Chú thích 1 Tm Thư 1 gửi ông Timôthê

THƯ THỨ NHẤT ÔNG THANH BẢO LỘC TÔNG ĐỒ

gửi cho ông Timotheo.

## TÓM LẠI ĐOẠN I CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-2: Gửi thăm, chúc ơn phúc và sự bằng yên.

3-4: Đấng giám mục phải xem sóc những kẻ giảng đạo, kẻo bày ra những sự vô ích, không gây dựng trong hội giáo.

5: Mọi sự trong Đạo điều phải qui về sự kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta.

6-7: có ít nhiều kẻ chẳng hiểu rằng, lề luật cũ dần đưa về lề luật mới, là Đạo tin lành, thì sai nhầm cả thể mà giảng dông dài vơ vẩn, chẳng hiểu biết những điều mình giảng dạy.

8-11: Lề luật cũ tốt lành, có ý cầm người ta cho lánh khỏi sự tội; lề luật ấy xứng hợp với lề luật mới là Đạo tin lành.

12-17: Cám tạ ơn Đức Chúa Lời đã thương xót mình, kén chọn làm tông đồ, ban những ơn dư rật cho mình là kẻ đã bội nghịch tội lỗi hơn mọi người, để chẳng còn ai ngã lòng trông cậy, một cậy trông Đức Chúa Jêsu cho vững vàng.

18-19: Khuyên ông Timotheo hãy đánh giặc thiêng liêng cho mạnh bạo.

20: Ông thánh tông đồ ra vạ luận phạt hai người rối đạo kia.

1. Đức Chúa Lời là Đấng cứu chữa ta vì đã sai Con một Người xuống thế làm người cho được chuộc tội cho thiên hạ và nhận loài người làm con cái Đức Chúa Lời. Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu chuộc ta, cho nên ta phải cậy trông Người cho được rỗi.

2. Ông Timotheo là đầy tớ ông thánh Bảo Lộc yêu dấu cách riêng, chẳng khác gì sinh ra người về phần linh hồn.

3. Ông thánh Bảo Lộc đã đặt ông Timotheo làm giám mục ở thành Epheso. Trong các việc đấng giám mục thì tiên vàn phải xem sóc các thày cả giảng đạo cho tuyền vẹn, chớ có biếng nhác, giảng bông lông, bậy bạ, hay là giảng những điều vô ích mà bỏ những điều hệ trọng bổn đạo phải biết cho được tin đạo nên, giữ các điều răn, chịu các phép trong Đạo và biết đọc kinh cầu nguyện mà nhờ ơn Đức Chúa Lời và được rỗi linh hồn.

4. Trong thư COL. II, 8, 18, đã nói đến những truyện bày đặt về các thiên thần và những điều hư vô phi lý, rối đạo như có mấy thày giáo Judeu bởi ra mà về sau các bè, gọi là Gnosticismus, tin theo làm hại sự Đạo kể chẳng xiết, chối rằng, Đức Chúa Jêsu là Ngôi Hai ra đời chẳng phải là Đức Chúa Lời thật. Ông thánh Juông tông đồ đã chép sách Evan thứ bốn cho được chống lả những kẻ rối đạo ấy. – “Những gia phả vô cùng”, nghĩa là những truyện hư vô các quân rối đạo ấy bày đặt rằng, Chúa cả dựng nên các thần thượng phẩm; các thần này lại sinh ra thần khác (eones), cứ thế mãi cho đến những thận tạo thành lời đất muôn vật; các quân rối ấy chỉ học đòi những điều xằng xiên phi lý các quân tử quen gọi là “Neoplatonici” đã bày ra xưa.

5. Mọi sự trong Đạo phải qui về sự kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta. Đức kính mến vốn phải hợp với đức tin cậy và lòng thanh sạch. Hễ ai mắc tội trọng liền mất đức kính mến.

6. Các thày giả dối ấy chẳng có giảng cho phải phép Đạo như đã kể vừa rồi, một giảng dông dài xằng xiên vô ích.

7. Các thày rối đạo ấy không hiểu chuẩn đích Đạo Thiên Chúa là thể nào và cắt nghĩa lề luật cũ trái lẽ, như các thày dân Judeu gọi là Talmudistae. Trong các thày phariseo và các thày thông lề luật đã có nhiều kẻ diễn nghĩa lề luật cũ cách phi lý.

8. Trong Sấm truyền cũ chẳng có dạy những sự nghịch lẽ như thày giả trá bày đặt. Đức Chúa Lời đã ban lề luật cũ cho được nhắc lại sự tội (ROM. VII, 12) và dẫn đàng về Chúa cứu Thế. Khi Đấng cứu Thế đã ra đời thì Sấm truyền cũ mãn hạn phi đi, vì chẳng còn lý gì nữa.

9. Trong Sấm truyền mới càng phải giữ mình cho sạch khỏi các tội lỗi ấy; song chẳng phải nhờ lề luật cũ cho được biết và lánh những tội ấy, bèn là phải nhờ ơn Chúa cứu Thế và ơn Chúa Thánh Thần soi sáng mở lòng. Như lời ông thánh Augustino suy rằng: “Non opus habet terrente littera quem delectat ipsa justitia”

10. “Plagiarii” (bởi plagae=dò lưới) là kẻ săn sóc loài người ta, bắt trộm vụng mà đem đi bán. EXOD. XXI, 16; DEUT. XXIV, 7. Cũng có kẻ bắt linh hồn người ta mà làm cho nó mắc lưới ma quỉ.

11. Các lẽ Đạo và các điều răn trong Sấm truyền cũ thì gồm tóm trong Sấm truyền mới.

12. Hãy xem ACT. IX.

13. ACT. VIII; I COR. XV, 9. Khi người bắt bớ Đạo Đức Chúa Jêsu và bởi nóng nảy mộ mến Đạo cũ thì nghĩ mình làm việc lành, đẹp lòng Đức Chúa Jêsu; có lòng ngay là chẳng phạm đến Chúa Thánh Thần.

14. Ông thánh tông đồ là đồ khí dụng Đức Chúa Lời đã kén chọn để làm sáng danh Chúa trước mặt thiên hạ. Sự ông Saule lở lại đạo là phép lạ cả thể Đức Chúa Lời lòng lành vô cùng đã làm trong Hội thánh. “Gratia Dei sum id quod sum et gratia Ejus in nie vacua non fuit”. Ông thánh Bảo Lộc có lòng tin cậy kính mến Đức Chúa Jêsu và làm sáng danh Người là dường nào!

