Język Jezusa

Uwaga! Niniejsza strona jest tworzona we współpracy z Religioznawstwo wiki i jej artykułem tutaj!

 ***W tej chwili artykuł jest pod opieką użytkownika Damian121.
 Proszę o nieedytowanie tego artykułu, dopóki komunikat nie zniknie.**
Oczywiście, można poprawiać błędy ortograficzne i stylistyczne.*
Współczesna debata, a nawet kontrowersja na temat tego jakim językiem lub językami na co dzień i podczas swych kazań posługiwał się Jezus Chrystus pozostaje nadal otwarta ze względu na brak jednoznacznych dowodów i złożony charakter językowy ówczesnego *Erec Izrael*. Poznanie języka Jezusa jest częścią naukowych prób odszukania i zrekonstruowania w miarę wiarygodnego i uzasadnionego wizerunku Jezusa z Nazaretu, jako zwykłej postaci historycznej - bez konotacji religijnych, której pojawienie się miało istotny, bezdyskusyjny wpływ na kulturę, społeczeństwo i historię następnych wieków.

Obecnie największą popularnością w środowiskach badawczych cieszy się hipoteza aramejska, która zakłada, że Jezus z Nazaretu urodził się i wychował w środowisku aramejskojęzycznych Żydów i przez zdecydowaną większość swego życia komunikował się gwarą galilejską dialektu żydowsko-palestyńskiego, należącego do zachodniej grupy dialektów aramejskich. Jednak w trakcie debat religijnych z Faryzeuszami i innymi oponentami mógł również wyrażać swoje nauki w języku hebrajskim, który był uważany wówczas za święty. Niewykluczone również, że znał nieco łaciny klasycznej od stacjonujących w Izraelu rzymskich żołnierzy oraz greki w jej hellenistycznej formie *koine*, która była jednym z urzędowych języków Palestyny od czasów Ptolemeuszów, a którą posługiwali się greccy kupcy i większość wyższej warstwy społecznej, a także Żydzi w diasporze oraz nie-Żydzi z pobliskiej Fenicji i Dekapolis. Znajomość ta jednak - jeśli miała miejsce - była dość marginalna i korzystał z niej, jeśli już to raczej wyłącznie z greckiego i tylko epizodycznie np. podczas egzorcyzmu na opętanym z Gerazy, która była jednym z dziesięciu greckojęzycznych Dekapolis. Obecnie jednak coraz częściej hipoteza aramejska jest poddawana wątpliwość - zwłaszcza podkreśla się niegdyś tak marginalizowane znaczenie języka hebrajskiego w tamtych czasach, gdyż najnowsze odkrycia - zwłaszcza z Qumran - dowodzą, że hebrajszczyzna wcale nie zniknęła z życia publicznego po niewoli babilońskiej, a była w czasach Jezusa powszechnie używana i to w wielu dialektach.

