Μαίρη Σόμερβιλ

Η **Μαίρη Σόμερβιλ** (Mary Somerville, 26 Δεκεμβρίου 1780 - 29 Noεμβρίου 1872) ήταν Αγγλίδα μαθηματικός, αστρονόμος και πολυμαθής. Ήταν μία από τις προσωπικότητες με την μεγαλύτερη επιρροή στην εποχή της και ο πρώτος άνθρωπος για τον οποίον εφευρέθηκε η λέξη "επιστήμονας". Τα εξαιρετικά της επιτεύγματα είναι ακόμα πιο εκπληκτικά αν αναλογισθούμε πως ήταν αυτοδίδακτη καθώς οι γυναίκες στην εποχή της δεν επιτρέπονταν να μορφώνονται. Διορίσθηκε από κοινού με την αστρονόμο Κάρολαϊν Χέρσελ ως η πρώτη γυναίκα μέλος της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρίας (Royal Astronomy Society) της Αγγλίας.

## Τα πρώτα της χρόνια

Η Μαίρη Σόμερβιλ γεννήθηκε στη Σκωτία με οικογενειακό όνομα Φέρφαξ (Fairfax). Ο πατέρας της ήταν αξιωματικός στο ναυτικό και έλειπε συχνά και για μεγάλα χρονικά διαστήματα από το σπίτι. Αυτό ήταν πιθανότατα κάτι που επέτρεψε στην μικρή Μαίρη να μεγαλώσει χωρίς τους περιορισμούς που αναγκάζονταν να βιώνουν τα κορίτσια των καλών οικογενειών εκείνης της εποχής και έπαιζε συχνά στους δρόμους, επισκεπτόνταν το λιμάνι και εξερευνούσε τις παραλίες. Αυτή η χωρίς επιτήρηση όμως παιδική ηλικία είχε σαν αποτέλεσμα να μην μορφωθεί επαρκώς με αποτέλεσμα μέχρι τα δέκα της να μην μπορεί σχεδόν καθόλου να διαβάσει.

 Ο πατέρας της, παρατηρώντας την έλλειψη πειθαρχίας και μόρφωσης που παρουσίαζε η κόρη του την έστειλε εσώκλειστη σε ιδιωτικό σχολείο όπου υπέστη σκληρές τιμωρίες και αυστηρή διαπαιδαγώγηση που περιλάμβανε σωματική τιμωρία και δέσιμο σε ατσάλινους "σκελετούς" προκειμένου να μάθει να δατηρεί σωστή στάση σώματος και να πειθαρχεί. Όταν επέστρεψε στο σπίτι της τήν κατηγόρησαν ότι είχε μάθει υπερβολικά πολλά γράμματα (εκείνη την εποχή θεωρούνταν ότι η μόρφωση έβλαπτε τα κορίτσια καθώς τα απομάκρυνε από τα οικιακά καθήκοντα που θεωρούνταν σημαντικά για να μπορέσουν να παντρευτούν) και την έστειλαν σε σχολή οικοκυρικών να μάθει κέντημα. Η Σόμερβιλ απαιχθανόταν την αυστηρή πειθαρχία αλλά και το κέντημα και τα οικοκυρικά και άρχισε μυστικά να παρατηρεί τα άστρα το βράδυ και να μαθαίνει μόνη της λατινικά.

Η πρώτη της επαφή με τα μαθηματικά έγινε όταν σε ένα φιλικο σπίτι όπου είχε πάει καλεσμένη σε γιορτή βρήκε ένα βιβλίο άλγεβρας σε ένα τραπέζι. Όταν επέστρεψε στο σπίτι της άρχισε να ψάχνει μυστικά στην βιβλιοθήκη του σπιτιού της για να μάθει περισσότερα γα το μυστηριώδες όσο και συναρπαστικό αυτό αντικείμενο αποφεύγοντας να μιλήσει σε οποιονδήποτε προκειμένου να μην αντιμετωπίσει την οργή της οικογένειάς της και την τιμωρία. Όταν τυχαία άκουσε μία συνομιλία για τα «Στοιχεία» του αρχαίου Έλληνα μαθηματικού Ευκλείδη προσπάθησε να αποκτήσει ένα αντίτυπο του βιβλίου παρά το γεγονός ότι δεν επιτρεπόταν σε μία κοπέλα να πάει απλά σε ένα βιβλιοπωλείο και να το αγοράσει. Κατάφερε να πείσει τον δάσκαλο του αδερφού της να της φέρει ένα αντίτυπο όπως κάποια άλλα βιβλία μαθηματικών τα οποία άρχισε να διαβάζει κρυφά τη νύχτα στο δωμάτιό της. Όταν η μητέρα της έμαθε ότι διάβαζε μαθηματικά έγινε έξαλλη, την τιμώρησε και της πήρε όλα τα κεριά για να μην μπορεί να διαβάζει. Όμως η Σόμερβιλ είχε ήδη διαβάσει τα έξι πρώτα βιβλία.