15. MATTH. IX, 13; MARC. II, 17; LUC. XIX, 10. “Si homo non periisset, Filius hominis non venisset” (S. AUG.)

16. “Si Paulus sanatus est, ego quare despero?” (S. AUG.)

17. ROM. XI, 26; EPH. III, 20.

18. Nghĩa là bởi ơn Chúa Thánh Thần soi sáng thì ông thánh tông đồ dự biết Chúa kén chọn ông Timotheo làm giám mục. ACT. XIII, 2. – Các bổn đạo, nhất là các đấng giảng Đạo phải đánh giặc thiêng liêng giao chiến mạnh bạo cho được thắng trận và làm sáng danh Đức Chúa Lời. EPH. VI, 10; II COR. X, 3; I THESS. V, 8; II TIM. II, 3.

19-20. Hai người ấy chiều theo bè rối thì phải vạ luận phạt mất phép thông công, để nó sửa mình lại. I COR. V, 5. – Về Hymeneo, hãy xem II TIM. II, 17. – Về Alexander, hãy xem ACT. XIX. 33; II TIM. IV, 14.

## TÓM LẠI ĐOẠN II CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Dạy về sự bổn đạo hội nhau làm việc thờ phượng thì phải chuyên sự đọc kinh cầu nguyện là thế nào.

1-7: Phải cầu nguyện cho mọi người, cho vua chúa quan quyền coi sóc dân sự cho được bằng yên vô sự và ăn ở cho đẹp lòng Đức Chúa Lời. Vì chưng Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi linh hồn. Chỉ có một Đức Chúa Lời là Chúa cả mọi người và có một Chúa Kirixitô là Đấng chuộc tội cứu chữa mọi người.

8: Trong hội giáo, hễ là người nam thì phải giơ tay lên và đọc kinh lớn tiếng, bởi lòng thanh sạch sốt sắng.

9-10: Người nữ tự tập trong hội giáo nên ăn mặc sạch sẽ, song chẳng nên điểm trang, chớ mặc áo châu báu hay là đeo những đồ vàng bạc, hạt trai; phải ăn ở nghiêm trang nết na khép nép.

11-14: Trong hội giáo kẻ phụ nữ phải ở lặng chẳng được dạy dỗ, chẳng nên cai quản người nam. Bởi vì Đức Chúa Lời dựng nên người nam trước đã, rồi mới dựng nên người nữ; lại bởi người nữ nghe chước ma quỉ mà phạm tội, chẳng phải người nam ngã chước ma quỉ cám dỗ.

1. Trong Đoạn I thì đã dạy rằng: mọi sự trong Đạo điều qui về sự kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta, nhất là bởi vì Đức Chúa Jêsu chịu chết chuộc tội cho biết mọi người; cho nên bổn đạo phải dâng lời cầu nguyện cho hết mọi người. Ông thánh Thoma suy rằng: “Apostolus aperte ostendit quod inter omnia necessaria ad vitam christianam praecipua est oratio”

2. Phải cầu nguyện cho vua chúa quan quyền, xin Đức Chúa Lời soi sáng mở lòng cho các đấng ấy cai quản dân cách đẹp lòng Chúa và hòa thuận bằng yên, để mọi người được nhờ phần hồn phần xác mà làm việc bổn phận nên. ROM. XIII, 1. Kẻ có đạo vốn chẳng có phản bạn ngụy nghịch bao giờ, một tận tâm giữ luật phép vâng lời quị lụy các đấng bề trên, vì Đức Chúa Lời truyền dạy như làm vậy.

3-4. Ta cầu nguyện cho mọi người thì làm việc rất tốt lành đẹp lòng Đức Chúa Lời, vì Đức Chúa Lời muốn cho mọi người nhận biết Đạo thật và được rỗi linh hồn, chẳng muốn ai phải hư mất. Ai hư mất đi thì bởi tội lỗi mình mà chớ.

5-6. Hết cả và loài người ta điều là con cái Đức Chúa Lời và được nhờ công nghiệp Đức Chúa Jêsu, chuộc tội cùng phán truyền Đạo thật cho mọi người biết đàng rỗi linh hồn.

7. Đức Chúa Lời đã chọn thánh Bảo Lộc làm tông đồ sai khiến người đi giảng Đạo tin lành cho các dân ngoại.

8. Ông thánh tông đồ dẫn cách thức bổn đạo nam nữ tụ tập trong hội giáo phải đọc kinh cầu nguyện là thế nào. Người nam phải giơ tay lên, đọc kinh lớn tiếng bởi lòng thanh sạch, chớ có tích lòng giận ghét thù oán tranh cạnh.

9. Người nữ tụ tập trong hội giáo phải ăn mặc sạch sẽ, song ở nghiêm trang đức hạnh, chớ có học đòi thói tục phần đời mà trang điểm dùng đồ mặc quí giá, làm tốt làm đẹp, là sự không xứng đáng trong nhà thờ, là nơi ta phải lấy lòng khiêm nhường hạ mình xuống trước mặt Đức Chúa Lời. I PETR. III, 3.

11. I COR. XIV, 34. Trong nhà thờ người nữ phải suy phục mọi đàng, chẳng nên cai quản, dạy dỗ, một phải ở lặng, nghe lời giảng dạy mà học các lẽ trong Đạo.

12. Người nữ phải coi sóc cửa nhà, dưỡng nuôi dạy dỗ con cái, song chẳng nên dạy dỗ trong hội giáo: ấy là sự rất phải lẽ, xứng hợp với bậc người nữ, y như Đức Chúa Lời đã định. I COR. XIV, 34.

13. Đức Chúa Lời dựng nên ông Adam trước đã đoạn mới dựng nên bà Eva; lại lấy bởi xác ông Adam mà tạo thành bà Eva. Cho nên người nữ phải suy phục người nam, vì bởi người nam mà ra. GEN. II, 22; I COR. XI, 8-9.

