Mundur Wojska Polskiego Powstania Listopadowego

# Mundur za czasow Królestwa Kongresowego

Mimo, ze do powstania wojsko wkraczało wyposażone przez Cara to jednak ubrane było na modę polska. Piechota liniowa otrzymala granatowe mundury kroju polskiej kurtki z żółtymi wylogami, kołnierzem i mankietami (przypominalo to dawna Legie Nadwislanska). Strzelcy piesi różnili sie granatowymi wyłogami oraz żółtymi wypustkami. Takze pasy byly czarne w przeciwienstwie do bialych piechoty liniowej. Na glowach nosili okragle czaka. Wysokie na 18-21 cm kaszkiety wykonane byly z filcu naklejonego na tekture obszyte od gory i dolu skura. Z przodu wystepowal skurzany daszek. W gornej czesci wystepowal pompon w kolorze kompani lub batalionu. W kompaniach grenadierskich pompony zostaly zastapione wysokimi (50 cm) wlosiastymi kitami. Pod pomponem znajdowala sie kokarda z polskim orłem.

Artyleria piesza i konna otrzymaly mundur w tradycyjnych polskich barwach to jest zielone, z czarnymi wyłogami, pąsowymi wypustkami i zółtymi guzikami. Ubiorem głowy były kaszkie-ty-czaka, podobnie jak w piechocie, ale ozdobione czerwonym pomponem i kordonami. Pod orłem zamiast tarczy amazonek były skrzyżowane dwie lufy armatnie.

Zbliżone mundury otrzymał batalion saperów. Wyróżniał się on jednak noszeniem białych guzików zamiast żółtych". Na czaku pod orłem saperzy mieli żółtą peltę z literą S. Żółtą literę S z kropką nosili też na pąsowych naramiennikach. W przeciwieństwie do artylerii patki na mankietach mieli czarne, a nie pąsowe.

Korpus Inwalidów i Weteranów miał umundurowanie kroju piechoty, ale jednorzędowe, czyli bez wyłogów na piersiach. Mundury były niebieskie, z naramiennikami tej samej barwy, na których znajdował się numer kompanii. Kołnierz, pagony, mankiety, poły i zapięcie kurtki obszyte było wypustką żółtą u weteranów, amarantową zaś u inwalidów. Czako bez kordonów, na tarczy amazonek pod orłem odpowiednio litera I lub W". Ledewerki czarne.

Ułani otrzymali mundur najbardziej zgodny z polską tradycją. Składał się on z granatowej kurtki ułańskiej z kołnierzem, wyłogami, mankietami „ostro ściętymi" (tzw. kroju polskiego) i obszyciem pół oraz wypustkami w szwach na plecach i w rękawach w barwie pułkowej. Pułk

1. miał wyłogi karmazynowe, 2. — białe, 3. — żółte, 4. — niebieskie.

W skład munduru ułańskiego oprócz kurtki wchodziły jeszcze długie granatowe spodnie z podwójnymi lampasami oraz czworokątna czapka rogatywka. Wysoka na ok. 24 cm, składała się z otoka z czarnej lakierowanej skóry oraz z gęsto pikowanych i usztywnionych kwater w części górnej. Kwatery pokryte suknem w barwie pułkowej. Z przodu umieszczony orzeł — jak w piechocie — z numerem pułku na tarczy amazonek. Na lewej przedniej kwaterze biała kokarda (na niej u oficerów srebrny krzyż kawalerski), a nad nią pompon. Z prawego rogu zwisał długi sznur—etyszkiet.

Strzelcy konni natomiast zostali ubrani zupełnie odmiennie. Na głowach nosili kaszkiety podobne do piechotnych, a ich kurtki wzorowane były na mundurach francuskich strzelców konnych habit a la Kinski. Były one jednorzędowe, koloru zielonego, takież spodnie, lecz patki na kołnierzu, mankiety, wypustki i lampasy były w kolorach pułkowych, jak u ułanów. Naramienniki — epolety w obu rodzajach jazdy pokryte były metalową łuską. Mundury wzorowane na strzelcach konnych miał też Korpus Pociągów, czyli taborów wojskowych. Składał się on z szarej kurtki i spodni zdobionych niebieskim kołnierzem, naramiennikami, mankietami i lampasami"

Oprócz wspomnianych wyżej formacji w skład armii Królestwa wchodził też Korpus Żandarmerii. Jego mundur przypominał krojem strzelców konnych, ale był błękitny, zaś patki na kołnierzu, łapki na rękawach oraz wypustki były karmazynowe. Na lewym ramieniu żandarmi mieli białe akselbanty — sznury naramienne. Wyróżniało tę formację nakrycie głowy — skórzane wysokie kaski kirasjerów rosyjskich z polskim orłem na blasze naczelnej.

