Kultur klasik

## Antik Grik

### Tergraf

Grik es lokat en li sud del pensul Balkanik e del pensul del Pelpones. Li rexon tergrafik ke li grikans ja pot es divdit en kuar parts:

* Grik kontnental: format par Makdon, Tesal, Fokid, Beot, Atik e Pelpones.
* Grik insulal: format pat li insuls del Mar Eje.
* Grik axik: Eol e Ion, kon Troj, Fokea e urbs kom Milet, Efes e Halkarnas.
* Grik kolnial: del Mar Neg til Marsej, Ampuries e Roses, pasant tra Ital sud (Napli), Scil, Kors, Xkip e Lib.

### Li unesim grikans e Grik arkaik

Li orjins del kultur grikan es en Kret, u un grand kultur ja devlop : li svilson minoik (2500-1600 a.K.). Ti svilson ja devni rik par su komers e domnason del mar. It ja konse li skritur (sistem slabik linial A) e ja konstrui palases, kom to de Knosos.

En li anj 1600 a.K., li akeans, avansant de Rop kentral, ja arva al rexon grikan e ja devlop li kultur mikenan (1600-11 a.K.). Li mikenans ja s-organsa en renas, xak govnat par un re kon poters aslut. Lis ja konse li arms de bronz e li kars de uer. Lis ja konkist Troj en li anj 1250 a.K. Lis ja apren li sistem de skritur (sistem slabik linial B) e ja parl un dialekt antik ke ja devni li grikes klasik. On distak li urbs de Trint e Miken.

### Li eta oskur (1100-800 a.K.)

Ent li 1200 e li 110 a.K. li kentres mikenan ja es kemat e destruit par li invson dorik, kel ja komsa un period nomat li eta oskur: li us del skritur ja desparx e li fonts de sko ja dimnui. En ti eta li akeans ja migr al insuls e kostas de Antol.

### Li eta arkaik (1100-500 a.K.)

Li eta arkaik ja es un eta de imptant krises poltik e soxal, en kel li struktur del urbs (o "polis") ja s-konslid.

Li kris demgrafik, li mank di ter e povta del popul (prinspalmen kampors) ja fa ke kelk urbs ja fund kolnis en ot loks, prosim al Mar Neg e en li Micmar.

Li aparson del mone, en li anj 600 a.K., ja fasila li aktivta komersal e fa ke un klas nov ja aparx: li komersors e artsans. Tos, kon li kampors, ja promov luts soxal kont li arstokras ki ja govna les. Ti luts ja fa ke li klases domnant ja perd poters.

En li eta arkaik on vid un renaxment kultral:

* Reaparson del skritur, plu simp ke li antrior: li skritur alfbetik.
* Temples ja es konstruit e li skultur ja s-stend kon li *kouroi* e *korai* tipik, skulturs rijid.
* Li juas olimpik ja es selbat per unesim vez (776 a.K.).

Al final del ti eta, du polis ja komsa es plu imptant ke otes: Aten (en li rexon de Atik) e Spart (en li Pelpones). Spart ja konkist li tertor del mesenians en li sekul 7 a.K. e ja sklavsa les (ilots).

En Aten, Klisten ja reduit li poter del arstokras.

### Grik klasik

#### Li uers medik

Li urbs de Ion (Antol) ja revolt kont li persans e ja demand aid al grikans al ot lat del Mar Eje. Asi ja komsa li uers medik:

* Unesim uer medik (492-490 a.K.): Li atenans, gidat par li jenral Miltiad, ja rejekt li atak del re Dari en Marton.
* Duesim uer medik (480-478 a.K.): En Termopil, li re Leonid e 300 spartans ja vink al re persan Xerxes, ki ja destrui Aten. Li marin grik ja vink en li bataj de Salmin, mersi al stratex del jenral Temistokl.
* Triesim uer medik (469-449 a.K.): Kimon de Aten ja vink kont li persans en li riv Ridemont. Al fin, li paz es firmat.

#### Li ejemni de Aten

Kon li ojtiv de s-defens del futur ataks del persans, Aten ja krea en 477 un Lig de Del. Kon li temp, ti lig ja devni un imper benfisant al atenans, ki ja stend li demkras tra li Mar Eje e ja lut kont li spartans.

#### Li ejemni de Spart e li uers del Pelpones

Per lut kont li Lig de Del, Spart ja krea li Lig del Pelpones. Amb ja lut en li Uers del Pelpones:

Li kausas de ti uers ja es:

* Poltik: Aten e Spart hat programs poltik kontrar: Aten ja favsa li demkras e ja impon su imprialism ma Spart ja respekt li utnomi de su aliats.
* Konomik: Kompetens komersal ent Aten e du rivals: Korint e Megar, aliats de Spart.

It ha tre periods de uers ke ja fin kon li vink de Spart, ke ja impon su ejemni sur tot li grikans.

#### Li ejemni de Teb

Aten e ot urbs hat revoltas antispartan. Li Lig Beotian, gidat par li jenral teban Epminond, ja vink en li bataj de Leuktra (371 a.K.).

