Minh sử Bản kỷ 1

Thái tổ Khai Thiên Hành Đạo Triệu Kỷ Lập Cực Đại Thánh Chí Thần Nhân Văn Nghĩa Võ Tuấn Đức Thành Công Cao Hoàng đế, húy Nguyên Chương, tự Quốc Thụy, họ Chu. Tổ tiên ở huyện Bái, dời đến Cú Dung, lại dời đến Tứ châu. Cha Thế Trân, dời đến Chung Ly Hào châu. Sinh bốn con trai,Thái tổ là út. Mẹ Trần thị, nằm mơ, thấy thần cho một viên thuốc, cầm vào phát sáng, nuốt vào, khi dậy,trong miệng có hương khí.Lúc sinh, hồng quang đầy phòng. Tự nhiên trong đêm có ánh sáng,hàng xóm nhìn thấy, sợ rằng có cháy, liền chạy đến cứu,thời lại không có. Lúc lớn, tư mạo hùng kiệt, kỳ cốt quán đỉnh. Chí ý cao lớn,người thường không sánh.

Năm Chí Chính thứ 4, nạn châu châu, thêm dịch đói. Thái tổ năm đó 17 tuổi,cha mẹ cùng các anh lần lượt chết,không tiền mai táng.Đành phải an táng trên phần đất của Lưu Kế Tổ, Tức Phượng Dương Lăng. Thái tổ không chốn nương thân,bèn xuất gia ở chùa Hoàng Giác.Ba ngày sau, du thực Hợp Phì.Giữa đường bị bệnh, được hai người áo tím chăm lo chu đáo. Bệnh hết, rời nơi đó.Lưu lạc Quang châu, Cố châu, Nhữ châu, Dĩnh châu ba năm, lại về chùa. Đương thời, triều chính nhà Nguyên không yên, đạo tặc khắp noi. Lưu Phúc Thông theo Hàn Sơn Đồng giả làm hậu nhân nhà Tống ở Dĩnh châu, Từ Thọ Huy xưng đế ở Kỳ châu, Lý Nhị, Bành Đại, Triệu Quân Dụng ở Từ châu,người theo hàng vạn,thiết lập Tướng soái, giết quan, xâm lược quận huyện,và Phương Quốc Trân đã khởi binh trước ở biển. Y chiếm đất chiêu binh,cướp của dân chúng. Thiên hạ đại loạn.

　　Tháng hai năm Chí Chính thứ 12, Quách Tử Hưng người Định Viễn cùng bọn Tôn Đức Nhai khởi binh ở Hào châu.Tướng nhà Nguyên triệt tiêu hoa đạn không dám tấn công,mà ngày ngày bắt bớ lương dân. Thái tổ năm đó hai mươi tư tuổi, muốn tránh binh, bói một quẻ,đi hay ở đều không cát .Bèn nói: “Có nên làm đại sự không” được quẻ cát, vui mừng vô cùng, liền lấy mùng một tháng 3 nhuận giáp tuất đến Hào châu gặp Tử Hưng. Tử Hưng có tướng mạo lạ, lưu làm thân binh. Thái tổ đánh thắng nhiều trận, liền gả con gái của Mã công, tức Cao hoàng hậu. Tử Hưng và Đức Nhai bất hòa,Thái tổ nhiều lần dàn xếp.Mùa thu tháng chín, quân Nguyên lấy lại Từ châu, Nhị chết, Đại,Quân Dụng chạy đến Hào châu, Đức Nhai thu nạp. Tử Hưng hậu đãi Bành Đại mà khinh Quân Dụng, Quân Dụng oán hận. Đức Nhai lập mưu, chờ Tử Hưng ra,bắt giam đến nhà Tôn thị, sắp giết. Thái tổ đang ở Hoài Bắc, nghe thấy việc này, nói cho Bành Đại. Đại tức lên, triệu binh về Hào châu, Thái tổ cũng ủng thuẫn,cùng với Tử Hưng, phá vây,thuộc hạ Đức Nhai đều phải quy hàng,liền miễn tội.Vào đông, tướng Nguyên là Giả Lỗ vây Hào châu. Thái tổ và Tử Hưng chống cự quyết liệt.

