recursal/Fanatic-Fandom huggingface dataset:
Gleba

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Gleba** – zewnętrzna warstwa **litosfery**, zbudowana z cząstek mineralnych, organicznych, wody i powietrza.

Poprzez procesy rozkładu obumarłych szczątków organicznych na substancje prostsze, w glebach zawarte są związki mineralne niezbędne do życia niemal wszystkim ziemskim organizmom.

## Systematyka gleb

O typie gleby decydują w głównej mierze warunki klimatyczne, rodzaj skały macierzystej oraz warunki wodne.

Poszczególne typy gleb mają odmienny profil. Można w nim wyodrębnić poziomy glebowe, różniące się m.in. składem chemicznym oraz barwą. Na najwyższym poziomie klasyfikacji glebowej dzielą się one na **strefowe** i **astrefowe**.

## Powiązane pojęcia

* gleba astrefowa;
* gleba strefowa;
* litosfera.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Geodezja

**Geodezja** – nauka zajmująca się ustalaniem wielkości i kształtu **Ziemi** oraz określaniem położenia punktów na jej powierzchni. Jej zadaniem jest dokonywanie pomiarów Ziemi w celu sporządzania map (**kartografia**) oraz korelowaniu pomiarów geologicznych, grawitacyjnych i magnetycznych. Jest to nauka blisko powiązana z **geografią**.

Współcześnie geodezja dzieli się na wiele poszczególnych działów, takich jak: geodezja fizyczna, górnicza czy satelitarna.

## Sposoby pomiarów

Wszelkie pomiary geodezyjne były dawniej przeprowadzane na powierzchni Ziemi za pomocą różnych technik **mierniczych**. Obecnie są one wykonywane zazwyczaj przy użyciu  sygnałów radiowych oraz promieni laserowych.

Geodezja dzieli się ze względu na skalę pomiarów na:

* klasyczną **geodezję niższą**, zajmującą się niewielkimi obszarami;
* nowoczesną **geodezję wyższą**, zajmującą się dużymi obszarami.

Do pomiarów lokalnych wykorzystuje się klasyczne metody, takie jak np. triangulacja, niwelacja czy tachimetria. Nowoczesne pomiary kontynentalne oraz globalne są wykonywane najczęściej przy pomocy sztucznych satelitów.

## Powiązane pojęcia

* geodezja niższa;
* geodezja wyższa;
* geofizyka;
* geografia;
* kartografia;
* miernictwo;
* Ziemia;

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Dekalog

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Dekalog**, także **Dziesięć przykazań** (z gr. *δεκάλογος* ('dekálogos') — „dziesięć słów”) – zbiór dziesięciu fundamentalnych nakazów **moralnych**, do stosowania których zobowiązani są wyznawcy chrześcijaństwa oraz judaizmu.

## Treść

1. *Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną*;
2. *Nie będziesz brał imienia Pana, Boga swego, nadaremnie*;
3. *Pamiętaj, abyś dzień święty święcił*;
4. *Czcij ojca swego i matkę swoją*;
5. *Nie zabijaj*;
6. *Nie cudzołóż*;
7. *Nie kradnij*;
8. *Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu*;
9. *Nie pożądaj żony bliźniego swego*;
10. *Ani żadnej rzeczy, która jego jest*.
Komedia

**Komedia** (z gr. *κωμῳδία* ('komōdía') — „oda śpiewana podczas procesji”) − jeden z dwóch głównych, obok **tragedii**, gatunków **dramatu**, przedstawiający bohaterów i zdarzenia w sposób wesoły, często satyryczny. Komedie odznaczają się m.in. nieskomplikowaną fabułą z pomyślnym zakończeniem, nasyconą **komizmem** sytuacyjnym, charakterologicznym i językowym.

Komedie są dramatycznymi utworami literackimi, które za cel mają rozbawienie publiczności. Akcja najczęściej osadzona jest w dobrze znanym otoczeniu, a język nasycony potocznym słownictwem – ma to za zadanie wpoić widzom przekonanie o własnej wyższości nad przedstawionymi postaciami.

## Historia

### **Starożytność**

Tradycja dramatu komediowego narodziła się około 510 lat p.n.e. w starożytnej Grecji, co zbiega się z początkami demokracji. Pierwsze komedie były na ogół **satyrami** politycznymi i społecznymi, ze *slapstickową* akcją i żartami na temat ludzkich fekaliów i seksu

Do najwybitniejszych twórców komedii w starożytnej Grecji zalicza się Arystofanesa (ok. 445—385 p.n.e.), w którego dziełach rozważania filozoficzne przeplatały się z polityczną satyrą, oraz Menandra (ok. 342—292 p.n.e.), przedstawiciela komedii nowej, ukazującej młodych kochanków wraz z galerią stereotypowych postaci. Jego styl wywarł później wpływ na wybitnych rzymskich komediopisarzy Plauta i Terencjusza, a w XVI i XVII w. na Williama Szekspira i Lopego de Vegę.

### **Współczesność**

W czasach nowożytnych komedia stała się bardzo popularnym gatunkiem i przybierała różnorodne formy. Do jej najważniejszych podgatunków zalicza się często:

* **komedię romantyczną** – w której kochankowie muszą przezwyciężyć liczne przeciwności, aby szczęśliwie się połączyć;
* **komedię satyryczna** – w niej pod powierzchnią humoru zawarta jest krytyka osób lub zachowania;
* **komedie obyczajową** – z błyskotliwymi dialogami i wyraźnie zarysowanym tłem środowiskowym;
* **farsę** – z aluzjami do seksu, prostym humorem oraz niewyszukanym dowcipem słownym;
* **burleski**, które powstały wraz z narodzinami kinematografii, cechują się one zwariowanymi postaciami i przebiegiem akcji.

Początki telewizji przyniosły z kolei rozwój **komedii sytuacyjnej**. Współcześnie komedia podbiła także nowsze formy artystyczne, takie jak powieść czy esej.

W przeciwieństwie do tragedii komedia w XXI wieku rozwija się prężnie, nie tylko jako gatunek dramatyczny. Zainspirowała nowe formy w sztuce, np. *stand-up comedy* – czyli zabawny monolog przed publicznością.

