Setting: middeleeuwen

De vuistregel die wij stellen is dat de middeleeuwen op 'de Dwaler' hetzelfde is als die uit onze echte geschiedenis. Hoewel er in de wereld van 'de Dwaler' ook dwaalplaatsen bestaan, waar mythische wezens wonen, heeft de middeleeuwse wereld daar geen weet van en blijft dan ook onveranderd.

Specifiek speelt het evenement zich af in de 13de eeuw. Dit was een ontzettend interessante en tot de verbeelding sprekende tijd. Sterker nog, het is nog veel interessanter en diverser dan veel mensen in eerste instantie vaak denken. Maar zo boeiend als het is, zo groot is het ook als onderwerp. Om te helpen wat basiskennis op te doen en een goed beeld te vormen hiervan is de volgende tekst geschreven (door Siebe Brockotter):

## **Europa 1232**

De tijd van missionarissen en heidenen is voorbij. Zo goed als heel Europa is **christelijk**, met als uitzondering het Iberische schiereiland, wat wel christelijk was, maar een paar eeuwen geleden door de heidense Moslims veroverd is. Op dit moment is er een kruistocht, **de Reconquista**, gaande om het terug te veroveren. De bovenste helft is al weer in christelijke handen. Spoedig zal een troepenmacht van de omliggende koninkrijken tezamen met de christelijke ridderorden ook de zuidelijke helft op de Moslims veroveren. Spoedig zal heel Europa christelijk zijn. Nu nog de rest van de wereld.

Aan het einde van de 11e eeuw vond **de Eerste Kruistocht** plaats. Een oorlog tegen de moslims die in het heilige land de heilige stad, Jeruzalem, in handen hadden. De kruistocht was een groot succes en Jeruzalem werd veroverd in 1099. Echter, bijna 90 jaar en een kruistocht later, veroverden de Moslims in 1187 onder leiding van Salah ad-Din (gelatiniseerd tot Saladin) de stad weer. Dit was de aanleiding voor de Derde Kruistocht, geleid door Koning Richard I (Leeuwenhart) van Engeland, Keizer Frederik I (Barbarossa) van het Heilige Rijk en Koning Filips II (Augustus) van Frankrijk. Het mocht helaas niet baten. Sinds het jaar 1229 en door **de Zesde Kruistocht** is Jeruzalem weer in Christelijke handen.

De redenen waarom de kruistochten in touw gezet werden waren veelzijdig. De meest basale was dat Europa simpelweg te klein werd. Sinds de Vikingen en Noormannen zich permanent gevestigd hadden in Europa, waren er geen grote migraties meer geweest. Hierdoor kwam er een grote bevolkingsgroei en ook drang naar uitbreiding van het christendom.

Een andere reden was te vinden in Rome, bij de **paus**. De huidige paus is **paus Gregorius IX**. Er werd in 1095 voor het eerst opgeroepen om op kruistocht te gaan, door paus Urbanus II. Tussen toen en 1232 zijn er een heleboel andere pausen geweest die tot kruistochten opgeroepen hebben. Hun expliciete motief was dat het een **heilige oorlog** was om Jeruzalem te heroveren. Impliciet was hun motief enkel het uitvergroten van hun machtsbasis. Veel pausen zagen zichzelf als superieur aan de wereldlijke heersers. Toch had de paus geen absolute macht over heel christelijk Europa. Tot diep in de 11e eeuw konden de heersers van bepaalde gebieden zelf de bisschop(pen) in hun vorstendom aanstellen. Dit had in de tweede helft van de 11e eeuw en de 12e eeuw de **investituurstrijd** tot gevolg. Uiteindelijk kreeg de kerk zeggenschap over wie waar bisschop werd, maar de wereldlijke heersers bleven een absolutere machtbasis houden.

De kerk werd in deze tijd ook veel meer vorm gegeven en er kwam meer diepgang in het geloof. Dit gebeurde door middel van concilies. Tijdens een concilie kwamen er heel veel geestelijken bij een om de leer vast te stellen of bij te scherpen waar nodig. Het meest succesvolle en voor de Dwaler ook het meest recente concilie is het **Vierde Lateraanse Concilie** (1215). Het was bijeen geroepen door **paus Innocentius III**. Tijdens dit concilie werden onder andere de sacramenten vastgesteld, opgeroepen tot de Vijfde Kruistocht, de Joden verdere beperkingen opgelegd (ze moesten een kenteken gaan dragen), de katharen veroordeeld en kwam er een verbod op Godsoordelen.

De laatste, iets complexere, reden voor de kruistochten was te vinden in het **feodale systeem**. In het feodale systeem heeft de koning (of in het geval van **het Heilige Rijk** de keizer; **Frederik II**) het land in bezit. Echter, de koning kan dit niet allemaal alleen bewerken. Daarom verpacht hij dat land als leenheer aan een leenman. Deze leenman zweert daarvoor trouw aan de koning. Deze leenman, over het algemeen een graaf, markgraaf of hertog, was zelf ook leenheer. Deze vorsten verpachten het land aan plaatselijke edelen, over het algemeen kasteelheren, die dan weer hun trouw zweren aan de hertog/graaf/markgraaf. De kasteelheren verpachten tenslotte het land dan aan boeren die het bewerken. De boeren zijn eigenlijk geen leenman, maar slaaf. Ze zijn gebonden aan de grond die ze pachten en ze mogen niet zomaar weg. Als de grond van eigenaar wisselen, dan blijven de boeren daaraan vast zitten.

