Kayısı

**Kayısının Tarihçesi;**

Tarihi kaynaklara göre
Türkistan, Orta Asya ve Batı Çin’i içerisine alan çok geniş bir bölgenin
 kayısının ana vatanı olduğu sanılmaktadır. Günümüzden 5000 yıl gibi çok
 uzun bir zaman önce kayısı bu bölgede bilinmekte ve tarımı
yapılmaktaydı. Büyük İskender’in seferleri sırasında kayısı M.Ö.
IV’yy’da Anadolu’ya getirilmiş yetişmesi için uygun iklim ve toprakları
Anadolu’da bulunduğundan Anadolu kayısının ikinci vatanı olmuştur. M.Ö.
I. Yy’da Roma ve Pers savaşları sırasında Ermeni tüccarlar tarafından
önce İtalya’ya sonra da Yunanistan’a götürülmüştür. İtalya ve
Yunanistan’dan diğer Avrupa ülkelerine geçişi uzun yıllar almış 13.
Yy’da İspanya ve İngiltere, 17. Yy’da da Fransa ve Amerika’ya da
götürülmüştür.

Kayısı, coğrafik olarak dünyanın hemen hemen her
yerine dağılmış olsa da daha çok Akdeniz’e yakın olan ülkelerde Avrupa,
Orta Asya, Amerika ve Afrika kıtalarına yayılmış ve burada yetişme
alanları bulmuştur. Dünya yaş kayısı üretiminde Türkiye birinci
sıradadır. Türkiye’yi İspanya, İtalya, birleşik devletler topluluğu,
İran Fransa, Yunanistan ve ABD izlemektedir. Bu birinci grup ülkelerin
yaş kayısı üretimleri 100 bin tonun üzerindedir. Birinci gruba Fas,
Pakistan, Suriye, Çin, Güney Afrika, Macaristan, eski Yugoslavya,
Romanya, Avustralya, takip etmektedir.

Dünya yaş kayısı üretiminin yaklaşık % 10-15’inin yapıldığı Türkiye’de 6 kayısı bölgesi bulunmaktadır. Bu bölgeler;

Malatya, Elazığ, Erzincan bölgesi

Kars, Iğdır bölgesi

Akdeniz (Mersin, Mut, Antakya) bölgesi

Marmara Bölgesi

Ege Bölgesi

İç Anadolu Bölgesi

Bu
 bölgeler içerisinde Malatya, Elazığ, Erzincan bölgesi dışındaki
bölgelerin üretimleri sofralık tüketime yöneliktir. Birinci bölgedeki
kayısıların çoğunluğu kurutulmakta ve bu bölge dünya kuru kayısı
üretiminin yaklaşık % 85-90’ını karşılamaktadır.

Kayısı, derin, iyi geçirgen, iyi havalanan, sıcak ve besin
maddelerince zengin, kumlu, tınlı, humuslu toprakları seven bir
meyvedir. Ağaçlar kuvvetli, büyük, yayvan taç teşkil eder. 8–10 metreye
kadar boylanabilir. Kışı soğuk, yazı sıcak iklimlerin meyvesidir. Yaz
aylarında nem oranının düşük olması meyvelerin kalitesi için önemlidir.
Kayısılar taze, kurutulmuş veya meyve suyu olarak bütün yıl boyunca
tüketilebilen meyvelerdendir. Kayısı yetiştiriciliği uzun vadeli ve
pahalı bir yatırımdır. Bu sebeple bahçe kurarken çok iyi planlama
yapılmalıdır. Yapılacak hata, toprak, para ve emek israfıdır. Bu
nedenle, bahçeler kurulmadan önce Tarım Kuruluşlarıyla sıkı işbirliği
yapılarak, çalışmalara başlanılmalıdır.

Bahçe Yerinin Seçimi

-İlkbaharın geç donlarından etkilendiği için ova ve çukur yerlerden ziyade yamaç ve sırtlar tercih edilmelidir.

-Güney, güneydoğu ve güneybatı yönlerine dikilmelidir.

-Irmak kenarlarından, soğuk havaların toplandığı veya sis çöken çukur yerlerden kaçınılmalıdır.

