Chú thích 1 Cr Thư 1 gửi tín hữu Côrintô

Ông thánh Bảo Lộc gửi lời thăm các bồn đạo thành Corinthô và tạ ơn Đức Chúa Lời đã soi sáng mở lòng cho dân ấy lở lại Đạo; khuyên mọi người hợp một lòng một ý vuối nhau, chớ sinh bè đảng và tranh cạnh; ta thuộc về Đức Chúa Jêsu cả thảy; phải dùng những lời đơn sơ thật thà mà giảng về Đức Chúa Jêsu; Đức Chúa Lời chê ghét sự khôn ngoan, kiêu căng thế gian này mà kén chọn kẻ hèn hạ yếu đuối cho được chống lả kẻ sang trọng mạnh sức thế gian, để chẳng ai được phô mình trước mặt Đức Chúa Lời.

## TÓM LẠI ĐOẠN I CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Tựa: 1-3, lời đề thư, lời chào mừng.

4-7: lời khên bồn đạo Corinthô được ơn dư rật.

8-9: trông cậy kẻ có đạo được vững vàng

10-12: trách kẻ có đạo chẳng hợp một ý vuối nhau.

13-17: ta thay thảy phải làm tôi một Đức Chúa Jêsu mà thôi; có một Đức Chúa Jêsu chuộc tội cho ta. Bồn đạo Corinthô sinh bè bối vì mê sự khôn sáng phần đời.

17-18: chẳng phải sự khôn sáng phần đời làm cho ta được rỗi, bèn là Đức Chúa Jêsu và cây thánh giá Người.

19: Đức Chúa Lời chê ghét sự khôn sáng kiêu căng phần đời.

20-21: Người chẳng kén chọn kẻ ấy;

22-24: sự khôn sáng thế gian nghịch cùng Đức Chúa Jêsu,

25: cũng nghịch vuối sự khôn sáng Đức Chúa Lời.

26-28: Đức Chúa Lời kén chọn kẻ yếu đuối mê muội.

29-31: Chớ có ai cậy tài sức mình; một phải phô mình vì Đức Chúa Lời mà thôi.

1. Hãy xem lời đề thư Roma, I, 1.—Ông Sosthenê là kẻ giúp việc ông thánh Bảo Lộc, TRUYỆN CÁC TÔNG ĐỒ XVIII, 17. Khi ấy ông Timotheô không còn ờ đấy, ông thánh Bảo Lộc đã sai người thăm bồn đạo trong xứ Maceđonia và thành Corinthô. TRUYỆN, XIX, 22; I COR. IV, 17; XVI, 10.

2. “Kẻ nên thánh trong Chúa Jêsu Kirixitô” nghĩa là kẻ thuộc về Hội thánh.—“Gọi làm thánh” các bồn đạo thuộc về Đức Chúa Jêsu cùng về Hội thánh thì phải nên thánh, mới xứng hợp; cho nên các tông đồ vốn gọi kẻ có đạo là các thánh.—“Ở nơi mình và ở nơi ta,” nghĩa là ở thành Corinthô và ở thành Ephesô đây là nơi ông thánh Bảo Lộc viết thư này. Khi ông thánh Bảo Lộc viết thư thì người có ý làm ích cho hết các bồn đạo mọi nơi; hễ nơi nào các bồn đạo được thư người thì bồn đạo các nơi khác cũng muốn thông công mà xem thư ấy, cho nên dần dần gửi những thư ấy mọi nơi để mọi nơi bồn đạo được nhờ.

3. Hãy xem ROM. I, 7.

4. Các bồn đạo đã được lở lại đạo và được nhiều ơn Chúa Thánh Thần ban cho. XII, XIII, XIV.

5-8. Các bồn đạo thành Corinthô thông thuộc các lẽ đạo và chẳng thiếu ơn nào cho được rỗi, miễn là vững vàng đến ngày Đức Chúa Jêsu dên phán xét, là ngày phán xét riêng trong giờ chết và ngày phán xét chung trong kì tận thế.

9. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi, chẳng bỏ ai, miễn là không cố tình bỏ Người trước.

10. Các bồn đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, cho nên phải hợp một lòng một ý vuối nhau; chớ có ai si tình bè đảng mà xé mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

11. Bà Chloe là người bồn đạo danh tiếng ở thành Corinthô; kẻ thân thuộc về nhà bà Chloe đã đi thăm ông thánh tông đồ đang giảng đạo ở thành Ephesô và đem tin cho ngườ biết ở thành Corinthô sinh những bè đảng trong hội giáo.

12. Ông thánh Bảo Lộc, ông thánh Phêrô (tiếng heber. gọi là Cepha) và ông Apollô hợp một lòng một ý vuối nhau; song có kẻ cậy mình thuộc về ông thánh Phêrô, ông thánh Bảo Lộc, ông Apollô, lấy những lẽ bày đặt hư vô mà kéo bè; cho nên ông thánh Bảo Lộc bảo mọi người phải thuộc về Đức Chúa Jêsu, vì các đấng giảng đạo là đầy tớ, là kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu cả thảy.

13. Có một Chúa Kirixitô chuộc tội cho mọi người; chẳng nên cậy trông Đấng nào khác cho được rỗi linh hồn; ta chịu các phep trong Đạo nhân danh Đức Chúa Jêsu. Dù các tông đồ rửa tội cho ai mặc lòng thì cũng chẳng nên nghĩ rằng kẻ ấy chịu phép rửa tội nhân danh các tông đồ. Kẻ làm các phép trong Đạo thì làm thay mặt thay quyền Đức Chúa Jêsu, song chính Đức Chúa Jêsu làm cho phép ấy sinh ơn trong lòng ta.

14-15. Ông thánh Bảo Lộc họa mới rửa tội cho kẻ lở lại đạo, người giáo việc ấy cho các đầy tớ; bởi đấy càng chẳng có lẽ nào mà ai nghĩ lầm đã chịu phép rửa tội nhân danh người và phô mình thuộc về người mà sinh bè bối.—Về Crispô, hãy xem TRUYỆN, XVIII, 15; về Caiô, hãy xem ROM. XVI, 23.

16. Về nhà Stephana, hãy xem XVI, 15 sau này

17. Việc chính các tông đồ làm là sự giảng đạo; còn rửa tội thì để các đấng khác giúp việc làm, kẻo các tông đồ phương trở giảng Đạo. Đức Chúa Jêsu cũng đã làm như vậy, hãy xem JOAN. IV, 2.—Vả lại ông thánh Bảo Lộc giảng đạo cho thiên hạ thù chẳng dùng những lời văn hoa khôn khéo phần đời, một cậy nhờ công nghiệp Đức Chúa Jêsu chuộc tội mà thôi. II PETR. I, 16.

18. Kẻ phần đời nghĩ mình là khôn sáng chẳng ưa thích lời giảng dạy về cây thập giá cùng về Chúa cứu Thế chịu nạn chịu chết chuộc tội cho thiên hạ, lại kể sự ấy là dại dột; song kẻ tin cậy ơn Chúa chuộc tội mới được rỗi.

19. Đức Chúa Lời khinh chê kẻ cậy mình khôn ngoan thông sáng phần đời. ISAIA. XXIX, 13.

20. ISAIA. XXXIII, 18. Lời này rất thật, hãy xem trong sử kí về các quân tử đã dạy và ăn ở là thế nào; chớ thì chẳng có sự dại dột nào mà kẻ ấy chẳng bày đặt. Phần nhiều sự dữ trong các dân thiên hạ từ thuở xưa cho đến rầy thì bởi các quân tử dạy những sự trái nghịch làm cho các dân mắc phải sự giả dối, lạc đàn công chính. Theol. dogm. T. II, tr. 593 v. v.

21. JOAN. I, 20: ROM. I, 20. Thế gian chẳng dùng sự khôn sáng mình cho được biết Đức Chúa Lời và thờ phượng Đức Chúa Lời, nó lại dề duôi sự khôn sáng Đức Chúa Lời tỏ ra trong các việc Người đã dựng nên. Cho nên Đức Chúa Lời cũng khinh chê kẻ cậy mình kiêu ngạo làm vậy. Còn kẻ khiêm nhường vâng nghe lời giảng tin lành thì sẽ được rỗi. Đức Chúa Lời vốn chống lả vuối kẻ kiêu căng mà ban ơn cho kẻ khiêm nhường.

22-23. Quân Phariseô muốn xem những phép lạ trên lời, MATTH. XII, 38; còn người grecô thì chỉ thích nghe những lời khôn ngoan phần đời; còn lời giảng dạy về cây thập giá và sự Đức Chúa Con ra đời chịu nạn chịu chết vì tội thiên hạ thì lấy làm chói tai, chẳng khứng nghe.

24. Vì Đức Chúa Jêsu, Đạo Người giảng dạy và ơn chuộc tội, ấy là sức mạnh và sự khôn ngoan Đức Chúa Lời, ai săn lòng cậy nhờ thì được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời ở đời này và được phần phúc thanh nhàn đời sau vô cùng.

Ông thánh Bảo Lộc giảng dạy chẳng dùng những lời cao và sự khôn ngoan phần đời, bèn là nương ơn Chúa Thánh Thần. Những lời người đã rao truyền, dù người ta lấy làm ngu muội, song thật là sự khôn ngoan mầu nhiệm Đức Chúa Lời; kẻ theo sự khôn ngoan xác thịt chẳng có thể hiểu được; chỉ có kẻ thuộc về Chúa Thánh Thần mới hiểu biết được mà thôi.

25. Nghĩa là sự mầu nhiệm cây thánh giá Đức Chúa Jêsu kẻ khôn ngoan phần đời lấy làm dại dột thì khôn ngoan hơn mọi sự khôn sáng thế gian, vì sự mầu nhiệm đã cứu chữa cả và thiên hạ làm cho loài người ta nên con cái Đức Chúa Lời và được thông công sự cả sáng trên lời; lại sự mầu nhiệm Đức Chúa Con hạ mình xuống chịu nạn chịu chết mà kẻ cậy mình sang trọng quyền thế phần đời dề duôi kinh chê là yếu đuối thì mạnh sức hơn mọi sự thế gian vì đã thắng trận ma quỉ thế gian xác thịt. Cây thánh giá đã nên sang trọng vinh hiền trong khắp cả và thế gian. Đức Chúa Jêsu chẳng dùng khí giới, một dùng cây thánh giá mà thắng trận thế gian.

26-29. Loài người muốn thắng trận thì kén chọn kẻ khôn sáng, kẻ thần thế, kẻ sang trọng phần đời; song Đức Chúa Lời muốn cứu chữa loài người ta thì dùng mười hai người thủy cơ dốt nát, yếu đuối hẹn hạ mà bắt cả và thiên hạ suy phục Người trong Hội thánh. Cho nên chẳng có ai nên cậy mình trước mặt Đức Chúa Lời. Ta nhờ quyền phép Chúa đoái thương thì mới được rỗi.

30. Đức Chúa Lời thương loài người ta thì sai Con một Người, là Đức Chúa Jêsu, cho được giảng dạy sự khôn ngoan chân thật và cứu chuộc loài người ta. JER. XXIII, 5.

31. JEREM. IX, 23; II COR. X, 17. Ai cậy sức riêng mình thì hư mất, còn ai cậy trông Chúa thì được rỗi.

## TÓM LẠI ĐOẠN II, CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Câu 1: Ông thánh Bảo Lộc giảng đạo, chẳng dùng hững kiểu nói cao trọng khôn sáng phần đời.

2: Người giảng Đức Chúa Jêsu, đã phải đóng danh vào cây thập giá mà cứu chuộc thiên hạ.

4-6: Người cậy nhờ quyền phép sức mạnh Đức Chúa Lời, là làm những phép lạ cùng việc cả thể mà làm chứng về Đức Chúa Jesu.

7-9: Ông thánh tông đồ giảng những sự mầu nhiệm về Chúa Kirixito, là Con Đức Chúa Lời ra đời chuộc tội cho thiên hạ.

10-11: Ấy là những sự mầu nhiệm vượt quá khỏi sự trí khôn loài người ta suy hiểu chẳng được, mà Chúa Thánh Thần đã tỏ ra cho ta biết.

12-13: Người nương cậy quyền phép Chúa Thánh Thần mà rao giảng những sự mầu nhiệm ấy, chẳng có dùng kiểu cách khôn sáng phần đời đâu.

14-16: Kẻ theo tính xác thịt chẳng suy hiểu được những sự cao trọng ấy; kẻ thuộc về Chúa Thánh Thần mới hiểu biết mà chớ.

1. Khi giảng Đạo phải cứ kiểu cách đơn sơ xứng về Đức Chúa Lời muốn làm ơn ích cho mọi thứ người, chẳng nên cứ kiểu cách các quân tử phần đời mà luống công. Các đấng giảng Đạo điều phải bắt chước Đức Chúa Jesu đã giảng dạy vừa têm trí mọi người.

2. Cốt mọi sự phải giảng dạy thì qui về Chúa cứu Thế ra đời, chuộc tội thiên hạ; ấy là chuẩn đích các lời Kinh thánh và các sự mầu nhiệm trong Đạo Thiên Chúa.

3. Ông thánh Bảo Lộc yếu đuối về phần xác và hằng gặp phải sự gian nan khổ sở; Đức Chúa Lời đã định như làm vậy cho được tỏ ra Đạo Thánh Người chẳng nương tựa những sự cao trọng thế gian này, một nương nhờ quyền phép Chúa mà thôi.

4. Ông thánh tông đồ chẳng muốn dùng những lời khôn sáng phần đời mà giảng Đạo, một sự cứ khôn ngoan và sức mạnh Chúa Thánh Thần. Kẻ giảng Đạo cũng phải cứ cách ấy, là khi toan giảng dạy thì suy những lời Đức Chúa Lời, là lời Kinh thánh và lời Hội thánh xứng hợp vuối những điều muốn cắt nghĩa; lại dùng lời cầu nguyện cho được nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho. Chớ có bao giờ dám giảng dạy khi chưa dọn mình kĩ lưỡng vừa sức mình.

5. Nhân đức tin chẳng giựa vào lời loài người ta, bèn là giựa vào lời Đức Chúa Lời. Phải tin các lẽ Đạo chẳng phải vì các lẽ ấy xứng hợp vuối trí khôn, là tài năng tự nhiên; bèn là vì Đức Chúa Lời thông minh vô cùng, thật thà vô cùng, đã phán truyền các lẽ đạo ấy; chẳng vậy nhân đức tin chẳng còn phải là nhân đức tin, là nhân đức quá tính tự nhiên. Theol. Dogm. TOM. II, pag. 357-415.

6. Ông thánh tông đồ giảng cho các bốn đạo sự khôn ngoan Đức Chúa Lời, chẳng phải giống như sự khôn sáng các quân tử và kẻ cả phần đời, là kẻ phô mình được sự khôn sáng, song luống công vô ích và sẽ hư di làm một vuối sự khôn ngoan mình mà chớ.

7. Sự khôn ngoan Đức Chúa Lời là Đạo thánh Người đã phân định phán dạy cho thiên hạ được rỗi linh hồn và được sự cả sáng đời sau.

8. Những kẻ cả trong dân Judeu chẳng khứng nhận biết Chúa cứu Thế thì đóng danh Người vào cây thập giá; song kẻ ấy chẳng chữa mình được vì bởi tại tội mình mới ra tối tăm như vậy. Lời Kinh thánh hợp vuối các việc lạ cả Đức Chúa Jesu làm trước mặt dân điều làm chứng tỏ tường Người là Đấng cứu Thế ra đời.

9. Những kẻ ấy cậy sự khôn sáng mình chẳng hiểu biết được những sự mầu nhiệm Đức Chúa Lời sắm để cho kẻ có lòng tin cậy kính mến Người, nghĩa là những ơn Chúa cứu Thế ở đời này và sự cả sáng đời sau. Ông thánh Bảo Lộc nhắc đến lời ông ISAIA. LXIV, 4; LXV, 17 đã nói tiên tri về dân Israel phải lưu đày ở Babylon lại được lở về đất mình, ấy là hình bóng chỉ về cả và thiên hạ sẽ được nhờ ơn Chúa cứu Thế mà thoát khỏi quyền phép ma quỉ.

10. Những sự mầu nhiệm về Đấng cứu Thế, bởi sức tự nhiên chẳng ai suy biết được; song các tông đồ được nhờ ơn Chúa Thánh Thần soi sáng thì nhận biết những ơn cả thể ấy mà rao giảng cho thiên hạ.

11. Chúa Thánh Thần thông công bản tính Đức Chúa Lời, thâu suốt mọi sự mầu nhiệm trong bản tính Đức Chúa Lời, mà Người đã tỏ ra cho các tiên tri và các tông đồ; chẳng vậy thiên hạ chẳng nhận biết đươc những sự mầu nhiệm ấy bao giờ.

12. Các tông đồ chẳng cậy nhờ sự khôn sáng đời này, một nhờ ơn Chúa Thánh Thần ngự trong lòng mình mà bày giãi những sự mầu nhiệm trong Đạo Thiên Chúa.

13. Bởi đấy các tông đồ giảng dạy những sự mầu nhiệm ấy thì chẳng dùng những lời khôn sáng đời này, một cứ sự khôn ngoan Chúa Thánh Thần mà giải nghĩa những sự ấy; lấy những sự thiêng liêng mà bày giãi những sự thiên liêng cho xứng hợp.

14. Người xác thịt là kẻ cậy nhờ sự khôn sáng phần đời chẳng khứng nhận biết những sự mầu nhiệm Chúa Thánh Thần, một kể là dại dột. Kẻ được cậy nhờ ơn Chúa Thánh Thần mới suy xét được những sự mầu nhiệm trong Đạo; vì chưng sự tin Đạo chẳng phải bởi sức tự nhiên, bèn là bởi ơn Đức Chúa Lời ban.

15. Kẻ được nhờ ơn Chúa Thánh Thần soi dẫn, là kẻ tin phục sự Đạo cùng vâng theo Hội thánh Đức Chúa Jesu đã lập cho được giảng Đạo thay mặt Người mà đã ban Chứa Thánh Thần phù hộ cho, thì kẻ ấy có mực thước chắc chắn mà xét đoán sự gì phải trái, lành dữ tội phúc là thế nào. Còn kẻ cậy mình khôn sáng phần đời thì chẳng đoán xét được người ấy vì nó chẳng vịn lấy được lẽ chắc chắn làm mẫu mực mà doan18 xét cho khỏi sai lầm. Trong những câu này, dù ông thánh Bảo Lộc nói chung, song người cũng có ý sửa trách những kẻ trong bốn đạo thành Corintho hay cứ ý riêng mình mà xem xét những sự mầu nhiệm trong Đạo và những lời các tông đồ giảng dạy cùng việc các đấng ấy làm.

16. ISAIA. XL, 13. Lẽ nào người xác thịt chỉ cậy nhờ sự khôn ngoan tự nhiên mà cả đám đoán xét các tông đồ là kẻ nương nhờ sự khôn ngoan Đức Chúa Lời?

## TÓM LẠI ĐOẠN III, CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-3: Ông thánh tông đồ chẳng giảng được cho bốn đạo thành Corintho sự khôn ngoan cao trọng Đức Chúa Lời, bởi các bốn đạo ấy hãy còn mê xác thịt và giống như kẻ phần đời mà hay sinh bè đảng, chẳng tận tâm hợp làm một cùng Đức Chúa Jesu. Phi bác các bè đảng ấy đáng chê ghét;

4-9: mọi người phải thuộc về Chúa, chẳng có chuộc về kẻ giảng Đạo đâu, bởi vì các kẻ giảng Đạo, dù Bảo Lộc, dù Apollo, dù Cepha (Phero) chẳng qua là đầy tớ giúp việc Đức Chúa Jesu mà thôi.

10-15: Các đấng giảng Đạo giúp việc Đức Chúa Jesu mặc đòi ơn Chúa đã ban. Bốn đạo chẳng nên đoán xét cho các đấng ấy; Đấng đoán xét và thưởng phạt là Đức Chúa Jesu. Ai giảng dạy chắc thật thì sẽ được cả sáng; bằng ai theo ý riêng, tính mê tham, và sự khốn sáng đời này mà dạy những sự vô ích thì sẽ phải thiệt hại cùng việc mình đã làm sẽ cháy tan. Thật kẻ ấy còn có thể rỗi linh hồn được, song sẽ phải qua lửa luyện tội cho đến khi rửa mình sạch vẹn.

16-17: kẻ lỗi nặng mà hư đi thì sẽ hỏng mất đời đời.

18-20: Những sự thiệt hại ấy bởi sự mê xác thịt và sự khôn sáng thế gian này mà ra.

21-23: Chớ phô mình vì ai, chớ cậy mình sự gì; mọi sự điều là phương thế Đức Chúa Lời ban cho được rỗi; mọi sự ấy phải quy về việc linh hồn ta; còn linh hồn ta thì qui về Đức Chúa Jesu, mà Đức Chúa Jesu thuộc về Đức Chúa Lời và dẫn đưa mọi sự về cùng Đức Chúa Lời. Bấy giờ mọi sự điều sẽ hợp cùng Đức Chúa Lời cho lọn.

1. Bốn đạo thành Corintho, dù mà đã chịu lấy sự Đạo, song còn mê sự khôn ngoan đời này, còn yếu đức tin, cho nên ông thánh tông đồ chưa dạy được kẻ ấy những lẽ cao ý trong Đạo vì chưa chịu được. – ‘Kẻ thiêng liêng’, là kẻ lấy các lẽ đạo và ơn Chúa Thánh Thần làm mẫu mực trong việc làm, cách ăn nết ở. Còn ‘kẻ xác thịt’, là kẻ lấy ý riêng mình và tính tự nhiên làm mẹo mực trong các việc làm.

