Hải Khẩu Linh Từ

Hải khẩu Linh Từ

Trích từ Truyền Kỳ Tân Phả

- Hồng Hà Nữ Sĩ

Dịch: Ngô Lập Chi

Hà Nội 1962

Biên tập: Thủy Liên Tử

Cung phi triều nhà Trần có Nguyễn Cơ là con gái nhà quan, tiểu tự là Bích Châu, tính cách đứng đắn, tư dung tươi đẹp, thông hiểu âm luật Lê – viên, theo đội văn từ nghệ phố. Vua Duệ Tôn nghe tiếng cho kén vào cung.

Có một hôm, gặp tiết Trung Thu, hội yến các phi tần, Vua tựa câu lơn, nhìn trông bốn mặt, thấy một tòa lâu đài nơi nào cũng múa hát, bóng người và bông đèn lấp loáng, xen lẫn với bóng trăng soi. Nhân lúc tửu hứng cao trào, ngẫu nhiên tác thành một vế đối liền rằng:

“Thu thiên họa các quải ngân đăng, nguyệt trung đan quế”

Dịch nghĩa:

Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng

Vua ngâm nga một lát, đoái trông Nguyễn Cơ mà rằng:

“Nàng có thể họa lại câu ấy chăng?”.

Nàng liền dời gót ngọc mỉm miệng cười, ung dung ứng khẩu đối rằng:

“Xuân sắc trang đài khai bảo kính, thủy để phù dung”

Dịch nghĩa: Xuân sắc đài trang mở gương báu, phù dung đáy nước

Vua khen ngợi hồi lâu, ban cho một đôi “Ngọc Long Kim Nhĩ” và đặt tên hiệu cho nàng là Phù Dung. Từ đó nàng được vua yêu quí hơn cả một cung phi. Khi ấy nàng cảm thấy chính sự trong nước, tiếp sau đời Hôn Đức ngày càng suy kém liền thảo “Kê minh thập sách” dâng lên, đại lược rằng:

“Trộm nghĩ, dời củi khỏi bếp gianh, giữ cháy trước khi chữa cháy. Dùng dậu ràng cửa tổ, phòng mưa trước lúc chưa mưa, vì nhân tình dễ chìm đắm vào sự yên vui, mà thế vận khó lòng giữ được luôn bình trị. Cho nên tiến lời răn hoang đãi, Cao Dao trước hết ngợi khen, ở vào đời thái bình, Giả Nghị đã tâu lời than thở.

Chỉ vì yêu vua mà ngăn trước, không phải trải chứng để khoe tài. Kẻ thiếp hèn này tên là Bích Châu, lúc nhỏ sinh ra ở nơi nghèo hèn, khi lớn được vào cung cấm, chứa chan thưởng tứ, đằm thắm thương yêu, thêu xiêm áo vua Ngu, dám đâu sánh với người nam tử, trút trâm giái Khương – bậu tiến lời can đứng trước đình thần. Bày tỏ mười điều băn khoăn tấc dạ:

Một là: Năng giữ cội gốc của nước, trừ hà bạo thì lòng người yên vui

Hai là: Giữ nếp cũ, bỏ phiền nhiễu thì kỉ cương không rối

Ba là: Nén kẻ quyền thần, để ngăn ngừa chính sự mọt nát

Bốn là: Thải bớt kẻ nhũng lạm để trừ lệ khoét đục của dân

Năm là: Xin cổ động nho phong khiến cho lửa bó đuốc cùng với ánh mặt trời cùng soi sáng

Sáu là: Mở đường cho người nói thắng để cho cửa thành cùng với đường can gián đều mở toang

Bảy là: Cách kén quân nên chú trọng dũng lực hơn là cao lớn

Tám là: Chọn tướng nên cần người thao lược mà không căn cứ vào thế gia

Chín là: Khí giới quí chỗ bền sắc không chuộng hình thức

Mười là: Trận pháp cốt cho chỉnh tề cần chi điệu múa

Mười điều kể trên, rất là thiết thực, phơi bày tấm lòng trung, mong được bề trên xét. Hay tất làm, dở tất bỏ, vua nghĩ đến chăng?