Li ejemni de Teb ja desparx kon li mort de Epminond en li bataj de Mantinea (362 a.K.). Aten ja rekper li ejemni ma li grikans ja es vinket par li makdonans.

### Grik posklasik

#### Aleksan li Grand

Proftant li uers del Pelpones, Flip II de Makdon ja konvert su rena en li nov potens de Grik. Li bataj de Krone (338 a.K.) ja fin kon li anekson de Aten e Teb. Su fij Aleksan ja konslid li model makdonan.

Aleksan ja es edkat par Arstotl. Li ja lekt Homer, li poesors lirik e li utors dramik. Asi, Aleksan ja oten un kultur klasik ke ja konvert le en un grekan modelik. Su mat ja konvink le ke li ja es li dexdent de Herkul tra su pat e de Akil tra le.

Kuand li ja ha 18 anjs, li ja partisp en li bataj de Krone e ja destrui li tebans gidant li kavlors makdonan. Pos li mort de Flip (336 a.K.), li ja devni li re. Teb e Aten ja prexna ke lis ja s-pot libr del makdonan e ja s-revolt, ma Aleksan ja destrui Teb en 335 a.K. e li ot urbs pra li revolts.

Li bataj de Granik en 334 a.K. ja abri le li portas de Antol. Li ja destrui li persans en Issos (333 a.K.). Misr ja bonven le kom un libror e ja da le poters devin. Kuand li ja arva al oas de Amon, li prets ja konfirm su orjin devin.

#### Li imper makdonan

En li mem anj, 332 a.K. li ja fund Aleksandri, ma un anj plu tard, li ja aond Misr. Li vink en Gaugamel (331 a.K.) ja da le li kontrol de Bablon, Susa e Perspol, urbs ke li ja kem kom venjans per li destruson del Akropol par li persans 150 anjs avan. Aleksan ja nexta du anjs plu per fin kon li restens persan.

En Axi kentral, li konkist del rexons de Baktri e Sogdian (329-327 a.K.) ja es desfasil e su soldats ja revolt kont le. Li ja dev revni.

Li soldats ja revni a Susa (324 a.K.) u li ja s-spos kon li fija de Dari e ja komand sposments ent su jenrals e fems del populs konkistat.

Ti poltik fa ke li ja perd suport de mult makdonans.

En 323 a.K. il ja s-maltat en Bablon e ja mort ca pos kelk meses.

#### Period elnisik (323-330 a.K.)

Aleksan no ja elki susor. Su poter ja pas a su jenrals, ki ja tent manten li unta del imper.

In 175 a.K. li tertor de Aleksan ja devni renas seprat. Tot li jenrals ja mort e li divson ja rest asi:

* Tolme II ja kontrol Misr, kelk insuls del Eje e li sud de Suri.
* Antiok I ja krea un rena kon li provinses del antik imper persan.
* Antgon ja kontrol Makdon e Grik.

Pos kelk anjs, li rena de Pergam ja es kreat par Atal I.

En Epir, li ultim rena ja es kreat, ke ja ha su sim kon Pir.

Al fin del sekul I a.K. Rom ja komsa li konkist del Balkan e del Eje. En li komens del sekul, Rom ja aneks li majorta del ters del seljuk de Antol. Li rena de Pergam ja es dat kom herens al romans par Atal II en 133 a.K. En 148 a.K. Grik ja es konkistat par Rom, kel ja domna it per mult sekuls.

## Antik Rom

### Tergraf

Li urb de Rom, lokat en li mic del pensul italik en li rexon de Lat, ja es li kun del svilson roman e un del plu imptant urbs del mund antik.

Li antik Rom ja s-stend tra sep kolins sur un planur banjat par li Rio Tiber. Li urb ja nax en un lok de kamins a 35 km del kosta.

Si on lok Rom en un skal global, on pot vid ke it hat un poxon imptant. Li Pensul Italik es lokat en li kentr del Micmar, e kaus to li romans ja pot aksde a divers tertors.

### Li monarki: li orjin de Rom

Li orjins de Rom es un konfuson ent li realta histrik e li fantasi litrari. Kelk histrors roman imptant, kom Tit Liv, ja stend lejends pri li fundson del urb kel no ja korspond kon li realta.

Li lejend li plu stendet splik ke Rom ja es fundat en li anj 753 a.K. par Romul e Rem, du frats ke dexde del ero trojan Enea. Su fij Askan ja fund li rena de Alb Long. Un de su dexdents ja es Numitor, a ki kuje frat Amul ja prend li tron. Rea Silv, fija de Numitor, ja es dedkat al kult de Vest e ja es obgat a rest virjin. Ma li dev Mars ja enam de le, e de ti uni ja nax Romul e Rem.

Sekun li narson, ti du frats ja es aondat en li Tiber afin lis ne devni re, ma lis ja es salvat par un lup fem e kuidat par un pastor. Kuand, ja adults, lis ja deskov su orjin, li ja devolv li tron a Numitor. Lis ja fund Rom en li lok u lis ja es trovat. Sekun li tradson, Romul ja devni li unesim re del urb, kel ja devni un monarki.

