ชนเผ่ามันนิ

**มันนิ (Mani) มานิ หรือมาเน๊ะ เป็นภาษาท้องถิ่น หมายถึงมนุษย์เป็นชื่อเรียกของชนเผ่าในกลุ่มชาติพันธุ์ นิกรอยด์หรือเนกริโต (Nigerito) ตระกูลออสโตร-เอเชียติก รูปพรรณสัณฐานของมันนิ** มีรูปร่างเตี้ย ผิวดําคล้ำ ผมหยิกขมวดเป็นฝอย จมูกแบนกว้าง ริมฝีปากหนา คิ้วตกหนา นัยน์ตาสีดําเป็นประกาย นิ้วมือนิ้วเท้าโต โดยทั่วไปผู้อื่นมักเรียกกลุ่มชนนี้ว่า เงาะ เงาะป่า เซมัง ชาวป่า ซาแก ซาไก หรือกอย ซึ่งล้วนมีความหมายว่าลิงป่า คนป่า คนเถื่อน หรือผู้ที่ยังไม่เจริญ ซึ่งเป็นคำเหยียดหยาม ที่มันนี้ไม่ต้องการให้ใช้เรียกเผ่าพันธุ์ของตน ในภาษามาเลย์เรียกชนกลุ่มนี้ว่าโอรัง อัสลี (Crang Asli) หมายถึงคนพื้นเมืองหรือคนดั้งเดิม  เรื่องราวของชนเผ่านี้เป็นที่รู้จักมากยิ่งขึ้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว (รัชกาลที ๕) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าเมืองพัทลุง จัดหาลูกเงาะมาถวายและทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงไว้ สนองพระเดชพระคุณที่กรุงเทพมหานคร ดังปรากฏเนื้อความในบทพระราชนิพนธ์เงาะป่าตอนหนึ่ง

โดยที่มันนิเผ่าเซมังหรือนิกริโต จัดเป็นพวกตัวเตี้ย ตัวดํา ผมหยิก ถิ่นฐานเดิมอยู่ในทวีปแอฟริกา ได้อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในแหลมมลายูเมื่อราว ๑๐,๐๐๐-๘,๐๐๐ ปีล่วงมาแล้ว อาศัยตามแนวทิวเขาภูเก็ต ทิวเขานครศรีธรรมราชและทิวเขาสันกาลาคีรี ตลอดจนทางเหนือของประเทศมาเลเซีย นักมานุษยวิทยาชาวออสเตรียชื่อพอล โยคิม สเคเบสตา เรียกชื่อคนพื้นเมืองว่า “เซมัง” จัดเป็นมันนิเชื้อสายพวกนิกรอยด์ ชื่อเรียกอีกอย่างของมันนิเผ่าเซมังคือนิกริโต ส่วนเผ่าซาไกนั้นเข้ามาหลังเผ่าเซมังหรือนิกริโต และยึดครองพื้นที่ตอนบนบริเวณภาคใต้ของไทย และตอนเหนือของประเทศมาเลเซีย โดยจะมีเส้นผมเป็นลอนคดไปคดมา ไม่ใช่หยิกหย์องแบบเผ่าเซมังหรือนิกริโต มีถิ่นเดิมอยู่ทางตอนใต้ของประเทศจีน อพยพลงมาทางตอนใต้สู่หมู่เกาะต่าง ๆ ของอินโดนีเซีย จัดเป็นพวกมองโกลอยด์หรือผิวเหลือง อยู่ในตระกูลเดียวกับกลุ่มดยัค บาตัก จากุนและชาวเล มีการผสมพันธุ์กันระหว่างกลุ่มมันนิซาไกอพยพตั้งถิ่นฐานทางตอนใต้ของแหลมมลายูเมื่อประมาณ ๗,๕๐๐-๔,๕๐๐ ปีล่วงมาแล้ว  การเรียกขานว่า “ซาไก” เกิดจากความเข้าใจผิดของกรมประชาสงเคราะห์ในสมัยนั้นที่ใช้เรียกชาวพื้นเมืองที่อําเภอธารโต จังหวัดยะลา โดยการไปทึกทักเอาว่าพวกเซมังคือซาไก เลยทำให้คนติดปากเรียกว่าซาไกมาแต่บัดนั้น ซึ่งมีผลทำให้เปลี่ยนชื่อเผ่าพันธุ์พวกเซมังเป็นซาไกไปเลย ซึ่งถือว่าผิดหลักชาติพันธุ์ และประวัติการตั้งถิ่นฐานในแหลมมลายู ซึ่งแท้จริงแล้วเงาะป่าในภาคใต้ของประเทศไทย มีชื่อเรียกเฉพาะอยู่ก่อนแล้วว่าเซมังหรือ นิกริโตซึ่งไม่ใช่เผ่าซาไก ซึ่งจะสอดคล้องกับคําอธิบายของราชบัณฑิตยสถานทุกประการ

