Nghi thức tổ chức tang lễ - Những nghi thức tổ chức tang lễ không thể thiếu

### GIỚI THIỆU

**Tang lễ hay tang ma, đám ma, đám tang là một trong những phong
tục của người Việt. VnDoc.com xin gửi tới bạn đọc bài viết nghi thức tổ
chức tang lễ theo truyền thống Việt Nam để bạn đọc cùng tham khảo và có
thể hiểu rõ hơn về những nghi thức tổ chức tang lễ theo truyền thống của
 người Việt Nam.**

**NGHI THỨC TỔ CHỨC ĐÁM TANG**

Từ xưa, nhân dân ta chịu ảnh hưởng lễ nghi của người Trung Hoa, cho
nên lễ tang được cử hành tương tự như vậy, tuy nhiên cũng khác đi nhiều
chỗ. Mọi sự tế lễ của ta căn cứ theo "Thọ Mai Gia Lễ" và "Gia Lễ Chỉ
Nam". Thọ Mai cư sĩ, tên chính là Hồ Gia Tân, sinh sống vào thời Hậu Lê,
 đã soạn cuốn "Gia lễ thành sách", có nhiều chỗ đã phỏng theo nghi thức
của Chu Văn Công tức Chu Hi, còn gọi là Chu Tử, đời Nam Tống đặt ra và
Thọ Mai cư sĩ cũng đã có sửa đổi ít nhiều. Cho tới ngày nay, nhiều nghi
lễ đã được giản tiện, phù hợp với hoàn cảnh sống trong thực tế xã hội,
nhất là ở các nơi thành thị. Tuy nhiên một số lễ chính có ý nghĩa quan
trọng vẫn còn được áp dụng. Vì tinh thần báo hiếu vẫn luôn là vấn đề
thiết yếu trong đời sống người Việt Nam, được đặt lên hàng đầu, nên khi
cha mẹ chết, ai ai cũng muốn lo cho đủ lễ và toàn vẹn. Không những là
cha mẹ, những người thân trưởng thượng hay là bất cứ người nào trong
quyến thuộc khi từ trần cũng được thân nhân lo lắng chu toàn mọi việc.

Sinh hoạt xã hội Á Đông nặng tình cảm, coi trọng huyết thống gia đình
 thân tộc, nên từ hàng ngàn năm trước, vấn đề tang lễ đã đươc đặt ra một
 cách có qui cũ. Tư tưởng của các triết gia Á Đông đã nói đến bổn phận
của người ta trong việc tang ma một cách cẩn thận chu đáo. "Sinh",
"lão", "bệnh", "tử" là bốn điều phải có trong một đời người, không ai
tránh khỏi. Cái chết còn có ý nghĩa chấm dứt sự sống một cuộc đời. Từ
xưa, tang lễ rất trang nghiêm. Thời khắc hấp hối sắp phải vĩnh viễn ra
đi của một người, không khí trong gia đình trở nên trầm lắng xuống và
thật thiêng liêng. Con cháu ở xa gần được báo tin vội vã quay về, họ im
lặng với nỗi buồn da diết. Lúc bấy giờ thân nhân phải giữ cho được bình
tĩnh.