## Ο πρώτος γάμος

Το 1804, σε ηλικία είκοσι τεσσάρων ετών, παντρεύτηκε τον ξάδερφό της Σάμιουελ Γκρέιγκ ο οποίος της απαγόρευσε να διαβάζει και να μελετά. Μαζί του έκανε δύο αγόρια αλλά μόνο το ένα επέζησε.

Μόλις τρία χρόνια αργότερα όμως, το 1807, ο άντρας της πέθανε με αποτέλεσμα η Σόμερβιλ να μείνει χήρα, πράγμα που σήμαινε πως βρέθηκε ελεύθερη να συνεχίσει τις μελέτες της και με την βοήθεια μάλιστα μιας σημαντικής περιουσίας που της επέτρεπε να μην ανησυχεί για την επιβίωσή της. Αμέσως φρόντισε να αγοράσει πολλά μαθηματικά βιβλία και έφτιαξε στο σπίτι της μια μεγάλη επιστημονική βιβλιοθήκη. Μέχρι τότε η Σόμερβιλ είχε καταφέρει να μελετήσει και να μάθει μόνη της επίπεδη και σφαιρική τριγωνομετρία, κωνικές τομές, και όλη την«Αστρονομία» του Βρετανού αστρονόμου Τζον Φέργκιουσον. Στην συνέχεια προχώρησε να μελετήσει αστρονομία, χημεία, γεωγραφία, μελέτη μικροσκοπίων, ηλεκτρισμό και μαγνητισμό.

 Η ενασχόλησή της με τις επιστήμες προκάλεσε αντιδράσεις κυρίως από την οικογένειά της και οι άνθρωποι άρχισαν να την αποκαλούν ανόητη, εκκεντρική και επιπόλαιη και να λένε πως παραμελούσε τα οικιακά καθήκοντά της. Εκείνη όμως δεν πτοήθηκε από την κριτική τους αλλά συνέχισε να χρησιμοποιεί την περιουσία της και την ανεξαρτησία της για να συνεχίσει τις σπουδές της. Κάποια στιγμή μάλιστα κέρδισε και ένα βραβείο γιατί έλυσε έναν μαθηματικό γρίφο που είχε δημοσιεύσει ένα μαθηματικό περιοδικό.

## Ο δεύτερος γάμος και οι σπουδές

Το 1812 η Σόμερβιλ παντρεύτηκε έναν άλλον ξάδερφό της, τον Γουίλιαμ Σόμερβιλ. Από αυτόν τον γάμο απέκτησε το επίθετο με το οποίο είναι σήμερα γνωστή. Ο Γουίλιαμ Σόμερβιλ, αντίθετα από τον Σάμιουελ Γκρέιγκ, υποστήριξε τα ακαδημαϊκά ενδιαφέροντα της συζύγου του και την βοήθησε ενεργά στις σπουδές της και τις μελέτες της. Το ζευγάρι μετακόμισε στο Λονδίνο προκειμένου να διευκολυνθούν οι σπουδές της Σόμερβιλ και εκεί άρχισε να αποκτά γνωριμίες και διασυνδέσεις με τα μεγαλύτερα μαθηματικά μυαλά της εποχής της. Επιστήμονες όπως ο Τζον Χέρσελ (John Herschel) και ο Τσαρλς Λάιελ (Charles Lyell) έγιναν στενοί της φίλοι.

