Wp/crh/Къырымтатар тили

Категория:
Тюркий тиллер
Къыпчакъ тиллери, Огъуз тиллери
**Къырымтатар тили** я да **Къырым тили** – къырымтатарларнынъ тилидир, Алтай тил аилесине кирген тюркий тиллерге менсюп. Язы тили латин ве кирил уруфатларынынъ эсасындадыр.

## Демография

Сабыкъ ШСДБ территориясындаки къырымтатарджа лаф эткенлернинъ умумий сайысы тахминен 350 бинъ киши, олардан 250 бинъ киши Къырымда отура. Булгъаристан ве Романияда — 30 бинъге якъын. Тюркиедеки къырымтатарджа лаф эткенлернинъ сайысы акъкъында ишанчлы малюмат ёкъ.

## Шивелер

Къырымтатарлар уч субетник группасындан эр бирисининъ (татлар, ногъайлар ве ялыбойлулар) оз шивеси бар.

* Ялыбойлу (дженюбий) шивеси огъуз тиллерине менсюп ве тюрк тилине пек якъындыр. Ишбу шиве тюркченинъ шивелерине бакъкъанда эдебий тюркчеден аз фаркълы. Ялыбойлу шивесининъ даа да бёйле хусусиети бар ки, онда баягъы юнан ве бир къач италян алынмалары бар.
* Чёл (шималий, ногъай) шивесинде ногъайлар лаф этелер, о къыпчакъ тиллерине менсюп олып къарачай-балкъар, ногъай ве къумыкъ тиллерине якъын. Чёл шивесинде Романиядаки, Булгъаристандаки къырымтатарлар эм де Тюркиедеки къырымтатарларнынъ чокъусы лаф этелер.
* Энъ зияде даркъалгъан орта ёлакъ (тат) шивесинде Къырым дагъ ве дагъ алды раёнларындан чыкъмалар лаф этелер. Бу шиве юкъарыда анъылгъан эки шиве ичюн арасындакидир. Онда эм къыпчакъ, эм де огъуз хусусиетлери мевджут. Шимдики эдебий къырымтатар тилининъ эсасыдыр. Огъузлашмасына бакъмадан орта ёлакъ шивеси куман тилининъ девамыдыр, бу тилде XIV асырда Къырымда лаф эттилер (Джодеx Джуманиджус язы абидеси язылгъан тилдир).

## Этнолектлер

 File:Bilge Tonyukuk Monument.jpg
Базы алимлер Къырым Ханлыгъынынъ территориясында тешкил олгъан дигер миллетлернинъ тюркий тиллерини къырымтатар тилининъ етнолектлери оларакъ кёрелер. Булар къарай тилининъ Къырым шивеси, къырымчакъ ве урум тиллери. Къарай тилининъ къырым варианты ве къырымчакъ тили эдебий къырымтатар тилинден тек теляффюз базы хусусиетлеринен ве иврит алынмаларынен фаркълана. Юкъарыда язылгъан этнолектлерге кёре урум тили къырымтатар тилинден зияде фаркълана. Урум тилинде чокъ юнан алынмасы ве къырымтатарджада мевджут олмагъан махсус сеслер бар. Къарайлар, къырымчакълар ве урумлар оз тиллери мустакъил деп исрар этелер.

## Тарих

Къырымтатарджанынъ уч шивеси эсасен Орта асырлар девамында Къырымнынъ тюркий тиллерде лаф эткен эалисининъ къыпчакъ ве огъуз лехчелери эсасында шекилленди. Къырымтатарджанынъ шивелери араларында буюк фаркъ олгъаны къырымтатар халкъынынъ этногенези мюреккеп олгъанынен анълатыла (етногенезде бир чокъ тюркий ве тюркий олмагъан халкъ иштирак этти).

Къырымтатар тилининъ земаневий тарихы XIX асыр сонъунда мешур маарифчи Исмаил Гаспралы фаалиети иле башланды. Къырым Рус Империяси теркибине кирсетилгенинден берли къырымтатар медениети бир асыр тюшкюн алда булунмакъта эди. Гаспринский онынъ янъыдан яратылувына ярдым этти. Аслында Гаспринский къырымтатар эдебий тилини яратты. Шу тилнинъ эсасы ялыбойлу шивеси эди.

1928 сенеси Къырымда откерилген тилшынаслыкъ конференциясы орта ёлакъ шивеси эсасында янъы эдебий тил яратмагъа къарар чыкъарды, чюнки ишбу шиве татлардан башкъа эм ногъайлар, эм де ялы бойлулар ичюн анълайышлыдыр.

## Тасниф меселелери

Адети узре къырымтатар тилини къыпчакъ-куман группасына кирсетелер. Айны шу группагъа къарачай-балкъар, къумыкъ ве къарай тиллери кирелер. Факъат эвел къайд этилгенине кёре орта ёлакъ шивеси (едебий тилнинъ эсасы) къыпчакънен огъуз тиллери арасындакидир, бу себептен бёйле тасниф о къадар коррект дегил.

## Уруфат ве фонетика

1928 сенесине къадар къырымтатар тили ичюн арап уруфаты, 1928-ден 1939 сенесине къадар латин (“янъы тюрк элифбеси” (ЙТЭ), Янъалиф оларакъ белли), 1939 сенесинден берли — кирил уруфаты къулланылди. 1990 сенелеринден берли 1997 сенеси Къырым Юкъары Шурасы къарарынен тасдыкъ этилген латин уруфатына яваш-яваш кечюв япылмакъта. Ишбу уруфат 1930 сенелери къулланылгъан уруфаттан фаркълана, онынъ аслы – Къ иле Нъ иляве арифлерли тюрк уруфатыдыр. Шимдики заманда эм кирилл, эм де латин уруфатлары къулланылалар. Шуны къайд этмек керек ки, интернетте эсасен латин уруфаты ишлетиле, факъат китаплар, меджмуалар ве иляхре эксерий алларда кирилл уруфатынен басыла.

### Къырымтатар латин элифбеси

**Â â** ишарети айры бир ариф дегил де, огюнде тургъан тутукъ сесни йымшатув ишарети оларакъ къулланылыр.

### Къырымтатар кирил элифбеси

**гъ**, **къ**, **нъ** ve **дж** ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).
## Къырымтатар КХВ

* Къырым (газета)
* Авдет (газета)
* Янъы Дюня (газета)
* Йылдыз (журнал)
* Къырым Алеми
* Мейдан (радио)
* АТР (телекёрюв)

## Багълантылар

* Русча-къырымтатарджа ве къырымтатарджа-русча лугъатлар
* Къырымтатар электрон китапханеси
* Къырымтатарджа метинлер ичюн автоматик латин ⇔ кирил чевириджи