Omri (król)

## Omri

Portret Omriego w Promptuarii Iconum Insigniorum (źródło)

**Omri** (współ. heb. עָמְרִי; bib. heb. .רי , translit: **Mrî**; akad. **Huumri**; gr. Αμβρι, translit: **Ambri**; łac. **Amri**) - postać biblijna znana ze Starego Testamentu, której historię opisuje 6 rozdział 1 Księgi Królewskiej. Omri był głównym lub jednym z głównych dowódców armii izraelskiej w czasach panowania króla Eli w monarchii północnej, który powierzył mu zadanie oblegania filistyńskiego miasta Gibbeton. Jednak podczas działań oblężniczych Ela został zamordowany w stołecznej Tirsie przez uzurpatora Zimriego, dowódcy połowy jego rydwanów. Wówczas armia izraelska ogłosiła królem Omriego i ruszyła na stolicę, którą szybko zdobyła. Zimri popełnił samobójstwo po tygodniowych rządach, ale po nim w Izraelu działał inny uzurpator - Tibni, z którym Omri musiał toczyć wojnę domową aż do jego śmierci. Został szóstym królem izraelskich władającym przez dwanaście lat, z czego pierwszą połowę spędził w tradycyjnej stolicy, a drugą w nowej siedzibie północnych władców izraelickich, Samarii, którą wzniósł na górze Szomron, odkupionej za dwa talenty od miejscowego właściciela Szemera. Tak samo, jak wszyscy poprzedni i następni władcy państwa północnego (oprócz Jehu) popierał politeizm, a nawet w większym stopniu niż wcześniejsi władcy. Po śmierci Omri został pochowany wraz z przodkami w Samarii, a nowym królem został jego syn Achab.

## Historia Omriego według Biblii

>
> 15 W roku dwudziestym siódmym [panowania] Asy, króla Judy, Zimri panował w Tirsie siedem dni, dopóki lud obozował pod Gibbetonem, będącym we władaniu Filistynów. 16 Ale kiedy tylko ów lud obozujący usłyszał wieść: «Zimri uknuł spisek i zabił króla», wtedy cały Izrael, przebywający wówczas w obozie, ogłosił królem wodza wojska izraelskiego, Omriego. 17 Następnie Omri, a z nim cały Izrael, wyruszył spod Gibbetonu i oblegli Tirsę. 18 Niebawem, kiedy Zimri zobaczył, że miasto zostało zdobyte, wówczas wszedł do baszty pałacu królewskiego i podpalił nad sobą pałac królewski i wskutek tego zmarł 19 z powodu swoich grzechów, których dopuścił się, czyniąc to, co złe w oczach Pana, idąc drogą Jeroboama w grzechu, do którego doprowadził on Izraela. 20 A czyż pozostałe dzieje Zimriego oraz jego spisek, który uknuł, nie są opisane w Księdze Kronik Królów Izraela? 21 Wówczas lud izraelski podzielił się. Połowa chciała obwołać królem Tibniego, syna Ginata, a połowa była za Omrim. 22 Jednak ten lud, który był za Omrim, przemógł ów lud, który był za Tibnim, synem Ginata. Wskutek tego Tibni zginął, a zaczął królować Omri. 23 W roku trzydziestym pierwszym [panowania] Asy, króla Judy, Omri objął władzę nad Izraelem na dwanaście lat. W Tirsie królował sześć lat. 24 Potem kupił od Szemera za dwa talenty srebra górę Szomron. Następnie zabudował tę górę, i miasto, które zbudował, nazwał od imienia Szemera, właściciela tej góry - Samaria. 25 Omri również czynił to, co złe w oczach Pana; a nawet stał się gorszym od wszystkich swoich poprzedników, 26 idąc drogą Jeroboama, syna Nebata, w jego grzechu, do których doprowadził on Izraela, drażniąc swymi marnymi bożkami Pana, Boga Izraela. 27 A czyż pozostałe dzieje Omriego oraz wszystko, co zdziałał, i jego działalność nie są opisane w Księdze Kronik Królów Izraela? 28 Omri spoczął przy swoich przodkach i został pochowany w Samarii. Jego syn Achab został w jego miejsce królem.
>
>
>
>