Wprowadzone w 1815 r. mundury Królestwa Polskiego były wysoce niepraktyczne, nawet według ówczesnych standardów. Pomijając już to, że były zbyt obcisłe, a pasy oporządzenia przylegały nazbyt ściśle, niektóre rozwiązania stanowiły dodatkowe utrudnienia w Życiu wojska. Zadecydowała o tym na pewno postawa wlk. ks. Konstantego, który nigdy nie dbał o wygodę żołnierza, lecz o elegancki wygląd armii. Dopiero od 1823 r. zaczęła się stopniowa modernizacja ubiorów wojskowych. W tymże roku zamiast dotychczasowych białych wprowadzono szare płaszcze. W 1826 r. zamiast białych spodni z czarnymi — sięgającymi kolan — kamaszami (sukienne getry zapinane na dziewięć guzików) pojawiły się długie, luźniejsze spodnie granatowe (pantalony). Wtedy też usunięto długie plecione kordony z kaszkietów (w kształcie girlandy), pozostały tylko sznury krótkie. W 1826 r. zlikwidowano również lampasy na codziennych szarych spodniach jazdy, a w 1829 r. kolorowe mankiety na surdutach oficerskich.
Barwy pułków piechoty liniowej nowej formacji

Wpływy rosyjskie w mundurze wojska polskiego wyrażały się wprowadzeniem następujących elementów:
1. kogucie pióropusze na kapeluszach generałów i oficerów
2. wysokie włosiane kity na czakach grenadierów
3. tzw. belki (pętlice) grenadierskie (gwardyjskie) na kołnierzach i łapkach mankietów w oddziałach Gwardii Królewskiej (pułk grenadierów Gwardii, pułk strzelców konnych Gwardii i gwardyjska artyleria)
4. naramienniki — pagony sukienne na kurtkach mundurów z numerem dywizji (w piechocie) lub brygady (w artylerii)

# Ewolucja Munduru Powstania Listopadowego

Wraz z wybuchem powstania listopadowego i rozpoczęciem wojny polsko-rosyjskiej Polacy stanęli przed poważnym dylematem —jak pogodzić tendencję do odróżniania się od przeciwnika z trudnościami materiałowymi i potrzebą ubrania dwukrotnie liczniejszego wojska. Część zmian nastąpiła samorzutnie. Już w Noc Listopadową ulice Warszawy były pokryte najbardziej znienawidzonymi (bo kojarzonymi z armią rosyjską) elementami ubioru, czyli pióropuszami oficerskimi i kitami grenadierów". Później zaczęto usuwać następne elementy, np. belki gwardyjskie z mundurów byłej gwardii oraz cyfry królewskie (inicjały MI) z czapraków kawalerii, wraz z detronizacją cara 25 stycznia 1831 r. W Korpusie Żandarmerii, przemianowanym na Dywizjon Karabinierów, zniesiono też akselbanty noszone dotąd na lewym ramieniu. Najważniejszą jednak zmianą było wprowadzenie zamiast dotychczasowej białej kokardy na wojskowych nakryciach głowy — kokardy biało-czerwonej. Stało się to na mocy uchwały Sejmu Królestwa Polskiego z 7 lutego 1831 r. Nowe maki wprowadzono szybko, środek białej kokardy bowiem zamalowywano na czerwono. Pojawiła się też ciekawa odmiana — otóż w środku biało-czerwonej kokardy (ok. 3-4 cm średnicy) umieszczano małego metalowego orła. Odtąd barwy biało-czerwone stały się symbolem żołnierza polskiego.