Theo lệ xưa trong giờ phút này, con cháu thường tắm gội sạch sẽ cho
người già bằng nước lá thơm rồi cắt móng chân, móng tay. Móng chân, móng
 tay này không được vứt đi mà phải gói lại cẩn thận để đặt vào quan tài.
 Người già tắt thở xong, con cháu vuốt mắt rồi thay quần áo. Đây là bộ
quần áo trắng, chỉ mặc lúc chết và thường được chuẩn bị trước. Người nào
 quy Phật thì mặc bộ quần áo có in dấu của nhà Phật gọi là áo lục phù.
Sau đó, họ buộc hai ngón chân cái của người chết lại với nhau, hai tay
để lên bụng, bó vai bằng một sợi dây vải và bỏ vào miệng người chết một
ít gạo sống cùng với tiền lẻ, dùng một chiếc đũa ăn cơm hàng ngày để
ngáng miệng rồi phủ một tờ giấy hoặc mảnh vải trắng lên mặt. Người dân
quan niệm tiền và gạo phạm hàm đó là lương thực và lộ phí cho người chết
 hành trình sang cõi âm. Việc ngáng đũa trong miệng, về mặt khoa học là
để tử khí trong cơ thể có lối thoát ra, nhưng trong tâm thức người dân
thì chết ngậm miệng là cái chết không thanh thản, còn nhiều ngậm ngùi,
giằng xé với trần gian. Người ta buông màn rồi thắp một ngọn đèn dầu đặt
 ở cạnh đầu giường và từ lúc này phải luôn có con cháu túc trực, trông
coi thi hài, không để cho mèo, chuột nhảy qua. Giải thích một cách khoa
học thì đó là hiện tượng hút nhau của các điện tích trái dấu, nhưng với
nhân dân thì mèo nhảy qua làm cho hồn nhập trở lại xác, người chết sẽ
sống lại và ngồi dậy. Khi đó người ta phải tìm thầy cúng cao tay đến làm
 lễ, niệm thần chú, phù phép thì xác mới nằm xuống được.

Có thể để thi hài như vậy đợi thân nhân về hoặc cưới chạy tang nhưng
không được để quá ba ngày. Những đồ dùng tiếp xúc với người chết như
quần áo, chăn màn, giường chiếu phải đem thả xuống sông hoặc đốt đi. Với
 người chết không có bệnh, con cháu thường giữ lại những quần áo còn
lành, mới để mặc. Họ cho rằng dùng quần áo đó sẽ được người chết phù hộ
cho luôn khoẻ mạnh, may mắn. Đặc biệt, lúc người già hấp hối, con cháu
dù có đau đớn đến mấy cũng không được khóc thành tiếng, vì như vậy người
 chết sẽ không được nhẹ nhàng, thanh thản. Họ tối kị việc để cho nước
mắt rơi vào thi hài.

**1. Lập bàn thờ vong:** Trước lúc khâm liệm, người ta
lập một bàn thờ vong ở trước cửa. Bàn thờ vong là một cỗ linh sa được
đặt trên một chiếc bàn rộng. Trong linh sa có bài vị và ảnh cùng tên
tuổi của người chết. Trước bài vị là một chiếc mâm bồng bày nải chuối và
 quả bưởi. Bát hương làm bằng một đoạn cây chuối cắt ra, và chỉ được
dùng hương đen trong đám tang. Hai bên linh sa có hai cây chuối non cắm
trong lọ lục bình. Đặc biệt là có một chiếc thang làm bằng rọc chuối dài
 chừng 50cm được dựng dựa vào linh sa. Người ta còn dùng hai đoạn chuối
để kê dưới quan tài. Chúng tôi chú ý đến việc dùng rất nhiều chuối (cả
thân, quả, cọng lá) này và kết quả phỏng vấn là người dân giải thích
rằng: cây chuối có nhiều bẹ ôm bọc lấy nhau, quả ra thành buồng đông
đúc, lớp lang, cây mẹ cây con mọc thành bụi, thành khóm um tùm, lá xoè
thành tán che chở cho cây non là biểu tượng của tình cảm gia đình quần
tụ, nhiều thế hệ, đông vui, yêu thương, đùm bọc, gắn bó, chở che. Chuối
lại mọc thẳng, không phát nhánh là biểu tượng cho tính thật thà, ngay
thẳng, trung hiếu của con người. Tuy nhiên, theo các nhà khoa học thì
chuối là loại cây có khả năng hút tử khí và do vậy mà nó không bị héo úa
 trong suốt thời gian đám tang, dù là mùa hè nóng nực.