## Sytuacja językowa w Palestynie i Galilei w I wieku n.e

### Rys historyczny

Najstarszy ślad językowy Izraelitów w południowym Lewancie datowany jest na przełom XI i X wieku p.n.e, czyli zapewne na czasy panowania Saula i jest nim tzw. inskrypcja z Chirbet Qejafa. Zawiera słowa asah (zrobić), avad (pracować) i almanach (wdowa) specyficzne dla języka hebrajskiego. Naukowcy nie odczytali na razie całej inskrypcji, ale zidentyfikowali m.in. słowa: sędzia, niewolnik i król. Tekst prawdopodobnie opowiada o ustanowieniu monarchii w odpowiedzi na niesprawiedliwość biblijnych sędziów, a także o zasadach traktowania wdów, sierot i niewolników. Innym - nieco późniejszym - bardzo starym dokumentem izraelickim jest tzw. kalendarz z Gezer, czyli harmonogram siewów i zbiorów niejakiego *Abija*, który jest skrótem od biblijnego imienia *Abijah* (Abiasz). Końcówka *jah* odwołująca się do tetragramu, dowodzi że autor był Izraelitom, ale ustalenie języka w jakim został zapisany jest już trudniejsze. Większość specjalistów uważa inskrypcje za spisaną we wczesnym języku hebrajskim, ale nie brakuje również teorii o fenickim i kananejskim charakterze inskrypcji. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku tzw. kamienia z Tel Zayit. Jest tak dlatego, że Izraelici nie stworzyli unikalnego pisma, lecz oparli je na wcześniejszym alfabecie fenickim w wyniku czego powstało tzw. pismo paleohebrajskie (różne od współczesnego alfabetu hebrajskiego opartego na alfabecie aramejskim - też z resztą pochodzącego z fenickiego) niewiele różniące się od pierwowzoru. Również sam w sobie fenicki i biblijny hebrajski były bardzo mocno zbliżone do siebie i dlatego ich rozróżnienie bywa problematyczne, często ogranicza się od rozróżnienia poszczególnych słów. Nie mniej jednak w okresie podzielonej monarchii, czyli między śmiercią Salomona, a podbojem Nabuchodonozora II (od drugiej połowy X do początku VI wieku p.n.e) wiadomym jest ewidentna supremacja języka hebrajskiego zarówno w Judzie, jak i Izraelu potwierdzają archeologiczne odkrycia z tamtych czasów (np. Stela Joasza, inskrypcje z Kuntillet Ajrud, pieczęć proroka Izajasza, pieczęcie królów Achaza i Ezechiasza, ostrakon ,,Domu Jahwe", napis z Siloam, napis z Szebny, listy z Lakisz, ostrakony z Aradu, Mesad Hashavyahu i Samarii, zwoje z Ketef Hinnom itd.), choć wydaje się że dialekt izraelicki nieco różnił się od tego używanego w Judzie. Od czasu powrotu do Syjonu po niewoli babilońskiej sytuacja językowa w Palestynie zaczęła się zmieniać. Obszar ten z monolitycznie hebrajskiego stał się poliglotyczy. Duży wpływ miał na to fakt, że po powrocie z Babilonu cały Lewant stał się częścią Imperium Perskiego, którego językiem urzędowym był staroaramejski.

    W południowych górach judzkich, między Hebronem na wschodzie, a Mareszą na zachodzie i prawdopodobnie Beer-Szewą na południu pojawiło się osadnictwo arabskie i edomickie. 200 lat później region ten Grecy nazwą Idumea. Edomici i Arabowie byli wyznawcami pogańskiego bożka Kosa z Edomu, do którego kultu przekonali pozostałą w tym regionie ludność żydowską. Mieszanina ludności arabskiej, edomickiej, żydowskiej i fenickiej dała początek nowemu heterogenicznemu ludowi Idumejczyków, których odrębność opierała się tylko na wierze w Kosa. Ostrakony z czasów Kambyzesa II dowodzą, że w regionie dominował język arabski, następnie (znacznie rzadszy od arabskiego) edomicki, a dopiero potem hebrajski, a ostatecznie znikomy język fenicki pochodzący od fenickich handlarzy w tym regionie. Za panowania Artakserksesa I pod przywództwem Ezdrasza i Nehemiasza, jeśli wierzyć ich księdze, Żydzi osiedlili się w regionie Beer-Szewy i Hebronu prawdopodobnie wzmacniając pozycje hebrajskiego oraz implementując w Idumei język aramejski.

W regionie nadbrzeżnym działalność kolonizacyjną prowadzili Fenicjanie z miasta Sydon. Założyli oni trzy kolonie, których oryginalne fenickie nazwy są nieznane: Tel Michal, Stratonos Pyrgos i Apollonia. Jawne (Jamna) była zamieszkała zarówno przez Żydów, jak i Fenicjan, ale w okresie perskim nadmorskie miasto przejęli i zdominowali ci drudzy. Natomiast izraelicka Jaffa została przydzielona przez Persów sydońskiemu królowi Esmonazarowi II, który rozwinął ją handlowo - według Ezd 3: 7 z Jaffy pochodziły cedry wykorzystane w odbudowie świątyni oraz z niej płynął fenickimi statkami do Tarszisz. Tel Michal znajdowała się pod bezpośrednią, perską kontrolą o czym świadczą pozostałości garnizonu, natomiast Stratonos Pyrgos, Apollonia i Jaffa były kontrolowane przez podległych Persom królów Sydonu. Wszystkie te trzy osady miały charakter czysto handlowy - eksportowały kość słoniową, barwniki, szkło, wino, niewolników, tkaniny, drewno (słynne ,,cedry Libanu") oraz metale szlachetne do i z fenickich kolonii na wybrzeżach Berberii, Trypolitanii, południowej Hiszpanii, wschodniego Cypru, Malty, Balearów, Cylicji, Sardynii, Korsyki i Sycylii. Fenicjanie posiadali również pojedyncze placówki handlowe w Judei, Idumei i Galilei, o czym świadczą fenickie wpływy kulturowe w tamtych regionach oraz wzmianka tyryjskich (fenickich) kupcach w Jerozolimie, którzy profanowali szabat i których za to wypędził Nehemiasz (Neh 13:15 - 21), ale oni sami nie prowadzili stałego osadnictwa wgłąb lądu (może poza Idumeą, ale nawet jeśli to i tak w mało istotnym stopniu), gdyż byli wyłącznie nadmorskim ludem handlarzy, kupców i rybaków. Fenicjanie na co dzień posługiwali się językiem fenickim, należącym do kanaanejskiej grupy języków semickich, który był bardzo podobny do hebrajskiego. Pewna ich część mogła już ulegać wpływom języka i kultury greckiej, ale nie zależnie od tego nie posiadamy poza Idumeą archeologicznego potwierdzenia obecności ani języka fenickiego, ani greckiego w Izraelu poza regionem nadmorskim - mogli z niego korzystać tylko feniccy kupcy od czasu do czasu epizodycznie odwiedzający Żydów i sprzedający im towary z całego basenu Morza Śródziemnego.

