Franciszek Morawski

**Franciszek Dzierżykraj Morawski**, pseud. i krypt.: *Autor "Wizyty w sąsiedztwie"; F. M.; Fr. M.; X*, (ur. 2 kwietnia 1783 w Pudliszkach – zm. 12 grudnia 1861 w Luboni k. Leszna) – generał dywizji, minister wojny w Rządzie Narodowym w czasie powstania listopadowego, poeta, krytyk literacki i teatralny, tłumacz i dramatopisarz.

## Życiorys

Syn Wojciecha i Zofii Szczanieckiej. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnym domu w Belęcinie. Wykształcenie odebrał w Lesznie (na pensji) i Frankfurcie, gdzie przez 4 lata studiował prawo. Pracował następnie jako aplikant w sądzie frankfurckim, a potem (przez 2 lata) jako asesor w Kaliszu. Wkrótce potem gospodarował w Kotwiecku i Luboni.

Na początku lat 20. XIX wieku poślubił wychowankę puławską, Anielę Wierzchowską, z którą dochował się dwojga dzieci: syna Tadeusza i córki Marii Anny (1822-1891). Po kilku latach małżeństwa owdowiał (1825).

## Kariera wojskowa

W listopadzie roku 1806 wstąpił w Poznaniu do napoleońskiej gwardii honorowej, a potem do piechoty, gdzie służył (jako podporucznik) w 1. pułku piechoty A. Sułkowskiego (późniejszym 9. pułku piechoty 3. legii). W kampanii napoleońskiej 1807 walczył pod Tczewem (luty, awans na porucznika), Gdańskiem (oblężenie, awans na kapitana), Kołobrzegiem (po oblężeniu, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari). W kampanii 1809 był adiutantem polowym gen. inspektora piechoty Stanisława Fiszera, w bitwie pod Raszynem awansowany na podpułkownika. 4 maja 1809 mianowany został szefem batalionu w 12. pułku piechoty i walczył pod Sandomierzem, a 27 grudnia 1810 zyskał awans na grosmajora tegoż pułku. W latach 1811-1812 przebywał w twierdzy Modlin.

W kampanii 1812 pełnił obowiązki dowódcy 16. Dywizji Piechoty i walczył pod Smoleńskiem (po zdobyciu, został szefem sztabu 18. dywizji gen. K. Kniaziewicza, V korpusu – 8 października 1812 awansowany na pułkownika), Tarutino (po bitwie, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej) i nad Berezyną. Po tej kampanii przeszedł (jako adiutant-komendant) do sztabu ks. Józefa Poniatowskiego.

W kampanii saskiej 1813 został szefem sztabu 1. dywizji kawalerii gen. Antoniego Sułkowskiego i wziął udział w bitwie pod Lipskiem (po bitwie, odznaczony Złotym Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej). W latach 1813-1814 był szefem sztabu głównego wojsk polskich. Po upadku Napoleona wysłany po jeńców polskich do Danii.

Od 5 lutego 1815 służył w armii Królestwa Polskiego. Do roku 1819 był podszefem w sztabie głównym armii Królestwa Kongresowego (awans do stopnia generała brygady, 1819). W latach 1820-1826 był dowódcą 3. bryg. 2. dywizji piechoty w Zamościu (dowodził nią chwilowo już w roku 1818). Od roku 1826 dowodził 1. bryg. 2. dywizji piechoty w Lublinie. Odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy w 1829 roku. W 1830 roku został nagrodzony Znakiem Honorowym za 20 lat służby.

Wybuch powstania listopadowego zastał go w Lublinie, gdzie objął dowództwo swej brygady. 30 stycznia 1831 został mianowany na stanowisko generała dyżurnego armii powstańczej. Ponosił odpowiedzialność za organizację, uzbrojenie, sprawy personalne, sądowe i zdrowia. Był związany z Kaliszanami. Został ministrem wojny (8 marca – 11 września 1831) w rządzie powstańczym. Często występował w Sejmie. 11 września 1831 roku na znak protestu przeciw zaczętym rokowaniom złożył dymisję z funkcji ministra wojny. Uczestniczył w nich jednak jako członek delegacji polskiej. Przez gen. Macieja Rybińskiego w Nowym Dworze Mazowieckim mianowany na stanowisko pełnomocnika do spraw układu. Rokowania prowadził z gen. Fiodorem Bergiem wysłannikiem feldmarszałka Iwana Paskiewicza. Przebieg ich relacjonował Sejmowi w Zakroczymie i Słupnie. Na Radzie Wojennej głosował za przyjęciem warunków kapitulacji. Miał wejść w skład delegacji, która miała się udać do cara Mikołaja I. Po zajściu pomiędzy gen. Janem Nepomucenem Umińskim a wodzem naczelnym gen. Maciejem Rybińskim opuścił Nowy Dwór, powołując się na dymisję z 11 września 1831. Po upadku powstania złożył przysięgę wierności carowi Mikołajowi I i został zesłany do Wołogdy.

W drugiej połowie roku 1833 (latem) powrócił i osiadł w Luboni, gdzie od roku 1834 zajmował się gospodarką i pisaniem utworów literackich. Tam też, w wieku 78 lat umarł (12 grudnia 1861). Pochowany na cmentarzu przykościelnym w Oporowie.

## Odznaczenia

* Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari (IV klasy; za kampanię na Pomorzu; 1808 r.);
* Krzyż Kawalerski Legii Honorowej (V klasy; za kampanię moskiewską; 3 października 1812 r.)>;
* Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari (III klasy; za walki o Smoleńsk; na mocy dekretu Fryderyka Augusta z 9 września 1812 r.);
* Krzyż Oficerski Legii Honorowej (IV klasy; za bitwę pod Lipskiem; 1813);
* Order św. Stanisława I klasy (z okazji koronacji Mikołaja I; 29 czerwca 1829 r.);
* Znak Honorowy za 20 lat służby (z okazji koronacji Mikołaja I; 29 czerwca 1829 r.); dekoracja – 1830 r.);
* Order św. Włodzimierza III klasy (wojskowy; dekoracja – przed 1825 r.);
* Order św. Anny II klasy z brylantami (cywilny; dekoracja – przed 1825 r.).