Plagi egipskie

**Plagi egipskie** (heb. מכות מצרים; transkrypt. Makot Mitzrayim) - opisane w Biblii dziesięć nadprzyrodzonych katastrof zesłanych przez Boga Jahwe na Egipt za to iż ówczesny, niewymieniony z imienia faraon zaniechał wypuścić ludu Izraela - wybranego przez Adonaj - z niewoli, aby ten mógł czcić swego Boga. Przed każdą plagą faraona odwiedzał izraelicki prorok Mojżesz (heb. Moisze) i jego brat Aaron prosząc, aby wypuścić naród wybrany z niewoli. Faraon raz odmawiał, raz obiecywał, że wypuści Izraela, gdy Mojżesz zdejmie akurat mającą miejsce plagę, ale gdy się kończyła król egipski zmieniał zdanie, co powodowało następną, a raz pozwolił wypuścić Izraela, ale z pozostawieniem bydła, co spotkało się z oporem i znowu skutkowało nowymi plagami. Ostatecznie faraon wypuścił Izraelitów dopiero po dziesiątej pladze. Zostały opisane w Księdze Wyjścia w rozdziałach 7 - 12. Czas i historyczność plag egipskich budzi kontrowersje wśród badczy.

Pierwszą plagą była zmiana Nilu w krew - dokonał tego Aaron uderzając laską w wodę. W krew zmieniono również wszystkie stawy i jeziora oraz wodę w naczyniach. W krwistym Nilu zdechły wszystkie ryby, a z rzeki wydobywał się odór. Egipcjanie poradzili z tym sobie kopiąc studnie, a faraon - będący pod wpływem swych kapłanów - pozostał niewzruszony. Siedem dni później, Aaron i Mojżesz przybyli na dwór faraona prosząc, aby ten pozwolił Izraelitom wyjść z niewoli jednocześnie przestrzegający przed kolejną, drugą plagą żab w przypadku odmowy. Wobec takiego stanu rzeczy, żaby wyszły z Nilu i opanowały cały Egipt będąc wszędzie, lecz i tym razem magowie egipscy również wywołali potem plagę żab, ale tym razem było to tak dotkliwe, że faraon wezwał przed swoje oblicze Aarona i Mojżesza i obiecał, że puści Hebrajczyków na pustynie, aby mogli złożyć ofiarę swemu Bogu, jeśli plaga żab się skończy. Gdy jednak tak się stało - żaby obumarły i z zgrupowano się w śmierdzące stosy, faraon zmienił zdanie. Kolejnym nieszczęściem zesłanym przez Boga były komary, które zaatakowały ludzi i zwierzęta. Czwartą już plagą i pierwszą jaką nie doświadczyli Żydzi mieszkający w Goszen były muchy, które obsiadły cały Egipt i zmusiły faraona do porozumienia się z Mojżeszem. Po zakończeniu tej plagi, król ponownie zmienił zdanie i dlatego jego lud doświadczyła piąta i szósta plaga - najpierw masowy pomór bydła, a po niej epidemia wrzodów, ale nie zmieniło to postawy monarchy. Siódmą plagą było masowe gradobicie, które tak przeraziło władcę, że ten poprosił synów Jokebed o zakończeniu go w zamian za puszczenie z wolna Izraelitów. Gradobicie ustało, ale i tym razem faraon złamał słowo. Zaowocowało to ósmą plagą szarańczy, które zjadły wszystką zieleń, którą nie zniszczył grad. Król egipski po raz kolejny postawił Mojżeszowi propozycje, ale była ona dla proroka tak nie do przyjęcia, że został on wyrzucony z faraońskiego dworu. W afekcie miała miejsce dziewiąta plaga - ciemność, która okryła na trzy dni całe państwo - poza ziemią Goszen. I tym razem faraon wezwał przed siebie Mojżesza - powiedział mu, że może wypuścić Izraelitów na pustynie, ale ich bydło musi pozostać w kraju, co ten odrzucił. Tym razem król zakazał mu więcej stawiać się przed nim grożąc mu śmiercią, co Mojżesz przyjął z pokorą. Dopiero dziesiąta i ostatnia plaga okazała się skuteczna - anioł śmierci zesłany przez Jahwe pozabijał wszystkich egipskich pierworodnych - w tym dziecko faraona, ale ominął domy Hebrajczyków, którzy utrzymując zalecenia swego przywódcy umazali krwią zwierzęcą wejścia do swych domów. Po tej pladze król wygnał Żydów z Egiptu.

