Sovétríkin

### Almennar upplýsingar

Sovétríkin voru fjölþjóða kommúnistaríki sem breiddust yfir Evrópu og Asíu. Stjórnmálakerfi Sovétríkjanna byggðist á nýjum hugmyndum. Það var einsflokks kerfi og hafði kommúnistaflokkurinn öll völd. Sovétríkin voru stofnuð árið 1922 og stóðu uppi í 69 ár áður en þau féllu árið 1991. Sovétríkin samanstóðu af eftirfarandi 15 löndum eftir árið 1956: Rússland, Úkraína, Úsbekistan, Kasakstan, Hvíta Rússland, Aserbaídsjan, Georgía, Tajíkistan, Moldóva, Kirkistan, Litháen, Turkmenistan, Armenía, Lettland og Eistland. Opinber fáni Sovétríkjanna stóð frá árinu 1923 til ársins 1991 eins og sjá má á myndinni hér fyrir ofan var hann rauður með sérstöku merki í vinstra efra horninu. Höfuðborg Sovétríkjanna var Moskva.

### Fyrir stríð (1917-1938)

Í nóvember árið 1917 hófst bylting í Rússlandi sem hefur síðan þá verið kölluð Októberbyltingin. Það er vegna þess að hún gerðist í október samkvæmt  tímatali sem var notað í Rússlandi og hét júlíanska tímatalið. Byltingin var afdrifarík pólítísk uppreisn sem náði hámarki 7. nóvember þegar allsherjarþing var sett í Pétursborg. Bolsévikar frömdu þá valdarán þar sem um 20 manns létu lífið. Leo Trotsky hélt utan um valdatökuna, undir stjórn Lenín. Bolsévikum tókst að steypa rússnesku bráðabirgðastjórninni af stóli og fengu öll völd í sínar hendur. Í framhaldi af því kom fram nýtt stjórnarkerfi, var það byggt á nýjum hugmyndum sem leiddu af sér stofnun Sovétríkjanna.

Sovétríkin voru stofnuð árið 1922 með þeim tilgangi að byggja Rússland uppá nýtt og stofna nýtt stórveldi. Nú í dag hefur stofnunin verið kölluð “hin mikla sögulega tilraun” sem ákvað örlög fjölmargra í heiminum. Vladmir Lenín var fyrsti leiðtogi Sovétríkjanna en eftir andlát hans þann 21. janúar 1924 tók Joseph Stalín yfir. Stalín náði valdi á svipaðan hátt og Hitler, með grimmd og miskunnarleysi. Á þeim tíma þegar Stalín fékk völd voru Sovétríkin ekki mjög iðnvæn og því vildi hann breyta.

Árið 1928 var fyrsta fimm ára áætlun Stalíns opinberuð, hún gengdi því hlutverki að iðnvæða ríkin, seinna kom Stalín með enn fleiri fimm ára áætlanir sem áttu stóran þátt í þróun Sovétríkjanna.

Frá stofnun Sovétríkjanna árið 1922 til ársins 1938 bættust mörg lönd við. Ríki sem voru hluti af Sovétríkjunnum árið 1938 eru: Rússland, Hvíta Rússland, Úkranía,  Turmenkistan,  Georgía, Tajikistan, Kazahstan og Kygyztan Uzbekistan.

Eins og áður kom fram notaðist Stalín við grimmd og miskunnarleysi gangvart þeim sem hann taldi vera andstæðinga sína. Hann kom af stað kerfi fangabúða þar sem  ótrúlegur fjöldi, jafnvel heilar þjóðir þurftu að dúsa. Allt var þetta fólk sem Stalín taldi andstæðinga sína.

### Seinni heimsstyrjöldin (1939-1945)

Sovétríkin héldu áfram að stækka og árið 1939 hófst stríðið. Það sama ár í ágúst gerðu Jósef Stalín og Adolf Hitler kanslari Þýskalands griðarsamning sem fólst í því að ríkin tvö skuldbundu sig m.a. til að ráðast ekki á hinn aðilann. Hitler leit á þetta bara sem tímabundinn samning en það vissi Stalín ekki.

Heimstyrjöldin byrjaði þegar Þýskaland réðst inn í Pólland 1. september 1939. Sextán dögum eftir þá innrás réðust Sovétríkin einnig inn í Pólland að austanverðu. Bardaginn stóð í 20 daga en endaði með því að pólska ríkið hafði skipst í tvennt.  Þjóðverjar enduðu með næstum allt Pólland og Sovétríkin yfirtóku Litháen. Samt sem áður var Litháen með samning við Sovétríkin á þessum tíma sem fólst í því að  Litháen mundu veita Sovétríkjunum gagnkvæma aðstoð því Stalín lofaði að leysa efnahagslegan vanda hjá þeim. Ásamt Litháen voru Lettland og Eistland einnig með alveg eins samning við Stalín.

