recursal/Fanatic-Fandom huggingface dataset:
Epigramat

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Epigramat** (gr. *ἐπίγραμμα* ('epigramma') — „**inskrypcja**”) – krótki, najczęściej żartobliwy utwór poetycki o charakterze **aforystycznym** lub **satyrycznym**. Pojęcie to swoje korzenie ma w starożytnej Grecji, gdzie oznaczało wierszowany, inskrypowany napis na pomnikach, grobowcach, darach wotywnych i tym podobnych miejscach.

## Powiązane pojęcia

* aforyzm;
* inskrypcja;
* satyra.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 379. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Archaizacja

**Stylizacja archaiczna**, inaczej **archaizacja** (z gr. *ἀρχαῖος* ('archaîos') — „dawny”, „stary”) − jeden ze sposobów stylizacji językowej, polegający na nadaniu tekstowi cech dawnego, nieużywanego już języka.

Sposobem archaizowania tekstu jest np. wykorzystanie staropolskiego słownictwa, dawnych form gramatycznych różnych części mowy, zmienionej składni (kolejność części zdania, budowa zdań złożonych).

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 368. [ISBN 978-83-02-13306-0]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „archaizacja” w serwisie *bryk.pl*.
Legenda

**Legenda** – z łac. *legenda* — „to, co powinno być przeczytane”; słowo pochodzące od łacińskiego czasownika *legere* — „czytać”.

1. **legenda** – osoba otoczona niezwykłą popularnością;
2. **legenda** – zmyślona lub przesadzona historia związana ze sławnymi postaciami, miejscami bądź wydarzeniami historycznymi;

**Powiązane znaczenia**:

* **legenda literacka** – gatunek literacki, będący opowieścią dotyczącą życia bohaterów – ważnych osób (władców, świętych) lub wydarzeń historycznych, nasycony motywami cudowności i fantastyki;
* **legenda mapy** – krótki tekst na marginesie mapy, objaśniający występujące na niej symbole graficzne i barwne;
* **legenda numizmatyczna** – wszelki napis na monecie, medalu lub pieczęci;
* **legenda muzyczna** – gatunek muzyczny, najczęściej o lirycznym charakterze utworów.
Ekstrapolacja

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Ekstrapolacja** – przewidywanie przebiegu danego **zjawiska** fizycznego w warunkach nieznanych na podstawie znajomości analogicznego zjawiska w warunkach znanych.

W ujęciu matematycznym **ekstrapolacja** polega na wyznaczaniu wartości **funkcji** *{ f(x) }*, określonej np. na przedziale *{〈a b〉}*, w punktach leżących poza tym przedziałem.

## Powiązane pojęcia

* funkcja matematyczna;
* zjawisko.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja ekstrapolacji w serwisie *pwn.pl*.
Chromosom

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Chromosom** – struktura zbudowana z **chromatyny** (DNA, RNA i białek), przechowująca **informację genetyczną** wewnątrz komórki.

## Powiązane pojęcia

* chromatyna;
* informacja genetyczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Biogaz

**Biogaz** – gaz palny, będący produktem **fermentacji metanowej** związków pochodzenia organicznego (np. ścieki, odpady komunalne, odchody zwierzęce, odpady przemysłu rolno-spożywczego, biomasa), a częściowo także ich rozpadu gnilnego. Jest jednym z najpopularniejszych **biopaliw** stosowanych na świecie.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego z 2009 r. w sprawie promowania i stosowania energii ze źródeł odnawialnych stanowi, że 20% energii produkowanej w Unii Europejskiej w 2020 r. ma pochodzić z **odnawialnych źródeł energii** (w Polsce 15%).

## Produkty wchodzące w skład biogazu

* **Metan** – posiadający dużą wartość opałową, z tego powodu wykorzystywany do produkcji energii cieplnej, elektrycznej czy napędzania pojazdów. Pozyskiwany jest ze ścieków, odpadów organicznych składowanych na wysypiskach, nawozu biologicznego oraz biomasy.

Z jednej tony odpadów uzyskuje się ok. 200 m3 biogazu, a z 1 m3 obornika – około 30 m3.

## Biogazownie

Biogaz powstaje najczęściej w instalacjach budowlanych zwanych **biogazowniami**.

Biogazownie służą do produkcji gazów opałowych z odpadów biologicznych. W skład instalacji wchodzi **zbiornik wstępny** (tu biomasa oddzielana jest od składników nienadających się do przetworzenia) oraz **komora fermentacyjna**. Zbiornik posiada mieszadła oraz specjalny samonośny dach pneumatyczny, pod którym zbiera się wyprodukowany gaz. Komorę fermentacyjną wypełnia się biomasą i zaszczepia odpowiednimi bakteriami. Muszą w niej panować właściwe warunki dla danego rodzaju bakterii, a przebieg procesu powinien być stale monitorowany. Pozostałości pofermentacyjne są składowane, a następnie, po **wapnowaniu**, używane jako nawóz. Biogaz składa się z metanu (40—80%), dwutlenku węgla (20—55%), siarkowodoru i niewielkiej ilości innych gazów. Wartość energetyczną ma przede wszystkim metan, dlatego przed zastosowaniem biogaz musi być oczyszczony z innych składników, a zawartość węglowodoru powinna sięgać ok. 90%. Gaz o takim składzie może zasilić instalacje **gazu ziemnego** lub zostać wykorzystany do produkcji energii elektrycznej.

## Powiązane pojęcia

* biopaliwo
* fermentacja metanowa;
* gaz ziemny;
* metan;
* odnawialne źródła energii;
Archaik

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Archaik** (**archeozoik**) – **eon** na Ziemi, będący drugim (po nieformalnym **hadeiku**) eonem **prekambru**.

