Thiết Mộc Chân

**Thiết Mộc Chân** (tiếng Trung:铁木真,1162-1227 ), quan đời Thanh dịch Đặc Mục Tân (特穆津), cũng dịch Thắc Một Chân (忒没真), tức Thành Cát Tư hãn (成吉思汗), cũng xưng Thành Cát Tư Hoàng đế (成吉思皇帝), Thành Cát Tư Khả hãn (成吉思可汗). Đại hãn đầu tiên của nước Mông Cổ,ông nội của Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt.Một trong những vị đế vương, chính trị gia, quân sự gia, chiến lược gia, thống soái nổi tiếng và có ảnh hưởng của lịch sử Trung Quốc nói riêng và lịch sử thế giới.

https://zh.m.wikipedia.org/zh-cn/%E6%88%90%E5%90%89%E6%80%9D%E6%B1%97

https://baike.baidu.com/item/%E5%AD%9B%E5%84%BF%E5%8F%AA%E6%96%A4%C2%B7%E9%93%81%E6%9C%A8%E7%9C%9F?fromModule=lemma\_search-box

## Thời kỳ đầu

Năm 1162, Thành Cát Tư Hãn sinh ở Mạc Bắc thảo nguyên.Cha của Thành Cát Tư Hãn là Tù trưởng bộ Khất Nhan Dã Tốc Cai.Sự tích về cái tên “Thiết Mộc Chân” của ông, có người cho rằng khi ông xuất sinh,cha ông Dã Tốc Cai bắt được 1 dũng sĩ bộ lạc Thát Đát,tên là Thiết Mộc Chân Ngột Cách.Theo tín ngưỡng người Mông Cổ đương thời, khi bắt được dũng sĩ bộ lạc đối địch mà cùng lúc có đứa trẻ ra đời,thì dũng khí của dũng sĩ đó sẽ chuyển đến đứa trẻ. Truyền thuyết Thành Cát Tư Hãn khi sinh ra, trong tay cầm một khối máu, ngụ ý trời giáng tướng chấp chưởng sinh sát đại quyền.

Dã Tốc Cai trên đường dẫn Thiết Mộc Chân đến bộ lạc Hoằng Cát Lạt cưới vợ trở về, đi ngang qua bộ lạc Thát Đát,bị sát hại (hoài nghi bị độc chết),sau đó Tháp Lý Hốt Đài thuộc bộ tộc Khất Nhan do bất mãn hành vi Dã Tốc Cai lúc còn sống,nên sau khi Dã Tốc Cai chết đi liền báo thù gia đình Thiết Mộc Chân, mệnh lệnh các bộ hạ dời sang nơi khác, cô lập gia đình Thiết Mộc Chân,nhưng nhờ nghị lực sống qua chuỗi ngày gian khổ.

Thời thiếu niên của Thiết Mộc Chân đã vô tình trải qua 3 kiếp nạn giáng xuống đầu ông.

* Lần đầu tiên: Thái Xích Ô thị lo lắng Thiết Mộc Chân sau khi lớn lên báo thù,do vậy tiến hành đột kích Thiết Mộc Chân, theo kế hoạch xử tử Thiết Mộc Chân. Thiết Mộc Chân dựa vào bộ hạ cũ của cha là Tỏa Nhi Hãn Thất Lạt (Sorqan Shira) cùng con trai Thẩm Bạch, Xích Lão Ôn,con gái Hợp Đáp An giúp đỡ thoát,mới do vậy thoát khỏi 1 kiếp nạn. Thân là con trai trưởng,cùng mẹ và các em chạy đến dãy núi Bất Nhi Hãn (Khentii), trốn khỏi Thái Xích Ô thị truy bắt thời gian mấy năm, từ đó hình thành tính cách cương nghị nhẫn nhục.
* Lần thứ 2: Trong một đêm gió tuyết ,có một đám đạo tặc cướp mấy con ngựa nha ông. Trong lúc đánh với đám đạo tặc đó, Thiết Mộc Chân bị đạo tặc bắn trúng họng.Lúc nguy nan đó,1 thanh niên tên Bác Nhĩ Thuật rút đao tương trợ, đánh đuổi đạo tặc, đoạt về ngựa, Thiết Mộc Chân hạnh may mắn thoát nạn.
* Lần thứ 3: Sau khi trưởng thành, Thiết Mộc Chân và vợ đầu Bột Nhi Thiếp kết hôn, bị Thoát Hắc Thoát A, vì để báo thù cho em trai là Xích Liệt Đô, đột nhập doanh trướng Thiết Mộc Chân. Trong trận chiến, Thiết Mộc Chân chạy đến Khentii, vợ con ông bị Thoát Hắc Thoát A bắt giữ. Sau này, ông dùng “Da chồn đen” tặng cho người có thực lực hùng hậu nhất Thảo Nguyên đương thời, thống lĩnh bộ lạc Khắc Liệt là Thoát Lí (tức Vương hãn). Lợi dụng thế lực Vương Hãn cùng sự giúp đỡ của “An đáp” (anh em kết nghĩa) của ông là Trát Mộc Hợp, đánh bại Thoát Hắc Thoát A, cha con Hốt Đô, cứu con tin.

