Wielka Czystka (1953 r.)

**Druga Wielka Czystka** (zwana *abakumowszczyzną*) - okres w historii ZSRR odznaczający się nasileniem terroru policyjnego MGB między latami 1949 a 1953. Za jego początek uznawany jest tzw. proces krymski, w ramach którego 4 urzędników, łącznie z Nikitą Chruszczowem, zostało skazanych na zsyłkę na Kołymę. W porównaniu do pierwszej Wielkiej Czystki, śmiertelność represji okazało się dużo mniejsza, raczej nie korzystano też z kary śmierci. Zdecydowana większość osób aresztowanych w tych latach z powodów politycznych zostało zwolnionych z wiezień i obozów pracy w ciągu pierwszego roku od przejęcie władzy przez Anastasa Mikojana.

## Przyczyny

Mimo wysiłku wojennego oraz sporych funduszy przeznaczanych na pomoc krajom Europy, gospodarka ZSRR rozkręcała się coraz szybciej. Z kraju na zachód i południe stale płynął szeroki strumień dyplomatów, naukowców czy oficerów, którzy nie tylko opowiadali o wspaniałym życiu w swoim państwie, ale też budowali formalne i nieformalne sieci wpływu. Jako praktyczny polityk Stalin widział sporo plusów w strategii powolnego budowania poparcia w Euroazji, jednak jako nieuleczalny paranoik, już w 1948 roku zaczął przygotowania do kolejnej fali czystek w aparacie państwa. Stalin chciał w ten sposób oczyścić partię, administrację i wojsko z osób, które uważał za ewentualnych spiskowców czy rewizjonistów.

## Sprawcy

Tak jak podczas lat 30 głównym wykonawcą planów Józefa Stalina był Nikołaj Jeżow i podporządkowany mu Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego (NKWD), tak po wojnie to miejsce zajął Wiktor Abakumow jako Minister Bezpieczeństwa Państwowego. Swoją lojalność Abakumow udowodnił jako kierwonik kontrwywiadu SMIERSZ, prowadząc m.in. działania mające na celu zlikwidowanie marsz. Giergija Żukowa po wojnie (Stalin obawiał się, że popularny wojskowy będzie dla niego politycznym rywalem). Wśród innych oficerów odpowiedzialnych za Czystkę można wymienić Siergieja Ogolcowa i Wsiewołoda Mierkułowa.

## Kwestia bolszewicka

Liczba żyjących bolszewików po wojnie była naprawdę niewielka - większość z nich umarła przed końcem lat 30, a Ci którzy przeżyli ówczesną czystkę często padli ofiarą wojny, wieku czy chorób. Paranoja Stalina kazała mu uderzyć w pozostających na szczytach władzy polityków, których uważał za zagrożenie dla swojej władzy i przyszłości rewolucji. Wśród skazanych znaleźli się m.in. Ławrientij Beria, Nikołaj Bułganin czy Wiaczesław Mołotow - dotychczasowi współpracownicy Stalina. Jednym z powodów, dlaczego represje polityczne nie uderzyła w Anastasa Mikojana, była jego rozpoznawalność na Zachodzie.

## Kwestia żydowska

Pod koniec życia Stalin coraz silniej przekonywał samego siebie, że zagrożeniem dla ZSRR jest żydowski spisek. Jeszcze w latach 40 doszło do kilku pokazowych procesów wśród lekarzy czy członków partii pochodzenia żydowskiego. Kiedy w 1950 roku oficjalnie powstało Państwo Izrael, w ZSRR rozkręciła się kampania mająca przekonać lub wygnać Żydów do Izraela właśnie. W działanie te szczególnie zangażowany był Paweł Fitin, który w mediach partyjnych i państwowych rozpoczął brutalną nagonkę na Żydów, oskarżając ich o wspieranie USA.

## Amnestia Mikojana

Chociaż śmierć Józefa Stalina zakończyła okres represji politycznych w dotychczasowym stopniu, Czystka jeszcze przed jego zgonem powoli się kończyła. Nowy przywódca państwa Anastas Mikojan, sam zaangażowany przez kolejne lata w konflikt polityczny, odwrócił mocno kurs wyznaczony przez twardogłowych stalinistów. Wymieniono większość kadry MGB z centralnego poziomu, ogłoszono amnestię dla skazanych (objęła ona kilkadziesiąt tysięcy ludzi) a kolejne tysiące uwolniono z obozów Gułag. Abakumow, Ogolcow czy Fitin zostali skazani na zsyłkę.