Obejmuje etap geologicznej historii tej planety od uformowania się skorupy ziemskiej, do powstania na niej pierwszych form **życia**. Czasy jego trwania szacuje się na ok. 4—2,5 mld. lat temu.

## Powiązane pojęcia

* eon;
* hadeik;
* prekambr;
* życie.

## Uwagi

1. ↑ Hadeik jest uznawany oficjalnie za pierwszą erę geologiczną archaiku.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Animizacja

**Animizacja**, **ożywienie** (z łac. *animare* — „ożywiać”) − figura retoryczna będąca rodzajem **metafory**, polegającej na nadaniu przedmiotom lub pojęciom abstrakcyjnym cech występujących wyłącznie u istot żywych.

## Powiązane pojęcia

* metafora;
* personifikacja.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 377. [ISBN 978-83-02-12602-4]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „animizacja” w serwisie *bryk.pl*.
Agrochemia

**Agrochemia**, **chemia rolna** – dyscyplina naukowa wykorzystująca postęp w **chemii** w badaniach gleba—roślina—zwierzę. Zależności w tym układzie umożliwiają odżywianie roślin nawozami, które pozwalają na zwiększenie plonu, oraz regulację jego jakości.

## Powiązane pojęcia

* chemia;
* rolnictwo.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Fizyka teoretyczna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fizyka teoretyczna** – dział fizyki obejmujący teorie fizyczne opisujące procesy zachodzące w przyrodzie. Uzupełnia ją **fizyka doświadczalna**, dostarczająca materiału eksperymentalnego.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Ekumena

**Ekumena** (z gr. οἰκουμένη ('oikouménē') — „obszar zamieszkany”) – tereny zamieszkałe i wykorzystywane gospodarczo przez człowieka. Obecnie do ekumeny należy większa część lądów Ziemi położonych mniej więcej między 54° szerokości geograficznej południowej a 78° szerokości północnej, jednak z powodu czynników środowiskowych są one nierównomiernie zamieszkane.

Obszary zaludniane okresowo nazywa się **subekumeną**, zaś obszary niezamieszkane ani niewykorzystywane przez człowieka **anekumeną**.

Szacuje się, że ekumena i subekumena zajmują łącznie około 90% powierzchni lądów na Ziemi.

## Historia

Termin ten został wprowadzony przez starożytnych Greków i oznaczał obszary zamieszkane i znane ich geografom i podróżnikom, w centrum którego znajdowało się Morze Śródziemne. Obszar ten początkowo sięgał od Wysp Szczęśliwych (współcześnie utożsamia się je najczęściej z Wyspami Kanaryjskimi) po Chiny oraz od Wysp Brytyjskich po południowe krańce Sahary (Meroe) i północnych wybrzeży Oceanu Indyjskiego. Powiększał się on wraz z odkryciami geograficznymi.

## Powiązane pojęcia

* anekumena;
* subekumena.

## Źródła

#### Netografia:

* Rozmieszczenie ludności na świecie w serwisie *eszkola.pl**.*
Elektrostatyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Elektrostatyka** – dziedzina fizyki zajmująca się badaniem właściwości **ładunków elektrycznych** znajdujących się w stanie spoczynku, w tym **oddziaływań elektrostatycznych**.

## Historia

Pierwszą znaną historii osobą, która opisała oddziaływanie elektrostatyczne był grecki myśliciel **Tales z Miletu**. Przypisywał on niezwykłe właściwości m.in. bursztynowi (gr. *ἤλεκτρον* — 'ēlektron'), który z powodu podatności na oddziaływanie elektrostatyczne potrafił przyciągać lekkie ciała. Nie mogło być ówcześnie jednak mowy o naukowym spojrzeniu na to zjawisko, gdyż on sam był zdania, że dzieje się tak dlatego, ponieważ magnes posiada „duszę”, zaś jego pole magnetyczne jest na to świadectwem.

## Powiązane pojęcia

* elektryczność;
* ładunek elektryczny;
* oddziaływanie elektrostatyczne;
Barwienie odzieży

**Barwienie** lub inaczej **farbowanie odzieży** polega na zmianie koloru ubrań przy użyciu **barwników**.

## Historia

Barwniki towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat i wiele wskazuje na to, że zostały wynalezione niezależnie w różnych kulturach.
Pierwszy znany przypadek wykorzystania barwników miał miejsce około 30 tys. lat temu na terenie północnych Włoch, kiedy to użyto czerwonej ochry do ozdobienia kopca grobowego.

Zanim zaczęto stosować farbowanie, ludzie byli skazani na naturalne kolory włókien, z których tkano materiały. Wraz z pojawieniem się barwników wytwórcy mogli wreszcie przemienić bure tkaniny w żywe, pełne kolorów materiały.
Na najstarsze ślady barwienia odzieży mające około 7,5—5,7 tys. lat p.n.e. natrafiono podczas prac archeologicznych na terenie neolitycznej osady Çatalhöyük położonej w dzisiejszej Turcji. Pierwsze barwniki pochodziły wyłącznie ze źródeł naturalnych − pozyskiwano je z roślin, korzeni, kory drzew czy owadów. Nie jest jasne czy pierwsze farbowane tkaniny miały jakieś poza dekoracyjne znaczenie, wiadomo natomiast, że z czasem stały się oznaką zamożności i statusu społecznego.

Co najmniej 3 tys. lat p.n.e. w Indiach stosowano bardzo zaawansowaną metodę barwienia, podczas której wykorzystywano zaprawę farbiarską.

Około 1,5 tys. lat p.n.e. Fenicjanie opracowali barwnik znany jako purpura tyryjska, który przez wieki był stosowany do farbowania jedynie strojów królów, cesarzy i najwyższych kapłanów.

### **Trivia**

Kiedy w 331 roku p.n.e. Aleksander I Wielki podbił Persję i zdobył Persepolis, w skarbcu miasta znalazł purpurowe szaty. Szacuje się, że gdyby doszło do ich odnalezienia warte byłyby one obecnie miliony dolarów.

