Tống sử Nhân Vật Truyện tập 1

, Vương Phổ, Ngụy Nhân Phổ

## Phạm Chất (con Mân,cháu Cảo)

Phạm Chất, tự Văn Tố,người Đại Danh Tông Thành. Cha Thủ Ngộ, Trịnh châu Phòng ngự phán quan.Tối hôm Chất sinh, mẹ mộng thần nhân thụ dĩ ngũ sắc bút. Chín tuổi thuộc văn, mười ba tuổi quản thượng thư , giáo thụ sinh đồ.

Hậu Đường năm Trường Hưng thứ tư, đỗ Tiến sĩ,làm Trung Võ quân Tiết độ Thôi quan, dời làm huyện lệnh Phong Khâu.Thời Thiên Phúc nhà Tấn , dùng văn chương cầu Tể tướng Tang Duy Hàn, kính trọng sâu đậm, tức tấu xin cho Chất làm Giám sát ngự sử. Cùng Duy Hàn trấn thủ Tương châu, hai vị tiết độ sứ ở Thái Ninh, Tấn Xương đều mời Chất làm tòng sự. Duy Hàn lại giúp đỡ, Chất dời làm chủ khách viên ngoại lang, trực sử quán. Hơn năm sau, triệu nhập làm Hàn lâm học sĩ, gia hàm Bỉ Bộ lang trung, tri chế cáo. Khiết Đan xâm biên, Thiếu đế mệnh mười lăm tướng bọn Hán Tổ xuất chinh. Đêm đó, Chất nhập trực, Thiếu đế lệnh triệu các học sĩ phân thảo chế, chất nói: “Cổng thành đã đóng, sợ tiết lộ cơ sự.” Một mình dẫn tiến, câu chữ lý lẽ đều tốt, đương thời đều xưng.Đầu thời Hán, gia hàm Trung thư xá nhân, Hộ bộ Thị lang. Chu tổ làm phản, mỗi lần triều đình sai sử lại chiếu xử phân quân sự, đều hợp cơ nghi. Chu tổ hỏi ai từ chức, sử giả nói là Chất, thán rằng: “Đúng là một Tể tướng có tài .”

Chu tổ từ Nghiệp khởi binh, kinh thành nhiễu loạn, Chất ẩn dật tại dân gian, nhìn thấy cảnh ấy, vui mừng,lúc có tuyết lớn, cởi bào mặc cho, lại lệnh Thảo thái hậu cáo cập nghị nghênh Tương Âm công nghi chú,Chất Thương Hoàng Luận soạn, xưng chỉ,tường trình thái hậu,thăng Chất làm Binh bộ thị lang, Xu mật phó sử. Chu Quảng Thuận sơ, gia bái Trung thư thị lang, Bình chương sự, Tập Hiền điện đại học sĩ. Hôm sau, kiêm Tham tri xu mật viện sự. Tế ngoài trời xong, thăng nhậm Tả phó xạ kiêm Môn hạ thị lang, Bình chương sự, Giám tu quốc sử. Khi cùng chiến ở Cao Bình về, gia Tư đồ, Hoằng Văn quán đại học sĩ. Hè năm Hiển Đức thứ tư, theo chinh chiến Thọ châu, gia phong tước ấp. Chất kiến nghị nhiều luật điều, khinh trọng vô cư,quan lại ắt sẽ nhân đó làm gian. Thế tông đặc mệnh tường định,tức Hình thống . Hè năm thứ sáu, Thế tông bắc chinh, Chất bệnh lưu kinh sư, tứ trăm lượng, dùng làm tiền mua thuốc. Sau bình Quan Nam, đến Doanh châu, Chất ở tả lộ nghênh đón. Khi về,lấy Xu mật sử Ngụy Nhân Phổ làm Tể tướng, mệnh Chất cùng Vương Phổ làm Tham tri xu mật viện sự. Thế tông không khỏe, nhập thụ Cố mệnh. Cung đế tự vị, gia Khai phủ nghi đồng tam ty, phong Tiêu quốc công.