**2. Khâm liệm:** Sau khi kèn trống nổi một hồi dài,
người ta tiến hành khâm liệm. Thi thể người chết được đặt trên chiếc
chiếu dưới nền nhà. Khăn phủ mặt và đũa ngáng miệng được bỏ ra, người ta
 dùng vải trắng gói người chết lại và đặt vào trong quan tài, gáy được
gối lên hai chiếc bát ăn cơm úp. Phong tục ở đây không thể thiếu một bộ
tam cúc bỏ vào trong ván, để trừ trùng.

Quan tài được đặt ở gian chính giữa, theo chiều dọc của ngôi nhà,
song song với bàn thờ và được kê bằng hai đoạn cây chuối. Với những
người chết có bệnh phù thũng, người ta dùng cám rang hoặc gạo rang giã
nhỏ rắc vào trong ván để hút nước và khử mùi. Lúc khâm liệm phải có thầy
 cúng làm lễ. Kể từ lúc đó đến lúc đưa tang trên quan tài luôn được thắp
 nến (cha thì thắp bảy ngọn, mẹ thì thắp chín ngọn). Giữa mặt ván có đặt
 một bát cơm bông, trên có một quả trứng gà luộc đã bóc vỏ và được kẹp
bằng đôi đũa bông. Bát cơm này sẽ được đặt trên mộ sau khi chôn. Nắp
quan tài được đặt hờ trên các mộng, lúc đưa tang mới đóng khít lại.

Một số người sùng tín và nhất là với những trường hợp chết bất
thường, người ta thường đi tìm thầy cúng để chọn giờ tốt khâm liệm và
mai táng.

**3. Phục hồn:** Khâm liệm xong, thầy cúng ra trước bàn
thờ vong làm lễ nhập hồn. Thầy thắp hương rồi vừa gõ mõ vừa khấn. Nội
dung của bài khấn là trình bào với Thiên đình rằng trần gian có người
quy tiên và xin ghi tên vào sổ Thiên tào, làm các thủ tục gia nhập Thiên
 giới. Khấn xong, thầy cầm dao chém một nhát sao cho chiếc thang cây
chuối đứt làm đôi thì kết thúc lễ. Người ta cho rằng khi chết thì hồn
rời khỏi xác đi lang thang khắp không trung nên phải làm lễ này và bắc
thang là để hồn leo lên Thiên giới. Hồn lên rồi, thang được chặt đi sẽ
không có lối để trở lại nữa.

**4. Lễ phát tang:** Chủ tế làm lễ phát tang. Số khăn
tang và mũ mấn được làm đủ với số con cháu, được đặt vào một chiếc mâm
trên hương án. Trong lúc chủ tế làm lễ thì con cháu quỳ ở dưới chiếu. Lễ
 xong, chủ tế hoặc con trưởng phát khăn tang cho mọi người. Khăn tang
của người vắng mặt được để lại trên mâm. Con trai, con gái và con dâu
đều thắt khăn tang, đội mũ mấn và buộc một vòng dây chuối ngang người.
Con rể chỉ chít khăn tang mà không phải đội mũ mấn. Trước kia, dây thắt
ngang lưng nhất thiết phải là dây chuối, nhưng ngày nay họ có thể dùng
các loại dây khác thay thế. Cách thức để tang có quy định rõ ràng: Tang
cha mẹ thì thắt khăn sổ mối, hai dải khăn dài ngắn khác nhau nếu bố mẹ
của hai bên có người còn sống và bằng nhau nếu đã mất hết; vợ để tang
chồng cũng chít khăn sổ mối, một dải dài, một dải ngắn nhưng chồng để
tang vợ thì chỉ quấn vòng tròn quanh đầu; cháu quấn khăn trắng quanh đầu
 thành vòng tròn, chắt thì khăn vàng và chút đội khăn đỏ. Trong suốt
thời gian đám tang, luôn có con cháu túc trực cạnh quan tài hờ khóc.

Sau khi an táng, cháu, chắt không phải đội tang nữa, nhưng con cái
hoặc vợ, chồng thì vẫn đội khăn hoặc dùng một mẩu vải đen đeo trước
ngực. Sau giỗ đầu, việc để tang này kết thúc. Trong vòng một năm tang
trở này, người ta kiêng không đi đám cưới, không đi chúc tết, không làm
những việc đại sự như xây nhà, cưới vợ.