## Powiązane pojęcia

* barwnik;
* farbowanie;
* odzież.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Farsa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Farsa** (z fr. *farce* — „krotochwila”, „sytuacja **absurdalna**”) – gatunek literacki będący odmianą **komedii**, oparty na błahych konfliktach i dynamicznej akcji, pełnej nieprawdopodobnych zdarzeń i zbiegów okoliczności.

Głównym założeniem farsy jest wywoływanie żywiołowego śmiechu u widzów oraz **komiczność** przedstawionych w niej bohaterów i sytuacji.

## Powiązane pojęcia

* absurd;
* groteska;
* komedia;
* komizm.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 371. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Katmandu

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Katmandu** (nep. काठमांडू — trl. ‘Kāṭhmāṁḍū’) – stolica oraz największe miasto Federalnej Demokratycznej Republiki Nepalu.

## Uwagi

1. ↑ Używana jest także nazwa miasta **काठमाडौ**; trl. ‘Kāṭhmāḍauṁ’.
Kwarc

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Kwarc** –

## Zastosowanie

Stopiony kwarc przy powolnym chłodzeniu tworzy tzw. **szkło kwarcowe**, z którego wytwarza się m.in. lampy w solariach, salach szpitalnych, światłowody, tygle laboratoryjne.

Jako, że kryształy kwarcu mają właściwości piezoelektryczne, to umieszczenie ich w zmiennym polu elektrycznym sprawi, że kryształy te będą kurczyć się i rozszerzać, emitując ultradźwięki. Umożliwiają one uzyskanie obrazów różnych obiektów, co wykorzystywane jest w sonarach – do lokalizacji gór lodowych, ławic ryb. Powszechnie stosuje się tą technikę także w medycynie, w której znajduje ona zastosowanie w badaniach USG.

Kryształy kwarcu służą także do produkcji niezwykle dokładnych zegarów oraz – ze względu na zjawisko piezoelektryczne zapalniczek i zapalarek.

Jako kamień ozdobny jest stosowany w jubilerstwie. W przemyśle optycznym używa się go do wyrobu soczewek i pryzmatów.

## Powiązane pojęcia

* ditlenek krzemu;
* krzem;
* krzemiany;
* szkło kwarcowe;

## Źródła

#### Netografia:

* O kwarcu i jego zastosowaniach w serwisie *epodreczniki.pl*.
Abak

**Abak**, **abakus** (z łac. *abacus* — „**liczydło**”, dosł. „płaska powierzchnia”, „panel”) – metoda wykonywania obliczeń matematycznych za pomocą określonej ilości kamieni na płaskiej powierzchni.

## Historia

Sposób ten znany był w starożytnej Grecji i Rzymie, używany także przez wcześniejsze ludy, być może już w starożytnej Babilonii. Metoda ta przetrwała do dziś w ulepszonej technicznie postaci drewnianej ramki z koralikami nanizanymi na druty (m.in. w Polsce jako „liczydło”, w Rosji – „sczioty”, w Japonii – **soroban**).

Technika ta została wyparta w drugiej połowie XX w. za sprawą wynalezienia **kalkulatorów elektronicznych**.

## System działania

Druty liczydła określają miejsce w **systemie pozycyjnym**. Przykładowo w systemie dziesiętnym kolejne druty, licząc od prawej do lewej, odpowiadają jednostkom, dziesiątkom, setkom, tysiącom, itd.

Poprzez przesuwanie w górę koralików na każdym z drutów przedstawiamy cyfry konkretnej liczby naturalnej. Na przykład, na prostym abakusie dziesiętnym liczbę

8493

{\displaystyle 8493}

 wprowadzamy przez przesunięcie w górę trzech koralików na pierwszym drucie (trzy jednostki), dziewięciu koralików na drugim drucie (dziewięć dziesiątek), czterech koralików na trzecim drucie (cztery setki) oraz ośmiu koralików na czwartym drucie (osiem tysięcy)

## Powiązane pojęcia

* liczydło;
* kalkulator;
* pozycyjny system liczbowy;
* soroban.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Alegoria

**Alegoria** (z gr. *ἀλληγορία* ('allegoría') — „mówienie obrazowe”) − figura retoryczna (**metafora**) oznaczająca motyw, który w dziele literackim (i w sztuce w ogóle) ma obok znaczenia dosłownego także ukryte, domyślne (alegoryczne). Może to być zdarzenie, postać czy przedmiot. Znaczenie poszczególnych alegorii kształtuje się wiekami, czego efektem są podobne skojarzenia przez każdego człowieka w obrębie danej kultury.

W europejskich bajkach alegoriami ludzkich cech są postacie zwierzęcych bohaterów, np. lis − przebiegłość, mrówka − pracowitość. W sztukach plastycznych sowa jest alegorią mądrości, czy też waga − sprawiedliwości.

Od **symbolu** alegoria różni się tym, że z założenia wszyscy powinni rozumieć ją podobnie lub tak samo, symbol zaś interpretowany może być wielorako.

## Powiązane pojęcia

* metafora;
* symbol.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 377. [ISBN 978-83-02-12602-4]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „alegoria” w serwisie *bryk.pl*.
Apostrofa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Apostrofa** – **figura retoryczna** oznaczająca bezpośredni, często uroczysty zwrot do osoby, pojęcia czy przedmiotu stosowana w utworach poetyckich lub przemówieniach. Wykorzystuje się ją w celu zmiany nastroju bądź wywołania określonego wrażenia u odbiorcy.

Przykładem może być apostrofa do Litwy, uważana za jedną z najbardziej klasycznych w polskiej literaturze, czyli pierwsze wersy *Pana Tadeusza* (1834) autorstwa Adama Mickiewicza (1798—1855).

