Leeroverzicht vwo-2 periode 1

Tweede klas VWO - selecteren

## Vooraf

* Hieronder de integrale tekst van het leeroverzicht dat is gemaakt door mijn collega.
* Vragen hierover stel je het best aan mij, tijdens de les.

## Leeroverzicht Tachtigjarige Oorlog

**Aantekeningen- en leeroverzicht VWO-2 H1: Een eeuw van grote veranderingen**

**Aantekeningenoverzicht**

**Introductie H1**

Periode: Vroegmoderne Tijd, 1500 – 1800.

Tijdvak: Tijd van ontdekkers en hervormers, 1500 -1600 .

Renaissance -> rond 1450 (start in Italië).

Carpe Diem -> Pluk de dag -> genieten van het leven in plaats van het Middeleeuwse memento mori -> gedenk te sterven.

Ontdekkers: Europeanen die delen van de wereld gaan ‘ontdekken’ die ze nog niet kenden -> Amerika.

Hervormers: veranderen -> veranderen van de rooms-katholieke kerk.

**Basis 2: Een nieuw wereldbeeld**

Middeleeuwen

Christendom staat centraal.

Er is maar één kerk: rooms-katholieke kerk.

In de Renaissance staat het individu centraal .

De mens is belangrijk geworden en het ideaalbeeld is een homo universales -> een mens die alles kan b.v Leonardo da Vinci.

1. Wat is hervorming?

Veranderen van de rooms-katholieke kerk.

1. Hoe heet de Duitse hervormer die in 1517 met zijn 95 stellingen van kritiek kwam?

Maarten Luther.

1. Noem minimaal drie kritiekpunten van deze hervormer op de rooms – katholieke kerk.

Hij was het niet eens met de handel in aflaten.

Hij vond de paus te rijk (te machtig)

Wat is een aflaat?

Een briefje waarop kwijtschelding van je zonden staat en waarmee je in de hemel kan komen.

Bisschoppen misdroegen zich en hielden zich niet aan het celibaat (niet trouwen en geen seks).

Hoe kwamen hervormers bij het gedachtegoed dat bepaalde zaken niet klopten in de rooms-katholieke kerk?

Door de Renaissance gingen mensen de Bijbelteksten in de oorspronkelijke taal herlezen -> het Grieks. Er bleken in de Latijnse vertaling veel fouten te zijn gemaakt.

Daarnaast viel op dat hoe de geestelijken leefden (in grote rijkdom) niet overeen kwam met hoe Jezus Christus leefde (in grote armoede).

Waardoor raakte het gedachtegoed van de hervormers verspreid?

Door de uitvinding van de boekdrukkunst.

Wat was de invloed van de Renaissance op het geloof?

Door de Renaissance ga je terug naar de tijd van de Grieken en Romeinen. De mensen gaan de Bijbel in de oorspronkelijke taal (het Grieks) herlezen en komen erachter dat er in de Latijnse vertaling veel fouten zijn gemaakt.

Wat is ketter?

Iedereen die niet meer tot het rooms-katholieke geloof behoort.

**Basis 3: Problemen in de kerk**

Naast Luther komt er nog een nieuwe hervormer Johannes Calvijn.

Johannes Calvijn is het grotendeels eens met Luther maar is nog wat strenger in zijn gedachtegoed.

Wat waren de gevolgen van de ruzie in de kerk?

De protestanten scheiden zich af van de rooms-katholieke kerk en richten eigen protestantse kerken op.

Hoe reageert de rooms-katholieke kerk op alle kritiek?

Probeert de kritiek te laten stoppen door ketters op te pakken met de inquisitie en tot de brandstapel te veroordelen.

Contrareformatie = tegen de hervorming

Probeert een deel van de kritiek op te lossen door priesters beter op te leiden en deze aan de regels te laten houden.

Gevolg van de Hervorming: er ontstaan oorlogen in Europa over het geloof

Bijvoorbeeld: De Nederlandse Opstand, 1568 – 1648.

**Basis 4: Problemen in de lage landen**

De Nederlandse Opstand/Tachtigjarige Oorlog, duurde van 1568 – 1648.

In 1517 kreeg de Habsburgse keizer Karel V de Nederlanden in handen. De Nederlanden bestonden toen uit: Nederland, België en Luxemburg.

In 1555 treedt Karel V af en zijn zoon Filips II (die zich Spaans voelt) die erft Spanje en de Nederlanden. Filips II is koning van Spanje en landsheer van de Nederlanden.

