Chú thích Ep Thư gửi tín hữu Êphêxô

THƯ ÔNG THÁNH BẢO LỘC TÔNG ĐỒ

gửi cho người thành Epheso.

## TÓM LẠI ĐOẠN I CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

3-14: Kể mấy ơn cả thể Đức Chúa Lời ban cho ta vì công nghiệp Đức Chúa Jêsu, là từ trước vô cùng Đức Chúa Lời dự định kẻ được rỗi; ban ơn gọi và giục lòng tin phục sự Đạo; ban ơn thánh sủng làm cho ta sạch khỏi tội; ban Chúa Thánh Thần làm cho ta nên thánh; và ban phúc thanh nhàn đời sau.

15-19: tạ ơn và khấn cầu cùng Chúa.

20-21: Đức Chúa Jêsu đã sống lại, lên lời và được sự cả sáng trên lời.

22 v.v.: Ta là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, cho nên sẽ được thông công sự cả sáng Người.

1. Ông thánh Bảo Lộc làm tông đồ, chẳng phải bởi ý loài người, không phải là các tông đồ khác hay là Hội thánh cắt đặt sai khiến người, một bởi ơn Đức Chúa Jêsu kén chọn và sai người đi giảng Đạo trong các dân ngoại. – “Epheso và những kẻ v.v.” cũng như rằng: là những kẻ v.v. Ông thánh tông đồ gửi thư này cho người bổn đạo thành Epheso và các hội giáo trong miền ấy. – “Trong Chúa Jêsu Kirixitô”, nghĩa là được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Jêsu và hợp làm một cùng Người.

3. Đức Chúa Cha sai Đức Chúa Con ra đời làm người cho được cứu chữa loài người ta; bởi công nghiệp Người thì ta được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời và được rỗi linh hồn.

4. Đức Chúa Lời từ truóc vô cùng bởi lòng thương phân định ban ơn cho ta được rỗi linh hồn. – “Bởi đức kính mến”. Nghĩa là ta nên thánh trước mặt Đức Chúa Lời bởi ơn thánh sủng phú vào linh hồn làm một với các nhân đức quá tính tự nhiên, là nhân đức tin, cậy, kính mến v.v. – Cũng có kẻ cắt nghĩa rằng: bởi lòng thương yêu, nghĩa là Đức Chúa Lời kén chọn ta, dự định ban ơn làm vậy thì nguyên bởi lòng thương và nhưng không, chẳng phải ta có lập công gì cho xứng đáng được ơn ấy.

5. Bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu ta đã được ơn thánh sủng làm cho ta nên con cái Đức Chúa Lời là ở bậc quá tính tự nhiên; Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được như vậy và được rỗi; song ta phải có phần thông công, phải dùng ơn Chúa ban cùng vững vàng cho đến chết.

6. Bởi ơn thánh sủng phú vào linh hồn thì linh hồn ta nên công chính và đẹp lòng Đức Chúa Lời.

7. Đức Chúa Jêsu chịu nạn chịu chết lập công trọng vô cùng, bởi đấy ta được ơn thánh sủng rửa linh hồn cho sạch tội.

8. Khi ta được ơn thánh sủng cũng một trật được bẩy ơn cả Chúa Thánh Thần, là sự khôn ngoan thông sáng v.v. làm cho ta mộ mến sự Đạo mà giữ cho lọn.

9. Nghĩa là bởi lòng thương yêu loài người ta Đức Chúa Lời phân định sai Con một Người cho được chuộc tội và cứu chữa thiên hạ, mà phán dạy sự đạo, tỏ ra cho ta biết những sự mầu nhiệm trên lời.

10. Nghĩa là khi đã đến kì Chúa chỉ định thì Chúa cứu Thế ra đời mà sửa lại mọi sự thiệt hại bởi tội lỗi loài người ta, nhất là bởi tội tổ tông truyền mà ra. – “Sửa lại”, bản greco rằng: “thu thập lại”, nghĩa là làm cho các loài Đức Chúa Lời đã dựng nên hợp nhất thành một, làm sáng danh Chúa như khi mới bởi tay Chúa mà ra. Bởi tội tổ tông truyền lời đất chẳng khác gì phân rẽ ra, trên mặt đất các loài, dù loài vô linh tính, bởi sự tội cũng hư hại đi, vì loài người ta dùng mà phạm tội. – Không nên hiểu những lời này dường như Đức Chúa Jêsu chuộc lấy các thiên thần trên lời hay là chuộc tội cho các thần hư trong địa ngục đâu; vì Đức Chúa Jêsu một chuộc lấy loài người ta mà thôi, ấy là điều buộc phải tin. – Tiếng “sửa lại mọi sự trên lời”, cũng hiểu được rằng: Đức Chúa Jêsu cứu chữa loài người cho được thế vị các thần dữ đã phải truất ngôi, xua ra khỏi thiên đàng. – “Sung mãn thì giờ” – “plenitudo temporis” – nghĩa là đã đến ngày giờ quí trọng Đức Chúa Lời chỉ định ban phần phúc cho thiên hạ, như đã phán hứa cho các thánh tổ phụ. Vả lại, mọi sự đã đầy rẫy tội lỗi, loài người ta chẳng còn trông vào đâu được, một trông đợi Chúa cứu Thế ngự xuống cứu chữa mà chớ. Hãy xem GAL. IV, 4.

11. Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời thương loài người ta thì phân định ban cho mọi người, chẳng kì người Judeu hay là kẻ ngoại, được thông công ơn Chúa cứu Thế giúp sức cho được rỗi linh hồn, mà ai chịu lấy ơn ấy và lập công thì được phúc thanh nhàn trên lời. Đức Chúa Lời chẳng có chê chối ai, một muốn cho mọi người được rỗi.

12. Trong Sấm truyền cũ có những lời nói tiên tri về Chúa cứu Thế ra đời mà người Judeu vốn đợi trông Đấng ấy; mọi sự trong Sấm truyền cũ qui về Chúa cứu Thế ra đời.

13-14. Trong các dân ngoại cũng trông đợi Đấng cứu Thế cách mờ mờ vậy và khi đã nghe giảng Đạo tin lành thì tin phục Đức Chúa Jêsu, chịu phép rửa tội và được Chúa Thánh Thần y như đã phán hứa. Bởi ta được Chúa Thánh Thần và những ơn Người phú vào linh hồn thì chẳng khác nào là ấn tín chứng kiến số phận mầu nhiệm Chúa phân định cho loài người ta. Của cầm còn trọng dường ấy, phương chi phần cơ nghiệp ta sẽ được sau trọng vọng là dường nào. “Si arrahabo tantus, quanta erit possessio” (HIERONYMO) ROM. VIII, 23.

15-16. Các bổn đạo thành Epheso mộ mến sự Đạo, làm sáng danh Đức Chúa Lời và hay thương giúp bổn đạo khó nghèo túng cực.