Sovétríkin réðust inn í Finnland 30. nóvember árið 1939 eftir misheppnaða tilraun að eignast landsvæði sem var í eigu finnska ríkisins. Bardaginn endaði í mars næsta árs með undirritun friðarsamnings í Moskvu. Í samningnum fólst að Finnland mundi halda sínum 11% af landsvæði sem Sovétríkin voru að reyna að ná yfir en Sovétríkin fengu aftur á móti 30% af hagnaði þeirra landsvæðis.

Morguninn þann 22. júní 1941 réðust nasistar inn í Sovétríkin með um 4 milljónir manns og þar með reif Hitler samning hans og Stalíns, en það var stærsta óvænta árásin í hernaðarsögu heimsins.

Stalín hélt að Þjóðverjar myndu ekki ráðast inn á Sovétríkin nema ef þeir myndu sigra Bretland. Stalín byrjaði að fá fullt af viðvörunum og skýrslur um að þeir voru að hefja innrás á þá. 17. júní eða fimm dögum fyrir innrásina fékk Stalín viðvörun frá einum njósnara Sovétríkjanna í þýska flugráðuneytinu um að allt væri tilbúið til innrásar og að þeir gætu ráðist inn í ríkið hvenær sem er. Stalín skrifaði tilbaka að þetta væri ekki nógu góð heimild og trúði ekki að nasistar væru að ráðast á sig vegna þess að þau höfðu áður fengið margar rangar heimildir um árásir. Stalín undirbjó sig og sína menn fyrir stríðið en þó ekki nógu vel. Þessi innrás var kölluð Barbarossa aðgerðin en eftir langan bardaga mistókst áætlun Þjóðverja.

Sovétríkin gerðu samning við Bretland um að þeir mundu hjálpa þeim í stríðinu og öfugt, samningurinn fól líka í sér að ríkin gátu sent herbúnað á milli landa.  Í október árið 1944 var fundur með stjórnendum Bretlands og Sovétríkjanna þar sem þeir ræddu hver myndi stjórna hvaða hluta af Austur-Evrópu eftir stríðið. Rætt var um að Sovétríkin  myndu reyna að ná yfir landsvæði í Póllandi að austan á meðan Pólland reyndi að endurheimta landsvæði sitt frá Þjóðverjum. Á þeim tímapunkti voru þessi ríki sigurviss.

Árið 1945 endaði seinni heimstyrjöldinni með því að Þjóðverjar töpuðu. Sigurinn í stríðinu var dýrkeyptur, talið er að yfir 8 milljón Sovétmanna hafi fallið. Fáir vita að veðrið lék stóran part í sigri hjá Sovétríkjunum. Þjóðverjar voru ekki viðbúnir kalda veðrinu sem var á veturna í Rússlandi og því var erfitt að “vinna” í þeim aðstæðum. Önnur staðreynd sem fáir átta sig á er það að konur voru hermenn í fremstu línu í stríðinu og stóðu sig ekki verr heldur en karlarnir.

Stríðið var erfitt fyrir allan heiminn, ekki aðeins fyrir Sovétríkin og fólk í Evrópu. Ekki er komin nákvæm tala um hversu margir féllu í seinni heimstyrjöldinni og sennilega mun það aldrei koma fram, samt sem áður er vitað að um það bil 70 milljón manna létu lífið. Aldrei nokkurn tímann í allri mannkynssögunni hefur orðið svona mikið mannfall og er þetta einn af sorglegustu atburðum í okkar sögu.

**Eftir stríðið (1945-1991)**

#### Uppbygging:

Þrátt fyrir sigur Sovétríkjanna hafði bæði fjárhagur þeirra og íbúar þurft að þola mikið. Sovétríkin voru því ekki í góðu standi eftir stríðið en mestu skipti þó að stríðinu var hér með lokið. Um ¼ af auðlindum Sovétríkjanna höfði verið eyðilagðar og staða Sovétríkjanna var mikið lægri eftir stríðið heldur en fyrir það. Sovétríkin fengu þó mikinn stuðning frá Bretlandi og Svíþjóð til þess að byggja landið sitt upp eftir þetta hræðilega stríð. Bandaríkin buðu Sovétríkjunum aðstoð sem var samkvæmt svokallaðri Marshall-aðstoð. Sovétríkin höfnuðu hins vegar þessari aðstoð og létu austurlönd Evrópu frekar útvega sér mat, vopn og nauðsynjar sem þau þurftu til þess að byggja sig upp aftur. Þýskaland og lönd sem voru fyrrum fylgjendur nasistaflokksins borguðu líka Sovétríkjunum bætur fyrir skaðann. Kostnaður varðandi endurbyggingaráætlun Sovétríkjanna var þó að mestu leyti í þeirra eigin höndum þar sem þau lögðu ríka áherslu á iðnað en á móti vanræktuðu þau framleiðslu á  landbúnaðar- og neytendavörum. Þetta var mjög sýnilegt þegar Stalín dó árið 1953. Þá var t.d. stálframleiðsla tvöfalt meiri en hún var 1940. Hins vegar var framleiðsla á meiri hluta neytendavara og matvæla  lægri en hún var 1920. Stalín herti mikið eftirlit á íbúa Sovétríkjanna á meðan endurbyggingar tímabilinu stóð. Íbúar Sovétríkjanna sem höfðu búið erlendis yfir stríðstímabilinu voru sendir í fangabúðir eða drepnir. Hið takmarkaða frelsið sem kirkjan og bændur höfðu haft á meðan á stríðinu stóð var endurkallað.  Almennt var ástandið í Sovétríkjunum á þessum tíma ekki það besta.

