Diller

J.R.R. Tolkien'in Hobbit, Yüzüklerin Efendisi üçlemesi ve Silmarillion da dahil olmak üzere Orta Dünya hakkındaki yazılarında çeşitli diller kullanılmaktadır. Bu eserlerde tezahür eden mitolojinin yaratılması, Tolkien'in genel olarak diller ve mevcut dillerin yapısı, tarihi gelişimi ve ilişkileri ile ilgili bilim dalı olan filoloji tutkusuyla başlamıştır. Dil oluşturmak, gençlik yıllarından beri Tolkien'in ana eğlencesiydi.

Orta Dünya'nın dillerini tartışırken, iki yönü göz önünde bulundurmak gerekir: "birincil dünya" tarihlerini, yani bir dilbilimci olarak Tolkien'in edebi gelişimlerini ve "ikincil dünya" tarihlerini, Orta Dünya tarihteki hayal edilmiş tarihsel gelişimlerini.

## Birincil Dünya Tarihi

Tolkien, Eski İngiliz dilinde profesyonel bir dilbilimci ve uzmandı. Ayrıca kendi alanı dışındaki pek çok dille de ilgilendi ve Fin dili için özel bir sevgi geliştirdi (Bir Fin dilbilgisi kitabının bulmasını "daha önce hiç tadılmamış bir tür şarap şişeleri ile dolu bir mahsene girmek" şeklinde açıklamıştır)

Finlandiya morfolojisi (özellikle zengin çekim sistemi) kısmen Quenya'ya neden oldu. Tolkien'in favorilerinden bir diğeri de Welsh dili idi - ve Welsh fonolojisinin özellikleri Sindarin'e giden yolu açtı. Mevcut dillerden çok sayıda kelime ödünç alınmış, ancak Tolkien ilerledikçe daha az belirgin bir şekilde, bir kaynağı belirli bir Elf kelimesi veya adıyla eşleştirmeye teşebbüs etme girişimleri çoğu zaman çok şüphelidir.

Dil yapmak, Tolkien'in hayatının çoğunda hobiydi. İlk dillerini (Animalic ve Nevbosh) on üç yaşları civarında oluşturduğu ve altmış beş yıldan uzun bir süre sonra ölümüne kadar eserleri üzerinde durmaya devam ettiği biliniyor. Dil icadı, Tolkien'in geliştirdiği mitolojiye sıkı sıkıya bağlıydı, çünkü bir dilin onu konuşan insanların tarihi olmadan tamamlanamayacağını keşfetmişti.

Elf dilleri Sindarin ve Quenya, Tolkien'in mitolojisi için icat ettiği dillerin en ünlü ve en olgun dilleri olsa da, sadece onlardan ibaret değildi. Bunlar, tüm Eldar’da ortak olan Eldarin’in ortak Eldarin dilindeki lehçelerinin bir ailesine aittir ve bunlar, Eldarin’in ve Avarin dillerinin ortak kökü “İlkel Quendian” dan gelmektedir. Ek olarak, en belirgin üyesi Westron (Númenórlular'ın konuşması Adûnaic konuşmasından türetilmiştir) veya Yüzüklerin Efendisi halklarının “ortak konuşması” olan insanlar tarafından konuşulan ayrı bir dil ailesi vardır. İnsan dillerinin çoğu Elfçe'nin yanı sıra Cüce dilinden de etkilenmiştir. Birkaç bağımsız dil de hazırlanmıştır, örneğin cücelerin Khuzdul dili. Diğer diller Valarin (Valar'ın dili) ve İkinci Çağ'da Sauron tarafından oluşturulan Kara Lisan'dır.

### Elfçe Bilimi

Tolkien'in dillerinin araştırılması, ana dilbilimi tarafından ciddiye alınmayan bir kural gibi olsa da, bazı ciddi alimler geçmişleri ve gramerleri hakkında toplanan her şeyi derlemeye çalışmışlardır. Eldarin'e adanmış ilk kitap, 1977'de Silmarillion'un yayınlanmasından önce yazılmış ve bu nedenle çoğunlukla eski olan Jim Allan'ın ***Elfçe'ye Giriş*** kitabıdır.

