Buda-ismo

**Buda-ismo**

Histori

* Timeline
* The Buddha
* Pre-sectarian Buddhism
* Councils
* Serici Via mite de Buda-ismo‎
* Sapro in un India sub-kontinenta
* Plu histero Buda-ismo-pe
* Buddhist modernism

Dharma

* Tetra Nobili Veri
* Noble Eightfold Path
	+ Dharma wheel
* Five Aggregates
* Impermanence
* Suffering
* Not-self
* Dependent Origination
* Middle Way
* Emptiness
* Morality
* Karma
* Rebirth
* Saṃsāra
* Cosmology

Plu Buda-ismo textu

* Buddhavacana
* Early Texts
* Tripiṭaka
* Mahayana Sutras
* Pāli Canon
* Sanskrit literature
* Tibetan canon
* Chinese canon
* Post-canon

Plu praxi

* Three Jewels
* Buddhist Paths to liberation
* Five precepts
* Perfections
* Meditation
* Philosophical reasoning
* Devotional practices
* Merit making
* Recollections
* Mindfulness
* Wisdom
* Sublime abidings
* Aids to Enlightenment
* Monasticism
* Lay life
* Buddhist chant
* Pilgrimage
* Vegetarianism

Nirvāṇa

* Awakening
* Four Stages
* Arhat
* Pratyekabuddha
* Bodhisattva
* Buddha

Plu traditio

* Theravāda
* Pāli
* Mahāyāna
* Hinayana
* Tsrōngkuó
* Vajrayāna
* Tibet
* Navayana
* Newar

Buda-ismo per landa

* Druk Yul
* Brasil
* Kampuchea
* Tsrōngkuó
* India
* Indonesia
* Nippon
* Korea
* Muang Lao
* Malay
* Mongol
* Myama
* Rosija
* Singapura
* USA
* Sri Lanka
* Táiwān
* Thai
* Tibet
* Viet Nam

**Buda-ismo** es un India religio alo filosofi traditio ge-basi in plu doci de Buda. Id pa origi tem hekto anua 5 pre Kristo, e graduali pa extende in Asia dia Serici Via. Id es u tetra maxi mega religio in munda, ko 520 miliona seqe-pe (Buda-ismo-pe), qi amplexi u 7% de munda demo.

## Funda de plu Buda-ismo idea

Sidarta Gautama (563–483 pre Kristo) pa komence u bio iso un an-prince in u mikro regi-landa in qod nu-di es u sud de Nepal. Iso u matura-pe, an pa linqi pluto e status te cerka u veri. Ge-lumi ko 35 anua, u Buda pa resta u seqe 45 anua de an bio viagia e doci in u nord de India. An pa morta ko 80 anua.

U Buda pa foku multi de an doci in qo-mode superi sufero. An pa vide ke panto bio-ra pato kron an gene nati, sti mali, sti paleo, e konfronta morta. Per superi sufero, an pa doci, u pe fu es veri hedo.

**Tosto doci:** An sko mo po gene lumi pa es pro plu hetero zeteta qi, plus, pa renunci u munda. U-ci pa es un grega de sankti pe alo plu monako ko qi u Buda pa stude tem penta alo ma anua. A mu an mo pa presenti qod an pa vide iso u Tetra Nobili Veri de bio e u Nobili Octo-Mero Via. Plu doci rekogni plu kausa de sufero e mu repara.

**Tri marka de existe:** U Buda pa doci ke bio es maxi boni ge-logi iso es no-permane (panto-ra muta), no-sati (ge-linqi auto na nuli-tem es veri hedo) e inter-depende (panto-ra gene kopula, klu a u gradu ke un auto gene plu bon kompreni iso un ilusio).

**U meso via:** Buda-ismo doci no-noku e modera alo libra, ne ki tro tele mo via alo hetero.. U-ci gene nomina u Meso Via, e inkoragio plu pe te bio in libra.

**Medita:** U Buda pa konsili medita iso u via te disciplina u menta e vide u munda iso id es. Plu Buda-ismo-pe medita duranto mu sedi in u spicifi mde. Sta e ambula medita es plu hetero stilo.

**Tri toxi:** Tem an pa diskusi sufero, u Buda pa rekogni tri toxi de desira, koleri e stupidi, e an pa monstra ke na pote fini na sufero per lase ki plu desira e superi koleri e stupidi.

**Nirvana:** U holo lase ki de plu negativi influe gene nomina Nirvana, ke semani "sto", iso sto u flama de u kandela. U-ci fini de sufero es ge-nomi "ge-lumi". In Buda-ismo, ge-lumi e Nirvana freqe semani idem.

**Qe plu Buda-ismo-pe krede in Teo alo plu teo?:** U Buda ne sioo dice si plu teo existe alo non, anti-co plu teo habe u gravi mero in plu Buda-ismo stori. Plu Buda-ismo-pe ne krede ke pe debi cerka ke plu teo salva mu alo aporta ge-lumi a mu. Subo, plu pe debe ergo mu auto via u maxi bon ke mu pote.

**Plu hetero doci:** Plu puta de Buda-ismo gene trova in Hindu-ismo:

* **Karma:** Id refere a plu akti, e u Buda pa doci ke plu akti habe plu seqe pro boni alo kako. Si plu pe decide korekti, mu fu bio ma hedo e fu habe plu qieti.
* **Reinkarna:** Buda pa doci de reinkarna, u puta ke po na morta na probabili fu renaske in u-ci munda e facia u homo sufero iso in u pa bio. U ultima buta de u Buda-ismo-pe es troa ge-lumi (Nirvana) qi loka na ultra no-fini reinkarna e sufero. Plu Buda-ismo-pe kompreni u puta in u poesi mode, e non in u litera mode.

