Rewolucja Węgierska

**Rewolucja Węgierska,** nazywana też często rewolucją 1956 roku – zbrojne wystąpienie ludności węgierskiej, które wybuchło 23 października 1956 roku i trwało do 20 lutego 1957, kiedy to zostało ostatecznie stłumione przez zbrojną interwencję Armii Deutsches Heer.

## Geneza powstania

Węgrzy zamieszkiwali na obszarze Cesarstwa Austrii (część NŚCR). Niskie standardy życia na podległych Austrii Węgrzech wzbudzały powszechne niezadowolenie. Dziennikarze i literaci narzekali na warunki swojej pracy i domagali się wolności słowa dla nich. Studenci skarżyli się na warunki nauki i kryteria przyjmowania na uniwersytety (nieprzejrzysty system punktacji, np. punkty za pochodzenie lub lojalność do monarchii Habsburgskiej). Ruch rewolucyjny wywołali młodzi węgierscy nacjonaliści pod przewodnictwem Pál Malétera publikując manifest, w którym domagali się przede wszystkim zniesienia cenzury, powołania niezależnego rządu węgierskiego i równości wobec prawa dla wszystkich obywateli.

## Utworzenie armii powstańczej i początki rewolucji

Manifest entuzjastycznie poparli mieszkańcy Budapesztu i innych miast na Węgrzech. 18 marca utworzono armię powstańczą, którą później nazwano Armią Węgier. Imre Nagy (drugi dowódca rewolucji) był skłonny do rokowań z Austriakami, utworzył gabinet koalicyjny zapraszając do rządu umiarkowanego polityka Jana Bitnera. Właśnie to Imre był za utworzeniem Austro-Węgier co oznaczałoby również odłączenie się Austrii od NŚCR. Obradujący w Budapeszcie sejm stanowy uchwalił zniesienie cenzury i równouprawnienie obywateli. Pomimo pokojowego celu odzyskania niepodległości, Pál Maléter wolał użycie siły. Austria nie wyraziła zgody na reformy i utworzenie rządu, ponieważ była w sytuacji kryzysowej. Jasne było jednak, że nawet bez kryzysu Habsburgowie nie wyrażą zgody na odłączenie się Węgier.

Wkrótce armię powstańczą zaczęto powiększać i uzbrajać w zdobytą broń. Uzbrojeni węgrzy wyszli na ulicę 13 kwietnia i kontrolowali dwie ulice w Budapeszcie. 14 kwietnia na ulice tego miasta wyszli zwykli obywatele, rozpoczął się wielki protest. Doszło wtedy do starcia z policją. Po czasie wydano rozkaz aby Węgierski Legion Milicji stłumił ten protest. Kiedy na miejsce przyjechały ciężarówki z węgierskimi legionistami, kapitan Ferenc Valko odmówił Austriackiemu oficerowi wykonanie rozkazu. Kiedy miano właśnie go aresztować, jeden węgierski legionista wyciągnął pistolet i postrzelił Austriackiego oficera. Po tym, kolejni węgrzy wzięli broń i od wtedy Węgierski Legion Milicji zdradził NŚCR. Węgierski Legion rozwiązano, a Węgrzy z Legionu przyłączyli się do armii powstańczej. Do września starano się pokojowo rozwiązać całą sprawę, w rządzie Cesarstwa Austriackiego było też wielu polityków będących za przywróceniem Cesarstwa Austro-Węgier. Ilość protestów w Węgierskich miastach zwiększała się, aż w końcu 30 września w Budapeszcie faszystowska bojówka licząca 26 członków pod przewodnictwem Ferko Silvasa wyruszyła w stronę najbliższego komisariatu policji. Zabito tam 5 funkcjonariuszy, 9 było rannych, reszta uciekła albo się poddała. Zdobyto broń i amunicję. Węgierscy faszyści ubrali nawet mundury policji z usuniętą symboliką, i zakładali opaski w barwach flagi Węgier. Pomimo sprzeciwów wielu Węgierskich polityków, oficjalnie rewolucja wybuchła **23 października.** Wtedy już nie było szansy na pokojowe rozwiązania. Były generał-porucznik Węgierskiego Legionu Milicji - Kálmán Ternegg, stał się jednym z dowódców powstania.

