Okularnik

„*Jesteś tutejszy, jeżeli prochy twoich przodków leżą w tej ziemi.*”
— Cytat z książki

**Okularnik** — druga część tetralogii kryminalnej Cztery żywioły Saszy Załuskiej. Została wydana po raz pierwszy 20 maja 2015.

Akcja przenosi się do Hajnówki, małego miasta na granicy białoruskiej i rozgrywa się wiosną 2014 roku. Chwilami akcja dzieje się w Gdańsku i Białymstoku, zaś liczne retrospekcje przenoszą czytelnika do czasów po drugiej wojnie światowe w 1946 r. oraz do 2000 r.

## Opis

*Sasza Załuska postanawia wrócić do policji. Najpierw jednak wyjeżdża na Podlasie do Hajnówki, by raz na zawsze uporządkować swoje życie osobiste. Profilerka uczestniczy w tradycyjnym, białoruskim weselu i staje się świadkiem dramatycznych wydarzeń. Uprowadzona panna młoda to kolejna kobieta, związana z lokalnym przedsiębiorcą, która zaginęła bez śladu. Tymczasem w okolicznych lasach wciąż znajdowane są ludzkie szczątki. W każdej z tych niewyjaśnionych spraw przewija się auto – mercedes okularnik. Na jaw wychodzą także mroczne sekrety mieszkańców miasta silnie związane z przeszłością. W 1946 roku na terenach Podlasia oddział jednego z żołnierzy wyklętych – Romualda Rajsa "Burego" – dokonał pogromu wsi prawosławnych. Na oczach Saszy sielskie miasteczko zmienia się w arenę krwawych porachunków, podczas których z pełną siłą odżywają polsko-białoruskie antagonizmy.*

## Streszczenie

### Prolog

Sasza dzwoni do swojego oficera prowadzącego, Kajetana Wróblewskiego "Dziadka", aby wypytać o swój udział w sprawie Igły z pierwszej części tetralogii. Tak naprawdę jednak chodzi o sprawę sprzed ośmiu lat – Czerwonego Pająka, jako iż Załuska podejrzewa, że seryjny morderca znowu powrócił i ma to związek z jej byłym kochankiem i ojcem jej córki, Łukaszem Polakiem. Profilerka chce wiedzieć kto jest prawdziwym Czerwonym Pająkiem jako iż znaleziono kilka podrobionych zbrodni o podobnym wyglądzie. Dziadek radzi jej, by zapytała o to samego Polaka, który przebywa aktualnie w Hajnówce.

### Kola (2000)

Właściciel ubojni w Hajnówce, Mikołaj Nesteruk, jest świadkiem strzelaniny na szosie niedaleko jego zakładu. Poszkodowany, jego przyjaciel Piotr Bondaruk, prosi go, żeby pobiegł do samochodu i uratował Łarysę Szafran. Jednak na drodze nie ma ani jednego samochodu.

### Gdańsk, 2014

Załuska wraz z Duchem jest na treningu strzelania. Sasza jest jednak niezadowolona z broni i chciałaby coś dla siebie. Duch proponuje jej berettę. Pomimo poręczności, operowanie nową broni nie przychodzi łatwo. Po treningu oboje jadą do zakładu karnego dla kobiet, ponieważ Sasza ma tam spotkanie z jedną z więźniarek, Marzeną Koźmińską. Kobieta nie ma jednak ochoty z nią rozmawiać, a chce jedynie, aby profilerka znalazła dla niej pewnego mężczyznę o pseudonimie Okularnik, o którym sądzi, że to on jest winny zbrodni, za którą ją skazano. Przy okazji mówi jej o swojej dawnej znajomej, Monice Zakrzewskiej, która zniknęła bez śladu właśnie z powodu Okularnika. Załuska niczego nie obiecuje, ale zabiera fotografię ze zdjęciem Koźmińskiej, Zakrzewskiej i Okularnika.

### Hajnówka 2014

Iwona Bejnar, razem z matką, Bożeną szykują się do pieczenia korowaja na wesele dziewczyny z lokalnym bogaczem, Piotrem Bondarukiem. Na uroczyste pieczenie przychodzą koleżanki Iwony oraz wiele białoruskich dziewczyn najętych przez Bandaruka. Młoda narzeczona jednak nadal myśli o swoim byłym chłopaku, Jerzym Orzechowskim "Quaku". Podczas zabawy poznaje Białorusinkę, Kingę Kosiek, z którą szybko się zaprzyjaźnia. Niestety coś złego dzieje z piecem, więc jedna z dziewczyn dzwoni po ojca Iwony, Dawida Sobczyka. Nie podoba się to jednak matce dziewczyny, która niemal siłą wygania jego i wszystkie inne dziewczęta. Ojciec panny młodej mówi Iwonie, żeby nie wychodziła za Bondaruka, mówiąc o nim jako i "synu mordercy i żonobójcy", jednak zanim wszystko wyjaśnia zostaje wypchnięty z domu przez synów Bożeny. Iwona wątpi już w słuszność ślubu, więc obmyśla plan jak go uniknąć.

Sasza Załuska dojeżdża właśnie do Hajnówki, by spotkać się z Łukaszem Polakiem. Po zameldowaniu się w motelu, jedzie do Kliniki Ciszynia, gdzie Polak powinien się znajdować. Sasza chce rozmawiać z dyrektorem Ciszyni, Krzysztofem Saczko, jednak akurat go nie ma, więc zamiast tego, Załuska rozmawia z terapeutką Polaka, Magdaleną Prus. Okazuje się jednak, że Łukasz opuścił już wcześniej Ciszynię, jako iż uznano, że jest już zdrowy. Profilerka chce koniecznie się z nim zobaczyć, wciąż będąc pewną o jego winie w sprawie Czerwonego Pająka. Prus jednak odmawia podania jej jego adresu, a między kobietami dochodzi do kłótni.