## TÓM LẠI ĐOẠN III, CỨ THỨ TỰ KỂ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-3: Ông thánh tông đồ chẳng giảng được cho bổn đạo thành Corintho sự khôn ngoan cao trọng Đức Chúa Lời, bởi các bổn đạo ấy hãy còn mê xác thịt và giống như kẻ phần đời mà hay sinh bè đảng, chẳng tận tâm hợp làm một cùng Đức Chúa Jêsu. Phi bác các bè đảng ấy đáng chê ghét;

4-9: mọi người phải thuộc về Chúa, chẳng có chuộc về kẻ giảng Đạo đâu, bởi vì các kẻ giảng đạo, dù Bảo Lộc, dù Apollo, dù Cepha (Phero) chẳng qua là đầy tớ giúp việc Đức Chúa Jêsu mà thôi.

10-15: Các đấng giảng Đạo giúp việc Đức Chúa Jêsu mặc đòi ơn Chúa đã ban. Bổn đạo chẳng nên đoán xét cho các đấng ấy; Đấng đoán xét và thưởng phạt là Đức Chúa Jêsu. Ai giảng dạy chắc thật thì sẽ được cả sáng; bằng ai theo ý riêng, tính mê tham, và sự khôn sáng đời này mà dạy những sự vô ích thì sẽ phải thiệt hại cùng việc mình đã làm sẽ chảy tan. Thật kể ấy còn có thể rỗi linh hồn được, song sẽ phải qua lửa luyện tội cho đến khi rửa mình sạch vẹn.

16-17: Kẻ lỗi nặng mà hư đi thì sẽ hỏng mất đời đời.

18-20: Những sự thiệt hại ấy bởi sự mê xác thịt và sự khôn sáng thế gian này mà ra.

21-23: Chớ phô mình vì ai, chớ cậy mình sự gì; mọi sự điều là phương thế Đức Chúa Lời ban cho được rỗi; mọi sự ấy phải qui về việc linh hồn ta; còn linh hồn ta thì qui về Đức Chúa Jêsu, mà Đức Chúa Jêsu thuộc về Đức Chúa Lời và dẫn đưa mọi sự về cùng Đức Chúa Lời. Bấy giờ mọi sự điều sẽ hợp cùng Đức Chúa Lời cho lọn. Ut sit Deus omina in omnibus. I COR. XV, 28.

1. Bổn đạo thành Corintho dù mà đã chịu lấy sự Đạo, song còn mê sự khôn ngoan đời này, còn yếu đức tin, cho nên ông thánh tông đồ chưa dạy được kẻ ấy những lẽ cao ý trong Đạo vì chưa chịu được. –“Kẻ thiêng liêng,” là kẻ lấy các lẽ đạo và ơn Chúa Thánh Thần làm mẫu mực tỏng việc làm, cách ăn nết ở. Còn “kẻ xác thịt” là kẻ lấy ý riêng mình và tính tự nhiên làm mẹo mực trong các việc làm.

2. “Sữa” chỉ những lẽ đạo đơn sơ, đại khái, cần cho được rỗi linh hồn, như quen dạy cho trẻ con. – “Của ăn” chỉ các lẽ đạo cao ý quen dạy cho những kẻ đã tấn tới. Hãy xem JOAN. XVI, 12; HEBR. V, 12; VI, 1

3-4. Bổn đạo thành Corintho chưa cởi tính cũ vì hãy còn ghen tương và bất thuận với nhau. Có kẻ phô mình theo ông Đức Chúa Jêsu mà thôi. Mọi ơn phúc thì bởi Đức Chúa Jêsu đã cứu chữa ta mà ra, mọi người phải thuộc về Người.

5. Các đấng giảng đạo chẳng qua là đồ khí mãnh trong tay Đức Chúa Lời, mà ai nấy làm việc tùy ơn Đức Chúa Lời đã ban cho.

6. Ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo trước hết ở thành Corintho, TRUYỆN XVIII, 11, chẳng khác gì gieo trồng: sau ông Apollo cũng đến thành ấy mà giảng đạo, kể như vun tưới vậy, TRUYỆN XIX, 1. Song nếu chẳng nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho thì hai ông ấy chẳng được việc gì.

7. Kẻ giảng Đạo chớ phô mình làm ích gì cho ai, vì nếu Đức Chúa Lời chẳng ban ơn soi sáng mở lòng bề trong thì chẳng thành việc. Ông thánh Augustino rằng: “Sonus verborum nostroum aures percutit; magister intus est...Christus”

8. Các đấng giúp việc trong Hội thánh phải hợp một ý với nhau mà dẫn đàng cho người ta tìm đến cùng Đức Chúa Jêsu. Các đấng ấy là đầy tớ Đức Chúa Jêsu, ai nấy sẽ được phần thưởng mặc đòi việc mình đã làm. MATTH. XX, 4.

9. Hội thánh là vườn nho và là nhà Đức Chúa Lời ở đời này; các bổn đạo thuộc về vườn nho cùng về nhà thiêng liêng ấy; các đấng làm thày điều là kẻ giúp việc Đức Chúa Lời cho được cứu lấy linh hồn người ta; chẳng có việc nào trọng hơn và đẹp lòng Đức Chúa Jêsu hơn việc ấy được. Cho nên các thánh giáo phụ gọi các đấng làm thày là các đấng cứu thế: Salva-tores mundi.

10. Đấng bậc nào phải giúp việc Đức Chúa Lời mặc đòi ơn Chúa Thánh Thần ban cho. Ở thành Corintho ông thánh Bảo Lộc giảng Đạo trước hết; người lập nền sự Đạo, là giảng khuyên người ta tin phục Đức Chúa Jêsu, là Đấng cứu Thế và là đá góc tường trong sự Đạo. Các đấng khác đến sau thì xây trên nền ấy. Ai nấy giúp việc Đức Chúa Lời phải ý tứ cẩn thận giảng dạy những điều xứng hợp lề bổn đạo một ngày một thêm lên, một ngày một tấn tới; chớ có dạy điều gì mở đàng cho kẻ có đạo bất thuận, lạc đàng công chính.

11. Đức Chúa Jêsu là Đấng cứu Thế cùng là nền trong Đạo; ai lập nền khác thì là kẻ rối đạo.

Kirixitô. Thánh., IV. -32.

12. Xây trên nền ấy “vàng bạc đá ngọc” nghĩa là giảng dạy những điều tốt lành dẫn đàng công chính. Xây trên nền ấy “go, cỏ khô, rơm rạ” nghĩa là pha các lẽ kém, giảng dạy những điều không xứng hợp, hay là vô ích chẳng giúp bổn đạo nên lọn lành công chính.

13. Vậy ai nấy xây trên bằng giống nào thì trong ngày phát xét Chúa sẽ bày tỏ ra. Nếu ai xây dựng trên nền ấy “vàng bạc đá ngọc” thì việc kẻ ấy đã làm sẽ được bền đỗ; nhược bằng ai xây trên ấy gỗ, cỏ khô, rơm rạ” thì công việc kẻ ấy đã làm chẳng vững bền, một phải cháy tan trong lửa. Đến ngày phán xét riêng xét chung, lý đoán Đức Chúa Jêsu ra sẽ luyện lọc các việc loài người ta đã làm như luyện lọc vàng bạc trong lò lửa vậy.

14. Ai đã làm việc lọn lành bền đỗ thì sẽ được phần thưởng, chẳng phải chịu phạt, rèn luyện trong lửa.

15. Nghĩa là kẻ đã làm việc như đã nói trước này, là xây thêm gỗ, cỏ khô rơm rạ, là những sự kém thiếu, lỗi nhẹ, mà kẻ ấy chưa đền cho đủ ở đời nfay thì sẽ phải chịu phạt, rửa mình sạch, ở nơi lửa luyện tội rồi mới được hưởng phúc thanh nhàn trên lời. Ông thánh Ambrosio cắt nghĩa lời ấy thì rằng: “Cum Paulus dicit: sic tamen quasi per ignem, ostendit quidem illum salvum futurum sed poenam ignis passurum ut per ignem purgatus fiat salvus et non sicut perfidi aeterno igne in perpetuum torqueatur” Hãy xem Theol. Dogm. Tom. VI, p, 626.

16-17. Hội thánh và kẻ có đạo sạch tội trọng và được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời điều làm đền thờ Chúa Thánh Thần, đền thờ Đức Chúa Lời ba Ngôi. Theol. Dogm. Tom. VI p.61. Nếu ai bởi lời giảng dạy hay là việc làm phạm đến đền thờ Đức Chúa Lời thì kẻ ấy sẽ phải luận phạt trong địa ngục đời đời.

18. Trong bổn đạo thành Corintho có ít nhiều kẻ mê sự khôn sáng phần đời quá lẽ mà pha những sự ấy vào các lẽ đạo là sự khốn sáng Đức Chúa Lời. Làm như vậy thì trái nghịch lắm. Đã hay kẻ phần đời hay khinh chê các lẽ trong Đạo; song kẻ ấy sai lầm cả thể vì chỉ có sự Đạo là sự khôn ngoan thật và làm cho kẻ tin theo những phúc trọng vô cùng.

19. Kẻ cậy sức trí khôn mình quá lẽ, chẳng muốn tin theo Đạo thật thì sẽ lạc đàng công chính, như trong sử kí làm chứng về các quân tử, dù những đời trước, dù đời ta này. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. II p.536-755

20. PS. XCIII, 11

21. Chớ có ai phô mình theo sự khôn sáng phần đời hay là phô mình theo những thày dạy phần đời, vì ta chỉ có một thày dạy chẳng sai lầm được là Đức Chúa Jêsu mà thôi.

22-23. Các loài các vật điều hay giúp ta cho được rỗi linh hồn, miễn là ta sẵn lòng vâng theo thánh ý Đức Chúa Lời và suy phục Đức Chúa Jêsu. Mọi sự vô linh tính trong thế gian này điều làm ích cho loài người ta; dù mà ai gặp phải sự lành dữ thế nào thì cũng chẳng phải thiệt hại gì, một sẽ được nhờ phần linh hồn, miễn là vâng theo ý Cha cả đã chỉ định. – Đức Chúa Lời đã lập Hội thánh, cắt đặt các thánh tông đồ, các đấng trong Đạo cho được dẫn đàng đưa ta về cùng Đức Chúa Jêsu, là Đấng cứu Thế, và Đức Chúa Jêsu, là Con Đức Chúa Lời, nhận lấy ta làm con cái Đức Chúa Lời cũng sẽ đem ta lên thiêng đàng hưởng phúc đời đời.

## TÓM LẠI ĐOẠN IV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Ở thành Corintho có ít nhiều kẻ kiêu căng cậy mình khôn sáng, phô mình có tài năng giảng dạy bổn đạo khôn khéo hơn ông thánh Bảo Lộc là kẻ khinh chê sự thông thái khôn sáng phần đời và ít lý sự. Những kẻ ấy cậy mình làm đầu cầm quyền cai quản bổn đạo thành Corintho, song thật chỉ tìm ích riêng mình và làm hại con chiên bổn đạo vì sinh những bê bối. Trong Đoạn này ông thánh tông đồ sửa trách những kẻ ấy.

1-4: Ông thánh Bảo Lộc xưng mình là kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu. Người làm việc đấng bậc mình trước mặt Đức Chúa Lời, chẳng lo đến lời người ta đoán xét cho mình, một lo đến lý đoán Đức Chúa Lời mà thôi.

6-7: Kẻ giảng dạy chớ có kiêu căng đem mình lên, vì hễ được sự gì lành thì bởi Chúa ban cho.

8: Ở thành Corintho có kẻ cậy mình cao trọng kể chửng xiết.

9-13: Kẻ làm tông đồ chẳng nên phô mình sự gì, một phải khiêm nhường hạ mình xuống và làm gương sáng.

14-15: Ở thành Corintho có nhiều thày dạy, song thật có một đấng làm cha phần linh hồn, là ông thánh Bảo Lộc mà thôi, vì người đã giảng đời ở đấy trước hết.

18-21: Chẳng khỏi bao lâu người sẽ thăm bổn đạo thành Corintho mà sửa lại mọi sự cho phải phép Đạo.

1. Trong câu này nói chung về các đấng giảng đời song cũng có điều chỉ riêng về ông thánh Bảo Lộc, vì có kẻ bẻ người điều nọ điều kia. Vậy ông thánh tông đồ dạy rằng; chớ có ai xem các tông đồ như thế là dạy dỗ người ta sự khôn sáng phần đời, giống như các quân tử hay là các thày dạy thế gian này đâu; kẻ giảng đạo là kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu, giảng giải và làm các lễ phép trong Đạo thay mặt Đức Chúa Jêsu.

2. Kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu phải có lòng trung chính, chảng tìm ích riêng mình, một lo giữ cho được làm sáng danh Đức Chúa Lời.

3-4. Kẻ giữ mình trung chính trước mặt Chúa, chẳng có xem sao khi thiên hạ đoán xét cho mình, và kẻ ấy cũng chẳng đoán xét cho mình nữa, một trông đợi lý đoán Chúa công bằng vô cùng.

5. Chẳng có ai biết được cho chắc mình dáng Chúa thương hay là ghét. Chớ vội đoán xét kẻ khác kẻo sai nhầm; Chúa thông minh vô cùng thâu suốt lòng mọi người và đến ngày phán xét sẽ thưởng phạt ai nấy mặc đòi việc lành dữ mình đã làm.

6. Trong các điều trước này ông thánh Bảo Lộc đã dạy về các đấng giảng đạo thì lấy thí dụ chỉ về mình và ông Apollo chẳng muốn chỉ đích danh về các kẻ khác trong Hội giáo Corintho, kẻo mất lòng ai, mà bổn đạo hiểu biết như ông thánh tông đồ đã viết trên này mà rằng: các đấng giảng đạo nguyên sức mình chẳng có công gì, một phải làm đầy tớ Đức Chúa Jêsu mà giúp việc Người cách trung trực. Bổn đạo chớ có lấy kẻ này làm hơn kẻ kia, chớ có theo ai dường như thuộc về kẻ ấy mà chẳng thuộc về một Chúa mà thôi đâu.

7. Nếu có ai xem ra khôn ngoan hơn kẻ khác thì chớ có đem mình lên vì mọi sự lành ta được điều bởi Chúa mà ra.

8. Đây nhạo báng các kẻ làm đầu nghịch đảng kiêu căng cậy mình quá lẽ. Chớ kiêu ngạo dối trá mình làm vậy, một hãy soi gương sáng các tông đồ đã hạ mình xuống lấy lòng khiêm nhường mà làm sáng danh Đức Chúa Lời trước mặt thiên hạ.

9. Đức Chúa Lời đã chọn các thánh tông đồ là kẻ yếu đuối cùng để cho thiên hạ dể duôi bắt bớ luận giết, như Đức Chúa Jêsu xưa, cho được tỏ ra phép tắc Đức Chúa Lời trước mặt người ta, vì Chúa đã kén chọn kẻ hèn hạ mà chống lả với kẻ sang trọng quyền thế.

10. Nghĩa là ta kể là kẻ dại dột vì khinh chê sự khôn sáng phần đời, cho nên thiên hạ coi ta như kẻ yếu đuối hèn hạ; còn các thày giả trá lừa dối bổn đạo thành Corintho thì xưng mình là kẻ khôn ngoan, sức mạnh, sang trọng.

11. II COR. IV, 8. Các tông đồ thiếu thốn mọi sự, hằng phải sự gian nan khổ sở, phải thiên hạ bắt bớ đánh đòn và chẳng có nơi nào ở bằng yên.

12. TRUYỆN TÔNG ĐỒ. XX, 34. Các tông đồ lấy sự lành bảo lả sự dữ.

13. Thiên hạ coi các đầy tớ Đức Chúa Jêsu như giống dơ nhớp gở lạ đáng phải cất khỏi thế gian này cho tuyệt. Ấy kẻ thuộc về thế gian này thì khinh chê các tông đồ và các kẻ giúp việc Đức Chúa Jêsu; mà ở thành Corintho còn có người xưng mình là kẻ có đạo, mê sự đời này và bắt chước thế gian là kẻ thù nghịch cùng Đức Chúa Jêsu thì làm sao?

14. Các điều trước này ông thánh tông đồ đã nhắc lại chẳng phải vì muốn làm cho con cái mình hổ ngươi, bèn là cho nó sửa mình lại mà chớ.

15. Các thày giả trá thành Corintho chớ có khoe mình đã làm ơn ích cho bổn đạo, vì chưng các bổn đạo thành ấy chỉ có một cha, là ông thánh tông đồ, đã giảng dạy cho các kẻ ấy biết sự Đạo và nên con cái Đức Chúa Lời.

16. Anh em hãy bắt chước ta, cũng là bắt chước Đức Chúa Jêsu, mà ăn ở khiêm nhường và chê ghét sự giả trá thế gian này.

17. Ông thánh Bảo Lộc sai ông Timotheo đi thăm bổn đạo thành Corintho để dân lại lề lối khuôn phép y như ông thánh tông đồ vốn quen dạy dỗ mọi nơi.

18. Các thày giả trá kia cậy mình có thần thế đến nỗi ông thánh tông đồ ngại ngùng chẳng còn cả dám lở về thành Corintho nữa.

19. Chẳng khỏi bao lâu nữa ông thánh tông đồ sẽ đến thành Corintho mà tra xét những việc các thày giả trá hay khoe khoang kia đã làm. Kẻ ấy là kẻ hay nói, song chẳng hay làm.

20. Sự giữ Đạo và được rỗi linh hồn chẳng phải tại sự khéo nói, bèn là tại sự chịu khó làm việc lành phúc đức.

21. Nếu kẻ nghịch đảng sửa mình lại thì ông thánh Bảo Lộc sẽ cứ lòng cha nhân từ mà thương xót nó là kẻ đã lầm lỡ, song đã ăn năn chừa cải. Bằng chúng nó cứ cường ngạnh bất trị thì sẽ sửa dẹp chúng nó chẳng có tha đâu. – Ông thánh Bảo Lộc hằng ân cần xem sóc các hội giáo làm vậy, kẻo mới chịu lấy sự Đạo mà lại phải những kẻ rối đạo pah vào sự giả trá mà hư đi. Ta phải biết ơn ông thánh tông đồ đã gìn giữ sự Đạo cho tuyền vẹn như vậy.

## TÓM LẠI ĐOẠN V CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP NHƯ SAU.

Luận phạt kẻ loạn luân, trách bổn đạo vì nể kẻ có tội ấy mà không loại nó ra.

1: Kể tội gở lạ ấy là thế nào.

2: trách phạt kẻ có đạo vì đã làm ngơ đi.

3-6: Ông thánh tông đồ luận phạt kẻ có tội gở lạ ấy, ra vạ mất phép thông công trong Hội thánh; người lấy quyền phếp Đức Chúa Jêsu, phó kẻ ấy cho quỉ sâtn làm khốn phần xác, để nó chừa cải và được khỏi về phần linh hồn.

7-8: Kẻ có tội gở lạ dường ấy phải loại ra như vậy, một là vì nó làm ố danh Hội thánh; hai là vì nó làm cho kẻ khác vấp phạm mà cũng hư đi nữa.

9-13: Bổn đạo phải lánh bỏ người thể ấy chẳng nên thông đồng với nó. Điều này thì chỉ buộc phải giữ với kẻ có đạo; còn với kẻ ngoại thì không buộc, chẳng vậy kẻ có đạo phải lìa ra khỏi thế gian này; và lại Hội thánh chẳng cầm quyền luận phạt kẻ ngoại, một luận phạt kẻ có đạo mà thôi, vì kẻ ngoại chẳng thuộc về quyền Hội thánh.

1. Đừng kể các tội khác đã nói trên này, trong bổn đạo thành Corintho lại có một tội nặng hơn nữa, là tội gian dâm, đến nỗi có kẻ thầm vụng với kế mẫu mình, là tội chẳng những chấm nhặt trong Sấm truyền cũ, LEVIT. XVIII, 6-8 mà lại trong các dân ngoại, như trong nước Roma, cũng cấm chỉ sự ấy. Cứ lời II COR. II, 12 người thân sinh kẻ có tội loạn luân đang còn sống, hóa ra tội ấy càng nặng nề gở lạ hơn nữa.

2. Trong hội giáo ấy đang mắc phải sự gở lạ dường ấy mà anh em bổn đạo không lấy làm đau đớn; lại có kẻ kiêu căng cậy mình là kẻ lọn lành. Lẽ thì kẻ làm đầu trong hội giáo ấy loại kẻ có tội ra và bổn đạo cahwngr có thông đồng gì với người thế ấy nữa.

3-5. Ông thánh Bảo Lộc đang ở nơi xa, là ở thành Epheso, hợp một ý với bổn đạo thành Corintho dường như có mặt ở đấy vậy, đoạn nhân danh Đức Chúa Jêsu, dùng quyền Đức Chúa Jêsu đã ban cho các tông đồ, MATTH. XVIII, 17-18 mà loại kẻ có tội ấy ra, mất phép thông công trong Hội thánh, chẳng còn được nhờ của thiêng liêng hội thánh; lại phó nó cho ma quỉ khuấy khuất phần xác để nó ăn năn lở lại và được rỗi linh hồn. – “Ngày Chúa Jêsu Kirixitô” là ngày phán xét.

