Powstanie Listopadowe

## Geneza

Główną przyczyną wybuchu powstania listopadowego było nieprzestrzeganie przez carów Imperium Rosyjskiego postanowień konstytucji z 1815 roku. Aleksander I w 1819 roku zniósł wolność prasy i wprowadził cenzurę prewencyjną. W roku 1821 zawieszono wolność zgromadzeń i zakazano działalności masonerii. W październiku 1824 roku skazano Waleriana Łukasińskiego, przywódcę Wolnomularstwa Narodowego. W roku 1823 Rosjanie rozbili sieć tajnych stowarzyszeń w prowincjach zabranych. Nikołaj Nowosilcow rozpoczął prześladowanie członków towarzystw filomatów i filaretów. W 1825 roku cesarz zlikwidował jawność obrad sejmowych.

28 listopada dotarła do Królestwa Polskiego wieść o upadku prorosyjskiego rządu Wielkiej Brytanii ks. Artura Wellingtona. Jednocześnie już 23 listopada członkowie sprzysiężenia Podchorążych byli ostrzeżeni o ich dekonspiracji i przygotowanych aresztowaniach. Wydawać by się mogło, że nadszedł ostatni dogodny moment do przeprowadzenia powstania.

## Wybuch

Sygnałem do wybuchu powstania miał być pożar browaru na Solcu i kamienicy przy ul. Dzikiej. Powstanie wybuchło wieczorem ok. godz. 18:00 29 listopada 1830, gdy podporucznik Piotr Wysocki wszedł do Szkoły Podchorążych Piechoty w Łazienkach, przerwał zajęcia z taktyki – wygłosił mowę: *„Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów”* wyprowadzając podchorążych na miejsce zbiórki – pod pomnik króla Jana III Sobieskiego. Grupa 18 spiskowców, złożona głównie z młodych inteligentów wraz z częścią podchorążych, zaatakowała Belweder – rezydencję wielkiego księcia. Jednakże Konstanty zdołał się przed napastnikami ukryć. Powstańcy – z pomocą pospólstwa i plebsu warszawskiego – zdobyli wówczas Arsenał. Z rąk powstańców zginęło sześciu przeciwnych powstaniu generałów: Stanisław Trębicki, Maurycy Hauke, Stanisław Potocki, Ignacy Blumer, Tomasz Siemiątkowski, Józef Nowicki – zastrzelony wskutek pomyłki i pułkownik Filip Meciszewski.

Radykalne Towarzystwo Patriotyczne kierowane przez Joachima Lelewela zdobyło wówczas decydujący głos w sejmie, który 25 stycznia 1831 r. na wniosek posła Romana Sołtyka podjął uchwałę o detronizacji Mikołaja I, co było równoznaczne z zerwaniem unii personalnej i aktem niepodległości Królestwa. W odpowiedzi bowiem granice Królestwa Polskiego przekroczyła 115 tys. armia rosyjska z 336 działami pod wodzą feldmarszałka Iwana Dybicza, który uzyskał od cesarza nieograniczoną władzę nad ośmioma województwami Królestwa Polskiego. 29 stycznia 1831 sejm powołał w miejsce rozwiązanej Rady Najwyższej Narodowej Rząd Narodowy. W jego składzie znaleźli się: książę Adam Jerzy Czartoryski, Wincenty Niemojowski, Stanisław Barzykowski, Teofil Morawski i Joachim Lelewel.

## Reakcje państw oraz polityka zagraniczna powstania

### Reakcja Prus

Królestwo Prus było zdecydowanie wrogie powstaniu w Królestwie Kongresowym. Już w grudniu 1830 zmobilizowano pruską armię obserwacyjną pod dowództwem feldmarszałka Augusta Neidhardta von Gneisenau z szefem sztabu generałem Carlem von Clausewitzem, której zadaniem było rozciągnięcie kordonu wojskowego pomiędzy Prusami i Kongresówką. Zmobilizowano landwehrę wielkopolską, którą przerzucono na zachód poza zabór pruski do Wittenbergi. Sekwestrem objęto gotówkę Banku Polskiego, zdeponowaną w bankach pruskich. Wydano zakaz wysyłania do Królestwa amunicji, broni, żywności, lekarstw i środków opatrunkowych. Według ustaleń Banku Polskiego Prusy wraz z Cesarstwem Austriackim i innymi państwami niemieckimi zatrzymały bądź skonfiskowały 50 tysięcy karabinów, 3 tysiące par pistoletów, 4 tysiące szabel, 40 tysięcy luf karabinowych, 22 tysiące zamków, 51 tysięcy funtów prochu, 355 tysięcy funtów saletry zakupione we Francji i Wielkiej Brytanii na potrzeby powstania.