Nước được trị, dân được yên, thiếp mong lắm vậy!”

Tờ sớ ấy, dâng lên vua, vua thích quá đập vào cái phách mà rằng:

“Không ngờ một nữ tử lại thông tuệ đến thế!

Thật là một từ phi ở trong cung của trẫm vậy!”

Nhưng vua vẫn do dự chưa dám thi hành.

Long Khánh năm thứ tư, trấn tướng Đỗ Tử Bình tâu rằng bờ cõi phía nam có giặc muốn xâm lấn. Vua hâm mộ võ công của Tần Hoàng, Hán Võ bèn vời đinh thần bảo rằng:

“Nước nhỏ mọn kia dám gây thù với nước lớn, hôn mê, ngông cuồng thật là vô lễ. Nước Việt ta nước rộng, binh mạnh, há lại không san phẳng được đất Đồ Bàn quét sạch hang lỗ của Bồng Nga để rửa cái hổ đời Thiện – Khánh hay sao?”

Quần thần biết ý vua sẽ đem quân đi đánh Phù Nam. Mọi người đều xin đánh qua loa thôi. Duy có Ngự sử trung tán Lê Tích đứng lên can rằng:

“Hiện nay mới dẹp yên nội nạn, ví như cái nhọt bọc chưa khỏi hẳn, vua không nên lấy giận riêng mà khởi binh, tướng không nên cầu công mà đánh bậy. Kẻ địch kia chỉ là một hạng giặc nhỏ hòn đạn, cần gì làm mệt nhọc đến vua mà phải thân chinh!”

Vua nghe lời can ấy có ý lặng ngắt không vui. Lúc ở triều, lui vào cung vẫn còn giữ ý chủ chiến. Nàng biết rõ vua không chịu nghe lời nói thẳng và có ý khinh địch, bèn làm bài biểu văn nhờ bà phó mẫu dâng lê rằng:

“Thiếp trộm nghĩ, rợ Hiếm Doãn ngang tàng quá lắm, từ trước quen thân, rợ Hung Nô kiệt biệt ghê gớm, đến nay càng tệ. Vì cướp bóc là cái thói thường của man di mà dụng binh không phải bản tâm của vương giả. Chiêm Thành nhỏ xíu kia ở mếch nơi hải đảo, năm xưa kéo quân vào Nhị Thủy nhòm thấy nước ta bất hòa, khi ấy tiếng trống động ngoài biển, chỉ vì lòng dân chưa ổn. Cho nên dám tung đàn ruồi nhặng để múa cỏ, có khác nào giơ càng bọ ngựa ngăn bánh xe.

Nhưng thánh nhân rộng lượng bao hàm, không thèm cùng với tiểu nhân so sánh, và trị đạo trước gốc sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên hàm, trị cái rắn dùng cái mềm, phục người xa lấy đức. Ngu bệ múa can vũ, bảy tuần tức khắc Miêu đến chầu. Hạ cung gẩy thiết cầm, chẵn tháng tự nhiên Hồ qui phục. Đó thật là thượng sách xét đoán cho minh."

Tờ biểu ấy dâng lên, vua không trả lời, hạ lịnh duyệt binh, định nhật kì đến tháng chạp kéo quân đi đánh. Nàng thấy lời can không được nghe theo, so sức mình, lường sức giặc, tấm lòng lo nước nhờ vua phát hiện ra sắc mặt, than rằng:

“Nghĩa là vua tôi, ơn là vợ chồng, đã không hay can ngăn để giữ nền bình trị, lại không biết khéo lời để can ngăn lòng hiếu chiến, thật là sống thừa trong cõi đất trời vậy”.

