Antykultura

> *W Polsce niema antysemityzmu, tylko jest walka z żydowskim zalewem i żydowską niekulturalnością* - Andrzej Niemojewski, "Kanonik Desgranges o żydach", *Myśl Niepodległa* nr 549 (1921). Dla porządku: demoliberał i wolnomyśliciel, żaden faszysta.
>
>

**Antykultura** (u Karonia ściślej: *ideologia antykultury*) - w najszerszej słownikowej (etymologicznej) definicji przeciwieństwo kultury (w domyśle wysokiej).

## Dzieje pojęcia

### Polskie słowo "antykulturny"

Wraz z oficjalnym zakończeniem Kulturkampfu pojawiło się to słowo, z niemiecka:

> *Jeśli dwór pruski rzeczywiście niechętne/m okiem patrzy na księdza prałata Radziwiłła, jeśli skreślił jego nazwisko z pomiędzy kandydatów na biskupstwo wrocławskie, jeśli nie uwzględnił życzenia sędziwego księdza Biskupa Marwicza, proszącego o koadjutora w osobie ks. Radziwiłła — to przyczyną tego nie jest ani polska narodowość, ani śmiałe przyznanie się do dogmatu nieomylności papiezkiéj. — Przyczynę tę znajdziemy wskazaną w jednym z artykułów „Grenzboten," w których przed 7 czy 8 laty tak wiele pisano o „frykcyach, na jakie kanclerz u dworu był narażony." Skarżono się w tym artykule na to, że rodzina książąt Radziwiłłów w tym kierunku czynną jest w antykulturnym duchu. Z tego też źródła wypłynął przed dwoma laty znany artykuł „Nordd. Allg. Ztg," nazywający księdza prałata Radziwiłła „nieodpowiednią na biskupstwo wrocławskie osobą." -* inc. "Prasa niemiecka odbrzmiewa dziś nazwiskiem księdza prałata księcia Edmunda Radziwiłła...", "Kuryer Poznański" r. 13 nr 11 (13 I 1884), s. 1. Chodzi o lipskie "Die Grenzboten" i "Norddeutsche Allgemeine Zeitung", od 1918 DAZ.
>
>

Przykładów jest tak niewiele, że można je wszystkie wyliczyć:

* 23 II 1895 Robotnik
* 18 I 1896 Czas
* 27 III 1897 Gazeta Robotnicza
* 24 IV 1897 Gazeta Robotnicza
* 26 VII 1899 Kurjer Warszawski o antykulturnej, wrodzonej wręcz dzikości Madziarów.
* 22 VI 1900 Kraj
* 29 VII 1900 Gazeta Narodowa
* 23 VI 1901 Gazeta Robotnicza
* 12 V 1904 Gazeta Grudziądzka (s. 5)

22 IX 1907 Dziennik Poznański (s. 2) pisał zaś o antykulturnej polityce ustaw wyjątkowych Hakaty. Ostatni przykład użycia formy to Józefa Milewskiego "Zagadnienie narodowej polityki" z 1909 (przedruk w 1913):

> *Bezwiednie zawiera ta doktryna antykulturną zniżkę wymogów co do jakości świadczeń.*
>
>

### Polskie słowo "antykulturalny"

Dominujące słowo przedwojnia. Żydzi i socjaliści mówili o hitleryzmie, Jan Urban o antykatolickich ruchach, Stanisław Mackiewicz o totalizmie [dziś chyba - totalitaryzmie]. Czas w 1907 o Prusach, Museion w 1913 o prądach Wschodu, antysemicki Pręgierz w 1939 o całych narodach. Parokrotnie [?] też pojawiają się antykulturalni Kozacy i Ukraińcy.

Najstarsze użycie: 1886 Przegląd Polski z.8 : antykulturalne zarzewie nazywane pogaństwem.

Od przekładu pracy Augusta Bebela o kobietach do przekładu Abrama Tyktina. Utrzymała się nawet przez całą II wojnę. Biuletyn Ziemi Czerwieńskiej w 1943 pisze: "antykulturalne stanowisko różnych Hitlerów". Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza, Robotnik, Życie Warszawy - przykłady z 1945 roku. Późniejszym potwierdzonym przykładem jest wystąpienie u Andrzeja Walickiego w pracy "Rosyjska filozofia i myśl społeczna" z 1973.

> *"goły", czysto "plemienny" nacjonalizm jest siłą antykulturalną.*
>
>

Jest też rodzynek postaci *antykulturalistyczny* (17 VII 37 Czas).

