có đạo” – Trong 300 năm trước tiên, kể từ vua Nero cho đến khi vua Constantino tha đạo thì trong sách Sử quen chỉ “Mười kí” bắt bớ sự Đạo tệ hơn; nhưng mà thật sự trong vòng 300 năm ấy bổn đạo phải khuấy khuất đâu đấy nhiều ít mãi mãi, chẳng được nghỉ yên bao giờ sốt. – Vả lại hễ trong nước Roma phải tai nạn gì thì liền đổ tội cho kẻ có đạo mfa kêu lên rằng: “hãy buông thả kẻ có đạo cho muông dữ cắn xé!” – Đánh đòn, treo kẹp, chém giết, thiêu sinh, ném đá chết, móc thịt ra, xé ra làm hai, đôer dầu hay là chì sôi vào miệng, khoét con mắt, giẩy xuống biển, thả cho muông dữ ăn thịt, nằm trên giường sắt mà chịu nung đỏ v.v. chẳng có hình khổ nào kẻ dữ không bày ra làm khốn và giết kẻ có đạo: khi thì giết ngay trong một lúc, khi thì làm khổ lâu lâu, giết dần một khi một ít; khi thì giết từng người một, khi thì giết tững lũ từng bạn. – Mã vua quan đã biết tỏ kẻ có đạo chẳng những không có tội lỗi gì mà lại biết là kẻ ăn ở lọn lành và hay thương giúp người ta. Quan trấn Plinio đã sớ tâu vua Trajano rằng: chẳng nên tầm nã kẻ có đạo (vì chẳng có tội lỗi gì), song nếu có ai phải bắt vì có đạo thì phải trị tội nó. – Những sự gở lạ dường ấy, ắt là kêu thấu, đến lời mà Chúa phép tắc vô cùng, công bằng vô cùng, định hủy hoại nước Roma, như đã nói tiên tri trong sách này. Trong sử kí làm chứng rằng: hễ dân nào, nước nào bắt bớ Đạo Thiên Chúa thì nó ra vô phúc và chày kíp phải triệt hạ.

3. “Máu kẻ chết” nghĩa là máu đông đặc.

5. Thiên thần ấy đã đặt cho được cai quản nước.

7. cũng như XIV, 18.

9. Sử kí làm chứng nước Roma đang bắt bớ Đạo Thiên Chúa phải những tai vạ cả thể. Độ năm 251, đủ một năm, dân phải chứng dịch hạch trong khắp cả và nước; năm 312 thiên hạ phải những ung độc đau đớn cả và mình, nhất là hư hại con mắt. – Đời vua Valeriano, giời ra nồng nực đến nỗi sông Nilo hầu khô cạn và nước ra đục. Bởi đấy người ta lại đói khát cơ cận cùng dịch hạch. – Đời các vua thượng vị Roma hằng giặc giã liên, chẳng mấy khi nước được thái bình thịnh vượng.

10. Tai vạ này giốc đổ trên vua chúa quan quyền trong nước Roma một ngày một sút kém đi, không còn chống lả được các dân rợ mọi xông vào phá phách nước Roma tư bề.

11. Thiên hạ phải tai vạ như vậy, chẳng những không ăn năn lở lại mà lại đổ tội cho kẻ có đạo rằng: bởi kẻ có đạo dể duôi các thần không thờ lạy, thì các thần mới oán phạt thiên hạ làm vậy. Ấy là trêu cơn thịnh nộ Đức Chúa Lời kể chẳng xiết.

12. Sông Euphrate là cõi nước Roma bên đông; sông ấy cạn khô cho nên quân giặc bởi nước Persia xông vào nước Roma, như sử kí làm chứng. Bên các cõi khác cũng thế, trăm họ rợ mọi hằng xông vào nước Roma đời ấy làm cho nó xiêu đổ.

13. Con rồng là ma quỉ; con muông là con muông thứ nhất; tiên tri giả là con muông thứ hai. – Những thần ô uế bởi miệng con rồng và hai con muông mà ra, chẳng phù trợ cứu viện được cho nước Roma đứng vững bền, một làm cho nó một ngày một hư đi và yếu sức, chẳng chống lả được các kẻ thù tàn hại nước ấy tư bề.

14. Cả nước Roma, vua chúa quan quyền, quân tử, kẻ chữ nghĩa văn vật, các thày tế thần, các thày bói phù phép, các dân điều hiệp lực, mà chiến trận với Đạo Thiên Chúa, song nó nghĩ thua vì Đức Chúa Lời hằng phù hộ gìn giữ Hội thánh.

