Pożar Obornik w maju 1814 roku

## Charakterystyka zabudowy miejskiej

W 1794 roku w Obornikach
znajdowało się 115 domów. Było to, w porównaniu do pozostałych 9 miast
utworzonego w 1793 roku powiatu obornickiego, małe miasteczko o
charakterystycznej dla tamtych czasów drewnianej zabudowie, wśród których
wyróżniały się budynki z tzw. muru pruskiego. Same domostwa nie były okazałe.
Pokoje były małe i nędzne, a zamiast podłogi stosowano klepisko – ubitą glinę,
którą czasem ozdabiano tatarakiem. W tym czasie w mieście znajdowało się
również 6 stodół drewnianych. Domostwa oraz budynki gospodarcze stawiano
przeważnie z materiałów ogólnodostępnych i tanich, a takimi było drewno
pochodzące z okolicznych lasów, czy słoma/trzcina. Większość pokryć dachowych w
tamtym czasie była z materiałów łatwopalnych. W 1794 roku 84,3% domostw w
Obornikach pokryta była drewnianym gontem, a 15,7% - słomą. Żaden z budynków
nie był pokryty ognioodporną dachówką, która nie była aż tak popularna.

Do jedynych ogniotrwałych
budynków zaliczano przede wszystkim kościoły, które z racji pełnionej w
społeczeństwie funkcji, musiały być okazałe. Pomoc osób prywatnych w naprawach
kościołów czy ich utrzymania miała znaczenie prestiżowe i znacząco podnosiła
wartość jednostki w oczach lokalnego społeczeństwa. Johann Erich Biester w
listach z 1791 roku wspominał, że w mieście było 6 murowanych świątyń, z
których 1 była ewangelicka. Miasto posiadało wówczas szerokie ulice i place. W
1808 roku liczba domów wzrosła do 136, w których mieszkało 1120 osób. W 1809
roku odnotowano, że na rynku w Obornikach stała drewniana szopka, w której
trzymano sprzęt przeciwpożarowy – sikawkę, wiadra, drabiny itd. Podprefekt
powiatu obornickiego nazwiskiem Rogowski wskazywał jednak na zły stan
techniczny i prosił Magistrat miasta o reparację budynku.

## Okoliczności powstania pożaru

W 1814 roku na terenie powiatu
obornickiego pojawiły się wojska rosyjskie, które podążały za wycofującymi się
resztkami Wielkiej Armii cesarza Francuzów Napoleona Bonapartego. W tym czasie
pod Rogoźnem rozegrała się bitwa pomiędzy będącym w odwrocie Czwartym Pułkiem
Nadwiślańskim dowodzonym przez francuskiego generała Girarda, a wojskami
rosyjskimi dowodzonymi przez Woroncewa i Czernyszewa. Bitwa rozegrała się na
wzgórzu o nazwie Koci Sad w Słomowie. Ponadto do walk dochodziło rówinież pod
Obornikami, Poznaniem, Sierakowem, Obrzyckiem, Pniewami, Międzychodem oraz
Pszczewem. Burmistrz Obornik M. Maćkowiak w swojej kronice przytacza tezę, że
największy w historii Obornik pożar spowodowali Rosjanie, którzy wzniecili
ogień w północnej części miasta przy stodołach. Nie wiadomo jednak, czy było to
celowe działanie czy wynik nieumyślności lub niedbalstwa.

Bezpieczeństwem w miastach w
tamtych czasach zajmowali się stróże nocni, którzy patrolowali ulice. Nie ma
jednak pewności, czy taki stróż zaalarmował w maju 1814 roku śpiące Oborniki. Z
całą pewnością musiał jednak zadziałać jeden z najstarszych sygnałów alarmowych
używanych od czasów średniowiecza – instytucja krzyku. Poza tym do zadań
stróżów nocnych w 1821 roku należało również budzenie mieszkańców poprzez
kołotanie do drzwi, a także informować urzędników policyjnych, którzy w swoich
obowiązkach mieli zadanie dowodzić akcją ratowniczo-gaśniczą. W przepisach
ogniowych roku głoszenie trwogi w postaci krzyku było obowiązkiem każdego, kto
zobaczył ogień lub pożar. Dodatkowo w tamtych czasach rozgłaszanie wieści o
zagrożeniach pożarowych były również w obowiązku kościołów, które sygnalizowały
niebezpieczeństwo przy użyciu dzwonów kościelnych.

