NA 3.3

[Capitulum III 3 cum discipulis legendum]

Dē nōscendīs explōrandīsque Plautī cōmoediīs, quoniam prōmiscē vērae atque falsae nōmine ēius īnscrīptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fābulās scrīptitārint.

[1] Vērum esse comperior, quod quōsdam bene litterātōs hominēs dīcere audīvī, quī plērāsque Plautī cōmoediās cūriōsē atque contentē lēctitārunt, nōn indicibus Aeliī nec Sēdigitī nec Claudiī nec Aurēliī nec Acciī nec Mānīliī super hīs fabulīs, quae dīcuntur 'ambiguae', crēditūrum, sed ipsī Plautō mōribusque ingenī atque linguae ēius.

[2] Hāc enim iūdiciī norma Varrōnem quoque ūsum vidēmus.

[3] Nam praeter illās ūnam et vīgintī, quae 'Varrōniānae' vocantur, quās idcircō ā cēterīs sēgregāvit, quoniam dubiōsae nōn erant, set cōnsēnsū omnium Plautī esse cēnsēbantur, quāsdam item aliās probāvit adductus fīlō atque facētiā sermōnis Plautō congruentīs eāsque iam nōminibus aliōrum occupātās Plautō vindicāvit, sīcuti istam, quam nūperrimē legēbāmus, cui est nōmen Boeōtia.

[4] Nam cum in illīs ūna et vīgintī nōn sit et esse Aquilī dīcātur, nihil tamen Varrō dubitāvit, quīn Plautī foret, neque alius quisquam nōn īnfrequēns Plautī lēctor dubitāverit, sī vel hōs sōlōs ex eā fābula versūs cognōverit, quī quoniam sunt, ut dē illīus Plautī mōre dīcam, Plautīnissimī, proptereā et meminimus eōs et ascripsīmus.

[5] Parasītus ibi ēsuriēns haec dīcit:

ut illum dī perdant, prīmus quī hōrās repperit,
quīque adeō prīmus statuit hic sōlārium!
quī mihi comminuit miserō articulātim diem.
nam mē puerō venter erat sōlārium
multō omnium istōrum optimum et vērissimum:
ubi is tē monēbat, essēs, nisi cum nihil erat.
nunc etiam quod est, nōn estur, nisi sōlī libet;
itaque adeō iam opplētum oppidum est sōlāriīs,
māior pars populī āridī rēptant famē.

[6] Favōrīnus quoque noster, cum Neruulāriam Plautī legerem, quae inter incertās habita est, et audīsset ex eā cōmoediā
versum hunc:

scrattae, scrūpedae, strittiuillae sordidae,

dēlectātus facēta verbōrum antīquitāte meretrīcum vitia atque dēfōrmitātēs significantium: 'vel ūnus hercle' inquit 'hic versus Plautī esse hanc fābulam satis potest fideī fēcisse'.

[7] Nōs quoque ipsī nūperrimē, cum legerēmus Fretum — nōmen est id cōmoediae, quam Plautī esse quīdam nōn putant — haut quicquam dubitāvimus, quīn ea Plautī foret, et omnium quidem maximē genuīna.

[8] Ex quā duo hōs versūs exscrīpsimus, ut historiam quaererēmus ōrāculī Ārrētīnī:

nunc illud est, quod 'respōnsum Arrētī' lūdīs magnīs dīcitur:
perībō, sī nōn fēcerō, sī faxō, vāpulābō.

[9] M. tamen Varrō in librō dē cōmoediīs Plautīnīs prīmō Acciī verba haec pōnit: 'Nam nec Geminēī lēnōnēs nec Cōndalium nec Ānus Plautī nec Bis compressa nec Boeōtia unquam fuit neque adeō Agroecus neque Commorientēs Maccī Titī.'

[10] In eōdem librō Varrōnis id quoque scrīptum et Plautium fuisse quempiam poētam cōmoediārum. Quoniam fābulae <illae> 'Plautī' īnscrīptae forent, acceptās esse quasi Plautīnās, cum essent nōn ā Plautō Plautīnae, sed ā Plautiō Plautiānae.

[11] Feruntur autem sub Plautī nōmine cōmoediae circiter centum atque trīgintā;

[12] sed homō ērudītissimus L. Aelius quīnque et vīgintī ēius esse sōlās exīstimāvit.

[13] Neque tamen dubium est, quīn istaec, quae scrīptae ā Plautō nōn videntur et nōminī ēius addīcuntur, veterum poētārum fuerint et ab eō retractātae, expolītae sint ac proptereā resipiant stilum Plautīnum.

[14] Sed enim Saturiōnem et Addictum et tertiam quandam, cūius nunc mihi nōmen nōn subpetit, in pistrīnō eum scrīpsisse Varrō et plērīque aliī memoriae trādidērunt, cum pecūniā omnī, quam in operīs artificum scaenicōrum pepererat, in mercātibus perdita inops Rōmam redīsset et ob quaerendum vīctum ad circumagendās molās, quae 'trūsatīlēs' appellantur, operam pistōrī locāsset.

[15] Sīcuti dē Naeviō quoque accēpimus fābulās eum in carcere duās scrīpsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledīcentiam et probra in prīncipēs cīvitātis dē Graecōrum poētārum mōre dicta in vincula Rōmae ā triumvirīs coniectūs esset. Vndē post ā tribūnīs plēbis exēmptus est, cum in hīs, quās suprā dīxī, fabulīs dēlicta sua et petulantiās dīctorum, quibus multōs ante laeserat, dīluisset.