17-19. Đức Chúa Cha sinh ra Đức Chúa Con từ trước vô cùng trong bản tính Đức Chúa Lời và ban sự cả sáng về tính loài người. Bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu thì ta được ơn thánh sủng Chúa Thánh Thần phú vào linh hồn ta, lại soi sáng mở lòng cho ta chuộng sự Đạo và được rỗi linh hồn, hưởng phúc trên lời.

20. Sự Đức Chúa Con ra đời và những sự cả sáng Đức Chúa Lời đã làm ở nơi Đức Chúa Jêsu sống lại và lên lời thì làm chừng Đức Chúa Lời thương linh hồn ta cách riêng sắm sẵn sự vinh hiển cả thể đời sau trên thiên đàng. – Đức Chúa Jêsu ngự bên hữu Đức Chúa Cha, nghĩa là tính loài người hợp thành ngôi với Ngôi Hai thì được thông công sự cả sáng Đức Chúa Lời và quyền phép Đức Chúa Lời. Đức Chúa Jêsu là Đức Chúa Lời thật, là Đấng thông minh vô cùng, phép tắc vô cùng cai trị mọi sự trên lời dưới đất, và phải thờ phượng Người. – Theol. Dogm. V, 275-298.

21. Đức Chúa Jêsu là Ngôi Hai có tính loài người, Đức Chúa Jêsu đang có tính loài người thì cũng làm Chúa cả mọi loài trên lời dưới đất, các thiên thần phải thờ lạy Người.

22. Mọi loài mọi vật phải suy phục Đức Chúa Jêsu, vì ở nơi Đức Chúa Jêsu tính loài người chẳng biết rẽ ra, bèn là hợp với Đức Chúa Con thành một ngôi. Đức Chúa Jêsu là Đầu cả và Hội thánh, Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và các bổn đạo điều là phần mình mầu nhiệm Người. I COR. XII, 12. – Hãy xem Theol. Dogm. I, 307.

23. Hội thánh hợp làm một cùng Đức Chúa Jêsu như mình hợp với đầu mà làm cho lọn thân thể; vả lại Đức Chúa Jêsu là Đầu thì làm cho cả và Hội thánh sống động cùng lọn vẹn.

## TÓM LẠI ĐOẠN II CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-7: Bởi vì ta là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu thì cũng sẽ được sống lại và được lên lời thông công sự cả sáng Người, chẳng kì là người Judeu hay là kẻ bởi các dân ngoại lở lại đạo.

8-10: Đức Chúa Lời ban cho ta được hưởng như vậy nhưng không, ta chẳng có công nghiệp tự nhiên mà đáng được phần phúc ấy.

11-12: Khi xưa các bổn đạo thành Epheso là kẻ ngoại thì khốn nạn lắm, vì chẳng biết Chúa Kirixitô, chẳng thông công với dân riêng Chúa, chẳng được lời Chúa phán hứa cho dân ấy, chẳng trông được phần phúc gì, dù Chúa Lời thật cũng chẳng nhận biết;

13-22: Song rầy ở trong Chúa Kirixitô, ta thành một dân Chúa, làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, là Hội thánh. Cho nên rầy ta được làm lành cùng Đức Chúa Lời và được sự bằng yên trong Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, có Đức Chúa Jêsu làm đầu và làm nền cùng là đá góc tường; lại có Chúa Thánh Thần thân suốt cả và Hội thánh mà làm cho kẻ thuộc về Đức Chúa Jêsu được sống động và sinh ra hoa lái thiêng liêng.

Cứ những lời trước này thì phải đoán rằng: Một là, Hội thánh thì thành một, vì là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và nhà thiêng liêng gây dựng trên Đức Chúa Jêsu là nền là hòn đá góc tường: các bổn đạo điều là phần mình mầu nhiệm ấy và phải hợp làm một cùng Đức Chúa Jêsu mới được sống động và làm việc lành, ai chẳng hợp với Đức Chúa Jêsu thì kể là chết trước mặt Đức Chúa Lời: câu 14, 16, 18, 20:

Hai là, Hội thánh là thánh thật vì là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và Chúa Thánh Thần ngự trong Hội thánh: câu 18, 19, 22.

Ba là, Hội thánh ở khắp mọi nơi vì hễ ai không thuộc về Đức Chúa Jêsu thì chẳng được nhờ ơn Người và chẳng được rỗi linh hồn. Bằng ai có thuộc về Đức Chúa Jêsu thì cũng thuộc về Hội thánh. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi, thì cũng muốn cho mọi người thuộc về Hội thánh mà nhờ ơn Đấng cứu Thế: câu 14, 20.

Bốn là Hội thánh phải kế tiếp các tông đồ: câu 20, các tông đồ gọi là nền Hội thánh.

1. Sự tội làm cho linh hồn chết trước mặt Đức Chúa Lời cả đời này cả đời sau. Ai nhờ ơn Đức Chúa Jêsu, là Đấng cứu Thế, phú vào linh hồn thì mới làm con cái Đức Chúa Lời, ở bậc quá tính tự nhiên và được rỗi linh hồn. Cho nên số phận kẻ ngoại đạo, là kẻ chẳng thuộc về Đức Chúa Jêsu thì rất khốn nạn và đáng thương là dường nào.

2. Kẻ chẳng thuộc về Đức Chúa Jêsu thì làm tôi ma quỉ, thế gian, xác thịt. Các ma quỉ ở khắp trên đất, rình chực cám dỗ người ta phạm tội. COLOSS. II, 15.

3. Trong thế gian này mọi sự là tính xác thịt, tính mê tham, tính kiêu ngạo. Ai chẳng nhờ ơn Chúa cứu Thế thì chẳng thoát khỏi được những sự dữ ấy. Loài người ta vốn mắc tội tổ tông truyền từ khi mới dựng thai trong lòng mẹ, bởi đấy phải Đức Chúa Lời giận ghét, vì chẳng hợp ý Chúa chỉ định khi mới dựng nên loài người ta. Hãy xem Theol. Dogm. IV, 302.

4-5. Đức Chúa Lời bởi lòng thương yêu loài người ta sai Con một xuống thế làm người chuộc tội và cứu chữa loài người ta.

6-7. Nhờ công nghiệp Đức Chúa Jêsu ta được ở bậc quá tính tự nhiên, làm con cái Đức Chúa Lời và được thông công sự cả sáng Đức Chúa Jêsu. Ta sẽ được sống lại và được phúc thanh nhàn Đức Chúa Jêsu sắm để cho ta trên nước thiên đàng. Các thánh trên lời sẽ ngượi khen, tạ ơn, hát mừng Đức Chúa Lời đã thương yêu ta quá bội như làm vậy. – Ông thánh Bảo Lộc có lòng nóng nảy kính mến Đức Chúa Jêsu là dường nào, hằng nhắc đi nhắc lại tên cực trọng Người. Trong mười bốn thư ông thánh tông đồ dùng tiếng Jêsu 219 lần, tiếng Kirixitô 401 lần.