### Polskie "antykultura" przed III RP

3 przykłady przed końcem II wojny. Najstarszym znalezionym jest odpowiedź na artykuł "Letuwa a Litwa" Feliksa Konecznego (sic!) zamieszczona w Przeglądzie Wileńskim [Koneczny zatem miał z tym związek, chociaż używał starej przymiotnikowej formy]. 6 VI 31 Czas pisał: antykultura niesiona przez bolszewizm. 11 XI 1945 emigracyjne W Drodze nr 61/62 zaś: "*przeciw kulturze staje antykultura, herezja przywłaszczająca sobie prawdy i znaki*". Dalej potwierdzone przypadki:

* 1964 Balcerzan "Pobyt": antykultura przeciw kagańcowi
* 1969 Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza nr 181: nowe świątynie antykultury
* 1971 M. Dąbrowski "Na szlaku antykultury" w: Barbakan Warszawski 1971 nr 1 s. 1-2
* 1972 Anna Morawska "O książętach demokracji. - Antykultura? [Społeczeństwo amerykańskie]" w Tygodnik Powszechny nr 27 s.7 i nr 28 s. 1-2
* 1972 Za i Przeciw nr 21: antykultura jako synonim plugastwa hulającego bezkarnie
* 1974 Andrzej Kutołowski "Rock jako antykultura w ujęciu Charlesa Reicha" Jazz nr 2 s.13-17
* 1976 Odra nr 11 s. 87-88 Jerzy Szperkowicz "Antykultura. Pasjans polski"
* 1979 Bogdan Suchodolski "Kultura i antykultura" w: *Miesięcznik literacki* nr 6 s. 41-46
* 1982/3 Jerzy Jarzębski Gra w Gombrowicza: "freudyzm, biologizm, zejście do libido, antykulturalność, nawet antyludzkość"
* wcześniejszy przykład z Gombro

Też paryska Kultura jako niespodziewany pierwiosnek. Z innych nowinek - 15 XI 1979 w *Nowych Książkach* miał debiut przymiotnik "antykulturowy" (artykuł dotyczył tomiku poezji).

> *Ekspres do parzenia kawy nie jest orężem dostatecznie skutecznym w walce z antykulturą.* (Współczesność r. 8 nr 11)
>
> [Oprócz] *kultury istnieje także i antykultura. „Antykultura jako filozofia postępków doraźnych i egoistycznych* [...] *czy nawet afirmujący, który nagle pretenduje do uprawnień poglądu. To tworzy antykulturę. I nie należy* [...] *i nieokrzesanie nie mają właściwych antykulturze ambicji narzucania się innym.* (Tygodnik Powszechny r 30 nr 48 s.173)
>
>

### Polskie "antykultura" między Ungerem a gender

1990 A. Nietybelski: *O prowincji, literaturze i "przestrzeni antykulturowej"*. Kresy 1990 nr 2/3 s. 169-172 - użycie nowego przymiotnika. Właśnie ten jest używany obecnie.

W 1990 Balcerzan w książce "Przygody człowieka książkowego" napisał:

> "*Czym jest propaganda najeźdźcy: kulturą czy antykulturą? Stałym elementem kulturalno-historycznym imperializmu* [...]"
>
>

Dalej Jan Paweł II wprowadza termin jako synonim cywilizacji śmierci. Aż do lata 2013 nie nabywał nowych znaczeń. Wtedy raczej nadano jednemu z nich nową formę.

## Dlaczego nie "marksizm kulturowy"?

> *Osobny nurt badań nad marksizmem zapoczątkował w Polsce pisarz Krzysztof Karoń, który woli nazywać to zjawisko „marksizmem antykulturowym” bądź po prostu „antykulturą”, co ma lepiej przedstawiać najważniejszą socjotechnikę marksizmu – zniszczenie głównego mechanizmu każdej kultury, a tym mechanizmem jest napędzanie ludzkiej motywacji do twórczej pracy.* (Zgierski, *O tym jak OKO.press i Fundacja Batorego uśmiercili neomarksizm*, 27 IV 2020)
>
>

## Alternatywne ujęcia

### Philip Rieff

Były mąż Susan Sontag i wpływowy w latach 60. badacz Freuda **Philip Rieff** najwcześniej w latach 80. (może w artykule *By what Authority?* z 1981, a na pewno w pośmiertnie wydanym magnum opus medytującym nad sztuką) wprowadził podział na cztery Światy (z freudowskiego podziału na trzy Rzymy: starożytny, średniowieczny, i nowożytny "włoski", z których Freud tego drugiego nie znosił; więcej w korespondencji z Wilhelmem Fliessem z przełomu wieków):

* Pierwszy, w którym mity (względnie np. filozofia platońska) odpowiadają za wiarę (*belief*) w **los, fatum,** gdzie kultura odpowiada przed czymś większym od siebie, wszelki autorytet bierze się z "*prymatu możliwości*", w skrócie z *popu*;
* Drugi, w którym kod kulturowy oparty jest **wierzeniem** (*faith*) (np. w jednego Boga);
* Trzeci, w którym oparcie kultury nie leży poza nią samą (mówi: z negocjacji osobistych żądz jako porządku moralnego niestabilności i hedonizm, bo nie jest w stanie niczego zakazać, może istnieć jedynie jako negacja poprzednich światów, nie z samej siebie);
* Czwarty, który ma dopiero nadejść i z powrotem żydowskich "prawd przykazujących" celibatu i monastycyzmu posprzątać bałagan po Trzecim Świecie (i nie, nie jest to katolicyzm, już w latach 70 pisał, ze ortodoksja to już jest LARP, a nie żywotna alternatywa).