15. Bỗng chốc ngày phán xét sẽ đến. Hãy tỉnh thức và lập công kẻo trần mình trọi không thì khốn. Câu này xem vào đây cho được giục giã yên ủi để ai nấy về chẩn thận giữ mình. MATTH. XXIV, 43.

16. Câu này nối với câu 14 trên này. – Nơi các quân binh ấy tụ tập gọi là Arungedou, nghĩa là “Bại hoại” vì các kẻ thù nghịch ấy sẽ phải bại trận ở đấy.

17. “Đã lọn” nghĩa là nước Roma thờ các tà thần đã bại hoại rồi.

19. Gần đến ngày thành Babylon cả, nghĩa là thành Roma, phải hủy hoại. Thành Roma gọi là Babylon vì hư đi hỗn độn đầy những tội lỗi, như thành Babylon xưa và cũng phải tay Chúa hủy hoại như vậy. Đoạn sau này sẽ ra lý đoán oán phạt thành ấy.

20. Là hình bóng chỉ sự tàn hại cả thể.

21. Các dân ngoại đã ra tối tăm cứng lòng như xưa Pharao và đất Egyptô, dù mà đã tỏ là tai nạn Chúa phạt mặc lòng, thánh cũng chẳng khứng ăn năn lở lại cùng Chúa. – Những sự kinh khủng này cũng chỉ về kì tận thế nữa, vì trong kì ấy các dân ngoại lai hiệp lực với các quỉ địa ngục cho được bắt bớ tàn phá Hội thánh. Bây giừo Hội thánh mới thằng trận cho lọn vá các cửa địa ngục bại hoại tận tuyệt.

## ĐOẠN XVII.

1. Trong Đoạn này nói về thành Roma là kinh đô các dân ngoài đời ấy, là như tổ sự thờ phượng các quỉ thần, sùng các tà thần kể chẳng xiết; nó gọi là con bợm vì dân thành ấy hư đi quá lẽ, chỉ lấy sự vui sướng xác thịt làm thích chí mà thôi; con bợm ấy ngồi trên cả nước, nghĩa là cầm quyền cai trị trong khắp thế gian đời ấy. Cứ kiểu nói trong Kinh thánh, tiếng “nhiều nước” là lời bóng bảy chỉ về các dân thiên hạ.

2. Hợp như XIV, 8 trên này. Thành Roma như tổ các sự dối trá sự thờ lạy tà thần đời ấy; trong thành ấy đã lập một chùa kia gọi là Pntheon thờ phượng các tà thần khắp thiên hạ; thành Roma chẳng khác gì là kinh đô các tà thần.

3. Bấy giừo thành Roma đã sút kém đi, phải những quân rọi mợ xông vào tàn phá; đoạn có vua Roma, tên là Constantino lở lại đạo mà bỏ thành Roma lập kinh đô mới ở thành Byzanze, từ đấy mà đi gọi là thành Constantiopoli. Cho nên thành Roma là kinh đô các tà thần phải triệt hạ mà nên hoang vu, chẳng còn danh tiếng, quyền thế phần đời như khi trước nữa. – Con bợm ấy ngồi trên con muông đã nói XIII, 1 trên này. Con muông này chỉ nước Roma là nước các dân ngoại sùng những quỉ thần, vì con bợm là thành Roma cỡi con muông ấy. Con muông ấy cũng chỉ ngụy vương là kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Jêsu, là Antichristus. Tiếng antichristus khi thì chỉ mấy người độc dữ bắt bớ Đạo Thiên Chúa tệ lắm, như xưa vua Antiocho, vua Nero, vua Điocletiano, vua Juliano và mấy đại tướng rối đạo đã làm hại Hội thánh cả thể; nó là kẻ tiền hô ngụy vương, là Antichristus thật, là một người độc dữ, là loài người thật, song nó quỉ quyệt độc ác, quyền phép mạnh sức như quỉ vương vậy, sẽ rấy lên trong kì tận thế mà bắt bớ tàn hại Đạo Thiên Chúa tệ hơn các kẻ thù ngịch trước này ví chẳng bằng. – Con muông ấy sắc đỏ bởi đầy máu các đấng tử vì đạo, hay là vì ăn mặc như thói các vua quen ăn mặc đỏ tía (purpura). Nó có bẩy đầu và mười sừng, như đã kể XIII, 1 trên này và câu 9-12 sau này.

4. Con bợm ấy, là thành Roma, cũng trang điểm, xa xỉ, sung sướng, tha hồ cho tính xác thịt nói ra chẳng đang.

5. Nghĩa là thành Babylon xưa là hình bóng chỉ thành Babylon này là thành Roma, vì cả và hai thành ấy giống như nhau, là tổ thờ quấy quá và ăn ở quấy quá hư hốt.

