David Lyn

Actor theatr a theledu a chyfarwyddwr theatr o Gymro oedd **David Lyn Jenkins** (30 Ebrill 1927- 4 Awst 2012)

## **Bywyd cynnar**

Ganwyd David Lyn Jenkins 30 Ebrill 1927 yn Borth, Rhondda Cynon Taf, yn un o dri o blant ac unig fab Violet Margaret née Evans (1904–1992) a David Jenkins (1896–).

Saesneg ei iaith oedd yr aelwyd, ond dysgodd y plant ychydi o Gymraeg.

Magwyd Lyn ar dyddyn yng Nghynwyl Elfed yn Sir Gaerfyrddin.

Ar ôl ennill lle yn yr ysgol ramadeg lleol aeth ymlaen i fynychu'r cwrs hyfforddi athrawon yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Fodd bynnag, tra yno ymunodd â chwrs drama penwythnos lle cydnabu tiwtor o'r Coleg Cerdd Frenhinol ei roddion dramatig a'i berswadio i symud i Lundain i astudio.

Treuliodd Lyn ddwy flynedd yn yr RCM ac, gan anwybyddu dymuniadau ei rieni, penderfynodd ar yrfa fel actor.

## **Gyrfa**

### **Y theatr yn Llundain**

Ym 1964 actiodd Lyn yn The Wars of the Roses, cynhyrchiad y Royal Shakespeare Company o drioleg Henry VI Shakespeare (1 Harri VI, 2 Harri VI, 3 Harri VI) a Richard III. Ffilmiwyd y cynhyrchiad gan y BBC a'i ddangos ar y teledu ym 1965. Hefyd yn nhymor 1964 yr RSC ymddangosodd Lyn yn Edward IV, Richard II, portreadodd Iarll Caergrawnt yn Harri V a'r Doctor yn Harri IV, Rhan 1 a Harri IV, Rhan 2.

### **Y theatr yng Nghymru**

Cymerodd Lyn y cam dewr o adael Llundain i roi cynnig ar actio yng Nghymru ei wlad enedigol.

Ym 1965 aeth Lyn ar daith o amgylch Iwerddon mewn cynhyrchiad o The Caretaker gan Pinter gyda'r Welsh Theatre Company. Ym 1966 ymunodd â Gwmni Theatr Cymru, adain Gymraeg y Welsh Theatre Company, i sersennu yn Saer Doliau, drama gan y dramodydd Gwenlyn Parry.

Fel fachgen nid oedd Lyn wedi dysgu llawer o'r iaith Gymraeg, ac yn ystod y cyfnod hwn gweithiodd yn galed wrth y sgript i gael ei Gymraeg i safon iddo allu cyflwyno areithiau hir yn rhugl. Yn hyn cafodd gefnogaeth ei gyd-aelodau cast mewn ymarferion. Dros y blynyddoedd i ddod, fe wnaeth Lyn wella ei wybodaeth o'r Gymraeg i'r fath raddau fel ei fod yn y pen draw wedi gallu actio a chyfarwyddo dramâu ar gyfer Cwmni Theatr Cymru yn rhugl yn yr iaith honno. Ymhlith y dramâu a gyfarwyddodd oedd: Pethe Brau (1972), fersiwn Gymraeg o The Glass Menagerie gan Tennessee Williams; Esther gan Saunders Lewis (1973) ac Y Tŵr (1978) gan Gwenlyn Parry.

Daeth Lyn yn ddiamynedd ag agwedd rhai o aelodau hŷn pwyllgor drama Cyngor Celfyddydau Cymru a fynegodd y gobaith y gallai actorion o Gymru sydd wedi ennill clod yn rhyngwladol gael eu perswadio i ddychwelyd i berfformio yng Nghymru. Daeth yr un mor ddiamynedd â Chwmni Theatr Cymru a gynhyrchodd ddramâu gydag actorion o Loegr ac actorion o Gymru a oedd yn byw ac yn gweithio yn Lloegr yn bennaf ond a oedd yn actio yng Nghymru dim ond pan na allent ddod o hyd i waith yn Lloegr.

Er mwyn hyrwyddo proffesiynoldeb yn theatr Cymru, sefydlodd Lyn Gymdeithas Actorion Cymreig.

Yn y 1960au roedd ar flaen y gad mewn grŵp o actorion o Gymru a weithiodd tuag at sefydlu Theatr Genedlaethol yng Nghymru. Bu bron i Lyn lwyddo yn y nod hwn pan ym 1966 roedd ymhlith y rhai a sefydlodd Theatr yr Ymylon, cwmni theatr teithiol dwyieithog wedi'i leoli ym Mangor y bwriadwyd iddo dyfu i fod yn theatr genedlaethol i Gymru. Lyn oedd y cyfarwyddwr artistig ond daeth y cwmni i ben yn 1978.