De boeren werden vaak uitgebuit door hun leenheer, en tegelijkertijd waren er ook nog veel plunderaars actief. De paus zag op een gegeven moment in dat dit heel slecht was voor het plaatselijke moraal van boeren en dat dit opstanden in de hand werkte. Ook dit was een reden om de kruistochten in leven te roepen. De plunderaars werden verzocht om in plaats van de lokale christelijke bevolking te terroriseren, naar het oosten te trekken en daar de heidenen in de pan te hakken.

De beweging die zich onder andere bezig hield met het kanaliseren van het geweld van de Christelijke wereld naar de Islamitische wereld staat bekend als de **Pax Dei** (Godsvredebeweging). Deze beweging hield zich ook bezig met het ontwikkelen van de riddercode. Voorheen waren ridders eigenlijk gewoon uitschot te paard, maar vanaf nu moesten ze zich aan een set regels houden. Dit is het begin van de riddermoreel en de zaken omtrent eerzaamheid en vroomheid, die pas veel later, in de renaissance, hun hoogtepunt zullen beleven.

De Pax Dei kan gezien worden als een barmhartige daad van de kerk om de boeren het leven gemakkelijker te maken, maar de middeleeuwen zouden de middeleeuwen niet zijn als er geen andere belangen speelden. Een zekere Benedictijner orde, de **Orde van Cluny**, had een grote vinger in de pap in deze beweging. Deze orde was gevormd in de 10e eeuw en was de eerste in een grote hervormingsbeweging in het kloosterleven. Deze orde plaatste zich direct onder de paus en wilde niks meer te maken hebben met de wereldlijke machthebbers. Ze wilden meer terug naar de oorsprong, terug naar de vroomheid en af van het pompeuze imago wat het kloosterleven had opgebouwd. Op het eerste gezicht een hele goede beweging zou je zeggen. Echter viel ook de Orde van Cluny in de 11e en 12e eeuw ten prooi aan de wereldlijke verleiding.

Dit heeft tot gevolg dat er weer tig andere **kloosterorden** in het leven geroepen worden. Deze orden beginnen allemaal met een laagdrempelige insteek, dat wil zeggen dat iedereen welkom is om mee te doen. Bij bijna al deze orden blijkt dat het niet mogelijk is om zonder financiele steun van de adel rond te komen. Daarom blijft het de adel die zich de hoge geestelijke posities toe-eigenen. In feite kun je jezelf dus gewoon naar binnen kopen, zolang je er dus maar genoeg geld tegenaan gooit.

Voor de onderste laag van de bevolking was dit natuurlijk niet mogelijk. Als zij bij een klooster wilden, dan konden ze vaak nog niet eens monnik worden. Ze mochten dan arbeid verrichten ten gunste van het klooster om de monniken te onderhouden. Denk hierbij aan het land bewerken, het eten bereiden, het klooster schoonhouden en het uitbouwen van het klooster. Eigenlijk verrichte de onderste laag dus dezelfde arbeid in het kloosterleven als in hun normale leven, simpele arbeid.

Vandaar dat deze onderste laag van de bevolking in de **standenmaatschappij** aangeduid wordt als de laboratores (zij die werken). De standenmaatschappij bestaat formeel gezien uit **drie standen**, de oratores, bellatores en de laboratores. Met de oratores (zij die bidden) wordt de clerus, geestelijke stand, bedoeld. Dit is de eerste stand. Onder de bellatores (zij die vechten) verstaat men de adel. Dit is de tweede stand. De laboratores, iedereen die niet onder de adelstand valt en niet tot de clerus gerekend wordt, is de derde stand. In de vroege middeleeuwen is het eerder regel dan uitzondering dat de adelstand vertegenwoordigt wordt door mensen met een vermogen en dat de derde stand alleen maar uit simpele boeren en andere arbeiders en sloebers bestaat.

De **sociale mobiliteit** (in hoeverre het mogelijk is om de maatschappelijke ladder te beklimmen) lag dus op het eerste gezicht vrij laag, en werd er eigenlijk ook niet veel groter op door bij de geestelijke stand te gaan. Desalniettemin was het niet meer nodig dat bijna de gehele onderste laag van de bevolking op het land werkte. Door de invoering van het **drieslagstelsel**, een innovatie in de landbouw die het mogelijk maakte om twee keer zoveel en meer divers te oogsten, en een ploeg die beter geschikt was voor de harde grond in Europa kon een deel van de bevolking zich gaan specialiseren. Over het algemeen ging dit gepaard met **urbanisatie**, de vorming van steden en de trek er naar toe.

In de steden kon men zich meer ontplooien en trad specialisatie op. Ook kwamen er in de 13e eeuw de eerste vormen van scholen op, in de vorm van **Universiteiten en Kathedraalscholen**. Dit was uiteraard wel weer grotendeels bedoeld voor de adel, maar door de specialisatie in de steden en de welvaart die daaraan verbonden was werd het in een aantal gevallen ook mogelijk om naar dit soort scholen te gaan zonder uit de adelstand te komen. De sociale mobiliteit ligt in deze tijd dus niet zo laag als het lijkt.

De Middeleeuwen staan in het Engels bekend als 'the Dark Ages', het donkere tijdperk, omdat dit een tijd zou staan waarin ontwikkeling stilstond, of zelfs achteruit ging. Maar al het bovenstaande bij elkaar opsommend blijkt het tegendeel waar te zijn. Overal gebeurt van alles en nog wat, en het heeft ook nog eens allemaal met elkaar te maken.