In de Middeleeuwen lag de macht lokaal, Karel V en Filips II gaan een politiek voeren waarin ze willen dat de macht centraal komt te liggen. Dus vanuit één centraal punt leg je wetten en regels op die voor iedereen gelden.

Voor de Nederlanden wordt de stad Brussel gekozen. In die stad Brussel zit een landvoogd(es) die de centralisatiepolitiek namens Filips II uitvoert.

1. Noem twee oorzaken voor het ontstaan van de Nederlandse Opstand
2. Wie boden aan Margaretha van Parma het smeekschrift aan en wat hield dit smeekschrift in?
3. Wat is het verband tussen hagenpreken en de beeldenstorm?
4. Wie stuurde Filips II naar aanleiding van de beeldenstorm naar Nederland?
5. Wat deed hij om orde op zaken te stellen?

1.-De edelen verloren hun macht (privileges) aan Karel V en Filips II omdat die een politiek van centralisatie voerden, waarbij zij zelf die macht naar zich toe trokken.

-Karel V en Filips II wilden dat iedereen rooms-katholiek was. Wie dat niet was (ketters) werden hard vervolgd (kwamen op de brandstapel terecht). Sommige edelen waren het niet eens met de hardheid van deze kettervervolgingen.

2.De edelen, een verzoekschrift om de hardheid van de kettervervolging te stoppen.

3. In één van de hagenpreken wordt opgeroepen tot de beeldenstorm.

4. Hertog van Alva.

5. Hij richtte de Raad van Beroerten op (inquisitie) en pakte de beeldenstormers op.

-Hij hangt twee hoge edelen op Egmont en Horne (als afschrikwekkend voorbeeld).

-Voert nieuwe belastingen in (de Tiende Penning).

Vervolgens hebben we in de les de levenslijnopdracht gedaan. Hierbij hebben we gekeken naar hoe Willem van Oranje en hoe Filips II dachten over bepaalde gebeurtenissen voor het uitbreken van de Nederlandse Opstand en tijdens het verloop van de Nederlandse Opstand. Hierbij moet zijn opgevallen dat Willem van Oranje en Filips II elkaar kenden en aan het begin hetzelfde dachten en pas tijdens de Nederlandse Opstand vijanden van elkaar worden.

**Opdracht bij basis 6: Het einde van de opstand**

In 1584 was de grote leider Willem van Oranje vermoord. Hoe verliep de opstand na 1584?

Noteer de belangrijkste jaartallen en gebeurtenissen.

Opdracht

-Vergelijk met elkaar vanaf 1584 welke belangrijkste jaartallen en gebeurtenissen je hebt genoteerd.

-Geef na 1584 aan welke jaartal + gebeurtenis jij het belangrijkste vindt in het verloop van de Opstand en leg uit waarom.

-Ben je klaar?

Beantwoord met je groep de uitgedeelde zes meerkeuzevragen

**Maak de volgende meerkeuzevragen**

1. Wat was er zo bijzonder aan de staatsinrichting van de Republiek in de 17e eeuw?

1. De republiek was een democratie
2. **Er was geen vorst**
3. De republiek was een echt land

2. Wat is geen reden waarom de gewesten boos waren op Filips II?

a. Ze vonden dat hij te streng was tegen de calvinisten.

            b. Ze vonden dat hij hun privileges afnam.

            c. **Ze vonden het hebben van een Spaanse koning niet goed.**

3. Wat is waar over Willem van Oranje?

  a. Hij was de eerste koning van de Nederlanden

  b. **Hij was leider van de opstand tegen de Spanjaarden**

 c. Hij werd door Filips II naar de Nederlanden gestuurd om orde op zaken te stellen na de

      Beeldenstorm.

4. Wat is geen benaming voor de strijd van de Nederlanders tegen de Spanjaarden van 1568

    tot 1648?

    a. Tachtigjarige oorlog

    b. De Nederlandse Opstand

    c. **Het Twaalfjarig Bestand**

5. Wat was de Staten-Generaal in de zeventiende eeuw?

a. **De verenigde vergadering van de 7 provincies**

b. de belangrijkste generaal van het leger

c. de vijand van de raadpensionaris

6. Uit welke tekst komt dit fragment?

‘Wanneer een vorst in plaats van zijn onderdanen te beschermen probeert hen te onderdrukken, moet hij niet als vorst maar als tiran worden beschouwd. Dan staat het zeker zijn onderdanen vrij hem niet meer als vorst te erkennen.’

1. Unie van Utrecht
2. **Plakkaat (of acte) van Verlatinghe**
3. Vrede van munster

Opdracht

* Wat werd er afgesproken over het geloof in de Unie van Utrecht (1579)?
* Wat waren de regels over het geloof in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588)?

