Wojsko Polskie Królestwa Kongresowego

## Organizacja wojska

### Gwardia Królewska

Polskie oddziały gwardyjskie tworzyły wraz z gwardyjskimi pułkami litewskimi stacjonującymi w Warszawie rezerwowy korpus gwardii. Pułk strzelców pieszych gwardii został zlikwidowany w 1817. Gwardie stanowiły zatem pułk grenadierów gwardii i pułk strzelców konnych gwardii oraz bateria konna. Oddziały gwardyjskie były uprzywilejowane. Oficer przechodzący z gwardii do pułku liniowego awansował o jeden stopień.
Dowódcy Korpusu Rezerwowego i równocześnie dowódcy Dywizji Gwardii podporządkowany był batalion saperów i korpus pociągów, a także stacjonujące w Warszawie oddziały gwardii litewskiej (2 pułki piechoty, 3 pułki jazdy, 2 baterie artylerii).

* Polskie oddziały Korpus Rezerwowego Wojsk zostających pod rozkazami Naczelnego Wodza
	+ Dowództwo Korpusu w Warszawie
		- dowódca korpusu - gen. jazdy hr. Wincenty Krasiński
		- szef sztabu - gen. bryg. Henryk Milberg
	+ Dywizja Gwardii
		- Sztab Dywizji Gwardii w Warszawie
			* dowódca Gwardii - gen. jazdy hr. Wincenty Krasiński
			* szef sztabu - gen. bryg. Henryk Milberg
		- Pułk Strzelców Konnych Gwardii w Warszawie
		- Pułk Grenadierów Gwardii w Warszawie
		- Bateria Pozycyjna Artylerii Konnej Gwardii w Warszawie

### Wojska liniowe

#### Piechota

Polska piechota (jak i cała armia) tego okresu, była spadkobiorcą epoki napoleońskiej. Wszystkie jej regulaminy były nowoczesne (jak na ówczesne standardy), uwzględniające zmiany na polu bitwy po rewolucji. Szyk kolumnowo - tyralierski (opanowany do perfekcji), i jako podstawową formację taktyczną trój-szeregową linię, rzadko jednak ją stosowaną (głównie w obronie), no i oczywiście czworobok. Oficerowie bardzo dobrze radzili sobie jeśli chodzi o dowodzenie związkami taktycznymi od kompani w zniż, niestety powyżej kompanii było już trochę gorzej. Jednak wszystko to nadrabiało (w większym lub mniejszym stopniu) wyszkolenie żołnierzy.
Natomiast jeśli chodzi o broń, pochodziła ona z Rosji, więc jak na ówczesne wymagania pola bitwy była całkiem dobra. Piechota polska tego okresu była najlepiej wyćwiczoną piechotą w Europie pod względem walki bagnetem. Sam regulamin miał ok. 70 ilustracji różnych sposobów walki tą bronią. Doprowadziło to do tego, że armia rosyjska szkolona wedle powiedzenia Suworowa - "kula głupia, bagnet zuch" - stała na niższym poziomie wyszkolenia niż piechota polska.
Polacy również dużo lepiej strzelali niż Rosjanie. Polska piechota była znana ze spokojności prowadzenia ognia. Oficerowie prawie nigdy nie wydawali rozkazu do salwy za wcześnie lub za późno.

Piechotę tworzyły dwie dywizje piechoty po trzy brygady - dwie piechoty liniowej i jedna strzelców pieszych. Pułki składały się z dwóch batalionów, a te posiadały w swoim składzie cztery kompanie *(na czas wojny pułki rozwijały się do czterech batalionów po osiem kompanii)*

Dowódcą piechoty był do 1828 generał piechoty (broni) S. Trębicki, po nim objął te obowiązki generał piechoty Stanisław Potocki. Korpus Piechoty Królestwa Polskiego liczył według etatu z końca 1830 w 24 batalionach (96 kompaniach) około 24 600 żołnierzy i oficerów.

