recursal/Fanatic-Fandom huggingface dataset:
Czynnik abiotyczny

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Czynnik abiotyczny** (**czynnik fizykochemiczny**) − zmienna nieorganiczna oddziałująca na życie organizmu, taka jak np. temperatura, światło, czy struktura gleby. Pojęcie to stosuje się najczęściej w kontekście ekologii i ochrony środowiska.

### **Stwarzanie warunków abiotycznych poprzez działalność ludzką**

Czynniki abiotyczne często szkodliwie wpływają na środowisko. Przykładem może być dwutlenek siarki, negatywnie wpływający na atmosferę. Emitowany przez kominy fabryczne, jest przyczyną powstawania kwaśnych deszczy, które z kolei zatruwają glebę, dając mniejszy potencjał na rozwinięcie się roślin, pochłaniających dwutlenek siarki. Może to wytworzyć zamknięty cykl ekologiczny, w znacznym stopniu degradujący ekosystem.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Aberracja światła

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Aberracja światła** – pozorne odchylenie położenia gwiazdy od jej położenia rzeczywistego wskutek skończonej **prędkości światła** i ruchu Ziemi dookoła Słońca (ok. 30 km/s).

Aberrację światła odkrył i wyznaczył angielski astronom **James Bradley**.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Algier

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Algier** (fr. *Alger*; arab. الجزائر — trl. ‘Al-Jazā’ir’; berb. alg., tzm. ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ; trl. ‘Dzayer’) – stolica oraz największe miasto Algierskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej.

## Uwagi

1. ↑ Bądź też **Lezzayer**, **Ledzayer**.
Chemia kwantowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Chemia kwantowa** – dział chemii teoretycznej zajmujący się teoretycznym opisem budowy atomów, cząsteczek i ich wzajemnych oddziaływań.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Epigenetyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Epigenetyka** – nauka zajmująca się badaniem zmian **ekspresji genów** oraz zróżnicowań **fenotypowych**, których nie powodują zmiany w **sekwencjach nukleotydów** (czyli w sekwencjach zasad **A**, **C**, **T**, **G**), lecz chemiczne zmiany **kwasu deoksyrybonukleinowego** (jak na przykład przyłączenie do niego grupy metylowej). Niektóre z tego rodzaju zmian mają charakter dziedziczny.

## Powiązane pojęcia

* ekspresja genu;
* fenotyp;
* gen;
* genetyka;
* kwas deoksyrybonukleinowy (DNA);
* sekwencja nukleotydów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Gleba strefowa

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Gleba strefowa** – typ **gleby**, o której powstawaniu decydują przede wszystkim warunki klimatyczne oraz szata roślinna. Z tego względu większość gleb strefowych występuje wyłącznie w obrębie określonych **stref klimatyczno-roślinnych**.

Gleby te mają dominujący udział wśród gleb ziemskich. Poza nimi w litosferze występuje jeszcze drugi główny typ gleb – **gleby astrefowe**.

## Typy gleb strefowych

Do gleb strefowych zaliczane są między innymi:

* czarne gleby tropikalne;
* czarnoziemy;
* gleby arktyczne;
* gleby bielicowe;
* gleby brunatne;
* gleby cynamonowe;
* gleby cynamonowoczerwone;
* gleby glejowe;
* gleby kasztanowe;
* gleby laterytowe;
* gleby prymitywne pustynne.

## Powiązane pojęcia

* gleba;
* gleba astrefowa;
* strefa klimatyczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów: *Puls Ziemi. Ilustrowany atlas świata dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie pierwsze, Straszyn k. Gdańska 2009 [ISBN 978-83-7547-094-9]
Jądro atomowe

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jądro atomowe** – wewnętrzna, dodatnio naładowana część **atomu**, zawierająca **nukleony** – **protony** i **neutrony**.

## Powiązane pojęcia

* atom;
* nukleony (protony, neutrony).

## Źródła

#### Bibliografia:

* Lidia Galera: *To proste – chemia dla gimnazjalistów*. Wydawnictwo Eremis, wydanie pierwsze, Warszawa 2005 [ISBN 83-89622-17-3]
Legenda literacka

**Legenda literacka** (z łac. *legenda* — „to, co powinno być przeczytane”) − **epicki** gatunek literacki, charakterystyczny przede wszystkim dla epoki średniowiecznej. Dzieła reprezentujące ten nurt w postaci pisanej były zazwyczaj prozatorskimi lub poetyckimi opowieściami o wydarzeniach i postaciach historycznych.

W legendach, w odróżnieniu od **baśni**, określone są dokładne czas i miejsce dziejących się w nich wydarzeń, dlatego są one czasem wykorzystywane przez etnografów czy historyków jak źródło wiedzy o regionie, mieście czy kulturze danego kraju. Pomimo tego, nie mają one zbyt dużej wartości historiograficznej, a szerzej dla nauki. Jest tak ze względu na to, że utwory te są wzbogacane o elementy **fantastyczne** i odchodzą od realizmu oraz obiektywizmu. Prawdziwe zdarzenia są często w legendach fabularyzowane i przekłamywane − zmienia się ich powagę, a często także przebieg wypadków i rolę uczestników.

## Historia

Początki legend jako gatunku literackiego sięgają wczesnego średniowiecza. Pierwotnie utwory tego typu powstawały często w celach dydaktycznych − poprzez ukazywanie żywotów świętych miały wpływać na życie ludzi i wskazywać im właściwą drogę postępowania. We wcześniejszych wiekach dzieła tego rodzaju krążyły po Europie ustnie, co wpływało na ich przeinaczanie i wzbogacanie o czysto ludowe elementy (folklor).

Legendy zaczęto zapisywać dopiero w późniejszym średniowieczu, na co pozwolił rozwój klasztorów – największych ówcześnie ośrodków pisarstwa. Najpopularniejsze były utwory o tematyce religijnej, lecz pojawiały się także opowieści mówiące o ludziach świeckich, głównie rycerzach i władcach. Można było dokładnie określić czas i miejsce dziejących się w nich wydarzeń, dlatego są one wykorzystywane przez etnografów.