Gewetensvrijheid = je mag zelf in je hoofd weten wat je gelooft. Je mag het niet openbaar uiten wanneer het afwijkt van gekozen geloof door de staat. Je mag er niet voor worden vervolgd.

Tegenwoordig kennen we godsdienstvrijheid

Je mag zelf weten wat je gelooft. Je mag het openlijk uiten en je mag er niet voor worden vervolgd.

**Aantekeningenoverzicht VWO-2 schooljaar 2016 – 2017**

**H1: Een eeuw van grote veranderingen**

**Basis 2: Een nieuw wereldbeeld**

* Je moet weten wat de renaissance is.
* Je moet kunnen uitleggen hoe de renaissance bijdroeg tot het ontstaan van de Hervorming.
* Je moet weten welk levensmotto de Middeleeuwen kenmerkte en waarom.
* Je moet weten welk levensmotto de Vroegmoderne Tijd kenmerkte en waarom.
* Je moet weten wie Erasmus is.
* Je moet een aantal kritiekpunten van de Humanisten op de geestelijken van de rooms-katholieke kerk kunnen noemen.
* Je moet weten wat een ketter is.
* Je moet weten wat de inquisitie is.

**Basis 3: Problemen in de kerk**

* Je moet weten wie Maarten Luther is en in welk jaar hij kwam met zijn 95 stellingen.
* Je moet een aantal kritiekpunten kunnen noemen die Maarten Luther had op de rooms-katholieke kerk.
* Je moet weten wat een aflaat is.
* Je moet kunnen uitleggen waarom een aantal Duitse vorsten het lutheranisme aantrekkelijk vonden.
* Je moet wat de Hervorming (Reformatie) is.
* Je moet weten wie Johannes Calvijn en hoe hij dacht over de relatie tussen een vorst en zijn onderdanen.
* Je moet een rooms-katholieke en een protestantse kerk kunnen herkennen (verschil in inrichting).
* Je moet kunnen aangeven hoe de rooms-katholieke kerk reageerde op de Hervorming.
* Je moet weten wat de Contrareformatie inhoudt.

**Basis 4: Problemen in de lage landen**

* Je moet weten wie Karel V is en welke gebieden hij bezat.
* Je moet weten wat centraliseren is.
* Je moet weten wie Filips II is, welke gebieden hij bezat in welk jaar Filips II aan de macht kwam.
* Je moet weten wie Filips II als landvoogd (in dit geval landvoogdes) in de Lage landen aanstelde.
* Je moet drie oorzaken voor het uitbreken van de Nederlandse Opstand kunnen noemen.
* Je moet kunnen aangeven wat het smeekschrift inhield en hoe Margaretha van Parma hierop reageerde.
* Je moet een verband kunnen leggen tussen het aanbieden van het Smeekschrift en de toename van het aantal hagenpreken.
* Je moet kunnen aangeven wat de directe aanleiding vormde tot de Nederlandse Opstand.
* Je moet kunnen aangeven hoe Filips II reageerde op de Beeldenstorm.
* Je moet de drie maatregelen die Alva nam in de Nederlanden om orde op zaken te stellen kunnen noemen.

**Basis 5: Een langdurige strijd**

* Je moet weten in welk jaar en met welke gebeurtenis de Nederlandse Opstand begint.
* Je moet het verloop van de Nederlandse Opstand kunnen omschrijven aan de hand van de volgende jaartallen: 1572, 1579, 1581, 1584, 1585, 1588 (zelf voeg je hier dus de gebeurtenissen aan toe). Kijk eventueel het volgende filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=lhaLncIPr\_k
* Je moet weten wat het verschil is tussen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid.

**Basis 6: Het einde van de Opstand**

* Je moet het verloop van de Nederlandse Opstand kunnen omschrijven aan de hand van de volgende jaartallen: 1581, 1585, 1588, 1596, 1609 – 1621, 1648 (zelf voeg je hier dus de gebeurtenissen aan toe).
* Je moet het bestuur van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden kunnen uitleggen aan de hand van de volgende begrippen; Staten Generaal, Gewestelijke Staten, stadhouder, raadspensionaris.
* Je moet kunnen uitleggen waarom de Opstand na 1588 voor de kant van de Republiek gunstiger verloopt.

**Historische Vaardigheden**

Betrouwbaarheid van bronnen

* Je moet kunnen beoordelen of de informatie in een bron wel of niet betrouwbaar is.

Standplaatsgebondenheid

* Je moet opletten dat een katholiek bepaalde gebeurtenissen anders zal bekijken dan een protestant. Let bij bronnen dus goed op wat de achtergrond van iemand is.

