Chiny

## Republika Chińska

### Największe miasta

Szanghaj, Pekin, Tiencin, Wuhan, Shenyang, Kanton, Harbin, Xi’an, Nankin, Dalian

**Chiny, Republika Chińska** - państwo położone w Azji Wschodniej. Od północy graniczy z Rosją i Mongolią, od wschodu z Koreą, od południa z Wietnamem, Indochinami, Birmą, Indiami, Bhutanem i Nepalem, a od zachodu z Pakistanem i Afganistanem.

## Historia

#### **Dwudziestolecie międzywojenne**

W trakcie I wojny światowej nastąpiło osłabienie nacisku politycznego i gospodarczego ze strony Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Rosji, zajętych wojną w Europie. Wzmocniły się natomiast wpływy Japonii i USA. Odrzucenie na paryskiej konferencji pokojowej w 1919 roku żądań chińskich w sprawie unieważnienia przywilejów i praw obcych mocarstw na ich terytorium, a także zwrotu poniemieckiego terytorium koncesyjnego w Shandongu wywołało masowe demonstracje. 10 października 1919 roku został restaurowany Kuomintang, gdy Sun Jat-sen utworzył nowe ugrupowanie legitymujące się tą nazwą. Sunowi udało się przekonać wojska prowincji Yunnan i Guangxi do przejścia na jego stronę i z ich pomocą w 1921 roku odzyskać Kanton. W 1923 r. Sun sam mianował się generalissimusem nowych władz. W kraju zaczęły się organizować kółka marksistowskie, z których w 1921 powstała Komunistyczna Partia Chin. Komuniści nawiązali współpracę z Kuomintangiem w 1924 roku, przekształconym w partię narodowo-rewolucyjną. Współpraca pomiędzy Kuomintangiem a KPCh doprowadziła m.in. do utworzenia Armii Narodowo-Rewolucyjnej, podległej rządowi w Kantonie.

Armia Narodowo-Rewolucyjna rozpoczęła 9 lipca 1926 działania znane jako „ekspedycja północna”. W marcu 1927 zajęła dolinę rzeki Jangcy od Hankou do Szanghaju. Dowodzący armią generał Czang Kaj-szek, następca Sun Jat-sena, 12 kwietnia 1927 zerwał współpracę z komunistami, dokonał masakr ich zwolenników i utworzył nowy rząd w Nankinie. Z tego powodu 1 sierpnia 1927 w Nanchangu wybucha powstanie pod przewodnictwem Zhu De oraz Zhou Enlaia. Tego samego roku w prowincji Hunan i częściowo w prowincjach: Jiangxi i Guangdong, wybuchło pod przywództwem Mao Zedonga „powstanie jesiennych zbiorów”. Oba powstania są uważane za początek II rewolucyjnej wojny domowej (1927-1937) i za początek formowania Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. W następstwie powstań w prowincjach środkowych i południowych Chin powstały liczne tereny pod wyłączną władzą KPCh. Stały się one bazami rewolucyjnymi. Największą z nich stała się w 1931 Chińska Republika Rad. Przewaga wojsk Kuomintangu była tak znaczna, że komuniści zdecydowali się opuścić swe bazy. W czasie Długiego Marszu przedarli się do prowincji Shaanxi, gdzie utworzyli nową bazę w okolicy miasta Yan’an. 18 września 1931 japońska Armia Kwantuńska, pod dowództwem Shigeru Honjō, wysadziła w powietrze odcinek należącej do Japonii Kolei Południowomandżurskiej i oskarżyła o ten sabotaż Chiny. W ten sposób rozpoczęły się działania zbrojne w Mandżurii. 9 marca 1932 Japończycy proklamowali utworzenie marionetkowego Państwa Mandżurskiego (Mandżukuo) z Puyi jako cesarzem mandżurskim. To wydarzenie było preludium do nadchodzącego konfliktu japońsko-chińskiego.

Japończycy uderzyli na Chiny właściwe w 1937 roku. Po incydencie na Moście Marco Polo opodal Pekinu, rozpoczęła się wojna chińsko-japońska. Posiadanie wspólnego wroga doprowadziło do porozumienia komunistów z Kuomintangiem i utworzenia wspólnego frontu antyjapońskiego. W latach 1937–1938 Japończycy opanowali znaczne obszary Chin z Pekinem, Tianjinem, Szanghajem, Nankinem, Kantonem, Wuhanem. Wojska chińskie kontrolowały obszar środkowych i zachodnich Chin. Przez kolejne lata Japońska Cesarska Armia zaczęła jednak ponosić coraz większe straty. Było to wynikiem działań m.in partyzantki Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, która stale sabotowała linie zaopatrzeniowe, w wyniku czego Japończycy tracili środki do prowadzenia silnej ofensywy. W 1939 roku wojna nabrała charakteru pozycyjnego.

