Wojna polsko-moskiewska 1647

"Moskwa płonie" - obraz pędzla Iwana Bielakowa

## Strony konfliktu

Rzeczpospolita Obojga Narodów | Carstwo Rosyjskie, szwedzcy najemnicy

## Dowódcy

 Król Bartłomiej I Stańczak, hetman Radosław Iwo Teichert, hetman Kacper Lipski, Hubert Hepner, Janusz z Piechocińskich | Car Aleksy I Michajłowicz, Jurij Dołgorykow, Rutger von Ascheberg

## Siły

85 tys. żołnierzy | 120 tys. żołnierzy rosyjskich, 40 tys. szwedzkich najemników

## Straty

ok. 60 tys. zabitych i rannych | ok. 130 tys. zabitych i rannych

**Wojna polsko-moskiewska 1647** - konflikt zbrojny pomiędzy Rzecząpospolitą Obojga Narodów, a Carstwem Rosyjskim, który toczył się w okresie od 12 lipca do 21 lipca 1647 roku. Jego przyczyną było nieuznanie przez cara Aleksieja Michajłowicza wyników  wolnej elekcji w Polsce, podczas której królem Rzeczypospolitej został Bartłomiej I Stańczak, oraz ogłoszenie się przez cara władcą ziem ruskich, należących wówczas do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wojna zakończyła się podpisaniem traktatu pokojowego w Rydze, na mocy którego wyzwolono księstwa Tweru i Pskowa jako wasali Rzeczypospolitej, a także nałożono na Rosję szereg zobowiązań.

## Geneza konfliktu

Od roku 1645, kiedy to carem Rosji został Aleksy I, coraz większe wpływy w Moskwie zyskiwało stronnictwo, które stawiało sobie za cel podjęcie następnej (po 1632) zbrojnej próby odzyskania Smoleńska i Ziemi Siewierskiej. Car wiedział, że prędzej czy później dojdzie do kolejnej wojny z Rzecząpospolitą. Zainicjował więc szereg reform, które znacznie ulepszyły i zmodernizowały rosyjskie wojsko.

W 1647 roku, w Polsce nastąpiło interregnum, a car Aleksy I zaczął przygotowania do wojny. Świadoma zagrożenia polska szlachta podjęła na sejmie szereg uchwał, które znacznie ulepszyły funkcjonowanie państwa. Car usiłował sparaliżować działalność sejmów, posyłając do Rzeczypospolitej licznych szpiegów i intrygantów. Jego wysiłki spełzły jednak na niczym, a najbardziej wpływowy rosyjski agent, działający pod przykrywką carskiego posła, został zabity w pojedynku, co jeszcze bardziej pogorszyło relacje polsko-rosyjskie.

Wkrótce, latem 1647, rozpoczął się sejm elekcyjny. Na tron polski został wybrany Bartłomiej I Stańczak. Car Aleksy nie uznał wyników elekcji i ogłosił się władcą części ziem należących do Rzeczypospolitej (między innymi Smoleńska i Ziemi Siewierskiej). 12 lipca 1647 król Bartłomiej I otrzymał z rąk rosyjskiego posła formalny akt wypowiedzenia wojny.

## Uderzenie wyprzedzające

Rada wojenna, złożona z króla i hetmanów: hetmana wielkiego koronnego Radosława Teicherta i hetmana wielkiego litewskiego Kacpra Lipskiego; zadecydowała, że najlepszym wyjściem będzie dokonanie inwazji na Rosję, zanim armia rosyjska wkroczy na ziemię Rzeczypospolitej. Szybko uformowano armię, której trzon sił stanowily prywatne chorągwie szlachty i magnaterii. Dowództwo nad jazdą oddano w ręce hetmana wielkiego litewskiego, dowodzenie piechotą powierzono zaś hetmanowi wielkiemu koronnemu, a komendę nad artylerią sprawował Hubert Hepner. Wkrótce polsko-litewska armia przekroczyła granicę i rozpoczęła marsz w stronę Moskwy.