8. Chẳng phải bởi ta có công gì mà Đức Chúa Jêsu chuộc lấy ta, cứu chữa ta cho được rỗi; bèn là bởi lòng thương yêu và nhưng không. Dù khi ta giục lòng tin phục Đức Chúa Jêsu thì cũng bởi ơn Đức Chúa Lời, chẳng phải bởi sức tự nhiên. Ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức thì là đầu cội rễ sự rỗi linh hồn. Hãy xem Theol. Dogm. VI, 154.

9. Ta được rỗi linh hồn chẳng phải bởi sức tự nhiên, hay là bởi nhờ việc lành tự nhiên, hay là bởi nhờ lễ phép trong Đạo cũ, bèn là bởi nhờ ơn Đức Chúa Lời và việc lành phúc đức quá tính tự nhiên. ROM. XI, 6.

10. Như loài người ta chẳng có dựng nên mình được cho có, phương chi không làm cho mình nên người mới. JOAN. III, 3; II COR. V, 17. Dù mà Đức Chúa Lời ban ơn nhưng không, song ta phải thông công làm việc lành phúc đức mới được rỗi linh hồn. Nhân đức tin phải hợp với đức kính mến mà làm việc lành, chẳng vậy không được ích gì: vừa phải tin, vừa phải giữ các điều răn. Vả lại Đức Chúa Lời ban ơn thì ta mới lập công được. Đức tin chẳng sinh ra việc lành phúc đức thì phải kể là nhân đức chết chẳng sinh ra hoa lái gì.

Kirixitô. Thánh., IV. -39

11. Xưa các bổn đạo thành Epheso là kẻ ngoại mà học đòi thói tục kẻ ngoại, người Judeu là kẻ chịu phép cắt bì chê nó là kẻ chẳng chịu cắt bì. Song trong người Judeu có kẻ chịu cắt bì trong xác thịt, nhưng mà mê xác thịt, chẳng có chịu cắt bì thiêng liêng, là chẳng giữ phép đạo nên, một có tiếng là kẻ có đạo mà thôi.

12. Khi trước các bổn đạo ấy là dân ngoại khốn nạn lắm vì chẳng biết Chúa Kirixitô là Đấng cứu Thế, lìa xa dân riêng Chúa, chẳng được lời giao ước Chúa và chẳng được lời phán hứa, mà lại thờ tà thần chẳng biết Chúa lời đất, một làm tôi ma quỉ, ấy là khốn cực mọi đàng. Kẻ ngoại ở trong sự tối tăm và trong bóng sự chết.

13. Kẻ ngoại đạo lìa xa Đức Chúa Lời, song khi nhờ ơn phúc Đấng Cứu Thế, lìa xa dân riêng Chúa, chẳng được lời giao ước Chúa và chẳng được lời phán hứa, mà lại thờ tà thần chẳng biết Chúa lời đất, một làm tôi ma quỉ, ấy là khốn cực mọi đàng. Kẻ ngoại ở trong sự tối tăm và trong bóng sự chết.

13. Kẻ ngoại đạo lìa xa Đức Chúa Lời, song khi nhờ ơn phúc Đấng cứu Thế mà lở lại đạo thật, bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu chuộc tội thì lở nên con cái Đức Chúa Lời và thuộc về Chúa Kirixitô trong Hội thánh và thông công phần phúc Đức Chúa Lời đã phán hứa cho các tổ phụ.

14-15. Đức Chúa Jêsu là Chúa sự bằng yên làm cho kẻ có tội, là kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Lời, được ơn nghĩa cùng Chúa; bởi công nghiệp Chúa Kirixitô chuộc tội thì cả người Judeu cả kẻ ngoại điều lở nên dân Đức Chúa Lời. Trước, hai dân ấy vốn chê ghét nhau, lề luật cũ phân rẽ nói ra khỏi nhau, thì Đức Chúa Jêsu lập công cứu chữa mà phá tường vách ngăn chấn ở giữa, là cất lễ phép đạo cũ, lập Sấm truyền mới làm cho cả và loài người ta, chưangr kì người Judeu và các dân ngoại, lở nên người mới, đẹp lòng Đức Chúa Lời và nên anh em với nhau.

16. Đức Chúa Jêsu chịu nạn chịu chết trên cây thánh giá, phá sự tội, cất các sự thù nghịch, làm cho cả và loài người ta nên thành một dân Chúa, làm con cái Đức Chúa Lời mà ai tin phục Đạo thánh Người thì nên phần mình mầu nghiệm Người trong Hội thánh.

17. Đức Chúa Jêsu đến giảng Đạo tin lành và sai các tông đồ đi khắp cả và thế gian giảng Đạo Thiên Chúa, chẳng kì cho kẻ ở xa ở gần, là người Judeu và các dân ngoại.

18. Nhờ ơn bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu, cả và hai dân ấy được ơn Chúa Thánh Thần mà nên như loài mới và làm con cái Đức Chúa Lời thay thảy.

19. Bởi ơn Đấng cứu Thế các dân ngoại cũng thuộc về dân riêng Chúa, dù ai ai mặc lòng cũng được ơn Chúa phù hộ giúp sức và có thể nên con cái Đức Chúa Lời, con cái Hội thánh, chẳng còn kể là ngụ cư, khách đỗ nhờ, bèn là dân bản cuốc, cũng như người Judeu vậy.

20. Hội thánh điều xây lên trên nền, là các tông đồ, và các tiên tri, có hòn đá tường là Đức Chúa Jêsu. MATTH. XVI, 18; XXI, 42; PS. CXVII, 22; ISAIA. XXVIII, 16; APOC. XXI, 14; I COR. III, 11

21-22: Các bổn đạo là hòn đá thiêng liêng xây lên trên nền, là Đức Chúa Jêsu, các thánh tông đồ, các tiên tri, trong Hội thánh, một ngày một thêm lên làm đền thờ Đức Chúa Lời ba Ngôi ngự. Hội thánh là đền thánh Đức Chúa Lời ngự, lại kẻ lành điều cũng là đền thờ Đức Chúa Lời.

## TÓM LẠI ĐOẠN III CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Cho được giục lòng bổn đạo tin vững vàng những sự mầu nhiệm trong Đạo thì ông thánh Bảo Lộc nhắc lại rằng:

1-2: Người đã được ơn Đức Chúa Lời gọi mình làm tông đồ.

3-6: Nhờ ơn Đức Chúa Lời soi sáng thì người mới biết những sự mầu nhiệm Chúa cứu Thế ra đời và chuộc tội là sự mầu nhiệm trông Sấm truyền mới Đức Chúa Jêsu mới tỏ ra, trong Sấm truyền cũ chưa tỏ ra cho loài người ta.

7: Ông thánh tông đồ xưng mình chẳng có đáng gì mà Đức Chúa Lời gọi làm tông đồ, rao giảng những sự mầu nhiệm ấy; Đức Chúa Lời kén chọn nguyên bởi lòng thương, nhưng không, mình chẳng có công nghiệp gì.

9-11: Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời chỉ định sự mầu nhiệm Đức Chúa Con ra đời, là sự mầu nhiệm tỏ ra Đức Chúa Lời khôn ngoan vô cùng.