Từ đó, nàng không để tâm đến sự trang điểm, ăn ngủ không yên, cố ý nài xin đi hộ giá. Vua chuẩn y lời tâu ấy. Đúng nhật kì phát binh 20 vạn, bóng cờ xí rợp trời, thuyền bè đầy sông, ba quân thuận dòng sông mà tiến thẳng tới địa giới Kì Hoa. Phụ lão nghe tin quân nhà vua đến, tranh nhau dâng lụa, dâng thức ăn đứng sắp hàng ở bờ sông tâu rằng:

“Thần miếu ở phía trước rất là hiển linh, tàu bè đi lại, đến đó lễ bái thì sẽ được thuận buồm xuôi gió, nếu không thì một mái chèo, một mảnh buồm đều bị đắm xuống đáy bể hết!”

Vua ủy lạo các phụ lão rồi cho lui về. Vua hạ lệnh cho đóng quân ở bãi Bạch Tân. Khi ấy là cuối mùa đông, mưa tuyết mới tạnh, trăng lờ mờ sáng, tiếng gió tiêu điều, cá bơi lượn đớp bóng cây mai, chim về tổ đậu cành cổ thụ. Nàng cuốn rèm gấm, tựa mạn thuyền ngồi một mình, rót rượu ngon, đốt hương thơm, bao nhiêu cảnh trời bể thiên nhiên đều thu vào tầm mắt.

Lúc gần nửa đêm, ngửa mặt lên trời xem thiên tượng, thấy một đạo hắc khí từ phương đông lại lấn vào ngôi sao thứ tư bắc cực rất kíp. Nàng sợ hãi chỉ vào sao ấy mà rằng:

“Ngôi sao kia là ứng vào thân phi tần chúng ta vậy, chả biết yêu khí nơi nào mà dám đến xâm phạm, có lẽ sao kia khinh ta không có thanh gươm Bao Công hay sao?”

Nói xong nàng liền đóng cửa sổ đi nằm, trằn trọc không yên giấc chợt nghe chiến thuyền phía trước phía sau đã điểm canh tư rồi. Ngồi dậy, bói một quẻ kinh dịch, trùng vào quẻ “Phục” biến sang quẻ “Di”:

Trong quẻ “Dung Đảng” nhiều “Thể Đảng” ít, ngoại khí vượng, nội khí suy. Và bảo từ nói “Mê lại dữ, có tai vạ” đi hành quân thế nào cũng đại bại. Có lẽ chuyến đi này bị cái nhục Nhu Cát chăng!”

Ngày hôm sau, nàng cố ý đến trước mặt vua tâu bày quẻ bói, mong được thay đổi chủ trương. Khốn vì quân cơ bận rộn, tiến hành cần kíp, không tìm được chút thì giờ nhà vua nhàn hạ để dâng lời.

Khi mặt trời đã chiếu vào cửa sổ trên thuyền, quân tiến đến cửa bể, bỗng có một trận gió lốc cuồn cuộn thổi vào thuyền vua, lá cờ bị gió cuốn sang phương nam. Nàng nói:

“Trận gió ấy lạ thay! Tiếng ào ào, sắc thảm đạm, chắc là một thứ gió gian tà!”

Vua hỏi:

“Là nghĩa thế nào?”

“Thiếp từ khi nhỏ đọc sách đã biết phong giác. Vả lại, thủa cùng cực ở ngôi Thìn, Mộc cùng cực ở ngôi Mùi, tính thủy khôn, khôn cùng cực thì làm gian, tính mộc nhân, nhân cùng cực thì đi lệch. Hiện nay là giờ Mùi, thế mà giờ ấy từ ngôi Thìn đến, e có xảy ra việc dâm loạn hại người! Xin nhà vua cấp tốc chuẩn bị lục quân để đối phó”

Nàng nói chưa hết lời, quả nhiên gió bão nổi lên, sóng bể gào thét. Vua hạ lệnh bỏ neo để lánh gió mạnh. Cuối canh ba, bỗng thấy một người nanh to râu xồm, diện mạo hung tợn, đầu đội mũ lưu tinh, mình mặc áo gấm vây, bước rộng, cúi đầu, nghiêng mình, đi lắc lư bước thẳng đến trước mặt vua thi lễ. Vua hỏi:

“Ngươi là ai?

