Synkretyzm słowiańsko-chrześcijański

**Synkretyzm słowiańsko-chrześcijański** - zjawisko trwające stopniowego wchłaniania chrześcijaństwa przez poganizm słowiański, począwszy od V wieku n.e, a apogeum osiągnęło po X wieku. Zostało częściowo powstrzymane przez Reformację, starającą oddzielić kościół od wpływów pogańskich, którym kościół nie potrafił się przeciwstawić, lecz w większości krajów dalej postępował i postępuje.

## Początki

Mniej więcej w VII wieku n.e. zaczęła się próba chrystianizacji Słowian. Wyznawali oni animizm/szamanizm. Wierzyli w rozmaite duchy i ożywioną przyrodę, stawiali totemy mające zagwarantować duchom kontakt z naszym światem zwane wówczas bałwanami. Było to całkowite przeciwieństwo dualistycznej i wręcz materialnej (choć nie naturalistycznej) religii Grecji, Rzymu czy Skandynawii. Ich religia była bliźniaczo podobna do religii ludów uralskich i ałtajskich, czyli głównego centrum animizmu na świecie, co pozwala domniemywać, że przed wielosetletnią latynizacją i germanizacją słowiańskich języków, były one językami ałtajskimi, na co wskazywać może teza ukraińskiego badacza Łukasza Kozaka dostrzegająca  połączenia między kulturami słowiańskimi a turkuckimi, a także krytykująca nadużywanie słowa „mitologia”. Tak duża liczba ludności słowiańskiej, miała największy wpływ na historię średniowiecznej Europy, gdyż według odwiedzających ich arabskiego historyka, stanowili  największą wówczas grupę ludności kontynentu, jednak podzieloną na różnorodne państwa i nie zawsze spisaną przez badaczy z zachodu Europy.

Chrzest Słowian Bałkańskich, następnie Zachodnich doprowadził do kolejnego zderzenia między dwiema kulturami. Co prawda wcześniej dochodziło do kontaktu mieszkańców Cesarstwa Zachodniorzymskiego z religią Gotów - ludu wywodzących się z okolic dzisiejszych Kujaw i Mazowsza Północnego. Po zdobyciu Rzymu obwozili po całej Italii bliżej nieznany posąg, nie pozwalając nikomu go zbeszcześcić, zaś Wandalowie podczas zdobycia Rzymu, nosili na swoich koniach symbol, który wywodzić się z symbolu odnalezionego na Popielnicy z Białej. Jeden z Gotów, który został na chwilę Cesarzem kazał wykuć na monetach symbol "krzyża słonecznego". Rzym upadł, gdy to wywodzący się z Czech "Odoaker" władca Kwadów, ogłosił się królem Italii i wypędzić władzę z Rzymu. Przez kolejne 200 lat, na terenie Italii funkcjonowała Gocka, a następnie Longobardzka strefa okupacyjna. Niektórzy władcy podchodzili wrogo wobec chrześcijaństwa, promując własną religię. Znaki pogańskie wniknęły w heraldykę Europy, a także pojawiły się wschodnie elementy takie jak buława czy specjalistyczny motyw konia. Rozpoczęły się pierwsze przedstawienia postaci w stylu bab połowickich, które wypierało postacie przedstawiane z boku.

               Krzewienie chrześcijaństwa szło niezwykle opornie, bowiem trudno było przekonać lud do nowych poglądów i obyczajów, kiedy posiadali już własną, rozwiniętą religię. O ile w przypadku Skandynawii i Celtów, religie były zbudowane w analogiczny sposób do mitologii typowej dla Grecji czy Rzymu, więc chrześcijaństwo szybko dokonywało alternacji, to Słowianie przedstawiali odrębny punkt widzenia na świat. Religie więc zaczęły się łączyć, a duchowni doszukiwali się choć przypadkowych podobieństw pomiędzy postaciami z biblii, a istotami z wierzeń Słowian.

## Kult solarny

W Europie środkowochodniej ważną rolę odgrywała symbolika związana ze słońcem i jego wschodem.– Istotą reprezentująca ten akt była Jutrzenka (zwana też jako Zorza, bądź Najświętsza) . Symbole związane ze słońcem to m.inn. swastyka oraz znak zwany potem „krzyżem żelaznym”, czyli „krzyż” w kształcie przypominającym czterolistną koniczynkę, podobną do symbolu używanego przez ludu ałtajskie. W Polsce najstarszy odnaleziono na  stanowisku koło Warki, został wykuty ok 1000 lat p.n.e i kojarzony jest z „Krzyżem żelaznym”.