13. Dù ông thánh Bảo Lộc hằng phải chịu bắt bớ, cũng chẳng sờn lòng và chẳng bỏ việc bậc mình.

14-21: Cầu xin Đức Chúa Lời là Cha và là Chúa lọn tốt lọn lành, phép tắc vô cùng, hằng xuống ơn cho bổn đạo thành Epheso một ngày một thông sáng hơn, một mến sự Đạo và giữ cho lọn.

1. Nối tiếp Đoạn II vừa rồi mà rằng: vậy anh em là kẻ trong các dân ngoại ăn năn lở lại đạo, thì ta là Bảo Lộc, là kẻ Đức Chúa Lời đã kén chọn cho được giảng Đạo tin lành trong các dân ngoại, mà rầy phải giam cầm chịu khổ sở mang xiềng vì Đức Chúa Jêsu và cho anh em được ích phần linh hồn v.v. – Ông thánh Juông kim khẩu suy rằng: “vinctum esse protpter Christum illustrius est quam sive Apostolum, sive doctorem sive. Evangelistam esse... Non enim caput ita splendidum reddit imposita corona margaritis conspicua, ut catena ferrea quae propter Christum fertur.”

2. Các bổn đạo thành Epheso đã biết tỏ ông thánh Bảo Lộc được ơn Đức Chúa Jêsu kén chọn làm tông đồ đi giảng Đạo tin lành trong các dân ngoại; song đây nhắc lại sự ấy để các bổn đạo càng vững tin theo lời người đã giảng dạy mà cẩn thận giữ mình với các kẻ rối đạo.

3. Trước này, I, 9-10; II, 11-22; GAL. I. 12, đã dạy về sự mầu nhiệm Đức Chúa Con ra đời cứu chữa thiên hạ và gọi là các dân ngoại thông công ơn chuộc tội là thế nào.

4. Ông thánh tông đồ chẳng muốn phô mình hư không, một có ý khuyên giục bổn đạo mạnh tin, giữ Đạo cho toàn vẹn, y như người đã giảng dạy, chớ tin theo các thày rối đạo.

5. Trong Sấm truyền cũ đã có lời nói tiên tri rằng, các dân ngoại sẽ lở lại Đạo thật và sẽ lở nên dân Đức Chúa Lời trong Hội thánh; lại cũng đã nói tiên tri lề luật cũ sẽ phi đi, Đấng cứu Thế sẽ lập Sấm truyền mới, cho nên chẳng còn phải suy phục lề luật cũ, chịu phép cắt bì và giữ lễ phép đạo ông Moyse. Song những sự ấy chưa minh bạch; bởi ơn Chúa Thánh Thần soi sáng thì ông thánh Phero và các thánh tông đồ mới biết tỏ Đức Chúa Lời thương các dân ngoại là thế nào, chửng còn buộc mang ách lễ phép cũ nữa. ACT. X, 28; XV.

6. Các dân ngoại tin phục Đạo tin lành thì thuộc về Hội thánh, làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và được thông công phần phúc bởi Đấng cứu Thế mà ra.

7. Đức Chúa Lời đã kén chọn ông thánh Bảo Lộc cho được làm tông đồ, giảng gin lành cho các dân ngoại. I COR. XV, 10; II COR. III, 5.

8. Ông thánh Bảo Lộc xưng mình là kẻ rốt hết trong các tông đồ, là kẻ chẳng đáng làm tông đồ, vì đã bắt bớ Hội thánh I COR. XV, 8.

9-10. Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời chỉ định sai Con một xuống thế gian làm người chuộc tội thiên hạ; trong các đời trước Đức Chúa Lời chưa tỏ ra sự mầu nhiệm ấy. Ai nhớ lời Hội thánh thì mới biết Đức Chúa Lời thương yêu loài người ta là dường nào.

11-12. Từ trước vô cùng Đức Chúa Lời chỉ định sai Con một ra đời làm người cứu chữa thiên hạ; ai tin Người thì được rỗi, ai chẳng tin thì hư mất đi, vì chẳng có cách nào khác ta nên cậy trông cho được rỗi.

13. Nghĩa là khi ta thấy Hội thánh hay là kẻ tin theo Đức Chúa Jêsu phải bắt bớ chịu sự gian nan thì chẳng nên sờn lòng như kẻ hèn tin, một hãy vững vàng trông cậy những sự khốn khó ấy làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm ích cho ta.

14. Nghĩa là ông thánh tông đồ khấn nguyện xin Đức Chúa Lời ban ơn cho các bổn đạo chẳng ngã lòng khi gặp thấy sự gian nan, một vững lòng trông cậy liên liên.

15. Đức Chúa Cha là đầu cội rễ trong ba Ngôi mà chẳng có Ngôi nào khác làm cội rễ Người. Người sinh ra Đức Chúa Con là Ngôi Hai và là Đức Chúa Lời thật; chẳng ai làm Cha cực trọng vô cùng bằng Đức Chúa Cha; hễ là bậc làm cha thì bởi Người ban cho; và hễ ai xưng mình là cha phải nên nhân lành bắt chước Cha cả trên lời.

16. Trong mình ta vốn tự nhiên có lòng thần lòng thú, phần thượng, phần hạ; lòng thần hướng về sự thiêng liêng, lòng thú chiều theo tính xác thịt. Ta hằng phải tỉnh thức và cầu nguyện kẻo lòng thần làm tôi lòng thú; một phải nhờ ơn Chúa mà bắt lòng thú suy phục lòng thần và ăn ở như người mới vậy.

17. Các kẻ có lòng tin cậy kính mến làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và Đức Chúa Jêsu ngự trong lòng kẻ ấy. Đức tin không đủ cho được rỗi, lại phải có nhân đức kính mến mà làm việc lành phúc đức; chẳng vậy đức tin vô ích, kể là như chết trước mặt Đức Chúa Lời.

18. Đức Chúa Con ra đời chịu nạn chịu chết vì ta thì thật tỏ ra lòng thương yêu ta vô cùng: cách Người thương yêu vô lượng vô biên, chẳng có miệng lưỡi nào kể ra cho xiết được. Người chuộc lấy mọi người tự tạo thiên lập địa đến tận thế; Người ban ơn cho mọi người được khỏi sa địa ngục và được lên thiên đàng: cho nên lòng Đức Chúa Jêsu thương yêu ta rộng rãi vô cùng, cao trọng vô cùng, sâu nhiệm vô cùng.

19. Chẳng ai suy hiểu được những sự mầu nhiệm Đức Chúa Lời đã làm cho được tỏ ra lòng thương yêu ta, làm ơn ích cho ta, như sự Người ra đời làm người, chịu nạn chịu chết, lập phép mình thánh máu thánh v.v. làm cho ta được thông công mọi sự lành Đức Chúa Lời ban cho ta cách dư rật.

20. Mọi sự lành Đức Chúa Lời ban cho ta điều vượt qua mọi sự ta suy hiểu được hay là cầu xin được.

21. Ta hãy hợp làm một cùng Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu thì mới ngượi khen tạ ơn Đức Chúa Lời cho xứng đáng được.