-Kayısı,
 ağır ve çok nemli killi topraklar hariç olmak üzere derin, geçirgen,
iyi havalanan, sıcak ve besin maddelerince zengin, ince dokulu, tınlı
veya tınlı-kireçli, humuslu topraklarda en iyi şekilde yetişir.

**Dikime Hazırlık**

Kayısı
 bahçesi tesis edilecek arazi ilkbaharda krizma edilerek veya derince
birkaç kez alt üst etmek suretiyle işlenir, toprak sonbahara kadar
dinlenmeye bırakılır. İmkanlar elverirse arazi tesviye edilmelidir.
Yamaç araziler, arazinin meyil durumuna göre teraslama yapıldıktan sonra
 bahçe tesisi yapılmalıdır. Ağır topraklarda dönüme 2-3 ton kadar
çiftlik gübresi serpilip sürümle toprağa karıştırılmalıdır.

**Dikim Şekilleri**

Bahçe
 tesis edilecek yerin şekli, arazinin meyili, ara ziraatı yapılıp
yapılmayacağı gibi durumlar göz önüne alınarak dikim şekillerinden biri
tatbik edilir. Ayrıca, toprağın verimlilik derecesi, sulama imkanları ve
 dikilecek kayısı çeşidine göre aralık verilir.

**Kare Şeklinde Dikim**

En çok kullanılan dikim
şeklidir. Bu usulde dikilen ağaçların sıralar arası ve sıra üzeri
mesafeler birbirine eşittir. Bu mesafeler 10×10 veya 12×12 metre olarak
uygulanmalıdır. Uygulamada ilk sıra, tarla kenarından itibaren bir
aralık boyunun yarısı kadar içeriden işaretlenir. Bir aralık boyu 10 m.
bırakılacaksa tarla kenarından 5 m. içeriden ilk işaretleme yeri tespit
 edilir.

**Dikdörtgen Şeklinde Dikim**

Bu
 şekilde dikim ara ziraatı yapılmak istenildiğinde tercih edilir.
Dikdörtgen şeklinde tesis edilen bahçelerde sıralar arasındaki
mesafeler, sıra üzeri mesafelerden daha fazladır. Bu mesafeler toprağın
yapısına göre değişmekle beraber ortalama sıra arası 12 m. sıra üzeri 10
 m. olarak tesis edilir.

**Üçgen Şeklinde Dikim**

Üçgen
 şeklindeki dikim, meyilli ve yamaç araziler için uygundur. Bu usulde
bahçe tesis etmek için fidanlar eşkenar üçgenin köşelerine dikilir.
Köşeler arasındaki mesafe 8 veya 10 m. olmalıdır.

**Fidan Seçimi**

-Tercih edilen çeşit ismine doğru olmalıdır.

-Sertifikalı fidanlar dikilmelidir. Bu, ağacın hastalıksız olması için gereklidir.

-Fidanlar bir yaşında olmalıdır.

-Gövde pişkin ve düzgün, gözler iyi teşekkül etmiş olmalıdır.

-Aşı yeri kapanmış, kökleri bol saçak köklü olmalı ve bu saçak kökler dağılmış bulunmalıdır.

-Gövde ve kökler yaralı, bereli olmamalıdır.

-Hastalık ve zararlılardan arındırılmış olmalıdır.

**Dikim Zamanı**

-Kış soğuklarının fazla olmadığı yerlerde sonbahar dikimi yapılmalıdır. Çünkü

a)Toprak ve iklim dikime daha uygundur.

b)Kış yağışlarından istifade edip, tutma oranı yüksektir.

c)Erken gelişme sağlanır.

-Mevsim uygun değil, soğuklar fazla ise ilkbahar dikimi yapılmalıdır.

Fidanın Dikilmesi

-Fidan dikilecek çukurlar, sonbaharda yağışlardan önce açılmalı ve havalanması sağlanmalıdır.

-Çukurlar 60 cm. genişliğinde ve 60 cm. derinliğinde olmalıdır.

-Çukurlar
 açılmadan önce toprak işlenir. Toprak hazırlığı bittikten sonra dikim
şekline göre işaretlenir ve işaret yerlerine çakılan kazıkların
yerlerinde kalmasına dikkat edilir.

-Dikilecek fidanların
çukurları açılırken üstten çıkan toprak bir tarafa, alttan çıkan başka
bir tarafa yığılarak birbirine karışmaması sağlanır.

