Các cuộc chiến trong lịch sử Việt Nam từ năm 938 đến 1802

Danh sách các cuộc chiến tranh trong sử Việt (từ Ngô Vương giành tự chủ đến khi Gia Long thống nhất đất nước)

## Nhà Ngô (938 - 967)

• Loạn 12 sứ quân (944-968)

• Cuộc tranh chấp ngôi báu trong cung đình thời Dương Tam Kha (944-950)

• Cuộc chiến giành ngôi báu sau cái chết của Ngô Xương Văn (965)

## Nhà Đinh (968 - 980)

• Cuộc nổi dậy chống Lê Hoàn của các cựu thần nhà Đinh (979)

• Cuộc hành thích Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn của Đỗ Thích (979)

• Cuộc hành quân của Chiêm Thành đánh sang Đại Cồ Việt (980)

## Nhà Tiền Lê (981 - 1009)

• Chiến tranh Tống - Việt, 981

• Chiến tranh Việt-Chiêm (982-983)

• Cuộc phản loạn của Dương Tiến Lộc ở 2 châu Hoan, Ái (989)

• Cuộc xâm nhập cướp phá đất Tống của 5000 hương binh châu Tô Mậu - Lạng Sơn (995)

• Cuộc bình định phản loạn ở Cử Long (1001)

• Chiến tranh kế vị thời Tiền Lê (1005)

• Cuộc hành quân chinh phạt châu Hoan Đường và châu Thạch Hà của Lê Ngọa Triều (1009)

## Nhà Lý (1009 - 1225)

• Cuộc hành quân dẹp tan giặc Cử Long ở Ái Châu (1011)

• Cuộc sát nhập vùng Hà Giang vào lãnh thổ Đại Việt (1014)

• Cuộc tấn công Diễn Châu của Khai Thiên Vương Lý Phật Mã (1026)

• Cuộc hành quân công phá châu Thất Nguyên của Khai Thiên Vương Lý Phật Mã (1027)

• Cuộc phản loạn của Đông Chinh vương Lý Lực (1028)

• Cuộc nổi loạn của Giáp Đãn Nãi thuộc Ái Châu (1029)

### Cuộc nổi loạn của cha con họ Nùng

• Cuộc nổi dậy thành lập nước Trường Sinh của Nùng Tồn Phúc (1038-1039)

• Cuộc nổi dậy thành lập nước Đại Lịch của Nùng Trí Cao (1041)

• Chiến tranh Việt-Chiêm 1044

• Cuộc nổi loạn lần thứ hai của Nùng Trí Cao (1048)

• Cuộc nổi dậy thành nước Đại Nam của Nùng Trí Cao (1052-1055)

• Cuộc cướp phá sang Khâm Châu đất Tống (1059)

• Cuộc sát nhập vùng Hoàng Liên Sơn vào lãnh thổ Đại Việt (1059)

• Quân Tống xâm lấn biên giới (1060)

### Xung đột Đại Việt - Chiêm Thành

• Nước Chiêm Thành xua quân quấy nhiễu biên cương lần thứ nhất (1068)

• Chiến tranh Việt-Chiêm 1069

• Nước Chiêm Thành xua quân quấy nhiễu biên cương lần thứ hai (1074)

• Lý Thường Kiệt đem binh tấn công Chiêm Thành (1075)

### Chiến tranh Tống-Việt, 1075-1077

• Nhà Lý đưa quân tấn công đánh phá sang đất Tống 1075-1076

• Quân Tống tiến đánh Đại Việt (1077)

## Những cuộc chiến loạn khác sau này

• Vụ nổi loạn của Lý Giác ở Diễn Châu (1103)

• Lý Thường Kiệt đem quân đánh bại Chiêm Thành, lấy lại 3 châu Địa Lý (1104)

• Cuộc nổi loạn của Bình Vương Thân Lợi (1140-1141)

• Cuộc xâm nhập lãnh thổ Đại Việt của Đàm Hữu Lượng (1145)

• Cuộc cướp phá xứ Nghệ An của người Chân Lạp (1150)

• Cuộc phản loạn của Ung Minh Ta Điệp (tức Vangsaraja) chống lại vua Chế Bì La Bút (tức Jaya Harivarman I) ở Chiêm Thành (1152)

• Quân Chiêm Thành cướp phá miền Ô Lý (1166)

