ΣΠΟΡΑ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ

**Η ΣΠΟΡΑ ΠΑΛΙΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ**

Το **σκάψιμο** της
γης με το αλέτρι. Μια **πανάρχαια διαδικασία**, που προκάλεσε την πρώτη
πολιτισμική επα­νάσταση της ανθρωπότητας, αφού επέτρεψε στον άνθρωπο να
καλλιεργήσει τη γη, να μεταβληθεί από τροφοσυλλέκτης σε μόνιμο κάτοικο και να
δημιουργήσει τις πρώτες πόλεις.

Το **όργωμα**
και η σπορά**της γης απαιτούσαν τα απαραίτητα ζώα και εργαλεία και**
γίνονταν με μια συγκεκριμένη διαδικασία. Γίνονταν το φθινόπωρο μετά τις πρώτες
βροχές, που είχε μαλακώσει το χώμα. Στον ελληνικό χώρο η σπορά ήταν θρησκευτικά
συνδεδεμένη με τη γιορτή του Τιμίου Σταυρού, στις 14 του Σεπτέμβρη. Εκείνη την
ημέρα οι γεωργοί συνήθιζαν να πάνε τους σπόρους στην εκκλησία, για να τους
ευλογήσει ο θεός και να πάει καλά η σοδειά τους.

Όταν
ξεκινούσε το όργωμα, ο γεωργός ετοίμαζε από την προηγούμενη ημέρα τα εργαλεία
του, το **αλέτρι**, το ζυγό με τα τραβηχτά, τις λαιμαριές, τη σβάρνα και
το σπόρο του. Τάιζε και πότιζε καλά τα ζώα του από το βράδυ και πρωί – πρωί
φόρτωνε τους σπόρους και τα σύνεργα στα ζώα και έφτανε στο χωράφι του.
Ξεφόρτωνε τα πράγματα σε μια άκρη του χωραφιού και έζευε τα ζώα του στο αλέτρι.
Φορούσε στο καθένα τη λαιμαριά και το τραβηχτό του, ένωνε τα καπίστριά τους μ’
ένα σκοινί ή μια αλυσίδα, για να βαδίζουν μαζί και παράλληλα, και προσάρμοζε τα
δυο τραβηχτά στη μια και την άλλη άκρη του ζυγού και το ζυγό στο αλέτρι.

Ξεκινούσε
χωρίζοντας το χωράφι σε **«σποριές».** Έκανε δηλαδή μια αυλακιά
στην άκρη κατά μήκος του χωραφιού και κάποιες άλλες παράλληλες σ’ αυτή σε από­σταση
8-10 μέτρων μεταξύ τους, ώστε να μπορεί βαδίζοντας στο κέντρο κάθε τέτοιας
λουρίδας να σκορπίζει ομοιόμορφα με τη χούφτα του το σπόρο πάνω στο χωράφι.

Έδενε μια μεγάλη ποδιά στη μέση του, γονάτιζε μπροστά
σ’ ένα ανοιχτό τσουβάλι με σπόρο, έβαζε την άκρη της ποδιάς μέσα στο τσουβάλι
και τραβούσε σπόρο με τα χέρια μέχρι να γεμίσει την ποδιά του. Κρατούσε κατόπιν
με το ένα χέρι την άκρη της γεμάτης με σπόρο ποδιάς, σηκωνόταν όρθιος και
άρχιζε να σπέρνει με το άλλο χέρι του το σπόρο ανάμεσα στις αυλακιές της κάθε
σποριάς. Η σπορά απαιτούσε ιδιαίτερη τέχνη και εμπειρία, γιατί έπρεπε ο σπόρος
να σκορπίζεται ομοιόμορφα στο χωράφι, για να φυτρώσει καλά και να μην αφήσει
κάποια τμήματα χέρσα.