#### Realta histrik

Li lejend no nar tot li akts histrik, kar in realta Rom ja aparx en li sekul 9 a.K., kom resulta del uni de populs de pastors ki ja viv en li Lat. En li sekul VI a.K. li romans ja es konkistat par li etrusks, ki ja ven de un rexon al nord del Lat nomat Etrur. Lis ja modernsa Rom.

En li anj 509 a.K. un revolson poplar ja fin kon li res etrusk e li govern repblikan ja es stablit en Rom.

### Li Repblik

Ab li sekul 5 a.K. li romans ja komsa kampanjs miltar e diplomik kon li ot populs del Pensul Italik kon li ojtiv de konkist les. Ent li populs ja es li latnans, ke ja viv en li Lat, li samnits, ke ja viv en li kentr de Ital, li etrusks, ke ja viv en li nord, e li *Magna Graecia*, en li sud.

En 264 a.K., Rom ja kontrol li Pensul Italik ma per devni un potens, it ja dev kontrol li Micmar. Per oten to, Rom ja dev konkist Kartag, un kolni punik en li nord de Frik. Li kartagans hat konstruit un imper en li Micmar uest e Rom ja vol destrui it. Pos tre uers, Rom ja kem Kartag.

Pos to, Rom ja devni intresat en li Micmar est. It ja vink li res elnisik de Makdon (197 a.K.) e de Suri (190 a.K) ma it ja s-asten de un domin drekt per 15 anjs. Al fin, it ja aneks Makdon e su provinses. En 133 a.K. li re Atal de Pergam ja da su rena al romans kom erens, e it ja devni li provins de Axi.

En 31 a.K., li Repblik Roman, ke avan un pok hat konkistat li Gaul, ja devni li potens micmaral li plu imptant del Eta Antik.

Li konkists repblikan ja favor al patrisians, e li poves jas es xak di plu pov. Li frats Grak ja vol pluboni li sitson ma Tiber Grak ja es axnat par li Snat ki, pos to, ja promov un revolt kont su frat Kaj. Li uers svil ja stend tra li sekul I a.K.

Ent li anjs 59 e 43 a.K., Rom ja ha un tetrarki, un sistem ke ja vol uni en un unik govern li plu prestixos, afin evta uers svil. Asi, li du tetrarkis ja fin kon li uers svil. Li unesim (59-52 a.K.) ja es format par Jul Kesar, Pompe e Kras.

Pos li mort de Jul Kesar, un tetrarki de Oktav, Lepid e Mak Anton ja es format. Lis ja divde li poter asi:

* Frik per Lepid, ki s-vud retra a su viv privat.
* Li est e Misr per Mark Anton.
* Oktav ja govna li part uest, kel ka inklui Span e Frik nord.

Oktav ja va a Misr e ja akus Mark Anton de es un trador. En li bataj de Actium (31 a.K.), li ja vink Mark Anton e in 29 a.K., pos li suisid de Mark Anton e Klopat, Oktav ja entr en Rom kom vinkor e ja pren tot li poters kom impror. Asi ja fin li Repblik e ja komsa li Imper.

### Li Imper: splendor e dekdens de Rom

Ab li komens del Imper, un seri de dinstis ja govna Rom: li dinsti jul-klaudi, kon imprors kom Tiber, Kalgul, Klaud e Neron; li dinsti flavi, ke ja govna pos un uer svil en 64 p.K., kon imprors kom Vespasian, Tit e Domtian; li dinsti antoninan kon Nerv, Trajan, Hadrian, Antonin Pi e Mark Urel. Pos li mort de Komod, un nov uer svil ja avni en 182. Ent 193 e 253, Rom ja es govnat par li dinati sver, ke ja defens li frontiers. Li poter impral ja depend del soldats. Ent 235 e 284, Rom ja devni un anarki kon imperors govnant mult pok temp xak vez.

Ab li sekul III p.K., li Imper Roman ja entr en kris. Kelk del problems ke ja aprax ja es:

* Li korupson ja s-stend ent li imperors, funsonors, e soldats.
* Kelk populs barbar ja komsa atak li frontiers del Imper Roman. Ti populs ja ven del nord de Rop, e ja es li ostgots, li visgots, li vandals, li franks, etz.
* Li stenson del Imper Roman ja fa desfasil li komkasons ent Rom e li tertors.
* Li komers e li artsani ja ha un kris. Li persons rik ja invert en ters.
* Li prises del produkts ja ument.
* Li imposts ja ument per manter li soldats e li adminson.

Per salv li Imper, li impror Teodos ja divde it en du parts: li Imper Roman Uest, kon kaptal en Rom e ke li ja da a su fij Honor, e li Imper Roman Est, kon kaptal en Konstantinopol e ke li ja da a su fij Arkad.

Li Imper Roman Uest no ja suport li kris e ja es invdet par li populs barbar til su desparson en li sekul V p.K.

## Lang

### Langs hind-ropan

Ab li sekul 17, kelk rexerkors ja not li smiltas ent li vokavlars de langs antik kom li latnes, li grikes e li perses.

En li mic del sekul XVIII, William Jones ja komens stud li sanskrit e ja vid ke it ja ha smiltas morfoskik e sintaksik kon li latnes e grikes ma ank kon li gotes e langs keltik.