Mùa xuân năm thứ 13, Giả Lỗ chết, giải vây. Thái tổ thu vào binh, được bảy trăm người. Tử Hưng mừng,phong làm Trấn phủ. Lúc đó bộ hạ của Triệu, Bành làm loạn, Tử Hưng mềm yếu, Thái tổ đoán không đủ công sự, liền lấy các tướng dưới trướng mình,cùng Từ Đạt, Thang Hòa, Phí Tụ,...đánh Định Viễn. Tính hàng Lư Bài trại ba ngàn dân binh, toàn làm chủ.Buổi tối tập kích tướng Nguyên tri viện ở hoành giản sơn, thu được hai vạn.Khi đi qua Định Viễn, một văn nhân địa phương tên là Lý Thiện Trường đến xin gặp,cùng nói chuyện,vui vẻ vô cùng,liền công hạ Trừ châu,rất nhanh đã hạ Trừ châu. Năm ấy, Trương Sĩ Thành chiếm Cao Bưu, tự xưng Thành vương.

Tháng chín năm thứ 14, Thừa tướng Thoát Thoát của nhà Nguyên dẫn binh tấn công Cao Bưu, đánh bại Trương Sĩ Thành,phân binh vây Lục Hợp.Thái tổ nói:

-Lục Hợp bị phá,Trừ châu khó tránh

Cùng quân của Cảnh Tái Thành đến cứu.Cố sức chiến đấu, chiến bại về Trừ châu. Nguyên binh đuổi theo, công Trừ thắng Thái tổ. Nguyên binh thế thịnh lại đến nữa,còn chiếm ngữ , sại phụ lão dùng trâu rượu tạ tướng Nguyên rằng:

-Thủ thành bị kẻ khác chiếm, làm sao để bọn cướp không áp bức lương dân?

Nguyên binh đi, thành tồi tệ không lường.Sau khi Thoát Thoát kí phá Sĩ Thành, quân đội chấn động, lại bị gièm pha, liền cho giải binh,Trừ châu cũng hóa giả nguy nan.

Tháng giêng năm mười lăm, Tử Hưng dụng kế của Thái tổ,phái bọn Trương Thiên Hữu rời Hòa châu, để Thái tổ chấn thủ nơi này. Thái tổ lo các tướng không phân trên dưới, che lệnh ấy, hai ngày sau nghe việc. Thời ấy tôn trọng bên phải, các tướng vào trước, đều ngồi phải. Thái tổ đến sau cùng,ngồi trái. Đến lúc thảo luận sự, phân tích như nước, chúng tướng không ai nói lời nào, từ từ dời đi. Bàn luận phân binh xây thành,hạn kỳ 3 ngày. Thái tổ hoàn công, các tướng đều muộn. Do vậy bắt đầu đưa hịch, ngồi phía nam nói:

-Phụng mệnh tổng quan binh các công, nay xây thành đều muộn kỳ, theo quân pháp sử trí sao?

Các tướng đều sợ xin.Bèn lệnh thả những phụ nữ bị cướp trong quân về nhà, dân mừng lắm. Binh Nguyên 10 vạn công Hòa, cố thủ ba tháng, thực phẩm tận, mà Thái Tử Thốc Kiên, Xu mật phó sứ bán trụ mã, Dân binh Nguyên soái Trần Dã Tiên phân đóng Tân Đường, Cao Vọng,núi Kê Lung để tuyệt đường đi. Thái tổ dẫn binh pha vây, binh Nguyên đều chạy qua sông. Tháng ba, Quách Tử Hưng mất. Thời bấy giờ Lưu Phúc Thông nghênh lập con trai Hàn Sơn Đồng là Lâm Nhi ở Bạc, quốc hào Tống, kiến nguyên Long Phượng. Phong con Tử Hưng Thiên Tự làm Đô nguyên soái, Trương Thiên Hữu, Thái tổ làm Tả Hữu Phó nguyên soái. Thái tổ cảm khái rằng:

-Đại trượng phu há có thể chịu sự sai khiến của người ta chăng?

Từ chối không nhận. Nhưng vì Lâm Nhi thế thịnh,có thể nương tựa, bèn dùng niên hiệu này để lệnh trong quân.

