Wp/hu/глаголита иирааш

А **глаголита** а легөөшибб ишмертт слаав аабеецее. Аалталааношан елфогадотт, һођ а 9. саазадбан һозтта леетре а Тессалоникеебөөл саармазоо Сент Цирилл серзетеш. Өөт ееш а баађјаат, Сент Метоодот III. Миһааљ бизаанци чаасаар күлдтте 863бан Нађмораавиааба, һођ терјесјеек а керестеењшеегет а терүлетен еелөө њугати слаавок көзөтт. А тештвеерек елһатаарозттаак, һођ а сент көњвекет лефордиитјаак аз аатлагнеепешшеег саамаара еертһетөө (ма ооеђђһаази слаавкеент ишмертт) њелвре. Мивел шем а гөрөг, шем а латин аабеецее нем түүнтт алкалмашнак а њелв һангјаинак а виссаадаашаара, Цирилл еђђ ууј аабеецее, а глаголита мегалкотааша меллетт дөнтөтт, амиһез алапул а Тессалоникееи теема терүлетеен еелөө слаав төржек диалектушаат ветте.

Миутаан Метоод иш мегһалтт 885-бен, а глаголита иирааш политикаи ееш валлааши цеелокра валоо һаснаалата мегсүүнтт, мивел V. Иштваан паапа паапаи буллаабан корлаатозтта а нем гөрөг вађ латин њелвүү литургиа терјестеешеет вађ фелолвашаашаат. Уђанеккор I. Сватоплук, һођ а Франк Биродалом кедвеебен јаарјон, елүлдөзтте Нађмораавиаабоол Цирилл ееш Метоод таниитваањаит. Келемен, Наум, Горазд, Ангелар ееш Саава 886-бан ееркезттек а менедеекет адоо I. Борис болгаар каан удварааба, аһол иродалми ишколаат алапиитоттак. А Преслави Иродалми Ишколаабан фејлестеттеек ки нееһаањ еевтизеддел кеешөөбб а цирилл иираашт, ееш а кеет иираашт а 13.-14. саазадиг меег еђђараант һаснаалттаак Булгаариаабан. А глаголита њомокбан Чеһорсааг, Панноониа ееш Оросорсааг терүлетеере иш ааттерједтт, де чак а һорвааторсааги ееш далмаациаи папшааг өөризтте мег а 19. саазад елејееиг аз еђђһаази слаав њелв иираашаара.

Маара минден слаав њелвүү орсааг бевезеттте а латин вађ а цирилл иираашт, а глаголита фөөлег а келети ортодокс ееш а келети католикуш ритуаалиш һаснаалатаара корлаатозоодик.

## Невеенек ередете

А *глаголита* елневезееш а 'соо, бесеед' јелентеешүү ооеђђһаази слаав ⰳⰾⰰⰳⱁⰾⱏ (*глаголъ*) саваабоол еред а неолатин glagoliticus кифејезеешен керестүл, де чак еевсаазадоккал аз иирааш сүлетееше утаан кездттеек ел һаснаални раа.

Һорваатул glagoljica, ами валоосиинүүлег а 14. саазади Һорвааторсаагбан алакултт ки а glagoljati 'ооеђђһаази слаавул мишеет мондани' игеебөөл.

А глаголита волтт елтерједееши терүлетеен ма бесеелтт њелвек көзүл аз иираашт болгаарул, мацедоонул ееш оросул глаголица; һорваатул, сербүл штб. glagoljica; чеһүл hlaholice, лењђелүл głagolica, словаакул hlaholika ееш словеенүл glagolica.

## Төртеенете

### Ередете

А көзвеелекедееш серинт аз аабеецеет Цирилл ееш Метоод талаалттаак ки, һођ елөөшегиитше а керестеењшеег терјестеешеет. Валоосиинүүлег аз ередети бетүүкет кивејезеттен а Македоониа терүлетеен бесеелт слаав њелвјаараашокра тервезттеек.

Нем тудјук, ередетилег һаањ бетүүбөөл ааллтт, де талаан каабее ањњибоол, минт а моделлјеенек тартотт гөрөг аабеецее. А ма ишмертт 41 бетүү көзөтт талаалһатоок нем гөрөг һангокат јелөлөө карактерек иш - езеккел талаан Сент Цирилл егеесиитетте ки аз аабеецеет -, валаминт а 12. саазад шораан аз аккорра маар доминааншшаа ваалоо цирилл аабеецее һатаашаара бекерүлөө лигатуураак. А кеешөөбби саазадокбан саамук драстикушан чөккент, аз еђђһаази слаав њелв леиираашааһоз а модерн (һорваат ееш чеһ) ђакорлат кевешебб минт 30 бетүүт һаснаал. А 41 бетүү көзүл 24 фелтеһетөөлег а көзеепкори курзиив гөрөг минускулаак орнаментаалиш штиилушуу саармазеека.

А төбби маашшалһангзообетүү ередете ишмеретлен. Һа Сент Цирилл адтта һоззаа өөкет, валоосиинүүлег а керестеењ сөвегек еђђик иираашаабоол. Ђакран фелтеетелезик, һођ а Ⱎ (*ша*), а Ⱌ (*ци*) ееш а Ⱍ (*черв*) өөше а һеебер ש (*шин*) ееш צ (*цаади*), мииг а Ⰶ (*живете*) өөше а копт Ϫ (*ђанђа*). Cubberly серинт висонт аз өрмеењ аабеецее а легвалоосиинүүбб, һа чак еђђ прототипушт фелтеетелезүнк. А јелөлтек көзөтт ван меег а самаритаануш иирааш, амит Цирилл а казаарокһоз а Херсонеесоси теемааба тетт уутја шораан танултт мег.