## Przykłady legend literackich

### **Legendy religijne**

Za jeden z najważniejszych zbiorów legend opowiadających o żywotach świętych uważana jest *Złota Legenda* (łac. *Legenda aurea*) spisana w 1270 r. przez Jakuba de Voragine'a (ok. 1228—1298).

Wielkie znaczenie dla polskiej kultury miała także *Legenda o świętym Aleksym* spisana po raz pierwszy w XV wieku, która stała się popularna również w całej średniowiecznej Europie. Innymi ważnymi, polskimi legendami traktującymi o żywocie świętych były m.in. *Legenda o świętej Kindze* czy *Legenda o świętej Jadwidze*.

### **Legendy świeckie**

Wśród legend podejmujących tematy świeckie za najistotniejszy dla kultury masowej wysuwa się cykl „legend arturiańskich” – najprawdopodobniej krążących w obiegu już od ok. VII i VIII wieku.

W literaturze polskojęzycznej do najbardziej znanych legend zalicza się średniowieczne „legendy krakowskie” – *Legendę o Królu Kraku* oraz *Legendę o Smoku wawelskim*. Duży wpływ miały również późniejsze, XIX-wieczne „legendy warszawskie” – *Legenda o Złotej kaczce*, *Legenda o Bazyliszku warszawskim* czy *Legenda o Syrence warszawskiej*.

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **legenda**;
* bajka;
* baśń;
* epika;
* fantastyka.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja „legendy” w ujęciu literaturoznawczym w serwisie *eszkola.pl**.*
Glina

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Glina** – skała osadowa.

Najważniejsze składniki gliny powstają w procesie chemicznego wietrzenia **skaleni**.

Glina początkowo służyła do wyrobu naczyń i przedmiotów codziennego użytku (**garncarstwo**), ale z czasem stała się głównym surowcem do produkcji **cegieł** i innych wyrobów ceramicznych.

## Powiązane pojęcia

* cegła;
* garncarstwo;
* skaleń;

## Źródła

#### Netografia:

* Rozdział 2.3. – Keramos i stiuk w serwisie *epodreczniki.pl*.
Jądro komórkowe

**Jądro komórkowe** (**nukleus**) – organellum obecne w **komórkach** eukariontów zawierające **materiał genetyczny** – chromosomy i geny , odpowiadające za jej prawidłowe funkcjonowanie. Oddzielone jest od cytoplazmy podwójną błoną jądrową posiadającą liczne wypustki. Otwory te nazywa się **porami jądrowymi**.

Wewnątrz jądra komórki znajduje się **jąderko** – ultraelement odpowiedzialny za syntezę kwasów rybonukleinowych (RNA).

## Powiązane pojęcia

* genom;
* komórka.

## Uwagi

1. ↑ Niektóre geny znajdują się także w mitochondriach

## Źródła

**Bibliografia**:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
Geografia osadnictwa

**Geografia osadnictwa** – dział geografii **społeczno-ekonomicznej** zajmujący się rozmieszczeniem **osadnictwa** ludzkiego.

## Rozmieszczenie ludności

### **Czynniki wpływające na rozmieszczenie ludności**

Stopień zasiedlenia powierzchni Ziemi przez ludzi zależy zarówno od **czynników przyrodniczych** (w tym **ekologicznych**), jak i **poza przyrodniczych**.

Do czynników przyrodniczych należą:

* warunki klimatyczne (głównie termiczne i opadowe);
* dostępność wody słodkiej;
* ukształtowanie terenu;
* urodzajność gleb;
* odległość od brzegu mórz i od rzek.

O możliwości zasiedlania obszarów decydują także czynniki ekologiczne. Częstymi problemami dzisiejszych siedlisk ludzkich są: zanieczyszczenie powietrza i wód, wyczerpywanie zasobów naturalnych, erozja gleb czy przełowienie łowisk ryb morskich

Współcześnie dominują jednak czynniki poza przyrodnicze, a związane są one z charakterem i zagospodarowaniem danego regionu wynikającym z powodu uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych (skrajnym powodem przesiedlenia może być np. konflikt zbrojny).

Do obszarów najgęściej zaludnionych należą obszary intensywnej uprawy roli, okręgi przemysłowe oraz duże ośrodki miejskie. Zwłaszcza miasta stwarzają potencjalnie najłatwiejszy dostęp do zasobów mieszkalnych, pracy, edukacji i kultury decydujących o jakości życia. Powoduje to nieustanny rozwój terytorialny i ludnościowy miast świata (zwłaszcza największych aglomeracji).

### **Obliczanie rozmieszczenia ludności**

Oceniając stosunki ludnościowe danego terytorium (kontynentu, państwa, prowincji, powiatu itp.) posługujemy się zazwyczaj dwoma miarami – liczbą ludności tego obszaru, która decyduje o jego potencjale ludnościowym oraz średnią gęstością zaludnienia obliczaną jako stosunek liczby ludności do powierzchni obszaru. Wyrażana ona jest w osobach przypadających na każdy kilometr kwadratowy – **os./km2**).

## Powiązane pojęcia

* geografia społeczno-ekonomiczna;
* osadnictwo.

## Źródła

#### Netografia:

* Rozmieszczenie ludności na świecie w serwisie *eszkola.pl**.*
Chloroplast

**Chloroplast** (z gr. *χλωρός* ('chlōrós') — „zielony” + *πλάστης* ('plástēs') — „tworzący”) − organellum znajdujące się w komórkach roślinnych, pełniące ważną funkcję w procesie fotosyntezy.

## Charakterystyka

### **Budowa**

W chloroplastach znajdują się dwie błony: zewnętrzna oraz wewnętrzna, która jest pofałdowana i tworzy stosy spłaszczonych pęcherzyków zwanych **granami**. Struktury te zawierają **chlorofil** – barwnik nadający roślinom zielony kolor.

### **Rozmieszczenie**

Chloroplasty zmieniają swoje położenie w komórce zależnie od ilości docierającego do niej światła. W umiarkowanym oświetleniu rozkładają się równomiernie. W nadmiernym – gromadzą się przy ścianie komórkowej.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „chloroplast” w serwisie *pwn.pl*.
Jowisz

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jowisz** – piąta w kolejności licząc od Słońca **planeta** **Układu Słonecznego**, będąca jednocześnie największym (poza Słońcem) jego obiektem.