Konuya adanmış birkaç bülten vardır:

* *Quettar*, Tolkien Cemiyeti Dilbilim Derneği Bülteni, en eski Eldarin yayınıdır ve Julian C. Bradfield tarafından düzenlenmiştir.
* *Vinyar Tengwar* ve *Parma Eldalamberon* Elf Dilbilim Derneği tarafından yayınlandı.
* *Tyalie Tyelellieva*, Lisa Star tarafından yayınlandı.
* *Mythlore,* Mitopoetik Cemiyeti tarafından yayınlandı.
* *Bree'nin Ötesinde* Nancy Martsch tarafından yayınlandı.
* *Tolklang*, *Elfling* ve *Lambengolmor*, Tolkien dilbilimine adanmış posta listeleridir.

## İkincil Dünya Tarihi

Ayrıca bkz. Lhammas ve Elf Dili

Orta Dünya'nın hayali tarihinde, Elflerin dilleri, konuşmacıların bir parçası Aman'a göç ederken, diğerleri geride kaldığından, Quenya (Yüksek Elfçe ya da "Elf-Latin") ve Sindarin olarak bölünmesine yol açar.

### Orta Dünya Dilbilimi

Yazma icadı, önce Sarati ("harfler") isimli bir alfabe icat eden Rúmil'e atfedilir. Fëanor daha sonra bu alfabeyi daha da geliştirdi ve Ñoldor tarafından Orta Dünya'ya yayıldı. Üçüncü Çağ'a kadar "Batı topraklarında yaygın olarak kullanılan" olarak kaldı. Rúmil ve Fëanor'dan bağımsız olarak Doriath'lı Daeron, Cirth runlarını icat etmişti, ancak bunlar yalnızca yazıtlar için kullanılıyordu ve bunun yerine, halklar arasında cüceler hariç tengwar kullanımıyla değiştirildi.

Orta Dünya dilbiliminin önemli bir kaynağı, Quenya'da ve Sindarin'de yazan bir usta olan Gondolin'li Pengolodh'dur. Quendi ve Eldar'ın , Lhammas'ın (atıfta bulunarak) ve Osanwe-kenta'nın yazarıdır; ve Lambengolmor'un sonuncusudur.

Quenya'da "Lambengolmor" teriminin temel kökü olan lambé, konuşulan dil veya sözlü iletişim için kullanılan terimdir. *tengwesta* bir sistem veya bir işaret kodu için daha soyut bir terimdir ve "dilbilgisi" olarak çevrilebilir.

## Yazma ve Heceleme

Sindarin ve Quenya, Tolkien'in özellikle kendileri için tasarladığı tengwar afabesinde veya alternatif olarak rune benzeri cirth'de yazılır. Orta Dünya dilleri Latin alfabesiyle yazıldığında, ya akut aksan (á, é, í, ó, ú) ya da inceltme işareti aksan (â, ê, î, ô, û,) dile veya diğerine bağlı olarak uzun ünlüleri işaretler. İki sesli harfin ayrılması (ä, ë, ö) normalde kısa bir sesli harfin ayrı olarak telaffuz edileceğini, sessiz olmadığını veya bir ikili ünlünün bir parçası olduğunu belirtmek için kullanılır. Örneğin, Ainulindalë'nin son dört harfi, İngilizce dale'den ziyade dah-leh'i ve Eärendil'in ilk üç harfi İngilizce ear'den ziyade eh-ahr'ı temsil etmektedir. (Ancak bazen, özellikle proto-Eldarin formları yazarken, Tolkien, uzun ünlüleri belirtmek için makronu ve i-modifikasyonunu veya e-modifikasyonunu belirtmek için ä, ö ve ü üzerindeki dierezi (iki sesli harfi ayırma) gösterir.)