Mùa hạ tháng tư, Thường Ngộ Xuân đến quy thuận.Tháng năm, Thái tổ mưu qua sông, không thuyền. Gặp soái binh Sào Hồ Liêu Vĩnh An, Du Thông Hải dẫn nghìn thuyền thủy quân đến quy hàng, Thái tổ đại hỉ, thu nạp bọn họ. Nhưng Trung thừa Nguyên Man Tử Hải Nha chặn đập Đồng Thành,sông Mã Tràng,thủy binh Sào Hồ không thể ra. Gặp trời mưa to, Thái tổ mừng nói:

-Trời giúp ta rồi

Bèn dựa thủy triều lên, thả thuyền ở tiểu cảng về. Thừa cơ đánh Hải Nha ở cửa Dục Khê, đánh bại lớn,bèn định kế độ giang. Các tướng xin đến Tập Khánh. Thái tổ :

-Thủ Tập Khánh ắt từ Thải Thạch. Thải Thạch là trọng trấn, thủ tất cố, Ngưu Chử trước gần sông lớn, không dễ phòng bị, đánh bằng cách nào.

Tháng sáu ất mão, nhân theo hướng gió, đến Ngưu Chử. Thường Ngộ Xuân đến trước,công phá. Binh ở Thải Thạch cũng chạy. Các lũy gần sông đều theo. Các tướng hấy Hòa châu mất mùa, tranh thủ trữ lương muốn theo. Thái tổ nói với Từ Đạt:

-Qua được thì may,nếu không thì về, Giang Đông không có tôi cũng được.

Bèn cắt băng đỏ, phóng cấp lưu trung,nói các tướng rằng :

-Thái Bình cực gần, chúng ta cùng nhau công đánh

Bèn thừa thắng đánh Thái Bình, bắt Vạn hộ Nạp Cáp Xuất. Tổng quản Cận Nghĩa chết đuổi, Thái tổ khen là người nghĩa sĩ mà dùng lễ táng. Yết bảng cấm cướp bóc. Hữu tốt trái lệnh, trảm lập quyết, trong quân kính theo. Cải lộ làm phủ. Trí Thái Bình Hưng Quốc Dực nguyên soái phủ, tự lĩnh Nguyên soái sự, Thiệu Đào An Tham mạc phủ sự, Lý Tập làm Tri phủ. Thời ấy bốn mặt Thái Bình đều là binh Nguyên. Bọn hữu thừa A Lỗ Hôi, trung thừa Man Tử Hải Nha giữ Cô Thục khẩu kiên cố, Thủy quân nguyên soái Khang Mậu Tài của Trần Dã Tiên đem vạn binh công thành. Thái tổ khiển Từ Đạt, Đặng Dũ, Thang Hòa nghịch chiến,sai tướng ngầm ra sau, giáp kích, cầm Dã Tiên,thu phục hết quân của họ, đuổi bọn A Lỗ Hôi đi. TTháng chín thu, Quách Thiên Tự, Trương Thiên Hữu công Tập Khánh, Dã Tiên làm phản, hai người đều chiến tử, do đó bộ tướng Tử Hưng đều quy Thái tổ. Dã Tiên tìm dân binh giết hết, cháu họ Triệu Tiên thu phục họ, đóng ở Phương Sơn, cùng Hải Nha cùng Thái Bình. Nhâm tý tháng mười hai, thả Nạp Cáp Xuất về bắc.

Ngày bính tý năm 16, đại phá Hải Nha ở Thải Thạch.Quý mùi tháng ba, tiến công Tập Khánh, bắt Triệu Tiên,thu phục 3 vạn 6 nghìn người, đều sợ không thể bảo vệ được bản thân. Thái tổ tuyển 500 người trai tráng vào vệ,bỏ giáp ăn uống đến sáng,mọi người mới yên. Canh dần,lại đánh bại binh Nguyên ở Tưởng Sơn.Bọn Ngự sử đại phu nhà Nguyên Phúc Thọ,chết trong lúc chiến đấu, Man Tử Hải Nha chạy theo Trương Sĩ Thành, Khang Mậu Tài hàng. Thái tổ vào thành, triệu quan lại già trẻ dụ rằng:

-Chính trị nhà Nguyên hủ bại, khởi nghĩa khắp nơi, tôi đến vì dân trừ loạn,xin các vị vẫn ở nơi cũ. Hiền sĩ tôi sẽ lấy lễ mà dùng,trừ đi luật lệ hủ bại cũ,quan lại không được tham hại dân ta.

Dân vui mừng mà theo. Cải lộ Tập Khánh làm phủ Ứng Thiên, bãi bỏ hơn mười người Hạ Dục, Tôn Viêm, Dương Hiến, táng Ngự sử đại phu Phúc Thọ, biểu dương lòng trung.

