Piechota królestwa kongresowego

## **Piechota Regularna**

W czasach Królestwa Kongresowego oraz Powstania Listopadowego składała sie z pułków piechoty liniowej oraz strzelców pieszych. Formowały one jednolite brygady (po 2 pułki) ktore wchodziły w skład dywizji.
Pułki na stopie pokojowej posiadały 4 kompanie w czasie wojny powiększane o kolejne 4.

### Piechota liniowa

Stanowila podstawe armii Krolestwa Kongresowego. Przed wybuchem powstania w miejsce 2 kompanii wyborczych wprowadzono 1 mieszana. W jej miejsce wprowadzono kolejna fizylierska. W sklad pułku wchodziły takze 2 kolejne kompanie rezerwowe.
Uzbrojenie podstawowe piechurów stanowiły karabiny skałkowe. Pierwotnie było to karabiny francuskie wz. 1777 (kaliber 17,5 mm), później zastąpione rosyjskimi z fabryk tulskich wz. 1811 (kaliber 17,78 mm). Poza karabinami piechurzy posiadali bagnety, a podoficerowie i grenadierzy także tasaki (pałasze piechoty). Wyposażenie uzupełniała łopatka saperska, ładownica na 40 naboi oraz pochwa na bagnet.

### Strzelcy Piesi

W 1815 roku po powrocie armii do Warszawy dochodzi do jej stopniowej reorganizacji. W jej wyniku zostaje ona dostosowana do Rosyjskiego standardu. Z tego tez powodu z kompanii woltyżerskich utworzono pułki strzelców pieszych. Resztę piechoty - jako fizylierów - skomasowano w pułkach piechoty liniowej.

Mimo, ze pułki strzelców pieszych w teorii byly pułkami lekkimi to w rzeczywistości wyróżniały sie od piechoty liniowej tylko umundurowaniem a takze posiadaniem kompani karabinierów  w miejsce woltyżerów i grenadierów. Było to możliwe dzięki przedłożeniu okresu służby wojskowej z 6 do 10 lat. W wyniku tego kazda kompania byla w stanie prowadzić działania w szyku rozproszonym.

## **Strzelcy celni**

Formacje ta wprowadzil Tadeusz Kosciuszko na bazie amerykanskich oddzialów Rangers, ktore uzyskaly duze zaslugi w walce o niepodleglosc USA. Decyzja stworzenia takich oddziałów w Wojsku Polskim zapadła według ustaleń sejmu 8 października 1789 roku. Podobnie jak w Ameryce rekrutowano do nich myśliwych oraz leśniczych, a szczególnie Kurpiów, którzy słynęli w Rzeczypospolitej z umiejętności strzeleckich. Kościuszko napisał dla nich instrukcję ćwiczenia strzelców celnych wydaną przez Komisję Wojskową dnia 20 kwietnia 1791 roku[5]. Według projektu naczelnika w skład każdej kompanii wchodziło 15 strzelców i jeden podoficer. Każdy regiment składał się natomiast z dwóch batalionów i liczył 120 strzelców i 8 podoficerów. Do czerwca 1792 roku zostało wyszkolonych i uzbrojonych 7. regimentów piechoty, w sumie 896 strzelców.
Uzycie strzelców pieszych (w czasie powstania listopadowego) jako piechoty regularnej doprowadzilo do zapotrzebowania na lekkie formacje. Wielkością odpowiadały one batalionom piechoty regularnej. Ich uzbrojenie stanowiła broń palna różnego pochodzenia, często myśliwska.
Wiekszosc z nich zostala uformowana na przelomie grudnia i stycznia 1830/31 roku przez poszczególne ziemie, województwa lub osoby prywatne. Dowódcami strzelców mianowano zazwyczaj starych oficerów, a szeregowi rekrutowali się z ochotników.
Oddziały te broniły przepraw na Wiśle (bataliony sandomierskie), prowadziły działania partyzanckie, a nawet uczestniczyły w dużych bitwach u boku regularnej armii (strzelcy podlascy pod Wawrem i Grochowem, Kurpie zaś pod Białołęką).

## **Umunderowanie**

### Piechota liniowa

Żołnierze piechoty liniowej nosili granatowe kurtki mundurowe z żółtymi wyłogami[b], kołnierzem i łapkami rękawów, z białymi guzikami[2]. Na guzikach umieszczano numery pułku. Pułki różniły się kolorem naramienników. Mogły one być żółte, białe, niebieskie lub granatowe. Na naramiennikach wycinano numery dywizji. Te zaś były podłożone pod sukno czerwone lub żółte. Lejbik sukienny, biały, bez pół, miał dziewięć guzików w jeden rząd, kołnierz i żółte łapki przy rękawach, a patki, jak przy kurtkach paradnych. Przy lejbiku noszono zwykle okrągłą, granatową furażerkę bez daszka, z żółtym otokiem i żółtą wypustką. W 1828 roku lejbiki wycofano.