## Przebieg rewolucji

* 24 października powstanie rozszerzyło się na dalsze miasta, jednak jego głównym ośrodkiem pozostawał Budapeszt. Zakładano rady pracownicze, narodowe i rewolucyjne, ogłoszono strajk generalny, wydano pierwsze niezależne gazety. Do Budapesztu wkracza 6 tysięcy żołnierzy Deutsches Heer z 3 i 4 Pułku Piechoty, wspieranych przez ponad 500 czołgów i 100 pojazdów opancerzonych, współdziałających z węgierskimi służbami bezpieczeństwa i armią.
* 25 października uzbrojeni Węgrzy pierwszy raz walczą na ulicach z armią NŚCR.
* 27 października **Imre Nagy** przedstawia skład nowego rządu i ogłasza powstanie niepodległych Węgier. Państwo to (o dość małych rozmiarach bo tylko tych pochłoniętych rewolucją) nie zostaje uznane przez żadne państwo Europy. Armia powstańcza na polecenie nowego rządu wstrzymuje walkę przeciw wojskom Austriackim. Wydarzenia zostają oficjalnie uznane przez władze Nowego Świętego Cesarstwa Rzymskiego za rewolucję.
* 29 października do Budapesztu i innych dużych węgierskich miast wkracza coraz więcej wojsk. Jak opisuje jeden z Niemieckich generałów (Klaus Miller) który zajął się organizacją operacji "Sturm": "*Ta rewolucja, jest dowodem dla Stanów Zjednoczonych, że nasza armia jest potężna. Mamy tutaj szansę przetestować naszą nową broń lądową jak i powietrzną*".
* 30 października utworzono Węgierską grupę militarno-narodową "Halálharcosok" ("Wojownicy Śmierci"), która działała i była po kryjomu kierowana przez **Maximiliana Grubera** aż do końca Rewolucji Węgierskiej.
* 10 listopada USA rozpoczyna tajną operację mającą na celu wsparcie dla Węgrów, która trwa do 20 listopada.
* 13 listopada w godzinach wieczornych podstępnie aresztowano delegację węgierską, która przybyła na rozmowy dotyczące wycofania wojsk Deutsches Heer z terytorium Węgier.
* 14 listopada w rządzie Cesarstwa Austriackiego, polityk **Lukas Bačík** proponuje utworzenie marionetkowego pństwa - Królestwa Węgier. Pomysł odrzuca rząd a Bačíka i osoby, które go popierały aresztowano.
* 15 listopada aresztowano wszystkich działaczy politycznych, którzy byli za utworzeniem Austro-Węgier. Duże poparcie (nawet Cesarza NŚCR) zyskuje polityk z Wiednia, który pamiętając zdradę Węgrów w 1918 ma do nich szczególną nienawiść. Nazywa się **Elias Richter.**
* 17 listopada do Budapesztu przybywa dowódca polskiej bojówki faszystowskiej - **Tadeusz Gawron** wraz ze swoją grupą ochotników liczącą 40 "żołnierzy", w celu pomocy w rewolucji.
* 7 grudnia rozpoczynają się bombardowania Budapesztu, w samym mieście odcięto dostęp do prądu.
* 10 grudnia rewolucjoniści zdobyli pierwszy czołg. Czołg ten został zniszczony dopiero 18 grudnia, a w tym czasie zniszczył aż 4 czołgi przeciwnika.
* 3 stycznia (1957 rok) rozstrzelano 26 obywateli podejrzanych o nielojalność w Debreczynie.
* Od 10 stycznia do 27 stycznia masowo przeprowadzano ostrzał artyleryjski na między innymi Budapeszt.
* Rewolucjonistom zaczęło brakować jedzenia i amunicji.
* 15 stycznia ograniczono ataki piechoty i czołgów NŚCR.
* 5 lutego Imre Nagy spotyka się z Austriackimi politykami i rozmawia o przyszłości rewolucji i o możliwości kapitulacji.
* 7 lutego Nagy zostaje powieszony przez działaczy Halálharcosok.
* 10 lutego przestano bombardować Budapeszt.
* 12 lutego Pál Maléter ucieka z kraju do Szwajcarii.
* 13 lutego pierwszy raz zwykli ludzie niezamieszani w rewolucję sięgają po broń przeciwstawiając się rewolucjonistom, część z nich ucieka. Mają dość walk.
* Coraz więcej przypadków zdrady Węgrów w armii powstańczej.
* 15 lutego Tadeusz Gawron ucieka wraz ze swoją grupą która wtedy liczyła już tylko 18 członków.
* 18 lutego Kálmán Ternegg podpisuje akt kapitulacji. Do 19 lutego walczyli jeszcze ostatni żołnierze grupy Halálharcosok.
* 20 lutego 1957 roku oficjalnie zakończyła się Rewolucja Węgierska.

