Przemysł w polowie XIX wieku

# Sytuacja Królestwa w polowie XIX wieku

## Galicja

Sytuacja Galicji w tym okresie nie byla najlepsza. Po okresie administracji austriackiej region ten byl raczej biedny i zacofany. W 1842 roku, majac 29% populacji austrii (wlasciwej) posiadala jedynie 3,2% jej zakladow przemysłowych. Istniejacy przemysl, poza gorzelnictwem i gornictwem soli mial charakter lokalny, przeznaczony na rynek lokalny. W 1853 roku dwaj aptekarze z Lwowa - Ignacy Łukasiewicz oraz Jan Zeh wynalezli lampe naftowa, ktora oswietlano pomieszczenia lwowskiego szpitala. Stopniowo zaczal sie popyt na nafte, tworzac podwaliny dla nowej galezi gospodarki. Jednocześnie wydobywano takze wosk ziemny, ktorego produkcja siegala 5 tys ton (1860r.)

Tradycyjna branza regionu bylo gornictwo soli w Wieliczce i Bochni. Wydobycie oscylowalo na poziomie 100 tys ton rocznie i w polowie bylo wykorzystywane przez kongresówke. W bylej Rzeczpospolitej Krakowskiej jest to okres szybkiego rozwoju gornictwa. Powstale w zaglebiu krakowskim kopalnie wegla w Dabrowie, Jaworznie i Sierszy. W tej ostatniej w 1817 roku zastosowano pierwsza maszyne parowa. Rozwijaly sie takze kopalnie rud cynkowych. Ogolnie wydobycie siegalo 50 tys ton wegla oraz 4,5 tys ton galmanu.

Zdecydowanie najwazniejszym przemyslem bylo jednak gorzelnictwo. W latach 30stych w 5000 gorzelni wyprodukowano 60% spirytusu produkowanego w Cesarstwie. Jego rozwojowi pomoglo przylaczenie do Krolestwa. Dzieki temu uniknieto konkurencji wegierskich gorzelnii, co zdecydowanie ulatwilo radzenie sobie z zaraza ziemniaczana ktora nawiedzila w tym czasie region. Takze szybko rozwijajacym sie byl przemysl cukrowniczy. W 1838 roku powstaje taki zaklad w Tłumaczu. Jej nowoczesne wyposarzenie i zatrudnienie do 800 robotnikow pozwalaly na praktyczna monopolizacje produkcji (93% calkowicej produkcji cukru w galicji).

Szczegolnym czasem bylo pojawienie sie kolei w Galicji. Z jednej strony pozwolilo to na powstanie nowych zakladów, na eksport produktow w niedostepne dotychczas tereny. Jednoczesnie wystawilo region na przyplyw tanich produktow. Szczegolnie dotkliwym byl import rud zelaza z cieszyna i slaska. Z tego tez powodu hutnictwo galicyjskie wlasciwie przestalo funkcjonowac. Na szczescie swietnie prosperowała Huta Bankowa w Chrzanowie. Jej powstanie w tym regionie (wczesniej przewidywano ja w Dabrowie Gorniczej) w roku 1834 stanowilo duzy impuls do rozwoju regionu. Miala ona produkowac wyroby głownie dla armii oraz kolei, ale szybko znalazla takze innych odbiorców.
W 1844 roku we Lwowie powstala Galicyjska Kasa Oszczędności. Stosunkowo niska dolna granica wkladów powodowala , ze nalezeni do niej rowniez ubozsi mieszkancy. Jej skutecznosc spowodowala powstanie w kolejnych latach nastepnych w Tarnowie, Rzeszowie i Krakowie. W tym samym okresie powstaly we Lwowie i Krakowie Towarzystwa Gospodarcze. Zajmowaly sie one proagowaniem nowoczesnego rolnictwa, ktore jak juz wspomnialem, bylo zacofane na tle innych regionow. Nalezy tu wspomniec o szczegolnym wplywie towarzystwa z Lwowa, dzieki ktoremu w 1856 roku powstala Wyzsza Szkola Rolnicza w Dublanach (kolo Lwowa).