Pos deskov ti simlitas, William Jones ja dedui ke ti langs ja pertens a un mem famij langal.

Thomas Young ja krea li term "hind-ropan" en li anj 1813 e Friedrich von Schlegel e Franz Bopp ja devlop li komparson skefik de tot li langs de Rop e de li old Hind.

Li majorta del langs de Rop pertens a ti famij. Kelk exeson es li baskes, li magiares, li maltes e li gruzes.

#### Li svilson hind-ropan

Li popul hind-ropan ja viv en Rop kentral e Sbir. Par su vokavlar, on dedui ke lis no ja sav navg ma ja konse li kaval, li kar e li vak.

Lis ja s-organsa en tribs e li xef del famij ja es li pat. Lis ja es alt e blond e ja ha li ujs blu. Su rel ja es anmist.

### Grikes

Li grikes es un lang hind-ropan ke oj es parlat en Grik. In li eta antik it ja ha kuar dialekts:

* Jones, ke es li bas del lang de utors kom Homer o Herdot.
* Atikes, un variant del antrior, en kel li majorta del antik oves grikan es skrit.
* Dores
* Arkad-xipes

Ab li uni de Grik su Flip de Madon, li antik dialekt ja devni un lang litrari en Grik e ja s-stend kon li konkists de Aleksan li Grand. Ti lang ja es nomat "koine" o "komun". It ja es li "lang frank" del mund grikan, e li Nov Testment ja es skrit en it.

Del sekul 6 p.K. li canjs kel ja avni en li lang ja asler. Li kraktristiks prinspal del grikes modern ja es format en li sekul XII.

An tal, li lang kel ja es usat per skri ja es li grikes klasik. Til kelk dekads avan oj, li grikes hat du variants prinspal:

* Li lang poplar o *dimotiki*, parlat par tot li grikans. It ja devni ofsal en Grik en 1976.
* Li *kazarevousa*, kel ja es ofsal til 1976 e ja es usat per skri.

### Langs italik

Al fin del duesim milni, li hind-ropans ja arva a Ital en du etaps:

* li latnans, ki ja kolnisa li Tiber e li rexon del Lat.
* li oskans e umbrans, ki ja kolnisa ot parts de Ital.

Ot langs parlat en Ital ja es:

* Li etruskes, un lang ke no ja es hind-ropan, parlat en li Lat e in Ital uest avan li spanson del latnes.
* Li gaules, un lang keltik parlat en li nord-uest.
* Li grikes, parlat en li sud.

### Latnes

Li latnes ja stend su influens kuand li romans ja konkist plu tertors.

Ti lang ja evolxna tra li histri e su gramat es difrent del gramat del rehijes. En latnes, li noms, ajtivs e pronoms canj su final per spres relsons semantik kon li rest del fras. Li formes ke un nom, ajetiv o pronom pot har es un deklinson. Xak form deklinat es nomat "kas": li latnes ha ses kases e kin deklinsons. Li noms ha jenres, kel pot es masklin, femin o neut.

Li verb no ha forms komponet e ha kuar konjugsons (kon ot lit e miksat).

## Litratur

### Litratur grikes

#### Litratur inskrit e poesi epik

Li plu antik poems del litratur grikes es li Iliad e li Odse, del sekul VIII a.K. An tal, ti poems es li konkluson de un long tradson de poesi epik oral de kel res ha restat.

Lis ja es kants per onra li eros de epoks psat. Li *aedos* no ja ha li tekst skrit, ma lis ja invent li kant semp ke lis ja kant it. Li *rapsods* ja ha li tekst skrit. Kelk utors imptant de ti period ja es:

* Homer (sekul VIII a.K.) utor del *Iliad* e li *Odse*. Li *Iliad* nar li koler de Akil en li Uer de Troj e li *Odse* nar li revni de Ulix a Itak.
* Hesiod es li utor del *Devgoni*, un nar del renas de tri devs ki ja govna li mund: Uran, Kron e Zeus. To es li plu konset variant del otenson del utorta par Zeus. *Trevajs e dis* es un ov kel konsej pri taxes agrar.

#### Poesi lirik

Li poesi lirik ja nax en Antol en li eta arkaik (sekul 7 a.K.). Kelk utors lirik ja es:

* Saf de Lebos (sekul VII a.K.), ki ja kompon poems de am, spresat de form fasil.
* Pindar (sekuls VI-V a.K.) de ki on konserv poems al vinks del joks.
* Solon de Aten (sekuls VII-VI a.K.) es li repsentor prinspal del elji.

#### Tiatr

Al fin del sekul VI a.K., divers forms de tiatr ja komsa es devlopat en li mund grikan: trajed, komed e dram satirik. Li skrors prinspal de trajed ja es Skil, Sofokl e Evripid.

* Skil (524-456 a.K.) ja skri li *Oresteia*, komponet de *Agmenon*, *Li koefors* e *Li evmenids*.
* Sofokl (496-406 a.K) ja prexna pri li destin e li dol oman. On konserv sep trajeds de kels on distak *Antigon*, *Edip re* e *Edip en Kolon*.
* Evripid (485-406 a.K.) ha personaxes kon sensments oman. On distak su ovs *Medea*, *Hipolit* e *Li femes trojan*.