## Powiązane pojęcia

* dramat;
* komizm;
* satyra;
* tragedia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 372—373. [ISBN 978-83-02-13306-0]
* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „komedia” w serwisie *slownik-online.pl*.
Jezioro morenowe

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jezioro morenowe** – **jezioro** pochodzenia **polodowcowego**, tworzące się w **obniżeniach międzymorenowych** obszarów polodowcowych. Charakteryzują się one urozmaiconą linią brzegową, dużą powierzchnią i niewielką głębokością.

Do największych jezior morenowych w Polsce należą: Mamry, Śniardwy oraz Niegocin.

## Powiązane pojęcia

* jezioro;
* jezioro rynnowe;
* lodowiec;
* morena.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Biżuteria

**Biżuteria** (z fr. *bijouterie*; *bijou* — „**klejnot**”) − ozdoby ciała i stroju, często wykonywane z cennych materiałów.

## Historia

Najwcześniejsza znana biżuteria pochodzi z epoki paleolitu, z terenów Bliskiego Wschodu. Mieszkańcy tego regionu używali skorupek ślimaków morskich do wyrobu paciorków już 135 tys. lat temu. Forma sztuki, jaką jest biżuteria, nie ograniczała się wyłącznie do gatunku *Homo sapiens* − istnieją dowody na to, że na terenach obecnej Hiszpanii
*Homo neanderthalensis* wytwarzał i nosił ozdoby już 50 tys. lat temu. Uważa się, że zakładano je najprawdopodobniej w celu ochrony przed złymi siłami lub jako oznaka pozycji zajmowanej w grupie.

W ciągu tysiącleci ludzie wytwarzali biżuterię z kości, kamienia, drewna, skorup, piór, zębów i innych materiałów naturalnych. Metalowe ozdoby pojawiły się mniej więcej 5 tys. lat p.n.e. Dopiero 2 tys. lat później egipscy rzemieślnicy zaczęli wyrabiać biżuterię z metali szlachetnych − złota i srebra − upiększając ją czasami szkłem i drogocennymi kamieniami. Egipcjanie wierzyli, że każdy klejnot posiada mistyczne moce, które przechodzą na noszącą go osobę. Związek biżuterii ze sferą duchową i mistyczną sprawiał, że ozdoby grzebano wraz ze zmarłymi, by mogli je zabrać ze sobą w zaświaty. Praktyka ta była obecna wśród wielu starożytnych kultur − większość biżuterii znajdującej się obecnie w zbiorach archeologicznych została odkryta w grobach.

## W kulturze

Rozwój sztuki wyrobu biżuterii na przestrzeni wieków zapewnił ludziom nie tylko możliwość upiększania ciała i strojów − jej noszenie stało się także formą komunikacji niewerbalnej. Przyozdobiona osoba może czuć się atrakcyjniejsza, silniejsza lub ważniejsza, wysyłając symboliczne przesłanie, że jest się kimś zamożnym, pobożnym, czy wpływowym.

## Galeria

Kilka kolczyków w uchu.Pierścionki na palcach ręki.Naszyjnik na szyi.Złote kolczyki przedstawiające grecką boginię łowów Artemidę, znalezione w ruinach starożytnego miasta Nimfajon na Krymie, ok. 325—300 r. p.n.e.
## Powiązane pojęcia

* jubilerstwo;
* klejnot.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Ameba

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Ameba**, **pełzak** – słodkowodny pierwotniak o bardzo zmiennym kształcie, poruszający się ruchem pełzakowatym za pomocą nibynóżek, które służą też do zdobywania pokarmu. Żywi się bakteriami.

Wśród ameb można spotkać pasożyty wywołujące groźne choroby, np. czerwonkę amebową. Do zakażenia nimi dochodzi najczęściej drogą pokarmową.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
ARPANET

**ARPANET** (skrót z ang. ***A**dvanced* ***R**esearch* ***P**rojects* ***A**gency* ***NET**work*) – pierwsza **sieć komputerowa** budowana od 1969 w Stanach Zjednoczonych przez rządową agencję **ARPA** (*Advanced Research Projects Agency*), finansującą przedsięwzięcia badawcze z dziedziny informatyki.

Podstawowym elementem składowym ARPANET-u był protokół komunikacyjny **TCP/IP** – „język”, dzięki któremu informacjami mogły wymieniać się między sobą komputery wyposażone w różne systemy operacyjne i podłączone do sieci łączami różnego typu – telefonicznymi, satelitarnymi czy światłowodowymi.

## Historia

W 1962 roku, na zlecenie Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych, grupa amerykańskich naukowców podjęła prace badawcze nad koncepcja sieci komputerowej o wysokiej odporności na uszkodzenia. Nadano tej nowo powstałej sieci nazwę będącą akronimem złożonym ze słów ***A**dvanced* ***R**esearch* ***P**rojects* ***A**gency* ***NET**work*. Początkowo dostęp do sieci był zastrzeżony na użytek US Army. Dopiero później do ARPANET-u zostały podłączone uczelnie, jednostki naukowo-badawcze oraz urzędy administracji publicznej.

W latach 80. XX wieku zbudowana została sieć nowoczesnych komunikacyjnych **linii szkieletowych**, łączących duże centra komputerowe. Z czasem dołączyły do nich regionalne sieci komputerowe. Zaczęły wówczas powstawać pierwsze przedsiębiorstwa komercyjne oferujące odpłatny dostęp do sieci, także klientom spoza Stanów Zjednoczonych. Pod koniec lat 80. w sieci pracowało już około miliona komputerów. Aby podkreślić globalny zasięg sieci, zaczęto ją nazywać **Internetem**.