Đêm khuya tới đây tất có điều gì muốn hỏi?”

Người ấy thưa:

“Tôi là đô đốc vùng Nam Hải, đi làm quan ở nơi giang hồ, hiện còn thiếu người nội trợ, nghe nói bệ hạ cung tần rất nhiều, nay ngẫu nhĩ gặp nhau cho nên nổi sóng mạnh để thay câu thơ Hoa đường. Vậy xin ban cho nàng Tử Vân, tôi sẽ kết cỏ ngậm vành mong có ngày báo đáp. Nếu chỉ để làm của riêng thì tôi không thể nào bỏ qua được vậy”.

Vua gật đầu. Bỗng chốc tỉnh thức dậy, kịp vời phi tần kể chuyện lại việc trong mộng, các cung phi tái mét sắc mặt nhìn nhau im lặng không ai nói gì cả. Trong lúc đó nàng chứa chan nước mắt, nghẹn ngào nói không ra lời, quì trước mặt vua tâu rằng:

“Ngôi đền thiêng liêng kia phụ lão đã trình bày, cái nguy sóng gió kia chứng nghiệm đã báo trước. Nếu không phải là oan khiên ngày trước cũng tất là nghiệp chướng ngày nay. Thiếp đây không dám tham luyến phồn hoa, tiếc thân bồ liễu, xin trả cho xong cái nợ trước mặt vậy.”

Vua buồn rầu nói rằng:

“Cát hung có mệnh, phúc họa do trời, thiên như Kiềm doanh cũng không tự chủ trương được. Nay xem Duyệt Minh là tráng sĩ còn chém được con thuồng luồng cướp ngọc bích. Kinh Chi là mộ văn nhân còn giết được loài trai bể cưỡng bức người. Huống chi trẫm là ông vua, có lẽ nào không tự chủ được lại tin lời cổ hoặc để cho phu nhân nỡ nào mắc lụy?”

Nàng lại khẩn khoản xin rằng:

“Thiếp tuy là phận gái, và cũng theo đòi bút nghiên, có tin mê những việc ma quỉ đâu. Nhưng khốn việc đã đến nơi, thế không dừng được. Vi bằng nấn ná, e rằng xảy ra tai biến to, có khi hải thuyền bị tan vỡ vậy. Vả lại trong khi hành quân, tướng sĩ là trọng, ân ái là nhẹ, đời xưa có người giết vợ vứt con cũng là do vạn bất đắc dĩ”

Vua nghe lời nàng nói càng thêm buồn bã, không nỡ rời nàng. Chính lúc ấy, tiếng gió cuộn đất, sóng vỗ ngút trời, đã mấy phen thuyền rồng chực lật úp. Nàng khóc tâu rằng:

“Có duyên may đươc hầu chăn gối, dám tiếc chết để nghĩa phụ phàng, không phải Cai trướng ngậm oan cũng khác Ngôi đinh nuốt giận, chỉ hiềm rằng “ra quân chưa thắng thân xuôi trước, luống để anh hùng nước mắt tuôn” điều đó là cái hận của thiếp vậy.

Sau khi thiếp chết, xin bệ hạ sửa văn, nghi võ, dụng người hiền làm điều nhân nghĩa như đế vương, dựng chước lâu dài cho nhà nước, được như thế thì u hồn thiếp có thể ngậm cười nơi chin suối vậy”.

Nói xong, liền nhảy xuống bể, trong tiếng gió gào, sóng cuộn, còn nghe tiếng nói:

“Kính tạ quân vương, từ nay vĩnh biệt, không thể nào hầu bên tả hữu nữa”.