Jest jednym z czterech położonych w tym układzie planetarnym **gazowych olbrzymów**.

Jowisz jest o 317,9 razy masywniejszy od Ziemi. Obieg planety wokół Słońca wynosi 11 lat i 315 dni.

Odkryto dotychczas **80** naturalnych satelitów krążących po jego orbicie.

## Powiązane pojęcia

* gazowy olbrzym;
* planeta;
* Układ Słoneczny.
Eter (film)

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

***Eter*** – polski film fabularny z 2018 roku w reżyserii **Krzysztofa Zanussiego**.

Fabuła filmu opowiada o lekarzu wojskowym, który przed wybuchem I wojny światowej przeprowadza na ludziach eksperymenty z użyciem **eteru dietylowego**.
Film ten kręcony był co najmniej od sierpnia 2017 roku. Jego premiera odbyła się 30 listopada 2018 roku.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Tygodnik Powszechny* nr. 48/2018 (3620), Kraków 2018 [ISSN 0041-4808, nr. indeksu: 379 425]
Fermentacja

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fermentacja** – proces **enzymatycznych** przemian związków organicznych (przede wszystkim zawierających grupę hydroksylową), których efektem jest uzyskanie energii, najczęściej pod postacią ATP. Umożliwia ona przekazanie energii metabolicznie użytecznej organizmom stale lub okresowo żyjącym w warunkach beztlenowych. Fermentacje przeprowadzane są przez liczne drobnoustroje lub wytworzone przez nie enzymy.

## Rodzaje fermentacji

### **Fermentacje tlenowe:**

* **Fermentacja alkoholowa**;
* **Fermentacja mlekowa**;

## Wykorzystanie

### **W przemyśle spożywczym**

Proces fermentacji wykorzystuje się powszechnie w przemyśle spożywczym; piekarnictwie i cukiernictwie. Przykładem może być produkcja mąki pszennej do której dodaje się drożdże w celu spulchnienia ciasta. Drożdże piekarnicze wytwarzają dużo dwutlenku węgla, który rozpycha ciasto, zwiększając jego objętość. Pieczywo z mąki żytniej potrzebuje zakwasu zawierającego bakterie kwasu mlekowego. Jego przygotowanie polega na poddaniu mąki procesowi fermentacji. Miesza się ją z wodą i odstawia na kilka dni w ciepłe miejsce. Tak przygotowany zakwas dodaje się do mąki żytniej w celu spulchnienia ciasta i nadania mu wyrazistego kwaśnego smaku.

### **W produkcji paliw**

Poprzez niektóre mikroorganizmy dochodzi do procesu zwanego **fermentacją metanową**. Rozkładają one wielkocząsteczkowe substancje organiczne (białka, tłuszcze, węglowodany) Dochodzi do niej wyłącznie w warunkach beztlenowych. Jej produkty to metan, dwutlenek węgla oraz inne związki. Bakterie metanogenne są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Występują głównie w osadach na dnie rzek, jezior, mórz, oceanów, w gorących źródłach, w szczelinach wulkanów, ściekach, torfie oraz w układzie pokarmowym zwierząt. Poprzez ten proces do atmosfery uwalniają się duże ilości gazu cieplarnianego – metanu.

## Źródła

#### Bibliografia:

* O fermentacji w serwisie *epodreczniki.pl*.
Fizyka cząstek elementarnych

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fizyka cząstek elementarnych** (lub **fizyka wysokich energii**) – dział fizyki **jądrowej** zajmujący się opisem i badaniem wszystkich **cząstek elementarnych** oraz rozpatrujący wszelkie wzajemne ich oddziaływania.

## Powiązane pojęcia

* cząstka elementarna;
* fizyka jądrowa;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Akson

**Akson**, **neuryt** – element neuronu.

Pojedyncza długa wypustka otoczona specjalną osłonką, która zabezpiecza ją przed uszkodzeniem i zapewnia szybkie przesyłanie impulsów nerwowych. Na zakończeniu akson ma rozgałęzienia, które łączą się z dendrytami innych neuronów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
Biochemia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Biochemia** (**chemia biologiczna**, **chemia fizjologiczna**) – synkretyczna nauka przyrodnicza z pogranicza biologii i chemii zajmująca się badaniem budowy chemicznej żywych organizmów oraz zachodzących w nich procesów chemicznych.

## Powiązane pojęcia

* biologia;
* chemia;
* fizjologia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Geomorfologia

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Geomorfologia** – dział **geologii** zajmujący się charakterem i pochodzeniem **powierzchniowych form krajobrazowych**, takich jak np. góry, doliny, równiny czy płaskowyże.

## Powiązane pojęcia

* formy ukształtowania terenu;
* geologia;
* morfologia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
Geografia

**Geografia** – nauka przyrodnicza zajmująca się badaniem powierzchni **Ziemi**, jej położeniem, klimatem oraz warunkami fizycznymi, a także wpływem tych czynników na ludzi i społeczeństwo.

Dzieli się ona zwyczajowo na **geografię fizyczną** zajmującą się ukształtowaniem powierzchni Ziemi i klimatem, oraz **geografię społeczno-ekonomiczną**, zajmującą się rozmieszczeniem i działalnością ludów Ziemi.

## Poszczególne działy geografii:

#### **Geografia fizyczna:**

* biogeografia;
	+ fitogeografia;
	+ zoogeografia;
* geologia;
	+ geomorfologia;
* hydrologia;
	+ glacjologia;
	+ hydrografia;
	+ limnologia;
	+ oceanologia;
	+ potamologia;
* klimatologia;
	+ fenologia;
	+ meteorologia;
* pedologia (gleboznawstwo);
	+ edafologia.

#### **Geografia społeczno-ekonomiczna:**

* geografia polityczna (geopolityka);
	+ geografia historyczna;
	+ geografia regionalna;
* geografia społeczna;
	+ demografia;
	+ geografia językowa;
	+ geografia kultury;
	+ geografia religii;
* geografia ekonomiczna;
	+ geografia komunikacji;
	+ geografia osadnictwa;
		- urbanistyka;
	+ geografia przemysłu;
	+ geografia rolnictwa;
	+ geografia usług;
		- geografia turystyczna.