## Powiązane pojęcia

* ARPA;
* Internet;
* model TCP/IP;
* sieć komputerowa;
* sieć szkieletowa.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Grażyna Koba: *Informatyka dla szkół ponadgimnazjalnych – zakres podstawowy*. Wydawnictwo Migra Sp. z.o.o., Wrocław 2012 [ISBN 978-83-930715-6-2]

#### Netografia:

* Definicja sieci „ARPANET” w serwisie *pwn.pl*.
Gatunek literacki

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Gatunek literacki** − pojęcie stosowane w literaturoznawstwie, węższe niż **rodzaj literacki**, wyróżniające zespół cech i reguł charakteryzujących poszczególne utwory literackie. Gatunkami literackimi są np. bajka, satyra, utopia, powieść czy nowela.

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **gatunek**;
* rodzaj literacki.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 371. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Figura retoryczna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Figura retoryczna** (**figura stylistyczna**) – ozdobny **środek stylistyczny** będący zwrotem, wyrażeniem lub wyrazem wzmacniającym obrazowość użytkowanego języka.

Figury stylistyczne charakterystyczne są zwłaszcza dla niektórych gatunków literackich (takich jak np. epos czy tragedia grecka) i stylów językowych (np. styl oratorski). Mają one na celu wzbogacenie ekspresji i estetycznych wartości wypowiedzi.

## Historia

Struktury wypowiedzeniowe zostały ustalone i sklasyfikowane po raz pierwszy przez starożytnych Greków, którzy wytworzyli w swojej kulturze pojęcie **teorii trzech stylów**.

## Podział i charakterystyka

Figury stylistyczne dzielone zasadniczo są w językoznawstwie na dwie kategorie:

* **figury mowy** — oparte na przenośnej zmianie znaczenia wyrazu (np. alegoria, przenośnia, metonimia), pochodzące spoza języka literackiego danej epoki (jak np. archaizm, dialektyzm), będące efektem szczególnych zabiegów składniowych (np. anafora, anakolut, elipsa, epifora);
* **figury myśli** — wyrażające treści intelektualne lub emocjonalne bez uniezwykleń gramatycznych czy składniowych, niekiedy pozbawione przenośnych właściwości.

## Powiązane pojęcia

* retoryka;
* stylistyka;
* środek stylistyczny;
* teoria trzech stylów.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja figury retorycznej w serwisie *sjp.pwn.pl*;
* O figurze retorycznej w serwisie *pwn.pl*.
Aluzja literacka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Aluzja literacka** − nawiązanie do innego utworu literackiego, który staje się ważnym elementem interpretacji tekstu zawierającego **aluzję** − odniesienie wprost do kogoś lub czegoś.

## Powiązane pojęcia

* aluzja;
* literatura.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 367. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Jezioro rynnowe

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jezioro rynnowe** – **jezioro** pochodzenia **polodowcowego**, występujące na obszarach **rynny polodowcowej**, utworzonej przez pokrywający je dawniej lądolód. Jeziora rynnowe są wąskie i głębokie, mając najczęściej podłużny kształt misy jeziornej.

W Polsce przykładami tego typu jezior są: Hańcza, Jeziorak, Gopło czy Jeziora Raduńskie.

## Powiązane pojęcia

* jezioro;
* jezioro morenowe;
* rynna polodowcowa.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Hymn

**Hymn** (z gr. *ὕμνος* ('hýmnos') — „**pieśń** pochwalna” – **liryczny** gatunek literacki nacechowany uroczystą i podniosłą poezją, bądź też oparty na nim wokalny utwór muzyczny, sławiący Boga (bogów), narody (**hymn narodowy**), bohaterów, wielkie idee, wyprawy, wojny oraz inne ważne wydarzenia.

## Charakterystyka

Liryczna forma hymnu przyjmuje zazwyczaj patetyczny charakter, zaś jej tematyka dotyczy spraw najwyższej wagi, takich jak treści patriotyczne czy religijne. Hymn to jednocześnie utwór związany z rytmiką, a więc posiadający cechy charakterystyczne dla pieśni (stroficzność, powtórzenia, paralelizm kompozycyjny).

## Historia

W kulturze śródziemnomorskiej ta forma literacka posiada dwa starożytne źródła – grecko-rzymskie i biblijne. Twórcami hymnu jako gatunku literackiego byli Grecy. Liryka ta występuje m.in. w dziełach **Safony** (*Hymn do Afrodyty*), jednakże przez wiele wieków (od ok. XI do III p.n.e.) równolegle kształtowała się treść pochwalnych pieśni, zwanych psalmami, będących częścią Starego Testamentu. W księgach Nowego Testamentu, jednym z najbardziej znanych przykładów jest fragment 1. listu do Koryntian – *Hymn o miłości*, napisany w I wieku przez **Pawła z Tarsu**.

Od początków średniowiecza była to istotna forma liryki religijnej, tworzona m.in. w IV w. przez **Ambrożego z Mediolanu**.

### Polska

Jednym z pierwszych i najważniejszych dla polskiej kultury dzieł renesansowej poezji hymnicznej jest twórczość **Jana Kochanowskiego** (*Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje*, *Fragmenta albo pozostałe pisma*).

Utwory epoki oświecenia, które także odcisnęły ważne piętno w krajowej literaturze, to m.in. napisany przez **Jana Pawła Woronicza** tren (*Hymn do Boga*), będący lamentem nad utraconą niepodległością ojczyzny oraz hymn narodowy z okresu rozbiorów Polski autorstwa **Ignacego Krasickiego** – *Hymn do miłości Ojczyzny*.

W epoce romantyzmu, hymny pisał m.in. **Juliusz Słowacki** (*Smutno mi Boże*), w którym podniosły ton został połączony z osobistym wyznaniem podmiotu. Forma ta była szczególnie wykorzystywana przez poetów młodopolskich, zwłaszcza nurty symboliczne i ekspresjonistyczne, czego przykładem mogły być utwory **Jana Kasprowicza** (*Dies irae*, *Salome*).

## Powiązane pojęcia

* hymn narodowy;
* liryka;
* pieśń;

#### Osoby:

* ***Kategoria:Autorzy hymnów***;

**Starożytni**:

* Safona (*Σαπφώ* — 'Sapfó'; VII—VI w. p.n.e.);
* Paweł z Tarsu (hebr. *‏שָׁאוּל התרסי* — 'Szaul ha-Tarsi'; ok. 5—67 n.e.);

**Średniowieczni**:

* Ambroży z Mediolanu (łac. *Ambrosius Aurelius*; ok. 340—397)

**Nowożytni**:

* Jan Kasprowicz (1860—1926);
* Jan Kochanowski (1530—1584);
* Ignacy Krasicki (1735—1801);
* Juliusz Słowacki (1809—1849);
* Jan Paweł Woronicz (1757—1829).

