Sąsiedzi

Sąsiedzi (cz.  i słow.  *Pat a Mat* oraz *...a je to!*; pol. *Pat i Mat* oraz *...i to wszystko!*) – czechosłowacki, od 1993 czeski lalkowy serial animowany
 opowiadający o perypetiach dwóch nieudolnych majsterkowiczów, Pata i
Mata. Został stworzony w dniu 12 sierpnia 1976 przez reżysera filmu Lubomíra Beneša oraz scenarzystę i scenografa Vladimíra Jiránka.

## O serialu

Serial
 przedstawia dwóch bohaterów stawiających czoło problemom i próbujących
je rozwiązać samodzielnie za pomocą prostych narzędzi, co zawsze jest
przyczyną jeszcze większych problemów. Mimo wszystko, bohaterowie są
zadowoleni z wyniku swojej ciężkiej pracy.

Niezręczność manualna to główny motyw serialu. Obok humoru, cechą
 filmu jest także optymistyczne podejście do życia. Dwójka bohaterów
zawsze podejmuje wyzwanie i nie poddaje się, aż znajdzie rozwiązanie
problemu.

Początkowo tytułowi sąsiedzi mieszkają w bloku (odc. 1–10, 15–17,
 19, 21, 23, 26, 28, 50), w niektórych odcinkach spędzają czas na wsi (odc.
12–14, 18, 22, 25, 27, 29, 79–91). Potem w dwóch domach typu „klocek”
(odc. 30–49) i w domu typu „bliźniak” (odc. 51–78, 92–129). W odcinku
„Przeprowadzka” Pat i Mat przeprowadzają się na wieś, natomiast w
odcinku „Śniadanie na trawie” Pat i Mat jadą na majówkę. W odcinku
„Deszcz” Pat i Mat załatali dach, ale lina zablokowała otwieranie drzwi i
 domek został zniszczony, zatem powstał nowy domek w odcinku „Łyżwy”.

Muzykę do serialu skomponowali: Luboš Fišer (odc.1), Petr Skoumal (odc. 2-91, jest autorem najsłynniejszych melodii serialu) i Zdeněk Zdeněk (od odc. 92).

***Osobny artykuł: Muzyka w serialu Sąsiedzi.***

## Bohaterowie

W serialu bohaterów jest tylko dwóch. Nie wyemitowano jeszcze odcinka, w którym bohaterowie posługiwali się dialogami (z wyjątkiem emisji holenderskiej, w której tytułowym postaciom głosu użyczą Kees Prins i
Siem van Leeuwen), czy występowałyby więcej lub mniej niż dwie osoby. W niektórych odcinkach są momenty, gdzie na początku epizodu pojawia się
jeden bohater, a potem drugi. W odcinku pilotażowym postacie nie noszą czapek i mają brwi.

* **Pat** – ma łysą i bardziej zaokrągloną głowę, duży nos i półokrągłe, wystające uszy. Na głowie nosi niebieski beret z antenką. Zawsze nosi żółtą bluzkę, niebieskie dżinsy o wielkim rozmiarze oraz czarne (pierwotnie brązowe) buty. W niektórych odcinkach 6 serii jego bluzka była nieco większa.

* **Mat** – jest łysym mężczyzną, trochę wyższy i chudszy od sąsiada. Ma jajowatą głowę, wielki, wyższy nos oraz wystające, półowalne uszy. Nosi czerwoną bluzę, z przerwą w odcinkach 2–29, kiedy to nosił bluzę szarą. Nosi też na głowie niewielką zimową czapkę w biało-niebieskie, ustawione poziomo paski (w seriach 1–5 wzory) z białym pomponem a także niebieskie, szerokie dżinsy i czarne buty.

## Historia

Dwójka bohaterów pierwszy raz pojawiła się w krótkim filmie pt. *Kuťáci* (dosłownie *Druciarze*, w Polsce jako *Monterzy*) w 1976. Później w latach 1979–1985 wystąpili w serialu telewizyjnym pt. *A je to!* (dosł. *I to wszystko!*, w Polsce ten tytuł się nie przyjął). Pat i Mat zostali „ochrzczeni” w 1989, serial został też przemianowany na *Pat a Mat*. Nowa nazwa serialu jest widoczna aż do dziś.