Yüzüklerin Efendisi'nde Tolkien, orijinal Westron'u İngilizceyle değiştirdiğini iddia eden edebi yöntemi benimsemiştir. Bu yöntem Eski bir İngiliz dili ile eski bir Westron formuyla ilgili Rohirric'i ve Eski İngilizce formları ile Rhovanion'un kuzeyindeki Dale dilindeki isimleri ileriye götüren gerçek bir dille hayali bir dil ortaya koyan yöntemdir. Bu kurmaca dillerinin, Cermen dillerinin var olan tarihsel ilişkileri üzerindeki genetik ilişkisini işaretler. Bunun doğal bir sonucu, Tolkien "yer değiştirilen" diller ve detayları üzerine asla çalışmamıştır çünkü metinlerinde hiç yer almamıştır.

## Dillerin Listesi

1. Elf Dilleri:

* İlkel Quendian
	+ Avarin Dilleri (en az altı dil)
	+ Ortak Eldarin
		- Quenya
			* Vanyarin Quenya
			* Ñoldorin Quenya
			* Valinor Telerin'i (Ortak Telerin'den ancak Quenya'dan etkilendi)
		- Ortak Telerin
			* Valinor Telerin'i (Quenya lehçesi olarak kabul edilir)
			* Sindarin (en az üç lehçe)
			* Nandorin Dilleri (Avarin tarafından etkilenir)

2. İnsan Dilleri (Avarin dillerinin yanı sıra Khuzdul’un etkisi vardı):

* Atanatári'nin Birinci ve Üçüncü Hanelerinin atalarının dilleri
	+ Taliska (iki lehçe)
		- Adûnaic
			* Westron (Sindarin ve Eriador dillerinden etkilenmiştir)
				+ Hobbitçe (Kuzeyadamlarının dilinden etkilenir)
			* Kara Adûnaic (Kara Númenórlular)
	+ İkinci Çağ'da Eriador İnsanlarının Dilleri
	+ Kuzeyadamlarının Dilleri
		- Dalish
		- Rohirric
* Atanatári'nin İkinci Hanelesinin atalarının dilleri
	+ Haladin Dili
	+ Dunlending dili
* Drûg Dilleri
	+ Brethil'li Drúedain'in dili
	+ Drúadan Ormanı'nın Woselarının dili
* Birçok Haradrim Dili
* Doğuluların Birçok Dili
* Forodwaith ve Lossoth dilleri

3. Cücelerin Dilleri

* Khuzdul
* Iglishmêk (İşaret dili)

4. Entlerin Dilleri

* Entçe (Ortak Eldarin'e dayalı)
	+ Eski Entçe
	+ "Yeni" Entçe

5. Ainur (Valar ve Maiar) Dilleri

* Valarin
	+ Sauron tarafından yaratılan Kara Lisan

6. Orkların Dilleri

* Birçok Orkça dili (Birçok dilden etkilemiştir)

7. Kara Lisan ( Valarin'den etkilenen, Sauron tarafından oluşturulan)

* "Saf" Kara Lisan
* "Küçük Düşürücü" Kara Lisan (Ork dilinden etkilenmiştir)

8. İlkel iletişim yöntemleri

* Trollerin dilleri
* Kurtların dilleri
* Ardıçkuşu dili

## Referanslar

1. ↑ Tolkien Felsefesi, bl. 9: "Dil Felsefesi", sf. 155
2. ↑ J.R.R. Tolkien'in Mektupları, Mektup 214
3. ↑ Yüzüklerin Efendisi, Ek E: Yazma ve Yazım, II: "Yazma", i. "Fëanorian Harfleri"
4. ↑ Orta Dünya Tarihi, Vol. XI: Mücevher Savaşı, Dördüncü Bölüm: Quendi ve Eldar, Ek D., sf. 396
5. ↑ Orta Dünya Tarihi, Vol. XI: Mücevher Savaşı, Dördüncü Bölüm: Quendi ve Eldar, Ek D., sf. 397
6. ↑ Yüzüklerin Efendisi, Ek E: Yazma ve Yazım, I: "Kelimelerin ve İsimlerin Telaffuzu"