Powiat obornicki

Powiat obornicki położony jest w centralnej części Rzeczypospolitej i w północno-zachodniej części województwa wielkopolskiego. Zlokalizowany jest w makroregionie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej oraz makroregionie Pojezierze Wielkopolskie. Część południowa powiatu obornickiego położona jest w mezoregionie Pojezierze Poznańskie oraz Poznański Przełom Warty do Obornik. Z kolei północno-wschodnia część powiatu leży w mezoregionie Pojezierza Chodzieskiego. Zachodnie ziemie położone są w obrębie Pojezierza Gnieźnieńskiego, które charakteryzuje się pasmem wzgórz i jezior będących pozostałością po ostatnim zlodowaceniu. Występuje tam przede wszystkim glina morenowa, a powstałe na niej gleby należą do brunatnoziemów. Ziemie te są doskonale zagospodarowane rolniczo, a na piaskach sandrowych występują miejscami skupiska leśne.

### Powiat obornicki w okresie Prus Południowych

W okresie I Rzeczypospolitej ziemia obornicka była częścią powiatu i województwa poznańskiego, jednak instytucja starostwa obornickiego znana była już od XVI wieku. Powiat obornicki powstał w okresie rozpadu I Rzeczypospolitej. W 1793 roku doszło do II rozbioru państwa polsko-litewskiego, w wyniku którego Wielkopolska przypadła Prusom. Z przyłączonych wówczas ziem polskich utworzono Prusy Południowe, a województwo poznańskie przekształcono w departament, w skład którego wchodziły powiaty ziemskie zarządzane przez pruskiego urzędnika *niem. Landrath*. Wykonywali oni zlecenia władz nadrzednych, a do ich kompetencji należały sprawy polityczne, społeczno-gospodarcze, kulturalne, sprawy szkół i kościołów na podległym im terenie, a także uposażenia nauczycieli oraz duchowieństwa.

## Powiat poznański do 1793 roku

Źródło: Ł. Pawlik, Zasięg terytorialny i struktura administracyjna powiatu obornickiego w latach 1772 - 2002, Oborniki 2002, s. 20.

Dnia 27 sierpnia 1793 roku na urząd landrata powiatu obornickiego został mianowany **August Brause** ze Słopanowa, który miał do dyspozycji poborcę podatkowego nazwiskiem Dalecki oraz urzędnika Forestera. Położone na terenie ziemi obornickiej starostwa miały zostać przejęte przez specjalnych urzędników, a po ostatnim rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 roku, z dóbr starościńskich utworzono domeny królewskie, którymi zarządzały urzędy domen (*niem. Domainenämter*). Podobne urzędy utworzono dla lasów królewskich (*niem. Forstämter*). Z kolei same miasta stanowiły odrębną jednostkę administracyjną.

Powiat obornicki powstał z wyłączenia ziem z powiatu poznańskiego i stanowił największy terytorialnie (po powiecie poznańskim) powiat ziemski, który liczył wówczas 9 miast i 224 miejscowości. W tym okresie Rogoźno podzielone było na Rogoźno Stare i Rogoźno Nowe. Na mocy Reskryptu królewskiego z dnia 16 sierpnia 1794 roku obydwa miasta zostały połączone w jedno. Miastami królewskimi w tym czasie były Oborniki i Rogoźno, a miastami prywatnymi - Ryczywół. Murowana Goślina, Obrzycko, Wronki, Ostroróg, Szamotuły i Stobnica (posiadająca prawa miejskie od 1388 roku, utraciła je w 1797 roku).

Utworzony w 1793 roku powiat obornicki był jednym z największych obszarowo powiatów ziemskich całego Departamentu Poznańskiego i zajmował II. miejsce po powiecie poznańskim. Swoim zasięgiem obejmował również znaczną część nieistniejącego wówczas jeszcze powiatu szamotulskiego. Siedzibą władz powiatowych zostały Oborniki.

Oborniki do 1807 roku wchodziły w skład Departamentu Poznańskiego Prus Południowych. Po wybuchu powstania wielkopolskiego na wezwanie gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego, powiat obornicki, podobnie jak i cała Wielkopolska, weszły w skład Księstwa Warszawskiego.