Το 1826 παρουσίασε στην Βασιλική Ακαδημία Επιστημών της Αγγλίας μία έρευνα με τίτλο «Οι Μαγνητικές Ιδιότητες της Ιώδους Ακτινοβολίας του Ηλιακού Φάσματος» μετά από πειράματα για να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ φωτός και μαγνητισμού. Την επόμενη χρονιά της ζητήθηκε να γράψει δύο βιβλία: ένα για την «Ουράνια Μηχανική» του αστρονόμου Λαπλάς (*Pierre-Simon Laplace*) και ένα για τις «Αρχές» του Νεύτωνα. Η Σόμερβιλ δέχτηκε αλλά αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολο καθήκον καθώς οι άνθρωποι γυρω της δεν σέβονταν τον χρόνο της και την ενοχλούσαν και της αποσπούσαν την προσοχή με ξαφνικές επισκέψεις, κοινωνικές εκδηλώσεις και απαιτήσεις να τους φέρεται πάντα σαν άψογη οικοδέσποινα παρά την ανάγκη της να συγκεντρώνεται για να γράψει. Τελικά η Σόμερβιλ τα κατάφερε να γράψει τα βιβλία της τα οποία συνδύαζαν την απλότητα και την καθαρότητα με την ολιστική και δημιουργική σκέψη, χαρακτηριστικό που ελάχιστοι άνθρωποι κατάφερναν να παρουσιάσουν στο έργο τους. Ο Λαπλάς, διαβάζοντας το βιβλίο της Σόμερβιλ σχετικά με το έργο του είπε πως εκείνη ήτα;ν ο μοναδικός άνθρωπος που κατάφερε να κατανοήσει το έργο του, έναν έπαινο που που πολλά από τα πιο λαμπρά μαθηματικά αντρικά μυαλά της εποχής της θα ζήλευαν. Ο μαθηματικός Τσαρλς Μπάμπατζ (Charles Babbage), εφευρέτης της διαφορικής μηχανής, της έγραψε για να την συγχαρεί που χρησιμοποιούσε «απλή γλώσσα για να εξηγήσει σημεία» λέγοντας πως «συχνά εμείς οι αναλυτές έχουμε την τάση να γράφουμε μόνο με σύμβολα». Από το σημείο αυτό και μετά άρχισε να γράφει και πολλά άλλα βιβλία.

## Το έργο της και η λέξη "επιστήμονας"

Η Σόμερβιλ δεν έκανε απλά μεταφράσεις των έργων μεγάλων μαθηματικών και αστρονόμων αλλά παρουσίαζε και τις δικές της απόψεις και θεωρίες ενώ έγραφε με τρόπο που τα κείμενά της να είναι προσιτά στους απλούς ανθρώπους όπως έκανε και η Φράνσις Ράιτ και η Χάριετ Μαρτινό.

Το 1832 δημοσίευσε το βιβλίο της με τίτλο «Μηχανισμοί των Ουρανών» με το οποίο απέκτησε τεράστια φήμη ως επιστήμονας.Η Βρετανική Βασιλική Ακαδημία, ένα επιστημονικό ίδρυμα γνωστό για τον σνομπισμό του και την επιμονή του να μην αναγνωρίζει την επιστημονική συνεισφορά των γυναικών, διέταξε να κατασκευαστεί ένα μπούστο της Σόμερβιλ και να τοποθετηθεί στην κεντρική σάλα του κτιρίου της Ακαδημίας. Της δώθηκε τιμητική σύνταξη ενώ το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, ένα πανεπιστήμιο που δεν δέχονταν γυναίκες και δεν δέχτηκε ποτέ ούτε την ίδια της Σόμερβιλ (το Κέμπριτζ άρχισε να δέχεται γυναίκες από το 1948 και μετά), άρχισε να χρησιμοποιεί το έργο της ως βασικό εγχειρίδιο για τους αριστεύοντες φοιτητές του.

Το 1834 δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο «Η Σύνδεση των Φυσικών Επιστημών» στην εισαγωγή του οποίου έγραψε πως είχε σκοπό «*να κάνει τους νόμους που κυβερνούσαν τον φυσικό κόσμο πιο γνωστές στις συμπατριώτισσές μου*». Τότε ο Γουίλιαμ Χιούελ, διευθυντής του Trinity College του Κέμπριτζ, σε ένα άρθρο του για την Μαίρη Σόμερβιλ, χρησιμοποιήσε για πρώτη φορά την λέξη «επιστήμονας» ακριβώς για να περιγράψει την ικανότητά της να συγκεντρώνει και να συνθέτει τους μέχρι τότε ξεχωριστούς και απομονωμένους κλάδους των μαθηματικών, της αστρονομίας, της γεωλογίας, της φυσικής και της χημείας σε ένα πρωτότυπο και εμπνευσμένο σύνολο. Ο Χιούελ αισθάνθηκε την ανάγκη να δημιουργήσει μία νέα λέξη για να περιγράψει την Σόμερβιλ, όχι μόνο γιατί η φράση "άνθρωπος της επιστήμης" (man of science) που χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε δεν ταίριαζε στο φύλο της, αλλά και γιατί η σκέψη της ήταν τόσο πρωτότυπη και "ολιστική" που έπρεπε να εφεύρει έναν άλλο όρο για να την περιγράψει. Η λέξη "επιστήμονας" μάλιστα δεν είχε ουδέτερο χαρακτήρα όπως σήμερα αλλά αποσκοπούσε, όπως είπε ο Χιούελ, στο να περιγράψει την "ιδιαίτερη διαφώτιση του γυναικείου νου" στο να συνθέτει διαφορετικούς τομείς σε μία ολική επιστήμη. Βέβαια από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά η λέξη «επιστήμονας» άρχισε να χρησιμοποιείται ευρύτερα για κάθε άνθρωπο που ασχολείται με την επιστήμη.

