Dominik Górski

**Dominik Górski** - opowiadanie biograficzne autora. Akcja dzieje się w latach 1796-1880.

## Treść

### I

*Koniec wiosny roku 1796. Paweł i Eugeniusz Łukowscy, synowie Gabriela i Doroty z Koziej Wólki wyruszają do pracy w Dylewie, opuszczając tym samym rodzinną Mogielnicę. Młodzi bracia mają nadzieję, że jako parobcy w przeciągu kilku lat zarobią sumę pieniędzy, która zabezpieczy rodzinę. Opuszczają czterorodzinny dom wybudowany przed laty przez ich dziada i ruszają na ulicę Dziarnowską, gdzie mijają żydowskie kamieniczki.*

*- Mam kożuch z jego barana - zauważa Paweł, widząc dom pana Emanuela.*

*- Gdybyśmy mieszkali w domu tej wielkości... - marzy Gienio.*

*- To byłby kłopot z ogrzaniem - dokańcza Paweł.*

*- A dokąd to Gabrysie idą? - pyta wścibska Strynkiewiczowa.*

*- Do pracy - mówią chórem.*

*- A powiecie dobrej cioci, gdzie? - dopytuje staruszka.*

*- Do Dylewa. Ja do dworu, brat do tego Górskiego - wyjaśnia Eugeniusz.*

*- Rafał Górski to były żołnierz króla Stanisława i syn mierniczego Mariana. Ma ze dwadzieścia mórg i rok lub dwa lata temu obrali go sołtysem. A długo tam macie być? - ciągnie niewiasta.*

*- Parę miesięcy, może lat - grzecznie odpowiada starszy Łukowski. Odchodzą od plotkarskiej Strynkiewiczowej. Ulicą Grójecką przechodzą przez żydowską część miasta, gdzie kłaniają się panom Herszkowiczowi, Dawidowskiemu, Mordkowiczowi i Aaronowi. Moczą stopy w Mogielance, wchodzą do lasu i bez przeszkód są w Izabelinie, gdzie wozem mija się z nimi znajomy. Zjeżdża na skraj drogi, zsiada i ściska z nimi dłonie. Woła:*

*- Pawle, od bierzmowania cię nie widzę! Kiedy wstąpisz na Pawłowice i pogadamy, jak za dawnych dni? A dokąd zmierzacie?*

*- Do Dylewa na parobków. Gieniek do dziedzica, ja do Rafała Górskiego. Na odwiedziny poczekaj jeszcze trochę.*

*- Któż to Rafał Górski? Ten żołnierz, gbur i raptus?*

*- Żołnierz tak, usposobienia nie znam.*

*- Mój stryj zna go i nazywa zgredem.*

*- Ale chociaż on jest wielki gospodarz, trzech parobków i gosposia.*

- *Tak czy siak, miłej pracy i dużo zysków - mówi Jan i wsiada na kozła.*

*- Idźcie z Bogiem! - woła i znika z widoku. Bracia przechodzą starą wieś Wodziczna, a Paweł mówi:*

*- Jaś Kostrzewa naprawdę chce się ze mną spotkać. Mnie do tych Pawłowic nie ciągnie.*

*- Wieś, jakich pełno w gminie. Dwadzieścia chat bez sołtysa. Byłeś tam?*

*- Pewno. Zaciągnął mnie tam po komunii. Opowiedział mi nawet legendę o ich lesie, który jest niby zaklęty.*

*- Opowiesz mi ją.*

*- Była sobie dziewka zwana Magdą, córka Filipa z Dąbrowy. Urodziła się roku pańskiego 1483. Wtenczas było jeszcze wojsko w zbrojach, a smoki brykały po lasach i grotach i porywały damy. Magdalena owa była damą nad damy. Smukła jak brzoza, złotowłosa, oczy jak niebo, usta jak mak. Nabożna, dobroduszna, grzeczna, prawdomówna, wierna, dziewczę z marzeń. Ojciec bez skutku szukał jej współmałżonka. Odrzuciła walecznego Longinusa z Litwy, uczonego senatora Ładysława, Piotra rycerza i wielu innych. Wtem pojawił się w czerni Henryk z Torunia, roztropny i przemyślny czarownik, ten dopiero ją urzekł. Z błota ulepił Filipowi czterech strażów, a Magdzie zrobił kwiaty z powietrza i wręczył. Nalegał, aby Magda jechała z nim do pałacu w dalekim Toruniu, na co Filip niechętnie przystał. Ruszyli o północy, roku pańskiego 1500. Nagle oczy Henryka zaświeciły jak węgle, a spod kapelusza wylazły mu rogi. W istocie był to szatan i zabierał ją do otchłani piekielnej. Gdy próbowała uciec, utopił ją w leśnym jeziorku i zbiegł. Odtąd w każdą rocznicę śmierci duch Magdy nawiedza las w Pawłowicach. Będzie tak do roku 2000, gdy nadejdzie Sąd Ostateczny, a szatan, który udawał Henryka, zostanie wreszcie zgładzony przez Chrystusa Pana naszego.*

