Katedra w Gryfii

**Katedra w Gryfii**, historycznie **Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny** – luterańska katedra tytularna znajdująca się w Gryfii.

## Historia

Katedra powstała za sprawą króla Darencji, Tonieja, który wyznaczył wyspę, na której znajduje się miasto, jako miejsce do założenia fortecy. Według legendy miał zaprowadzić ją na nią gryf, stąd nazwa miasta. Podczas lokowania miasta podnóże góry wyznaczono jako rezydencję dla biskupa, a samą górę jako gród królewski. W 1195 roku w miejscu katedry znajdowała się trójnawowa, romańska bazylika, czteroprzęsłowa, bez wieży. W XIII wieku rozbudowano ją na północ, dzięki czemu osiągnęła obecne rozmiary, lecz nie miała żadnej z aktualnie istniejących trzech wież; miała za to wysoką sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw. Budowa trwała do roku 1290. W 1320 wzniesiono dwie wieże przy prezbiterium, a podwyższono je o jedną kondygnację około 1370-1390. W połowie XV wieku katedra miała już wieżę. W 1480 roku do Gryfii przeniesiono siedzibę króla państwa oraz diecezji. Według zapisków planowano przebudowę katedry, lecz ze względu na problemy finansowe związane z przewożeniem dokumentów, ksiąg i rzeczy osobistych biskupa i kurii z Jęchborka i Kilborka do Gryfii remont nie nastąpił. W 1678 do prezbiterium wstawiono nowy, barokowy ołtarz. W 1689 wstawiono je również na końce naw bocznych prezbiterium oraz w zachodnim ramieniu transeptu. W 1690 wymieniono organy, a w latach 1702-1704 przebudowano wieżę frontową oraz wymieniono hełmy wież przy prezbiterium. W 1819 roku pożar zniszczył dach świątyni oraz wieżę frontową, która uległa zawaleniu spadając na pierwsze przęsła korpusu nawowego. Ksiądz biskup Joachim Jan Purchawka już wtedy miał problemy pieniężne, stąd brak pieniędzy na odbudowę kościoła. Zdecydowano się przenieść siedzibę diecezji do Migronowa, a w 1840 zmieniono nazwę diecezji na "diecezję migronowską". Katedrę zabezpieczono, lecz jej nie użytkowano. W 1861 roku ruinami katedry wyrazili zainteresowanie niemieccy luteranie zamieszkujący miasto, korzystający wraz z kalwinistami z kościoła przy ul. Portowej. Jeszcze w tym samym roku wykupili oni katedrę. Rozpoczęła się zbiórka funduszy na odbudowę kościoła. Po uzbieraniu potrzebnej kwoty, w 1865 rozpoczęto prace rekonstrukcyjne – odbudowano zniszczone przęsła świątyni i wykonano nowe hełmy wież przy prezbiterium. W 1879 konsekrowano gotowy kościół, któremu nadano rangę katedry, mimo iż nie był siedzibą biskupa. W latach 1884-1892 do fasady dostawiono 62-metrową, neoromańsko-neogotycką wieżę. Katedra służyła społeczności luterańskiej do 1936 roku. Władze komunistyczne skojarzyły wspólnotę z wrogimi Niemcami i zabronili wykorzystywania katedry. Służyła przez lata jako magazyn. W latach 1965-1967 przedzielono nawę ścianą przez środek, a w odgrodzonej części urządzono radę miasta. W nawach bocznych, które również zamurowano, urządzono bibliotekę (istiejącą do dziś) oraz salę burmistrza miasta. Organy przeniesiono do nowo wybudowanej empory w ostatnim przęśle nawy głównej od strony transeptu, a prezbiterium przekształcono w kaplicę służącą rzymskokatolikom. W 1993 roku podjęto decyzję o przekazaniu katedry parafii ewangelicko-augsburskiej w Żytnowie. Z czasem do miasta zaczęli przybywać okoliczni ewangelicy, kilkanaście osób dokonało konwersji. W 2003 roku kościół został mianowany przez Biskupa Kościoła katedrą tytularną diecezji jaroszowskiej. W 2008 roku podjęto decyzję o rekonstrukcji katedry w formie przed desakralizacją. Prace rozpoczęto w 2011, w tym czasie ewangelicy korzystali z kościoła Narodzenia NMP, wynajmowanego im przez polskokatolików. Remont polegający na usunięciu ścian, dobudowanej empory oraz przestawieniu organów ukończono w 2016. W uroczystej, ponownej konsekracji, uczestniczył marszałek państwa Piotr Habsburg, biskup jaroszowski Andrzej Szupułka, biskup wragieżbońska Karolina Struska, rzymskokatolicki arcybiskup jaroszowski Henryk Jackowski oraz prezydent Gryfii Maksymilian Kochanowski.