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 378. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Eumenidy

***Eumenidy*** (oryginalnie w gr. ***Εὐμενίδες*** — 'Eumenídes') – antyczny dramat autorstwa greckiego poety i pisarza **Ajschylosa**, który po raz pierwszy ukazał się w 458 r. p.n.e.

Nazwa dramatu wzięła się od Eumenid, zwanych też **Eryniami** lub Erynnami, będących w mitologii greckiej boginiami zemsty, kary, gniewu i wyrzutów sumienia. Była to trzecia i ostatnia część trylogii tragicznej ***Oresteja***.

## Fabuła

*Eumenidy* przedstawiają proces Orestesa, księcia Argos, który zamordował swoją matkę Kiltajmestrę. Bóg Apollo postanawia bronić Orestesa, argumentując jego zbrodnię pitagorejską logiką spermizmu, według której brzuch matki służył jedynie jako przechowalnia do czasu narodzin dziecka, wobec czego Orestes wraz z matką nie posiadają żadnych relacji.

## Powiązane pojęcia

* Erynie (Eumenidy);
* *Oresteja*;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Lipawa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Lipawa** (łot. *Liepāja*) – miasto (miasto wydzielone) położone na zachodzie Łotwy, znajdujące się nad wybrzeżem Morza Bałtyckiego oraz **Jeziora Lipawskiego**. Trzecie co do wielkości miasto w kraju pod względem liczby mieszkańców (**68 535**) i czwarte pod względem powierzchni (**60,37 km²**). Jeden z najważniejszych portów morskich oraz węzłów komunikacyjnych na Łotwie.

Lipawa jest również największym miastem, a także centrum kulturalnym regionu **Kurlandii**.

## Demografia

### **Mniejszości narodowe i etniczne**

#### **Polacy**

W mieście istnieje niewielka (ok. 700—800 osób) społeczność polonijna, która stanowi ok. 1% wszystkich jego mieszkańców.

Historia Polaków w Lipawie ma stosunkowo bogate i długie tradycje. W tutejszej szkole uczył się pierwszy prezydent II RP Gabriel Narutowicz. Urodził się oraz spędził tu swoje dzieciństwo malarz Stanisław Grabowski. W filharmonii lipawskiej (obecnie Teatr w Lipawie) występował Emil Młynarski. Z miastem związany jest również kompozytor Aleksander Około-Kułak.

W projekt linii kolejowych prowadzących do miasta zaangażowany był bankier Jan Gotlib Bloch, który przyczynił się do rozwoju miasta jako uzdrowiska, a także inżynier Hipolit Cieszkowski.

W 2018 roku historyk Marek Głuszko wydał książkę pt. *Polacy w Lipawie – historia znana, nieznana, zapomniana* traktującą o historii Polaków w tym mieście.

Obecnie w Lipawie funkcjonują dwa polonijne stowarzyszenia:

* stowarzyszenie „Wanda” – oddział Związku Polaków na Łotwie w Lipawie (od 1989);
* zespół pieśni „Bursztynki” (od 2004).

## Polityka

Przewodniczącym Rady Miejskiej (merem) Lipawy jest od 2021 roku **Gunārs Ansiņš** – drugi w historii miasta przedstawiciel Partii Lipawskiej (*Liepājas partija*) piastujący to stanowisko.

Jego poprzednikiem w latach 2018—2021 był **Jānis Vilnītis** z ramienia partii Łotewskie Zjednoczenie Regionów (*Latvijas Reģionu apvienība*).

## Religia

Lipawa jest siedzibą rzymskokatolickiej diecezji lipawskiej. Jej biskupem diecezjalnym jest Viktors Stulpins.

## Sport

W mieście urodził się koszykarz Kristaps Porziņģis, grający aktualnie (2022) w lidze NBA dla drużyny Washington Wizards.

## Powiązane pojęcia

* Jezioro Lipawskie;
* Kurlandia;

#### Osoby związane z miastem:

* Gunārs Ansiņš (1970—);
* Jan Gotlib Bloch (1836—1902);
* Hipolit Cieszkowski (1835—1907);
* Stanisław Grabowski (1901—1957);
* Emil Młynarski (1870—1935);
* Gabriel Narutowicz (1865—1922);
* Aleksander Około-Kułak (1870—1954);
* Kristaps Porziņģis (1995—);
* Viktors Stulpins (1971—);
* Jānis Vilnītis (1969—).

## Uwagi

1. ↑ Dawniej **Libawa**.
2. ↑ W języku łotewskim – ***republikas pilsēta***.
3. ↑ Dane na 2020 rok.

## Źródła

#### Netografia:

* Polacy na Łotwie – program informacyjny „Akcenty polskie” w serwisie *youtube.com*.
Język francuski

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Język francuski** (*langue française*, *français*) − język (mowa) pochodzenia indoeuropejskiego, należący do zachodniej grupy **języków romańskich**, mający swoje korzenie w łacinie ludowej. Obejmuje pięć grup dialektów na czele z **dialektem francuskim centralnym** jako najpowszechniej używanym.

Francuskim jako językiem ojczystym posługuje się obecnie ok. 60—80 mln. ludzi, przede wszystkim na terenach **Republiki Francuskiej**, zachodnich kantonów Konfederacji Szwajcarskiej, południowej części królestwa Belgii – Walonii, francuskojęzycznej części Kanady – Quebecu, a także na obszarze Księstwa Luksemburga. Funkcjonuje on również jako język urzędowy i pomocniczy dla ok. 200 mln. ludzi, pochodzących głównie z terytoriów kolonizowanych bądź należących w przeszłości do Francji.

Język francuski jest jednym z sześciu języków uznawanych za obowiązujące na kongresach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Jest on również podstawowym językiem używanym przez międzynarodową społeczność dyplomatyczną.

