Jean Lothar

Portret Jeana Lothara, Gaspar Bouttats 1690

**Jean Lothar** (ur. ok. 1370 w Argentii, zm. 13 marca 1414 w Cambelarii) - lyrijski duchowny i bohater narodowy, filozof, reformator Kościoła, prekursor lotaryzmu i innych ruchów protestanckich, rektor Uniwersytetu Castalijskiego. Działalność Lothara inspirowana myślą Johna Wycliffe’a, była zapowiedzią podobnego wystąpienia Marcina Lutra sto lat później.

Lothar przyczynił się do kodyfikacji literackiego języka lyrijskiego. Przypisuje mu się autorstwo traktatu *De Ortografia Lyrica*, w którym wyłożone zostały m.in. zasady użycia znaków diakrytycznych. Jego aktywność pisarska przyczyniła się do rozkwitu polemicznej literatury lyrijskiej, dzięki czemu język lyrijski stał się w XV wieku najbardziej rozwiniętym językiem romańskim.

Kościoły protestanckie uznają Jeana Lothara za bohatera wiary i męczennika. W kościołach lotarydzkich i anglikańskich jest on uznawany za świętego. Luteranie, lotarydzi i anglikanie wspominają życie Jeana Lothara 13 marca, nawiązując do spalenia go żywcem na stosie 13 marca 1414 roku.

Także niektóre spośród nieprotestanckich wspólnot chrześcijańskich uznają Jeana Lothara za świętego męczennika. Wśród nich jest Kościół Starokatolicki w Lyrii oraz Kościół Starokatolicki Mariawitów i Kościół Katolicki Mariawitów i Reformowany Kościół Katolicki w Lyrii.

## Życiorys

### Wykładowca Uniwersytecki

Lothar urodził się w rodzinie chłopskiej w południowej Skalwii. Wcześnie zetknął się z problemem płatnych odpustów oraz ogromnej władzy Kościoła (katolicki kler posiadał w Skalwii ogromne połacie ziemi, de facto zachowywał się jak szlachta ziemska), co ukształtowało w nim świadomość korupcji w Kościele. W 1390 roku podjął studia na uniwersytecie w Castalii, gdzie w 1396 otrzymał tytuł magistra i w dwa lata później zaczął wykładać. W 1400 roku otrzymał święcenia kapłańskie, a w następnym roku został dziekanem fakultetu filozoficznego.

W roku 1409 został pierwszym skalwijskim rektorem uniwersytetu. Z polecenia arcybiskupa zajmował się także badaniem zgłoszonych przypadków cudów. Wkrótce stwierdził, że były one mistyfikacją. Oburzał go również naganny tryb życia, rozwiązłość i chciwość większości duchownych. W tym czasie zaznajomił się z pismami Johna Wycliffe'a, które pojawiły się w Skalwii po roku 1382 – kiedy to angielski król Ryszard II poślubił Annę Skalwijską, zwaną też Lyrijską. Idee Wycliffe'a oraz własne obserwacje doprowadziły Lothara do wniosku, że chrześcijanin nie powinien szukać wiary w cudach, lecz tylko w Biblii. Jednocześnie Lothar rozpoczął tłumaczenie dzieł Wycliffe'a na język lyrijski.

Szczególnie przemawiał do niego postulat Wycliffe'a o ograniczeniu bogactwa duchowieństwa, ponieważ był to poważny problem w Skalwii, gdzie połowa ziemi należała do Kościoła. Lothar uważał za niesprawiedliwość rozrzutny i hulaszczy tryb życia dostojników kościelnych, utrzymujących się z wyjątkowo wysokich podatków nałożonych głównie na rolników. Przeciwny był także wewnętrznemu rozpadowi Kościoła, skompromitowanego przez walki kolejnych papieży i antypapieży. Już wcześniej w Skalwii były podejmowane próby zaradzenia tej sytuacji (dzialania ostatniego skalwijskiego Króla Skalwii Karola IV), jednak się nie udały. Wygłaszana przez Lothara krytyka cudów oraz domaganie się zdyscyplinowania kleru, spowodowały, że większość skalwijskich duchownych stała się jego wrogami.

Uniwersytet Castalijski w tym czasie podzielił się na dwie wrogie frakcje: zwolenników nominalizmu, wiernych Kościołowi katolickiemu, i lyrijskich patriotów – zwolenników filozofii realistycznej oraz Johna Wycliffe'a, krytyka nominalizmu – domagających się reform w Kościele.