## ชาติพันธุ์

     เป็นที่เข้าใจกันมาช้านานว่าชนเผ่าโบราณที่อาศัยอยู่แนวทิวเขานครศรีธรรมราช และทิวเขาสันกาลาคีรี คือมันนิ (เงาะหรือซาไก) จากคําอธิบายของราชบัณฑิตยสถาน ปรากฏในหนังสือพจนานุกรมและสารานุกรม ได้แบ่งมันนิในดินแดนแหลมมลายูออกเป็น ๒ เผ่า คือ

 ๒. เผ่าซาไกหรือซีนอย

## สังคมมันนิ

       **สังคมของมันนิ (เซมังหรือเงาะป่า) ถือเป็นสังคมของพวกล่าสัตว์มาเลี้ยงชีพ** ต่อมาทางราชการได้เพิ่มโอกาสและศักยภาพในการจัดการและแก้ไขปัญหาด้านสุขภาวะของกลุ่มชาติพันธุ์มันนิ และสร้างการมีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อการดำรงชีวิตอย่างเหมาะสมของพวกเค้า ได้มีการพัฒนาโครงการย่อยในแต่ละพื้นที่ ๆ เช่น โครงการส่งเสริมสุขภาวะกลุ่มชาติพันธุ์มานิภูมินิเวศน์เทือกเขาบรรทัด โดยได้รับการสนับสนุนจากสำนักสร้างสรรค์โอกาส สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เพื่อพัฒนาและสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน และพัฒนาระบบการจัดการสุขภาวะให้กับพวกในพื้นที่ต่าง ๆ) สังคมของพวกเซมังหรือเงาะป่านั้นพวกเค้าไม่ได้สร้างสมวัฒนธรรมอะไรขึ้นเลย พวกเขาไม่รู้จักการเพาะปลูกและเลี้ยงสัตว์ ชอบย้ายถิ่นที่อยู่ไม่ชอบสร้างศัตรูกับใคร จึงเป็นเหตุให้ประชากรพวกเงาะลดปริมาณอย่างรวดเร็ว เงาะป่าอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม มีสมาชิกกลุ่มละไม่เกิน ๕๐ คน มีหัวหน้าปกครอง เลือกผู้อาวุโส เข้มแข็งและเฉลียวฉลาด ทุกคนต้องเชื่อฟังคําสั่งของหัวหน้า พูดคําไหนเป็นคํานั้น หัวหน้าเป็นคนตัดสินทุกเรื่อง เช่น การเคลื่อนย้ายที่ตั้งทับ การดูแลความปลอดภัย การ ดสรรปันส่วนอาหารการกิน ตลอดถึงการจัดพิธีกรรมต่าง ๆ  ระบบครอบครัวของมันนินับว่ามั่นคงมากเพราะคู่ผัวเมียอยู่ด้วยกันยึดยาวไม่มีการหย่าร้าง ต่างก็ซื่อตรงต่อกันตัวเดียวเมียเดียว ไม่มีการสําส่อนมากหลายเมีย ชายหญิงในเครือญาติห้ามแต่งงานกันโดยเด็ดขาด สามีทําหน้าที่เป็นผู้นํา ดูแลภรรยาลูกไปหาอาหารมาเลี้ยงครอบคร้ว ส่วนภรรยาก็จะคล้อยตามตลอดเวลาไม่มีการโต้เถียงขึ้นเสียงกับสามี ทำให้ครอบครัวจึงไม่มีปัญหาจึงทำให้เขาอยู่กันจนกว่าจะตายไปข้างหนึ่ง จึงจะมีคนใหม่ได้