## TÓM LẠI ĐOẠN IV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-6: Khuyên bổn đạo ăn ở lọn lành; giữ đức kính mến, đức tin; hợp một lòng một ý với nhau: a) vì các bổn đạo là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu; b) vì được chịu lấy một Chúa Thánh Thần cả thảy; chúa) vì mọi người qui về một cùng sau hết, là phúc thanh nhàn trên lời; d) vì mọi người làm tôi Đức Chúa Jêsu, có một đức tin, một phép rửa tội; e) vì thờ phượng một Đức Chúa Lời ba Ngôi.

7-16: Trong Hội thánh có nhiều đấng bậc khác nhau, như trong xác có những phần mình khác nhau, giúp đỡ nhau. Cũng một lẽ ấy các đấng bậc trong Hội thánh phải giúp đỡ nhau cho được tấn tới, nên lọn lành cho thành nhân trong Chúa Kirixitô.

17-24: Các bổn đạo ấy bởi trong các dân ngoại lở lại Đạo thì chẳng còn nên học đòi các thói cũ một phải ăn ở như người mới, nên lọn lành công chính.

25-32: Chớ nói dối; chớ buồn giận, ghen ghét, ăn trộm; chớ làm hại ai, hãy thương giúp người ta, hãy làm gương sáng cho mọi người; chớ làm phiền lòng Chúa Thánh Thần ngự trong lòng mình; chớ giận dữ, tức mình, la lối, nói phạm; hãy lánh mọi sự dữ. Hãy ở nhân từ, thương xót nhau, hãy tha thứ cho nhau, như Đức Chúa Lời cũng tha thứ cho ta nữa.

1. Trước này ông thánh tông đồ đã giảng dạy về những sự mầu nhiệm cả thể trong Đạo, là Đức Chúa Jêsu chuộc tội cho mọi người, ban ơn gọi mọi người được thông công ơn phúc Chúa cứu Thế trong Hội thánh, là mình mầu nhiệm Người. Xưa bổn đạo Epheso là kẻ ngoại thì rất khốn nạn vì chẳng biết Đức Chúa Lời và chẳng biết Đức Chúa Jêsu là mạch cội rễ mọi sự lành, mọi sự phúc ở đời này và đời sau; mà rầy đi được thông công phúc trọng quá bội, cho nên phải ăn ở cho xứng đáng bậc cao trọng ấy. – Ông thánh tông đồ nhắc đến xiềng mình đang phải mang vì Đức Chúa Jêsu cùng vì Đạo tin lành, để càng giục lòng bổn đạo vững vàng giữ phép Đạo cho lọn. Ta đã được ơn Đức Chúa Lời thương yêu ta vô cùng, làm con cái Đức Chúa Lời, làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, là anh em các thánh trên lời, thì phải lánh bỏ những sự trái nghịch mà làm những sự xứng hợp qui về cùng sau hết mình. Như lời ông thánh Thomaso suy rằng: “Si quis vocatus esset ad nobile regnum, indignum esset quod faceret opera rusticana...Vocati estis ut sitis cives sanctorum: non est ergo dignum ut faciatis opera terrena”. Hãy năng suy nhớ bổn phận mình và cùng sau hết mình.

2. ROM. XII, 16; GAL. V, 22; VI, 2. Ta được nương nhờ kẻ khác thì lại cũng phải giúp đỡ kẻ khác, nhượng cho nhau cho xứng đáng kẻ làm con cái Cha cả trên lời đã thương yêu ta vô cùng; Người tha nợ cho ta thế nào thì ta cũng phải tha nợ cho kẻ khác như vậy.

3. Trong Hội thánh có những đấng bậc khác nhau: song mọi người ai nấy phải hợp nhất giữ đức tin, đức kính mến, mới được hoà thuận bằng yên. ROM. XII, 10.

4. Các bổn đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, lại được Chúa Thánh Thần ngự trong lòng mình và trông cậy phúc thanh nhàn trên lời như nhau: cho nên mọi người phải hợp một lòng một ý cùng nhau. ROM. XII, 4; I COR. XII, 4; ROM. VIII, 17.

5. Mọi người phải suy phục một Chúa là Chúa Kirixitô, phải tin Đạo như nhau và chịu các phép trong Đạo như nhau thì mới được rỗi.

6. Phải làm tôi Đức Chúa Lời là Chúa cả mọi sự; mọi người, mọi sự điều bởi Người, vì Người và trong Người, nghĩa là bởi Đức Chúa Cha, vì Đức Chúa Con, trong Đức Chúa Thánh Thần.

7. Mọi người bổn đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, song chẳng được như nhau cả thảy đâu. Trong Hội thánh có những đấng bậc khác nhau, ai nấy được ơn, nhiều ít, tùy xứng hợp bậc mình và cứ như Đức Chúa Jêsu đã chỉ định. I COR. XII, 4.

8. Hãy xem PS. LXVII, 19. Ý mầu nhiệm lời này nghĩa là Đức Chúa Jêsu đã thắng trận ma quỉ và sự tội đoạn thì cứu lấy các kẻ làm tôi ở trong tay kẻ thù, lại cứu lấy các tổ phụ phải giam cầm trong âm phủ mà đem lên lời; đoạn cho Chúa Thánh Thần ngự xuống trong lòng người ta mà ban ơn cho người ta.

9. Đức Chúa Con đã ra đời làm người chuộc tội, đoạn xuống âm phủ đem linh hồn các thánh phải cầm giữ ở nơi ấy mà lên lời.

10. Đức Chúa Jêsu là Ngôi Hai mặc lấy tính loài người lên lời, ngự bên hữu Đức Chúa Cha, thông công phép tắc vô cùng, cai trị mọi sự trên lời dưới đất.

11. Trước khi lên lời chính Đức Chúa Jêsu lập Hội thánh, cắt đặt các đấng bậc, là các thánh tông đồ, MATTH. XVI, 18; XXVIII, 19, các tiên tri, là các đấng được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng như đã kể I COR. XII, 29, các kẻ giảng Đạo tin lành, nghĩa là kẻ giúp việc các thánh tông đồ, như các thày giúp việc tế lễ ACT. VI, 1; XXI, 8, như ông thánh Luca theo ông thánh Bảo Lộc, ông thánh Marco theo ông thánh Phero. Các đấng chăn chiên và các thày dạy dỗ, là các đấng giám mục, linh mục coi sóc các hội giáo trong một địa phận hay là một xứ.