Pokrojem  przypominał on najbardziej kształt jaki przybiera słońce podczas ostrego mrużenia powiek[4]. Symbol ten szybko przyjął polski kościół (a także polskie i pruskie systemy odznaczeń) i używa go do dziś, w takiej formie przeniknął też na zachód Europy. Kościół potrzebował materialnego i bardziej przemawiającego do ludzi symbolu nowej religii.

W ten sposób na podstawie symboliki słońca powstał Najświętszy Sakrament oraz białe koło nad głowami apostołów i ważnych postaci z Biblii. W ten sposób religia wywodząca się z kraju, gdzie słońce stanowiło raczej niechciany, palący żywioł, stało się popularnym symbolem w chrześcijaństwie. Przedstawianie świętych nastąpiło w identyczny sposób jak przedstawia się baby połowickie, a szczególnie pruskie. Ponieważ głowa była za duża, to aby utrzymać kształt dodano solarny kształt na niej. Rodzaj pozy rąk, a nawet szaty były kopią z bab pruskich, bądź połowieckich. Na skutek tego, stylizowano posągi połowieckie, na świętych co stanowiło złamanie 1 przykazania, o nie czynieniu obrazu człowieka w sztuce sakralnej i pierwszym, dużym stopniem upadku "klasycznego" chrześcijaństwa.

## Powstanie Kulty Świętych

Kościół starał się utożsamić bóstwa pogańskie z dawnymi postaciami z biblii, bądź ważnymi zmarłymi duchownymi. W ten sposób doszło do hipostazy (uznania za jedno) tych postaci z bóstwami słowiańskimi. Między innymi Kupały z Janem Chrzcicielem, Peruna z Prorokiem Llią, Wołosa (strażnika trzód i stad) ze Św. Własem (*Sveti Vlas*), Kupalnicę (jedną z ucieleśnień rzek i jezior) ze Św. Agrypiną, Świętowita ze Św. Witem, Zorzę/Jutrzenkę (boginię wschodzącego słońca) z Maryją z Nazaretu, Czarta i Czarnoboga z szatanem, Białoboga bądź jego odpowiednika z Jahwe, a postać Trygława dała początek doktrynie "Trójjedynego Boga", co wymagało zmiany niektórych doktryn (między innymi Jezusa będącego w niebie z jednym ze skazańców, na Jezusa "stąpiącego do piekieł").

### Najświętsza Maryja Panna

Utożsamienie bóstw Słowian z duchami zmarłych apostołów oraz coraz większy nacisk ze strony wschodnioeuropejskiego kultu dusz przodków (którego nie było w mitologii skandynawskiej, egipskiej, rzymskiej czy greckiej), doprowadziło do powstania tzw. kultu świętych, czyli dusz ważnych dla kościoła postaci, który rozprzestrzenił się też na zachód Europy. Przełomowym aktem, było utożsamienie Zorzy/Jutrzenki zwanej też Najświętszą z matką Chrystusa. Postać zwana Najświętszą Maryją Panną, przedstawianą jako Maryję emanującą słońcem, doprowadził do spopularyzowania tej postaci, która w biblii pojawia się stosukowo rzadko, zaś jeden z fragmentów Ap. Św. Jana tylko ułatwił ten zabieg. Proces rozpoczął się w Polsce, zaś NMP stała się polskim „bóstwem narodowym” – obecnie ponad 90% sanktuariów NMP w Europie, mieści się w Polsce. Stawiane przez animistycznych Słowian kapliczki mające odpędzać czarta, szybko wypełniły się posążkami NMP. Na słowiańskich chramach wzorowano kościoły drewniane na południu czy wschodzie Polski, a także Rusi. W krótce Najświętsza Maryja Panna, została podzielona na kolejne bóstwa np. Matkę Boską Śnieżną, Matkę Boską Zielną, Matkę Boską Jagodną, Matkę Boską Różańcową i wiele kolejnych elementów panteonu.

