Twierdza na wyspie Imrali

Imrali (właść. İmralı) to mała wysepka w południowej części Morza Marmara, na której znajduje się rozbudowany kompleks więzienny. Twierdza może pomieścić nawet do 12000 więźniów, ale rzeczywiste obłożenie nigdy nie przekroczyło 7000. Obecnie przetrzymywanych jest tam 3254 ludzi, głównie z Cesarstwa Bizantyjskiego, ale także z Imperium Osmańskiego oraz kilku innych krajów.

## Historia fortyfikacji

Imrali zamieszkana była przez greckich rybaków do XV wieku. Po Wielkiej Inwazji na Bosfor z 1453 cesarz Klementinos II nakazał budowę zamku, w którym planował zacumować flotę, broniącą dostępu do Konstantynopola od strony morza. Budowa została ukończona w 1495, ale sama flota nigdy nie powstała, a kilka przydzielonych tam okrętów nigdy nie zostało użytych.

W 1545 skazany w pokazowym procesie za zdradę stanu senator Andronikus Pentamachos ("Kurtyzan") został skazany na spędzenie reszty życia w zamknięciu. W obawie przed jego poplecznikami cesarz nakazał zamknąć go w piwnicy zamku na Imrali, a widząc skuteczność tego rozwiązania, w 1547 zarządził budowę kompleksu lochów.

W 1623 podczas konfliktu o Dardanele siły osmańskie przypuściły atak na wyspę i zajęły zamek. Przestarzała konstrukcja została mocno naruszona bombardowaniem nowoczesnej artylerii tureckiej. W lochach przebywało wówczas ponad 100 więźniów. Sułtan Mustafa I zaproponował cesarzowi Alexiosowi III rozejm, w ramach którego Bizancjum zrzekło się wyspy oraz uiściło kontrybucję, a w zamian Imperium Osmańskie nie wypuściło schwytanych przestępców i porzuciło roszczenia względem Dardaneli. Cesarz przystał na to rozwiązanie i w 1635 roku stanęła na İmralı nowa twierdza, zaprojektowana jako więzienie, nie baza wojskowa.

## Układ o współpracy służb więziennych z 1832

Przez kolejne 200 lat wyspa zmieniała właściciela 13 razy, przechodząc z rąk bizantyjskich do osmańskich i z powrotem. W latach 1755-8 wyspę kontrolowała Wielka Brytania, w latach 1789-97 Cesarstwo Rosyjskie, a w 1831 niepodległa Republika Marmara. Za każdym razem jednym z elementów traktatu pokojowego było utrzymanie osadzonych w zamknięciu. Liczba i narodowość skazanych w miarę kolejnych zmian zaczęła stanowić problem, dlatego z inicjatywy cara Mikołaja I Rosja, Bizancjum i Imperium Osmańskie podpisały traktat o wspólnej pieczy nad twierdzą. Morze Marmara miało stać się w całości wodami międzynarodowymi, wyspa zaś, niezależnie do kogo by należała i jakie stosunki miały panować między sygnatariuszami, miała pozostać neutralna i przestrzegać postanowień wyroków odpowiednich sądów względem osadzonych.

## Wielka ucieczka w 1875

17.11.1875 wszelki kontakt z wyspą się urwał. Latarnia morska, postawiona na północnym brzegu, zgasła, prom odbierający jedzenie nie zawinął do portu w Gemliku ani w Bandırmie, a łodzie patrolowe zagrodziły dostęp do zatoczki, jedyną drogę do fortecy. Zaniepokojeni tureccy rybacy, którym powiedziano, że w więzieniu trzymani są najgroźniejsi mordercy, zawiadomili władze cesarskie, te jednak podjęły działania dopiero dwa dni później. 20.11 kapitan Yiğit Ünsal z tysiącem menawliatonów oraz oddzialem inżynierów polowych przybił do zachodniego brzegu wyspy i podjął próbę kontaktu z załogą twierdzy. Odpowiedział mu jeden z rosyjskich więźniów, imieniem Mykoła, który oznajmił, że to więźniowie przejmują kontrolę i że domagają się statku z zaopatrzeniem oraz wolnej drogi morskiej do Neapolu. Zapewnił również, że mają broń, a kiedy kapitan Ünsal uznał to za blef i nakazał szturm, żołnierze przywitani zostali salwą z dwóch armat i kilkudziesięciu muszkietów. Od 1832 na stanie twierdzy nie znajdowała się artyleria w żadnej formie. Siły bizantyjskie zarządziły przegrupowanie na stałym lądzie, zawiadomiono też cara i sułtana. Po tygodniu blokady morskiej rankiem 28.11 połączone siły w sumie 25000 żołnierzy wdarły się na wyspę i wzięły fort szturmem, nie napotykając żadnego oporu. Spośród przebywających tam wcześniej ok. 1200 ludzi w celach znajdowało raptem 173, w tym 125 strażników. Nie było żadnych śladów armat, muszkietów, prochu, blisko jednej trzeciej dokumentów (głównie bizantyjskich) ani żadnego z tzw. kluczowych więźniów. Zabrakło również kutrów patrolowych, racji żywnościowych oraz kilku łodzi rybackich.

