Kryzys wileński

**Kryzys wileński** – popularne określenie na kryzys polityczny trwający od prawie półtorej dekady pomiędzy Polską, Litwą, a Białorusią.

## Historia

Jedną z pierwszych decyzji radzieckiego postbreżniewowskiego triumwiratu (Andropow-Ustianow-Kirilenka) było zareagowanie na coraz śmielsze poczynania ekipy Mieczysława Moczara w Polsce. Trzeba pamiętać, że w tym czasie w Polsce stacjonowało około sześćdziesięciu tysięcy żołnierzy radzieckich, a w NRD (do której większość drog prowadziła przez PRL) ponad sto tysięcy żołnierzy i broń nuklearna. W Politbiurze pojawiło się wiele pomysłów na rozwiązanie konfliktu, poważnie rozpatrywany był pomysł interwencji zbrojnej w Polsce, którą określono mimo wszystko jako zbyt ryzykowną. Sam Dmitrij Ustianow miał powiedzieć: ,,*Polska to nie Czechosłowacja, wojsko polskie na pewno stawi nam opór"*. Ostatecznie zdecydowano o zwiększeniu obecności agentów radzieckich w Polsce, a także o powołaniu Wschodniopolskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej na początku roku 1976, w której zadomowiono bardziej proradzieckich polityków polskich.

### **Małe, własne Idaho towarzysza Gierka**

Pierwszym sekretarzem Wschodniopolskiej Partii Komunistycznej został Edward Gierek, który razem z czołowymi politykami grupy katowickiej uciekł z Polski po dojściu do władzy Mieczysława Moczara. Twórca śląskiego dobrobytu został gorąco przywitany na obszarze, który oddelegowała mu Moskwa, zadbali o to przysłani przez Politbiuro agenci.

#### **,,Budujemy drugą Polskę"**

Rozpoczął ,,budowę drugiej Polski" poprzez ogromne inwestycje infrastrukturalne i budowlane. Jego reformy znaczący podniosły poziom życiowy kresowiaków, a także poprawiły gospodarczą kondycję Wschodniej Polski. Chwalił go francuski prezydent Jacques Chaban-Delmas, z kolei kanclerz Niemieckiej Republiki Federalnej Helmut Schmidt powiedział, że chciałby mieć go w swoim rządzie jako ministra gospodarki. Reformy Polaka w państwie kresowiaków zostały wstrzymane przez górę w roku 1980. Politbiuro uznało, że Edward Gierek prowadzi zbyt niezależną politykę zagraniczną, w związku z czym nakazano mu zaprzestania pobierania kredytów z zagranicy, a także przekreślenia ich, co spotkało się z oburzeniem zachodnich rządów, z kolei Gierkowi zaczęło brakować pieniędzy przez co Wschodniopolską SRR dotknął kryzys ekonomiczny. Zaczęło brakować pieniędzy do pokrywania wydatków, przez co władza została zmuszona do podniesienia cen żywności, urządzeń elektronicznych, leków i alkoholu, co spotkało się z odpowiedzią społeczeństwa. Tak jak w czerwcu 1956 i grudniu 1970 i tu robotnicy wyszli na ulicę nie mogąc pogodzić się z nową polityką podatkową. Sytuację uspokoiła milicja (i jej rosyjskie rezerwy), która na rozkaz Moskwy, a nie Gierka, rozgoniły protestujących siłą. Moskwa postanowiła ulitować się nad towarzyszem ze Śląska i udzielić mu pewnego wsparcia gospodarczego sztucznie utrzymując jego panowanie we Wschodniej Polsce. Przez następne lata stopniowo znoszono wzrost cen, nigdy jednak nie spadły one do wysokości sprzed 1980 roku. Nigdy także nie powrócono do programu ogromnych inwestycji, przeprowadzając raczej różne skromne programy gospodarcze.

#### **Reformy kulturalne**

Nie zapomniał o kulturze. Rozpoczął program propagowania kultury polskiej, do teatrów przywrócono dramaty narodowe, a także najlepsze polskie klasyczne dramaty. Gierek nazywany był mecenasem, porównywany był do niebaczących na sztukę, a nawet nazywanych prymitywami, Moczara i Korczyńskiego. To tutaj schronienie znalazł Stanisław Grochowiak, którego szczególną protekcją w ostatnich miesiącach życia otoczył I Sekretarz WPPK, wyprawiono mu bogaty pogrzeb, a samego poetę pochowano na Rossie (czyli na jednym z najważniejszych cmentarzy wileńskich).

