Wp/crh/Къырым

**Къырым** (Украиндже *Крим*, Русча *Крым*) – Къара денъизнинъ шималий тарафында бир адлы ярымадада булунгъан бир улке, къырымтатар халкъынынъ ватаны. Мейданлыгъы 26,2 бинъ км². Эалисининъ сайысы 1.994 300.киши (2005 с. малюмат). Мемурий джееттен Къырым (Акъяр шееринден гъайры) 1991 сенесинден берли Украина теркибиндеки Къырым Мухтар Джумхуриетидир.

## Тарих

*Эсас макъал: **Къырым тарихы***

* Къырым дагъларынен ялы боюнынъ энъ къадимий эалиси - таврлар.
* М.Э. (миляттан эвел) XII асыр — Къырым чёллеринде киммерлер яшап келдилер.
* М.Э. VII асырнынъ ортасы — Киммерлер Къырымдан скитлер тарафындан къувулдылар.
* М.Э. VII—VIII асырлар — Юнанлар Къырымгъа келип оз шеерлерини къурып башладылар.
* М.Э. V асыр — Шаркъий Къырымдаки юнан шеерлери Боспорос Девлетине бирлештилер.
* М.Э. 422 сенеси — Юнанлар Херсонесос шеерининъ темелини къойдылар.
* М.Э. III—II асырлар — Скит мемлекетининъ Озю озени бойларындан Къырымгъа авушты.
* М.Э. II асыр — Скилурнен онынъ огълу Палак ёлбащылыгъы алтында скитлер денъиз лиманлары огърунда юнан шеерлеринен дженклешип башлайлар. Юнанларнынъ тарафдары Понтос Девлетининъ укюмдары VI Митридат Эвпатор Къырымгъа Диофант ёлбащылыгъы алтында ордулар ёллады. Диофант ордусы скит мемлекетини тар-мар этип юнан шеерлерини Понтос теркибине кирсетти.
* М.Э. 63 сенеси — Понтос Рома Империясы тарафындан фетх этилди, Къырым шеерлери ромалыларнынъ незарет алтына кечелер.
* М.С. (миляттан сонъ) I асыр — Сарматлар Къырымнынъ чёлюне кирдилер.
* М.С. II асырнынъ экинджи ярымы — Боспорос девлети сонъки къалгъан Къырым скитлеринен кюреше. Скитлер магълюбиетке огърадылар ве ерлери Боспорос, Рома ве сарматлар арасында бёлюнди.
* III асырнынъ ортасы — Готлар истилясы. Олар ромалыларнен сарматларнынъ бутюн мюстемлекелерини (Херсонесостан башкъа) басып алып Боспорос Девлетини оз незарет алтына къоялар.
* 269—270 сенелери — Рома ордулары варварларны Туна озенининъ о бир тарафына чекилтти. Пират флоту Юнанистан ялысынынъ янында махв олды.
* 375 сенеси — Хуннулар истилясы. Хуннулар Боспорос девлетини тар-мар эттилер.
* IV—V асырлар — Рум (Бизанс) Империясынынъ Къырымнынъ дагълы раёнларында икътидары яваш-яваш тикленип башлады. Хуннулар истилясындан сонъ сагъ къалгъан готлар Бизанс икътидарыны къабул эттилер.
* VI асырнынъ сонъу - Тюркий Къагъанатнынъ ордулары шаркъий Къырымгъа кирип вакътынджа Боспоросны басып алдылар.
* VII асырнынъ сонъунда хазарлар деерлик бутюн Къырымны запт этелер, факъат Херсонесос Бизанс икътидарынынъ алтында къалды.
* X асыр - Хазар Къагъанаты руслар тарафындан тар-мар этилгенинен Къырымнынъ чёлю беченеклерге кечти.
* XI асыр - Къырымнынъ чёлюни къыпчакълар фетх эттилер
* XIII асыр - Бизанснынъ икътидары зайыфлашты. Мюстемлекелерининъ бир къысмы дженевизлерге кече, бир къысмы мустакъил Готия принслиги (я да Теодоро принслиги) олып айрылды.
* 1239 сенеси - Къырымны Бату ханнынъ могъол ордусы фетх этти. Къырымнынъ чёлю Алтын Ордунынъ бир къысмы олып къалды.
* XIV - XV асырнынъ ортасы - Дженевизлер Теодоро принслигинен Къырымнынъ ялы бою огърунда дженклешелер.
* 1441 сенеси — Мустакъил Къырым Ханлыгъы мейдангъа келди.
* 1475 сенеси — Османлы ордусы Гедик Ахмет паша ёлбащылыгъы алтында дженевиз мюстемлекелерини ве Теодоро принслигини фетх этти. Къырым Ханлыгъы Османлы Девлетининъ вассалы олып къалды.
* 1783 — Къырым фетх этилип Русие Империясынынъ теркибине кирсетилди.
* 1780-90 сенелери — Къырымтатарларнынъ Добруджанен Анадолугъа биринджи кютлевий иджрети.
* 1853—1856 — Къырым дженки.
* 1860 сенелери — Къырымтатарларнынъ Османлы Девлетине экинджи кютлевий иджрети.
* 1917—1920 — Русие Ватандаш дженки. Къырымда "беязлар" ве "къызыллар" укюметлери бири-бирлерини бир къач кере алмаштыралар.
* 1921 октябр 18 — Совет Русие теркибинде Къырым Мухтар Шуралар Социалистик Джумхуриети мейдангъа келди.
* 1941 август — Къырым алманлары сюргюн этилдилер.
* 1941—1944 — Нацист алман ордусы Къырымны ишгъал эттилер.
* 1944 майыс 18 — Къырымтатарлар сюргюн этилдилер.
* 1944 июн 26 — Юнанлар, ерменилер ве булгъарлар Къырымдан сюргюн этилдилер.
* 1945 июн 30 — Джумхуриетнинъ ёкъ этилюви: Къырым МСШДж Къырым виляетине чевирилди.
* 1954 феврал 19 — Къырым виляети Украина теркибине кирсетилди.
* 1989 — Къырымтатарлар кютлевий тарзда Къырымгъа къайтып башладылар.
* 1991 феврал 12 — Къырым виляети УСШДж теркибинде Къырым МСШДжне чевирилди, Акъяр шеери исе УСШДж теркибинде джумхуриет риаетиндеки бир шеер олып къалды.
* 1992 феврал 26 — Юкъары Шуранынъ къарары иле Къырым МСШДж ады Къырым Джумхуриети оларакъ денъиштирилди.
* 1992 майыс 6 — Къырым джумхуриетининъ илк эсас къануны къабул олунды.
* 1998 декабр 23 — Къырымнынъ шимдики эсас къануны къабул олунды. Къырымнынъ ресмий ады Къырым Мухтар Джумхуриети оларакъ денъиштирилди.