## Źródła

#### Netografia:

* „Hymn” – definicja, cechy, przykłady w serwisie *eszkola.pl**.*
* Definicja słowa „hymn” w serwisie *wiking.com.pl*
Cytologia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Cytologia** – nauka biologiczna o budowie, czynnościach i patologii **komórek** organizmów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Język angielski

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Język angielski** (*English language*, *English*) –

## Gramatyka

### Szyk zdania

Porządek wyrazów w zdaniu wygląda następująco:

(podmiot → orzeczenie → dopełnienie)
### Rzeczowniki

#### Liczba

Większość rzeczowników w języku angielskim tworzy liczbę mnogą przez dodanie końcówki *-s* do formy liczby pojedynczej.

Rzeczowniki niepoliczalne (*noncount*) lub abstrakcyjne (np.: *cheese*, *sugar*, *honesty*, *intelligence*) zazwyczaj nie mają liczby mnogiej. Istnieje również grupa rzeczowników, które występują tylko w liczbie mnogiej. Są też takie, które wyglądają jak forma liczby mnogiej, a oznaczają liczbę pojedynczą (np.: *news*, *headquarters*).

**Nieregularna liczba mnoga**
Dla nieregularnej liczby mnogiej rzeczowników policzalnych oraz dla zapożyczeń z innych języków obowiązują następujące zasady:

* rzeczowniki zakończone na *-s*, *-z*, *-x*, *-sh*, *-ch* przyjmują końcówkę *-es*, np.:

*glass/glasses*, *buzz/buzzes*, *box/boxes*, *bush/bushes*, *switch/switches* ;

* rzeczowniki zakończone na *-o* przyjmują końcówkę *-es*, np.:

*potato/potatoes*, *echo/echoes*, *hero/heroes*, *embargo/embargoes*, *tomato/tomatoes* ;

* końcówkę *-s*, np.:

*studio/studios*, *piano/pianos*, *kangaroo/kangaroos*, *zoo/zoos*, *kilo/kilos* ;

* albo końcówkę *-s* lub *-es*, np.:

*buffalo/buffalo(e)s*, *cargo/cargo(e)s*, *motto/motto(e)s*, *volcano/volcano(e)s*, *mosquito/mosquito(e)s* ;

## Powiązane pojęcia

* Język angielski – słownik
* Język angielski – słownik/Różne
Ciało niebieskie

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Ciało niebieskie**, **ciało astronomiczne** — ogólna nazwa wszystkich naturalnych **obiektów fizycznych** znajdujących się w przestrzeni **Wszechświata**, czyli wszystkiego powyżej ziemskiej atmosfery (**sfera niebieska**). Ich badaniem zajmuje się nauka zwana **astronomią**.

Do ciał niebieskich zalicza się m.in: Słońce i inne gwiazdy, planety i ich naturalne satelity (księżyce), planetoidy, komety, meteoroidy, mgławice i wszystkie inne obiekty pozaziemskie.

## Powiązane pojęcia

* astronomia;
* obiekt fizyczny;
* sfera niebieska;
* Wszechświat.

## Źródła

#### Netografia:

* definicja pojęcia „ciało niebieskie” w serwisie *pwn.pl*.
Implicite

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

***Implicite*** (z łac. — „domniemany”, „domyślny”) – zwrot łaciński, stosowany m.in. w publikacjach naukowych (np. w opracowaniach filozoficznych).

## Przykłady użycia

Znaczenie słowa „**implicite**” w owym fragmencie tekstu można interpretować jako „**domniemywania**”.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Giovanni Reale: *Historia filozofii starożytnej. Tom I – od początków do Sokratesa*. Wydawnictwo KUL, wydanie drugie, Lublin 2012, [ISBN 978-83-7702-523-9]
Ditlenek krzemu

**Ditlenek (dwutlenek) krzemu** (**SiO2**), inne nazwy: **tlenek krzemu(IV)**, **krzemionka** – nieorganiczny związek chemiczny **tlenu** z **krzemem**.

Krzemionka jest jednym z najpospolitszych minerałów z grupy **tlenków**, występujących na Ziemi. Jest ona głównym składnikiem wielu minerałów, z których należy wyróżnić przede wszystkim **kwarc** (składa się z niego w znacznym stopniu m.in. piasek), a także chalcedon, rogowiec, opal, trydymit, czy krystobalit.

## Właściwości

### **Właściwości fizyczne**

Tlenek krzemu(IV) jest substancją stałą, krystaliczną, nie rozpuszczającą się w wodzie oraz nie przewodzącą prądu elektrycznego. Ze względu na dużą trwałość wiązań między krzemem i tlenem krzemionka jest minerałem twardym. W 10-stopniowej skali twardości Mohsa twardość szkła okiennego wynosi 5—6, a kwarcu – 7.

### **Właściwości chemiczne**

Krzemionka nie reaguje z wodą ani z kwasem solnym, nawet po rozgrzaniu. Roztwarza się pod wpływem wodorotlenku sodu, co można opisać równaniem reakcji:

* *SiO2 + 2NaOH → Na2SiO3 + H2O*

Tlenek krzemu(IV) jest **tlenkiem kwasowym**, o małej aktywności chemicznej. Przemiany zachodzą podczas stapiania tlenku krzemu(IV) z wodorotlenkami, tlenkami zasadowymi i solami, np.:

* *SiO2 + Na2CO3 (temp.)→ Na2SiO3 + CO2*

Nie reaguje z kwasami, za wyjątkiem kwasu fluorowodorowego:

* *SiO2 + 4HF → SiF4 + 2H2O*

Dwutlenek krzemu nie rozkłada się pod wpływem wysokiej temperatury, jednak może wówczas reagować z nielicznymi pierwiastkami, dzięki czemu otrzymuje się krzem.

reakcja z węglem:

* *SiO2 + 2C (temp.)→ Si + 2CO*

reakcja z magnezem:

* *SiO2 + 2Mg (temp.)→ Si + 2MgO*

## Zastosowanie

Ludzie od dawna wykorzystywali właściwości krzemionki. Minerał zwany krzemieniem dzięki swojej twardości służył m.in. do krzesania ognia. Jest łupliwy, a jego odłamki mają ostre krawędzie, dlatego był wykorzystywany przez ludzi paleolitu jako surowiec do produkcji narzędzi kamiennych.