## Leeroverzicht Gouden Eeuw

**H2 Een gouden eeuw**

Introductie:

Periode: Vroegmoderne Tijd, 1500 – 1800

Tijdvak: Tijd van regenten en vorsten, 1600 – 1700, 17de eeuw, Gouden eeuw

Nederlandse Opstand, 1568 – 1648

1588: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden genoemd

Wat is zo goudkleurig aan deze Gouden eeuw?

Economische en een culturele bloei.

Handel + beroemde kunstenaars -> Rembrandt van Rijn, Nachtwacht

**Basis 2: De handel in de Republiek groeit**

**Basis 3: Handel met gebieden overzee**

Wat zijn de vier (of vijf) belangrijkste pijlers van de handel?

1. Graanhandel met het Oostzeegebied (moedernegotie).

Voeden de mensen in de Republiek (met name in Holland)

We kopen meer graan dan we nodig hebben en slaan dit op in pakhuizen in Amsterdam en verkopen het door wanneer er in een ander land hongersnood is

Daardoor ontstaat: Gecommercialiseerde landbouw in met name Holland (Friesland)

Boeren gaan produceren voor de markt en niet voor zelfvoorziening b.v melk, boter en kaas.

1. VOC -> Verenigd Oost-Indische Compagnie -> Indonesië (Azië)

Specerijenhandel: peper, nootmuskaat en foelie

1. WIC -> West-Indische Compagnie (westen, Amerika).

Driehoekshandel -> Trans-Atlantische driehoekshandel

1. Val van Antwerpen (1585)

De stad valt in Spaanse handen en de belangrijkste handelaren (vooral de protestantse) vertrekken naar Amsterdam.

**Basis 3: Handel met gebieden overzee**

1. Leg uit waarom de VOC werd opgericht in 1602.
2. Welke vier bijzondere voorrechten kreeg de VOC van de Staten-Generaal?
3. Leg uit waarom de WIC juist in 1621 werd opgericht. (Tip dit heeft te maken met het verloop van de Tachtigjarige Oorlog)
4. De WIC verdiende op twee verschillende manieren geld. Op welke twee?
5. Leg de driehoekshandels uit.

**Antwoorden vragen**

1. Om een einde te maken aan de onderlinge concurrentie tussen verschillende particulieren die richting Azië gingen. Iedereen werd verplicht zich aan te sluiten bij de VOC. *Was handig om je zo ook te beschermen tegen de Portugezen.*
2. -Alleenrecht (monopolie) op de handel met Azië

-Recht om forten te bouwen

-Recht om verdragen te sluiten met individuele vorsten

-Zelfstandig oorlog voeren

1. In 1621 eindigt het Twaalfjarige Bestand (wapenstilstand tussen Spanje en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, 1609 -1621) waardoor de WIC kon worden opgericht om zich bezig te houden met de kaapvaart -> het kapen van Spaanse schepen.
2. Kaapvaart

Driehoekshandel (trans-atlantische slavenhandel)

1. -Je vaart van West-Europa naar West-Afrika. Je neemt mee: kleding, rum en schelpenkettingen.

-In West-Afrika koop je daarmee slaven. Je vaart van West-Afrika naar Amerika (Noord/Zuid-Amerika) als het Caribisch gebied.

-Je verkoopt de slaven aan plantagehouders en je vaart van Amerika naar West-Europa met plantageproducten zoals; koffie, suiker en tabak.

**Basis 4: De Gouden eeuw**

1. Voor welke mensen was de 17de eeuw wel een ‘gouden eeuw’ en voor welke mensen niet? Leg je antwoord uit.
2. Noem twee beroemde 17de eeuwse kunstenaars.
3. Noem twee 17de eeuwse uitvinders en hun uitvinding.
4. Wat is de wetenschappelijke revolutie?

Antwoorden vragen

1. Voor de rijke mensen; regenten = kooplieden en de edelen wel, voor de arme mensen niet.
2. Jacob van Ruisdael, Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen en Frans Hals.
3. Jan Swammerdam (natuurgetrouwe tekeningen van insecten), Anthonie van Leeuwenhoek (microscoop) en Christiaan Huygens (slingeruurwerk)
4. Periode in de 17de eeuw waarin in verschillende landen veel ontdekkingen in de wetenschap werden gedaan. Dit via observeren, experimenteren en conclusies trekken.