**5. Phúng viếng:** Đám tang thường bắt đầu từ 3, 4 giờ
chiều hôm trước và kết thúc vào 9, 10 giờ sáng hôm sau. Sau lễ phát tang
 cho đến trước khi quay cữu là khoảng thời gian để thân nhân, họ hàng
phúng viếng. Kể từ lúc này người con trai trưởng phải luôn đứng cạnh bàn
 thờ vong để cảm ơn những người đến phúng (gọi là đáp từ). Vật phẩm
phúng viếng thường là hương, nến, rượu, vòng hoa, câu đối, và “phong
bì”. Xưa kia người dân thường dùng rượu và gạo nhưng hiện nay, để giản
tiện nhiều người phúng bằng “phong bì”. Người đến phúng đứng thành hàng
trang nghiêm trước hương án, một người đại diện bước ra nói lời chia
buồn với tang chủ, sau đó họ dành một phút cúi đầu mặc niệm người quá
cố. Người đáp từ nói lời cảm ơn. Mỗi lễ thức lại được tấu một khúc nhạc
riêng, được quy định sẵn, rất bài bản.

Đám tang ở đây còn có tục rước họ. Khoảng 7 giờ tối phường kèn trống
nổi nhạc, đi thành hàng do trùm phường dẫn đầu đến nhà ông trưởng họ của
 tang chủ. ở đây, mọi người đã có mặt đông đủ, họ cũng đi thành hàng
theo sau phường kèn trống trở về đám tang để viếng. Sáng hôm sau lại
rước họ đến để đi đưa đám.

**6. Tế vong:** Buổi tối, khi người đến phúng viếng đã
vãn, phường hiếu làm lễ tế vong. Phía cuối sân, đối diện với bàn thờ
vong người ta kê một chiếc bàn, trên bày một bình hương, một chai rượu
nhỏ, một đĩa xôi và một đĩa thịt luộc. Chủ tế lần lượt dâng từng thứ lên
 bàn thờ vong. Mỗi lần dâng lại có một bài tế riêng.

**7. Quay cữu:** Đúng 12 giờ đêm người ta tiến hành quay
 cữu (xoay chiều quan tài). Trước khi quay cữu, ông trùm làm lễ tế. Quan
 tài được quay theo chiều ngang của ngôi nhà, đầu hướng vào phía bàn
thờ, chân hướng ra cửa. Người dân Quỳnh Hoa quan niệm rằng mặt hướng ra
cửa là ra đi vĩnh viễn, không ngoái trông lại. Nếu đặt ngược lại thì hồn
 sẽ không ra khỏi nhà. Quay cữu xong, mọi người có thể đi ngủ, chỉ để
vài người thức trông chừng.

**8. Tế cơm:** Sáng hôm sau, trước khi cất đám chừng một
 tiếng, người ta làm lễ tế cơm. Họ xới một bát cơm lồng (cơm tẻ), một
quả trứng luộc và một đĩa muối trắng, một chén nước lã. Chủ tế lại lần
lượt tế và dâng từng thứ một lên bàn thờ vong như lễ tế vong tối hôm
trước. Người dân giải thích rằng đó là cho người chết ăn no trước khi
lên đường sang thế giới bên kia.

**9. Cất đám:** Đến giờ đưa tang, thầy cúng đọc văn tế.
Tế xong, ông vào trong nhà, cầm dao chém lên mặt áo quan ba nhát (hành
động này được gọi là phạt mộc với quan niệm để xua ma tà, ác quỷ quấy
nhiễu linh hồn), sau đó người ta sập kín nắp quan tài lại. Đám tang khởi
 hành. Họ đi theo thứ tự trước sau đã được quy định sẵn là: Phật đình,
long kiệu, cờ phướn, cầu kiều, linh sa, cờ tang, phường kèn, xe tang,
con cháu và cuối cùng là những người làng xóm... Đối với người không quy
 Phật thì đám tang không có phật đình, long kiệu, cờ phướn, cầu kiều.
Thường con trai trưởng đi song song với quan tài, các anh em con cháu
khác theo thứ tự đi sau xe tang. Trên suốt chặng đường đi người ta thổi
kèn, đánh trống, đánh phèng để xua đuổi ma tà, ác quỷ.

