Bi H ne može ni da živi ni da umre - situiranje identiteta BiH kod bosanskohecegovačkih Srba (do 1941. god)

## Dujmović Sonja Institut za istoriju Sarajevo

Bosna i Hercegovina

Identitet Bosne i Hercegovine kroz historiju

Dilema da li potražiti odgovor na intrigantnu izjavu iz jednog izvještaja, izrečenu prije više od jednog vijeka, a koja je prouzrokovala niz nedorečenih i zbunjujućih asocijacija, azrješenje svoje našla je u profesionalnoj znatiželji i izazovu da se istoriografskom metodom, uzimajući u obzir problematiku identiteta, bude na tragu odgovora o odnosu bosanskohercegovačkih Srba prema Bosni i Hercegovini do 1941. godine i time ponudi razumijevanje.

Ulaženje u raspravu o identitetu Bosne i Hercegovine najprije nužno nameće potrebu obrazloženja termina koji će se koristiti. Dakle, sintagma “identitet Bosne i Hercegovine”, kako se ovdje shvata i koristi, označava jednu jedinstvenu teritorijalnu, političku, državno-pravnu, administrativnu zaokruženu cjelinu i kao takva bit će predmetom zanimanja u misaonim sklopovima i sistemima pojedinih uglednih kulturnih, političkih i nacionalnih ličnosti, kao i stavovima političkih grupa i stranaka sa srpskim predznakom u Bosni i Hercegovini do 1941. godine. Učinit će se, dakle, pokušaj da se “identitet Bosne i Hercegovine” situira u “hijerarhiju identiteta”, koji su te ličnosti i grupe posjedovale, što je s obzirom na njihovu društvenu poziciju, naravno, imalo posljedice na političke tokove u Bosni i Hercegovini u budućnosti, a bez preten zije da se na ovom mjestu obuhvate sve ličnosti i grupe koje bi to zasluživale.

S druge strane, nužan je i osvrt na nacionalnu odrednicu analiziranih pojedinaca i grupa, a ona je srpska. Ta odrednica uvodi nas u problematiku nacionalnih identitetâ u Bosni i Hercegovini. Nacionalizmi u Bosni i Hercegovini, pa i srpski nacionalizam, proistekli su iz vjerske osnove i u tom preuzetom vjerskom konceptu nacije, koji teži identifikaciji vjere i etnikuma, može se naći osnova diobe bosanskohercegovačkih narodâ. Pripadnost različitim religijama je verifikovana i čuvana još u ustanovama socijalne podjele teokratskog osmanskog društva i ta dugovremenost vjerske identifikacije u višereligioznoj zajednici davala je ritam i u svim ostalim sferama života, određivala damar svakodnevici. Vjerski identitet kao višedimenzionalna pojava, koja uključuje pored vjerovanja i religijske prakse, znanja, sisteme vrijednosti i čitav spektar socijalnih manifestacija, konstantno je na taj način bio prisutan u životima stanovništva i veoma značajan zbog svog integrišućeg iskustva svake zajednice. On pokazuje izrazitu snagu i dubinu, te životnu utemeljenost, koja će biti odlučujuća u formiranju nacionalnih identiteta. Istovremeno, religiozna podjela je bila i temeljem ponajprije pravnog, pa s tim u vezi i ekonomskog i političkog statusa narodâ i odrednica razgraničenja stanovništva u cijelom Osmanskom Carstvu. Taj model podjele društva, ustanovljen još prije nacionalnih pokreta u predmoderno doba, postepeno su preuzeli rani nacionalizmi prvo u susjedstvu, a potom i na graničnom bosanskohercegovačkom prostoru tokom druge polovine 19. stoljeća. U to protonacionalno doba, a čini se da je to i danas slučaj, nedovoljno je bila izražena diferencijacija religijskog i etničkog. Prožimanje jednog i drugog koncepta pogodovalo je narastaju ćim nacionalnim pokretima, jer su vjerski osjećaji za nacionalizme, izgrađene “uz obilato korišćenje nasleđenih religijskih sadržaja, vrednosti i simbola”, “na istorijskom sećanju i kulturno-političkim modelima”, bili višestruko korisni
za bržu prepoznatljivost i homogenizaciju vlastitih zajednica. Preuzimajući vješto postojeću religioznu simboliku, religiozne vrijednosti i nadograđene mitološke obrasce u daljem toku svoga jačanja, nacionalni pokreti su iskoristili te snažne osnove uzimajući ih pod svoje okrilje, a za što bolje vlastito utemeljenje.

Nužno je napomenuti da je, bez obzira na sve uspostavljene granice, stanovništvo Carstva nosilo u sebi tradiciju zajedničkog življenja i uvažavanja drugih identiteta, dijeleći sa njima iste sisteme vrijednosti, istu kulturnu tradiciju i njima prepoznatljive kulturne kodove. Dok su mnoge putopisce zbunjivale, na primjer, mnogobrojne terminološke odrednice (Turci, Bošnjani, Latini, Grci, rišćani, kršćani, mohamedanci), kao i prisustvo mnogobrojnih neverbalnih etničkih simbola, domaći ih je svijet jasno raspoznavao i prema njima se s uvažavanjem odnosio, kao što su to činili i njihovi preci. U tom tradicionalnom, predmodernom društvu koga su kasnije “pokrile” nacionalne ideologije svakodnevno zajedničko življenje, mnogostruki tok ideja, mnogobrojna zajednička iskustva i civilizacijska praksa ipak su išli i preko religijskih i etničkih granica, uticali na njihovu propusnost i nisu mogli da potpuno unište međusobno razumijevanje, naročito u gradovima.

Problem je nastao kada su nacionalne koncepcije, na tim istim religioznim osnovama, počele svoju borbu za zaokruživanje nacionalnih prostora, prema teritorijalizaciji, tj. prema stvaranju države, kada se krenulo od pretpostavke o nužnoj podudarnosti nacionalnih i političkih granica. Kao i kod drugih nacionalizama, u Bosni i Hercegovini u srpskom slučaju ta borba početno je krenula sa nacionalizovanjem kulture i sa još nedovoljno jakim neformalnim nacionalnim društvima. Potom je slijedila mnogo bolje organizovana borba za crkveno-školsku autonomiju (1896-1905), istovremeno osnivanje kulturnih društava (crkveno-pjevačkih društava, književnih časopisa, čitaonica  biblioteka), a i tajnih đačkih udruženja krajem 19. stoljeća, kao i štedionica i novčanih zavoda, da bi potom došlo i do organizacije prvih političkih stranaka i njihove štampe početkom 20. stoljeća. Sa postepenom modernizacijom društva, recimo ovdje da je to vrijeme austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini, i srpski nacionalizam odašilje misao o nacionalnom identitetu, kojom izriče imanentnu tezu svih nacionalizamâ, da je sudbina pojedinca vezana za život i sudbinu nacionalne, odnosno vjerske zajednice. On uspostavlja organsku vezu unutar srpskog naroda, već modeliranu religijskom pripadnošću, pri čemu je homogenizacija vjerske i etničke zajednice u ovom slučaju bila olakšana preuzimanjem prefiksa srpski iz pripadnosti Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Proširenje nacionalnog identiteta, srpskog, a kasnije i drugih u Bosni i Hercegovini, njegova totalizacija, sa tako snažnom, vjerskom osnovom i otpornošću na druge identitete važan je faktor u razmatranju identiteta Bosne i Hercegovine. Možda nije izlišno napomenuti da je jačanje nacionalnog identiteta sastavni dio modernizacijskih procesa i sazrijevanja jednog društva, pri čemu je kolektivna nacionalna identifikacija rezultat socijalnog i političkog sazrijevanja naroda, kao i zahtjeva za bolju ekonomsku poziciju. Tom snažnom vezom, nacionalnom ideologijom, uspostavljen je faktor okupljanja, nezavisan i natkriljujući i nad svim već postojećim teritorijalnim – lokalnim i regionalnim identitetima. Vezanost za određeni prostor, teritorijalna identifikacija, oblikovani i afirmisani lokalni identiteti, naravno, postojali su i na prostoru Bosne i Hercegovine. Pripadnost određenom geografskom području (Krajini, Hercegovini, Posavini, Podrinju i sl.) bitno je određivala karakteristike jezika, mentaliteta, svakodnevne kulture stanovništva i bila je prepoznatljiva u međusobnoj komunikaciji.
Važnost lokalnog identiteta ogledala se i u činjenici da je narodbez obzira na religioznu pripadnost bio njegov postojani čuvar i njegova svijest o pripadnosti određenom kraju različito se ispoljavala, ali u svakom slučaju prvenstveno u solidarnosti sa stanovnicima određene teritorije, određenog kraja, zavičaja. Prostorno veliki konglomerati narodâ, u kojima je centralna vlast vrlo dalek pojam, posebno za ruralne zajednice, omogućili su da teritorijalna identifikacija bude vrlo izražajna – lokalna, pokrajinska, te da teritorijalna integrisanost pojedinih lokalnih zajednica igra veliku ulogu u raspoznavanju identičnih potreba i interesa.  Potreba za užom vezanošću i solidarnošću vodila je tome da na neki način uži teritorijalni okvir  bude u konkurenciji prema državnoj, “sultanskoj” ili “carskoj” teritorijalnosti, kao pravno važećoj teritorijalnoj cjelini. Ipak, u predmoderno vrijeme taj lokalni identitet predstavljao je statičan pojam i neutralan u pogledu potrebe za promjenama u društvu, ekonomiji, kulturi. On je bio prirodan u momentu kada još nema modernih procesa, u prvom redu modernih komunikacija, koji bi dubinski rastočili tu imanentnu izolaciju pojedinih teritorijalnih jedinica. S modernizacijom društva nacionalna podjela je destabilizovala postepeno, ali nikad do kraja, rastakanje svih tradicionalnih oslonaca identiteta, tako i snažnog teritorijalnog, lokalnog identiteta, koji je uključivao sve vjerske tradicije, te je on prestao biti konstanta, naročito u kasnijoj političkoj praksi i retorici, a svijest vezana za širu, nacionalnu zajednicu postepeno je jačala i preuzimala primat.

Na ovom mjestu, a vezano za teritorijalni identitet, zanimljivo je pomenuti pitanje emocionalne pripadnosti, odanosti, ali i moralne kategorije koju nazivamo patriotizmom, odnosno pitanja lojalnosti pojedinca prema vlastitoj otadžbini, a pod pretpostavkom da je patriotizam privatno osjećanje, a ne, što je danas vrlo često slučaj, zvanična ideologija. Ono u ovom slučaju navodi na nedoumicu kome je tradicija patriotizma mogla biti upućena u slučaju bosanskohercegovačkih Srba, a i ostalih naroda u Bosni i Hercegovini, kada svi oni u nekih četrdesetak godina mijenjaju tri državno-pravna, politička i kulturna sistema. I kome biti privržen bez izrazitog interesa i težnji za ostvarenjem vlastitih ciljeva i da li je bilo moguće oduprijeti se narastajućem nacionalizmu i zanemariti njegove praktične i pretpostavljene vrijednosti, nekim humanim i univerzalističkim, ali i imaginarnim vrijednostima u jednoj predmodernoj zajednici? Da li je patriotizam mogao da funkcioniše u jednom višereligioznom i višenacionalnom društvu sa svojim potpunim smislom i sadržajem, budući da po svom određenju odanost i solidarnost prema domovini “(građanska) ne nastaje iz univerzalističkih principa građanstva, već iz identifikacije sa konkretnom političkom i kulturnom zajednicom, koja se naziva nacijom”?

Možda bi u traženju odgovora na to pitanje jedan od puteva bio krenuti od samog značenja riječi patriotizam (pater, lat. – otac; patriotizam – ljubav prema otadžbini, rodoljublje, a patriot – ocima ili precima svojstven, onaj koji voli otadžbinu, rodoljub), što upućuje na generičko, rodno porijeklo i krvnu vezanost i time se odnosi na lojalnost vezanu za krvno srodstvo, za rod, na
narodnu zajednicu, kao i obaveze koje proizlaze iz narodne solidarnosti i koje se doživljavaju više kao moralne obaveze. Takav oblik patriotizma je patriotizam saosjećanja, “kompatibilan sa vjerom”, vjerom otaca, koji u sebi nosi snagu poniznosti i opet nas vraća na jednu religioznu komponentu u kojoj crkva i njena tradicija ima veliki udio. U našem slučaju patriotizam se tako pojavljuje kao odanost svom rodu, narodu, nacionalnoj zajednici ili užem teritorijalnom identitetu, zavičajnosti gdje je taj rod nastanjen (npr. selu, zavičaju, određenom kraju u Bosni ili Bosni kao posebnoj kategoriji), s obzirom da izvire iz pretpolitičkog života i etnokulturnog karaktera nacionalnog identiteta, odnosno, svoje izvorište ima u religioznoj kulturi i ruralnoj sredini, u kojoj dakle nema odanosti određenoj političkoj zajednici. Stoga, radi narastanja retorike nacionalizma, tradiciju patriotizma i njen sadržaj treba istražiti na marginama nacionalne političke ideologije.