Obecnie krzemień jest surowcem wykorzystywanym w przemyśle ceramicznym i używanym do produkcji farb. Powłoki z farb krzemianowych są trwałe, odporne na wilgoć i mają dużą odporność mechaniczną. Są całkowicie niepalne i odporne na rozwój mikroorganizmów.

Z krzemienia pasiastego ze względu na rzadkość jego występowania, walory estetyczne i odpowiednią twardość powstają oryginalna biżuteria oraz ozdoby.

## Powiązane pojęcia

* krzem;
* krzemiany;
* kwarc;
* tlen;
* tlenki;
* tlenki kwasowe;

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]

#### Netografia:

* Rozdział poświęcony ditlenkowi krzemu(IV) w serwisie *epodreczniki.pl*.
Fizyka klasyczna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fizyka klasyczna** – fizyka rozwijana do końca XIX wieku, obejmująca klasyczną mechanikę Newtona oraz teorię elektromagnetyzmu Maxwella. W XX wieku Max Planck wprowadził teorię kwantową, a Albert Einstein sformułował ogólną teorię względności.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Bakterie

**Bakterie** (z gr. *βακτήριον* ('baktērion') — „laseczka”) – grupa **mikroorganizmów**, będąca jednym z pięciu królestw według klasyfikacji biologicznej.

Ich badaniem zajmuje się **bakteriologia**, jeden z działów **mikrobiologii**.

## Budowa komórki bakteryjnej

Komórka bakterii, podobnie jak roślinna, jest otoczona ścianą komórkową. Oprócz cukrów ściana ta zawiera białka, których nie ma w ścianie komórki roślinnej.

Charakterystyczną cechą bakterii jest brak jądra komórkowego. Jej materiał genetyczny ma formę zwiniętych nici i jest nazywany **substancją jądrowa**. Kolejną cechą wyróżniającą bakterie jest posiadanie **rzęski** bądź wielu rzęsek, dzięki którym mogą się poruszać. Niektóre bakterie wokół ściany komórkowej wytwarzają **otoczkę śluzową**, zabezpieczającą je przed wysychaniem oraz pozwalającą przyczepiać się do podłoża. W komórce bakterii znajdują się również **rybosomy**.

Do organellów z których składa się komórka bakterii należą:

1. fimbrie
2. plazmid
3. rybosomy
4. cytozol
5. błona komórkowa
6. ściana komórkowa
7. otoczka śluzowa
8. substancja jądrowa
9. rzęska (wić)

## Reprodukcja

Dzięki procesowi transformacji bakterie potrafią wymieniać informację genetyczną bez potrzeby rozmnażania się.

## Powiązane pojęcia

* bakteriologia;
* mikrobiologia;
* mikroorganizm;
* wirusy.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „bakteria” w serwisie *pwn.pl*.
Genotyp

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Genotyp** – zespół **genów** danego organizmu, określających jego wszelkie cechy fizyczne, chemiczne, biologiczne oraz umysłowe.

Genotyp powstaje w wyniku sparowania układów **alleli**. Określone właściwości genotypu wraz z wpływem czynników losowych i środowiskowych dają **fenotyp** danego osobnika.

## Powiązane pojęcia

* allel;
* fenotyp;
* gen;
* genom;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Fonetyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fonetyka** − dział językoznawstwa zajmujący się badaniem dźwiękowej strony języka – sposobami wytwarzania dźwięków mowy oraz odbiorem ich przez człowieka.

## Powiązane pojęcia

* głoska;
* fonetyka języka polskiego;
* fonologia;
* litera;
* sylaba.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Joanna Szczęsna: *Język polski. Gramatyka szkolna z ćwiczeniami.* Przedsiębiorstwo Wydawniczo-Handlowe „Printex”, Białystok 2002. [ISBN 83-86025-76-X]
Epika

**Epika** (z gr. *ἐπικός* ('épikós') — „epicki”, od *έπος* ('épos') — „słowo”, „opowieść” ) − jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich (obok liryki i dramatu).

Obejmuje utwory literackie, w których **narrator** opowiada o świecie przedstawionym. Oprócz narratora w epice wypowiadają się również postacie prowadzące dialog. Z epiki rozwinęło się wiele gatunków literackich (m.in. **epos**, opowiadanie, baśń, legenda, bajka, nowela czy powieść).

## Powiązane pojęcia

* epos;
* narrator.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 369. [ISBN 978-83-02-13306-0]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „epika” w serwisie *bryk.pl*.
Baśń

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Baśń** − opowieść o treści nadnaturalnej, dziejąca się w nieokreślonym miejscu i czasie, w której bohaterami, oprócz ludzi, bywają istoty **fantastyczne**, a często także uosobione zwierzęta (personifikacja). Świat przedstawiony baśni odzwierciedla ludowe wierzenia, poglądy i stosunki międzyludzkie, jednocześnie dopełniając fabułę magicznymi zdarzeniami, zjawiskami oraz przedmiotami.

W wielu baśniach, nawet w pochodzących z odległych sobie kultur, powracają podobne wątki i motywy. Są to tak zwane motywy wędrowne. Jednym z najczęstszych jest rywalizacja dobra ze złem, w którym dobro ostatecznie zwycięża.

## Powiązane pojęcia

* bajka;
* ballada;
* fantastyka;
* legenda literacka.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 368—369. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Ceramika

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Ceramika** (z gr. *κέραμoς* ('kéramos') — **„glina**”, „ziemia”) –

## Etymologia

Wyraz „ceramika” wywodzi się od starogreckiego słowa *κέραμoς* ('kéramos') oznaczającego ziemię, bądź glinę.

