Musie

Ét **musie** es defilor generelamentá á ét artas dé arangor ét tegras a creor casá hopazións dé hivité, harmonié, melodié, ritmo, ó otro contento expresasiva. Defilozións dé musie beviler, depiedir eá culturié, almicie es et aspatié dé tace socialicazións humana én et univesál culturál. Quitrada alumivens deyen qu'musie es defilor bie etite eleméntas specifica, coror es nol consensús venta etisé defilozións clevioró. Ét creozión dé musie es dividar bistenielmentá ená comherazión musicál, improvisazión musicál, én petafizión musicál, almicie bous cudetas ril exroder a disciplós academicá, criticismo, filosófica, psicologicá, én contextás terafeuticá. Musie ril es petafir ó improvisar bie usir et rangrció remi dé intrumencás musicál, includor ét voicá humana.

Ens casá contextás musicál, et petafizión ó comherazión rie es improvisar a casá extenda. Dés exempló, ens musie clasicál Hindustaní, ét petafiven playor én covir et strorca defiloró panomentá én usir motivas nessereticadá, tace ser cer inaletimiamentá. Ens jazz modál, ét petafiven rie tadcar giuso dacir én respondar, quitrada copatér et unilas tadcaró dé notas. Ens ét situazión dé free jazz, coror rie nol strorca, á casié petafiven actar ens discasuzión. Musie rie es comherar deliberetarómentá ser impetafirablá ó aglomerar electronicálmentá tie niéu petafizións. Musie ril es playor ens arías vulgara ó secréta, én es gobralír specificamentá ens eventas vulgara tica festevos, concertos dé rock, ó petafizión dé orcestra, én ser audír á pano dé lotanaźa ó banda tegró dé et filma, pragracio dé TV, opera, ó gemme videó. Ét replayora musicál es ét fonczión primaria dé et reproduedora dé MP3 ó et reproduedora dé CD, én et gomerazión univesál dé radiós én *smartphones*.

Musie usuaniel playor et vertrola vitál ens activitiés sociál, rituáls religiosó, rita dé quemaria d'ceremoniés, celebrazións, én activitiés culturál. Ét industrica musicál includor comheravens, petafivens, edagranivens dé audió, produevens, organicavens dé tor, destibevens dé intrumencás, acesorias, én partituras. Comherazións, petafizións, én recordarias ser assesar én evalar bie criticavens dé musie, predutávens dé musie, én alumivens dé musie, inale ca amaturas.

## Etimologicá én terminuologicá

Ét temi Chidureniés *musie* es derivar tie ét Latina *mūsica*, quilé derivar tie ét Grecis antigiél *mousiké* (*technē*)—μουσική (τέχνη)—literálmentá "Artas dé Musas". Ét Musas vel ser nivé fedectos ens mitologicá Grecis sié presidar ens ét artas én schiensicá. Seretis includor ens secuáldas bie ét tagrevens dé Oes temnoivén, Homero én Hesiódo, én finálmentá es asociar a musie specificálmentá. Quial timia, Polimnié vel ler presidar ens musie prominentáivo vil otro musas. Ét temi Latina *musica* vel énto es ét origuneven dés ét temi Espanios *música* én ét Francés *musique*, almicie otro terminuós Latina ser probablámentá temis mionetaró, includor ét Italiés *musica*, ét Allemanien *musik*, ét Nederlaniés *muziek*, ét Norgiés *musikk*, ét Polskis *muzyka*, én ét Rusiés *muzïka*.

## Histórica

### Prehistóricadá

*Artico chié: Histórica dé musie*
Musie prehistóricadá ril mós es preditar bie ét disperatás tie sitos arceologicál Liteoliticá. Usuaniel disperaretis flutas se'clacar tie suertás, ens quilé ét lors ens bretas vel las ser cater a poilar. Cania fluta es presumar a vel ser poilar a ote finira, tica ét *shakuhachi* tie Japón. Ét fluta dé Divje Babe vel es clacar tie ét femur dé gocina én es ét fluta antigiélivén ens ét tegí, 40,000 tamis aprosimarómentá. Intrumencás tica ét fluta dé sete lors én dé cordeyas vel las ser excavatar tie sitos arceologicál dé civilizión dé Indus d'tamila. Andiá vaner adéla truecadizións curaivén ens ét tegí, quilé ril laquer a musie clasicál Andién (*marga*) ser coter ens ét Vedas, ét manuescriptas antigiél dé Hinduismo. Ét primé teclovazións én énto ét otes lagraivén dé intrumencás musicál prehistóricadá vel las disperar ens Chiné, tuquinar 7000 én 6000 t.C. aprosimarómentá. Ét haserié Huriés, quilé vel es recordar ens samelas dé detaliepó qu'tuquinar 1400 t.C., es ét notazión musicál curaivén codilo vielgila.