Thái tổ bắc chinh,do lục sư kiến nghị, từ Trần Kiều về phủ. Thời đó Chất ở trong thực các, Thái tổ nhập, đem theo Vương Phổ, Ngụy Nhân Phổ tựu phủ yết kiến. Thái tổ ảm đạm khóc ,trần thuật việc bức lên.Bọn Chất không trả lời, quân giáo La Ngạn Khôi rút đao nói Chất rằng: “Chúng tôi không có chủ thượng, hôm nay ắt được thiên tử.” Thái Tổ quát Ngạn Khôi không lui,Chất không biết làm sao, mới cùng bọn Phổ hàng Thái tổ thụ mệnh.

Đầu thời Tống, gia kiêm Thị trung, bãi chức Tham tri xu mật.Không lâu bệnh, Thái tổ chinh Trạch, Lộ, gặp em y, tứ hai trăm lượng vàng, nghìn lượng bạc,lụa hai ngàn tấm, tiền 200 vạn. Thái tổ sơ tức vị, nhiều việc khiêm ức, chí vu phiên thích thượng vị sùng kiến mạc phủ, tân tá vị liệt vu vị. Chất nhân thượng tấu rằng:

-Tự cổ đế vương khai cơ sáng nghiệp, phong kiến con em, thụ lập bàn duy, tông thích càng thịnh, xã tắc càng vưng. Lại thấy Hoàng đệ Thái Ninh quân Tiết độ sử Quang Nghĩa, nhậm chức trong quân, đặc phụ tướng tài,và lĩnh phiên duy, đặc biệt có danh vọng; Gia châu Phòng ngự sử Quang Mỹ, hùng tuấn lão thành, tu thân nhạc thiện, gia dự nhật văn. Cũng xin nên phong sách, thân tích mệnh thư. Hoàng tử Hoàng nữ tuy còn nhỏ, cũng nên có ân chế riêng, đây là ý nguyện của thần . Thần lại nghe kẻ làm Tể tướng giả, nên cử hiền năng, làm phụ tá cho thiên tử. Thầm nghĩ lấy Đoan Minh điện học sĩ Lữ Dư Khánh, Xu mật phó sử Triệu Phổ tinh thông trị đạo, kinh sự bá phủ, lịch tuế tư thâm, là người công trung, thành kham bì ỷ. Xin cho họ thụ chức trọng yếu trong triều, để phát huy cái tài của họ.

Đế tiếp nạp

Trước kia, Tể tướng thấy thiên tử nghị đại chính sự, đều mệnh ngồi xuống nghị luận,xong được trà ban trà mà lui,là quy chế từ thời Đường đến ngũ đại.Bọn Chất nói đế anh duệ, mỗi lần đều xuất thiệp tiến trình,thuật rằng: “Đây mới là thần tử bẩm lên thánh ý, miễn cái mất cuồng vọng.” Đế theo. Do vậy tấu ngự nhiều dần, từ đây miễn đi cái lễ tọa luận.

乾德初, 帝将有事圜丘, 以质为大礼使. 质与卤簿使张昭, 仪仗使刘温叟讨论旧典, 定《南郊行礼图》上之. 帝尤嘉奖. 由是礼文始备, 质自为序. 礼毕, 进封鲁国公, 质奉表固辞, 不允. 二年正月, 罢为太子太傅. 九月, 卒, 年五十四. 将终, 戒其子旻勿请謚, 勿刻墓碑. 太祖闻之为悲惋, 罢朝. 赠中书令, 赐绢五百匹, 粟麦各百石.

质力学强记, 性明悟. 举进士时, 和凝以翰林学士典贡部, 览质所试文字, 重之, 自以登第名在十三, 亦以其数处之. 贡闱中谓之「传衣钵」. 其后质登相位, 为太子太傅, 封鲁国公, 皆与凝同云. 初, 质既登朝, 犹手不释卷, 人或劳之, 质曰: 「有善相者, 谓我异日位宰辅, 诚如其言, 不学何术以处之? 」后从世宗征淮南, 诏令多出其手, 吴中文士莫不惊伏. 质每下制敕, 未尝破律, 命刺史县令, 必以户口版籍为急. 朝廷遣使视民田, 按狱讼, 皆延见, 为述天子忧勤之意, 然后遣之.