## Rodzaje wyrobów ceramicznych

### **Wyroby o czerpie chropowatym**

Wyroby o czerpie chropowatym wytwarza się głównie przy produkcji naczyń.

* **fajansowe**;
* **garncarskie**;

#### **Materiały budowlane:**

* kamionkowe;
* klinkier;
* ceglarskie;
* ogniotrwałe;
* terakotowe;

## Produkcja

Proces produkcji materiałów ceramicznych polega na dokładnym wymieszaniu odpowiednich surowców (głównie: gliny, piasku kwarcowego oraz skaleni) z wodą, a następnie uformowaniu, wysuszeniu i wypaleniu. Niektóre wyroby ceramiczne są dodatkowo szkliwione.

Do produkcji uważanej za najszlachetniejsze tworzywo ceramiczne – porcelany używa się najlepszych gatunków gliny (kaolinu), charakteryzujących się białą lub lekko kremową barwą. Głównym jego składnikiem jest minerał z gromady krzemianów – kaolinit.

## Powiązane pojęcia

* garncarstwo;
* fajans;
* glina;
* porcelana;

## Źródła

#### Netografia:

* Rozdział 2.3. – Keramos i stiuk w serwisie *epodreczniki.pl*.
Gimnastyka

**Gimnastyka** (z gr. *γυμνασία* ('gymnasía') — „trening sportowy”) – wykonywanie ćwiczeń fizycznych w celu poprawy zwinności ciała i koordynacji ruchów. Jest ona zarówno sportem jak i sztuką, w której równorzędną rolę odgrywają gibkość, siła i wdzięk.

Jako dyscyplina sportowa obejmuje kilka poddyscyplin: **gimnastykę akrobatyczną**, **gimnastykę sportowa**, **gimnastykę artystyczna**, **skoki na batucie**, a także **aerobik** sportowy.

## Etymologia

Termin „gimnastyka” wywodzi się od greckiego słowa *γυμνός* ‎('gymnós'), oznaczającego „nagi”, ponieważ w starożytnej Grecji atleci ćwiczyli najczęściej bez strojów. Taki **trening sportowy** nazywano tam *γυμνασία* ('gymnasía').

## Historia

### **Starożytność**

Pochodzenie pojęcia oraz przynależność gimnastyki do najstarszych dyscyplin olimpijskich (pierwsze igrzyska odbyły się w 776 r. p.n.e. w Olimpii w południowej Grecji), sprawiły, że panuje powszechne przekonanie jakoby narodziła się ona w starożytnej Grecji. Istnieje jednak wystarczająco dużo dowodów na to, że znana ona była o wiele wcześniej, zanim zdobyła popularność w Grecji.

Egipskie malowidła ścienne, datowane na około 5000 r. p.n.e., przedstawiają akrobatów bawiących arystokrację pokazem ćwiczeń gimnastycznych. Inne malowidło, powstałe prawdopodobnie 2000 lat p.n.e., ukazuje kobietę prezentującą akrobatyczny mostek.

Około 2000 lat przed pierwszymi igrzyskami olimpijskimi, w starożytnych Chinach grupowe ćwiczenia gimnastyczne stanowiły jeden z elementów *wushu* – odmiany sztuki walki.

Z kolei na freskach minojskich odkrytych na Krecie i datowanych na około 2700 r. p.n.e. widać akrobatów wykonujących salta ponad grzbietami byków – tego typu występy były prawdopodobnie elementem ceremonii religijnej.

### **Współcześność**

Za twórcę współczesnej gimnastyki uważany jest **Johann Friedrich Guts Muths**. Opierając się na swoich doświadczeniach pracy z dziećmi i młodzieżą szkolną, opracował on zestaw ćwiczeń mających poprawić zmysł równowagi, zwinności i siły mięśni.

Ćwiczenia gimnastyczne stały się w Europie popularne w XIX wieku, przybierając głównie formę treningu wojskowego.

#### **Dyscypliny gimnastyczne:**

* aerobik;
* gimnastyka akrobatyczna;
* gimnastyka artystyczna – układy gimnastyczno-taneczno-akrobatyczne wykonywane z przyborami, np. z wstążką);
* gimnastyka sportowa – układy ćwiczeń wykonywane na przyrządach, np. równoważni;
* skoki na batucie – skoki na trampolinie.

#### Osoby:

* Johann Friedrich Guts Muths (1759—1839).

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Insulina

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Insulina** – **hormon peptydowy** mający podstawowe znaczenie w przemianie cukrów, białek i tłuszczów.

## Powiązane pojęcia

* cukrzyca;
* hormony peptydowe;

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja insuliny w serwisie *epodreczniki.pl*.
I wojna światowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**I wojna światowa** (przed II wojną światową nazywana „Wielką Wojną”) – **wojna światowa** trwająca od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918.

## Skutki i następstwa wojny

Niecały rok po zakończeniu wojny (28 czerwca 1919 roku) doszło do podpisania **traktatu wersalskiego**. Jednym z najważniejszych zawartych w nim zapisów było utworzenie **Ligi Narodów** – pierwszej tego typu międzynarodowej organizacji.

I wojna światowa przyniosła szereg zmian na arenie politycznej i społecznej w Europie i na świecie. Z powodu jej przebiegu i ostatecznego wyniku doszło do rychłego upadku starych europejskich potęg, jakimi były cesarstwa Rosji, Niemiec i Austro-Węgier. Powstałe na ich miejscu młode państwa toczyły ze sobą różnego rodzaju konflikty, mające pozwolić ustalić nowe granice.

### **Imperium rosyjskie**

Szczególnie dramatyczny przebieg miała trwająca na terytoriach rosyjskich **wojna domowa**. Siły bolszewików starały się przejąć władzę nad całym terytorium byłego Imperium, walcząc zarówno z rosyjskimi siłami „białych”, jak również republikami bałtyckimi, Ukrainą i Polską.