Stoga je, čini se, sasvim suvislo pitati se gdje je tu identitet Bosne i Hercegovine – gdje je identitet države, ili jedne zaokružene teritorijalne jedinice i kakav uopšte on ima status kada se poredi sa identitetima kojima religija ili zavičajnost daju unutrašnju otpornost i snagu.

U slučaju Bosne i Hercegovine, u razmatrano vrijeme, ovaj identitet je bio daleka i maglovita kategorija, istorijsko iskustvo mu nije išlo u prilog i teško je nadilazio kategoriju ostalih identifikacija. Taj politički pojam, prema kome nije postojao izgrađen odnos, ušao je u javnu retoriku za vrijeme austrougarske vladavine, i kao političkom kategorijom se njime u to vrijeme počelo manipulisati.

Iskustvo Bosne i Hercegovine, kao dviju graničnih pokrajina u Osmanskom Carstvu, bilo je produženo i na period vladavine Austro-Ugarske Monarhije, s tom razlikom da su se one u ovoj drugoj, novoj državno-pravnoj formi, počele promatrati i konstituisati kao posebna cjelina i kao takve se spominjati u pisanim djelima prvih bosanskohercegovačkih srpskih javnih pregalaca. Oni su u svojim stavovima bili potaknuti u početku idejom i mogućnošću, a poslije i realnošću promjene državno-pravnog okvira. U tim kriznim vremenima prelaza iz jednog u drugi ne samo državni nego i civilizacijski sistem sintagma Bosna i Hercegovina je novi pojam, proizveden tom velikom promjenom, pa shodno tome – onaj prema kome se tek uspostavljao odnos pripadnosti kao jednoj cjelini. U tom postepenom prepoznavanju bosanskohercegovačke cjeline, naraslom u nevolji i u otporu prema tada dobro organizovanom i u tome momentu snažnom katoličkom carstvu, nailazimo najprije na teritorijalno nedovoljno i različito definisanu konstrukciju o autonomiji ovih prostora.

Osim toga, kod srpskih prvaka nalazimo i koncept dvojne lojalnosti, koji bi se mogao nazvati ambivalentnim – prema matičnom nacionalnom korpusu i prema Bosni i Hercegovini, što treba razumijevati kao susret konstrukcije kolektivne svijesti o etničkom zajedništvu i nove pravno-teritorijalne cjeline – mada se ta ambivalentnost uglavnom uvijek tumači i kao ”snalaženja u novom kontekstu, ili pak kao odraz ‘balkanske prevrtljivosti’ i nepouzdanosti uzrokovane nestabilnošću političkih, nauštrb etničkih veza i privrženosti”. Privrženost zavičaju, nekom užem teritorijalnom okviru unutar Bosne i Hercegovine i dalje je konstanta i kotira u misaonim sklopovima, promišljanim ovdje kao hijerarhijska skala identitetâ.
Ideja o autonomiji postepeno je nastala u negiranju austrougarskog prava na bosanskohercegovački prostor, formirana više na negativističkom određenju spram austrougarske vlade, jednako onako kao što je u predustaničko vrijeme taj otpor bio izražen u izjavi hercegovačkih glavara “ispod Turčina ikad a ispod ćesara nikad.” Sa istom takvom mišlju je prevodilac i praktikant Katastralne turske kancelarije u Sarajevu Aleksa J. Popović dočekao generala Filipovića u Konaku: “...duboko se pred generalom poklonim, da se ne bih onako poklonio ni svome Sultanu, kome sam kao rođeni Sarajlija još i danas podanik”. Saglasan s ovom idejom, Kočić će kritikovati one poltrone novoj vlasti koje “će i svog dragog sultana za dobar bakšiš izdati”. Među prvim javnim osporavanjima austrougarske vlasti je i istupanje Srpske crkveno-školske opštine u Mostaru, u kojem se istovremeno priznaje sultanov suverenitet. Osim toga, pojam Bosne i Hercegovine postaje, dakle, nakon nestanka Osmanskog Carstva, a u Austro-Ugarskoj monarhiji, politički okvir u kome srpski nacionalni pokret u ovim pokrajinama, početno u memorandumima upućenim kako ruskim zvaničnicima i samom caru tako i mnogim čelnicima evropske diplomatije, a poslije u organizovanoj borbi za autonomiju crkveno-školske opštine, nalazi uporište za zahtjeve o autonomiji ove političke cjeline pod sultanom. Tako formulisanim motivom borbe protiv novouspostavljene vlasti srpsko vođstvo nalazi partnera među muslimanskim prvacima, u čemuima podršku i mlade srpske i prosrpske inteligencije koja se školuje po univerzitetima
Carstva. Istoriografija je već usvojila stav “U srpskoj nacionalnoj propagandi, sve do aneksije 1908. godine, istican je turski sultan kao legitiman suveren na Bosnu i Hercegovinu, a austrougarska okupacija tretirana je kao privremena.”, kao i: “Zahtjev za ostvarenje političke autonomije Bosne iHercegovine pod suverenitetom sultana bio je znatno više prisutan i potpunije formulisan u autonomnom pokretu Srba i Srpskoj narodnoj organizaciji nego u muslimanskom pokretu i Muslimanskoj narodnoj organizaciji”. **34** Isto tako, usvojen je stav da je “politička autonomija zemlje uz očuvanje sultanovog suvereniteta za srpsku opoziciju bila samo etapa na putu priključenja Bosne i Hercegovine Srbiji”, u vremenu kada je nacionalni identitet kriterij samoprepoznavanja zajednice.

Ovakav stav o autonomiji Bosne i Hercegovine samo kao prelaznoj fazi ka srpskoj nacionalnoj integraciji, koja negira granice, gledajući iz diskursa problematike identiteta, očekivan je i razumljiv, čemu treba dodati da je takva i politika koju vodi bosanskohercegovački srpski nacionalni pokret, jer je nastao “konstituisanjem nacije nezavisno od države koja bi činila njen relevantni okvir, kao i njenim primarnim baziranjem na prednacionalnim elementima”. Istovremeno, takva politika se pojavljuje i kao mogućnost oponiranja pokušaju uvođenja oficijelne ideologije bošnjaštva, nauštrb uznapredovaloj kolektivnoj svijesti o srpskom nacionalnom zajedništvu. Autonomija, kao prelazno stanje ka ostvarenju nacionalnog jedinstva, zaista je usvojena kao prva stepenica ka konačnom političkom cilju.

Pozivanje na autonomiju i saradnja sa muslimanskim vođstvom svoju predistoriju ima u ustanku 1875-1878, a kojem je takođe prethodilo tajno organizovanje grupica i mreže povjerljivih ljudi, većinom trgovaca, još od tridesetih godina 19. stoljeća. “Preko tih organizacija pokret bosanskog stanovništva prestao je biti samo bosanska stvar. On se vezao za opšti srpski nacionalni pokret,” koji je bio u znaku nužnog provođenja “ideje izmirenja sa bosanskim muslimanima”, s obzirom na početni postulat politike – da su Bosna i Hercegovina srpske zemlje i da su muslimani Srbi islamske vjere, a da sve stanovništvo pokrajina govori jedan, srpski jezik. Ovakav stav je imao svoje uporište u jednoj od devetnaestovjekovnih ideja o nastanku nacije – ideji da je jezik duša, odnosno osnov nacije i da svi koji govore jedan jezik pripadaju jednoj nacionalnoj grupi. Njeni nosioci i propagatori u Bosni i Hercegovini bili su trgovci, članovi tajnih društava, vođe ustanaka i autonomne borbe, isti oni koji su svoj socijalni status dijelili sa muslimanskim vođstvom. Možda bi se moglo reći da su ova vođstva tada predstavljala dvije porijeklom različite, ali ipak moćne “finansijske oligarhije” – s jedne strane srpska trgovačka i veleposjednička, a s druge strane muslimanska veleposjednička “oligarhija”. Oni, poštujući taj svoj status – ekonomski, ali rukovođeni i posebnim političkim interesima, koji je sa dolaskom austrougarske vlasti bio ugrožen, nisu bili u toj mjeri opterećeni religioznom podjelom, koja bi ih upućivala na religioznu netrpeljivost. Iz tih mnogostrukih zajedničkih interesa, a zanemarujući agrarni problem koji bi ih razdvajao, ta je saradnja bila prirodan, razvojni put ove politke, a srpski trgovci su i tako već od svojih sunarodnika bili okarakterisani kao “jedna kasta ljudi, koja se izbila iz mase naroda i skupila u varoši oko turaka, te s njima u dosluku i ortakluku, robi i otima od naroda i poslednju rajcaru.” Ova činjenica o motivima i djelovanju prvog srpskog vođstva nacionalnog pokreta predstavlja značajno mjesto u razumijevanju identiteta Bosne i Hercegovine.

Mićo Ljubibratić, jedan od vođa hercegovačkog ustanka, veliki pobornik saradnje sa muslimanima, za njih predviđa jednak broj mjesta u svojim zahtjevima za zajedničkom bosanskom vladom, smatrajući da oni trebaju tražiti “da Švaba izađe iz Ercegovine i Bosne […] da Bosna, Ercegovina i Novopazarski Sandžak postanu autonomna država kojom će upravljati sinovi Bosne, Ercegovine i Novopazarskog Sandžaka, a da se plaća sultanu godišnji danak”. Na drugoj strani zemlje bosanske ustaničke vođe proglašavaju jedinstvo sa Srbijom 1876. godine, da bi sljedeće godine izrazile politički realizam, tražeći slobodu i samoupravu za bosanski narod, ali i dalje se ne odričući težnji i prava za postizanjem srpskog nacionalnog ujedinjenja. Početkom marta 1878. godine 450 članova ustanka iz Bosne održali su narodnu skupštinu na kojoj su ponovili iste zahtjeve, protestujući protiv odredbi Sanstefanskog mira, navodeći na kraju da ”...mi Bošnjaci uvređeni uveliko cvilimo!”**,** kao što će identične zahtjeve ponoviti u Memorandumu upućenom Berlinskom kongresu, koji te zahtjeve nije uopšte uzeo u razmatranje. Treba naglasiti da i pored pokušaja da se ustanak i zahtjevi ujedine na cijelom prostoru Bosne i Hercegovine do zajedničkih akcija hercegovačkih i bosanskih ustanika nije došlo. Teritorijalni je identitet, uz nacionalni, kod učesnika ustanka bio i dalje dominantan, pa se u tom smislu pojam Bosne i Hercegovine kao zajednice dviju pokrajina i ne spominje. Osim toga, iskazane razlike u tretiranju autonomije Bosne i Hercegovine ne potiru ono što im je zajedničko, a to je javni otpor protiv moguće okupacije Austro-Ugarske i vizija ujedinjenja sa Srbijom, kada se za to steknu politički uslovi.

Jedan od prvih koji u svom radu i istupanju koristi sintagmu Bosna i Hercegovina je Vaso Pelagić (1838-1899). On predlaže ovakvo rješenje: “...molimo vas i sve poštene ljude, u ime pravde i slobode, u ime mira i napretka, da odvažno podejstvujete kod vaših vlada da se Bosna i Hercegovina što prije oslobode austrijske okupacije, i da se narodu ostavi sloboda organizirati svoju državu prema svojoj potrebi ili, bar, da ove dvije nerazdvojne provincije sa okrugom Novopazarskim obrazuju jednu avtonomnu slobodnu državu, kao što je bila Istočna Rumelija. [...] Docnije, pod autonomnom upravom neka narod plebiscitom riješi s kojom državom hoće da se ujedini Bosna i Hercegovina”. Ovakvu viziju za Bosnu i Hercegovinu Pelagić obrazlaže na sljedeći način: ”...Urede li se Bosna i Hercegovina prema stvarnim potrebama narodnim onda se možemo nadati miru u ovim krajevima, i nikakve agitacije sa strane neće moći da dignu narod na oružje, jer narod hoće slobode i blagostanja, a ne Stevanove, Zvonimirove i Dušanove krune”. Osim toga, svjestan da seljaštvo nosi ustanak, navodi i sljedeći argument: “Za panslavizam težak bosanski ne bi dao ni svoje kokoši, a kamoli koju veću žrtvu činio, kao što je činio za oslobođenje i srećniji život”.

U ustanku 1882. ponovljeni su zahtjevi za autonomijom, u saradnji sa muslimanskim vođama, pri čemu je zajedništvo proklamovano motom - “Za krst časni i vjeru Muhamedovu!”, razumljivim svakom učesniku ustanka. Držeći se tih osnova, autonomije i povremene međusobne saradnje, dva vođstva u ustancima poražena silom, oko granice vijekovimâ su tokom svoje borbe za vjersko-prosvjetnu samoupravu i vakufsko-mearifsku autonomiju i dalje sa promjenjivim intenzitetom sarađivali. Mada nije imao svoju praktičnu i uspješnu završnicu, čije razloge treba tražiti i van Bosne i Hercegovine, treba reći da iz tog vremena (1900) potiče i Nacrt ugovora među Srbima pravoslavne i muslimanske vjere u Bosni i Hercegovini, koji sadrži zahtjeve o autonomnom statusu. Ipak, organizovano formiranje grupe, koja je vodila borbu za crkveno-školsku autonomiju, bio je prvi vid političke borbe u austrougarskom periodu i kroz nju su iskazani u suštini politički interesi, odnosno srpski nacionalni pokret je tokom nje naučio da se identifikuje na nacionalno-političkom, a ne isključivo na religioznom fonu. Potaknuta tom promjenom, austrougarska vlada nakon trećeg memoranduma 1900. godine “ističe da srpska opozicija želi nacionalnu državu u kojoj bi vođstvo pokreta imalo vlast”. Na taj način je religiozni/nacionalni identitet postao politički faktor, sa mogućnošću njegove instrumentalizacije u političke svrhe.