## Historia

Historia języka francuskiego podzielona jest zwyczajowo na trzy okresy:

* **okres starofrancuski** (ok. IX—XIII w.);
* **okres średniofrancuski** (ok. XIV—XVI w.);
* **okres nowofrancuski** (trwający od ok. XVII w.);

## Literatura

Język francuski posiada tradycje literackie sięgające XII wieku.

## Powiązane pojęcia

* Francja;
* języki romańskie;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Jungla de las Telarañas

En la región de *Aeria*, hay una jungla que divide las provincias de *Adora* y de *Pyra*. La Jungla de las Telarañas se llama así no sólo por las arañas gigantes que habitan el lugar, sino también por un grupo de arañas humanoides conocido como *driders* o damas arácnidas (mitad mujeres, mitad arañas gigantes).

Es por este motivo que viajar por una jungla de clima tropical y toparse con gigantescas telarañas entre los árboles es común, lo que genera peligrosos pero admirables paisajes.

La flor de serpiente crece aquí también, la cual es valorada por quienes comercian y usan venenos para extraer las *lágrimas de serpiente*.
Autotrofizm

**Autotrofizm**, **samożywność** (z gr. *αυτóς* ('autós') — „sam” + *τροφή* ‎('trophē') — „żywność”) – jeden z dwóch podstawowych (obok **heterotrofizmu**) sposobów odżywiania się organizmów. Są to istoty zdolne do samodzielnego wytwarzania pokarmu ze związków nieorganicznych, z których uzyskują energię.

Organizmami samożywnymi są rośliny, niektóre protisty oraz nieliczne bakterie.

## Rośliny

Niemal wszystkie rośliny wytwarzają pokarm dzięki **fotosyntezie**. Podczas tego procesu z prostych związków nieorganicznych (dwutlenku węgla i wody) – przy udziale światła – powstaje cukier (glukoza). Roślina uzyskuje z niej potrzebną do życia energię oraz związki budulcowe i zapasowe.

## Bakterie

Samożywne bakterie wykorzystują do produkcji związków organicznych energię chemiczną zawartą w związkach nieorganicznych. Przeprowadzany przez nie proces nazywa się **chemosyntezą**.

## Powiązane pojęcia

* chemosynteza;
* fotosynteza;
* heterotrofizm.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „autotrofizm” w serwisie *pwn.pl*.
Finlandia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Finlandia**, **Republika Finlandii** (fiń. *Suomi*, *Suomen tasavalta*; szw. *Finland*, *Republiken Finland*) – **państwo** unitarne w Europie, znajdujące się w jej północnej części. Od 1 stycznia 1995 r. państwo członkowskie Unii Europejskiej.

Stolicą, a także największym miastem Finlandii są **Helsinki** (szw. *Helsingfors*).

## Historia

### XXI wiek

4 kwietnia 2023 r. Republika Finlandii, po trwających przez rok negocjacjach, dołączyła do Sojuszu Północnoatlantyckiego, stając się tym samym 31. uczestnikiem traktatu.

## Powiązane pojęcia

* **państwa świata**;
* Helsinki.
Jezioro przybrzeżne

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jezioro przybrzeżne** – **jezioro** powstałe w wyniku odcięcia od morza niewielkich zatok lub zalewów przez mierzeje albo osady rzeczne (aluwia). Są to jeziora stosunkowo duże, lecz płytkie.

W Polsce przykładami tego typu jezior są: Gardno, Jamno czy Bukowo.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Film animowany

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Film animowany** – rodzaj **filmu**, w którym statyczne obrazy zostają wprawione w pozorny ruch. Kolejne klatki filmu animowanego zawierają **rysunki** bądź zdjęcia obiektów znajdujące się za każdym razem w nieco innym położeniu, co daje efekt złudzenia ruchu.

## Powiązane pojęcia

* animacja;
* film;
* rysunek.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 371. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Cząsteczka

**Cząsteczka**, **molekuła** – najmniejsza część **związku chemicznego**, wykazująca jego właściwości. Składa się z **atomów** tego samego **pierwiastka chemicznego** (np. H2, O2) lub z atomów różnych pierwiastków, czyli związków chemicznych (np. H2O, Fe2O3).

## Powiązane pojęcia

* atom;
* pierwiastek chemiczny;
* związek chemiczny.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Lidia Galera: *To proste – chemia dla gimnazjalistów*. Wydawnictwo Eremis, wydanie pierwsze, Warszawa 2005 [ISBN 83-89622-17-3]
Autobiografia

**Autobiografia** (z gr. *αυτóς*  ('autós') — „sam” + *βίος* ('bíos') — „życie” + *γράφω* ('grápho') — „pisać”) − utwór epicki, którego tematem jest życie własne **autora**-bohatera. Oprócz relacji o zdarzeniach zawiera także fragmenty poświęcone życiu wewnętrznemu − uczuciom, przeżyciom, przemyśleniom.

Podobnie jak **pamiętnik** (zwany też **wspomnieniem**), pisana jest z dużego dystansu czasowego.

## Powiązane pojęcia

* autor;
* biografia;
* dziennik;
* pamiętnik.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 378. [ISBN 978-83-02-12602-4]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „autobiografia” w serwisie *Wikisłownik*.
Fraszka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fraszka** (z wł. *frasca* — „drobiazg”, „błahostka”) – krótki **utwór literacki** pisany **lirycznie**, najczęściej o charakterze żartobliwym bądź **satyrycznym**, przyjmujący formę krótkiej historyjki lub wyznania.

Ów gatunek literacki cechować się może nieszablonowymi pomysłami konstrukcyjnymi (np. możliwością czytania wersów w obie strony) bądź zaskakującym zakończeniem. W zależności od tematu wyróżnia się m.in. fraszki obyczajowe, miłosne czy filozoficzne.