### **Nauki pomocnicze:**

* **astronomia**;
* **geodezja**;
* **kartografia**;
* **topografia**.

## Powiązane pojęcia

* astronomia;
* geodezja;
* geografia fizyczna;
* geografia społeczno-ekonomiczna;
* kartografia;
* topografia;
* Ziemia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]
* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Adaptacja sceniczna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Adaptacja sceniczna** – przetworzenie utworu literackiego, (za wyjątkiem dramatycznego) na potrzeby **teatru**.

## Powiązane pojęcia

* inne znaczenia słowa **adaptacja**;
* adaptacja filmowa;
* teatr.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 377. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Fenotyp

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fenotyp** – zestaw biologicznych, fizjologicznych i umysłowych cech organizmu, na przykład koloru skóry, włosów lub oczu. Fenotypy obejmują także złożone cechy, między innymi temperament albo osobowość. Stanowią rezultat interakcji **genów**, zmian **epigenetycznych**, czynników środowiskowych oraz zdarzeń losowych.

## Powiązane pojęcia

* epigenetyka;
* gen;
* genotyp.

## Źródła

**Bibliografia**:

* Siddharta Mukherjee: *Gen: Ukryta historia.* Wydawnictwo Czarne, wydanie pierwsze, Wołowiec 2017, [ISBN 978-83-8049-493-0]
Fizyka

**Fizyka** – nauka przyrodnicza zajmująca się szczegółowym badaniem **materii**, od poziomu cząstek elementarnych do skali całego Wszechświata. Bada ona zjawiska występujące w przyrodzie i odkrywa prawa rządzące materią.

**Klasyczna fizyka** dzieli się na:

* elektrodynamikę;
* mechanikę;
* termodynamikę.

Współcześnie fizyka zajmuje się również efektami kwantowymi i relatywistycznymi (mechanika kwantowa, elektrodynamika kwantowa, mechanika relatywistyczna).

Ze względu na skalę i rodzaj badanej materii rozróżniamy:

* astrofizykę;
* fizykę atmosfery;
* fizykę atomową;
* fizykę ciała stałego;
* fizykę cząstek elementarnych (wysokich energii);
* fizykę jądrową;
* fizykę statystyczną (fizyka cząsteczkowa).

Ponadto z fizyki wyodrębniła się np. elektronika, a także nauki synkretyczne, takie jak: biofizyka, chemia fizyczna czy geofizyka.

## Powiązane pojęcia

* fizyka klasyczna;
* materia.

## Źródła

#### **Bibliografia**:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Bioczujnik

**Bioczujnik**, inaczej **biosensor** – czujnik biologiczny złożony z części aktywnej biologicznie oraz przetwornika sygnału.

Zaletą bioczujników jest duża stabilność oraz szeroki zakres działania ze względu na ogromną różnorodność mikroorganizmów możliwych do zastosowania. Pozwalają one na identyfikację obcego DNA, białek, różnych metabolitów i toksyn oraz skażeń biologicznych (wirusy, bakterie).

## Budowa

Zasadnicza część biosensorów jest **aktywna biologicznie** i składa się na przykład z mikroorganizmów, enzymów lub fragmentów DNA. Warstwa biologiczna bioczujników służy za **detektor** zanieczyszczeń.

Część niebiologiczna to **przetwornik**, który przekształca sygnał biologiczny w sygnał elektryczny oraz umożliwia jego rejestrację i pomiar natężenia.

## Zastosowanie

Bioczujniki powszechnie służą za detektory, którymi mogą być na przykład bakterie wykazujące dodatnią aerotaksję (czyli ruch w kierunku miejsc o wysokiej zawartości tlenu). Cechuje je duża wrażliwość na metale ciężkie (np. miedź, ołów, rtęć), które obniżają ich zdolność do przemieszczania się. Jeżeli znajdują się w środowisku skażonym, są mniej ruchliwe, co można mierzyć i na tej podstawie oceniać stopień zanieczyszczenia zarówno wody, jak i gleby.

Do oceny skażeń wykorzystywane są również zmodyfikowane genetycznie mikroorganizmy, które mają zdolność fluorescencji. Takie bakterie w kontakcie z toksyną emitują światło o niższym natężeniu. Przetwornik zamienia tę informację na łatwo mierzalny sygnał cyfrowy.

## Powiązane pojęcia

* biotechnologia;
* detektor;

## Źródła

#### Netografia:

* O bioczujnikach w serwisie *epodreczniki.pl*.
Epitet

**Epitet** − wyraz, który w utworze literackim jest określeniem rzeczownika. Może nim być przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy, jak również sam rzeczownik.

Używanie epitetów to jeden z podstawowych środków stylistycznych języka poetyckiego. Występują one często w charakterze przenośnym, np:

* ***panieński** rumieniec*;
* ***pobielane** ściany*;
* ***stare** panny*;
* *planeta **matka***;
* *statek **widmo***;
* *człowiek **pająk***.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 370. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Bioenergetyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Bioenergetyka** – synkretyczna nauka biologiczna z pogranicza biochemii i biofizyki, zajmująca się badaniem przemian energii zachodzących w żywych organizmach i ekosystemach. Rozpatruje ona wszystkie układy żywe jako otwarte, które kosztem energii pobieranej z otoczenia mogą funkcjonować oraz reprodukować się.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Wielu autorów, red. prowadząca Jadwiga Marcinek: *Najnowsza encyklopedia powszechna*. Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005 [ISBN 83-7389-938-3]
Feromony

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Feromony** – organiczne związki chemiczne wydzielane i wyczuwane przez zwierzęta i rośliny w celu przekazywania informacji, stanowiące niewerbalną formę komunikacji.

## Źródła

#### Netografia:

* Definicja feromonów w serwisie *epodreczniki.pl*.
Dzieje

***Dzieje*** (oryginalnie w gr. ***Ἱστορίαι*** — 'Historiai') – dzieło historyczne **Herodota**, uważane powszechnie za jedno z najstarszych źródeł **historiograficznych**. Treść *Dziejów* dotyczy **wojen grecko-perskich** prowadzonych w latach 499—449 p.n.e.

