Swaróg

**Swaróg, Swaroga** bądź po prostu **Słońce** – jedna z nazw dla personifikacji słońca. Wymieniona jest tylko w jednym źródle, *Powieści dorocznej*. Bóstwi przedstawiane jest tam jako twórca słońca. Znaczenie jego imienia związane jest z ogniem. Ojciec Dadźboga i Swarożyca. Najpewniej tożsame z Jutrzenką, gdyż w jednej z pieśni Serbskiej pojawia się w żeńskiej odmianie. Chors (Księżyc) jest jego/jej młodszym bratem, a Strzybóg (Wiatr) - ciotecznym. Wieczorem chowa się u wiedźmy Parparuszy.

## Boże Narodzenie

Można wiązać Jutrzenkę z bożym narodzeniem, a Jezusa ze Swarożycem, Bowiem jako bóstwo solarne jest przedstawione też jako Swaróg, którego synem miał być Swarożyc, a w jednej z pieśni Serbskiej, Swaróg występuje jako Swaroga. Maryja jest wiązana zawsze ze sferą solarną, a Jezus - ignityczną. Ponadto Swarożycowi śpiewano kołysanki w Boże Narodzenie. Można interpretować to jako związek - Jutrzenka/Swaroga słońcem, palącym siano (wstawiane pod obrus) rodzi ogień (Swarożyc), które ociepla w zimowe dni. Wyjaśniając tym samym genezę bożego narodzenia.

## Mitologia

Swaroga została stworzona przez Białoboga, jako partnerka ale ponieważ on nie chciał słońca, wówczas wzniosła się na nieboskłon, rozświetlając cały świat.

Spacerując z Jezusem przez Podhale, miała dać mu słońce by ono nie płakało, te jednak stłukło je, a więc Jutrzenka by nie dać mu płakać, rozrzuciła odłamki na nieboskłon, tworząc gwiazdy, przez co maleństwo przestało płakać. Ostatecznie stworzyła nowe słońce.

W micie o Dziecku Matki Bożej, adoptuje ludzką dziewczynkę i wychowuje ją, nakazując jej by nie otwierała 13-stych, drzwi w Nawii. Te jednak ignoruje ją i doprowadza do wygnania, trąc głos gdyż nie chciała się przyznać. Jutrzenka zabiera do Nawii jej resztę dzieci, gdy je rodzi, przez co ona zostaje oskarżona o ich zabicie. Gdy grozi jej spalenie na stosie, wówczas żałuje za swoje kłamstwa i nagle zaczyna padać deszcz, która gasi ogień. Swaroga schodzi na ziemię i oddaje dzieci.

W micie o Wietrze, Słońcu i Mrózie, Swaroga, Strzybóg i Dziadek Mróz zakładają się kto pierwszy zmusi człowieka do odrzucenia płaszcza. Strzybóg wiejąc nie potrafi tego osiągnąć, tak jak Mróz nie jest wstanie osiągnąć efektu. Dopiero Jutrzenka swoim żarem daje radę zmusić człowieka do pozbycia się odzienia.

W wielu mitach ludzie idą do niej, aby prosić ją o pomoc w znalezieniu rzeczy, gdyż widzi ona wszystko. Często daje im przedmioty określonej magicznej mocy. W jednym z mitów, po przyjściu do chatki Baby Jagi, mówi "Parparusza, śmierdzi mi tu ludzka dusza!", a w jeszcze innym jest wroga do ludzi. Przeważnie jednak daje pomoc, ludziom szukającym zgubionych osób i pomocy. W podobnym micie doradza bohaterce, by udał się do Księżyca nazywając go młodszym bratem.

Przeważnie istnieje wszędzie, przyświecając ludziom.

## Dziedzictwo etymologiczne

Po chrystianizacji Swaróg zachował się w toponimii i słownictwie. W Bułgarii są to miejscowości Сва́рог, *Swarog*, Сва́рошка бара, *Swaroszka bara*, w Czechach jest to góra *Svaroh*(cz.), oraz łużycka nazwa *Zwarogk*. Brückner dodawał tutaj także polską miejscowość *Swarożyn* na podstawie zapisu w łacinie niemieckiej *Swarozino* z 1205 r., jednak zapis ten brzmiał i *Swarozina* i pochodził z 1305 r., przez co należy go odczytać jako *Swarocino*, od nazwy osobowej *Swarota*, lub, jak wskazują inne zapisy, miejscowość nosiła nazwę *Swaryszewo* od nazwy osobowej *Swarysz*.