Đương thời, tướng Nguyên Định Định khống chế Trấn Giang, Biệt Bất Hoa, Dương Trọng Anh đóng quân Ninh Quốc,Thanh y quân Trương Minh Giám cát cứ Dương châu,Bát Tư Nhĩ Bất Hoa trú Huy châu,Thạch Mạt Nghi Tôn thủ Xử châu, em Hậu Tôn thủ Vụ châu, Tống Bá Nhan Bất Hoa thủ Cù châu, mà Trì châu là nơi của Từ Thọ Huy, Trương Sĩ Thành từ Hoài Đông hãm Bình Giang, chuyển đánh Chiết Tây. Thái tổ đã định Tập Khánh, sợ Sĩ Thành,Thọ Huy mạnh,các quân vùng Giang, Chiết an định, do vậy phái khiển Từ Đạt công Trấn Giang, công thắng, Định Định chiến tử. Tháng sáu mùa hè, Đặng Dũ hạ Quảng Đức.

Tháng bảy kỷ mão, các tướng phụng Thái tổ làm Ngô quốc công. Trí Giang Nam Hành trung thư tỉnh, tự Tổng tỉnh sự, trí quan phụ thuộc. Gửi thư Trương Sĩ Thành, Sĩ Thành không báo, dẫn binh công Trấn Giang. Từ Đạt đánh bại, tiến vậy Thường châu, không hạ. Tháng chín mậu dần, như Trấn Giang, yết Khổng tử miếu. Khiển nho sĩ cáo dụ phụ lão, khuyến nông tang, trở về Ứng Thiên.

Tháng hai năm mười bảy, Cảnh Bỉnh Văn khắc Trường Hưng. Tháng 3, Từ Đạt khắc Thường châu. Mùa hạ tháng tư đinh mão, tự dẫn binh công Ninh Quốc,lấy được, Biệt Bất Hoa hàng. Tháng năm, Thượng Nguyên, Ninh Quốc, Cú Dung hiến tài bảo. Tháng sáu, Triệu Kế Tổ khắc Giang Âm. Tháng bảy mùa thu, Từ Đạt khắc Thường Thục. Hồ Đại Hải khắc Huy châu, Bát Tư Nhĩ Bất Hoa chạy. Đông tháng mười, Thường Ngộ Xuân khắc Trì châu, Mâu Dại Hanh khắc Dương châu, Trương Minh Giám hàng. Tháng mười hai kỷ sửu, phóng tù binh. Năm ấy,tướng Từ Thọ Huy là Minh Ngọc Trân ở lộ Trọng Khánh.

Tháng hai xuân ất hợi năm mười tám, Khang Mậu Tài làm Doanh điền sứ. Tháng ba kỷ dậu, thả tù. Đặng Dũ khắc lộ Kiến Đức. Tháng tư hạ, tướng Từ Thọ Huy Trần Hữu Lượng khiển Triệu Phổ Thắng hãm Trì châu. Tháng ấy, Hữu Lượng ở lộ Long Hưng. Tháng năm, Lưu Phúc Thông phá Biện Lương, nghênh Hàn Lâm Nhi lập đô ở đó. Sơ, phúc thông khiển tướng phân cướp bốn nơi, phá Sơn Đông, khấu Tần Tấn, lược U Kế, Trung Nguyên đại loạn, Thái tổ lập nên thứ tự lược định giang biểu. Nơi đi qua không lạm sát, thu triệu tài tuyển, do thị nhân tâm quy phụ. Đông tháng mười hai, Hồ Đại Hải công Vụ châu,lâu không hạ, Thái tổ tự dẫn binh đến đánh. Thạch Mạt Nghi Tôn sai tướng đưa xa binh từ Tùng Khê đến viện, Thái tổ nói:

-Đường hẹp, xa chiến chỉ có bại.

Mệnh Hồ Đức Tế nghênh chiến ở cửa Mai Hoa, đại phá ,Vụ châu hàng, bắt Hậu Tôn. Trước hôm ấy,người trong thành thấy có đám mây ngũ sắc vân như hình xe, lấy làm lạ, đến đó mới biết là nơi Thái tổ trú binh. Nhập thành, phát chẩn dân nghèo, cải châu làm phủ Ninh Việt. Dùng bọn Phạm Tổ Càn, Diệp Nghi, Hứa Nguyên mười ba người trực giảng kinh sử. Mậu tý, khiển sứ chiêu dụ Phương Quốc Trân.