## I pożar miasta z 2 na 3 maja 1814 roku

Pożar wybuchł w nocy z 2. na 3.
maja 1814 roku około godziny 23:00. Drewniana zabudowa miasta oraz silny wiatr,
który tej nocy szalał nad miastem spowodowały, że do godziny 00:00 ogień rozprzestrzenił
się błyskawicznie niszcząc 50% zabudowań w Obornikach, czyli ok. 60 domów.
Najwięcej strat poniosły najbardziej zabudowane obszary miasta, w których
mieszkały najmniej zamożne rodziny chrześcijańskie i żydowskie. Jak wynika z
odezwy do społeczeństwa wielkopolskiego Podprefekta powiatu obornickiego
Rogowskiego z 5 maja 1814 roku, ogień rozprzestrzeniał się w tak szybkim
tempie, że zaskoczeni mieszkańcy Obornik popadli w popłoch i panikę. Tylko
nieliczni mieszkańcy zdołali wynieść z domu najpotrzebniejsze rzeczy – odzież
lub pościel. W pożarze zginęły 2 kobiety i 7 dzieci. Zaskoczeni płomieniami nie
zdążyli opuścić swoich domów. Ksiądz Marcin Grudziński, proboszcz kościoła
parafialnego w Obornikach pisał, że tej nocy spłonęły 33 domy mieszkalne i probostwo
parafialne, a on sam z trudem zdołał uratować to, na co mu czas pozwolił.

Dnia 5 maja 1814 roku Podprefekt
powiatu obornickiego Rogowski rozpoczął organizację pomocy humanitarnej dla
pogorzelców. W swojej odezwie do społeczeństwa wielkopolskiego apelował o datki
i pomoc materialną. Potrzebna była żywność i odzież. Proszono o pomoc
finansową. Rogowski sam wziął odpowiedzialność za zorganizowanie pomocy i
rozliczenie się z niej. Pisał wtedy jeszcze z biura w Obornikach. Zrujnowane
miasto z trudem funkcjonowało, ale najgorsze miało dopiero nadejść.

## Odezwa Podprefekta Rogowskiego z 1814 roku

Gazeta poznańska, 04.06.1814, nr 45

W nocy z 22. na 23. maja 1814
roku o godzinie 22:00 wybuchł pożar, który rozprzestrzenił się jeszcze szybciej
niż ten z początku miesiąca. Tej nocy również szalał silny wiatr. Rogowski
informował, że do godziny 23:00 w płomieniach znalazło się 78 budynków
mieszkalnych wraz z przybudówkami, katolicki kościół parafialny, ewangelicki
kościół, bóżnica żydowska, kilka gorzelni, spichlerzy i stodół. Po ustaniu
zagrożenia, ksiądz Marcin Grudziński pisał, że spłonęło wówczas 10 stodół, 6
gorzelni, kościoły. Największą stratą dla kapłana była jednak strata tego, co
zdołał uratować z pożaru w dniu 2. maja. Spłonął wówczas doszczętnie cały
majątek kościoła farnego, wszystkie sprzęty i materiały służące wiernym, księgi
cywilne od momentu wprowadzenia ich przepisami Kodeksu Napoleona i
obowiązkowego prowadzenia przez księży, do 1809 roku. Księgi te obejmowały akty
urodzeń, małżeństwa, zgonów i wiele innych kwestii niezwykle ważnych w chwili
obecnej dla ruchów genealogicznych. Jedynym obiektem kościoła parafialnego,
który cudem ocalał, była zakrystia, w której zostało kilka ubiorów i sutann.
Łącznie prawie 100 budynków mieszkalnych, gospodarczych i świątyń. Ogień
rozprzestrzenił się na rynku w Obornikach i przeskakiwał przez ulice na
następne budynki odcinając mieszkańcom drogę ucieczki. Pospieszna ewakuacja
spanikowanych mieszkańców spowodowała, że zostawiano na pastwę płomieni całe
majątki. Oborniki prawie przestały istnieć.

## Pogorzelcy z maja 1814 roku

Poszkodowani zostali następujący
obywatele: *Michael Rychlewski, Johann Peterson, Ludwig Fechner, Johan Adam,*
*Jacob Sitel, Woyciech Berger, Lewin Anschel, Adam Scheer, Moses Peisak, Salomon*
Rogasner, Jacob Tuch, Nathan Gerfon, Gottlieb Schulz, Christoph Rykier, Cajetan
Tabat, Anton Brygier, Woyciech Stefanski, Michael Eling, Peter Czesynski, Anton
Wronski, Gottlieb Zerade, Andreas Wartalski, Michael Knoll, Woyciech
Blinsiewicz, Andreas Fuginski, (?)dynski, Stanislaus Jaworowicz, Aleksander
(?), Christoph Buffe, Abraham Gross, Vincent Dądalewski, Roch Maychrowicz,
Johann Kręglewski, Mathias Palicki, Friedrich Zell, Jacob Wronski, Joseph
Kowalski, Friedrich Rabe, Gottfried Mantey, Jacob Marcus, Samuel Kurz, Peter
Krenz, Roch Fass, Samuel Barde.