*- Jaś szaleju się najadł i bzdury wygaduje.*

- *Tak być może, u niego wszystko możliwe.*

*Dochodzą właśnie do Dylewa, więc muszą się rozstać. Łagodnie się ściskają, po czym Eugeniusz rusza do dworu Adama Antoniego Aleksandra Domańskiego, a Paweł kieruje kroki do zagrody Rafała Górskiego koło lasu. Pierwszy raz widzi wiejski dom tego rozmiaru, niemal mały pałacyk z siedmioma izbami i podwójnym kominem. Płot jest na dwa metry. Stoi przed nim starszawy człek w kapeluszu ze słomek. Patrzy w ziemię tępym wzrokiem, aż dostrzega idącego Pawła.*

*- Kto wy? - pyta ostro.*

*- Łukowski Paweł, syn Gabriela.*

*- Wy na parobka?*

*- Tak. Pan Rafał?*

*- Skądże, Prokop Błoński. Pan wróci zaraz.*

*- Miło mi, panie Prokop. Wy też parobek?*

*- Ta, odkąd Marian tu dom postawił.*

*- Dużo macie pola?*

*- Ja nic, pan Rafał dwadzieścia z górą mórg. Jest tu jeszcze Józio Adamski, a Zośka Broniecka służy za gosposię. Czasem nas nawiedza Kasper Bednarski z Jastrzębi i dopomaga w żniwach czy siewie, abo orce. Ile macie lat?*

*- Ośmnaście skończone.*

*- Mało, ja trzy razy tyle. Kurzycie?*

*- Ja nie fajczarz.*

*- Nie lulkarz wy, co? Wasza strata. O, już pan jedzie z panią i pankami.*

*Na wozie zjawia się niski i pękaty brodacz. Jest to sołtys Górski we własnej osobie. Z nim żona Agnieszka, starszy syn Antoś i młodszy Jasiek. Zsiadają i spotykają Pawła, który im się kłania w pas. Zaraz potem spotyka go żwawy Józef Adamski, zaledwie trzy lata starszy i cicha Zosia Broniecka, dwudziestosześciolatka. Gospodarsz wszczyna pogawędkę:*

*- Jam jest Rafał Górski, a wy?*

*- Paweł Łukowski.*

*- Służyliście u kogoś przedtem?*

*- Nie, pierwszy raz.*

*- Skąd jesteście?*

*- Z Mogielnicy.*

*- Chodźcie, Łukowski. Ten dom wybudował nam taki Matys Wasilewski z Jastrzębi. Dobrze postawił, ale te pokoiki nieco za małe urządził.*

*Oprowadza Pawła po nowym miejscu pracy i mieszkania. Chłopak nie może przypuszczać, że spędzi w tym gospodarstwie nadchodzące przeszło pół wieku.*

### II

*Grzegorczyk Aleksander i Malinowski Stefan są obaj młodymi sielczanami. Z początkiem roku 1812 obaj wstępują w krępujące ich węzy małżeńskie. Nie poprzestają widywać się co sobota w karczmie u Jędrzeja Pietrusińskiego, który oną odziedziczył po krzywonogim Żydzie. Spotykają się raz dnia pierwszego maja, aby przegadać sprawę jutrzejszego ślubu Małego Jasia Górskiego z nieznaną im Basią Lewandowską. Zaczyna Oleś:*

*- Mały Jasio, choć go obaj nienawidzimy, to największy rolnik w gminie, czy tego chcemy, czy nie.*

*- No, Olciu, który inny ma dwadzieścia trzy morgi swoje i coś tam w dzierżawie? - odpowiada Stefek.*

*- Jądruś, dwa kufle! Wracając, majątek jest, byle go nie roztrwonić, jak u dziedzica.*

*- U Jasia to nie przejdzie. Łukowski ma łeb.*

*- Stefciu, czyli zgodzimy się co do tego, że Jaś byłby nikim, gdyby nie ten parobek.*