Mùa xuân tháng một năm mười chín ất tị, Thái tổ mưu lấy Chiết Đông chưa hạ các lộ. Nói các tướng:

-Công thành dùng võ, trị loạn dùng nhân. Chúng ta khi vào Tập Khánh,không động đến một ngọn cỏ, do vậy một lần đã định. Mỗi lần nghe các tướng được thành không lạm sát,ta còn mừng hơn cả thắng.Quân đội làm việc như lửa, không điều chế ắt sẽ lan ra.Làm tướng có thể không lạm sát làm võ, há chả phải cái lợi quốc gia,há chả phải tạo phúc cho con cháu chăng.

Canh thân,Hồ Đại Hải khắc Chư Ký. Tháng ấy, mệnh Tri phủ Ninh Việt Vương Tông Hiển lập quận học. Tháng ba giáp ngọ, xá đại nghịch trở xuống. Đinh tị, phương quốc trân dĩ ôn, đài, khánh nguyên lai hiến, khiển kỳ tử quan vi chất, bất thụ. Hạ tứ nguyệt, du thông hải đẳng phục trì châu. Thời cảnh bỉnh văn thủ trường hưng, ngô lương thủ giang âm, thang hòa thủ thường châu, giai sổ bại sĩ thành binh. Thái tổ dĩ cố cửu lưu ninh việt, tuẫn chiết đông. Lục nguyệt nhâm tuất, hoàn ứng thiên. Thu bát nguyệt, nguyên sát hãn thiếp mộc nhi phục biện lương, phúc thông dĩ lâm nhi thối bảo an phong. Cửu nguyệt, thường ngộ xuân khắc cù châu, cầm tống bá nhan bất hoa. Đông thập nguyệt, khiển hạ dục thụ phương quốc trân hành tỉnh bình chương, quốc trân dĩ tật từ. Thập nhất nguyệt nhâm dần, hồ đại hải khắc xử châu, thạch mạt nghi tôn độn. Thời nguyên thủ binh đan nhược, thả văn trung nguyên loạn, nhân tâm ly tán, dĩ cố giang tả, chiết hữu chư quận, binh chí giai hạ, toại tây dữ hữu lượng lân.

　　十九年春正月乙巳，太祖谋取浙东未下诸路。戒诸将曰：“克城以武，戡乱以仁。吾比入集庆，秋毫无犯，故一举而定。每闻诸将得一城不妄杀，辄喜不自胜。夫师行如火，不戢将燎原。为将能以不杀为武，岂惟国家之利，子孙实受其福。”庚申，胡大海克诸暨。是月，命宁越知府王宗显立郡学。三月甲午，赦大逆以下。丁巳，方国珍以温、台、庆元来献，遣其子关为质，不受。夏四月，俞通海等复池州。时耿炳文守长兴，吴良守江阴，汤和守常州，皆数败士诚兵。太祖以故久留宁越，徇浙东。六月壬戌，还应天。秋八月，元察罕帖木儿复汴梁，福通以林儿退保安丰。九月，常遇春克衢州，擒宋伯颜不花。冬十月，遣夏煜授方国珍行省平章，国珍以疾辞。十一月壬寅，胡大海克处州，石抹宜孙遁。时元守兵单弱，且闻中原乱，人心离散，以故江左、浙右诸郡，兵至皆下，遂西与友谅邻。

　　二十年春二月，元福建行省参政袁天禄以福宁降。三月戊子，征刘基、宋濂、章溢、叶琛至。夏五月，徐达、常遇春败陈友谅于池州。闰月丙辰，友谅陷太平，守将朱文逊，院判花云、王鼎，知府许瑗死之。未几，友谅弑其主徐寿辉，自称皇帝，国号汉，尽有江西、湖广地，约士诚合攻应天，应天大震。诸将议先复太平以牵之，太祖曰：“不可。彼居上游，舟师十倍于我，猝难复也。”或请自将迎击，太祖曰：“不可。彼以偏师缀我，而全军趋金陵，顺流半日可达，吾步骑急难引还，百里趋战，兵法所忌，非策也。”乃驰谕胡大海捣信州牵其后，而令康茂才以书绐友谅，令速来。友谅果引兵东。于是常遇春伏石灰山，徐达阵南门外，杨璟屯大胜港，张德胜等以舟师出龙江关，太祖亲督军卢龙山。乙丑，友谅至龙湾，众欲战，太祖曰：“天且雨，趣食，乘雨击之。”须臾，果大雨，士卒竞奋，雨止合战，水陆夹击，大破之，友谅乘别舸走。遂复太平，下安庆，而大海亦克信州。初，太祖令茂才绐友谅，李善长以为疑。太祖曰：“二寇合，吾首尾受敌，惟速其来而先破之，则士诚胆落矣。”已而士诚兵竟不出。丁卯，置儒学提举司，以宋濂为提举，遣子标受经学。六月，耿再成败石抹宜孙于庆元，宜孙战死，遣使祭之。秋九月，徐寿辉旧将欧普祥以袁州降。冬十二月，复遣夏煜以书谕国珍。