Li prinspal skrors de komed ja es Arstofan e Menand. Arstofan ja skri *Li nubs*.

#### Pros

##### Histrigraf

Li prinspal utors de histrigraf ja es:

* Herdot de Halkarnas (490-425 a.K), kon su *Histri*, ke nar li uers persan.
* Tukid (454-400 a.K.) ki ja skri un *Histri* en ok libs. It parl pri li Uer del Pelpones.
* Xenfon de Aleksandri (428-350 a.K.) ja kontna li ov de Tukid kon su *Histri grikan*. On distak ank su *Anbas*.

##### Retrik e novel

Li retrik ja devni imptant en Aten kon li demkras. Li prinspal retrikors ja es Demosten (383-322 a.K.) e Isokrat (436-338 a.K.). Li novel es li ultim jenre ke ja aparx en li litratur grikes. On distak *Dafne e Kloe* de Long (sekul II p.K.).

### Litratur latnes

#### Poesi epik

Li unesim tekst de epik latnes ja es skri par Liv Andronik (284-204 a.K.), Gne Nev (275-202 a.K.) e Kint Enn (239-169 a.K.).

Verjil es li plu imptant utor epik. Li ja skri li *Eneid*, un epik nasnal ke kombin li Odse en su ses unesim kaptuls, e li Iliad en su ses ultims. Li ja skri ank li *Bukoliks* e li *Jorjiks*.

#### Poesi lirik

Li poesiors lirik prinspal ja es Katul (87-54 a.K), Horat (65-8 a.k.), Tibul (50-19 a.K), Propert (50-15 a.K) e Ovid (43-17 p.K.).
Li ovs lirik de Horat es li *Epodos*, poesis satirik, e li *Ods*, in kel li kant pri am, amita e li viv. Li ovs de Ovid es desfasil per klasfik, kar lis ha divers tems. On distak *Ars Amandi* e *Canjs*, un poem ke deskri li kreason e histri del mund.

#### Tiatr

Li skrors prinspal de komed ja es Plaut (254-184 a.K) e Trent (190-159 a.K.) On konserv 21 komeds de Plaut. Su komeds es solxnat par li sklav protgonist.

Luk An Senek (4 a.K.-65 p.K) es li plu imptant utor roman de trajeds. Li ja es un filsofor stoik. On konserv 10 ovs de ti utor, de kel nov ha un tem grikan influensat par Evripid.

#### Pros

##### Histrigraf

Li unesim utor ki ja skri histrigraf en latnes ja es Katon (234 a.K.-149 a.K.), utor de *Orjins*. En li epok repblikan li plu imptant utors ja es Jul Kesar, Salust e Kornel Nepos.

* Jul Kesar (101-44 a.K.) ja nar su batajs kont li gaulans en *Pri li Uer de Gaul*, e li uer svil kon Pompei en *Komtars pri li Uer Svil*.
* Salust (87-35 a.K.) ja skri mongrafs pri akts indvidal. On distak *Li Uer de Katlin* e *Li Uer de Jugurt*.
* Kornel Nepos (100-25 a.K.) ja skri *Pri omes famos*, un narson kon vivgrafs de jenrals inroman kom Temist e Epaminond.
* Tit Liv (64 a.k. - 17 p.K.) ja skri 412 libs divdet en dekads en kels li nar li histri de Rom del arva de Enea.
* Takit (55 -120) utor del *Histri* (106-109), ja nar li avnis ab li mort de Kikron til li mort de Domtian, e li Anals (117), ke nar li renats de Tiber a Neron.
* Sueton (70-140) ja pubka *Vivs del Desdu Kesars*, vigrafs kon detajs indvidal del govnors roman ab Kesar til Domtian.

Ot histrors ja es Polib (205-120 a.K.), Strabon (64 a.K. - 24 p.K.) e Plutark (50-120).

##### Retrik

Li retrik ja es mult imptant en Rom. Li utor prinspal ja es Kikron (106-34 a.K.), de ki on distak *In Verrem*, sep diskurses kont Veres, govnor de Scil, akusat de korupson; e ank *In Catilinam*, diskurses kont Katlin, ki ja konspir per oten li poter kuand li no ja es elkit kom konsul.

Pos Kikron, Mark Fab Kintilian (30-100 a.K.) ja skri *Institutio Oratoria*, kel es li plu imptant lib de retorik del mund roman.

## Mitske

### Grik

*Li grikans kred ke li devs sav tot e es mult potros. Kaus to, lis dedka fests publik a les e fa ofres a les. On ha un dev per xak avni del viv. Ma li devs es kontrolat par un fors nomat Destin, ke li grikans jama repsent*.

**Kel es li valua del oms?**

Li devs inmortal ja krea tot: li Ter, li siel, li mar, li arbs, li nims. Lis ja krea ank al om segent su prop imax. Ma, si lis es tant portros, kel es li valua del oms? Li devs nexta es adrat es lis ja krea li oms afin lis konstrui temples e alment les kon ofres. Sin li oms, li devs vud es kom res sin sudits.