世宗初征淮南, 驻寿, 濠, 锐意攻取, 且议行幸扬州. 质以师老, 与王溥泣谏乃止. 及再驾扬州, 因事怒窦仪, 罪在不测, 质入谒请见, 世宗意其救仪, 起避之, 质趋前曰: 「仪近臣也, 过小不当诛. 」因免冠叩头泣下, 曰: 「臣备位宰相, 岂可使人主暴怒, 致近臣於死地耶? 愿宽仪罪. 」世宗意遂解, 复坐, 即遣赦仪.

质性卞急, 好面折人. 以廉介自持, 未尝受四方馈遗, 前后所得禄赐多给孤遗. 闺门之中, 食不异品. 身没, 家无余赀. 太祖因论辅相, 谓侍臣曰: 「朕闻范质止有居第, 不事生产, 真宰相也. 」太宗亦尝称之曰: 「宰辅中能循规矩, 慎名器, 持廉节, 无出质右者, 但欠世宗一死, 为可惜尔. 」从子校书郎杲求奏迁秩, 质作诗晓之, 时人传诵以为劝戒. 有集三十卷, 又述朱梁至周五代为《通录》六十五卷, 行於世. 子旻.

　　＊＊＊

　　旻字贵参，十岁能属文。以父任右千牛备身、太子司议郎，累迁著作佐郎。

　　宋初，为度支员外郎、判大理正事，俄知开封县。太宗时领京尹，数召与语，颇器重之。

　　岭南平，迁知邕州兼水陆转运使。俗好淫祀，轻医药，重鬼旻下令禁之。且割己奉市药以给病者，愈者千计，复以方书刻石置厅壁，民感化之。会南汉知广州官邓存忠劫土人二万众，攻州城七十余日。旻屡出亲战，矢集于胸，犹激励将卒殊死战，贼遂少却。病创日，坚壁固守，遣使十五辈求援。广州救兵至，围解，赐玺书奖之。旻病甚，诏令有司以肩舆载归阙下。疾愈，通判镇州，有能声，赐钱二百万，迁库部员外郎。

　　开宝九年，知淮南转运事。太祖谓旻曰：“朕今委卿以方面之重，凡除民隐、急军须之务，悉以便宜从事，无庸一一中履也。”岁运米百余万石给京师，当时称有心计。

　　太平兴国初，召为水部郎中。钱俶献地，以旻为考功郎中，权知两浙诸州军事。旻上言：“俶在国日，徭赋繁苛，凡薪粒、蔬果、箕帚之属悉收算。欲尽释不取，以蠲其弊。”从之。车驾征晋阳，上书求从，召为右谏议大夫、三司副使，判行在三司，又兼吏部选事。师还，加给事中。坐受人请求擅市竹木入官，为王仁赡所发，贬房州司户。语在《仁赡传》。量移唐州。六年，卒，年四十六。有集二十卷、《邕管记》三卷。其后子贻孙上言，诏复旧官。贻孙官至主客员外郎。

　　＊＊＊

　　杲字师回，父正，青州从事。杲少孤，质视如己子。刻志于学，与姑臧李均、汾阳郭昱齐名，为文深僻难晓，后生多慕效之。以荫补太庙斋郎，再迁国子四门博士。

　　尝携文谒陶谷、窦仪，咸大称赏，谓杲曰：“若举进士，当待汝以甲科。”及秋试，有上书言代阅之家不当与寒士争科第，杲遂不应举。稍迁著作佐郎，出为许、邓二州从事，坐事免。太平兴国初，迁著作郎、直史馆，历右拾遗、左补阙。雍熙二年，同知贡举。俄上书自言其才比东方朔，求显用，以观其效。太宗壮之，擢知制诰。