Vua và các phi tần kinh hoàng luống cuống, ai cũng thương khóc. Bỗng chốc mưa tạnh, gió lạnh bể hết nổi sóng. Vua sai thủy quân mò tìm, đã không thấy tung tích nàng đâu cả, liền làm lễ tế có đọc đạo văn chiêu hồn như sau:

Than ôi hồn chừ ! yểu điệu phong ty

Chính lòng vua chừ! nước Sở Phàn cơ

Giữ đạo vợ chừ! bến Ngu Tương – phi

Nhớ vua không quên chừ! vĩnh biệt hương vi

Vì vua thác oan chừ! Hồn tan thủy mi

Bể khơi mênh mông chừ! khiếp khác bao thì?

Mặt ngọc xa cách chừ! tái hợp khó kì

Nhớ lại đức tốt chừ! lòng ta y hy

Xem lại giấy mực chừ! lòng ta lâm ly

Số mệnh đã định chừ! trời kia không vi

Vì đâu nên nỗi chừ! lỗi trẫm khó tỳ

Than ôi thương thay! hồn bỏ trẫm đi

Nếu ở trên trời chừ! như chim tị dực phi

Nếu ở dưới đất chừ! như cây liên lý chi

Hồn hiu quạnh chừ! không chốn y qui

Hồn có thiêng chừ! cùng trẫm truy tùy

Hồn phảng phất chừ! giữ nơi biên thùy

Thương thay hồn chừ! hương chén quỳnh chi

Tế xong, văn vũ tam quân đều khóc sướt mướt. Vua lập tức hạ lệnh tiến quân, tiến sâu vào cửa Động Ý mang trúng phải quỉ kế của bầy tôi Chế Bồng Nga, toàn quân nhà vua bị hãm ở trong động ấy

Lần ấy, vua Duệ Tông bại trận và chết trong quân. Đó là ngày 23 tháng Giêng năm Đinh Tỵ 1377.

...

Một thế kỷ sau, năm Canh Dần 1470, vua Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành qua cửa biển Kỳ Hoa, Nàng Bích Châu báo mộng xin nhà vua cứu giúp. Vua sai làm tờ điệp trách vua Thủy tề là Quảng Lợi vương, bắn ra biển. Vua Thủy tề liền ra lệnh tróc nã giao thần, thần thuồng luồng. Thi hài nàng Bích Châu nổi lên mặt nước, vẫn như người nằm ngủ. Nhà vua sai làm lễ mai táng nàng ở bãi Bạch Tấn, lại sai lập đền thờ ở cửa biển và có sắc phong thần cho nàng. Sắc phong có hai chữ “Chế thắng” nên đền này được gọi là “Đền bà Chế thắng” – Chế thắng phu nhân từ.

Chính sử không chép gì về Nguyễn Cơ Bích Châu. Chuyện trên chỉ là một tác phẩm văn học, dựa theo truyền thuyết dân gian.

Nhưng việc một cung phi của vua Trần Duệ Tông chết ở cửa biển Kỳ Hoa là có thật. Khi vua Lê Thánh Tông qua đây, nghe kể chuyện nàng Bích Châu bèn sai lập đền thờ. Cũng có thể nhân dân đã lập đền thờ Nguyễn Cơ trước, khi Thánh Tông qua đây biết chuyện mới có sắc phong (chưa rõ nguồn).

Đền Chế Thắng phu nhân từ ấy đến nay ngày càng được sửa sang to đẹp. Trước là tòa hạ đường nguy nga cổ kính, phía sau là tòa thượng đường. Tương truyền phía sau là lăng mộ (chưa rõ nguồn). Trong đền có rất nhiều tự khí, hoành phi, đối liễn sơn son thiếp vàng do các trấn quan tỉnh, phủ, huyện, tổng, xã cúng. Đây là một câu đối của Trấn tướng họ Phạm:

- “Ngọc diện hội giang sơn, Trần chi hậu, Lê chi tiền, nhất phiến cương thường phù địa trục;

- Băng tâm bang thủy quốc, tùng chi phong, mai chi tuyết, thiên thu khí cốt trấn thiên duy”.