W Samarii - po zniszczeniu północnego królestwa przez asyryjskiego króla Sargona II w 722 p.n.e - nastąpiło osadnictwo wielu ludów pochodzących z Babilonu, Kuty, Awwy (identyfikacja nieznana), Hamatu i Sefarwaim (Sipparu) oraz Arabii połączone z jednoczesnym wysiedleniem części Izraelitów na wschodnie peryferie imperium neoasyryjskiego. Polityka wysiedleń i osiedleń na nowo podbitych, zbuntowanych terenach była stosowana przez królestwo Asyrii i przyświecały jej dwa cele: załamanie solidarności grupowej wśród tubylców i utrudnieniu im skutecznej rebelii oraz zasiedlanie wcześniej wyludnionych - w wyniku wojen - terytoriów przybyszami z ludniejszych regionów. Jednak ta asyryjska polityka przybrała niespodziewany rezultat, gdy masowo wysiedlana ludność aramejska rozpowszechniła swój język na terenie całego Żyznego Półksiężyca do czego stopnia, że przytłaczająca większość z tych uchodźców mówiła już po aramejsku niezależnie od tego z jakiego regionu pochodzili. Pozostałością po ich mowie jest samarytański dialekt aramejskiego, używany jako język dnia codziennego w starożytności i we wczesnym średniowieczu aż do XII wieku, gdy - po podbojach Islamu - został wyparty przez samarytański dialekt języka arabskiego używanego do dziś przez palestyńską społeczność. W czasach Jezusa dialekt aramejski był jeszcze żywy i powstała w nim duża część samarytańskiej literatury historycznej - prawdopodobnie w nim rozmawiał z Samarytankom w słynnym spotkaniu przy studni. Z drugiej strony język rdzennych Izraelitów został zachowany w liturgii, jako samarytański dialekt hebrajskiego. Różnica dialektowa między południem, a północą z resztą była obecna jeszcze przed asyryjskim i babilońskim podbojem. W odróżnieniu do dialektu aramejskiego, który już dawno wymarł dialekt hebrajski do dziś jest świętym językiem religii Samarytan. Izraelska społeczność samarytańska używa na co dzień standardową, współczesną formę hebrajskiego różną od sakralnego dialektu. Znamy jednak również imiona samarytańskie nie bądące pochodzenia ani aramejskiego, ani hebrajskiego, lecz akadyjskiego np. Sanballat (od akad. ,,Sin [bóg księżyca] uzdrowił"). Najbardziej jednak intrygującą cechą ,,samarytańskości" nie jest język, a raczej alfabet. Izraelici po osiedleniu się w Kanaanie w XIII wieku p.n.e, przyswoili sobie miejscowy alfabet fenicki dopasowywując go do cech własnego języka i tworząc na jego podstawie własny alfabet paleohebrajski. Właśnie w nim powstały wszystkie hebrajskie inskrypcje z okresu podzielonej monarchii i starsza część Biblii hebrajskiej. Po powrocie z niewoli babilońskiej w VI p.n.e pojawił się alfabet hebrajski - opierał się on na alfabecie aramejskim, który był oficjalnym pismem Persji Achemenidów i w Judei oraz Galilei zaczął stopniowo wypierać alfabet paleohebrajski, choć ten był używany sporadycznie jeszcze długo po czasach perskich przez Żydów aż do I wieku p.n.e (w nim powstała część zwojów żydowskiej sekty z Qumran). Współczesna kultura żydowska zachowała tylko nieliczne znaki paleohebrajskie. Tymczasem Samarytanie zachowali cały alfabet paleohebrajski i udoskonalili go do formy współczesnej alfabetu samarytańskiego. **Tak więc alfabet samarytański i hebrajski (żydowski) mają różne pochodzenie - samarytański jest kontynuacją paleohebrajskiego, który pochodził od fenickiego, a hebrajski pochodzi od aramejskiego, który wywodzi się także od fenickiego**.