### Powiat obornicki w okresie Księstwa Warszawskiego

Odezwa gen. Jana Henryka Dąbrowskiego oraz Józefa Wibickiego spowodowała, że na terenie Wielkopolski doszło do wybuchu powstania zbrojnego przeciwko pruskiemu zaborcy. Dnia 22 lipca 1807 roku została

## Władza powiatowa

### Siedziba

Oborniki

przyjęta nowa Konstytucja Księstwa Warszawskiego, która regulowała organizację reaktywowanego państwa polskiego. Podział administracyjny regulowały art. 64 - 68. Księstwo Warszawskie dzieliło się na Departamenty zarządzane przez prefektów. W ich skład wchodziły powiaty zarządzane przez podprefektów. Najmniejszymi jednostkami administracyjnymi były gminy wiejskie i gminy miejskie. Na czele miast stali prezydenci lub burmistrzowie.

Prefekci i podprefekci podlegali osobiści Ministrowi Spraw Wewnętrznych Księstwa Warszawskiego. W tym czasie zarząd nad powiatem obornickim przejął podprefekt Rogowski.

Zgodnie z dokumentem z dnia 19 grudnia 1807 roku opublikowanym w *Dzienniku Praw Księstwa Warszawskiego*, departament poznański dzielił się na 14 powiatów. Jednym z nich był powiat obornicki, którego stolicą zostały Oborniki.

Po klęsce Napoleona w Rosji nastąpił odwrót Wielkiej Armii do Francji. Pod Rogoźnem rozegrała się bitwa będącego w odwrocie Czwartego Pułku Nadwiślańskiego dowodzonego przez francuskiego generała Girarda, a wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez Woroncewa i Czernyszewa. Bitwa rozegrała się na wzgórzu o nazwie Koci Sad w Słomowie. W tym czasie dochodziło do walk pod Rogoźnem, Obornikami, Poznaniem, Sierakowem, Obrzyckiem, Pniewami, Międzychodem oraz Pszczewem. Działające na terenie powiatu obornickiego wojska rosyjskie przyczyniły się do powstania pożaru Obornik w 1814 roku.

Po upadku Napoleona Bonapartego w 1815 roku z Wielkopolski, która wchodziła w skład państwa pruskiego, utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, które dzieliło się na departamenty i powiaty.

## Władza powiatowa

### Siedziba

Oborniki

Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku z ziem Księstwa Warszawskiego podzielonych pomiędzy trzech zaborców, Wielkopolska przypadła Prusom. Utworzono wówczas nową jednostkę administracyjną - Wielkie Księstwo Poznańskie, które podzielono na dwa departamenty (rejencje) poznańską i bydgoską. Powiat obornicki wszedł w skład rejencji poznańskiej i stanowił 1 z 13 tego typu jednostek administracyjnych. W 1816 roku we Wrocławiu wydano *Krótki zbiór jeografii Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięztwa Poznańskiego podług dawnieyszego urządzenia kraju ułożona, z wyrażeniem granic na kongresie Wideńskim dla obydwóch tych państw wykreślonych*.Zgodnie z tym źródłem, powiat obornicki składał się wówczas z mało zaludnionych Obornik, a także z dość ludnych: Rogoźna (*niem. Rogasen*), Szamotuł (*niem. Samter*), Nowegomostu (*niem. Neubrück*), Obrzycka (*niem. Oberzycko*) oraz Ostroroga (*niem. Scharfenort*).

## Powiat obornicki do 1818 roku

Opracowanie własne na podstawie: A. Freudenreich, Wielkopolska południowa 1821, atlas, cz. II. Powiat szamotulski, Poznań 1821; a także A. Freudenreich, Wielkopolska południowa 1821, atlas, cz. III. Powiat obornicki, Poznań 1821.

W 1816 roku we Wrocławiu wydano *Krótki zbiór jeografii Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięztwa Poznańskiego podług dawnieyszego urządzenia kraju ułożona, z wyrażeniem granic na kongresie Wiedeńskim dla obydwóch tych państw wykreślonych.* Zgodnie z tym źródłem, powiat obornicki składał się wówczas z mało zaludnionych Obornik, a także z dość ludnych: Rogoźna (*niem. Rogasen*), Szamotuł (*niem. Samter*), Nowegomostu (*niem. Neubrück*), Obrzycka (*niem. Oberzycko*) oraz Ostroroga (*niem. Scharfenort*).