Έπιανε κατόπιν το αλέτρι και οδηγούσε τα ζώα κυκλικά
στη σποριά κάνοντας τη μια αυλακιά δίπλα στην άλλη, μέχρι να τελειώσει η μια
σποριά και να συνεχίσει στην επόμενη. Το μεσημέρι σταματούσε για λίγο τη
δουλειά, για να ξεκουραστούν λίγο τα ζώα και να φάει λίγο λιτό φαγητό, συνήθως
ό,τι είχε περισσέψει από το προηγούμενο βράδυ, λίγο τυρί ή παστό και μπόλικο
ψωμί, και συνέχιζε το όργωμα μέχρι αργά το απόγευμα. Υπολόγιζε μόνο να προλάβει
να γυρίσει στο σπίτι πριν νυχτώσει.

Όταν
τελείωνε το όργωμα κάθε χωραφιού, ακολουθούσε το **σβάρνισμα.** Έλυνε
το αλέτρι από το ζυγό και έδενε σ’ αυτόν τη σβάρνα του. Οδηγούσε κατόπιν το
ζευγάρι των ζώων του πάνω στο οργωμένο χωράφι, για να σπάσουν με τη σβάρνα οι
σβόλοι και να ισοπεδωθεί το χώμα, ώστε να ποτίζεται ομοιόμορφα από το νερό της
βροχής και να γίνει πιο εύκολα ο θερισμός του χωραφιού το καλοκαίρι.

Το
όργωμα είναι εύκολο στον κάμπο, αλλά γίνεται δύσκολο στα απόκρημνα βουνά και τα
νησιά τα γεμάτα βράχια. Σ’ αυτή την προσπάθεια με τα κοινά προβλήματα η
συνεργασία και ο αλληλοσεβασμός ορίζουν ένα από τα βασικά στοιχεία της
αγροτικής κοινωνικότητας. Πολλές φορές δυο ή περισσότεροι γεωργοί κάνουν **«σεμπριά»**,
αναλαμβάνουν δηλαδή από κοινού την εκμετάλλευση ενός κτήματος βάζοντας τα ζώα
και την προσωπική τους εργασία και μοιράζονται στο τέλος τη σοδειά. **Άγραφοι**
νόμοι**προστατεύουν από κλοπή τα εργαλεία που μένουν αφύλαχτα τη νύχτα**
στο χωράφι. Αν κλέψει κανείς αλέτρι, πιστεύουν πως δεν ξεψυχάει παρά μόνο αν
του κρεμάσουν στο λαιμό ένα ζυγό!

***Αλέξης Τότσικας,***
«Ελληνική λαϊκή κληρονομιά |Εργαλεία και κατασκευές του υλικού παραδοσιακού
βίου», Εκδόσεις Αρμός, 2008.

Η
σπορά ξεκινούσε το Σεπτέμβριο και τε­λείωνε το Δεκέμβριο. Ήταν καλοτυχιά για
τους αγρότες να βρέξει πρώιμα, να μαλα­κώσει η γη και ν’ αρχίσει η σπορά. Οι γε­ωργοί
είχανε συνδυάσει τη σπορά με τις γιορτές της Παναγίας, την οποία θεωρού­σαν
προστάτισσά τους, και ήθελαν η **σπο­ρά** να ξεκινάει τον
Σεπτέμβριο μετά το **Γενέσιον (γενέθλια) της** **Θεοτόκου** στις
8 Σε­πτεμβρίου. Γι’ αυτό και την είχαν ονομά­σει τη γιορτή αυτή γιορτή της
Παναγίας της Αρχισπορίτισσας. Εξάλλου, ο λαός έλεγε, ***Το Σεπτέμβρη***
στάρι σπείρε και σε πανηγύ­ρι σύρε.***Στις 21 Νοεμβρίου (Εισόδια της***
Θεο­τόκου) θα έπρεπε ο καλός αγρότης να έχει σπείρει τα μισά χωράφια (Παναγία
Μεσοσπορίτισσα). Μάλιστα, στις 21 Νοεμβρί­ου οι αγροτικές οικογένειες συνήθιζαν
να τρώνε πολυσπόρια (δημητριακά με ό­σπρια). Γι’ αυτό και η Παναγία ονομάστη­κε
Πολυσπορίτισσα. Στη δυτική Κρήτη τα πολυσπόρια ονομάζονται παπούδια (από το
αρχαίο πάππος, που σημαίνει σπόρος. (Λεξ. Αντ. Ξανθινάκη).