## Szamanizm

Zderzenie chrześcijaństwa z szamanizmem, spowodowało zetknięcie się kościoła z motywem ducha/duszy. W mitologii Grecji czy Rzymu nie było takiego pojęcia (choć istniały zaświaty), zaś wcześniej biblijne „psyche” i „pneuma” trudno było przedstawić w sposób zgodny ze wschodnim pojęciem duchów i dusz. Nie było elementu "ulatującego nagle z ciała". Co ciekawe zarówno Egipcjanie, Celtowie, Germanie, Wikingowie, Grecy, Rzymianie czy Hebrajczycy składali do grobu szkieletu. Słowianie, poza wyjątkami kremowali ciała zmarłych. Najprawdopodobniej miało to symbolizować uwolnienie duszy z ciała. Taki motyw pojawił się w Litewskim dramacie "Dziady", gdy to szaman prosi ptaki o wydziobanie ciała, aby dusza mogła opuścić je.

To właśnie Słowianie „przywlekli” na Zachód Europy „duchy”, zaś usilny nacisk na typowo szamanistyczną wędrówkę dusz, spowodował, że kościół w końcu uwierzył w nią, na skutek tego powstała nowa formuła nie występująca w Biblii – czyściec.

Słowianie wierzyli w duchy domowe zwane krasnoludkami/domowikami czy smokami. Tzw. smok mógł być opiekunem domu, posiadłości czy nawet miasta, jednak potrafił się też zbuntować. XI wieczny zapis i jego późniejsze wersje o legendzie o smoku wawelskim, która miała dziać się przed X wiekiem, sprawił że rycerze walczący w legendach dotychczas z siedmiogłowym wężem z apokalipsy (analogia do greckiej Hydry), dostali jego nowe, skrzydlaste wcielenie, zaś zionięcie ogniem i siarką powiązano  z morzem ognia i siarki z Ap. Św Jana. Potem powstała w Niemczech germańska wersja smoka – Wyvern (4 kończyny zamiast dwóch, przeważnie brak ognia). Z upadłymi aniołami utożsamiano wiele istot, w które wierzyli Słowianie, w tym wampiry, wilkołaki a także Babę Jagę, która stała się podstawą wizerunku wiedźmy, a używany przez nią tłuczek zamieniono na miotłę. W Anglii rozpowszechnił mocno tę postać Szekspir, dodając jej nowy celtycki atrybut– kociołek.

## Święta

Słowianie uwielbiali świętować ważne zmiany w przyrodzie. Równonoc wiosenna wiązała się ze  zbieraniem bazi czy robienie pisanek. Wierzono że otwierają się wówczas mistyczne wrota słońca, co potem kościół przemienił na Wielkanoc (na zachodzie Europy, mniej jest w tym święcie animizmu, popularne są za to jajka z czekolady, wiązane z francuską legendą).  Noc Kupały (najkrótsza noc w lecie) nazwana została  Nocą Świętojańską. Obchody związane z przesileniem jesiennym, oznaczające nasilenie się mroku, „świętowano” przebieraniem się za złe stworzenia. Szybko wypełniły je istoty z innych wierzeń, co spowodowało powstanie w Anglii i USA święta zwanego potem jako Halloween,  często  błędnie uważane za zachodnie zapożyczenie ostatnich lat. W rzeczywistości wywodzi się ono  z powolnej, wielowiekowej ewolucji fascynacji zachodu, wschodnimi przerażającymi motywami, do których dodawano też stworzenia z rodzimych  mitologii. W średniowieczu Kościół chciał uczynić święto przesilenia jesiennego świętem dusz zmarłych, co udało się - jednak „Halloween” nadal istnieje, już jako ogólnoeuropejskie zjawisko.