• Cuộc hành quân đánh sang Chiêm Thành của Thái uý Tô Hiến Thành (1167)

• Cuộc phản loạn của người giáp Cổ Hoằng (1192)

• Cuộc cướp phá của người Chiêm Thành ở vùng biển Nghệ An (1203)

• Cuộc nổi dậy của Phí Lang và Bảo Lương ở Thanh Hóa (1203-1206)

• Cuộc nổi loạn của người Man ở núi Tản Viên (1207)

• Cuộc khởi nghĩa của Đoàn Thượng và Đoàn Chủ (1207-1209)

• Cuộc nổi loạn của Phạm Du (1207-1209)

• Loạn Quách Bốc (1209)

• Cuộc nổi dậy của Nguyễn Nộn (1213-1219)

• Cuộc nổi dậy lần thứ hai của Đoàn Thượng (1214-1217)

## Nhà Trần (1225 - 1400)

• Cuộc tiến công đánh Nguyễn Nộn và Đoàn Thượng của Trần Thủ Độ (1226)

• Cuộc xung đột giữa Nguyễn Nộn và Đoàn Thượng (1228)

• Cuộc nổi loạn của An Sinh Vương Trần Liễu (1237)

• Cuộc hành quân bình định Chiêm Thành của vua Trần Thái Tông (1252)

### Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt

• Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 1 (1258)

• Cuộc sát nhập man Ngưu Hống vào lãnh thổ Đại Việt (1280)

• Chiến tranh Nguyên Mông-Chiêm Thành (1282-1283)

• Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 2 (1284-1287)

• Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 3 (1288)

• Cuộc chiến tranh với Ai Lao của Phạm Ngũ Lão (1294)
Xung đột Đại Việt-Chiêm Thành

• Cuộc ngự giá thân chinh sang Chiêm Thành của vua Trần Anh Tông (1311 - 1312)

• Cuộc can thiệp quân sự sang Chiêm Thành đánh đuổi vua Chế Năng (1318)

• Bình định cuộc biến loạn của Xa Phần (1337)

• Cuộc tranh giành ngôi báu ở Chiêm Thành giữa Chế Mộ và Trà Hòa Bố (1342)

• Cuộc can thiệp quân sự sang Chiêm Thành cứu giúp vua Chế Mộ (1353)

• Cuộc cướp phá Đại Việt lần thứ nhất của người Chiêm Thành (1361)

• Cuộc cướp phá Đại Việt lần thứ hai của người Chiêm Thành (1362)

• Cuộc cướp phá Đại Việt lần thứ ba của người Chiêm Thành (1365)

• Cuộc cướp phá Đại Việt lần thứ tư của người Chiêm Thành (1366)

## Chiến tranh Việt-Chiêm 1367-1396

• Cuộc tấn công Chiêm Thành lần thứ nhất của Đại Việt (1367-1368)

• Biến loạn Đại Định trong nội bộ vương thất nhà Trần (1369-1370)

• Cuộc tấn công Chiêm Thành lần thứ hai của Đại Việt (1371)

• Cuộc tấn công Chiêm Thành lần thứ ba của Đại Việt (1376-1377)

• Cuộc bắc tiến lần thứ nhất của người Chiêm Thành (1377)

• Cuộc bắc tiến lần thứ hai của người Chiêm Thành (1378)

• Cuộc bắc tiến lần thứ ba của người Chiêm Thành (1380)

• Cuộc bắc tiến lần thứ tư của người Chiêm Thành (1382)

• Cuộc bắc tiến lần thứ năm của người Chiêm Thành (1383)

• Cuộc bắc tiến lần thứ sáu của người Chiêm Thành (1389)

• Cuộc bắc tiến lần thứ bảy của người Chiêm Thành (1390)

• Cuộc xung đột biên giới Đại Việt-Chiêm Thành lần thứ nhất (1391)

• Cuộc xung đột biên giới Đại Việt-Chiêm Thành lần thứ hai (1396)

• Cuộc chiến chống giặc cỏ áo đỏ ở chấn Tuyên Quang của Phạm Cự Luận (1397)

## Nhà Hồ (1400 - 1407)

• Chiến tranh Việt-Chiêm 1400-1407

• Chiến tranh Minh-Đại Ngu (1406-1407)