**Li fonts**

Tot li Eta Antik es plen kon narsons mitskal. Li poesiors kant li viv del devs e repsent les en li tiatres, li artists pikt les e fa skulturs de les. Li romans, pos konkist Grik, ja es faxnat par su kultur, e utors latnan kom Ovid ja nar li histri de ti devs ki ja devni tis del Antik Rom. Temples, skulturs e fresks ank ofre repsentsons del devs e de sus aventurs.

### Li famij del devs

*Li grikans kred en mult devs. Kelkuns es mult imptant: lis es nomat "olimpik". Li plu modest, li nimfs, abta en roks, bosks e rivs. It ha ank esents monstros, a ki it es plu bon no trov*.

**Li devs prinspal**

Lis abta en li Mont Olimp, e donk lis es nomat olimpik. Lis minc ambrosi (un minc devin ke da inmortalta a les) e ja trink nekt. Su re es Zeus, ki komand tot... ma it es komun ke lis lukt ent les e su aventurs no es semp simpl! Li devs ha li poter de canj se kom lis vol. Lis vid tot kel avni sur li Ter e lis pot dexde ent li oms per sedui les, pun les o serv les. Hades es li unik ke no abta en li Mont Olim: li abta en li infern, do li morts abta.

### Orjin del mund

En li komens it hat Kaos, un buit plen de oskurta, de kel Gea (li Ter) e Eros (li Am), ja emerx. Gea ja ha un fij, Uran (li Siel). Xi ja uni kon Uran e ja krea desdu titans, jiants. Li plu konset de les ja es Kron, Rea, Keo, Febe, Oxan e Tetis.

Uran ja prexna ke un de su fijs va prend su lok, e dunk li ja obga les a rest su li Ter. Li Ter ja devni plu pesos, e ja demand ke su fijs veng le. Per fa to, xi ja da un falx de azer a Kron. Dum li Siel ja kov li Ter, Kron ja taj li testkuls de su pat e ja jet lans les al mar. De ca ja nax Afdit.

Kron ja devni li unik sior del mund kar li ja afund su frats en li Tarta (li part li plu profund del infern). Li ja minc li fijs ki li ja ha kon Rea.

Kuand su ultim fij, Zeus, ja es a punt de nax, Rea ja fui a Kret, u li nin ja nax. Poj xi ja da un petr a Kron, ki ja minc it, prexnant ke it ja es Zeus.

Kuand Zeus ja krex, li ja da un likid a Kron ke ja fa ke li vomit su frats. Li ja libr al Siklops e al Hekatonkers (fijs de Gea e Uran) e tot ja uni en un uer (Titanmak) kont Kron e li titans.

Li devs, nomat olimpik, ki ja lut kon Zeus, ja vink, e Kron e li titans ja es lansat al Tartar ma Gea, inflis kon li destin reservat al titans, ja krid al jiants, su fijs e del sang de Uran. En li duesim uer li devs olimpik ja vink denov.

Gea ja s-uni kon Tartar, e del uni ja nax Tifon, ki ja lut kont Zeus mult vezes. Al final, Zeus ja lans Tifon al volkan Etna, en Scil. De tunk, Zeus e su frats ja divde li poter.

### Li orjin del oms

Pos Zeus ja devni li dev domnant del Olimp, li devs ja demand ke Promte mej krea li oms ab akua e fang.

Promte ja komand ke su frat Epmete mej divde e da kualtas a les, ma su frat ja da li plu bon al nims. Per kompens, Promte ja krea al oms kom si lis mej es devs e li ja furt li fok del kar de Apol e ja da it al oms.

Li ja institui li unesim sakfis: li ja mat un boi, e li ja envolv li karn en li pel, e al ot lat li ja las li oses envolvet en li gras del nim. Li ja demand a Zeus ke li ja mej elki, e Zeus ja elki kel ja parx li plu bon, ti envolvet en li gras. Kuand li dev ja deskov to, li ja prepar du venganses:

* Per li oms, li ja krea al fem. Li devs ja krea le e ja da a el un kaxa kon tot li mals dent, dient ke xi no ja dev abri it. Ma xi ja abri it, stendent per li mund tot li mals ke on konse.
* Per Promte, li ja komand ke li es liat en li Monts Kaukas e ke un agil mej devra su figat xak di. Xat nit, su figat ja rejenra. Pos kelk jersons, Herkul ja libr le.

### Li dluv

Zeus ja runi al devs: "Li oms ja rid de ne: on dev pun les". Li dev no ja vol us su rajs, timent destrui li siel. Posdon ja runi li mars, rivs, nubs e ja komand les stend tra li ter.

Nims e oms, tot ja desparx su li akuas, ster li oms just: Devkalion e Pira, ki ja konstrui un bark segent li konsej de Promte.

Pos nov dis de navg, Devkalion e Pira ja ix sur li unik mont ke ja emerx, li Mont Parnas.

Lis ja suplik al devs ha pieta, e Zeus, savents ke lis ja es bon, ja fa ke li akuas mej retra-s. "Kom nos va krea li umant denov?", amb ja demand. "Kov vu kaps e lans retro li oses de vu ava", li ja respond. "Kel es li sinfik?", li ja demand. "Nu mat es li ter e su oses es li petres!". Tunk, lis ja lans li petres. Tis lansat par Devkalion ja devni oms; tis lansat par Pira, fems. Asi ja renax li raz oman.