W Galilei - ojczystych regionach Jezusa - sytuacja językowa okresu powygnaniowego pozostaje niejasna ze względu na brak ostrakonów z tego okresu. Jednak na podstawie nazw miejscowości - posiadających taką, a nie inną etymologię - odnotowanych z późniejszych czasów greckich, machabejskich i rzymskich można wysnuć niepewny wniosek, że obecny był tu język zarówno hebrajski, jak i aramejski (wykluczając język grecki, który z całą pewnością nie był obecny w Izraelu przed macedońskim podbojem). Obecnie w środowiskach naukowych dominuje teoria, że głównym językiem tego regionu aż do podbojów Islamu w VII wieku był język aramejski, ale ówczesny język aramejski sam w sobie nie był jednolity, lecz rozpadał się na dwie grupy dialektowe: wschodnią (obejmującą Syrię, południowo-wschodnią Turcję i Mezopotamię) i zachodnią (obejmującą Palestynę, Nabateę i dzisiejsze pogranicze libańsko-syryjskie). Językoznawcy sądzą, że w Palestynie czasów Jezusa używano dialektu specyficznego dla ludności żydowskiej, a dokładniej jego północnej, galilejskiej gwarze. Prawdopodobnie galilejski dialekt hebrajski również różnił się od tego judejskiego, co z resztą sięga jeszcze czasów sędziów (por. Sdz 12:4-6, gdzie Efraimici inaczej wymawiali słowo ,,szibbolet"), choć zakres jego użycia pozostaje kontrowersyjny. Wydaje się, że mowa używana w Galilei była wyczuwalnie inna niż w Judei o czym świadczy chociażby sytuacja przedstawiona w Mt 26:73 (*Po krótkiej chwili ludzie stojący wokół podeszli do Piotra i się odezwali: „Ty na pewno też jesteś jednym z nich, bo przecież zdradza cię twój dialekt*) i jej analogia z Łk 22:59 (*Mniej więcej po upływie godziny jeszcze ktoś inny zaczął stanowczo twierdzić: „On też na pewno był z nim, bo przecież jest Galilejczykiem!”*), gdy judejscy przeciwnicy Jezusa poznają Piotra po jego galilejskim akcencie. Tej wyraźnej odmienności należy doszukiwać się w historycznej izolacji dwóch żydowskich krajów: Judei i Galilei po asyryjskiej inwazji w VIII wieku p.n.e, gdy w podbitej Samarii Asyryjczycy osiedlili cudzoziemców z wielu prowincji swego rozległego imperium. Od tamtej pory Galilea była też znana pod nazwą ,,Galil ha-goim" - dosłownie oznacza to "Galilea narodów" lub nawet "Galilea [otoczona przez (?)] pogan", ale w rzeczywistości ten przydomek nie odnosił się do samej Galilei, lecz do tego, że była ona otoczona przez grupy pogańskie. Od zachodu przez Fenicjan, od południa przez Samarytan, a od północy i wschodu przez Aramejczyków, a później również przez greckie państwa - miasta na wschodzie. Prawdopodobnie między babilońskim podbojem, a ustanowieniem imperium perskiego w VI-VII wieku p.n.e północne peryferia Galilei między rzeką Litani w Libanie, a górą Hermon na dzisiejszej granicy libańsko-izraelskiej zajęło pogańskie plemię Iturejczyków, zamieszkujące również cały górzysty obszar między między pasmami górskimi Libanu i Antylibanu na terenie dzisiejszej południowej Syrii i wschodniego Libanu oraz północne wzgórza Golan. Rzymsko-grecka historiografia opisuje ich, jako wojownicze, dzikie plemię zamieszkujące tereny górskie. Ich pochodzenie jest niejasne: albo byli Arabami, albo Aramejczykami. Tą pierwszą teorię sugeruje ich etnonim przypuszczalnie pochodzący od Jetura, jednego z synów Ismaela, biblijnego przodka Arabów. Za drugą zaś przemawia to iż w regionie, który zamieszkiwali brak śladów języka arabskiego przed podbojami Islamu, a natomiast obecny tam jest reliktowy tzw. zachodni język neo-aramejski, czyli aramejski dialekt chrześcijan zamieszkujących trzy syryjskie wioski: Malula, Dżabadin i As-Sarcha. Jeśli jest to pozostałość po mowie starożytnych Iturejczyków to ich dialekt aramejski znacząco różnił się od żydowskiej gwary galilejskiej.