14. GEN. III, 6. Ma quỉ không cám dỗ ông Adam, một cám dỗ lừa dối bà Eva. Ông Adam sa ngã phạm tội vì chiều lòng vợ mà thôi. Ông thánh Juông kim khẩu suy rằng: “Semel locuta est mulier et totum mundum subvertit” Vì vậy trong hội giáo người nữ không nên đứng đầu ốp việc và không nên giảng dạy. Người nữ hãy coi sóc dạy dỗ con cái trong cửa nhà mới xứng hợp bậc mình.

15. Người nữ hãy làm việc bậc mình nên, là sinh con cái và dưỡng nuôi dạy dỗ cho đẹp lòng Đức Chúa Lời, thì sẽ được công phúc rất nhiều và sẽ được rỗi linh hồn.

## TÓM LẠI ĐOẠN III CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Dạy về các đấng bậc giúp việc trong Hội thánh phải có nhân đức lọn lành và ăn ở cư xử là thế nào.

1-7: Về các đấng giám mục, linh mục. Không nên nhận những kẻ đã lấy hai đời vợ; không nên nhận bổn đạo mới hay là kẻ không được tiếng tốt, kẻ chẳng biết coi sóc nhà mình hẳn hoi.

8-13: Các thày giúp việc tế lễ phải có nhân đức lọn lành là thế nào. Phải thử nghiệm nhưungx người ấy trước đã, đoạn mưới truyền chức cho.

11: Về các kẻ phụ nữ dâng mình cho Đức Chúa Lời cho được giúp việc trong hội giáo.

15: Viết bấy nhiêu điều ấy cho ông Timotheo biết phải ăn ở cư xử trong Hội thánh là nhà Đức Chúa Lời, là cột và nền sự chân thật, là thế nào.

1. Nghĩa là: này là lời rất chân thật, hệ trọng rằng: ai ái mộ ao ước lên chức giám mục, linh mục thì ái mộ ao ước việc tốt lành. – Chức giám mục, nghĩa là giám mục và linh mục. Đạo các thánh tông đồ thì quen gọi các đấng giám mục là tông đồ, còn các đấng linh mục hay là thày cả, thày tế lễ, thì quen gọi là linh muc (presbyteri), cũng có khi gọi là giám mục. Đến sau, trong Hội thánh, thì dùng tiếng tông đồ mà chỉ mười hai đầy tớ cả Đức Chúa Jêsu kén chọn làm tông đồ, chẳng còn chỉ về đấng bậc khác nữa. Bấy giờ tiếng giám mục chỉ các đấng nối quyền các tông đồ; còn tiếng linh mục (presbyter) thì chỉ các đấng làm thày cả hay là thày tế lễ tùy tòng các đấng giám mục – Từ đời các thánh tông đồ bậc đấng giám mục là khác, và bậc thày cả hay là thày tế lễ là khác. Các đấng giám mục cai quản một địa phận và làm phép thêm sức và phép truyền chức, là hai phép các thày cả không được làm. ACT. VIII, 14; TIT. I, 5 – Trong các đấng giám mục có đấng cai quản một địa phận, lại có đấng kiêm mấy địa phận. PHIL. II, 25; APOC. II, 3. – Chức bậc giám mục và linh mục làm sáng danh Đức Chúa Lời và cứu giúp linh hồn người ta hóa ra tốt lành, trọng vọng hơn các đấng bậc phần đời ví chẳng bằng. – Ông thánh Hieronymo suy rằng: “Opus (desiderari debet) non dignitas; labor non deliciae” – Ông thánh Augustino rằng: “Intelligat non se esse episropum qui praeesse dilexerit, non prodesse” – Ông thánh Thoma dạy rằng: “Si aliquis appetet Episcopatum ratione bonorum temporalium, erit illicitum; si ob celsitudinem gradus, erit praesumptuosum. Sed appetere proximis prodesse est laudabile secundum se. Verum, quia prout est episcopalis actus, jam habet gradus celsitudinem, praesumptuosum videtur quod aliquis praeesse appetat ad hoc quod subditis prosit, nisi manifesta necesitate imminente” – Có nhiều đấng thánh trốn ẩn cho được lánh khỏi chức bậc giám mục vì là gánh nặng nề là dường nào!

2. Hãy xem TIT. I, 6-9. Dạy về đấng giám mục, linh mục phải có nhân đức và tài năng là thế nào. Phải có tiếng tốt mọi đàng đến nỗi chẳng ai bẻ trách người được điều gì. Phải kén chọn kẻ chẳng lấy hai đười vợ khi còn ở phần đời. Đầu tiên trong Hội thánh khó tìm được những người đủ điều làm giám mục hay là linh mục mà còn đồng trinh, vì rằng dù trong dân Judeu dù trong các dân ngoại, hầu hết mọi người điều kết bạn. Cho nên cũng có khi trong Hội thánh đời ấy phải nhận những người nhân đức đã kết bạn khi còn ở phần đời, hoặc vợ đã qua đời hay là đang còn sống. Vậy ông thánh tông đồ truyền rằng: không nên kén chọn kẻ khi trước lấy hai đời vợ, dù mà hai người vợ ấy đã qua đời cũng vậy, vì là sự không xứng đáng. Hoặc là vợ còn sống thì kẻ chịu chức thánh phải kiêng việc vợ chồng cho đến lọn đời. Ấy là chính phép trong Hội thánh, từ đời các thánh tông đồ, vốn giữ nhặt như làm vậy. – “Hay tiếp đãi” ROM. XII, 13; HEBR. XIII, 2; I PETR. IV, 9; - “Có tài năng dạy dỗ” ông thánh Hilario rằng: “Summa omnium virtutum episcopalium est doctrina et scientia”

3. Không hay uông rượu. TIT. II, 3. Nghĩa là kẻ ở bậc thánh chẳng những không nên mê say, mà lại phải ở tiết kiệm, không hay uống rượu.

4-5. Nghĩa là hoặc kẻ ấy khi còn ở phần đời có con cái cửa nhà mà không coi sóc dạy dỗ hẳn hoi thì ắt là cũng chẳng dùng được mà cầm quyền trong Hội thánh.

6. Cứ sự thường chẳng nên truyền chứuc thánh cho người mới nhập giáo, kẻo sinh lòng kiêu căng cậy mình mà phải lý đoán như các thiên thần đã hư đi vì đem mình lên. Khi có dấu riêng mà đoán rằng: thánh ý Đức Chúa Lời đã định cho người mới nhập giáo giúp việc trong Hội thánh thì mới nên kén chọn mà truyền chức cho kẻ ấy, như xưa ông thánh Ambrosio v.v.