Głównodowodzący sił rosyjskich - Jurij Dołgorykow, istotnie nie spodziewał się tak szybkiej reakcji ze strony polskiej. Zagrodził drogę wojskom polsko-litewskim pod Twerem, gdzie 17 lipca stoczono bitwę, zakończoną zwycięstwem Rzeczypospolitej. Niedługo później Polacy zdobyli Moskwę, którą doszczętnie splądrowali, a car Aleksy musiał ratować się ucieczką na Krym. W następstwie oblężenia Moskwy, wojska polsko-litewskie mogły bez żadnego problemu przebyć drogę do Nowogrodu. Hetmani byli przygotowani na oblężenie miasta, jednak nowogrodzcy kupcy za cenę 32 tysięcy talarów uniknęli losu carskiej stolicy. Wkrótce w ręce polsko-litewskie wpadł opuszczony przez rosyjską załogę Psków.

## Kampania Ascheberga

Stacjonująca w północnej Rosji najemna armia generała Rutgera von Ascheberga, którą car Aleksy wziął na żołd przygotowując się do wojny z Polską, nie zdążyła nadejść z pomocą wojskom rosyjskim walczącym pod Twerem. Szwedzki generał zdecydował więc uderzyć na Inflanty i zdobyć Rygę, czym miał nadzieję zmusić armię polsko-litewską grasującą w Rosji do wycofania się i walki na własnych ziemiach. 18 lipca wojska Ascheberga rozbiły pod Parnawą polskie pospolite ruszenie dowodzone przez starostę Janusza z Piechocińskich. Po splądrowaniu miasteczka, Ascheberg skierował się w stronę Rygi, siejąc ogromne zniszczenie. Król i hetmani, którzy dowiedzieli się o parnawskiej klęsce, błyskawicznie ruszyli na Inflanty, by powstrzymać szwedzkich żołnierzy przed zniszczeniem kraju. Obie armie spotkały się 19 lipca, pod Wolmarem, gdzie stoczono krwawą bitwę, która zakończyła się kosztownym zwycięstwem wojsk polsko-litewskich. Rutger von Ascheberg dostał się do niewoli.

## Zakończenie konfliktu

Wojska polsko-litewskie, mimo odniesionych sukcesów, były zdziesiątkowane. Tymczasem car Aleksy rozpoczął na Krymie formowanie nowej armii. W takiej sytuacji król Bartłomiej I zdecydował się zawrzeć pokój. Traktat, który podpisano 21 lipca w Rydze, uznawał zwycięstwo Polaków w wojnie. Car Aleksy zgodził się na wyzwolenie księstwa Pskowa oraz księstwa Tweru jako wasali Rzeczypospolitej, zerwał wszystkie umowy wiążące go ze Szwecją oraz zobowiązał się do wypłacania corocznego trybutu w wysokości 10 tysięcy złotych na okres pięciu lat.

## Skutki

Przegrana wojna znacznie osłabiła pozycję cara Aleksego. Carstwo zostało mocno osłabione: Rosja straciła duże tereny, z których utworzono Księstwo Tweru i Księstwo Pskowa, zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy, wiele miast zostało splądrowanych. Rzeczpospolita Obojga Narodów stała się natomiast niekwestionowanie najpotężniejszym państwem w Europie środkowo-wschodniej. Usunięto z tronu nielojalnego wobec Rzeczypospolitej księcia Kurlandii i Semigalii, a władzę w księstwie objął wybrany przez sejm polski magnat Damian Kazimierski. Polscy szlachcice objęli też trony Pskowa i Tweru. Księciem Pskowa został obrany Jakub Ryszkiewicz, a księciem Tweru - Konrad Chrzanowski. Bogactwa zdobyte na wojnie z Rosją umożliwiły Rzeczypospolitej budowę floty i rozwój admiralicji, na której czele stanął Dominik Wawrzyniak.

Zwycięstwo jednak wiele kosztowało polsko-litewskie państwo. Armia została zdziesiątkowana, a liczebność prywatnych chorągwii poważnie zmalała. Inflanty zostały spustoszone a ich infrastruktura doszczętnie zniszczona.