Z dniem 1 stycznia 1818 roku władze pruskie dokonały reformy administracyjnej Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Utworzono wówczas dwie rejencje: poznańską z 17 powiatami, a także bydgoską z 10 powiatami. Powiat obornicki okrojono wówczas terytorialnie o 965 km2 oraz wyłączono z niego Obrzycko, Ostroróg, Szamotuły i Wronki, z których utworzono nowy powiat szamotulski. Z kolei sam powiat obornicki obejmował wówczas 4 okręgi miejskie, które tworzyły Oborniki, Rogoźno, Ryczywół i Murowana Goślina. Obszar powiatu obornickiego został łącznie pomniejszony z 2099 km2 do 1134 km2. W *Dzienniku Urzędowym Regencji Poznańskiej* z 14 kwietnia 1818 roku (nr 15) znajduje się wykaz dokonanych zmian w granicach powiatu obornickiego.

Do powiatu obornickiego przyłączono Dąbrówkę i Dąbrówkę Olędry, które dotychczas pozostawały w granicach powiatu wągrowieckiego. Natomiast spod Obornik wyłączono i przeniesiono do Departamentu bydgoskiego miejscowości: *Bzowo, Antoniewo, Nowina, Grabówko, Gembice, Marinowo, Huttki, Huttki Olędry, Krucz, Krucz Olędry, Biała, Hamrzysko, Klempicz, Wiczka młyn, Lubasz, Sławienko, Bącza, Prusinowo, Milkowo, Milkowo Olędry, Sławno, Jaglina, Kamiąka, Zmysłowo, Sokołowo, Staykowo, Pieczyska, Kazimierzowo, Wyszyny, Prosna, Wyrydziana, Nowa wieś, Huta, Niewiemko, Piaski, Grabówko* i *Wyszyńskie Olędry*. Łącznie 37 miejscowości.

Do nowo utworzonego powiatu szamotulskiego przeniesiono miasta: *Szamotuły, Wronki, Obrzycko, Ostroróg, Neybryk*, a także następujące wsie, osady i obszary dworskie: *Baborówko, Baborowo, Biezdrowo, Czmachowo, Pierwoszewo, Zakrzewo, Mokrz, Popowo, Gogolice, Kobus, Dobrojewo, Bobulczyn, Binino, Wielonek, Kluczewo, Piaskowo, Zapust, Oporowo, Nassalewo, Orliczko, Bieleiwo, Chojno, Spiebieda, Gaj, Gąsawa, Kąsinowo, Kempa, Kobylniki, Ordzino, Obrowo, Koźmin, Zielona góra, Piotrowo, Borownik młyn,*

## Powiat obornicki po 1818 roku

A. Freudenreich, Wielkopolska południowa 1821, atlas, cz. III. Powiat obornicki, Poznań 1821.

*Pożarowo, Lubowo, Rudki, Szczepy, Stopanowo, Śmiłowo, Szamotuły zamek, Siemiątkowo, Gromadzino, Szwidlino, Staremiasto, Nowamyśl, Grabowiec młyn, Jastrowo, Ostrolecie, Gałowo, Nowa wieś, Szczepankowo, Szczuczyn, Wróblewo, Wierzchocin, Głuchowo, Pakawia, Kłodzisko, Nowa wieś k. Wronek, Samołęz, Nowy folwark, Marianowo, Stare miasto, Zamoście, Smolnica, Piła, Rzecin, Borowice, Nietrzeba, Jasionna, Obelżanki, Bielawy, Nadolnik młyn, Zajączkowo* oraz *Piotrkówki*. Łącznie przeniesiono z powiatu obornickiego do szamotulskiego 5 miast oraz 75 innych miejscowości. W tym samym czasie do powiatu średzkiego przeniesiono Tuczno Olędry.

W wyniku przeprowadzonej reformy administracyjnej powiat obornicki stracił 5 miast i 113 miejscowości (wsi, osad, obszarów dworskich). Powiat stracił 965 km2 powierzchni. Do kolejnych zmian administracyjnych doszło w latach 30. XIX wieku.