#### **Lata 40.**

Pogarszająca się sytuacja na froncie nie pomagała propagandzie wojennej Japonii. Niektórzy członkowie rządu zaczęli naciskać na przywództwo aby ograniczyć działania zbrojne lub kompletnie wycofać się z Chin i porzucić plany ekspansji w tamtym regionie, proponując jako alternatywę atak na Związek Radziecki w najbliższej przyszłości. W międzyczasie w Chinach scena polityczna u władzy uległa mocnemu podzieleniu. Część polityków i działaczy odpowiadała się za zacieśnieniem współpracy z KPCh, inni (głównie środowisko Czang Kaj-szeka) przeciwnie. Dla Japonii ostatnia nadzieja leżała w Niemczech, które jednak nie odnosiły sukcesów w II wojnie światowej toczącej się w Europie. Kilka miesięcy po jej zakończeniu Japończycy podejmują ostateczną decyzje - 12 sierpnia 1941 roku wycofują się z Chin i Mandżukuo. Był to najprawdopodobniej największy sukces Republiki Chińskiej oraz największa porażka Japonii w historii.

Zwycięstwo nad Cesarstwem i odzyskanie kontroli nad Mandżurią było dla Czang Kaj-szeka znakiem, że chińska potęga ma w końcu szanse się odrodzić. Wiedział jednak, że nie może pozwolić na istnienie komunistów wewnątrz chińskich struktur państwowych, wobec czego nakazał ponownie zmobilizować armie a następnie aresztować wszystkich działaczy komunistycznych i żołnierzy Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej znajdujących się na wschodzie państwa, stacjonujących tam od zakończenia wojny. Później nadszedł czas ostatecznej ofensywy na Yan'an, gdzie znajdował się aparat centralny komunistów. Wywołało to fale protestów, zamieszek i buntów w całym kraju. Mimo to po długiej walce na nieprzyjaznym terenie komuniści zostali pokonani, a wielu dygnitarzy (w tym Mao Zedong) osądzonych. Tym samym KPCh zakończyła swoje istnienie na terenie Chin, ale wielu działaczy (w tym Zhou Enlai) kontynuowało jej istnienie w Mongolii. Kolejne lata były dla odnowionych Chin olbrzymim skokiem gospodarczym, ponieważ zdecydowano się odbudować i zmodernizować zacofany przemysł. Na podstawie chińsko-tybetańskiego porozumienia Tybet stał się państwem satelickim wobec Republiki. W 1947 zapadły decyzje o rozwoju systemu zbrojeniowego, który na tamte lata był fatalny, gdyż większość sprzętu pochodziła z początku lat 20.

#### **Lata 50.**

W kolejnych latach bardzo często zmieniał się skład chińskiego rządu. Polityka rozwoju przemysłu cywilnego i wojskowego była dalej kontynuowana, do roku 1952 w jej wyniku PKB Republiki Chińskiej wzrosło o 15%. W połowie 1954 doszło do incydentu granicznego z Rosją. W trakcie starcia poległo 152 żołnierzy po stronie Chin oraz 112 po stronie Rosji Bolszewickiej. Pomimo podpisania porozumienia i tak znacznie pogorszyło to dotychczas neutralne stosunki z rządem radzieckim. Cesarstwo Japonii kierując się własnymi interesami zachciało wykorzystać napiętą sytuacje na linii obu państw, aby podpisać tymczasowe porozumienie polityczne i wojskowe z Chinami. W państwie środka zostało to odebrane jako zwrot w relacjach z Japonią, jednak jak miało się okazać było to jedynie rozwiązanie tymczasowe.

Po wybuchu III wojny światowej w 1956 roku Chiny i Japonia otworzyły front w Azji, dokonując agresji na broniącą się przed Reichspaktem Rosję. W przeciwieństwie do Japonii, Chiny odmówiły podpisania porozumienia i paktu o współpracy z IV Rzeszą i jej państwami satelickimi, argumentując to *"zbrodniczymi ideami i planami, z którymi Republika Chińska nie zamierza mieć nic wspólnego"*. Ze względu na trudne syberyjskie warunki walki nie były zaciekłe, a pod chińską okupacją znalazły się nieliczne tereny, m.in Mongolii. Zwrotnym momentem okazało się być ogłoszenie wycofania się Japonii z wojny, oraz kontynuacja okupacji dotychczas zdobytych terenów wschodniej Syberii (m.in Kamczatki). Pozostawione na pastwę losu i zdradzone Chiny zostały zmuszone do podpisania w 1958 roku ugody z Rosją, na podstawie której wycofają się z jej terytoriów. Tym samym wojna okazała się być jedną wielką porażką i zawodem. W powojennych Chinach sytuacja zmieniła się na silnie niestabilną. Powstało wiele nielegalnie działających struktur politycznych oraz organizacji o charakterze terrorystycznym i separatystycznym.