Prześledzimy teraz najważniejsze tendencje, jakie nastąpiły w umundurowaniu nowych formacji w okresie powstania. Pierwsze zjawisko, jakie rzuca się w oczy podczas studiów nad tym okresem, to ogromny renesans polskiej czapki rogatywki, traktowanej jako typowo narodowe nakrycie głowy i symbol walki o wolność. O jej znaczeniu wiele mówi cytat opisujący wyjście z Warszawy 1. pułku strzelców pieszych, rankiem 6 lutego 1831 r. „Czerwona czapka krakowska, zatknięta na kiju, naśladować mająca frygijską czapkę dni lipcowych w Paryżu, niesiona przed koniem Szembeka i muzyka grzmiąca od ucha do ucha mazurka Dąbrowskiego, zapalały co chwila gardła do nowych okrzyków". Zasadniczo występowały dwa typy czapek rogatywek. Pierwszy, wzorowany na czapkach regularnych pułków ułańskich Królestwa, był sztywny, wysoki z daszkiem, zaopatrzony z przodu w orla na tarczy amazonek. Drugi to miękka czapka krakuska obszyta barankiem, ozdobiona kokardą.

Miękkie czapki krakuski otrzymały prawie wszystkie pulki jazdy wojewódzkiej. Wjeździe krakowskiej ozdabiano je często pękami pawich piór, a jazda wolyńska wyróżniała się białymi wierzchami czapek". Krakuski noszono także w piechocie, np. w 9. i 10. krakowskich pułkach piechoty liniowej, 16. piechoty województwa lubelskiego, ponadto w batalionach strzelców celnych podlaskich, mazowieckich, kurpiowskich, trockich i Legii Nadwiślańskiej. W oddziałach strzelców miękkie rogatywki były często z zielonym lub szarym wierzchem. Jednak oficerowie w pulkach jazdy czasami zamawiali sobie indywidualnie sztywne czapki typu ułańskiego, np. w pułku 1. jazdy augustowskiej, 1. jazdy lubelskiej czy szwadronie krakusów im. T. Kościuszki.
Obok rogatywki równie popularnym nakryciem głowy wojsk powstańczych była furażerka — okrągła, z kolorowym otokiem, zaopatrzona w daszek. Noszona była powszechnie w piechocie nowej formacji oraz przez oficerów różnych broni do ubioru codziennego. Furażerki oficerskie zaopatrywano w biało-czerwoną kokardę i niekiedy otok obszywano srebrnym galonem. Co ciekawe, ten typ czapki pojawił się masowo już w 1812 r. w rosyjskich oddziałach pospolitego ruszenia — opołczenja czy też w pruskiej landwerze w 1813 r.

Stosunkowo najrzadziej w wojskach nowej formacji pojawiało się czako, czyli kaszkiet, np. w 5. pułku strzelców pieszych „Dzieci Warszawskich", w 6. psp „Braci Krakowian", w żandarmerii polowej czy też Żydowskiej Gwardii Miejskiej warszawskiej. Często wykorzystywano też zdobyczne czaka rosyjskie po usunięciu carskich emblematów; 16. pułk piechoty występował w kaszkietach gwardii wolyńskiej, spotykano je także wśród powstańców litewskich. O małej popularności kaszkietów zadecydowały zapewne wysokie koszty wykonania, a zwłaszcza brak surowców w Królestwie, przede wszystkim skóry".
Podstawowym ubiorem wierzchnim oddziałów nowej formacji była wołoszka. Tylko niektóre oddziały jazdy otrzymały typowe kurtki ułańskie z wyłogami (5., 6. i 7. pułki ułanów, Legie Litewsko-Wolyńska i Litewsko-Ruska oraz Legia Nadwiślańska). Wołoszka to strój zbliżony do surduta, długa do kolan, wcięta w pasie, podszyta płótnem, kołnierz i mankiety w kolorze województwa". Wywodziła się z mody cywilnej. Jej kariera w wojsku polskim zaczęła się w 1813 r., kiedy to sformowano pułk krakusów.
W jeździe powstańczej większość pułków otrzymała wołoszki z kieszonkami na piersiach w formie kartuszy na ładunki. Stanowiło to odwołanie do ubioru krakusów z lat 1813-1814; w literaturze przedmiotu przyjmuje się, że było to nawiązanie do wzorów czerkieskich, wydaje się jednak, iż bezpośrednim wzorem dla tego rozwiązania mogły być konne pułki Tatarów krymskich w służbie carskiej, walczące przeciwko Napoleonowi w 1812-1814"

