Bitwa pod Wolmarem

"Bitwa pod Wolmarem" autorstwa tureckiego malarza Jonasza Koran-Mekki

**Bitwa pod Wolmarem** - starcie między siłami polsko-litewskimi oraz armią szwedzką, które miało miejsce 19 lipca 1647 roku w okolicy miasta Wolmar na terenie Inflant.

Bitwa stoczona między siłami Rzeczypospolitej Obojga Narodów dowodzonymi przez Hetmana Wielkiego Koronnego Radosława Iwo Teicherta oraz Hetmana Wielkiego Litewskiego Kacpra Lipskiego, a siłami szwedzkich najemników na moskiewskim żołdzie pod dowództwem Rutgera von Ascheberga zakończyła się pyrrusowym zwycięstwem wojsk polsko-litewskich oraz stanowiła ostatni etap  Wielkiej Wojny Moskiewskiej 1647 roku.

Po tej bitwie podpisany został pokój w Rydze, na mocy którego Carstwo Rosyjskie wyzwoliło ze swoich ziem księstwo Pskowa oraz księstwo Tweru, które stały się wasalami Rzeczypospolitej, umacniając pozycje Polski na Rusi.

## Przed bitwą

Po  zdobyciu Moskwy, przyjęciu okupu od mieszczan nowogrodzkich w zamian za oszczędzenie miasta oraz po zdobyciu opuszczonego Pskowa, armia polsko-litewska ruszyła w stronę Inflant. Według doniesień polskich zwiadowców, w tamtym rejonie operowała armia moskiewska, której celem najprawdopodobniej było zdobycie i splądrowanie słabo strzeżonej Rygi. O ile przewidywania Polaków sprawdziły się co do celu, który obrała sobie ta armia, to pomylili się co do jej przynależności. Siły te składały się bowiem ze szwedzkich najemników na rosyjskim żołdzie, a nie z oddziałów moskiewskich.

Dowodzący nimi Rutger von Ascheberg planował zmusić Polaków do pogoni po ich własnym terytorium, stosując taktykę spalonej ziemi i wycieńczając wroga wojną podjazdową. Przed spotkaniem z armią Rzeczypospolitej Szwedzi zdołali złupić kilka miasteczek na północy Inflant oraz rozbić kilka niewielkich grup pospolitego ruszenia, próbującego stawić opór. Von Ascheberg nie planował wydawać Polakom walnej bitwy, bowiem zdawał sobie sprawę z tego, że nie ma przewagi liczebnej niezbędnej do pokonania wroga, nie ryzykując przy tym całkowitej klęski. Nie przewidział jednak, że armia nieprzyjaciela przybędzie tak szybko i nie zdążył nawet rozpocząć oblężenia Rygi.

Kiedy zwiadowcy von Ascheberga donieśli mu, że do jego pozycji zbliżają się siły polsko-litewskie, postanowił przyjąć bitwę na swoich warunkach. Umieścił swoje siły między rozległymi bagnami a lasem, który jak miał nadzieję, był w stanie powstrzymać polską jazdę przed oflankowaniem jego sił. Miał ponadto dużo bardziej doświadczonych żołnierzy niż Polacy, którzy nie byli wycieńczeni wielodniowym marszem i starciami z armiami Moskwy. Planował utrzymać wymianę ognia między strzelcami i artylerią wystarczająco długo, by sprowokować jazdę polską do szarży, a wtedy zgnieść ją swoimi pikinierami. Polacy z kolei nie mieli przygotowanego planu bitwy na walkę ze Szwedami, bowiem wciąż byli przekonani, że zmierzą się z kolejną armią rosyjską.

## Bitwa

Kiedy na pole bitwy dotarła armia polsko-litewska, żołnierze i dowódcy byli zaskoczeni tym, że zamiast Rosjan czekają na nich Szwedzi. Zanim zdążyli uformować szyk, artyleria szwedzka oddała kilka strzałów, w większości jednak niecelnych. Następnie polscy muszkieterzy rozpoczęli wymianę ognia ze Szwedami, która przez dłuższy czas przebiegała zdecydowanie nie po myśli Polaków.

Widząc, że sytuacja taktyczna utrudnia wykorzystanie ciężkiej jazdy, Hetman Wielki Litewski poprowadził do lasu na lewej flance lekką jazdę oraz chorągwie pancernych, które miały w ukryciu czekać na rozkaz do uderzenia na nieprzyjacielską flankę. Manewru tego nie spostrzegli dowódcy szwedzcy, ani tym bardziej chroniąca flank armii rajtaria. Jazda szwedzka z prawej flanki ruszyła do przodu i tuż przed liniami polskiej piechoty oddała kilka strzałów z pistoletów, mając nadzieję na zmuszenie wroga do szarży. W tym samym czasie, wykorzystując lukę w formacji wroga, do ataku ruszyła ukryta kawaleria Polaków.