　　杲家贫，贷人钱数百万。母兄晞性啬，尝为兴元少尹，居主洋兆，殖货钜万。亲故有自长安来者，绐杲曰：“少尹不复靳财物，已挥金无算矣。”杲闻之喜，因上言兄老，求典京兆以便养。太宗从其请。改工部郎中，罢知制诰。杲既至，而晞吝如故，且常以不法事干公府。杲大悔。杲视事逾年，境内不治。会贼帅刘渥剽掠属县，吏卒解散，遂惊悸成疾。

　　移知寿州，上言：“家世史官，愿秉直笔，成国朝大典。”召为史馆修撰，固求掌诰词，帝从之。时翰林学士宋白左迁鄜州，贾黄中、李沆参知政事，苏易螽转承旨，杲连致书相府，求为学士，且言于宰相李昉曰：“先公尝授以制诰一编，谓杲才堪此职。”因出示昉，昉屡开解之。未几，太宗飞白书“玉堂”额以赐翰林，杲又上《玉堂记》，因请备职。太宗恶其躁竞，改右谏议大夫、知濠州，复召为史馆修撰。

　　初，太宗以太祖朝典策未备，乃议召杲。杲闻命喜甚，以为将加优擢，晨夜趋进。至宋州，遇朗州通判钱熙，杲问以“朝议将任仆何官”，熙言：“重修《太祖宝录》尔。”杲默然久之。感疾，至京师，旬月卒，年五十六。太宗闵之，录其二子。

　　杲性虚诞，与人交，好面誉背非，惟与柳开善，更相引重，始终无间。不善治生，家益贫，杲端坐终日，不知计所出，人皆笑之。子坦亦登进士第。

## Ngụy Nhân Phổ

魏仁浦, 字道济, 卫州汲人. 幼孤贫, 母为假黄缣制暑服, 仁浦年十三, 叹曰: 「为人子不克供养, 乃使慈母求贷以衣我, 我能安乎! 」因慷慨泣下, 辞母诣洛阳, 济河沉衣中流, 誓曰: 「不贵达, 不复渡此! 」晋末, 隶枢密院为小史, 任职端谨, 侪辈不能及. 契丹入中原, 仁浦随众北迁. 会契丹主殂於真定, 仁浦得脱归. 魏帅杜重威素知仁浦谨厚, 善书计, 欲留补牙职. 仁浦以重威降将, 不愿事之, 遂遁去. 重威遣骑追之不及. 汉祖起太原, 次巩县, 仁浦迎谒道左, 即补旧职.

时周祖掌枢密, 召仁浦问阙下兵数, 仁浦悉能记之, 手疏六万人. 周祖喜曰: 「天下事不足忧也. 」迁兵房主事, 从周祖镇邺.

乾佑末, 隐帝用武德使李邺等谋, 诛大臣杨邠, 史弘肇等, 密诏澶帅李洪义杀骑将王殷, 令郭崇害周祖. 洪义知事不济, 与殷谋, 遣副使陈光穗賫诏示周祖. 周祖惧, 召仁浦入计, 且示以诏曰: 「朝廷将杀我, 我死不惧, 独不念麾下将士乎? 」仁浦曰: 「侍中握强兵临重镇, 有功朝廷, 君上信谗, 图害忠良, 虽欲割心自明, 奚可得也, 事将奈何. 今诏始下, 外无知者, 莫若易诏以尽诛将士为名, 激其怒心, 非徒自免, 亦可为杨, 史雪冤. 」周祖纳其言, 倒用留守印, 易诏书以示诸将. 众惧且怒, 遂长驱渡河. 及即位, 以仁浦为枢密副承旨, 俄迁右羽林将军, 充承旨.