Xưa kia, ở đây cũng có tục lệ khi đưa tang con trai trưởng phải chống
 gậy tre và đi xuôi (nếu là tang cha); chống gậy vông, đi giật lùi (nếu
là tang mẹ). Con gái lớn thì phải lăn trước xe tang trên suốt chặng
đường đưa đám. Ngày nay tục lệ này không còn nữa.

**10. Hạ huyệt:** Huyệt được con cháu đào sẵn từ chiều
hôm trước. Lúc hạ huyệt, người con trai trưởng lấp hòn đất đầu tiên, sau
 đó các anh em con cháu khác lần lượt ném xuống một nắm đất, thể hiện ý
nghĩa con cái đắp mộ cho cha mẹ. Chủ yếu là những người trong Ban quản
lí nghĩa trang của xã thực hiện công việc này. Lúc này mộ mới chỉ đắp sơ
 sài (gọi là ấp mồ). Người ta phủ vài mảng cỏ, rồi thắp hương và đặt bát
 cơm bông lên đó. Các cụ đội cầu kiều đi vòng quanh mộ cầu kinh. Xong
xuôi, đám tang trở về nhưng phải theo con đường khác, tránh tuyệt đối
không về bằng con đường lúc đi và cũng không được khóc nữa vì như vậy
hồn người chết sẽ biết lối mà theo về.

**11. Rước vong về thờ:** Ảnh, bát hương cùng mâm quả
thờ trên linh sa được rước vào đặt lên bàn thờ. Người ta lập một bàn thờ
 ở ngay nơi mà trước kia người chết nằm. Hai bên bàn thờ được treo câu
đối thành hai hàng dọc. Trên bàn thờ luôn có hương khói, đèn nhang.

**Các nghi thức sau đám tang:**

**+ Đi đắp mộ:** Buổi chiều hoặc ba ngày sau đám tang,
con cháu người chết mang cuốc xẻng đi đắp lại cho ngôi mộ được cao lên
và đẹp hơn. Người ta lấy những mảng có phủ kín bề mặt ngôi mộ, sau đó
thắp hương rồi trở ra về. Họ cho rằng nếu cỏ trên ngôi mộ lên nhanh,
xanh tươi là điềm lành, báo mồ yên mả đẹp.

**+ Cúng tuần đầu:** Sau đám tang có lễ cúng tuần đầu.
Tuần đầu không quy định bao nhiêu ngày mà là ngày rằm hoặc mồng một đầu
tiên kể từ sau khi chết. Người ta sắp cỗ mặn để cúng ở nhà, không cần
thiết phải lên mộ.

**+ Cúng 49 ngày:** Ngày thứ 49, con cháu làm cỗ mặn
cúng tại nhà và mang xôi gà, rượu cùng trầu, cau, hương lên chùa, đền lễ
 cho vong hồn người chết được mát mẻ, siêu thoát. Sau 49 ngày người ta
có thể rước vong linh lên chùa (với những cụ đã quy Phật). Lễ vật gồm
trầu cau, xôi thịt cùng hương nến. Thân nhân nói tên tuổi người chết để
nhà sư làm lễ. Sau lễ này người chết đó sẽ có một bát hương trên chùa,
ghi tên tuổi rõ ràng và được nhà chùa thắp hương vào những ngày sóc,
vọng. Tuy nhiên, con cháu vẫn thờ cúng ở nhà bình thường như mọi người
khác.