-Dikim yapılmadan önce fidanlara mutlaka dikim budaması yapılmalıdır.

-Dikim budaması, kök ve sürgün budaması şeklinde uygulanır.

-Kök
 budamasında köklerdeki yara yerleri beyaz ve sağlam dokular meydana
çıkıncaya kadar kesilir. Çürük, kırık, bereli yerler ayıklanır. Bir biri
 üzerine binmiş kökler temizlenir.

-Sürgün budamasında gövde
üzerindeki yan dalların tümü dipten kesilir. Fidanın durumuna göre de
80-120 cm. den çoban sopası gibi meyilli olarak kesilir.

-Dikim
için ilk olarak fidanın dikileceği yerin 15 cm. kadar uzağına ve çukurun
 işlenmemiş olan toprak kısmına sonradan fidana destek olacak bir herek
dikilir.

-Dikim esnasında dikim tahtası kullanılmalıdır.

-Herek
 dikildikten sonra çukurun dibine (çukurun üst yüzünden alınmış toprağa
1/3 oranında yanmış çiftlik gübresi karıştırılarak hazırlanan) harçla
bir tümsek yapılır. Fidan bu tümsek üzerine yerleştirilir. Üzerine
çukurun üst kısmına ait olan gübreli toprak konur. Toprak iyice kökler
arasına sıkıştırılır. Çukurun dibinden çıkan diğer toprakla da çukur
tamamıyla doldurulur ve bu esnada ayakla hafifçe bastırılır. Dikim
tahtası kaldırılıp, fidanın etrafında bir sulama çanağı teşkil edilir.
Dikimden hemen sonra bolca can suyu verilir. Çanağın üzerine taze gübre
serilerek toprakla kapatılır ve bu suretle kuruması önlenmiş olur.

Dikimde dikkat edilecek en önemli husus;

Aşı yerinin toprak hizasından 2-3 parmak yukarıda bulunacak şekilde dikim yapılmasıdır.

**KAYISI BAHÇESİ BAKIMI**

Meyvecilikte
 devamlı ve kaliteli mahsul alınabilmesi için bahçe bakımlarının
tekniğine uygun olarak yapılması gerekir. Kayısı ağacı, yaz aylarında
gelecek yılın tomurcuklarını teşekkül ettirmeye başlar. Normal bakım
işlerinin yapılmaması, bir sonraki yılın ürününü olumsuz etkilemektedir.
 Bu nedenle şartlar ne olursa olsun ağacın sağlığı, bahçenin ömrünün
uzun, ürünün bol, kaliteli ve sürekli olması için tüm bakım işlemleri
tekniğine uygun olarak tam ve zamanında yapılmalıdır.

**Toprak İşleme**

-Sonbaharda
 yaprak dökümünden sonra bahçe yüzeysel olarak kültivatör veya küçük
bahçe pulluğu ile sürülür. Sürüm imkanı yoksa bel ile işlenir.

-İlkbaharda
 meyveler fındık büyüklüğüne geldiğinde ve yabancı otların çoğunluğunun
çıktığı, yağışların bol olduğu dönemde (Mayıs) sıra araları yine aynı
şekilde sürülür ve sulama çanakları ile karıklar hazırlanır.

-Toprak
 işleme zamanı çok önemli olup, erken toprak işlenmesi yani tam
çiçeklenme dönemi sürüm yapılması çiçek ve meyve dökülmesine neden olur.

-Toprak işlenirken ağacın gövdesine ve köklerine zarar verilmemesi için sürüm yüzeysel yapılmalıdır.

-İlkbaharda
 toprak işlemesi mutlaka, muhtemel don tarihlerinden sonra yapılmalıdır.
 Çünkü toprak işlemesi yapılmış bahçelerde don zararı, işlenmemiş
bahçelerdeki zarara oranla daha fazla olmaktadır.

Budama

-Çoban
 sopası haline getirilerek (Tepesi 110-120 cm. yükseklikten vurulmuş
olarak) dikilen fidanlar, Haziran-Temmuz aylarında 4-5 sürgün bırakılıp
diğer sürgünler dipten kesilir.

-İlk dal toprak seviyesinden 50-60
 cm. yükseklikte bırakılmalı, bırakılan dallar ayrı yönlerde, geniş
açılı ve birbirinden 15-20 cm. mesafede bulunmalıdır.