Herodot oprócz relacjonowania samego konfliktu starał się zrozumieć jego przyczyny analizując zarówno same działania zbrojne, jak i wydarzenia, które do nich doprowadziły, biorąc pod uwagę argumentację obu stron. Kiedy pisał on swoje dzieło, podróżował po regionie konfliktu i rozmawiał z wieloma osobami. Sposób przedstawiania pozyskanych informacji przybiera w *Dziejach* gawędziarską formę i nie jest całkowicie bezstronny, o czym świadczy fakt, że późniejsi greccy myśliciele [jacy?] krytykowali Herodota, uznając jego prace za zbiór kłamstw. Mimo tych zarzutów *Dzieje* stanowiły barwny obraz kultur regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu z tego okresu i nadal są traktowane jako źródło historyczne.

## Powiązane pojęcia

* historiografia;
* wojny grecko-perskie;

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Fermentacja alkoholowa

**Fermentacja alkoholowa** – proces **fermentacji** podczas którego z węglowodanów pod wpływem enzymów wytwarzanych przez **drożdże** powstaje **etanol** i dwutlenek węgla.

## Historia

Drożdże od czasów starożytnych były używane do produkcji **napojów alkoholowych**. Do fermentacji alkoholowej najlepiej nadawały się wówczas winogrona, zawierające dużo cukrów, na których drożdże występują naturalnie. Cały proces nie był skomplikowany, a polegał on tylko na zgnieceniu owoców i zamknięciu ich w pojemniku z otworem umożliwiającym ujście dwutlenku węgla, i pozostawieniu całości w ciepłym miejscu.

Obecnie do produkcji alkoholi (przede wszystkim wina i piwa) używa się specjalnych szczepów drożdży, tzw. drożdży winnych lub piwnych, wyselekcjonowanych pod względem skuteczności oraz rodzaju produktu, który zamierza się uzyskać.

## Fermentacje uboczne

### **Fermentacja octowa**

Oprócz drożdży w winie znajdują się także bakterie fermentacji octowej. Nie rozwijają się one, dopóki warunki są beztlenowe. Jednak w obecności tlenu bakterie przekształcają alkohol etylowy w kwas octowy. Proces ów nazywa się **procesem fermentacji octowej**. Może to być także proces pożądany – dzięki niemu bowiem z wina uzyskuje się ocet winny.

## Powiązane pojęcia

* alkohole;
* drożdże;
* etanol;
* fermentacja;
* napój alkoholowy;

## Źródła

#### Netografia:

* Fermentacja alkoholowa w serwisie *epodreczniki.pl*.
Język łotewski

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Język łotewski** (*latviešu valoda*, *latviski*) – język (mowa) pochodzenia indoeuropejskiego, należący do grupy języków **bałtyckich**. Jest on jednym z trzech języków tej grupy (oprócz blisko spokrewnionych łatgalskiego oraz litewskiego), wciąż na co dzień funkcjonujących.

Językiem łotewskim posługuje się jako swoim ojczystym około 1,5 mln. osób. W powszechnym użyciu jest przede wszystkim na terenie **Republiki Łotewskiej**, gdzie ma status języka urzędowego. Poza jej granicami używany jest przez łotewskich emigrantów, głównie w takich państwach jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Irlandia, Szwecja oraz Niemcy.

W języku łotewskim znajduję się wiele zapożyczeń z innych języków, przede wszystkim z niemieckiego oraz rosyjskiego.

## Historia

Przypuszcza się, że język łotewski uformował się między X—XII wiekiem naszej ery. Pierwsze teksty pisane w języku łotewskim pojawiły się w XVI wieku, zaś język łotewski jako język literacki został poddany wstępnej kodyfikacji dopiero w drugiej połowie XIX wieku.

### **XIX—XX wiek**

Do roku 1908 w języku łotewskim obowiązywała inna ortografia, w której występowały litery z pisma gotyckiego. Współcześnie zastąpione one zostały literami pisma łacińskiego. Przykładem może być wyraz *zaķis* (zając), który niegdyś występował w pisowni (*\*a\*is*). Do czasu owej reformy występowała wówczas również osobna litera (*-ch*).

## Gramatyka

Język łotewski posiada jedynie dwa rodzaje gramatyczne – żeński i męski, a także siedem przypadków:

## Powiązane pojęcia

* **język łotewski – słownik**;
* języki bałtyckie;
* Łotwa.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Urszula Michalska: *Rozmówki polsko-łotewskie*. Wydawnictwo „KRAM”, Warszawa 2011 [ISBN 978-83-61165-34-7]
Felieton

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Felieton** (z fr. *feuilleton* — „zeszycik”, „odcinek powieści”) – krótki **utwór publicystyczny** o swobodnej budowie i stylu, pisany zazwyczaj językiem literackim. Zawartość felietonów dotyczy zazwyczaj wydarzeń i problemów aktualnych, które stają się dla autora inspiracją do ogólniejszych rozważań, komentarzy czy ocen.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 371. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Gwiazdozbiór

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Gwiazdozbiór**, **konstelacja** – obszar nieba o umownie wyznaczonych granicach.

Tworzące gwiazdozbiór **gwiazdy** nie są na ogół ze sobą fizycznie związane i zwykle znajdują się w różnych od siebie odległościach, jednak z perspektywy Ziemi odnosi się wrażenie, jakby wszystkie widoczne gwiazdy znajdowały się na jednej powierzchni. Tę powierzchnię, będącą złudzeniem optycznym, nazywamy **sferą niebieską**.

Międzynarodowa Unia Astronomiczna wprowadziła system oznaczeń gwiazd pod względem jasności z jaką świecą, związany z łacińskimi nazwami gwiazdozbiorów. Według tego systemu gwiazda Polarna, należąca do konstelacji Małej Niedźwiedzicy (Ursa Minor), świecącej w pobliżu północnego bieguna niebieskiego, nosi nazwę alfa (*α*) Ursae Minoris. Litera *α* oznacza, że jest to gwiazda najjaśniejsza w danym gwiazdozbiorze. Litera *β* symbolizuje gwiazdę drugą co do jasności w danym gwiazdozbiorze, *γ* – trzecią, itd.