6-8. GAL. V, 9. Một con chiên phải tật lây thì làm cho cả đoàn ra ô uế. Ông thánh Bảo Lộc lấy thí dụ men, vì bấy giờ là mùa phục sinh cũng là lễ Pascha mà người Judeu kiêng bánh có men, chỉ ăn bánh không men; lại phải trừ bỏ sạch giống có men cho khỏi các nhà mình lót tuần lễ Pascha. Kẻ có đạo đã nên người mới trong Đức Chúa Jêsu thì phải trừ bỏ các tội lỗi và các tính mê cũ, như người Judeu xưa phải trừ bỏ các giống có men khỏi nhà mình cho được ăn thịt con chiên Pascha, là hình bóng chỉ về Đức Chúa Jêsu trong phép Minh thánh. EXOD. XII.

9-10. Trong một thư trước đã thất lạc ông thánh tông đồ răn bảo kẻ có đạo thành Corintho chớ có thông đồng với những kẻ gian râm thì rầy cắt nghĩa rằng: lời ấy chẳng nên hiểu về kẻ ngoại đạo, một phải hiểu về kẻ có đạo mà thôi.

11. “Nếu có kẻ xưng mình là anh em”, nghĩa là có tiếng là kẻ có đạo. – “Mà là kẻ gian dâm v.v.”, nghĩa là làm gương xấu, mở đàng cho người ta vấp phạm thì phải cẩn thận giữ mình với kẻ ấy, kẻo phải thiệt phần linh hồn. II JOAN. 10.

12. Hội thánh vốn không xét đoán cho kẻ ngoại đạo, là kẻ chẳng thuộc về quyền người.

13. “Hãy trừ khử kẻ gian ác”, là kẻ có tội loạn luân.

## TÓM LẠI ĐOẠN VI CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Ông thánh Bảo Lộc trách bổn đạo thành Corintho vì kiện cáo nhau trước mặt quan xét ngoại đạo.

1-3: Cho được phân xử những việc tranh cạnh âu là kẻ có đạo xứng đáng hơn kẻ ngoại bội phần.

4: Giả như trong kẻ có đạo chỉ tìm được những người hèn mọn ít lý sự mà đặt làm quan xét để phân xử việc thì còn hơn kẻ ngoại phô mình là kẻ thông sáng phần đồi, song hay xử việc trái phép công bằng.

5: Trong anh em bổn đạo âu là chẳng thiếu kẻ khôn ngoan đủ điều mà phân xử việc tranh cạnh.

6-9: Lẽ thì anh em bổn đạo chẳng nên kiện tụng nhau sốt: thà rằng chịu sự trái lẽ bằng lòng, lấy sự lành mà báo lả sự dữ thì hơn.

9-10: Tội gian dâm nặng nề và làm hại là dường nào; kẻ gian dâm mất phúc thanh nhàn trên thiên đàng.

11: kẻ gian dâm mất ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời.

12-14: Đức Chúa Lời dựng nên xác cho được làm tôi Chúa, chẳng có dựng nên xác cho được mê sắc dục, ngày sau xác sẽ được sống lại và hằng sống.

15-17: Kẻ gian dâm phạm đến Đức Chúa Jêsu, vì xác là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

18: Kẻ gian dâm làm cho xác mình ra ô uế.

18: Kẻ ấy phạm đến Chúa Thánh Thần, vì làm cho xác mình, là đền thờ Chúa Thánh Thần, hư đi.

20: Tội ấy trái nghịch kể chẳng xiết, vì Đức Chúa Jêsu chuộc lấy ta giá cực cao cực trọng, cho nên ta phải thuộc về Chúa và làm sáng danh Chúa trong xác thịt mình.

1. Trước này ông thánh tông đồ dạy rằng: Hội thánh không đoán xét về kẻ ngoại: cũng một lẽ ấy anh em bổn đạo có việc tranh cạnh với nhau thì hãy tìm đến cùng các đấng trong Đạo cho được phân xử việc mình, chớ có kiện cáo nhau trước mặt kẻ ngoại, mới phải lẽ.

2. Trong ngày tận thế kẻ lành sẽ hợp làm một cùng Đức Chúa Jêsu mà xét đoán thế gian. MATTH. XIX, 28; LUC. XXII, 30. Phương chi rầy kẻ lành đáng được đoán xét những việc tranh cạnh nhỏ mọn đời này.

3. Đến ngày phán xét chung kẻ lành cũng sẽ đoán xét các thần dữ; lẽ nào kẻ ấy chẳng đáng đặt mà đoán xét những sự đời này ru?

4-5. Giả như phải tìm đến cùng quan xét có đạo ít lý sự mặc lòng thì còn hơn là chạy đến cùng quan xét ngoại đạo là kẻ hay lọn trái phép công bằng. Song chẳng phải thế đâu, vì trong anh em bổn đạo, ắt là cũng chẳng thiếu người khôn sáng mà biết phân xử việc cách khôn ngoan phải phép.

6. Song dù vậy cũng thấy trong bổn đạo có kẻ kiện cáo nhau trước mặt quan xét ngoại đạo mà làm ố danh sự Đạo.

7. Lẽ thì kẻ có đạo chẳng kiện cáo nhau trước mặt quan bao giờ, một xử hòa với nhau hay là thà chịu sự trái lẽ cho bằng lòng vì Chúa, thì còn hơn. MATTH. V, 39; LUC. VII, 29; ROM. XII, 17; I THESS. IV, 6; S. THOM. 2a 2ae, q. XLIII, a.8.

8. Vậy anh em chẳng những là không biết nhịn nhục chịu sự trái lẽ cho bằng lòng, mà lại chính anh em làm hại kẻ khác.

10. “Kẻ mê sắc dục” nghĩa là kẻ làm những sự quấy quá một mình.

11. Khi chịu phép rửa tội thì được ơn thánh sủng phú vào linh hồn làm cho ta nên sáng láng tốt lành, công chính trước mặt Đức Chúa Lời và làm đền thờ Chúa Thánh Thần.

12. Nghĩa là sự thưa kiện khi có ai làm hại ta, sự chống lả với kẻ lấy trộm của ta, lừa dối ta và nhiều sự khác như vậy thì là nên; song le cũng có khi thà chịu sự trái lẽ thì hơn, ta chớ để lòng dính bén vào của thế giann ày; hoặc phải thiệt về phần xác nhưng mà được ơn ích về phần linh hồn bội phần.

13. Đức Chúa Lời đã dựng nên những của phần xác cho ta được nhờ, song không nên dính bén vào những của ấy; không nên làm tội xác thịt. Mọi sự phải qui về Đức Chúa Lời và làm sáng danh Đức Chúa Lời. Xác ta ssex được hưởng phúc thanh nhàn, cho nên phải giữ xác thịt thanh sạch, chẳng nên dong cho nó mê sắc dục mà hư đi.

14. Phải giữ xác thịt cho thanh sạch, vì Chúa sẽ làm cho nó sống lại.

15. Kẻ có đạo là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, cho nên phải giữ mình thanh tịnh phần hồn phần xác, mới xứng đáng. Theol. Dogm. Tom. I, 306.

18. Chẳng có tội nào làm hư xác loài người cho bằng tội dâm dục; kẻ mê dâm dục làm tội tính xác thịt và phục dịch tính mê ấy.

19. Xác và linh hồn ta làm đền thờ Chúa Thánh Thần. Ai theo tính mê đắm thì phạm đến đền thờ Chúa Thánh Thần, làm cho đền thờ ấy ra ô uế.

20. Đức Chúa Jêsu đã lấy máu thánh Người mà cứu chuộc ta cho khỏi tay ma quỉ; xác và linh hồn ta thuộc về Chúa cách riêng; ta phải dùng xác và linh hồn mà làm sáng danh Đức Chúa Lời.

## TÓM LẠI ĐOẠN VII CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

Ông thánh tông đồ phân giải mấy điều bổn đạo thành Corintho đã hỏi về phép vợ chồng cùng về bậc người đồng trinh so sánh với nhau là thế nào?

1° Dạy về phép nhất phu nhất phụ là thế nào?

1: Thà ở vậy không đá đến người nữ bao giờ thì hơn.

2,5,9: Song cũng có khi phải kết bạn cho khỏi tính xác thịt cám dỗ.

3-4: Vợ chồng phải lả nợ cho nhau; chớ có lừa dối nhau.

5-6: Vợ chồng có ưng thuận thì nên kiêng việc vợ chồng, thí dụ cho được chuyên cần đọc kinh v.v.

7-8: Vợ chồng lả nợ cho nhau thì làm việc lành, song nếu có ở vậy thì hơn.

2° Vợ chồng có bao giờ nên rẫy bỏ nhau chăng?

10: Vợ chồng có đạo đã lấy nhau thành phép thì chẳng dứt phép vợ chồng cho đến chết.

11: Vợ chồng nên lìa nhau tạm vậy, song chẳng được lấy người khác.

12-14: Kẻ ngoại đạo đã lấy nhau phải phép thì cũng buộc pahri ở với nhau cho đến chết. – Nếu một bên lở lại đạo mà bên kia hòa thuận thì phải cứ ở với nhau, chẳng nên rẫy bỏ nhau.

15: Nếu bên ngoại lìa bỏ hay chẳng chịu ở cho hòa thuận thì bên đã lở lại đạo được thong dong mặc ý mình.

16-24: Song lẽ thì vợ chồng ở với nhau thì hơn.

3° Dạy về bậc kẻ đồng trinh thủ tiết.

25-38: Ông thánh tông đồ khuyên ở bậc đồng trinh vì là bậc trọng hơn, có phúc hơn.

39-40: Kẻ góa chồng muốn kết bạn thì được; song có ở vậy thì có phúc hơn.

1. Bậc kẻ đồng trinh trọng hơn bậc kẻ có vợ chồng. Hãy xem 1° Kinh thánh – MATTH. XIX, 12; XXII, 30; LUC. XX, 34-36, khen kẻ ở đồng trinh vì Đức Chúa Lời, giống như các thiên thần trên lời. Đức Chúa Lời kén chọn người nữ đồng trinh cho được làm mẹ Đức Chúa Jêsu. – Đức Chúa Jêsu yêu dấu ông thánh Juông tông đồ cách riêng vì người hằng ở bậc đồng trinh chẳng có kết bạn bao giờ. Các tông đồ khác thoạt mới theo Đức Chúa Jêsu thì lìa bỏ mọi sự mà vốn ở vậy. – APOC. XIV, 1-5 khen kẻ ở bậc đồng trinh được thưởng riêng trên thiên đàng mà hằng ở làm một cùng Đức Chúa Jêsu. SAP. IV, 1. – 2° Các thánh giáo phụ. – Đức thánh giáo tông Clemens viết hai thư khen kẻ ở bậc đồng trinh. Ông thánh Cypriano ông thánh Ambrosio, ông thánh Juông kim khẩu, ông thánh Hieronymo, ông thánh Augustino điều chép sách cùng viết nhiều thư khen bậc đồng trinh trọng hơn các bậc vợ chồng bội phần. S. THOM. 2a 2ae, Q. CLII: Q. CLXXX, a.4. – BOSSUET: Sermon pour une profession, sur la vir ginite. – BALMES: Du protestantisme, chẳng. 26, De la virginite par rapport à la societe.

2. Nếu ai không giữ mình được thì hãy kết bạn kẻo ngã thua tính xác thịt. Về phần kẻ Chúa gọi ở cùng bậc đồng trinh mà giúp việc Người thì hãy tỉnh thức và cầu nguyện; ắt là sẽ được ơn dư rật phù hộ giúp sức cho được giữ mình vẹn sạch chẳng hồ nghi được. – Ý thứ nhất trong phép vợ chồng là cho được sinh con cái: ý thứ hai là cho vợ chồng được dễ giữ mình sạch tội, khỏi phải tính xác thịt nặng nề mà ngã thua cơn cám dỗ về đàng ấy. Đức Chúa Lời lập phép nhất phu nhất phụ để hai vợ chồng ở với nhau mà sinh con cái và giúp đỡ nhau, song Đức Chúa Lời chẳng có ra điều răn mà truyền cho hết mọi người phải kết bạn đâu, y như lời Đức Chúa Jêsu phán dạy MATTH. XIX, 12 về giữ mình đồng trinh sạch sẽ vì Đức Chúa Lời.

3-4. Đã hay bậc kẻ đồng trinh thì trọng hơn bậc vợ chồng vì kẻ ấy giữ mình như các thiên thần trên lời, LUC. XX, 34-36; song bậc vợ chồng rất tốt lành mà vợ chồng ở với nhau sinh con cái thì làm việc rất đẹp lòng Đức Chúa Lời. Hai vợ chồng kể là như một xác vậy, MATTH. XIX, 6; mọi sự qui về phép vợ chồng điều là thánh, cho nên sợ chồng phải giữ việc bậc mình cho thanh sạch xứng đáng. Vả lại kẻ có đạo hãy nhớ phép nhất phu nhất phụ là phép trọng trong Đạo, sinh ơn thánh sủng và những ơn phù hộ giúp sức cho.

5. Vợ chồng phải ở cho công bằng với nhau, chớ lừa dối nhau kẻo mở đàng tội lỗi. Hai bên có ưng thuận với nhau thì nên giữ mình ít lâu hoặc cho được làm việc thờ phượng, cho được dọn mình chịu phép cực trọng v.v. thì thậm phải – Ông thánh Hieronymo cắt nghĩa lời ấy thì rằng: “Đấng làm thày cả hằng ngày phải dâng việc tế lễ, làm các phép và khấn cầu cho con chiên liên, cho nên người phải ở bậc đồng trinh chẳng nên kết bạn mới xứng đáng”. Trong Sấm truyền cũ các thày tế lễ được phép kết bạn; song hễ đến kì thày cả nào phải lượt mà làm việc tế lễ đền thờ, thì buộc phải giữ mình thanh sạch mọi đàng cùng kiêng việc vợ chồng lót tuần ấy. Phương chi đấng làm thày cả trong hội thánh hằng ngày phải chuyên cần những việc cực mầu cực nhiệm thì càng phải ăn ở lọn vẹn, giữ mình thanh tịnh vì chẳng bằng.

6-7. Nghĩa là sự kết bạn cùng vợ chồng ở với nhau điều là nên và đẹp lòng Đức Chúa Lời, song chẳng có buộc đâu, mà kẻ nào ở bậc đồng trinh thì hơn; nhưng mà về sự giữ mình đồng trinh sạch sẽ hay là kết bạn thì tùy ai nấy được ơn Chúa ban cho; Đức Chúa Lời chỉ định cho kẻ này ở bậc đồng trinh, còn kẻ kia thì kết bạn. MATTH. XIX, 12.

8. Hầu hết các thánh giáo phụ dạy rằng: ông thánh Bảo Lộc vốn ở bậc đồng trinh từ thuở còn bé mà chẳng có kết bạn bao giờ. – Có một ông thánh Ignatio tử vì đạo và ông thánh Clemens quê thành Alexandria thì đoán rằng, ông thánh Bảo Lộc trước thì đã kết bạn, song thì ăn năn lở lại đạo thì ở vậy.

9. Kẻ nào mắc phải tính xác thịt nặng nề thì hãy kết bạn vì thà kết bạn chẳng thà ngã thua tính xác thịt. Kẻ chịu chức thánh hay là kẻ khấn buộc mình ở đồng trinh sạch sẽ thì được nhờ ơn Chúa phù hộ giúp sức cho được chống lả chước cám dỗ, chẳng khá hồ nghi, vì Chúa chẳng có chối ơn cho kẻ cầu xin và Người chẳng để ai phải chước cám dỗ quá sức mà chống lả không nổi.

10-11. Khi đã thành vợ chồng thì buộc mãi cho đến chết. Hoặc Hội thánh cho hai vợ chồng lìa nhau thì phải ở vậy và phải ra sức cho được làm lành cùng nhau, bởi vì sự hai vợ chồng lìa nhau dù tạm vậy vốn là sự cheo leo, trái nghịch. – “Chẳng phải ta bèn là Chúa truyền” thì chỉ về lời Đức Chúa Jêsu MARC. X, 11; LUC. XVI, 18.

12-13. “Chẳng phải Chúa bèn là ta” trước này ông thánh tông đồ nhắc lại những lời Đức Chúa Jêsu đã phán dạy tỏ tường; còn điều này ông thánh tông đồ truyền dạy, song chẳng phải tự ý mình bèn là hỏi Chúa Thánh Thần soi sáng, cho nên cũng phải kể là lời Đức Chúa Lời thật. Khi các thánh tông đồ giảng Đạo khi thì nhắc lại lời Đức Chúa Jêsu đã phán dạy, khi thì giảng dạy những điều Đức Chúa Jêsu chẳng có phán dạy, song Chúa Thánh Thần soi dẫn cho: cả hai đàng cũng lả lời Đức Chúa Lời thật. – Nếu trong hai vợ chồng có một bên lở lại đạo mà bên kia bằng lòng ở hòa thuận cùng bạn mình thì không nên lìa bỏ nhau, một phải cứ ở cùng nhau, vì phép rửa tội chẳng có tháo phép vợ chồng đâu. Hội thánh cắt nghĩa lời ông thánh Bảo Lộc thì dạy rằng: khi trong hai vợ chồng ngoại đạo một bên lở lại đạo thì phải cứ ở với nhau: đừng kể khi bên ngoại đạo chẳng chịu ở voeis bên có đạo hay là muốn ở, song làm ô uế sự Đạo, trêu phạm Đức Chúa Lời hay là làm dịp cho bên có đạo vấp phạm. Khi đã tra xét đắc thật như vậy thì bên có đạo mới nên lìa bỏ bên ngoại vì nó cường ngạnh, mà được kết bạn đàng khác. Hãy xem Theol. Moralis và Sách sắc phân giải những điều ấy.

14. Nghĩa là khi trong hai vợ chồng một người có đạo một người không, thì bên không đạo cũng được nhờ sự đạo, vì bên có đạo phải ra sức khuyên bảo bạn ngoại đạo biết sự đạo, mộ mến sự đạo và ăn năn lở lại. Cũng phải lo cho con cái mình chịu phép rửa tội và được rỗi linh hồn.

15. Nếu bên ngoại cố tình chẳng khứng ở hòa thuận với bên có đjao mà nó lìa bỏ hay là làm ố danh sự Đạo, trêu phạm đến Đức Chúa Lời; làm cho bạn mình vấp phạm, bấy giờ khi đã tra đắc thật thì bên có đạo xóng mình và được kết bạn đàng khác. Các thánh giáo phụ, ông thánh Juông kim khẩu, ông thánh Ambrosio; lại Hội thánh cùng các đức thánh giáo tông và các đấng thông lẽ đạo vốn giải nghĩa lời ông thánh Bảo Lộc thì làm vậy. Hãy lục xét Theol. Mor. Và sách Sắc Tòa thánh.

16. Câu này nối lại với câu 13 mà rằng: bên có đạo chẳng có lẽ cần thì chớ lìa bỏ bên không đạo, một hãy ở với nó mà lo liệu cho nó lở lại đạo chod dược lợi lãi linh hồn kẻ ấy. Thuở xưa trong hội thánh có ít nhiều tích như vậy, như bà thánh Monica, bà thánh Clotilde v.v. Có kẻ dịch câu này rằng: “Hỡi người nữ kia, mày biết bởi đâu mày sẽ làm cho chồng được rỗi? Hay là hỡi người nam kia, mày biết bởi đâu mày sẽ làm cho vợ được rỗi?” Kiểu nói sau này hợp chữ hơn, song kiểu nói trước xem ra hợp ý hơn.

17. Nghĩa là đừng kể nó trước này thì bên có đạo phải ở với bên ngoại, vì chưng khi được ơn gọi ai ở bậc nào thì hãy cứ ở bậc ấy mãi mãi, vì chẳng có lẽ nào mà thay đổi.

18-19. Khi kẻ được ơn Chúa gọi đi đạo đã chịu phép cắt bì hay là không cắt bì thì chẳng can gì, chỉ có một sự có hệ về sự rỗi, là giữ các điều răn Đức Chúa Lời. Vậy ta nhắc đến lời này cho các kẻ nghĩ rằng: cho được rỗi linh hồn chẳng cần phải làm việc lành phúc đức và giữ các điều răn; mà hễ ai có lòng tin thì đã đủ. Kẻ ấy điều nghĩ lầm tỏ tường, vì ông thánh tông đồ buộc cả hai sự: một là phải tin sự Đạo, hai là phải làm việc lành phúc đức và giữ các điều răn. ROM. II, 6-13; I COR. XIII; GAL. V, 6. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. VI trong. 80 – “Nếu kẻ đã chịu cắt bì v.v.” vậy có người Judeu bỏ đạo thì dùng thuốc mfa làm cho da dương bì đã cắt ra lại mọc lên cho khỏi phải hổ thẹn trước mặt kẻ ngoại. I MACH. I. 16; FLAVIO JOSEPHO, Antiq. XII, 5.

20. Chúa muốn cho mọi người được rỗi linh hồn; dù mà ở bậc nào thì cũng được giữ đạo nên và rỗi linh hồn.

21. Thí dụ có ai ở bậc làm tôi mà lở lại đạo thì dừng lấy làm lo, vì cũng được giữ đạo nên mà rỗi linh hồn. Song nếu kẻ ấy được sự thong dong thì may cho nó vì sự giữ đạo ở bậc thong dong thì càng dễ hơn.

22. Nếu hai người lở lại đạo, mà một người ở bậc tôi tá, một người ở bậc thong dong, thì hai người ấy điều cũng như nhau, cả và hai là đầy tớ Chúa; vì kẻ ở bậc tôi tá thì nên thong dong trong Chúa và thuộc về Chúa. Bởi đấy trong các dân có đạo đã ra thành lề luật, hễ ai ở bậc làm tôi lở lại đạo thì khỏi làm tôi và được thong dong làm chúa mình.