### Tese e li Mintor

Tese ja es li fij de Eje, re de Aten. Li ja krex lontan de su urb, kon su mat, li prinsa Etra. Eje ja skond un dupl de sandals e un spad detra un petr. "Kuand li pot mov ti petr sin aid, ti va di a le ki es su pat", li ja komand a su sposa.

Kon deses anjs, Tese ja fa it e, pos prend li sandals e li spad, li ja va per runi-s kon su pat. En Aten, Eje ja rekonse Tese kom su fij, kaus li spad.

Aten ja dev da set xikos e set xikas a Kret kad sert temp, afin lis es devrat par li Mintor, un monstr ke ja es part om e par boi. Tese ja va kon les. Kom li ja pot ix del labrint? Ariadn, fija del re de Kret, ja ofre le un fil kon kel li ja trov li ix. Tese ja deskov li Mintor dormint, ja mat le e ja ix segent li fil.

Tese ja sgrest Ariadn e ja revni en bark a Grik, ma li ja dev aond li prinsa par komand de Posdon. Trist, li ja oblid pon li vela blank per indka su eksit. Su pat, pos vid li vela neg, ja kred ke su fij ja ha mort. Desprat, li ja s-lans al mar ke oj prot su nom.

### Perse e li gorgons

Akris, re de Argos, ja konsult un di a un orakul, ki ja di le:

"Si ti ha un fij, li va mat te".

Akris, amedranat, ja komand un prison per klui Danae, su unik fij. Ma Zeus ja enam de le e, en form de pluv, li ja entr en li prison tra un buk. Pok meses poj ja nax Perse. Akris ja klud li mat e li fij en un kof de fust e ja lans it al mar. Ma li dev la salv les. Lis ja es rekohet par li re Polidet.

Polidet ja enam de Danae ma xi ja rejekto su propsons e Perse, ja adult, ja protekt le. Polidete ja intent fin kon Perse, enviant le a lut kont li gorgon Medus. Li gorgons ja es tre sors: Eurial, Medus e Steno. Medus ja ha un aspekt trorifik, kon seps viv envezde kapels. Kelkun ke vid les ja devni un petr.

Li devs ja da a Perse sandals kon alas. Hades ja da le un jelm ke fa ke li mej devni invidabl, e Atan, un skud. Perse ja voa per xerk Medus e ja trov le dormint. Regardant solmen li reflex e li skud de Aten (per no devni un petr), li ja taj li kap e ja prend it. Del feri ja nax Pegas, un kaval kon alas, fij de Posdon e Medus.

Perse ja voa tra li Ter usant li kap de Mesu. Li ja mut a petr al jiant Atlas. Li ank ja petrifik a Polidete.

Profsi

Perse ja vol konse a su avo, Akris, ki ja fui kar li ja hat medran del profsi. Un di, sin sav it, ambi ja s-trov en li joks publik. En li konkurs de disk, Perse ja lans un e ja mat axdentalmen a un osvor: Akris. Li profsi ja s-kumpl. Pos sua mort, Perse ja es mutat en un konstelson par li devs.

### Edip e li sfinx

Laio e Jokast, res de Teba, no ja ha fijs. Lis ja konsult un orakul ki ja anuns les: "Si vi ha un fij, li va mat a su pat, e li va spos su mat". Un fij ja nax e li rea ja aond le per evta ke li profsi mej s-kumpl. Avan, xi perfra su tobijs. Un pastor ja deskov al nin aondat, ja kura le e ja port le al re de Korint, Polib, ki no ja ha un erdor. Li ja nom le Edip.

Edip ja krex kon Polib e su sposa, kredent ke lis ja es su ver pats. Ma un di, un ebri ja krid a le: "Tu es aoptat". Edip no ja sav ke di, e li ja viax a Delf per konsulta al orakul. Li unik respons ja es: "Ti va mat a tu pat, e ti va spos tu mat".

Edip ja fui de Korint per evta li destin. Dum li es ixint de Delf, li ja trov un anxan en un via stret. Amb ja vol pas e li anxan ja kolp a Edip, ki ja mat le. Sin sav it, Edip ja mat a su pat.

Entrant en Teb, Edip es detenet par un sfinx ke ja aruin li rexon. It ja es part leon, part fe. It ja propon un enigm a tots kel ja pas apud it. Si lis no sav li respons, it ja devra les. Til ti moment, nekun ja ha trovat li respons.

"Kel es li nim ke psea a kuar patas en li matin, a du en li micdi e a tre en li tard?"

Edip ja respond:

"Li om: kuand li es un nin, li psea a kuar mans, kuand li es adult, li psea a du, e kuand li es anxan, li s-aid kon un baston".

Li sfinx ja s-lans de un rok alt.

Edip ja libr Tebas e li re Laio ja ha eset axnat. Li urb ja ofre li man del rea a ki mej salv li urb. Asi, sin sav it, Edip ja spos su mat. Jokast e Edip ja viv flis e ja ha du fijs e du fijas. Ma un di, un pest ja arva al urb e li orakul ja akonsej pun li axnor de Laio per oten li favor del dev.

