10-funtowa armata wz.57

**10-funtowa armata wz.57** bylo pierwszym dzialem gwintowanym z kutego zelaza wprowadzonego w Wojsku Polskim.

## Historia

W Stanach Zjednoczonych probowalo juz od lat 30stych wykonac skuteczny odlew dziala wykonany z zelaza. Poczatkowo stosowano zeliwo - ale nie wytrzymywlay wystarczajacej liczby strzelan. Z tego tez powodu tak dlugo stosowano duzo mocniejszy ale takze kosztowniejszy braz. W 1844 powstalo 12-funtowe dzialo z kutego zelaza "Peacemaker". Jednak takze ono pękło przy demonstracji. Bylo to spowodowane zla technika kucia zelaza.
W 1854 roku w Safe Harbor Iron Works of Lancaster County stworzono (przy okazji budowy materialow do latarnii morskich) bardzo wytrzymale zelazo. Nadinspektor John Griffen zaproponowal uzycie tej metody dla produkcji dzial. Mialo sie to odbyc poprzez spawanie wiązki kutych żelaznych prętów, a następnie wywiercenie otworu. Później proces został udoskonalony poprzez spiralne nawijanie pręta wokół wiązki. Wokół wiązki nawinięto dwa dodatkowe pręty, a następnie masę poddawano działaniu ciepła spawania. Na koniec dodano czopy i wywiercono otwór. Pod koniec tego samego roku proces ten zostal zaproponowany wojsku jako oficjalna metoda produkcji dzial.

Działo Griffena o wadze około 318 kg zostało wysłane do Fort Monroe na próbę, ale nie zostało od razu przetestowane. W międzyczasie Griffen otrzymał patent 25 grudnia 1855. Kapitan Alexander Brydie Dyer podjął się w 1856 r. testów sprawdzających broń z Griffenem jako świadkiem. Armata przeszła testy sprawdzające. Nastepnie Griffen wyzwał kapitana, by sprobowal rozerwac broń. Z armaty Griffena zostało następnie wystrzelone 500 razy bez widocznych uszkodzeń. Następnie wystrzelono jeszcze dziewięć razy, zwiększając liczbę strzałów i ciężar ładunków prochowych. Armata w końcu pękła przy dziesiątym strzale, kiedy otwór wypełniono aż 13 dawkami i 7 funtów (3 kg) prochu. Po bardzo korzystnym raporcie Dyera wyprodukowano i wysłano do testów jeszcze cztery pistolety Griffen.

Po wojnie z Prusami Wojsko Polskie swiadome rozwoju technologii zwiazanych z dzialami wyslalo swoich oficerow do najwiekszych panstw w celu analizy dostepnych technologii. To wlasnie raport jednego z nich spowodowal wzrost zainteresowania dzialami Griffena. Testy wykonane jeszcze w 1856 roku przekonaly wojsko o celowosci uzycia tej technologii. Nie tylko wykupiono licencje, ale takze zatrudniono samego Griffina w celu przyspieszenia opanowania nowej technologii. Pracowal on w krolestwie az do 1861 roku gdy ze wzgledu na wojne secesyjna powrocil do kraju.

Dzialo, mimo zmian w technologii bylo uzywane do konca XIX wieku. W 1890 roku przeprowadzono modernizacje testujac mozliwosci jej unowoczesnienia. Dzialo nawiercono do nowego kalibru (81mm), ponownie nadano gwint a nastepnie wprowadzono zamek odtylcowy. Udane testy w kolejnych latach doprowadzily do powstania nowego modelu 8.10cm armata wz.1897.

## Konstrukcja

Lufa byla gwintowana i miala 76mm srednicy. Wazyla okolo 371kg i strzelala pociskami o masie 4,3kg. Ładunek prochu ważył 0,5 kg i wystrzeliwywal pocisk z prędkością wylotową 370 m / s na odległość 1673 m przy 5° elewacji. Mógł jednak wystrzelic pocisk na odleglosc 3822 m przy 16° elewacji. W przeciwieństwie do armaty gładkolufowej, pocisk zachował dwie trzecie swojej prędkości wylotowej przy 1372m (256 m/s) – tak, że jego gwintowany pocisk był niewidoczny w locie. Pocisk z armaty gładkolufowej zachowywał w tej odległości tylko jedną trzecią swojej prędkości wylotowej, a jej strzał był widoczny w powietrzu.

## Ocena

Dzialo bylo zamocowane na standardowym lozu 6-funtowym. Jako, ze pociski byly ciezsze, takze odrzut byl bardziej problematyczny. Zdarzalo sie, ze jego sila powodowala uszkodzenie loza. Dzialo strzelalo wszystkimi typami pociskow jednak uzycie litych kul bylo rzadkoscia. Strzelanie kartaczami nie bylo tak efektywne jak w innych dzialach. Po pierwsze srednica byla mniejsza a co za tym mniejsza liczba srutu wylatywala. Poza tym gwintowanie lufy powodowalo nieregularny rozrzut pociskow.

*"Doswiadczenie z dzialami z kutego żelaza pokazuje ich wytrzymalosc i efektywnosc. Sa tansze niz stalowe (dziala) i jednoczesnie moga wytrzymac ladunek (prochowy) wymagany przez wojsko."* Brig Gen George D. Ramsay Chief of Ordinance.

Rozwój\_artylerii\_w\_XIX\_wieku