## Historia

Pierwotne pojęcie gwiazdozbioru odnosiło się do układu gwiazd, któremu przypisywano określony kształt. Był to tzw. **asteryzm** – np. smoka, psów gończych.

W obecnym pojęciu astronomicznym do gwiazdozbioru należą wszystkie gwiazdy leżące w pewnym obszarze **sfery niebieskiej** (także te, niewidoczne nieuzbrojonym okiem).

## Powiązane pojęcia

* asteryzm;
* gwiazda;
* sfera niebieska;

## Źródła

#### Netografia:

* O gwiazdozbiorach w serwisie *epodreczniki.pl*.
Fantastyka

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Fantastyka** – gatunek, rodzaj **fikcji literackiej**, w fabule której całkowicie lub częściowo nie obowiązuje zasada prawdopodobieństwa – jest to wówczas **fikcja nierealistyczna**.

Fantastyka spotykana jest w mitach, baśniach, powieściach grozy, w prozie **fantastyczno naukowej** (ang. *science-fiction*) oraz utworach ***fantasy***.

Fantastyczne światy przedstawione kreuje się poza literaturą także w ramach innych rodzajów sztuki – malarstwie, kinematografii czy grach komputerowych.

## Powiązane pojęcia

* fantastyka naukowa (*science-fiction*);
* *fantasy*;
* fikcja literacka.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 370. [ISBN 978-83-02-13306-0]
Dziennik (gatunek literacki)

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Dziennik** − utwór, a także gatunek literacki charakteryzujący się relacjonowaniem wydarzeń autentycznych, których autor był uczestnikiem lub świadkiem (stosowana zatem jest narracja pierwszoosobowa). Może stanowić również zapis poglądów, przeżyć i uczuć autora. Zapiski w dzienniku dokonywane są mniej lub bardziej regularnie.

W odróżnieniu od **wspomnienia** (zwanego także **pamiętnikiem**), wydarzenia relacjonuje się z krótkiego dystansu czasowego.

## Powiązane pojęcia

* autobiografia;
* pamiętnik;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 379. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Krzysztof Gajdowski

**Krzysztof Gajdowski** alias **Vincent Poniatowski**, także **Młody Vins** (ur. 1997 w Warszawie; zm. 9 sierpnia 2021 tamże) – mój kolega, muzyk, dobry i pozytywny człowiek. Jedyny w swoim rodzaju. Zawsze się nam dobrze rozmawiało. Miał wewnętrzne problemy, które z ogromną samoświadomością przelewał na papier. Mimo niewielkiego rozgłosu potrafił tworzyć emocjonalną muzykę na wysokim poziomie. Wiedział już długo przed śmiercią, że dopiero po niej ludzie zaczną go doceniać i o nim pamiętać. Mogę jedynie żałować, że nie poznałem go wcześniej.

Zmarł podczas snu, w nocy z 8 na 9 sierpnia 2021 roku. Pochowany został 18 sierpnia 2021 roku na cmentarzu Bródnowskim w kwaterze 108M-6-2.

Jest to wpis ku pamięci i przestrodze dla mnie samego i nas wszystkich. Nikt nie jest nieśmiertelny. Pamiętajmy o tym. Śmierć wydarza się nagle i tylko raz, a bez nas życie toczy się dalej, choćbyśmy byli najpotężniejsi na Ziemi. W okowach czasu nikt z nas nic nie znaczy, ale nie zmienia to faktu, że byliśmy, śmialiśmy się, płakaliśmy, przeżywaliśmy...

Jeśli coś po nas pozostaje, to jest to pamięć innych. A więc pozostaniesz na zawsze w naszej świadomości i sercach.

Spotkamy się na górze, Krzysiu! Wszyscy!

### Muzyka:

* utwór „*Maszyna czasu*” w serwisie *youtube.com*;
* utwór „*Zapraszam damę do tańca*” w serwisie *youtube.com*;
* utwór „*Tak o sobie*” w serwisie *youtube.com*;

## Linki zewnętrzne

* Kanał z muzyką tworzoną przez Krzyśka w serwisie *SoundCloud.com*;
* Kanał „*BILION LAT PIĘKNA*” z muzyką tworzoną przez Krzyśka w serwisie *youtube.com*.
Fantasy

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

***Fantasy*** (z ang. — „fantazja”) – gatunek literacki będący rodzajem **fikcji literackiej**, a konkretnie **fantastyki**. Treść zawarta w literaturze *fantasy* nawiązuje do **mitów**, **legend** czy **baśni**, a prawami światów przedstawionych rządzą najczęściej magia i nadprzyrodzone moce.

Do pisarzy z tego gatunku należą m.in. **Andrzej Sapkowski**, **J.R.R. Tolkien** oraz **George R.R. Martin**.

Literatura *fantasy* została zaadaptowana również przez inne gałęzie kultury, takie jak kinematografia (**film fantasy**) czy gry komputerowe.

## Powiązane pojęcia

* baśń;
* legenda literacka;
* fantastyka;
* fantastyka naukowa (*science-fiction*);
* fikcja literacka;
* film fantasy;
* mit;

#### Osoby:

* ***Kategoria:Autorzy fantasy***;
* Andrzej Sapkowski (1948);
* J.R.R. Tolkien (1892—1973);
* George R.R. Martin (1948).

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 371. [ISBN 978-83-02-12602-4]
Grzegorz Sroczyński

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Grzegorz Sroczyński** (ur. w 1974 roku) – polski dziennikarz prasowy (publicysta) i radiowy, propagandysta. Długoletni pracownik „*Gazety Wyborczej*“ oraz radiostacji *TOK FM*. Obecnie jeden z prowadzących audycję „*Popołudniowa rozmowa*” w rozgłośni *RMF FM*.

## Kontrowersje

Uchodzi za jednego z najbardziej zaangażowanych przedstawicieli **neoliberalnego** nurtu „**symetrystów**”. Określany jest mianem „cynicznego publicysty politycznego, zajmującego się III RP, manipulującego rozmową i faktami”. Przez wzgląd na charakter swojej działalności zarzuca się mu zdradę stanu, zaś sam Sroczyński podejrzewany jest o bycie tajnym agentem zagranicznych służb wywiadowczych.

