Kopalnia Szarlej

**Kopalnia Szarlej** – zlikwidowana kopalnia rud cynku (galmanu), która istniała na terenie obecnych Piekar Śląskich-Szarleja. Została założona w 1811 roku, działała do około 1896 roku; do połowy XIX wieku była największą i najbogatszą kopalnią rud cynku na Górnym Śląsku (pozostałe znaczące zakłady to Nowa Helena i Cecylia), jedna z największych kopalń galmanu w Europie.

 Historia kopalni

Granice pola kopalni Szarlej, zaznaczono m.in. szyby Schmidt; fragment niemieckiej mapy geologicznej z 1912 roku. Kolorem pomarańczowym zaznaczono złoże galmanu

Kopalnia została założona w 1811 roku przez firmę Georg von Giesches Erben. W latach 1811–1812 przedsiębiorstwo Georg von Giesches Erben uzyskało nadania górnicze na kopalnie: Sucha Góra, Schoris, Gabe Gottes, Georgssegen i Szarlej (według innego źródła założycielami byli Donnersmarckowie). Nadania na kopalnię Szarlej nastąpiły 5 sierpnia i 2 września 1811 roku. Kopalnia została założona, wytyczona i przygotowana do eksploatacji górniczej w 1812 roku (według Romana Majorczyka kopalnia została założona już w XVIII wieku przez Georga von Giesche; mieli w niej pracować gwarkowie sprowadzeni z Olkusza, Giesche założył jednak kopalnie Jerzy i Bernard; według innego źródła kopalnia powstała około 1743 roku).

Pole wydobywcze kopalni Szarlej wynosiło 175 318 m² (według innego źródła pole górnicze wynosiło 380 991 m²). Wydobycie prowadzono metodą odkrywkową poprzez tworzenie teras. Złoże zalegało około od 1 do 4 łatrów pod powierzchnią ziemi (około 2 do 8 metrów); wydobycie prowadzono w dwóch odkrywkach (niem. *Aufdeckarbeit*): wschodniej i zachodniej, głębokość odkrywek przed 1849 rokiem dochodziła do 31 i 33 metrów. Urobek lepszej jakości (tzw. *stückgalmei* oraz minerały ołowiu) był transportowany na powierzchnię taczkami przez kobiety, następnie zwałowano go w pobliżu drogi biegnącej z Bytomia do Piekar Śląskich. Materiał zanieczyszczony i wymieszany z gliną kierowano do wapiennych osadników, gdzie był łączony z wodą i oddzielany z wykorzystaniem procesu sedymentacji. Wydobycie metodą odkrywkową obejmowało początkowo złoża znajdujące się ponad poziomem wód gruntowych i wstępnie było bardzo niewielkie. Wraz z zejściem poniżej tego poziomu pojawił się problem bardzo silnego napływu wody, dlatego w 1814 roku zamontowano niskoprężną parową maszynę odwadniającą.

Ze względu na dopływ wód gruntowych prowadzono także wydobycie metodą podziemną (przed 1853 rokiem zgłębiono szyb Erbreich)  systemem komorowo-filarowym, szybem o głębokości od 8 do 12  łatrów (około 16 do 24 metrów), obsługiwane przez niego pole szybowe było długie na około 20 do 25 łatrów (około 40 do 50 metrów, dane z około 1859 roku). Około połowy XIX wieku wyciąg szybowy składał się z dwóch klatek poruszanych parową maszyną wyciągową o mocy 6 koni, wydajność pracy wynosiła 200 wyciągniętych wózków na 10 godzin. Urobek w wózkach o ładowności 300 kg był transportowany po szynach do dużej płuczki, założonej przez Rudolfa von Carnalla, oddalonej od miejsca wydobycia o ponad 1200 metrów. Odcinek ten podzielono na trzy 400-metrowe części, w obrębie których młodzi chłopcy pracujący po 8 godzin dziennie pchali pełne i puste wózki.