23-24.Đức Chúa Jêsu đã lấy máu thánh Người mà cứu chuộc ta cho nên ta thuộc về Người và là của Người; ta chớ lại bán mình vì sự tội mà làm tôi ma quỉ, thế gian, xsac thịt cùng lìa bỏ Đức Chúa Jêsu. Dù mà ta còn phải quị lụy người ta mặc lòng, trước tiên phải làm tôi Đức Chúa Jêsu là Thày và là Chúa ta. Hễ ai làm tôi Chúa, như đã nói câu 20 trước này, thì được rỗi linh hồn.

25. Trong thư mấy người bổn đạo thành Corintho đã gửi cho ông thánh tông đồ thì cũng xin người phân giải ít nhiều điều hồ nghi về bậc kẻ ở đồng trinh, chẳng kì nam nữ, vì có người bổn đạo đời ấy nghĩ lầm ngày tận thế gần đến, cho nên không muốn kết bạn làm chi; vả lại cũng có kẻ in trí rằng phải ở bậc đồng trinh vì bậc vợ chồng không thanh tịnh, không xứng đáng kẻ có đạo. Vậy ông thánh tông đồ đã cứ lẽ đạo chắc thật chân chính mà dạy về phép nhất phu nhất phụ rằng: bại ấy là bậc thánh Đức Chúa Lời đã lập, cho nên những kẻ ở bậc ấy thì đẹp lòng Chúa. – Về bậc kẻ đồng trinh thì người dạy rằng: bậc ấy trọng hơn bậc vợ chồng, mà ai được ơn Chúa mở lòng ở bậc ấy thì có phúc hơn; song le sự ở bậc đồng trinh kể là sự khuyên, chẳng phải là sự truyền. Ai nấy hãy cứ mặc đòi ơn Đức Chúa Lời ban cho.

26. Nghĩa là ông thánh tông đồ cứ ơn Chúa Thánh Thần soi sáng thì nghĩ rằng: bậc đồng trinh thì hơn vì bậc ấy lọn lành hơn bậc vợ chồng, thong dong hơn, và có công thưởng trọng hơn bậc vợ chồng. Các thánh giáo phụ dạy rằng: kẻ giữ mình đồng trinh thì giống như thiên thần và trọng hơn thiên thần, vì dù mang tính xác thịt nặng nề thì kẻ ấy ăn ở như loài thiêng liêng vậy. – “Vì những sự gian nan bây giờ”, nghĩa là vì những sự khốn khó đời này ở bậc vợ chồng nhiều hơn ở bậc đồng trinh; lại bởi những sự đời này chóng qua chóng hết, sự chết chóng đến và ở bậc đồng trinh thong dong hơn mà làm việc thờ phượng Đức Chúa Lời.

27. Đã hay, kẻ đã có vợ chồng thì chẳng nên rẫy bỏ, song kẻ xóng mình chưa kết bạn thì chớ tìm lấy vợ, một hãy ở bậc đồng trinh thì hơn.

28. Kẻ ở bậc vợ chồng sẽ phải nhiều sự gian nan khổ sở phần xác y như lời Đức Chúa Lời GEN. III, 16-19 đã ra lý đoán phạt ông Adam và bà Eva. Sự lấy vợ lấy chồng gọi là gánh vác phần đời thì thậm phải lắm.

29. Thì giờ chóng qua và sự chết chóng đến, chẳng khá vướng mắc những sự phương trở ở đời này, một hãy sẵn sàng cho được ăn mày chết lành. MATTH. XXIV, 42; MARC. XIII, 33.

30-31. Cũng hợp một ý như câu 29, nghĩa là thì giờ ở đời này chóng qua chóng hết, chớ để lòng dính bén vào của thế gian này quá lẽ, một hãy lo cho được rỗi linh hồn

32-34. Kẻ đồng trinh xóng mình, chẳng vướng mắc những sự đời này như kẻ có vợ chồng, cho nên dễ lo phần linh hồn và dễ làm việc thờ phượng Đức Chúa Lời hơn kẻ có vợ chồng con cái bội phần.

35. Nghĩa là anh em chớ có in trí nhầm làm chi; vì chưng anh em lấy vợ lấy chồng cũng được, anh em ở vậy cũng được, chẳng có lời Đức Chúa Lời truyền đàng nào sốt. Song ta khuyên anh em chớ có kết bạn, dể càng xóng mình mà làm tôi Đức Chúa Lời và lo phần linh hồn cho dễ hơn.

36-37. Con gái có ưng thuận và có những sự xứng hợp phải lẽ thì cha mẹ nên lo liệu cho nó kết bạn mà chẳng có tội gì. Song nếu chẳng có lẽ cần cho con gái ấy lấy chồng, hoặc vì chẳng phải dịp cheo leo hay là vì lẽ khác như vậy, mà nó ưng thuận ở bậc đồng trinh thì cha mẹ nên để con mình ở bậc đồng trinh thì tốt hơn.

38. Kết bạn thì tốt, song ở bậc đồng trinh thì tốt hơn.

39. Có kẻ rỗi đạo xưa bày đặt rằng: sự lấy vợ lấy chồng là sự vốn dữ, bởi ma quỉ mà ra. Lại có kẻ nói rằng: lấy một đời vợ chồng thì được; song chẳng nên lấy hai hay là ba đời vợ chồng, mà hễ trong hai vợ chồng một người chết thì bên kia phải ở vậy, chẳng nên kết bạn nữa. Vậy những điều nói làm vậy nghịch lẽ đạo tỏ tường và Hội thánh đã luận phi. Bao lâu hai vợ chồng còn sống thì chẳng tháo được phép nhất phu nhất phụ và chẳng nên kết bạn đàng khác; song khi trong hai vợ chồng một bên đã qua đời thì bên kia được phép kết bạn mặc ý. – “Miễn là trong Chúa”, nghĩa là phải giữ phép đạo, như thí dụ, chẳng nên lấy kẻ ngoại đạo, hay là kẻ rối đạo, hay là kẻ mắc ngăn trở khác khi Hội thánh chưa tha phép như vậy.

40. Kẻ góa bụa ở vậy thì có phúc hơn. – “Ta nghĩ mình cũng được Chúa Thánh Thần”, nghĩa là ta khuyên như vậy thì chẳng phải tự ý mình, bèn là bởi Chúa Thánh Thần soi dẫn cho mà chớ.

## TÓM LẠI ĐOẠN VIII CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1) Vốn sự ăn của cúng là sự nên;

4-6: vì các tượng bụt hư vô, chỉ có một Đức Chúa Lời mà thôi;

8: cho nên sự ăn của cúng tế bụt thần là sự chẳng lành chẳng dữ.

2) Tình cờ là sự không nên vì sinh gương xấu cho kẻ mê muội yếu đuối. Bấy giờ sự thương yêu người ta và sự kính mến Đức Chúa Lời buộc ta phải lánh giữ chẳng nên ăn của cúng.

1-3: Đã hay, ta là kẻ thông sáng, thì biết các tượng thần hư vô; song sự thông biết chưa đủ, chỉ làm cho kiêu căng cậy mình mà thôi; còn phải có nhân đức thương yêu người ta.

9-10: Vì chưng nếu ta ăn của cúng trước mặt kẻ mê muội yếu hèn thì nó vấp phạm vì in trí lầm là sự không nên hóa ra mở đàng cho nó phạm tội.

11-13: Kẻ làm gương mù gương xấu phạm tội rất nặng nề, làm cho anh em, là kẻ mê muội yếu đuối Chúa Kirixitô đã lấy máu mình mà cứu chuộc, vấp phạm mà hư đi. Thà kiêng chẳng dám ăn thịt bao giờ, chẳng thà làm gương mù gương xấu.

1. Ở thành Corintho có kẻ bởi người Judeu lở lại đạo, song phần nhiều thì bởi các dân ngoại. Người Judeu vốn lấy của cúng tế tà thần làm gớm ghét chẳng dám ăn, còn bổn đạo bởi dân ngoại thì lấy làm thường mà năng liều mình thông công ăn những của đơm cúng. Cho nên bổn đạo thành Corintho cũng xin ông thánh tông đồ phân giải điều ấy. Công đồng thành Jêrusalem đã xét sự ấy và làm sắc chỉ gửi cho các bổn đạo xứ Asia, song chẳng gửi cho các bổn đạo trong nước Greco, bởi đấy trong thư này ông thánh tông đồ cắt nghĩa điều ấy cho kĩ lưỡng minh bạch mà rằng: vốn sự ăn của đơm cúng chẳng lành chẳng dữ, vì các tượng tà thần điều là hư vô giả trá, chẳng làm được cho những của ấy, là vật Đức Chúa Lời dựng nên, ra dữ đâu; song nếu, bởi sự ăn của đơm cúng trước mặt kẻ mê muội in trí sai là của thuộc về quỉ thần mà đã hư, thì mở đàng cho kẻ ấy vấp phạm, hoặc làm dịp cho nó cũng ăn mà trong lương tâm nghĩ là tội: vậy chốc ấy sự ăn của đơm cúng là sự chẳng nên, vì sinh gương mù gương xấu. – Khi kẻ ngoại dâng của lễ cúng tế tượng tà thần thì phân những của lễ ấy ra làm ba phần: một phần thì đốt trên bàn thờ; một phần thì các sãi và kẻ dâng của lễ được phép ăn thông công của lễ ấy, còn một phần thì thuộc về các sãi đem về nhà mà ăn hay là bán chợ tùy ý. – Cứ lẽ tự nhiên mà xét việc ấy, ắt là mọi vật là của Đức Chúa Lời và là của lành, cho nên không cấm ăn của đơm cúng. Song cho được giữ Đạo nên làm gương sáng thì chẳng những phải cứ sự thông sáng mà theo, kẻo sinh lòng kiêu căng cậy mình; lại phải cứ đức thương yêu anh em, cẩn thận giữ mình cho khỏi làm gương mù cho kẻ yếu đuối vấp phạm.

2. Sự thông sáng phải hợp làm một với đức thương yêu, chẳng vậy không làm ích gì mà lại làm hại. Ông thánh Bernardo suy về sự thông biết thì dạy rằng: “Modus sciendi est, ut scias quo ordine, quo studio, quo tine scire quaeque oporteat: quo ordine, ut id prius quod maturius ad salutem; quo studio, ut id ardentius quod vehementius ad amorem; quo fine, ut non ad inanem gloriam, aut curiositatem, aut aliquid simile, sed tantum ad aedificationem tuam et proximi. Sunt namque qui scire volunt eo fine tantum ut sciant et curiositas est; quidam ut sciantur, et vanitas est; quidam ut scientiam vendant, et turpis quaestus est; quidam autem ut aedificent, et charitas est; quidam ut aedificentur, et prudentia est.”

3. Kẻ nào kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta thì Đức Chúa Lời cũng nhận biết và thương yêu kẻ ấy vì được sự thông biết thật, là sự thông biết làm gương sáng cùng làm ích cho mình và cho kẻ khác nữa.

4-5. Nghĩa là các bụt thần là ma quỉ mà thôi chẳng phải là Chúa lời đất, như kẻ ngoại in trí sai; nó là loài hóa ra hư vô, chẳng phải tự hữu đâu; X, 20 sau này.

6. Đức Chúa Lời là đầu cội rễ và cùng sau hết mọi sự; mọi sự bởi Đức Chúa Lời ba Ngôi mà ra mà qui về Người. Vì vậy các quỉ thần, là loài đã chịu dựng nên, chẳng biến cải được chính tính các loài các vật Đức Chúa Lời đã dựng nên.

7. Song có kẻ mê muội in trí nhầm của đơm cúng tế tượng tà thần ra ô uế mà kẻ ăn của ấy cũng ra ô uế nữa, dường như dâng mình cho các tà thần. Vậy kẻ ấy mắc phải lương tâm sai nhầm mà nó có ăn của cúng thì mắc tội thật. ROM. XIV, 20-23.

8-9. Các giống của ăn vốn chẳng lành chẳng dữ, trừ khi Hội thánh cấm hay là khi bởi đấy sinh ra gương mù gương xấu. ROM XIV, 17-20.

10. Đừng kể gương xấu trong nô ấy, lại có sự thông công việc rồi, là sự vốn dữ như ông thánh tông đồ dạy X, 14 sau này.

11. ROM. XIV, 15. Bởi phải gương xấu, kẻ ấy cũng ăn của đơm cúng là sự nghịch với lương tâm nó, hóa ra ngã phạm tội mà hư đi đời đời. Những câu này làm chưungs Đức Chúa Jêsu chịu chết vì hết mọi người chẳng kì kẻ được rỗi linh hồn hay là kẻ không.

12. ROM. XIV, 21.

13. Về gương xấu, hãy xem MATTH. XVIII, 6. Trong sách II MACH. VI, 21 kể gương sáng ông Eleazar đã làm, chối ăn thịt thường kẻo người ta in trí là của đơm cúng mà vấp phạm. – Ông thánh Basilio suy rằng: “Làm gương xấu là sự gở lạ, nhất là ở nơi kẻ bề trên là kẻ phải làm gương sáng cho kẻ khác”. – Ông thánh Bernardo rằng: “Trong những kẻ bắt bớ Đức Chúa Jêsu chẳng có thứ người nào dữ tợn cho bằng kẻ làm gương xấu mở đàng cho những linh hồn Đức Chúa Jêsu đã lấy máu thánh Người mà chuộc, vấp phạm mà hư đi đời đời”. – BOURDALOUE, Sermon sur le Scandale.

Kirixitô.Thánh., IV. -33

## TÓM LẠI ĐOẠN IX CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Trước này ông thánh tông đồ đã dạy rằng: cũng có khi gặp nô, cứ chính lẽ mình được phép làm việc nọ việc kia là sự vốn nên làm, song le vì lòng thương yêu anh em, là kẻ yếu đuối, lấy sự ấy làm trái thì phải lánh bỏ sự ấy, kẻo trong anh em có kẻ vấp phạm mà phải thiệt phần linh hồn. – Thí dụ: cứ chính lẽ bổn đạo phải phụng dưỡng các đấng giảng Đạo. Song ông thánh tông đồ chẳng muốn nương nhờ anh em bổn đạo về phần xác, kéo có ai lấy sự ấy làm nặng nề; cho nên người vốn làm nghề mà nuôi mình.

1) Làm chứng cứ chính lẽ mình được phép nương nhờ bổn đạo về phần xác.

Câu 1: Ông thánh tông đồ đã được ơn Đức Chúa Jêsu gọi làm tông đồ và sai người đi giảng Đạo; mà người đã làm việc bậc mình ở thành Corintho.

2-3: Hoặc nơi khác có kẻ không nhận biết người làm tông đồ, song lẽ nào ở thành Corintho có ai từ chối người được ru? Công việc người đã làm ở đấy điều làm chưungs người là tông đồ Đức Chúa Jêsu.

4-6: Bởi đấy người được phép nương nhờ các bổn đạo về phần xác, cũng như các tông đồ khác.

7: Sự ấy hợp lý mọi đàng và hợp với thói lệ phần đời, như thí dụ kẻ đi lính; kẻ canh nông, kẻ chăn thả.

8-10: có lời Sấm truyền cũ cũng làm chứng sự ấy.

11: Sự ấy rất công bằng: vì kẻ phân phát của thiêng liêng, ắt là đáng chịu lấy của phần xác.

12: Các tông đồ giả trá nương nhờ bổn đạo thành Corintho, mà tông đồ thật Đức Chúa Jêsu đã sai chẳng được làm vậy thì làm sao?

13-14: Các thày tế lễ và các thày Levi trong Sấm truyền cũ đã được phần của lễ dâng trong đền thờ; lại Đức Chúa Jêsu đã truyền cho các đấng giảng Đạo tin lành cũng được nương nhờ phần xác như làm vậy.

2) Dù vậy mặc lòng, ông thánh tông đồ chẳng muốn nương nhờ ai về phần xác.

12: Người làm như vậy, một là kẻo mở dịp cho ai vấp phạm;

15-18: hai là, cho được càng thêm công phúc trước mặt Đức Chúa Lời;

19-23: ba là, để được lợi hãi linh hồn mọi người cho Đức Chúa Jêsu;

23-27: bốn là, cho được xóng mình mà chiến trận thiêng liêng và lo giữ phần linh hồn cho chắc thật.

1-2. Nghĩa là: nào ta chẳng được thong dong, chẳng được phép nhờ các bổn đạo về pahafn xác như các tông đồ khác? Nào ta chẳng phải tông đồ thật, đã được xem thấy Đức Chúa Jêsu nhãn tiền và được ơn Đức Chúa Jêsu gọi và sai đi giảng Đạo. ACT. I, 21; IX, 3; LUC. VI, 13. Ai đã được xem và nghe Đức Chúa Jêsu cùng được ơn Đức Chúa Jêsu gọi và sai thì mới kể là tông đồ. – “Nào anh em chẳng phải công việc ta đã làm v.v.” nghĩa là việc ông thánh Bảo Lộc đã làm ở thành Corintho, là hội giáo người đã lập cũng làm chứng người là tông đồ thật.

3. Ơn Chúa gọi người và công việc người đã làm điều bênh chữa người trước mặt kẻ bẻ người chẳng phải là tông đồ vì rằng chẳng được xem, chẳng được nghe Đức Chúa Jêsu.

4. Nghĩa là ta làm tông đồ, chớ thì ta chẳng được phép nương nhờ các bổn đạo về phần xác, như các tông đồ khác ru? LUC. X, 8. – “Chúng ta,” là ông Barnaba và ông thánh Bảo Lộc như câu 6 sau này làm chứng.

5. Như xưa có những người nữ sốt sắng ngoan đạo theo giúp việc Đức Chúa Jêsu (LUC. VIII, 3) cũng một lẽ ấy có những người nữ sốt sắng đã có tuổi dâng mình cho Đức Chúa Lời mà giúp việc Hội thánh, dạy dỗ đàn bà và xem sóc những sự phần xác khi các tông đồ đi giảng Đạo. Chớ có ai nghĩ lầm người đàn bà ấy là vợ đâu, bởi vì lời VII, 7-8, trước này làm chưungs ông thánh tông đồ vốn ở vậy. Hầu hết các thánh giáo phụ điều dạy rằng, từ thuở đang thì ông thánh Bảo Lộc chẳng có kết bạn bao giờ. Có lời ông thánh Hieronymo rằng: “Các thánh tông đồ, có kẻ chẳng kết bạn bao giờ; còn kẻ đã kết bạn, thoạt mới được ơn Đức Chúa Jêsu gọi làm tông đồ thì lìa bỏ mọi sự mà ở vậy”- “Anh em Chúa”, Jacobe, Juđa và Simon là anh em họ. MATTH. XII, 55. – “Cepha” là ông thánh Phero.

6. Chớ thì chỉ có một mình ta và ông Barnaba chẳng được phép nương nhờ về phần xác ru?

7. Như kẻ đi lính được bổng lộc, kẻ coi vườn nho, kẻ chăn thả điều được nhờ nghề nghiệp mà nuôi mình, cũng một lẽ ấy đấng giảng Đạo đánh giặc thiêng liêng, coi vườn nhơ (JOAN. XV) chăn đoàn chiên Chúa (JOAN. X), ắt là được nương nhờ phần xác.

8. Ông thánh tông đồ chẳng những dùng thí dụ phần đời, mà lại dùng lời Kinh thánh làm chứng sự ấy.

9. DEUT. XXV, 4. Trong dân hebereu xưa quen dùng bò mà đập lúa, hoặc kéo trục hay là đạp bằng chân.

10. Lời ấy cứ nghĩa đen thì chỉ về con bò đạp lúa, song cứ nghĩa bóng bảy thì chỉ về kẻ giúp việc Đức Chúa Lời. Đức Chúa Lời còn lo đến con bò là giống hèn, phương chi chẳng lo đến kẻ giúp việc giảng Đạo cho được đủ dùng phần xác, thì làm sao?

11. Lại có lẽ rằng: các tông đồ phân phát của thiêng liêng, ắt là đáng được của nuôi mình phần xác kể là sự rất nhỏ mọn ví chẳng bằng.

12. Các kẻ giúp việc giảng Đạo ở thành Corintho được phép nương nhờ bổn đạo và đủ dùng về phần xác: lẽ nào người là tông đồ mà chẳng được phép nương nhờ về phần xác làm vậy ru? Song thật người chẳng muốn nương nhờ bổn đạo bao giờ, kẻo ai ngờ vực sự trái cho người về tội hà tiện, hay là có ai ngại đi đạo vì phải đóng góp mà phụng dưỡng các đấng giảng dạy.

13. Lại rằng: trong Sấm truyền cũ các kẻ giúp việc Đạo, là các thày tế lễ và người Levi, được chịu lấy một phần của lễ dâng trên bàn thờ và của đầu mùa, hay là của khấn dâng trong đền thờ, LEVIT. XXVII, 30; NUMER. XVIII; DEUT. XIV, 22. Lẽ nào các đấng giúp việc thờ phượng Đức Chúa Lời trong Hội thánh mà chẳng được như vậy ru?

14. Đức Chúa Jêsu đã truyền dạy như vậy, MATTH. X, 10; LUC. X, 7

15. Ông thánh tông đồ chẳng muốn nương nhờ ai, người một làm việc phần xác cho được nuôi mình, ACT. XVIII, 3. Người nhắc đến những điều trước này chẳng có ý đòi của gì, vì người muốn giữ tiếng giảng Đạo nhưng không, chẳng chịu lấy tiền của ai. Ông thánh Bảo Lộc muốn giữ công thưởng mình cho lọn vẹn trước mặt Đức Chúa Lời, chẳng có chịu lấy phần nào bởi tay loài người ta.