## Powiązane pojęcia

* neoliberalizm;
* symetryzm;

**Osoby**:

* Igor Janke (1967―);
* Tomasz Lis (1966―);
* Władimir Sołowjow (1963―).
Jerzy Hoffman

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Jerzy Hoffman** (ur. 15 marca 1932 w Krakowie) – polski reżyser i scenarzysta filmowy żydowskiego pochodzenia.

## Życiorys

Jerzy Hoffman w 1955 r. ukończył studia reżyserskie we Wszechrosyjskim Państwowym Instytucie Kinematografii w Moskwie. W tym roku urodziła się także jego córka Joanna, specjalistka od spraw marketingu, która była zaangażowana w początki i rozwój firmy *Apple Inc.*

Nakręcona na podstawie powieści *Potop* autorstwa Henryka Sienkiewicza filmowa adaptacja o tym samym tytule *– Potop* została nominowana w 1975 r. do Nagrody Akademii Filmowej w kategorii *Najlepszy film nieangielskojęzyczny*.

## Filmografia

* *Pan Wołodyjowski* (1969);
* *Potop* (1974);
* *Trędowata* (1976);
* *Znachor* (1982);
* *Ogniem i mieczem* (1999);
* *Ukraina. Narodziny narodu* (2007, nie został wyemitowany)
* *1920 Bitwa warszawska* (2011).

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Tygodnik Powszechny* nr. 11/2019 (3636), Kraków 2019 [ISSN 0041-4808, nr. indeksu: 379 425]
Chityna

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Chityna** (z gr. *χιτών* ('chitōn') — „okrycie”) – wytrzymały materiał budulcowy, który jest głównym składnikiem pancerzy stawonogów, w tym owadów. Ponadto chityna jest głównym składnikiem ściany komórkowej większości grzybów.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „chityna” w serwisie *sjp.pwn.pl*.
Asmara

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Asmara** (ang. *Asmara*; arab. أسمرة — trl. ‘Asmarah’; tigr. ኣስመራ — trl. ‘Asmera’) – stolica oraz największe miasto Państwa Erytrea.

## Uwagi

1. ↑ Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej podaje także dwie nazwy oboczne miasta w języku arabskim, różniące się wymową oraz pisownią ostatniej litery – **أسمرا**; trl. ‘Asmarā’ oraz **أسمرى**; trl. ‘Asmará’.
Dialog

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Dialog** (z gr. *διάλογος* ('diálogos') — „rozmowa”) − rozmowa co najmniej dwóch osób, także forma tekstu literackiego w postaci rozmowy dwóch lub większej liczby bohaterów literackich.

Dialog jest również znanym od starożytności gatunkiem dzieła literackiego (lub filozoficznego) napisanego w całości w formie rozmowy.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 3. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2014, str. 369. [ISBN 978-83-02-13306-0]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „dialog” w serwisie *bryk.pl*.
Cueva de Felinus

En el sur de las *montañas de Runedar*, por el lado de la región de *Axis*, se encuentra la Cueva de Felinus.

Se dice que dentro de la cueva hay una ruina arcana que perteneció al mago Felinus, creador de las infames bestias desplazadoras. Se dice que en la cueva estas criaturas se reúnen para aparearse, sirviendo de guardias a todos los secretos del difunto mago que pudiesen encontrarse en el lugar.
Kelwin (jednostka)

**Kelwin** (z ang. *kelvin*) – podstawowa jednostka **temperatury** w układzie jednostek miar **SI**, używana w termodynamicznej **skali Kelwina**.

Decyzją metrologów, która zapadła w trakcie 26. Generalnej Konferencji Miar (2019), ustalono definicję tej jednostki. Od tego czasu kelwin jest równy wartości liczbowej **stałej Boltzmanna** (

k

{\displaystyle k}

), wynoszącej

1
,
38
⋅

10

−
23

J
K

{\displaystyle 1,38 \cdot 10^{-23}\frac{J}{K}}

, wyrażonej w jednostce

J

K

−
1

{\displaystyle JK^{-1}}

, która jest równa

k
g

{\displaystyle kg}

,

m
2

{\displaystyle m^2}

,

s

−
2

{\displaystyle s^{-2}}

,

K

−
1

{\displaystyle K^{-1}}

; gdzie kilogram, metr i sekunda zdefiniowane są za pomocą

h

{\displaystyle h}

,

c

{\displaystyle c}

 oraz

△

v

{\displaystyle \triangle{v}}

C
s

{\displaystyle {Cs}}.

Jego **wartość** w układzie SI wyrażana jest poprzez oznaczenie

K

{\displaystyle K}

.

## Historia

Swoją nazwę zawdzięcza szkockiemu fizykowi **Williamowi Thomsonowi** – „lordowi Kelwinowi” (baronowi Kelvin), który w 1848 roku pierwszy raz ją opracował w swoim piśmie pt. *On an Absolute Thermometric Scale*.

**Dawna definicja**:
Zgodnie z definicją, która obowiązywała do 20 maja 2019 roku, kelwin (

K

{\displaystyle K}

) określał

−

1

273
,
16

{\displaystyle -\frac{1}{273,16}}

 temperatury termodynamicznej punktu potrójnego wody.

## Powiązane pojęcia

* skala Kelwina;
* stała Boltzmanna;
* temperatura;
* układ SI;
* wielkość fizyczna;

## Źródła

#### Bibliografia:

* Elżbieta Senderska: *Vademecum maturzysty – fizyka*. Wydawnictwo edukacyjne „Greg”, Kraków 2018 [ISBN 978-83-7517-662-9]
Królestwo (biologia)

**Królestwo** w biologii jest jednostką klasyfikacji biologicznej najwyższej rangi. Podziału na królestwa dokonano na podstawie budowy ich komórek i charakterystycznych cech organizmów.