7. Kẻ toan chịu chức thánh mà giúp việc trong Hội thánh phải có tiếng tốt ở nơi kẻ ngoại đạo nữa, kẻo phải dể duôi xỉ nhục mà bởi đấy sa ngã chước ma quỉ mà hư đi.

8-9. Về các thày giúp việc tế lễ hãy xem ACT. VI, 6. Các thày ấy phần thì phải giúp việc tế lễ, phần thì phải coi giữ cảu cải trong hội giáo: cho nên phải có lòng thanh sạch và chẳng mê tham; làm các việc bậc mình vì Đức Chúa Lời, bởi lòng tin cậy kính mến Đức Chúa Lời.

10. Không nên truyền chứuc cho ai khi chưua thử nghiệm mà đoán rằng: người ấy có phần lọn lành và đủ điều cho được làm sáng danh Đức Chúa Lời và giúp việc Hội thánh cho xứng đáng.

11. Nghĩa là các kẻ góa bụa dâng mình cho Đức Chúa Lời mà giúp việc trong Hội thánh. ROM. XVI, 1; I TIM. V, 9. Ông thánh Hieronymo và ông thánh Juông kim khẩu cũng đoán như vậy – Có kẻ nghĩ rằng trong câu này ông thánh tông đồ nói về vợ các thày giúp việc tế lễ. Khi các kẻ đã có vợ chịu chức thánh thì phải kiêng giữ mình như ta đã nói trước này, câu 2.

12. Cũng như trên này đã cắt nghĩa về các đấng giám mục linh mục.

13. Các thày giúp việc tế lễ làm việc bậc mình nên thì được chịu chức thày cả hay là lên chức giám mục mà càng làm danh Đức Chúa Lời hơn nữa.

15. Hội thánh là Nhà Đức Chúa Lời ở thế gian này, là nước Đức Chúa Jêsu đã lập cho được gìn giữ Đạo thật cho bền đỗ và rao giảng khắp tứ phương thiên hạ mãi mãi cho đến tận thế, mà các cửa địa ngục chẳng có thể phá được. Lời ấy cũng làm chứng Hội thánh không sai lầm được. I COR. III, 9, 16; II COR. IV, 16; EPHES. II, 20; II TIM. II, 19; I PETR. IV, 17.

16. Sự mầu nhiệm Đạo thánh Đức Chúa Lời rao giảng cực cao cực trọng dường nào; là Con Đức Chúa Lời ra đời, mặc lấy tính loài người ta, JOAN. I, 14; Chúa Thánh Thần tỏ ra Người là Đức Chúa Lời, MATTH. III, 16; các thiên thần chầu chực Người, MATTH. IV, 11; JOAN. I, 51; I PETR. I, 12; Đạo thánh Người đã rao truyền trong cả thiên hạ và các dân tin theo Người, MATTH. XXVIII, 19; Người lên lời ngự bên hữu Đức Chúa Cha và được sự cả sáng, vinh hiển đời đời vô cùng. ACT. I, 1-11.

## TÓM LẠI ĐOẠN IV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Ông thánh tông đồ nói về những kẻ rối đạo và khuyên ông Timotheo siêng năng làm việc bậc mình ăn ở lọn lành cho được rỗi linh hồn và cứu giúp kẻ khác.

1-3: Trong kì sau hết này, nghĩa là trong Hội thánh, sẽ có những kẻ rối đạo dấy lên. Lìa bỏ đạo, theo thần, giả hình nghiệm phép cho dễ lừa dối người ta, lấy sự lành làm dữ, lấy sự dữ làm lành, cấm chỉ không được cưới vợ gả chồng, không được ăn những vật thực Đức Chúa Lời đã dựng nên cho loài người ta dùng.

4-5: Thánh được dùng những của Đức Chúa Lời đã dựng nên, song phải cám tạ ơn.

6-8: Khuyên ông Timotheo giảng dạy những lẽ chân thật trong Đạo, lánh ghét những truyện bày đặt hư vô; khuyên chuyên cần sự sốt sắng, là sự làm cho ta được ích ở đời này và đời sau vô cùng.

9-13: Hãy cẩn thận ghi nhớ những sự này, là phải cậy trông Đức Chúa Lời là Đấng hằng sống, cứu chữa ta; phải cẩn thận giảng dạy, làm gương sáng trong lời nói, việc làm, cách ăn, nết ở.

14-15: Phải năng nhớ mà gây lại ơn Đức Chúa Lời đã ban cho mình khi chịu chức; tấn tới một ngày một hơn; tận tâm làm các việc bổn phận cho được rỗi linh hồn mình và cứu giúp con chiên mình nữa.

1. Có lời Chúa Thánh Thần nói tiên tri rằng: trong kì sau hết, nghĩa là trong Hội thánh hay là trong kì tận thế sẽ có kẻ dấy lên và sinh những bè rối theo sự giả dối các ma quỉ, là đầu cội rễ sự nói dối, đã bày đặt ra. I COR. VII, 40; XII, 28; II TIM, III, 1; II PETR. III, 3; JUD. 18.

2. Cho được lùa đảo người ta cho dễ thì các kẻ rối đạo ấy giả hình nghiêm phép; nó hay nói dối trơn như không, vì có lương tâm cường ngạnh chẳng khác gì có tấm sắt nung đỏ in vào đấy, cho nên kẻ ấy chẳng còn biết động lòng gì và chẳng còn biết hổ thẹn nữa; nó một nói dối trơn như uống nước lã vậy.

3. Xưa có quân rối đạo cấm kết bạn, vì nó kể sự ấy là sự không thanh sạch xứng đáng loài người, song chính kẻ rối đạo ấy không sợ gian dâm, loạn luân, ngoại tình và làm những sự nghịch tính loài người ra kém loài vật lục súc. Sự kết bạn cho được sinh con cái là sự vốn lành Đức Chúa Lời đã lập từ đầu tiên khi mới dựng nên tổ tông loài người; khi tổ tông chưa phạm tội thì đã có phép vợ chồng, cho nên phép ấy chẳng phải bởi tội tổ tông mà ra như kẻ rối đạo ấy bày đặt xằng xiên vô cớ. Bày đặt những điều giả trá làm vậy, chẳng qua là giăng dò lưới cho người ta vướng mắc mà càng sa ngã khốn nạn và hư đi. Có kẻ rối đạo khác, như bè Gnosticismus. Manicheismus, lại cấm sự ăn thịt, sự uống rượu vì là sự dữ, sự tội. Điều ấy cũng giả dối; ta nên dùng vật thực Đức Chúa Lời dựng nên, song phải cảm tạ ơn Chúa.