　　二十一年春二月甲申，立盐茶课。己亥，置宝源局。三月丁丑，改枢密院为大都督府。元将薛显以泗州降。戊寅，国珍遣使来谢，饰金玉马鞍以献。却之曰：“今有事四方，所需者人材，所用者粟帛，宝玩非所好也。”秋七月，友谅将张定边陷安庆。八月，遣使于元平章察罕帖木儿。时察罕平山东，降田丰，军声大振，故太祖与通好。会察罕方攻益都未下，太祖乃自将舟师征陈友谅。戊戌，克安庆，友谅将丁普郎、傅友德迎降。壬寅，次湖口，追败友谅于江州，克其城，友谅奔武昌。分徇南康、建昌、饶、蕲、黄、广济，皆下。冬十一月己未，克抚州。

　　二十二年春正月，友谅江西行省丞相胡廷瑞以龙兴降。乙卯，如龙兴，改为洪都府。谒孔子庙。告谕父老，除陈氏苛政，罢诸军需，存恤贫无告者，民大悦。袁、瑞、临江、吉安相继下。二月，还应天。邓愈留守洪都。癸未，降人蒋英杀金华守将胡大海，郎中王恺死之，英叛降张士诚。处州降人李祐之闻变，亦杀行枢密院判耿再成反，都事孙炎、知府王道同、元帅朱文刚死之。三月癸亥，降人祝宗、康泰反，陷洪都，邓愈走应天，知府叶琛、都事万思诚死之。是月，明玉珍称帝于重庆，国号夏。夏四月己卯，邵荣复处州。甲午，徐达复洪都。五月丙午，朱文正、赵德胜、邓愈镇洪都。六月戊寅，察罕以书来报，留我使人不遣。察罕寻为田丰所杀。秋七月丙辰，平章邵荣、参政赵继祖谋逆，伏诛。冬十二月，元遣尚书张昶航海至庆元，授太祖江西行省平章政事，不受。察罕子扩廓帖木儿致书归使者。

二十三年春正月丙寅，遣汪河报之。二月壬申，命将士屯田积谷。是月，友谅将张定边陷饶州。士诚将吕珍破安丰，杀刘福通。三月辛丑，太祖自将救安丰，珍败走，以韩林儿归滁州，乃还应天。夏四月壬戌，友谅大举兵围洪都。乙丑，诸全守将谢再兴叛，附于士诚。五月，筑礼贤馆。友谅分兵陷吉安，参政刘齐、知府朱叔华死之。陷临江，同知赵天麟死之。陷无为州，知州董会死之。秋七月癸酉，太祖自将救洪都。癸未，次湖口，先伏兵泾江口及南湖觜，遏友谅归路，檄信州兵守武阳渡。友谅闻太祖至，解围，逆战于鄱阳湖。友谅兵号六十万，联巨舟为阵，楼橹高十余丈，绵亘数十里，旌旗戈盾，望之如山。丁亥，遇于康郎山，太祖分军十一队以御之。戊子，合战，徐达击其前锋，俞通海以火炮焚其舟数十，杀伤略相当。友谅骁将张定边直犯太祖舟，舟胶于沙，不得退，危甚，常遇春从旁射中定边，通海复来援，舟骤进，水涌太祖舟，乃得脱。己丑，友谅悉巨舰出战，诸将舟小，仰攻不利，有怖色。太祖亲麾之，不前，斩退缩者十余人，人皆殊死战。会日晡，大风起东北，乃命敢死士操七舟，实火药芦苇中，纵火焚友谅舟。风烈火炽，烟焰涨天，湖水尽赤。友谅兵大乱，诸将鼓噪乘之，斩首二千余级，焚溺死者无算，友谅气夺。辛卯，复战，友谅复大败。于是敛舟自守，不敢更战。壬辰，太祖移军扼左蠡，友谅亦退保渚矶。相持三日，其左、右二金吾将军皆降。友谅势益蹙，忿甚，尽杀所获将士。而太祖则悉还所俘，伤者傅以善药，且祭其亲戚诸将阵亡者。八月壬戌，友谅食尽，趋南湖觜，为南湖军所遏，遂突湖口。太祖邀之，顺流搏战，及于泾江。泾江军复遮击之，友谅中流矢死。张定边以其子理奔武昌。九月，还应天，论功行赏。先是，太祖救安丰，刘基谏不听。至是谓基曰：“我不当有安丰之行。使友谅乘虚直捣应天，大事去矣。乃顿兵南昌，不亡何待。友谅亡，天下不难定也。”壬午，自将征陈理。是月，张士诚自称吴王。冬十月壬寅，围武昌，分徇湖北诸路，皆下。十二月丙申，还应天，常遇春留督诸军。