-Hasat,
mücadele ve bakım işlerinin kolay olması için ağaç mümkün olduğu kadar
alçaktan taçlandırılmalıdır. Yüksek taçlı kayısı ağaçları güneş
yanıklığına maruz kalmaktadır.

-Sis ve soğuk havanın toplandığı
taban arazilerde, dere ve çay kenarlarında tesis edilecek bahçeler
yüksek (70-80 cm) taçlandırılmalıdır.

-İlk 2-3 yılda şekil budaması yapılarak şeklini almış ağaçlarda ilerleyen yıllarda budama pek fazla yapılmaz.

-Şiddetli
 budamalarda ağaç zamk çıkarır ve gelişemez. Bu yüzden sonbaharda
ilaçlama öncesi yapraklar dökülmeden önce kuru dalların ve üst üste
gelen gereksiz dalların ayıklanması en uygun budama şeklidir.

-Budamadan
 sonra yara yerleri mutlaka aşı macunu ile kapatılmalıdır. Budama
yapılırken tırnak bırakmadan dipten kesmeye dikkat edilmelidir.

**Sulama**

-Toprak
 yapısına, yağış durumuna göre değişmekle beraber yaz içerisinde Malatya
 bölgesinde 3-5 defa sulama yapılmalıdır. Bu sulamaların zamanları;

Birinci sulama çağala devresinde,

İkinci sulama hasattan 15 gün önce,

Üçüncü sulama hasattan hemen sonra,

Dördüncü sulama Ağustos ayında,

Beşinci sulama Eylül ayında yapılmalıdır.

-Ağacın sağlığı için suyun ağaç gövdesine değmemesine dikkat edilmelidir.

-Sulama sabahın erken saatlerinde veya akşam, gece yapılmalıdır.

-Suyun
 dengesiz verilmesi meyvelerde çatlamalara, dökülmelere ve kalite
bozukluğuna yol açar. Ağır topraklarda suyun göllenip, zamklaşma ve kök
çürüklüğü gibi hastalıklara yo açmaması için sulama suyunun kontrollü
verilmesi gereklidir.

-Ağacın kök boğazı çevresine 50 cm kadar
yarıçaplı küçük bir çanak, ağaç tacı izdüşümü genişliğinde ikinci bir
çanak açılır ve su bu iki çanağın arasına verilir.

Gübreleme

-En
 uygun gübreleme toprak ve yaprak analizi sonucu elde edilen bilgilere
göre yapılan gübrelemedir. Bu nedenle 2-3 yılda bir toprak tahlili
yapılmalıdır.

-2-3 yılda bir sonbaharda dekara 2-3 ton yanmış
çiftlik gübresi (Hayvan Gübresi) verilmelidir. Çünkü hayvan gübresi
toprağın havalanmasını, su tutmasını ve topraktaki küçük canlıların
faaliyetlerini olumlu yönde etkiler ve toprağın verimliliğini artırır.
Gübrenin yanmış olması özellikle gereklidir. Gübre verildikten sonra
toprağa karıştırılmalıdır.

-Ticari gübre kullanımı da yine analiz sonucuna göre eksik bitki besin maddelerinin karşılanması amacıyla yapılmalıdır.

-Azotlu
 gübre kullanımında kullanılacak gübre miktarının yarısı Şubat-Mart
aylarında, diğer yarısı da Mayıs-Haziran aylarında verilmeli, kullanılan
 gübre tırmık veya çapa ile toprağa hafifçe karıştırılmalıdır.

-Fosforlu
 gübreler erken ilkbahar veya sonbaharda verilmeli, ağaç taç
izdüşümündeki daire çevresine 15-20 cm. derinlikte ve 15-20 cm.
genişliğinde açılacak hendeğe verilmeli ve üzeri kapatılmalıdır.

**Malatya’da En Çok Yetiştirilen Bazı Kayısı Çeşitleri ve Özellikleri**

Malatya’da
 üretilen kayısı çeşitlerinin başında Hacıhaliloğlu çeşidi gelir.
Malatya’da üretilen kayısının % 90’ına yakını bu çeşitten yapılmaktadır.
 Son yıllarda Kaba aşı, Soğancı çeşitlerinin de yaygınlaştığı
görülmektedir.