6. Trong ba trăm năm trước hết, nguyên ở thành Roma, có độ 3000 000 người bổn đạo đổ máu mình ra làm chứng về Đức Chúa Jêsu.

7. Nghĩa là thiên thần sẽ tỏ ra những tai vạ Đức Chúa Lời sẽ oán phạt thành Roma và nước Roma, cùng về lý đoán phạt ngụy vương là Antichristus, trong kì sau hết là làm sao.

8. Lời này, một là chỉ về nước Roma trước thì mạnh sức quyền thế; đến sau hầu như phải bại hoại; đến đời vua Juliano lại nổi thịnh ít lâu, song vua này chết sớm, trị nước không đầy hai năm, tranh chiến với quân Persia mà bại trận. – Hai là chỉ về kì sau hết, nhờ phép ma quỉ Antichristus là ngụy vương sẽ xui giục người ta bắt bớ kẻ có đạo, song Đức Chúa Jêsu ngự xuống giết nó cùng phá tan bè đảng nó. Khi trước nó mạnh thế, sau nó ra hư không.

9. Trong khoảng thành Roma có bẩy đồi và sách sử vốn gọi thành ấy là thành bẩy đồi.

10-11. Bẩy vua là bẩy vua nước Roma: năm vua trước đã chết; một vua còn đang cai trị, một vua nữa sẽ cai trị sau rồi chính con muông sẽ cai quản. Nghĩa là làm sao? – Vậy vua đang còn bấy giờ là ai? Cứ câu 8, khi bấy giờ con muông, là hình bóng nước ngoại, đã bại hoại rồi, ấy là đòi vua constantino. Cho nên vua thứ sáu là vua Licinio còn cai trị mấy xứ làm một với vua Constantino, mà vua Licinio này còn sùng tà thần; chẳng khỏi bao lâu vua gian ác ấy phải triệt bãi, năm 324. – Cứ đấy năm vua trước là vua Điochetiano, vua Maximiano, vua Galerio, vua Maximino Đaja và vua Maxentio. – Vua thứ bẩy sau sẽ đến là ai? Thưa hoặc là vua Juliano, là kẻ chối đạo, mà vua này chỉ cai trị một năm rưỡi mà thôi. – Sau chẳng còn vua nào rấy lên mà phù trợ đạo các tà thần trong nước Roma nữa. Song le bấy giờ có con muông cai trị, nghĩa là ngụy vương sẽ xu giục người ta lìa bỏ và bắt bớ sự Đạo; cứ thế mãi mãi cho đến khi nó cũng sẽ phải bại hoại.

12. Ấy là những vua nhỏ chiếm lấy xứ nộ xứ kia khi nước Roma thờ lạy tà thần đã phải bại hoại. Như thí dụn vua Athanaric bắt bớ sự đạo và giết những người bổn đạo, như ông thánh Augustino làm chứng. – “Mười vua”, nghĩa là mấy vua. – “Một giờ”, nghĩa là không bền lâu.

13. Những kẻ ấy cũng hợp một ý cùng con muông mà bắt bớ Hội thánh.

14. Kẻ bắt bớ kẻ có đạo thì bắt bớ Đức Chúa Jêsu. ACT. IX, 4. Đức Chúa Jêsu là Đấng phép tắc vô cùng hằng thắng trận liên và kẻ phải bắt bớ vì Người sẽ thắng trận với Người. Ấy là sự yên ủi trong những lúc gian nan khốn khó.

15. Khi nước thờ lạy các tà thần đã phải bại hoại đời vua Constantino, là vua Roma lở lại đạo trước hết, thì hãy còn ít nhiều dân cùng vua quan, đồng tình với con muông, là đầy tớ ma quỉ mà bắt bớ sự Đạo. Song các dân rợ mọi xông vào nước Roma tư bề đời ấy, điều lở lại đạo dần dần và lập những nước mới, là sự yên ủi Hội thánh.

16. Mười sừng này thì chỉ các châu Man ri vừa nói, mà phá phách nước Roma, chiếm lấy xứ này phương kia lập những nước mới. – Như năm 410, vua Alaric phá phách thiêu đốt thành Roma, năm 455 vua Genseric; năm 465 vua odoacer, năm 472 vua Ricimer, năm 547 cũng vậy. Trong vòng 137 năm thành Roma phải quân man ri vây bọc cùng thiêu đốt năm lần. – Đến độ năm 500-600 các chùa miếu ở thành Roma phải hủy hoại hết. Thành ấy phải chịu phạt khốn nạn làm vậy vì đã trêu phạm dể duôi Đức Chúa Lời, phụ ơn Đức Chúa Lời đã ban cho được lở lại đạo, tha hồ cho tính xác thịt, làm cho các dân lân cận, các nước chư hầu thờ lạy tà thần mà hư đi.