周祖尝问仁浦诸州屯兵之数及将校名氏, 令检簿视之. 仁浦曰: 「臣能记之. 」遂手疏於纸, 校簿无差, 周祖尤倚重焉. 广顺末, 太原刘崇寇晋州, 仁浦居母丧, 而宅迩宫城, 周祖步登宽仁门, 密遣小黄门召仁浦计事. 明日, 起复旧职. 周祖大渐, 谓世宗曰: 「李洪义长与节镇, 魏仁浦无遣违禁密. 」

世宗即位, 授右监门卫大将军, 枢密副使. 从征高平, 周师不利, 东偏已溃, 仁浦劝世宗出阵西殊死战, 遂克之. 师还, 拜检校太保, 枢密使. 故事, 惟宰相生辰赐器币鞍马, 世宗特以赐仁浦. 从平寿春, 加检校太傅, 进爵邑, 迁中书侍郎, 平章事, 集贤殿大学士兼枢密使. 世宗欲命仁浦为相, 议者以其不由科第, 世宗曰: 「古人为宰相者, 岂尽由科第耶? 」遂决意用之. 恭帝嗣位, 加刑部尚书.

宋初, 进位右仆射, 以疾在告. 太祖幸其第, 赐黄金器二百两, 钱二百万. 再上表乞骸骨, 不许. 乾德初, 罢守本官. 开宝二年, 春宴, 太祖笑谓仁浦曰: 「何不劝我一杯酒? 」仁浦奉觞上寿, 帝密谓之曰: 「朕欲亲征太原, 如何? 」仁浦曰: 「欲速不达, 惟陛下慎之. 」宴罢, 就第, 复赐上尊酒十石, 御膳羊百口. 从征太原, 中途遇疾. 还, 至梁侯驿卒, 年五十九, 赠侍中.

仁浦性宽厚, 接士大夫有礼, 务以德报怨. 汉乾佑中, 有郑元昭者, 开封浚仪人, 为安邑, 解县两池榷盐使, 迁解州刺史. 会诏以仁浦妇翁李温玉为榷盐使管两池, 元昭不得专其利. 仁浦方为枢密院主事, 元昭意仁浦必庇温玉, 会李守贞以河中叛, 温玉子在城中, 元昭即系温玉以变闻. 时周祖总枢务, 知其有间, 置而不问. 显德中, 仁浦为枢密使, 元昭不自安. 及代归阙, 道洛都, 以情告仁浦弟仁涤, 仁涤曰: 「公第去, 可无忧. 我兄素宽仁有度, 虽公事不欲伤於人, 岂念私隙乎? 」元昭至京师, 仁浦果不介意, 白周祖授元昭庆州刺史. 汉隐帝宠作坊使贾延徽, 延徽与仁浦并居, 欲倂其第, 屡谮仁浦, 几至不测. 及周祖入汴, 有擒延徽授仁浦者, 仁浦谢曰: 「因兵戈以报怨, 不忍为也. 」力保全之. 当时称其长者. 世宗朝, 近侍有忤上至死者, 仁浦力救之, 全活者众. 淮南之役, 获贼数千人, 仁浦从容上言, 俾隶诸军, 军中无滥杀者.

景德四年, 其子咸信请謚曰宣懿.

子咸美, 咸熙, 咸信. 咸美以左司御率府率致仕. 咸熙性仁孝, 尝会宾客, 家童数辈覆案碎器, 客皆惊愕, 咸熙色不变, 止令更设馔具, 其宽厚若此, 以父任, 累迁屯田郎中, 后至太仆少卿, 卒年四十九. 子昭庆, 驾部员外郎; 昭文, 西染院使; 昭素, 供奉官, 阁门祗侯.

咸信, 字国宝, 建隆初, 授朝散大夫, 太子右坊通事舍人, 改供奉官.

初, 太祖在潜邸, 昭宪太后尝至仁浦第, 咸信方幼, 侍母侧, 俨如成人. 太后奇之, 欲结姻好. 开宝中, 太宗尹京, 成昭宪之意, 延见咸信於便殿, 命与御带党进等较射, 称善. 遂选尚永庆公主, 授右卫将军, 驸马都尉. 逾年, 出领吉州刺史.

太平兴国初, 真拜本州防御使. 四年, 诏用奉外赐钱十万. 五年, 坐遣亲吏市木西边, 矫制免所过税算, 罚一季奉. 俄迁慎州观察使. 雍熙三年冬, 契丹扰边, 王师出讨, 悉命诸主婿镇要地: 王承衍知大名, 石保吉知河阳, 咸信知澶州. 四年, 本郡黄河清, 咸信以闻, 诏褒答之. 籍田毕, 就拜彰德军节度. 八月, 遣归治所.