Politička škola koju su tokom autonomne borbe prošli bila je značajna za vođstvo i na osnovu nje lakše su uplovili u političke borbe koje su slijedile nakon osnivanja političkih stranaka. Srpska narodna organizacija (1907) nije u svoju politiku unijela ništa novo u pogledu na autonomiju Bosne i Hercegovine, te je i dalje podržavala ovaj kurs u svojoj politici. Sama aneksija potakla je i na zajednički Proglas sa muslimanskim prvacima objavljen 13.oktobra u ”Pester Lloydu”, u kojem je, u obraćanju “narodu u Bosni i Hercegovini”, naglašeno da se od borbe za autonomiju ne odustaje. Međutim, nakon
aneksije muslimanski političari su napustili politiku opozicije prema vladi i koncepciju autonomije Bosne i Hercegovine, te je srpska strana ostala bez
političkog partnera. Ipak, na sastanku upriličenom 7. januara 1909. godine u svrhu ustavne ankete okupljeni članovi SNO-a su opet podržali autonomno uređenje Bosne i Hercegovine, a isti stav su zadržale i sve tri frakcije Srpske narodne organizacije, formirane već nakon careve Uredbe 1905. Formirane su grupe okupljene oko listova: Srpska riječ (G. Jeftanović, V. Šola i M. Srškić) Narod (K. Kujundžić, N. Stojanović i V. Grđić) i Otadžbina (P. Kočić i Ž. Nježić) Navedeni članovi ovih frakcija jesu one ličnosti koje će nakon predstojećeg rata imati glavnu riječ u vođenju srpske bosanskohercegovačke politike. Jedan, koji to nije dočekao, Petar Kočić, mada optuživan da su mu “noge u Bosni a glava u Srbiji”, bio je stanovišta: “I Bosna i Hercegovina treba da postanu samostalna upravna oblast sa svima obilježjima države, čuvajući svoju
jedinstvenost i istorijsko-političku individualnost.” Iste stavove je zastupao i
Nikola Stojanović, naglašavajući autonomno uređenje Bosne i Hercegovine kao jedinstvenog i nedjeljivog entiteta. Sa svojim stavom o autonomiji srpska građanska politika u Bosni i Hercegovini udaljila se i od srpske politike u Monarhiji,
predvođene Srpskom samostalnom strankom u Hrvatskoj, koja je bila za trijalizam, a koju su u Bosanskom saboru podržavali provladini ljudi advokat dr Danilo Dimović i ljekar dr Milan Jojkić.

Političke nesuglasice, kako u srpskom taboru tako i među nacionalnim grupama, u Saboru su nekoliko godina poslije dodatno zakomplikovali i pojačalidrugi događaji - Balkanski ratovi, uvođenje vanrednih mjera (raspuštena
su i suspendovana sva srpska društva i organizacije) povodom Skadarske krize, te ukidanje rada Sabora 3. maja 1913. Ova dešavanja, politička kretanja među Južnim Slovenima, opijenost srpskog naroda uspjesima Srbije i Crne Gore, kao i sve izrazitije opredjeljenje omladine, i ne samo nje, za jugoslovensku ideju vodili su i srpske političare tome da sačekaju rasplet koji će donijeti 1918. godina. Autonomna politika u nastupajućem periodu više neće biti u fokusu njihovog razmišljanja, niti političkog djelovanja.

Uz sve do sada navedene izjave i akta opredjeljenja za autonomiju Bosne i Hercegovine, a podrazumijevajući snagu religijskog i nacionalnog identiteta, mora se podvući i onaj teritorijalni identitet, lojalnost spram svoje zavičajnosti, “uže otadžbine”, Bosne ili Hercegovine. Mada se naklonost i osjećanje privrženosti ne mogu direktno iščitati iz zvaničnih političkih spisa, ona se redovno pojavljuju u mnogim drugim tekstovima srpskih nacionalnih pregalaca. Ovako tu privrženost Bosni i saosjećajnost prema njoj izriče Vaso Pelagić: “Bosna ponosna”, “plodorodna Bosna”, “majušna Bosna,” “junačnija Bosna”,gdje “Bosanci su se pokazali kao drugi Kartaginci”, sebe nazivajući “sinom Bosne”,79 radeći na boljitku Bosne kao jedan od “poštenih sinova ponosne Bosne i Hercegovine” i braneći “državicu bosansko-hercegovačku”. Sličnim riječima progovara i Petar Kočić. “Mi, rođena djeca ove naše dobrosretne majke zemlje” (vidimo) “u ovoj dobroćudnoj zemljici”, “u ovoj žalosnoj zemlji ... u ovoj pometenoj zemlji gdje se kojekakve beskičmene šuše busaju u prsa, stavljajući se sa beskrajno komičnom pozom na neko vrhovno nacionalno gledište, u nečasnoj namjeri da obmanu se i pod sobom i okolo sebe.” “To nas, kao stare i dobre Bošnjane mora boljeti”, te brinući se za “svoju nesrećnu i potištenu domovinu”, “ja kao dobri Bošnjanin apelujem na sve one koji iskreno ljube ovu zemlju” i osjećaju “sav jad i čemer, tugu sinju i nevolju ljutu moje uže podmuklo zarobljene i pritisnute Otadžbine” da iskažu patronatski odnos
“prema mojoj ojađenoj zemlji” pozivajući ih na “svijetlu i uzvišenu službu zemlji i narodu”.

Istovremeno, njihov se nacionalni identitet time ne poništava, već jasno iskazuje. “Sinovi Bosne i Srpstva nek produže moj posao, neka me zamijene, a ja hoću da stupim u borbu protivu krvopija narodnih, pa ma mjesto vladičanstva dobio vješala ...” To su riječi koje ostavlja u amanet Pelagić, a Kočić u svom pismu ocu poručuje da sve “ono što je u meni najsvetije bilo, je i biće, dok sam živ. Ta moja svetinja jeste: na prvom mestu oslobođenje moje domovine i ujedinjenje raskomadanog srpstva”.

Ovim se potvrđuju teorije koje ističu složenu strukturu identitetâ, ističu da su pogrešne predodžbe o stalnim, jednoznačnim i isključivim identitetima i naročito naglašavaju istovremenost postojanja više identitetâ.

Tokom Prvog svjetskog rata autonomija nije više bila primarni politički cilj kao do tada, ali je posebnost Bosne i Hercegovine kod srpskog vođstva, mada različito sagledavana kod pojedinih političara, bila i dalje prisutna.

U Jugoslovenskom odboru iz Bosne i Hercegovine našla su se dva ”narodovca” - Dušan Vasiljević i Nikola Stojanović, te Milan Srškić, koji su možda najjače osjećali prelamanje vlastitog nacionalnog i teritorijalnog identiteta sa novim jugoslovenskim na vidiku i sa ulogom Bosne i Hercegovine u budućoj državi. “Mi Srbi Bosanski i Hercegovci (jedini Srbi u početku, članovi JO,
[...] kao i svi ostali naši saplemenici zaneseni opštim patrijotskim poletom, bili smo bezuslovne pristalice jugoslovenskog pokreta, a imali smo i jedan specijalan razlog da to budemo: Bosna i Hercegovina su geografski centrum projektovane Jugoslavije, pa mi nismo mogli dozvoliti da bosanski problem bude odvojeno srpski ili hrvatski da se eventualno Bosna cepa, [...] i naš je lokalni interes, dakle zahtevao da idemo do kraja u odbrani teze Jugoslovenstva,
nedozvoljavajući nikakvu diskusiju o tome čija je Bosna i Hercegovina, da li je srpska ili hrvatska. Smatrali smo, pored toga, za dužnost da, služeći lojalno jugoslovenskoj tezi, zadržimo za budućnost Bosne i Hercegovine jednu posredničku ulogu u eventualnom sporu između srbijanske i hrvaćanske koncepcije o državi”, riječi su člana JO dr Nikole Stojanovića, ali su i drugi
savremenici imali potrebu da ostave ocjenu njihove nezavidne pozicije i stavova. Neslaganja je bilo i u odnosu bosanskih Srba sa Nikolom Pašićem, naročito kada ovi nisu pristali da izdvoje bosansko pitanje kao posebno međunarodno,nego samo u sklopu rješavanja cjelokupnog jugoslovenskog pitanja.

Istovremeno, u Bosnu i Hercegovinu su stizali političari iz Monarhije da izvide političko raspoloženje. Septembra 1917. godine Antun Korošec se u Sarajevu sastao, između ostalih (M. Jojkić, V. Andrić, R. Hadžidamjanović), i sa mitropolitom Leticom, koji je imao svoje ideje o budućnosti Bosne i Hercegovine. Izvještaj grofa Tise iz septembra 1918. godine govorio je da se i u Sarajevu formirala snažna jugoslovenska grupa, koja se sastojala od srpskih i hrvatskih političara koji su Memorandumom od 21. septembra 1918. istakli potpunu saglasnost naroda u Bosni i Hercegovini sa ostalim jugoslovenskimnarodima i odbili prisajedinjenje Ugarskoj. Srpski i hrvatski političari iz Bosne i Hercegovine prisustvovali su sastanku u Zagrebu 2. marta 1918, kada je izraženo načelo nacionalnog samoopredjeljenja i tražena ”na demokratskim temeljima uređena država Slovenaca, Hrvata i Srba”. Deklaracijom od 19. oktobra Narodno vijeće je izjavilo da je na osnovu punomoći svih stranaka preuzelo u svoje ruke vođenje narodne politike i postavljen je zahtjev o ujedinjenju Jugoslovena u zasebnu državu i njihovom zastupanju na mirovnoj konferenciji.

Sa 1918. godinom završava se jedna faza u politici srpskog nacionalnog i političkog vođstva u Bosni i Hercegovini. Autonomija, kao moguća opcija, potpuno nestaje iz njihove percepcije. Nakon ove granične godine i obrazovanja Kraljevine ona je potpuno isljučena iz političkih ciljeva, čak postoji izričiti otpor prema mogućnosti da se možda politički ili administrativno uspostavi.

Negiranje bosanskohercegovačke političke posebnosti karakteriše čitavo međuratno razdoblje, pa tako iskazani stavovi srpskog vođstva prema formativnim događajima ovog perioda (1918. – godina ujedinjenja, 1924. – ukidanje pokrajinske autonomije, 1939. – Sporazum Cvetković–Maček) ilustrativno to pokazuju.

Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca ovako je prokomentarisano u radikalskoj Srpskoj riječi:

*“Ovaj veliki dan došao je, zahvaljujući nadčovječanskim žrtvama naše majke Srbije, koja nas je oslobodila. Mi smo slobodni. Slobodu nam je donio bijeli orao i mi treba da se pokažemo dostojni te slobode. Ono što je junačka i nepobjediva srpska vojska izvojštila krvlju svojih najboljih sinova mi treba da iskoristimo i da kulturno i ekonomski podignemo srpski narod. […] Tražimo da se stvori jaka centralna vlada u Beogradu, koja će energično pobijati sve autonomističke’ (čitaj frankovačke) zahtjeve. Za nas je Beograd kulturno i političko središte bilo uvijek pa i danas je. Samo jaka, centralna vlada, osnovana na načelu demokratskom može da unaprijedi našu domovinu.”*
U tekstu Jedan istoriski dan istog radikalskog lista može se naći istovjetan stav, a izrečen je povodom ukidanja Pokrajinske uprave za Bosnu i Hercegovinu:

*“Dne 25. o.m. izvršena je potpuno likvidacija pokr. uprave za BiH. Od toga dana preuzeli su dodeljenu im vlast po oblastima ovih pokrajina veliki župani i tim je danom izvršen onaj vekovima očekivani akt ujedinjenja Bosne i Hercegovine sa majkom Srbijom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Tim je danom porušen ipak nakon punih pet godina iza Oslobođenja onaj*kineski zid, koji je srpski narod ovih pokrajina rastavljao od njegove braće preko Drine, Save i Dunava. Tim su danom pale u vodu i sve one težnje naših separatista, autonomista i federalista, jer se našoj velikoj Otadžbini dao centralistički oblik, oblik jedinstvene države koja seže od Triglava do Đevđelije. Taj istoriski dan naročito je važan za nas Srbe u Bosni i Hercegovini, jer je njegovim svitanjem došlo ono toliko vekova željkovano ujedinjenje Srpstva. Danas su pale sve one prepreke, koje su nas razgrađivale, odvajale. Danas smo postali potpuno svoji i prava braća, koja vekovima čeznuše za toplim bratskim zagrljajem. I taj veliki i svetli dan u istoriji našeg naroda biće urezan zlatnim slovima, on će da bude ona sveta nevidljiva kopča naših srca i naše ljubavi, a naše zavetne misli vidni i sveti poklič njinog rođenja, njenog ostvarenja!”
Sporazum Cvetković–Maček prouzrokovao je buru reakcija u cijeloj državi, a u prvom redu pokret muslimana za autonomiju Bosne i Hercegovine. Izričito se protiveći ovoj političkoj opciji, radikali će, između ostalog, izreći:

“Braćo Srbi, bez razlike partije, svi na okup pod jednu zastavu, jer samo tako mogu Srbi u državnom životu Jugoslavije doći do onoga izražaja na koji imaju prava po svojim moralnim i intelektualnim sposobnostima, po svom kulturnom progresu, kao i po svojim velikim žrtvama koje su dali za bolju sudbinu i slobodu svih Srba i Hrvata i Slovenaca, i za stvaranje današnje velike i moćne Jugoslavije. Svi na okup, u borbu protiv svih koji hoće da kroz Bosnu i Hercegovinu povuku granicu između Srba i Hrvata, u borbu protiv onih koji hoće da Drina opet bude granica između Bosne i Srbije. Živela Jugoslavija! Živeo Kralj!”
Iste godine u svojoj brošuri Zašto smo protiv granice na Drini i protiv cepanja Bosne i Hercegovine dr Branko Kaluđerčić  će napisati:

*Politika Srbije koju je ona u toj nameri vodila kroz jedno celo stoleće prema Austro-Ugarskoj, može se okarakterisati sa dve reči, kao Politika Bosne. Svi prirodni putevi, sve doline bosanskih reka, tekle su prema Savi i Dunavu, prema Beogradu, koji je kao veliki magnet privlačio i okupljao sve zdrave narodne snage Bosne i Hercegovine.*”
Nešto ranije, gatački narodni poslanik Risto Grđić, govoreći o prilikama u Bosni i Hercegovini i o “besmislenom rušenju autoriteta kod nas”, pita:

*“Zar Bosna i Hercegovina, kojima je Berlinski kongres odredio sudbinu a baron Filipović omeđio granice, zar je to za nas pretstavljalo riješenje naših nacionalnih ideala? I zar to riješenje, koje nam je tuđin nametnuo, ikada može za nas pretstavljati svetinju i osnov uređenja našeg nacionalnog i državnog života.”*
Ovakav stav prema Bosni i Hercegovini direktna je posljedica uspostavljanja Kraljevine SHS/J, u kojoj je srpska nacionalna zajednica oživotvorila svoj religijsko-nacionalni i državni okvir, ostvarila nacionalnu integraciju, pa su ostali identiteti za srpske stranke, a među njima i uži, teritorijalni – pripadnost Bosni i Hercegovini – pali u drugi plan. I mada je sāmo vođstvo uoči proglašenja ujedinjenja, i pored akcija širom Bosne i Hercegovine koje su ne samo u ime srpskog naroda u BiH već u ime cjelokupnog stanovništva “bez obzira na vjeru i pleme” proglašavale ujedinjenje sa Srbijom, iz obzira prema ostalim članovima Narodne vlade bilo suzdržano i nije insistiralo na direktnom prisajedinjenju Srbiji, očigledno je bilo da su sa prvodecembarskim aktom 1918. godine nacionalni ciljevi bili ispunjeni.

Snaga nacionalnog identiteta koja poriče sve granice, pa i one Bosne i Hercegovine, i koja nije u vremenu kada je srpski nacionalni korpus ostvario svoje nacionalno zaokruženje u jednoj državi više vidjela svrhu zalaganja za neki vid autonomije kao politički cilj, jedan je od razloga za navedeno držanje prema “užoj domovini”. Primat nacionalnog identiteta, sa religioznom utemeljenošću, održao se, a njegov kontinuitet nanovo se potvrdio kao najotporniji, natkriljujući sve ostale identitete, čak je i snažio u novoj državi, a naročito u Bosni i Hercegovini, u kojoj su se na najekstremniji način prelamali svi politički i nacionalni sukobi u državi, dodatno opterećeni i narastajućim zahtjevima hrvatske i muslimanske novoformirane i osnažene nacionalne opcije. Sva tri nacionalna identiteta bila su u stanju da u punoj snazi mobilišu svoj religijsko-nacionalni korpus.

Sljedeći razlog za ovakav stav prema Bosni i Hercegovini je generacijska i strukturalna smjena srpske političke elite. Srpsku politiku više ne vode izrazito bogati pojedinci, samostalni od vlasti, kao što su to do 1918. godine u velikoj mjeri bili i sa ekonomskim interesom koji bi ih vodio unapređivanju ekonomskih i socijalnih pretpostavki i time ih bar interesom vezivao s elitom druga dva naroda unutar Bosne i Hercegovine. Novu srpsku nacionalnu “elitu”, koja u stvari to više nije, ne sačinjavaju ekonomski samostalni političari, nego državni činovnici koji dobrovoljno predaju svoje nacionalno vođstvo u nacionalni, srpski centar, ujedno i centar nove države. Makar se u mnogim potezima s nacionalnim centrom i ne slagali, a čiji je zahtjev išao za centralizacijom države, ali i u velikoj mjeri za real-politikom “mirne Bosne” i dogovora
političkih vođstava unutar nje, ipak je bezuvjetna odanost, ali i uslovljenost pozicije pojedinaca na političkoj hijerarhijskoj ljestvici bio odlučujući za gubitak političke orijentacije i realno sagledavanje istinske pozicije unutar nove države. Pritisnuti zavisnom, drugostepenom provincijalnom ulogom u političkom životu i zahtjevima centra sa jedne strane i zahtjevima glasačkog tijela sa druge strane oni su se u nemoći grčevito držali nacionalne koncepcije.

Razumijevanje snage iskazane kolektivne privrženosti nacionalnim i nauštrb anacionalnim i nadnacionalnim identitetima može se naći i u narednoj činjenici koju smatramo veoma bitnom, čak i dominantnom u ovoj promjeni odnosa prema Bosni i Hercegovini, a to je ulazak seljaštva u politiku, ostvaren putem prava glasa. Očekivanja srpskog seljaka u novoj državi koju vodi
“srpski kralj” i “srpska dinastija” bila su jako velika i on istovremeno računa na srpskog političara iz Bosne i Hercegovine, koji treba da sprovodi “srpsku politiku” i radi na poboljšanju njegovog ekonomskog položaja. Svako spominjanje autonomije Bosne i Hercegovine njega podsjeća na stari socijalni status i na mogućnost ponovne ekonomske zavisnosti. Seljak, taj “najzdraviji” dio nacionalnog tijela, 1918. godine postaje značajna socijalna sila u društvu,
glasačka mašina, te je tako došlo do toga da se u novoj državi sa demokratizacijom društva izgubio čitav spektar njenog modernog značenja, jer se narod pri ostvarenju demokratskih prava tokom ovog perioda iscrpljivao u “borbi za pravo nacije na slobodu”. Ova činjenica  je, takođe, vrlo značajna u razumijevanju nesamostalnosti političkog djelovanja srpskog političkog vođstva u Bosni i Hercegovini i u tom smislu, nezaobilazno je ponuditi moguće obrazloženje – a to je da se politička ideologija svakog nacionalnog pokreta, pa i srpskog zasniva na kulturnoj baštini donjih slojeva stanovništva.

A njome, u prvom redu, dominiraju religijska i epska tradicija. Oslonjenost na religijske osnove, s obzirom na dugovremenu socijalnu zavisnost i podložnost hrišćanskog stanovništva, njenu ritualnu praksu i njen simbolički jezik, bile su integrativni elemenat vjerske zajednice i temelj opstanka identiteta, svijesti o zajedničkoj pripadnosti. S druge strane, epska narodna
pjesma, usmena narodna književnost, čija je karakteristika i njegovanje religijskih, tradicionalnih i kolektivističkih vrijednosti, onih koje su izdržale iskušenje vremena, održava svijest o solidarnosti i narodnom jedinstvu. Držeći se tih zacrtanih puteva, seljak je osnovni čuvar ideje o srednjovjekovnoj srpskoj državi, nosilac konstruisane mitologizacije srpske prošlosti, njenog stradanja i herojstva. Njegov konzervativizam utvrđuje osnove tradicionalnog društva uz koje ide i negativan stav prema novim društvenim strujanjima, te pretpostavljanje
religioznosti svjetovnim interesima. Ove karakteristike kulturne tradicije istovremeno ojačavaju nacionalnu homogenizaciju, utvrđuju kolektivne ciljeve i proizvode strah od mogućeg gubitka prilikom modernizacije društva, a u slučaju stvaranja Kraljevine – od mogućeg gubitka u procesima državne integracije.

Ovakav tip religiozno i epsko orijentisane svijesti rezultat je tradicionalističkog, nerazvijenog društva u kome je očigledan nedostatak sekularnih osnova za političku mobilizaciju. Ali, na kraju, uzrok su činjenice da “političke elite, ako žele održati pozicije moći, moraju svoje djelovanje usmjerivati prema tim vrijednostima i uzeti ih u zaštitu.” Ovim se u osnovi problematizuje struktura srpske elite u Bosni i Hercegovini i njeno političko djelovanje i postavlja pitanje da li je u međuratnom periodu taj socijalni stratum, pored toga što je bio nosilac ideje nacionalnog jedinstva, bio i nosilac progresa ili je, što će prije biti, “religiozno uslovljena kutura postala opšte ideološko vodstvo za savremenu politiku.”  Očigledno je da je nedostatak kulturne dimenzije i liberalnih ideja, i pored školovanja na evropskim univerzitetima, uz sačuvani tradicionalni mentalitet, bila karakteristika bosanskohercegovačke srpske elite. Postavši odgovorna seljačkoj populaciji108 nakon 1918. godine, a ispunjena vlastitom konzervativnošću, oportunizmom i lojalnošću svom socijalnom
i političkom statusu, ona u dodvoravanju svojoj glasačkoj bazi ne bez svoje volje prihvata stazu koju u donjim slojevima karakteriše “nedostatak demokratske tradicije u nacionalnoj prošlosti.” Na toj stazi, kojom zajedno ide sa seljaštvom,109 sada zajednički osnaženi nacionalnim jedinstvom, bilo je malo prostora za neki drugi identitet osim nacionalnog.

\*\*\*

Nacionalni identiteti koji poriču teritorijalne granice, pa i srpski nacionalni identitet u razmatranom periodu, bili su moćniji i natkriljujući nad identitetom Bosne i Hercegovine kao teritorijalne konstrukcije višenacionalnog zajedništva. Identitet Bosne i Hercegovine kao državno-pravni okvir nije očigledno imao specifično mjesto u formiranju srpskog nacionalnog identiteta, on je postao faktor nezavisan od već postojećeg nacionalnog.

Bosanskohercegovačka istorijska politička praksa pokazuje da izgradnje lojalnosti prema državnosti Bosne i Hercegovine do 1941. godine nije bilo, pri čemu se misli na plansku političku (demokratsku), socijalnu, kulturnu i obrazovanu sistematsku akciju koja bi bila natkriljujuća nad već postojećim snažnim religioznim i nacionalnim identitetima. U navedenom vremenskom
periodu, a kratkom istorijskom vremenu, ne može se naći sistematskog napora ni izgrađenog jezika simboličke prakse koji bi iznutra osnažili bosanskohercegovačku individualnost i učinili višenacionalni kolektivni identitet stabilnom kategorijom.

”BOSNIA AND HERZEGOVINA CAN NEITHER LIVE NOR DIE”

SITUATING THE IDENTITY OF BOSNIA AND HERZEGOVINA WITH

THE BOSNIAN-HERZEGOVINIAN SERBS (UNTIL 1941)

(Summary)

Considering the longevity of the religious identity which was the basis of Serb national identity, the position of identity of Bosnia and Herzegovina, as one unique territorial, political, state and legal, administrative unit, in the imagined hierarchy of identities did not assume a prominent position in the mentioned period. Political requests for autonomy of Bosnia and Herzegovina at one time were only a phase in the struggle for national integration. The
reason for this is the fact that Bosnia and Herzegovina as a state, political and territorial unity did not have a specific place in the formation of Serb national identity, and that the political practice in the mentioned timeframe shows that there was no planned political action nor will to strengthen the identity of Bosnia and Herzegovina as a multinational collective identity over the existing religious and national identities.