## Bắc thuộc lần 4 (1407 - 1427)

• Chiến tranh Minh-Việt (1407-1414)

• Cuộc nổi dậy của Nông Văn Lịch ở Lạng Sơn (1410)

• Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 - 1427)

## Nhà Lê sơ (1428 - 1527)

• Cuộc nổi dậy của người Thái Trắng (1431-1432)

• Cuộc cướp phá lần thứ nhất của người Chiêm Thành (1434)

• Cuộc cướp phá lần thứ nhì của người Chiêm Thành (1439)

• Cuộc tạo phản của các Thổ tù ở Tuyên Quang (1448)

• Cuộc chính biến của Quý Do lật đổ vua Ma Ha Quý Lai ở xứ Chiêm Thành (1449)

• Binh biến Diên Ninh (1459-1460)

• Chiến tranh Việt-Chiêm 1471

• Chiến tranh Đại Việt - Lan Xang (1467-1480)

• Cuộc nổi loạn ở hạt Nghệ An - Thuận Hoá (1497)

• Cuộc nổi dậy lật đổ Quỷ Vương Lê Uy Mục (1509)

• Cuộc khởi nghĩa của Phùng Chương ở Tam Đảo

• Cuộc khởi nghĩa của Trần Tuân (1511-1512)

• Cuộc khởi nghĩa của cha con Trần Cảo-Trần Thăng (1516 - 1521)

• Cuộc nổi loạn của hoàng thân quốc thích và họa quyền thần thời Lê mạt (1518-1526)

## Nam Bắc phân tranh lần thứ nhất (1527-1802)

### Chiến tranh Lê - Mạc giai đoạn một (1527-1592)

• Cuộc nổi dậy của Lê Ý chống lại nhà Mạc (1529-1530)

• Cuộc tấn công nhằm khôi phục nhà Hậu Lê của Nguyễn Kim (1531)

• Cuộc hành quân của nhà Lê tiến đánh vùng Tây Nam (1540)

• Cuộc nổi dậy của Mạc Chính Trung chống lại Mạc Tuyên Tông (1546-1547)

• Cuộc cướp phá sang Trung Quốc nhằm giải cứu Mạc Chính Trung (1549)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ nhất (1551)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ hai (1554)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ ba (1555)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ tư (1557)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ năm (1559-1562)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ sáu (1564-1565)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ bảy (1570)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ tám (1571)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ chín (1572)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười (1573-1574)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười một (1575)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười hai (1576)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười ba (1577)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười bốn (1578-1579)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười năm (1580-1583)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười sáu (1584-1585)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười bảy (1587)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười tám (1588)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ mười chín (1589)

• Chiến tranh Lê-Mạc lần thứ hai mươi (1592-1593)

### Chiến tranh Lê-Mạc giai đoạn hai (1593-1677)

• Nhà Mạc tái chiếm Thăng Long lần thứ nhất (1600-1601)

• Giặc thổ ở Lộc Châu là Vi Đạt Lễ, xâm phạm châu Tư Lăng của Trung Quốc (1605)

• Thái phó Thanh quận công Trịnh Tráng đem binh đánh dẹp các xứ Yên Quảng để mở rộng bờ cõi (1614)

• Thái bảo Trấn quận công Trịnh Lâm cầm quân đi đánh đảng ngụy ở Vũ Nhai (1618)

• Quân Lê - Trịnh do Thanh quận công chỉ huy tấn công Cao Bằng (1621)

• Vạn quận công Trịnh Xuân tranh ngôi nổi loạn (1623)

• Nhà Mạc tái chiếm Thăng Long lần thứ hai (1623)

• Quân Lê Trịnh tấn công Cao Bằng - bắt Mạc Kính Cung (1625)

• Cuộc xung đột dai dẳng với quân Lê-Trịnh của họ Mạc khi cát cứ Cao Bằng (1638-1677)

## Trịnh-Nguyễn phân tranh (1627-1672)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ nhất (1627)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ hai (1633)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ ba (1643)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ tư (1648)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ năm (1655-1660)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ sáu (1661-1662)

• Chiến tranh Trịnh-Nguyễn lần thứ bảy (1672)

## Nội loạn và Khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài

• Cuộc nội loạn trong phủ chúa của Trịnh Lịch và Trịnh Sầm (1645)