**+ Cúng 100 ngày:** Trong vòng 100 ngày con cháu phải
cúng cơm mỗi ngày hai bữa trưa, chiều. Họ giải thích rằng người chết mới
 xuống âm phủ cũng như người mới ra ở riêng, chưa có vốn làm ăn lại
không quen biết ai, chưa có lương thực nên phải cúng cơm cho họ như là
nuôi trong những ngày đầu. Cúng trong vòng 100 ngày rất đơn giản. Người
ta xới một bát cơm lồng, một đôi đũa, một quả trứng luộc đã bóc sạch vỏ
và một đĩa muối trắng, một chén nước lã, đặt lên bàn thờ rồi chắp tay
khấn, gọi đầy đủ tên tuổi, quê quán của người chết mời về ăn cơm. Nhà
nghèo không có trứng cũng không sao nhưng phải đầy đủ cơm, muối và chén
nước. Cơm nấu để cúng không được ghế cơm nguội, không được nếm hay lấy
cho chó, mèo ăn trước khi cúng.

Đến ngày thứ 100, người ta làm lễ tốt khốc. Lễ thức này cũng giống
như 49 ngày nhưng thường được tổ chức lớn hơn, mời họ tộc và con cháu
trở về đông đủ. Sau 100 ngày thân nhân không phải cúng cơm nữa, người
chết được thờ chung trên bàn thờ tổ tiên, câu đối và gian thờ cúng được
dọn dẹp.

Cũng trong khoảng 100 ngày này, mỗi khi có đám tang thì con cháu phải
 đi nhận mộ bằng cách lên thắp hương và hờ khóc trong suốt khoảng thời
gian đám tang kia chôn cất. Họ cho rằng khi có một đám tang mới là âm
phủ có một đám hội, hồn ma có thể mải chơi nơi đám hội này mà quên mất
lối về cho nên phải hờ khóc để gọi hồn về đúng nhà cửa của nó.

**+ Cải táng:** Người chết từ ba năm trở lên mới được
phép cải mộ. Người ta thường xem ngày, chọn giờ tốt, mua sẵn một chiếc
tiểu sành để chuẩn bị cho công việc quan trọng này. Đến ngày đã định,
trước khi đào mộ, con cháu làm lễ cúng tổ tiên, trình bày việc "thay nhà
 mới" cho người chết. Họ cũng sắp lễ đến cúng ở chùa, đền và trên mộ.
Khi cải táng, người ta tránh không cho ánh nắng mặt trời chiếu rọi xuống
 huyệt. Bởi vậy họ thường dùng bạt che. Rượu được mang theo để rửa tay
và đổ xuống ván khi vừa mở nắp, mục đích là để tẩy mùi. Xương cốt được
thu gom đầy đủ rồi đặt vào trong tiểu nhưng phải sắp xếp theo đúng như
vị trí của chúng trên cơ thể. Tiểu được đem đi chôn ở nơi đã chọn, song
nhìn chung người ta thường quy tụ mồ mả của họ tộc về một khu vực để dễ
bề trông nom, chăm sóc. Tiểu được chôn vĩnh viễn không chuyển dịch đi
đâu nữa.

**+ Kị nhật:** Cũng như người Việt ở mọi nơi khác trên
đất nước Việt Nam này, người dân ở đây cũng cúng giỗ tổ tiên và thân
nhân của mình mỗi năm một lần vào ngày mất của họ. Có thể giỗ trước hoặc
 sau ngày chết một ngày. Đáng chú ý là họ rất coi trọng giỗ đầu và
thường tổ chức long trọng. Thân nhân ở xa không về kịp đám tang thường
đợi đến giỗ đầu mới về. Sở dĩ như vậy vì họ cho rằng sau một năm mà thân
 nhân người chết không ốm đau, làm ăn không thất bại, mồ mả không bị
động thì người chết đó mới được coi là ra đi thanh thản, mồ yên mả đẹp
và phù hộ độ trì cho con cháu. Giỗ đầu được tổ chức linh đình bởi những ý
 nghĩa đó.

Đáng chú ý là trong các vật phẩm cúng giỗ, người ta không bao giờ
dùng xôi đỗ đen hay các món canh cua, riêu ốc. Họ cũng thường cúng những
 món mà khi còn sống người đó thích ăn.