12. Đức Chúa Jêsu đã kén chọn, cắt đặt các chức bậc ấy cho được coi sóc các bổn đạo gọi là các thánh, cho được giảng dạy, tế lễ, làm các phép, cai quản Hội thánh là mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

13. Đức Chúa Jêsu đã lập Hội thánh, đặt các đấng các bậc cầm quyền trong Hội thánh, để cả và thiên hạ có thể mà nhận biết Đạo thật và được rỗi linh hồn. Ai tin phục Chúa cứu Thế mới được rỗi, vì chẳng có Đấng nào khác ta nên cậy trông cho được rỗi linh hồn. Đức Chúa Jêsu lập công chuộc tội, giảng Đạo tin lành, lập phép rửa tội, phép giải tội, phép mình thánh và các phép khác. Ai tin Đạo cùng vâng giữ mọi sự Đức Chúa Jêsu truyền dạy thì mới được rỗi linh hồn. Nhân vì sự ấy Đức Chúa Jêsu đã lập Hội thánh cho được rao giảng sự Đạo mọi nơi mọi đời cho đến tận thế. Người đã chọn ông Phero đặt làm đầu Hội thánh, ban quyền cai trị cả và Hội thánh; lại sai các thánh tông đồ đi giảng Đạo khắp thiên hạ mà đặt các đấng các bậc cho được coi sóc dạy dỗ các bổn đạo; Đức Chúa Jêsu lại phán hứa rằng: Người sẽ ở với các đấng ấy mãi mãi cho đến tận thế. Ai suy phục Hội thánh thì mới biết tỏ những sự phải tin và phải làm cho được nên lọn lành và được rỗi linh hòn. Giả như chẳng có Hội thánh gìn giữ, lưu truyền, rao giảng sự Đạo thì ắt là việc Đức Chúa Jêsu chuộc tội cho thiên hạ ra vô ích mà chớ. Theol. Dogm. I, 275; 315. – Trong Hội thánh ta nên phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và nên lọn lành trong Đức Chúa Jêsu, là được đầy vừa tầm tuổi Chúa Kirixitô. Theol. I, 305.

14. Hễ ai chẳng muốn tin Hội thánh thì chẳng còn biết phải tin sự gì, phải làm sự gì cho được rỗi linh hồn, cho được sự bằng yên ở đời này và được phúc vô cùng đời sau. Kẻ ấy giống như con trẻ, hay nghe theo những kẻ lừa dối mình mà lạc đàng công chính; nó lại giống như thuyền phải phong ba, sóng gió đánh động tư bề, xiêu bạt trông đi. – Hãy xem Theol. Dogm. II, 530-750.

15. Phải vững vàng tin cậy kính mến, suy phục Hội thánh mà nên lọn lành một ngày một hơn, cho xứng đáng làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

16. Đức Chúa Jêsu lập Hội thánh thì xếp đặt các đấng các bậc cho có thứ tự chế độ kết hợp với nhau, giúp đỡ nhau, làm ích cho nhau, ai nấy tùy từng chức bậc tùy ơn mình đã được, cũng như trong xác các phần mình giúp đỡ nhau. Nhờ phép tắc thứ tự Đức Chúa Jêsu đã lập trong Hội thánh thì Hội thánh càng ngày càng thêm lên được thịnh vượng và bền đỗ mãi mãi. I COR. XII, 15; COL. II, 19.

17-19. Các bổn đạo thuộc về Đức Chúa Jêsu, làm phần mình mầu nhiệm Người, lại làm đền thờ Chúa Thánh Thần thì phải ăn ở cho xứng đáng bậc mình, chớ còn học đòi những thói tục cả dân ngoại, là kẻ giả trá trong lòng, tối tăm trong trí khôn, lìa xa Đức Chúa Lời, ăn ở buông tuồng, tha hồ cho tính mê xác thịt mà hư đi. ROM. I, 21-27. – Kẻ ngoại đạo chẳng biết Đức Chúa Lời, chẳng biết linh hồn mình, chẳng biết đầu cội rễ và cùng sau hết mọi sự, chẳng biết phải ăn ở là thế nào, thì ngã lòng và tha hồ cho tính xác thịt.

20-21. Kẻ có đạo, là kẻ theo chân Đức Chúa Jêsu, chẳng nên ăn ở thế ấy đâu, một phải lấy lẽ Đạo làm mẫu mực trong cách ăn nết ở cho xứng hợp.

22. Người cũ là kẻ mắc tội tổ tông truyền, trí khôn tối tăm, lòng mê đắm hướng chiều về sự trái. Người mới là kẻ nhờ ơn Chúa cứu Thế, sạch khỏi tội, nên công chính và đẹp lòng Đức Chúa Lời. ROM. VI, 4; COLOSS. III, 8. Theol. Dogm. IV, 292 v.v.

23-24. Bởi ơn thánh sủng phú vào linh hồn thì linh hồn và tài năng linh hồn là trí khôn và ý muốn lở nên như mới vậy; lở nên như loài người khi mới bởi tay Đức Chúa Lời mà ra, là được sự công chính, lành thánh thật, đẹp lòng Đức Chúa Lời và giống như ảnh tượng Đức Chúa Lời. Theol. Dogm. IV, 243 v.v.; VI, 34 v.v. – Mặc lấy Đức Chúa Jêsu vào mình, nghĩa là nên giống như Đức Chúa Jêsu trong lời nói, việc làm, cách ăn nết ở; phải sinh lại bởi phép rửa tội. JOAN. III, 3; V, 6. – Sự công chính thì ở tại sự xứng hợp với thánh ý Đức Chúa Lời, linh hồn sạch khỏi tội, tốt lành, ngay thật; linh hồn suy phục Đức Chúa Lời, lòng thú suy phục lòng thần. Sự thánh thật, là sự thánh trước mặt Đức Chúa Lời là Đấng thâu suốt mọi sự, chẳng phải sự lành thánh giả như ở nơi người Phariseo xưa.

25. Nhờ ơn Chúa cứu Thế thì ta nên công chính, cho nên ta phải ăn ở cách công chính, chớ nói dối, lừa đảo người ta. ZACH. VIII, 16; I PETR. II, 1. “Chúng ta là phần mình với nhau”, là trong Hội thánh làm phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

26. PS. IV, 5. Chớ giận dữ, mà khi nổi cơn giận thì hãy cầm mình lại, chớ giận mà phạm tội, một hãy dẹp tính buồn giận cho chóng, mới giữ mình được sạch tội.

27. JAC. IV, 7. Chớ mở đàng cho ma quỉ cám dỗ.

28. Hãy siêng năng làm việc phần xác thì chẳng những sẽ được hằng ngày dùng đủ, mà lại được dư thừa thương giúp kẻ thiếu thống. Kẻ tập nghề nghiệp làm ăn chẳng hay liều mình ăn trộm; bằng kẻ lười lĩnh, chẳng muốn chịu khó làm ăn, thì hay liều mình ăn trộm. Trong dân Judeu xưa có thói lễ buộc cha mẹ, dù ở bậc nào, phải lo cho con cái mình học tập nghề nghiệp phần xác.

29. MATTH. XII, 36; JAC. III, 2-12. Biết là bao nhiêu sự lành sự dữ bởi miệng lưỡi mà ra; cho nên phải giữ miệng lưỡi cho cẩn thận. Ông thánh Juông kim khẩu suy rằng: “Cogita quae sit oris tui dignitas...cogita qua mensa dignatum sit os tuum, quae contingat, quae degustet, quo cibo fruatur.”