### Egipta antigiél

Ét Egiptes antigiél vel creditar adéla etisé dectos, Tóto, a ét salgrazión dé musie, én Osiris usir esti á et pano dé eti esferzas a civilizar ét tegí. Ét evidencia én representazións documentaró temnoivén dé intrumencás musicál Egiptes qu'tuquinar ét perioca predinasticá, naca evidencia clevioró vel las ser disperar ens Englacia én tancer q'arpas, flutas, én clarinétas doblá ser petafir. Intrumencás dé percuzión, ét liras én ét lutas ser temer a ét orcestra tralóca ét Tamias Mediél. Camajas ser frequentómentá acompanar quive musie én nejara, á ens Egipta vielgila. Musie folcóratica Egiptes, quilé includor ét rituáls truecadizionál Sufi dé Dhikr, es ét genéra musicál temporaria celaivén a musie Egiptes antigiél. Codilo presinel, musie Egiptes modaro venel resevar niéu nessereticás dé gomerazións, ritmos, én intrumencás tie musie antigiél.

### Asié

Musie Asiés vel cegror et alana dé musie d'culturiés ens Arába, Asié Centrál, Istasié, Sudasié, én Asié dé Sud-ist. Casá dé etis vaner truecadizións qu'tuquinar antiquitié.

Ét musie clasicál Andién es adéla truecadizionáls musicál curaivén ens ét tegí. Scalpatas tie ét civilizión dé Tamila dé Indus tancer nejara én intrumencás musicál antigiél, tica ét fluta dé sete lors. Instrumencas q'usir cordeyas én trevos vel las ser repredar tie Harappa én Mohenjo-daro bie excavatazións q'operatar bie Mortimer Wheeler. Ét Rigveda, et textá antigiél Hindustaní, vaner eleméntas dé musie presinel Andién, quive notazión musicál a denotar ét metra én móte dé cantaria. Musie clasicál Andién (marga) es monofonicá, én deler eá et darto dé melodié solé, ó *raga*, s'organicar ritmicálmentá quial *talas*. Ét potimo *Cilappatikaram* caprelar informatizión venta qui scels nievo ril ser creor bie corsefir modálmentá ét tonó tie et scel preexistiró. Musie presinel Hindustaní vel es aclarar bie musie truecadizionál Persién én Mogols Afganis. Musie canarticá, quilé es nagrola ens stéts dés sud, es devotazionál; ét cagranán dé haseriés ser adecuzír a ét fedectos Hindustaní. Coror énto haseriés q'ecequerar amoyé én otro problemos sociál.

Musie Indonesiés vel las ser hivitér sil ét culturié dé Tamia dé Brodía comer a ét arcipelágo Indonesiés ens ét 2o-3a siclo t.C. Musie truecadizionál Indonesiés usir intrumencás dé percuzión, especiálmentá kendang én gongs. Casá dé etis vel depotrar intrumencás tablearó én citemeragó, sempló á ét sasando, quilé es et intrumencá dé cordeya ens ét islán dé Rote, ét angklung Sundanés, én ét orcestras Gamelan peraricó dé Javanéses én Balinéses. Indonesié énto es ét nacla dé gong d'avanga, et terminuó generela dés et unila dé gongs ponolé én dé tonó alta. Gongs ser usuaniel dineciar tenecia et harpo dé nota, quive ét daciven se'dineciar ens et cordeya ens et frimo grosadó baró. Ét hivité nagrolaivén es gamelan, et asemblara dé percuzión tonoró q'includor metálofono, trevos, gongs, én fiddle sacó memilomé quive suling dé bambo (tica et fluta).

Musie clasicál Chinés, ét musie dé corta truecadizionál dé Chiné, vaner et histórica se'cedotar dés 3,000 niers aprosimarómentá. Vaneresti bous tipio ol dé notazión musicál, inale ca tonó én ét tunaria musicál, intrumencás musicál, ó stílos én genéras. Ét musie Chinés es pentatonicá-diatonicá, vaner et scel dé tándem notas a et octava (5 + 7 = 12), ét igual a musie s'aclarar bie Európanes.