## Powiązane pojęcia

* liryka;
* satyra;
* utwór literacki;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 371. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Geobotanika

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Geobotanika** – dział botaniki obejmujący głównie fitogeografię oraz fitosocjologię, a także niektóre działy ekologii roślin. Jako nauka o rozmieszczeniu roślin na Ziemi, dąży do wyjaśnienia sposobu rozmieszczenia gatunków i zbiorowisk roślinnych.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83−7389−938-3]
Ajschylos

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Ajschylos** (ur. w 525 p.n.e., zm. 456 p.n.e) – grecki dramaturg, poeta, jeden z najsłynniejszych twórców starożytnej **tragedii greckiej**, który wsławił się m.in. jako pomysłodawca ubogacenia dramatu o drugiego aktora.

Jego sztuka *Persowie* jest najstarszą w historii zachowaną sztuką teatralną.

## Życiorys

### **Dzieła:**

* *Persowie*;
* *Eumenidy* (458 p.n.e.);

#### Osoby:

* Sofokles (496—406 p.n.e.);
* Tespis (VI w. p.n.e.);

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 369. [ISBN 978-83-02-13306-0];
* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Bestias Desplazadoras

*Por Windam el Mago*

Monstruos felinoides de alrededor de cinco metros entre hocico y cola (menos de cuatro sin cola) de pelajes entre azul y gris. Poseen seis patas (cuatro parecen ser delanteras) y un par de tentáculos con púas en su extremo final, los cuales usan cono armas. Ellos habitan en el sureste de las *montañas de Runedar*, al nororeste de la frontera entre las regiones de *Aeria* y *Axis*.

Sin embargo, estas bestias cazadoras reciben su nombre por su singular cualidad de estar rodeadas de una ilusión que las proyecta a unos pasos de donde verdaderamente se encuentran, funcionando como un muy buen mecanismo de defensa.

Se estima que Felinus, un mago loco y obsesionado con los gatos, desarrolló estas monstruosidades buscando el felino perfecto. Es por eso que les agregó los tentáculos que usan para ataques rápidos, un par de patas con una gran cola para correr y trepar más fácil y primordialmente, sus dones defensivos.

Estos felinos cazan criaturas, animales e incluso gente de las *razas*, los cuales son atacados, mutilados y perseguidos por horas. Una vez muertos, se llevan los trofeos de sus víctimas a sus guaridas. Es más, en el suroeste de Axis, al borde de Aeria, hay una cueva llamada la "*Cueva de Felinus*", donde se rumorea que hay numerosos tesoros de distinta índole compuestos por las victorias de estas monstruosidades.
Kilogram

**Kilogram** – podstawowa jednostka **masy** w układach jednostek miar: **SI**, **MKS** oraz **MKSA**.

Decyzją metrologów, która zapadła w trakcie 26. Generalnej Konferencji Miar (2019), ustalono definicję tej jednostki. Od tego czasu kilogram jest równy wartości liczbowej **stałej Plancka** (

h

{\displaystyle h}

), wynoszącej

6,626
07015
×

10

−
34

k
g

⋅

m
2

⋅

s

1

{\displaystyle 6{,}62607015 \times 10^{-34}\, \operatorname {{kg}\cdot{m^2}\cdot{s^{-1}}}}

 wyrażonej w jednostce

J
⋅

s

{\displaystyle J\cdot {s}}

, która jest równa

k
g

⋅

m

2

⋅

s

1

{\displaystyle \operatorname {{kg}\cdot {m^{2}}\cdot {s^{-1}}} }

;
 przy czym metr i sekunda zdefiniowane są za pomocą

c

{\displaystyle c}

 i

△

v

{\displaystyle \triangle{v}}

C
s

{\displaystyle {Cs}}.

## Historia

**Dawna definicja**:
Zgodnie z definicją, która obowiązywała do 20 maja 2019 roku, kilogram (

k
g

{\displaystyle kg}

) obliczony został na podstawie wzorca, przechowywanego w Międzynarodowym Biurze Miar i Wag (fr. *Bureau international des poids et mesures*) w Sèvres, we Francji. Była to jedyna jednostka SI, dla której podstawą definicji był określony przedmiot, a nie odwołanie się do stałych fizycznych.

## Powiązane pojęcia

* masa;
* stała Plancka;
* układ jednostek miar MKS;
* układ jednostek miar MKSA;
* układ SI;
* wielkość fizyczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Elżbieta Senderska: *Vademecum maturzysty – fizyka*. Wydawnictwo edukacyjne „Greg”, Kraków 2018 [ISBN 978-83-7517-662-9]
Aparat Golgiego

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Aparat Golgiego** – organellum powszechnie występujące w komórkach eukariontów.

Ma on postać stosu przylegających do siebie, spłaszczonych pęcherzyków. Każdy z nich przechowuje i modyfikuje białka wytworzone w siateczce śródplazmatycznej.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
Strategy for Base 8

## Dragloon + Lightning Strategy

Army composition:

10 Dragons

CC: Max lvl balloons

3 Lightning

1. Zoom into designated air defense and drop 3 lightning in the exact center tile of the 3x3.
2. Drop 1 dragon on each side of the funnel to "cut the line" for your main body of dragons (next step) to push into the base.
3. Drop the main body of dragons in a line creating the funnel to the air sweeper and second air defense.
4. Deploy CC balloons just after the dragons start taking fire from the last air defense, going directly for the air sweeper.
Alfabet grecki

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Alfabet grecki** – pismo powstałe około IX wieku p.n.e., służące do zapisu **języka greckiego** i języków kilku ludów znajdujących się pod wpływem **starożytnej kultury greckiej**.

Alfabet grecki składa się obecnie z 24 liter.