*Obrządki takowe i niektóre ich zabytki, lubo od*

*pięciu set lat, jak wiadomo, Polacy wiarę chrześciańską przyjęli, aż do*

*dzisiejszych czasów powtarzają, się corocznie w dni Zielonych Świątek,*

*przypominając bałwochwalstwo pogańskie igrzyskiem zwanem w ich języku Stado,*

*ponieważ na nie gromady zbierają się ludzi, którzy podzieleni na stada czyli*

*rzesze szaleńców i roskoszników, radzi obchodzą one świątki godowaniem i*

*swobodnemi wczasy.* - Jan Długosz, *Roczniki*

### Szczodre Gody, jako Borze Narodzenie bóstwa ognia

               Najdłuższa noc w roku była czczona przez Słowian poprzez śpiewane pieśni, wspólne spotkania, lepienie totemów ze śniegu (bałwany), robienie przedstawień (jasełka), szopki, oczekiwanie pierwszej gwiazdy, czy też zostawianie jednego wolnego miejsca przy stole  – wierząc, że zasiada tam duch opiekuńczy domu – Domowik (*Domovoy* po rosyjsku), o którym pisał już Gal Anonim, kiedy to na miejscu "wolnym" usiedli starcy przy przyjmowaniu gości u Piasta. Ubieranie choinki też było elementem kultury zimy u Słowian. Co prawda można natknąć się na określenie, że ten zwyczaj wynaleźli tzw. "Germanie Południowi", ale owi Germanie Południowi, to Rzymskie określenie na tereny: Niemiec, Połabii, Czech, Moraw, Słowacki, Polski i Prus, tak więc szansa na to że odkryli ja przodkowie późniejszego państwa Ludwika Niemieckiego jest mniejszy (z resztą nawet Niemcy nigdy nie indyfikowali się jako "Germanie"). Słowianie jako naród pochodzący z Karelii w symbolice zimy i kulcie słońca czuł się tak dobrze, że symbole słowiańskie (a raczej syberyjskie, bo podobnych używano się od Łaby, przez Ural i Jakucję, aż po Kanadę) stały się na świecie uniwersalnym symbolem zimy. Gwiazdka wiązała się z postacią Swaroga - bóstwa ognia. Słowianie wierzyli, że Swaróg "rodzi się" w najkrótszą noc w roku i ogrzewa ludzi. Wierzono, że bóstwo ogniste jest synem bóstwa słonecznego (najpewniej Jutrzenki, czego efektem jest znaczenie Maryii w świętach). Wieczorem śpiewano Swarogowi kołysankę, aby ogień zgasł gdy już nie jest potrzebny - kołysankę dla Swaroga śpiewano na Bałkanach, Czechach i innych miejscach do XIX wieku. Łącznikiem między słońcem, a ogniem było palne siano, które dawano pod obrus. Święto te było mocno związane z tradycją góralską, pojawia się w nim szopka, czy też gadające zwierzęta. Choinka reprezentuje drzewo świata, swoistą windę dusz, które idzie do gwiazdy polarnej. Jego gałęzie sięgają nieba, a korzenie piekła. Zachowała się między innymi w folklorze słowiańskim, oraz fińskim i syberyjskim.

Ważnymi w kulturze tego święta postaciami byli nadprzyrodzeni patroni zimy – Dziadek Mróz i Śnieżynka (na której podstawie, Andersen stworzył postać Królowej Śniegu). Kościół utożsamił Dziadka Mroza z duchem biskupa Mikołaja , zaś gdy Św. Mikołaj  zaczął przypominać wyglądem krasnoludka, kościół zaczął doszukiwać się podobieństw między czapką krasnoludka (popularnym nakryciem w Europie Wschodniej i na stepach Euroazji), z czapką noszoną w średniowieczu przez zachodnich biskupów. Krasnoludek był duchem domowym, który rodził się z jajka kury wysiadywanego pod pachą przez Babę Jagę. Brzmi dziwnie? Ale tak pisali autentycznie dawni historycy! W jasełkach jako czarny charakter umieszczono Heroda, zaś pierwszą gwiazdkę zaczęto łączyć z betlejemską, mimo, iż betlejemska nie była pierwszą gwiazdą. Wygląd świąt stał się w Polsce mocno rodzimowierczy, tak że obecnie tradycje bożonarodzeniowe  w Polsce i np. w Anglii czy USA  różnią się znacznie. Obecnie, jedynym biblijnym elementem Gwiazdki jest czytanie samej biblii, oraz imiona postaci i część ich wyglądu.

*Rzeczywiście, nigdy w ciągu całego roku tylu takich guseł jak w te święta nie wykonuje się . A dlaczego tak jest? Ponieważ święto wspaniałe to jest, dlatego też diabeł chce się w nie wmieszać. Dlatego ludziom do myśli przeświadczenie wkłada, że ich zaklęcia większą moc na czas tego święta mają. Ale czy prawdopodobne może być to lub jakiekolwiek inne święto, dzień tak święty i wzniosły, może gusłom, rzeczom tak haniebnym i godnym potępienia moc nadać? Jak prawdą być mogły, że to, co* *na cześć Boga się dzieje, moc temu nadałoby , co czci dla Boga się sprzeciwia? To wielki błąd ich rozumu Jest.* - Jan z Holešova, mnich benedyktyński