4. Hội thánh truyền kiêng thịt chẳng phải vì kể sự ăn thịt là sự tội, sự dữ đâu, bèn là sự hãm mình, đền tội. Cũng như thày thuốc dạy kẻ liệt phải kiêng giống nọ giống kia, chẳng phải vì là sự vốn dữ, bèn là sự phải lánh tạm cho được chữa bệnh. – Hội thánh lại truyền rằng: kẻ dâng mình cho Đức Chúa Lời trong nhà dòng, trong nhà Đức Chúa Lời, giúp việc trong Hội thánh v.v. điều phải giữ mình đồng trinh sạch sẽ, cũng chẳng phải vì sự lấy vợ lấy chồng là sự không nên đâu; bèn là vì bậc đồng trinh tốt lành hơn mà kẻ ở bậc ấy mới có thể giúp việc Hội thánh cho lọn cho xứng đáng, chẳng phương trở gì phần đời, như kẻ có vợ con và kẻ phải lo đến cửa nhà mình.

5. Trong kinh thánh GEN. I, 29; IX, 3 Đức Chúa Lời định cho loài người lấy các thứ rau có và thịt loài vật làm của ăn; lại khi toan ăn cơm phải đọc kinh, ăn đoạn phải tạ ơn mới xứng đáng.

6. Phải giảng dạy những điều ấy cho bổn đạo khỏi sai lầm và biết lẽ đạo chân thật trong mọi sự. Kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu phải ân cần dạy dỗ người ta như vậy.

7. Các kẻ rối đạo ông thánh tông đồ phi bác đây, hay truyền dạy những truyện bày đặt hư vô, như đã nói I, 4 trên này. – Phải tập tành cho được sốt sắng, nghĩa là trong các việc qui về sự thờ phượng, làm tội Đức Chúa Lời. II TIM. II, 23; TIT. III, 9.

8. Sự rèn tập về phần xác làm ích về phần xác mà thôi; còn kẻ có lòng sốt sắng, làm tôi Đức Chúa Lời thì làm việc bậc mình nên, được sự bằng yên, sự yên ủi mình ở đời này và được phần phsuc thanh nhàn đời sau. – Chẳng có ai được phúc thật, dù ở thế gian này, cho bằng kẻ có lòng sốt sắng làm tôi Đức Chúa Lời. Điều này tỏ tường chắc chắn chẳng khả hồ nghi. Hãy xem PS. I.

9. Nghĩa là, lời ta vừa kể rất thật và đáng tin mọi đàng.

10. Nghĩa là, ta chịu khó chịu nhọc cho được phần phúc thanh nhàn Đức Chúa Lời phán hứa cho kẻ lành. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi, song kẻ thông công ơn Đức Chúa Lời mà lập công, mới được rỗi, như lời ông thánh Augustino rằng: “Deus creavit te sine te, sed non salvabit te sine te”

12. Khi ấy ông Timotheo độ 30-34 tuổi, kể là còn thanh niên. Cho nên ông thánh tông đồ khuyên người hãy làm gương sáng trong lời nói, việc làm, cách ăn nết ở, để chẳng có ai bẻ trách được điều gì vì còn thiếu niên. SAP. IV, 8. Ông thánh Gregorio cả dạy rằng: “Cujus vita despicitur, restat ut ejus praedicatio contemnatur”

13. Khi bổn đạo hội nhau làm việc thờ phượng thì quen đọc một bài sách thánh, rồi cắt nghĩa dẫn đàng cho người ta được nhờ. LUC. IV, 16; ACT. XIII, 15; II COR. III, 15.

14. Kẻ chịu chức thánh được nhiều ơn bởi phép ấy mà ra, là ơn thánh sủng (gratia sanctificans), ơn phù hộ (gratia actualis) và các ơn gọi là ơn nhưng không (gratia gratis data) giúp sức cho được làm việc bậc mình nên và sinh ơn ích trong Hội thánh. – “Lời tiên tri” nghĩa là lời Đức Giám mục đọc khi truyền chức. – “Sự giơ tay lên”: một là Đức giám mục truyền chức thì giơ tay lên trên mình kẻ chịu chức, như II TIM. I, 6 ông thánh tông đồ đã giơ tay cho ông Timotheo chịu chứuc. Lại có các thày cả giưo tay cho kẻ chịu chức thày cả. Song sự giơ tay làm vậy chẳng phải truyền chức đâu; một kể là thông công cầu nguyệnv à làm chứng cho các thày cả đang chịu chức như vậy.

15. Nghĩa là hãy ý tứ cẩn thận giữ như vậy, hãy năng suy ngẫm những sự ấy mà luyện tập cho được tấn tới và làm gương sáng trong Hội thánh một ngày một hơn.

16. Đấng làm thày phải lo giữ hai việc; một là về phần riêng mình cho được nên lọn lành; hai là về phần con chiên là dạy dỗ, khuyên bảo v.v. Ai giữ vậy thì mới kể là đầy tớ giúp việc Đức Chúa Lời nên, cứu lấy mình và cứu giúp linh hồn con chiên mình nữa.

## TÓM LẠI ĐOẠN V CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Ông thánh tông đồ dạy ông Timotheo phải cư xử với mọi thứ người là thể nào.

1-8: Dẫn cách cư xử với nam phụ lão ấu; phải coi sóc, dạy dỗ, khuyên bảo những kẻ ấy là làm sao.

Kirixitô. Thánh., IV. -44.

9-10: Về các kẻ phụ nữ nên kén chọn cho được giúp việc trong Hội thánh hay là trong các hội giáo.

11-16: Về những người nữ không nên nhận vào sổ dòng nữ dâng mình cho được giúp việc chung trong hội giáo. Những người nữ ấy không nên cậy nhờ hội giáo nuôi nấng giúp đỡ mình; Hội thánh một phải nuôi nấng những kẻ giúp việc chung mà thôi.