## Мемурий-территориал бёлюнюв

Мемурий джеетинден джумхуриет 25 региондан ибарет, олардан 14 раён (еалининъ чокъусы кёйлю) ве джумхуриет риаетинде булунгъан шеерлернинъ шураларына бойсунгъан 11 территория (еалининъ чокъусы шеерли). Кёстерилген харитада кёрюне ки, ишбу 11 территориядан базылары буюк мейданлыкъта ерлешип меркезден гъайры бир чокъ мескюн ерден ибарет.

Раёнларнынъ башлары Къырымнынъ баш назирининъ теклифинен Украина президенти тарафындан тайин этилелер, шеерлернинъ башлары исе умумий сайлавда сайланалар.

Регионлар исе шеер, къасаба ве кёй джемиетлеринден ибарет.

## Coğrafiya

Къырым ярымадасы Украинанынъ дженюбинде булуна. Ярымада узерининъ мейданлыгъы 27 бинъ км². Гъарп ве дженюп тарафында Къырым Къара денъизнен, шаркъ тарафында исе Азакъ денъизинен сынъырлана. Шимал тарафында Къырым тар (8 км къадар) Ор бойнунен къытагъа къавуша. Къырымнынъ шаркъында Къара иле Азакъ денъизлери арасында Керич ярымадасы, Къырымнынъ гъарбында исе Тархан Къут ярымадасы булуна. Къырымнынъ шималий кенар нокътасы Ор бойнунда булуна, дженюбий кенар нокътасы — Сарыч бурну, гъарбий кенар нокътасы — Тархан Къуттаки Къара бурун, шаркъий кенар нокътасы — Керич ярымадасындаки Фенер бурнудыр. Шималий кенар нокътасынен дженюбий кенар нокътасы арасындаки месафе — 200 км, гъарбий кенар нокътасынен шаркъий кенар нокътасы арасындаки месафе — 325 км. Къаранен денъиз сынъырларынынъ умумий узунлыгъы 2500-ден зияде км.

Къырым Мухтар Джумхуриети Акъяр шеери ве Арабат белининъ шималий уджундан гъайры ярымаданынъ бутюн ерини ала.

Къарада кечкен Къырымнен Украинанынъ Херсон виляетининъ кичик сынъыры Ор бойнундан кече. Бундан да гъайры денъизде Къырым Русие (Краснодар улкеси), Романия, Булгъаристан, Тюркие ве Гюрджистаннен сынъырдаш ола.

Джогърафик джееттен Къырым эки тенъ олмагъан къысымгъа бёлюне: онынъ шимали чёл (бутюн ярымаданынъ 4/5 къысмы), дженюби исе орманлы Къырым дагъларыдыр (мейданлыкънынъ 1/5 къысмы). Акъярдан Кефеге къадар уч дагъ сырасы узана. Энъ юксек сою ялы боюнда узангъан Баш я да Дженюбий дагъ сырасыдыр, онда Къырымнынъ энъ юксек нокътасы Роман Къош деген дагъ (1545 м) булуна.