16. Đã hay ông thánh tông đồ giảng Đạo thì lập công trước mặt Đức Chúa Lời, song chẳng được phô mình có công riêng vì là việc buộc mình nhặt, chẳng phải là việc bởi ý mình mà làm. – Khốn cho đấng làm thày chẳng siêng năng giảng dạy.

17. Nghĩa là hễ ai làm việc gì bởi tình nguyện và bởi ý mình thì đáng được phần thưởng riêng; nhược bằng ai chịu lấy bổng lộc thì chẳng còn mặc ý mình, một phải làm việc đấng bậc mình, dù muốn dù chăng cũng phải làm, cho nên chẳng còn trông được công thưởng riêng nữa.

18. Ông thánh tông đồ trông đợi phần thưởng riêng, bởi vì người làm việc bậc mình nhưng không, chẳng chịu lấy của gì, chẳng muốn dùng phép các đấng giảng đạo vốn được dùng.

19. Kẻ giúp việc Đức Chúa Lời phải làm tôi mọi người cho được lợi lãi mọi người.

20. Cho được đẹp lòng người Judeu, ông thánh tông đồ ăn ở như người Judeu, giữ các thói lệ dân Judeu, ACT. XVI, 3; như câu ví rằng: “Nhập giang tùy khúc, nhập gia tùy tục”

21. Với kẻ giữ lề luật ông Moyse khi người cũng nể tùy sức, kẻo mất lòng kẻ ấy mà chẳng còn làm ích gì được cho nó phần linh hồn. Khi ở với kẻ ngoại là kẻ chẳng có lề luật ông Moyse thì cũng ý tứ giữ mình cho đẹp lòng kẻ ấy.

22. “Kẻ yếu đuối”, là kẻ mê muội mới lỏe lại đạo. Phải khéo xử với kẻ ấy, hạ mình xuống nên giống như nó, cẩn thận lánh bỏ những sự mở đàng cho nó vấp phạm mà hư mất.

23. Kẻ giúp việc Đức Chúa Lời giảng Đạo cho sốt sắng thì được thông công ơn thánh sủng và các ơn phù hộ giúp sức cho ở đời này và được phúc thanh nhàn đời sau.

24. Ở gần thành Corintho xưa vốn quen hội những đám chơi có danh tiếng trong khắp thiên hạ đời ấy: kẻ thì đánh vật, người thì chạy thi. Ông thánh Bảo Lộc nhắc đến thói quen ấy. Trong thư I TIT. VI, 12 và thư II TIT. IV, 7-8 cũng vậy. Kẻ được giải thì được mũ triều thiên vàng, hay là ngành lá chà là vàng, ngành lá cây dầu vàng v.v. – Vậy kẻ muốn lên thiên đàng cũng phải đánh vật với ma quỉ, thế gian, xác thịt cho mạnh bạo thì mới được phần thưởng trên lời. – So sánh hai cách chạy thi đánh vật ấy với nhau, thì kahsc nhau thể này: là trong các kẻ chạy thi, đánh vật phần xác chỉ có một người dươdcj giải mà thôi; còn những kẻ chạy thi, đánh vật thiêng liêng, hễ ai đáng khen thì được phần thưởng cả thảy. Như lời ông thánh Juông kim khẩu rằng: “In stadio terrestri unus qui prior venerit, coronatur; in coelesti vero stadio, quisquis venerit coronam promeretur” Và ông thánh Augustino rằng: “Quotquot currunt, perseveranter currant, omnes accipiunt”

25. Những kẻ tập chạy thi và đánh vật, phải rèn tập lâu và kiêng những sự làm cho ra yếu đuối phần xác, nhất là phải kiêng những giống làm cho say, những sự vui sướng xác thịt, vì làm cho hao tổn tinh thần (HORAT. Ars poet. 5, 112) – Phương chi kẻ rèn tập cho được đánh trận thiêng liêng mà lên thiên đàng càng phải hãm đẹp tính xác thịt. Phải bắt xác thịt suy phục linh hồn và linh hồn suy phục Đức Chúa Lời (AUGUST) Vậy những kẻ phần đời biết rèn tập chịu khó cho được triều thiên hay hư hay nát, mà kẻ có đạo chẳng muốn ép mình cho được phần thưởng trọng vô cùng thì làm sao cho phải?

26. Kẻ cứ phép chạy thi, đánh vật phần xác cũng chẳng chắc được giải; còn kẻ giữ phép Đạo mà đánh trận thiêng liêng thì ắt là sẽ được phần thưởng chắc thật mà chẳng có luống công đâu.

27. Ai nấy phải sẵn lòng hãm dẹp tính xác thịt mới trông được rỗi linh hồn. – Hãy suy lời ông thánh Basilio cả dạy rằng: “Corpus castigandum est, ac ferrae cujusdam instar cohibendum” – Các đấng làm thày hằng phải nhớ lời ông thánh Bảo Lộc mà hãm mình và tập đi đàng nhân đức lọn lành, kẻo chữa thuốc thiêng liêng cho con chiên bổn đạo mà chính mình hư mất đời đời. “Hỡi thày thuốc kia, hãy chữa lấy mình trước đã, rồi mới tra thuốc mà chữa kẻ khác. – Medice, cura teipsum!” – Sau hết ta hãy suy lời ông thánh Gregorio cả rằng: “Quem non terreat Apostoli timor? Tremit aries et agnus non timebit?”

## TÓM LẠI ĐOẠN X CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

1-5: Dân Israel vì mê tham, thờ rối, kêu trách thì phải oán phạt trên rừng là thể nào.

6-11: Bổn đạo hãy giữ mình cẩn thận kẻo bắt chước người Israel trên rừng mà phạm tội thì cũng pahri tay Đức Chúa Lời oán phạt.

13: Hãy siêng năn cần mẫn kẻo phải chước cám dỗ nặng nề mà sa ngã phạm tội. – Về sự ăn của đơm cúng khi tế tà thần.

14-24: Dù mà của cúng tế chẳng kể là gì, và các tượng tà thần cũng chẳng kể là gì, nó chẳng phải là Đức Chúa Lời, bèn là quỉ thần mà thôi; song kẻ thông công bàn tiệc, trong chùa miếu khi dâng của lễ tế tượng tà thần thì mắc tội nặng nề vì thông công việc tế tà thần. Chẳng có lẽ nào mà thông công bàn tiệc Chúa và thông công cỗ bàn các quỉ thần được đâu. – Tội thông công việc tế lễ tà thần rất nặng nề: một là vì là sự giao kết cùng các quỉ thần; hai là vì bàn tiệc Chúa ra ô uế; ba là vì làm ố danh Đức Chúa Lời mà trêu phạm đến Người; bốn là vì làm dịp cho kẻ khác vấp phạm. – Về sự ăn của cúng tư mà chẳng thông công việc tế tà thần là thế nào.

25-26: Hễ là đồ ăn mua ở chợ thì được ăn, chẳng cần phải xét có phải là của cúng hay là đồ ăn thường.

27: Khi ai mời ăn bữa, đã dọn của gì thì hãy ăn của ấy vì chẳng liều mình mắc tội.

28: Song nếu có ai bảo rằng: của ăn đã dọn là của cúng thì chẳng nên ăn, kẻo làm gương xấu.

31-33: Trong mọi sự phải làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm gương sáng cho anh em được rỗi linh hồn.

1. Các bổn đạo hãy giữ lòng vững vàng, chớ phụ ơn Đức Chúa Lời kẻo gặp phải như dân Israel xưa ở trên rừng. Thật các tổ phụ đã được nhiều ơn cả thể Đức Chúa Lời phù hộ che chở, song bởi vong ân bội nghĩa cùng Chúa thì hầu hết mọi người phải hư hoại trên rừng chẳng được vào đất thánh Chúa đã phán hứa cho. Các bổn đạo phải nhớ sự ấy, kẻo mình cũng phải thiệt hại như vậy. – Các tổ phụ ra khỏi đất Egyptô thì được nhờ cột mây che chở ban ngày và cột lửa soi sáng ban đêm, là dấu chỉ Đức Chúa Lời ở với dân mà phù hộ gìn giữ liên. EXOD, XIII, 21; XIV, 24. – Các dân Israel nam phụ lão ấu trải qua biển đỏ khô ráo EXOD. XIV, 21-27.

2. Ông Moyse đưa dân Israel qua biển đỏ cho khỏi làm tôi trong nước Egyptô thì kể là hình bóng chỉ phép rửa tội làm cho ta được khỏi tay ma quỉ.

3. Của ăn thiêng liêng ấy, là của Đức Chúa Lời ban bởi trên lời gọi là manna, EXOD. XVI, 15; là hình bóng chỉ về Phép mình thánh.

4. Của uống thiêng liêng là nước bởi hòn đá chảy ra trên rừng, EXOD. XVII, 6. Hòn đá lạ ấy ra như theo dân trên rừng mãi mãi, vì Chúa hằng ban nước uống chẳng để Israel thiếu của uống trên rừng. NUMER. XX, 10; PS. CIV, 41. Nước ấy là hình bóng chỉ về ơn bởi Chúa Kirixitô mà ra. JOAN. VII, 38.

5. Trong dân Israel, là sáu mươi vạn nam đinh, ra khỏi đất Egyptô thì chỉ có hai người, là ông Josue và ông Caleb, được vào đất Chúa đã phán hứa; mọi người khác chết trên rừng hết, vì đã phụ ơn Chúa mà phải oán phạt. NUM. XXVI, 64. Kẻ có đạo hãy giữ mình cẩn thận, kẻo phụ ơn Chúa mà cũng hư hoại như vậy.

6. Mọi sự trong Sấm truyền cũ điều là hình bóng chỉ về những sự mầu nhiệm trong Sấm truyền mới. Ông thánh Augustino dạy rằng: “Novum Testamentum in veteri latet, vetus autem in novo patet”. – Ông thánh Gregorio cả cắt nghĩa hình lạ ông tiên tri Ezechiel I, 16 thì rằng: “Rota intra rolam est Testamentum novum intra Testamentum vetus, quia inest Testamento veteri Testamentum novum. Prophetia ergo Testamenti novi Testamentum vetus est, expositio veteris Testamenti Testamentum novum”. – Kẻ có đạo chớ mê tham, bắt chước dân Israel, một hãy hãm dẹp tính xác thịt. NUMER. XI, 33.

7. Chớ thờ lạy tà thần, như dân I đã thờ con bò vàng. EXOD. XXXII.

8. Chớ theo tính gian râm, như dân Israel đã phạm tội với người nữ Moab. NUMER. XXV. Trong Sách ông Moyse kể kẻ phải bại hoại là 24.000, cộng cả kẻ phải tay các người Levi giết và kẻ phải tay Chúa hủy ruyệt; còn ông thánh Bảo Lộc chỉ nói về những kẻ phải tay Chúa oán phạt, là 23.000

9. NUMER. XXI, 4. Chúa Jehova hiện ra trong Sấm truyền cũ và dẫn đưa dân Israel trên rừng là Ngôi Hai; bởi đấy ông thánh Bảo Lộc rằng: các tổ phụ trên rừng thử thách Chúa Kirixitô.

10. NUMER. XIV, hay là NUM. XVI, 14.

11. “Trong các đời sau hết”, nghĩa là trong nhật kì Chúa cứu Thế ra đời, gọi là nhật kì sau hết, vì khi nhật kì ấy đã qua thì đến ngày tận thế.

12. Hãy dùng ơn Đức Chúa Lời nên thì sẽ được vững vàng “Voluntate sua cadit qui cadit; et voluntate Dei stat qui stat” (AUGUST)

13. Cho được chống lả các chước cám dỗ cho nên thì phải nhờ ơn Đức Chúa Lời phù hộ giúp sức cho. (Hãy xe Theol. Dogm. Tom. VI trong. 199). Song hễ ai chịu lấy ơn Đức Chúa Lời mà làm vừa sức mình thì ắt là chẳng có chước cám dỗ nào mà không chống lả được. – Chước cám dỗ xứng hợp với tính loài người, là chước kẻ có ý ngay lành nhờ ơn Đức Chúa Lời có thể chống lả được. Đức Chúa Lời để ta phải chước cám dỗ cho được rèn thử, tập tành thắng trận ma quỉ xác thịt và được tấn tới phần linh hồn. Hãy khiêm nhường, cầu nguyện và dùng ơn Đức Chúa Lời phù hộ thì chẳng nên lo sợ chước nào sốt. Ông thánh Augustino có lời rằng: “Deus impossibilia non jubet, sed jubendo monet et facere quod possis, et petere quod non possis, et adjuvat ut possis”. – Lại rằng: “Domine da quod jubes et jube quod vis”. Công đồng Trid. Sess. VI. Cap. 11

14. Cho được khỏi sa ngã phạm tội thì phải lánh dịp tội và phải giữ mình kẻo thông công những việc rối mà thờ lạy các tà thần. Như đã nói trên này, sự ăn của cúng chẳng phải là sự vốn dữ, vì mọi của thế gian này điều là của Đức Chúa Lời hóa ra của lành, và các quỉ thần chẳng có quyền phép gì mà làm cho của lành thuộc về Đức Chúa Lời biến cải tính lành mà nên dữ. Cho nên nếu ai mua thịt ở chợ chẳng cần gì phải hỏi cho biết thịt ấy có phải là của thường hay là của cúng. Song chẳng nên ăn của đơm cúng trong chùa miếu hay là ở nươi tế tà thần, vì thông công việc tế tà thần là sự vốn dữ.

15-17. Nghĩa là ai biết suy biết xét thì phải đoán thật, sự ăn của đơm cúng thông công việc tế tà thần là việc vốn dữ chẳng hồ nghi được. Vì chưng như kẻ chịu lễ thông công mình thánh, uống máu thánh Đức Chúa Jêsu thế nào, thì kẻ ăn của đơm cúng tế tà thần thông công nên như một với các tà thần cũng thể ấy. – Các bổn đạo chịu mình thánh máu thánh Đức Chúa Jêsu thì điều hợp làm một với nhau (Communio = là Communis unio) mà nên phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu.

18. Cũng như dân I xưa trong Sấm truyền cũ (là Israel cứ dòng dõi xác thịt, chẳng phải là cứ dòng dõi thiêng, là kẻ có đạo), khi giết dâng hi sinh trên bàn thờ thì thông công bàn thờ và của lễ dâng trên bàn thờ.

19-20. Đã hay các tà thần chẳng có quyền phép gì và của cúng cũng chẳng phải thiêng gì. Song le các tà thần kẻ ngoại thờ lạy điều là ma quỉ, cho nên hễ ai thông công việc tế tà thần thì thông công với các ma quỉ là sự vốn dữ, đáng gớm ghét. Trong Kinh thánh, Ps. XCV, 5; LEVIT. XVII, 7; DEUT. XXXII, 17, thì dạy tỏ tường các tà thần kẻ ngoại thờ lạy là ma quỉ, là những thiên thần đã sa ngã phạm tội mà hư đi. MATTH. VIII, 28; MARC. III, 15; VII, 26; XVI, 9; LUC. XI, 11

21. Nghĩa là chẳng có lẽ nào mà thông công bàn thờ Đức Chúa Jêsu và bàn thờ các ma quỉ.

22. Kẻ dám làm như vậy thì trêu phạm Đức Chúa Lời và đáng oán phạt nặng nề

23. Nối với VIII, 1 trên này, đã nói rằng, sự ăn của cúng chẳng phải là sự vốn dữ, song cũng có khi phải kiêng chẳng nên ăn, kẻo sinh gương mù gương xấu. – “Mọi sự ta nên làm v.v.” nghĩa là dù những sự chẳng phải vốn dữ, song le cũng có khi chẳng nên làm vì mở đàng cho kẻ khác vấp phạm.

24. Khi làm việc gì chẳng những phải tìm ích riêng mình mà thôi, mà lại phải có ý làm ích cho kẻ khác, mà chẳng làm gương xấu.

25-26. Khi mua đồ ăn ở chợ chẳng cần phải hỏi đí gì hay là phải lo sợ hoặc là của đơm cúng chăng, vì thế gian này và mọi sự trong thế gian điều là của Đức Chúa Lời cả thảy. PS. XXIII, 1

27. Khi ai mời ta ăn bữa thì chẳng cần phải hỏi đi gì về của ăn làm chi.

28. Bằng có ai, chẳng kì là kẻ có đạo, kẻ không hay là người Judeu, bảo rằng: của ăn đã dọn là của đơm cúng, chốc ấy chẳng nên ăn, kẻo mở đàng cho kẻ ấy vấp phạm, vì nó ngờ rằng, mình khinh chê sự Đạo, hay là chẳng sợ thông công bàn tiệc dối trá kính thờ tà thần.

29. Dù mình đã biết tỏ sự ăn của đơm cúng chẳng phải vốn dữ, song chẳng nên mở đang cho ai đoán xét cho ta là kẻ bội nghịch dể duôi phép Đạo.

30. Nghĩa là chốc ấy, kẻ ăn của cúng phần thì tạ ơn Đức Chúa Lời vì của mình đã ăn; phần thì mở đang cho kẻ kia nói phạm đến sự Đạo, dể duôi Đức Chúa Lời và khinh chê kẻ có đạo.

31. Hễ làm sự gì, kẻ có đạo phải có ý làm sáng danh Đức Chúa Lời, bởi đấy cũng phải lánh mọi sự có thể làm dịp cho kẻ khác vấp ngã mà phạm đến Đức Chúa Lời, COL. III, 17.

32. Chớ có làm gương xấu cho ai vấp phạm, chẳng kì là người Judeu, kẻ ngoại hay là kẻ có đạo.

33. Trong mọi sự ta làm phải chủ ý làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm ích cho linh hồn mình cùng linh hồn anh em nữa.

## TÓM LẠI ĐOẠN XI CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Răn dạy mấy điều phải giữ khi hội nhau trong nhà thờ.

3-9: Những người nữ phải trùm đầu trong nhà thờ; bởi vì người nữ phải suy phục người nam, người nữ bởi người nam mà ra và phải dựng nên vì người nam. Khăn trùm đầu chỉ sự suy phục.

10: Người nữ phải trùm đầu như vậy vì lòng cung kính các thiên thần chầu chực trong nhà thờ.

13: Ai nấy điều lấy sự ấy làm phải.

14-15: Vốn tự dưng là sự xứng đáng.

16: Trong Hội thánh, từ thuở xưa quen giữ thói lệ ấy.

18-22: Trách các bổn đạo hội hợp nhau thì bất thuận; lại khi chịu lễ và ăn mừng trong nhà thờ có mấy điều chẳng đáng khen.

23-26: Nhắc lại cách thức Đức Chúa Jêsu đã truyền phép mình thánh máu thánh là thế nào.

27-28: Kẻ chịu lễ chẳng nên phạm tội cách nặng nề dường nào.

29-32: Kẻ ấy phải Đức Chúa Lời phạt ở đời này hay là đời sau vô cùng.

1. Hễ là kẻ bề trên thì phải bắt chước Đức Chúa Jêsu và nên gương mẫu cho kẻ khác bắt chước mình. I PET. V, 3; “Forma facti gregis ex animo”. Câu này hợp ý với câu X, 33 vừa rồi.

2. Dù mà trong bổn đạo thành Corintho có kẻ kiêu căng cậy mình cứng lòng cứng cổ, song phần nhiều thì vâng giữ những lời ông thánh tông đồ đã răn dạy. Rầy người ta thêm mấy điều bổn đạo phải giữ trong nhà thờ cho phải phép Đạo.

3. Đức Chúa Jêsu là gương mẫu loài người ta, chẳng kì nam nữ, EPH. V, 23; GAL. III, 28; song trước thì xưng về người nam vì người nam dựng nên trước, người nữ thì dựng nên sau. Người nam là đầu người nữ vì người nữ bởi người nam mà ra, GEN. II, 7. Đức Chúa Lời là đầu Đức Chúa Jêsu vì Đức Chúa Cha sai Con một xuống thế làm người, là Đức Chúa Jêsu cho được chuộc tội thiên hạ. JOAN. IV, 34; V, 30; VI, 38.

4. Người nam ở nhà thờ mà cầu nguyện hay là nói tiên tri, nghĩa là làm việc thờ phượng Đức Chúa Lời. I REG. X, 5; I PAR. XXV, 1. – Trong nhà thờ người nam không nên trùm đầu, nghĩa là làm sao? Vậy người nam là loại trọng nhất Đức Chúa Lời dựng nên trên mặt đất; người nam là như vua cai quản các loài khác. Còn đầu thì là phần trọng nhất trong xác loài người. Kẻ xem sóc, cai quản không nên trùm đầu, vì sự trùm đầu là dấu hiệu chỉ về kẻ hèn hạ, không dám trông lên, một trông xuống đất, là sự chẳng xứng về loài trọng Đức Chúa Lời đã ban quyền phép coi sóc cai quản thay mặt Người trên mặt đất. Nhân vì lẽ ấy ông thánh tông đồ truyền dạy rằng: khi bổn đạo ở nhà thờ làm việc thờ phượng Chúa thì không nên trùm đầu, vì có ý mầu nhiệm làm vậy. – Đấng làm thày cả làm việc thờ phượng trong nhà thờ khi thì che đầu, khi thì không. Hễ người làm việc thờ phượng thay mặt Đức Chúa Jêsu vì kể là một với Đức Chúa Jêsu thì chẳng có che đầu; hễ người làm việc thay mặt Hội thánh, là bạn mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu, thì che đầu (ALLIOLI)

5. Phần người nữ là kẻ phải suy phục người nam, như Đức Chúa Lời đã chỉ định, thì phải trùm phủ đầu trong nhà thờ, vì là sự xứng về bậc kẻ ấy. Người nữ không trùm đầu trong nhà thờ thì nên giống như kẻ hư thân chẳng có phép tắc nết na mà làm xỉ nhục chồng mình; thật nó đã đáng phải cạo đầu, như quen phạt đàn bà mê đàng tội lỗi.