## Narracja biblijna

Po wielu latach od śmierci Izraela i jego synów, ich potomkowie stali się płodnym i licznym ludem zwanym Izraelitami żyjącym w danej im przez przychylnego faraona ziemi Goszen, ale w między czasie zmieniła się władca, który dostrzegał w szybkim przyroście naturalnym Izraelitów poważane zagrożenie, ponieważ mogliby oni przejść na stronę wrogów Egiptu. Dlatego ustanowił nad nimi przełożonych, aby tyranizowali ich i zmuszali do niewolniczej pracy przy budowie miast Pitom i Raamses. Nie zahamowało to jednak przyrostu naturalnego wobec czego przywołał do siebie dwie położne odbierające poród izraelickich kobiet: Szifrę i Puę nakazując im mordowanie wszystkich nowo narodzonych chłopców, ale oszczędzać wszystkie dziewczęta. Te kobiety były jednak zbyt bogobojne, aby dopuścić się ludobójstwa i wytłumaczyły się przed faraonem, że kobiety hebrajskie rodzą tak szybko, że nie nadążają z odebraniem porodu. Izraelici dalej się mnożyli więc przerażony król wezwał cały swój lud i nakazał im powrzucać wszystkich męskich noworodków do Nilu, ale zachować dziewczynki przy życiu. W tym czasie niejaka Jokebed, żona Amrama z pokolenia Lewiego mająca już córkę Miriam i syna Aarona (którego ominął królewski nakaz, bo nie był już noworodkiem) urodziła syna, którego ukrywała przez trzy miesiące przed Egipcjanami. Po pewnym czasie włożyła go do papirusowej skrzynki powleczonej żywicą i smołą, po czym umieściła w sitowiu na brzegu Nilu. Siostra chłopca (którą zapewne była Miriam) obserwowała, co się z nim stanie. Wkrótce skrzynkę dostrzegła kąpiąca się w rzece córka faraona. Posłała po nią służącą i zauważyła, że jest to mały Hebrajczyk, ale się nad nim ulitowała i pozostawiła go przy życiu. Na ten znak zza ukrycia wyszła Miriam, która zapytała się córkę faraona czy nie wezwać kobietę, która mogłaby wykarmić malca piersią. Księżniczka nakazała jej tak uczynić. Powiedziała Jokebed, aby wykarmiała dziecko tak długo, jak musi być karmione piersią, a potem oddała jej na wychowanie. Jokebed tak uczyniła, a córka faraona nazwała chłopca Mojżeszem. Gdy Mojżesz dorósł przyszedł odwiedzić swych hebrajskich braci pracujących w niewoli i zobaczył, że pewien Egipcjanin znęca się nad Hebrajczykiem i w przypływie złości zabił go, a ciało pochował w piasku. Zabójstwo to wyszło na jaw więc Mojżesz uciekł do dalekiego kraju Midian, gdzie obronił córki miejscowego kapłana Reuela (Jetry) przed atakiem pasterzy za co ten dał mu jedną z nich - Seforę - za żonę i został pasterzem jej ojca. Pewnego dnia pasąc trzodę ujrzał płonący krzew, ale się nie spalający. Gdy chciał się bliżej przyjrzeć temu zjawisku, wtedy z krzewu wydał się głos nakazujący mu zdjąć sandała, gdyż "miejsce, gdzie stoisz jest ziemią świętą". Gorejący krzew przedstawił się, jako Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba oraz objawił mu swoje imię - "Jestem, który jestem", czyli Jahwe. Nakazał mu iść do faraona, aby ten wyzwolił przy pomocy bożej jego lud. Zagwarantował mu również jego wsparcie wskazując kilka sztuczek, które przekonają Izraelitów, że jest posłańcem bożym. Mojżesz powrócił, odwiedził najpierw starszyznę żydowską, a następnie wraz z bratem Aaronem znalazł się przed faraonem. Ten odrzucił ich prośby, aby uwolnić Izraelitów i na dodatek jeszcze mocniej ich obciążył, co wywołało wściekłość Hebrajczyków na Mojżesza. Bóg dodał mu jednak otuchy i Mojżesz wraz z Aaronem ponownie stawili się przed faraonem i tym razem dokonali cudu - laska Aarona zmieniła się w węża. Egipscy kapłani powtórzyli tą sztuczkę, ale wąż Aarona pożarł węże powołane przez czarodziejów. Mimo to faraon pozostał nieugięty, więc Bóg zesłał na Egipt 10 plag: zmianę wody Nilu w krew (1), wszechobecność żab (2), inwazja komarów (3) i much (4) na domostwa Egipcjan, pomór bydła (5), wrzody (6), grad (7), inwazja szarańczy (8), wszechobecna ciemność (9) i śmierć pierworodnych (10). Pierwsze trzy plagi dotknęły wszystkich mieszkańców Egiptu - tak Egipcjan, jak i Izraelitów. Pozostałe siedem zaszkodziły tylko Egipcjanom, a Izraelitów w ziemi Goszen omijały. Po pierwszej pladze i wszystkich następnych faraon wzywał przed swoje oblicze Mojżesza i obiecywał mu, że gdy sprawi, że nieszczęścia ustaną puści wolno Izraelitów, ale za każdym razem - po zakończeniu jednej plagi - faraon zmieniał zadanie i odmawiał wykonania swej wcześniejszej obietnicy wywołując w ten sposób kolejne plagi aż na dziesiątej, gdy anioł śmierci (wg. tradycji żydowskiej był to Samael) wysłany przez Jahwe zabił wszystkich pierworodnych Egipcjan, ale oszczędził dzieci żydowskie, gdyż wcześniej Izraelici - za radą Mojżesza - umazali krwią zwierzęcą wejścia do swych domów. Anioł zabił również pierworodnego faraona, co go złamało i ten pozwolił ostatecznie Hebrajczyką odejść. Odchodząc Izraelici mieli otrzymać od przerażonych Egipcjan przedmioty z srebra i złota oraz płaszcze, co miało być spełnieniem wcześniejszego zapewnienia objawionego Mojżeszowi jeszcze przez krzew gorejący. Gdy jednak odchodzący Żydzi doszli do Morza Czerwonego, nazywanego Morzem Trzcin rozdzielającego Półwysep Synaj od Egiptu, faraon znowu zmienił decyzje i wysłał za Izraelitami wojsko. Hebrajczycy zaczęli użalać się na Mojżeszu, że sprowadził ich w to miejsce tylko na śmierć. Bóg ponownie ocalił swój lud - najpierw utworzył gęsty obłok między Egipcjanami, a Izraelitami w wyniku czego ci pierwsi nie mogli ujrzeć tych drugich, a potem rozkazał Mojżeszowi podnieść jego laskę i rozstąpił wody dając Żydom/Samarytanom suche koryto do ucieczki. Po przejściu całego ludu na drugą stronę, obłok zniknął i Egipcjanie rzucili się biegiem za zbiegłymi niewolnikami. Bóg kazał Mojżeszowi podnieść rękę i wody wróciły na miejsce, topiąc ją. Uszczęśliweni wyzwoleńcy zaśpiewali Pieśń Morza i rozpoczęli wędrówkę na Ziemi Obiecanej Abrahamowi, Izaakowi i Izraelowi.