Złamanie bezpieczeństwa twierdzy doprowadziło do istotnego kryzysu w już i tak nadszarpniętych wojną krymską relacjach między trzema państwami, ale z braku dowodów czyjejkolwiek winy po trzech latach wznowiono współpracę, znacznie zwiększając poziom zabezpieczeń oraz stopień wzajemnej kontroli. Mimo drobiazgowego śledztwa, w które zaangażowano najlepszych śledczych całej Europy, nie udało się ustalić dokładnego przebiegu wydarzeń. Wśród tropów znajdowały się m.in. osmańską intrygę, mającą na celu przejęcie kontroli nad wyspą, bizantyjską intrygę, mającą na celu wypuszczenie osadzonej Zehry Kurtar, odpowiedzialnej za kilka zamachów bombowych, a później współorganizatorki Rewolucji Kwietniowej, tajny plan wywiadu brytyjskiego, by uwolnić Serdara Ömera oraz spisek loży masońskiej, na żadną z tych tez nie znaleziono jednak poparcia w faktach. Po dziś dzień istnieją teorie spiskowe na ten temat.

## Współcześnie

Przez okres Zimnej Wojny dochodziło do napięć z powodu rodzaju przetrzymywanych w twierdzy więźniów, jednakże posiadanie superbezpiecznego więzienia było zbyt ważne dla wszystkich zainteresowanych, by doprowadzić do zerwania pierwotnej umowy, dlatego też w 1949 podpisano aneks, podtrzymujący bądź nieznacznie zmieniający wcześniejsze warunki oraz dodający nowe. W latach 1953, 1959, 1964, 1977, 1986, 1988 i 1993 ratyfikowano jeszcze kilka umów, określających obecny status twierdzy. Ostatni aneks odtajnił dużą część akt, do tej pory objętych ścisłą tajemnicą.

W twierdzy przetrzymywani są ludzie skazani za zdradę stanu, ujawnienie tajemnic państwowych, terroryzm oraz, od 2016, także zamieszki na ulicach Konstantynopola. Według Amnesty International oraz ONZ znaczącą większość stanowią więźniowie polityczni, do czego żaden z krajów traktatowych się nie przyznaje. Niektórzy badacze twierdzą, że znacznie mniejsza liczba zwolnień niż przyjęć sugeruje albo wyjątkowe złe warunki i wysoką śmiertelność, albo ukrywanie wykonywania kary śmierci, nie ma jednak na to żadnych twardych dowodów.

## Czytaj także

* Traktaty Bizantyjsko-Turecko-Rosyjskie
* Serdar Ömer
* Inwazja ikonoklastów na Konstantynopol, 2016 r.

1. ↑ "Zamknąć ich! Biografia Klementinosa II", Sirpä Sytkyläinen, 1997
2. ↑ "Za wolność naszą i waszą, ale nie ich", Oliver Papadopoulos. 2000
3. ↑ "Najgłośniejsze ucieczki z więzienia w historii", Josoon Kwon-Lee, 2005
4. ↑ "Spiski i konspiracje w basenie Morza Śródziemniego", Farzeen Sheikh i Tajweed Rahmani, 1994
5. ↑ "Koniec Zimnej Wojny - jawność, jawność, jawność", Siergiej Nikolajewicz Trozowiow, 2006
6. ↑ "Wchodzi czterech, wychodzi jeden, czego nie rozumiesz? Jak kraje morza Czarnego omijają zakaz przeprowadzania egzekucji niewygodnych dla rządu ludzi", Paulina Natalia Korwin-Mazurek, 2014