• Loạn kiêu binh lần thứ nhất (1674)

• Cuộc khởi nghĩa Tam Đảo của hoà thượng Nguyễn Dương Hưng (1737)

• Cuộc tạo phản của giặc Ngân Già Vũ Đình Dung (1739-1740)

• Cuộc khởi nghĩa của Đô Tế và Nguyễn Danh Phương (1739-1751)

• Cuộc khởi nghĩa của chúa Mường Thanh Hoàng Công Chất (1739-1769)

• Cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật (1740-1770)

• Cuộc chính biến lật đổ chúa Trịnh Giang (1740)

• Loạn kiêu binh lần thứ hai (1741)

• Cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Cừ và Nguyễn Hữu Cầu (1741-1743)

• Cuộc hành quân của Nguyễn Bá Lân đánh đuổi giặc Mạc Tam cướp phá Cao Bằng (1746)

## Các cuộc xung đột ở Đàng Trong

• Cuộc hành quân đánh tan sự cướp phá của người Lan Xang (1621)

• Cuộc tấn công đánh bại Chiêm Thành mở mang bờ cõi lần thứ nhất (1629)

• Xung đột Công ty Đông Ấn Hà Lan với Đàng Trong (1641-1643)

• Cuộc tấn công đánh bại nước Chiêm Thành mở mang bờ cõi lần thứ hai (1653)

• Cuộc can thiệp vào công việc nội bộ của Thủy Cao Miên (1658)

• Cuộc chiến tranh quy mô lớn bình định Chân Lạp của chúa Nguyễn (1689-1690)

**• Cuộc chiến tranh xóa sổ hoàn toàn nước Chiêm Thành trên vũ đài lịch sử (1692-1693)**

• Cuộc phản công giành lại vùng đất Sài Gòn-Gia Định của người Chân Lạp (1699)

• Cuộc can thiệp sang nội bộ Chân Lạp giúp Nặc Yêm lên ngôi (1711-1714)

• Cuộc nổi dậy giành giật lại khu vực Cửu Long Giang của người Chân Lạp (1729-1735)

• Chiến tranh Cao Miên-Chúa Nguyễn (1755-1756)

• Cuộc can thiệp quân sự của chúa Nguyễn sang Cao Miên lần thứ hai (1757)

• Cuộc kháng cự chống quân Xiêm La của Mạc Thiên Tứ ở Hà Tiên (1769)

• Xung đột Xiệm La-Chúa Nguyễn (1771-1772)

• Khởi nghĩa Chàng Lía

## Chiến tranh thời Tây Sơn

• Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Nguyễn, 1771-1785

• Cuộc nam tiến của chúa Trịnh chống quân Tây Sơn (1774-1775)

• Loạn kiêu binh lần thứ ba (1782-1786)

• Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Trịnh lần thứ nhất (1786)

• Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Trịnh lần thứ hai (1786)

• Cuộc biến loạn của Nguyễn Hữu Chỉnh và Vũ Văn Nhậm (1786-1788)

• Chiến tranh Tây Sơn-Chúa Nguyễn, 1787-1802

• Chiến tranh Việt - Xiêm (1784)

• Cuộc chiến tranh nội bộ của anh em nhà Tây Sơn (1787)

• Chiến tranh Thanh-An Nam (1788-1789)

• Cuộc thanh trừng lẫn nhau giữa các tướng lĩnh nhà Tây Sơn (1795)