А Цирилл саамиираашшал сембен, аһол а бетүүк а гөрөг саамиираашбоол өрөкөлттеек саамеертеекүкет, а глаголита саамиирааш аз аабеецеешорреднен алапул.

А кеет - кеешөөбб Сент Цириллкеент ееш Сент Метоодкеент канонизаалт - тессалоникееи фивеерт а бизаанци чаасаар 862-бен Нађмораавиааба күлдтте Растислаав феједелем кеереешеере, аки фүггетленедни акарт а келети франк папоктоол. Акаарһођ иш келеткезетт, а глаголита иираашт 863 ееш 885 көзөтт һаснаалттаак кормаањзати ееш валлааши документумокон, товаабббаа а Нађмораавиаи Акадеемиаан (*Вэљкоморавскэ̄ училишэ*), аһол а көветөөикет кеепезттеек. А 19. саазадбан Јеружаалембен талаалтт Кијеви мишекөњвет а 10. саазадра датаалттаак.

886-бан Њитра келети франк пүшпөке, Вихиӊ, бетилтотта аз иираашт ееш Метоод 200 көветөөјеет (фөөлег аз акадеемиа танулоојит) бөртөнбе веттеттте, акик кеешөөбб сеетсоороодттак, мааш форраашок серинт педиг а франкок еладттаак өөкет рабсолгаанак. Меегиш шокук (пл. Наум, Келемен, Ангелар ееш Саава, Горазд) аат тудттак сөкни Булгаариааба, аһол I. Борис мегбиизтта өөкет аз ааллам јөвөөбели папшаагаанак слаав њелвүү таниитаашаавал. Миутаан Булгаариа ааттеертт а керестеењшеегре 885-бен, а валлааши церемоониаакат ееш а сентмишеет а Бизаанци Биродаломбоол күлдөтт папок гөрөг њелвен, бизаанци риитуш серинт везетттеек. А бизаанци бефољааш нөвекедеешеетөөл ееш аз ааллам ђенгүлеешеетөөл тартоо Борис а слаав аабеецее ееш њелв еђђһаази һаснаалатаат а Болгаар Биродалом Конштантинаапољтоол валоо фүггетленшеегеенек а мегөөрзеешенек аз еђђик ескөзеенек текинтетте. Борис тевеекењшеегеенек көветкезттеебен Охридбан ееш Преславбан акадеемиа алапултт.

### Елтерједееше ееш Һорвааторсаагон киивүли һањатлааша

Аз Охриди Иродалми Ишкола ееш а Преслави Иродалми Ишкола диаакјаи азтаан мааш орсаагокба иш елутазттак аз иираашт терјестени. Еђђешек Далмаацииааба менттек, аһол киалакултт ееш меег шокааиг һаснаалатбан марадтт аз иирааш сөглетеш ваалтозата. 1248-бан IV. Инце паапа еђедүлааллоо моодон мегендедтте а деел-далмаациаи һорваатокнак, һођ шајаат њелвүкөн ееш иираашуккал ђакоролһашјаак а латин риитушт. Һабаар һиваталошан а киваалтшааг Фүлөп зенги пүшпөк реесеере соолтт, а ђакорлатбан аз егеес һорваат фөлдре китерједтт, легинкаабб аз адриаи тенгерпарт ментеен. А Сентсеек иш саамош мишекөњвет мегјелентететт глаголита иираашшал. Аз енгедеељт мааш слаав терүлетекре иш китерјестеттеек 1886 еес 1935 көзөтт. А мишекөњвек веегүл ааттеерттек а латин иираашра, де аз еђђһаази слаав њелвүү мишеезееш фољтатоодотт егеесен а немзети њелвек енгедеељезеешееиг.

Ђакран Метоод еђђик таниитваањаанак - аз Охридбан летелепедетт Наумнак - тулајдониитјаак (легалааббиш азок, акик серинт елөөбб волт а глаголита) а цирилл иирааш мегалкотаашаат вађ сеелеш көрүү елтерјестеешеет а 9. саазад веегеен, ами а көзеепкор фољамаан мајднем телјешен аатветте а глаголита һељеет. А цирилл өөше аз аккори гөрөг иирааш, нееһаањ, слаав њелвек һангјаит јелөлөө бетүүвел киегеесиитве (пл. ⟨ш⟩, ⟨ц⟩, ⟨ч⟩, ⟨ъ⟩, ⟨ь⟩, ⟨ѣ⟩), амик валоосиинүүлег а глаголитаабоол саармазнак. Миутаан еђђ I. Борис аалтал 893-бан өссеһиивотт елөөкелөөкбөөл ааллоо бизоттшааг а цирилл һаснаалата меллетт дөнтөтт, Булгаариа маашик иродалми көзпонтја, Плиска, мегмарадтт а глаголита меллетт, ами елеинте доминаанш иш марадтт аз орсааг њугати фелеебен. Аз елкөветкезөө кеет еевсаазадбан висонт - фөөлег, миутаан Бизаанци Биродалом мегһоодиитотта аз Елшөө Болгаар Биродалмат - фокозатошан телјешен мегсүүнт итт а глаголита һаснаалата.