"Nefrytowy różaniec"/"Skarpeja Baskakowów" - Streszczenie

Moskwa (sierpień 1888 rok) – utwór poświęcony Arthurowi Conan Doyle’owi

Asystent Erasta Pietrowicz Fandorina, Anisij Pitirimowicz Tulipanow, zostaje wysłany do Baskakowki w celu zbadania tajemniczej sprawy. Szef nie zdradza podwładnemu więcej informacji, gdyż nie chce, aby ten wyrobił sobie opinię o sprawie na podstawie sugestywnych opisów. Fandorin nie może pojechać do Baskakowki osobiście, bo musi być obecny w Moskwie, gdy przyjedzie żona cesarza.

23 sierpnia 1888 roku w Pachrińsku, najbliższym miasteczku, Tulipanowa wita Anton Maksimilianowicz Blinow, prezes zarządu ziemstwa. Blinow, wioząc Anisija do Baskakowki, opowiada o wielkiej przyszłości jaka czeka te ziemie w związku z planowaną budową kolei. Właścicielka terenów będzie mogła sprzedać je bogatym inwestorom, którzy już teraz oferują jej setki tysięcy. Pani Sofia Baskakowa miała jednego syna, który niedawno zginął na służbie w Afganistanie. Ponadto sama kobieta kilka dni temu zmarła w tajemniczych okolicznościach. Spadkobierczynią majątku została Warwara Iljiniczna, rezydentka, która czule opiekowała się Sofią przed śmiercią, więc kobieta umieściła ją w testamencie. Blinow opowiada o tym, że dawniej wspólnie z Warwarą chcieli pracować dla ludu, więc spodziewał się, że dziewczyna po odziedziczeniu ziem przekaże darowiznę na rozwój powiatu, ale ona zaczęła układać się z inwestorami.

Na drodze do Baskakowki Blinow i Tulipanow spotykają Władimira Iwanowicza Pietrowa, badacza lokalnego folkloru, który odprowadza Tulipanowa do posiadłości. Po drodze opowiada o rodowej legendzie Baskakowów, zgodnie z którą czarodziejski wąż wieki temu zapewnił rodzinie Baskakowów bogactwo i ten sam wąż im to bogactwo odbierze. Gdy umierająca Sofia została znaleziona na ziemi, powiedziała tylko „Skarpeja, Skarpeja”, a obok niej znaleziono ślad jakby po przepełznięciu wielkiego węża.

W posiadłości Tulipanow ogląda tajemniczy ślad, a następnie poznaje dziedziczkę Baskakowki Warwarę Iljinicznę, a także Jegora Iwanowicza Papachina oraz Rafika Abdurrachmanowicza Machmetszyna – dwóch inwestorów starających się o ziemie Baskakowów, Sieriogina – pisarczyka pracującego w majątku oraz Samsona Stiepanowicza Kraszeninnikowa – urzędnika dbającego o posiadłość. W trakcie rozmowy przy herbacie Anisij dowiaduje się o sporze między inwestorami oraz że Sieriogin bezskutecznie próbował przypodobać się pięknej córce Kraszeninnikowa, którego rodzina służy Baskakowom od prawie stu lat. Wychodzi również na jaw, że Kraszeninnikow gardzi Warwarą i uważa, że ta powinna przekazać cały majątek na budowę świątyni, a sama zostać zakonnicą i wymodlić przebaczenie dla rodziny Baskakowów. Warwara nie kryje się z tym, że zamierza sprzedać ziemie Papachinowi lub Machmetszynowi, a za zarobione pieniądze jeździć po wielkim świecie. Dodatkowo w przypadku śmierci Warwary, która mimo młodego wieku choruje na gruźlicę, zgodnie z testamentem Baskakowka ma przejść na rzecz ziemstwa. Okazuje się także, że obecni przy stole nie przepadają za Blinowem, którego uważają za marzyciela i idealistę oderwanego od rzeczywistości. Jako przykład nierozsądnych poczynań prezesa zarządu ziemstwa podają to, że rok temu prezes udał się na Daleki Wschód w celach handlowych i ledwie uszedł z życiem, gdy zaatakowali go bandyci.