**W skład jego wchodziły**:

* 1 Dywizja Piechoty - Rawa
	+ 1 brygada piechoty liniowej - Radom
		- 1 pułk piechoty - Mszczonów
		- 5 pułk piechoty - Radom
	+ 2 brygada piechoty liniowej -Rawa
		- 2 pułk piechoty - Końskie
		- 6 pułk piechoty - Rawa Mazowiecka
	+ 3 brygada strzelców pieszych - Sochaczew
		- 1 pułk strzelców pieszych - Sochaczew
		- 3 pułk strzelców pieszych - Płock
* 2 Dywizja Piechoty - Zamość
	+ 1 brygada piechoty liniowej - Lublin
		- 3 pułk piechoty - Radom/ Lublin
		- 7 pułk piechoty - Lublin
	+ 2 brygada piechoty liniowej - Warszawa
		- 4 Pułk Piechoty (słynni "Czwartacy") - Warszawa
		- 8 pułk piechoty - Pułtusk
	+ 3 brygada strzelców pieszych - Zamość
		- 2 pułk strzelców pieszych - Płock
		- 4 pułk strzelców pieszych - Zamość

#### Kawaleria

Doskonałe, jak w przypadku piechoty wyszkolenie. Podstawową formacją taktyczną był ustawiany w 2 szeregi szwadron, a cały dywizjon ustawiano zwykle w jednej linii z rezerwą z tyłu w postaci jednego szwadronu. Jazdę królestwa stanowiły dwie dywizje *(jedna ułanów, jedna strzelców konnych)* po cztery pułki, a te po cztery szwadrony *(na czas wojny po sześć szwadronów)*. Ułani przygotowani byli do uderzen przelamujacych (stad nacisk na operowanie lanca) podczas gdy strzelcy do wspierania ich ogniem (oraz jako ewentualna rezerwa tych uderzen).
Dywizje tworzyły Korpus Jazdy pod dowództwem generała kawalerii Aleksandra Rożnieckiego. Korpus w 1830 liczył 34 szwadronów, a w nich 6788 oficerów i żołnierzy.
Dywizję ułanów rozmieszczono na prawym brzegu Wisły ze sztabem w Lublinie, a dywizję strzelców konnych na lewym brzegu Wisły stała ze sztabem w Łowiczu. Pułk kawalerii składał się z dwóch dywizjonów po dwa szwadrony. Każda dywizja kawalerii posiadała baterię artylerii konnej.

*W skład jego wchodziły*

* Dywizja Strzelców Konnych
	+ 1 brygada strzelców konnych
		- 1 pułk strzelców konnych - Piotrków
		- 3 pułk strzelców konnych - Sieradz (sztab)
	+ 2 brygada strzelców konnych
		- 2 pułk strzelców konnych - Łowicz
		- 4 pułk strzelców konnych - Kutno
* Dywizja Ułanów (d-ca gen. dyw. Jan Weyssenhoff 1815-1831)
	+ 1 brygada ułanów
		- 1 pułk ułanów - Lubartów
		- 3 pułk ułanów - Międzyrzec
	+ 2 brygada ułanów
		- 2 pułk ułanów - Krasnystaw
		- 4 pułk ułanów - Chełm

### Jednostki specjalne

#### Artyleria i Inzynierowie

Dowódcą artylerii i inżynierii Wojska Polskiego był generał artylerii Karol Sierakowski (do 1819), po jego śmierci generał Hauke

#### Sklad artylerii

Rodzaje artylerii królestwa to: artyleria polowa, piesza i konna, wałowa i rakietnicy.

Składała się z dwóch brygad artylerii pieszej po trzy baterie *(jedna pozycyjna - ciężka i dwie lekkie)*, każda po dwanaście dział, tj. 6 armat i 6 granatników (tzw. jednorogów - haubic). W skład artylerii wchodziła również jedna brygada artylerii konnej z dwoma bateriami po osiem dział.

Ogółem artyleria składała się z 13 baterii (kompanii), około 3230 żołnierzy i oficerów oraz 96 dział polowych i garnizonowych.