17-18: Phải cư xử với các thày cả là thế nào; ở rộng rãi với các thày cả siêng năng việc bậc mình.

19-21: Phải trách phạt các thày cả có lỗi; song phải ở công bằng; chớ vội nghe vội xử; chớ thiên tư đàng nào.

22-25: Chớ có vội truyền chức cho ai; phải thử nghiệm tra xét ai đáng ai không.

1. Dẫn cách bề trên trong Đạo phải cư xử với những người phần đời là thế nào. Phải tôn kính kẻ tuổi già; thương kẻ thiếu niên, như anh em vậy; khuyên như vậy là vì ông Timotheo chưa đến tuổi già. Song các đấng bề trên trong đạo đã có tuổi thì cư xử với những chon chiên còn trẻ tuổi, dường như với con cái mình vậy.

2. Phải thương mọi thứ người chẳng kì nam nữ, vì phải cứu giúp mọi người được rỗi. Song le chớ có làm quen với người nữ nào, nhất là với kẻ còn thanh niên, kẻo liều mình mắc phải sự cheo leo và sinh gương mù gương xấu, ít là mở đàng cho người ta ngờ vực sự trái. Ông thánh Hieronymo có lời rằng: “Solus cum sola secreto et absque arbitro vel teste non sedeas” (Ad Nepotianum)

3. Nghĩa là, hãy giúp đỡ những kẻ góa bụa thật là kẻ cô độc, chẳng làm ăn được và chẳng có kẻ thân thích nuôi nấng giúp đỡ. MATTH. XV, 4; ACT. VI, 1

4. Cứ bản latinh nghĩa là, hễ người góa bụa có con cái con cháu mà phải coi sóc chúng nó thì không nên nhận người ấy vào sổ dòng nữ giúp việc trong giáo hội; kẻ ấy một hãy ở nhà mình, coi sóc con cái con cháu, bảo lả nựo cho cha mẹ đã coi sóc mình khi còn bé. – Cứ bản greco thì rằng: “Nếu người góa chồng có con cái con cháu thì con cái con cháu điều phải học tập cho biết coi sóc nhà mình; lại chính kẻ ấy phải nuôi nấng lả nợ mẹ mình, chẳng nên để nương nhờ hội giáo phải giúp đỡ.”

5. Nghĩa là nếu có kẻ góa bụa cô độc, chẳng được nương nhờ ai và chẳng phương trở việc phần đời, thì kẻ ấy nên dâng mình trong hội giáo giúp việc Đức Chúa Lời. Hễ ai nhưu vậy thì nên nhận vào sổ dòng nữ giúp việc chung trong hội giáo và được nương nhờ hội giáo nuôi nấng giúp đỡ.

6. Kẻ góa bụa mê sự vui sướng chẳng phải thật kẻ góa bụa, nghĩa là cô độc; kẻ ấy một phần xác, song chết phần linh hồn. Không nên nhận người thế ấy giúp việc Đức Chúa Lời, vì nó chẳng xứng đáng.

8. Câu này nối với câu 4. Có kẻ chỉ lời ấy về kẻ góa bụa mà rằng: nếu có kẻ góa bụa chẳng biết xem sóc kẻ thuộc về mình thì kể như chối đạo vậy, hóa ra không đáng giúp việc trong Hội thánh. – Còn đấng khác thì chỉ lời này về con cái con cháu phải nuôi nấng kẻ thuộc về nhà mình, hóa ra phải nuôi kẻ góa bụa ở trong nhà mình, chẳng nên quấy bận hội giáo làm chi. – Ai không coi sóc nhà mình thì dường như chối đạo, vì làm ố danh sự Đạo.

9-10. Ông thánh tông đồ nói về những người góa chồng xin dâng mình trong hội giáo cho được giúp việc Đức Chúa Lời, vậy phải kén chọn kẻ ít là sáu mươi tuổi, có một đời chồng mà thôi; có tiếng lả kẻ chuyên cần việc lành phúc đức, dưỡng nuôi con cái hẳn hoi, tiếp đãi khách ngụ đỗ nhờ, rửa chân các thánh, nghĩa là giúp đỡ hay là giúp việc các bổn đạo, các đấng trong đạo v.v.

11-13. ông thánh tông đồ răn bảo rằng: chớ có nhận người góa chồng còn thanh niên vào sổ dòng nữ dâng mình cho Đức Chúa Lời, kẻo hoặc nó phải tính mê xác thịt dấy lên mà làm gương mù gương xấu và bội nghịch lời đã khấn hứa, ở vậy cùng giúp việc Đức Chúa Lời. Lại sợ kẻo những người nữ ấy chỉ muốn vào nhà dòng cho được dễ ăn dễ ở, không chịu làm việc gì, một ăn ở bậy bạ làm ố danh sự đạo.

14. Thà rằng những kẻ khó giữ mình thanh sạch, kết bạn mà ăn ở cho xứng đáng, chẳng thà vội khấn hứa dâng mình cho Đức Chúa Lời mà ăn ở buông tuồng, làm gương xấu, mở dịp cho kẻ có lòng ghét đạo dể duôi Hội thánh cùng bởi tại một kẻ lở nghịch, sa ngã thì nói phạm đến các đấng các bậc trong đạo. Như lời ông thánh Augustino suy rằng: “Ad quid enim aliud sedent isti (adversarii) et quid aliud captant, nisi ut quisquis episcopus, vel clericus, vel monachus, vel sanctimonialis ceciderit, omnes tales credant, jactent, contendant, sed non omnes posse manifestari”

15. Từ đời xưa đến rầy thỉnh thoảng gặp thấy kẻ làm ố danh Hội thánh như vậy, nghịch lời mình đã khấn hứa mà chiều theo ma quỉ.

16. Nhà nào có kẻ góa bụa không đủ điều cho được vào nhà dòng thì hãy nuôi nấng kẻ ấy, đừng có dỗ nó dâng mình cho Chúa, mà quấy bận hội giáo phải nuôi và giúp đỡ nó làm chi.

17. Nghĩa là phải ở rộng rãi, giúp đỡ các thày cả siêng năng làm việc bậc mình. “Tôn trọng,” nghĩa là phân cấp.

18. DEUT. XXV, 4; I. COR. IX, 9. – DEUT. XXIV, 14; MATTH. X, 9

19. Chẳng vậy hoặc có kẻ bởi lòng thù ghét hay là ma quỉ xui giục thì bỏ vạ cáo gian đấng làm thày cả.

20. “Trước mặt mọi người”, cho được cất gương xấu. CONC. TRID. Sess. XXIV, cap. 8. – Có đấng cắt nghĩa rằng: trước mặt các thày cả khác.