## Analiza biblistyczna

Tradycyjna metodologia biblistyczna dowodzi, że rozdziały 7 - 12 Księgi Wyjścia opisujące plagi egipskie zostały zaczerpnięte z dwóch źródeł, które posłużyły o za podstawę dla Tory - głównie źródła jahwistycznego i w mniejszym stopniu kapłańskiego. Źródło jahwistyczne powstało najprawdopodobniej w X wieku p.n.e na dworze króla Salomona, a źródło kapłańskie zostało stworzone przez uprowadzonych kapłanów podczas niewoli babilońskiej w VI wieku p.n.e, a do reszty Biblii zostało dodane w V wieku p.n.e w okresie, gdy Izrael był prowincją Persji Achemenidów. Plagi egipskie zostały wspomniane również w Powtórzonego Prawa 7:15 (*Pan oddali od ciebie wszelką chorobę, nie ześle na ciebie żadnej ze zgubnych plag egipskich, których byłeś świadkiem, a ześle je na wszystkich, którzy cię nienawidzą.*) i 28:58 - 61 (*Jeśli nie będziesz wypełniał wszystkich słów tego Prawa - zapisanych w tej księdze - bojąc się chwalebnego i straszliwego tego Imienia: Pana, Boga swego, Pan nadzwyczajnymi plagami dotknie ciebie i twoje potomstwo, plagami ogromnymi i nieustępliwymi: ciężkimi i długotrwałymi chorobami. Sprawi, że przylgną do ciebie wszystkie zarazy Egiptu: drżałeś przed nimi, a one spadną na ciebie. Także wszystkie choroby i plagi, nie zapisane w księdze tego Prawa, ześle Pan na ciebie, aż cię wytępi.*).