6. Cũng hợp ý ấy mà rằng: người nữ nào không trùm phru đầu trong nhà thờ thì kể là kẻ mất nết, muốn cho người ta xem hình rạng mình, cho nên đáng phải cạo đầu, làm cho nó hổ ngươi, như đời xưa và đời ta này vốn có thói quen làm xỉ nhục người nữ gian râm tội lỗi (TACIT. Germ. 19). – Song chớ có nghĩ lầm chẳng nên cạo đầu người nữ khi có lẽ phải, vì chốc ấy chẳng kể là làm xỉ nhục. Hay là khi người nữ dâng mình cho Đức Chúa Lời trong nhà dòng thì gọt đầu là đấu chỉ mình bỏ mọi sự giả trá thế gian này, mình chẳng thuộc về ai, một thuộc về Đức Chúa Jêsu mà thôi.

7. Người nam là sự vinh hiển Đức Chúa Lời, vì đã chịu đựng nên trước hết, mọi sự đã phó trong tay người cai quản, người là kẻ bề trên, thay mặt Đức Chúa Lời trên mặt đất này. GEN. I, 26. – Người nữ là sự vinh hiển chồng mình và phải suy phục người. GEN. III, 15. – Loài người ta, chẳng kì nam nữ, đã chịu đựng nên giống như ảnh tượng Đức Chúa Lời, nhất là về phần linh hồn; song về phần xác người nữ là kẻ bề dưới thuộc về chồng mình.

8. GEN. II. 22. Ông thánh Thomaso suy về cách thức Đức Chúa Lời dựng nên người nữ thì rằng: Chúa chẳng có lấy phần nào bởi chân người nam mà dựng nên người nữ, có ý chỉ người vợ chẳng phải là tôi tá hèn hạ chồng nên khinh chê giầy đạp; lại rằng: chẳng có lấy phần đầu, có ý chỉ vợ chẳng phải là kẻ bề trên mà nên cai quản chồng; bèn là lấy xương sườn có ý chỉ vợ làm bạn với chồng, cả hai phải thương yêu, giúp đỡ nhau. S. THOM. Summa Theol. P, 1, Q. XCII, a, 3.

9. GEN. II, 18. Đức Chúa Lời dựng nên người nữ cho được giúp đỡ chồng trong cửa nhà, sinh ra và dưỡng nuôi con cái, coi giữ mọi sự trong cửa nhà mình; chớ có buông mình ra trong việc làng việc nước, là sự không xứng về bậc mình, một ở nghiêm trọng, khiêm nhượng, suy phục, giúp đỡ chồng mình và coi sóc cửa nhà.

10. Người nữ trùm phủ đầu là dấu chỉ mình thuộc về quyền chồng, và chốc lấy cũng sẽ nên trọng vì thông công quyền phép chồng mình. – “Vì sứ thần”, nghĩa là vì phải kính các thánh thiên thần, đang chầu chực trong nhà thờ. Cũng có lẽ mà đoán lời “sứ thần” chỉ các đấng làm thày, là sứ thần Đức Chúa Lời, APOC. II-III.

11-12. Người nam chớ có kiêu căng cậy mình, Đức Chúa Lời dựng nên nam nữ xứng hợp với nhau, cho được giúp đỡ nhau mà cả hai bên phải nhờ nhau. Đầu tiên người nữ bởi người nam mà ra vì Chúa dựng nên người nữ bởi người nam; từ đấy về sau mọi người điều bởi người nữ mà sinh ra; song cả và hai bởi Đức Chúa Lời mà ra.

13. Anh em hãy suy xét thì sẽ lấy những điều trước này làm phải lẽ.

14-15. Xét tính tự nhiên thì cũng hợp như vậy. Người nam không hay nuôi tóc mình; còn người nữ thì vốn lấy tóc mình nhưu đồ trang điểm Đức Chúa Lời đã ban cho mình.

16. Nghĩa là trong Hội thánh vốn có thói quen các đàn bà trùm phủ đầu trong nhà thờ, cho nên phải giữ như vậy, chớ có ai cãi lẽ làm chi.

17-18. Ông thánh tông đồ lại trách các bổn đạo vì một điều khác không hay khi hội nhau trong nhà thờ: một là vì bất thuận với nhau; có kẻ sinh bè rối bè đảng.

19. MATTH. XVIII, 7. Xét ở thành Corintho có ít nhiều kẻ kiêu ngạo, phô mình là kẻ thông sáng phần đời thì chẳng có lẽ nào mà nó không nghe ma quỉ giục lòng nó bày ra nhưungx sự giả trá, rối đạo. Đức Chúa Lời làm ngơ đi như vậy để kẻ lành có dịp tỏ ra lòng vững vàng và làm sáng danh sự Đạo. – Ông thánh Augustino suy rằng: “Melius judicavit Deus de malis bene facere, quam mala nulla esse permittere.” Đang khi kẻ rối đạo bẻ điều nọ điều kia trong các lẽ Đạo, thì Hội thánh càng cẩn thận giải nghĩa những lẽ Đạo ấy cho minh bạch chắc chắn hơn.

20-21. Thuở xưa khi các bổn đạo hội nhau cho được xem lễ và chịu lễ thì mọi người dể chung của ăn mình đã đem đi mà ăn mừng với nhau. Ở thành Corintho không giữ phép ấy; có kẻ ăn uống trước khi xem lễ, không đợi kẻ khác đến mà ăn mừng với nhau; bởi đấy có kẻ khó khăn không được ăn đí gì sốt. Cho được cất những sự dữ thế ấy, thì Hội thánh truyền phải giữ lòng không trước khi chịu lễ, đoạn ăn mừng chung sau. Từ seculo V, Hội thánh lại bãi thói lệ ăn mừng chung khi chịu lễ đoạn. Đức Chúa Jêsu ăn bữa tối sau hết trước khi lập phép mình thánh, vì sự ăn thịt chiên Phase là hình bóng chỉ về phép mình thánh. Song khi lập phép mình thánh đoạn thì chẳng còn có lẽ nào mà giữ hình bóng đã mãn hạn phi đi làm chi. Vả lại chẳng có lẽ nào sự ăn mừng chung khi đông người mà chẳng mở dịp về những sự không hay.

22. Trách kẻ ấy làm gương xấu, làm ố danh nhà thờ và dể duôi anh em khó khăn.

23. Cho được sửa lại những sự dữ ấy ông thánh tông đồ kể ra gốc tích duyên ro phép mình thánh, Đức Chúa Jêsu đã lập phép mình thánh là thể nào; là những điều chính Đức Chúa Jêsu đã tỏ ra cho người, để người lại dạy cho bổn đạo giữ lòng cung kính và chịu lễ cho sốt sắng.

24. Hãy xem MATTH. XXVI, 26; MARC. XIV, 22; LUC. XXII, 19. Trong câu này Đức Chúa Jêsu dạy ba sự: một là hình bánh Người vẽ ra là mình thánh Người; hai là các tông đồ được quyền tế lễ; ba là buộc các đầy tớ Người phải chịu lễ.

26. Đức Chúa Jêsu truyền cho các đầy tớ Người phải truyền phép mình thánh và chịu lễ, mà nhắc lại việc chuộc tội Người đã làm, mãi mãi cho đến tận thế.

27. Kẻ nào chịu lễ khi mắc tội trọng thì phạm đến mình thánh máu thánh Đức Chúa Jêsu, cũng như lại giết Đức Chúa Jêsu vậy. (JUÔNG KIM KHẨU)

28. Phải thử xét mình trước đã, nghĩa là nếu ai mắc tội nặng thì phải chịu phép phải giải tội trước đã mới được chịu phép cực trọng ấy. (CÔNG ĐỒNG TRID. Hội XIII, đoạn 7)

29. Nghĩa là nếu ai cả dám chịu lễ đang khi mắc tội nặng thì đáng phải luận phạt trong địa ngục, vì kẻ ấy chịu mình thánh như ăn của phần xác vậy, dể duôi và giầy đạp mình thánh máu thánh Đức Chúa Jêsu vậy.

30. Cũng có khi Đức Chúa Lời phạt ở đời này kẻ làm hư phép Mình thánh, như có nhiều tích làm chứng. Ông thánh Augustino suy rằng: “Si Deus nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo judicio servari putaretur: rursus, si nullum peccatum nunc puniret aperte Divinitas, nulla esse Providentia divina crederetur.”

31. Hãy xét mình và rửa mình sạch tội trong phép giải tội thì khỏi tay Đức Chúa Lời phạt ở đời này hay là đời sau vô cùng.

32. Khi ta phải Đức Chúa Lời phạt ở đời này thì bởi Chúa thương mà sửa phạt, để ta sửa mình lại cùng đền tội ở đời này, kẻo phải luận phạt đời sau vô cùng. Hãy suy lời ông thánh Augustino dạy rằng: “kẻ phạm tội bây giờ mà Chúa chẳng phạt, ấy là kẻ Người giận ghét mà chớ. – Illi Deus irascitur quem peccantem non flagellat.”

33. Khi ăn mừng phải chờ đợi nhau để mọi người được thông công với nhau.

34. Nghĩa là sự ăn mừng thì chẳng kể là ăn tiệc như kẻ phần đời ăn uống no say, vì sự ấy chẳng xứng về nhà thờ, là nơi thánh.

## TÓM LẠI ĐOẠN XII CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Đoạn này dạy về những ơn phi thường gọi là “ơn ban nhưng không”- gratiae gratis datae – Đức Chúa Thánh Thần thỉnh thoảng mới ban trong Hội thánh để làm sáng danh Hội thánh trước mặt thiên hạ. Xưa Đức Chúa Thánh Thần hay ban những ơn lạ lùng phi thường ấy trong những kì đầu tiên Hội thánh còn non nớt để làm chứng trước mặt thiên hạ Hội thánh làm thay mặt Đức Chúa Lời mà giảng dạy các dân thiên hạ cho được rỗi. Khi Hội thánh đã được thịnh vượng mạnh sức thì những ơn ấy giảm bớt đi dần dần, họa mới có.

Câu 1-6: Dạy về những ơn phi thường Chúa Thánh Thần ban là thế nào, phân ra làm mấy thứ.

7-10: Kể ra mấy ơn.

12-14: Trong Hội thánh có nhiều đấng bậc làm việc khác nhau, như trong xác ta có nhiều phần mình khác nhau.

15-26: Các phần mình trong xác hợp với nhau qui về một ý cùng chung làm ích cho nhau, chẳng có nghịch nhau.

27-29: Trong Hội thánh cũng vậy, có nhiều đấng bậc khác nhau, ai nấy làm việc xứng về bậc mình để làm ích chung, kẻ ở bậc dưới chẳng nên ghen tương kẻ ở bậc trên, và kẻ ở bậc trên chẳng nên khinh chê kẻ ở bậc dưới.

1. Đầu tiên trong Hội thánh kẻ chịu phép rửa tội, phép thêm sức được những ơn lạ lùng phi thương, như làm phép lạ, nói tiên tri, nói những thứ tiếng, chữa bệnh tật, trừ các quỉ và nhiều ơn khác như vậy, hợp như lời Đức Chúa Jêsu đã phán hứa và lời Kinh thánh làm chứng có thật như vậy. MARC. XVI, 17; ACT. II, 1, VIII, 18; X, 44. Đức Chúa Lời làm những việc cả thể ấy cho được làm chứng sự Đạo và giục lòng người ta lở lại Đạo. Ở thành Corintho các bổn đạo được nhiều ơn lạ lùng như vậy. Bởi đấy cũng có khi sinh lòng kiêu căng, ghen tương, dể duôi v.v. cho nên ông thánh tông đồ sửa dạy các bổn đạo biết vì ý nào Chúa ban những ơn mầu nhiệm ấy và phải dùng những ơn ấy mà làm sáng danh Hội thánh và làm ích cho các bổn đạo là thế nào. Theol. Dogm.Tom. VI, trong. 444.

2-3. Nghĩa là, hỡi anh em, xưa anh em mê muội tối tăm, vô ý vô tứ theo người ta đi đến thờ lạy những tượng thần tối tăm hư vô. Song rầy anh em lở lại đạo thì chẳng phải thế, anh em đã chịu lấy Chúa Thánh Thần soi sáng mở lòng anh em. Ai được Chúa Thánh Thần thì cũng có lòng mến Đức Chúa Jêsu và làm các việc bậc mình trong Chúa Thánh Thần cũng vì Đức Chúa Jêsu.

4-6. Các ơn, các chức bậc và các việc làm điều hợp làm một với nhau và qui về một ý cùng. Ơn là sự bề trong phú vào linh hồn. Chức bậc hay là đấng bậc là chức bề ngoài kẻ đã được trong Hội thánh. Còn việc làm cũng là sự bề ngoài bởi ơn ban và các chức bậc mà làm trong Hội thánh. Những sự ấy điều là việc Đức Chúa Lời Ba Ngôi làm; song vốn chỉ riêng về Chúa Thánh Thần vì xứng hợp với Ngôi thứ Ba cách riêng. Hãy xem Theol. Dogm. Tom. III, trong. 723; Tom. VI, trong. 108.

7. Các ơn phù hộ và ơn thánh sủng thì ban cho người ta được ích phần riêng mình, được đẹp lòng Đức Chúa Lời hơn; còn những ơn gọi là “ơn Chúa ban nhưng không” gratiae gratis datae thì ban cho được làm sáng danh Hội thánh và làm ích cho kẻ khác. Như khi Đức Chúa Lời ban cho ai làm phép lạ hay là nói tiên tri thì kẻ ấy chẳng nên đẹp lòng Đức Chúa Lời hơn; một ban ơn phi thường ấy cho được làm sáng danh sự Đạo cùng làm ích cho linh hồn người ta.

8. Sự khôn ngoan là ơn Chúa Thánh Thần ban cho ai suy biết những sự mầu nhiệm trong Đạo rất tốt lành xứng hợp và làm ích cho mình là thể nào. – Ơn nói lời khôn ngoan là ơn ban mà dạy dỗ cho kẻ khác sự khôn ngoan. – Ơn thông thái là ơn Chúa Thánh Thần ban cho ai hiểu biết các lẽ trong Đạo kết hợp với nhau cách lạ lùng là thể nào. – Ơn nói lời thông biết là ơn ban cho được dạy kẻ khác sự thông biết ấy.

9. Lòng tin này chẳng phải đức tin là nhân đức quá tính tự nhiên phú vào linh hồn những kẻ chịu phép rửa tội; bèn là ơn Chúa Thánh Thần thêm lòng tin mạnh đến nỗi khiến núi xê dịch đi mà gieo mình xuống biển thì liền được như vậy, như Đức Chúa Jêsu đã phán hứa. MATTH. XXI, 21.

10. Ơn làm những việc cả thể, nghĩa là làm phép lạ bậc nhất, thí dụ cho kẻ chết sống lại. – Ơn nói tiên tri, là nói dự trước những sự chẳng có loài nào biết được trước. Ơn phân biệt các tính thiêng liêng, là ơn Chúa soi sáng cho biết những sự lạ xảy ra hoặc bề ngoài hay là trong lòng người ta có phải bởi Đức Chúa Lời, hay là bởi ma quỉ, hay là bởi tính kiêu ngạo v.v. mà ra. Các đấng coi sóc linh hồn người ta phải năng cầu xin cho được phân biệt những ý lành dữ trong lòng người ta mà dẫn đưa kẻ ấy trong đường lối chân chính cho khỏi lừa dối mình. – Ơn nói các thứ tiếng, nghĩa là ơn Chúa Thánh Thần ban cho ai nói được những thứ tiếng mình chẳng có học bao giờ. MARC. XVI, 17; ACT. II, 4. – Ơn phân giải các lời nói, là ơn Chúa Thánh Thần ban cho ai cắt nghĩa lời Kinh thánh, lời nói tiên tri; được ơn dịch Kinh thánh, thí dụ ơn ban cho kẻ dịch Evan ông thánh Mattheo đã chép bằng tiếng hebereu ra tiếng greco; thư ad Heber v.v.

11. Khi mới lập Hội thánh, Chúa Thánh Thần năng phân phát những ơn phi thường để làm sáng danh sự Đạo và làm chứng Hội thánh bởi Đức Chúa Lời mà ra, mọi người phải tin mới được rỗi linh hồn. Rầy hội thánh đã được thịnh vượng, đã có trăm nghìn phép lạ làm chứng sự Đạo, thì chẳng cần Đức Chúa Lời phải năng phân phát những ơn phi thường ấy như xưa. Song trong Hội thánh vẫn có đấng thánh được những ơn cả thể ấy. Theol. Dogm. Tom. I, trong. 433.

12. So sánh Hội thánh với xác. Như trong xác ta có nhiều phần khác nhau, song ngũ quan và các phần mình qui về một ý cùng và hợp với nhau cho thành một xác. Vậy trong Hội thánh, là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu cũng vậy. Có nhiều đấng bậc khác nhau và làm việc khác nhau, song các đấng các bậc ấy qui về một ý cùng chung, và kết hợp với nhau cho thành một Hội thánh. Theol.dogm.Tom.I, trong.307

13. Hẽ ai chịu phép rửa tội thì thuộc về mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu và Đức Chúa Jêsu ở trong kẻ ấy và sống động trong kẻ ấy.

14. Dù xác ta có nhiều phần mình mặc lòng thì cũng thành một xác; cũng một lẽ ấy dù trong Hội thánh có nhiều đấng bậc, song thành một Hội thánh.

15-16. Trong xác các phần không nên ghen tương hay là khinh chê nhau thế nào thì trong Hội thánh các đấng các bậc cũng chẳng nên ghen tương hay là khinh chê nhau thế ấy.

17. Giả như xác chẳng có ngũ quan và các phần mình khác nhau thì chẳng còn kể là xác thật; cũng một lẽ ấy giả như trong Hội thánh chẳng có các chức bậc khác nhau thì chẳng phải là Hội thánh thật.

18. Đức Chúa Lời là Đấng khôn ngoan vô cùng đã xếp đặt cho có phép tắc thứ tự như làm vậy.

21. Ý tứ ông thánh tông đồ trước sau vốn minh bạch tỏ tường rằng: như trong xác, ngũ quan và các phần mình được nhờ nhau, không nên cậy mình và chẳng nên khinh chê nhau thế nào thì các đấng bậc trong Hội thánh cũng vậy.

22. Các phần mình yếu đuối hơn là ngũ tạng lục phủ; nó có thiếu thì chẳng sống được.

23. Nói về các phần mình phải che kín vì kể là xấu hèn v.v. Trong Hội thánh cũng lo đến kẻ khó khăn, kẻ liệt lào, tật nguyền cách riêng, phân phát cho nó của ăn của mặc, vì hễ sự gì ta làm cho kẻ rốt hết trong kẻ có đạo thì Đức Chúa Jêsu kể sự ấy dường như làm cho chính Người vậy. Các kẻ yếu hèn, khó khăn, tật nguyền vốn kể là của châu báu trong Hội thánh.

24. Các phần tốt lành trong mình, như mặt, như tay v.v. thì chẳng phải che. Còn những phần mình yếu đuối hèn hạ thì càng phải trang điểm bề ngoài. Trong Hội thánh cũng vậy. Như xưa Đức Chúa Jêsu chọn các đầy tớ là kẻ yếu hèn phải đời mà làm cho các đấng ấy được danh vọng vinh hiển trong Hội thánh và trước mặt thiên hạ.

25. Các phần trong xác hòa hợp với nhau mà giúp đỡ nhau, làm ích cho nhau thể nào, trong Hội thánh cũng vậy; các đấng bậc qui về một ý cùng là làm ích cho nhau thì mới được sự bằng yên thịnh sự.

26. Nếu trong xác một phần yếu đau thì cả xác yếu đau; bằng một phần mình yên lành thì lót xác cũng được nhờ.

27. Như các phần mình kết hợp với nhau thành một xác và giúp đỡ nhau thế nào; cũng một lẽ ấy các kẻ chịu phép rửa tội là phần mình mầu nhiệm Đức Chúa Jêsu phải giúp đỡ nhau, làm ích cho nhau như vậy. Mỗi một người thuộc về một hội giáo, hội giáo thì thuộc về một địa phận, địa phận thì thuộc về Hội thánh. Các đấng các bậc điều phải giúp đỡ lẫn nhau và mọi người thay thảy qui về một ý cùng chung trong Hội thánh. Chớ có ai kiêu căng đem mình lên, ai ai hãy làm việc xứng hợp với đấng bậc mình y như Đức Chúa Jêsu đã chỉ định.

28. Các đấng tiên tri cũng gồm các đấng giảng Đạo. Các giáo sĩ, là các đấng nổi danh tiếng mà dạy dỗ trong Hội thánh. Nói tắt một điều Đức Chúa Jêsu đã cắt đặt các đấng các bậc cho được giúp việc Hội thánh, làm sáng danh Đức Chúa Lời và cứu giúp linh hồn con chiên được rỗi. EPH. IV, 11.

31. Hãy cầu xin những ơn làm ích hơn, nhất là nhân đức kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta.

## TÓM LẠI ĐOẠN XIII CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

So sánh các ơn phi thường và các nhân đức khác với nhân đức kính mến, nhân đức thương yêu thì vốn bởi nhân đức kính mến mà ra cùng hằng gồm trong nhân đức kính mến; nhân đức kính mến trọng hơn.