1. ↑ Naslov je osmišljen kao modifikovana parafraza iz izvještaja poslanika Forgača upućenog
baronu Erentalu iz Beograda 27. oktobra 1908. u kojem opisuje atmosferu u Srbiji nakon
proglašenja aneksije 1908. godine (“Srbija ne može ni da živi ni da umre”), Österreich-Ungarns
Aussenpolitik, I, str. 318. – prema: Milorad Ekmečić, Aneksija Bosne i Hercegovine
1908. i istorijske posledice, Naučni skup posvećen 80. godišnjici aneksije Bosne i Hercegovine,
Posebna izdanja ANUBiH, XCIX, Odjeljenje društvenih nauka, knj. 29, Sarajevo, 1991,
2. ↑ ”Karakteristično je da se pravoslavni Srbin, ma u kakvoj god divljini i pustoši odrastao, smatra živim članom crkve, prati bogosluženje i razume ga. Ova vrlo utešna pojava neobično je značajna, osobito kad imamo u vidu položaj u kome se pravoslavna crkva i njena pastva nalaze pod turskom i grčkom vlašću”. Vidi: Aleksandar Giljferding, “U Mostaru 1857”, Knjiga o Mostaru, Beograd, 1998, 30.
3. ↑ Sandra Prlenda, “Odnos između nacije i religije u hrvatskim nacionalnim ideologijama”, u: Thomas Bremer (ur.) Religija, društvo i politika. Kontroverzna tumačenja i približavanja,
Bonn, 2002.
4. ↑ Bojan Aleksov, “Viđenje verskih preobraćenja u formiranju srpske nacionalne svesti”, u: Thomas Bremer (ur.) Religija, društvo i politika. Kontroverzna tumačenja i približavanja,
Bonn, 2002, 143, 166.
5. ↑ “Bio je to svet koji je imao svoje mišljenje i pevanje, poseban način svakidašnjeg života, svoje vrline i poroke, čudnu bliskost u ponašanju i pored svoje pripadnosti raznim verama i etničkim grupama. ... posredstvom pera pripovedača, kad je već bio na zaranku, taj svet je zapamćen kao dekadentan, obuzet truljenjem. [...] Levant i njegova kultura sačuvani su od zaborava, ali je do svesti baštinika stigla samo njihova pozna slika. [...] stanovnici balkanskih gradova postajali su, istovremeno, jedni drugima bliski i jedni na druge nalik. Iskazivali su to u onim trenucima kad bi naišla nevolja, ili kada nikakve nužde i prinude nije bilo, pa bi jedni druge snishodljivo oslovljavali, otvarali svoje riznice mudrosti i prepuštali se slatkorečivosti. To nije bio samo izraz ravnoteže interesa, koji su im, bar donekle, ipak bili zajednički, nego i konačno priznanje, do koga je ponekad ipak moralo doći, da uprkos svemu ipak pripadaju istom svetu i njegovim glavnim duhovnim osobenostima.” Vidi: Radovan Samardžić, Ideje za srpsku istoriju, Beograd, 1989, 79, 85.
6. ↑ Prvi sistematski rad na promovisanju ideje srpskog zajedništva potekao je iz Srbije, uobličen mrežom agenata, organizovanom od Ilije Garašanina, tadašnjeg ministra unutrašnjih poslova,čemu se kasnije pridružilo djelovanje prvih nacionalno svjesnih učitelja i trgovaca, crkveno-školskih opština, aktivnost srpskih škola osnovanih još tokom pedesetih godina XIX stoljeća, obrazovanih studenata, te dolazak štampe iz Srbije. Sve jasniji nacionalni iskazi mogli su se čuti već na proslavi Sv. Save (uspostavljenoj još 1851. godine), u Sarajevu 1860. godine “naše slavno otačestvo Srbija, mi srpski narod, mi smo dužni da učimo jer je to našim starim Srbima zavještao naš prosvetitelj sveti Savo”. U: Ibrahim Tepić, Bosna i Hercegovina u ruskim izvorima (1856- 1878), Sarajevo, 204
7. ↑ Sarajevski Srbi su 1863. godine osnovali društvo koje se brinulo da iskorjenjuje podrugljivo ime Vlah, a da uvodi ime Srbin. Članovi ovog društva izlazili su na sarajevske carine i dočekujući seljake, objašnjavali im da treba da se zovu Srbi, a ne rišćani. U: Vl. Skarić, “Od 1850. godine Sarajevo je opet vezirska rezidencija”, Izabrana djela, knj. I, 246. U Tuzli se oko ”Srpske kafane” formira nacionalna grupa koja će se uskoro prozvati ”pelagićevcima” i koja će zastupati njegove ideje. U: Dragiša Trifković, “Djelovanje grupe pelagićevaca u Tuzli”, Tuzla u radničkom pokretu i revoluciji, Tuzla, 1984, 75.
8. ↑ Više o tome vidjeti u: Božo Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo, 1982.
9. ↑ U Banja Luci Vaso Pelagić je već 1868. godine osnovao Srpsku čitaonicu. Vidi: Mitar
Papić, “O razvoju školstva u Banjoj Luci u XIX i prvoj polovini XX stoljeća”, Banja Luka u novijoj istoriji (1878-1945), Sarajevo, 1978, 59.
10. ↑ “U srednjoj školi opažamo bujan nacionalni život. 1895. godine osnovano je na sarajevskoj
gimnaziji prvo tajno udruženje u BiH. Ono je pokrenulo i svoj litografisani časopis ‘Srpska svijest’ List je bio revolucionaran i pozivao u borbu protiv Austro-Ugarske. Iz sarajevske gimnazije pokret se raširio i u ostale srednje škole u Bosni. […] Za desetak godina stupiće članovi ‘Srpske svijesti’ u javni život i povešće žestoku borbu protiv monarhije.” Ante Malbaša, Hrvatski i srpski nacionalni problem u Bosni za vrijeme režima Benjamina Kallaya, (1882- 1896), Osijek, 1940, 60.
11. ↑ Srpska narodna organizacija, prva politička partija srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, okupljena oko lista “Srpska riječ”, osnovana je na Mitrovdanskoj skupštini u Sarajevu 27-31. oktobra (10-14. novembra) 1907. godine. Kasnije će se ova grupa politički podijeliti i novoformirane
struje će osnivati vlastite stranačke listove
12. ↑ “U srpskom slučaju i nacionalno ime je trebalo da se rasprostre (u zavisnosti od političke
potrebe), do granica vjere i jezika – koje nikada nisu mogle biti jasno obilježene.” Olivera Milosavljević, “Odnos religiozne i nacionalne pripadnosti – ideja i realnost (primer: srpska nacija)”, u: Thomas Bremer (ur.), Religija, društvo i politika. Kontroverzna tumačenja i pribli- žavanja, Bonn, 2002, 119
13. ↑ Takav proces je i Kalaj uočio, pa je u austrijskoj delegaciji 1902. izjavio da u Bosni “konfesionalizam čini osnovu nacionalizma”, a da ime “Srbin” ili “katolik” ili “muhamedanac” označava ne samo konfesiju nego takođe i nacionalnost. Vidi: T. Kraljačić, Kalajev režim u Bosni i Hercegovini 1882-1903, Sarajevo, 1987, 278.
14. ↑ “Prostorna dimenzija društvenosti oduvijek je imala veliku važnost u konstrukciji osobnih i kolektivnih identiteta, […] Društvena konstrukcija i kontrola prostora glavni su izvori moći u svakom društvu. Ali i više od toga, prostor je čimbenik koji društvenim odnosima daje konkretni, pa čak i materijalni oblik. Simboličko shvaćanje prostora i vremena osigurava društveni okvir u kojem pojedinac stječe iskustvo o vlastitu mjestu u društvu.” Vidi: Boris Banovac, Modernitet, prostor i konstrukcija identiteta,
http://209.85.129.132/searchq=cache%3A3enZYNgKiAJ%3Awww.hsd.hr%2Frevija%2Fpdf%2F3-4-2000%2F01-Banovac.pdf+Boris+Banovac+Modernitet&hl=hr&gl=ba
“Čovjek je zarobljen svojim zavičajem. Ne toliko njegovim prostorom, ni samo vremenom
provedenim u njemu. Ne jedino jezikom, niti samo srodstvom već prije svega mentalitetom.” Vidi: Dragan K. Vukčević, Razmeđa svjetova -http://www.yurope.om/zines/republika/arhiva/97/173/173\_17.HTM 10.10.2009
15. ↑ Ovdje treba spomenuti i sljedeće svjedočenje: “Pravoslavac, za razliku od ovo dvoje (misli se na katolike i muslimane – op. a.) bi se možda vezao za širu slavensku narodnost od bosanske, ali ne posjeduju zbog toga ništa manje od onog lokalnog zavičajnog patriotizma koji je svojstven svim južnim Slavenima, osobito gorštacima. Vidio sam pravoslavne Bosance kako se, čak i u Srbiji, s ponosom pozivaju na svoje porijeklo. Postoje među Bosancima i Srbijancima one potcjenjivačke poslovice toliko svojstvene stanovnicima susjednih oblasti: ‘Treba četrdeset Bosanaca da bi se napravio je’an čovjek.’ ‘Ni od četrdeset Srbijanaca ne bi se napravio jedan Bosanac.’” Marssieu de Clerval, Putovanje u Bosnu 1855.g, Forum Bosne,
Sarajevo, br. 5, 1999, 318.
16. ↑ “Krajina je moja otadžbina, tamo sam se rodio, tamo odrastao, tamo imam kuću, tamo imam dućan, tamo mi je sestra, zet, sestrići, kći udata, tamo su mi kumovi i prijatelji; a tamo imam ovaca i goveda.” Gavro Vučković, Robstvo u slobodi ili ogledalo pravde u Bosni. U tri sveske. Napisao Gavro Vučković bjegunac. Druga Sveska. Novi Sad, Srpska narodna zadružna štamparija 1872, 65; ili “...sutra dan stignem u Petrovac u moju staru postojbinu”. – ibid. 14. Kočić, na primjer, vidi kako je “vječno nemirna i nezadovoljna knežpoljska nacija”. Petar Kočić, “Naselja srpskih zemalja. Članci, prikazi, govori”, Sabrana djela Petra Kočića, knj. III, Glas – Banja Luka, Svjetlost – Sarajevo, 1986, 151.
17. ↑ “Naš nacionalizam ne ide dalje od granice pojedinih pokrajina, kao što ni naš umni horizont
ne ide dalje od najbliže željezničke stanice. […] Regionalizam kao nužna posljedica
današnjega kulturnoga stanja, ustupiće mjesto pravom nacionalizmu, a iz toga će se razviti potpuno novi unutarnji život u srpskom narodu.” Risto Radulović, “Srednji stalež kod nas, (1910)”, Izabrani radovi, Sarajevo, 1988, 92.
18. ↑ Ali i dan-danas određene grupe formiraju klubove i društva vezana za svoju zavičajnost. U međuratnom periodu (1918-1941), npr. u Sarajevu postoje organizovana udruženja Hercegovaca, Ličana, Crnogoraca, Dubrovčana, Beograđana.
19. ↑ Mauricio Viroli, Patriotizam bez nacionalizma, http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/96/153/153-42.html
20. ↑ Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta, Beograd, 1970, 695.
21. ↑ Eugen Pusić, “Država i narod”, Erazmus, Časopis za kulturu demokracije, studeni 1993, br. 4, 9.
22. ↑ Mauricio Viroli, Patriotizam bez nacionalizma, ibid.
23. ↑ Možda je interesantno navesti i drugačiji primjer. U današnjem hrvatskom javnom i naročito političkom diskursu, na primjer, učestalo korištene riječi domoljub i domoljublje semiotički se smještaju u prostorni, ali državni identitet - domovinu i njima se daje značaj, kao i frekventnom pojmu “majke domovine” – Hrvatske. Iz ovakvih primjera može se očitatimoć jezika kao jednog od sistema moći u društvu, kao jedne od mogućnosti promocije željenih političkih usmjerenja. “Prema Kaiseru upravo konstruiranje koncepta “domovine” (homeland) ima strateško značenje u »nacionalizaciji« društvenoga (kulturnog) prostora i »teritorijalizaciji« nacije [...] Naime, upravo koncept domovine funkcionira kao glavna poveznica između sakralnih aspekata zajednice (krv i tlo) i mnogo neutralnijih, sekulariziranih projekata kao što je nacionalna država”. Željko Boneta, Boris Banovac: “Religioznost i nacionalizam na hrvatskoj periferiji – veliki scenariji za male zajednice”, Migracijske i etničke teme, god. 23, br. 3, 2007, 170.
24. ↑ Tečajem 1863. zatraži Sultan Abdul Aziz od Bosansko Hercegovačkog guvernera, da mu
u njegov dvor pošalje 10-15 odraslih prikladnih mladića iz sve tri vjere, i to onih, koji znaju
turski govoriti, da ih u svoje tjelohranitelje uvrsti, te Topal Osman paša izabere 10 muslimana,
3 pravoslavna i 3 katolika, među kojima bješe 10 bošnjaka, i 6 hercegovaca te ih posla u Carigrad, godinu gdi su se uvrstili u tjelohranitelje Sultanove i dvije tri godine služili i brzo to vrijeme dobro turski naučili, gospodski i carski proživili i novaca se nagrabili, te se u domovinu zdravo i veselo vratili.” – Aleksa Popović Sarajlija, Zlatno doba u Bosni i Hercegovini 1860-1869, Historijski arhiv Sarajevo, ZV-107/110, 53-54. (podvukla S. D.)
25. ↑ Kalaj je kao “karakteristiku istočnog duha” vidio ”nedostatak domoljublja, koje bi prigrlilo
svu državu, kao sveukupni pojam političkog, pravnog i narodnog jedinstva, a mjesto toga
najviše tek oduševljavanje samo za rodno mjesto, pleme, za narodnost u najužem smislu,...”
što je imalo za posljedicu odsustvo formiranja političkih naroda na teritorijama njegovog
uticaja. “Nigdje ne vidimo, da iz raznijeh sojeva i narodnosti postaje politički narod i time
primjerena država...” Kraljačić, Kalajev režim u Bosni i Hercegovini 1882-1903, 62.
26. ↑ Renata Jambrešić-Kirin, “Jugoslavenstvo osamdesetih: kriza višestrukih identiteta ili kriza kulture dijaloga”, u: Thomas Bremer (ur.) Religija, društvo i politika. Kontroverzna tuma- čenja i približavanja, Bonn, 2002, 68.
27. ↑ Izjava koju su ustaničke vođe Stevan Zimonjić i Luka Petković poslali 1874. godine Ni- ćiforu Dučiću i Mići Ljubibratiću - Milorad Ekmečić, Ustanak u Bosni 1875-1878, 1960,
Sarajevo, 51
28. ↑ Hadži-Lojina buna u Bosni. Memoari Alekse J. Popovića Sarajlije, izdanje piščevo, Beograd, štampano u parnoj radikalnoj štampariji 1897, 58
29. ↑ Petar Kočić (1877-1916) je književnik, politički radnik. Gimnaziju je pohađao u Sarajevu i Beogradu, a studirao u Beču slavistiku kod V. Jagića, apsolvirao 1904. godine. Jedno vrijeme bio je nastavnik Srpske realne gimnazije u Skoplju, poslije administrativni sekretar u Prosvjeti. Zbog učešća u štrajku 1906. protjeran je iz Sarajeva i odlazi u Banja Luku, gdje se nastavlja politički i književno angažovati putem lista Otadžbina (1907-1908, 1911) i Razvitak (1908). Više puta je osuđivan i zatvaran. Narodni predstavnik Srpske narodne organizacije od 1907, u Saboru 1910, gdje se najviše bavi agrarnim problemima sa manjom grupom poslanika tzv. “kočićevaca”.
30. ↑ Petar Kočić, “Članci, prikazi govori”. Sabrana djela Petra Kočića, knj. III, Glas – Banja Luka, Svjetlost – Sarajevo, 1986, 120.
31. ↑ Hamdija Kapidžić, Hercegovački ustanak 1882. godine, Sarajevo, 1958, 65-84, 96-97.
32. ↑ Adresa upućena 18. juna 1880. engleskom premijeru Gledstonu od strane grupe mostarskih i sarajevskih Srba, uz žalbe na postupke okupacionih vlasti, u kojoj se traži intervencija Engleske i ostalih evropskih sila da Bosna i Hercegovina dobije autonomnu upravu. Hamdija Kapidžić, “Jedan dokument iz 1880. godine”, Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine, II, Sarajevo, 1950, 257-265.
33. ↑ Njihov prvi istup u javnosti vezan je za Kongres slovenskih novinara održan u Dubrovniku, gdje je usvojena rezolucija da se BiH pripoji Hrvatskoj. Povodom toga akademska omladina je u aprilu 1901. štampala rezoluciju kojom se protivila zaključku toga kongresa, čiji je tok očigledno bio dirigovan od bečke vlade. Rezolucija je data u ime Srba i Muslimana, tj. 4/5 stanovništva. Kočić je bio glavni pokretač ove akcije. Potpisnici memoranduma - 20 studenata, među kojima su bili i Kočić, Vasilj Grđić, Lazar Dimitrijević, Nikola Stojanović,
Milan Srškić. B. Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, 338, 342.
34. ↑ Dževad Juzbašić, “Jezik, pismo i nacionalni odnosi”, u: Nacionalno-politički odnosi u bosanskohercegovačkom saboru i jezičko pitanje (1910-1914), Sarajevo, 1999, 23, 24.
35. ↑ Dž. Juzbašić, “Pokušaji stvaranja političkog saveza između vođstva srpskog i muslimanskog autonomnog pokreta u Bosni i Hercegovini”, Prilozi, Institut za istoriju Sarajevu, god. XIV, br. 14-15, 1978, 141
36. ↑ O. Milosavljević, “Odnos religiozne i nacionalne pripadnosti”, u: T. Bremer (ur.), Religija, društvo i politika, Bonn, 2002, 117.
37. ↑ Tomislav Kraljačić, Kalajev režim u Bosni i Hercegovini 1882-1903, Sarajevo, 1987
38. ↑ U Sarajevu se to, između ostalog, na sljedeći način javno manifestovalo: ”Hadži-Lojo je u tome sa svojih 100 mladih gardista išao kroz Sarajevo. Pred kućom Petraki-ef. Petrovića se zaustavi. Hadži-Lojo javi domaćinu, koji se pojavio na prozoru, da je srušena otomanska vlada, a postavljena narodna, koja želi da joj Srbi budu braća. Tada Petrakija iznese jedan skupocjen, zlatom izvezen, ćurak - govorilo se da je to bio ćurak Husejin-kapetana Gradaščevića - i ogrnu njim Hadži-Loju, vičući: ‘Mi smo bir’, izvrši se ovdje bratimljenje muslimana i pravoslavnih. Od tada se Hadži-Lojo nije nikada mogao vidjeti bez toga ćurka.” Vl. Skarić, “Borba protiv austrougarske okupacije”, Izabrana djela, knj. I, 295
39. ↑ Milorad Ekmečić, Ustanak u Bosni 1875-1858, Sarajevo, 1960, 35
40. ↑ “Taj rad na saradnji s muslimanima izvirao je iz samog duha Garašaninovog “Načertanija” i nije bio plod kasnije političke prakse”. Milorad Ekmečić, “Nacionalna politika Srbije prema Bosni i Hercegovini i agrarno pitanje (1844-1875)”, Radovi iz istorije Bosne i Hercegovine XIX veka, Beograd, 1997, 30.
41. ↑ Etnički koncept dijete je srednjeevropskog modela nacionalne integracije gdje se nepodudaranje nacije i države javlja prije kao pravilo nego izuzetak. Ovdje nacija poprima ekstatično značenje zajedništva jezika, kulture i sudbine koja prelazi okvire države. Socijalne institucije smatraju se utemeljenim na kulturnom jedinstvu i nose obilježja kulturne specifičnosti zajednice. Država se vrednuje preko nacionalnih kriterija, tj. je li ona država “moje” nacije, štiti li ona njezin kulturni i politički opstanak. Privrženost državi stoga je prvenstveno simboličko-emotivne, a ne pragmatičke naravi. Ovaj koncept njeguje svojevrsno teleološko shvaćanje države kao apsolutne svrhe, kao cjeline koja po smislu i važnosti prethodi pojedincu. Zato ispoljava pozitivan odnos prema državi i sklonost autoritarizmu.” Vidi: Davorka Matić, “Nacije i nove demokracije”, Erasmus, Časopis za kulturu demokracije, Zagreb, lipanj 1994, br. 7, 44.
42. ↑ “…za razliku od perioda turske uprave, uvedene nove mjere, koje odgovaraju potrebama moderne trgovine i razvoju saobraćaja kao što su: kredit, zakonitost u oblasti poslovanja, pravosuđa i uprave, itd., što je ovoj kasti (trgovcima) donijelo mnogo štete, jer su ranije imali neograničenu slobodu poslovanja.” B. Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjerskoprosvjetnu samoupravu, 186
43. ↑ Gligorije Jeftanović, trgovac i veleposjednik, istaknuti vođa borbe za crkveno-školsku autonomiju je 1903. godine svojim sagovornicima objašnjavao smisao buduće zajedničke saradnje ovako: “Ovaj rad, u koji treba sada zajedno da stupimo, ne tiče se džamije niti crkve, nego samo naše kože i kese”, te da će se vjerska pitanja “sada zaostaviti, pošto ste stvar doveli