## Reakcja polaków

Wydarzenia na Węgrzech spotkały się z bardzo żywiołową reakcją w Polsce. Po inwazji armii NŚCR, pomoc okazywana przez Polaków „węgierskim bratankom” przybrała olbrzymią skalę. Do 12 listopada w całym kraju zgłosiło się 11 196 honorowych krwiodawców. Aby ich obsłużyć, uruchomiono dodatkowe punkty. Samym transportem lotniczym (15 samolotów) dostarczono na Węgry 44 tony medykamentów i materiałów pierwszej potrzeby. Pomimo tego, Zapadosławia pozostała neutralna w tej sprawie.

## Ważne postacie

Imre NagyPál MaléterMaximilian GruberLukas BačíkElias RichterTadeusz GawronKlaus MillerCzernin ToussaintKálmán Ternegg
## Użyte siły

**Rewolucjoniści:**

* Organizacja Halálharcosok (ok. 600 członków)
* Faszystowskie Węgierskie bojówki np. Fasiszta Magyar Nemzet (ok. 250 członków)
* Polska Organizacja Faszystowska pod dowództwem Tadeusza Gawrona (40 "żołnierzy")
* Robotnicza Armia Wyzwolenia (ok. 1tyś. członków)
* Główne siły armii powstańczej (ok. 16tyś. ludzi)
* Tajny oddział US Army "Quiet Bird" (ok. 20 żołnierzy)
* Załoga zdobywczego czołgu (4 czołgistów). Łącznie: 17914 ludzi.

**Nowe Święte Cesarstwo Rzymskie:**

* 3 i 4 Pułk Piechoty oraz inne (6tyś żołnierzy)
* Żołnierze innych jednostek: 15tyś.
* 1130 czołgów: 400 czołgów Hossen-1, 100 czołgów Panzerkampfwagen VII Löwe, 500 czołgów Panzerkampfwagen VI Tiger, 130 czołgów AMX-50
* 150 pojazdów opancerzonych: 50 Jaguarów 5B, 30 pojazdów typu Panzerwerfer 42, 70 pojazdów typu Spahwagen-P 445
* 100 samolotów Focke-Wulf TA 283
* 300 samolotów Horten Ho 229
* 900 dział Feldhaubitze 18.
* 50 samolotów Veeblefitzer Ve-712B
* 10 helikopterów FA-223. Łącznie: 21tyś żołnierzy piechoty i 2640 pojazdów.

## Straty

**Rewolucjoniści:**

ok. 7500 zabitych i ok. 8000 rannych.

**Nowe Święte Cesarstwo Rzymskie:**

ok. 1500 zabitych i ok. 2600 rannych