#### **Lata 60.**

Pomimo trwającego kryzysu gospodarczego, życie ludzi w biedniejszych terenach wiejskich uległo znacznej poprawie. Zdecydowanie zmniejszył się wskaźnik ubóstwa oraz analfabetyzmu. Rząd Chin w 1964 postanowił o przełomie w polityce zagranicznej. Trwająca zimna wojna postawiła rodzące się mocarstwo w ciężkiej sytuacji, ponieważ było otoczone przez dwa bloki: V Międzynarodówkę z Rosją na czele, która stale wspierała rozwój i działania indochińskich komunistów oraz działającej w Mongolii KPCh, oraz przez sympatyzujące z Cesarstwem Japonii NATO. Z tego powodu zdecydowano się nawiązać znacznie lepsze stosunki z Polską i całym Paktem Stalowym. Na początku 1966 chiński MSZ wyruszył do Warszawy, gdzie odbyły się szerokie rozmowy chińsko-polskie. Po dwóch tygodniach negocjacji w ramach ugody postanowiono, że Polska zobowiąże się do wsparcia militarnego Republiki Chińskiej w wypadku agresji ze strony Rosji lub Wietnamu, a do Chin zostanie wysłanych 300 tysięcy żołnierzy Wojska Polskiego, którzy zaczną tam rotacyjnie stacjonować na kilka najbliższych lat. Tajny element porozumienia zawierał także przeprowadzenie specjalnej interwencji w Wietnamie, celem obalenia reżimu komunistycznego. Oprócz tego polskie przedsiębiorstwa miały być zwolnione z cła, a Rzeczpospolita miała wzmożyć swój import chińskiego żelaza, wolframu, cynku i ryżu. W czerwcu 1966 doszło do nieudanej próby zamachu na Czang Kaj-szeka. Zamachowca udało się schwytać - jak się okazało był agentem KGB. Chiny nie zamierzały pozostać wobec tego obojętne i ryzykownie sprowokowały kilka konfliktów granicznych w Mandżurii, oskarżając o to Rosję.

We wrześniu 1966 na podstawie podpisanego wcześniej porozumienia wybucha wojna wietnamska. Chińskie wojska przy ogromnym wsparciu Wojska Polskiego dokonały inwazji na północną część kraju. Kilkuletnia wojna była bardzo opłakana w skutkach - po obu stronach dochodziło do zbrodni wojennych, a trudny zalesiony i tropikalny teren na jakim leżał Wietnam nie pomagał w prowadzeniu walki. W końcowej fazie wojny została użyta broń jądrowa. W międzyczasie doszło też do spotkania Edwarda Raczyńskiego z Czang Kaj-szekiem, po którym ogłoszono, że Republika Chińska oficjalnie stała się członkiem Paktu Stalowego. Zginęło bardzo wielu żołnierzy, a i tak nie udało się w pełni spełnić podstawowego celu inwazji, jakim było całkowite obalenie wietnamskich komunistów, gdyż po zakończeniu konfliktu na opanowanych przez Chiny i Polskę terytoriach utworzony został republikański Wietnam Północny, zaś Komunistyczna Partia Wietnamu zdołała utrzymać władze na południu.

#### **Lata 70.**

Od ponad dziesięciu lat w Chinach w siłę rosły ruchy separatystyczne i terrorystyczne. Wojna w Wietnamie i ogromne straty wśród żołnierzy tylko napędzały ten proces. Wielu wojskowych wysokiego szczebla oraz polityków planowało powrót do tzw. ery militarystów, konstruując potajemnie samozwańcze rządy. Głównymi siłami byli komuniści z zreformowanej KPCh (na ideologie partii bezpośredni wpływ miało przejęcie władzy w Rosji przez Valerego Sablina); nacjonaliści pod przywództwem gen. Lai Min-tanga, oraz anarchiści pod przywództwem rady naczelnej (składała się z kilkudziesięciu oficerów).