Wszystkie plagi egipskie stanowią bożą karę za zniewolenie Izraela przez faraona. Powtarzająca się później fraza "jak zapowiedział Pan Mojżeszowi; jak Pan zapowiedział" sugeruje, że faraon tylko w tym jednym przypadku podjął z własnej woli suwerenną, złą decyzje i od tej pory jego postawa wobec kolejnych klęsk była motywowana przez samego Boga, który celowo utwardzał serce króla i wpływał na jego decyzje o czym informował Mojżesza. Jahwe wykorzystał całą sytuacje, aby po dziesięciokroć spustoszyć Egipt i sprawić wrażenie, że całą wina leży po stronie egipskiej. Nieco mniej kontrowersyjna interpretacja zakłada, że Bóg od początku wiedział, że faraon nie zechce ustąpić o czym poinformował Mojżesza, ale pozostawił mu możliwość podjęcia suwerennej decyzji zgodnie z wolną wolą, a dopiero gdy dochodziło do z góry przewidzianej reakcji - Jahwe zsyłał plagi. Jeszcze innym ciekawym wątkiem są egipscy kapłani - nazywani w polskich przekładach Biblii często "magami", "czarodziejami" - a właściwie sposób w jaki zostali przedstawieni, gdyż według samej Księgi Wyjścia potrafili nie dość, że zmienić swoje laski w wężę to jeszcze mogli powtórzyć pierwsze dwie plagi (Wj 7:22 i 8:3), co z resztą wpływało na decyzje faraona. Nie mogli tego powtórzyć przy kolejnych plagach, ale sam fakt iż mogli przez pewien czas konkurować z Mojżeszem prowadzi do wniosku, że magia, choć posiada pewne działanie - nie może się równać z bożą interwencją. Podobne stanowisko wyraża Księga Powtórzonego Prawa zakazująca praktyk magicznych ,,*Gdy tedy wejdziesz do ziemi, którą Pan, Bóg twój, ci daje, nie naucz się czynić obrzydliwości tych ludów; niech nie znajdzie się u ciebie taki, który przeprowadza swego syna czy swoją córkę przez ogień, ani wróżbita, ani wieszczbiarz, ani guślarz, ani czarodziej, ani zaklinacz, ani wywoływacz duchów, ani znachor, ani wzywający zmarłych; gdyż obrzydliwością dla Pana jest każdy, kto to czyni, i z powodu tych obrzydliwości Pan, Bóg twój, wypędza ich przed tobą. Bądź bez skazy przed Panem, Bogiem twoim*" (Pwt 18,9-13), a więc uznająca w pewnym zakresie ich skuteczność.

## Plagi egipskie w świetle nauki

### **Ahistoryczność**

Duży konsensus historyków uważa, że ​​plagi egipskie są alegoryczne i/lub inspirowane połączonymi w jedną historię relacjami niepowiązanych ze sobą klęsk żywiołowych. Niemożliwym jest aby w tak krótkim czasie w Egipcie zmieniła się w krew woda Nilu, żaby pokryły wszystkie egipskie domy, chmary komarów i much gwałtownie zaatakowałyby Egipcjan, pozdychało bydło, wybuchła epidemia wrzodów, doszło do groźnego gradobicia, inwazji szarańczy, kilkudniowej całkowitej ciemności oraz masowej śmierci dzieci i to tylko tych pierworodnych i nie pozostawiłoby to po sobie bogatego historycznego i archeologicznego potwierdzenia. Poza *Papirusem Ipuwera* wykazującym pewne analogie z Księgą Wyjścia i *Stelą Burz* mogącą sugerować, że za panowania faraona Achmose I (jednego z najprawdopodobniejszych kandydatów na faraona z Księgi Wyjścia) doszło w Egipcie do jakiejś katastrofy ekologicznej nie ma żadnych, nawet sugestywnych dowodów na potwierdzenie historyczności plag. Nawet przyjmując, że powyższe źródła można powiązać z biblijnymi wydarzeniami to zdecydowanie za mało, jak na skalę takiej tragedii. Egipcjanie teoretycznie mogli usunąć przynajmniej część tej haniebnej historii z źródeł historycznych (wiadomo, że zasada *damnatio memoriae*, czyli *potępienie pamięci* była znana w Egipcie, ale wydaje się, że była ona po prostu nieskuteczna i dotykała wyłącznie nielubianych władców po ich śmierci np. Totmes III chciał wymazać z historii swoją ciocie - uzurpatorkę Hatszepsut, a kapłani Amona z Teb próbowali zniszczyć pamięć o faraonie - heretyku Echnatonie i jego synu, Tutanchamonie, choć ten drugi przyczynił się do upadku herezji jego ojca. Paradoksalnie Hatszepsut, Echnaton i oczywiście Tutanchamon to jedni z najbardziej znanych faraonów starożytnego Egiptu), ale nie mogliby pozbyć się np. masowych grobów zwierząt i ludzi noszących znaki sugerujące, że pochowane osoby bardzo często chorowały na wrzody, co mogliby odkryć archeolodzy - tym bardziej, że w Egipcie stosowano mumifikacje zarówno w stosunku do ludzi, jak i pewnych gatunków zwierząt. Nawet najbardziej przychylne, nie-religijne stanowiska wobec plag egipskich uznają, że Księga Wyjścia jest przede wszystkim tekstem religijnym i nie można jej przyjmować dosłownie ze 100% pewnością, a jej celem było ukazanie Jahwe spektakularnie karzącego w cudowny, niewytłumaczalny dla zwykłych ludzi sposób wrogów ludu Izraela, a nie dokumentem kronikarskim, którego celem było odnotowanie i szczegółowe, bezstronne opisanie wydarzenia historycznego w dalekiej lub bliskiej przeszłości. Na czysto religijny, a nie kronikarski charakter plag wskazuje nawet ich dobór mogący - według niektórych religioznawców - ukazywać jedynie wyższość Jahwe nad egipskimi bóstwami:

1. Zmiana wody Nilu w krew - Poniżyło to boga Nilu czczonego przez Egipcjan pod imieniem Hapi
2. Plaga żab - Nie zapobiegła tej pladze bogini-żaba Heket
3. Proch ziemi zmienia się w komary - Tot, bóg uczonych i magii, nie był w stanie pomóc egipskim magom.
4. Muchy - nie zdołał temu zapobiec ani stwórca świata Ptah, ani Tot - patron magii
5. Pomór bydła - zarówno bogini-krowa Hathor, jak i święty byk Apis byli bezradni
6. Wrzody - zawiedli bogowie-lekarze Ptah, Tot i Izyda
7. Gradobicie - wsparcia nie pokazał ani Tot, władca deszczów, ani Reszep, król błyskawic
8. Inwazja szarańczy - zawiódł Min, bóg płodności i urodzaju, strażnik plonów
9. Kilkudniowa całkowita ciemność - upokorzyło to samego Re i Horusa - egipskich bóstw solarnych
10. Śmierć pierworodnych - Anubis i Ozyrys, egipscy bogowie śmierci, nie mogli temu przeciwdziałać. Plaga ta też dotknęła nawet pierworodnego syna faraona uważanego za wcielenie boga Horusa.

### **Historyczność**

Obok głównego stanowiska odrzucającego historyczność plag egipskich, a przynajmniej w dużym stopniu biblijny przebieg wydarzeń istnieje również pewna grupa laickich badaczy doszukującą się w starotestamentowej opowieści echa prawdziwych wydarzeń, jakie miały miejsce w starożytnym Egipcie w XIII lub XVI wieku p.n.e, a pamięć o których zachowała się w kulturze ustnej i być może tekstach pisanych, aby zostać zredagowaną w nieco zniekształconym duchu religijnym wykorzystaną przez późniejszych autorów przy powstawaniu Księgi Wyjścia. Zgodnie z tym stanowiskiem autorzy Biblii wyolbrzymili skalę niektórych plag (np. śmierci wszystkich pierworodnych) i wzbogacili je o fikcyjne, irracjonalne elementy (zatwardziały faraon, na którym dziewięć starsznych nieszczęść nie wywiera żadnego wrażenia), ale one same są do pewnego stopnia historycznym wydarzeniem, które można wytłumaczyć w racjonalny sposób bez odwoływania się do religii czy świata nadprzyrodzonego. Pojawiło się kilka naukowych teorii tłumaczących zbiorowo lub pojedynczo plagi egipskie.

#### **Hipoteza wulkaniczna**

Największą popularnością cieszy się próba powiązania biblijnych plag z wybuchem wulkanu Terra (dzisiejsza wyspa Santorini), który miał miejsce między 1700 - 1500 p.n.e (problem datacji omówiono poniżej). Nie tylko rozerwał on wyspę Thera, ale spustoszył falą tsunami wybrzeża Morza Śródziemnego. Pył wulkaniczny mógł spowodować również czasowe ochłodzenie klimatu na półkuli północnej. Prawdopodobnie doprowadziło to do upadku cywilizacji minojskiej na Krecie, którą później podbili greccy Achajowie. Zespół greckich i amerykańskich naukowców uważa, że eksplozja uwolniła 60 kilometrów kwadratowych magmy. Jest to sześć razy więcej niż podczas słynnej eksplozji wulkanu Krakatau w Indonezji (1883). W znanych nam czasach była tylko jedna silniejsza eksplozja, a mianowicie ta z 1815 roku, gdy erupcja wulkanu Tambora w Indonezji uwolniła 100 kilometrów kwadratowych magmy.

Jego skutki mogły więc dotrzeć do państwa egipskiego rządzonego wówczas przez Ahmose I (coraz częściej identyfikowanego z biblijnym faraonem). Teoria ta zazwyczaj tłumaczy następująco biblijne nieszczęścia (na podstawie EGIPT.amra.pl), które według tego racjonalnego punktu widzenia były tylko konsekwencjami samych siebie, zaś punktem zapalnym była starożytna eksplozja:

1. Nil zmienia się w krew - Czerwony popiół wulkaniczny, wyrzucony w pierwszym etapie zagłady Terry, został przywiany aż do Egiptu, gdzie spowodował zanieczyszczenie wody i w efekcie złudzenie zmiany wody w krew. Według Księgi Wyjścia "serce faraona pozostało uparte", gdyż "to samo [czyli zamianę wody Nilu w krew] potrafili czynić czarownicy egipscy" skąd można wnioskować, że obszar pokryty przez pył wulkaniczny musiał stanowić olbrzymią część kraju. W całym Egipcie musiało dochodzić w tamtym okresie do wielu podobnych wydarzeń.
2. Żaby - Osadzający się popiół, sadza i drobiny wulkanicznego pumeksu zmusiły żaby do porzucenia wody. Jednocześnie ptaki i drobne drapieżniki-główni wrogowie żab - przeniosły się dalej na południe, opuszczając zagrożoną strefę, wskutek czego płazy szalenie się rozpleniły. Sztukę rozpleniania żab także posiedli czarownicy egipscy, więc nie zrobiło to wrażenia na mieszkańcach. Nic dziwnego, że "serce faraona pozostało uparte".
3. Komary - Żaby i ryby ginące w zanieczyszczonej wulkanicznym pyłem wodzie musiały stać się doskonałą pożywką dla larw owadów. Wybuch wulkanu nastąpił najprawdopodobniej latem kiedy szeroko rozlewający się Nil stwarza sprzyjające warunki dla rozwoju komarów i moskitów.
4. Muchy - Katastrofa spowodowała ograniczenie liczby naturalnych wrogów much tse-tse. To zaś doprowadziło do ich nadmiernego rozplenienia.
5. Pomór bydła w Egipcie - mógł być spowodowany zanieczyszczeniem żywności przez resztki popiołów, zarażeniem wody przez padlinę oraz nadmiernym rozmnożeniem owadów. Również po wybuchu wulkanu Krakatau w całej Indonezji zapanowała zaraza, pozdychały ryby. W przyduszonych popiołem, jeziorach i rzekach woda z kryształowo czystej zamieniła się w kwaśną i ciemną, czasami o barwie wysychającej krwi. Ptaki i zwierzęta domowe podusiły się w czasie nawałnicy i wszędzie unosił się odór rozkładających się ciał.
6. Choroby - Zapalenie i wrzody mogą być świadectwem epidemii ospy. Rozprzestrzenienie się tej choroby jest wysoce prawdopodobne przy wielkiej liczbie moskitów i zalegających w ciepłym klimacie trupów padłych zwierząt.
7. Gradobicie - Kiedy ponad 200 kilometrów sześciennych skał zostaje wyrzuconych w powietrze, ich szczątki, w zależności od rozmiaru, natychmiast rozdzielają się w dwóch kierunkach. Najmniejsze cząsteczki - pyłki - pozostają w górnych warstwach atmosfery, zasłaniając światło słoneczne i powodując ochłodzenie. Cięższe fragmenty opadają na ziemię. Każdy z nich ciągnie za sobą mały strumień powietrza, a całość tworzy potężny prąd atmosferyczny. Ciężkie powietrze zachowuje się przy tym bardziej jak płyn niż jak gaz.
8. Szarańcza - Trudno jest tu doszukać się bezpośrednich związków ze zjawiskami wulkanicznymi, niemniej nie da się wykluczyć, że opady popiołu mogły wywołać migrację szarańczy, a ta naturalnie rzuciła się na ocalałe resztki zieleni i pożarła je doszczętnie.
9. Ciemności - Tak zwane egipskie ciemności spowodował obłok pyłu wulkanicznego. Po wybuchu wulkanu Krakatau przez cztery dni mieszkańcy Jokohamy w Japonii nie widzieli słońca. Świadkowie, znajdujący się na terenie erupcji Krakatau w 1883 roku, potwierdzają, że słońce dawało wówczas niewiele więcej światła niż księżyc w pełni.
10. Śmierć pierworodnych - Związek tej plagi z wulkanizmem nie jest bezpośredni. Jest oczywiste, że skutki katastrofy dotknęły w pierwszej kolejności dzieci. Śmierć pierworodnych opłakiwano w Egipcie najmocniej, bowiem w tamtych rejonach synowie pierworodni do dziś cieszą się największymi przywilejami.