do Mešihata i mi Srbi do Sinoda i Patrijaršije.” Dž. Juzbašić, Pokušaji stvaranja saveza, 194.
44. ↑ “O turkofilskim raspoloženjima vodećih srpskih trgovaca govore i vođe političke propagande iz Srbije 1858. godine [...] izričito traže da se ‘strogo i konačno’ čuvaju ‘od velikih bosanskih trgovaca’, koji nikad nemaju atriotičeskih čuvstava i koji, bojeći se svakoga nemira, mogli bi stvar izdati neprijateljima.” Todor Kruševac, “Srpska realka – gimnazija u Sarajevu”, Glasnik arhiva i Društva arhivista Bosne i Hercegovine, god. II, Sarajevo, 1963, 103.
45. ↑ Izjava brčanskog prote Stevana Petkovića. M. Ekmečić, Ustanak, 49. Vaso Pelagić, koji je svojevremeno takođe bio jedan od agenata srpske vlade žalio se na njih da mu je “nesnosno što naši srpski bogataši i mlogi drugi, je sudba narodna povjerena, hladnokrvno narodnog preporođaja se laćaju, a još nemarnije na uskrsnuće premilog nam no užasno raskomadanog i podjarmljenog srpstva znatne žrtve čine”. Vaso Pelagić, “Istorija bosansko-hercegovačke bune (1879)”, Izabrana djela, III, Veselin Masleša, Sarajevo, 1971, 53.
46. ↑ Mićo Ljubibratić (1839- 1889), hercegovački vojvoda i sekretar Luke Vukalovića u hercegovačkim ustancima 1857-1862, školovao se u Dubrovniku u klasičnoj gimnaziji. Rano je uspostavio veze sa oslobodilačkim pokretom u Italiji, osobito sa Garibaldijem. Emigrirao je poslije ustanka u Srbiju i kao povjerenik srpske vlade radio na pokretanju ustanka u Hercegovini, te je učestvovao kao jedan od vođa i isticao se u trebinjskom kraju. Njegov pokušaj
stvaranja privremene ustaničke vlade i Narodne skupštine nije uspio. Uhvaćen od austrougarskih vlasti, interniran je u Linz, a zatim u Graz. U Beograd se vratio 1877. Bavio se i prevodilačkim radom, između ostalog, preveo je Kur’an 1895. godine.
47. ↑ Prostor ne dozvoljava da se ovom prilikom elaborišu raznovrsni uticaji i struje u ustanku.
48. ↑ H. Kapidžić, Hercegovački ustanak 1882. godine, Sarajevo, 1958, 180-181. Mićo Ljubibratić se u Carigradu krajem 1878. obratio ruskom poslaniku Meljnikovu i molio ga da ”na BiH budu primjenjene odredbe Sanstefanskog dogovora”, koje ovim dvjema provincijama bezbjeđuju autonomnu upravu. Ibrahim Tepić, “Austrougarske okupacione vlasti u BiH u izvještajima ruskog konzulata u Sarajevu 1879-1880”, Prilozi, Sarajevo, XXIII, 24, 1988, 126
49. ↑ Dž. Juzbašić, “Jezik, pismo i nacionalni odnosi”, Nacionalno-politički odnosi u bosanskohercegovačkom saboru i jezičko pitanje (1910-1914), Sarajevo, 1999, 147
50. ↑ Proglas ujedinjenja Bosne i Srbije, 30. juna 1876. - ”...zakoniti pretstavnici srbske zemlje Bosne, posle toliko čekanja i bez nade na ikakvu pomoć rješavamo: da se od danas pa za navjek kidamo sa nehrišćanskom vladom carigradskom i želeći se braćom našom Srbima djeliti sudbinu, pa ma kakva ona bila”. M. Ekmečić, Ustanak u Bosni, 231
51. ↑ To je i formulisala, izabrana od Skupštine, uz prisustvo oko 200 ljudi, Privremena narodna bosanska vlada koja je imala 14 članova. Na ovoj Skupštini u Kravjaku objavljena je Izjava i proglas bosanskom narodu – ”...da narod bosanski niti je kad želio niti pak želi da postane sastavi deo ma koje druge države [...] Narod bosanski proljeva svoju krv za oslobođenje svojeod turskog ropstva i želi da se ujedini sa ostalim srpskim zemljama. Ako li pak to ujedinjenje, današnje političke okolnosti Evrope, po našoj želji dopustile ne bi, onda narod bosanski želi imati svoju podpunu slobodu i samoupravu a bez da se odrekne za ubuduće svojih težnja
52. ↑ M. Ekmečić, ibid, 327.
53. ↑ Ne uzimajući u obzir uticaje i interese, o nezrelosti društva govore i njegovi sudionici. Mićo Ljubibratić tvrdi da još nema političke svijesti koja bi bila baza jugoslovenskog okupljanja, nego se svi gube u religioznim i plemenskim predrasudama. Milorad Ekmečić, “Ustanak u Hercegovini 1882. i istorijske pouke”, Prilozi, Sarajevo, god. XVIII, br. 19, 1982, 11
54. ↑ Vaso Čubrilović, Bosanski ustanak 1875-1878, Beograd, 1930, 126-128.
55. ↑ Vaso Pelagić (1838-1899) je bio publicista. Gimnaziju i bogosloviju pohađao je u Beogradu. Bio je učitelj Srpske osnovne škole u Brčkom 1860-1863, tamo je osnovao Srpsku čitaonicu, jednu od prvih u Bosni. Nakon toga proveo je u Rusiji dvije godine, gdje je na Univerzitetu u Moskvi slušao predavanja. Vratio se 1866, pa postaje upravitelj tek osnovane (S)rpsko-pravoslavne bogoslovije u Banjaluci. Zbog djelatnosti 1869. prognan je u Malu Aziju, odakle 1971. bježi u Srbiju. Djeluje u Ujedinjenoj omladini srpskoj. Živio je poslije i u Trstu, Grazu, Cirihu. Sa grupom socijalista učestvovao je u bosanskom ustanku 1875. i bio član ustaničkog odbora u Kostajnici; učestvovao je u radu ustaničke skupštine u Jamnici u decembra 1875. Rani je propagator socijalističke ideje, kao naglašeno antireligioznog stava. Neka od njegovih djela su: Istorija bosanskohercegovačke bune, Umovanje zdravog razuma, Stvarni domaći učitelj – tj. Narodni učitelj, njegovo najpopularnije djelo itd. U: Enciklopedija Jugoslavije, 6, Zagreb 1965, 460-461.
56. ↑ Vaso Pelagić, “Bosanskohercegovački memoar upravljen prijateljima slobode i pravde, članovima parlamenta i uopšte zastupnicima naroda i javnog mišljenja (1886)”, Vaso Pelagić, Izabrana djela, III, Veselin Masleša, Sarajevo, 1971, 233.
57. ↑ Vaso Pelagić, “Austrija kao civilizator u Bosni i Hercegovini (1878)”, Izabrana djela, III, Veselin Masleša, Sarajevo, 1971, 217
58. ↑ Vaso Pelagić, “Istorija bosansko-hercegovačke bune (1879)”, Izabrana djela, III, Veselin Masleša, Sarajevo, 1971, 110.
59. ↑ Dž. Juzbašić, Pokušaji stvaranja političkog saveza, 147.
60. ↑ Više o tome: Božo Mađar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo, 1982; Nusret Šehić, Autonomni pokret muslimana za vrijeme austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 1980; T. Kraljačić, Kalajev režim u Bosni i Hercegovini 1882-1903, Sarajevo, 1987
61. ↑ “&1. Uviđajući nepravdu i nepodnosivost današnjeg stanja, obavezujemo se raditi, i sav narod pozvati da na tom radi, da Bosna i Hercegovina dobiju svoju sa moupravu pod vrhovnom vlasti svog suverena sultana”.... “&6. Za vrijeme dok traje današnja uprava osjećamo kao starosjedioci i sinovi Bosne i Hercegovine da imamo pravo i dužnost brinuti se za budućnost i sreću sveg naroda naše drage otadžbine.” Dž. Juzbašić, Pokušaji stvaranja političkog saveza, 197, 198.
62. ↑ B. Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo, 1982, 327.
63. ↑ Uoči aneksije srpska i muslimanska vođstva istupila su zajednički sa zahtjevom za uvođenjem ustava bez izmjene međunarodnopravnog položaja zemlje, a u tom smislu je predan i memorandum Burijanu 7. septembra 1908. Hamdija Kapidžić, “Pripremanje ustavnog perioda u Bosni i Hercegovini”, Bosna i Hercegovina u vrijeme austrougarske vladavine, Sarajevo, 1968, 47-48.
64. ↑ H. Kapidžić, “Pripremanje ustavnog perioda u BiH (1908-1910)”, Bosna i Hercegovina u vrijeme austrougarske vladavine, Sarajevo, 1968, 54.
65. ↑ Für die bisherigen Bündnispartner, die Mohammedaner, bedeutete die Annexion, daßman mit einer Verbindung mit dem Osmanischen Reich nicht mehr rechnene konnte. Das Einige Bindeglied zwischen Serben und Mohammedanern – dio Opposition zu Österreich-

