Jesza

**Jesza** (bądź **Jassa**)**, Jutrzenka, Jarilo, Jesza, Jastra, Zorza** (Zarja, Zaranicia, Zoruśka)**, Swaroga** (**Swaróg**?), **Swastix, Matka Bogów, Soleo, Najświętsza** - dosł. „Świt”), bądź po prostu Słońce - Królowa Nieba i Ziemi, Królowa Polski, bóstwo solarne, kobieca personifikacja świtu, najpewniej naczelna bogini w Polsce i kilku innych miastach.

Chors (Księżyc) jest jego/jej młodszym bratem, a Strzybóg (Wiatr) - ciotecznym. Wieczorem chowa się też u wiedźmy Parparuszy.

Jako **Jesza** (łac. *Jessa*, *Yesza*) lub **Jasza** (łac. *Yassa*, *Jassa*) [pierwszy raz został wymieniony w roku około 1405-1412 r. w kazaniach Łukasza z Wielkiego Koźmina, w których przestrzegano przed czczeniem Jeszego oraz innych bogów podczas wiosennych obrzędów i widowisk ludowych. Swoją popularność zawdzięcza przyrównaniu bóstwo przez Jana Długosza do rzymskiego Jowisza, gdyż Jesza zostało opisana jako naczelne bóstwo w Polsce.

## Wielkanoc, Maj i Boże Ciało

Obchody innej nazwy - Jarilo, pokrywają się z rytami wiosny, co znacząco umożliwia interpretację Wielkanocy jako święcie pojawienia się Słońca. Ponadto Maj jest miesiącem poświęconym Maryji, która jest obecną formą Jutrzenki, zaś w czerwcu Boże Ciało jest niesione jako analogiczne do solarnego przedstawienia Maryji/Jutrzenki, pokrywając się niemal z najdłuższym dniem roku, zwanym Nocą Kupały. Do tego w Maju ma być dzień "wniebowstąpienia Maryi" (czego brak w Biblii), co skłania do uznania, iż wniebowstąpienie bogini słońca, oznacza zmianę wiosennego słońca, na wysokie - letnie.

## Mitologia

Jesza zostało stworzona przez Białoboga, jako partnerka ale ponieważ on nie chciał słońca, wówczas wzniosła się na nieboskłon, rozświetlając cały świat.

Spacerując z Jezusem przez Podhale, miała dać mu słońce by ono nie płakało, te jednak stłukło je, a więc Jesza by nie dać mu płakać, rozrzuciła odłamki na nieboskłon, tworząc gwiazdy, przez co maleństwo przestało płakać. Ostatecznie stworzyła nowe słońce.

W micie o Dziecku Matki Bożej, adoptuje ludzką dziewczynkę i wychowuje ją, nakazując jej by nie otwierała 13-stych, drzwi w Nawii. Te jednak ignoruje ją i doprowadza do wygnania, trąc głos gdyż nie chciała się przyznać. Jesza zabiera do Nawii jej resztę dzieci, gdy je rodzi, przez co ona zostaje oskarżona o ich zabicie. Gdy grozi jej spalenie na stosie, wówczas żałuje za swoje kłamstwa i nagle zaczyna padać deszcz, która gasi ogień. Jutrzenka schodzi na ziemię i oddaje dzieci.

W micie o Wietrze, Słońcu i Mrozie, Jutrzenka, Strzybóg i Dziadek Mróz zakładają się kto pierwszy zmusi człowieka do odrzucenia płaszcza. Strzybóg wiejąc nie potrafi tego osiągnąć, tak jak Mróz nie jest wstanie osiągnąć efektu. Dopiero Jutrzenka swoim żarem daje radę zmusić człowieka do pozbycia się odzienia.

W wielu mitach ludzie idą do niej, aby prosić ją o pomoc w znalezieniu rzeczy, gdyż widzi ona wszystko. Często daje im przedmioty określonej magicznej mocy. W jednym z mitów, po przyjściu do chatki Baby Jagi, mówi "śmierdzi mi tu ludzka dusza", a w jeszcze innym jest wroga do ludzi. Przeważnie jednak daje pomoc, ludziom szukającym zgubionych osób i pomocy.

Przeważnie istnieje wszędzie, przyświecając ludziom.

## Kroniki

Pierwszym źródłem wymieniającym nazwę *Jesza* są *Kazania gnieźnieńskie*, które zostały napisane przez Łukasza z Wielkiego Koźmina około 1405-1412 r., bez podawania jakiegokolwiek opisu:

> *Należałoby zwrócić uwagę na tych, którzy dzisiaj mówią rzeczy bezbożne w tańcach lub gdzie indziej na widowiskach, rozważają w sercu rzeczy nieczyste, wykrzykują i wymieniają imiona bożków, i zastanowić się, czy jest możliwe nawrócenie do Boga Ojca. Na pewno nie. Albowiem nie wolno dopuszczać do uszu swobodnie tych świąt, które niestety obchodzą wedle tego, co pozostało z obrządków przeklętych pogan, jakimi byli nasi przodkowie, chyba że dla ukarania, tak jak niegdyś podniósł się krzyk mieszkańców Sodomy i Gomory. Albowiem na tym święcie swobodnie stawały się nieprzyzwoite obnażenia i inne obrzydliwości, o których Apostoł powiada, że nie godzi się ich nawet nazywać z powodu Boga Ojca. Takich rzeczy jednak, dzięki temu, że przybyło kaznodziejów, zaprzestaje się, a w wielu miejscach już się zaprzestało […] Nie ma innego imienia pod niebem, w którym możemy zostać zbawieni. Albowiem nie zbawia się człowiek w imię Łado, Jassa, !Quia, Nija, tylko w imię Jezusa Chrystusa […] Nie Łada, nie Jassa, nie Nija, które są skądinąd imionami bożków tu w Polsce czczonych, jak zaświadczają niektóre kroniki samych Polaków…*
>
>

Łukasz z Wielkiego Koźmina, *Kazania gnieźnieńskie*

Podobne przestrogi, również bez żadnego opisu, znajdują się także w: *Statua provincialia breviter* (1420-1422), *Sermones per circulum anni Cunradi* (1423), *Postilla Husitae anonymi*, a także w glosach *Żywota św. Wojciecha*.

Teonimy zawarte *Kazaniach gnieźnieńskich* pojawiają się u Jana Długosza, który dokonał *interpretatio romana* i porównał Jeszę do rzymskiego boga naczelnego Jowisza:

> Jowisza zaś nazywali Lechici w swym języku Jeszą [łac. Jessa/Yesza], wierząc, że od niego jako najwyższego z bogów przypadały im wszystkie dobra doczesne i wydarzenia zarówno niepomyślne, jak i szczęśliwe. Jemu więc też większą aniżeli innym bóstwom cześć oddawali i częstszymi wielbili ofiarami.
>
>

Jan Długosz, *Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego*, 1455 r.

Informacje o Jeszy przytaczali Maciej Miechowita, Marcin Kromer, Alessandro Guagnini, Maciej Stryjkowski, Marcin i Joachim Bielscy i ksiądz Jakub Wujek.

## Etymologia

Według Leszka Kolankiewicza Jesza jako bóstwo solarne pochodzi słowa oznaczającego ‘palić’, czyli ‘bóstwo gorące’. Jesza - bóstwo słońca. Stwierdza jednocześnie, że jako iż Łada zawsze jest wymieniana w źródłach na pierwszym miejscu, to ona (lub on) mogła być bogiem najważniejszym.