Fonetyka języka polskiego

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fonetyka języka polskiego** –

Fonetyka jest działem językoznawstwa zajmującym się badaniem dźwiękowej strony języka, czyli sposobami wytwarzania dźwięków mowy oraz odbiorem ich przez człowieka.

## Głoska i litera

**Głoska** to najmniejszy dźwięk mowy, który można rozpoznać za pomocą słuchu. Zaś **litera** jest graficznym odpowiednikiem głoski.

Często jednej głosce odpowiadają dwa znaki graficzne (litery): *cz*, *sz*, *rz*, *ch*, *dz*, *dź*, *dż*;

Gdy wymawiamy te głoski, słyszymy je jako jeden dźwięk, natomiast zapisujemy za pomocą dwóch liter:

* *krzyczeć* – 8 liter, 6 głosek;
* *choinka* – 7 liter, 6 głosek;
* *dziewczynka* – 11 liter, 8 głosek.

Głoski dzieli się na:

* **samogłoski**: *a*, *ą*, *e*, *ę*, *i*, *o*, *u*, *y*;
* **spółgłoski**: *b*, *c*, *ć*, *d*, *f*, *g*, *h*, *j*, *k*, *l*, *ł*, *m*, *n*, *ń*, *p*, *r*, *s*, *ś*, *t*, *w*, *z*, *ź*, *ż*.

## Udział narządów mowy w powstawaniu głosek

Narządy mowy spełniają bardzo ważną rolę w powstawaniu głosek. Należą do nich: płuca, tchawica, krtań, wiązadła głosowe, jama gardłowa, nosowa i ustna. W jamie ustnej znajdują się: podniebienie miękkie, podniebienie twarde, wargi, zęby, dziąsła, język.

### **Głoski dźwięczne i bezdźwięczne**

Powietrze wydychane jest z płuc. Przez tchawicę dostaje się ono do krtani (jest to górna część tchawicy), w której znajdują się wiązadła głosowe. Są to dwie sprężyste błonki przyrośnięte do ścianek krtani. Podczas wymawiania głosek wiązadła mogą być zsunięte. Powietrze przeciskając się między nimi powoduje ich drganie, wydają one dźwięk. W ten sposób powstają **głoski dźwięczne**.

Wszystkie samogłoski są dźwięczne.

Jeżeli wiązadła głosowe są rozsunięte i przylegają do ścianek krtani, powietrze swobodnie przechodzi przez znajdującą się między nimi szczelinę. Tak powstają **głoski bezdźwięczne**.

Wśród spółgłosek wyróżniamy:

* **spółgłoski dźwięczne**: *b*, *d*, *g*, *z*, *ź*, *ż*, *dz*, *dź*, *dż*, *w*, *j*, *m*, *n*, *r*, *ł*, *l*;
* **spółgłoski bezdźwięczne**: *p*, *t*, *k*, *s*, *ś*, *sz*, *c*, *ć*, *cz*, *f*, *ch*, *h*.

### **Powstawanie głosek ustnych i nosowych**

Ważną rolę w klasyfikacji głosek spełnia podniebienie miękkie, położone w jamie ustnej. W zależności od jego położenia dzielimy głoski na **ustne** i **nosowe**.

#### **Głoski ustne**

Przy ich wymawianiu podniebienie miękkie jest uniesione w ten sposób, że przylega do ścianki jamy gardłowej. Dostęp do jamy nosowej jest zamknięty i powietrze przepływa tylko przez jamę ustną.

* **samogłoski ustne**: *a*, *o*, *u*, *e*, *i*, *y*, *ó*;
* **spółgłoski ustne**: wszystkie spółgłoski oprócz: *m*, *n*, *ń*, *mi*.

#### **Głoski nosowe**

Podczas ich wymawiania podniebienie miękkie jest opuszczone, odchylone od ścianki jamy gardłowej. Powietrze przepływa nie tylko przez jamę ustną, ale również przez jamę nosową.

* **samogłoski nosowe**: *ą*, *ę*;
* **spółgłoski nosowe**: *m*, *n*, *ń*, *mi*.

### **Powstawanie spółgłosek twardych i miękkich**

Innym kryterium przy klasyfikacji głosek jest położenie środkowej części języka. W zależności od tego, jaką pozycje przyjmuje, głoski dzielimy na **twarde** i **miękkie**. Klasyfikacja ta nie obejmuje samogłosek.

#### **Spółgłoski twarde**

Podczas wymawiania spółgłosek twardych środkowa część języka jest oddalona od podniebienia twardego. Masa języka wypełnia dno jamy ustnej i zwęża jamę gardłową.

Do spółgłosek twardych zaliczamy: *s*, *z*, *c*, *dz*, *n*, *p*, *b*, *t*, *w*, *m*, *l*, *k*, *g*, *ch*, *d*, *sz*, *ż*, *cz*, *dż*, *r*, *ł*.

#### **Spółgłoski miękkie**

Podczas wymawiania spółgłosek miękkich środkowa część języka jest zbliżona do podniebienia twardego.

Do spółgłosek miękkich zaliczamy: *ś*, *ź*, *ć*, *dź*, *ń*, *j*, a także spółgłoski zmiękczone: *pi*, *bi*, *fi*, *wi*, *mi*, *li*, *ki*, *gi*, *chi*, *hi*

Jeżeli *i* znajduje się przed samogłoską, to nie jest ono samodzielną głoską. Zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę, i wraz z nią stanowi jedną głoskę, np.: **wi**edza – połączenie *w* + *i*, i traktujemy jako jedną głoskę *wi* (w')

Jeżeli po *i* występuje spółgłoska, a przed *i* jest również spółgłoska, wówczas *i* nie tylko zmiękcza poprzedzającą ją spółgłoskę, ale także stanowi samodzielną głoskę, np. w wyrazie **w*(i)*n**da.

### **Podział spółgłosek ze względu na stopień zbliżenia narządów mowy**

Narządy mowy, które znajdują się w jamie ustnej, podczas wymawiania poszczególnych głosek mogą przyjmować różne położenia. Dwa zasadnicze zbliżenia narządów mowy podczas artykulacji to **zwarcie** i **szczelina**

* **zwarcie** to całkowite zbliżenie narządów mowy.
* **szczelina** powstaje na skutek zbliżenia się do siebie dwóch narządów mowy. Nie jest to jednak całkowite zbliżenie jak w przypadku zwarcia. Podczas wymawiania spółgłosek szczelinowych powstaje charakterystyczny szmer. Jest on spowodowany tarciem strumienia powietrza o ściany szczeliny.

Ze względu na stopień zbliżenia narządów mowy spółgłoski dzielą się na:

## Źródła

#### Bibliografia:

* Joanna Szczęsna: *Język polski. Gramatyka szkolna z ćwiczeniami.* Przedsiębiorstwo Wydawniczo-Handlowe „Printex”, Białystok 2002. [ISBN 83-86025-76-X]