*- Pewno, Oleś, gdyby nie Paweł Łukowski, Górski byłby od śmierci ojca w nędzy.*

*- Właśnie, Stefku. Przypomnij, jak to było z tym Rafałem.*

*- A no, umarł na grzybach. Sześćdziesiąt lat.*

*- Nie myślisz, że Jasio go otruł?*

*- E, co to, to nie. Matkę zagłodził, ale ojca szanował.*

*- Pani Agnieszka to była biedna. Chyba tylko pięćdziesiątki dożyła przez tych trzech drani.*

*- W komórce ją zamknęli parszywcy!*

*- Oby tak Jasio z tą Basią nie postąpił.*

*- E, nie zrobi tego. Nic dwa razy.*

*- Obyś miał tu słuszność, druhu. Pijmy za wieś!*

*- Za wolność ojczyzny u boku Napoleona!*

*- Za wiarę świętą katolicką!*

- *Za nasze rodziny!*

*- Za dobre życie w dostatku!*

*- A ty wiesz co nieco o Jasiowej służbie?*

*- No, przecie. Zatrudnia tego chudego Pawła, narwanego Józka, Zosię, która z roku na rok nabiera ciała, aż kiedyś w drzwi nie wlezie i Kasper odwiedza. Prokop poszedł w odstawkę, bo za stary.*

*- Dobrze, dobrze, Oleś...*

### III

*Urodziła się w Mogielnicy w roku 1790. Ojcem jest szanowany Zygmunt, matką Anna, bratem Maciej. Młodość spędza na rynku, w drewnianym domu miejskim, przy którym potem zbudują ratusz. Jest nieśmiałą dziewczynką, żyjącą w beztrosce. Już w roku 1800 ojciec spotyka się z Rafałem Górskim i rozważają możliwość wydania jej za dziesięć lat starszego Jaśka. Mała Basia nie wie wtedy, czym jest małżeństwo ani nie ma pojęcia o okrucieństwie przyszłego małżonka. Rośnie piękna, jasnowłosa, z dala od zmartwień ludzi dorosłych. Tak to trwa do roku 1807. Biegnie wtedy po rynku z wiankiem na głowie, który zwiewa wiatr. Basia goni przedmiot, który łapie i podaje jej Marcel Szulczyk, młody kołodziej ze Strykowa. Jest to miłość od pierwszego wejrzenia. Marcel jest silny, przystojny i zaradny, zaś Barbara ładna i bardzo grzeczna. Wychodzą wieczorami na zamiejskie łąki, gdzie całują się i ściskają. Odkrywa to Maciej, brat Basi i przekazuje tę wieść rodzicom. Pan Zygmunt zakazuje córce samotnych wyjść, na czym ona naprawdę cierpi. Tylko raz udaje jej się wyrwać z domu, trzy miesiące przed ślubem z Janem. Wtedy to ukochani najczulej się przytulają.*

*Ślub odbywa się w Mogielnicy, jej parafii, w kościele pod wezwaniem Św. Trójcy. Odprawia go ks. Franciszek Czarkowski. Górski jest od niej niższy o pół głowy, rudy i krępy. Ma za sobą służbę w wojsku carskim jago grenadier i walkę z Legionami Polskimi. Zabiera ją do Dylewa, gdzie przedstawia jej Pawła Łukowskiego, Józefa Adamskiego, Kaspra Bednarskiego i Zofię Broniecką. Basia zabiera ze sobą trzy bukiety mleczy, które zrobił dla niej Marcel. Nowemu mężowi mówi, że to pozostałość po panieństwie. Pewnego dnia Mały Jasio pali je w piecu.*

*Marcel Szulczyk urodził się w roku 1782. Jest synem Michała i Żydówki Racheli, a wnukiem Niemca Bernarda Schultza. Pomysł na założenie zakładu kołodziejskiego rodzi się przypadkiem. Jako chłopiec udaje się z dziadkiem do jego rodzinnej Ziemi Lubuskiej na kilka tygodni. Gdy wracają, w Kaliszu wystający kamień wybija koło ich wozu. Udają się do najbliższego kołodzieja. Wyjaśnia on małemu Marcelowi, do czego służą i jak się zwą poszczególne części. Ten cieszy się i około roku 1802 zostaje pierwszym kołodziejem w Strykowie. Okolica go docenia.*