* Brygada Artylerii Lekkokonnej
* 1 Brygada Artylerii Pieszej
* 2 Brygada Artylerii Pieszej
* korpus rakietników - Warszawa
	+ półbateria konna artylerii
	+ półkompania piesza artylerii
* kompania artylerii garnizonowej - Zamość
* kompania artylerii garnizonowej - Modlin
* bateria pozycyjna konna gwardii - Warszawa

#### Saperzy

Wojsko Polskie w swoim składzie posiadało batalion inżynierii. Należał formalnie do gwardii. Dowodził nim płk Edward Makowski. Liczył ok. 1000 ludzi, a jego żołnierzami byli przeważnie synowie warszawskich rzemieślników.

Batalion inżynierii - Warszawa

* 1 kompania pionierów (minerów)
* 2 kompania pionierów
* kompania pontonierów
* kompania saperów

#### Pociagi (tabory)

Korpus pociągów (taborów)

* 1 kompania gwardyjska
* 2 kompania gwardyjska
* 1 batalion liniowy
	+ 6x kompania
		- 8 wozów
* 2 batalion liniowy
* 3 batalion liniowy

#### Zandarmeria

Korpus Żandarmerii został zorganizowany 17 października 1816. Zgodnie z etatem liczył 43 oficerów i 339 podoficerów, trębaczy i żołnierzy, posiadających umiejętność czytania i pisania. Żandarmi stacjonowali w miastach wojewódzkich i obwodowych. Dowódcami byli: pułkownik Stanisław Dulfus i podpułkownik Antoni Strażyński. 27 grudnia 1830 dowódcą Żandarmerii został major 2 Pułku Strzelców Konnych Franciszek Sznajde. 7 lutego 1831 Wódz Naczelny, Michał Gedeon Radziwiłł wydał rozkaz o przeformowaniu Korpusu Żandarmerii w Dywizjon Karabinierów Konnych, pododdział jazdy przeznaczony do służby w polu.

### Korpusy

* **korpus kwatermistrzostwa**

Utworzony na wzór rosyjski, spełniał funkcje dzisiejszego sztabu generalnego
**Korpus weteranów czynnych**

Składał się z trzech batalionów rozmieszczonych kompaniami po całym kraju.
**Korpus audytorski**

Audytorem generalnym był gen. Ksawery Krysiński (od 1825 Leon Tarnowski). Urzędy audytorskie znajdowały się przy pułkach i dywizjach. Prawo karne wojskowe opierało się na dekretach francuskich. Jego przepisy były bardzo surowe. Stosowano min. kary cielesne.
**Korpus duszpasterski**

Duszpasterstwo rozpoczynało się od szczebla pułku. Kapelan pułkowy - porucznik podlegał bezpośrednio naczelnemu kapelanowi wojska. Spełniał on funkcje związane zarówno ze sferą religijną jak i wychowawczą.
**Korpus cywilnych urzędników wojskowych**

### Szkolnictwo

* Szkoła Podchorążych Piechoty
* Szkoła Podchorążych Jazdy

Kształciły kadetów, którzy część służby odbyli w pułku i osiągnęli tam stopień podoficerski. Szkolenie charakteryzował duży nacisk na stronę formalną. Doprowadzało do mistrzowskiego osobistego wyćwiczenia, znakomitego opanowania przepisów musztry i obrotów.
* Szkoła Aplikacyjna

Kształcąca oficerów "uczonych broni"  *(kwatermistrzostwa, inżynierii, artylerii i saperów)*
* Korpus kadetów w Kaliszu - był elitarna wojskową szkołą średnią dla młodzieży powstala jeszcze za czasów zaboru pruskiego. Nauka trwała 4 lata i obejmowała: religię, język polski, łacinę, język francuski, niemiecki, matematykę, geografię, historię, logikę, kaligrafię i naukę rysunku. Oprócz tego w programie była edukacja wojskowa obejmująca musztrę, historię wojskowości, elementy taktyki i strategii, fortyfikację, balistykę i fechtunek. Jednorazowo kształciło się w niej od 200 do 240 uczniów, w większości późniejszych oficerów. Jej absolwenci najczęściej trafiali do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej, Szkoły Podchorążych i Szkoły Bombardierów.