Την ίδια χρονιά η Σόμερβιλ βίωσε και μία μεγάλη απογοήτευση καθώς βρισκόταν στην Ιταλία όταν ήταν να περάσει ένας νέος κομήτης τον οποίον επιθυμούσε έντονα να παρατηρήσει. Όμως στην Ιταλία το μοναδικό αστεροσκοπείο που μπορούσε να παρατηρήσει τον κομήτη δεν δέχονταν την είσοδο γυναικών. Για πολλούς αυτό το περιστατικό ήταν το πιο χαρακτηριστικό στη ζωή της Σόμερβιλ. μία γυναίκα που συνεχώς αποκλείονταν από την μόρφωση και την έρευνα από τους ίδιους εκείνους που θαύμαζαν και χρησιμοποιούσαν το έργο της.

Το 1835 η Σόμερβιλ έγινε η πρώτη γυναίκα που εγινε δεκτή ως μέλος της Βασιλικής Αστρονομικής Ακαδημίας ταυτόχρονα με την αστρονόμο Κάρολαϊν Χέρσελ. Κάποια στιγμή γνώρισε και έγινε φίλη με την μαθηματικό Άντα Λάβλεϊς (Ada Lovelace).

Η Σόμερβιλ συνέχισε να μελετά και να εκδίδει βιβλία που κέρδιζαν επαίνους και βραβεία και ασκούσαν επιρροή στους επιστημονικούς κύκλους μέχρι το τέλος της ζωής της. Κέρδισε επίσης διάφορα βραβεία και αναγνωρίσεις όπως το Χρυσό Μετάλλιο της Βικτώριας που της απένειμε το 1869 η Βασιλική Γεωγραφική Ακαδημία.

Η Μαίρη Σόμερβιλ υποστήριζε τα δικαιώματα των γυναικών, ειδικά το δικαίωμά τους να μορφώνονται και να ζουν ελεύθερες όπως επιθυμούν (ειδικά από την στιγμή που η ίδια αντιμετώπισε τόση εχθρότητα στις σπουδές της) αλλά και το δκαίωμα των γυναικών να ψηφίζουν και να έχουν πολιτικά δικαιώματα. Έτσι υποστήριζε ανοιχτά και έντονα τις σουφραζέτες. To 1866 ο φιλόσοφος και οικονομολόγος Τζον Στιούαρτ Μιλ, που ήταν γνωστός υποστηρικτής των γυναικείων δικαιωμάτων, ξεκίνησε μία διαμαρτυρία για να πιέσει για να αποκτήσουν οι γυναίκες το δικαίωμα ψήφου και το πρώτο άτομο από το οποίο ζήτησε να υπογράψει ήταν η Μαίρη Σόμερβιλ, η οποία το έκανε. Δυστυχώς η διαμαρτυρία αυτή δεν απέφερε καρπούς καθώς οι γυναίκες στην Μεγάλη Βρετανία έπρεπe να περιμένουν μέχρι το 1918 για να δουν τους πρώτους σχετικούς νόμους να ψηφίζονται και να θέτονται σε εφαρμογή.

Το 1869 η Σόμερβιλ πρόλαβε να δει μία από τις πρώτες ενδείξεις πως σταδιακά οι γυναίκες θα γίνονταν δεκτές στα ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Υπό την πίεση των σουφραζέτων και φεμινιστριών Έμιλι Ντέϊβις (Emily Davies), Μπάρμπαρα Μπότισον (Barbara Bodichon) και Ενριέτα Στάνλεϊ (Henrietta Stanley), το Κέμπριτζ ίδρυσε Κολλέγιο Θηλέων που αργότερα ονομάστηκε Γκίρτον το οποίο όμως δεν θεωρούνταν ισάξιο με τα αντρικά κολλέγια. Μόνο από το 1948 και μετά το Κολλέγιο Θηλέων του Κέμπριτζ θα αποκτούσε ίσο κύρος με τα υπόλοιπα κολλέγιά του.

Το 1872 η Μαίρη Σόμερβιλ απεβίωσε σε ηλικία ενενήντα δύο ετών. Η εφημερίδα «The Morning Post» δημοσίευσε στη νεκρολογία της: *"Όσο κι αν δυσκολευόμαστε να ορίσουμε στα μέσα του 19ου αι.έναν βασιλιά της επιστήμης, δεν θα υπήρχε καμία αμφιβολία ή δυσκολία ως προς ποιάν θα ορίζαμε βασίλισσά της*".