Do Thiết Mộc Chân đề bạt một số tướng lãnh không thuộc quý tộc, khiến cho Trát Mộc Hợp bất mãn, cuối cùng hai bên rạn nứt. Năm 1189, Thiết Mộc Chân được tiến cử thành Khả hãn bộ Khất Nhan thuộc Mông Cổ.

## Thống nhất các bộ Mông Cổ

Năm 1190, nhờ tài năng lãnh đạo của Thiết Mộc Chân, Khất Nhan nhanh chóng phát triển, khiến Trát Mộc Hợp bất mãn. Trát Mộc Hợp mượn cớ em trai Đãi Sát Nhi của mình bị bộ hạ Thiết Mộc Chân giết chết, tập kết 3 vạn binh mã của 13 bộ lạc, tiến công Thiết Mộc Chân. Thiết Mộc Chân cũng động viên bộ chúng nghênh đánh. Trận chiến này được sử xưng Trận Thập tam dực, cũng là lần thảm bại trong đời của Thiết Mộc Chân, nhưng Trát Mộc Hợp sau chiến hậu đã tạo thành “Thảm án 70 đứa trẻ”, bộ hạ ông ta lo lắng cho tính mạng, Trát Mộc Hợp tuy thắng nhưng bị mất lòng người. Trái lại, Thiết Mộc Chân độ lượng nhân hậu, bộ hạ của Trát Mộc Hợp lần lượt quy hàng Thiết Mộc Chân, bộ hạ Thiết Mộc Chân được gia tăng. Năm 1196, thủ lĩnh bộ tộc Thát Đát là Miệt Ngột Chân Tiếu Lí Đồ phản kháng triều Kim, Vương Hãn và Thiết Mộc Chân liên hợp dẫn binh tiến công Tháp Tháp Nhi, Miệt Ngột Chân Tiếu Lí Đồ bị giết. Thiết Mộc Chân được triều Kim phong làm “Trát Ngột Hốt lí”, tức quan bộ lạc.

Năm 1201, Trát Mộc Hợp được 11 bộ lạc khác tiến cử làm “Cổ Nhi hãn”, liên binh công đánh Thiết Mộc Chân. Cùng năm, Thiết Mộc Chân tiêu diệt Thái Xich Ô bộ. Năm 1202, Thiết Mộc Chân diệt Thát Đát, đem binh sĩ và nam tử cao hơn cái bánh xe của Thát Đát đều giết hết, dùng thủ pháp tàn nhẫn báo thù giết cha năm xưa. Từ năm 1203 đến năm 1205, Thiết Mộc Chân thông qua những năm này đánh bại quân đội các bộ Khắc Liệt, Nãi Man, Miệt Nhi Khất. Năm 1206, Trát Mộc Hợp bị tướng lãnh làm phản đưa vào tay Thiết Mộc Chân, đích thân giết chết. Nhờ vậy, Thiết Mộc Chân thống nhất các bộ Mông Cổ.