23 listopada 1971 okazał się być czarnym dniem dla Chin. Czang Kaj-szek został otruty cyjankiem w czasie swojej pracy, najprawdopodobniej przez przekupionego urzędnika. Chwile później wojska dowodzone przez sympatyzującego z komunistami gen. Ye Jianyinga rozpoczęły pucz wojskowy w Pekinie, oraz przejęli tereny Mandżurii, Hebei i wschodniej Mongolii Wewnętrznej. Sytuacje wykorzystali nacjonaliści oraz anarchiści i również ogłosili siłową secesje niektórych regionów. Wtedy rozpoczęła się druga chińska wojna domowa. Komunistyczna rewolucja dzięki wsparciu ze strony Rosyjskiej Unii Ludowej i Mongolii szybko rozprzestrzeniła się na całe północne Chiny, zaś anarchiści z racji iż ich liderami byli w dużej mierze czołowi dowódcy armii zdołali na swoją stronę przeciągnąć bardzo dużo żołnierzy. W wyniku tego południowa część państwa środka była pod kontrolą anarchistów. Rząd Kuomintangu uciekł na Tajwan, gdzie przy wsparciu Paktu Stalowego planowali kontruderzenie na puczystów. Wszystkie frakcje okazały się być wobec siebie wrogie. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza po przejęciu kontroli nad resztkami republiki uderzyła w pierwszej kolejności na nacjonalistów, których obrona szybko się załamała. Lud pod ich okupacją buntował się, głównie ze względu na złe administrowanie.

W tym samym czasie do neutralnego w wojnie Tybetu z Himalajów niespodziewanie wkroczyły wyspecjalizowane górskie jednostki nazistowskie, prowadzące tam walkę partyzancką od końca III wojny światowej. Tybet nie posiadał swojej regularnej armii, wobec czego działania bojówek były nie do zatrzymania. Po zajęciu Lhasy proklamowane wolne terytorium, gdzie przez kolejne lata ludność tybetańska była mocno uciskana przez okupantów. Wiele wiosek zostało spalonych, a ich mieszkańcy wymordowani. Mimo to gęstość zaludnienia Tybetu nie pozwalała na skuteczne eksterminacje ludności. W sierpniu 1972 Lin Min-tang podpisał akt kapitulacji kliki nacjonalistycznej, samemu zostając aresztowanym przez komunistów. Komuniści i anarchiści postanowili o wzajemnym porozumieniu na czas bliżej nieokreślony i zatrzymaniu walk.

Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami stacjonujące w Wietnamie Północnym Wojsko Polskie ponownie zjednoczone z Chińskimi Narodowymi Siłami Zbrojnymi rozpoczęło natarcie na kontrolowane przez anarchistów wolne terytorium. Z uwagi na brak zorganizowanej armii tych drugich opór był znikomy, a interwencja bardzo prosta. Po zajęciu Hong Kongu rząd republiki ulokowany dotychczas na Tajwanie przeniósł tam swoje struktury. Na czele nowego rządu stanął Zhou Enlai - były komunista chiński i członek KPCh, który jednak zdezerterował z armii północnej z uwagi na ich uleganie wpływom Moskwy. Wojna domowa w stanie zawieszonych walk trwała jeszcze kilka lat, a przyszłość Chin pozostawała bardzo niepewna. Przełomowy okazał się być rok 1974. Wtedy niestabilny rząd KPCh rozpadł się, a Republika Chińska z łatwością przejęła kontrolowane przez nią terytoria. Tym samym konflikt zakończył się zwycięstwem Kuomintangu. Zwycięstwo przypieczętowała ogromna parada wojskowa w nowej stolicy Republiki - wyzwolonym Pekinie. Enlai zapowiedział zmiany w systemie politycznym Chin, m.in wprowadzenie do rządu przedstawicieli wielu idei i grup społecznych. Wprowadzono programy odbudowy przemysłu i armii. Ostatnim problemem był opanowany przez nazistów Tybet, gdzie konieczna była interwencja wojskowa. Z tego powodu w sierpniu 1975 roku chińskie dywizje górskie wkroczyły na teren Wyżyny Tybetańskiej, gdzie opór był praktycznie zerowy. Po zakończeniu interwencji Tybet został inkorporowany do Republiki Chińskiej, co nie spodobało się przebywającemu na emigracji w Indiach Tenzinowi Gjaco.

Pod koniec lat 70. Chiny za sprawą przeprowadzonych wcześniej reform gospodarczych i inwestycji zagranicznych stały się najlepiej zindustrializowanym i uprzemysłowionym krajem Azji.