W 1816 roku wydobycie galmanu w kopalni Szarlej wyniosło 45 747 cetnarów (około 2353,55 tony), przy koszcie własnym 3 groszy 3½ feniga. Do 1821 nie wydobywano rocznie więcej niż 100 000 cetnarów. Udziały kopalni Szarlej w postaci 30½  kuksa posiadał hrabia Henckel von Donnersmarck w 1847 roku, takim samym udziałem dysponował również  Hugo I Henckel von Donnersmarck. 57 kuksów należało do firmy Georg von Giesches Erben, część także do Schaffgotschów i Karola Goduli. Również John Baildon nabył udziały kopalni w latach 1820–1826.

W 1821 uzyskano dwa dodatkowe nadania pól górniczych, od 1822 prowadzono nieprzerwane wydobycie do co najmniej 1848 roku, a w 1825 roku otrzymano jeszcze jedno nadanie.

W latach 1822–1823 roczne wydobycie galmanu wyniosło od 180 do 200 tysięcy kwintali (w 1823 roku wydobyto 276 195 cetnarów rudy). Koszt uzyskania jednego kwintala wynosił przeciętnie 2 grosze, a sprzedawano go do dalszej przeróbki za 10 groszy, co generowało bardzo duży zysk, w 1823 roku było to przeszło 3 miliony talarów. Urzędnik kopalni, Artur Miller pisał: „Interes był doskonały [...] Galman szedł jak słoma, dostawało się za niego sporo talarów. Duża część cynku, wytopionego w piekarskich hutach, należących do tych samych właścicieli co kopalnie, ładowano na furmanki i wożono do Odry, skąd wędrował do Szczecina, a potem dalej do Szwecji, Danii, Ameryki i Indii. Duża część szła na potrzeby Niemiec”.

W 1828 w wyniku spadku ceny cynku kopalnia ograniczyła liczebność załogi do ¼ stanu wyjściowego, ponadto pracownikom obniżono wynagrodzenia o połowę. Pierwsza wysokoprężna parowa maszyna odwadniająca została zainstalowana w kopalni w 1834 roku, a w latach 40. XIX wieku zbudowano pierwszą płuczkę mechaniczną. Do lat 30. XIX wieku kopalnia dostarczała więcej galmanu niż wszystkie pozostałe w regionie. Do 1845 roku była to najbardziej dochodowa kopalnia galmanu (w 1845 roku kopalnia zapewniła 3 086 760 talarów zysku), przyniosła 66,3% ogólnego dochodu z kopalń galmanu w regionie, a udziały kopalni były sprzedawane po bardzo wysokiej cenie. Natrafiano także na niewyeksploatowaną wcześniej galenę. W 1853 roku wydobycie rudy ołowianej w Szarleju wyniosło 22,5% wydobycia regionu i było największe po kopalni Fryderyk Pierwszy milion cetnarów wydobyto w 1856 roku. W 1858 roku w kopalni Szarlej wydobyto 1 090 733 centary galmanu przy zatrudnieniu 997 osób. Roczne wydobycie galmanu w kopalni dochodziło do 1,5 mln cetnarów<(około 77 tys. ton). Urobek z trafiał do huty Paweł (Paulshütte) koło Mysłowic.

Zachował się następujący opis kopalni:

Z kolei Józef Lompa w 1856 roku określił Szarlej mianem „sławnego miejsca w machiny i kopalnie galmanu i ołowiu”.

2 listopada 1864 roku w kopalniach Szarlej i Wilhelmine miała miejsce powódź błotna, przez co zginęło 14 osób.

Odwadnianie wyrobisk w latach 40. XIX wieku uzyskiwano poprzez wykorzystanie trzech silników parowych o łącznej mocy 54 koni parowych, woda tłoczona była wówczas z głębokości 40 metrów. Około 1845 roku w kopalni pracowało w przybliżeniu 500 osób, wydobyto wówczas 527 931 cetnarów galmanu. Założone w 1953 roku Śląskie Towarzystwo Akcyjne dla Górnictwa i Hutnictwa nabyło udziały kopalni w latach 50. XIX.