30. Đức Chúa Thánh Thần ngự trong lòng kẻ lành, khi chịu phép Thêm sức cho mạnh đạo thì chịu lấy Chúa Thánh Thần in dấu vào linh hồn, chỉ ta là kẻ thuộc về Đức Chúa Jêsu. Hễ ai ngã phạm tội trọng thì Chúa Thánh Thần lìa khỏi linh hồn kẻ ấy. Bao lâu ta giữ ơn thánh sủng trong lòng thì làm đền thờ Chúa Thánh Thần.

32. COL. III, 13. Đức Chúa Lời tha tội cho ta vì công nghiệp Đức Chúa Jêsu.

## TÓM LẠI ĐOẠN V CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-2: Hãy bắt chước Đức Chúa Lời và Chúa Jêsu Kirixitô mà thương yêu nhau, tha thứ cho nhau, cũng như Đức Chúa Lời tha thứ cho ta vì công nghiệp Đức Chúa Jêsu.

3-7: Phải lánh tội ô uế, tính dâm dục;

8-12: Kẻ có đạo chớ theo sự tối tắm, một hãy theo sự sáng;

13-14: phải làm gương sáng soi cho kẻ ngoại.

15-16: hãy siêng năng, khôn ngoan, cẩn thận.

18-20: chớ mê say; hãy mộ mến sự vui mừng thiêng liêng, ngượi khen, ca tụng Chúa.

22-24: vợ phải vâng lời chồng.

25-32: chồng phải thương yêu vợ, cũng như Đức Chúa Jêsu thuong yêu Hội thánh vậy.

1. Kẻ có đạo làm con cái Đức Chúa Lời, cho nên phải bắt chước Cha cả trên lời mà thương yêu người ta. MATTH. V. 48.

2. 2. Khi ta là kẻ có tội và là kẻ phản nghịch cùng Đức Chúa Lời thì Đức Chúa Con ra đời làm người, gánh lấy tội lỗi thiên hạ, và dâng mình làm của lễ cực trọng chuộc tội trên cây thập giá, để làm lành cùng Đức Chúa Lời. Các của lễ trong Sấm truyền cũ, là của lễ dâng (của lễ chay, của lễ tưới) và lễ hi sinh giết dâng thay mặt kẻ có tội, là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jêsu dâng mình làm của tế lễ chuộc tội cho cả và thiên hạ được sạch khỏi tội và được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời. Các của lễ Sấm truyền cũ kể là xông mùi thơm tho cho Đức Chúa Lời; song chẳng có sinh ơn trong lòng người ta, chẳng qua là hình bóng chỉ về ơn bởi Chúa cứu Thế mà ra.

3. “Sự hà tiện v.v.”, ông thánh Hieronymo chỉ sự mê tham này về sự mê tính xác thịt, chẳng có no chán bao giờ. COL. III, 5.

4. Kẻ có đạo không nên dùng miệng lưỡi mà nói như vậy, vì là sự trái nghịch lắm, một phải dùng miệng lưỡi mà ngượi khen tạ ơn Đức Chúa Lời.

5. I COR. VI, 9. Hễ ai mê sự tội thì chẳng khác gì nó lấy sự ấy làm trọng hơn Đức Chúa Lời, hóa ra nên giống như kẻ thờ tà thần.

6. Kẻ mê đàng tội lỗi hay vịn những lẽ giả dối mà bênh chữa tính mê nết xấu mình, dường như chẳng phải sự trái hay là sự can hệ; kẻ mê tính xác thịt kể sự ấy là tình nghĩa lành hya là bất quá tội nhẹ nhẹ vậy bởi sự yếu đuối mà ra. Kẻ hà tiện lấy sự mê tham của cải làm phải mà kể là sự khôn ngoan biết lo giữ, dự phòng. Chớ có ai dại dột mà lừa dối mình như vậy. MATTH. XXIV, 4; ROM. I, 18.

8. Kẻ ngoại là kẻ tối tăm trong trí khôn vì chẳng tin theo Đức Chúa Jêsu là sự sáng soi cho mọi người biết sự chân thật; kẻ có đạo là kẻ theo sự sáng Đức Chúa Lời. JOAN. VIII, 12; ROM. XIII, 12.

9. Nghĩa là Đạo thật làm cho kẻ tin theo nên lành thánh, công chính, còn đạo giả trá làm cho kẻ theo lầm lạc hư đi mất; vì rằng cây tốt sinh ra hoa quả tốt, cây xấu sinh ra hoa lái xấu; xem xét hoa lái thì nhận biết cây tốt cây xấu là thế nào.

10. Phải cẩn thận lánh sự dữ, làm sự lành là sự vừa thánh ý Đức Chúa Lời.

11. Chớ chiều theo kẻ tối tăm và làm sựu dữ, một hãy lấy lời nói, việc làm cho kẻ ấy soi mà sửa mình lại.

12. Hãy xem ROM. I, 26 kể ít nhiều tội kẻ ngoại đạo quen phạm, thật nói ra chẳng đang.

13. Trong Đạo thánh Đức Chúa Lời có sự sáng thiêng liêng giãi ra mà soi cho ta biết sự nên sự chăng, sự phải sự trái, ai theo sự sáng ấy không đi nơi tối tăm, chẳng lạc đàng công chính. Như sự sáng mặt lời soi cho ta biết đường lối phải đi mà khỏi vấp chân thế nào thì cũng một lẽ ấy sự sáng trong Đạo soi dẫn cho ta khỏi vấp phạm như vậy.

14. ISAIA. LX, 1; XXVI, 19. Nghĩa là, hỡi những kẻ chết trong tội lỗi, hãy chịu lấy ơn Chúa cứu Thế mà chỗi dậy cho được sống về phần linh hồn.

15. COL. IV, 5. Kẻ có đạo phải cẩn thận, ăn ở cho khôn ngoan xứng đáng mà làm gương sáng trước mặt người ta.

16. Thì giờ rất quí giá, lại chóng qua chóng hết; đang khi còn thì giừo hãy làm việc lành phúc đức. Ngày giờ ta sống ở thế gian này rất hiểm nghèo bởi hằng gặp phải những dịp tội lỗi.

17. Hãy ăn ở như phép Đạo dạy cho đẹp lòng Đức Chúa Lời. ROM. XII, 2; I THESS. IV, 3.

18. Bởi sự mê rượu chè trí khôn ra tối tăm và lòng u mê hướng chiều về sự trái. Ông thánh Hieronymo suy rằng: “Venter mero aestuans cito despumat in libidines. In vino luxuria, in luxuria voluptas, in voluptate impudicitia est...” Lại rằng: “Nunquam ego ebrium castum putabo... Dicat quisque quod volet, ego loquor conscientiam meam.”

19. Kẻ làm con cái Đức Chúa Lời mới được sự vui mừng thật, là sự vui mừng bởi Chúa ban, chẳng phải như sự vui giả trá thế gian chỉ sinh sự cay đắng trong linh hồn mà chớ.