　　二十四年春正月丙寅朔，李善长等率群臣劝进，不允。固请，乃即吴王位。建百官。以善长为右相国，徐达为左相国，常遇春、俞通海为平章政事，谕之曰：“立国之初，当先正纪纲。元氏暗弱，威福下移，驯至于乱，今宜鉴之。”立子标为世子。二月乙未，复自将征武昌，陈理降，汉、沔、荆、岳皆下。三月乙丑，还应天。丁卯，置起居注。庚午，罢诸翼元帅府，置十七卫亲军指挥使司，命中书省辟文武人材。夏四月，建祠，祀死事丁普郎等于康郎山，赵德胜等于南昌。秋七月丁丑，徐达克卢州。戊寅，常遇春徇江西。八月戊戌，复吉安，遂围赣州。达徇荆、湘诸路。九月甲申，下江陵，夷陵、潭、归皆降。冬十二月庚寅，达克辰州，遣别将下衡州。

　　二十五年春正月己巳，徐达下宝庆，湖湘平。常遇春克赣州，熊天瑞降。遂趋南安，招谕岭南诸路，下韶州、南雄。甲申，如南昌，执大都督朱文正以归，数其罪，安置桐城。二月己丑，福建行省平章陈友定侵处州，参军胡深击败之，遂下浦城。丙午，士诚将李伯升攻诸全之新城，李文忠大败之。夏四月庚寅，常遇春徇襄、汉诸路。五月乙亥，克安陆。己卯，下襄阳。六月壬子，朱亮祖、胡深攻建宁，战于城下，深被执，死之。秋七月，令从渡江士卒被创废疾者养之，死者赡其妻子。九月丙辰，建国子学。冬十月戊戌，下令讨张士诚。是时，士诚所据，南至绍兴，北有通、泰、高邮、淮安、濠、泗，又北至于济宁。乃命徐达、常遇春等先规取淮东。闰月，围泰州，克之。十一月，张士诚寇宜兴，徐达击败之，遂自宜兴还攻高邮。

　　二十六年春正月癸未，士诚窥江阴，太祖自将救之，士诚遁，康茂才追败之于浮子门。太祖还应天。二月，明玉珍死，子升自立。三月丙申，令中书严选举。徐达克高邮。夏四月乙卯，袭破士诚将徐义水军于淮安，义遁，梅思祖以城降。濠、徐、宿三州相继下，淮东平。甲子，如濠州省墓，置守冢二十家，赐故人汪文、刘英粟帛。置酒召父老饮，极欢，曰：“吾去乡十有余年，艰难百战，乃得归省坟墓，与父老子弟复相见。今苦不得久留欢聚为乐。父老幸教子弟孝弟力田，毋远贾，滨淮郡县尚苦寇掠，父老善自爱。”令有司除租赋，皆顿首谢。辛未，徐达克安丰，分兵败扩廓于徐州。夏五月壬午，至自濠。庚寅，求遗书。秋八月庚戌，改筑应天城，作新宫钟山之阳。辛亥，命徐达为大将军，常遇春为副将军，帅师二十万讨张士诚。御戟门誓师曰：“城下之日，毋杀掠，毋毁庐舍，毋发丘垄。士诚母葬平江城外，毋侵毁。”既而召问达、遇春，用兵当何先。遇春欲直捣平江。太祖曰：“湖州张天骐、杭州潘原明为士诚臂指，平江穷蹙，两人悉力赴援，难以取胜。不若先攻湖州，使疲于奔命。羽翼既披，平江势孤，立破矣。”甲戌，败张天骐于湖州，士诚亲率兵来援，复败之于皂林。九月乙未，李文忠攻杭州。冬十月壬子，遇春败士诚兵于乌镇。十一月甲申，张天骐降。辛卯，李文忠下余杭，潘原明降，旁郡悉下。癸卯，围平江。十二月，韩林儿卒。以明年为吴元年，建庙社宫室，祭告山川。所司进宫殿图，命去雕琢奇丽者。是岁，元扩廓帖木儿与李思齐、张良弼构怨，屡相攻击，朝命不行，中原民益困。