Dịch nghĩa:

- Mặt ngọc hội non sông, sau Trần trước Lê, một mảnh cương thường nâng trục đất.

- Lòng băng ngời biển cả, gió tùng mai tuyết, nghìn thu khí cốt trấn ven trời.

Trãi qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, đền thờ Chế thắng phu nhân Nguyễn Cơ Bích Châu luôn được nhân dân trong vùng chăm nom, giữ gìn, tôn tạo, bảo quản chu đáo và ngày đêm hương khói. Năm 1991, được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích Lịch sử - Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia.

Hằng năm đến tháng 2 Âm lịch, nhân dân địa phương và đạo hữu xa gần lại hành hương về đền thờ Thánh Mẫu để tế lễ, dâng hương tưởng nhớ đến ngày mất của Bà, cầu phúc cho bản thân, gia đình và người thân.

......................

Chú thích

(1) Lê Viên: Đường Minh Hoàng thông hiểu âm luật chọn các tử đệ phường nhạc và cung nhân dạy khúc ca nhạc ở Lê vie7n

(2) Nghệ phố: Vườn văn nghệ

(3) Ngọc long kim nhĩ: Hoa tại vàng nạm ngọc hình rồng leo

(4) Chỉ Dương Nhật Lễ tiếm ngôi, làm điều hôn bạo

(5) Kê minh: gà gáy. Thơ Kê minh trong tề phong kinh Thi, người vợ hiền khuyên chông thức dậy sáng sớm lúc gà gáy để đi chầu. Thập sách là 10 điều kế sách

(6) Bởi chữ “khúc đột tỷ tân” nghĩa làm làm cái bếp cho cao lên và dời củi ra nơi khác đề phòng cháy nhà (Hán thư Hoắc quang truyện)

(7) Kinh Thi thơ Chí Hiền có câu “Trước khi trời chưa mưa, lấy gốc cây đậu ràng rịt cửa tổ” (làm lời con chim nói)

(8) Cao Dao: Bầy tôi vua Thuấn

(9) Giả Nghi: bầy tôi Hán Vũ Đế

(10) Khương – bậu: Vợ Chu Tuyên vương là bà vợ hiền đức. Tuyên vương thường ngủ dậy muộn. Khương hậu trút bỏ trâm cài đầu, hoa đeo tai tỏ lòng khuyên can. Tuyên vương cảm ngộ, từ đó chuyên cần chính sự

(11) Từ phi: Từ Huệ Phi, một hiền phi của Đường Thái Tông dâng sớ can ngăn vua xa sỉ, khuyên lo việc võ công

(12) Đồ bàn: Kinh đô nước Chiêm Thành

(13) Bồng Nga: Vua Chiêm Thành

(14) Thiện Khánh: Niên hiệu Trần Nghệ Tông. Đời ấy, Chiêm Thành đem quân đánh thẳng đến kinh đô cướp phá

(15) Phù Nam: Chiêm Thành

(16) Hiếm Doãn: một thứ bộ tộc ở bắc Trung Hoa, ở các vùng Cam túc, Thiểm tây, Sơn tây, đời Chu gọi là Hiểm Doãn

(17) Hung nô: Đời Hán gọi là Hung Nô, đời Tần gọi là Hồ

(18) Nhị Thủy: Nhị Hà

(19) Loài ruồi nhặng bay múa ở bãi cỏ

(20) Bọ ngựa giơ càng địch lại bánh xe ( Trang Tử) nói ví không đủ sức chồng lại

(21) Vua Thuấn không dùng vũ lực, chỉ dung văn đức, trong khi múa nhạc 70 ngày tự nhiên rợ Hữu Miêu đến phục tội. Hữu Miêu hay là Tam Miêu ở về Tứ Xuyên, Vân Nam, Quí cHâu, Quảng tây ( đời Thuấn)