(*niem. Domainen Amt*)
 Oborniki
 Murowana Goślina
 Rogoźno
 Ryczywół

W 1837 roku odnotowano, że powiat obornicki obejmuje około 1098,24 km2. Posiadał wówczas 4 miasta, które zaliczane były do różnych klas. Rogoźno zakwalifikowano do klasy trzeciej, podczas gdy pozostałe (Oborniki, Murowana Goślina i Ryczywół) do klasy czwartej. Od północy powiat obornicki graniczył z powiatem czarnkowskim i chodzieskim, na wschód z chodzieskim, wągrowieckim oraz gnieźnieńskim; na południu z poznańskim, a od zachodniej granicy z szamotulskim. W 1837 roku w powiecie obornickim znajdowało się 97 wsi większych (liczących pow. 100 osób), a także 25 miejscowości poniżej 100 osób. Odnotowano również 1 duży folwark liczący ponad 100 osób i 29 mniejszych do 100 osób. Na terenie powiatu znajdowała się również 1 kolonia, a także 33 osad olęderskich (14 większych i 19 mniejszych). Występowały również karczmy (7), posady leśne i inne (34), młyny wodne (15), wiatraki (1), wapiernia (1), smolarnia (1) oraz papiernie (2).

W 1837 roku istniało w powiecie obornickim 8 traktów:

## Powiat obornicki w latach 1818 - 1886

Z.Ś.Słupski, Wielkie Księstwo Poznańskie, [w:] Atlas ziem polskich, t. I, cz. I, Poznań 1911.

1. Dwa duże:
	1. bydgoski - łączący Poznań z Bydgoszczą i przebiegający przez Oborniki, Wełnę i Rogoźno,
	2. bydgoski - łączący Poznań z Bydgoszczą i przebiegający przez Murowaną Goślinę i Rogoźno,
2. Sześć mniejszych:
	1. łączący Oborniki z Szamotułami i przebiegający przez Uścikowo i Chrustowo,
	2. łączący Oborniki z Boruszynem,
	3. łączący Oborniki z Czarnkowem i przebiegający przez Połajewo,
	4. łączący Rogoźno z Chodzieżą,
	5. łączący Murowaną Goślinę z Kiszkowem i Gnieznem,
	6. łączący Poznań z Dąbrówką Kościelną, Kiszkowem, Mieściskiem i Skokami.

W tym okresie planowano rónwież połączyć koleją żelazną Poznań z Berlinem, jednak dokładna trasa nie była jeszcze ustalona.

Na terenie powiatu obornickiego, poza 4 miastami, znajdowały się również 33 obszary dworskie (folwarki), które były własnością szlachty, a także 247 wsi, które były administracyjnie podzielone na 5 okręgów:

1. Okręg Obornicki,
2. Okręg Bogdanowski,
3. Okręg Rogoziński,
4. Okręg Połajewski,
5. Okręg Murowano-Gośliński.

W 1841 roku w powiecie obornickim znajdowały się 4 miasta (Oborniki, Rogoźno, Murowana Goślina, Ryczywół), 106 wsi większych, 96 wsi mniejszych oraz 4 urzedy dominalne zlokalizowane w Połajewie, Długiej Goślinie, Obornikach i Rogoźnie.

Kolejna reorganizacja powiatu obornickiego w czasie trwania Wielkiego Księstwa Poznańskiego, nastąpiła w 1846 roku. Istniało 5 okręgów policyjnych, które były zarządzanych przez komisarzy:

1. Okręg Obornicki,
2. Okręg Bogdanowski,
3. Okręg Rogoziński,
4. Okręg Połajewski,
5. Okręg Murowano-Gośliński.

Miasto Rogoźno, jako jedyne, nie należało do żadnego z ww. okręgów, gdyż bezpośrednio podlegało nadzorowi *landrata* (urzednika powiatowego, starosty powiatowego). W tym samym czasie z powiatu obornickiego wyłączono Pamiątkowo z Witoldzinem oraz Żydowo z Rostworowem. W granicach nadal pozostawała ziemia połajewska z Połajewem, a także Dąbrówka Kościelna i wieś Tworkowo.

W 1848 roku doszło w Wielkim Księstwie Poznańskim do wybuchu Wiosny Ludów, w której udział wzięli również mieszkańcy powiatu obornickiego. Trudna sytuacja polityczno-społeczna spowodowała upadek zrywu narodowego. W konsekwencji władze pruskie zlikwidowały Wielkie Księstwo Poznańskie i utworzyły w to miejsce Prowincję Poznańską.