Gdy w IV wieku p.n.e - po niemal 200 latach panowania perskiego w Palestynie - grecki zdobywca, macedoński król Aleksander III Wielki podbił rozległy obszar od dzisiejszej Albanii, Grecji (bez Epiru), Macedonii i Bułgarii począwszy na dzisiejszym Egipcie, Iranie, Pakistanie i Azji Środkowej (bez Kazachstanu) skończywszy, a cały Lewant (poza pustynią Negew i półwyspem Synaj, które to jeszcze za czasów dynastii Achemenidów zostały skolonizowane przez Arabów, a tubylczy Edomici i Midianici ulegli dobrowolnej arabizacji lub (raczej rzadziej) zostali wyparci do gór judejskich w południowej części kraju) w jego panowaniu znalazł się cały Lewant, w tym autonomiczna prowincja Yehud Medinata ustanowiona niegdyś przez Cyrusa Wielkiego dla Żydów. Ślady archeologiczne i historiograficzne dowodzą, że brutalna okupacja (jak np. w przypadku Tyru i Gazy, które zostały oblężone i zniszczone) nie miała miejsca, a lokalny namiestnik i arcykapłan - Ezechiasz i Jaddua dobrowolnie poddali się zdobywcy. Ludność żydowska nie ucierpiała, a wręcz przeciwnie - od tamtej pory zaczęła gwałtownie wzrastać (nie zostało to jednoznacznie wyjaśnione). Tak więc tubylcy nie mieli powodów, aby uważać greckich najeźdźców za wrogów, przynajmniej do śmierci Aleksandra Wielkiego w 10 czerwca 323 p.n.e. Wywołała ona kilkuletni, skomplikowany konflikt, który ostatecznie zakończył się podziałem imperium przez jego generałów zwanych diadochami. Zarówno macedoński król, jak i jego następcy prowadzili politykę kolonizacji i grecyzacji nowo zdobytych terenów zakładając nowe miasta na Bliskim Wschodzie. Sam Aleksander Wielki założył 20 takich greckich kolonii - głównie w Iranie i Azji Mniejszej i tylko dwie na zachód od Eufratu - jedną w Egipcie i jedną w północno-zachodniej Syrii (dzisiejsza Aleksandretta). Tak więc na tym etapie Izrael pozostał poza zasięgiem wpływów greckich, ale to miało się zmienić, gdyż następcy Aleksandra z dynastii Ptolemeuszów i Seleucydów kontynuowali tą politykę. W I wieku p.n.e w południowej Syrii i północno-wschodniej Palestynie powstało już kilkanaście kolonii greckich: Panion, Damaszek, Filadelfia, Gedara, Gereza, Pella, Rafana, Dion, Hippos, Abilena i Scytopolis. Abilenę uważano za część Syrii, a Panion był północną granicą wzgórz Golan (biblijnego Baszanu). Scytopolis, jako jedyne miasto z wyżej wymienionych powstało na zachód od Jordanu, na skraju Galilei i Samarii przy rzece. Pozostałe dziewięć powstały w regionie Gileadu. Dodatkowo grecyzacji i greckiej kolonizacji nie umknęły dawne miasta filistyńskie i fenickie, takie jak odbudowana Gaza i Tyr oraz Aszkelon. To wszystko sprawiło, wraz z niemal 100-letnim panowaniem greckich królów, że żydowska większość stała się narażona na wpływy greckie, tak językowe, jak i kulturowe. Poza zgrecyzowanymi miejscowościami greka stała się językiem żydowskiej warstwy wyższej oraz części mieszkańców wielkich miast, jak np. Jerozolima.

