Pluton (planeta nanoa)

*«Pluton» orriak hona dakar. Bestelako esanahiei buruzko orria hau da: «Pluton (argipena)»*

## Information group

### Third

*Unknown*

**Pluton** (**134340 Pluto**) Kuiper gerrikoko objektu astronomikorik handiena da, eta Eguzkia zuzenean orbitatzen behatu diren gorputz handienetan hamargarrena. Planeta nano ezagunen artean, tamainaz bigarrena da (Eris da lehena). Kuiper gerrikoko beste objektuak bezala, Pluton arrokaz eta izotzez osatua da nagusiki. Plutonek bost satelite ditu: Nix, Hidra, Karonte, Zerbero eta Estigia.

1930ean aurkitua, Pluton hasiera batean Eguzkitik hasita bederatzigarren planetatzat sailkatu zuten, eta horien artean txikientzat. Eguzki Sistemako kanpoaldean, ordea, tamainaz berdintsuak ziren objektuak —edo, Erisen kasuan, % 27 handiagoa— aurkituz joan ziren hurrengo 75 urtean; objektu horiek guztiak planeta nanotzat sailkatzen zirela kontuan hartuta, azkenean, 2006ko abuztuaren 24an, Nazioarteko Astronomia Elkarteak Pluton ere planeta nanotzat sailkatu zuen.

Clyde Tombaugh astronomoak aurkitu zuen 1930ean, Arizonako (Ameriketako Estatu Batuak) Lowell behatokitik, Neptunoren orbita azaltzearren *X planeta* baten bila ari zela. Plutonen orbita-eszentrikotasun handiak eguzkitik hurbilen dagoen zortzigarrena bihurtzen du orbitaren zati batean; hau da, Neptunoren orbita zeharkatzen du aldizka: azken aldiz, 1979ko otsailaren 7tik 1999ko otsailaren 11ra bitartean.

## Historia

### Aurkikuntza

1840ko hamarkadan Urbain Le Verrierren mekanika newtondara eabili zuen oraindik ezaguna ez zen Neptuno planetaren posizioa aurreikusteko, Uranoren orbitan zeuden perturbazioak aztertuta. XIX. mendearen bukaeran egindako Neptunoren behaketatik ondorioztatu zen Urano bera Neptuno baino urrunago zegoen beste planeta baten eragin grabitatorioa zuela.

1906an Percival Lowellek bederatzigarren planetaren bilaketa hasi zuen, "X Planeta" izenarekin. 1909an Lowell eta William H. Pickeringek zeruko zenbait koordenatu proposatu zituzten planeta horrentzat. Lowellek bere behatokitik egin zituen hainbat bilaketa, ahalik eta 1916an hil zen arte, baina ez zuen emaitzarik lortu. Lowellek ez zekien 1915eko martxoaren 19an eta apirilaren 7an egindako argazkietan Pluton bera agertzen zela, eta ez zutela ondo identifikatu. Aurkikuntzaren aurretik beste hamalau behaketa daude non Pluton, jakin gabe, ikusi zuten, zaharrena 1909ko abuztuaren 20an Yerkes Behatokitik.

Percivalen alarguna zen Constance Lowellek hamar urteko eztabaida legala hasi zuen bere senarraren legatuaren inguruan, eta X Planetaren bilaketari ez zitzaion berrekin 1929. urterarte. Vesto Melvin Slipher, Lowell Behatokiko zuzendariak, 23 urteko Clyde Tombaugh astronomoari eman zion, bere marrazki astronomikoek txundituta.

Tombaughen lana sistematikoki zeru zati bereko argazki bikoteak aztertzea zen, bertan aztertzeko ea objeturen bat bere posiziotik aldatu ote zen. Konparatzeko makina bat erabilita, azkar begiratu zezakeen aurrera eta atzera egiten argazki bikoteak, objetuen mugimendu ilusioa sortuz.

1930ko otsailaren 18an, urte bete bilaketan igaro ostean, Tombaughek urtarrilaren 23 eta 29an hartutako bi plaketako objetu bat mugitzen ari zela ikusi zuen. Urtarrilaren 21ean egindako kalitate txikiagoko plaka batek aurkikuntza bermatu zuen. Argazki berriak atera ostean, aurkikuntza Harvard Collegeko Behatokira bidali zen 1930ko martxoaren 13an.

### Izendapena

*Ikus, ere: Venetia Burney*
Aurkikuntza mundu osoko egunkarietan agertu zen. Lowell Behatokiak eskubidea zuen objetu berriari izena emateko eta 1.000 proposamen baino gehiago jaso zituzten mundu osoko afizionatuena, *Atlas*etik *Zymal*era. Tombaugek presa sartu zion Slipherri objetu berriari izena jartzeko, beste inork egin aurretik. Constance Lowellek *Zeus* proposatu zuen, ondorne *Percival* eta, azkenik, *Constance*. Hiru proposamen horiek alboratu ziren.

Pluton izena, azpimunduko erromatar jainkoa, Venetia Burneyk proposatu zuen, garai hartan hamaika urte zituen Oxfordeko hiriko ikasle bat, erromatar mitologian interesatua. Izena bere aitona Falconer Madanekin izan zuen hizketaldi batean atera zen, Oxfordeko Unibertsitateko liburuzaina. Honek Herbert Hall Turner astronomoari eman zion izena eta bera arduratu zen AEBra bidaltzeaz.