Wybuch wulkanu Terra, jeśli rzeczywiście był przyczyną biblijnych plag mógłby być punktem zwrotnym nie tylko w badaniu chronologii biblijnej, ale i datowaniu na całym Bliskim Wschodzie. Problem polega jednak na tym, że konkretna data erupcji budzi nieprzemijające kontrowersje pomiędzy archeologami, egiptologami, geologami i wulkanologami. Tradycyjnie archeolodzy umieszczali erupcje na ok. 1500 p.n.e (± 50), gdyż w mniej więcej tym czasie upadła cywilizacja minojska, co archeologia przypisuje za efekt niszczycielskiej eksplozji. Tym czasem geolodzy i wulkanolodzy na podstawie własnych badań zaproponowali o sto lat wcześniejszą datę - od 1627 do 1620 p.n.e. Doprowadziło to z czasem do powstania dwóch orientacyjnych dat dla tego wydarzenia: "chronologii niższej" (1540-1490 p.n.e) i "chronologii wyższej" (1627 - 1600 p.n.e). Obydwie strony mają swoich zwolenników i przeciwników, argumenty i kontrargumenty - dlatego też powiązanie tego wydarzenia z biblijnymi plagami jest szczególnie trudne. W przypadku "chronologii wyższej" Egipt znajdował się wówczas w stanie późnego Średniego Państwa lub Trzeciego Okresu Przejściowego, gdy nad Nilem panowali semiccy Hyksosi, a w przypadku "chronologii niższej" - wczesnego Nowego Państwa. Nie ułatwia tego fakt iż nie wiadomo, kim był faraon z Księgi Wyjścia - najczęściej wskazuje się na Ahmose I (1540 - 1524 p.n.e) lub Ramzesa II Wielkiego (1279 p.n.e. - 1213 p.n.e.). O ile Ramzes absolutnie nie był współczesny wybuchowi na Santorini, a jego panowanie miało miejsce znacznie później to Ahmose wydaje się być najprawdopodobniejszym kandydatem w przypadku "chronologii niższej". Na podstawie stylistycznej analizy minojskiej ceramiki z okresu wybuchu wywnioskowano, że pochodzą one z wczesnego okresu Nowego Państwa - prawdopodobnie za rządów faraona Ahmose.

Powyższą hipotezę może potwierdzać tzw. "Stela Burz". Inskrypcja na niej mówi, że powstała w pierwszym roku panowania *Nefehti-Ra*. Jest to jedno z królewskich imion Ahmose, a jako iż władca ten według Manetona wypędził Hyksosów i zjednoczył Egipt w jedenastym roku swego panowania inskrypcja pochodzi zapewnię z tego okresu. Stela opowiada o intensywnych opadach deszczy, błyskawicach, przejściowej ciemności, zaćmieniu słońca na Elefantynie i innych anomaliach pogodowych, jako przykłady gniewu bogów, a jakie miały miejsce za panowania Ahmose i wspaniałomyślności tego władcy, który nadzorował odbudowę wyrządzonych szkód. Niestety, jest mocno uszkodzona w fragmentach o odniesieniach meteorologicznych, ale reszta pozostaje w znacznie lepszym stanie. Jej częściowo zrekonstruowany tekst znajduje się tu. Niekoniecznie jednak musi to być akurat naoczny raport świadka klimatycznych skutków erupcji Terry, jak chce większość egiptologów, ale równie dobrze może tekst ten może mieć wydźwięk symboliczny i propagandowy gloryfikujący Ahmose, a gdzie "burza" i inne nieszczęścia to tak naprawdę ukryty pseudonim dla Hyksosów bowiem w wielu kulturach istniało tabu nie wymawiania wprost pewnych nazw. Hyksosi w oczach Egipcjan uchodzili za złowieszczych najeźdźców, a główna zasada magii - powszechnie znanej i wyznawanej na starożytnym Bliskim Wschodzie - utożsamiała słowa z oznaczającymi je przedmiotami i zjawiskami - wierzono, że wymówienie nazwy czy imienia spowoduje pojawienie się tego, co nazwano (stąd zaklęcia magiczne) (źródło).

