Treset

Treset je tamnosmeđi do crni organski talog koji nastaje razgradnjom tj raspadom mahovina, trave i stabala u vlažnim i močvarnim područjima, akumulacija je delomično sagnjile vegetacije. Oblici treseta su močvarno blato, baruština i šume močvarnog tla. Treset se ubraja kao važan izvor goriva u pojedinim djelovima sveta.

Na Zemlji postoji oko 4 biliona m³ treseta, koji pokriva oko 2% Zemljine površine (oko 3,000.000 km²), i sadrži oko 8.000,000.000 teradžula energije.

## Nalazišta

Industrijsko vađenje treseta u Donjoj Saskoj.

Naslage treseta nalaze se na mnogim mestima širom sveta. Znatna nalazišta postoje u zemljama s umerenom i hladnom klimom, kao što su Irska, Rusija, Belorusija, Ukrajna, Finska, Estonija, Škotska, Poljska, severna Nemačka, Holandija, zemlje Skandinavije i Kanada te savezne države Mičigen, Minesota i Florida u Sedinjenim Američkim Državama. Na južnoj polulopti velika su nalazišta na Novom Zelandu, u južnoj Patagoniji i na Foklandskim ostrvima.

Oko 60% svetskih močvarnih područja je treset. Oko 7% od ukupnih nalazišta treseta iskorištava se za poljoprivredu i šumarstvo. U odgovarajućim uslovima treset će se pretvoriti u ugalj lignit tokom geološkog vremenskog razdoblja.

## Stvaranje

Treset nastaje kada biljni materijal, obično u močvarnim područjima, ne može truliti delovanjem kiseline u anaerobnim uvjetima. Sastoji se uglavnom od močvarnog raslinja: drveća, trava, gljiva, kao i drugih vrsta organskih ostataka, kao što su insekti i životinjski ostatci. Pod određenim je uslovima raspad (dekomponzicija) tog biljnog materijala, zbog nedostatka kiseonika, sprečen (inhibiran), što koristi arheolozima jer se u takvim uslovima organski ostaci mumificiraju prirodnim putem i ostaju sačuvani.

Sloj treseta raste, a stepen razgradnje (ili humifikacije, odnosno stvaranja humusa) zavisi prvenstveno od njegovog sastava i stepena natopljenosti vodom. Treset formiran u vrlo mokrim uvslovima akumulira se mnogo brže i manje je dekompoziran (razložen, raspadnut) nego onaj koji se stvara na sušnim mestima. To omogućava klimatolozima da koriste treset kao pokazatelj klimatskih promena. Sastav treseta se također može koristiti za rekonstrukciju drevnih ekologija ispitivanjem vrste i količine organskih sastojaka u njemu.

Pod određenim uslovima, treset je najraniji stupanj stvaranja uglja.

Većina modernih tresetišta formirana je na visokim geografskim širinama nakon povlačenja lednika na kraju poslednjeg ledenog doba pre otprilike 9.000 godina. Obično rastu vrlo polako, po stopi od oko milimetra godišnje.

Treset se formirao tokom 360 miliona godina, a sadrži 550 Gt ugljenika.

## Svojstva i primena treseta

Treset je mekan i lako se komprimuje (stisne, sabije). Pod pritiskom voda izlazi iz treseta. Nakon sušenja treset se može koristiti kao gorivo. U nekim zemljama treset je industrijski važan izvor energije, npr u Irskoj i Finskoj, gde se koristi na industrijskom nivou. U mnogim zemljama, uključujući Irsku i Škotsku, gde su stabla retka, treset je tradicionalno korišćen za kuvanje i grejanje u domaćinstvima. Hrpe treseta iskopanog iz močvarnog tla još se mogu videti kako se suše u ruralnim područjima.

Izolacijska svojstva treseta korisna su u industriji.

Zapaljeni treset koristi se za sušenje sladnog ječma u destilerijama škotskog viskija. To daje škotskom viskiju prepoznatljiv ukus na dim.

Iako ljudi uvelik0 koriste treset, s vremena na vreme on izaziva ozbiljne probleme. Kada se osuši, on predstavlja veliki rizik od šumskih požara jer zapaljeni treset može goreti jako dugo. Treset se čak može zapaliti ispod tla, upalivši se nakon zime, pod uslovom da do njega dopire kiseonik. Nalazišta (depoziti) treseta takođe uzrokuju velike nevolje graditeljima različitih objekata, puteva i železnice, jer se jako deformišu čak i pod relativno malim opterećenjima.

Močvarna tresetišta su imala značajnu ritualnu ulogu u bronzanom i gvozdenom dobu jer su tadašnji ljudi smatrali (ili barem povezivali) tresetište s domom bogova prirode ili duhova. Tela žrtava obrednog žrtvovanja nađena su na brojnim lokacijama u Engleskoj, Irskoj i posebno u severnoj Nemačkoj i Danskoj, čak gotovo savršeno očuvana zbog uranjanja u vodu s kiselinom (vidi Tollund Man, jedan od najpoznatijih primera takvih močvarnih tela).

Nekad su tresetišta imala značaj i u metalurgiji. Tokom srednjeg veka tresetišta su bila glavni izvor gvožđa od treseta, koje su Vikinzi koristili za izradu mačeva i oklopa.

Mnoga močvarna tresetišta duž obale Malezije služe kao prirodno sredstvo za ublažavanje poplava i kao prirodna brana vodenog talasa pri čemu će svaki preliv vode apsorbovati treset. No ovo je delotvorno samo ako postoje šume jer one sprečavaju požare tresetišta.