## Litery alfabetu greckiego

Alfabet grecki korzysta z 24 znaków (liter), mających określoną wymowę. W zależności od tego gdzie te znaki w słowie występują, wymowa może ulegać zmianie.

## Powiązane pojęcia

* alfabet;
* język grecki;
* starożytna Grecja.
Cuerpo a Cuerpo

Armas Cuerpo a Cuerpo

Tipos de armas Cuerpo a Cuerpo:

Cuchillos

También llamados Armas Blancas o Melee (Cuerpo a Cuerpo en inglés), este tipo de armas sirven para el combate cercano o cuando se esta en un aprieto ( Sin munición, arma primaria inadecuada, etc). Las características mas impotantes que hay que tener en cuenta al elegir un arma de Cuerpo a Cuerpo es el alcance y el daño. El jugador siempre tendra un arma de Cuerpo a Cuerpo para usar al apetrar 3.

Lista de Armas Cuerpo a Cuerpo en el juego:
Australopithecus afarensis

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

***Australopithecus afarensis*** –

## Występowanie

Miejscem występowania tego gatunku była Afryka Wschodnia, w szczególności dzisiejsza Etiopia oraz Kenia. Szczątki *Australopithecus afarensis* znajdowano w wielu miejscach:

* na terenie Parku Narodowego Omo;

(mapa podglądowa)

* na stanowisku archeologicznym Belohdelie;

(mapa podglądowa)

* na stanowisku archeologicznym Maka;

(mapa podglądowa)

* na stanowisku archeologicznym Hadar;

(mapa podglądowa)

* w regionie Fejej;

(mapa podglądowa)

## Powiązane pojęcia

* australopitek;
* *Lucy*;
* *Selam*.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Robin McKie: *Małpolud – opowieść o ewolucji człowieka*. Wydawnictwo Muza SA, wydanie I, Warszawa 2001 [ISBN 83-7200-741-1]

#### Netografia:

* Opis gatunkowy *Australopithecus afarensis* w witrynie *bradshawfoundation.com*
Chromatyna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Chromatyna** (z gr. *xρωμα* ('chrōma') — „barwa”) – substancja składająca się z DNA, RNA oraz białek histonowych, z której zbudowane są **chromosomy**.

Swoją nazwę zawdzięcza właściwościom chemicznym (łatwo przybiera barwę), co pozwala skutecznie ją wykryć. Chromatyna jest dzięki temu popularną substancją na polu badań naukowych.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Fermentacja octowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fermentacja octowa** – biochemiczny proces powstawania **kwasu octowego** z **alkoholu etylowego** w rozcieńczonym roztworze wodnym z udziałem bakterii. Nie jest procesem właściwej **fermentacji** (zachodzi w warunkach tlenowych) i jest zaliczana do **pseudofermentacji**.

## Proces powstawania

Substratem służącym do produkcji kwasu octowego może być wino, w którym obecne są zarówno **drożdże** jak i **bakterie fermentacji octowej**. Nie rozwijają się one, dopóki warunki są beztlenowe. Dopiero w obecności tlenu bakterie przekształcają alkohol etylowy w kwas octowy. Może to być także proces pożądany – dzięki niemu bowiem uzyskuje się z wina **ocet winny**.

## Powiązane pojęcia

* bakterie fermentacji octowej;
* drożdże;
* etanol;
* fermentacja;
* fermentacja alkoholowa;
* kwas octowy;
* ocet winny.

## Źródła

#### Netografia:

* O fermentacji octowej w serwisie *epodreczniki.pl*.
Anatomia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Anatomia** (z gr. *ἀνατομή* ('anatomē') — „krajanie”) – nauka biologiczna badająca budowę wewnętrzną organizmów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „anatomia” w serwisie *pwn.pl*.
Raíz dorada

Un tubérculo dorado que crece naturalmente en el *bosque de las luces*, en la región de *Erdania*. Al herbirlo por horas hasta que se disuelve y luego filtrarlo, se obtiene un veneno que al ingerirlo, genera una sensación de confianza con la primera persona que interactúe con la víctima.

Aunque los locales del bosque de las luces usan la raíz dorada en numerosas festividades, hay gente con acceso a dinero e invernaderos que ha logrado desarrollar su plantación para darle un uso más malicioso. Sin embargo, dadas las particularidades del clima que necesita, son muchos más los que la han plantado sin éxito.
Epos

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Epos**, **epopeja** (z gr. *έπος* ('épos') — „słowo”) – jeden z najstarszych gatunków literackich. Obejmuje obszerne utwory poetyckie, rzadziej także pisane prozą.

W eposie narrator opowiada o losach narodu (lub plemienia czy grupy etnicznej) i jego bohaterskich przedstawicieli na tle wydarzeń dla niego przełomowych. W utworach tych obok ludzi często występują również postacie fantastyczne.

Jednym z popularniejszych podgatunków eposu jest **epos rycerski**.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 370. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Kandela

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Kandela** (z łac. „**świeca**”) – podstawowa jednostka w układzie jednostek miar **SI**, określająca **światłość** jaką emituje źródło **światła**.

Definiuje ona światłość jaką ma w określonym kierunku źródło światła emitujące monochromatyczne **promieniowanie elektromagnetyczne**
 o częstotliwości 540 × 1012 Hz i którego natężenie promieniowania w tym kierunku jest równe

1
683

W

s
r

{\displaystyle \frac{1}{683} \frac{W}{sr}}

 (1 wat na 683 steradiany).

Jego **wartość** w układzie SI wyrażana jest poprzez oznaczenie

c
d

{\displaystyle cd}

.