Innym dokumentem mogącym potwierdzać słuszność korelacji wybuchu wulkanu Terra i dziesięciu plag jest - według niektórych interpretacji - papirus Leiden I 344, lepiej znany pod nazwą "*Papirus Ipuwera*" biorący nazwę od przemawiającego w nim Egipcjanina Ipuwera narzekającego na powszechny chaos i nieszczęście. Sam rękopis na podstawie datowania radiowęglowego powstał w okresie dynastii Ramzesydów, ale fakt iż jest napisany w dialekcie średnim języka egipskiego, który w tym czasie został już prawie całkowicie wyparty przez inną formę sugeruję, że jest to kopia jakiegoś wcześniejszego dokumentu, nazwanego *Lamentacjami Ipuwera*, którego oryginał najprawdopodobniej powstał w okresie średniego państwa lub w czasie III okresu przejściowego, gdy nad Egiptem panowali Hyksosi, albowiem wtedy powszechnie posługiwano się takim dialektem. Niewykluczone jednak iż wersja pierwotna powstała już w bardzo wczesnym stadium Nowego Państwa, gdyż supremacja dialektu nowego miała miejsce dopiero za panowania Echnatona w tzw. okresie amarneńskim (XIV w. p.n.e.). Gatunkowo nie jest to dzieło historiograficzne, ale wypisuje się w rozpowszechnione na całym starożytnym Bliskim Wschodzie lamentacje (por. hebrajskie Lamentacje Jeremiasza lub sumeryjski Lament nad upadkiem Ur), czyli pesymistyczne, żałobne utwory poetycko opiewające nieszczęścia jakie spadły na dany kraj lub lud. Możliwe, że były to swoiste manifesty niezadowolenia do bóstw, aby ci poprawili sytuacje. Lamentacje były częścią twórczości kapłańsko - ludowej, dlatego też dziwne, że papirus Ipuwera został napisany w dialekcie średnim, a nie nowym, jeśli rzeczywiście lokować go w czasach Ahmose. Tak czy inaczej treść tego papirusu wydaje się być intrygująca, gdyż zawiera wiele zbieżności z Księgą Wyjścia i dodatkowo mogło być współczesne Steli Burz, panowaniu Ahmose i wybuchu Terry. Wszystkie zbieżności podsumował nowojorski rabin Mordechaj Becher na tej stronie. Można w nich znaleźć m. in. wspomnienie przemiany wody Nilu w krew, groźnej epidemii pośród bydła i ludzi, burze (gradobicie?) i wichury wyniszczające zboża, niejasne odniesienie do "ziemi pozbawionej światła", powszechnej śmiertelności nie omijającej nawet dzieci książęcych, sformułowanie "brat grzebie brata" nasuwające skojarzenia z śmiercią pierworodnych, "ogień wznoszący się wysoko, którego płomienie idą przeciwko wrogom kraju", którego można skojarzyć z biblijnym słupem dymu i ognia oraz na koniec bunt niewolników, którzy ograbiają swych panów. Z drugiej strony nie wszystkie szczegóły są zgodne z wersją biblijną np. do Egiptu wtargnęli, a nie odeszli barbarzyńscy (3:1), co idealnie pasuje do Hyksosów, a nie odejścia Żydów. W tekście pada sformułowanie ,,plemiona pustyni stały się Egipcjanami" (1:6), co można odnieść do pustynnych Hebrajczyków napływających do Egiptu, ale biorąc pod uwagę atmosferę wszechobecności katastrof i późniejszą treść te "plemiona pustyni" to Hyksosi, którzy podbili Egipt, a nie Izraelici. Dodatkowo dobór cytatów jest bardzo selektywny, gdyż większości klęsk Ipuwera nie ma biblijnego odpowiednika np. wzrost przestępczości wśród samych Egipcjan i nienawiść ojców do własnych synów. Wiele fragmentów jest niejasnych i niejednoznacznych w tłumaczeniu. Dodatkowo celem tekstu nie jest szczegółowe opisanie krok po kroku nadarzających się nieszczęść, lecz poetyckie wyrażenie rozpaczy za pomocą odpowiednich sformułowań, co zwiększa prawdopodobieństwo, że autor po prostu mocno wyolbrzymił skalę nieszczęść do absurdalnych, katastrofalnych rozmiarów, a nie rzeczowo opisał rzeczywistość jakiej był świadkiem. Ipuwer był poetą, nie historykiem.

## Wyjaśnienia

1. ↑ Język egipski posiadał kilka dialektów używanych znamiennie w różnych okresach historii starożytnego Egiptu. Najstarszym dialektem był oczywiście dialekt stary używany od czasów pojawienia się podstaw języka i kultury starożytnego Egiptu ok. 4000 p.n.e przez Stare Państwo, a zanikł na początku okresu Średniego Państwa (2050 p.n.e), gdy zastąpił go dialekt średni używany, jako język codzienny przez cały okres Średniego Państwa i III okresu przejściowego aż do Nowego Państwa, gdzie - prawdopodobnie w okresie Amarny - został wyparty, jako język ludu przez dialekt nowoegipski, nazywany również późnoegipskim, a z tego zaś ok. IV wieku n.e rozwinął się język koptyjski używany do dziś w liturgii egipskich chrześcijan. Dialekt stary i średni były zapisywane w okresie swej dominacji zarówno klasycznym pismem hieroglificznym, jak i jego uproszczoną wersją tzw. hieratyką wynalezioną w czasach I dynastii, ale podczas XVIII dynastii dialekt stary już dawno nie istniał, a średni był już zapisywany tylko tradycyjnymi hieroglifami. Tym czasem dialekt nowoegipski był zapisywany w okresie Nowego Państwa tylko hieratyką, a od Okresu Późnego przez czasy ptolemejskie i rzymskie tylko za pomocą pisma demotycznego - prostszą odmianę hieratyki, która szybko została wyparła przez demotykę. Od czasów Nowego Państwa dialekt średni nie wymarł jednak całkowicie, gdyż był on językiem państwowym zapisywanym w oficjalnych dokumentach klasycznymi hieroglifami. Staroegipska twórczość ludowa i kapłańska nie korzystała z państwowych, klasycznych hieroglifów, gdyż były one zbyt skomplikowane. Ostatnie inskrypcje hieroglificzne (dialekt średni) i demotyczne (dialekt nowy/późny) pochodzą z IV wieku n.e. Po tym czasie dialekt średni wymarł całkowicie, a nowy przeobraził się w koptyjski - zapisywany zmodyfikowanym pismem greckim.