Dychwelodd Lyn i actio ym myd teledu, yn fwyaf arbennig chwarae Joseph Parry yn Off i Philadelphia in the Morning (1978) ar gyfer y BBC a Pobol y Cwm rhwng 1975 a 1982.

Wedi cyfnod yn gweithio fel gyrrwr tacsi yn Llundain dychwelodd i Gymru yn 1982 gyda dyfodiad S4C lle dysgodd sut i gyfarwyddo ar gyfer teledu a ffilm.

### **Penadur**

Yn 1984 sefydlodd Lyn Penadur, ei gwmni teledu a ffilm.

Cynhyrchodd Lyn ddramâu ar gyfer Theatr Powys yn ogystal â cynhyrchu a chyfarwyddo dramâu ar gyfer y llwyfan a'r teledu, weithiau gyda Hannah a Tim Lyn, dau o'i bum plentyn.

Ar gyfer teledu Cymru, cyfarwyddodd Lyn addasiad yn 1993 o'r nofel Traed Mewn Cyffion ac amryw o gyfresi a dramâu eraill. Ym 1994, prynodd Lyn Pilroath, plasty wedi dirywio yn Llangain yn Sir Gaerfyrddin a oedd ag adeiladau allanol mawr lle adeiladodd stiwdios ac ardaloedd llwyfan cefn. Yma seiliodd Penadur, a gynhyrchodd y gyfres Gymraeg glodwiw Pris y Farchnad (1995) am arwerthwyr yng Nghaerfyrddin ac a enillodd wobr BAFTA Cymru iddo.

Roedd cwmni teledu Lyn, Penadur, yn gwneud yn dda nes bod gan Huw Jones, prif weithredwr newydd S4C a benodwyd ym 1994, y syniad i greu cwmnïau cynhyrchu mawr, a grëwyd o gyfuno cwmnïau llai. Nid oedd Lyn o blaid y symudiad hwn, gan ddadlau y byddai'n creu amgylchedd a fyddai'n effeithio ar wneud rhaglenni gwirioneddol Gymreig. Roedd yn pryderu y byddai S4C yn cynhyrchu copïau carbon dwyieithog o raglenni teledu o wledydd eraill yn lle cynhyrchu dramâu Cymreig gwreiddiol. Roedd hefyd yn pryderu, fel yn y 1970au, y byddai actorion a gwneuthurwyr teledu yn dod i weithio yng Nghymru er eu budd personol eu hunain yn unig - ar draul talent cartref.

Ar ôl y newidiadau yn S4C ni chafodd Penadur ragor o waith a arweiniodd at ddiwedd y cwmni ym mis Ionawr 1999.

Cyfarwyddodd ei fab Tim Lyn ef yng nghyfres ddrama deledu S4C 2001 Fondue, Rhyw a Deinosors.

## **Bywyd personol**

Yn 1950 bu briodi â Faith Owen. Roedd un plentyn ganddynt, mab o'r enw Adam. Roedd Lyn yn byw yn Llundain am 15 mlynedd ac yn ystod yr amser hwnnw daeth ei briodas â Faith Owen i ben.

Priododd eto ym 1965 â Sally Pepper (1937–2011), ac roedd ganddynt bedwar o blant: Sian, Timothy, Bronwen a Hannah Lyn.

## **Marwolaeth**

Cafodd David Lyn ddiagnosis o ddementia cynnar.

Bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd ym mis Awst 2012 yn 85 oed. Cynhaliwyd ei wasanaeth angladdol yn eglwys St Ystyffan yn Llansteffan yn Sir Gaerfyrddin lle cafodd ei gladdu ym mynwent ei eglwys gyda'i ddiweddar wraig.

Bu fyw i weld sefydlu Theatr Genedlaethol Cymru yn 2003, a'i gymar yn National Theatre Wales. Gyda'i gilydd mae'r ddau gwmni theatr yn darparu platfform cenedlaethol ar gyfer drama broffesiynol yng Nghymru.

## **Cyfeiriadau**

1. ↑ http://collections.shakespeare.org.uk/search/rsc-performances/search/rsc\_person:lyn-david
2. ↑ https://www.independent.co.uk/news/obituaries/david-lyn-actor-who-fought-welsh-theatre-8215697.html
3. ↑ https://www.cbetta.com/director/david-lyn-jenkins-2
4. ↑ http://awards.bafta.org/award/1995/cymru/drama-series-serial
5. ↑ http://awards.bafta.org/award/1995/cymru/www.bafta.org/guru
6. ↑ https://www.imdb.com/name/nm1035686/
7. ↑ https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba2061a4d
8. ↑ http://www.welshnewsextra.com/mum-of-three-with-dementia-rides-off-into-the-sunset-after-recreating-iconic-music-video/
9. ↑ https://www.westwaleschronicle.co.uk/blog/2020/01/20/top-tv-director-tim-reunited-with-old-school-pal-to-make-touching-programme-about-living-with-alzheimers-disease/
10. ↑ https://funeral-notices.co.uk/notice/jenkins+david/1324820