Łéngoa Vèneta

## Brée testo in łéngoa

**Diciarasion oniversal dei deriti umani, art. 1**Tuti i èsari umani łi nase łibari e conpagni in dignità e diriti. Łi ga ła raxon e ła cosiensa de łi ga da conportarse i uni co chei altri inte'n spìrito de fradełansa.

Ła **łengoa vèneta** ła xe na łéngoa romanxa doparà da sirca 6 mijoni de persone inte l'àlto Adriàtego e inte altri posti meta de emigrài da cuà.

Scuaxi el 85% de parlanti vèneti łi se cata in tea Repùblega Vèneta. Altre comunità łe se cata in tea Dalmasia, Romania, Braxil, Arxentina, Mèsico e Montenegro.

## Gramàtega

Ła łéngoa vèneta ła xe na łéngoa de tipo SVO (soxeto-verbo-oxeto). Ła forma afermativa dełe fraxi ła xe mesa cofà che el soxeto el vien prima de tut, en jènere, seguìo dal verbo e dai altri conplementi.

### Xènare e nùmaro

El vèneto el distingue tra do xènari gramategałi (mas-cio e fémena) e do nùmeri gramategałi (singoło e plùremo). I pronomi i xe 6, co łe proprie varianse locali e łe forme par mas-ci e fémene.

Pronomi parsonałi
 Plùrema
/ nialtri

### Verbi

* Indicativo
* Conxuntivo
* Condisional
* Inperativo
* Infinìo
* Partiçipio
* Xerùndeo (nodar: el xerùndeo el xe doparà in caxi masa rari, ała major parte el se dòpara ła forma co "drio")

Tenpi:

* Prexente
* Pasà
* Fuduro

### Pronomi clìteghi

I pronomi clìteghi łi xe na particołaretà deła łéngoa vèneta. I pronomi clìteghi xe na "raforsasion" del pronome personal. In particołar, łi serve par speçificar ła parsona in tei verbi co forme guàłive tra parsone deverse (par exenpio, el verbo "ndar" el ga forme guàłive tra 3° parsona singoła e plùrema: "va". I pronomi clìteghi łi destingue tra "el va", "ła va", "łi va", "łe va").

Pronomi cìteghi (ex. verbo "ndar"
 Plùrema

## Fonètega

### Vocałi

Ła łéngoa vèneta ła ga nove vocałi, indicàe co çincue łétare:

 Seràe un toc
 Verte un toc
 Verte

NODA: co ghe xe do vocałi, ła prima ła indica un sono "no rotondà", l'altro un sono "rotondà".

* **Ła vocal [i]**: ła vocal [i] ła vien indicà co I.
* **Ła vocal [ɯ]**: ła vocal [ɯ] ła vien indicà co O. Masa volte ła deriva da na vocałe U tajana o latina.
* **Ła vocal [u]**: ła vocal [u] ła vien indicà co U.
* **Ła vocal [e]**: ła vocal [e] ła vien indicà co E, dita "serà" (ciapa l'açento serà É).
* **Ła vocal [o]**: ła vocal [o] ła vien indicà co O, dita "serà" (ciapa l'açento serà Ó).
* **Ła vocal [ɛ]**: ła vocal [ɛ] ła vien indicà co E, dita "verta" (ciapa l'açento verto È).
* **Ła vocal [ʌ]**: ła vocal [ʌ] ła vien indicà co A o anca, come el dixe el Manual GVU, co Â. Xe un sono tìpego dełe parlade visine ała łéngoa ładina.
* **Ła vocal [ɔ]**: ła vocal [ɔ] ła vien indicà co O, dita "verta" (ciapa l'açento verto Ò).
* **Ła vocal [a]**: ła vocal [a] ła vien indicà co A.

### Consonanti

Ła łéngoa vèneta ła ga consonanti, indicàe co łétare:

NODA: co ghe xe do consonanti, ła prima ła indica un sono "sordo", l'altro un sono "sonoro".