**Basis 5: Burgers aan de macht (burgers = regenten)**

Het bestuur van de Republiek

In 1588 werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden uitgeroepen. De RdZ bestond uit 7 zelfstandige gewesten: Holland, Zeeland, Friesland, Groningen, Overijssel, Gelre en Utrecht. Aan het hoofd van elk gewest stond de Gewestelijke Staten. De Gewesten besloten zelf hun wetgeving wat betreft de binnenlandse politiek. Alleen als ze besluiten moesten maken die gaan over de buitenlandse politiek (leger en bestuur van de kolonies) deden ze dit gezamenlijk in de Staten-Generaal. Holland was het belangrijkste gewest omdat ze de meeste belastingen betaalden.

**Basis 6:** **Vorsten met macht**

Absolutisme= een regeervorm waarbij de koning alle macht heeft.

Hoe komt die koning aan de macht?

Droit divine = Goddelijk recht -> hij ontleent zijn macht aan God.

Onderdanen hebben geen inspraak in het bestuur.

Hoe zorg je ervoor dat je ook daadwerkelijk zoveel mogelijk macht hebt?

-Eén centraal geloof, alle anderen zijn ketters en worden vervolgd.

-Eén sterk centraal leger.

-Door het innen van hoge centrale belastingen. Dat was mogelijk door het mercantilisme. Mercantilisme (zie begrippenlijst)

In  1672 vallen Engeland en Frankrijk samen met twee bisschoppen uit Munster de Republiek aan en eindigt de Gouden eeuw.

**Leeroverzicht H2 De Gouden eeuw**

**Introductie**

* Je moet weten over welke periode + bijbehorende jaartallen dit hoofdstuk gaat.
* Je moet weten over welk tijdvak + bijbehorende jaartallen dit hoofdstuk gaat.

**Basis 2: De handel in de Republiek groeit**

* Je moet weten wat de Oostzeehandel (moedernegotie) inhield
* Je moet kunnen uitleggen wat het verband is tussen de Oostzeehandel en het ontstaan van de commerciele landbouw.
* Je moet weten wat met commerciele landbouw wordt bedoeld en voorbeelden van producten kunnen noemen die werden verhandeld.
* Je moet kunnen uitleggen hoe de handelaars probeerden de hoge Sont tollen te vermijden.
* Je moet weten vanaf wanneer Amsterdam de stapelmarkt werd in de wereld in plaats van Antwerpen.
* Je moet weten wat handelskapitalisme is.

**Basis 3: Handel met gebieden overzee**

* Je moet weten waar de afkorting VOC voor staat en wanneer ze werden opgericht.
* Je moet weten waarom de VOC werd opgericht.
* Je moet de bijzondere voorrechten die de VOC had kunnen noemen.
* Je moet kunnen uitleggen met welke handel de VOC haar geld verdiende.
* Je moet weten waar de afkorting WIC voor staat en wanneer ze werden opgericht.
* Je moet weten waarom de WIC werd opgericht.
* Je moet de bijzondere voorrechten die de WIC had kunnen noemen.
* Je moet kunnen uitleggen met welke handel (twee soorten) de WIC haar geld verdiende.
* Je moet de driehoekshandel kunnen uitleggen.

**Basis 4: De Gouden eeuw**

* Je moet kunnen uitleggen wat het centrale geloof werd in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en wat hun godsdienstbeleid was tegen andersdenken. -Je moet kunnen uitleggen voor welke mensen de 17de eeuw wel en niet een Gouden eeuw was.
* Je moet twee belangrijke Nederlandse 17de eeuwse uitvinders en hun uitvinding kunnen noemen.
* Je moet twee belangrijke Nederlandse 17de eeuwse kunstenaars kunnen noemen.
* Je moet kunnen uitleggen wat het centrale geloof werd in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en wat hun godsdienstbeleid was tegen andersdenken.

**Basis 5: Burgers aan de macht**

* Je moet weten in welk jaar de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd uitgeroepen.
* Je moet kunnen uitleggen waar de Gewestelijke staten over besloten
* Je moet weten waar de Staten-Generaal over besloot.
* Je moet weten bij welke bestuursinstelling de meeste macht lag bij de Gewestelijke Staten of bij de Staten-Generaal.
* Je moet kunnen uitleggen waarom 1672 een Rampjaar was voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

**Basis 6: Vorsten met macht**

* Je moet weten wat absolutisme is.
* Je moet kunnen aangeven aan wie een absoluut vorst zijn macht ontleent.
* Je moet een voorbeeld van een absoluut vorst kunnen noemen.
* Je moet kunnen aangeven hoe een absoluut vorst zijn macht probeert absoluut te maken.
* Je moet weten wat mercantilisme is.