Κάποιες
άλλες **παροιμίες** μας προσδιο­ρίζουν τη σημασία του χρόνου και
τα χρο­νικά περιθώρια της σποράς. ***Τον Οχτώβρη αν δεν έσπειρες, λίγο***
στάρι θα ‘χεις,***που ση­μαίνει ότι ο μήνας αυτός ήταν ο προσφορό­τερος.***
Όμως, αν αργήσεις πολύ, ***το Γενάρη καλουργιά παραλίγο κοπρισιά και***
απού σπέρ­νει το Φλεβάρη, σπέρνει την ανεμοζάλη.***Ε­πίσης, ο***
αγρότης ποτέ δεν έπρεπε να σπέρ­νει όταν γιόρταζε η Παναγιά, η οποία τιμω­ρεί
όσους εργάζονται την ημέρα της γιορ­τής της (Παναγιά Καψοδεματούσα). Ο λα­ός
λέει, ***όταν ακούσεις Παναγία, μη ρωτάς αν είν’ αργία.*** Απεναντίας,
την ημέρα της Πρωτοχρονιάς πολλοί αγρότες θεωρούσαν καλό και γούρικο να
σπείρουν, τιμώντας τον Αϊ-Βασίλη, ο οποίος σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση ήτανε
ζευγάς. Τέλος, οι όψιμες βροχοπτώσεις κάνουν τα σπαρτά να μεστώ­σουν και ν’
αποδώσουν πολύ καρπό, όπως το διατύπωσε ο λαός με τη σοφή παροιμία, αν βγάλει ο
Απρίλης δυο νερά κι ο Μάης άλ­λο ένα, χαρά σ’ τονε το γεωργό που ‘χει πολ­λά
σπαρμένα.

***Σύμφωνα με το μύθο της αρχαιότητας,***
προστάτισσα της γεωργίας ήτανε η θεά Δήμητρα, την κόρη της οποίας Περσεφόνη
απήγαγε ο Πλού­των, όταν η κόρη μάζευε λουλούδια στην εξο­χή, και τη μετέφερε
στα σκοτεινά του βασίλεια. Η γη τότε έπαψε να δίνει καρπούς και ο Αίας έστειλε
τον Ερμή να φέρει την Περσεφόνη από τον Άδη, με τη συμφωνία να επιστρέφει στο
βασίλειο του Πλούτωνα κατά τους χειμερινούς μή­νες. Έτσι, η μητέρα Γη, που
τρέφει το ανθρώ­πινο γένος, κοιμάται, βρίσκεται σε νάρκη, μέ­χρι να επιστρέψει
η Περσεφόνη την άνοιξη στη μητέρα της. Τότε η γη ξυπνάει, βλαστάνει και δίνει
τους καρπούς της στους ανθρώπους.

ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

Το όργωμα σήμερα
γίνεται με υπερσύχρονες μηχανές τα τρακτέρ τα όπια βοηθάvε τους καλλιεργητές να
καλλιεργήσουν ή να οργώσουν το χωράφι τους πιο γρήγορα και πιο εύκολα.

Κι ένα παραμύθι για να
το αφηγηθείτε, να το δραματοποιήσετε, να το εικονογραφήσετε, να παίξετε και ό,τι
βάλει η φαντασία σας...