淳化四年, 河决澶渊, 陷北城, 再命知州事. 太宗亲谕方略, 传置而往. 时遣阎承翰修河桥, 咸信请及流水未下造舟为便, 承翰入奏: 「方冬难成, 请权罢其役. 」咸信因其去, 乃集工成之. 奏至, 上大悦. 河平, 遣还役兵, 俄诏留筑堤, 咸信以为天寒地涸, 无决溢之患, 复奏罢之.

真宗即位, 改定国军节度. 咸平中, 大阅东郊, 以为旧城内都巡检. 车驾北征, 为贝冀路行营都统署, 诏督师. 至贝州, 敌人退, 召还行在所. 景德初, 从幸澶州, 石保吉与李继隆为排阵使. 契丹请和, 帝置酒行宫, 面赏继隆, 保吉, 咸信避席, 自愧无功, 上笑而抚慰之. 二年, 改武成军节度, 知曹州. 秋霖积潦, 咸信决广济河堤以导之, 民田无害. 扈驾朝陵还, 上言先坟在洛, 欲立碑, 求涖盟津, 以便其事, 即改知河阳. 大中祥符初, 从东封, 加检校太尉. 将祀汾阴, 命知澶州, 令入内副都知张继能谕旨. 移领忠武军节度.

未几召还, 年已昏眊, 见上, 希旨求宠渥. 七年, 表乞任用, 上出示中书向敏中曰: 「咸信联荣戚里, 位居节制, 复何望耶? 」是冬, 以新建南京, 奖太祖旧臣, 加同平章事. 俄判天雄军. 天禧初, 改陕州大都督府长史, 保平军节度. 有感风疾苦, 归. 真宗尝谓宰相曰: 「咸信老病, 诸子不克承顺, 身后复能保守其家业耶? 」未几卒, 年六十九, 赠中书令. 录其诸子孙侄, 迁官者七人.

咸信颇知书, 善待士, 然性吝喜利, 仁浦所营邸舍悉擅有之. 既卒, 为诸侄所讼, 时人耻之.

子昭易, 昭亮, 昭侃. 昭易, 西京作坊使, 知隰州; 昭侃, 改名昭昺, 为崇仪使.

昭亮, 字克明, 公主所生. 幼未名, 太宗召入禁中, 命赋赏花诗, 诗成上之, 太宗大悦, 酌以上尊酒, 命笔题「从训」, 「昭亮」二名, 令自择之. 拜如京副使, 迁如京, 洛苑使, 掌翰林司. 丁公主忧, 起复, 授六宅使, 领富州刺史, 迁内藏库副使, 未几, 拜西上阁门使, 进秩东上. 上言阁门旧仪制未当, 乃诏龙图阁学士陈彭年, 待制张知白, 引进使白文肇与昭亮同加详定, 既成, 赐白金千两. 又建议设仪石於内殿, 加领恩州团练使. 时咸信在大名, 属生日, 命昭亮就赐礼物. 是日, 告命至, 军府荣之. 父卒, 迁四方馆使, 仍兼掌客省, 多纠群官之失仪者. 昭亮多病在告, 诏给其奉. 天禧二年, 卒.

昭亮未死日, 数遣人入谒, 求进用, 加兼端州防御使. 未及拜命, 死, 仍以制书赐其家, 赠贝州观察使. 以弟昭侃为供备库使, 子余庆为内殿崇班.

昭亮与陈彭年款昵, 彭年尝称其才. 昭亮居官务察, 多遣人侦伺僚辈, 枢密承旨尹德润尝少之. 会阁门副使焦守节, 内殿崇班郭盛以役卒与德润治第, 昭亮廉知, 发其事, 皆坐黜削. 李维, 即王曾妻子叔父, 同在翰林, 曾受诏试举人, 以家事属维. 昭亮意曾受祈请, 奏其窃语. 遣中使参问, 无他状, 曾始得释. 昭亮阴险多此类, 时人恶之. 余庆, 改名成德, 为供备库副使.