NA praefatio (in scholis legenda)

[Praefationis textus integer apicibus instructus hic invenitur.]

Aliae editiones:

* Loeb apud PHI
* Loeb Latine et Anglice apud Perseum
* Valpy variorum vol. I
* Valpy variorum vol. III

Noctium Atticarum praefatio apud anchor.fm more Polonico recitata.

[1] \* \* \* iūcundiōra alia reperīrī queunt,

ad hoc

ut līberīs quoque meīs partae istīusmodī remissiōnēs essent,

quandō animus eōrum interstitiōne aliquā negōtiōrum data

laxārī indulgērīque potuisset.

[2] Ūsī autem sumus ōrdine rērum fortuitō,

quem anteā in excerpendō fēcerāmus.

Nam

proinde ut librum quemque in manūs cēperam

seu Graecum seu Latīnum

vel quid memorātū dignum audieram,

ita quae libitum erat,

cūius generis cumque erant,

indistīnctē atque prōmiscē annotābam

eaque mihi ad subsidium memoriae

quasi quoddam litterārum penus recondēbam,

ut quandō ūsus vēnisset aut reī aut verbī,

cūius mē repēns forte oblīviō tenuisset,

et librī ex quibus ea sūmpseram nōn adessent,

facile inde nōbīs inventū atque depromptū foret.

[3] Facta igitur est in hīs quoque commentāriīs

eadem **rērum disparilitās**

quae fuit in illīs annotātiōnibus prīstinīs,

quās breviter et indīgestē et inconditē

ex ērudītiōnibus lēctiōnibusque variīs fēcerāmus.

[4] Sed quoniam longinquīs per hiemem noctibus

in agrō, sīcuti dīxī, terrae Atticae

commentātiōnēs hāsce lūdere ac facere exōrsī sumus,

idcircō eās īnscrīpsimus Noctium esse Atticārum,

**nihil imitātī fēstīvitātēs īnscrīptiōnum**

quās plērīque aliī utriusque linguae scrīptōrēs in id genus lībrīs fēcērunt.

[5] Nam

quia variam et miscellam et quasi cōnfūsāneam doctrīnam conquīsīverant,

eō titulōs quoque ad eam sententiam exquīsītissimōs indidērunt.

[6] Namque

aliī Mūsārum īnscrīpsērunt,

aliī Silvārum,

ille πείπλον,

hic ἀμαλθείας κέρας,

alius κηρία,

partim λειμῶνας

quīdam Lēctiōnis Suae,

alius antīquārum Lēctiōnum

atque alius ἀνθηρῶν

et item alius εὑρημάτων.

[7] Sunt etiam quī λὔχνους īnscrīpserint,

sunt item quī στρωματεις,

sunt adeō quī πανδέκτας

et ἑλικῶνα

et quī προβλήματα

et ἐγχειρίδια

et παραξιφίδας.

[8] Est quī Memoriālēs titulum fēcerit,

est quī πραγματικὰ

et πάρεργα

et διδασκαλικά,

est item quī Historiae Nātūrālis,

et παντοδαπῆς ἱστορίας,

est praetereā quī Prātum,

est itidem quī πάγκαρπον,

est quī τόπων scrīpserit;

sunt item multī quī Coniectānea,

[9] neque item nōn sunt quī indicēs lībrīs suīs fēcerint

aut Epistulārum Mōrālium

aut Epīstolicārum Quaestiōnum

aut Cōnfūsārum

et quaedam alia īnscrīpta

nimis lepida multāsque prōrsum concinnitātēs redolentia.

[10] Nōs vērō, ut captus noster est,

**incūriōsē et inmeditātē ac prope etiam subrūsticē**

ex ipsō locō ac tempore hībernārum vigiliārum

Atticās Noctēs īnscrīpsimus,

tantum cēterīs omnibus in ipsīus quoque īnscrīptiōnis laude cēdentēs,

quantum cessimus in cūrā et ēlegantiā scrīptiōnis.

[11] Sed nē cōnsilium quidem

in excerpendīs notandīsque rēbus

īdem mihi,

quod plērīsque illīs,

fuit.

Namque illī omnēs et eōrum maximē Graecī,

multa et varia lēctitantēs,

in quās rēs cumque incīderant,

alba, ut dīcitur, līneā

sine cūrā discrīminis

**sōlam cōpiam sectātī**

**converrēbant**,

quibus in legendīs

ante animus seniō ac taediō languēbit

quam ūnum alterumve reppererit

quod sit **aut voluptātī legere aut cultuī lēgisse aut ūsuī meminisse**.

[12] Ego vērō,

cum illud Ephesiī virī summē nōbilis verbum cordī habērem,

quod profectō ita est

πολυμαθίη νόον οὐ διδάσκει,

ipse quidem

volvendīs trānseundīsque multīs admodum volūminibus

per omnia semper negōtiōrum intervālla in quibus fūrārī ōtium potuī

exercitūs dēfessusque sum,

sed **modica ex hīs eaque sola accēpī**

quae

aut

ingenia prōmpta expedītaque

ad honestae ērudītiōnis cupīdinem

ūtiliumque artium contemplātiōnem

celerī facilīque compendiō dūcerent

aut

hominēs aliīs iam vītae negōtiīs occupātōs

ā turpī certē agrestīque rērum atque verbōrum imperītiā vindicārent.