20. Trong mọi sự ta gặp phải hằng phải tạ ơn Đức Chúa Lời vì công nghiệp Đức Chúa Jêsu. Như Hội thánh khấn cầu tạ ơn Đức Chúa Lời nhân danh Đức Chúa Jêsu: “Per Dominum nostrum Jesum Christum” COL. III, 17. Ông thánh Hieronymo có lời rằng: Christiannorum virtus est etiam in his quae adversa putantur, gratias referre Creatori...Haec virtus est maxima, ut in ipsis periculis atque miseriis Deo gratiae referantur, et semper dicamus: Benedictus Deus!”. JOB. I, 21. De Imit. Christi, II, 10.

21. Kẻ bề dưới phải vâng phục kẻ bề trên vì Đức Chúa Lời, bởi vì kẻ bề trên là kẻ làm thay mặt thay quyền Đức Chúa Lời.

22. COLOSS. III, 18.

23-24. I. COR. XI, 3. Phép nhất phu nhất phụ là hình bóng mầu nhiệm chỉ về Đức Chúa Jêsu và Hội thánh. Đức Chúa Jêsu là đầu Hội thánh; người chồng là đầu vợ mình. Người chồng phải coi sóc vợ, vợ phải suy phục chồng.

25. COLOSS. III, 19.

26-27. Đức Chúa Jêsu đã phó mình chịu nạn chịu chết, truyền các phép trong Đạo cho Hội thánh được sạch khỏi tội và được làm thánh công chính đẹp lòng Đức Chúa Lời. APOCAL. XIX, 7.

30. GEN. II, 23. Đức Chúa Con ra đời làm người có xác và linh hồn giống như ta; Hội thánh là mình mầu nhiệm và là bạn thiêng liêng Đức Chúa Jêsu; các bổn đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, kết hợp với Đức Chúa Jêsu, nên giống như Người.

31. GEN. II, 24; MATTH. XIX, 5. Vợ chồng nên như một xác một linh hồn với nhau, hóa ra không còn lìa bỏ nhau được nữa.

32. Phép nhất phu nhất phụ là phép rất trọng trong Đạo, Đức Chúa Lời đã lập phép ấy mà ban ơn cho hai vợ chồng đẹp lòng Đức Chúa Lời và làm việc bậc mình nên; phép ấy cũng trọng và mầu nhiệm vì là hình bóng chỉ về sự mầu nhiệm Đức Chúa Con ra đời làm người, hợp làm một với tính loài người và hợp làm một với Hội thánh là mình mầu nhiệm cùng là bạn mầu nhiệm Người.

33. Người chồng phải yêu dấu vợ là bạn mình, chẳng phải tôi tá; người vợ phải tôn kính chồng là kẻ bề trên.

## TÓM LẠI ĐOẠN VI CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-4: Con cái phải vâng lời, thảo kính cha mẹ; cha mẹ phải coi sóc con cái cho phải phép Đạo.

5-9: Thày tớ phải cư xử với nhau là thế nào.

10-17: Phải đánh giặc thiêng liêng can đảm; dùng những đồ binh khí thiêng liêng, xứng hợp phần thì giữ mình, phần thì giao chiến, là đai thắt lưng, mã giáp, giầy, thuẫn mộc, mũ chiến; khí giới giao chiến là gươm giáo.

18: Phải cầu nguyện là thế nào? Phải cầu nguyện liên, bởi lòng sốt sắng, ý tứ cẩn thận, tỉnh thức, tận tâm, phải cầu nguyện cho mọi người.

19-20: xin bổn đạo cầu nguyện cho người.

21-22: Ông Tychico sẽ báo tin và đem thư này.

23-24: Chúc phúc cho bổn đạo thành Epheso.

1. Con cái phải vâng lời cha mẹ như vâng lời Đức Chúa Lời vậy; vì cha mẹ thay mặt thay quyền Đức Chúa Lời.

2-3. EXOD. XX, 12; DEUTER. V, 16; ECCLI. III, 9; MATTH. XV, 4. Con cái phải thảo kính, là kính mến, giúp đỡ cha mẹ thì sẽ được nhờ ơn Đức Chúa Lời xuống phúc ở đời rày và thưởng đời sau vô cùng.

4. Cha mẹ phải sửa dạy, răn bảo con cái mình cho phải phép Đạo.

5. Đầy tớ phải suy phục chúa mình, chẳng kì là bề tiên trong Đạo hay là phần đời, cũng như suy phục Đức Chúa Lời vậy.

6. Đầy tớ trung chính hăng siêng năng việc bậc mình chẳng kì trước mặt hay là vắng mặt chúa mình.

7. Ta có một Chúa là Đức Chúa Lời, các bề trên điều là kẻ thay mặt Người.

9. ROM. II, 11. Ta muốn người ta cư xử với ta thế nào thì thánh lại phải cư xử với người ta cũng như vậy.

10-11. Ở thế gian này ta hằng phải đánh giặc thiêng liêng, phải có lòng vững vàng can đảm, cậy nhờ sức mạnh Chúa. Ai cậy sức riêng mình mà thôi, thì chẳng khỏi sa chước ma quỉ cám dỗ. Như binh linh phải dùng đồ binh khí cho được chiến trận, cũng một lẽ ấy kẻ đánh giặc thiêng liêng, chống lả các kẻ thù linh hồn, thì dùng đồ binh khí thiêng liêng, mới được chiến trận, cũng một lẽ ấy kẻ đánh giặc thiêng liêng, chống lả các kẻ thù linh hồn, thì phải dùng đồ binh khí thiêng liêng, mới được.

12. Nghĩa là ta phải chống lả các ma quỉ vây bọc ta tư bề rình chực cám dỗ làm hại ta. Theol. Dogm. IV, 395.

13. Cho được chống lả các chước cám dỗ phải bắt chước binh lính, dùng hai thứ đồ binh khí, một là những đồ binh khí giữ mình, hai là những khí giới giao chiến đánh lả kẻ thù nghịch. – Ngày nguy hiểm hay là ngày dữ, là khi phải chước cám dỗ.

14-17: Kể những đồ binh khí cho được giữ mình, là đai lưng (sự chân thật); mã giáp (sự công chính); giầy chiến (sự mộ mến và sẵn sàng giảng Đạo tin lành); thuẫn mộc (đức tin); mũ chiến (đức cậy trông sự rỗi). – Khí giới dùng mà giao chiến đánh lả kẻ thù nghịch, là gươm giáo thiêng liêng (lời Đức Chúa Lời). – “Tên lửa”, là chước cám dỗ. “Kẻ cực ác”, ấy là ma quỉ.

18. Phải cầu nguyện liên, LUCA. XVIII, 1. Ông Basilio dạy rằng: “qui bene semper agit, hic semper orat”. – Phải cầu nguyện trong lòng, chẳng phải bằng miệng không. MATTH. XV, 8. – Phải tỉnh thức mà cầu nguyện. MATTH. XXVI, 41. – Phải cầu nguyện cho mọi người.

19. COLOSS. IV, 3; II THESS. III, 1. Nghĩa là hãy cầu nguyện cho ta được lòng can đảm, nói lời khôn ngoan xứng hợp mà giảng Đạo tin lành.

20. Ông thánh tông đồ đang phải giam cầm ở thành Roma lần thứ nhất.