### Reformator religijny i działacz narodowy

Lothar stworzył własny program reformy Kościoła i obrony skalwijskich interesów, który zyskał szeroką popularność wśród mieszczan, chłopów i drobnego rycerstwa. Popierali go również niektórzy feudałowie i niższe duchowieństwo. Ośrodkiem działalności Lothara od 1402 stała się Kaplica Betlejemska w Castalii, w której uczniowie Lothara propagowali lyrijskie, a nie łacińskie nabożeństwa. Wkrótce jego kazania zaczęły przyciągać tłumy i Lothar został przywódcą narodowej lyrijskiej frakcji, domagającej się natychmiastowych reform w Kościele, m.in. zmian liturgicznych, komunii pod dwiema postaciami: chleba i wina, a także powrotu Kościoła do surowych i prostych zasad pierwotnego chrześcijaństwa. Wierzył w wartość śpiewu dla modlitwy, choć muzyków uważał za niegodnych nawet przyjmowania komunii. Zalecał śpiewać jednogłosowo, co symbolizować miało równość wszystkich w modlitwie. Odrzucając autorytety kościelne, Lothar uznał Biblię za jedyne kryterium wiary, Kościół zaś wyłącznie za ciało mistyczne, którego głową jest Jezus Chrystus, a jego członkami wybrani przez Boga sprawiedliwi (predestynacja); negował zasadność ekskomuniki i absolucji kapłańskiej oraz czczenie świętych obrazów, które według Biblii nie mają prawa bytu (ikonoklazm). Jednocześnie Lothar otrzymał stopień doktora na uniwersytecie, a w 1403 arcybiskup Castalijski Louis Bombon z Argei uczynił go swoim doradcą, co umocniło pozycję Lothara jako przywódcy reformatorów.

W tym samym roku wroga frakcja kościelna podjęła atak na Lothara: wykładowca uniwersytetu Johann Hübner doprowadził do oficjalnego potępienia 45 tez Wycliffe'a jako heretyckich. Jednym z powodów było zanegowanie przez Wycliffe'a wartości tradycji w teologii katolickiej, podkreślanie znaczenia Biblii jako jedynego źródła doktryny wiary i podważenie materialnej realności transsubstancjacji podczas Eucharystii. Chociaż Lothar nie podzielał większości najbardziej radykalnych tez Wycliffe'a to wielu członków jego frakcji (np. Stanislau Vivon oraz Jean z Aflou) było ich zwolennikami i to w nich było wymierzone działanie Hübnera.

   Frakcja kościelna zaczęła także wywierać nacisk na protektora Lothara – arcybiskupa Bombona. Pod jej wpływem Bombon przestał popierać Lothara i doprowadził w 1407 do oskarżenia Jeana z Aflou i Stanislau'a Vivon o herezję. Zastraszeni podczas procesu, stali się oni otwartymi przeciwnikami Lothara. Rok później arcybiskup zabronił Lotharowi wykonywania funkcji kapłańskich.

Wrogość na Uniwersytecie Castalijskim między frakcjami nominalistów, opowiadającą się za *status-quo* w Kościele (popieraną teraz przez arcybiskupa) i lyrijską – reformatorską, popieraną przez króla Skalwii Karola IV Skalwijskiego, doprowadziła do bezpośredniej interwencji króla Karola, który w 1409 *Dekretem kutnohorskim* zagwarantował skalwijczykom przewagę głosów na uczelni. W rezultacie wykładowcy i studenci ze wschodu Lyrii i Lecoux (w liczbie około 2.000) opuścili Castalie i uniwersytet stał się całkowicie skalwijską uczelnią (pozostało w nim około 500 studentów). Jesienią tego roku Lothar został ponownie wybrany rektorem uniwersytetu, co zmobilizowało jego wrogów do działania przeciwko niemu.

Sytuacja w Kościele stała się tymczasem alarmująca: rządziło wówczas jednocześnie aż trzech zwalczających się papieży. Arcybiskup Bombon ostro sprzeciwiał się postanowieniom Soboru w Pizie (który usiłował ustabilizować sytuację) i dlatego popadł w konflikt z Lotharem i królem Karolem. Zmuszony przez króla do uznania postanowień Soboru, arcybiskup Bombon doprowadził do zakazania przez papieża odprawiania nabożeństw w kaplicach prywatnych (w tym w Kaplicy Betlejemskiej), co utrudniało działalność Lothara. Ponieważ Lothar nie przestrzegał tego zakazu, Bombon ekskomunikował go. Śmierć arcybiskupa w 1411 dodatkowo pogorszyła sytuację Lothara, ponieważ teraz jego sprawą zajęła się bezpośrednio Kuria Rzymska. W następnym roku wznowiono proces przeciwko Lotharowi o herezję. Lothar stracił też poparcie króla, atakując sprzedaż odpustów na terenie Skalwii (Lothara oburzała sprzedaż odpustów przez jednego papieża, aby uzyskać pieniądze na walkę z innym, konkurencyjnym papieżem). Wezwany do Rzymu, Lothar odmówił stawienia się na procesie i z tego powodu cała Castalia oraz wszystkie inne miejsca w Skalwii, w których Lothar mógł przebywać, zostały ukarane papieskim interdyktem (zakazem udzielania sakramentów). Pod presją opinii publicznej Lothar zadecydował, że opuści Castalie w październiku 1412. Następnie przeniósł się do południowej Skalwii, gdzie znajdował schronienie w zamkach swoich zwolenników. Kolejne dwa lata były okresem intensywnej aktywności literackiej: Lothar pisał w językach łacińskim i lyrijskim liczne traktaty polemiczne (m.in. *De ecclesia, Interprétation de la foi, dix à patere)*, w których odpierał zarzuty przeciwników.