Obecnie w biologii wyróżnia się pięć królestw:

* bakterie;
* grzyby;
* protisty;
* rośliny;
* zwierzęta.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Małgorzata Jefimow, Marian Sęktas: *Puls życia 1. Podręcznik do biologii dla gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie piąte, Warszawa 2013 [ISBN 978-83-267-0674-5]
Era I: La Era Divina

Aunque no se sabe
si en ese entonces existía el concepto del tiempo, sí se ha acordado que el
primer gran evento es el nacimiento, o mejor dicho, la creación del dios *Farkall*.

Los sabios estiman
que Farkall fue un poderoso ser creado con energías tanto del Órden como del
Caos. Farkall fue el padre de los dioses (aunque fue el padre de los *Nueve*, nadie ha llegado a saber a
ciencia cierta a cuántos más logró crear). Todos ellos contribuyeron a sacar la
influencia de los planos sobre *Ramnis*,
evento conocido como la *intervención*,
lo que da inicio a la segunda era.
Dygresja

**Dygresja** (z łac. *digressio* — „odstąpienie”) − **figura retoryczna** oznaczająca świadome odejście od głównego tematu narracji.

Wypowiedź wtrącona w tok wypowiedzi (np. w trakcie opowiadania historii), która wprowadza dodatkowy komentarz, myśl, żart.

## Powiązane pojęcia

* dywagacja;
* figura retoryczna.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 379. [ISBN 978-83-02-12602-4]

#### Netografia:

* Pochodzenie słowa „dygresja” w serwisie *bryk.pl*.
Dąbrowa (leśnictwo)

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Dąbrowa** − las liściasty, w którym zdecydowaną większość stanowią drzewa z rodzaju **dębów**.

## Powiązane pojęcia

* buczyna;
* dąb.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Mariusz Szubert: *Planeta Nowa 3. Podręcznik do geografii dla klasy trzeciej gimnazjum.* Wydawnictwo Nowa Era, wydanie trzecie, Warszawa 2012, str. 73. [ISBN 978-83-267-0649-3]
Handel

**Handel** − wymiana **towarów** i **usług** o określonej wartości.

Wymiana handlowa jest siłą napędową gospodarki, kształtuje relacje społeczne, stanowi bodziec do zmian politycznych oraz wspomaga rozprzestrzenianie się nowych idei, języków, dóbr kultur, religii, bogactwa, ludności i chorób. Dzięki wymianie handlowej ludzie mogą wchodzić w posiadanie towarów pochodzących z krajów odległych od miejsca zamieszkania.

Handel jest podstawą rozkwitu miast i funkcjonowania państw. Gospodarka rynkowa i silna waluta przekłada się na postęp intelektualny, kulturalny i technologiczny. Poprzez handel rodzą się nowe relacje międzyludzkie i grupy, które, nie opierają się wyłącznie na więziach pokrewieństwa, lecz także na wspólnych interesach.

## Historia

### **Starożytność**

Istnieją dowody [jakie?], że do wymiany towarów i usług pomiędzy znacznie oddalonymi od siebie miejscami dochodziło już co najmniej od 150 tys. lat – znacznie wcześniej niż pojawiły się pierwsze pisemne świadectwa dotyczące handlu.
Pod koniec neolitu (ok. 10 000—2000 lat p.n.e.), kiedy ludzie zaczęli zakładać miasta i tworzyć społeczności rolnicze, handel stanowił już sprawnie działający i istotny element ich funkcjonowania.

Przejście do osiadłego, rolniczego trybu życia zmieniło charakter tych społeczności – pojawiła się nadwyżka żywności, która pozwoliła ludziom rozwinąć nowe zawody związane z wytwórstwem narzędzi czy tkactwem. Rzemieślnicy dysponowali nadwyżką towarów, wymieniając je na żywność. Mieszkańcy osad zaczęli się specjalizować w wytwarzaniu produktów, na które istniał popyt w innych regionach. 3 tys. lat p.n.e. mieszkańcy Mezopotamii ustanowili **szlaki handlowe** z ośrodkami położonymi w dolinie Indusu, rozwijając prawdopodobnie po raz pierwszy w historii ludzkości stałe kontakty między tak odległymi centrami.

## Środki płatnicze

We wczesnych kulturach funkcjonowała bezgotówkowa wymiana towarów i usług. Pierwsza forma **pieniądza** pojawiła się 12 tys. lat temu na terenach obecnej Turcji, gdzie ludzie zaczęli używać obsydianu jako środka płatniczego. Pierwszą walutę mniej więcej w VI w. p.n.e. również stworzyli mieszkańcy starożytnej Turcji. Przetapiali oni złoto na małe monety na których wybijali wizerunki.

Pierwsze papierowe pieniądze pojawiły się w XI-wiecznych Chinach w formie banknotów zawierających pisemną obietnicę, że okazicielowi wypłacona zostanie określona suma w metalach szlachetnych.

## Powiązane pojęcia

* ekonomia;
* pieniądze;
* szlak handlowy;
* towar;
* usługi.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *1001 idei, które zmieniły nasz sposób myślenia*. (Praca zbiorowa: red. Robert Arp, wydawnictwo Elipsa, Poznań 2015) [ISBN 978-83-245-9618-8]
Epos rycerski

Pozostaje on zaledwie **zalążkiem artykułu**, który wymaga gruntownego uzupełnienia o najważniejsze **informacje** oraz poszczególne sekcje.

**Epos rycerski** – epopeiczny utwór literacki przyjmujący najczęściej formę poetyckiego bądź pieśni, rzadziej pisany także prozą.

Eposy rycerskie powstawały przede wszystkim podczas okresu **średniowiecznego** historii Europy, kiedy utworzył się w jej kulturze motyw wzorowego **rycerza** – chrześcijańskiego wojownika, kierującego się wyłącznie dobrocią i etosem uznawanym powszechnie wówczas za przystający stanowi rycerskiemu, którego cechami były przede wszystkim: odwaga, mądrość, miłość, skromność czy pobożność.

## Powiązane pojęcia

* epos;
* rycerstwo;
* średniowiecze.

## Źródła

#### Bibliografia:

* Witold Bobiński: *Świat w słowach i obrazach 2. Podręcznik do gimnazjum.* Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne (WSiP), wydanie czwarte, Warszawa 2013, str. 380. [ISBN 978-83-02-12602-4]