W 1822 roku funkcjonujące na obszarze
Wielkiego Księstwa Poznańskiego Towarzystwo Ogniowe dla Miast i Wsi wypłaciło
poszkodowanym łącznie 7735 talarów odszkodowania za spalone, ale ubezpieczone
od ognia zabudowania.

## Organizacja pomocy humanitarnej dla pogorzelców

W odpowiedzi na wezwanie, swoją
pomoc przesłały w różnej formie Czarnków, Gościejewo, Obrzycko, Ostroróg,
Rogoźno, Rożnowo, Skoki oraz Szamotuły. Ponadto na apel odpowiedzieli również
stacjonujący w Skokach żołnierze: *major Dobieszyński, kapitan Grabiński,*
kapitan Moszczyński, porucznik Soitow, proporczyk Grulercerow, proporczyk
Bogdanow i kapitan Bilajow*. Losem pogorzelców przejęły się także osoby prywatne*
oraz zajmujące ważne stanowiska w administracji – *Mycielska, Cielecka,*
Dobrzycka, Garczyński, Zienkowiczowa, Rakowski, Viertel, Trzciński, Swiniarska,
Gromadziński, Bachamowa, Obst, Burchardt, Ruhenke*. Nadesłane dary rozdzielał*
osobiście Nadzierżawca Ekonomii Obornickiej – *Panceram*, o którym wspomina
również pastor Wilhelm Brauer w swojej książce dotyczącej historii Obornik.
Jego siedzibą było Bogdanowo, a swoje ziemie posiadał w wielu miejscowościach
wchodzących w skład domeny bogdanowskiej obsługującej dawną królewszczyznę
polską, m.in. w Uścikowie w okolicach stawu przeciwpożarowo-rybnego.

W październiku 1814 roku
burmistrz Obornik z Radą Miejską opublikowali na łamach Gazety Poznańskiej
sprawozdanie z dotychczas otrzymanej pomocy. Datki oraz ofiary przekazywane
były na bieżąco od połowy 1814 roku. Łącznie do 22 października 1814 roku
zebrano 26 kg pszenicy, 70 kg żyta, 17 kg jęczmienia, 36 kg grochu, 15 kg
kartofli, 196 bochenków chleba, 5 beczek piwa, po 10 garnków kaszy i mąki,
słoninę oraz sól. Wielkopolanie zebrali również 1031 złotych polskich, 92
grosze, 81 talarów oraz 39 rubli. Dodatkowo dnia 11 stycznia 1815 roku w
Poznaniu zorganizowano koncert muzyczny w Hotelu de Saxe przy ul. Wrocławskiej.
Dochód ze sprzedaży biletów miał zostać przeznaczony dla pogorzelców w
Obornikach. Zdołano wówczas zebrać ponad 128 talarów. Niedługo potem
organizatorzy ogłosili, że zorganizują w 1815 roku jeszcze 4 koncerty dla
pogorzelców w Obornikach, Pyzdr, Śmigla i ludności poznańskiej będącej w
ubóstwie. W marcu 1815 roku Królewskie Ministerium Spraw Wewnętrznych
pozwoliło, na mocy reskryptu z dnia 4 marca 1815 roku, przeprowadzić na
obszarze departamentu poznańskiego zbiórkę (kollektę) ofiar dla Obornik.
Polecono wówczas wszystkim urzędnikom miejskim, powiatowym, a także kapłanom
katolickim i ewangelickim zorganizować pomoc dla pogorzelców. Zebrane pieniądze
miały zostać przesłane do Królewsko Pruskiej Regencji w Poznaniu. Ofiarnością
wykazali się wówczas *Müller z Trzcianki, Okel z Radolina, ks. prob. Świerkowski*
z Jarzębkowa, Goltz z Kwieciszewa*, a także proboszcz* Koszutowski z Szaradowa*.*
Ponadto pomoc przesłały Pobiedziska, Czarnków oraz Wyrzysk, a w późniejszym
czasie również Goruńsko (pow. międzyrzecki).

Pomoc dla spalonych Obornik
zbierały nie tylko powiaty Wielkopolski, ale także departament bydgoski. Dnia 7
marca 1817 roku Wydział Pierwszy Królewsko-Pruskiej Regencji w Bydgoszczy w
Dzienniku Urzędowym Regencji Bydgoskiej podał do publicznej wiadomości raport z
3 stycznia 1817 roku, w którym informował o ilości uzbieranych pieniędzy na
odbudowę kościołów i szkoły. W 1816 oraz 1817 roku gmina ewangelicka uzyskała
pomoc w wysokości 41 talarów, 98 dgr oraz 21 feningów. Burmistrz Maćkowiak w