Oprócz tego wyróżnienie człowieka politycznego, religijnego, ekonomicznego i psychologicznego, które nie pokrywa się z poprzednim podziałem, choć pisał, że Trzeci Świat jest światem człowieka psychologicznego, bez poczucia służby ani szczypty pojmowania historii, wierny jedynie próżnej "ewangelii samospełnienia".

Już w swym poprzednim bestsellerze z lat 60 Rieff pisał o anty-sztuce; tą pozycją (napisał w niej też, że teorie socjologiczne muszą być normatywne; jak i dokonał podziału na społeczności pozytywne i negatywne) wpłynął na takie tuzy konserwatyzmu, jak MacIntyre, Bloom czy Christopher Lasch. Kulturę pojmował jako coś, co uwzniaśla człowieka, jako symboliczne medium które przerabia porządek sakralny na społeczny, której rozrodczym źródłem jest prohibicja proweniencji boskiej; sztukę jako wskazującą na "wyrzekającą się autotransformację". Anty-sztukę Trzeciego Świata nazwał potem mianem *deathworks* (jak to ujął, broń w wojnie z Jerozolimą i Atenami), do których nie zaliczył jedynie fotografii Mapplethorpe'a, *Finneganów Trenu* czy Duchampa, ale również **Pietà Rondanini** Michała Anioła za zlepienie w jedną całość pierwiastka męskiego (Chrystusa) i żeńskiego (Maryi), jak i zmiana w amerykańskiej **Deklaracji niepodległości** ze *świętości* na *oczywistość* praw człowieka dalej wymienionych.

> *My re-educated friends, with their ardor for innovation and the perverse, are too influential as things are. ... This psychosocialism may destroy what remains of our received culture in order to replace it with permanent therapies. - "Fellow Teachers", 1973*
>
>

> *[In such a world intellectuals] sit around and think about the power and perversity of their instincts, disguising their rancorous worship of self in the new religion of art. Confronted thus with a picture gallery as the new centre of self-worship, civilised men must become again anti-art, in the hope of shifting attention toward modalities of worship wholly other than that of self.* - "*The Triumph of the Therapeutic*", 1966, z tego źródła korzystam tu obficie.
>
>

> *‘Sociology as we know it began as a deathwork against the European Catholic social order’* - 2006
>
>

> *[Gay culture is] ‘the latest recycling of Baal worship in third culture’* - 2008
>
>

W eseju o Oscaru Wilde *The Impossible Culture* z 1982 dzieli też homoseksualizm na prywatny, a zatem dobry, jak i publiczny, a zatem zły (w tym samym czasie paleokonserwatysta Leopold Tyrmand mówił, że porno najlepiej działa zakazane, bo z tego porządku społecznego się nie da wyłuskać).

### René Girard

Oprócz Rieffa jako twórcę (sic!) pojęcia antykultury wymienia się również tego katolickiego Francuza. Po prostu się z nim zgadza co do platonicznego antyplatonizmu Freuda, jak i co do tego, że Rousseau to gniot. Ponadto ten tekst mówi, że w przypadku nadejścia Trzeciego Świata dochodzi do mimetycznej eskalacji, z zatarciem granicy między byciem a odgrywaniem roli. Opisuje mimetyczne pożądanie jako mechanizm prowadzący do ofiarnej katastrofy, gdzie różnice zostają zatarte i żądze skupiają się na jednym obiekcie. Wspomnienie owej wojny wszystkich ze wszystkimi rozbrojonej wojną przeciw jednemu kozłowi ofiarnemu zawarte są w religijnych rytuałach - tam właśnie Girard szukał początku religii.

To wszystko z tekstu "Desire and the Politics of Anti-culture: René Girard and Philip Rieff on the Mystique of Transgression", autor: David Humbert. Co dalej z tym począć, nie wiem. Sam Girard nie używał w ogóle pojęcia antykultury, więc po co to.

1. ↑ por. twierdzenie Böckenfördego z 1964 mówiące: "Liberalne świeckie państwo żyje z założeń, których samo z siebie nie może zagwarantować", nazwane (przez Ulricha Bielefelda) centrum liberalnego konserwatyzmu, a nawet (przez Heriberta Prantla) "równie fundamentalnym dla prawa konstytucyjnego, co słynne równanie Einsteina".

Twierdzenie, że państwo potrzebuje jednolitego etosu, politycznie wyedukowanych obywateli, to można znaleźć i u de Maistre'a (naród ma taki rząd, na jaki sobie zasłużył), i u Arystotelesa (cnota państwa zależna od cnoty i predyspozycji obywateli).