W rosyjskim dialekcie (nowogrodzkim) zachowało się przestarzałe słowo сва́рог, *swarog* oznaczające ‘ogień’ oraz ‘kowal’. Rumuńskie słowo sfarog oznaczające ‘coś spalonego, zwęglonego, wysuszonego; spaleniznę, susz’, zostało zapożyczone najprawdopodobniej z bliżej nieokreślonego języka południowosłowiańskiego, prawdopodobnie bułgarskiego, a źródłosłów rekonstruuje się jako *\*svarogъ*.

## Swarożyc

Część badaczy sugerowała, że *Swarożyc* to w istocie ‘młody Swaróg’ lub zdrobnienie *Swaroga*). Brückner uważał także, że Litwini wołali swoich bogów pieszczotliwie, np. *Perkune diewaite*, czyli ‘bożycu Perkunie’, a nie ‘boże Perkunie’. Jednak z taką interpretacją nie zgadza się większość naukowców. Przyrostek *-ic*, *-yc* (z prasłowiańskiego *\*-itj*) najczęściej jest przyrostkiem patronimicznym (*pan* → *panicz* ‘syn pana’; zobacz nazwisko patronimiczne). Na rodzinną relację między Swarogiem a Swarożycem wskazują także przekazy o tych bogach, które określają że Swarożyc (ogień) jest synem Swaroga (słońca).

## Kronika

Jedynym źródłem, które wymienia Swaroga, jest słowiańskie tłumaczenie *Kroniki* (*Chronografia*) Jana Malalasa, które zostało umieszczone w *Powieści dorocznej* pod rokiem 1114. W tym tłumaczeniu, w glosach, grecki bóg ognia i kowalstwa Hefajstos został przetłumaczony jako Swaróg, a jego syn, bóg słońca Helios, jako Dadźbóg (glosy zapisane są kursywą):

> I gdy było po potopie i po rozdzieleniu języków, począł panować najpierw Mestrom z rodu Chamowego, a po nim Hermes (oryg. Jeremija), po nim Hefajstos (oryg. Feosta)*, którego także Swarogiem nazywali Egipcjanie*. Za panowania tego Feosta w Egipcie spadły kleszcze z niebios i poczęli [Egipcjanie] kuć oręż, pierwej bowiem palicami i kamieniami bili się. Ów zaś Feost zakon ustanowił, aby niewiasty za jednego mężczyznę wychodziły i żyły wstrzemięźliwie, a która cudzołoży – karać rozkazał. *Dlatego przezwano go bowiem Bogiem-Swarogiem. Przedtem bowiem niewiasty wszeteczniły, z kim chciały, jak zwierzęta. Jeśli urodziła dziecko, to oddawała je temu, który był jej luby, mówiąc: „To twoje dziecię”. On zaś urządzał święto i brał je. Feost zaś taki zakon odrzucił i ustanowił jednemu mężowi jedną żonę mieć, i żonie za jednego męża wychodzić; jeśli zaś kto [to] naruszy, niech wrzucą go do pieca ognistego. Dlatego przezwali go Swarogiem* i błogosławili Egipcjanie. I potem panował syn jego, imieniem Helios (oryg. Słońce)*, którego nazywają Dadźbogiem* – siedem tysięcy i czterysta, i siedemdziesiąt dni, czyli było lat dwadzieścia z połową. Nie znali bowiem Egipcjanie innego liczenia; owi po księżycu liczyli, a drugie [systemy] poznali, gdy poczęli ludzie dań dawać carom. Car Słońce*, syn Swarogowy, to jest Dadźbog*, był mężem silnym; usłyszawszy od kogoś o pewnej Egipcjance, bogatej i znakomitej, i o pewnym człowieku, chcącym wszetecznić z nią, szukał jej, by ją poznać, a nie dać naruszać zakon ojca swojego*, Swaroga*. Wziął ze sobą mężów kilku swoich i znając godzinę, o której cudzołoży, nocą naszedł na nią pod nieobecność męża jej, a ją znalazł leżącą z innym, którego chciała. Pojmał tedy ją i męczył, i posłał wodzić ją po krainie na pohańbienie, a tamtego cudzołożnika ściął. I było czyste życie we wszystkiej ziemi egipskiej, i chwalić go poczęto.
>
>