Mimo staran by rozwinac przemysl, region caly czas byl terenem produkcji i eksportu surowcow do innych regionow. Szczegolnie popularne byly: okowita, skóry surowe, przedze lniana, płótno, wełne, siemie lniane i potas. Dopiero po rozwinieciu sie sieci kolejowej dolaczyly do nich zboza i drewno. Do Rosji i Rumunii eksportowano za to: kosy, szkło, papier, wyroby wełniane i bawełniane, jedwab a takze wyroby ze stali oraz galanterie. Galicja byla takze krajem tranzytowym. Przez jej tereny co roku przepędzano blisko 80 tys sztuk bydla.
Innym problemem byl poziom zorganizowanego przemytu na terenach bylej Rzeczpospolitej Krakowskiej. Głownym towarem przemytniczym byl: arak, cygara i kawa. Z jego efektami beda sie borykac sluzby jeszcze przez wiele lat. Dopiero unormowanie stosunkow z Prusami i zniesienie cel zaporowych zakonczy ten proceder.

## Kongresówka

Mimo zniszczen zwiazanych z wojna i zmiana kierunku eksportu dochodzilo do szybkiego rozwoju przemyslu. Szczegolna uwaga nalezy zwrocic na gornictwo, hutnictwo oraz przemysl włokienniczy. Zmodernizowano wielkie piece i zaklady zelazne w zaglebiu staropolskim zaopatrujac je w nowoczesne miechy i mechanizmy podnosnikowe. Po raz pierwszy zastosowano nagrzewnice dmuchu, dzieki ktorym uzyskiwano temp 125 stopni. Przed powstaniem listopadowym produkcja surówki żelaznej wzrosla z 800 do 2850 ton, a zelaza kutego z 430 do 1400 ton. pochodzila ona z 9 wielkich pieców oraz 32 fryszerek. W okresie rzadów Lubeckiego rozszerzono program rozbudowy. W rejonie rzeki Kamiennej, Bobrzy i Czarnej mialo powstac 14 nowych pieców, 50 fryszerek i 10 walcowni. Program zakladal roczna produkcje 30 tysiecy ton surówki żelaza. Projektowane kanaly przy rzece Kamiennej mialy miec 30 km dlugosci. Wybuch powstania zatrzymal caly ten proces niedokonczony - do 1850 roku powstana tylko 3 wielkie piece w Starachowicach, 6 piecow puddingowych w Michalowie oraz walcownie w Nietulisku. Po odzyskaniu wolnosci w nowej sytuacji geograficznej zapadla decyzja o budowie nowego osrodka w zaglebiu krakowskim oraz zaglebiu dabrowskim. Bliskosc kopaln rud i wegla (tak miejscowych jak i cieszynskich oraz slaskich) oraz bezpieczenstwo jakie dawal Kraków a takze sasiedztwo rzeki Wisły pozwalaly na umieszczenie produkcji w tym miejscu. W ten sposob powstaly Huta Bankowa oraz Huta Henrykow. Ten drugi osrodek okaze sie inwestycja nieudana i w 1843 roku zamkniety. Huta Bankowa co prawda dlugo przynosila straty, ale dzieki jej produkcji udalo sie rozwinac przemysl w innych regionach. Stala sie takze kluczowa dla rozwoju kolejnictwa.
Politykiem zasluzonym dla przemyslu włókienniczego byl Rajmund Rembielinski. W 1824 roku Krystian Wendisch zalozyl pierwsza przedzalnie bawelny, a w 1828 roku kolejna Ludwik Geyer. Jednak do szybkiego rozwoju tego przemyslu przysluzyla sie najbardziej Rosja wprowadzajaca poczatkowo wysokie cla wwozowe. Do 1844 roku produkcja przemyslu bawelnianego wzrosla 6-krotnie, liczba zatrudnionych o 60% a wydajnosc prady blisko 4-krotnie. Produkcja tkanin welnianych rozwijala sie w Kaliszu, Sieradzu i Warszawie. Poczatkowo (po powstaniu) produkcja spada o 50% jednak szybko udaje sie znalesc nowe rynki zbytu na poludniu. Osrodkiem przemyslu lnianego byl Zyrardow, nazwany tak od nazwiska inzyniera Philippe Girrarda zalozyciela Zakładów Towarzystwa Wyrobów Lnianych nalezacych do braci Lubienskich.
Tak jak i na Galicji silny bylo gorzelnictwo oraz przemysl cukrowniczy. W polowie wieku, mimo importu okowity z poludnia funkcjonowalo blisko 3000 gorzelni. Mimo, ze cukrownictwo poczatkowo opiera sie o produkcje folwarczna, juz w latach 40stych przenosi sie do duzych zakladow przemyslowych.

