Tweede Wereldoorlog

Inhoudsopgave - Derde klas VWO

## Vooraf

* In de tweede periode van de derde klas behandelen we de Tweede Wereldoorlog. Voor mijn leerlingen betekent dat het volgende:
	+ Paragraaf 5 van hoofdstuk 1, de grote economische crisis van 1929;
	+ Paragraaf 4 van hoofdstuk 3, Stalin en de Sovjet-Unie;
	+ Hoofdstuk 2, de Tweede Wereldoorlog.
* Als je gaat leren, kijk dan opnieuw naar deze pagina.

## Einde van de Eerste Wereldoorlog

* Het einde van de Eerste Wereldoorlog betekent vrede, maar het leidt ook tot de Tweede Wereldoorlog. Ik noem drie zaken die samen het bruggetje slaan tussen deze twee oorlogen. Het begint alledrie met een D, beetje kinderachtig, maar goed, als je het dan makkelijker kunt onthouden dan moet het maar even.
	+ Dolkstoot-in-de-rug-legende.
	+ Dictaat van Versailles.
	+ Dawes-plan.
* Dit hoort allemaal bij de vorige periode, je moet dus terugbladeren (in je boek of je geheugen) als je de betekenis nog eens wilt opzoeken.

## Democratie, politieke stromingen

* Vanaf de Franse Revolutie kun je twee politieke stromingen gaan ontdekken:
	+ Mensen die méér democratie willen, deze stroming noemen we Liberalisme (maar in dit verhaal hebben we het er verder even niet over).
	+ Mensen die niet meer democratie willen, deze stroming noemen we Conservatisme.
* In de 19e eeuw komt er een stroming bij:
	+ Mensen die vinden dat er meer moet worden gekeken naar de arme mensen, deze stroming noemen we Socialisme.

* Tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog zijn er binnen de twee hoofdstromingen Conservatisme en Socialisme verschillende groepen zichtbaar:
	+ Conservatieven die geen moeite hebben met democratie, maar niet houden van socialisme: gematigde conservatieven.
	+ Socialisten die geen moeite hebben met democratie, maar wel meer aandacht willen voor arme mensen: sociaal-democraten.
	+ Conservatieven die democratie willen beperken: reactionairen.
	+ Socialisten die democratie willen afschaffen: communisten.
* Vervolgens ontstaat in Italië een politieke stroming die we Fascisme noemen. Deze stroming gaat verder dan de reactionaire conservatieven, want ze willen de democratie direct afschaffen. Tegelijkertijd komen de fascisten op voor de rijke én de arme mensen, de fascisten zeggen dat iedereen zich in moet zetten voor het belang van de groep in plaats van het belang van zichzelf.

* Kenmerken van deze stroming:
	+ Nationalisme
	+ Militarisme
	+ Geloof in één leider
* Over het algemeen kun je zeggen dat mensen die erg ontevreden zijn vaak stemmen voor partijen die niet houden van democratie. Denk aan communisme, reactionaire conservatieven en fascisme. Maar, het gaat economisch steeds beter, dus die partijen krijgen niet heel veel stemmen.

## Ondertussen in Duitsland

* In de jaren twintig ontstaat dan in Duitsland een politieke partij die nog een stap verder gaat dan de fascisten in Italië.
* Deze partij heet: NSDAP. Dat betekent: Nationaal Socialistische Duitse Arbeiders Partij (let op, hier vraag ik vaak naar tijdens de repetitie!). Hun politieke ideeën noemen we Nationaalsocialisme. Leden van de NSDAP worden Nazi's genoemd.
* Kenmerken van het nationaalsocialisme:
	+ Nationalisme
	+ Militarisme
	+ Geloof in één leider
	+ Rassenleer
* Kort na de oprichting wordt ene Adolf Hitler lid van deze partij, hij wordt al vrij snel de leider.

## Roaring Twenties

* Op verschillende plaatsen in de wereld groeit na de oorlog de economie enorm. Dat heeft een heel groot effect op de jaren twintig van de twintigste eeuw, daarom noemen we die tijd de Roaring Twenties, in het Nederlands: roerige jaren twintig.
* Nadat in Duitsland de enorme economische inzinking (de tijd met de hyperinflatie) is aangepakt, gaat ook daar de economie in een enorm tempo vooruit. Die vooruitgang komt tot stand dankzij het Dawes-plan.
* Veel gewone mensen kunnen luxe-artikelen gaan kopen. Denk aan radio's. Veel gewone mensen kunnen luxe dingen gaan doen, denk aan bioscopen bezoeken.
* Waarom noem ik nou speciaal radio en bioscoop?
	+ Als heel veel mensen nieuws horen (radio) of zien (bioscoop) dan kun je dus met jóuw versie van het nieuws, met jóuw mening, al die mensen bereiken. Dat idee was alleen zo nieuw dat nog bijna niemand dit echt systematisch ging doen. Behalve dan bijvoorbeeld een meneer met de naam Adolf Hitler. Hij, en de mensen naast hem, hadden dit namelijk wél door.

## Verenigde Staten

### Vooraf

* De enorme economische groei begon in de Verenigde Staten. Drie belangrijke begrippen hierbij zijn:
	+ Massaproductie
	+ Consumptiemaatschappij
	+ Vrijemarkteconomie

### Massaproductie

* Producten worden niet meer (alleen) in werkplaatsen stuk voor stuk gemaakt door iemand. In plaats daarvan ontstaat een fabrieksmatig productieproces waardoor producten in grote hoeveelheden tegen een lage prijs kunnen worden gemaakt. Dat kan gelden voor zowel iets eenvoudigs als een stuk zeep, als voor complexe en dure zaken als auto's of vliegtuigen.