17. Các dân ấy, như đã nói câu 12-13 trên này, trước cũng thông đồng với con muông mà bắt bớ Hội thánh, song đến sau các dân rợ mọi ấy lở lại đạo và làm sáng danh Hội thánh. Từ khi lở lại đạo các dân ấy một ngày một thịnh vượng thuần thục.

18. Thành Roma xưa đã bắt các nước, các vua danh tiếng điều phải suy phục nộp thuế trong khắp thế gian đời ấy.

## ĐOẠN XVIII.

1. Thiên thần này hoặc là thiên thần cả Michael xưa làm quan thày hội thánh trong Sấm truyền cũ mà rầy làm quan thày Hội thánh.

2. Thành Roma cũ phải bại hoại hết, mà thành Roma mới thì sửa xây hầu hết ở ngoài cõi thành cũ. – Về kiểu nói trong câu này hãy xem ISAIA. XIII, 20; XXXIV, 11; MATTH. XII, 43.

3. Hợp như XIV, 8, 10; XVII, 2 trên này. – Trong khắp tứ phương thiên hạ thì thông đồng thương mại với thành Roma chẳng khác nào là Chợ cả và thế gian đời ấy.

4. Sử kí thuật lại rằng: Khi vua man ri tên là Alaric kéo quần đến vây hãm thành Roma có nhiều người bổn đạo trốn lính, có người bổn đạo, như bà thánh Paula và cả nhà bà ấy trẩy sang thành Bethlehem mà đi tu hành. Ông thánh Hieronymo đang đi tu hành ở đấy mà lo việc dịch Kinh thánh.

5-6. Chày kíp Chúa lả lại cho ai nấy mặc đòi việc mình đã làm.

7. Ấy là chính mực công bằng vô cùng: kẻ dữ đã vui sướng ngần nào thì lại phải khốn cực ngần ấy.

8. Ông thánh Hieronymo, ông thánh Augustino và ông Orosio làm chứng rằng: khi vua Alaric vây hãm và thiêu đốt thành Roma thì dân ấy cũng một trật phải khí dịch đói khát cơ cực quá lắm.

9-11. Khi thành Roma phải bại hoại thì các kẻ được nương nhờ, thông đồng thương mại với thành ấy điều lấy làm thương tiếc và than khóc như vậy. Song giả như nó biết suy xét thì ắt là hiểu biết là tai vạ Chúa phạt thành ấy mà nó ăn năn lở lại đạo thật.

Kirixitô. Thánh., IV. -56.

13. Bản greco rằng: “xác và linh hồn người ta” nghĩa là vừa bán kẻ tự chủ và kẻ làm tôi.

16-19. Khi trước thành Roma sang trọng phú quí thần thế, chẳng thành nào khác từ thuở xưa ví cho bằng.

22-24. Thành ấy phải triệt hạ như vậy vì tội bắt bớ Đạo thánh Đức Chúa Lời.

## ĐOẠN XIX.

1. “Ngượi khen Đức Chúa Lời”, là Alleluia.

2. Con bợm cả là Babylon, nghĩa là thành Roma xưa thờ lạy các quỉ thần.

7-9. Khi nước Roma bại hoại đoạn thì các dân bên phương tây điều đua nhau lở lại đạo nhiều lắm mà Hội thánh Đức Chúa Jêsu càng ngày càng thịnh vượng đông đúc. – Ông thánh Gregorio cả cắt nghĩa vì lẽ nào phúc thanh nhàn trên lời gọi là bữa ăn tối, thì rằng: ban ngày vốn là hình bóng chỉ về đời này. Vậy như kẻ làm việc ban ngày thì đến tối mới được nghỉ được và ăn bữa tối: cũng một lẽ ấy khi đã chịu khó lập công lót đời này thì mới đến kì được nghỉ ngơi, là như ăn bữa tối, trên thiên đàng.

10. Chỉ nên thờ phượng một Đức Chúa Lời là Chúa cả mọi sự mà thôi. Hội thánh kính các thánh, song chẳng thờ phượng các đấng ấy đâu. – Lời các thánh tiên tri trong Sấm truyền cũ dẫn đàng về Đức Chúa Jêsu.

11. Đấng ấy là Đức Chúa Jêsu, III, 14 trên này.