Ungarn – ging verloren, weil die Mohammedaner ihre weitere politische Einflußmöglichkeit nur im Einvernehmen mit der Verwaltung gesichert sahen”. Karl Kaser, ”Die serbische bürgerliche Politik in Bosnien und der Hercegovina vom Ende der Anneyionskrise bis zum Ende der ersten Saborsession (1909-1911)”, Prilozi, god. XXI, br. 22, 1986, 88.
66. ↑ U narednom vremenu oslabljenu političku poziciju SNO je pokušala neuspješno uspostaviti sa vladi lojalnom grupom Lazara Dimitrijevića, ali i sa hrvatskim političkim vođstvom
67. ↑ Srpski predstavnici su odustali od ustavne ankete, pa je Benko nastavio rad sa ostalima. N. Stojanović, “kao predsjednik srpske narodne organizacije”, zabilježio je njihove zahtjeve: ”Potpuna avtonomija, to je jedino pravilno riješenje bosansko-hercegovačkog problema, jer jedino ona Bosance i Hercegovce, vezane zajedničkom prošlosti i porijeklom, osigurava od sveze s raznovrsnim elementima i garantuje nedjeljivost Bosne i Hercegovine […] S opšteg stanovništa, avtonomija je također vrlo korisna, jer otklanja opasnost budućih zapleta. Staru opreku između istoka i zapada ona svodi na jedno usko polje. Bosna i Hercegovina, prožeta ljubavi prema zajedničkoj otadžbini i zajedničkoj narodnosti, lakše će bez tuđeg upliva ovu borbu iskoristiti i postati kopča između istoka i zapada, mjesto što je do sada bila dio njihove bojne linije. … Da li to uviđaju austro-ugarski državnici, da li znaju, da sad mora nastupiti neizostavno naš svestrani i jaki pokret za ostvarenje našeg cilja, za potpunu avtonomiju Bosne i Hercegovine, da to mora biti naš odgovor na ovakav “ustav” […] Zahtjev potpune avtonomije naša je samoobrana, kategorički imperativ našeg samoodržanja.” Nikola Stojanović, Autonomija Bosne i Hercegovine. Jedan nedržan govor, Štampa Srpske štamparije u Zagrebu, s.a., (1909), 13, 15.
68. ↑ Ovom uredbom su crkvi i školi data ograničena prava, čime mlađi i radikalniji članovi srpskog vođstva nisu bili zadovoljni, kao ni vođenim oportunističkim sužavanjem političkog programa.
69. ↑ Grupa “starih” vođa, koja je “iznijela” autonomnu borbu.
70. ↑ “Srpski poslanički klub (u Saboru – op.a.), a naročito intelektualci iz ranije grupe oko lista Narod nastojali su da okupe sve političke snage na platformi očuvanja istorijsko-političkeindividualnosti BiH i izgradnju njene autonomije....To je došlo do izražaja i u stanovištu koje je iznio dr Nikola Stojanović da će potpuna autonomija Bosne i Hercegovine biti korisna za one koji žele trijalizam, jer bi mogla da znači početak procesa federalizacije, odnosno zametak trijalizma. Međutim, on je, kao i ostali srpski i muslimanski poslanici, bio protiv da se aktuelizuju istorijsko-pravne pretenzije, ističući da BiH treba najprije da učvrsti i ojača svoj položaj i da tek onda kad se osigura samoopredjeljenje njenog stanovništva moguće debatirati o daljoj budućnosti.” Dž. Juzbašić, Jezik, pismo i nacionalni odnosi. Nacionalno-politički odnosi u bosanskohercegovačkom saboru i jezičko pitanje (1910-1914), Sarajevo, 1999, 66.
71. ↑ “Obrana g. Josipa Milakovića (1906)”, Petar Kočić, “Članci, prikazi govori”. Sabrana djela Petra Kočića, knj. III, Glas – Banja Luka, Svjetlost – Sarajevo, 1986, 39.
72. ↑ O programu obnovljene ”Otadžbine”, Sarajevo, 24. avgusta 1911. Petar Kočić, “Članci, prikazi govori”. Sabrana djela Petra Kočića, knj. III, Glas – Banja Luka, Svjetlost – Sarajevo, 1986, 172.
73. ↑ Nikola Stojanović (Mostar, 1880 – Beograd, 1964) pravnik je i političar. Školovao se u Beogradu, pravne nauke i doktorat završava u Beču. Osnivač je opozicionog lista Narod. U Cirihu 1908. objavio je knjigu na njemačkom jeziku Autonomija Bosne i Hercegovine. Poslanik je bosanskog sabora od 1910. Jedan je od osnivača Jugoslovenskog odbora. Učestvovao je na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine. Od 1920. radi kao advokat. Počasni je član Srpskog kulturnog kluba osnovanog 1937. godine. Ban je Vrbaske banovine, imenovan od Vlade Cvetković-Maček. Za vrijeme II svjetskog rata boravi u Beogradu, ali je i član Centralnog nacionalnog komiteta. Uhapšen je od Nijemaca, interniran u Francusku, gdje je dočekao kraj rata, da bi se nakon toga prijavio novim vlastima i bio osuđen, te izgubio građanska prava u trajanju od deset godina.
74. ↑ “On the eve of the promulgation of a constitution for Bosnia-Hercegovina following the annexation the Bosnian Serb representative Nikola Stojanovic (Stojanović) denounced the curial system of voting for the Bosnian parliament, demanding instead that Bosnia-Hercegovina be governed according to majority rule and be granted complete autonomy as a unitary and indivisible entity.” Marko Attila Hoare, “The national identity of the Bosnian Serbs and World War II”, Dijalog povjesničara – istoričara, 3, Pečuj, 12-14. maja 2000; (ur.Hans Georg Fleck, Igor Graovac), Zagreb, 2001, 123. Takođe vidi: N. Stojanović, Ustav Bosne i Hercegovine, Beograd, 1909.
75. ↑ Dimović Danilo (1875-1950) bio je advokat, političar i publicista. Bio je za lojalnu saradnju sa austrougarskim vlastima. Nakon izlaska grupe oko Srpske riječi iz Sabora 1913. godine pokrenuo je list Istina i osnovao Srpsku narodnu stranku, koja je popunila prazninu u Saboru. Na listi Hrvatsko-srpske kolacije 1915. izabran je za zastupnika Hrvatskog sabora. Na veleizdajničkim procesima protiv Srba u BiH tokom I svjetskog rata glavni je branilac uz V. Andrića. Poslije rata je član Narodne vlade za BiH i PNP KSHS. Karijeru nastavlja kao javni bilježnik u Zagrebu.
76. ↑ Povodom ulaska srpske vojske u Skoplje upućen je pozdravni telegram nasljedniku srpskog prijestola Aleksandru od sve tri srpske političke grupacije u bosanskom Saboru i objavljena je Deklaracija u sva tri srpska lista, kojom se izražavaju podrška i simpatije prema ovom događaju. Mitropolit Letica nije potpisao deklaraciju podrške, ali jesu “Arbeitswillige Serben”: Jeftanović, Šola, Srškić, Stokanović i mitropolit Zimonjić iz Mostara, Popović iz Banja Luke, te tuzlanski Radonić. Srpsko stanovništvo u Sarajevu, a i u drugim gradovima je organizovalo antiaustrijske demonstracije. Nakon toga su vlasti provocirale proaustrijske demonstracije muslimanske čaršije u kojima je aklamiran car i gdje su se mogli čuti antisrpski povici. Hamdija Kapidžić, “Previranja u austrougarskoj politici u BiH 1912. godine”,