Źródło to jest problematyczne z kilku powodów. Pierwszym problemem jest miejsce i czas włączenia glos o Swarogu i Dadźbogu do słowiańskiego tłumaczenia *Kroniki*. Część badaczy uważa, że glosy te pochodzą od X-wiecznego bułgarskiego tłumacza *Kroniki* (pierwszy przekład na język słowiański w ogóle), a część badaczy zakłada, że glosy zostały dodane przez ruskiego kopistę. Aleksander Brückner poparł tę tezę, dodając, że teksty bułgarskie unikały wspominania o pogaństwie słowiańskim czy tureckim w Bułgarii. Vatroslav Jagić sugerował, że glosy powstały w Nowogrodzie, ponieważ przekład *Kroniki* zawiera także odniesienia do pogaństwa litewskiego, czego nie mógł zrobić tłumacz z Bułgarii. Wadą tej teorii jest to, że glosy musiały powstać przed 1118 r. (prawdopodobnie wtedy pierwszy raz trafiły do kompilacji *Powieści*), a w XI w. pisarze ruscy nie interesowali się pogaństwem litewskim z powodu słabo rozwiniętych kontaktów z Litwą. Z tego powodu Wiljo Mansikka zaproponował, że interpolacja bałtyjska oraz glosy trafiły do tłumaczenia w 1262 r. na Litwie lub zachodniej Rusi. Jednak takie wytłumaczenie budzi pewne zastrzeżenia: o Swarogu nie wspominają żadne inne źródła ruskie (w przeciwieństwie do Dadźboga), pomija go także Nikon w swojej liście bóstw czczonych przez Włodzimierza Wielkiego. Według Henryka Łowmiańskiego, który utożsamiał Swarożyca z Dadźbogiem, argumentem za bułgarskim pochodzeniem glos jest fakt, że w tych glosach Dadźbog nazywany jest „synem Swarogowym” – w języku bułgarskim przyrostek patronimiczny *-yc*, *-ic* uległ zapomnieniu, przez co Dadźbóg nie mógł zostać nazwany po prostu *Swarożycem*. Jeżeli uznać bułgarskie pochodzenie glos, należy także uznać Swaroga za boga południowosłowiańskiego, a nie wschodniosłowiańskiego pod względem źródeł historycznych.

Drugim problemem jest to, że nie wiadomo, które informacje zawarte w glosach dotyczą mitologii słowiańskiej, a które greckiej. Z glos wynika, że Swaróg jest: (1) odpowiednikiem słowiańskim Hefajstosa – greckiego boga ognia i kowalstwa, (2) ojcem Dadźboga, (3) twórcą monogamii. Według Andrzeja Szyjewskiego mit o cudzołożnej żonie pasuje do Hefajstosa (pogańscy Słowianie byli poligamiczni), natomiast mit o bogu kowalu będącym ojcem Słońca nie występuje nigdzie w mitologii greckiej. Łowmiański uważał, że Hefajstos nie został przetłumaczony na Swaroga ze względu na swój związek z ogniem i kowalstwem, lecz właśnie z powodu bycia ojcem Słońca. Brückner oraz Dimitri Obolensky interpretowali ten przekaz jako zniekształcony mit o boskim kowalu, który wykuł tarczę słoneczną. Na takie pokrewieństwo może wskazywać bałtyjska paralela, gdzie Telawel wykuwa słońce i rzuca je na niebo.

### Ucieleśnienie Słońca

Czescy historycy Martin Pitro oraz Petr Vokáč uważają, że Swaróg jest bóstwem, który zszedł na dalszy plan, ale jednocześnie jest bogiem słońca.

Aleksander Gieysztor interpretował Swaroga jako ogień niebiański – słońce, Peruna jako ogień atmosferyczny – piorun, a Swarożyca, jako ogień ziemski.