12. Đức Chúa Jêsu đội nhiều triều thiên, bởi Người thắng trận nhiều kẻ thù là ma quỉ, thế gian các tội lỗi v.v. – Tên Người là Lời Đức Chúa Lời, là Ngôi Hai, bản tính Đức Chúa Lời vô cùng; chẳng có loài nào hiểu biết Người cho thấu được.

13. Áo Người thấm máu vì Người chịu nạn chịu chết đổ máu vì tội thiên hạ. – Tên Người là Lời Đức Chúa Lời. JOAN. I, 1.

14. Các kẻ lành nhờ công nghiệp máu thánh Đức Chúa Jêsu thì giữ mình thanh sạch và được thắng trận.

15-18. Đức Chúa Jêsu sẽ phán xét các dân thiên hạ và oán phạt các kẻ thù nghịch. HEB. IV, 12; ISAIA. LXIII, 3. – Những điều này chỉ về kì tận thế và ngày phán xét chung, khi các kẻ thù nghịch Đức Chúa Jêsu phải bại hoại.

19-21. Con muông, là ngụy vương và bè đảng nó đang cố sức bắt bớ tàn hại Hội thánh, phải tay Chúa phạt trầm luân trong địa ngục. II THESS. II. Trong kì tận thế những lời này mới ứng nghiệm cho lọn.

## ĐOẠN XX.

1-3. Khi nước Roma thượng cổ, là nước thờ tà thần, sùng quỉ thần kể chẳng xiết, thờ các vua thượng vị, bắt bớ kẻ có đạo nguyên vì tội bất khẳng chẳng muốn thờ dối trá, khi nước ấy đã xiêu đổ thì có những nước có đạo danh tiếng nổi lên, như nước Roma mới có những vua có lòng đạo, như vua Constantino, vua Theodosio, vua Justiniano v.v. mộ mến Hội thánh, phù hộ việc giảng Đạo; cho nên cả phương tây phương đông suy phục Hội thánh, kính chuộng Hội thánh như con cái kính mến mẹ hay thương dạy dỗ cho biết phép tắc nết na mà ăn ở cho xứng đáng dân làm con Chúa. Đến sau lại có những dân lớn nhập giáo mà phù hộ, bênh vực, làm sáng danh Hội thánh, nhất là nước Phú lãng: có những vua danh tiếng sốt sắng như vua Clodoveo, vua Pipino, vua Carolo cả tận tâm giúp việc Hội thánh giảng đạo sửa dạy các dân rợ mọi đời ấy cho nó thuần phong thịnh vượng. Khi ấy nhờ Hội thánh và các Giáo tông thì lập một nước lớn kiêm cả các dân có đạo bên phương tây, là Thánh tàn cuốc Roma – Sanctum Romanum Imperium. Vua thượng vị thứ nhất nước ấy là vua Carolo cả. Nước ấy vốn bênh vực các dân có đạo cho khỏi phải các dân ngoại khuấy khuất và chống lả các dân hồi hồi, là những dân độc ác toan bắt các dân phương tây chẳng vâng nghe Hội thánh mà kết hợp với nhau đánh lả quân tà đạo Mahomet, thì Đạo Thiên Chúa lfa đạo dẫn đàng cho các dân thiên hạ biết đàng lành công chính, làm cho các dân được phần phúc chẳng những phần linh hồn và đời sau mà lại phần xác và ở đời này nữa, chốc ấy Đạo Thiên Chúa hỏng mất trong cả và thế gian. – Song Đức Chúa Jêsu hằng phù hộ cho Hội thánh mà các cửa địa ngục giận dữ, bắt bớ thể nào cũng chẳng phá được và chẳng có thể làm cho Hội thánh lay chuyển. - Ấy lược qua sách Sử làm chứng Đức Chúa Jêsu trong những đời ấy đã cầm buộc quỉ satan, chẳng để nó làm hại hT mặc ý nó đâu. – Ma quỉ phải trói, ấy là lời bóng bảy chỉ rằng, từ bấy giờ cho đến kì hẹn DCl không để ma quỉ khuấy khuất Hội thánh từ thuở xưa trong đời các vua Roma bắt bớ sự đạo; song không nên cứ ý chặt mà nghĩ rằng, ma quỉ yên hẳn chẳng còn bởi việc cách nào sốt đâu. Vì chung, dù trong kì Hội thánh được thong dong thịnh vượng mặc lòng, cũng còn gặp thấy nơi nọ nơi kia các bổn đạo phải cơn bắt bớ, lại cũng có khi chính vua quan có đạo bắt bớ Hội thánh nữa, như sách Sử làm chứng. – Vả lại xét: một nghìn năm qua ma quỉ phải giam cầm kể từ bao giờ cho đến bao giờ, thì cũng không tính toán được cho chặt chẽ. Một nghìn năm, nghĩa là một kì lâu dài, song chẳng nên hiểu là một nghìn năm cứ như quen kể trong sử kí. – Có đấng thông Kinh thánh kể đầu kì bằng yên ấy từ năm 313 khi vua Constantino lở lại đạo; lại có đấng khác kể từ năm 400-500, là sự hợp lý hơn, vì chưng sau vua constantino có vua Juliano còn bắt bớ sự đạo, mà đến sau dần dần Hội thánh mới được bằng yên cả. – Một nghìn năm ấy hết hạn bao giờ? Thưa, xét trước sau trong đoạn này và cứ lời các thánh giáo phụ, nhu ông thánh Augustino, ông thánh Hieronymo v.v. thì đến kì tận thế mới hết hạn; bấy giờ Hội thánh lại phải chịu cơn bắt bớ tệ hơn các cơn gian nan hiểm nghèo trước ví chẳng bằng như lời Đức Chúa Jêsu phsan tiên tri, LUC. XVII, 26-28; XVIII, 8.

