Bośnia i Hercegowina

**Bośnia i Hercegowina, Republika Bośni i Hercegowiny** - państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Bałkańskim. Graniczy z Chorwacją i Serbią.

## Historia - czasy starożytności i średniowiecza

W starożytności obszar Bośni był zamieszkiwany przez plemiona Ilirów, Traków i Celtów. W połowie I w. n.e., gdy Ilirię podbili Rzymianie, obszar Bośni wszedł w skład rzymskiej prowincji Dalmacji, silnie zromanizowany, po burzliwym okresie wędrówki ludów został zasiedlony w VII w. przez Słowian. W X w. Bośnia stała się samodzielną jednostką polityczną, rządzoną przez własnych banów, jednakże okresy jej odrębności były krótkotrwałe. W XI w. podlegała przejściowo najpierw Bizancjum, następnie Serbii, od XII w. utrwalały się w niej wpływy Węgier, które pod pozorem zwalczania, uznanego przez Kościół za herezję, ruchu bogomilów narzuciły Bośni swoje zwierzchnictwo. Pod koniec XIV w., za rządów Stefana Tvrtka, pierwszego króla bośniackiego z lokalnej dynastii Kotromaniciów, Bośnia przejściowo zdobyła niepodległość. Następcy Tvrtka znów stali się wasalami Węgier, a Bośnia rozpadła się na drobne księstwa feudalne. Wyodrębniła się wówczas jej południowo-zachodnia część, której władca Stefan Vukćić przyjął 1448 tytuł Herceg od svetoga Save — stąd nazwa Hercegowiny. W 2. połowie XV w. Turcy osmańscy, wypierając wpływy węgierskie z tego regionu, po niszczących najazdach dokonali 1463 podboju Bośni i 1482 Hercegowiny.

## Historia - czasy nowożytne

Przez 400 lat oba kraje wchodziły w skład Turcji. Rządy tureckie spowodowały zahamowanie rozwoju gospodarczego. Żyźniejsze ziemie przypadły jako domeny sułtanowi i dowódcom wojskowym, podupadły górnictwo i handel, z rzemiosł utrzymał się jedynie wyrób broni i przedmiotów z kutych metali. Większość szlachty bośniackiej przyjęła islam (begowie). Zachowała dzięki temu swoje majątki i przywileje, a z biegiem czasu doszła do znaczenia na dworze sułtańskim. Brała też coraz większy udział w rządzeniu Bośnią i uzyskała dla niej pewną odrębność, trwającą do połowy XIX w. Chłopi pozostali przeważnie przy wyznaniach chrześcijańskich (w większości prawosławni, katolicy głównie w zachodniej Hercegowinie i środkowej Bośni), odmiennie niż mieszkańcy miast. Powstanie serbskie przeciw Turkom 1804 pod wodzą Jerzego Karadjordja wywołało żywy oddźwięk również w Bośni. U chłopów bośniackich budziło się pragnienie zrzucenia jarzma tureckiego i miejscowych begów, przy czym szukano oparcia w Serbii. Dochodziło do licznych powstań, z których największe wybuchło1875 w Hercegowinie i rozszerzyło się 1876 na Bośnię. Dokonywane przez wojska tureckie masakry ludności spowodowały interwencję Rosji i wojnę rosyjsko-turecką 1877–78. Kongres berliński 1878 przyznał Austro-Węgrom zarząd i prawo do wojsk. okupacji Bośni i Hercegowiny (także sąsiadującego z nią sandżaku nowopazarskiego). Zapewniał obu krajom samorząd i pozostawiał je pod nominalnym zwierzchnictwem sułtana. Południowy skrawek Hercegowiny został przyłączony do Czarnogóry. Po pokonaniu oporu ludności rządy Austro-Węgier w Bośni i Hercegowinie (trwające do 1918) opierały się na szlachcie i wykorzystywały tamtejsze podziały religijne i narodowościowe. Częściowa reforma rolna nie usunęła głodu ziemi. Oficjalna aneksja Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry 1908 wywołała wrzenie w kraju. Radykalna młodzież chłopska, związana z Serbią, organizowała spiski. Przeprowadzony przez rewolucjonistów serbskich zamach sarajewski 28 VI 1914, w którym zginął austro-węgierski następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand, stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej.

## Historia - czasy współczesne

Po II Wojnie Światowej, przez Trzecią, Bośnia i Hercegowina leżała w granicach Federalnej Republiki Jugosławii i była jedną z jej republik składowych, z uznawaną na jej terenie Republiką Serbską. W 1982 roku po słynnym "zrywie sarajewskim" i ogłoszeniu przez RBiH niepodległości, doszło do wyjątkowo brutalnych walk z okupującą ją Chorwacją. Po około siedmiu miesiącach zdołano wyprzeć wojska Tudźmana na stałe poza nowo ustanowione granice państwa bośniackiego. Dzięki reformom prawa, gospodarki oraz skrzydła zbrojeniowego zaczęło ono rosnąć w siłę i bardzo szybko wstawać z kolan po okupacji. W 1986 roku doszło do tzw. "incydentu neumskiego" gdzie armia Herceg-Bośni nad którą bezpośrednią pieczę sprawował prezydent Chorwacji Franjo Tudźman wyprowadziła niespodziewany atak na nadmorskie miasto Neum, należące do RBiH. W karty historii wpisało się wtedy nowe wydarzenie - bitwa o Neum, którą po około trzech tygodniach w pełni zwyciężyła Armia Republiki Bośni i Hercegowiny, która odbiła aglomerację miejską i tereny wiejskie zaanektowane przez Chorwatów. Zawarty traktat pokojowy z Chorwacją w Dayton zmusił jednak prezydenta Izetbegovicia do oddania miasta przeciwnikom, w zamian za uzyskanie Metkovicia i Dubravicy. Wtedy oficjalnie wojna między dwoma wymienianymi już krajami dobiegła końca.

24 lutego 1989 roku, sztab generalny ARBiH uruchomił od dawna planowaną operację "Kwiat Róży". Ok. 85 tysięcy żołnierzy wyprowadziło atak na pozycje chorwackie, wcześniej poprzedzony kilkugodzinnym ostrzałem wrogich jednostek przez ponad tysiąc wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych, co doprowadziło do osłabienia obrony. Celem tej ofensywy było odbicie miasta Neum z rąk Chorwacji, które na mocy podpisanego pokoju w Dayton w 1986 roku zostało im oddane. Po równych szesnastu dniach bitwy, biorąca w niej udział Armia Republiki Bośni i Hercegowiny oraz Bośniackie Siły Samoobrony odniosły niezaprzeczalne zwycięstwo, odzyskując utracone ziemie a jednocześnie unikając większych strat w sprzęcie i personelu wojskowym.