Ayrıca Hasan bey, Çöl oğlu, Çataloğlu, Şekerpare,
Yeğen, Hacıkız, Paşamişmişi ve Turfanda diğer önemli Malatya
kayısılarındandır.

Bu çeşitlerden Hacıhaliloğlu, Kaba aşı, Soğancı
 ve Çataloğlu kurutmalığa elverişli, diğerleri ise sofralık çeşitlerdir.
 Kurutmalık çeşitleri diğerlerinden ayıran en önemli özellik, kuru madde
 oranlarının yüksek oluşudur. Bu çeşitlerde kuru madde oranı % 24-30
arasında değişmektedir. Diğerlerinde bu oran genellikle % 18-20’ye
çıkmaktadır.

Kurutmalık çeşitlerden Hacıhaliloğlu, Soğancı, Çataloğlu ve Kaba aşı orta irilikte meyve oluşturmaktadır.

Kayısı
 çekirdeği kabuk ve içten meydana gelmiştir. Meyve ağırlığının % 12’sini
 oluşturur. Çekirdek içi bileşim olarak Glikozit, Amigdalin, Nişasta,
Yağ ve benzeri maddelerden meydana gelmiştir. Acı çekirdek ilaç ve
kozmetik sanayicinde; tatlı çekirdek ise gıda sanayicinde
kullanılmaktadır. Çekirdek içi (tohum) alındıktan sonra, geriye kalan
kabuk yakacak olarak kullanılmaktadır.

Kayısının Besin Değeri ve İnsan Sağlığına Yararları

Kayısı
 ihtiva organik ve anorganik maddeler vasıtasıyla insan sağlığına olumlu
 etkilere sahip bir meyvedir. Kayısı yüksek miktarda şeker, nişasta,
protein, pektin, pek toz selüloz, organik maddeler, vitamin A.B.B2,
C,E,P, PP, Folik asit, az miktarda K20, C03, P205, CO, daha az miktarda
Na20, Ca0, mg0, Fe03, C1 ve eseri miktarda Zn, A1 ve eseri miktarda Zn,
A1 ve Cu içermektedir. Kayısı minerallerden potasyum ve vitaminlerden B
karoten yönünden çok zengindir. Vitamin A vücudu ve organları saran
epitel doku ve gözün sağlığı, kemiklerin ve dişlerin gelişimi ile
sağlığı, kemiklerin ve dişlerin gelişimi ile sağlığı, endokrin
bezlerinin çalışması için elzemdir. 200-250 gram kayısı diyeti yeteri
kadar yağ içeriyorsa günlük vitamin A tüketiminin 1/3’ünü
karşılayabilir. Ayrıca kayısının sodyumca fakir, potasyumca zengin oluşu
 bazı özel diyetlerin düzenlenmesinde yardımcı olabilir. Sodyum ve
potasyum vücut sıvılarının kozmatik basıncı ve asit baz dengesi için
gereklidir. Vücutta sodyum birikimi ödemlere yol açar. Potasyum
yetersizliğinde glikojen yetersizliği görülür. Kayısı Sodyumun
kısıtlanmış diyetlerde mesela konjestif kalp yetmezliğinde, böbrek
hastalıklarında, asit toplanması gereken hepatit sirozda ve uzun süre
kartikosteroit tedavi gören kişilerde kolaylıkla kullanılabilir.

Kayısıdan elde edilen ürünler

Minimal işlenmiş kayısı

Dondurulmuş kayısı

Kayısı konservesi, pulpu ve nektarı

Kayısı meşrubatları, kayısı pulp konsantresi

Kayısı jöle, reçel, marmelatı ve kreması

Yeşil kayısı turşusu ve kayısı pestili

Toz ve kuru kayısı (çir, gün kurusu ve patik)

Kıyılmış ve doğranmış kuru kayısı ürünleri

Ekstruzyon kayısı mamulatı ve kayısı şekerlemeleri

Kayısı ekstraktı ve esansı

Kayısı pasta, kek, dondurma ve gofret türü mamulatı

**Kayısı Hasadı, Kurutulması ve Pazarlaması**

1. **Hasat**:

Kayısı ağaçlarında en uygun hasat elle toplama şeklinde olup, meyvelerin zarar görmemesi ve bir olgunlukta toplanmasını sağlar.