4. Nghĩa là các linh hồn kẻ lành đã thắng trận ma quỉ, thế gian, xác thịt đang khi còn sống ở đời này và giữ ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời thì sẽ được lên lời hưởng phúc thnah nhàn làm một cùng Đức Chúa Jêsu, chẳng phải chờ đợi ngày xác sống lại và ngày phán xét chung.

5. Còn các kẻ chết khác, là kẻ mắc tội trọng thì chẳng được sống làm một cùng Đức Chúa Jêsu như kẻ lành, nó một chết cả hai phần, là phần xác phần linh hồn. Còn kẻ lành, phần xác thì chết và nằm trong mồ, nhưng phần linh hồn thì sống làm một cùng Đức Chúa Jêsu trên thiên đàng, ấy là như sống lại thứ nhất vậy.

6. Kẻ lành được hưởng phúc trên lời, chẳng còn phải lo mất linh hồn là sự chết thứ hai. Phần kể dữ, thì phải cả hai sự chết ấy, sự chết thứ nhất, là sự chết phần xác và sự chết thứ hai là sự chết phần linh hồn trong địa ngục vô cùng. – Các thánh đã thông công các sự thương khó Đức Chúa Jêsu ở đời này thì cũng được thông công sự cả sáng, quyền phép Đức Chúa Jêsu trên lời; sự ấy gọi là cai trị làm một cùng Đức Chúa Jêsu và làm thày tế lễ thờ phượng ngượi khen Đức Chúa Lời làm một cùng Đức Chúa Jêsu. – Vậy các thánh sẽ được cai trị làm một cùng Đức Chúa Jêsu đời đời vô cùng. – Như lời ông thánh Augustino suy rằng: “Quamvis ergo cum suis corporibus nondum, jam tamen eorum animae regnant cum illo, dum isti mille anni decurrunt...Regnant cum Christo jam nune, quodam modo huic tempori cỏnguo, per totum hoc intervaluum quod numero mille significatur annorum...Mille annos pro annis omnibus hujus seculi posuit.” – Đây sẽ nói qua về bè kẻ đoán rằng; khi Đức Chúa Jêsu đã giết con muông là ngụy vương và cầm buộc con rồng là ma quỉ thì Đức Chúa Jêsu sẽ lập một nước ở thế gian này, cho các kre lành đã chết điều sống lại và cai trị làm một cùng Người đủ một nghìn năm, đoạn xác kẻ dữ mới sống lại và mọi người chịu phán xét chung, kẻ lành lên thiên đàng, kẻ dữ sa địa ngục vô cùng. – bè ấy gọi là Millenarismus, hay là tiếng greco Chiliasmus, nghĩa là bè tin nước nghìn năm. – Bè ấy phân ra làm hai, - Một là có kẻ rối đạo nói rằng: trong nước ấy sẽ được hưởng những sự vui sướng xác thịt mà bù lại sự ăn chay hãm mình đã chịu vì lòng kính mến Đức Chúa Jêsu. – Tên Cerintho xưa đã bày đặt làm vậy, như lời ông thánh Augustino rằng: “Cerinthiani mille annos post resurrectionem (primam) in terreno regno Christi secundum carnales ventris et libidinis voluptates futuros fabulantur” – Những kẻ đoán quấy quá làm vậy là kẻ rối đạo và chẳng hơn đạo Mabomet. – hai là đầu tiên trong Hội thánh có mấy đấng giao phụ, như ông Papia, ông thánh Ireneo, ông thánh Justino, ông Lactantio, và ông thánh Augustino một ít lâu đoán rằng: trong kì tận thế, trước ngày phán xét chung, Đức Chúa Jêsu sẽ mở nước ở thế gian này cho các kẻ lành được cai trị và hưởng những sự phúc phỉ lòng phỉ chí cho xứng đáng. – Ông thánh Hieronymo nói về bè này thì rằng: “Quae licet non sequamur, tamen damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum virorum et martyres ista dixerunt” – Đã hay Hội thánh chẳng có luận phi những kẻ đoán làm vậy, song từ sec. IV các thánh giáo phụ chẳng còn đấng nào dám nhận những điều ấy. Ông thánh Augustino cũng đã chữa mình vì khi trước nghĩ lầm ít lâu như vậy. – Những điều ấy không hợp với các lẽ trong đạo dạy rằng: Đức Chúa Jêsu xuống thế hai kì: kì thứ nhất cho được cứu chữa thiên hạ; kì thứ hai cho được phán xét thiên hạ. Kẻ lành kẻ dữ sống lại một trật, liền chịu phán xét chung, đoạn kẻ lành lên thiên đàng hương phúc đời đời; còn kẻ dữ sa địa ngục chịu phạt vô cùng. – Hợp như lời Đức Chúa Jêsu phán rằng: “Khi giảng nước Đức Chúa Lời khắp thế gian và làm chứng về Người cho các dân thiên hạ, bấy giờ sẽ nên lọn...Dấu Con người sẽ hiên ra trên lời...Người sẽ sai thiên thần thổi loa lớn tiếng thu hợp các kẻ lành từ tứ phương thiên hạ...Mọi dân sẽ phải hội lại trước tòa Người...con chiên đặt bên hữu, con dê đặt bên tả...” – Khi Đức Chúa Jêsu ra lý đoán cho kẻ lành kẻ dữ đoạn, kẻ dữ liền sa địa ngục và kẻ lành lên thiên đàng ngay. – Còn về nước nghìn năm Đức Chúa Jêsu mở ra trong kì tận thế, cai trị làm một cùng các kẻ lành thì phải kể là truyện bày đặt hư vô chẳng có dấu tích gì trong lời Đức Chúa Jêsu đã phán tiên tri trước sau mọi sự xẩy ra trong kì tận thế.