###           การแบ่งกลุ่มมันนิ ในประเทศไทยสามารถแบ่งได้ ๓ ลักษณะ คือ

 ๓. กลุ่มที่ตั้งถิ่นฐานถาวรแล้ว มันนิกลุ่มนี้มีการตั้งถิ่นฐานบริเวณใดบริเวณหนึ่งโตยถาวรจะไม่มีการอพยพเคลื่อนย้ายอีก มีการสร้างบ้านเรือนที่ค่อนข้างถาวร ตลอดถึงมีความสัมพันธ์กับคนภายนอกอย่างใกล้ชิด จึงได้รับความช่วยเหลือเลี้ยงดูและถ่ายถอดความรู้ต่าง ๆ ที่เป็นความรู้ของระบบสังคมเมือง การปฏิสัมพันธ์นั้นก็มีลักษณะต่าง ๆ เช่น ชาวบ้านภายนอกเข้าไปแต่งงานอยู่กินกับมันนิหรือการรับเป็นลูกจ้างประจําในการทํางานต่าง ๆ มันนิกลุ่มนี้รู้จัก การสร้างบ้านที่มีเสาเรือน ไม้ฝากระดาน ใช้ตะปูตอกยึด หลังคาเป็นสังกะสีหรือกระเบื้อง ดำรงชีวิตด้วยการทําสวนยางพาราหรือรับจ้าง มีรายได้ค่อนข้างประจําและมั่นคงมากกว่ากลุ่มอื่น ๆ มีการล่าสัตว์ด้วยอาวุธปืน หายาสมุนไพรบํารุงกําลังหรือน้ำผึ้งป่ามาขาย รู้จักใช้เงินในการจับจ่าย ซื้อขายแลกเปลี่ยนสิ่งของ รู้จักการปลูกพืชผักผลไม้และเลี้ยงสัตว์จําพวกไก่ สุนัข แมว มีการแต่งตัวตามสมัยนิยม นุ่งกางเกงยีนส์ มีรถมอเตอร์ไซด์ มีวิทยุเทป บางกลุ่มมี โทรทัศน์ ตู้เย็น โทรศัพท์มือถือ พูดจาสื่อสารด้วยภาษาไทยได้ชัดเจน บางคนสามารถพูดภาษาไทยกลางได้ บางคนได้เรียนหนังสือถึงชั้นมัธยมต้น

## ลักษณะอุปนิสัยใจคอ

        ปกติมันนิเป็นคนร่าเริง ชอบสนุกสนาน โปรดปรานเสียงเพลงและดนตรีแต่มีกลัวภูตผีปีศาจ ที่สำคัญคือพวกเค้าเป็นคนกินเก่ง กินจุ ถ้ามีอาหารอยู่ใกล้มือหรือเหลือจะกินกันทั้งวัน กินแบบไม่เป็นมื้อเป็นคราว แต่ถ้าไม่มีอะไรกินก็ยอมอด มีนิสัยไม่ชอบการกักตุนและสะสมอาหาร พอใจกับความสุขไปวัน ๆ  มันนิผู้ชายชอบสีขาว ผู้หญิงชอบสีแดง ซึ่งจะนุ่งห่มเสื้อผ้าสีแดง มีดอกไม้ทัดหูเสียบผมเป็นสีแดง มันนอพวกเค้าจะไม่ชอบอาบน้ำ นาน ๆ จะอาบสักครั้ง เหตุผลที่พวกเขาไม่อาบน้ำเนื่องจากว่าต้องออกล่าสัตว์เป็นประจํา การอาบน้ำชําระร่างกายจะทําให้กลิ่นป่าจางไป สัตว์ผิดกลิ่นจะหลบหนีไปหมด ข้อดีของพวกเค้าคือมี ความจําดี ช่างสังเกต และชํานาญในการบุกป่า วิ่งเร็ว เดินหนีได้เก่ง