## Biografia

### Pochodzenie

Biblia nie podaje nazwy ojca Omriego ani jego plemienia, co w zestawieniu z niejasną etymologią jego imienia dało podstawy, aby przypuszczać, że przynajmniej w linii ojcowskiej nie był on Izraelitą, ale można to też wyjaśnić w ten sposób, że zdecydowanie negatywnie nastawiony do Omriego i jego następców autor Księgi Królewskiej specjalnie pozbawił go personaliów, które wówczas odpowiadały dzisiejszemu pojęciowi nazwiska. Istnieją jednak poważne podstawy, aby zakładać, że pochodził z plemienia Issachara. Po pierwsze, istniał zwyczaj przekazywania imion przodków w ramach jednego rodu, a imię Omri nie było zbyt popularne i pojawia się - nie licząc samego króla - tylko trzy razy. Imię to nosił dziadek Utaja z plemienia Judy, który powrócił do kraju po niewoli babilońskiej i przez to nie może być brany, jako przodek Omriego z przyczyn chronologicznych oraz syn Bechara i wnuk Benjamina, syna Jakuba, a także syn Michaela, przywódca plemienia Issachara w czasach Dawida. Gdyby przyszły władca byłby Benjaminitą, a więc "południowcem" nie mógłby liczyć na karierę zawodową na dworze Jeroboamitów lub Baszytów skonfliktowanych z królestwem Judy. Po drugie Omri został dowódcą armii izraelskiej z nadania królewskiego, czyli piastował jedną z najwyższych godności, a wywodzący się z Issacharytów Baszyci z dużym prawdopodobieństwem faworyzowali współplemieńców nad innymi Izraelitami, a Omri miałby o tyle ułatwione zadanie, że pochodził z rodu jednego z przywódców plemienia i przez to był arystokratą. Po trzecie w Biblii jest kilkukrotnie podkreślony związek domu Achaba, syna Omriego z miastem Jizreel znajdującym się na terytorium Issachara, gdyż prawdopodobnie była to ich siedziba rodowa.

Można więc z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że Omri pochodził z plemienia Issachara z miasta Jizreel, a jako przypuszczalnie potomek Omriego, syna Michaela, jednego z wodzów plemiennych, miał arystokratyczne pochodzenie.

### Objęcie władzy

Omri zanim został władcą był wodzem wojska izraelskiego króla Eli podczas oblężenia filistyńskiego miasta Gibbetonu. Nie jest jasne czy był stale głównodowodzącym armii, czy został nim mianowany tylko na czas wyprawy, ale sam fakt, że Ela powierzył mu zadanie zdobycia miasta, które już wcześniej Izraelici oblegali bezskutecznie, świadczy że Omri już wcześniej zdobył doświadczenie i cieszył się wysokim autorytetem wojskowym (co tylko potwierdziły późniejsze wypadki). Eli królował tylko dwa lata, więc Omri prawdopodobnie służył już jego ojcu, Baszy, być może w walkach z Aramejczykami Ben-Hadada, o których mowa w Biblii. Gdy Ela został zamordowany przez Zimriego i wieści te doszły do obozu wojskowego, "cały Izrael", czyli wszyscy zgromadzeni żołnierze ogłosili nowym monarchą Omriego, a ten wyruszył przeciwko uzurpatorowi. Miał cztery powody, dla których mógł się podjąć takiego kroku:

1. Według najpopularniejszej z teorii niestabilność królestwa północnego w początkowej fazie jego istnienia, nie wynikała z politeizmu, jak chciał tego autor ksiąg królewskich, lecz z powodu rywalizacji dwóch potężnych plemion: Efraimitów i Issacharytów. Efraimicki ród Jeroboama i Nadaba został obalony przez issacharycki ród Baszy i Eliego, więc zamach Zimriego, w tej teorii Efraimicie, mógł mieć na celu pomszczenie Nadaba i przywrócenie dawnego porządku. Wówczas Omri, jako Issacharyta, miał powód bronić interesów swego ludu przed Efraimitami.
2. Zimri natychmiast po objęciu tronu przystąpił do masowej likwidacji rodu dawnego Pana i jego zwolenników, do których Omri, jako głównodowodzący armii królewskiej, na pewno się zaliczał
3. Występując, jako mściciel Eli mógł nie tylko zdobyć dla siebie królestwo, ale również wykreować siebie w oczach poddanych i potomnych na godnego sukcesora prawowitego króla, a nie kolejnego z uzurpatorów i podzielić los Zimriego.
4. Wojsko okrzyknęło go królem, więc spotkał się z faktem dokonanym i nawet gdyby odmówił, naraziłby się na śmierć z rąk rozczarowanych żołnierzy.