## Powiązane pojęcia

* promieniowanie elektromagnetyczne;
* światło;
* światłość;
* świeca;
* układ SI;
* wielkość fizyczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Elżbieta Senderska: *Vademecum maturzysty – fizyka*. Wydawnictwo edukacyjne „Greg”, Kraków 2018 [ISBN 978-83-7517-662-9]
La Guerra de los Bosques

Bajo el gobierno
del último rey expansionista, Markan III el Sangriento, en el *año 396* los *humanos* del *Reino del Hombre*
deciden construir un aserradero en el bosque élfico*.* Bajo una serie de advertencias, los *elfos*mandaron una ofensiva ante los soldados del aserradero*,* iniciando la guerra entre humanos y elfos.

Dado que las
tropas del reino estaban esperando a los elfos, estos nunca atacaron, esperando
a los humanos en el bosque. Para incitar al ataque, los soldados humanos por
orden del rey fueron a quemar los bordes del bosque en diferentes puntos.

Después de años de
diversos ataques tanto físicos como mágicos, los elfos lograron tomar la
iniciativa y atacar con arcos élficos que lograban abarcar una mayor distancia
que los de sus contrapartes. Con un masivo abastecimiento de flechas diseñadas
para penetrar armadura, los arqueros elfos lograron generar una masacre en la
(entonces) base de *Aran*.

Aun después de la
ofensiva, el rey comenzó a recolectar masivas tropas de soldados y magos de
todas las provincias. Sin embargo, con su misteriosa muerte en el *año 403*, su sucesor, el rey Cassius II
el blanco, volvió la paz ente ambos bandos automáticamente.

Después de esta
batalla, los elfos decidieron desarrollar sus arcos, los cuales son los mejores
en *Ramnis* hasta el día de hoy. Aran se volvió de una base militar en una ciudad
comercial importante en el reino, pero a pesar del paso del tiempo, los elfos
no olvidan la hostilidad que pueden llegar a desarrollar los humanos.
Strategy for Base 14

## Giant/Balloon Strategy

Army composition:

30 archers (CC Kill Squad and clean up)

10 wall breakers

rest giants

cc: max lvl balloons

Lightning

1. Lure out and kill CC troops in the designated area, use lighting if needed
2. Deploy giants quickly against the designated defense, use one to check for traps and try to keep at least 4 giants back. Use wall breakers (all of them) behind giants in between mortar shots.
3. Deploy against designated defenses, starting with the one at the CC deployment (next step). Work around the base slowly as the CC balloons work through the base but try to stay ahead of the balloons.
4. Deploy CC against the wizard tower, try to be on the side of the archer tower hoping it will go to the archer tower next
5. use any archers left over from step 1 to clean up after defenses are destroyed
Atom

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Atom** – najmniejsza część **pierwiastka** zachowująca jego właściwości.

## Powiązane pojęcia

* cząstka elementarna;
* jądro atomowe;
* pierwiastek.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Lidia Galera: *To proste – chemia dla gimnazjalistów*. Wydawnictwo Eremis, wydanie pierwsze, Warszawa 2005 [ISBN 83-89622-17-3]
Literatura

**Literatura** (z etr. *littera* — „**litera**”, „pismo”) − wszystkie **utwory literackie** zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

Ciężko jest jednoznacznie określić, co odróżnia literaturę od innych form wypowiedzi utrwalonych w piśmie. Wprawdzie teksty użytkowe, techniczne i naukowe traktuje się czasami jako literaturę (**literatura stosowana**), to jednak najczęściej ogranicza się jej definicje do utworów zaliczanych do tzw. **literatury pięknej**, której autorzy nie poprzestają jedynie na relacjonowaniu faktów, lecz – często sięgając po fantazję – wyrażają idee, odczucia, emocje czy doświadczenia będące udziałem człowieka. Dzieło literackie może wyrażać lęki, pragnienia lub odczucia całego narodu, stając się utworem niezwykle ważnym dla jego historii i kultury.

Literatura umożliwia ideom jej autorów na przekraczanie granic geograficznych, kulturalnych i czasowych, służąc często jako pomost między różnymi kulturami, pokoleniami czy cywilizacjami.

## Historia

Literatura nie mogłaby zaistnieć bez wcześniejszego wynalezienia pisma, które samo w sobie nie tworzy jednak literatury. Co prawda już 3000 lat p.n.e. wśród kultur epoki brązu starożytnej Mezopotamii, jednak teksty literackie pojawiły się dopiero 400 lat później w Sumerze. Przed wynalezieniem pisma literatura mogła istnieć jedynie w tradycji oralnej, tj. w formie ustnej, przekazywana z pokolenia na pokolenie w postaci opowieści lub mitów.

Jednym z najwcześniejszych i najbardziej znanych tekstów literackich jest spisany w języku akadyjskim około 2150 r. p.n.e. *Epos o Gilgameszu* – odyseja Gilgamesza, na wpół legendarnego króla sumeryjskiego miasta Uruk.

Później w obrębie wielu starożytnych cywilizacji pojawiały się zróżnicowane formy literackie – od poezji, przez dramat, formy epickie, po komiksy.

## Powiązane pojęcia

* litera;
* literatura piękna;
* literatura stosowana;
* literaturoznawstwo;
* pismo;
* utwór literacki.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Fikcja literacka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fikcja literacka** – elementy **świata przedstawionego** przedstawione w utworze literackim, które pozostają wyobrażeniem autora.

Jak zaznacza literaturoznawca i polonista Witold Bobiński podobieństwo do rzeczywistości nie wyklucza fikcji, gdyż nawet świat „**utworu realistycznego**” jest jedynie światem „na niby”, nie istniejącym nigdy w przestrzeni i czasie rzeczywistym.

Przeciwieństwem fikcji literackiej są pamiętniki, dzienniki, biografie czy teksty dziennikarskie, a więc gatunki literackie, których treść oparta jest na prawdziwych wydarzeniach, postaciach oraz słowach.

## Powiązane pojęcia

* fantastyka;
* fikcja;
* świat przedstawiony.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 371. [ISBN 978-83-02-12602-4]