Li orakul ja di a Edip ke li es la axnor e ke li ja es fij aoptat de Polib, ki ja ha mortat it hat pok temp.

De tunk, Jokast ja komprend ke xi hat sposat su fij, e li profsi ja s-kumpl. Xi ja s-suisid. Edip ja s-siegsa e ja ix del urb, akompanjat par su fija Antgona.

Per li grikans ti mit mostr al oms ke lis no pot evta su destin.

### Jason e li vejsin de or

Jason ja es li fij de Eson, re de Jolk, un lit urb del pensul del Pelpones. Jason ja krex lontan del urb kar su tio Pelia ja oten su kontrol. Kon deses anjs, li ja vol da li urb a su pat e ja va a Jolk. En li via li ja perd un de su sandals. Kuand Pelia ja vid le arvant, li ja ha medran de le, kar li profsi ja di ke un om kon un sol sandal vud repsent su fin.

Jason ja reklam li tron e Pelia ja respond: "Me va da it a te si tu trae li vejsin de or". Li ja sav ke to ja es presk inposbl. Ta vejsin de or ja es en li ot lat del Mar Neg. Jason ja prepar li viax en un bark nomat Argo (Atne ja gid su konstruson) e ja resv aid de eros konset, kom Herkul, Orfe, Tese, etc.

En su viax, lis ja libr un profet sieg del harpis, ki ja minc su minc. Li profet ja di a les li metod per travsa ent Skil e Karibdis. "Libr un pijonL si it pas, vos va pas". Lis ja fa to e li pijon ja perd un plum del kola. Solmen li popa es tokad. Poj, li du roks ja par.

Li Argonauts ja arva a Kolkid u li vejsin de or es. Jason ja demand it al re Aete.

"Unh mu du bois devin al arat, sem li dents de drak e lut kont li jiants ki va aparx. Tunk, ji va da it a te!.

Mede, li fija de Aete, ja ofre un balsam a Jason per devni invidabl.

Pos vink les, li re ja di a Jason:

"Va tu mem per prend it".

Mede ja aid a Jason e adorm al drak ke protex li vejsin. Asi Jason pot oten it. Pos un larg viax, lis ja revni a Jolk u Pelia ja seg esent li re pos mat al pat de Jason. Li no ja vol da li tron a Jason ma Mede ja mat le e Jason ja devni li nov re de Jolk.

### Li desdu trevajs de Herkul

Kuand Herkul (Herakl per li grikans) ja es un bebe, Hera ja envia du serps per mat le. Li strangul les sin krid.

Herkul ja spos ma un di, li ja devni fol e ja mat su sposa e fijs. Amedranat par to, li ja demand al orakul de Delf per sav kom purg su krim. Li ja deskov ke li ja dev serv Evriste, ki ja da desdu trevajs a le.

Per komsa, Herkul dev da a Evriste li pel de un leon ke no pot es ferit. Kom mat it? Herkul ja lans su flexes sin eksit. Li ja strangul it kon su brazes. Poj, li ja despel it usant su gars. Kaus to, li ja devni invinkibl.

Li duesim trevaj ja es destrui al idra de Lern. It es un serp de nov kaps, kuje resprason mat kelkun ki apudsa a su panta en li Pelpones. Herkul ja taj kelk kaps ma lis krex denov. Su sobrin Jolao ja kem li feris del idra til Herkul taj li ultim.

Poj, li ja kaptur li xabli de Ermant, li kerva de Kerin e ja mat li avs del lak Stinfal ke, kon su beks de fer, minc karn oman. Li sesim trevaj es limp li gandri del re Augias. Per fa it, li ero ja desvia du rivs, ke limp to li gandri.

Kuand Posdon ja da al re de Kret un boi per es ofrit en sakfis, li no ja seg su promes, e Posdon ja folsa li nim, ke atror li abtors del insul. Herkul ja doma it e la travsa li mar kon it.

En li okesim trevaj, Herkul mat li kavalas de Diomed, ke ja minc karn oman. En li trevaj nov, li ja furt li sintron de Hipolita, rea del amzons. Li ja prend ank li bois de Gerion, un jian de tre kaps; li ja furt li melas del Hesprids; e, en su ultim trevaj, li ja prend Kerber, lo kan ke protex li infern.

Li ja fin su trevajs e ja s-spos kon Dejanira. En un viax, lis dev travsa un riv e Dejanira fa it sur li sentaur Neso, ki ja intent sgrest le. Herkul mat al sentaur ki, avan mort, ja di a Dejanira: "Prend kelk de mu sang e, si tu pon it sur li vestes de tu spos, li va am semp te". Tra mult anjs, Herkul ja enam ot fem, e Dejanira, jelos, ja fa kel li sentaur ja ha dit a le. Ma to ia es un trap: Herkul intent kita-s li vestes, ma li ank prend su pel kon les. Dejanira ja s-suisid e Herkul ka s-kem. Li ja es resvit en li Mont Olimp par li devs, ki ja da inmortalta a le.