## Thành lập đế chế và bành trướng lãnh thổ

### Xưng hãn

1206年春天，蒙古贵族们在斡难河（今鄂嫩河）源头召开大会，诸王和群臣为铁木真上尊号“成吉思汗”，正式登基成为大蒙古国皇帝（蒙古大汗）[10][11]，即是蒙古帝国的开端。成吉思汗遂颁布了《成吉思汗法典》，是世界上第一套应用范围最广泛的成文法典，建立了一套以贵族民主为基础的蒙古贵族共和政体制度。

### Bước đầu

蒙古分别在1205年、1207年及1209年三次入侵西夏，逼使西夏臣服。1210年，西夏向蒙古称臣，并保证派军队支持蒙古以后的军事行动，此外，西夏皇帝夏襄宗献女求和，把察合公主嫁给了成吉思汗。

1207年，成吉思汗命长子术赤出征 Sibir，即今天的西伯利亚。

1210年，成吉思汗命忽必来征葛逻禄，首领阿儿思兰汗率部降。

## Một số danh tướng

哈撒儿

别勒古台

哈赤温

木华黎

赤老温

## Gia quyến

### Phụ mẫu

Cha: Dã Tốc Cai (也速该), triều Nguyên truy tôn Liệt Tổ Thần Nguyên Hoàng đế (烈祖神元皇帝)

Mẹ: Kha Ngạch Luân (诃额仑), triều Nguyên truy thụy Tuyên Ý Hoàng hậu (宣懿皇后)

### Thê thiếp

Đệ nhất Oa nhi đóa

Thiếp Hoàng hậu Bột Nhi

Hoàng hậu Hốt Lỗ Luân

Hoàng hậu Khoát Lí Kiệt Đam

Hoàng hậu Thoát Hốt Tư

Hoàng hậu Thiếp Mộc Luân

Hoàng hậu Diệc Liên Chân Bát Lạt

Hoàng hậu Bất Nhan Hốt Ngốc

Phi tử Hốt Thắng Hải

Đệ nhị Oa nhi đóa

Hoàng hậu Hốt Lan

Hoàng hậu Cổ Nhi Biệt Tốc

Diệc Khất Liệt Chân hoàng hậu

Hoàng hậu Thoát Hốt Tư

Phi tử Dã Chân

Phi tử Dã Lí Hốt Ngốc

Phi tử Sát Chân

Phi tử Cáp Lạt Chân

Đệ tam Oa Nhi Đóa:

Hoàng hậu Dã Toại

Hoàng hậu Dã tốc càn

Hốt lỗ cáp lạt hoàng hậu

A thất luân hoàng hậu

Ngốc nhi cáp lạt hoàng hậu

Sát hợp hoàng hậu

A tích mê thất hoàng hậu

Hoàn giả hốt đô hoàng hậu

### Con trai

1. Thuật Xích (术赤,1177-1225 ), hãn của nước Kim Trướng
2. Sát Hợp Đài (察合台,khoảng 1183-1242 ),hãn của nước Sát Hợp Đài
3. Oa Khoát Đài (窝阔台,1186-1241 ), vị đại hãn Mông Cổ thứ 2, triều Nguyên truy tôn Thái Tông Anh Văn Hoàng đế (太宗英文皇帝)
4. Đà Lôi (拖雷,1191-1232 ),sau khi Thành Cát Tư Hãn bệnh mất do Đà Lôi giám quốc,thân phụ Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt, triều Nguyên sau khi kiến lập truy tôn Duệ Tông Cảnh Tương Hoàng đế (睿宗景襄皇帝),sau gia thụy Duệ Tông Nhân Thánh Cảnh Tương Hoàng đế (睿宗仁圣景襄皇帝)
5. Ngột Lỗ Xích (兀鲁赤,?-?), mất sớm,không tự
6. Khoát Liệt Kiên (阔列坚,?-1235), sơ phong Hà Gian vương (河间王)
7. Sát Ngột Nhi (察兀儿,?－? ), mất sớm
8. Thuật Nhi Triệt (术儿彻,?－? ), mất sớm

### Con gái

长女（?－?），名火臣别吉，嫁给孛秃为继室，追封为昌国大长公主

次女（?－1237），名阇阇干，被封延安公主，嫁脱劣勒赤

三女（?－?），初封监国公主，追封齐国大长公主，后又加封赵国大长公主，嫁给赵武毅王孛要合

四女（?－?），名秃满伦，嫁弘吉剌部赤古，追封郓国公主

五女（?－?），名阿儿答鲁黑，嫁泰出

六女（?－?），名也立安敦，嫁的斤，封高昌公主