Bosna i Hercegovina u vrijeme austorugarske vladavine, Sarajevo, 1968, 120-125.
77. ↑ Grupa oko Jeftanovića poslije Skadarske krize podnijet će interpelaciju Srba poslanika kojom se tražilo objašnjenje zašto je došlo do izvanrednog stanja i tražiti odgovornost, pa i ostavku Potioreka. H. Kapidžić, “Previranja...”, 184.
78. ↑ Vasa Pelagić, “Istorija bosanskohercegovačke bune”, Izabrana djela, III, 39, (99), 147, 149.
79. ↑ Vasa Pelagić, “Bosanska skupština u Sarajevu” Izabrana djela, III, 203. U raspravi Istorija bosansko-hercegovačke bune V. Pelagić takođe kaže: “Sinovi Bosne i Hercegovine neka ova data imaju vazda na umu (“kako Bosna bolje stoji od Srbije u nekim strukama rada i proizvodnje”), pa neka uređuju svoju otadžbinu tako kako će doći u bolje a ne u gore stanje”. – Izabrana djela, III, 65.
80. ↑ V. Pelagić, “Istorija bosanskohercegovačke bune”, Izabrana djela, III, 89, 90.
81. ↑ V. Pelagić, “Javno pismo Gledstonu engleskom ministru spoljnih poslova”, Izabrana djela, III, 220.
82. ↑ Navodi preuzeti iz: Sabrana djela Petra Kočića, knj. III i IV: III, 21, 22; III, 38; III, 86; III, 243; IV, 14; III, 329; IV, 53; IV, 54; III, 61.
83. ↑ Vaso Pelagić, “Iz autobiografije Vase Pelagića Rad u Banjaluci”, Izabrana djela, III, 241.
84. ↑ Petar Kočić, “Pismo Gerasimu Kočiću u Gominicu”, 15. 4. 1898, Prepiska Hronologija života i rada. Bibliografija. Rječnik, Sabrana djela Petra Kočića, knj. IV, str. 15.
85. ↑ Dr Nikola Stojanović, Jugoslovenski odbor (Članci i dokumenti), Izdanje Nove Evrope, Zagreb, 1927, 21
86. ↑ Položaj Srba Bosanaca u Jugoslovenskom oboru postajao je kadšto i psihološki težak, između dve vatre: s jedne strane privrženost bosanskog Srpstva prema Srbiji do u mučeništvo; a s druge strane zahtevi Jugoslovenskog odbora koji su im izgledali umesni iako ih je predsednik srpske vlade odbijao, a koji su opet kašto mogli i da pređu meru koja je njima izgledala prava.” Pero Slijepčević, “Bosna i Hercegovina u Svetskom ratu”, u: Napor Bosne i Hercegovine za oslobođenje i ujedinjenje, Sarajevo, 1929, 264.
87. ↑ Mada se Trumbić žalio B. Vošnjaku da bosanska skupina u Odboru hoće da bude više srpska od samih Srbijanaca, ipak su se sve više trudili da ne dovedu u pitanje svoju solidarnost s Odborom. Po Gazarijevoj ocjeni, M. Srškić, a naročito N. Stojanović, pripadali su onoj grupi koja ”valjda i protiv svojoj želji i uslijed promišljanja – bila bi čak i za federaciju”, mada se za to niko od njih, pa ni jedan od članova Jugoslovenskog odbora nije izjasnio tokom Krfske konferencije. Dragoslav Janković, Jugoslovensko pitanje i Krfska deklaracija 1917. godine, Beograd, 1967, 140, 232.
88. ↑ “Nikola Pašić se početkom novembra 1918. žalio regentu Aleksandru kako su ‘naši Srbi u Jugoslovenskom odboru izgubili svaki karakter i postali više Jugosloveni’, a N. Stojanović navodi da ‘…Pašić nastoji nagovoriti Bosance da oni, tražeći odvojeno i jedino oslobođenjeBosne i Hercegovine, naruše jedinstvo JO, koji je propovedao integralno oslobođenje i ujedinjenje svih Jugoslovena. […] (NP radi i na organizovanju plebiscita u BiH- op.a) […] Odbijanje te inicijative Pašićeve značilo je, stoga, jedan od najvažnijih momenata u našoj

spoljnoj politici za vreme Velikog Rata’. […] ‘Ne’ koje smo se tad usudili izgovoriti ja i moji prijatelji, u odgovor na predlog o posebnoj bosanskoj akciji, i ‘ne’ zvaničnih poslanika Kraljevine Srbije, bilo je u mnogom presudno u našoj tadašnjoj nacijonalnoj politici. I ja ovde moram, i po cenu da izgledam neskroman, otvoreno reći, da više upisujem sebi u zaslugu to odlučno ‘ne’ nego sve ostalo što sam možda učinio pozitivno za narodnu stvar. […] Kako bi svaki Srbin izgledao formalno izdajica onog velikog jugoslovenskog programa uz koji je cela naša nacija ušla bila u svetski okršaj godine 1914!’ ‘A mi smo svi bili i tada, kao i sada, duboko uvereni, da takva politika, u osnovi, jedna antisrpska politika, iza tolikih napora za Jugoslovenstvo izgledalo nam je izdajstvo govoriti samo o Srpstvu…’” - N. Stojanović, Jugoslavenski odbor, Zagreb, 1927, 57-58, 64.
89. ↑ P. Slijepčević, BiH u svetskom ratu, 266; D. Janković, Jugoslovensko pitanje, 360, 414.
90. ↑ U toku razgovora sa Korošecom on je izjavio: “Ja sam oduvijek bio protivnik ideje da svi Južni Slaveni, koji se nalaze pod vlašću Habsburške dinastije, ujedine sa Srbijom i Crnom Gorom”. On se tada osvrnuo i na pritužbe srpskog naroda i Korošeca zamolio da od austrougarskih vlasti traži odobrenje za ponovo sazivanje bosanskog Sabora, te da se donese odluka o opštoj amnestiji svih političkih zatvorenika. U svojoj čestitki kralju Petru Letica će kasnije, pored izjava lojanosti kralju i novoj državi, poželjeti dobre odnose između države i (c)rkve. – Ranko Pejić, “Političari iz Bosne i Hercegovine o ideji ujedinjenja jugoslovenskih naroda tokom Prvog svjetskog rata”, Jugoslovenski istorijski časopis, god. XXX, br. 2, Beograd, 1997, 53, 59.
91. ↑ “Mi osjećamo jednako sa svom svojom istokrvnom braćom Hrvatima, Srbima i Slovencima, da smo jedno tijelo, ma gdje oni bili [...] Naše narodno pitanje ne može se rješavati bez naroda, ono se ne smije samo djelomično riješavati, nego u cjelini i to na temelju prava

narodnog samoodređenja. […] Svako drugo riješenje […] bilo bi nasilje.” Građa o stvaranju Jugoslovenske države, priredili: dr D. Janković i dr B. Krizman, knj. I, Beograd, 1949, 296.
92. ↑ Iz Bosne su bili prisutni: Danilo Dimović, Đuro Džamonja, Kosta Majkić, dr Jozo Sunarić i Vojislav Šola
93. ↑ Dušan Vasiljević je rekao na jedanaestoj sjednici Pariške konferencije: “Mi u Bosni ne možemo da dopustimo da budemo odvojeni od Srbije. Srbija je državotvorni faktor za sve južne slovene kao jedan narod. Ako smo jedan narod, onda treba država koja će taj jedan narod ujediniti da bude jedinstvena.” Krfska konferencija, Beograd, 1924, 60-61. Prema: Nikola Babić, “Bosna i Hercegovina u koncepcijama građanskih političkih snaga i KPJ do 1941”, Prilozi, Institut za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, god. III, Sarajevo, 1967, br. 3, 233
94. ↑ “The establishment of the Yugoslav Kingdom in 1918 paradoxically weakened the Bosnian Serb position in relation to the Muslims, for the latter closed ranks while the Bosnian Serbs fractured [...] and difficulty of the Radicals as the principal Bosnian Serb party in competing with the JMO produced a shift in the traditional Bosnian Serb attitude toward the Bosnian question. Far-sighed Bosnian Serb nationalist politicians and intelelecuals realized that a unified Bosnia-Hercegovina could never be won for the Srb nation; they therefore shifted to supprot for Bosni-Hercegovina’s partition.” (1929) “Milan Srškić, the leading Radical politician in Bosnia-Hercegovina, played a key role in the Dictatorship of King Aleksandar and as Minister of Justice in 1929 engineered the division of Yugoslavia into nine provinces, or banovinas. […] Srskic sholud be credited with preventing the separation of Bosnia-Hercegovina from Serbia and the reestablishment of a border on the Drina.” (1935) “Stojadinovic chose the Bosnian Muslims as his preferred partners. His Yugoslav Radical Union incorporated the JMO and allowed the latter to achieve political hegemony in Bosnia-Hercegovina up until his fall at the start of 1939”. Marko Attila Hoare, ”The national identity of the Bosnian Serbs and World War II”, Dijalog povjesničara – istoričara, 3, Pečuj, 12-14. maja 2000, (ur. Hans Georg Fleck, Igor Graovac), Zagreb, 2001, 125, 126
95. ↑ Srpska riječ, u programskom tekstu Naš list, br. 1, 2/15. mart 1919.
96. ↑ Srpska riječ, br. 41, 28. februar 1924.
97. ↑ ABiH, KBUDB – Pov. DZ.,1675/1939
98. ↑ Dr Branko Kaluđerčić (1891- 1983) bio je advokat. Povjerenik je društva Prosvjeta, član češkog sokola, kao student glavni sekretar društva Rad. Tokom rata optužen je za veleizdaju. Član je Narodnog vijeća 1918. Član je Radikalne stranke, narodni poslanik i predsjednik Zakonodavnog odbora za donošenje beglučkog zakona za BiH. Nakon osnivanja JRZ u njenom je Glavnom odboru. U periodu od 1935. do 1937. bio je ministar PTT-a u vladi Milana Stojadinovića. Od 1950. ponovo se aktivirao u državnoj službi.
99. ↑ Jugoslovenski list, 21. februar 1938, 1.
100. ↑ U nacionalno fokusiranim stavovima izuzetak čini Težačka organizacija/Savez težaka za BiH/Savez zemljoradnika za BiH, čije negiranje Bosne i Hercegovine polazi od pretpostavke da za potrebnu buduću zadružnu državu, sa kraljem na čelu, nije potreban posrednik između seljaka i kralja, ni u kakvom obliku.
101. ↑ Godinama poslije tražio se krivac za propušteni čin direktnog ujedinjenja sa Srbijom: “Ko je spriječio da se Bosna ujedini sa Srbijom? - Da se ovo prisajedinjenje ne ostvari, da Bosna ne priđe Beogradu, nego Zagrebu, i da stupi u onu novoosnovanu državu sa središtem

u Zagrebu, ova su tri Srbina iz Bosne krivi: dr Nikola Stojanović, dr Dušan Vasiljević i Vasilj Grđić.” Prva dvojica bili su u Jugoslovenskom odboru, pa ‘čuvši za glasanje Bosne, i savjetovali (Grđiću), da se Bosna ne prisajedinjuje Srbiji i ovaj treći je spriječio prisajedinjenje Bosne Srbiji bez ikakvih pogađanja i cjenkanja. Zbog osude na smrt u banjalučkom procesu imao je Grđić veliki ugled u Bosni poslije rata, i taj je ugled upotrijebio da spriječi spajanja Bosne s Srbijom bez ikakvih cjenjkanja i pogađana. [...] Bilo bi s gledišta našega narodnog jedinstva izvanredno značajno i mnogo bolje, da se prisajedinjenje onda zvršilo.’” – Jugoslovenski list, br. 2, 3. januar 1937, 3.
102. ↑ ”And the Bosnian Serb politicians who took Bosnia into Yugoslavia in 1918 rejected the idea that Bosnia should first unite with Serbia, fearing that such a step would be divisive both for Bosnia and for the South Slavs generally.” – M. A.Hoare, ”History and the rebirth of Bosnia”, Bosnia Report, The Bosnian Institute in London, New Series

No:49-50, December- March 2006, http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report\_format.

cfm?articleid=3047&reportid=170

Takvu politiku podržavala je i srpska vlada. B. Terzić javlja Ž. Mišiću da ”…prilike današnje u Bosni i Hercegovini upućuju Vladu na veliki takt i obazrivost, te da se ne prenagli u ovom pogledu, naročito iz obzira prema Hrvatima, kojih ima i u narodnoj vladi u Sarajevu. Radiće se indirektnim putem da stvar sazri; većina Hrvata za to ujedinjenje. […] Muslimani su za nas i priznaju dinastiju Karađorđevića i izjavili su, da će biti lojalni građani.”- Građa o stvaranju Jugoslovenske države, priredili: dr D. Janković i dr B. Krizman, knj. II, Beograd, 1949,

664-665.
103. ↑ Davorka Matić, “Nacije i nove demokracije”, Erasmus, Časopis za kulturu demokracije, Zagreb, lipanj 1994, br. 7, 40.
104. ↑ Na opasnost od uvođenja seljaka u aktivni politički život upozorio je još 1910. Risto Radulović Rinda. “Kod nas od nazad nekoliko godina pokušavano je angažovati aktivno našega težaka u politiku. [...] Po mome dubokom uvjerenju, takva politika nanijeće nepredvidnih nesreća srpskom narodu. [...] Prava demokracija mora da bude selekcija ... ili ona je vladavina najsitnijih i najprimitivnijih strasti. [...] jer, nacionalizam, kao i svaka veća ideja proizvod je vaspitanja i obrazovanja, a nikako primitivnosti, kako se to kod nas vrlo često misli i vjeruje.” Risto Radulović, “Seljak i politika”, Izabrani radovi, Sarajevo, 1988, 94-95.
105. ↑ Michael Mitterauer, “Religije u Jugoistočnoj Europi: historijskoantropološki pristup, Migracijske i etničke teme, god. 24, br. 1-2, 2008, 13.
106. ↑ Takve su pojave tipične za multikonfesionalna društva u kojima se etničke, religijske i političke granice ne preklapaju u potpunosti.” Željko Boneta, Boris Banovac, “Religioznost i nacionalizam na hrvatskoj periferiji – veliki scenariji za male zajednice”, Migracijske i etničke

teme, Institut za migracije i narodnosti (IMIN), god. 23, br. 3, 2007, 168
107. ↑ Milorad Ekmečić, “Šta je bilo evropsko u balkanskim nacionalnim pokretima 1790-1918”, u: Srbi na istorijskom raskršću, SKZ, Beograd, 1999, 256