Tekst:Haland/Brandbu/Litt Om Lesainga

* Bokstaven *d* er stum etter lang vokal: blod, hud, med, meda, ned, ved, vid, tråden, sida, skaden, klæder.
* I *kald* leser vi *ld* som *ll* (vilde, falde, skulde, eldre).
* I *gjerd* leser vi *rd* som tjukk l (ord, fjord, harde, karde, torda). Merk her at *hørde, kjørde, sporde, smorde*. Her er ofte *de etter* den tjukke l-en.
* Etter lang vokal i ein del ord og i endetelleg er *g* stum (suge, seig, sige, haug, dager, skaden, syndags; vanlig, snodig, nærug, skyldug, ferdug).
* I band leser vi *nd* som *nn* (land, under).
* Tjukk l: stol, folk, flokk, ved det verde, or[d]a (Undatak: ein kjole, ei mæle, ein skjelm, vara gamal, klar.)
* Opin *u* i: bukse, bukken, rumpe.
* Det står opin lydstrek over *e* nå 'n er lang og opin: kjèring, sèla, bèta, avlèta, glèma, stèga, gjèler, bèrer.
* I ord som ender på *rg* og *lg* er *g*-en fløtt fram i munnen og vørti tel *j*: berg, sørg ( = berj, sørj), helg, talg ( = helj, tælj).
* Det er ofte høg *a* (lik *æ*) føre tjukk l: galin, ei aln, hals, almuge, fortalde, halm, talg.
* Er det for mange konsonanter jemnsides, kaster vi ut ein: mørkt (mørt), fargt (fart), varmt (vart), tolvte (tolte), Vestsida (vessia).
* *hengde, glømde, vrengde* leser vi hengne, glømne, vrengne.
* Det er tale om å sleppe kua i dag. Vi slefte å i går, vi, sier den andre. Der har p vørti f. Det er rett, det, i *talen*. Endetellegge bynner med *t*, og da ligger *f* tettere *ved* hell *p*-en gjør. Men nå 'n skriver, er det best å stava slik at ein kjenner att stamforma. Vi har sleft, vi òg, sier den trea. Så vi skriver slepte, slept; kjøpte, kjøpt; knepte, knept. Helles er det itte godt å gjøre alle tel laks; det er bære å skrive *tel lags* med *g*.
* Ein *ende* (les: eine). Alle her i grenda (lès: greina).
* Det står her ein kar som ska *gå* att. Ja je *têr* med meg denna boka, je da, sier 'n. Det er ei avstytting for *teker* og er opin og lang *e*.
* Vi skriver *fuggel,* men lèser *fuvvel*.
* Preposisjonen *tel* har opin *e*. Men i some tider bler *l*-en borte i talen: Det som er laga tel tè jul ska gå med tè jul.
* Ei *perle*. Her leser vi *pæle* (itte tjukk l).
* Je skriver: Takk for maten. Preposisjonen *for* kunde vøri skrivin med *ø*, med det er itte no å bry seg med; vi hører itte stort ana hell fr (fər). Men med adverbe er det like eins: Denna nåla er for stor. Men ska detta adverbe ha vekt, bør det skrives *før* stor.
* Han datt at elva. Je trur dei fleste sier *åt* elva. *Je* har lart *at* (med *a*) her heme. (Det er visst gamalt, for det hette *at* i gamalnorsk.)
* I slik ein setning som den: Det er itte gull alt som glèmar, *kan* ein lesa dei tre fysste orda slik: *Deite.*
* Vanskelig: *dalen* (da´n̥) Siste konsonantlyden der ligger mellom tjukk *l* og den *n*-en vi har i *ørn*. Ein *anen* gong (a`n). Mange *dører* (dø`r). Den siste *r*-en *varar* ei go stynd. Han ska kvitte for to *r*-er, men hå for eit lydtegn ska 'n greie *det* med? Han fekk *laga* eit, t. eks. setta ein vassrett strek over *r*-en: r̄ (og forklare lyden). Det er det som bler *tala* som er måle; skriftforma er bære ei nauhjelp tel å syne fram måle, og kan alder ana ble.
* Du kan få flere ord å prøve deg på: *kavler, mønstrer, renden', mannen, betaler, bjønnen, kvelden, epler.*
* Når du sier siste lyden i orde *man* (man på hest), så står tungetippen mot dei øvre framtennen': *det* er *stutt n.* Siste lyden i *mann* (ein mann i bygda) er *lang n*. Der ligger my ta framtunga mot gomen. Lang *n* er gomelyd, palatal lyd. Tunga lyfter seg opp frå der a-lyden ligger, og reiser gjenom stillinga for *æ* og *e* og *i*, og da hører du dei lyda. Itte alle hører du like væl; her hos oss bynner vi på djup *æ* og svinger oppetter (mæinn). I-en er liten, men han *er* der. I Lynner er både den lange og den stutte *n*-en tungetipp-tannlyder. Der hetter det ein mænn ifrå Sænd og itte ein mæinn i frå Sæind. Og slik har det vøri frå eldgamalt; vi kan gjetta på eit par hundre år. Den æ-en viser at det eingong har vøri palatal ut-tale der òg. I Gran og Brandbu dei fleste unge under 50 år ti *etter* lynnbygdningen. Hoss det er i Jemnåker veit je itte så væl; det er vel som i Lynner, kan je tru. Hell kan hende dom ti-tel å seia "alle danser" i stân for "ælle dænser". Vi kjem nok etter i dei nørdre prestegjelda òg. Det er bymåle som er mønstre; bonden er itte så langt kømin ennå at han vørder seg sjøl i sitt eigje.
* Dei andre tre palatale konsonanta er *d, l* og *g* (læidd, bæill, kæigge).
* I orde *honn* (honn på ei ku) er vokalen *rund*, og nå 'n svinger opp føre lang *n*, går 'n runde vokalrekka frå opin o: *å – ø – y*. Hos *oss* bynner vi på låg *ø*, og så går det gjenom ein nokså att-knept *u:* høunn (bøull, sk[ø]udde, døugg).
* I *tende* (tende på pipa) er det lang *n*, og den tronge e-en glider gjenom ein *i* (teinne, reidde, feille, heigg). I some ord har *e*-en gått over tel rein *i,* t. eks. *gjente* (jinte).
* Undataksord: andre, Anna, feld (skinn-), hadde, hell, kveld, tel (og flere).
* Har vi hatt by-mannen tel læremester, må vi itte sea *hønn* og *kønn,* og heller itte *vente* og *hende* med trong *e.* Hell-og kunne folk tru vi hadde gått i frå mestern for tidlig. Dei som har lært det skikkelig, dom sier som skrukkeli-ingen: Vænte, Ole Falla, tè je får tændt på.

## Kjelde

 *Hadeland: bygdenes historie. 4*. Oslo: Komiteen. 1953. pp. 635-637. http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb\_digibok\_2012010508097.