Kirixitô. Thánh., IV. -34

1-3: Nhân đức kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta rất cần, đến nỗi nếu chẳng có đức kính mến, mọi sự khác ra vô ích; sự nói những tiếng lạ chẳng kể là gì; sự nói tiên tri, sự làm phép lạ, sự chịu tử vì đạo bởi lòng tin, nếu chẳng có nhân đức kính mến và thương yêu cũng chẳng kể là gì.

4-7: Nhân đức kính mến làm cho ta lánh tội và nên lọn lành.

8-13: Trên lời chỉ còn nhân đức kính mến và các nhân đức bởi đức kính mến mà ra; các nhân đức khác điều chỉ tắt. – Đức kính mến trọng hơn các nhân đức khác.

1. Khi ta chịu phép rửa tội cũng một trật ấy ta chịu lấy trong lòng 1: ơn thánh sủng; 2: các nhân đức quá tính tự nhiên, phần thì chỉ ngay về Đức Chúa Lời phần thì chỉ ngay về việc làm cách ăn ở; 3: bẩy ơn cả Chúa Thánh Thần; 4: các ơn quen gọi là ơn ban nhưng không (gratis datae). Nhân đức kính mến Đức Chúa Lời kể trong ba nhân đức cả chỉ ngay về Đức Chúa Lời. Đức thương yêu người ta gồm trong nhân đức kính mến và thành một nhân đức mà thôi. Theol. Dogm.Thánh.VI,trong. 316-446. – “Nếu ta nói được v.v.”nghĩa là dù mà ta được ơn nói những tiếng lạ. Hãy xem ACT. II, 4; X, 46; XIX, 6, Đức Chúa Jêsu đã phán hứa ơn ấy MARC, XVI, 17. Ông thánh Bảo Lộc nói về ơn ấy I COR. XII, 10. 28. 30; XIII, 1; XIV, 2, 4, 5, 6, 23, 39. Kẻ được ơn nói những thứ tiếng (Glossolalia) thì bởi Chúa Thánh Thần soi sáng, nói được những tiếng mình chẳng có học bao giờ. Đầu tiên trong Hội thánh Chúa Thánh Thần năng ban ơn ấy cho được làm chứng Đạo Thiên Chúa là Đạo thật và Đức Chúa Lời phù hộ giữ gìn Hội thánh. –“Và thiên thần v.v.” nghĩa là cách gọi lòn lành, dù các thiên thần trên lời chẳng có ngũ quan và chẳng có tiếng nói như ta, song cũng có cách bày tỏ mình ra và hiểu được nhau.

2. Kẻ có đạo hãy suy nhớ cho nên, dù ai được lợi lãi cả và thiên hạ, nếu chẳng được đức kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta thì chẳng có công gì trước mặt Đức Chúa Lời và chẳng được ích lợi bền đỗ.

3. Có một đức kính mến làm cho các việc lành ta nên đẹp lòng Đức Chúa Lời. Giả như có ai chịu tử vì đạo mà ghen ghét anh em hay là chỉ cầu danh vọng v.v. thì chẳng trông được công thưởng gì trước mặt Đức Chúa Lời, chỉ giả dối mình mà thôi.

4. Đức thương yêu sinh ra nhiều nhân đức khác. Kẻ có lòng thương yêu thật thương kẻ làm hại mình; kẻ chê ghét mình thì nín nhịn không báo lả sự dữ; mà lại xử nhân từ, làm ơn ích cho mọi người, chẳng kì kẻ lành kẻ dữ; chẳng ghen kẻ hơn mình; chẳng hay phô mình, chẳng đem mình lên.

5. Kẻ có lòng thương yêu không cầu danh vọng, không tham lam tìm ích riêng, chẳng tức giận khi phải sự gian nan khốn khó, chẳng nhớ lại sự dữ đã làm cho mình, chẳng ngờ vực sự trái và chẳng lo toan sự dữ.

6. Khi thấy kẻ thù nghịch phải sự dữ thì chẳng lấy làm mừng; mà khi thấy kẻ ấy được sự lành thì lấy làm vui mừng.

7. Kẻ có lòng thương yêu chịu mọi sự; cứ bản greco nghĩa là “che lấp mọi sự”, như khi thấy ai sai lầm điều gì thì bệnh chữa kẻo phải tiếng xấu; tin cậy mọi sự, nghĩa là cắt nghĩa về đàng lành mọi sự kẻ khác làm.

8. Có nhân đức chỉ xứng về đời này, như nhân đức tin, nhân đức cậy, vì trên lời được xem thấy và hưởng mặt Đức Chúa Lời rõ ràng tỏ tường. Song đức kính mến và đức thương yêu chẳng chỉ tắt bao giờ, một hằng có mãi trên nước thiên đàng. Kẻ giữ mình sạch tội trọng chẳng có mất đức kính mến Đức Chúa Lời, mà khi qua đời thì sau càng kính mến Đức Chúa Lời và thương yêu người ta cách lọn lành hơn nữa. Theol. Dogm. VI, 343.

9-11. Dù kẻ được những ơn phi thường mặc lòng, bao lâu còn sống ở thế gian này thì biết mờ mờ vậy mà thôi; khi qua khỏi thế gian này mà lên thiêng đàng thì mới nên lọn lành và mọi sự kém thiếu thì biến đi mất, như ở đời này khi đã thành nhân mọi sự xứng về tính trẻ con biến đi mất. Đang khi còn sống ở thế gian này thì giống như trẻ thơ ấu, khi lên lời thì giống như kẻ đã thành nhân.

12. Ở đời này ta chẳng xem thấy Đức Chúa Lời nhãn tiền, một xem thấy Đức Chúa Lời trong các loài trên lời dưới đất; trên thiên đàng ta sẽ được xem thấy Đức Chúa Lời nhãn tiền, như mặt nhìn mặt vậy. Như kẻ thiết nghĩa xa vắng nhau thì nhắn tin và gửi thư cho nhau; song khi đã lở về cùng nhau thì nói khó cùng nhau nhãn tiền. – Ông thánh Thomaso suy rằng: “tota creatura est nobis sicut speculum quoddam: quia ex ordine et bonitate et magnitudine quae in rebus a Deo causata sunt, venimus in cognitione sapientiae, bonitatis et eminentiae divinae, ROM. I, 20.” – Ông Hugo a S. Victore rằng: “Sicut in praesenti omnis creatura est quasi quoddam speculum in quo videtur Deus, sic in futuro ipse Deus erit speculum omnis creaturae, in quo omnia videbuntur verius quam in semetipsis” – Có ba cách nhận biết Đức Chúa Lời, một là cứ các loài đã chịu dựng nên mà nhận biết Đức Chúa Lời; hai là cứ nhân đức tin; ba là xem thấy Đức Chúa Lời nhãn tiền, tỏ tường. Hai cách trước xứng hợp về đời này, cách thứ ba xứng về đời sau. Theol. Dogm. Tom. VI, trong. 575. – “Bấy giờ ta sẽ thông biết v.v.”, nghĩa là như rầy Đức Chúa Lời thông biết ta rõ ràng thì bấy giờ ta cũng càng thông biết Đức Chúa Lời tỏ tường như vậy. Lại có một ý nghĩa khác rằng: ta càng thông biết Đức Chúa Lời ở đời này thì cũng càng thông biết Đức Chúa Lời ở đời sau. Cho nên các thánh trên lời không thông biết và không được hưởng Đức Chúa Lời bằng nhau cả thảy.

13. Ở đời này có ba nhân đức cả, là đức tin, đức cậy, và đức mến; song đến đời sau, đức tin và đức cậy chỉ tắt; còn một đức kính mến hằng có đời đời: cho nên trong các nhân đức, đức kính mến trọng hơn.

## TÓM LẠI ĐOẠN XIV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Trong hội giáo Corintho có kẻ được những ơn lạ Chúa Thánh Thần , như đã kể Đoạn XII trên này. Bây giờ xét riêng về hai ơn, là ơn nói những tiếng lạ và ơn nói tiên tri. Ông thánh tông đồ so sánh hai ơn lạ ấy với nhau mà làm chứng ơn nói tiên tri làm ích cho bổn đạo hơn là ơn nói những tiếng lạ, rồi người ra mẹo mực dẫn đàng cho được dùng hai ơn lạ ấy nên.

1) 1: Ơn nói tiên tri trọng hơn làm ích hơn ơn nói tiếng lạ.

2-6: làm ích hơn cho các bổn đạo. Khi nói những tiếng lạ chẳng mấy người hiểu được; bằng có nói tiên tri mà giảng khuyên hầu hết mọi người được nhờ mà thêm lòng sốt sắng.

7-9: kẻ nói những tiếng lạ giống như đồ nhã nhạc chẳng phát tiếng rõ ràng, chẳng phân biệt nhau.

10-11: Khi nói những tiếng lạ bổn đạo nghe tiếng bằng tai, song chẳng hiểu ý nghĩa lý trong lòng.

14-17: Về sự cầu nguyện ca vinh cũng vậy. Ai hiểu nghĩa lý mới giục lòng sốt sắng.

18-19: Cho nên ơn nói tiên tri trọng hơn ơn nói các tiếng lạ.

21-22: Ơn nói tiếng lạ chứng kiến cho kẻ ngoại, vì là phép lạ chứng Đức Chúa Lời ở trong Hội thánh và phù hộ cho Hội thánh. Ơn nói tiên tri chỉ riêng về kẻ đã biết sự Đạo, bày tỏ ra gốc tích duyên do và mọi sự trước sau là thể nào.

2) Phải dùng các ơn ấy trong hội giáo là thế nào.

26: Ra mẹo mực chung; phải dùng những ơn ấy mà làm gương sáng

27-28: Phải dùng ơn nói tiếng lạ là thế nào. Chớ có sinh xôn xao; hãy giữ phép tắc thứ tự.

29-33: Phải dùng ơn nói tiên tri là thế nào.

34-36: Trong khi bổn đạo hội chung, các đàn bà phải nín lặng; chẳng được nói tiên tri hay là nói tiếng lạ. Bởi vì đàn bà vốn phải suy phục; điều ấy hợp với lề lậut cũ và là thói lệ từ thuở xưa quen giữ trong khắp cả và Hội thánh.

37-38: Ay là chính phép thì làm vậy.

40: Mọi sự ấy phải làm cách xứng đáng.

1. Đạo các thánh tông đồ Đức Chúa Lời ban những ơn lạ lùng, làm những việc cả thể cho được làm chứng trước mặt thiên hạ Đạo Đức Chúa Jêsu là Đạo thật, Đạo chính, và Chúa Thánh Thần ngự trong Hội thánh. Khi mới giảng đạo và lập Hội thánh thì cần phải có những ơn cả thể làm vậy. Sau khi Hội thánh đã thịnh vượng thì Đức Chúa Lời giảm bớt những ơn ấy. Ông thánh Gregorio cả nói rằng: khi mới trồng cây cần phải vun xới, thấm tưới thì cây mới đâm rễ và được tươi tốt. Đến khi cây đã mạnh lớn thì thôi, chẳng còn cần phải vun xới thấm tưới nữa. Trong Hội thánh cũng vậy. Song le dù đời bấy giờ Hội thánh đã lán ra khắp cả và thế gian và được thịnh vượng mặc lòng, mà Chúa Thánh Thần chẳng còn ban những ơn cả thể ấy cho nhiều người như xưa; song các ơn ấy cũng chẳng chỉ tắt hẳn, vì trong Hội thánh đời nào đời nào cũng có đấng thánh cả được thông công những ơn lạ cả ấy, chẳng bao giờ không. Hãy xem Theol. Degm. Thánh. I, 403 – Trong Đoạn này ông thánh Bảo Lộc nói về ơn nói tiên tri cùng về ơn nói những tiếng lạ.

1) Ơn nói tiên tri là thế nào? – Thưa, nói tiên tri là nói dự trước những sự bởi ý thong dong Đức Chúa Lời, hay là bởi ý thong dong người ta sẽ xảy ra mà chẳng có loài nào có thể biết được trước, chỉ có một Chúa thông minh vô cùng biết được mà thôi. - Ấy cứ ý chặt ơn nói tiên tri thì làm vậy. Song ơn nói tiên tri lại gồm các ơn khác tùy tòng, như ơn Chúa soi sáng cho biết thánh ý Đức Chúa Lời, cho được giảng khuyên sốt sắng mạnh mẽ, làm sáng danh Đức Chúa Lời và làm ích cho người ta nhiều cách nhiều thể kể chẳng xiết.

2) Ơn nói những tiếng lạ là làm sao? – Thưa, là ơn Chúa Thánh Thần ban cho ai, để khi nói một thứ tiếng mọi người nghe, dù phương khác mặc lòng, điều hiểu được dường như là tiếng bản thổ mình. Như thí dụ các thánh tông đồ khi được chịu Chúa Thánh Thần. ACT, II, 6. – Vậy chẳng nên hiểu như thế là các tông đồ được nói mỗi ông một tiếng khác; thí dụ ông thánh Phero được nói tiếng latinh, ông thánh Juông được nói tiếng greco và các tông đồ khác được nói một tiếng bản thổ trong các tiếng quen nói đời ấy. Bè là phải đoán rằng: tiếng các tông đồ được nói chẳng phải tiếng bản thổ mình hay là tiếng bản thổ kẻ có mặt ở đấy; thật là thứ tiếng lạ chẳng kì ở nơi kẻ nói hay là ở nơi kẻ nghe; cả hai bên được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng, vì là sự quá sức tự nhiên. – Song le thứ tiếng lạ ấy là thứ nào? Có nhiều đấng thông giáo danh sư đoán rằng: tiếng lạ ấy là thứ tiếng loài người ta nói từ đầu tiên cho đến khi tiếng ấy lộn ra nhiều phương ngôn ở Babel. – Ông thánh Augustino dạy rằng: “ Sicut superba impietas hominum…per linguas diversas dividit genus humanum…sic humilis fidelium pietas eorum linguarum diversitatem Ecclesiae contulit unitati; ut quod discordia dissipaverat, colligeret charitas” – Lai rang: “Per superbos homines divisae sunt linguae; spiritus superbiae disparsit linguas, Spiritus Sanctus congregavit linguas. Quando enim Spiritus Sanctus venit super discipulos…linguae disperae in unum congregatae sunt” – Ông thánh Gregorio cả cũng hợp một ý ấy mà rằng: “Qui contra Deum turrim aedificare conati sunt, communionem unius linguae perdiderunt; in his autem qui Deum humiliter metuebant, linguae omnes unitae sunt. Hic ergo humilitas virtutem meruit, illic superbia confustionem” – Đức Thày Bossuet suy rằng: Dans un meme discours des apotres, ils (les auditeurs) remarquent tous leurpropre langue; il semble a chacun qu’on lui parle la langue que sa nourrice lui a apprise. Fideles, que signifie ce nouveau prodige? Chúa’est que par la grace du christianisme, toutes les langues seront reunies… Autrefois, a la tour de Babel, I’orgueil des hommes a partage les langages; mais I’humilite de notre Sauveur les a aujourd’hui rassembles”- Nhân vì sự ấy cũng có khi cả kẻ nói tiếng lạ kẻ nghe không hiểu tiếng ấy cho tỏ mà phải có kẻ cắt nghĩa. I COR. XIV, 27-28. – Cũng vì một lẽ ấy quen gọi ơn ấy là ơn nói những thứ tiếng, bởi tiếng lạ ấy gồm các thứ tiếng khác. – Trong Sử kí và trong sách truyện các thánh thấy có tích kể rằng, ông thánh nọ ông thánh kia nói tiếng bản thổ mình mà giảng dạy thì những kẻ nghe, dù phương khác nhau điều cũng hiểu cả thảy. – Vả lại có những tích chắc thật làm chứng có đấng giảng đạo được nhờ ơn Chúa Thánh Thần mà nói tiếng bản thổ dân nọ nước kia, là những tiếng mình chẳng học biết. – Song những ơn ấy thì khác, chẳng hợp như lời đã kể ACT. II, 6 về các tông đồ được ơn nói những tiếng lạ.

2. Kẻ chẳng được ơn Chúa Thánh Thần ban thì chẳng hiểu được tiếng lạ mình nghe nói.

3. Hãy xem trước này sự nói tiên tri làm sao.

5. Đã hay ơn nói tiếng lạ thì làm sáng danh Đức Chúa Lời trước mặt thiên hạ vì là phép lạ cả thể; song ơn nói tiên tri phần thì làm sáng danh Chúa phần thì làm ích cho bổn đạo nữa.

6. Nghĩa là nếu ta đến cùng anh em mà nói tiếng lạ mà thôi thì âu là chẳng làm ích cho anh em là bao nhiêu. Bằng ta có nói tiên tri hay là giảng khuyên thì làm ích hơn.

7-9. Thí dụ nhưu đồ nhã nhạc, đàn cầm đàn sắt, mã la v.v. nếu không phát tiếng rõ ràng tỏ tường thì chẳng hiểu được cung cách là thế nào và chẳng làm ích gì.

10-11. Tiếng người ta nói cũng vậy; hễ nói minh bạch rõ tiếng mới hiểu được, vả lại nếu tai nghe tiếng bề ngoài, song trí khôn chẳng hiểu nghĩa lý tiếng người ta nói cùng mình thì cũng luống công.

12. Phải chuyên cần sự làm ích cho người ta hơn là tìm những sự lạ lùng.

13. Kẻ được ơn nói tiếng lạ phải xin Chúa thêm ơn giải nghĩa để làm ích cho bổn đạo.

14. Đã hay nếu ai được ơn nói tiếng lạ mà cầu nguyện cùng Chúa thì được lòng nóng nảy; song trí khôn chẳng hiểu lời mình nói cho tỏ tường; lại kẻ nghe càng không hiểu, thì nó thưa Amen làm sao được.

15. Nghĩa là nếu có ai được ơn nói tiếng lạ mà cầu nguyện thì sinh lòng sốt sắng; song le nếu kẻ ấy lại được ơn nói tiên tri và ơn phân giải thì chẳng những sốt sắng trong lòng, mà lại được sáng sủa trong trí khôn. Đấng làm thày hãy suy nhớ lời này mà chuyên cần học cho thông thuộc ý nghĩa những lời mình cầu nguyện, nhất là khi đọc kinh nhật khóa và khi làm lễ.

17. Dù mà chính kẻ nói tiếng lạ như vậy được ích mà tạ ơn Đức Chúa Lời, song kẻ khác chẳng được nhờ vì chẳng hiểu tiếng lạ ấy.

18-19. Ông thánh Bảo Lộc cũng được ơn nói tiếng lạ. Song le trong hội giáo người thà dùng những lời mọi người hiểu được và làm ích cho mọi người.

20. Anh em chớ lở nên như con trẻ về sự khôn sáng (vì trẻ con kém về sự ấy), một hãy bắt chước trẻ thơ ấu về sự thật thà đơn sơ, vì nó chẳng biết sự quỉ quái độc ác. Về sự khôn sáng ta hãy nên như kẻ thành nhân. Nghĩa là anh em hãy ước ao nói tiên tri và được ơn phân giải hơn là ước ao được ơn nói tiếng lạ.

21. ISAIA. XXVIII, 11. Lời này nói tiên tri rằng: Đức Chúa Lời sẽ sai người Chaldea là kẻ nói tiếng lạ khác dân Israel chẳng hiểu biết mà đánh phạt dân Israel; song dù vậy mặc lòng Israel cũng chẳng vâng nghe lời Chúa.

22. Ơn nói tiếng lạ là phép lạ Đức Chúa Lời làm nhất là cho kẻ ngoại là kẻ chẳng có lòng tin. Còn ơn nói tiên tri và ơn phân giải lời Đức Chúa Lời thì làm ích nhất là cho kẻ đã có lòng tin sự Đạo. Ông thánh Gregorio cả cắt nghĩa lời này thì rằng: đầu tiên khi mới lập Hội thánh mà Hội thánh còn non nớt thì cần phải có nhiều phép lạ hơn là đời ta này, Hội thánh đã được bền đỗ. Giống như cây khi mới trồng thì phải vun tưới; song khi đã lớn lên rồi thì thôi, chẳng còn phải vun tưới nữa. Kẻ ngoại chẳng được hiểu lời nói tiên tri, song chúng nó vốn biết sự nói tiếng lạ là phép lạ có một Thiên Chúa làm được mà thôi: cho nên nó chẳng được nhờ lời nói tiên tri, song được nhờ ơn nói tiếng lạ. Phần kẻ có đạo thì được nhờ ơn nói tiên tri hơn là nhờ ơn nói tiếng lạ bội phần.

23. Nếu kẻ ngoại hay là kẻ mê muội thấy có kẻ ngất trí mà nói những tiếng lạ mình chẳng hiểu được thì tự dưng sẽ ngờ cho kẻ ấy là kẻ nói điên hay là sai mê.

24-25. Kẻ được ơn nói tiên tri cũng có khi tỏ ra những sự kín nhiệm trong lòng người ta thì làm cho nó động lòng ăn năn lở lại.

26. Khi bổn đạo hội nhua mà nghe nói tiên tri, nói tiếng lạ thì phải phân giải mọi sự minh bạch để mọi người được nhờ. Chớ ai nói rằng, cứ đấy nhân sao dùng tiếng latinh chẳng dùng tiếng bản thổ mà làm lễ và làm các phép trong Đạo? Thưa, trong Hội thánh Roma quen dùng tiếng latinh mà làm lễ và làm các phép thì thậm phải lắm, sự ấy có ý chỉ có một Hội thánh mọi người điều hợp một lòng một ý như một xác một linh hồn vậy. – Vả lại những lễ phép ấy chẳng phải là sự kín nhiệm, vì các bổn đạo năng nghe phân giải những lễ phép ấy. Thà dùng một tiếng mà thôi, chẳng thà dùng muôn tiếng khắp tứ phương thiên hạ mà làm các lễ phép trong Đạo, thì hợp lý hơn và xứng đáng hơn.