Autorzy myśleli o stworzeniu komedii dla widzów dorosłych, ale serial stał się popularny wśród widzów w każdym wieku. W Czechosłowacji, pierwsze 35 odcinków mogło być wyprodukowane tylko jako 7-minutowe programy dla dzieci.

Kontrowersje wzbudziły kolory bluzek bohaterów. Porównywano je do
 dwóch skłóconych, komunistycznych mocarstw. Czerwona bluzka Mata miała
symbolizować ZSRR, zaś żółta Pata miała symbolizować Chiny.
 Z tego też powodu w drugim odcinku kolor bluzki Mata zamieniono na
szary i ten stan rzeczy utrzymywał się do upadku komunizmu w
Czechosłowacji w 1989, po czym Mat na stałe wrócił do noszenia
czerwonej. Samym bohaterom też przypisywano poglądy socjalistyczne.
Dlatego w serii z lat 1979–1985 zakazano emisji w Czechach. Serial nadal
 produkowano w Pradze, lecz na zlecenie słowackie.

Początkowo, serial wcale nie był emitowany w telewizji. Premierę w czechosłowackiej telewizji serial miał dopiero 23 listopada 1982 r.

Serial zdobył wielką popularność w wielu krajach. Był nadawany m.in. w Czechach, Polsce, Niemczech, Szwajcarii, Brazylii, Finlandii, Holandii, Norwegii, Iranie, Chorwacji, Islandii, Hiszpanii, Węgrzech, Jugosławii, Szwecji, Jordanii.

Po rozpadzie Czechosłowacji, Lubomír Beneš (zmarły w 1995) założył własne studio filmowe AIF w Pradze w 1990. Dzięki pomocy finansowej z zewnątrz, Beneš i jego zespół nakręcił 14 nowych odcinków.

W 1998 roku, trzy lata po śmierci Lubomíra Beneša, jego studio zbankrutowało, co doprowadziło do sporu o prawa autorskie do bohaterów i 50 odcinka, który nigdy nie został oficjalnie wydany.

W 2002 wznowiono po kilkuletniej przerwie produkcję serialu. Najnowsze odcinki zostały zrealizowane przez wytwórnię Atéliery Bonton Zlín oraz przez mniejsze studia produkujące dla zlinskiej wytwórni: Anima i patmat s.r.o. Reżyserem w odcinkach ze studia Pat Mat jest syn Lubomíra Beneša, Marek Beneš. Wytwórnia ze Zlina nakręciła 9 nowych odcinków, Anima 7 odcinków, a patmat s.r.o. najwięcej, bo aż 12 odcinków. W poprzednich seriach
niektóre odcinki były zakończone słynnymi porażkami bohaterów, lecz w
przeciwieństwie do nich, epizody te charakteryzują się szczęśliwym
zakończeniem, choć kilka stanowi wyjątek.

W 2010 na festiwalu w Zlinie wyemitowano premierowy odcinek nowej
 serii. Marek Beneš i jego współpracownicy do 2015 roku stworzyli i
zatwierdzili do emisji 13 nowych odcinków[1].

Od 2018 roku do 2020, studia Patmat film i Steamworks Creative nakręciły aż 39 nowych odcinków.

### Niepublikowany odcinek

Odcinek 50. pt. Karty zrealizowany w 1998 r. przez część członków oryginalnego aiF Studio miał być początkiem nowego formatu serialu. Odcinek został wyreżyserowany, animowany i napisany przez Františka Vášę. W przeciwieństwie do wcześniejszych odcinków został nakręcony w formacie szerokoekranowym (16:9), był nieco dłuższy (trwał 11 i pół minuty), posiadał dialogi, zmienną mimikę twarzy, nową ścieżką dźwiękową, a także nową czołówkę i napisy końcowe. Postaciom głosu użyczyli aktorzy David Nykl i Peter Alton. Ten odcinek został nagrany w języku angielskim w celu spodziewanego przełomu na rynku angielskim.