Rządy Gierka to także okres ,,mody na polskość" nie tylko na obszarze Wschodniopolskiej SRR, a także chociażby na Litewskiej SRR i Białoruskiej SRR. To tutaj historycy i politolodzy dostrzegają początki odbudowy ruchu krajowców, a także renesans i ekspansję ruchu litwinowców. Wielu z mieszkańców Białorusi zamiast czuć się Rosjanami lub Białorusinami, identyfikowało się z Wielkim Księstwem Litewskim, nazywając się Polakiem lub Litwinem. Wielu dziennikarzy i działaczy społecznych zaczęło propagować łacinkę białoruską - wariant alfabetu łacińskiego przystosowany do języka białoruskiego. Działania te zaniepokoiły władzę w Moskwie. W 1980 roku władzę komunistyczne poleciły władzom Białorusi i Litwy, by ograniczyć wpływ polskiej kultury do minimum. Jawnie ostrzeżono samego Edwarda Gierka, któremu kazano trzymać się spraw własnej ziemi.

#### **Sytuacja religijna**

Mimo antykomunistycznego nastawienia Jana Pawła I, towarzysz Edward Gierek dążył do wyciszenia konfliktów z Kościołem katolickim. Była to pierwsza republika radziecka, w której zrezygnowano z prześladowań religii. Oczywiście służby cały czas infiltrowały kler, jednak można powiedzieć o zniesieniu całego systemu prześladowań, z którego znany był system totalitarny. To, mimo porażki gospodarczej roku 1980, zapewniło WPPK poparcie wśród prostych ludzi.

### **Koniec istnienia Wschodniopolskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej**

W roku 1992, na kilka tygodni po upadku Związku Radzieckiego, Jacek Bartyzel (regent Rzeczypospolitej Polski), przy entuzjastycznym wsparciu generałów i Wojska Polskiego, zajął cały obszar Wschodniopolskiej SRR. Edward Gierek został aresztowany i osadzony w areszcie domowym. Nie dotknęło to jednak wielu innych polityków socjalistycznych, którzy schronili się we Wschodniej Polsce, było ich zwyczajnie zbyt wielu. Dużo z nich zasiliło szeregi Zjednoczonej Lewicy, rozbudowując ją do poważnej organizacji opozycyjnej stanowiącej poważne zagrożenie dla rządu.

## Dzień dzisiejszy

Po uzyskaniu niepodległości przez Litwę i Białoruś, konflikt o Wschodnią Polskę rozgorzał na dobre. Wcześniej, gdy pozostawał on tylko w państwie radzieckim, był on rozgrywany tylko na szczycie władzy, a kierownictwo, mimo problematyczności Gierka, utrzymywało przy władzy to państwo, traktując je jako kartę przetargową w relacjach z uniezależniającą się Polską. Gdy i Litwa, i Białoruś, a ostatnia z nich Wschodnia Polska, ogłosiły niepodległość, towarzysz Gierek był bezpieczny dopóki miał protekcję wojsk Federacji Rosyjskiej, prezydent Borys Jelcyn zdecydował się pozostawić wojska we Wschodniopolskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej na czas wycofywania się wojsk z Niemieckiej Republiki Socjalistycznej i Polski. Nie śpieszył się z tym, obecność rosyjskich wojsk stanowiła poważną siłę przetargową w stosunkach polsko- i niemiecko-rosyjskich, jednak wkrótce kryzys konstytucyjny 1993 roku zmusił Jelcyna do natychmiastowego wycofania wojsk, które opuściły także Wschodnią Polskę.

Okazję wykorzystał Jacek Bartyzel, który ten region zajął budując jednak poważne antagonizmy w całym regionie. Litwa zerwała stosunki z Rzeczpospolitą uznając, że jej imperialne zapędy zagrażają niepodległości Kowna (tam znajduje się siedziba władz, oficjalnie stolicą Litwy jest Wilno). Z kolei Białoruś utrzymuje relacje z Polską, a kryzys wykorzystuje zależnie od własnego interesu politycznego, czasami podsyca nastroje antypolskie wśród mniejszości białoruskiej, zwłaszcza w rejonie Grodzieńszczyzny, czasami, gdy należy podpisać jakąś umowę z Polakami, podtrzymuje swoje uznanie dla aktualnych granic polsko-białoruskich.

Mimo wszystko, na tym obszarze działają grupy polityczne o różnym pochodzeniu etnicznym, dochodzi do pobić, a nawet zabójstw politycznych, konflikt może w końcu przerodzić się w realne walki.