Widząc, że odsłonięta flanka piechoty została zaatakowana przez wrogą jazdę, rajtarzy zawrócili i związali walką wręcz nieprzyjacielską kawalerię. Z pomocą przyszły im też chorągwie rajtarów z lewej flanki, przez co starcie, które miało być szybkim uderzeniem na wrażliwą piechotą szwedzką zamieniło się w krwawe starcie kawalerzystów. Tymczasem piechota polska w centrum wciąż była dziesiątkowana przez ostrzał wroga i na rozkaz Hetmana Wielkiego Koronnego próbowała rozluźnić szyk, by wroga artyleria nie zadawała tak dotkliwych strat.

Jazda Polaków pod naporem szwedzkich rajtarów zaczęła cofać się z powrotem do lasu, a widząc zamieszanie w szeregach piechoty von Ascheberg rozkazał natarcie pikinierów w centrum przy wsparciu artylerii. Kawaleria Hetmana Litewskiego szybko jednak zawróciła i ponowiła atak, rozbijając pościg nieprzyjaciela. Piechota Szwedów zaczynała jednak zdobywać przewagę w walce wręcz, a do starcia osobiście włączył się z grupą pikinierów Hetman Koronny. Dostrzegając okazję, Szwedzi szybkim manewrem oskrzydlili większość polskiej piechoty i zaczęli bezlitośnie gromić uwięzionych wrogów.

W tym momencie, do walki ruszył król Bartłomiej Stańczak wraz ze swoją gwardią przyboczną, rozbijając szyk piechoty szwedzkiej. Z drugiej strony z pomocą ruszyła jazda, która po zwycięstwie nad wrogimi rajtarami miała praktycznie wolną rękę do manewrowania po całym polu bitwy. W obliczu coraz silniejszego naporu Polaków, piechota szwedzka i niedobitki kawalerii zaczęły uciekać. Załogi dział szwedzkich oddały jeszcze jedną salwę, po czym również rzuciły się do ucieczki. Z pola bitwy postanowił wycofać się także sam von Ascheberg, widząc nieuchronną klęskę.

W pogoń za wycofującym się wrogiem rzuciła się polska jazda. Szwedzcy artylerzyści zdążyli wysadzić kilka swoich armat, by nie wpadły w ręce wroga, ale większość została zdobywa błyskawiczną szarżą. W zamieszaniu, które powstało, gdy Polacy rzucili się na obóz wroga do niewoli dostała się większość oficerów a także von Ascheberg, którego koń został postrzelony przez jednego z polskich szlachciców. W ręce Polaków wpadł też poseł szwedzki, Arvin von Rasmussen, przy którym znaleziono listy od cara Aleksego I Romanowa, w których obiecywał polskim chłopom oraz mieszczaństwu zamieszkującym Inflanty przywileje w zamian za wystąpienie przeciwko Rzeczypospolitej.

## Po bitwie

Pomimo zwycięstwa, armia polsko-litewska poniosła bardzo ciężkie straty. Większość tych, którzy wciąż żyli, była ranna i wycieńczona. Do królewskiej wiadomości doszło też, że car rozpoczął formowanie nowej armii niedaleko Krymu. Stało się jasne, że przeciąganie wojny może wyjść Rzeczypospolitej tylko na niekorzyść. Dlatego też czym prędzej posłano po rosyjskich ambasadorów, którzy z Polakami spotkali się w Rydze, gdzie podpisali traktat pokojowy.

Traktat uznawał zwycięstwo Polaków w wojnie oraz nakładał na Carstwo szereg bolesnych zobowiązań. Aleksy zgodził się na wyzwolenie księstwa Pskowa oraz księstwa Tweru jako wasali Rzeczypospolitej, zerwał wszystkie umowy wiążące go ze Szwecją oraz zobowiązał się do wypłacania corocznego trybutu w wysokości 10 tysięcy złotych na okres pięciu lat.

To zwycięstwo umocniło pozycję Rzeczypospolitej w Europie środkowo-wschodniej i zapobiegło potencjalnie niebezpiecznemu wzrostowi potęgi Rosji, której ambitne plany zakładały m.in. wyrwanie Ukrainy spod władzy Polaków. Po tej klęsce jednak Rosję ogarnął szereg wewnętrznych konfliktów, które na pewien czas skutecznie zatrzymały rozwój kraju.