#### Mikhail Gorbachev komst til valda í Moskvu árið 1985 sem aðalritari Kommúnistaflokks Sovétríkjanna. Sovétríkin voru stofnuð 1922 og þeir sem höfðu verið aðalritarar á undan honum voru auðvitað Jósef Stalín (til 1953), Nikita Krústsjov (til 1964), Leoníd Brésnev (til 1982), Yúrí Andropov og Konstantín Tsjérnenko sem báðir létust sem aðalritarar stuttu eftir að þeir tóku við.

Þegar Gorbachev hóf störf beið hans ,,flóðbylgja’’ af vandamálum þannig hann þurfti svo sannarlega að taka sig á sem nýr leiðtogi. Á þessum tíma var mikið ,,frost’’ í Sovétríkjunum, bæði pólitísk og efnahagsleg. Gorbachev sá strax þörfina á því að opna og betrumbæta Sovéskt samfélag. Þessi gríðarlega iðnvæðing sem Stalín hafði sett í gang var í raun lokið.

Gorbachev kynnti þrjár áætlanir til þess að reyna að koma Sovéska efnahagslífinu í gang aftur. Þær voru:

Opnun, endurskipulagning og lýðræðisvæðing. Hann gerði líka miklar breytingar á kommúnistaflokknum sjálfum, fékk yngri stjórnmálamenn með sér í lið sem voru sammála hugmyndum hans og breyttist efnahagskerfið þá mikið. Hann vildi líka auka tjáningarfrelsi almennings og gera kosningakerfið lýðræðislegra. Í framhaldinu fór fólk að berjast fyrir betri lífsgæðum og byrjaði að mótmæla fyrir réttindum sínum meira og meira, GROBACHEV fannst þetta vera ,,farið úr böndunum” árið 1990. Það ár lagði kommúnistaflokkurinn niður flokkakerfið sem þeir höfðu notast við sem er kallað einsflokkakerfið. Það mætti segja að á sama tíma var allt brjálað innan flokksins, allir að “rífast”, sumir vildu breytingar, aðrir sögðu breytingar vera svik við kommúnismann.

Þann 18.ágúst kom upp krafa um að Grobachev ætti að segja af sér. Þegar hann neitaði var hann handtekinn en í opinberum fjölmiðlum var tjáð að hann hafi sagt upp sjálfur.  Árið 1991 skrifuðu öll fyrrum Sovétlýðveldin undir samning um stofnun SSR (samveldi sjálfstæðra ríkja) þar á eftir sagði Grobchev formlega af sér bæði sem forseti Sovétríkjanna og sem aðalritari flokksins. Eftir þetta sagði öll stjórn Sovétríkjanna af sér. Þar með voru Sovétríkin hrunin.

Heimildaskrá

Emblem, T. 1995. Heimsbyggðin: Saga mannskyns frá öndverðu til nútíðar.

(Sigurður Ragnarsson þýddi). Reykjavík: Mál og menning.

Jonge, A. 1986. Stalin and the Shaping of the Soviet Union.

New York: William Morrow.

Madsley, E. 2003. The Stalin Years: The Soviet Union 1929- 1953.

Manchester: Manchester University Press

Roberts, G. 2006. Stalin´s Wars: From World War to Cold War.

Yale University Press.

Evrópuvefurinn. (23.06.11).

Sótt 29. apríl 2016 af

http://www.evropuvefur.is/svar.php?id=60009

History. Sótt 29. maí 2016 af

http://www.history.com/topics/joseph-stalin

Second World War History.

Sótt 29. maí 2016 af

http://www.secondworldwarhistory.com/soviet-union-ww2-events-timeline.asp

Vísindavefurinn. (11.09.08).

Sótt 29. maí 2016 af

http://www.visindavefur.is/svar.php?id=12700

Sam Houston State University.

Sótt 6. maí 2016 af

http://www.shsu.edu/~his\_ncp/Soviet2.html

Chatham house. (Maí 2011).

Sótt 2. maí 2016 af https://www.chathamhouse.org/publications/ia/archive/view/164427

History. Sótt 2. maí 2016 af

http://www.history.com/news/history-lists/8-things-you-should-know-about-wwiis-eastern-front

Vísindavefurinn. (04.08.15).

Sótt 9. júní 2016 af

http://www.visindavefur.is/svar.php?id=68511

Vísindavefurinn. (08.01.15).

Sótt 9. júní 2016 af

http://www.visindavefur.is/svar.php?id=22451

History. Sótt 9. júní 2016 af

http://www.history.com/topics/joseph-stalin

Vísindavefurinn. (11.09.08).

Sótt 12. maí 2016 af

http://www.visindavefur.is/svar.php?id=12700

Council of Europe. Sótt 8. maí 2016 af

http://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/FS2/4.2\_su-to-ww2\_english.pdf