Oddziały polskie zmuszone do przekroczenia granicy pruskiej były natychmiast rozbrajane i internowane. Władze pruskie odesłały od razu do Rosji oddział kozaków, który na początku powstania schronił się w ich granicach.

### Reakcja Austrii

Dokumenty dyplomatyczne przejete wraz z kancelaria wielkeigo ksiecia Konstantego ujawnily szczegoly antyaustiackich planow Mikolaja I. Czartoryski uznal, ze otwiera sie mozliwosc wykorzystania tych roznic w celu zdobycia poparcia monarchii Habsburskiej. W Wiedniu nie bylo jendomyslnosci do do powstania. Do przeciwnikow polakow nalezal Klemens Metternich, ktory bal sie republikanskiego aspektu powstania. I jego ewentualnych efektow dla sytuacji w europie. Konsul Austriacki Oechsner donosil o proaustriackich nastrojach w Warszawie. uwazal, ze nalezy udzielic pomocy Polakom i wykorzystac poswtanie dla wlasnych interesów. W Wiedniu wiedziano, ze Polacy nie wystapia przeciw Austrii. Czartoryski uspokajal, ze powstanie ma charakter narodowy sprowokowany zła polityka Cara. W grudniu 1830 roku do nieoficjalnych rozmow zostal upowanziony brat prezesa Konstanty Czartoryski. Liczono na współprace z Kolowratem (rywalizujacym z Metternichem) oraz arcyksięciem Karolem, a takze na pośrednictwo Cesarza w negocjachach z Rosja. Efektem tych działań byla "dziurawa" granica przez ktora przewożone byly karabiny, działa i zaopatrzenie dla walczącego Królestwa. Takze dzieki ich wsparciu nie udalo sie zatrzymać korpusu Dwernickiego, ktory z powrotem wkroczyl do Polski. Z czasem rozpoczęto delikatne rozmowy zainicjowane przez Adama Jerzego Czartoryskiego. W ich trakcje przekazano Austrii listy wielkiego ksiecia Konstantego co Cara w ktorych bardzo niewybrednie wypowiadano sie o władcy austriackim. Byl to kluczowy moment po którym doszło do ocieplenia relacji. Pomógł tutaj nacisk Anglii i Francji ktore wyraznie opowiadały sie za uznaniem młodego panstwa.

Pod koniec roku padla propozycja wybrania na Krola Polski kogoś z bocznej gałęzi Habsburgow. Ksiaze Adam byl zainteresowany wprowadzeniem na tron ksiecia Cieszynskiego Karola Ludwika Habsburga. Ale do dalszych rozmów na ten temat miało dojść dopiero do zakończeniu działań.

## Zawarcie pokoju

Udana obrona Warszawy oraz odciecie Armii Rosyjskiej od lini zaopatrzenia doprowadzily do diametralej zmiany sytuacji. Juz 10 marca armia wycofala sie na linie Płonsk-Ciechanów. Polska wiosna uniemozliwiala polaczenie sie z korpusem Kajsarowa zmuszajac gen Paskiewicza do dalszego cofania sie w kierunku Miedzyrzecza a dalszym czasie Brzescia. W tym momencie doszlo do nowych wydarzen. Z jednej strony Armia Szwedzka i Turecka zaczely zbierac sie na granicy z Rosja, a z drugiej wewnatrz pojawil sie strach ponownego powstania dekabrystow oraz ponowny wybuch walk na Litwie i Wolyniu. Te wszystkie czynniki doprowadzily do zaakceptowania mediacji Austrii w sprawie zawieszenia broni. Carowi zalezalo na szybkim jego ogloszeniu zanim Armia Polska wkroczy ponownie na Litwe wzniecajac narodowe powstanie. Do ostatecznych rozmow doszlo w miescie Kronstadt w lipcu 1832 roku. Obie strony byly zdecydowane na szybkie zakonczenie walk wiec rozmowy nie byly szczegolnie trudne.
Ostatecznie Car zrzekal sie korony, akceptowal niezawislosc Polski w granicach z 1815 roku (plus department bialostocki wlaczony do Rosji w 1807 roku). Warszawa, ze swojej storny musiala pokryc koszty jakie Imperium ponioslo rozwijajac Krolestwo. Akurat dziwnym zrzadzeniem losu byla to suma dokladnie taka sama jaka krolestwo zdeponowalo w Rosji przed wojna. Nowy wladca Kroolestwa mial byc wybrany w czasie elekcji. Do ostatecznego podpisania umowy doszlo 15 lipca 1832 roku.