## Những điểm yếu của nhà Nguyễn trong chiến tranh Pháp - Đại Nam

### Tổ chức yếu kém

Cấp tổ chức nhỏ nhất là ngũ (5 người), thập (10 người), đội (50-60 người), lớn hơn thì có cơ hoặc vệ (khoảng 500-600 người), lớn nhất là doanh (2500-4800 người). Vệ và cơ có quy mô giống nhau, chỉ khác ở chỗ Vệ dành cho quân triều đình, còn Cơ là lính các tỉnh. Quân chủ lực đóng chủ yếu ở Huế và một số tỉnh xung yếu mới có tới cấp Doanh/Dinh, còn lính các tỉnh hầu như chỉ tổ chức cao nhất là Cơ, ở các tỉnh quan trọng như Hà Nội, Gia Định, Nghệ An, Thanh Hoa, mới có trên 10 cơ, các tỉnh lớn như Sơn Tây, Bắc Ninh, Quảng Ngãi, Bình Thuận,… thì có 6-10 cơ, còn lại các tỉnh khác chỉ có 3-4 cơ, một số tỉnh nhỏ như Cao Bằng chỉ có 2 cơ lính không đủ quân số. Việc tổ chức và bố trí quân số như vậy, chỉ phục vụ tốt cho việc canh phòng lãnh thổ, tránh hiện tượng tập trung binh quyền ở địa phương nào khác ngoài kinh thành ( để tránh một cuộc nổi loạn như vụ Lê Văn Khôi đã từng xảy ra ở Gia Định). Tuy nhiên bất lợi cơ bản của cách tổ chức này là mỗi khi có việc thì thường huy động quân lính từ kinh thành, kết hợp với quân các tỉnh trên đường đi và các tỉnh xung quanh đó, nên thành phần không thống nhất, việc chỉ huy phải qua nhiều cấp, chất lượng binh lính không đồng đều.

### Trang bị lạc hậu

Vào thời kỳ đầu (Gia Long, Minh Mạng) triều đình Huế đã tổ chức tốt việc mua sắm và tự chế tạo vũ khí để trang bị cho quân đội. Các chuyến dương trình được tổ chức thường xuyên để mua sắm vũ khí và cập nhật tình hình cũng như các kỹ thuật mới. Việc trang bị súng phổ biến với tỷ lệ 1 súng – 1 giáo đối với lực lượng chiến đấu, (40% lính ở mỗi vệ, cơ được trang bị súng). Tuy nhiên từ sau thời Minh Mạng, công việc trên không được duy trì. Khi các nỗ lực cập nhật kỹ thuật mới bị đình lại thì thật xấu số lại là lúc cuộc cách mạng kỹ thuật ở phương Tây phát triển, hậu quả là từ những năm 1840 trở đi, khoảng cách công nghệ quân sự giữa Việt Nam và thế giới càng ngày càng xa. Thậm chí vào những năm 1860, quân triều đình không thể đánh bại những toán thổ phỉ từ Trung Hoa tràn sang vốn được trang bị súng ống hiện đại hơn mua từ thương lái châu Âu. Một yếu tố khác ảnh hưởng tới việc trang bị là khả năng bảo quản vũ khí kém, việc huấn luyện sử dụng đối với các vũ khí mới không được phát triển đúng mức, thành ra một lượng lớn súng ống bị giảm tính năng, mất sức chiến đấu. Quân Pháp tổ chức các cuộc tấn công vào mùa mưa thường đảm bảo thắng lợi cao vì mực nước sông lên cao đảm bảo thuyền lớn đi lại được và thuốc súng quân Nam bị ẩm bắn không được.

### Chế độ đãi ngộ thấp

Chế độ tuyển lính của triều Nguyễn khác với các triều đại trước. Nếu như theo chế độ Ngụ binh ư nông thời Lý Trần thì hầu như 100% thanh niên tới tuổi đều phải nhập ngũ và thay phiên nhau vừa sản xuất, vừa huấn luyện. Chế độ giản binh thời Nguyễn chỉ tuyển lính trên tỷ lệ nhất định đối với các khu vực khác nhau, cao nhất là 3 suất đinh lấy 1 suất lính ở xung quanh kinh thành, thấp nhất là 10 suất đinh lấy 1 suất lính ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Sau khi tuyển quân theo tỷ lệ đó, thì số lính tuyển mới chia 2 phiên để trực chiến và về nhà sản xuất như đời trước. Thời hạn 1 khóa lính ở Bắc và Nam kỳ là 10 năm, ở Trung kỳ là 15 năm, ai đi khóa khi về được miễn một nửa thuế, đi 2 khóa thì miễn cả. Lương của lính không cao. Kể cả các võ quan cũng không được coi trọng. Dưới thời Nguyễn, có sự phân biệt đối xử lớn: thứ bậc quan văn cao hơn quan võ cùng cấp, thứ bậc của lính Vệ cao hơn lính Cơ, cộng với tâm lý xã hội nói chung trọng văn khinh võ, nên vai trò của người lính không được đề cao, dễ gây tâm lý bất mãn, chán chường, đối phó …. đối với quân lính. Về sau triều đình có cải tổ ít nhiều, thi hành một số chính sách khuyến khích nhưng không tác dụng nhiều.