[13] Quod

erunt autem in hīs commentāriīs pauca quaedam scrūpulōsa et ānxia,

**vel ex grammaticā vel ex dialecticā vel etiam ex geōmetricā**,

quodque

erunt item paucula remōtiōra

super auguriō iūre et pontificiō,

nōn oportet eā dēfugere,

quasi aut cognitū nōn ūtilia aut perceptū difficilia.

Nōn enim fēcimus altōs nimis et obscūrōs in hīs rēbus quaestiōnum sinūs,

sed prīmitiās quāsdam et quasi lībāmenta ingenuārum artium dedimus,

quae **virum cīvīliter ērudītum** neque audīsse umquam neque attigisse,

sī nōn inūtile, at quidem certē indecōrum est.

[14] Ab hīs igitur,

sī cui forte nōnnumquam tempus voluptāsque erit lūcubrātiunculās istās cognōscere,

petītum impetrātumque volumus,

ut

in legendō quae prīdem scierint

nōn aspernentur quasi nōta invulgātaque.

[15] Nam ecquid tam remōtum in litterīs est

quīn id tamen compluscūlī sciant?

Et satis hoc blandum est,

nōn esse haec

neque in scholīs dēcantāta

neque in commentāriīs prōtrīta.

[16] Quae porrō nova sibi ignōtaque offenderint,

aequum esse putō

ut sine vānō obtrectātū cōnsīderent

an minūtae istae admonitiōnēs et pauxillulae

nēquāquam tamen sint

vel ad alendum studium vescae

vel ad oblectandum fovendumque animum frīgidae,

sed ēius sēminis generisque sint

ex quō facile adolēscent

**aut ingenia hominum vegetiōra**

**aut memoria adminiculātior**

**aut ōrātiō sollertior**

**aut sermō incorruptior**

**aut dēlectātiō in ōtiō atque in lūdō līberālior.**

[17] Quae autem parum plāna vidēbuntur aut minus plēna instrūctaque,

petimus, inquam,

ut ea

nōn docendī magis quam admonendī grātiā

scrīpta exīstiment

et, quasi dēmōnstrātiōne vestīgiōrum contentī,

**persequantur ea post**,

sī libēbit,

vel lībrīs repertīs vel magistrīs.

[18] Quae vērō putāverint reprehendenda,

hīs, sī audēbunt, succēnseant,

unde ea nōs accēpimus;

sed enim,

sī quae aliter apud alium scrīpta lēgerint,

nē iam statim temere obstrepant,

sed et ratiōnēs rērum et auctōritātēs hominum pēnsitent,

quōs illī quōsque nōs secūtī sumus.

[19] Erit autem id longē optimum,

ut quī in lēctitandō,

percontandō,

scrībendō,

commentandō,

numquam voluptātēs, numquam labōrēs cēpērunt,

**nūllās hoc genus vigiliās vigilārunt**

neque ūllīs inter ēiusdem Mūsae aemulōs certātiōnibus disceptātiōnibusque ēlīmātī sunt,

sed intemperiārum negōtiōrumque plēnī sunt,

abeant ā Noctibus hīs procul,

atque alia sibi oblectāmenta quaerant.

Vetus adagium est:

Nīl cum fidibus grāculōst, nihil cum amāracinō suī.

[20] Atque etiam,

quō sit quōrundam male doctōrum hominum scaevitās et invidentia irrītātior,

mūtuābor ex Aristophanae chorō anapaesta pauca

et quam ille homō fēstīvissimus fābulae suae spectandae lēgem dedit,

eandem ego commentāriīs hīs legendīs dabō,

ut ea nē attingat nēve adeat profēstum et profānum vulgus,

ā lūdō mūsicō dīversum.

[21] Versus lēgis datae hī sunt:

εὐφημεῖν χρὴ κἀξίστασθαι τοῖς ἡμετέροισι χοροῖσιν,

ὅστις ἄπειρος τοιῶνδε λόγων ἢ γνώμῃ μὴ καθαρεύει,

ἢ γενναίων ὄργια Μουσῶν μήτ᾽ εἶδεν μήτ᾽ ἐχόρευσεν,

τούτοις αὐδῶ καὖθις ἐπαυδῶ καὖθις τὸ τρίτον μάλ᾽ ἐπαυδῶ

ἐξίστασθαι μύσταισι χοροῖς· ὑμεῖς δ᾽ ἀνεγείρετε μολπὴν

καὶ παννυχίδας τὰς ἡμετέρας αἳ τῇδε πρέπουσιν ἑορτῇ. [Ar. *Ran*. 354–356, 369–371]

[22] Volūmina commentāriōrum ad hunc diem vīgintī iam facta sunt.

[23] Quantum autem vītae mihi deinceps deum voluntāte erit

quantumque ā tuendā rē familiārī prōcūrandōque cultū līberōrum meōrum dabitur ōtium,

ea omnia subsicīva et subsecundāria tempora

ad colligendās hūiuscemodī memoriārum dēlectātiunculās cōnferam.

[24] Prōgrediētur ergō numerus librōrum,

dīīs bene iuvantibus,

cum ipsīus vītae quantulī quomque fuerint prōgressibus,

neque longiōra mihi darī spatia vīvendī volō

quam dum erō ad hanc quoque facultātem scrībendī commentandīque idōneus.

[25] Capita rērum quae cuique commentāriō īnsunt,

exposuimus hīc ūniversa,

ut iam statim dēclārētur

quid quō in librō quaerī invenīrīque possit.