27. Nếu trong hội giáo có kẻ nói tiếng lạ thì phải sỉ lượt nhau mà nói: lại phải có kẻ cắt nghĩa.

28. Nếu chẳng có ai phân giải thì kẻ nói tiếng lạ dừng nói trước mặt bổn đạo làm chi; một hãy khán cầu cùng Chúa.

29. Nếu trong hội giáo có kẻ được ơn nói tiên tri thì phải sỉ lượt nhau mà nói. Những kẻ khác cũng được ơn ấy phải nghe mà xét lời kẻ ấy nói là làm sao.

30. Nếu trong các tiên tri đang ngồi đấy bất ưng có ai được ơn Chúa Thánh Thần soi sáng thì phải nhường cho kẻ ấy nói.

31-32. Phải sỉ lượt mà nói, chớ có bậy bạ; chớ có nói rằng: mình được đầy ơn Chúa Thánh Thần thúc giục không cầm mình được mà nhường cho kẻ khác nói. Vì chưng dù ai được ơn Chúa Thánh Thần cảm động thì vẫn còn làm chúa mình, chẳng phải như thể Đức Chúa Lời cất tính thong dong đâu. Hãy xem JONA, I; IEREM. I, 6. Chẳng phải như đồng cốt hay là kẻ phải phụ đồng.

33. Chúa làm mọi sự cách êm ái dịu dàng xứng hợp với tính loài người, chẳng có cất tính thong dong đâu.

34. Về người nữ, dù mà có kẻ được ơn nói tiên tri thì chẳng nên mở miệng mà nói trong hội giáo; người nữ phải suy phục người nam, cho nên không được cất tiếng lên trong nhà thờ. Ông thánh Juông kim khẩu, suy rằng: “bởi người nữ đã nói một phen thì cả và thiên hạ phải giốc đổ. – Semel locuta est mulier et totum mundum sbvertit.”

36. Nghĩa là dù mà ở hội giáo thành Corintho có thói quen thế nào mặc lòng, phải cứ thói lệ đã lập trong các hội giáo có từ đầu tiên, vì hội giáo Corintho chẳng phải từ đầu trước hết trong Hội thánh đâu. Sách truyền các tông đồ kể rằng: khi ông thánh Bảo Lộc giảng mở đạo ở thành Corintho thì có nhiều phụ nữ sang trọng phú quí lở lại đạo; hoặc bởi trong kẻ ấy có người cậy mình quá lẽ trong hội giáo thì cần phải răn dạy như làm vậy chăng.

37. Ai được ơn nói tiên tri thì sẽ hiểu biết những lời này ông thánh tông đồ răn dạy hợp như lời Chúa.

38. Bằng ai chẳng muốn nhận biết sự ấy thì để mặc nó, chẳng nên cãi lẽ với nó làm chi.

39-40. Tóm tắt lại ơn tiếng lạ thì tốt, song ơn nói tiên tri thì tốt hơn nữa. – Ông thánh Juông kim khẩu nói rằng: đời các thánh tông đồ Chúa Thánh Thần phân phát nhiều ơn lạ cả bề ngoài cho những kẻ lở lại đạo, mà rầy các ơn lạ ấy chẳng còn ban như xưa nữa. – Bởi đấy sự phân giải những ơn lạ cả ông thánh Bảo Lộc nhắc lại trong Đoạn này thì rất khó, không cắt nghĩa cho hết ý được, một qua vậy mà thôi.

## TÓM LẠI ĐOẠN XV CỨ THỨ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU

Vậy đời ấy trong hội giáo thành Corintho có kẻ chiều theo các quân tử ngoại đạo mà chối sự sống lại hay là nghi nan về sự ấy.

1) Ông thánh Bảo Lộc làm chứng có sự sống lại, vì Đức Chúa Jêsu đã sống lại.

1-3: Kẻ tin lời Evan thì tin Đức Chúa Jêsu sống lại.

4: cứ lời các tiên tri Chúa Kirixitô phải sống lại.

8-10: Sống lại đoạn Đức Chúa Jêsu hiện ra cùng các đầy tớ.

11: Các tông đồ giảng đạo vốn lấy sự Đức Chúa Jêsu sống ljai làm đầu vì kể là nền sự Đạo.

14: Nếu Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì lời giảng Đạo ra vô ích.

15: Giả như Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì các tông đồ đã làm chứng gian.

17: Chốc ấy kẻ có đạo tin đạo vô ích và chẳng được khỏi tội.

19: Nếu Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì ta một ngã lòng mất mọi sự trông cậy và là kẻ khốn cực hơn mọi người ở đời này và đời sau nữa.

2) Mà thật Đức Chúa Jêsu đã sống lại và các kẻ chết điều sẽ sống lại.

20: Đức Chúa Jêsu sống lại là gương mẫu các kẻ sống lại.

21-22: Đức Chúa Jêsu đã phá sự tội là đầu cội rễ sự chết.

24-28: Mọi sự phải suy phục Đức Chúa Jêsu, sự chết cũng suy phục Người.

30-32: Nếu chẳng có sự sống lại, lẽ nào còn ai mê muội mà sẵn lòng chịu mọi sự gian nan thế gian này. Nếu chẳng có sự sống lại, lẽ nào còn ai mê muội mà sẵn lòng chịu mọi sự gian nan thế gian này. Nếu chẳng có sự sống lại thì thà vui sướng, chẳng thà dẹp tính xác thịt làm chi.

3) Xác sống lại thì tốt lành là thế nào.

42: Xác chẳng có hay đâu hay chết nữa.

43: Xác được sáng láng vinh hiển

44: Lở nên như thiêng liêng vậy.

4) Xét về cách thức xác sẽ sống lại.

51: Mọi người điều sẽ sống lại

52: Sẽ sống lại bất ưng mau kíp. Có tiếng kèn sẽ làm dấu hiệu sự sống lại.

54-57: Bấy giờ sẽ hợp như lời tiên tri rằng: Chúa Kirixitô thắng trận mà hủy hoại sự chết.

2. Trong hội giáo thành Corintho có kẻ chẳng khứng tin lời Evan, vì cậy mình là kẻ khôn sáng phần đời mà chối sự sống lại.

3. ISAIA. LIII, 5.

4. PS. XV, 10

5. Đức Chúa Jêsu sống lại đoạn hiện ra cùng ông thánh Phero (Cepha), rồi với mười một tông đồ. LUC. XXIV, 34; JOAN. XX, 19.

7. Người hiện ra cùng ông Jacobe hậu.

8-9. ACT. VIII-IX.

10. Bởi sức tự nhiên chẳng được ơn nghĩa cùng Đức Chúa Lời, chẳng làm được việc gì đẹp lòng Chúa và đáng được thưởng trên lời. Nhờ ơn thánh sủng mới được ở bậc quá tính tự nhiên và nhờ ơn phù hộ giúp sức mới làm được việc lành phúc đức quá tính tự nhiên và đáng được thưởng trên lời. Song ta phải ra sức thông công với ơn. Chẳng vậy ơn Đức Chúa Lời ra vô ích. – Ông thánh Bảo Lộc thật đã chịu khó chịu nhọc kể chẳng xiết; người trẩy đi giảng đạo mọi nơi, chịu sự gian nan khổ sở hơn các tông đồ khác bội phần.

11. Câu này nói với câu 8 trên này.

12. Làm chứng rằng: bởi Đức Chúa Jêsu sống lại mọi người cũng sẽ sống lại: vì chưng Đức Chúa Jêsu đã phán dạy rằng: các kẻ chết sẽ sống lại; mà Người đã sống lại cho nên lời Người đã phán là lời chân thật, chẳng phi đi được. – Vả lại Đức Chúa Jêsu là gương mẫu người mới; cho nên nếu mọi người chẳng sống lại thì Người cũng chẳng sống lại.

14. Sự Đức Chúa Jêsu sống lại là nền sự Đạo; cho nên nếu Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì Đạo Người không thật và lời Người phán dạy cũng chẳng thật.

15. Các tông đồ đã xem thấy Đức Chúa Jêsu sống lại và chứng kiến sự ấy trước mặt thiên hạ. Vậy nếu Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì lời các tông đồ làm chứng phi đi.

17. Nếu Đức Chúa Jêsu chẳng sống lại thì Người chửng phải là Chúa cứu Thế mà thiên hạ chẳng được khỏi tội.

18. Nếu vậy kẻ trông cậy Đức Chúa Jêsu thì luống công.

19. Nếu ta chẳng được cậy nhờ Đức Chúa Jêsu đời sau thì ta hãm mình dẹp tính xác thịt, chịu nhiều sự gian nan khốn khó ở đời này vô ích. Chốc ấy ta chẳng được phúc gì ở đời này và chẳng được trông phúc gì đời sau, mà phải kể ta là kẻ khốn nạn hơn mọi người thế gian này mà chớ, vì chốc ấy hãm mình vô ích.

20. Của đầu mùa thế nào thì các hoa lái thuộc về giống ấy cũng vậy. Đức Chúa Jêsu làm cho loài người ta được sống lại, Người lập công cho người ta được khỏi tội và được sống lại; Người làm gương mẫu các kẻ sống lại và sống lại trước hết.

21-22. Bởi ông Adam thứ nhất mọi người mắc phải sự chết thế nào thì nhờ công nghiệp Adam thứ hai, là Đức Chúa Jêsu, mọi người được khỏi chết và được sống cũng thế ấy. Sự sống bởi công nghiệp Chúa cứu Thế là sự sống phần linh hồn ở đời này, là được ơn thánh sủng cho sạch khỏi tội; sự sống phần linh hồn đời sau là sự hưởng phúc thanh nhàn trên lời. Song sự phúc thanh nhàn cho lọn gồm sự sống lại, chẳng vậy tính loài người chẳng được lọn vẹn đời sau, là sự nghịch lý.

23. Trong kì tận thế mọi người sẽ sống lại cả thảy, chẳng kì kẻ lành kẻ dữ; mà kẻ đã trông cậy Đức Chúa Jêsu sẽ được sống lại sáng láng. MATTH. XXIV, 27; THESS. IV, 15.

24. Bấy giờ Đức Chúa Jêsu sẽ làm cho lọn việc cứu chữa thiên hạ Đức Chúa Cha đã giao phó Người. Khi Người thắng trận ma quỉ, thế gian, xác thịt, sự tội, sự chết và mọi sự bởi sự tội mà ra, đoạn sẽ giao phó mọi sự trong tay Đức Chúa Cha ban sự cả sáng. Ban sự cả sáng là việc Đức Chúa Lời ba Ngôi làm, song đây chỉ việc ấy về Ngôi thứ nhất là Cha, vì xứng riêng với Ngôi ấy.

25. Hợp như lời Kinh thánh, PS. CIX

26. Sự chết cũng kể là kẻ thù vì sự chết bởi sự tội mà ra và là hình phạt sự tội. Trong ngày tận thế khi kẻ chết sống lại thì Đức Chúa Jêsu thắng trận sự chết.

27. PS. VIII, 8. Ba Ngôi bằng nhau mọi đàng, chẳng có Ngôi nào hơn Ngôi nào kém.

28. Đức Chúa Con là Ngôi Hai từ trước vô cùng bởi Đức Chúa Cha mà sinh ra; còn về tính loài người thì bởi cả ba Ngôi dựng nên. – Từ ngày tận thế mọi loài sẽ suy phục Đức Chúa Lời cho lọn, chẳng còn ai chống cưỡng nữa.

29. Chịu rửa tội cho ai, nghĩa là chịu sự khốn khó mà đền cho kẻ ấy khỏi vạ và hình phạt. Thí dụ kẻ sống làm việc đền tội cho các linh hồn nơi luyện tội, như trong Đạo vốn quen làm từ đời các thánh tông đồ. Nếu kẻ chết chẳng sống lại thì sự đền tội cho kẻ chết vô cớ. – Có kẻ nghĩ rằng: ông thánh Bảo Lộc có ý nhắc đến thói quen kẻ rối đạo đời ấy, là kẻ chịu phép rửa tội thay vì kẻ chết không kịp chịu phép ấy.

30. II COR. I. 8. Bởi vì linh hồn hằng sống và xác sẽ được sống lại mới có lẽ mà chịu khó chịu nhọc ra công ra sức, cứu giúp người ta được rỗi linh hồn.

31. Ta hằng liều mình chết vì linh hồn anh em, mà nếu anh em chẳng được sống lại thì công lao ấy ra vô ích.

32. Nghĩa là ta đã phải kẻ dữ, giống như muông rừng, làm khốn; vậy nếu chẳng có sự sống lại thì cũng luống công vô ích. “Hãy ăn uống v.v.” ECCL. V, 17; SAP. II, 6; ISAIA. XXII, 13. Giả như chẳng có sự sống lại ắt là chẳng có lẽ nào mà hãm mình làm chi: mà chốc ấy theo tính xác thịt, mê sự vui sướng thì xứng hợp và sự hãm mình ra vô ích.

33. Anh em chớ thông đồng với những kẻ trong anh em nói như vậy, kẻo cũng hư đi như nó.

34. Kẻ lành hãy tỉnh thức, lánh khỏi kẻ có tội vì nó chẳng khứng nhận biết và suy phục Đức Chúa Lời là Đấng phép tắc vô cùng có thể khiến xác kẻ chết sống lại.

35-36. Hạt giống gieo xuống đất hư nát rồi mọc lên thể nào thì xác kẻ chết hư nát trong mồ đoạn sẽ sống lại cũng thể ấy.

37-41. Như dưới thế này các giống khác nhau thế nào, các giống có sinh hồn, giống có giác hồn, giống có linh tính trên lời dưới đất khác nhau thể nào thì xác các kẻ chết sống lại cũng khác nhau như vậy. Chính xác đã hợp với linh hồn sẽ sống lại; song xác bây giờ thì khác và xác sống lại thì khác.

42. Xác chôn trong mồ hay hư nát: sống lại đoạn thì chẳng hay hư hay nát, chẳng hay đau cùng chẳng hay chết nữa.

43. Xác chết xấu xa dơ nhớp; xác sống lại sẽ được vinh hiển cả sáng. Xác chết yếu đuối nặng nề, xác sống lại mạnh mẽ nhẹ kíp.

44. Xác chết giống như xác loài vật lục súc, trơ trơ nhưu đất như đá; xác sống lại, dù mà là xác thịt thật, song giống như thiêng liêng vậy, như xác Đức Chúa Jêsu sống lại.

45. GEN. II, 7. Adam thứ nhất được linh hồn thiêng liêng làm cho xác được sống. Còn Đức Chúa Jêsu sống lại đoạn thì làm cho kẻ tin cậy công nghiệp Người được sống phần linh hồn là được khỏi tội, được sống lại và được hằng sống nữa.

47. Xác Adam thứ nhất bởi đất mà ra, thuộc về tài chất là đất mà lại ra lo mạt lở về đất. Còn Adam thứ hai, dù mà có xác thật như ta vậy; song Người chẳng có sinh ra cứ thói thường, một nhân phép Chúa Thánh Thần bởi lòng Rất thánh Đức Bà lọn đời đồng trinh. Người tỏ sự cả sáng ra trên núi thánh, nhất là khi Người sống lại. – Phần linh hồn Đức Chúa Jêsu có các tài năng, thất tình như ta vậy, song Người hằng hưởng mặt Đức Chúa Lời vì Người hợp với Ngôi Hai bằng ngôi. – Bản greco rằng:”Adam thứ hai là Chúa trên lời”.

48. Kẻ bởi dòng dõi Adam thứ nhất điều mác phải sự chết, xác ra lo ra mặt lở về đất. Song kẻ bởi dòng dõi Adam thứ hai thì sẽ được sống lại cả sáng, nên giống như Đức Chúa Jêsu. Khi còn sống thì đã chịu lấy các ơn Chúa, nhất là khi chịu phép mình thánh thì chịu lấy trong mình hạt giống sự cả sáng trên lời.

49. Bởi tội ông Adam thì ta là kẻ có tội; nhờ ơn Đức Chúa Jêsu đã mặc lấy tính loài người ta, bởi ơn thánh sủng ta nên giống như Người, thông công bản tính Người và nên phần mình mầu nhiệm Người ở đời này và sẽ được thông công sự cả sáng Người đời sau.

50. Nước Đức Chúa Lời quá tính tự nhiên, chẳng phải bởi sức tự nhiên là xác thịt mà ta được lên bậc quá tính tự nhiên và hưởng mặt Đức Chúa Lời, bèn là bởi nhờ ơn Chúa thì mới xứng hợp. Tính xác thịt chẳng được vào nước thiên đàng.

51. Bởi vì mọi người chẳng nên giống như Đức Chúa Jêsu thì mọi người cũng chẳng được sống lại sáng láng giống như Đức Chúa Jêsu. Mọi người sẽ sống lại, song chỉ có kẻ lành được sống lại sáng láng giống như Đức Chúa Jêsu; còn kẻ có tội sẽ sống lại tối tăm xấu xa. Mọi người điều sẽ sống lại cả thảy: kẻ còn sống khi Đức Chúa Jêsu ngự xuống sẽ chết và sẽ sống lại.

52. MATTH. XXIV. Bất ưng Đức Chúa Jêsu sẽ sai thiên thần thổi loa làm dấu hiệu cho mọi người, dù chết đã lâu dù mới chết, sống lại mà đến trước mặt Đức Chúa Jêsu cho được chịu phán xét.

53. Chính xác ta đã mang ở đời này thì sẽ sống lại chẳng còn hay hư hay nát, chẳng hay chết nữa.

54. Sự chết bởi sự tội mà ra; khi mọi người sống lại đoạn thì sự chết sẽ phải chịu thắng trận. ISAIA. XXV, 8.

55. OSEE. XIII, 14. Mọi người đã phải suy phục sự chết. Song rầy Đức Chúa Jêsu thắng trận sự chết.

56. Bởi tội sự chết nhập vào thế gian; mọi người mắc phải sự chết; mà bởi tại lề luật cũ thì sự tội càng bày tỏ ra cùng ra mạnh hơn vì thúc giục tính mê tham. ROM. V, 20; VII, 5. Lề luật cũ chẳng có sức tha sự tội được.

57. Nhờ ơn bởi công nghiệp Đức Chúa Jêsu tì ta mới được rỗi.

58. Anh em hãy vững vàng làm việc lành phúc đức cho đáng được rỗi linh hồn và được sống lại sáng láng. Về sự sống lại hãy xem JOB. XIX, 25; ĐAN. XII, 2; II MACH. VII, 9; MATTH. XXII, 31: JOAN. V, 28; XI, 24; I THESS, IV, V; II TIM. II, 18.

## TÓM LẠI ĐOẠN XVI CỨ THỰ TỰ KẾ TIẾP TRƯỚC SAU.

1-4: Khuyên góp tiền làmphusc cho các bổn đạo đang mắc phải sự gian nan khốn khó ở thành Jêrusalem.

5-9: Ông thánh tông đồ sắp trẩy sang thành Corintho.

19-20: gửi lời chào thăm.

21-23: chúc phúc và nhận kí

1. ROM. XV, 25. Ông thánh Bảo Lộc khuyên bổn đạo góp tiền phân cấp cho kẻ khó khăn ở thành Jêrusalem. – Ngày thứ nhất tuần sabbato, là ngày Chúa nhật.

4. ACT. XIX, 21; XX.1

8-9: Ông thánh Bảo Lộc đang ở thành Epheso, ở đấy người khó nhọc giảng dạy và mắc phải nhiều kẻ thù bắt bớ.

10-11. Ông thánh tông đồ đã sai ông Timotheo trẩy qua xứ Macedonia và đến thành Corintho.

15-18. Những kẻ ấy lở lại đạo trước hết trong xứ Achaia, đã đến thăm ông thánh tông đồ mà người cậy các kẻ ấy đem thư này cho bổn đạo thành Corintho.

19. “Asia”, là xứ Asia kiêm mấy tỉnh như Mysia, Lydia, Caria mà thuộc về nước Roma. Về ông Aquila và bà Priscilla, hãy xem ACT. XVIII, 2, 18; ROM. XVI, 3, 5. – Giáo hội tư trong nhà ấy là gia thuộc và những kẻ đến nhà ấy mà thông công đọc kinh và học các lẽ đạo.

20. Hãy xem ROM XVI, 16. Trong dân Judeu và nhiều dân bên phương tây có thói quen khi anh em bà con và kẻ nghĩa thiết giã nhau hay là ở xa vắng lở về gặp nhau thì hôn mặt nhau. Đầu tiên trong Hội thánh bổn đạo hội hợp nhau xem lễ, làm việc thờ phượng thì đến cuối lễ chúc sự bằng yên cho nhau. Đầu tiên trong Hội thánh bổn đạo hội hợp nhau xem lễ, làm việc thờ phượng thì đến cuối lễ chúc sự bằng yên cho nhau, nam với nam, nữ với nữ vì vốn khi hội nhau trong nhà thờ nam nữ phân biệt khỏi nhau: nam ở một bên, nữ một bên.

21. Ông thánh Bảo Lộc nhận kí. Hãy xem ROM. XVI, 22; COL. IV, 18.

22. Kẻ nào chẳng có lòng kính mến Đức Chúa Jêsu thì đáng phải dứt phép thông công, chẳng còn được phần phúc gì, một ra vô ích. – Tiếng Syria “Maran Atha,” nghĩa là “Chúa chúng ta ngự đến” mà oán phạt kẻ chẳng có lòng kính mến Đức Chúa Jêsu.