### Consumptiemaatschappij

* Mensen krijgen het idee dat ze de producten die door de massaproductie goedkoper zijn geworden, én in grote hoeveelheden beschikbaar zijn, nodig hebben. Het kopen en bezitten van allerlei producten die nieuw zijn wordt heel belangrijk gevonden. In veel gevallen vinden mensen het zó belangrijk dat ze geld gaan lenen om die spullen te kunnen kopen.

### Vrijemarkteconomie

* Check de definitie in je boek. Wat belangrijk is: de overheid bemoeit zich niet (eigenlijk: zo weinig mogelijk) met hoe mensen aan hun geld komen, wat voor beroep ze hebben.

### Crisis

* En dan, voor mensen uit die tijd volkomen onverwacht, komt er een extreme economische crisis. Hoe dat exact ontstond is heel ingewikkeld, maar een belangrijk onderdeel van het probleem was het lenen van geld.
	+ Mensen leenden geld om huizen te kopen, goederen te kopen, aandelen te kopen.
	+ De verkoop van auto's en andere luxeproducten neemt af.
	+ Er worden wat mensen ontslagen die werkten in de fabrieken van auto's en luxeproducten.
	+ Mensen verkopen aandelen.
	+ Aandelen worden minder waard.
	+ Mensen die aandelen hadden betaald met geleend geld kunnen hun schuld niet meer afbetalen.
	+ Er ontstaat paniek op de aandelenbeurs, dat noemen we een beurskrach.
	+ Massaal gaan mensen die aandelen hadden failliet, ze verkopen hun huizen.
	+ De huizenmarkt stort in, banken gaan failliet.
	+ Fabrieken verkopen bijna niets meer.
	+ Fabrieken gaan failliet en arbeiders worden massaal ontslagen.
	+ Er is enorme werkeloosheid en armoede, fabrieken en winkeliers verkopen nog minder.
	+ Door alle armoede en faillisementen krijgt de overheid ook veel minder inkomsten uit belastingen.
	+ De grootste economische crisis uit de geschiedenis is ontstaan.

## Terug naar Duitsland

* De economie in Duitsland is vooruitgegaan dankzij het Dawesplan. Samengevat: doordat Amerikanen geld uitlenen aan Duitse bedrijven, en doordat Amerikanen producten kopen uit Duitse fabrieken is de Duitse economie aan het groeien.
* Zodra de crisis in Amerika begint wordt er natuurlijk geen geld meer uitgeleend aan Duitse bedrijven, én wordt er nauwelijks iets meer gekocht uit Duitse fabrieken.
* Door de grote afhankelijkheid van de Duitsers aan de Amerikanen slaat de crisis in Duitsland eerder en harder toe dan in andere Europese landen.
* In die situatie gaan we weer kijken naar de politieke stromingen. We zagen al dat mensen die ontevreden zijn vaker stemmen op politieke partijen die niet houden van democratie. Door de enorme economische crisis zijn er enorm veel mensen enorm ontevreden.
* Bij de opeenvolgende verkiezingen in Duitsland groeien de politieke partijen die communistisch, reactionair of nationaalsocialistisch zijn.
* Als de NSDAP heel veel stemmen heeft gekregen, en daarmee veel *zetels* in de *Rijksdag* heeft behaald, dan besluiten de leiders van reactionaire partijen dat ze gaan samenwerken met de NSDAP, samen hebben ze meer dan de helft van de leden van het parlement. De leider van de NSDAP wordt dan *Rijkskanselier*.
	+ Voor de volledigheid:
		- Zetels: dat woord gebruiken we voor hoeveel mensen een partij heeft in het parlement. Als er bijvoorbeeld tien mensen gekozen zijn bij de verkiezingen dan mag je zeggen dat die partij tien zetels heeft behaald.
		- Rijksdag: de naam van het parlement van Duitsland in de Republiek van Weimar. Tegenwoordig heet het parlement van Duitsland de Bondsdag.
		- Rijkskanselier: De voorzitter van de ministers in de Republiek van Weimar. In Nederland heet dat minister-president, we noemen het ook wel eens premier. Tegenwoordig heet de voorzitter van de ministers in Duitsland Bondskanselier.

## De NSDAP

### De vier kenmerken van het nationaalsocialisme

* Nationalisme: Alle gebieden waar Duitsers wonen moeten (weer) worden toegevoegd aan Duitsland.
* Militarisme: Oorlog en strijd zijn goede dingen.
* Geloof in één leider: De Duitsers moet één volk vormen, in één land, met één leider: *Ein Volk, Ein Reich, Ein Führer*. Er mag maar één politieke partij zijn, democratie is slecht want het verdeelt het volk en verzwakt Duitsland.
* Rassenleer: De mensheid bestaat uit verschillende rassen. Het Duitse ras is beter dan alle anderen. Slavische rassen, Aziaten, Afrikanen, zijn allemaal minderwaardig. Joden, Sinti en Roma zijn zelfs schadelijk. *Toch maar even voor de zekerheid: dit is dus zo ongeveer hoe de nazi's erover denken.*

### SA en SS

* Binnen de politieke partij NSDAP bestaat een aparte afdeling, die heet de SA, dat betekent *Sturm Abteilung*, dat mag je zo ongeveer vertalen naar Stormtroepen.
* De SA is georganiseerd als een leger, het doel van de SA is het bewaken van de veiligheid van de nazi's, maar wat ze vooral doen is geweld gebruiken (of ermee dreigen) tegen tegenstanders van de nazi's. Tegenstanders kunnen leden van communistische partijen zijn, maar het kunnen ook joden (of andere mensen) zijn die helemaal geen problemen zochten.
* SA-leden lopen door steden in bruine uniformen, gewapend.