Jeszcze innymi językami, których używanie miało miejsce w starożytnej Palestynie czasów Jezusa był język łaciński i arabski. Ten pierwszy pojawił się po inwazji rzymskiego wodza Gnejusza Pompejusza Maximusa na Jerozolimę w 63 p.n.e, gdy rzymskie wojska okupacyjne zdetronizowały uzurpatora Arystobula II i przywrócili jego starszego brata Jana Hirkana II na tron. W istocie jednak władza świecka została nadana jego wszechwładnemu urzędnikowi Antypaterowi, gdyż Jan odzyskał godność arcykapłana, ale nie króla. Dodatkowo Państwo Machabeuszów zostało okrojone tylko do Judei i Idumei, a pozostałe kraje wcielono do rzymskiej prowincji Syria. Dzięki działaniom Antypatera i jego syna Heroda Wielkiego, najpierw rzymski dyktator Gajusz Juliusz Cezar, a potem jego następca Oktawian August zwrócili im niemal całą dawną monarchię Machabeuszów - tylko bez 10 izolowanych miast, które stały się związkiem Dekapolis podległym Rzymowi. Herod Wielki i jego następcy, rzekomo nie będący nawet Żydami, lecz Idumejczykami, prowadzili despotyczne i brutalne rządy skutecznie pobudzając żydowskich poddanych do niezadowolenia i buntów. Żeby utrzymać swe panowanie musieli więc polegać na wsparciu rzymskich legionów. Rzymska obecność wojskowa uległa zwiększeniu po upadku dynastii herodiańskiej, za panowania rzymskich namiestników, jeszcze gorszych od marionetkowych królów i po wielkich żydowskich powstaniach: Wojnie żydowskiej (66 -  73 n.e) i Powstaniu Szymona bar Kochby (132 - 135 n.e). Kultura rzymska ogółem była dla Żydów - w odróżnieniu od hellenizmu - czymś zdecydowanie obcym i występowała, co najwyżej w nadmorskich miastach pokroju Cezarei. Odnaleziono, co prawda, łacińskie inskrypcje pogrzebowe w Jerozolimie czasów Jezusa, ale najpewniej wynikają one wyłącznie z fakt iż łacina, obok greki, była urzędowym językiem Imperium Rzymskiego.