Już 12 grudnia 1830 r. gen. bryg. Stanisław Małachowski, regimentarz województw lewobrzeżnych, ustalił umundurowanie dla jazdy Gwardii Ruchomej. W jego skład wchodziły: czapka krakuska „grubo pikowana pilśnią bydlęcą z podpinką skórzaną koloru województwa, wołoszka podlaska szara, biała, bura lub czarna szwadronami, kołnierz w kolorze województw; rajtuzy w barwie wołoszki podszyte skórą, pas włościański pąsowy; równą wyższą częścią pasa w woloszce dwie kieszenie na ładunki po prawej i po lewej stronie na piersiach; za pasem na smyczy rzemiennej pistolet i pałasz; [...]". Takież wołoszki z gazyrami (kieszonkami na piersiach) nosiła też większość żołnierzy batalionów strzelców celnych, m.in. sandomierskich mjr. Eustachego Grothusa i ppłk. J. Małachowskiego, krakowskich, górniczych, mazowieckich Kożuchowskiego i podlaskich. Były one jednak najczęściej w kolorze zielonym bądź szarym, co wynikało z tego, że duża ich część wywodziła się z Korpusu Leśnego i Straży Leśnej, których mundury szyto w takich barwach.

Oprócz wołoszek w niektórych formacjach ubiór stanowiły też jednorzędowe kurtki typu szaserskiego, najczęściej w kolorze granatowym, z kołnierzem w barwie pułkowej, np. 5. i 6. pułki strzelców pieszych, strzelcy celni kaliscy, strzelcy Legii Litewsko-Ruskiej pieszej, jazda poznańska czy też żandarmeria polowa". Celem odróżnienia się od nieprzyjaciela nawiązywano do wzorów ubiorczych epoki Księstwa Warszawskiego. W niektórych formacjach pojawiły się futrzane czapy — bermyce, np. w artylerii wałowej Gwardii Narodowej Warszawskiej, strzelcach pieszych kaliskich czy też strzelcach konnych Grothusdi. Stosowano epolety z frędzlami zamiast rosyjskich pagonów (5. psp, strzelcy Grothusa, Kożuchowskiego, Legii Litewsko-Ruskiej, strzelcy Legii Nadwiślańskiej, 5. p.uł., Legia Litewsko-Wolyńska, jazda poznańska, szwadron Złotej Chorągwi, Gwardia Narodowa Warszawska). Noszono też niekiedy furażerki z wiszącą flamą (opadającym na bok workiem płóciennym) wzoru francuskiego czy oznaczenia stopni podoficerskich naszyte ukośnie na rękawach"

Wśród mundurów powstańczych nie zabrakło również ubiorów huzarskich, były to przede wszystkim efekty zdobyczne lub wzięte z magazynów przejętych po armii rosyjskiej. Na przykład żołnierzy pułku jazdy płk. Antoniego Kuszlla nazywano potocznie „huzarami podlaskimi'.

Interesująco przedstawiały się ubiory wzorowane na kozackich. W pułku jazdy wolyńskiej Karola Różyckiego oficerowie mieli granatową wołoszkę z białym kożuszkiem. Pod nią biały żupan, który widać z rozciętych i odrzuconych do tylu —jak w kontuszu — rękawów. Jeszcze bardziej widowiskowo prezentowali się Wolni Kozacy kpt. Ludwika Steckiego. Ich mundur stanowiła biała wołoszka z kieszonkami na piersiach, szerokie niebieskie spodnie szarawary, na głowie barankowa okrągła czapka z niebieską flamą, a na plecach kozacka burka.

PS: Tekst w wiekszosci skopiowany z Ireneusz Piecyk: MUNDUR POWSTANIA LISTOPADOWEGO - - GENEZA I EWOLUCJA NA TLE ÓWCZESNEJ EUROPY