**Những trường hợp đặc biệt:**

**+ Trừ trùng:** Trường hợp người chết vào giờ độc hoặc
trùng tang người ta phải làm lễ trừ trùng. Biểu hiện của hiện tượng này
là thân nhân mơ thấy hồn người chết hiện về báo mộng than khóc hoặc kể
lể thiếu thốn, yêu cầu người sống gửi cho thứ này, thứ khác hoặc trong
vòng 100 ngày thân nhân luôn gặp hạn, ốm đau, tai nạn, làm ăn thất bại
hay có người đột tử. Trường hợp này người ta phải mời thầy cúng về làm
phép, yểm bùa để trừ tà.

Thầy cúng làm bốn lá bùa bỏ vào bốn ống tre rồi lên mộ làm lễ cúng.
Thầy phù phép rồi chôn bốn ống tre xuống bốn góc của ngôi mộ. Trở về nhà
 thầy lại cúng và làm phép ở ngoài sân, sau đó chôn một cái lưỡi cày ở
giữa gầm giường mà trước đây người chết nằm gọi là yểm đảo.

**+ Trẻ con chết:** Trẻ em dưới 16 tuổi chết thì không
được làm đám tang mà chỉ có một số thân nhân trong họ tộc khâm liệm rồi
đưa đi an táng một cách lặng lẽ. Mẹ đứa trẻ không được đi đưa tang
(người ta sợ bà mẹ sẽ không đủ sức chịu đựng đau đớn). Đám tang trẻ em
thường diễn ra vào lúc chiều tối. Trẻ nhỏ dưới 6 tuổi không được dùng
ván mà phải bó chiếu chôn. Từ 6 đến 15 tuổi được dùng ván nhưng chỉ được
 dùng ván thôi (ván làm từ gỗ của những chiếc ván đã được cải táng bỏ
ra). Trẻ dưới 6 tuổi chết thân nhân không được để tang và thờ cúng
(không cúng cơm 100 ngày, không có tuần đầu, 49 ngày và cả giỗ cũng
không có). Dân gian nói "chết mất giỗ" là để chỉ những trường hợp này.
Trẻ chết từ 7 đến 15 tuổi thì được giỗ nhưng không có cúng cơm 100 ngày
cũng như các lễ cúng tuần đầu, 49 ngày. Bàn thờ được lập riêng chứ không
 được thờ chung ở bàn thờ tổ tiên.

**+ Chết ở ngoài nhà:** Đó là các trường hợp như chết
đuối, chết tai nạn ngoài đường hoặc chết khi đang ở bệnh viện,... tức là
 khi chết người đó không ở trong nhà của mình. Trường hợp này người ta
kiêng không mang xác về nhà mà thường làm đám tang ở sân kho hay sân
đình hoặc dựng rạp ngay trên đường tới nghĩa địa. Các nghi thức tế lễ,
phúng viếng được tiến hành nhanh gọn ngay trong ngày, thường người ta
chôn vào khoảng giữa trưa (từ 12 đến 2 giờ chiều). Trường hợp trẻ em
chết đuối thì sau khi chôn từ 1 đến 3 ngày người ta phải làm lễ rước
hồn. Thầy cúng bắc một chiếc cầu kiều (cầu làm bằng mảnh vải trắng, dài
chừng 8m) từ dưới ao lên bờ, nơi đặt hương án. Trên hương án bày đủ xôi
thịt, rượu, hương, nến. Thầy làm lễ cúng rồi phù phép rước hồn, khi nào
trên tấm vải xuất hiện vết chân thì hồn đã lên bờ.

Về đại thể người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ nói chung đều tổ chức tang
lễ theo những nghi thức truyền thống đã được ghi lại trong Thọ Mai gia
lễ (cuốn sách do cư sĩ Hồ Sĩ Tân soạn từ thế kỉ 18) như lễ mộc dục, phạn
 hàm, khâm liệm, tế vong, rước tang, cúng 49 ngày, 100 ngày, giỗ chạp và
 tục cải táng...