Niezależnie od tego, jak bardzo kierował się zemstą za królobójstwo, a jak bardzo własnymi interesami, było to bardzo szczęśliwe przedsięwzięcie. Doszło do oblężenia Tirsy, ale nie trwało ono długo, skoro po zaledwie tygodniu od objęcia urzędu Zimri zorientował się, że armia zdobyła stolicę i popełnił samobójstwo w płomieniach pałacu, który sam podpalił. Być może sama ludność stolicy, mająca dość rządów terroru, otworzyła bramę przed najeźdźcami. Omri nie był jednak jeszcze jedynowładcą - równolegle do niego monarchą ogłosił się inny pretendent, Tibni, jako kontynuator sprawy Zimriego lub kolejny uzurpator.

### Wojna domowa

Wojna domowa trwała cztery lub pięć lat na podstawie wzmianek o królowaniu Asy w Judzie. Jeśli Tibni był mścicielem Zimriego i zwolennikiem sprawy Efraimitów to walki przebiegały na terytoriach plemienia Efraima i spokrewnionego z nim plemienia Manassesa, a zwłaszcza w okolicach Tirsy, bo aby być królem trzeba było kontrolować stolicę. Upadek Tibniego nie kończy standardowe stwierdzenie ,,A czyż pozostałe dzieje króla i wszystko, co uczynił, nie są opisane w Księdze Kronik Królów Izraela?", co oznacza, że Tibni nigdy nie zajął stolicy, bo władał nią bez przerwy Omri, więc nigdy nie był zaliczany do pocztu królów izraelskich i nie otrzymał osobnej biografii w izraelskiej kronice, na której opiera się ta część Biblii. Sam fakt, że wrodzy Izraelitom Judejczycy, Filistyni, Moabici, Ammonici czy Aramejczycy nie skorzystali z wystąpienia wojny domowej, aby zagarnąć ziemie nieprzyjaciół, a o czym z pewnością nieprzychylny Omriemu autor 1 Księgi Królewskiej, by wspomniał, świadczy że chaos nie był zbyt krwawy, skoro Izrael był na tyle silny militarnie, aby pod wodzą Omriego anektować Moab, o czym mówi Stela Meszy. Z drugiej strony mowa jest o tym, że Omri panował przez sześć lat z Tirsy, a potem przeniósł się do Samarii. Zrobił to prawdopodobnie, dlatego że stara siedziba była wyniszczona terrorem Zimriego, który z resztą spalił pałac królewski i wojną z Tibnim. Jeśli więc Omri nie przeniósł się od razu to tylko, dlatego że było to kluczowe miasto dla utrzymania się na tronie w czasie konfliktu i nowa stolica miałaby dopiero być wzniesiona od początku, więc jej budowa również musiałaby trwać długo. Dopiero po śmierci Tibniego Omri mógł zacząć niepodzielnie panować.

### Lata panowania

Przy liczeniu lat panowania Omriego napotykamy na dwa poważne trudności. Jak wyżej wspomniano, Omri był królem przez dwanaście lat, z czego pierwszą połowę spędził w Tirsie, a drugą w Samarii. Tekst wyraźnie sugeruje, że lata są liczone od pokonania Tibniego, ale bardziej prawdopodobne, że autor Księgi Królewskiej, którego bardziej interesowała teologia niż historia, przekręcił pierwotny przekaz i należy je liczyć od śmierci Zimriego. Ta druga możliwość jest bardziej prawdopodobna, ponieważ:

1. Tibni, inaczej niż Zimri i Omri, nie był uważany za panującego króla przez autora kroniki, na którą powołuje się Biblia, więc nie mógł uwzględniać jego władztwa między Zimrim, a Omrim. Sugeruje to z resztą sama Biblia, ponieważ Tibni nie otrzymuje oceny moralności i jego upadek nie kończy formułka ,, A czyż pozostałe dzieje [Tibniego] i wszystko, co uczynił, nie są opisane w Księdze Kronik Królów Izraela?"
2. Zimri dopuścił się masowych czystek na stronnikach władzy Eli, a ponieważ rzecz miała miejsce w stolicy musiało to dotknąć znaczną część populacji. Ponadto oblężenie Omriego, wojna domowa, która prawdopodobnie wokół niej się toczyła i spalenie pałacu królewskiego przez Zimriego, sprawiły że Tirsa musiała zostać wyludniona i zrujnowana. Do czasu jednak wzniesienia Samarii dalej byłaby stolicą i kto z niej rządził, był prawowitym królem Izraela. Jeśli Omri zwlekał z przeniesieniem się do nowej siedziby to tylko dlatego, że ta nie była jeszcze ukończona i utrzymanie Tirsy było kluczowe dla zwycięstwa nad Tibnim.

Ponadto w starożytnym Izraelu istniały różne systemy liczenia lat i dlatego bibliści nie są pewni lat panowania ich władców - Dla Omriego proponowane są różne chronologie (za Wikipedią):

* 876–869 p.n.e według Williama F. Albrighta
* 885–874 p.n.e według Edwarda R. Thielego
* 884–873 p.n.e według Gershona Galila
* 886–875 p.n.e według Kennetha Kitchena
* 884–873 p.n.e według V. Pavlovsky'iego i E. Vogt'a

### Dokonania

Omri zostając królem musiał rozwiązać kilka poważnych problemów, przed jakimi stanęło państwo północne od momentu swego powstania. Pierwszym niewątpliwie były straty terytorialne i polityczne. Już od momentu powstania królestwa północnego pod przywództwem Jeroboama I, plemię Judy, a potem Benjamina zostało odłączone od dawnego Izraela. Ponadto plemię Lewitów, nieprzychylne reformie religijnej, wyemigrowało do Judy, w tym mieszkańcy lewickiego miasta Gibbetonu, co wykorzystali pobliscy Filistyni, którzy tam się zadomowili. Podwójne próby odbicia miejscowości zakończyły się klęską wojsk Izraelskich, którzy również nie mogli wybronić miast plemienia Neftaliego (Iljonu, Danu i Abeel-Bet-Malaki) przed aramejskim królem Damaszku ani ufortyfikować w korzystny sposób granicę z Judą za panowania Baszy. Pasmo klęsk Izraela przerwał dopiero Omri wraz z aneksją Moabu. Nie wspomina o tym Biblia, wrogo nastawiona do Omrydów, lecz informuje o tym Stela Meszy, bazaltowy artefakt z inskrypcją biblijnego króla Meszy, opisujący wyzwolenie swego kraju spod dominacji północnego sąsiada. Wyraźnie wspomina on o królu Izraela, Omrim, który podbił kraj, prawdopodobnie gdy nad Moabem panował jego ojciec, Kemoszmelek. Najwidoczniej nie rządził nim jednak bezpośrednio, lecz za sprawą zwasalizowanego, lokalnego króla (Kemoszmeleka, a potem Meszy). Stela nic więcej nie tłumaczy, ale można założyć, że pretekstem do inwazji mogły być prawdziwe lub fałszywe oskarżenia o wspieranie Tibniego w wojnie domowej, a faktycznym powodem - umocnienie pozycji swojej i swego państwa. Zdobywając Moab, Izraelici otrzymali możliwość do eksploatacji jego żyznych ziem i przebiegającego przez niego odcinka szlaku handlowego nazywanego drogą królewską. Moabici musieli płacić Izraelowi trybut w postaci 100 tysięcy owiec i wełny ze 100 tysięcy baranów. Biblia o tym milczy, ale niewykluczone, że również zdobył w końcu filistyński Gibbeton, skoro tak usilnie chcieli to zrobić jego poprzednicy (w czym sam uczestniczył), a po Omrim nie jest ono już więcej wspominane. Zgodnie z tekstem biblijnym Omri, jako ojciec Achaba, stracił w czasie wojny z Aramem-Damaszkiem niektóre miasta izraelskie, ale bardziej prawdopodobne, że ta informacja odnosiła się do Baszy, bo autorzy biblijni z dużym prawdopodobieństwem wspomnieliby o klęsce Omriego bezpośrednio w jego żywocie, jak to miało miejsce w przypadku Baszy, gdyby rzeczywiście do takiej doszło. Słusznej więc jest uznać, że zachował pokój z Aramem-Damaszkiem i zajęte miasta izraelickie miał odzyskać dopiero Achab.