(22) Hạ Vũ cũng dung văn đức mà rợ Hữu hồ qui phục. Hữu hồ là tên một nước thời cổ, ở vào tỉnh Thiểm tây bây giờ

(23) Kì hoa: nay thuộc huyện Kì Anh – Hà Tĩnh

(24) Bạch Tân – nay thuộc tỉnh Quảng Bình

(25) Bao Công: Bao Chửng, người đời Tống Nhân Tông, tính công bằng liêm chính, người ta tôn là Diêm La Bao Lão

(26) Quẻ Phục: Chấn dưới Khôn trên

(27) Quẻ di: Chấn dưới Càn trên

(28) Nhu cát: cái nhục thua trận ở đất Nhu cát. Chu Hoàng Vương đánh nhau với Trịnh Trang Công ở Nhu cát. Quân nhà Chu bị đại bại

(29) Phong giác: Xem gió bốn phương bốn góc để đoán việc lành việc dữ, đó là phép Chiêm hậu dời cổ, lấy ngữ âm xem gió mà biết việc lành dữ

(30) Lục quân: Chu Lễ 12500 người là một quân; thiên tử có lục quân, nước lớn có tam quân, nước vừa có nhị quân, nước nhỏ có nhất quân

(31) Họa đường: thơ Đường lệ ở Kinh Thi nói chuyện con gái Vua cha lấy vua chư hầu

(32) Kết cỏ: Tả truyện lão nhân kết cỏ làm vướng chân giặc để báo ân Ngụy Khỏa đã cứu con gái mình

(33) Ngậm vành: Truyện Tề hải, con chim sẻ ngậm vành trả ơn Dương Bảo đã cứu sống nó

(34) Kiềm Doanh: tên một vị thiên thần

(35) Duyệt Minh: Đam dài Duyệt Minh mang ngọc bích qua sông tự nhiên sông nổi song, có 2 con thuồng luồng bám vào thuyền. Duyệt Minh lấy gươm chém chết 2 con thuồng luồng ấy, song biển im lặng

(36) Kinh Chi: Hứa quân giết loài thận ( tức loài trai lớn ở ngoài bể hay hiếp dâm người)

(37) Cai trướng: Hản sử, hạng Vũ bị thua ở Cai hạ, nàng Ngu cơ tự sát ở trong trường ( Ngu cơ là vợ của Hạng Vũ)

(38) Ngôi đinh: Đường sử, Khi Minh Hoàng bị An lộc sơn cướp nước chạy ra Ba thục bắt Dương Quí Phi thắt cổ chết ở núi Mã ngôi

(39) Thơ Đỗ Phủ vịnh Khổng Minh :

“Xuất sư vị tiệp thân tiên tử

Trưởng sử anh hùng lệ mãn khâm”

(40) Phân Cơ: phu nhân Sơ Trang vương. Trang vương ham săn bắn, nàng không ăn thịt cầm thú để can. Trang vương hối lỗi, từ đó chăm lo chính sự (Xuân thu tả truyện)

(41) Tương phi: Vua Nghêu gả 2 con gái cho Thuấn ở Ngu Nhuế, sau hai bà ấy mất hóa làm thần sông Tương, nên gọi là Tương phi. Khi còn sống giữ tròn đạo làm vợ

(42) Hương vi: nơi màn trướng thơm phức, tức là chỗ các cung phi ở

(43) Thủy mi: Bến sông

(44) Tị dực phi: Chim liền cánh bay, ý nói vợ chồng không lúc nào ròi nhau được

(45) Liên lí chi: Cây liền cành

(46) Quỳnh chỉ: chén ngọc

(47) Động Ý mang: tên đất một động thuộc địa phận Chiêm Thành