Tuy nhiên, theo chiều đồng đại, việc áp dụng những nghi thức này, ở
mỗi vùng lại có những dị biệt nhỏ. Đôi khi, cùng một nghi thức nhưng
cách thức thực hiện lại khác nhau và theo đó quan niệm, cách lí giải của
 người dân cũng khác nhau. Chẳng hạn, đối sánh với nghi thức tang lễ ở
làng Xuân Tảo (thuộc xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm, Hà Nội), chúng tôi
thấy: ở Xuân Tảo có tục hú hồn nhưng ở Quỳnh Hoa thì không; lễ phạt mộc
thực hiện sau khi nhập quan chứ không phải trước lúc đưa đám. Đặc biệt
hơn là cùng nghi thức quay cữu nhưng ở Xuân Tảo, quan tài được đặt theo
hướng chân ở phía bàn thờ, đầu ở phía cửa, mặt hướng về bàn thờ với quan
 niệm cũng khác hẳn là để “vái lạy tổ tiên trước khi họ ra đi”...

Theo chiều lịch đại, những nghi thức này cũng có nhiều biến đổi bởi
ảnh hưởng của kinh tế, chính trị, xã hội, sự phát triển của khoa học kĩ
thuật... Hiện nay, ở đây không còn tục đặt tên thuỵ, tục con gái lớn lăn
 đường lăn huyệt, và con trai cả đội mũ rơm, chống gậy nữa.

Đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi của các vật phẩm phúng viếng. Nó
phản ánh rõ nhất ảnh hưởng của cơ chế thị trường, của thời kì đổi mới
(cả ở cách nghĩ của người dân), in dấu sự phát triển của kinh tế, khoa
học kĩ thuật, của mức sống xã hội. Xưa kia, người ta dùng vàng hương,
cau rượu, câu đối, vòng hoa và họ hàng thì dùng chè xanh hay gạo để đỡ
đần tang chủ. Ngày nay, phúng viếng tang ma người ta dùng hương, nến và
“phong bì” với quan niệm để cho giản tiện, lịch sự và không bị coi là
“cổ hủ”. Câu đối ngày càng ít dần, vòng hoa thờ thường chỉ có các cơ
quan, đoàn thể sử dụng. Nến thắp trên áo quan thay thế cho dầu bông xưa
kia và mỗi người chết đều có ảnh để thờ cúng.

Gạt nhẹ lớp bề mặt với những biến đổi nói trên chúng ta sẽ thấy một
mạch ngầm lặng lẽ chảy suốt chiều dài lịch sử mà vẫn không vơi cạn, vẩn
đục: ấy là quan niệm của nhân dân về sự sống và cái chết, lối sống đậm
đà tình làng nghĩa xóm, từ cộng cư, cộng đồng đến cộng cảm, cộng mệnh.
"Sinh kí tử quy" (Sống gửi thác về), "Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ",
"Nghĩa tử là nghĩa tận"... Đó còn là nhân sinh quan, vũ trụ quan của
người dân coi cái chết là sự trở về thế giới bên kia, một thế giới giống
 như thế giới trần tục. Từ bao đời nay những quan niệm ấy, những lối
sống ấy vẫn không thay đổi. Bởi vậy mà khi có một người chết thì chẳng
cần tang chủ báo tin, họ hàng, làng xóm kéo đến thăm hỏi, chia buồn và
làm giúp mọi việc, coi đó là trách nhiệm của mình. Họ thu xếp công việc
để đi đưa tang với tất cả tình làng nghĩa xóm, tâm nguyện tu nhân tích
đức mà không cần tang chủ phải biết đến sự có mặt của mình. Trong làng
có một người mất thì nhà nào cũng có người đi đưa ma, đám tang nào cũng
kéo thành đoàn dài, đông nghịt cả cánh đồng. Đó là thuần phong mĩ tục,
là lối sống ân tình, là đạo lí dân tộc, xứng đáng được trân trọng, gìn
giữ.