### IV

*W lipcu 1812 roku Zofia Broniecka odbiera poród Barbary. Rodzi się czarnowłosy i ciemnooki chłopiec, dosłownie mały Szulczyk, którego Jasio od początku nienawidzi. Uznaje go jednak za swojego, a ósmego sierpnia zostaje ochrzczony jako Dominik Górski. Gospodarz liczy, że urodzi mu się później własny syn, zaś Dominika zabije, pozorując nieszczęśliwy wypadek. Basia mimo wszystko kocha syna. Dominik spędza pierwsze lata nieszczęsnego żywota z dala od innych dzieci, hasając po prywatnym lasku lub na łące. W roku 1815 świat wita Marianna, jego pierwsza siostra. Już rok z kawałkiem później Barbara rodzi Sabinę. W roku 1818 świat poznaje Aleksandra, która okazała się być ostatnim dzieckiem. Wszystkie trzy mniej lub bardziej przypominają Krasnala. Dwie dziedziczą po nim ryży kolor włosów.*

*Mały Jasio bardziej szanuje Dominika, gdy rozumie, że nie zanosi się na syna. Nie zaprzestaje jednak stosować wobec niego i żony swojej ulubionej przemocy. Kopie sześcioletniego wychowanka w twarz, powodując wykrzywienie nosa do końca życia. Paweł zajmuje się duchowym wychowaniem dzieci gospodarzy. Śpiewa im pieśni: "Przed oczy Twoje", "Serdeczna Matko", "Te Deum Laudamus" w dwóch językach, uczy wszystkich modlitw, a w okresie Bożego Narodzenia kolęd, takich jak "Pójdźmy wszyscy do stajenki", "Anioł pasterzom mówił", "Z narodzenia Pana dzień dziś wesoły" czy "W żłobie leży". Ojciec rodziny nie przykłada do tego większej wagi. Pewnego dnia w roku 1819 Mały Jasio przychodzi uradowany do chaty. Zapytany przez żonę o powód wesołości, odpowiada:*

*- Antoś umarł!*

*- Twój brat? Powinieneś być raczej smutny? Co mu się stało?*

*- Nadział łapę na deskę z gwoździem i umarł od zakażenia.*

*- Co cię w tym cieszy?*

*- Dzięki temu mamy po nim siedem mórg więcej! Czyli razem trzydzieści!*

*Gdy Dominik kończy ósmy rok życia, Jan decyduje o wysłaniu go do Mogielnicy na naukę.*

### V

*Na czas nauki młody Górski mieszka na rynku u brata matki, wuja Macieja Lewandowskiego. Ma on żonę i piątkę dzieci. Na strychu i w piwnicy zamieszkują pijacy, którzy płaczą czynsz wujowi. Wynika z tego raz niemiła sprawa. Marcin Wnuk, członek rodziny o wieloletnich tradycjach alkoholowych, napastuje któregoś razu kuzynkę Dominika, Franciszkę. Zostaje za to wygnany z domu, kładzie się więc na progu. Jest mroźna styczniowa noc, więc zamarza. Bracia Marcina, Grzegorz i Mikołaj, wytaczają Maciejowi proces za śmierć brata, który Lewandowski z trudem wygrywa.*

*Dominik uczęszcza do polskiej szkoły męskiej wraz z osiemnastoma innymi chłopcami. Według alfabetu są to: zwolennik walki narodowowyzwoleńczej Michał Cechmański, bystry mieszkaniec Wodzicznej Adam Dudek, nieco ospały Wacław Frasoński, towarzyski Tadeusz Gniadzik z Popowic, chytry Władysław Jarzębiński z Górek, autor pamiętnika z lat młodości Ludwik Jasiorowski, wielbiciel przyrody Henryk Kolibabski, nieco szalony Bartłomiej Królikowski, uzdolniony muzycznie Wincenty Kołdra, obowiązkowy i zdyscyplinowany Feliks Markiewicz, sympatyczny Eugeniusz Michalski o wesołym spojrzeniu, wścibski Kryspin Ognieniewski ze Strykowa, syn zarumienionego kowala Jan Podolski, roztargniony Szymon Ptaszek z Otalążki, leniwy Julian Wasilewski z Jastrzębi, pracowity jak pszczoła Andrzej Wieczorek z Izabelina, wyćwiczony jak młoda kózka Bronisław Włodarczyk z Główczyna oraz pojadły i pucołowaty Paweł Zieliński. Na tle klasy Dominik raczej wypada blado, jest małomównym ponurakiem, który z nikim się nie przyjaźni.*

- *Gramy w karty? - proponuje Michał. Dominik nie chce.*

*- Chcesz chałę? - namawia Paweł. Dominik nie chce.*

*- Gramy w lankę? - podsuwa pomysł Jędrek. Nie chce.*

*- Siłujemy się na rękę? - nalega Julek. Dominik wreszcie się godzi. Mocują się, dopóki nie wygra. Budzi się w nim zawziętość, tak pożądana przez Małego Jasia. Do ojczyma ma mieszane uczucia i jest spokojny, kiedy jest daleko od niego.*