Natomiast język arabski pojawił się w regionie znacznie wcześniej, już w VI wieku p.n.e, gdy plemiona wczesnoarabskie zaczęły się migrować dalej na północ docierając do południowej Mezopotamii, północnej Syrii i północnej Mezopotamii. Oczywiście, nie był to exodus pokroju późniejszych podbojów islamu, ale raczej pokojowe nakładanie się na ludność tubylczą, która niekiedy przyjowała ich język i kulturę. Nowo przybyłe plemiona arabskie często wchodziły w konfederacje z napotkaną liczniejszą ludnością edomicką, aramejską, moabicką, ammonicką, a nawet ormiańską tworząc wspólnie państwa (np. Osroene czy Characene), czy nawet nowe ludy (przypuszczalnie Iturejczyków, zapewne też Idumejczyków). Im dalej na północ tym napływ Arabów był niższy, ale na południu stał się głównym składnikiem etnicznym na terenie dzisiejszego półwyspu Synaj, pustyni Negew, południowo-wschodniej Jordanii i prowincji Tabuk dzisiejszej Arabii Saudyjskiej. Najpierw te tereny opanowali w VI wieku p.n.e koczowniczy Kedaryci. Był to związek koczowniczych Arabów połączony autorytetem jednego władcy kontrolujący pustynne koczowiska między półwyspem Synaj na zachodzie, a rzeką Eufrat na wschodzie. Kedaryci wykorzystując upadek państwa nowobabilońskiego zajęli bez walki ziemie biblijnego Edomu i Moabu, pokojowo asymilując mieszkańców. Opanowali również Idumeę, ale tam z kolei to Arabowie i Żydzi nawrócili się na wierzenia Edomitów skupiające się na kulcie bożka Kosa. Kedaryci uznali zwierzchnictwo Persji Achemenidów - udzielili nawet pomocy Kambyzesowi II w podboju Egiptu, a dokumenty z tego okresu dowodzą, że przyjęli od Persów język aramejski, jako język administracji. Po macedońskim podboju Persji, związek stracił cennego sojusznika i również upadł. Wschodni Kedaryci przypuszczalnie przenieśli się do południowej Mezopotamii, tereny dawnego Sumeru i stali się poddanymi królów z dynastii Seleucydów i Arsacydów, ale zachodni Kedaryci, nazywani od tamtej pory Nabatejczykami ustanowili nowe królestwo ze stolicą w Petrze, w górach Seir dawnego Edomu. Nabatejczycy odparli inwazje Antygona Jednookiego, następcy Aleksandra Wielkiego wówczas kontrolującego Lewant, a potem Ptolemeusza II Filadelfosa, greckiego faraona Egiptu. Pierwszym znanym z imienia królem Nabatejczyków był Haretat, lepiej znany pod greckim imieniem Aretas, który poparł powstanie machabejskie Judy Machabeusza. Jego następcą został Rabbel, który - tak jak bracia Machabeusze i Jan Hirkan I - walczył z upadającym Imperium Seleucydów. Niestety, przypuszczalnie syn Rabbela i trzeci król nabatejski również imieniem Haretat II stał się wrogiem syna Jana Hirkana I, Aleksandra Jannaja, gdy ten zajął kontrolowaną przez Arabów Gazę będącą ważnym punktem transportowym. Ten jednak w międzyczasie zmarł, a więc pierwsze działania wojenne podjął już jego syn Ubajda (gr. Obodas I), który na wzgórzach Golan rozgromił zarówno armię Aleksandra, jak i powstrzymał seleukidzką inwazję Antiocha XII Dionizosa. Za swoje zasługi został pośmiertnie deifikowany, a na jego cześć Nabatejczycy wznieśli nowe miasto Obodat. Po śmierci Ubajdy królem został Harerat III Filhellen, którego wojska pomaszerowały na północ, zdobywając z rąk najpierw Seleucydów, a potem Ormian, zagrożone przez iturejskiego króla Ptolemeusza miasto Damaszek oraz na zachód wspierając Jana Hirkana II przeciwko jego bratu Arystobulowi w wojnie o tron w Judei. Został pokonany przez rzymskiego wodza Pompejusza stając się wasalem Rzymu. Imperium Nabatejskie od tamtej pory było zależne od woli następnych cesarzy rzymskich aż do Trajana, który przyłączył je do Cesarstwa Rzymskiego, jako prowincje Arabia Petrańska.

### Język grecki

Po podboju Lewantu i reszty Imperium Perskiego przez macedońskiego zdobywce - Aleksandra Wielkiego w IV wieku p.n.e, w regionie odczuwalne zaczęły być wpływy języka greckiego. Przyczyniło się do tego trwające niemal sto lat panowanie w Palestynie greckich królów z dynastii Ptolemeuszów i Seleucydów, a także - a nawet jeszcze w większym stopniu greckie osadnictwo w północnym zajordaniu, gdzie powstało 10 greckich kolonii tworzące tzw. Dekapolis, które utrzymywały stosunki z żydowskimi sąsiadami. Zauważalne jest to zwłaszcza w imionach. Takie hebrajskie imiona, jak Symeon, Honio, Juda, Jochanan, Jaakow czy Joszue przyjmują zgreczoną formę: Szymon, Oniasz, Judasz, Jochanes (od niego pośrednio polskie Jan), Jakub czy Jezus. Często również Żydzi - zwłaszcza w diasporze - przyjmowali imiona pochodzące bezpośrednio z greckiego. Najczęściej zawierały one cząstke ,,teos" (z gr. ,,Bóg" w tym znaczeniu bóstwo jedyne) i stąd np. Teodozjos lub Doziteos (,,dar Boga") czy Teofil (,,Miłujący Boga"), ale nie zawsze. Żydzi często również nadawali swym dzieciom imiona greckich monarchów, aby oddać im hołd i tego przykładem są takie imiona, jak: Arsinoe, Ptolemajos czy Antioch. Nie mniej jednak dość częste były również imiona pochodzące od pogańskich bóstw i herosów np. Apollodoros (od Apollona), Achilles, Jazon, Heraklejdes (od Heraklesa) lub Demetrios (od Demeter), co nie mniej nie oznacza, że osoby nadające takie imiona swym dzieciom odeszli od judaizmu. Demetriusz z Aleksandrii (II wiek p.n.e) był Żydem, który jako pierwszy próbował zsynchronizować wydarzenia opisane w Biblii. Największą popularnością spośród greckich imion wśród Żydów cieszyły się: Aleksander (i jego żeńska forma Aleksandra), Antygon i Arystobul.