## Ksiestwo Cieszynskie

Pierwszą była fabryka sukna Eduarda Zipsera, powstała w 1841 roku w Mikuszowicach (krakowskich). W bielsko-bialskim ośrodku przemysłowym wzrastała produkcja, już w 1845 roku wyprodukowano 62 000 sztuk sukna o wartości 3,5 milionów florenów, jednak zdecydowaną większość (50 000 sztuk) wciąż wytwarzali członkowie cechu sukienników. Produkcja sukna dawała szacunkowo zajęcie około 6 000 ludzi. Bielsko stało się jednym z wiodących ośrodków przemysłu tekstylnego w monarchii, największym ośrodkiem przemysłowym Śląska Cieszyńskiego ze wszystkimi konsekwencjami.
Także wydobycie węgla stopniowo rosło od końca XVIII wieku, zwłaszcza w okolicy Karwiny, dzięki zabiegom nowego dziedzica fortuny Larischów i Mönnichów, hrabiego Jana Józefa (1766–1820). Czynnikiem, który w decydującym stopniu przyczynił się do wzrostu popytu na węgiel oraz jego wydobycia, było urządzenie w 1820 roku przez biskupów ołomunieckich huty żelaza w niedalekich Witkowicach. Zapewniło to obu zespołom kopalń stałego dużego odbiorcę, co m.in. motywowało Larischów do uruchomienia nowych kopalń w okolicach Pietwałdu. Tylko tutaj wydobycie wzrosło do 7 500 ton w 1848 roku. Dobre perspektywy górnictwa węglowego spowodowały, ze przed 1848 rokiem w jego wydobycie angażowali się kolejni przedsiębiorcy, także z szeregów mieszczan.

Najwięcej zakładów przemysłowych działało w Bielsku w dziedzinie produkcji tekstylnej, w tym sześć przędzalni wełny. Zatrudniały około 500 robotników, wyrabiając 3 300 cetnarów przędzy. Pewnego rodzaju specjalnością Bielska były farbiarnie wełny, przędzy i sukna, których działało osiem. Wielkie znaczenie miały jednak fabryki sukna, których od 1830 roku powstało sześć. Razem zatrudniały 305 robotników, głównie w Skoczowie (270), produkowały 4 159 sztuk sukna. Działała też chemiczna drukarnia płótna G. Fritsche (5 000 sztuk, 15 robotników). Ogółem zakłady przemysłowe w Bielsku zatrudniały w 1843 roku już około 1 500 robotników.

Z kolei w zachodniej części regionu wydobyciem węgla zajmowało się siedem podmiotów, razem 30 szybów, w tym właściciel dominium hrabia Stanisław Wilczek, a poza tym Josef Zwierzina, Spółka Witkowicka (Rothschild) oraz państwowa. Poza tym kopalnie działały w Karwinie i Pietwałdzie (hrabia Henryk Larisch) oraz Dąbrowie (baron Anton von Mattencloit). Wszystkie zatrudniały około 1 000 robotników, wydobywając 1 440 000 cetnarów węgla, który znajdował zbyt przede wszystkim na terenie Śląska Cieszyńskiego i Opawskiego. Trzy działające w regionie huty z wielkimi piecami (w Ustroniu, Trzyńcu i Baszce) były własnością Komory Cieszyńskiej, zatrudniały około 1 500 osób, produkowały razem 66 600 cetnarów różnego rodzaju żelaza, najwięcej w Baszce (32 000). Przerabiały oprócz miejscowego surowca rudę dowożoną z Węgier i Moraw. Wykonywano tu także różne odlewy, a w Trzyńcu rozpoczęto produkcję odlewanych naczyń kuchennych, wypierając tego rodzaju produkty sprowadzane z Prus. W Ustroniu działały też „miedziane hamry”, gdzie produkowano różne części do browarów, gorzelni itd.
Poza tym do działających przemysłowo obiektów przerabiających płody rolne zaliczano cukrownię hrabiego Larischa w Suchej Górnej, produkującą około 9 000 cetnarów cukru w 30 kotłach lub piecach przez 300 robotników. W samym Cieszynie statystyka z 1846 roku wyliczała obok fabryki kameralnej w Błogocicach (12 kotłów, 14 robotników, rocznie 700 wiader likierów i rumu) jeszcze pięć fabryk likierów. Powstała też w Błogocicach wielka fabryka likierów Komory, która była w stanie produkować 60 000 butelek. Wysyłano je do różnych krajów. Najnowocześniejszym zakładem przemysłowym w tej branży był wybudowany w latach 1838–1846 browar zamkowy w Cieszynie.