Drugim zmartwieniem kraju była niestabilność władz politycznych. Z pięciu poprzedników Omriego tylko dwóch (Nadab i Eli) odziedziczyło władzę, a pozostałych trzech (Jeroboam, Basza i Zimri) było uzurpatorami. Po śmierci Zimriego doszło ponadto do kilkuletniej wojny domowej Omriego z Tibnim. Poza tym po zabiciu prawowitego króla, uzurpatorzy mordowali członków jego rodziny (której prawdopodobnie król przydzielał ważne funkcje polityczne) i jego stronników, co uniemożliwiało utworzenie trwałych struktur władzy wewnętrznej, a to utrudniało skuteczne administrowanie i eksploatowanie kraju, a także jego obronę (w przypadku oficerów). Niestabilność wewnętrzna była niewątpliwie spowodowana rywalizacją dwóch najsilniejszych plemion - Efraimitów (i pokrewnych im Manassesytów) oraz Issacharytów, a także brakiem autorytetu wcześniejszych następców Jeroboama I. Omri, choć przejmując władzę mógł kierować się interesami swego ludu, w późniejszym czasie wybudował zupełnie nową stolicę, której w związku z tym nie miała charakteru plemiennego, co sprzyjało akceptacji przez wszystkie grupy etniczne. Nie mamy również informacji, aby nowy król mordował stronników Zimriego i Tibniego, co oznaczało odejście od szkodliwej polityki czystek i budowy obrazu miłosiernego, godnego zaufania monarchy w oczach ludu i dostojników państwowych kontrastującego z poprzednimi tyranami. W odróżnieniu od swoich poprzedników, pouczony losem Eli zabitego przez dowódcę połowy swych rydwanów, Omri był typem króla-wojownika, który dowodził armią bezpośrednio (oblężenie Gibbetonu, wojna domowa, prawdopodobnie podbój Moabu) i w związku z sukcesami militarnymi zyskał uznanie i lojalność armii, której gniew skutecznie odstraszał możliwych królobójców.

Trzeci problem stanowiła stolica. Tirsa z nieznanych przyczyn znalazła się w sercu konfliktu efraimicko-issacharyckiego, a terror Zimriego i sukcesja po nim musiała doprowadzić do dostrzegalnego wyludnienia i ruiny. Ponadto Omri na czele własnej armii w niespełna tydzień zajął stolicę, przekonując się o znikomych wartościach obronnych głównego ośrodka królestwa. Badania archeologiczne dowodzą, że w okresie Stratum VIIb w Tirsie (stanowisko Tell el-Farah) doszło do poważnego pożaru i do późniejszej odbudowy pałacu królewskiego, lecz roboty zostały gwałtownie przerwane, gdy Omri przeniósł się do Samarii. Ekspedycja archeologiczna *Harvard Expedition* w latach 1908–1910 zbadała najstarszą warstwę archeologiczną docierając do miasta z czasów Omriego. Jego pałac został zbudowany na wierzchołku skały wykonanej przez odcięcie boków wzgórza w celu utworzenia skarpy o wysokości 1-2 metrów na całym szczycie. Nowa, górska stolica, siłą rzeczy była o wiele trudniejsza w zdobyciu i mogła skutecznie odpierać ataki Aramejczyków, a potem Asyryjczyków. Nie mniej jednak Samaria była, przynajmniej za jego panowania, słabo zaludniona i pełniła raczej funkcje siedziby króla i jego dworu, a także ich rodziny niż najwyżej rozwiniętego ośrodka krajowego. Według tekstu biblijnego Omri pozwolił aramejskim kupcom na handel w stolicy, co jednak było oznaką uległości wobec monarchów Aramu-Damaszku, bo korzyści z ich usług trafiały nie do skarbca Omriego, lecz do Ben-Hadada I, a potem Ben-Hadada II.