21. Nghĩa là, trước mặt Đức Chúa Lời, trước mặt Đức Chúa Jêsu và các thiên thần lành, ta khuyên nài con hãy giữ như vậy, chớ có thiên tư ai.

22. Đấng giám mục chẳng nên vội truyền chức cho ai, một phải cẩn thận thử nghiệm lâu năm lâu tháng những kẻ xin giúp việc Đức Chúa Lời trước đã đoạn mới nên truyền chức cho. Nhược bằng bề trên chẳng tra xét cẩn thận, truyền chức cho kẻ tội lỗi hay là kẻ không xứng đáng, không đủ điều, thì chẳng khác gì thông công tội lỗi người chịu chức phạm khi làm các việc bậc mình không nên. – Ông thánh tông đồ khuyên ông Timotheo giữ mình thanh sạch, vì đấng ở bậc cao trọng phải làm gương sáng cách riêng, nên mẫu mực cho kẻ bề dưới bắt chước; vả lại hễ ai vẹn sạch mọi đàng, chẳng trách bẻ được điều gì thì mới có thể sửa dạy trách phạt kẻ sai lầm hay là lỗi phạm.

23. Đã hay, phải giữ mình thanh sạch, cho nên cũng phải ở tiết kiệm; song ông thánh tông đồ biết ông Timotheo năng phải bệnh tật mà hãm mình quá, chỉ uống nước lã mà thôi, thì khuyên bảo người hãy giữ như vậy.

24-25. Còn nói về sự thử nghiệm tra xét kẻ nào xứng đáng chịu chức, kẻ nào không, thì rằng: có kẻ tội lỗi trống trải không xứng đáng tỏ tường, chẳn cần gì phải tra xét làm chi. – Lại có kẻ khác tội lỗi nó còn kín nhiệm, tra xét đoạn thì mới biết kẻ ấy không xứng đáng chịu chức. – Về phần kẻ lành cũng vậy. Có kẻ lọn lành nhân đức tỏ tường, đến nỗi chẳng cần gì phải tra xét nữa; còn kẻ khác thì không tỏ tường như vậy, song thử nghiệm tra xét cũng biết ngay chẳng có khó gì đâu. Ấy là những lời ông thánh Bảo Lộc răn dạy về sự thử nghiệm nhưungx kẻ muốn chịu chức cho được giúp việc trong Hội thánh thì làm vậy. Điều này hệ trọng kể chẳng xiết. Từ xưa đến rầy các công đồng trong Hội thánh vốn noi theo lời ông thánh tông đồ mà ra luật phép khuôn mẫu và truyền những điều lệ, trong các Địa phận hằng phải tuân cứ mà dạy dỗ, luyện tập, thử nghiệm các kẻ dâng mình trong nhà Đức Chúa Lời cho được giúp việc Hội thánh.

## TÓM LẠI ĐOẠN VI CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-5: Đầy tớ tôi điều phải kính trọng chúa mình mà làm việc bậc mình nên, suy phục cho xứng đáng; chớ có lấy lẽ rằng: chúa mình là kẻ có đạo, hóa ra là anh em với nhau mà nên xem khinh coi thường; một càng phải vâng phục cẩn thận hơn mà chớ. – Ai dạy người ta những điều bất hợp với các lẽ Đạo Đức Chúa Jêsu thì chẳng những không làm ích cho người ta, mà lại làm cho người ta bất bình với nhau, ghen ghét nhau, tranh cạnh, cãi lấy nhau, ngờ vực cho nhau. Có kẻ dạy những điều thể ấy vì tìm cách ích riêng, tham lợi lộc nghĩ rằng, sự đạo đức là nghề kiếm chác.

6-8: Thật sự đạo đức là sự có ích lợi, song thiêng liêng, kẻ có lòng đạo đức chẳng tham của gì; có ngần nào thì lấy làm đủ, nhớ rằng: mình vào thế gian tay không thể nào, lại sẽ ra khỏi thế gian tay không cũng như vậy.

9-10: Kẻ muốn nên giàu có mắc phải nhiều sự thiệt hại phần linh hồn, vì sự tham của là cội rễ sinh ra mọi sự dữ. Đã gặp thấy mấy kẻ bởi tính tham lam thì lầm lạc mất sự đạo cùng vướng mắc nhiều sự khốn khó.

11-16: Khuyên ông Timotheo lánh xa những sự ấy, cầu sự lọn lành công chính. Đánh giặc thiêng liêng cho được sự hằng sống đời sau. Ta đã được ơn Đức Chúa Lời gọi ta như vậy và chính ta cũng đã khấn giữ mình làm vậy khi chịu phép rửa tội và phép truyền chức. Hãy giữ mình lọn vẹn cho đến khi Đức Chúa Jêsu ngự xuống mà phán xét cho ta.

17-19: Kẻ giầu có phú quí chớ kiêu căng, cậy trông của phù vân đời này, một trông cậy Đức Chúa Lời mà làm việc lành phúc đức, sắm lấy của thiêng liêng bền đỗ về đời sau.

20: Khuyên ông Timotheo giữ phép Đạo cho nguyên vẹn, lánh ghét những lời nói mới lạ theo thói tục phần đời và các lẽ khôn sáng giả trá. Có kẻ vì ái một sự khôn sáng giả dối thì lìa bỏ sự Đạo. – Chúc cho ông Timotheo được ơn phúc.

1. Về kẻ làm tôi đòi hãy xem I COR. VII, 2; EPHES. VI, 5; COL. III, 22; TIT. II, 9; PHILEM. 16; I PETR. II, 18. Trong câu này ông thánh Bảo Lộc nói về tôi đòi có đạo thuộc về chúa ngoại đạo. Trong các nước vô đạo xưa, tôi đòi chẳng khác nào loài vật lục súc, chúa muốn cư xử với nó thế nào, muốn bán muốn giết thì mặc ý mình. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. I, p.130.