　　二十七年春正月戊戌，谕中书省曰：“东南久罹兵革，民生凋敝，吾甚悯之。且太平、应天诸郡，吾渡江开创地，供亿烦劳久矣。今比户空虚，有司急催科，重困吾民，将何以堪。其赐太平田租二年，应天、镇江、宁国、广德各一年。”二月丁未，傅友德败扩廓将李二于徐州，执之。三月丁丑，始设文武科取士。夏四月，方国珍阴遣人通扩廓及陈友定，移书责之。五月己亥，初置翰林院。是月，以旱减膳素食，复徐、宿、濠、泗、寿、邳、东海、安东、襄阳、安陆及新附地田租三年。六月戊辰，大雨，群臣请复膳。太祖曰：“虽雨，伤禾已多，其赐民今年田租。”癸酉，命朝贺罢女乐。秋七月丙子，给府州县官之任费，赐绮帛，及其父母妻长子有差，着为令。己丑，雷震宫门兽吻，赦罪囚。庚寅，遣使责方国珍贡粮。八月癸丑，圜丘、方丘、社稷坛成。九月甲戌，太庙成。朱亮祖帅师讨国珍。戊寅，诏曰：“先王之政，罪不及孥。自今除大逆不道，毋连坐。”辛巳，徐达克平江，执士诚，吴地平。戊戌，遣使致书于元主，送其宗室神保大王等北还。辛丑，论平吴功，封李善长宣国公，徐达信国公，常遇春鄂国公，将士赐赉有差。朱亮祖克台州。癸卯，新宫成。

　　冬十月甲辰，遣起居注吴琳、魏观以币求遗贤于四方。丙午，令百官礼仪尚左。改李善长左相国，徐达右相国。辛亥，祀元臣余阙于安庆，李黼于江州。壬子，置御史台。癸丑，汤和为征南将军，吴祯副之，讨国珍。甲寅，定律令。戊午，正郊社、太庙雅乐。

　　庚申，召诸将议北征。太祖曰：“山东则王宣反侧，河南则扩廓跋扈，关陇则李思齐、张思道枭张猜忌，元祚将亡，中原涂炭。今将北伐，拯生民于水火，何以决胜？”遇春对曰：“以我百战之师，敌彼久逸之卒，直捣元都，破竹之势也。”太祖曰：“元建国百年，守备必固，悬军深入，馈饷不前，援兵四集，危道也。吾欲先取山东，撤彼屏蔽，移兵两河，破其藩篱，拔潼关而守之，扼其户槛。天下形胜入我掌握，然后进兵，元都势孤援绝，不战自克。鼓行而西，云中、九原、关陇可席卷也。”诸将皆曰善。

　　甲子，徐达为征虏大将军，常遇春为副将军，帅师二十五万，由淮入河，北取中原。胡廷瑞为征南将军，何文辉为副将军，取福建。湖广行省平章杨璟、左丞周德兴、参政张彬取广西。己巳，朱亮祖克温州。十一月辛巳，汤和克庆元，方国珍遁入海。壬午，徐达克沂州，斩王宣。己丑，廖永忠为征南副将军，自海道会和讨国珍。乙未，颁《大统历》。辛丑，徐达克益都。十二月甲辰，颁律令。丁未，方国珍降，浙东平。张兴祖下东平，兖东州县相继降。己酉，徐达下济南。胡廷瑞下邵武。癸丑，李善长帅百官劝进，表三上，乃许。甲子，告于上帝。庚午，汤和、廖永忠由海道克福州。