Do miejscowej komendy podkomisarz Przemysław "JahJah" Frankowski przynosi zapakowaną w plastikową torbę świeżo wykopaną ludzką czaszkę. Rozmawia ze swoją byłą żoną, Krystyną Romanowską będącą jednocześnie komendantką. JahJah informuje, że czaszkę znaleziono w tym samym dniu, w którym Piotr Bondaruk ogłosił wesele z Iwoną Bejnar. Romanowska jednak nie chce doszukiwać się hipotez, więc poleca jedynie rozesłać patrole w poszukiwaniu reszty ciała i daje znak byłemu mężowi, by obserwował Bondaruka.

Nie mając co robić, Sasza zatrzymuje się w parku na terenie kliniki. Przez przypadek poznaje tam jedną z pensjonariuszek, Dankę, która mówi jej, że dyrektor kliniki wybrał się na wesele pewnego bogacza, który żeni się z dużo młodą od siebie kobietą. Przy okazji Sasza dowiaduje się, że Danka zna Łukasza i wypytuje ją o niego. Danka opowiada profilerce o swoim życiu, dochodzi także do tego iż Łukasz Polak, po jego wyjściu, zabierał dziewczynę do siebie i robił jej zdjęcia. Pokazuje kilka z nich Saszy. Jest ona nimi przerażona, przypominając sobie o Czerwonym Pająku i obawiając się, że Danka będzie jego następną ofiarą. Stara się zapamiętać miejsca gdzie robiono zdjęcia, by później je sprawdzić. Przy okazji Danka wspomina, że Łukasz dużo mówił o "jakiejś Karolinie" – swojej córce i jednocześnie córce Załuskiej.

Sasza chce jak najszybciej znaleźć miejsca ze zdjęć. Jest to jednak utrudnione, ze względu na masową renowacje budynków w mieście. Z powodu głodu postanawia na chwilę zatrzymać się w restauracji "Leśny Dworek", niestety niemal wszystkie miejsca są zajęte, jednak kelnerka pozwala jej zając miejsce zarezerwowane dla pewnej osobistości, Piotra Bondaruka, jako iż nie spodziewają się go. Wbrew założeniom kelnerki, Bondaruk przychodzi do Leśnego Dworku na alkohol. Rozmawia z Załuską i nawet zaprasza ją na swoje wesele, jednak Sasza odmawia nie chcąc przebywać w towarzystwie alkoholu. Zostawia pijanego Bondaruka, który jakby nie zauważa jej odejścia.

Jadąc po mieście, Sasza pewnej chwili zostaje zatrzymana przez policjantów i odkrywa z przerażeniem, że Danka z Ciszyni ukradła jej dokumenty. Profilerka jest przesłuchiwana na komendzie przez JahJah'ę Frankowskiego i jego syna Błażeja. Starszy policjant jednak musi jechać załatwić pewną sprawę, więc zostawia Błażeja, aby przepytał Saszę. Młodszy policjant jednak nie przypada profilerce do gustu i jest przy tym zmuszona zostać na komendzie dłużej. Po powrocie JahJah'y, próbuje go przekonać do znalezienia złodziejki jej dokumentów i policjant obiecuje zająć się tym jak najszybciej. Przy okazji, dowiedziawszy się, że Załuska jest profilerką, niby mimochodem wtajemnicza ją w sprawę odnalezionej czaszki bez ciała.

Nastolatka, Joanna Pietruszczuk, należąca do lokalnej grupy osób przeciwnych Białorusinom, maluje na zabytkowej wieży ciśnień graffiti: WIELKIEJ POLSKI MOC TO MY. Po skończeniu dzieła, przyłapuje ją Lech Krajnów, jej były nauczyciel, w którym była kiedyś zakochana. Spodziewała się, że będzie na nią wściekły, jednak ten, ku jej zaskoczeniu, pochwalił ją. Dziewczyna jednak nie wie, że Krajnów jest z pochodzenia Białorusinem ze zmienionym nazwiskiem.

W kinie ma się odbyć pokaz filmowy przeciwko prześladowaniu mniejszości prawosławnej. Dziennikarz, Mariusz Korcz ma relacjonować wszystko. Na film przychodzi też wiele przeciwników mniejszości białoruskiej, przez co Korcz jest dodatkowo zadowolony. Jednak wśród młodzieży zauważa też córkę swojego przyjaciela, Asię Pietruszczuk, co bardzo go dziwi.

Krystyna Romanowska przyjeżdża na dworzec na Carskiej, aby wziąć udział w przedweselnym obiedzie. Przyjechało tam też wiele wpływowych osób z Hajnówki oraz wszyscy "synowie" pana młodego, jego samego jednak nie ma. Podczas uroczystości przychodzi list od Bandaruka, w którym informuje o zmianie testamentu, co wyjątkowo niepokoi jego synów.

## Ciekawostki

* Prawie cała akcja tomu dzieje się w rodzinnej miejscowości Katarzyny Bondy – Hajnówce.
* Autorka zamieściła w książce fragment z biografii swojej rodziny. Zamordowana w czasie pogromu Katarzyna Załuska jest bazowana na babci Bondy o tym samym imieniu, która zginęła w tych samych okolicznościach.