Silkeleyerek
 hasatta, ağaç altına branda serilse bile meyvelerin zedelenmesini ve
aynı olgunlukta toplanması sağlanamaz. Çırparak hasatta yukarıda anılan
zarara ilaveten dalların ve meyve gözlerinin büyük ölçüde zarar
görmesine yol açar. Son zamanlarda yurt dışından ithal edilerek
Malatya’da geliştirilen örümcek ağı görünümünde olan brandaya silkelemek
 suretiyle meyvelerin zarar görmesinin önlenmesi yanında işgücü ve zaman
 tasarrufu da sağlanmıştır.

 **2. Kurutma**:

Kuruma
 süresini kısaltmak, tabii rengi korumak, böceklenmeyi önlemek ve
muhafaza süresini artırmak gayesiyle yapılan kükürtleyerek kurutma,
toplam üretimin % 80’inden daha fazlasını oluşturmaktadır. Doğrudan
toprağa, betona ve bez sergilere serilerek tabii olarak kurutulan
ürünler, toplam üretimin yaklaşık % 10’unu oluşturmaktadır.

1. **Pazarlama:**

Malatya
 nüfusunun % 60’ının geçim kaynağını oluşturan kayısının % 95’i ihraç
edilmekte olup, bu ülkelerin başında ABD ile Avrupa başta gelmektedir.
Dünyada üretilen kuru kayısının % 65-80’ini Malatya kayısısı teşkil
eder.

**Kayısıcılığın Problemleri ve Islah Çalışmaları**

Malatya
 kayısıcılığındaki sorunlar; Kültürel uygulamalar, teknolojik imkanlar,
muhafaza, pazarlama, nakliye ve ihracat alanında görülmektedir.

Yetiştiricilikte
 en önemli problem ilkbahar geç donlarıdır. Konunun en kesin çözümü
yapılacak ıslah çalışmalarıyla dona dayanıklı çeşitlerin elde edilmesi
olacaktır. Ayrıca kaliteli ve bol meyve elde etmek için sulama,
gübreleme vb. kültürel uygulamalara azami dikkat edilmesi gerekir.

Teknolojik
 problemler ise hasar sırasında meydana gelen zedelenmeler, kükürtleme
işleminin kontrolsüz şartlarda yapılması sebebiyle standardizasyonun
sağlanmaması sayılabilir. Bunun için kükürtleme ve kurutma tekniklerinin
 geliştirilmesi gerekir. Kayısıların muhafazası, tasnifi, ilenmesi,
ambalajlanması, taşınması ve ihracatında da çok düzensizlikler
bulunmaktadır. Standardizasyona gerekli önemin verilmesinin yanı sıra
reklam geliştirme faaliyetleri ile kuru kayısı ihracatındaki dar
boğazlar aşılabilecektir.

**MALATYA TARIM İL MÜDÜRLÜĞÜ’NCE KAYISININ PAZARLAMA SORUNLARI KONUSUNDA YAPILAN ÇALIŞMALAR**

2002
 Yılında yapılan çalışmalarla kayısının yaş olarak pazarlanması,
pazarlamadaki sorunlara büyük ölçüde çözüm olmuş, İhracatçı Firmalarla
olan diyaloglarla 2003 yılında daha fazla miktarda yaş kayısının
pazarlanmasıyla bu sorunun büyük ölçüde giderilmesi cihetine
gidilmektedir.

Kuru kayısı ihracatında yaşanan en büyük problem
ise kayısıdaki kükürt oranının yüksekliği olup, bu konuda 2003 yılında
yapılması programlanan çalışmalar şunlardır;

**Doğru Kükürtleme konusunda yayım çalışmaları,**

Broşür – Afiş – Liflet hazırlanması ve üretim sezonundan önce çiftçilere dağıtımının sağlanması,

Eğitici TV programlarının düzenlenmesi,

Kükürtleme konusunda Panel düzenlenmesi,

Pilot bölgeler belirlenerek, ihracatçılarında katılacağı üretici toplantıları düzenlenmesi,

AB
 normlarına uygun, düşük kükürtlü kuru kayısıların alıcılar tarafından
tercih edileceğinin ve daha yüksek fiyatla alınacağının ihracatçı
firmalarla beraber hazırlanacak deklarasyonlarla ilan edilmesi.