Mapa

**Mapa** – graficzne przedstawienie na płaszczyźnie danego obszaru np. części powierzchni **Ziemi** lub innego ciała niebieskiego czy układu gwiazd.

Kreśleniem map, metodami sporządzania oraz sposobami ich wykorzystywania zajmuje się nauka zwana **kartografią**.

Do kartowania powierzchni Ziemi używa się różnych metod, m.in. tradycyjnej fotografii lotniczej, promieni laserowych, mikrofali, a także aparatury wykorzystującej promieniowanie podczerwone. Przy tworzeniu map wykorzystuje się wiele **odwzorowań kartograficznych** (metod przedstawienia obiektów trójwymiarowych w dwóch wymiarach). Mapy szczegółowe, wymagające stałego uaktualniania, przechowywane są w postaci cyfrowej w komputerach, tak aby niewielkie zmiany mogły być wprowadzane bez konieczności ich ponownego kreślenia.

## Prehistoria

Odtwarzanie scen z życia własnego otoczenia należy do najstarszych form zachowań człowieka – uważa się, że proceder ten jest równie stary co ludzka mowa. Czasy powstawania pierwszych takich przedstawień rytych w skałach datuje się bowiem na okres paleolitu górnego (ok. 40 000—10 000 p.n.e.). Ryty te nazywane petroglifami, były w większości schematycznymi obrazami najbliższych okolic, pełniącymi przy okazji funkcje podobne do tych, które pełnią współczesne mapy.

Jedną z pierwszych wyrytych na ścianie map, stworzoną przede wszystkim do celów orientacyjnych są tzw. Petroglify z Bedoliny znajdujące się w alpejskiej dolinie Val Camonica we Włoszech.

## Historia

### **Mapy starożytne i średniowieczne**

#### **Mapy cywilizacji zachodnich**

W kręgu kultur starożytnych cywilizacji zachodnich – takich jak Babilonia, Persja, Grecja czy Rzym – mapy pełniły już rozmaite ważne funkcje: służyły pokazaniu wielkości świata, objaśnieniu jak świat ten powstał, bądź zobrazowaniu panujących wierzeń religijnych. Zastosowanie w planowaniu podróży czy nawigacji było wówczas marginalne, z powodu ograniczeń ich **skali** i szczegółowości.

Do dzisiejszych czasów przetrwało stosunkowo niewiele map, jednak zachowane źródła pisane pozwalają przypuszczać, że mapy świata i poszczególnych jego regionów sporządzano już od VII w. p.n.e. Na przykład ilustracja Hekatajosa z Miletu (ok. 550—ok. 480 p.n.e.) znanej jako *Períodos gḗs* (pl. *Obejście Ziemi*) pokazuje świat w postaci otoczonego oceanami dysku, obejmującego Europę, Azję i Afrykę.

W czasach starożytnych Aleksandria, dzięki dziełom zgromadzonym w Bibliotece Aleksandryjskiej, była głównym ośrodkiem studiów geograficznych. W III w. p.n.e. jej zarządca Eratostenes z Cyreny stworzył jedno z pierwszych dzieł na ten temat noszące tytuł *Geōgrafikà* (pl. *Geografia*), w którym opisał i zilustrował mapami cały znany sobie świat. Podczas pracy nad mapami Eratostenes wykorzystywał osiągnięcia ówczesnej arytmetyki i geometrii.

Naukowe metody Eratostenesa rozwinął następnie Klaudiusz Ptolemeusz, który w swoim dziele *Geōgrafikē hyfēgēsis* (pl. *Wstęp do kreślenia map świata*, lub po prostu *Geografia*) zawarł 8 000 obiektów znanych kulturze grecko-rzymskiej, oznaczonych **współrzędnymi geograficznymi**, oraz wyjaśnienie w jaki sposób zastosować wiedzę geometryczną, by umieścić je w siatce południków i równoleżników, zwanej siatką kartograficzną.

U schyłku starożytności oraz w średniowieczu twórcy map wykazywali małe zainteresowanie kultywowaniem greckich tradycji kreślarskich. Ówczesnym autorom map częściej przyświecał cel uwydatnienia pewnych poglądów politycznych (np. *Tabula Peutingeriana* – IV wiek) czy religijnych (m.in. mozaika z Madaby, *Mappae mundi*), aniżeli chęć dotrzymania wierności zasadom geografii i geometrii.

#### **Mapy chińskie**

W Chinach powstawały mapy astrologiczne (np. Mapa gwiazd z Dunhuang), które próbowały pokazać wpływ ruchów gwiazd na ludzkie losy.

### **Mapy nowożytne i współczesne**

Pierwsze dokładne mapy wielkoskalowe pojawiły się około 1580 roku.

Nowoczesne mapy Ziemi wykonywane są przy użyciu satelitów poruszających się po niskich orbitach i wykonujących serie zdjęć stereoskopowych, z których można przygotować trójwymiarowy obraz.

## Podział map

### **Ze względu na skalę**

Mapy dzielą ze względu na **skalę** w jakiej zostały wykonane, podział ten według *Ordnance Survey*, oficjalnej organizacji odpowiedzialnej za sporządzanie map w Wielkiej Brytanii, wygląda następująco:

* do *1:25 000* – mapa wielkoskalowa (topograficzna);
* *1:25 000—1:100 000* – mapa średnioskalowa (przeglądowo-topograficzna);
* od *1:100 000* – mapa małoskalowa (przeglądowa).

### **Ze względu na treść**

**Ogólnogeograficzne:**

* mapa fizyczna (hipsometryczna);
* mapa polityczno-administracyjna;

**Tematyczne (specjalne):**

* mapa przyrodnicza;
	+ mapa klimatyczna;
	+ mapa geomorfologiczna;
	+ mapa glebowa;
	+ mapa hydrologiczna;
	+ mapa sejsmiczna;
	+ mapa wulkaniczna;
* mapa inżynieryjna;
	+ mapa ewidencyjna;
	+ mapa górnicza;
	+ mapa urbanistyczna;
* mapa społeczno-polityczna;
	+ mapa historyczna;
	+ mapa komunikacyjna;
	+ mapa przemysłowa;
	+ mapa zaludnienia.

## Powiązane pojęcia

* generalizacja mapy;
* geodezja;
* geografia;
* kartografia;
* skala mapy;
* współrzędne geograficzne;
* Ziemia.

## Źródła

#### Bibliografia:

* *Słownik naukowo-techniczny Hutchinsona*. Wydawnictwo EM, wydanie I, Warszawa 1997 [ISBN 83-86396-40-7]