***"Το Σκιάχτρο Ο***
Φοβέρας"

Στεκόταν το Σκιάχτρο ο Φοβέρας με τα χέρια τεντωμένα και τα κουρελιασμένα
ρούχα του να ανεμίζουν απειλητικά στο φύσημα του αέρα. Η δουλειά του ήταν να
φυλάει το αμπέλι και να διώχνει μακριά τα πεινασμένα πουλιά που έρχονταν για να
φάνε τα σταφύλια. Ο Φοβέρας ήταν πολύ ευχαριστημένος από τον εαυτό του. Από
τότε που τον είχε στήσει ο κυρ-Γιώργης ο αμπελουργός ανάμεσα στα κλήματα ούτε
ένα πουλί δεν είχε τολμήσει να τσιμπήσει έστω και μια ρώγα.Όλα το φοβόντουσαν
τόσο πολύ! Ήταν το πιο ά γ ρ ι ο σκιάχτρο της περιοχής!!! Ήταν ψηλό. Στηριζόταν
σε δυο μεγάλα ξυλοπόδαρα και φορούσε ένα παλιό παντελόνι του αφεντικού του του
κυρ Γιώργη κι ένα μακρύ παλτό, κάτω από το οποίο ένα γκρι πλεχτό πουλόβερ
σκέπαζε τη χοντρή κοιλιά, την παραγεμισμένη με άχυρα. Στην κολοκυθοκεφάλα του
είχαν ανοίξει δυο μεγάλες τρύπες για μάτια και μια άλλη για μύτη. Για στόμα
είχε μια ζωγραφισμένη ίσια γραμμή από μαύρο κάρβουνο. Ο κυρ Γιώργης καμάρωνε
για το άγριο σκιάχτρο του και ο Φοβέρας από την πρώτη στιγμή, που στήθηκε στη
μέση του αμπελιού, ήταν περήφανος για τη δουλειά του. από κει ψηλά, που ήταν
στημένος, μπορούσε να βλέπει γύρω του όλον τον κόσμο. Καμάρωνε τα παιδιά, που
περνούσαν στο δρόμο και αγριοκοίταζε τα πουλιά, που πετούσαν. Όσο περνούσε όμως
ο καιρός χωρίς και ο ίδιος να το καταλάβει, άρχισε να στενοχωριέται και να
νιώθει μεγάλη μοναξιά."Τι κρίμα να μην έχω ένα φίλο" έλεγε και
ξανάλεγε. "Αν είχα ανθρώπινη φωνή θα παρακαλούσα τον κυρ Γιώργη να
 φτιάξει ακόμη ένα σκιάχτρο να μου κρατά συντροφιά ή θα φώναζα τα παιδιά
να πούμε τραγούδια. Ουφ! κι αυτό το μακρύ παλτό πόσο με ζεσταίνει".Σκέφτηκενα φωνάξει τα πουλιά κοντά του κι άρχισε να κουνάει τις κορδέλες που
ήταν δεμένες στα χέρια του. Εκείνα όμως φοβήθηκαν περισσότερο και δεν πλησιάζαν.
Για πρώτη φορά στη μικρή ζωή του το σκιάχτρο, ο Φοβέρας ήταν τόσο
στενοχωρημένο. Εκείνη τη στιγμή μια σταγόνα νερού κύλησε στα μάγουλά του κι
έφτασε ως το στόμα του. Να 'ταν άραγε κάποια σταγονίτσα βροχής ή μήπως
πετάχτηκε από το λάστιχο την ώρα που ο κυρ Γιώργης πότιζε; Μήπως... μήπως ήταν
ένα αληθινό δάκρυ σκιάχτρου; Κανείς δε ξέρει να απαντήσει με σιγουριά. Ένα μόνο
πράγμα είναι βέβαιο, ότι έγινε θαύμα, ένα μεγάλο θαύμα. Η σταγονίτσα κύλησε ως
το στόμα του σκιάχτρου κι άρχισε να του αλλάζει σχήμα. Σιγά σιγά σχηματίστηκε
