Elen Roger Jones

Actor ac athrawes yw Elen Roger Jones (1908-1999) sy'n adnabyddus am berfformio mewn cynhyrchiadau megis Minafon, Owain Glyndŵr - Tywysog Cymru a Hufen a Moch Bach.

## **Bywyd cynnar**

Ganwyd Elen Roger Jones ar 27 Awst 1908 ym Marian-Glas, Ynys Môn, yn ferch i William Griffith (1873-1935), Ysgrifennydd Pwyllgor Addysg Ynys Môn, a'i wraig Mary (g. Williams, bu farw 1961). O fewn dwy flynedd i enedigaeth Elen ganwyd ei chwaer Siarlot (1910-1993), ac yna ddwy flynedd yn ddiweddarach gan ei brawd Hugh Griffith (1912-1980), yr actor byd-enwog a enillodd Oscar am ei berfformiad yn Ben Hur.

Addysgwyd Elen yn Ysgol Llanallgo, dri chwarter milltir o’i chartref, Angorfa, Marian-Glas, ac yna cafodd gyfle i sefyll yr arholiad ysgoloriaeth i barhau â’i haddysg yn Ysgol Sir Llangefni. O ddosbarth o oddeutu 26 o blant, Elen ac un disgybl arall a ystyriwyd yn deilwng o'r cyfle hwn, bachgen o'r enw Gwilym, mab y gweinidog, a fyddai'n dod yn ŵr iddi mewn blynyddoedd i ddod.

Yn ei phentref genedigol y dechreuodd ei chariad at ddrama, ar ôl i berfformiad o The Hunchback o Notre Dame, y ddrama gyntaf a welodd erioed, adael argraff barhaol arni.

## **Gyrfa**

Fel athrawes yr oedd Elen yn ystyried ei hun yn bennaf. Yn ugain oed, llwyddodd yn ei harholiadau olaf, ac enillodd swydd ddysgu yn Ysgol Llanbedr-goch. Yna symudodd i Ysgol Elfennol Amlwch, gan ddychwelyd i'w chyn ysgol gynradd, Llanallgo, ym 1930.

Ymunodd Elen â Capel Bethania, a chyfrannu'n sylweddol at ei weithgareddau, gyda Elen yn cynhyrchu ac yn perfformio. Dywedodd y Parch. William I. Davies, a wasanaethodd y capel ar y pryd, mai Elen oedd y prif yrrwr y tu ôl i sefydlu Cymdeithas Ddrama Rhuthun ym 1950.

Ym Mro Clwyd cafodd lawer o gyfleoedd i ddatblygu a mireinio ei thalent fel perfformiwr , a pharhaodd y rhain pan symudodd i'r Bala ym 1954 oherwydd gwaith ei gŵr. Yno roedd Elen yn ei elfen yn cystadlu mewn eisteddfodau a oedd yn digwydd yn aml yma. Yn ystod y cyfnod hwn dechreuodd feirniadu cystadlaethau actio mewn eisteddfodau, ac wedi hynny daeth yn feirniad yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Roedd Elen Roger Jones yn fwyaf adnabyddus fel actores mewn dramâu radio, llwyfan a theledu yng Nghymru, ac roedd sefydliadau fel Theatr Fach yn Llangefni yn hynod bwysig iddi. Roedd un o'i pherfformiadau cyntaf yno ym 1960, ac arhosodd yn driw i'r theatr am ddeugain mlynedd, gan berfformio mewn dramâu fel Pryd o Ddail, Awel Gref a Cartref. Yn gynnar yn y saithdegau, llwyddodd i grwydro theatrau ledled Cymru, pan wahoddwyd hi i actio yn rhai o gynyrchiadau Cwmni Theatr Cymru.

Cychwynodd hefyd weithio ym myd teledu. Chwaraeodd ei rhan sgrin gyntaf mewn rhaglen ar Daniel Owen, gyda Wilbert Lloyd Roberts (1925-1996) yn cynhyrchu, rhan y byddai'n ei chwarae eto saith mlynedd yn ddiweddarach mewn cynhyrchiad Cwmni Theatr Cymru. Dros y degawd nesaf, ymddangosodd mewn cynyrchiadau fel Byd a Betws a Gwyliwr.

Derbyniodd gydnabyddiaeth eang am ei pherfformiadau o waith Saunders Lewis, Dwy Briodas Ann yn hwyr ym 1973, a Merch Gwern Hywel ym 1976. Ar ôl ei phen-blwydd yn saith deg oed, daeth yn wyneb mwy rheolaidd ar y teledu, gan actio rhan Miss Brooks yn Joni Jones a Ann Robaits, Heidden Sur yn Hufen a Moch Bach. Perfformiodd hefyd mewn dwy gyfres a ddaeth yn boblogaidd iawn ar S4C, Gwely a Brecwastl a Minafon, addasiad o nofel gan Eigra Lewis Roberts, Mis o Fehefin, lle daeth yn adnabyddus fel y cymeriad 'Hannah Hallelujah'.

Ym 1983 chwaraeodd ran Lady Grey yn y ffilm Owain Glyndŵr - Tywysog Cymru.

Roedd hi hefyd yn serennu mewn cyfresi Saesneg, gan gynnwys District Nurse, gyda'r actores Nerys Hughes. Roedd Nerys yn hael iawn yn ei chlod tuag at Elen, gan nodi ei phroffesiynoldeb ar unwaith, a’r ffaith na wnaeth hi byth anghofio ei llinellau. Fe’i disgrifiwyd gan John Hefin fel actores ‘un cymryd’.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon ym 1979, derbyniwyd Elen yn aelod o’r Orsedd a’i hanrhydeddu gyda’r fantell wen, a phan ddaeth yr Eisteddfod i Ynys Môn ym 1983 cyflwynwyd iddi wobr Garmon a’i chydnabod fel Actores Orau’r flwyddyn.

## **Bywyd personol**

Yn 1938 priododd Gwilym Roger Jones (1907-1988), banciwr a oedd newydd gael ei phenodi i swydd yn Rhuthun. Ar ôl ei phriodas y gweithiodd Elen fel athrawes gyflenwi yn unig. Ychydig dros flwyddyn ar ôl symud i Rhuthun, esgorodd Elen ar ferch, Meri Rhiannon, a chyn diwedd yr Ail Ryfel Byd ganwyd eu mab, William Roger.

## **Marwolaeth**

Bu farw Elen Roger Jones ar 15 Ebrill 1999, yn 90 oed, ac mae ei bedd yn Eglwys Llaneugrad.

## **Gwaddol**

Yn mis Hydref 2000 cyhoeddwyd portread o'r actores gan Harri Parri trwy Wasg Pantycelyn.

## **Cyfeiriadau**

1. ↑ https://biography.wales/article/s11-JONE-ROG-1908?&query=lewis%20morris&lang%5B%5D=en&sort=sort\_name&order=asc&rows=12&page=27#?c=0&m=0&s=0&cv=0&manifest=https%3A%2F%2Fdamsssl.llgc.org.uk%2Fiiif%2F2.0%2F1562111%2Fmanifest.json&xywh=775%2C1307%2C1077%2C708
2. ↑ https://www.bbc.co.uk/programmes/b0b0w5pg
3. ↑ https://www.gwales.com/goto/biblio/cy/9781903314098/