Tulipanow zostaje na noc w Baskakowce. W nocy nie może zasnąć, więc wychodzi na spacer. Zauważa Kraszeninnikowa chodzącego wokół jeziorka i zostawiającego na brzegu martwe myszy. Nagle z dworku dobiega przeraźliwy kobiecy krzyk. Anisij biegnie na miejsce, gdzie znajduje nieprzytomną służącą i martwą Warwarę z grubym śladem na szyi. Pod otwartym oknem pokoju Warwary zauważa ślad, jakby po ogromnym wężu. Następnego dnia przerażona służba wyjeżdża z posiadłości. Razem z nimi wyjeżdża zrozpaczony Sieriogin, któremu zdechła jego ukochana kotka. Tulipanow postanawia zostać w dworku i listownie informuje o wszystkim Fandorina.

Tulipanow skreśla z listy podejrzanych biznesmenów, bo jego zdaniem nie byliby oni zdolni do przeprowadzenia operacji z mistycznym elementem. Głównym podejrzanym staje się Kraszeninnikow – motywem jest szaleństwo, gdyż stary urzędnik głęboko wierzy w prawdziwość legendy o Skarpei i wielkości rodziny Baskakowów; gdy zginął syn Sofii, Samson Stiepanowicz uznał, że to oznacza koniec rodziny, a on jako sługa Skarpei musi dopełnić przepowiedni, więc mistyfikując ślady wielkiego węża, doprowadził Sofię do zawału, a następnie zamordował Warwarę, gdy ta odmówiła wybudowania świątyni. Hipoteza wydaje się Anisijowi bardzo prawdopodobna, ale brakuje mu dowodów.

O świcie 24 sierpnia Tulipanow z ukrycia obserwuje domek Kraszeninnikowów, ale nie zauważa niczego podejrzanego. Po ósmej Samson Stiepanowicz wyjeżdża gdzieś konno i długo nie wraca. Głodny Anisij udaje się do okolicznych wsi po jedzenie i przekonuje się, że miejscowa ludność wierzy w istnienie czarodziejskiego węża, a część mieszkańców ze strachu opuściła swoje domy. Wracając do Baskakowki, Tulipanow spotyka ubrudzonego, zabłoconego chłopa-niemowę, którego bierze za okolicznego niedorozwiniętego głupka. Mężczyzna towarzyszy Anisijowi w podróży przez bagna aż natrafiają na ślad węża w ziemi. Głupek zostaje przy odcisku, a Tulipanow postanawia porozmawiać z Kraszeninnikowem. W domku jednak urzędnika nie ma, więc jego córka, Gela, prowadzi Anisija do prywatnego domku ojca. W środku widzą martwe ciało Samsona Stiepanowicza siedzące przy stole, na którym stoi lampa naftowa i podróżna butelka. Gela pada nieprzytomna na ziemię, a Tulipanow podchodzi do denata. Odkrywa, że wokół niego owinął się ogromny wąż. Gdy Anisij zauważa, że gad patrzy na niego, pokazując kły, również traci przytomność.

Gela odzyskawszy świadomość, cuci Tulipanowa. Wąż zniknął z chatki. Wezwany lekarz stwierdza, że przyczyną śmierci Kraszeninnikowa była jakaś trucizna. Ponadto Samson Stiepanowicz ma na szyi dwa ślady po nakłuciach. Anisij uznaje, że to dopełnia jego hipotezę, lecz wcześniej nie zakładał, że wąż jest prawdziwy i faktycznie istnieje. Prawdopodobnie Kraszeninnikow znalazł wielkiego gada na bagnach i wziął go za legendarną Skarpeję. Trzymał ją w chatce, a następnie doprowadził do śmierci Sofii i Warwary, wierząc, że wypełnia wolę czarodziejskiego węża. Tulipanow razem z miejscową policją postanawiają dokładnie przeszukać teren bagien i znaleźć gada.