## Przemysł

Głównymi osrodkami produkcyjnymi w czasie powstania były Warszawa oraz Zagłebie Staropolskie. W samej Warszawie pracowały: Giseria i fabryka narzedzi braci Evans, Gisernia Gregoire’a, walcownia blachy cynkowej, fabryka noży w dawnej mennicy, ponadto rzadowa fabryka narzedzi na Solcu i fabryka narzedzi chirurgicznych Gerlacha.

W Odrowążu, Suchedniowie, Ćmielowie i Ostrowcu występowały obfite złoża rud żelaza. Końskie obok Suchedniowa rozwijało się jako ośrodek przemysłu metalurgicznego, a w czasie powstania listopadowego jako ośrodek zbrojeniowy. Na południu Gór Świętokrzyskich do rangi ośrodka przemysłu metalowego wyrastał Olkusz, a na pograniczu Królestwa — Dąbrowa Górnicza, Częstochowa i Zawiercie. Oprócz tego fabryki metalurgiczne były w dozorstwie samsonowskim i pankowskim. W sumie przed powstaniem listopadowym produkowano w Królestwie ponad 8100 ton żelaza. Była to ilość, która w zupełności mogła zaspokoić potrzeby zbrojeniowe.

W 1830 r. nie było na terenie Królestwa Polskiego ani jednej czynnej fabryki prochu. Sprawa uruchomienia własnej produkcji była bardzo pilna. W tym celu Rząd Tymczasowy wysłał kpt. Nieszokocia do województwa krakowskiego, by na tamtym terenie uruchomić produkcję. Stwierdzono zawartość saletry w gruzach Ojcowa, Rabsztyna, Olsztyna i tynkach zamku w Pieskowej Skale.

Nieczynne przed powstaniem młyny prochowe nie były zdewastowane i szybko podjęły produkcję. Ilość ta nie wystarczała na zaspokojenie potrzeb. Powstała więc konieczność założenia większego zakładu w pobliżu frontu. Młyn taki został uruchomiony w Warszawie na Marymoncie. Początkowo produkował niewielkie ilości, ale później znacznie je zwiększył.

Pierwszy zakład naprawy broni powstał w koszarach artylerii. Poza Warszawą pierwsze fabryki broni palnej uruchomiono w istniejących kuźniach Onufrego Małachowskiego w Przyborowie oraz w Wąchocku, Samsonowie i Suchedniowie na terenie „Staropolskiego Okręgu Przemysłowego” Niezależnie od zakładów nad Kamienną powstała w czasie powstania listopadowego fabryka broni w Warszawie na Solcu. Uruchomiono tu 700 warsztatów do gwintowania luf karabinowych i tyleż do wiercenia. W lipcu w zakładach zbrojeniowych Warszawy pracowało ponad 1500 ludzi, wyrabiając miesięcznie około trzech tysięcy karabinów. Zaletą ich była lekkość, staranne wykonanie i dogodność w użyciu. Wadą natomiast słabe zamki.

Osobny rozdział stanowi produkcja dział w czasie powstania listopadowego. Wodz Naczelny w kwietniu nakazał odlanie 100 dział żelaznych. Przedsięwzięcie zostało powierzone hr. Henrykowi Łubieńskiemu. Do 1 lipca oddano armii gotowych 27 armat, a następnych 50 przygotowywano. Produkcja szła jednocześnie w kilku zakładach. W Samsonowie, Pankach, Chlewiskach, w prywatnej fabryce Romana Sołtyka oraz u Evansa w Warszawie.