## ที่อยู่อาศัย

        มันนิเป็นพวกเร่ร่อนอยู่ไม่เป็นที่เป็นทางไม่ ชอบอยู่ที่ไหนนาน ๆ ที่อยู่เรียกว่า “ทับ” ซึ่งจะเลือกทําเลที่สูงและอยู่ใกล้แหล่งน้ำเพราะมีอาหารสมบูรณ์ เมื่อเลือกที่ทางได้เหมาะเจาะแล้วว่าจะสร้างที่นี้ พวกเค้าก็จะช่วยกันแผ้วถาง บริเวณที่อยู่ให้โล่งเตียน ทับที่สร้างขึ้นโดยใช้กิ่งไม้ที่มีง่าม ทําเป็นตอม่อยกแคร์ขึ้นมาสูงจากพื้นดินประมาณศอกหนึ่ง ตัวแคร่กว้างประมาณศอกหนึ่ง ถ้าเป็นทับคนโสดก็มีแคร่เดียว แต่งงานแล้วก็มี ๒ แคร่อยู่ใกล้กัน เว้นที่ตรงกลางไว้ หลังคาสร้างแบบเพิงหมาแหงน ใช้ไม้เสา ๔ ต้น ๒ ต้นข้างหน้าสูงขนาดท่วมหัว ๒ ต้น หลังสูงจากพื้นดินเล็กน้อย ใช้เชือกผูกโครงหลังคา โดยใช้ใบไม้มามุงแบบลวก ๆ ไม่ค่อยมิดชิดนัก เอาแค่กันแดดได้เท่านั้น ส่วนหน้าฝนมันนิอาศัยตามในถ้ำ โดยจะสร้างทับเป็นวงกลมปล่อยตรงกลางโล่งไว้ และหันหน้าทับทุกหลังเข้าหาตรงกลางแล้วปลูกกระโจมไว้หลังหนึ่งเป็นที่ชุมนุม นั่งร้องเพลงเพื่อความสนุกสนาน ลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งคือฝาทับจะกั้นด้านเดียว ด้านหนึ่งเปิดโล่งไว้เพื่อสะดวกในการลุกหนีเมื่อมีเหตุร้าย ก่อไฟไว้ตลอดเวลาเพื่อไว้ย่างเนื้อสัตว์และให้ความอบอุ่น ตลอดถึงป้องกันสัตว์ร้ายที่จะมาทําร้ายในตอนกลางคืน โดยพวกเค้าเชื่อว่าไฟช่วยไล่ผีร้าย เพราะมีความเชื่อว่าที่มืดทุกแห่งมีผี สำหรับที่นอนหรือแคร่นั้นค่อนข้างคับแคบ แต่พวกเค้าก็นอนได้เพราะพวกเค้าชอบนอนตะแคง เพราะสะดวกในการลุกขึ้น มันนิจะไม่นอนหงายเป็นอันขาด มีกฎว่านอนจะต้องเอาเท้าเข้าข้างใน หันศีรษะออกนอก เขารักเท้ายิ่งกว่าศีรษะ เพราะเท้าจะพาเขาไปไหนต่อไหนได้ จึงระมัดระวังไม่ให้เท้าเจ็บหากเท้าเจ็บขึ้นมาก็เท่ากับว่าสิ้นชีวิตไปเลย กฏอีกข้อหนึ่งของมันนิคือผัวเมียจะไม่มีเพศสัมพันธ์กันภายในทับเป็นอันขาด ซึ่งถือเป็นข้อห้ามอย่างหนึ่งโดยเชื่อว่าผีเรือนจะทําร้ายภายหลัง (อาจจะเป็นเพราะทับค่อนข้างคับแคบ นอนได้คนเดียวพวกเค้าจึงอาศัยสุมทุมพุ่มไม้หรือใกล้จอมปลวกที่เร้นลับเป็นที่มีเพศสัมพันธ์กัน)

## อาหารการกิน

        มันนิกินอาหารตามธรรมชาติ ได้แก่เผือก มัน ผลไม้ป่า รวมทั้งยอดใบไม้ที่กินได้ทุกชนิด อาหารจําพวกเนื้อสัตว์ได้แก่ เนื้อค่าง กวาง อีเก้ง นก หมูป่า ฯลฯ สัตว์ที่ไม่กินคือเนื้อช้าง เสือ และงู เมื่อล่าสัตว์ป่ามาได้จะต้องทําพิธีถอนรังควานทุกครั้ง เพราะสัตว์ทุกชนิดจะมีวิญญาณสิงอยู่ หากไม่ปัดรังควานวิญญาณของสัตว์จะเข้าสิงในร่างกายของผู้ยิ่งได้ภายหลัง มันนิเป็นคนกินจุ ถ้าอาหารมีมากเขาจะกินกัน ทั้งวันทั้งคืนไม่เป็นมื้อเป็นคราว กินตลอดเวลา เมื่อว่าง ๆ ก็หยิบเผือกมันมาแทะเล่น เมื่อไหร่อาหารหมดลง จึงออกไปหาอาหารกันใหม่ ไม่มีวิธีการกักตุนอาหาร ไม่รู้ จักการเพาะปลูก เมื่ออาหารหายากก็เร่ร่อนไปอยู่ที่อื่นต่อไป ปัจจุบันนี้พวกเค้ามีโอกาสคบหาสมาคมกับคนเมืองหรือชาวบ้านมากขึ้น เรียนรู้วิธีการปรุงอาหารโดยใช้เครื่องปรุงแต่งรส เช่น ใส่ น้ำตาล เกลือ แต่ก็ทําได้ไม่ดีเท่าที่ควรแต่เขาชอบกินอาหารของชาวเมืองมาก