Pierwotnym planem studia było zrobienie kolejnych odcinków nowej serii, a być może także półgodzinnych odcinków i filmu fabularnego. Jednak projekty te nigdy nie zostały zrealizowane z powodu bankructwa studia, które było wynikiem zerwania relacji między dwoma kierownikami studia w Pradze i ich światowym dystrybutorem w Zurychu, a także spadkobiercami autorów. Ich spory powstały, gdy 14 odcinków wyprodukowanych wcześniej przez aiF Studio zostało rozdystrybuowanych do Korei Południowej, podczas gdy według spadkobierców Jiránka i Beneša, autorzy nie otrzymali odpowiedniej zapłaty za sprzedaż. W końcu członek zarządu Zurychu zerwał wszystkie kontakty do swoich byłych kolegów w Pradze. Ponieważ Lubomir Beneš zmarł na raka płuc w 1995 roku, pozostała kadra kierownicza aiF Studio nie posiadała już praw do postaci i nie mogła ich uzyskać z powodu sporów ze spadkobiercami. Z powodu tych okoliczności odcinek Karty nigdy nie został wydany ani nie doczekał się dystrybucji ani w Czechach ani na całym świecie, podczas gdy aiF Studio ogłosił bankructwo w 1999 roku, i ostatecznie zostało zlikwidowane w 2012 roku.
Chociaż odcinek nie został dopuszczony do dystrybucji, zrzut ekranu z niego został opublikowany na stronie internetowej aiF Studio. Były zarząd Praskiego studia założył później nowe studio animacji i opublikował więcej zrzutów ekranu na swojej stronie internetowej, które ostatecznie zostały zastąpione krótkim, cichym klipem z odcinka. Odcinek został przesłany na YouTube w 2014 roku, z południowokoreańskiej kasety VHS wydanej przez siostrzaną firmę aiF, aiF Asia w październiku 2002 roku. Jest to jedyny znany przykład, gdzie ten odcinek został wydany na nośniku wideo. Odcinek został wydany z angielskimi napisami i usunięto z niego czołówkę oraz napisy końcowe. Po likwidacji aiF Studio w 2012 roku, odcinek został przeniesiony do Czech Film Archive.

***Osobny artykuł: Karty.***

## Gra komputerowa

W 2008 w czeskim studiu Centauri Production powstała także gra komputerowa pt. Pat & Mat: The Game (po polsku: *Pat i Mat: Gra*).
 Została wydana na świecie w sierpniu 2009, a w Polsce w marcu 2010 r.
Jest ona grą logiczno-przygodową, w której gracz przejmie sterowanie nad
 głównymi bohaterami. Celem gry jest rozwiązywanie codziennych problemów
 technicznych. Niekiedy należy przełączać się między postaciami.
Rozgrywka staje się jeszcze trudniejsza, ponieważ każdy z głównych
bohaterów dysponuje różnymi zdolnościami i umiejętnościami. Sąsiedzi
zachowują się tak samo jak w serialu, razem z mimiką i gestami. W grze
została zaimplementowana także charakterystyczna ścieżka dźwiękowa.

## Cenzura

### Czechosłowacja

Chociaż miał na celu całkowite uniknięcie polityki, oryginalny krótki film, *Kuťáci*, wzbudził gniew dla komunistycznych cenzorów w Pradze. Film był również pokazywany za granicą, gdzie ktoś sprzeciwił się że kolory koszulek bohaterów, czerwony i żółty, zostały wybrane dla wyśmiewania napiętych Sowiecko-Chińskich relacji, gdzie czerwone reprezentowało ZSRR a żółte Chiny. W związku z tym autorzy byli zmuszeni zmienić koszulę Mata z czerwonej na szarą do 1989 roku, kiedy reżim komunistyczny upadł i można było bezpiecznie zmienić koszulę Mata ponownie na czerwoną. Chociaż autorzy chcieli kontynuować serie po pierwszym filmie, ich studio Krátký film nie pozwoliło im na to. Powodem było to że *Kuťác*i było zwykłą rozrywką nieodpowiednią dla ówczesnej polityki kulturalnej. Jednak ze względu na zainteresowanie kolejnymi odcinkami przez Słowacką Telewizje w Bratysławie, wyprodukowano dla nich 28 odcinków, które odniosły wielki sukces. Serial powrócił do Pragi w 1989 roku.

### Szwajcaria

W Szwajcarii programiści telewizyjni dla dzieci z niemieckojęzycznej stacji Schweizer Fernsehen zakazali niektóre odcinki ponieważ zawierały one duże ilości przemocy slapstickowej, które uznali za "zbyt niebezpieczne". Kanały francuskojęzyczne i włoskojęzyczne emitowały te zakazane odcinki normalnie.