2. Về những đầy tớ tôi đòi có chúa có đạo. Chớ lấy lẽ rằng, chúa mình là anh em trong Đức Chúa Jêsu, cho nên xem khinh hay là không phục dịch cho hẳn hoi. Đầy tớ có đạo càng phải kính mến và suy phục chúa có đạo.

3-5. Hễ ai dạy những sự trái nghịch, bất hợp với Đạo lành thì làm cho thiên hạ mất sự bằng yên, chẳng còn ai muốn suy phục ai, hóa ra mọi sự mọi bậy bạ hỗn hào, sinh lòng ghen ghét nhau, tranh cạnh, cãi lấy nhau. Hễ người ta chẳng khứng vâng lời Đức Chúa Lời thì cũng chẳng chịu suy phục chúa nào nữa. “Ni Dieu ni maitre” Có nhiều kẻ lừa dối thiên hạ làm vậy vì có ý tìm ích lợi phần xác, hoặc dua nịnh mua lấy lòng người ta cho được cầu danh lợi tham chức, chiếm quyền cai quản v.v. Cũng có kẻ người ta về sự đạo đức, việc thờ phượng, phỉnh phờ giả trá kẻ ngu muội, những kẻ ấy coi sự đạo dường như là nghề kiếm chác.

6. Sự đạo đức sinh ích lợi phần linh hồn; song chẳng hợp với lòng tham lam. Kẻ có lòng đạo đức được của cải thế gian ngần nào thì lấy làm đủ.

7. JOB. I, 21; PS. XLVIII, 18; ECCL. V, 14.

8. PROV. XXVII, 26; XXX, 8. Đồ che mình phần thì là của mặc phần thì là nhà ở.

9. Ai muốn thu tích của cải thế gian này phần thì liều mình mắc phải nhiều tính mê, liều mình phạm tội nặng nề và hư mất linh hồn.

10. Bởi tính tham lam thì Juđa đã hư đi làm vậy.

11. Kẻ thuộc về Đức Chúa Lời, làm tôi Đức Chúa Lời và giúp việc Đức Chúa Lời phải thu tích những của là thế nào? – Là những của thiêng liêng, bền đỗ vô cùng. Ông thánh Augustino suy rằng: “Haec te divitem faciant...Has tibi divitias non tibi latco, non quilibet potentissimus inimicus, non irruens hostis aut barbarus, non denique naufragium poterit auferre; unde si nudus exeas, plenus eris.”

12. EPHES. VI, 13, II TIM. IV, 7. Như quân lính phải chiến trận cho phải thế mới được mũ triều thiên; cũng một lẽ ấy binh lính Đức Chúa Jêsu phải chiến trận mạnh bạo, chống lả kẻ thù phần linh hồn mới được phần thưởng là sự sống đời đời. I COR. IX, 25. – Khi ai chịu phép rửa tội, phép truyền chức thì đã có lời khấn buộc mình trọng thể trước mặt Hội thánh làm vậy. Ông thánh Timotheo cũng đã xưng đạo ra trước mặt thiên hạ nữa.

13. Dù mà có ai phải phó sự sống mình cho được xưng đạo ra thì phải cam lòng chịu chết vì Đức Chúa Lời có quyền phép làm cho ta sống lại. Ta phải soi gương sáng Đức Chúa Jêsu đã làm trong đời quan Pontio Pilato mà làm chứng Người là Đấng cứu Thế. MATTH. XXVII, 11; JOAN. XVIII, 37; XIX, 11.

14. Nghĩa là, hãy giữ Đạo tin lành cho nên, giữ mình thanh sạch lọn vẹn cho đến chết, đến ngày chịu phán xét trước mặt Đức Chúa Jêsu, là ngày phán xét riêng, phán xét chung. ROM. XIII, 12; I THESS. IV, 13.

15-16. APOC. XVII, 14. Có kẻ đoán rằng, hai câu này là lời ca vịnh ông thánh tông đồ xen vào đây.

17-19. Nối lại câu 10 trên này. LUC. XII, 16-21. Ông thánh tông đồ chẳng có truyền kẻ giầu có phú quí phải lìa bỏ của cải, một bảo rằng, chớ sinh lòng kiêu căng, chớ cậy trông của phù vân, một trông cậy Đức Chúa Lời mà dùng của cải cho đẹp lòng Đức Chúa Lời. Ông thánh Augustino suy rằng: “Omne pomum, omne granum...omne lignum habet suum vermem...vermis divitiarum superbia est: difficile est ut non sit superbus qui dives est; tolle superbiam, divitiae non nocehunt” – Ông thánh Juông kim khẩu rằng: “Non domini opum sumus, sed usufructuarii” – Ông thánh Augustino lại rằng: “Omnis mibicopia quae Deus meus non est, egestas est” – Phải thu tích của thiêng liêng chẳng hay hư chẳng hay nát cho được mua lấy nước thiên đàng. Chớ gì những kẻ toan cai quản sửa dạy dân sự, cố ý lập phép tắc thứ tự chế độ cho người ta hội hợp nhau trong các tỉnh thành xã hội mà được sự hòa thuận bằng yên; chớ gì những kẻ ấy suy nghĩ tuân cứ các điều kể trên này, thì ắt là kẻ ở bậc hèn hạ khó nghèo chẳng còn ghen ghét kẻ ở bậc sang trọng phú quí, và kẻ ở bậc sang trọng phú quí cũng chẳng xem khinh ức hiếp kẻ rốt hèn; hóa ra thượng hòa hạ mục.

20. Nghĩa là, hãy giữ Đạo tin lành đã giao phó cho nguyên vẹn y như Đức Chúa Jêsu đã phán dạy và các tông đồ đã truyền lại. – Ông thánh Vincentio Lirin suy rằng: “Quid est depositum? Id est quod tibi creditum est, non quod a te inventum; quod accepisti, non quod excogitasti; rem non ingenii sed doctrinae, non usurpationis privatae sed publicae traditionis, rem ad te perductam, non a te prolatam, in qua non auctor debes esse sed custos, non institutor sed sectator, non ducens sed sequens.” – Khi giảng Đạo phải dùng những lời nói chắc chắn, minh bạch, cặn kẽ như trong Hội thánh đã đặt ra; chớ có dùng những tiếng mới lạ cứ thói tục phần đời và phải lánh ghét những điều kẻ phô mình theo sự khôn ngoan giả dối đã bày ra mà đối địch với lẽ Đạo thật.