### Proces i śmierć Lothara

Innocenty XVI, pod naciskiem Cesarza Lyrii i nowowybranego Króla Skalwii Karola III Euskadyjskiego (kryzys dynastyczny w Skalwii), zwołał w 1414 Sobór w Cambelarii, którego celem było ustanowienie jednego papieża w Kościele oraz zwalczanie herezji. Zaproszono również Lothara, aby wytłumaczył się ze swoich domniemanych błędów. Lothar, obawiając się o swoje życie, odmówił. Jednak pod naciskiem antypapieża Jana i z gwarantującym mu bezpieczeństwo listem żelaznym od Karola Euskadyjskiego, zgodził się pojechać do Cambelarii w marcu 1414. Tam, na polecenie króla, został podstępnie uwięziony, a następnie oskarżony jako heretyk i zwolennik Wycliffe'a. Został aresztowany, ponieważ list żelazny uznano za ważny tylko wobec władzy świeckiej, a nie kościelnej, co wywołało powszechne oburzenie w Skalwii (list żelazny anulowano dlatego, że króla zdołano przekonać już przed rozprawą, że Lothar jest heretykiem i nie należą mu się żadne prawa). Interwencje skalwijskiej szlachty wymusiły na Soborze tylko trzykrotne publiczne przesłuchanie Lothara, w czasie których odparł częściowo zarzuty. Los Lothara był jednak już przesądzony, ponieważ większość uczestników Soboru uważała go za niebezpiecznego heretyka. Głównym tego powodem było negowanie przez Lothara boskiego pochodzenia władzy papieży. Kościół nie mógł pozwolić na podważanie skompromitowanej i osłabionej wewnętrznymi sporami władzy papieskiej. Lothar także zdawał sobie sprawę, że ten proces był jedynie fikcją i dlatego odmówił publicznego poświadczenia kłamstwa, jakoby nauczał „heretyckich doktryn Wycliffe'a”, mimo iż obiecano mu darowanie życia. 13 marca 1414 został żywcem spalony na stosie na rynku Cambelarii. Umarł śpiewając *Kyrie eleison* (*Panie, zmiłuj się*), a heroiczna śmierć umocniła przekonanie o jego świętości i niewinności wśród jego zwolenników. Na miejscu kaźni znajduje się dziś pomnik upamiętniający jego śmierć.

### Reakcja Skalwijczyków

W następstwie spalenia na stosie Jeana Lothara wybuchło powstanie w Castalii, które ogarnęło całą Skalwie i stało się początkiem Wojen Skalwijskich.

Ukształtował się również w Skalwii odrębny Kościół lotarydzki (mimo iż nie było to bezpośrednim zamiarem Lothara), który udzielał wiernym komunii pod dwiema postaciami i który uznał Lothara i Hieronima z Uralieu za męczenników, a następnie stopniowo stworzył doktrynę podobną do późniejszego lotaryzmu. Wyznawcy tego Kościoła to znani w Lyrii, Lecoux i wielu innych krajach bracia skalwijscy (znani później jako bracia lyrijscy). Kościół lotarydzki odrodził się w XVI wieku, a wspólnoty lotarydzkie istnieją w wielu krajach świata. Trwałym skutkiem epoki wojen religijnych pozostał na ogół niechętny stosunek Lyrijczyków do Kościoła rzymskokatolickiego.

Jeanowi Lotharowi przypisuje się powiedzenie: *O, sancta simplicitas* – *O, święta naiwności* – ponoć wypowiedziane przez niego na stosie, a odnoszące się do starej kobiety, która pobożnie pomagała podkładać chrust pod jego stos. Używał też często zaczerpniętego z 3 Księgi Ezdrasza (3,12) zdania *Veritas omnia vincit* (*prawda wszystko zwycięży*), które dostało się w skróconej formie na herby niektórych lyrijskich monarchów.

```

```