7. Khi đã mãn kì bằng yên ấy, ma quỉ và ngụy vương, là Antichristus lại được phép bắt bớ Hội thánh một kì nữa. Tướng phản ngụy cùng Đức Chúa Jêsu sẽ lừa dối thiên hạ cả thể. MATTH. XXIV, 20-26. Nó sẽ xui giục các dân ngoại, các bè đảng rấy lên bắt bớ kẻ có đạo, kể chẳng xiết. Hãy xem XIII trên này. – tiếng Gog và Magog là lời bóng bảy chỉ chung các dân dữ tợn ấy; chẳng có chỉ riêng về dân nào có tên gọi như vậy. – Về kì tận thế đến bao giờ thì cứ lời Đức Chúa Jêsu, MATTH. XXIV, 36; MARC. XIII, 32; ACT. I, 7 chẳng ai biết được trước. – Vả lại trước mặt Đức Chúa Lời một nghìn năm cũng như một ngày vậy. – Phần ta, thì nghĩ rằng, kì tận thế chưa gần đến, mà lại còn giãn ra lâu dài mới đến. Có lẽ nào Sấm truyền cũ là đạo mở đàng, kể như cửa vào vậy mà gồm 4000 năm; còn Sấm truyền mới là Đạo chính và là chính đền thờ chỉ gồm hai nghìn năm làm sao. Thế không xứng hợp. Chúa hay thương loài người ta vô cùng, âu là sẽ để ng nhờ công nghiệp Đức Chúa Jêsu lâu dài cho đầy số kẻ được rỗi.

8. ngụy vương và đảng nó cậy nhờ phép ma quỉ sẽ bắt bớ Hội thánh, gọi là dinh cơ các thánh và thành yêu mến. II THESS. II. – Ông Henoch và ông Elia sẽ giảng Đạo chống lả kẻ thù nghịch và sẽ phải kẻ dữ giết ở thành Jêrusalem. Hãy xem XI, 3 trên này. – Dân Judeu sẽ lở lại đạo. ROM. XI, 25. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. VI, p. 646.

9-10. Đức Chúa Jêsu lấy lửa mà hủy hoại các kẻ dữ. II THESS. II, 8.