* **Ła consonante [m]**: ła consonante [m] ła vien indicà co N (vanti de B e P) e co M (in tełe altre situasioni).
* **Ła consonante [ɱ]**: ła consonante [ɱ] ła vien indicà co N (co ła xe vanti de F e V).
* **Ła consonante [n]**: ła consonante [n] ła vien indicà co N.
* **Ła consonante [ɲ]**: ła consonante [ɲ] ła vien indicà co GN.
* **Ła consonante [p]**: ła consonante [p] ła vien indicà co P.
* **Ła consonante [b]**: ła consonante [b] ła vien indicà co B.
* **Ła consonante [ŋ]**: ła consonante [ŋ] ła vien indicà co N (co ła xe vanti de G dura e C dura).
* **Ła consonante [t̪]**: ła consonante [t̪], par senplixità trascrita [t], ła vien indicà co T.
* **Ła consonante [d̪]**: ła consonante [d̪], par senplixità trascrita [d], ła vien indicà co D.
* **Ła consonante [k]**: ła consonante [k], dita "C dura", ła vien indicà co C (vanti de A, H, O, U e altre consonanti).
* **Ła consonante [g]**: ła consonante [g], dita "G dura", ła vien indicà co G (vanti de A, H, O, U e altre consonanti).
* **Ła consonante [f]:** ła consonante [f] ła vien indicà co F.
* **Ła consonante [v]**: ła consonante [v] ła vien indicà co V.
* **Ła consonante [θ]**: ła consonante [θ] ła vien indicà co Ç, ZH, Ž o TH. RVW ła prevede el doparamento de Ç.
* **Ła consonante [ð]**: ła consonante [ð] ła vien indicà co Đ, DH o D. RVW ła prevede el doparamento de Đ.
* **Ła consonante [s]**: ła consonante [s] ła vien indicà co S.
* **Ła consonante [z]**: ła consonante [z] ła vien indicà co S (vanti de consonante) e co X (vanti de vocal). Altre grafie łe inpone de doparar Z.
* **Ła consonante [r]**: ła consonante [r] ła vien indicà co R.
* **Ła consonante [l]**: ła consonante [l] ła vien indicà co L.
* **Ła semi-consonante [j]**: ła semi-consonante [j] ła vien indicà co J (tra do vocałi) e co I (in tełe altre situasioni).
* **Ła semi consonante [ɰ]**: ła semi-consonante [ɰ] ła vien indicà co Ł, ' o, masa raramente e in magnera eràda, co E.
* **L'articołasion [ts]**: l'articołasion [ts] ła vien indicà co Ç, Z o Ž.
* **L'articołasion [dz]**: l'articołasion [dz] ła vien indicà co Đ, Z o Ž.
* **L'articołasion [tʃ]**: l'articołasion [tʃ] la vien indicà co C (vanti de E e I).
* **L'articolasion [dʒ]**: l'articołasion [dʒ] ła vien indicà co G (vanti de E e I).
* **L'articołasion [w]**: l'articołasion [w] la vien indicà co U (in varie situsioni, in modo particołar tra C e vocal).

### El fenòmeno deła flutuasion

Ła flutuasion xe un fenòmeno particolar vèneto. Sto fenòmeno xe cauxà dałe difarense de pronunsia, consołidàe ntel tenpo, dełe varianse vènete. Par i exenpi, ciaparemo par referimento tre aree co diałeti difarenti: àrea A (che cióe ła pronunsia de l'Alto Padoan e del Mestrin), àrea B (che cióe ła pronunsia de l'Alta Marca) e àrea C (che ła cióe ła pronunsia del Bełunexe)

#### I soni Ç e Đ

Ła major parte dełe parołe tajane e latine co na C dolse, łe xe stà trasformàe i vèneto co un sono che varia da [s] inte l'àrea A, a [ts] inte l'àrea B, a [θ] inte l'àrea C. Sto sono, dixesto "flutuante" proprio parché variàbiłe, el xe scrito tradisionalmente e in tea Grafia RVW co ła łétara Ç.