W jej rezultacie jak i w wyniku powiązanych z nią wojen bolszewicy całkowicie przejęli władzę w Rosji, na Kaukazie, w Środkowej Azji, podbili też młode państwo ukraińskie. Jednak trwające do 1922 roku walki pozwoliły zachować niepodległość Polsce, Litwie, Łotwie, Estonii, a także Finlandii.

Konsekwencją zwycięstwa bolszewików było utworzenie w roku 1922 nowego państwa – ZSRR. Komuniści starali się również przejąć władzę w innych krajach (skutkiem tego była m.in. wojna polsko-bolszewicka). Do takowych wydarzeń doszło także na Węgrzech, gdzie ostatecznie udało się pokonać siły czerwonych, mimo przejściowego utworzenia Węgierskiej Republiki Rad.

## Powiązane pojęcia

* Liga Narodów;
* traktat wersalski;
* wojna domowa w Rosji;
* wojna światowa;

## Źródła

#### Netografia:

* Świat i Europa po I wojnie światowej w serwisie *eszkola.pl**.*
A cappella

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

***A cappella*** (z wł. — „jak w kaplicy”, „w stylu kaplicznym”) – muzyka wykonywana przez głosy wokalne bez towarzyszenia instrumentów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Fantastyka naukowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fantastyka naukowa** (z ang. — ***science fiction***; w skrócie ***sci-fi***) – gatunek literacki będący rodzajem **fikcji literackiej**, a konkretnie **fantastyki**. Treść utworów o tematyce fantastyczno-naukowej ukazuje świat **przyszłości**, którego obraz jest rezultatem fantazji autora dotyczącej rozwoju techniki, nauki i cywilizacji ludzkiej oraz pozaziemskich.

Świat przedstawiony utworów fantastyki naukowej w odróżnieniu od światów z gatunku ***fantasy*** pozbawiony jest najczęściej elementów magicznych i baśniowych, wykorzystując do swojego opisu aktualny i hipotetyczny stan wiedzy ludzkiej oraz przewidując na jego podstawie wydarzenia w przyszłości.

Do najczęstszych motywów przedstawianych w fabułach fantastyki naukowej należą: podróże kosmiczne, podróże w czasie, nawiązywanie kontaktu z obcą cywilizacją, upadek człowieka spowodowany rozwojem techniki (dystopia) czy wizja świata po ogromnym kataklizmie (**fantastyka postapokaliptyczna**).

Literatura fantastyczno-naukowa została zaadaptowana również przez inne gałęzie kultury, takie jak kinematografia (**film fantastyczno-naukowy**) czy gry komputerowe.

## Powiązane pojęcia

* fantastyka;
* fantastyka postapokaliptyczna (*post-apo*);
* *fantasy*;
* fikcja literacka;
* film fantastyczno-naukowy;
* przyszłość.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 370. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Geochronologia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Geochronologia** (z gr. *γῆ* ('gḗ') — „ziemia” + *χρόνος*  ('chrónos') — „czas” + *λόγος* ('lógos') — „nauka”) – gałąź **geologii** zajmująca się datowaniem **warstw geologicznych** poprzez badanie występujących w nich skał oraz znajdowanych tam skamieniałości.

W wyniku tego rodzaju badań stworzono **tabelę czasu geologicznego**, dzieląca przeszłość Ziemi na poszczególne **jednostki geochronologiczne** — eony, ery, okresy i epoki, określone na podstawie bezwzględnych i względnych metod datowania.

## Metody datowania geochronologicznego

#### **Datowanie bezwzględne**

Do **bezwzględnych metod datowania** geochronologicznego zaliczają się pomiary rozpadu radioaktywnego pewnych pierwiastków chemicznych (**datowanie izotopowe**), występujących w skałach na przestrzeni określonego czasu.

#### **Datowanie względne**

We **względnych metodach datowania** kolejność odkładania się różnych warstw skalnych ustalana jest poprzez identyfikowanie i porównywanie zawartych w nich skamieniałości.

## Powiązane pojęcia

* datowanie izotopowe;
* geologia;
* jednostka geochronologiczna;
* tabela stratygraficzna;
* warstwa geologiczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „geochronologia” w serwisie *pwn.pl*.
Krzysztof Zanussi

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Krzysztof Zanussi** (ur. 17 czerwca 1939 w Warszawie) – polski reżyser i scenarzysta filmowy, przedstawiciel tzw. **kina moralnego niepokoju**.

## Filmografia

* *Życie rodzinne*;
* *Iluminacja*;
* *Barwy ochronne*;
* *Eter* (2018).

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Tygodnik Powszechny* nr. 48/2018 (3620), Kraków 2018 [ISSN 0041-4808, nr. indeksu: 379 425]
Allel

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Allel** – jedna z wersji lub różnych form **genu**.

Allele powstają zazwyczaj na skutek **mutacji** i mogą odpowiadać za różnorodność **fenotypów**. Jeden gen może mieć wiele alleli.

## Cechy alleli

Allel może mieć cechy **dominujące**, **recesywne** bądź **pośrednie**, które w zależności od **ekspresji genów** ujawniają fizyczne lub biologiczne charakterystyki organizmu. Cechy są z reguły zakodowane w genach. Wiele genów może kodować zaledwie jedną cechę, zaś jeden gen kodować może wiele cech.

#### **Dominujące**

Cechy dominujące ujawniają się nawet wówczas, gdy występują razem allele dominujące i recesywne.

#### **Recesywne**

Cecha recesywna wymaga dwóch recesywnych alleli.

#### **Pośrednie**

Geny bywają także współdominujące – w takich przypadkach, gdy obecne są zarówno allele dominujące i recesywne, ujawnia się cecha pośrednia.

## Powiązane pojęcia

* ekspresja genu;
* gen;
* genotyp;
* fenotyp;
* mutacja.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Emigracja

**Emigracja** (z łac. *emmigratio* — „wychodźstwo”) – wyjazd z dotychczasowego kraju zamieszkania do innego. Osobę wyjeżdżającą nazywa się **emigrantem**.