## Semani de Buda

Buda es u Pali-lingua verba qi semani "U Vigi-pe" (alo ge-lumi-pe). Uno-pe qi pa vigi a u veri de u menta e sufero e doci u veri a plu hetero gene nomi u Buda. U verba "Buda" freqe semani u histori Buda ge-nomi Buda Scakiamuni (Sidarta Gautama). Plu Buda-ismo-pe ne krede ke u Buda es u teo, sed ke an es u homo qi pa sti vigi e pote vide u veri via in qi u menta ergo. Mu krede ke u-ci ski muta holo u pe. Plus, U-ci pe pote auxi plu hetero pe gene ge-lumi.

### U Buda mo

Akorda Buda-ismo, il pa es poli Buda pre Gautama Buda e il fu es poli Buda po an. In Pali-lingua textu, u Buda mo in *Buddhavamsa sutta*, pa es *Taṇhaṅkara Buddha*. U *Mahapadana sutta* dice ke u maxi tosto Buda de u recento hepta Buda-pe pa es Vipassi Buddha (anti-co u suta ne dice ke an pa es u Buda mo). Si pe numera ab u nu-di *kalpa* (u komence de na presenti munda, u Geo), Gautama Buda gene konsidera u Buda tetra. In u-ci nara, u mo pa es Kakusandho Buda , bi Konakamano Buda , e u tri Kassapo Buda . Un ultma Buda de u-ci kalpa fu es Maitreja Buda. Po-co, u munda (Geo) fue re-neo auto e ab u-la-tem komence un neo *kalpa*.

## Plu kredi de Buda-ismo

### Tri Gema

Plu Buda-ismo-pe respekto e tresora Tri Gema, qi es u Buda, u Darma e u Sanga.

U Buda referi a u ge-lumi-pe, u Darma a plu doci de Buda, e u Sanga a plu pe qi seqe u Buda e an plu doci.

Buda-ismo-pe dice "Mi sti refugi in u Buda, u Darma e u Sanga". Mu trova komforta in plu-ci gema alo tresora.

### Tetra Nobili Veri

U mo e maxi gravi doci de Buda es Tetra Nobili Veri:

1. Bio es sufero.
2. U origina de sufero es desira.
3. Il es u via de fini sufero.
4. U via de fini sufeo es seqe un Octo-Mero via.

### Nobili Octo-Mero Via

U Buda pa dice plu pe de seqe u speciali via de bio ge-nomi u Nobili Octo-Mero Via si mu volu kompreni Tetra Nobili Veri. Mu es:

1. Deko vide. Ski e kompreni Tetra Nobili Veri.
2. Deko puta. Averte tu menta de u munda e ad u Darma.
3. Deko loqi. Dice u veri, ne rumora, e ne dice kako de plu hetero pe.
4. Deko konduce. Ne akti kako, iso cide, klepto alo vive u ne-puri bio.
5. Deko *livelihood*. Ergo-gania tu valuta in u mode ke ne noku ali-pe.
6. Deko eforti. Ergo te face tu menta plu boni e mei kako.
7. Deko *mindfulness*. Memo u Darma e aplika id panto-tem.
8. Deko medita. Praxi medita iso u via de kompreni reali.

### Penta principi

Plu Buda-ismo-pe sti inkoragio te seqi tetra principi. U Buda pa doci ke cide, klepto, habe sexu in u noku mode, e menti ne es signi de tekno.

1. Mi ne fu algo u pe alo zoa ke es vive.
2. Mi ne fu prende uno-ra ke ne gene dona a mi.
3. Mi ne fu sponsa in sexu mis-konduce.
4. Mi ne fu menti ali dice plu-ra ke algo plu pe.
5. Mi ne fue prende toxi-ma, iso plu alkoholi alo plu drogi.

Si u pe volu es monako, an alo fe fu seqe plu hetero principi.

## Plu refere

1. ↑ Buddhism.
2. ↑ Aggi-Vacchagotta Sutta: To Vacchagotta on Fire.
3. ↑ Buswell, Robert E. (2004). *Encyclopedia of Buddhism*, Macmillan Reference USA/Thomson/Gale, p. 296. ISBN 978-0-02-865720-2.
4. ↑ Thanissaro (2006). Thanissaro, refere a MN 9, *Sammā-diṭṭhi Sutta*, te suporta u-ci dice-ra.

## Tele lekto

* Bechert, Heinz (1984). *The World of Buddhism*, Thames & Hudson.
* Harvey, Peter (1990). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31333-9.
* Armstrong, Karen (2001). *Buddha*, Penguin Books, p. 187. ISBN 978-0-14-303436-0.
* Gunaratana, Henepola (2002). *Mindfulness in Plain English*, Wisdom Publications. ISBN 978-0-86171-321-9.
* Robinson, Richard Hugh (1982). *The Buddhist Religion: A Historical Introduction*, Wadsworth Publishing. ISBN 978-0-534-01027-0.
* (2003) *Buddhism: A Concise Introduction*, HarperSanFrancisco. ISBN 978-0-06-073067-3.