## การแต่งกาย

     ในสมัยก่อนเครื่องแต่งกายของมันนิทําจากธรรมชาติ เช่น ใบไม้ เปลือกไม้ โดยนํามาร้อยถักทอขึ้นมาโดยนํามาผูกร้อยเข้าด้วยกัน ซึ่งจะนุ่งสั้น ๆ แค่เข่าปกปิดเฉพาะท่อนล่าง ผู้ชายเปลือยท่อนบน ผู้หญิงใช้ใบไม้ปิดหน้าอกหรือบางทีก็เปลือยอก ส่วนเด็กจะไม่นุ่มห่มอะไรเลย ปัจจุบันนี้พวกเค้าได้ติดต่อกับโลกภายนอกจึงได้นุ่งห่มแบบชาวบ้านทั่วไป

## ภาษา

     ภาษาพวกมันนิเป็นตระกูลคําโดด มีระบบเสียงคล้ายกันคือมีเฉพาะหน่วย เสียงสระกับพยัญชนะเท่านั้น ไม่มีระดับเสียงสูงต่ำ เช่น ภาษาไทย จํานวนคํามีจํากัด เนื่องจากว่าไม่มีโอกาสสร้างวัฒนธรรมอะไรมากนักจํานวนคําจึงมีน้อย เมื่อนําคํามาผูกเป็นประโยค ก็ไม่มีการเปลี่ยนแปลงพจน์กาลแต่อย่างใด ถ้าจดจําคําได้มากจะเรียนพูดได้เร็วทุกวันนี้ ภายหลังพวกเงาะป่าต้องติดต่อกับโลกภายนอกมากขึ้น มีการยืมคําต่างภาษามาใช้มากขึ้น ทำให้วัฒนธรรมและภาษาของพวกเค้าถูกกลืนไป ปัจจุบันนี้เงาะป่าบางกลุ่มเรียนภาษาไทย ฟังวิทยุทำให้ภาษาดั้งเดิมนับวันจะเสื่อมถอยลงไปอีก อีกอย่างหนึ่งพวกนี้มีเฉพาะภาษาพูดไม่มีภาษาเขียน เช่น ภาษาของมันนิ (เผ่าเซมัง) ที่จังหวัดพัทลุง เท่าที่ปรากฏในหนังสือพระราชนิพนธ์เรื่อง เงาะป่า ของรัชกาลที่ ๕ มีตัวอย่างคําพร้อมความหมาย ดังนี้

* กอดา แปลว่า ผู้หญิง
* บิดา แปลว่า ลูกดอก
* กรา แปลว่า สิ่ง
* ปะยง แปลว่า พระจันทร์
* จะเวา แปลว่า ปลวก
* มอเจน แปลว่า ทุเรียน
* ชิไบ แปลว่า ผ้าห่มผู้หญิง
* วอง แปลว่า ลูก
* ตาโก๊ะ แปลว่า เสือ
* อิโปะ แปลว่า ยาน่อง
* เตาโว แปลว่า ชะนี
* เอย์ แปลว่า พ่อ
* นะ แปลว่า แม่
* ฮาปอง แปลว่า ดอกไม้แดง

