Cửu Thiên Huyền Nữ

**Cửu Thiên Huyền Nữ** (九天玄女), còn gọi **Cửu Thiên Huyền Mỗ** (九天玄姆), **Cửu Thiên Huyền Nữ nương nương** (九天玄女娘娘), **Cửu Thiên nương nương** (九天娘娘), người Việt tục gọi là Huyền Nữ hoặc Cửu Thiên, là một vị nữ thần về chiến tranh và sự trường thọ trong thần thoại Trung Hoa. Theo Đạo giáo, một trong những điển tích nổi tiếng nhất về bà là việc bà là người đã chỉ dạy cho Hoàng Đế đánh bại Xi Vưu.

Bà được thờ bởi người Kinh lẫn người Hoa ở nam bộ Việt Nam tại các chùa Thiên Phước (Vĩnh Long), Bửu Lâm (Tiền Giang), và các chùa tại Khánh Hoà. Theo thuyết người Việt, bà cũng là mẫu cai quản cõi trời, và còn là vị nữ thần độ mạng cho phái nữ trong từng gia đình. Mỗi gia đình ở nông thôn thường đặt trang thờ Bà, đối xứng với trang thờ Quan Thánh Đế Quân, vốn được xem là vị độ mạng cho phái nam.

Người Hoa ở miền nam cũng phối tự bà với Bà Chúa Xứ và Bà Thiên Hậu.

#### Thần Tích 1

Cổ đại kinh sách thường viết Cửu Thiên Huyền Nữ là một người phụ nữ đầu người mình chim. Có thuyết cho rằng đó là Huyền điểu (玄鳥).

Kinh Thi - Thương tụng có phần "Huyền điểu", ghi nhận: "Thiên mệnh huyền điểu, là để sanh ra nhà Thương, trạch ân thổ mang mang. Cổ đế mệnh Vũ Thang, chính vực bỉ tứ phương". Tuy nhiên, thuyết Huyền Điểu không được thuyết phục lắm vì không có nhiều liên hệ để chứng minh đây là Cửu Thiên Huyền Nữ, chỉ có từ Huyền, phụ nữ và thân chim. Ngoài ra, Thuyết văn nói: "màu đen còn gọi là huyền", chứng tỏ Huyền Điểu đơn giản là con chim màu đen.

Chân chính sử thư kí tái, có lẽ là sớm nhất về sự tích Cửu Thiên Huyền Nữ là trong Dung Thành tập tiên lục (墉城集仙录) của Đỗ Quang Đình thời Ngũ Đại. Trong sách nói Cửu Thiên Huyền Nữ là một môn đồ của Tây Vương Mẫu và nhận mệnh giúp Hoàng Đế đánh Xi Vưu trong trận Trác Lộc.

Trong trận Trác Lộc, quân Hữu Hùng Thị bị Xuy Vưu vây chặt, không nhận định được phương hướng đánh ra giải vây, nên thường bị Xuy Vưu đánh bại phải tháo lui. Trong lúc nguy cấp như thế, Cửu Thiên Huyền Nữ cưỡi một con phượng hoàng hiện ra dạy, Hữu Hùng Thị chế ra xe hai bánh chỉ Nam, có bộ phận chỉ rõ hướng Nam, để phân định phương hướng và vị trí tiến quân, lại dạy cho binh pháp. Nhờ vậy, Hữu Hùng Thị củng cố binh mã, từ trong đánh ra bất ngờ, làm cho binh đội Xuy Vưu thảm bại, bắt sống được thủ lĩnh Xuy Vưu đem giết chết.

Sau đó, Cửu Thiên Huyền Nữ cũng thường ứng hiện giúp Hoàng Ðế và những người hiền tài trong nước, như giúp cung phi chế ra nghề nuôi tằm lấy tơ dệt lụa, giúp ông Dung Thành chế ra máy Cai Thiên để xem thiên tượng, giúp ông Thương Hiệt chế ra chữ viết tượng hình để thay cho việc thắt nút ghi nhớ các sự việc. Ngoài ra Cửu Thiên Huyền Nữ truyền khoa Lục Nhâm Ðộn Giáp, và phép bói 64 quẻ Dịch mà đoán kiết hung.

#### Thần Tích 2

Trong dân gian người Việt lưu truyền về câu chuyện Cửu Thiên Huyền Nữ dạy Lỗ Ban làm nhà. Truyện kể rằng: “Thuở hồng hoang, con người có hỏi Thần Nông cách làm nhà để ở. Thần Nông đứng thẳng dang hai tay ngang vai, thế là con người làm nhà bằng mái như giàn bầu, giàn bí. Kiểu nhà mái bằng này lợp bằng cây là nên gặp mưa dột tứ tung không ở được. Bà Cửu Thiên thấy vậy bèn xuống trần dạy cho cách làm nhà: Bà đứng thẳng hai tay chống nạnh vào hông. Lỗ Ban theo đó dựng cột bắt kèo làm nên kiểu nhà hai mái dốc. Thế là con người có nhà để trú nắng tránh mưa. Thần Nông thấy sự việc như vậy hận lắm, thề rằng “Ta thề không chui qua dưới nách đàn bà mà ở”. Bởi vậy, người đời hoặc đắp đàn cao không lợp mái, hoặc xây miếu thì phải làm mái bằng để thờ Thần Nông. Tục ấy còn duy trì đến nay. Căn cứ vào truyền thuyết này, Cửu Thiên Huyền Nữ được coi là tổ của ngành mộc, ngành xây dựng nói chung và các ngành nghề thủ công: dệt may, đục chạm, điêu khắc. Theo đó, chùa Việt tại Khánh Hòa thường phối thờ Cửu Thiên Huyền Nữ trong cung thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu như chùa Suối Đổ (Suối Hiệp, Diên Khánh), chùa Kim Long và chùa Đào Viên (Ngọc Hiệp, Nha Trang), và chùa Bửu Long (Diên Thọ, Diên Khánh).