Jesień w Folklorze Zagłębia Dąbrowskiego

**Lato** - To pora powolnego zamierania życia. Czas jak gdyby płynął wolniej.

## Zaduszki

Odwiedza się mogiły zmarłych krewnych, przyjaciół.

## Katarzynki

(24 Listopada) - Dzień wróżb wyłącznie dla chłopców .

## Andrzejki

(29 Listopada) - Zwyczaj wróżebnego lania wosku na wodę. Po wystudzeniu zastygły wosk trzymano pod światło i z cienia na ścianie wymyślano różne wróżby dotyczące przeszłości. „ Andrzejki” połączone były z zabawami. Dziewczęta układały buty jeden za drugim od ściany do progu. Pierwszy but, który przekroczył próg oznaczał dla panny zamążpójście jeszcze w bieżącym roku i opuszczenie domu rodzinnego. Innymi wróżbami – znanymi do dziś – są:

* Władanie karteczek z imionami chłopców pod poduszkę. Rankiem każda dziewczyna losowała karteczkę. Imię chłopca znalezione na skrawku papieru informowało jak na imię będzie miał przyszły mąż danej dziewczyny.
* Wyciąganie spod talerzy różnych przedmiotów:
	+ Pierścionek lub wstążka z czepca mężatki oznaczały ślubny kobierzec;
	+ Różaniec czy książeczka do nabożeństwa – klasztor
	+ Listek lub kwiatek – staropanieństwo;
	+ Mirt – drużbowanie
	+ Lalka ze szmatek – nieślubne dziecko
	+ Ziemia – śmierć

Sny również były prorocze tym bardziej, że dziewczęta szły spać po całym dniu modlitw do św. Andrzeja. W modlitwach prosiły o to, aby przyśnił im się wymarzony kawaler przeznaczony na męża. By uchronić się w te noc przed koszmarami dziewczyny połykały 3 ząbki czosnku.

## Wyszkubki

Wyszkubki to kolejny jesienny zwyczaj, który przetrwał do dnia dzisiejszego. Dla matki wydającej za mąż córkę pomoc taka była zresztą niezbędna, gdyż panna młoda musiała wnieść w posagu (w gwarze - wiano) kompletną pościel - z dużą pierzyną, poduszkami i wyprawką dla dziecka.By przygotować wiano zbierano opierzenie z kilkunastu gęsi, surowiec zaś trzeba było ręcznie rozdrobnić (wyszkubać) przy życzliwej, sąsiedzkiej pomocy koleżanek. Podczas wyszkubków zabawiano się opowiadaniem historyjek, bajek, plotek i nowinek z życia wsi i jej mieszkańców. Śpiewano nabożne i ludowe pieśni. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się opowiadania o upiorach, duchach, zmorach i strzygach. Niezbędna była też gawędziarka, która nie darła pierza, aby go nie rozdmuchać. Do jej zadań należało jedynie opowiadanie baśni, legend i podań. Zdarzało się, że gawędziarzem był mocno posunięty w latach mężczyzna. Znając ulubioną tematykę kobiecych wieczorów, młodzi mężczyźni podkradali się do okien izby, w której odbywały się wyszkubki czy też prządki i straszyli je stukając w szyby, wydając zawodzące jęki, czy ukazując w ciemnościach nocy trupiobladą twarz od nałożonej na nią grubej warstwy mąki czy też czarną - od sadzy. Wyszkubki trwały przeciętnie od jednego do trzech tygodni. Na zakończenie pracy gospodarze fundowali poczęstunek i zapraszali znajomych kawalerów oraz grajka by przygrywał do tańca. Wesoła zabawa podczas, której zhulali się wszyscy do porządku, przeciągały się do późnych godzin nocnych.

## Prządki

Prządki rozpoczynały się w połowie listopada trwały przez cały karnawał aż do ostatnich dni zapustów następnego roku. Dziewczęta zbierały się w największej we wsi izbie. Schodziły się codziennie w dni poprzedzające Święta. Siedziały tylko do kolacji, w pozostałe nawet do północy. Każda z kobiet na prządki przynosiła ze sobą przęślicę i motowidło, a także coś do jedzenia, zwykle kromkę chleba i kawałek sera.

I wyszkubki i prządki to okazja by poplotkować i powspominać dawne czasy. Opowiadano w czasie tych wieczorów o inkluzach czyli zaczarowanych momentach, które gdy nim zapłacono, wracały do dawnego właściciela. Straszono opowieściami o strzygach (w gwarze - dziecko, które urodziło się z ząbkami). Stałym tematem rozmów były czarownice i ich praktyki.

## Źródła

* http://szkola.interklasa.pl/f043/jesienp.html