ένα πλατύ χαμόγελο που ξεκινούσε από το ένα του αυτί κι έφτανε ως το άλλο. Τα πουλιά είδαν το γελαστό πρόσωπο του Φοβέρα και τον πλησίασαν διστακτικά στην αρχή, με περισσότερο θάρρος αργότερα. Φτερούγισαν δίπλα του, γύρω από το περίεργο
κολοκυθοκέφαλό του, κάθισαν στα μακριά του χέρια, πέταξαν στο κιτρινισμένο
ψάθινο καπέλο, τιτίβισαν χαρούμενα και του κελάηδισαν τα νέα του κόσμου όλου
και τα χαιρετίσματα όλων των σκιάχτρων, που βρίσκονταν στα διπλανά αμπέλια. Ευτυχισμένος ο Φοβέρας ξέχασε τα καθήκοντά του κι άφησε ελεύθερα τα πουλάκια να τσιμπήσουν όσες ρόγες σταφυλιών ήθελαν. Επιτέλους είχε παρέα και ήταν πολύ χαρούμενος! Ο κυρ Γιώργης όμως ήταν θυμωμένος, πολύ θυμωμένος! Αν τα πουλιά έτρωγαν τα σταφύλια του, τι κρασί θα έφτιαχνε; Του έβγαλε, λοιπόν, το μακρύ
ζεστό παλτό και τον πέταξε τον καημενούλη στην άλλη άκρη του χωραφιού. Στη θέση
του έστησε ένα καινούριο σκιάχτρο. Ο Φοβέρας δεν έμεινε για πολύ μόνος.Τα πουλιά πέταξαν γρήγορα κοντά του να τον παρηγορήσουν. Εκείνος όμως έκλαιγε απαρηγόρητος. Τι θα έκανε τώρα; Ξαφνικά είχε μείνει χωρίς δουλειά, ήταν ένα λυπημένο, άνεργο σκιάχτρο. 'Μη στενοχωριέσαι", του λέει τότε μια πονετική
σπουργιτίνα. "Θα σου βρω εγώ δουλειά. Θα κάνω τη φωλίτσα μου στο καπέλο
σου κι όταν γεννηθούν τα παιδάκια μου θα τα προσέχεις και θα τους λες τις ιστορίες σου!". Γέλασε χαρούμενος ο Φοβέρας γιατί η καινούρια του δουλειά τον ενθουσίασε, του άρεσε πολύ περισσότερο από την παλιά. Πολλές μέρες
αργότερα, όταν έφτασε ο τρύγος στο αμπέλι του κυρ Γιώργη οι εργάτριες έκοβαν με
προσοχή τα τσαμπιά κι οι εργάτες μετέφεραν τα γεμάτα καλάθια στο πατητήρι για
να φτιάξουν το κρασί. Ξαφνικά φύσηξε ο αέρας δυνατά, άρπαξε το λουλουδάτο
χρωματιστό μαντήλι μιας εργάτριας και το έριξε στους ώμους του Φοβέρα. Πόσο του
πήγαιναν τα φωτεινά χρώματα του μαντηλιού. Τι όμορφος που ήταν! Τώρα πια ήταν
όλο χαρές. Είχε πολλούς φίλους, μια καλή δουλεία και ήταν το πιο γλυκό και χαμογελαστό σκιάχτρο όλης της περιοχής!!!

Τώρα πια ο Φ ο β έ ρ α ς  έχει ένα όνομα που δεν του ταιριάζει...Τι όνομα θα του ταίριαζε;

Τα παιδιά διαλέγουν
νέο όνομα για το σκιάχτρο της ιστορίας μας.

Τι άλλο θα μπορούσατε να κάνετε; Μα να βρουν ένα άλλο τέλος για την ιστορία. Σταματήστε την αφήγηση σε όποιο σημείο επιθυμείτε και αφήστε τους να τη συνεχίσουν.

Το τραγούδι του **σκιάχτρου**

ΕΛΕΝΗ ΜΑΘΕ

ΠΕ60 - ΑΜ:606239