## Mitologia krewnych słowian słowian jako źródło zaratusztrianizmu

               Samo słowo „Bóg” pochodzi z animizmu słowiańskiego, choć pośrednio. Misjonarze nie mogli znaleźć wśród Słowian żadnego słowa na opisanie istoty nadprzyrodzonej, ale zauważyli, że część nazw istot w jakie wierzą Słowianie, kończy  przyrostek „-bóg[9]” jak np. Strzybóg – czyli zły „żywy wiatr”, była to jednak tylko zasada gramatyczna bez większego znaczenia.  Słowo „bóg” używany jako określenie Jahwe powstało w wyniku skrótu od słowa Białobóg, czyli u Słowian jednego z synonimów najpotężniejszej istoty, choć podobnie jak w religiach Syberii, mocno odległej i nieokreślonej. Wśród Słowian istniał mit o stworzeniu świata, w którym istota najwyższa wyławiała z morza świat, a pomagała mu druga istota, która potem go zdradziła. Motyw powstania świata z wody, jest obecny u narodów Syberii i można spotkać podobny mit (włącznie z istotą drugą - zdrajcą) nawet u Jakutów i Ewanków, zaś sam motyw „wyłowienia” występuje nawet u Ajnów na Sachalinie i Hokkaido [!]. Kwestia tożsamości Białoboga z nieznanym stwórcą, potwierdza Prokopiusz z Cezareji, który w  *O wojnach Gockich* opisując tzw. Sclawenów, pisze o ludziach wierzących, że dobrym losem kieruje „Białobóg”, a złym „Czarnobóg”. Czarnobóg pojawia się z kolei też w opisach wierzeń Połabian, w *Kronice Słowiańskiej*, saskiego Helmonda z Bozowa. Jest to  o tyle ciekawe, że przypomina nieco motyw z perskiego zaratusztrianizmu, a gdy ten powstawał Persja obejmowała w swoich granicach sporą część ludów ałtajskich, wywodzących się ze stepów Euroazji i Syberii, spokrewnionym ze Słowianami - Uzbeków, Tadżyków i Kirigisów. Udowodniono, że część z ich języków ma dużo analogii do języków słowiańskich. Istniej więc możliwość, że to oni dodali swoje wątki do religii perskiej zmieniając ją  synkretycznie w zaratusztrianizm. Jeśli ta religia połączona z wierzeniami Hebrajczyków stworzyła judaizm i co za tym idzie - chrześcijaństwo, to czy w chwili chrystanizacji Słowian koło synkretyzmu mogło ulec domknięciu. Co ciekawe, językoznawcy są pewni, że Persowie mieli kontakty z ludami używającymi podobnych języków co Słowianie. Świadczy o tym np. takie słowa z Perskiego jak "Bwaga".

## Ekspansja poganizmu i epozycja

Mitologia słowiańska rozpowszechniła się w popkulturze zachodu bardzo wcześnie - na taką skalę mitologia celtycka czy skandynawska pojawiła się w niej dopiero na przełomie XIX/XX wieku (np. Tolkien), a grecka w renesansie. Wpływ animizmu wschodniego na zachodnią kulturę sprawił, że religia ta połączyła się z chrześcijaństwem, stąd takie stworzenia jak wampir, wilkołak czy duch (choć na świecie on był obecny w takiej postaci też w religiach Syberii, Japonii, Kanady czy Grenladnii) przestały być kojarzone przez mieszkańców zachodu ze Słowianami, bowiem stały się tak znanym elementem kultury, że nikt już później nie pytał o ich pochodzenie. Dyfuzjonizm kulturowy działa dwukierunkowo i w efekcie jedna kultura wpływając na inną sama ulega jej wpływom.  Marcin Luter krytykował kościół, twierdząc, że animizm wypełnił chrześcijaństwo (a w zasadzie katolicyzm i prawosławie) do takiego stopnia, że odbiega od "prawd" biblijnych. Jednak synkretyzm międzykulturowy  stanowi ogromne źródło rozwoju  i sprzyja zachowaniu pokoju między odmiennymi społecznościami. Gdy w XVI wieku protestanci zdecydowali się zerwać z synkretyzmem, Europa pogrążyła się w wojnach religijnych, które na wiele lat zahamowały proces integracji Europejskiej.