Do granatowej kurtki noszono sukienne białe, obcisłe spodnie. W zimie noszono je wraz z długimi do kolan, czarnymi sukiennymi kamaszami, zapinanymi na dwanaście białych wypukłych metalowych guzików[2]. Latem noszono białe, płócienne czechczery, z siedmioma płóciennymi guzikami, do dołu do połowy łydek. Na co dzień używano szarych spodni z lampasami i żółtą wypustką, wypuszczając je na wierzch ciżem. W 1826 roku wycofano białe i szare spodnie, wprowadzając w ich miejsce długie spodnie granatowe z żółtą wypustką[5]. Od 1827 roku oficerowie używali letnich, białych czechczer i płaszczy z peleryną. Na służbie nosili zaś półksiężycowaty ryngraf z białym orłem pośrodku. Oficerowie młodsi – ryngraf srebrny, starsi – pozłacany. Przy ubiorze balowym stosowano białe jedwabne pończochy do płytkich czarnych trzewików. Spodnie paradne wykonane były z białego sukna. Wpuszczano je w długie czarne buty o ostrych szpicach i rozdętych cholewach. Wzorcowy but przechowywany był w Belwederze.

Biały płaszcz piechoty zapinany był na sześć guzików, w jeden rząd. Posiadał wysoki, zapinany na haftki, żółty kołnierz z białą wypustką. Od 1823 roku wprowadzono płaszcze z sukna szaraczkowego. Ma zimę stosowano białe sukienne rękawice z jednymi palcem.

Nakryciem głowy piechoty był czarny, filcowy kaszkiet z białymi kordonami. Z przodu kaszkietu doczepiano orła z koroną i szponami z żółtego metalu stojącego na tarczy amazonek. Na tarczy wybijano numer pułku. W tle głowy orła kokarda biała, włóczkowa, a nad nią pompon kulisty, włóczkowy. Fizylierzy 1 batalionu nosili pompony białe, kompanie fizylierskie drugiego – w górnej części białe, w dolnej granatowe. Woltyżerowie 1 batalionu - żółte, drugiego - żółto-granatowe. Grenadierzy nosili wysoką, czarną kitę włosianą. W 1826 roku wprowadzono wysokie kaszkiety[e] rezygnując z girland i skrócono chwasty[1]. Kaszkiet często pokrywano czarnym, ceratowym pokrowcem, na którym, przed 1824 rokiem wypisywano żółtą farbą znak kompanii.

Umundurowania dopełniał tornister ze skóry cielęcej, z białymi pasami. Na tornister kładziono wałek płócienny. Od roku 1826 zmieniono pasy do tornistra i zamiast wałka płóciennego noszono futerał na zwinięty płaszcz z czarnej ceraty. Żołnierz występujący bez tornistra rolował płaszcz i nosił go przez pierś lub przytroczony do ładownicy.

Felcech był z białej taśmy u grenadierów z czerwonymi pomponami, z żółtymi u woltyżerów i białymi u fizylierów.

Ładownica z czarnej lakierowanej skóry ozdobiona była bombą gorejącą. Grenadierzy i woltyżerowie mieli na ładownicach granat o trzech płomieniach, fizylierzy o jednym. Do ładownicy przytroczony był czarny, ceratowy pokrowiec z literami jak na opończach ceratowych na kaszkietach. Lederwerki i bandolier do pałasza lub do pochwy bagnetu wykonany był z białej, kredowanej skóry.

### Strzelcy piesi

Ubiór strzelców pieszych był podobny do ubioru piechoty liniowej. Różnice występowały w barwie. Przy granatowej kurtce paradnej kołnierz, wyłogi na piersiach, rękawach i połach były również granatowe, a wypustki żółte. Naramienniki, w zależności od pułku, były barwy żółtej lub granatowej z żółtą wypustką. Numer dywizji był odpowiednio czerwony lub żółty. Od 1822 kompania karabinierska 1 psp nosiła literę M z koroną.

Granatowy lejbik strzelca pieszego posiadał żółtą wypustkę na kołnierzu i rękawach[6]. Granatowe spodnie sukienne miały żółtą wypustkę, lederwerki były czarno lakierowane, a kołnierz od płaszcza – granatowy z wypustką żółtą.

Na głowie strzelec pieszy nosił granatową furażerkę z trzema żółtymi wypustkami, a na ładownicy umieszczano numer pułku. Również frak mundurowy miał granatowe wyłogi. Kołnierz i wyłogi rękawów posiadały żółtą wypustką. Szare spodnie codzienne posiadały granatowe lampasy i żółtą wypustką pośrodku. Czaprak był bez żółtego lampasu.

### Strzelcy celni

Ochotniczy charakter jednostek powodował duze zróżnicowanie w umundurowaniu. Mozna jednak zauważyć ze typowym strojem byl szary lub zielony płaszcz. Gazyry drewniane czarne z ozdobnym łańcuszkiem, do tego czarna skórzana ładownica, torba myśliwska obszyta futrem, prochownica, rękawice-muszkieterki z mankietami oraz buty z cholewa. Jako nakrycie glowy stosowano rogatywki sukienne, bermyce lub kaszkiety z grzebieniem. W późniejszym okresie umundurowanie uszczelniono.