25 sierpnia trwają przygotowania do ekspedycji, która rusza następnego dnia. Stawiają się na niej: dwudziestu strażników z isprawnikiem, trzej właściciele sąsiedzkich terenów, Blinow, Pietrow, lekarz, Papachin i Machmetszyn z szóstką Tatarów, pijany chłop z okolicznej wioski oraz głupek, którego wcześniej Tulipanow spotkał na bagnach. Jako doświadczony myśliwy, dowództwo nad ekspedycją przejmuje Blinow.

Poszukiwacze docierają do wysepki na środku bagien, gdzie według prezesa znajdują się jamy szczurów bagiennych. Gdy Blinow i Anisij wkładają ręce do nor, Tulipanow zostaje ugryziony przez wielkiego węża, który zaczyna uciekać, ale zostaje złapany przez pijanego chłopa i głupka-niemowę. Anisij dusi się i czuje, że umiera. Niespodziewanie pijany chłop odzywa się głosem Fandorina. Okazuje się, że Erast Pietrowicz przebrał się, aby nierozpoznany wziąć udział w poszukiwaniach. Detektyw wyjaśnia, że Tulipanow wcale nie umrze, bo wąż nie jest jadowity, po czym podaje rozwiązanie tajemniczej sprawy: gdy dostał od Anisija list z dołączonym raportem isprawnika po śmierci Kraszeninnikowa, zaczął nabierać podejrzeń, bo Tulipanow wspomniał, że po wejściu do chatki dozorcy widział na stole butelkę, ale butelka nie została znaleziona podczas przeszukania chatki przez policję; oznaczało to, że ktoś ją zabrał, gdy Tulipanow leżał nieprzytomny; pierwszą podejrzaną była córka Samsona Stiepanowicza – gdyby ona powiedziała, że po wejściu nie widziała butelki, znaczyłoby to, że sama ją zabrała; Fandorin rozmawiał z Gelą przed udaniem się na poszukiwanie węża i dziewczyna zeznała, że widziała butelkę zanim straciła przytomność; Erast Pietrowicz domyślił się, że Kraszeninnikow nie zginął od trucizny węża, ale od zatrutego napoju, którym ktoś go poczęstował, lecz później zabójca zapomniał zabrać butelki; gdy Tulipanow i Gela stracili przytomność, morderca wrócił po butelkę i zabrał ją, bo nie mógł pozwolić, żeby śledczy ustalili, że Kraszeninnikow został otruty napojem; węża na bagna przywiózł rok temu Blinow ze swojej wyprawy handlowej do Chin; wąż miał mieszkać na mokradłach i odstraszać okoliczną ludność z terenów łowieckich, na których polował prezes; gada na bagnach zobaczył Kraszeninnikow, który nie uwierzył, że jest to legendarna Skarpeja; Fandorin już na początku skreślił Samsona Stiepanowicza z listy podejrzanych, bo ten nocami rozrzucał zatrute myszy na bagnach, chcąc w ten sposób zabić węża; to właśnie od zatrutych myszy zdechła kotka Sieriogina; Sofia faktycznie zmarła na zawał serca po tym jak uwierzyła, że Skarpeja przyszła, aby ją zabić; następnie Blinow przekonał Warwarę, aby zapisała Baskakowkę ziemstwu i zamordował ją, pozorując, że zabiła ją Skarpeja; prezes chciał, aby ziemie trafiły do powiatu, bo mimo że nie będą one należały do niego osobiście, ze względu na budowę kolei jako prezes bardzo wzbogaci się na łapówkach; ponadto Fandorin ustalił w kancelarii gubernatora, że urząd pachriński jest podejrzany o defraudację znacznej kwoty pieniędzy, więc szykowała się kontrola; Blinow planował załatać dziurę w budżecie łapówkami ze sprzedaży działek pod budowę kolei; Kraszeninnikow został zamordowany, aby Blinow mógł zrzucić na niego winę – upozorował wszystko tak, jakby to wąż zabijał, a potem sam Samson Stiepanowicz zginął zabity przez gada. Fandorin nie chce ujawniać sprawy, aby nie ośmieszać władz ziemskich. Blinow odchodzi w krzaki, gdzie popełnia samobójstwo. Na prośbę Tulipanowa Fandorin zgadza się zabrać osamotnioną Gelę do Moskwy.