### U Irskoj

U Irskoj se treset puno koristi u domaćinstvima i industriji. U Republici Irskoj fabrika Bord na Móna, koja je u državnom vlasništvu, odgovorna je za upravljanje proizvodnjom treseta. Ona proizvodi mleveni treset koji se koristi u elektranama. Takođe prodaje gorivo od treseta u obliku briketa koji se koriste za grejanje u domaćinstvima. To su duguljasti štapići gusto komprimovanog, suvog treseta. Briketi uglavnom gore bez dima u kućnim kaminima i pećima te su u širokoj uptrebi u irskim domovima i gradovima, gde je zabranjeno koristiti ugalj koji se puno dimi. Isušene tresetske ledine vrlo se često iskorišćavaju u ruralnim područjima.

### U Finskoj

Klima, geografski položaj i okolina u Finskoj pogoduju korišćenju treseta. Treset je dostupan u znatnim količinama. Neke procene govore da je količina treseta samo u Finskoj i dvaput veća od rezervi nafte u Severnom moru. Ovaj obilan izvor (često pomešan s drvetom) koristi se za proizvodnju električne i toplotne energije. Treset osigurava 6,2% finske godišnje proizvodnje energije. Udeo treseta u emisiji gasova staklene bašte u Finskoj može preći količinu od 10 miliona tona ugljendioksida, jednako ukupnoj emisiji koju stvaraju sva putnička vozila u Finskoj.

Finska svrstava treset u sporo obnovljivo gorivo biomase, a taj je stav preuzela i Evropska unija. Međuvladin panel o klimatskim promenama zauzeo je stav da treset nije fosilno gorivo. Proizvođači treseta u Finskoj često ističu da je treset specijalni oblik biogoriva, zbog relativno brzog ponovnog uspostavljanja nivoa oslobođenog CO2, ako močvarna tresetišta ne budu pošumljena idućih 100 godina. Takođe, tresetišta koja su isušena poljoprivredom i sečom šuma aktivno oslobađaju više CO2 godišnje nego što ga oslobađa proizvodnja energije od treseta u Finskoj. Obnova samo jednog tresetišta izuzetno je spora, traje od 1.000 do 5.000 godina. Nadalje, uobičajena je praksa da šume koriste tresetišta umesto da im se pruži šansa da se obnove, što vodi nižim nivoima zaliha CO2 nego u originalnim tresetištima.

U 106 g CO2/MJ emisije ugljendioksida od treseta su više nego od uglja (za 94,6 g CO2/MJ) i prirodnog gasa (za 56,1) (IPCC). Prema jednoj studiji, povećavajući količinu drva u mešavini goriva sa sadašnjih 2,6% na 12,5% smanjila bi emisiju na 93 g CO2/MJ, a treba samo malo napora da se to napravi.

Neki konzervatori treset su videli kao glavnu pretnju močvarnoj bioraznovrsnosti u Finskoj. Međunarodna grupacija za očuvanje močvara (IMCG) u 2006. je pozvala lokalnu i nacionalnu vladu Finske na zaštitu i konzerviranje ostataka davnog tresetskog ekosistema. To uključuje prestanak odvodnje i isušivanja tresetišta u netaknutim močvarnim područjima i napuštanje sadašnjih i planiranih izvlačenja podzemnih voda koje mogu uticati na ova područja.

### U Rusiji

U 1960-tim godinama velika su močvarna područja u zapadnoj Rusiji isušena kako bi se na njima mogla razviti poljoprivredna proizvodnja i za vađenje treseta za rudarstvo. U toku su planovi za povećanje vađenja treseta i povećanje doprinosa treseta ukupnoj proizvodnji energije u Rusiji. Međutim, postoji bojazan o uticaju tresetišta na okolinu jer se zna da su polja treseta lako zapaljiva, da dreniranje degradira ekosistem i da gorenje treseta oslobađa ugljendioksid. Veliki požari dogodili su se u 2002. i 2010. godini upravo na tim područjima.

## Biološki učinci treseta

Treset je važan za seljake i vrtlare, koji ga mešaju u tlo da poprave njegovu strukturu i da mu povećaju kiselost. Najvažnije svojstvo treseta je zadržavanje vlage tla kad je suša i sprečavanje viška vode da ošteti korenje kad je mokro. Treset može skladištiti hranjive sastojke čak iako sam nije plodan.

Treset je važna sirovina u hortikulturi. Međutim preporučuje se prethodno ga termički tretirati kako bi se uništila jajašca štetočina.

Treset se ponekad koristi u slatkovodnim akvarijumima, najčešće s mekanom vodom ili rečnim sistemima crnih voda, poput onih koji oponašaju reku Amazon. Mekane je teksture i zato je pogodan za vrste ribica koje se drže dna, kao što je Corydorasov som, a ima i druge korisne funkcije u slatkovodnom akvarijumu. Treset omekšava vodu te deluje kao jonski izmenjivač, takođe sadrži jedinjenja koja su korisna za biljke i za reproduktivno zdravlje ribica. Treset čak može sprečiti rast algi i mikroorganizama. Često boji vodu u žutu ili smeđu boju zbog ispiranja tanina.

Treset se koristi za filtriranje vode kao što je tretiranje septičkih jama i otpadnih voda, za oticanje u urbanim sredinama.

Treset se uveliko koristi u balneologiji (nauci o medicinskoj primeni vode). Mnogi tradicionalni spa tretmani uključuju treset kao deo peloida. Takvi zdravstveni tretmani imaju vrlo dugu tradiciju u Evropi, naročito u Češkoj, Nemačkoj i Austriji. Neke od tih toplica (wellness tretmana u toplicama) traju od 18. veka pa sve do danas. Najčešći tipovi primene treseta u balneološkoj terapiji je tresetsko blato, topli oblozi i suspenzijske kupke.

Preuzeto sa:
https://sh.wikipedia.org/wiki/Treset