Objetua ofizialki 1930eko maiatzaren 25ean izendatu zuten. Lowell Behatokiko kide bakoitzak botoa emateko eskubidea zuen hiru izenen zerrenda batetik: Minerva, Kronos eta Pluton. Minerva jada asteroide baten izena zen eta Kronos izena Thomas Jefferson Jackson See astronomoak proposatu zuen, garai hartan fama txarra hartzen ari zena. Plutonek irabazi zuen bozketa, boto guztiak lortuta. Izena proposatu izanagatik Madanek Venetiari £5 eman zizkion (gaur egongo 300 libera esterlinaren parekoa).

## Geologia

> *Sakontzeko irakurri: Plutongo geologia*
>
>

Askotan kontrakoa pentsatu dugun arren, gaur egun badakigu Plutongo geologia aktiboa eta berezia dela. New Horizons zunda bertatik igaro zenean hainbat misterio argitu zizkigun eta gainera, geologiari buruzko datu berri eta interesgarriak bidali zizkigun. Datu horien artean aipagarrienak nitrogenozko gainazala duela, ordoki zabal zein mendi altuak dituela eta kriobulkanismoa izan dezakeela dira.

## Sateliteak

Sakontzeko, irakurri: «Plutonen sateliteak»
Lehen aipatu dugun bezala, Plutonek bost satelite ditu, handiena Karonte da, planetaren tamainaren ia erdia duena. Bestalde, beste lau satelite gehiago ditu, baina hauek Karonte baino hurrutiago kokatzen dira eta askoz txikiagoak dira, gainera, ezinezkoa da Lurretik satelite hauek behatzea. Satelite hauen izena, Hidra, Nix, Zerbero eta Estigia, greziar mitologiako infernuko jainkoen izenetatik datoz, Pluton eta Karonterekin gertatzen den bezala.

## Ikus, gainera

* Plutongo geologia
* Plutonen sateliteak
* Planeta Nanoa
* Eguzki Sistema
* Astronomia

## Erreferentziak

1. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `jpl-ssd-horizons`
2. ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Pluto Fact Sheet`
3. ↑ 3.0 3.1 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `planet_years`
4. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `mean_anomaly`
5. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `horizons`
Lellouch, E.; de Bergh, C.; Sicardy, B.; Forget, F.; Vangvichith, M.; Käufl, H. -U. (2015-01-15), «Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto’s atmosphere», *Icarus* (246): 268–278, doi:10.1016/j.icarus.2014.03.027, http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103514001535. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .Erreferentzia
7. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Young2007`
8. ↑ 8.0 8.1 8.2 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `BuieGrundyYoung_2006`
9. ↑ 9.0 9.1 Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `SeidelmannArchinalA'hearn_2007`
10. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Hamilton`
11. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `AstDys-Pluto`
12. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `jpldata`
13. ↑ Cite error: Invalid `<ref>` tag; no text was provided for refs named `Physorg April 19, 2011`

	1. BIRZUZENDU Txantiloi:en
Croswell, Ken (1997-01-01), *Planet quest: the epic discovery of alien solar systems*, Free Press, ISBN 0684832526, https://www.worldcat.org/search?qt=wikipedia&q=isbn:9780684832524. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
Tombaugh, Clyde W. (1946-01-01), «The Search for the Ninth Planet, Pluto», *Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific* (5): 73, ISSN 0004-6272, http://adsabs.harvard.edu/abs/1946ASPL....5...73T. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
Hoyt, William Graves (1976-12-01), «W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto», *Isis* (4): 551–564, doi:10.1086/351668, ISSN 0021-1753, http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/351668. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .

	1. BIRZUZENDU Txantiloi:en
Littmann, Mark (1990-01-01), *Planets beyond: discovering the outer solar system*, Wiley, ISBN 047151053X, https://www.worldcat.org/search?qt=wikipedia&q=isbn:047151053X. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
Buchwald, Greg; Dimario, Michael; Wild, Walter (2000-01-01), *Pluto is Discovered Back in Time*, 355. orrialdeak, ISBN 10503390, http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ASPC..220..355B. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
«Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later», *Space.com*, http://www.space.com/spacewatch/050311\_pluto\_guide.html. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
 *The Discovery of Pluto - The Search Continues*, http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
 *BBC NEWS | Science/Nature | The girl who named a planet*, http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
«Name Pluto Given to Body Believed to Be Planet X», *The New York Times*, 1930-05-25, ISSN 0362-4331, http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F14FC3D55147A93C7AB178ED85F448385F9&scp=1&sq=Name%20given%20to%20body%20planet%20X&st=cse. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .
 *Measuring Worth - Annual RPI and Average Earnings for Britain*, https://measuringworth.com/ukearncpi/. Noiz kontsultatua: 2017-03-19 .

Kategoria:Commonskat txantiloiaren mantenimendu bilaketak

Kategoria:Neptunoz haraindiko objektuak
Kategoria:Planeta nanoak
Kategoria:1930. urtean aurkitutako objektu astronomikoak
Kategoria:Plutinoak