Zjawiskiem odwrotnym do emigracji jest **imigracja**, zaś oba te terminy powiązane są w szerszym pojęciu z **migracją ludności** i **demografią**.

## Emigracja zarobkowa

Emigracje zarobkowe są rodzajem wyjazdów emigracyjnych spowodowanych przyczynami ekonomicznymi – poszukiwaniem lepszej pracy lub wyższego za nią wynagrodzenia - które umożliwi życie na wyższym poziomie. Jest to szczególnie niekorzystne dla kraju z którego wyemigrowano, jeśli opuszczają go osoby wykształcone. Opłacalnym natomiast jest fakt, że emigranci często wysyłają do ojczyzny duże sumy pieniędzy, pozwalające całym rodzinom z nich żyć. Ważni są także **reemigranci** wracający do kraju z uzbieranym kapitałem, który wykorzystywany jest do podejmowania różnego rodzaju inwestycji czy rozwijania własnej działalności gospodarczej.

### **Z Polski**

Emigracje zarobkowe są w Europie upowszechnione od dawna, co można było obserwować także w historii Polski, w której od wieków zdecydowana większość emigrantów wyjeżdżała z kraju z przyczyn ekonomicznych. Wyjątkiem były czasy PRL-u (w szczególności do lat 70. XX wieku), kiedy emigracja zarobkowa bywała mocno ograniczana, a częstszą przyczyną emigracji były względy polityczne.

Obecna fala natężonych migracji, która ma miejsce od momentu przystąpienia Polski do struktur Unii Europejskiej, wynika ze stopniowego otwierania granic państw Europy Zachodniej na polskich pracowników. Kłopotem dla Polski jest to, że większość z nich należy do **migracji stałych**, jest to zwłaszcza niekorzystne w przypadku specjalistów: lekarzy, inżynierów, naukowców, jednak pewną część migracji stanowią także **migracje okresowe** (przede wszystkim sezonowe), które wiążą się z rodzajem wykonywanej za granicą pracy (np. na letnich zbiorach czy w fabryce).

#### **Kierunki emigracji**

Najczęstszymi kierunkami wyjazdów są przede wszystkim państwa tzw. Starej Unii, Wyspy Brytyjskie oraz Norwegia, które mogą zapewnić atrakcyjne miejsca pracy (ich atrakcyjność polega przede wszystkim na wynagrodzeniu, szczególnie w przeliczeniu euro na złote). Kraje te zapewniają także wyższy poziom życia w porównaniu z Polską.
Dane Głównego Urzędu Statystycznego w 2015 roku wskazywały, że najwięcej Polaków, którzy wyjechali z kraju po 2004 roku, wyemigrowało na Wyspy Brytyjskie. Wynikało to między innymi z powszechnej dostępności do języka angielskiego, a także jego obecności w programach szkolnych. Warto także podkreślić, że Wielka Brytania i Irlandia były jednymi z państw UE, które najwcześniej otworzyły przed Polską swoje rynki pracy.

Ważnym kierunkiem emigracji Polaków są również Niemcy, a także Holandia i Włochy. Duże znaczenie mają także: Norwegia, Francja, Belgia, Szwecja i Hiszpania.

## Powiązane pojęcia

* demografia;
* imigracja;
* migracja ludności;
* osadnictwo.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja emigracji w serwisie *eszkola.pl**.*
Jezioro tektoniczne

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jezioro tektoniczne** – **jezioro** powstałe w wyniku **ruchów tektonicznych** skorupy ziemskiej. Woda tych jezior wypełnia **rowy tektoniczne**. Jeziora te mają zwykle podłużny kształt i są bardzo głębokie.

## Występowanie

Najwięcej jezior tego typu występuje na akwenie Wielkich Jezior Afrykańskich we wschodniej Afryce (m.in. Tanganika, Niasa, Alberta czy Rudolfa).

Jeziorem tektonicznym jest również najgłębszy i największy zbiornik słodkiej wody na Ziemi – położone w azjatyckiej części Rosji jezioro Bajkał.

## Powiązane pojęcia

* jezioro;
* rowy tektoniczne;
* ruchy tektoniczne.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Archaizm

**Archaizm** (z gr. *ἀρχαῖος* ('archaîos') — „dawny”, „stary”) – element języka epoki historycznej, który wyszedł z użycia, został zastąpiony innym bądź zmienił formę gramatyczną lub znaczenie.

Archaizmy w tekstach są tym częściej spotykane, im dawniej zostały one napisane. Współczesne języki literackie często różnią się diametralnie od swoich pierwotnych postaci, toteż istnieje ryzyko, że współczesny użytkownik może mieć problemy ze zrozumieniem jego archaicznej formy.

W utworach literackich (np. w powieściach historycznych) stosuje się wszystkie typy archaizmów, czyli **archaizuje** się tekst.

## Rodzaje archaizmów

Archaizmami mogą być:

* wyrazy (np. *kmieć* → chłop, *jeno* → tylko);
* ich formy fonetyczne (np. *sierce* → serce);
* ich formy gramatyczne (np. *znajdziem* → znajdziemy);
* konstrukcje zdań lub zwrotów.

## Powiązane pojęcia

* archaizacja;
* neologizm.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 368. [ISBN 978-83-02-13306-0]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „archaizm” w serwisie *pwn.pl*.
Adaptacja filmowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Adaptacja filmowa** – **filmowa** wersja dzieła literackiego. Przeniesienie na ekran świata przedstawionego zgodnie z ideą i sensem utworu.

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **adaptacja**;
* adaptacja sceniczna;
* film.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 377. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Gleba astrefowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Gleba astrefowa** – typ **gleby**, o której powstawaniu decydują przede wszystkim występujące w podłożu różne rodzaje **skał macierzystych** oraz specyficzne środowisko wodne.

Gleby te, w przeciwieństwie do **gleb strefowych** tworzą się niezależnie od klimatu i szerokości geograficznej.

## Typy gleb astrefowych

Do gleb strefowych zaliczane są między innymi:

* gleby inicjalne;
* mady.

## Powiązane pojęcia

* gleba;
* gleba strefowa;
* skała macierzysta.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]