1927 napisał, że

> *państwo pruskie przyszło miastu przy budowie nowej szkoły z*
>
>
> pomocą i podarowało mu nie tylko potrzebne drzewo, ze starego kościoła, który
> stał na placu klasztornym, tam gdzie dzisiaj jesion żałobny (Traueresche) stoi,
>
>
>
> lecz dało także pieniądze
>
>

*Publikowane w dziennikach*

urzędowych departamentu poznańskiego i bydgoskiego, a także w lokalnych
gazetach, raporty i sprawozdania z pomocy pogorzelcom z Obornik, pokazują
ogromną skalę zniszczeń oraz zaangażowanie całej Wielkopolski, w jej
historycznych granicach, w celu odbudowny prawie nieistniejącego miasta. Datki,
ofiary i pomoc materialna były zbierane przez kolejne 6 lat. Jeszcze w 1820
roku departament bydgoski przesłał do Poznania w ramach kollekty na odbudowę
spalonych kościołów ewangelickich ponad 64 talary, z których część była
przeznaczona dla Obornik.

## Skutki dla miasta

Spośród 136 budynków
mieszkalnych, jakie istniały w 1808 roku, na początku czerwca 1814 roku 103
domy spłonęły, co stanowi 76% zabudowy mieszkalnej miasta. Do tego dochodzą
świątynie, urząd burmistrza i kancelaria podprefektury obornickiej (starostwa
obornickiego), budynki gospodarcze i rzemieślnicze. Dnia 30 maja 1814 roku
Podprefekt Rogowski pisał już z biura w Murowanej Goślinie o wsparcie dla
pogorzelców.

Pożar w maju 1814 roku spowodował
upadek społeczny oraz gospodarczy miasta. Szeroko rozpisywały się wówczas o tym
zdarzeniu *Gazeta Poznańska* oraz *Amtsblatt der Königlichen Regierung*
zu Posen*.* Wielu mieszkańców wyprowadziło się wówczas z Obornik, a ci co
pozostali – budowali domostwa małe i lekkie z materiału, jaki udało się zdobyć.
Liczba ludności miasta do 1819 roku spadła do 800 mieszkańców, co w porównaniu
do 1808 roku oznacza, że zmniejszyła się o ok. 28,5%, czyli 1/3! Rozwój miasta
został zahamowany do II poł. XIX wieku. Bieda, nędza i ubóstwo to słowa, które
mogą w przybliżeniu opisać stan społeczeństwa obornickiego do końca I połowy
XIX wieku. Od 1814 roku do 1837 roku miasto nie rozwijało się również obszarowo.
W 1837 roku w Obornikach znajdowało się 130 dymów, w których mieszkało 1350
mieszkańców, podczas gdy w 1808 roku liczba dymów wynosiła 136, a ich
mieszkańców 1120 osób. Dopiero w 1857 roku nastąpiło częściowe ożywienie
gospodarcze miasta, a w latach 70. XIX wieku odnotowuje się wzmożony ruch w
obornickim porcie rzecznym na Warcie.

Pomimo tego tragicznego w
historii miasta pożaru, Oborniki pozostały siedzibą najważniejszych urzędów
miejskich i powiatowych, aż do reformy administracyjnej w 1975 roku.

W celu przeciwdziałaniu takim lub
podobnym zniszczeniom i ludzkiej tragedii, władza pruska sukcesywnie po 1815
roku, a więc ponownym włączeniu Wielkopolski w granice państwa pruskiego,
rozpoczęła wprowadzanie nowych przepisów przeciwpożarowych. W tym miejscu
wyróżnić można m.in. zarządzenia z 1816 roku dotyczące działania policji
budowlanej, pieców piekarskich, pokryć dachowych, stawiania nowych i
reperowania starych domów, a także przepisy dotyczące palenia tytoniu w
miejscach publicznych i w pobliżu domów, zachowania się i obchodzenia z
prochem. W 1818 roku wydano instrukcję dla kominiarzy okręgowych oraz przepisy
dotyczące drewnianych rynien, a w 1821 roku wydano Regulamin ogniowy dla Departamentu Poznańskiego. W 1822 roku wydano przepisy względem zapobiegania
pożarom i zwracania uwagi na podpalaczy. Z kolei w 1836 roku dokonano reformy
Towarzystwa Ogniowego. To tylko niektóre z wielu istotnych przepisów, które
możemy odnaleźć w dziennikach urzędowych.

Restrykcyjne przepisy
przeciwpożarowe wprowadzane sukcesywnie w I połowie XIX wieku na terenie
Wielkopolski spowodowały, że po odzyskaniu niepodległości przez Polskę i
przyłączeniu ziem zachodnich po zwycięskim powstaniu wielkopolskim,
wielkopolskie miasta i wioski znacznie wyróżniały się pod względem budynków
murowanych i pokryć ognioodpornych w stosunku do innych części II
Rzeczypospolitej.