## ความเชื่อและประเพณี

มันนิ (เซมัง) เป็นพวกไม่มีศาสนาโดยจะเชื่อถือโชคลางและภูตผีปีศาจ เชื่อกันว่าต้นไม้ใหญ่ทุกต้นมีผีสิงอยู่ เมื่อมีคนตายลงหมอผีจะเชิญวิญญาณคนตายให้ไปอยู่ตามต้นไม้ใหญ่ เมื่อล่าสัตว์ทุกชนิดได้จะทําพิธีการถอนรังควานเสียก่อนทุกครั้ง เท่ากับขอขมาต่อวิญญาณสัตว์นั้น ๆ เมื่อเข้าป่าล่าสัตว์เกิดไปสะดุดหกล้มโดยบังเอิญ เขาจะเปลี่ยนเส้นทางเดินใหม่ เชื่อว่าทางสายเก่าไม่ปลอดภัยแล้ว เมื่อเข้าป่าห้ามพูดถึงสัตว์ร้ายจะเป็นอันตราย ถ้ามีใครมาขอลูกเชื่อว่าลางร้ายจะเกิดกับลูกของตนอีกไม่นาน มันนิมีประเพณีที่แปลกแตกต่างไปจากคนเมืองทั่วไป ประกอบด้วย

 ๒. การแต่งงาน
 ๓. การตาย
 ๔. ความเชื่อเรื่องภูตผี
    ความเชื่อเรื่องภูตผีปีศาจ มันนิมีความเชื่อเรื่องภูตผีปีศาจ รวมทั้งเจ้าป่าเจ้าเขา สิ่งเหล่านี้มีอิทธิพลต่อความเป็นอยู่ ให้คุณให้โทษได้เสมอ ป่าที่อยู่อาศัยก็มีเจ้าป่าเป็นใหญ่ ต้นไม้ใหญ่มีนางไม้และวิญญาณคนตายสิงอยู่ ที่มืดมิดทุกแห่งหนมีผีทั้งนั้นจะต้องเคารพนบนอบซึ่งละเมิดไม่ได้ ชาวป่าเชื่อว่าภูตผีปีศาจมี ๔ ประเภท ประกอบด้วย
       - ประเภทแรกเรียกว่า “ญา” เป็นวิญญาณที่ออกจากร่างของคนตาย อาจไปสิงสู่คนเป็นหรือเที่ยวหลอกหลอนได้
       - ประเภทที่ ๒ เรียก “โรบ” หรือเจตภูต ซึ่งออกจากร่างคนนอนหลับ เที่ยวทําร้ายคนอื่น
       - ประเภทที่ ๓ เรียก “เซมังงัด” ได้แก่ผีพรายที่เกิดจากคาถาอาคม
 ๕. การละเล่นและดนตรี
 ๖. การใช้อาวุธ
   การใช้อาวุธ เนื่องจากว่ามันนิต้องออกล่าสัตว์เป็นปกติทุกวัน อาวุธสําคัญคือลำลูกดอกสําหรับใช้ปากเป่าที่เรียกว่า “บอเลา” ที่รู้จักกันในชื่อ “กระบอกตุด” เป็นกระบอกไม้ซางมีสีเหลือง ขัดเป็นมันวาว งดงาม มีความยาวประมาณ ๔ ศอกเศษ บอเลาจะบรรจุในกลักไม้ไผ่ชั้นนอกอีกชั้นหนึ่ง สําหรับถือไปไหนมาไหนก็ได้ ป้องกันไม่ให้กระทบ หักหรือเกิดริ้วรอย โดยพวกเค้าจะรักและทนุถนอมบอเลาประดุจชีวิต เพราะเป็นเครื่องมือหากินและไว้ป้องกันที่สำคัญ สําหรับลูกดอกจะทําด้วยไม้ไผ่เหลาให้เรียวแหลม มีหยักที่คอเรียกว่า “บิลา” ที่ปลายจะใช้ยางทาเรียกว่า “อิโปะ” หรือยางน่อง ลูกบิลาจะเก็บไว้ในกลักไม้เล็ก ๆ อันละกลักหรือรวมไว้ในกลักเดียว แต่ต้องมีช่องป้องกันมิให้กระทบกระแทกกัน กลักบิลานี้เรียกว่า “ฮอนเล็ด” ฮอนเล็ดหลาย ๆ อันจะมารวมกันบรรจุไว้ในกล่องหรือกระบอกใหญ่อีกชั้นหนึ่งเรียกว่า “มันนึ” มีฝาครอบและใช้สายคาดสะดวกในการพาติดตัว เวลาจะยิงลูกดอกจะใช้ปุยจากต้นเต่าร้างอัดแน่น เพื่อให้ลมส่งลูกดอกได้แรงไปไกล เมื่อลูกดอกยองถูกคนหรือสัตว์พิษจะเข้าสู่กระแสโลหิตถึงแก่ความตายในไม่ช้า