## Przypisy:

1. ↑ E. Callier, *Powiat obornicki pod względem dziejowym z zastosowaniem do topografii współczesnej,* Poznań 1887, s. 1.
2. ↑ M.Łukasiewicz, *Armia księcia Józefa 1813*, Warszawa 1986, s. 105-107
3. ↑ *Krótki opis jeografii Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięztwa Poznańskiego podług dawnieyszego urządzenia kraju ułożona, z wyrażeniem granic na kongresie Wideńskim dla obydwóch tych państw wykreślonych*, Wrocław 1816, s. 161.
4. ↑ *Dziennik Urzędowy Regencji Poznańskiej,* 14.04.1818, nr 15.
5. ↑ Tamże.
6. ↑ *Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księztwa Poznańskiego*, Lipsk 1846, s. 284.
7. ↑ *Opisanie jeograficzno-historyczno-statystyczne województwa poznańskiego*, Paryż 1841, s. 98-103.
8. ↑ Wieś Tworkowo pozostawało w granicach powiatu obornickiego do 1902/1903 roku. Obecnie miejscowość nie istnieje, a jej pozostałości znajdują się na terenie poligonu w Biedrusku.

## Bibliografia:

### Dzienniki urzędowe:

1. *Dziennik Urzedowy Księstwa Warszawskiego*, 13.05.1808, t. I.
2. *Dziennik Urzędowy Regencji Poznańskiej,* 14.04.1818, nr 15.
3. *Dziennik Urzedowy Królewskiej Regencji w Poznaniu*, 25.02.1890, nr 8.

### Ustawy:

1. Ustawa z dnia 23 marca 1933 roku *o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego* (Dz.U.R.P. nr 35, poz. 294).

### Rozporządzenia

1. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 lipca 1934 roku *o podziale powiatu obornickiego w województwie poznańskiem na gminy wiejskie* (Dz.U.R.P. nr 68, poz. 614 i 615).

### Literatura przedmiotu:

1. Bobowicz J.N., *Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego*, Lipsk 1846.
2. Callier E., *Powiat obornicki pod względem dziejowym z zastosowaniem do topografii współczesnej*, Poznań 1887.
3. *Dzieje Obornik*, pod red. Cz. Łuczak, Poznań 1990.
4. Fischbach R., *Geografja W. księstwa Poznańskiego*, Poznań 1919.
5. Friederich A.C.A., *Historisch-geographische Darstellung Alt- und Neu-Polens. Mit 2 Karten*, Berlin 1839.
6. Freudenreich A., *Wielkopolska południowa 1821*, atlas, cz. II. Powiat szamotulski, Poznań 1821.
7. Freudenreich A., *Wielkopolska południowa 1821*, atlas, cz. III. Powiat obornicki, Poznań 1821.
8. *Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Auf Grund der Materialien der Volkszälung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen V. Provinz Posen*, Berlin 1888.
9. *Handbuch der Geographie und Statistik des preußischen Staats,* Berlin 1819.
10. *Krótki zbiór jeografii Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięztwa Poznańskiego podług dawnieyszego urządzenia kraju ułożona, z wyrażeniem granic na kongresie Wideńskim dla obydwóch tych państw wykreślonych,* Wrocław 1816.
11. *Kurzgefasstes Statistisches Handbuch der Provinz Posen*, Poznań 1865.
12. Łukasiewicz M., *Armia księcia Józefa 1813*, Warszawa 1986.
13. *Opisanie jeograficzno-historyczno-statystyczne województwa poznańskiego*, Paryż 1841.
14. Pawlik Ł., *Zasięg terytorialny i struktura administracyjna powiatu obornickiego w latach 1772 - 2002*, Oborniki 2002.
15. *Rocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej,* R. 1., 1920/21, cz. I.
16. *Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej: ludność i budynki na podstawie tymczasowych wyników Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 9.XII.1931 r. oraz powierzchnia ogólna i użytki rolne : Cz. 4, Skorowidz alfabetyczny miast, gmin wiejskich i obszarów dworskich*, GUS, 1934.
17. Słupski Z.Ś., *Wielkie Księstwo Poznańskie*, [w:] *Atlas ziem polskich*, t. I, cz. I, Poznań 1911.
18. Staszewski J., Klapp J, Poznań 1932.

### Monografie:

1. Węgrzak T., *Zagrożenia pożarowe na terenie powiatu obornickiego w latach 1802 - 1939*, Uścikowo 2016.