#### **Lata 80.**

Decyzją prezydenta Zhou Enlaia przeprowadzona została gruntowna restrukturyzacja rządu. Za głównego konkurenta na arenie międzynarodowej uznano Stany Skonfederowane, w związku z czym podjęto decyzje o masowym zbrojeniu i szkoleniu rezerwistów. Mimo to Sztab Generalny szykował się na bardziej prawdopodobny konflikt z Rosją niż z Ameryką czy Japonią. Podjęto również decyzje o masowym eksporcie chińskich pojazdów wojskowych (głównie czołgów i haubic samobieżnych) za granicę.

W 1984 roku Zhou Enlai w uwagi na podeszły wiek ustąpił z urzędu prezydenta. Na tym stanowisku zastąpił go Zhu Rongji.

W 1988 roku wybuchła afera korupcyjna związana z prezydentem. Na światło dzienne wypłynęły informacje jakoby Zhu Rongji miał przyjmować łapówki od firm, milionerów i szefów chińskiej triady w zamian za ustępstwa. Prezydent nie odniósł się do zarzutów, a w wielu miastach doszło do strajków i innych form manifestacji. Domagano się jego dymisji i aresztowania przez służby. Protesty utrzymywały się ponad rok, a największe z nich rozpoczęły się 15 września 1989 roku na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. 21 września wprowadzono stan wyjątkowy na terenie całego miasta, a protesty nieskutecznie próbowała rozpędzać policja. 1 października zdecydowano się na użycie wojska aby rozbić protesty. Nad ranem pojawiły się tam ciężarówki z wojskowymi na pokładzie, pojawiły się też pierwsze doniesienia o zatrzymaniach i ofiarach. Pomimo upływu kolejnych 3 dni placu nie udało się zdobyć, wobec czego interweniowały siły zmechanizowane i pancerne. 3 października ok. godziny 22:30 rozległy się serie z karabinów maszynowych, a na placu doszło do masakry.

Po masakrze w całej Republice Chińskiej zaczęło wrzeć. We wszystkich większych miastach rozpoczęły się masowe protesty, w trakcie których dochodziło do starć pomiędzy cywilami a siłami rządowymi. Po jakimś czasie powstało jednolite kierownictwo protestów zwane Komitetem Wolności Republiki Chińskiej. Była to organizacja studencka i silnie zdecentralizowana, jednak na tyle silna aby zwrócić się do innych państw na forum ONZ o pomoc.

27 października 1989 roku szef sztabu generalnego sił zbrojnych Republiki Chińskiej marszałek Hui Vdu-pen oficjalnie zakomunikował prezydentowi Zhu Rongji, że jeżeli nie przestanie wysyłać wojsko przeciwko protestującym to będą go czekać surowe konsekwencje. Wszystkie oddziały skierowane do pacyfikacji protestów zostały wycofane, a w okolicy Pekinu zaczęły gromadzić się siły wojskowe. W mieście policja ustawiła blokady i inne umocnienia. Prezydent zarządził utworzenie Gwardii Prezydenckiej przy policji, jednak jej zdolności bojowe były znikome. W związku z obrotem wydarzeń zdecydowano się na negocjacje w Pekinie. W pierwszej turze negocjacji protestujący przedstawili sześć punktów: demokratyzacja państwa, zwiększenie wydatków na szeroko pojętą administrację cywilną, przeprowadzenie wyborów parlamentarnych, samorządowych i prezydenckich pod okiem międzynarodowej komisji, zaprzestanie prześladowań opozycji i mniejszości, skazanie ludzi winnych masakrom, jakie wydarzyły się po rozpoczęciu protestów i wydalenie skorumpowanych polityków i skazanie ich za korupcję. Przedstawiciele rządu odmówili przeprowadzenia reform.

Do Chin przybyli przedstawiciele dyplomatyczni z Noworosji, Jugosławii i Iraku. Podpisano porozumienie o wzajemnej ochronie, a w razie wybuchu konfliktu zbrojnego do nieodpłatnego przekazywania sprzętu, uzbrojenia i innych materiałów potrzebnych do skutecznego prowadzenia walk.

Marszałek Hui Vdu-pen rozczarowany decyzją prezydenta o odmowie przeprowadzenia reform zakomunikował mu, że jeżeli je przyjmie zostanie ułaskawiony z zarzutów dotyczących korupcji. Zhu Rongjiego w żaden sposób te groźby nie ruszyły, bo przy kolejnej turze negocjacyjnej dalej podtrzymywał swoje negatywne stanowisko. Tajnie nakazał służbom specjalnym aresztować zarząd komitetu po zakończeniu trzeciej tury negocjacji.