Къырымнынъ озенлери аз сувлудыр. Салгъыр, Алма, Белбек, Къачы энъ эсас озенлердир. Дагъ иле дагъ алдындаки раёнларда озенлернинъ чокъусында сув анбарлары бар. Шималий Къырым боюнда Шимал Къырым каналы узана, онъа сув Озюден келе. Къырымда бир къач балабан тузлу гёл бар: Донъузлав, Сасыкъ, Сакъ, Акъташ, Тёбечик, Чокъракъ гёллери ве дигерлер.

Мешур курорт регионлары:

* Дженюбий ялы бою — Ялта ве Алушта регионлары
* Гъарбий ялы — Кезлев иле Сакъ регионы
* Дженюп-Шаркъий ялы — Кефе иле Судакъ регионы

## Мюим шеер ве къасабалар

 къасабалар:
Аграрное •
Албат •
Акъмечит •
Акъшейх •
Ашагъы Кикинеиз •
Ашагъы Отуз •
Багерово •
Базарчыкъ •
Буюк Онлар •
Джемиет •
Джурчы •
Долоссы •
Форос •
Фрайлебен •
Гаспра •
Гресовский •
Гурзуф •
Хафуз •
Ички •
Ислям Терек •
Кастропол •
Кацивели •
Кайгадор •
Комсомолское •
Кореиз •
Кёктёбел •
Курпаты •
Лимена •
Ливадия •
Магъарач •
Массандра •
Мелас •
Мирный •
Молодёжное •
Монтанай •
Научный •
Никита •
Николаевка •
Новый Свет •
Новофёдоровка •
Новоозёрное •
Ореанда •
Отуз •
Партенит •
Къачы •
Къалай •
Къызылташ •
Къурман •
Сарабуз •
Сейитлер •
Симеиз •
Виноградное •
Ялы Мойнакъ •
Янъы Кючюккёй •
Еди Къую •
Зуя

## Икътисадият

Эсас пытакълар — туризм, сагълыкъ сакълав, кёй ходжалыгъы.

### Икътисадий кёстермелер

Украинанынъ статистика комитетининъ малюматына бинаен

### Накълият

Къырымдаки эр бир шеер дигер мескюн ерлернен автобус маршрутларынен багълы. Шеерлерара троллейбус маршрутлары да бар (Акъмесджит ава лиманы — Акъмесджит — Алушта — Ялта ёлунда). Ялта, Кефе, Керич, Акъяр, Акъмечит ве Кезлев денъиз маршрутларынен багълы. Кезлевде трамвай мевджут. Эрмени Базар — Керич (Кефеге чатал иле) ве Мелитопол — Акъяр (Кезлевге чатал иле) демирёллары Къырымны къытанен багълайлар.

## Туризм ве раатлыкъ

Къырымда чокъ истираат эви, лагер (меселя, Артек), чешит мусафирхане бар. Энъ популяр раатлыкъ ерлери — Ялтанен Алушта иле берабер бутюн Къырымнынъ ялы бою, Судакъ, Кезлев. 2007 сенеси январ айындан декабргедже Къырымда 5718 бинъ киши раатланды.

Къырымнынъ махсус итибаргъа ляйыкъ ерлери:

* Къырымнынъ къобалары (Мермер Къобасы, Къызыл Къоба)
* Дагълар (Ай Петринен йип ёлу, Къырымнынъ Буюк канёны, Чатыр Дагъ)

## Эали

2001 сенеси топлангъан малюматкъа кёре — 2 024 056 киши (58,3 % руслар, 24,3 % украинлер, 12,1 % къырымтатарлар, 1,4 % беларуслар, 0,5 % татарлар, 0,4 % ерменилер, 0,2 % еудилер, 0,2 % лехлер, 0,2 % молдованлар, 0,2 % азербайджанлылар, 0,1 % озбеклер, 0,1 % кореялылар, 0,1 % юнанлар, 0,1 % алманлар, 0,1 % мордвалар, 0,1 % чувашлар, 0,1 % чингенелер, 0,1 % булгъарлар, 0,1 % гюрджилер ве чирмишлер (марийлер), бундан гъайры къарайлар, къырымчакълар ве дигерлер)

Руслар, украинлер, юнанлар ве булгъарларнынъ чокъусы ортодокс христианлардыр, къырымтатарлар исе мусулманлар (суннилер), бундан да гъайры еудилер, протестантлар ве католиклер бардыр.

## Багълантылар

 Wikimedia Commons сайтында
 **Wp/crh/Къырым** иле багълы категория бар.
* Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Назирлер Шурасынынъ порталы
* Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Юкъары Радасынынъ сайты
* meta.ua сайтындаки Къырым сайтларынынъ реестри (3200 сайттан зияде)
* yandex.ru сайтындаки Къырым сайтларынынъ каталогы (400 сайттан зияде)