Edmund Swarzędz

Rycina z początku XX wieku przedstawiająca Edmunda Swarzędza

**Edmund Swarzędz** (ur. 1820; zm. 25.11.1870 w Szubinie) - pałucki pisarz, tłumacz, działacz społeczno-oświatowy oraz lingwista. Pierwszy naukowiec zajmujący się językiem staropałuckim. Jako pierwszy przetłumaczył *Pisma Boże* świętego Rodłosława.

## Przed publiczną działalnością

Nie wiadomo gdzie ani kiedy się urodził. Znany jest tylko rok, gdyż sam Swarzędz o tym pisał w swoich zapiskach. Po ukończeniu gimnazjum realnego w Nakle nad Notecią (rok nieznany) wyjechał do Francji. Tam stykał się wiele razy z gazetami opisującymi walki Czarnogórców z Turkami, a sami Francuzi także podziwiali ich walkę o wolność. Swarzędz zrozumiał że źle zrobił pozostawiając Ziemię w potrzebie. Tak pisał w swoim dzienniku w 1859 roku: *Zbłaźniłem się. Myślałem tylko o sobie i pozostawiłem swoją Ojczyznę na pastwę okupanta! A tutaj Francuzi podziwiają walkę o wolność, wszyscy współczują... Powiedziałem o Pałukach kilku politykom. Ślą pozdrowienia i życzą nam wyzwolenia. Przekreślam wszystko co tu dotąd osiągnąłem i wracam tam, skąd uciekłem pełen egoistycznych żądz.*

 Nie wiadomo dokładnie czym zajmował się Swarzędz we Francji. Sam najprawdopodobniej zniszczył dokumenty oraz zapiski mówiące o tym. Niektórzy sugerowali, że spolonizował się i współpracował z Hotelem Lambert, jednak nigdy nie znalazło to potwierdzenia.

## Działalność społeczno-oświatowa

W maju 1859 roku Swarzędz przyjechał do Żnina, gdzie zaczął poznawać lokalną kulturę, która wcześniej go nie obchodziła, bo był kosmopolitą. Zainteresowała go kwestia języków pałuckich. Z pomocą pałuckich antykwariuszy zdobył trochę publikacji w języku staro- oraz nowopałuckim i zaczął je uważnie studiować. Był zaniepokojony tym, że nowopałucki jest praktycznie na wymarciu i zastępuje go język oparty na języku okupanta. W 1860 roku Swarzędz przy współpracy z Pałuckim Wydawnictwem Podziemnym wydał *Podręcznik yęzyka nowopałuckyego dla ludu*. Pomimo akcji propagandowej i rozpowszechniania Podręcznika, okazał się on niewypałem. Zaczął pracować nad innym dziełem, które pomoże Pałuczanom w identyfikacji narodowej oraz wezwie do walki z okupantem. W 1864 roku opublikował przekład *Pism Bożych* świętego Rodłosława z Kcyni. Dzieło to okazało się być bestsellerem i do dziś przekład Swarzędza uważany jest za najlepszy przykład, jak powinno się tłumaczyć z języka staropałuckiego. Swarzędz sam tworzył niektóre słowa w gwarze pałuckiej, których nie dało się przetłumaczyć dosłownie np. *zimstwo / ziemstwo.* W 1966 roku opublikował obszerną, ponad 800-stronicową pracę pod tytułem *Język staropałucki i jego rozwój.* Praca doczekała się od tego czasu 7 wydań i należy do podstawowej literatury filologicznej.

Edmund Swarzędz wiedział, że robi dobrą robotę dla pałuckiej tożsamości i to dawało mu nadzieję, że nadejdzie taki dzień, w którym powróci stare prawo i Imperium Pałuckie odrodzi się. Pod koniec 1869 roku wydał obszerny dwutomowy zbiór opowiadań *Pałuckye pelikany*. W obu tomach opowiadań było razem około 50. Były to fabularyzowane historie słynnych pałuckich władców oraz wojowników od początku istnienia państwa po zburzenie Żnina w 1292 roku przez Polaków. *Pałuckie pelikany* przyniosły Swarzędzowi wielką sławę, znany był na całej Ziemi i w okolicach. Do dziś doczekały się 12 wydań, w tym jedno w przekładzie na język nowopałucki.

## Śmierć

Edward Swarzędz został zamordowany przez polskiego terrorystę na rynku w Szubinie 25 października 1870 roku, gdy szedł do swojej ulubionej kawiarni. Otrzymał dwa strzały w klatkę piersiową, z czego jeden przebił serce a drugi płuco. Polaka nigdy nie udało się złapać. Swarzędz spoczął na cmentarzu szubińskim, a na jego pogrzebie było ponad tysiąc osób.