### Emisje na Fox Kids

W 2003 roku Fox Kids Europa wykupiło prawa od Ateliéry Bonton Zlín do emitowania odcinków 2-26 (prawdopodobnie również 27-35) na kanale Fox Kids w kilku krajach, w tym Czechy, Słowacja, Polska, Węgry, Grecja, Portugalia i Brazylia. Seria miała zmienioną czołówkę i końcówkę a prawie wszystkie sceny w których postacie używają noży lub zawierają zbyt "intensywną" przemoc slapstickową, zostały wycięte. Późniejsze emisje pozostawiły oryginalną czołówkę z powrotem, ale zastąpiły końcówkę lektorem ostrzegającym przed naśladowaniem zachowania postaci serialu.

### Iran

W listopadzie 2008 roku na kanale IRIB TV2 przypadkowa emisja nieocenzurowanej wersji odcinka "Winiarze" w którym główni bohaterowie przygotowują alkohol z winogron a następnie go konsumują, doprowadziła do zwolnienia trzech pracowników Irańskiej telewizji. W lipcu 2020 roku powtórzyło się to w prowincjonalnym kanale Qom. W oświadczeniu, publicznych relacji Centralnego Radia i Telewizji Qom, kanał przeprosił za emitowanie tego odcinka i poinformował że w celu zrekompensowania tego błędu, agenci którzy nieumyślnie to zrobili zostali upomnieni przez dyrektora generalnego ośrodka. Wszystkie emisje odcinków takich jak Modelarze, Klucz, Pralka i Winiarze na kanałach IRIB Nahal i TeleWebion zostały zmodyfikowane, aby usunąć lub zmienić sceny pokazujące alkohol podczas gdy w scenach z odcinka Pralka w których widać posąg nagiej kobiety, została ona zamazana.

### Bliski Wschód

Kilka islamskich stacji telewizyjnych na Bliskim Wschodzie emitowało mocno zredagowaną wersję serialu pod nazwą "سويلم و عبيد (Sawilem i Obaid)". Ta wersja serii zawiera całkowicie przerobioną czołówkę i końcówkę wraz z innymi ważnymi zmianami takimi jak całkowite usunięcie ścieżki dźwiękowej Petr'a Skoumal'a, zachowując efekty dźwiękowe tylko wtedy gdy nie towarzyszyła im muzyka odtwarzając je w przeciwnym razie (aczkolwiek w nieudolny sposób), dodanie narratora, oraz obecność pełnego dubbingu głosowego dla obu postaci. Ten dubbing zawiera ocenzurowaną wersję odcinka "Winiarze" która ucina zakończenie odcinka, pomijając scenę w której obaj główni bohaterowie spożywają alkohol.

## Bohaterowie poza serialem

### Reklamy

Sąsiedzi wystąpili też w kilku słoweńskich spotach reklamowych sklepu *Merkur*.
 Jeden spot reklamowy trwa około 26 sekund. W jednej reklamie Pat i Mat
oglądali mecz w telewizji ubrani w sportowe koszulki. Niestety, zepsuł
im się telewizor. Zakupili nowy w sklepie *Merkur*.
 W innym Mat odpakowywał prezent spod choinki, z którego wyskoczył Pat.
Jest też kilka innych spotów reklamowych związanych z kosiarkami
(produkt ze sklepu) oraz z innymi artykułami takimi jak narzędzia dla
majsterkowiczów.

W Polsce w 2009 roku Pat i Mat pojawili się w reklamie firmy Link4. Wykorzystano fragment odcinka „Faks”.

W 2012 roku bohaterowie czeskiej bajki wystąpili w reklamie *Tablica.pl*. Stworzenie tego materiału pozostawiono samym producentom bajki.

### *Data*

W 2004 roku dwaj Norwegowie – Tom Idland i Knut Arne Lindeland – stworzyli we własnym studiu odcinek *Data*.
 W odcinku Mat przychodzi do Pata, aby zobaczyć jego własnoręcznie
zbudowany komputer. Później sam też rozpoczyna budowę swojego. Razem
grają w komputerowe strzelanki.

## Spis odcinków

***Osobny artykuł: Odcinki.***

***Osobny artykuł: Filmy.***

## DVD i VHS

Pierwsze DVD z Sąsiadami to czeska płyta *aiF DVD* wydana przez studio aiF w 1999.

***Osobna kategoria: płyty DVD.***

***Osobny artykuł: Wydania Home Video.***