El sono Đ se trasforma al steso modo de Ç, co sta flutuasion: [z] inte l'àrea A, [dz] inte l'àrea B, [ð] inte ò'àrea C.

#### El sono Ł

El steso canbiamento deła Ç el vien anca par ła Ł. Łe parołe scrite co ła Ł łe deriva da na L tajana o latina. Col tenpo łe se ga trasformàe a na consonante muta [] inte l'àrea A, a [ĕ] inte l'àrea B e rimaste [l] inte l'àrea C. Ła łétara Ł ła serve par conprendar tute łe pronunsie e evitar confuxion co altre parołe, par exenpio:

* "a" (prepoxision) e "ła" (artìcoło / pronome clìtego)
* "e" (conxunsion) e "łe" (articoło / pronome clìtego)
* "coa" (variansa de "coda") e "coła" (prepoxision articołada)
* "dei" (parte deła man) e "dełi" (prepoxision articołada. In sto caxo cuà se pol anca scrivar "dèi" e "déi"/"dei".

## Scritura

El vèneto no ga gnancora na grafia ofiçiałe doparà e açetà da tuti. Ghe xe masa varianse deła scritura vèneta, in particolar ghe xe ste tre.

### GVU (Grafia Vèneta Unitària)

Ła Grafia Vèneta Unitària ła xe stà creà in tel 1995 dała Xunta Rexonal deła Rexon Vèneto. Ła dòpara ste łétare:

**NODE:**

* prima de B e P ghe va sol che ła N, e no ła M del tajan.
* i digrafi C' e G' xe doparasti par scrivar łe C e G dolsi a fin paroła, tìpeghe dełe parlade bełunexi.
* par na vocałe che ła xe indestinta tra O e U, se dopara ła O (come inte "léngoa").
* ła łétara J se dopara tra do vocałi (come inte "mi vojo"). In tei altri caxi se dòpara ła I.
* ła łétara X se dòpara senpre par indicar el sono [z], a parte co che ła xe prima de na consonante (se scrive "sbajar" e no "xbajar" par ła paroła [zba'jar])

Ła GVU ła łasa masa posibiłità de sielta tra łe łétare.

Ła GVU no ła xe molto doparà de fato, ma molte altre scriture łe fa fundamento su cuesta.

### Grafia de l'Academia de ła Bona Creansa

L'Academia de ła Bona Creansa ła ga svilupà na grafia propria par ła łéngoa vèneta.

**NODE:**

* prima de B e P ghe va sol che ła N (come in tea GVU).
* par ła vocałe indestinta tra O e U se dòpara U (come inte "łéngua").
* ła łétara J se dòpara come in tea GVU.
* el sono [z] se scrive senpre Z, anca davanti de na consonante (se scrive "zbajar").
* no ghe xe ła Q. Par tute łe parołe con Q (qua, queła, squaxi) se dòpara C (cuà, cueła, scuazi).

### Grafia RVW

Ła grafia RVW ła nase da l'incontro deła GVU e deła Grafia de l'Academia. Ła vien doparà al momento in tel sito Repùblega Vèneta Wiki.

Ła reciapa ła Grafia de l'Academia, co sti łixieri canbiamenti:

* Par el sono [z] se dòpara senpre ła X, a parte co che ła xe prima de na consonante.
* Par el sono [st͡ʃ] se pol doparar sia S-C sia SC, par [ð] se pol doparar sia D sia Đ.
* Par el sono [ɲ] se dòpara GN e no NJ.
* Ghe xe in pì ła łétara Ç, che ła se sòpara par indicar ła flutuasion de [ts], [θ] e [s]. Ła se pol doparar sol che co deriva da na C tajana o latina (ex. "cento" (tajan) → "çento", "condicio" (latin) → "condiçion", ma mai "passione" (tajan) → "paçion\*"). A asensa de maniere par doparar ła Ç, se pol doparar S.
* No ghe xe ła Q (vedi Grafia de l'Academia).