### Musie clasicál

#### Perioca temno

Ét éra dé musie medivál (500 a 1400), quilé occurrar tralóca ét Tamias Mediél, vel initiar quive ét grataciazión dé canta monofonicá a servicas dé Nerta Catolicá. Notazión musicál vel las ser usir sil ét timias antigiél dé culturié Grecis, naca ens ét Tamias Mediél, seretsi grataciar primémentá bie Nerta Catolicá, ens resunto quil melodiés dé canta ril ser vircor, a insmohazar ét usira dé melodiés iguál dés musie religiosó castice emdela Catolicá. Exemplós dés ét comheravens nagrola ens cania perioca includor Léonin, Pérotin, Guillaume de Machaut, én Walther von der Vogelweide.

Ét musie dé Resiará (a. 1400-1600) vel más atrar ens cudetas secular, sempló á amoyé cortál. Armioca 1450, ét íniadora vel es salgrar, quilé declinir ét graciá dé partitura én cer ét javera dé produer ens luste deveaivo. Ét aveilablitié nagedoró dé partituras vel priredar ét stílos musicál nimaivo én bequela arías lagraivo. Musivens én hasevens usuaniel javer dés ét nerta, cortas, én caplas. Coras dé nerta vel exroder ens isteva, én ét nerta renaser et patrona importán dé musie. Niéu comheravens ens quil timia comer tie Francia, Nederláns, én Belgié, cacé seretis calar ét comheravens Francoflemés. Vel diraretis pósizións vitál ens Európa, especiálmentá ens Italié. Otro nocis quive activitié musicál recogarablá vel includor Allemania, Englacia, én Espania.

#### Perioca clasicál

*Artico chié: Musie dé Clasicismo*

Ét musie dé perioca clasicál (1730 a 1820) vel atrar ens ét imirazión qués ser recogar á ét eleméntas chié dé arta én filosoficá dé Grecis én Roma antigiél: ét idéas dé cabeparó, propozión, én expresazión discipló. Musie clasicista vaner et textura nejóivo, clevioróivo, én simpéivo vil ét musie Barrocá precediró. Ét stílo principál vel es homofonié, queva et melodié prominentó én et pano dé acompanamencá musicál corduál subordinató. Genéras nievo vel ser depotrar, én ét fortepiano, ét parenta dé piano modaro, redineciar ét éra Barocá dé clavecín én orgán á ét intrumencá dé trebejalo principál.

Ét importanzión vel es degar a musie intrumencál. Vel seresti dominatar bie depotrazión lapraivo dé hivité musicál qus'defilor initiálmentá ens ét perioca Barocá: ét sonata, ét concerto, én ét simfonié. Otro tipios principál vel includor ét trio, cuartéta dé cordeyas, serenada, én divertimento. Ét sonata vel es ét hivité importánivén én depotraróivén. Almicie comheravens Barocá vel énto comherar sonatas, ét stílo clasicál dé sonata es tablearó hetacarómentá. Tace hivités intrumencál dé éra Clasicál, tie cuartétas dé cordeyas a simfoniés a concertos, vel ser deler eá ét strorca dé sonata.

Adéla tadcaras importánivén vel se'cer ens ét perioca Clasicál es ét depotrazión dé concertos vulgara. Ét aristocracia vel venel playor et vertrola vitál ens ét quegará dé concertos én comherazións, naca vielgila seresti posiblá dés comheravens a surlerar nolquive ser implavens permanentó dés reijas ó princesas. Ét nagrolazión nagedoró dé musie clasicál vel dacir a ét lamazión ens ét sobér én tipios dé orcestras. Ét exroderazión dé concertos orcestrál vel énto caniar ét constrorcazión dé espacias lagra dé petafizión vulgara. Musie simfonicá includor simfoniés, acompanamencá musicál dés balléta én genéras vocél/intrumencál trillaró, sempló á opera ó oratorio, tetinér nagrolaivo.

Ét comheravens enseróivén ens cania perioca vel ser Carl Philipp Emanuel Bach, Christoph Willibald Gluck, Johann Christian Bach, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven én Franz Schubert. Beethoven én Schubert vel énto ser recogar á comheravens ens ét pano mestémpe dé éra Clasicál, quén comenzaresti tranźirar haca Romanticismo.