11. Đức Chúa Jêsu phán xét chung: các dân thiên hạ điều sợ hãi mất vía.

12-13. Các kẻ chết từ tạo thiên lập địa điều sống lại và chịu sự phán xét chung.

14-15. Kẻ dữ sẽ chết vô cùng trong địa ngục và kẻ lành sẽ được hằng sống trên thiên đàng đời đời.

## ĐOẠN XXI.

1. Trong ngày tận thế Đức Chúa Jêsu cho xác kẻ lành sống lại hoàn cải tốt lành là thể nào thì Người sẽ hoán cải sửa sang lời đất mưới xứng hợp, cũng như vậy. ROM. VIII, 18; II. PETR. III, 5; ISAIA. LXV, 17. – Ông thánh Augustino suy rằng: “Illa conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant...interibunt; atque ipsa substantia eas qualitates habebit quae corporibus immortalibus mirabili mutatione conveniunt; ut scilicet mundus in melius innovatus apte accommodetur hominibus etiam carne in melius mutatis”

2. Thành Jêrusalem mới ông thánh Juông đã xem thấy, là Hội thánh và nước Đức Chúa Lời trên lời.

3. EZECH. XXXVI, 27.

4. Trên nước thiên đàng chẳng còn sự khốn khó, sự đau đớn; các thánh trên lời sẽ được hưởng phúc thanh nhàn phỉ lòng phỉ chí. – Ông thánh Augustino rằng: “In hoc quidem libro, cujus est nomen Apocalypsis, obscure multa dicuntur... Verum in his verbis tanta luce dicta sunt de saeculo futuro et immortalitate atque aeternitate sanctorum...ut nulla debeamus in litteris sacris quaerere vel legere manifesta, si haec putaverimus obscura.”

5. Đấng ngự trên tòa là Đức Chúa Jêsu.

6. Đức Chúa Jêsu là Ngôi Hai ra đời, là Đức Chúa Lời thật, là Đấng làm đầu cội rễ và là cùng sau hết mọi sự, như I, 18 trên này. – Về mạch nước hằng sống hãy xem JOAN. IV, 10; VII, 37.

7-8. Kẻ làm tôi Đức Chúa Lời ở đời này sẽ được phúc thanh nhàn trên lời. Còn kẻ chẳng muốn giữ đạo mà đi đàng tội lỗi ở đời này thì sẽ phải chịu phạt trong địa ngục đời sau vô cùng.

14. Các thánh tông đồ đã lập Hội thánh, là hình bóng thành Jêrusalem trên lời; cho nên các đấng ấy kể là đá góc tường thành ấy. Sau này dùng những lời bóng bảy chỉ nước thiên đàng cả sáng là thể nào để thúc giục ta ăn ở lọn lành cho xứng đáng vào chốn cực thánh cực trọng ấy. – Ông thánh Bernardo rằng: “Salve civitas sancta quam ipse santificaviet sibi tabernaculum Altissimus...Salve civitas Regis magni...Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei...Beati qui habitant in docno tua Domine, in saecula saeculorum landabunt te.”

## ĐOẠN XXII.

1-2. Hãy xem EZECH. XLVII, 8-12. Những lời này chỉ sự phúc thanh nhàn trên lời; song là những lời bóng bảy vì trên thiên đàng chẳng còn ăn uống của phần xác nữa.

7. Những sự đã nói tiên tri trong sách này sẽ nên lọn mau chóng. Phúc cho kẻ tỉnh thức và giữ mình đẹp lòng Đức Chúa Lời liên.

8-9. Phải thờ phượng một Đức Chúa Lời mà thôi; chẳng nên thờ phượng loài nào sốt.

12. Nghĩa là các điều chép trong sách này sẽ ứng nghiệm mau chóng, từ đời ông thánh Juông cho đến ngày tận thế.

11-12. Nghĩa là ai nấy đang khi còn sống ở đời này thì cứ tính thong dong tự chủ, muốn làm sự lành hay là sự dữ thì mặc ý. Song đến ngày phán xét sẽ thưởng phạt mọi người mặc đòi việc lành dữ đã làm.

17. Nghĩa là Hội thánh và Chúa Thánh Thần ngự trong Hội thánh than thở như vậy và mọi người trong Hội thánh hãy cầu xin Chúa ban ơn phù hộ giúp sức cho được vâng theo thánh ý Người.

18-19. Lời này là lời ông thánh tông đồ.

20. Nửa câu trước là lời Đức Chúa Jêsu. Nửa câu sau là lời ông thánh tông đồ.