### Tiếp vận và truyền tin kém

Với địa hình kéo dài, và binh lực tập trung chủ yếu ở miền Trung, thì việc tiếp vận bằng đường biển khá phổ biến. Việc thu thuế, vận lương, chuyển lính giữa các tỉnh và triều đình được chở bằng các thuyền cỡ lớn, các tàu bọc đồng kiểu phương Tây. Tuy nhiên có một vấn đề là lực lượng hải quân chiến đấu hầu như vẫn chỉ được trang bị các loại thuyền cỡ Galere, các tàu bọc đồng cỡ lớn hầu như chỉ dùng cho việc vận tải (Do đó, số lượng tàu và tải trọng của chúng tương ứng với quy mô vận chuyển, thương mại của nhà Nguyễn, chứ không nhiều như các nước phương Tây). Ở miền bắc thì việc tiếp vận đường bộ phổ biến hơn, tuy nhiên hệ thống đường xá (đường thiên lý) mới chỉ manh nha, khổ đường nhỏ hẹp, đắp bằng đất nên tải trọng thấp, hiệu quả giao thông không cao. Vào giai đoạn sau, khi thủy quân càng ngày càng sa sút thì bản thân việc tiếp vận bằng đường biển trở nên nguy hiểm trước nguy cơ từ đám hải tặc chứ chưa nói tới hải quân nước ngoài. Đầu thời Nguyễn, triều đình đã tổ chức hệ thống truyền tin gồm các trạm, quán, và lực lượng đưa tin bằng ngựa, tuy nhiên lương bổng thấp, kỹ thuật lạc hậu, làm hiệu quả của nó không cao. Do đó sự phối hợp giữa các địa phương, các đạo quân thường không cao, các đạo quân lớn (nếu có) không thể phối hợp với nhau tác chiến kịp thời.

### Cuộc khủng hoảng Bắc Kỳ

Đây là một phản ứng dây chuyền tạo thành cuộc khủng hoảng kép, dẫn tới suy yếu đáng kể khả năng chiến đấu của quân Nguyễn ở miền Bắc. Nó có nhiều nguyên nhân, bắt đầu từ mặt chính trị, là chính sách mới của nhà Nguyễn động chạm tới nhiều thành phần vốn được đặc quyền đặc lợi từ chế độ cũ, do đó tâm lý phản kháng, “hoài Lê” còn khá phổ biến ở các tỉnh miền Bắc. Về mặt xã hội, nạn “nhân mãn” tạo ra áp lực về xã hội, lượng lao động dôi dư từ quá trình sản xuất nông nghiệp, vào những thời điểm nông nhàn tiềm ẩn nguy cơ lớn, không ít trường hợp người dân tham gia cướp hoặc nổi loạn vào những lúc như vậy. Về mặt kinh tế, kinh tế nông nghiệp lạc hậu, cộng với hậu quả từ hệ thống thủy lợi, việc vỡ đê nhiều năm liền làm sản xuất bị phá hoại, không những giảm số lượng thuế thu được mà triều đình còn phải cấp gạo cho nạn dân từ các kho của triều đình. Một yếu tố khác liên quan là chính sách “cải thổ quy lưu” của nhà Nguyễn gây ra sự bất bình với các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. điều này dẫn tới các cuộc nổi dậy chống triều đình hoặc đơn giản là cấu kết với thổ phỉ từ Trung Hoa tràn sang, làm triều đình phải cử rất nhiều quân đi đánh dẹp. Khổ nỗi những vùng này thường không đảm bảo được lương thực, do đó càng đánh dẹp nhiều thì áp lực hậu cần lại đè nặng lên vùng trung châu vốn đã kiệt quệ....... Nguồn: Nguyên Hoàng

Source: https://www.facebook.com/lichsuvn.net/posts/pfbid02ypKCyXn42qCtNVCeZTpxMLkrMDYBA6uJcaHWPDPW8oLxUePvTZkJBorCbvz7a3wvl

## Reference

Theo Nghiên cứu lịch sử [lấy từ lịch sử hiện đại, chtranh cách mạng]

https://www.facebook.com/Lichsuhiendai/photos/a.258467544341116.1073741846.236522739868930/606387156215818/?type=3