Omri zawarł również sojusz z królem fenickiego Sydonu, Etbaalem I, wydając swojego syna, Achaba, za jego córkę, Jezabel, odnawiając kontakty fenicko-izraelskie zawieszone po śmierci Salomona. Miasta fenickie nigdy nie stanowiły potęgi militarnej (do czasu rozkwitu Kartaginy), więc przymierze nie dotyczyło wojska. Kontrolowały jednak dystrybucje takich luksusowych dóbr, jak: cedry libańskie, purpura którą zdobiono szaty królewskie, kość słoniowa, szkło czy cenne metale (miedź. brąz, srebro, złoto, cyna, ołów, cynk) sprowadzane z dalekich kolonii - po przez przymierze Izraelici zyskiwali do tego wszystkiego dostęp. Poza tym Fenicjanie ogólnie byli ludem zamożniejszym i bardziej cywilizowanym niż ich sąsiedzi, więc ich wpływy na Izrael, które umożliwił Omri, były bardzo korzystne dla ekonomii i kultury, ale także przyczyniły się do spopularyzowania kultu kananejskiego boga burz - Baal-Hadada, co pozwoliło jahwistom na szczególnie potępienie Omriego w zestawieniu z poprzednikami.

## Dziedzictwo

    Omri był pierwszym królem w państwie północnym, który zdołał przekazać władzę następcom w drugim pokoleniu po sobie - najpierw synowi Achabowi, a potem wnukom: Achazjaszowi i Jehoramowi, stając się tym samym założycielem pierwszej faktycznej izraelskiej dynastii i jedynej, która panowała poza Izraelem (wnuczka Atalia w Judzie). Po przez swoją wnuczkę, Atalię, która była matką króla Achazjasza, Omri był przodkiem wszystkich dawidyckich królów Judy po Achazjaszu i w związku z tym, według genealogii Ewangelii Mateusza, sam Jezus z Nazaretu byłby jego potomkiem.

Założone przez Omriego miasto Samaria miało pozostać nieprzerwanie stolicą królestwa północnego, do końca jego istnienia. Po asyryjskim podboju nazwę miasta rozszerzono na resztę podbitego Izraela (poza Galileą i Zajordaniem, które zostały anektowane wcześniej i zostały odrębnymi prowincjami), a od okresu perskiego zamieszkująca ją ludność izraelicka i osadnicy z innych stron dawnego imperium asyryjskiego zaczęli tworzyć nową grupę etniczną zwaną Samarytanami, od Samarii. W ten sposób Omriemu zawdzięcza się powstanie i nazwę miasta, potem krainy historycznej, a w końcu zamieszkującego ją ludu.

Zdaniem niektórych archeologów, zwłaszcza z kręgu tzw. minimalistów szkoły tel-awiwskiej to Omri, a nie Saul czy Jeroboam I był prawdziwym założycielem królestwa Izraela, a jego biblijni poprzednicy byli przywódcami władztw plemiennych, które poprzedzały narodziny scentralizowanej monarchii. Rzeczywiście, nie licząc Dawida, Omri był pierwszym władcą, którego istnienie potwierdzają źródła pozabiblijne (Stela Meszy, artefakty asyryjskie). Jeszcze długo po wymarciu Omrydów, władcy Asyrii nazywali Izrael Dumu Huumri (Dom Omriego), co potwierdza jego wybitność.

## Źródła

* ABARIM Publications - Omri
* Wikipedia - Omri
* King Omri: An Archaeological Biography – Bible Archaeology Report

## Przypisy

1. ↑ Za przekładem Biblii Tysiąclecia: 1 Krl 16
2. ↑ 1 Krn 9:4
3. ↑ 1 Krn 7:8
4. ↑ [1 Krn 27:18)]
5. ↑ 2 Krl 9:10, 10:7 - 11; 1 Krl 18:45, 21:1
6. ↑ 1 Krl 15:20
7. ↑ 2 Krl 3:4
8. ↑ 1 Krl 20:34
9. ↑ 1 Krl 20:34

Ehud •
Szamgar •
Debora •
Barak •
Gedeon •
Abimelek •
Tola •
Jair •
Jefte •
Ibsan •
Elon •
Samson •
 Zjednoczona monarchia
Galilea i Perea: Herod Wielki • Herod Antypas • Herod Agryppa I
 Uwagi
2. ↑ tylko w północnej części królestwa
3. ↑ Jako buntownik
4. ↑ Jako buntownik
5. ↑ Jako pretendent