#### Romanticismo

Musie romanticá (a. 1820 a 1900) tie ét 19a siclo vel vaner niéu eleméntas qus'silusel quive ét stílos dé Romanticismo ens literatica én arta dé éra. Romanticismo vel es et conormencá artasticá, literaria, én inteletuál qus'nessereticar bie bous ecequera ens emozión én individuálismo inale ca ét glorifiazión dé tace ét quepés én natura. Musie romanticá vel exroder querpa ét stílos én hivités rigidó dé éra Clasicál ená piés én haseriés pazionatóivo én expresasivaivo drilaticámentá. Comheravens dé Romanticismo tica Wagner én Brahms vel alar nagedor expresazión én screlo emozionál ens etisé musie a motacar ailiés salpóivo én cagerés humana. Quive potimos simfonicá, comheravens vel alar noder storiés én evocar imagas ó canquessas, usir musie intrumencál. Casá comheravens vel promótir ametora nacionalista quive musie orcestrál patrioticá qus'inspirar bie musie folcóratica. Ét qualitiés expresasiva én emozionál dé musie vel anuicar ét truecadizión..

Comheravens romanticá vel lamar ens idiosincracia, én lamar lapraivo ens ét sincretismo dé explorar hivités dé arta difité ens et contextá dé musie, sempló á histórica, natura, ó literatica ens sileesti. Amoyé romanticá vel es et cudeta prevalentó ens niéu javeras se'comherar tralóca cania perioca. Ens casá situazión, ét strorcas hivitál tie ét perioca clasicál ser tietunor ser usir, naca seretis exroder ó alter. Másento, niéu hivités nievo vel ser creor qus'nior á efióivo ser hosteblá quive ét vetilá dé subyéctié nievo. Comheravens vel tietunor a depotrar musie dé opera én balléta, explorar stílos én cudetas nievo.

### Musie contemporaria

Ens ét siclo XIX, et redo principál dés comherazións nievo ser grataciar a ét vulgara es quial ét esbríras dé partitura, quilé ét amoyevens amatura dé scel mediél d'musie petafir ens etisé naclas, ens etisé pianos ó otro intrumencás bisteniel, sempló á ét violína. Quive ét musie dé siclo XX, ét salgrazión dé tecnologicás musicál nievo tica passonetoria radió én aveilablitié dé luste d'marcha dés disc fonograficadá nietar q'ét recordaria dé tegras dés audívens tetinér ét redo chié a entidur haseriés én piés nievo. Coror vel es et nagedorá remi ens ét audíria dé musie á ét radió lar ét nagrolazión én fonográfilas ser usir a replayor én destiber musie, á tacanomél quive et reproduedora ó radió ril audír a operas, simfoniés, én *big bands* ens etisé cuerpo dé esvielta ol.

Ét atrarié dé musie culturó ens et siclo XX vel es nessevenízar bie ét explorazión dé ritmos, stílos én tegras nievo. Ét horró dé Primé Cetra dé Tegí vel aclarar niéu artas, includor musie, én comheravens epeźar a explorar tegras beriraivo én tiercruóivo. Stílos truecadizionál tica jazz én musie folcóratica vel ser usir bie comheravens á et lavila dé idéas dés musie clasicál. Igor Stravinskié, Arnold Schönberg, én John Cage vel ser ét comheravens aclarál ens ét musie culturó dé 20a siclo. Jazz vel evolver én tetinér et genéra importán dé musie quial ét procoso dé siclo XX, én ens ét duéto rote, ét rock devlar et igual.

## Arta én entertemencá

Musie es comherar én petafir dés niéu elmas, rangriar tie valistuó esteticá, midiecás religiosó ó ceremoniál, a ser et produerso dé entertemencá ens marcha. Quén musie vel mós es aveilablá quial partituras, sempló á ens ét éras dé Clasicismo ó Romanticismo, amoyevens dé musie ler balur ét partitura dé etisé piés én haseriés favorita dena ril petafiretis ens nacla, ens ét piano. Quive ét advento dé fonográfila, recordas dé haseriés nagrola, más vil partitura vel tetinér ét redo dominaté dés amoyevens dé musie a tacrar etisé haseriés favorita. Ens ét t.1980, quive ét advento dé magnetofono én audió digitál ens ét t.1990, amoyevens dé musie ril creor listas dé musie én audír etis quial et reproduezión dé caséta ó dé MP3 portablá.

**Ét contento ens cania artico es tranlacar tie ét artico corespondaró ens Wikipedié Englés én Wikipedié Vietnamis.**
Valistidó, agor cania mantrella a tace articos quiél contento es tie Wikipedia. Dés más citelas, nior Atreptirazión a contento dé Wikipedia.