## Η κληρονομιά της

Κατά την διάρκεια της ζωής της έγινε εξαιρετικά διάσημη και άσκησε τεράστια επιρροή στον επιστημονικό κόσμο της εποχής της. Αν και επέλεξε να αψηφήσει τα στερεότυπα της εποχής της που θεωρούσαν τις γυναίκες ανίκανες για ανώτερη μόρφωση και επιστημονική σκέψη και δεν δίστασε να έρθει και σε άμεση σύγκρουση με την οικογένειά της προκειμένου να σπουδάσει, η Σόμερβιλ γενικά στη ζωή της επέλεξε να μην έρθει σε σύγκρουση με το κατεστημένο αλλά να το προσσεγγίσει προκειμένου να γίνει αποδεκτή. Οι γυναίκες ήταν αδύνατον να εισέλθουν στον ακαδημαϊκό κόσμο καθώς αποκλείονταν από κάθε επίσημη μόρφωση και από κάθε επιστημονική κοινότητα. Μπορούσαν μόνο να μάθουν γραφή και ανάγνωση και να ασχοληθούν με τις επιστήμες ως ερασιτέχνες παρά το γεγονός ότι πολλές από αυτές είχαν λαμπρά μυαλά. Η Σόμερβιλ όμως φρόντισε να παίξει άψογα τον ρόλο της συζύγου, της μητέρας και της οικοδέσποινας και με αυτόν τον τρόπο κατάφερε να δικτυωθεί και να δημιουργήσει συμπάθειες και φιλίες με την υψηλή κοινωνία του Λονδίνου και την ακαδημαϊκή κοινότητα, γεγονός που της επέτρεψε να απολαύσει φήμη και αναγνώριση.

Δυστυχώς όμως μετά τον θάνατό της το έργο της άρχισε να παραβλέπεται και να μην αναφέρεται στα βιβλία ιστορίας. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η Σόμερβιλ και το έργο της όπως και πολλές άλλες γυναίκες πριν και μετά από αυτή να ξεχαστούν και δημιουργηθεί η εντύπωση πως δεν υπήρχαν γυναίκες ικανές για επιστημονική και μαθηματική σκέψη. Μέχρι και σήμερα τα κορίτσια αποθαρρύνονται από το να ασχοληθούν με τα μαθηματικά και τις επιστήμες έστω και με έμμεσους τρόπους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως πως υπήρξαν πολλές και αξιοθαύμαστες γυναίκες στο παρελθόν με εξαίρετη επιστημονική σκέψη που δεν αναφέρονται σήμερα στα βιβλία ιστορίας. Ειδικά η Σόμερβιλ, όχι μόνο ήταν μια αυτοδίδακτη επιστήμονας που διέπρεψε, αλλά ήταν αυτοδίδακτη και εξαιρετική υπό εξαιρετικά εχθρικές και καταπιεστικές συνθήκες.Και ας μην ξεχνάμε πως την ίδια στιγμή που υπάρχουν πολλοί που εξακολουθούν να πιστεύουν πως οι γυναίκες δεν είναι εξίσου ικανές με τους άντρες στις επιστήμες, η ίδια η λέξη «επιστήμονας» εφευρέθηκε για να περιγράψει μία γυναίκα αλλά και τις σφαιρικές και δημιουργικές ικανότητες της γυναικείας διανόησης γενικά.

Το έργο της συντέλεσε στην ανακάλυψη του Ποσειδώνα το 1846 ενώ το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης έδωσε το όνομά της σε ένα από τα κολλέγιά του ως αναγνώριση για το έργο της που αποσκοπούσε στην διάδωση της γνώσης στους απλούς ανθρώπους και ειδικά την εκπαίδευση των γυναικών.

Η Μαίρη Σόμερβιλ και η Κάρολαϊν Χέρσελ αποτέλεσαν πρότυπα για την αμερικανίδα αστρονόμο Μαρία Μίτσελ.

## Βλέπε επίσης:

* Χέραντ του Λάντσμπεργκ
* Μαρί Μερντράκ

## Παραπομπές

1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Spender, Dale (1983). ***"Women of Ideas and What Men Have Done to Them:** From Aphra Behn to Adrienne Rich"*. London: ARK Paperbacks. ISBN 0-7448--0003-X
2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Bergland, Renée L. (2008). *"**Maria Mitchell and the sexing of science**: an astronomer among the American romantics"*. Boston: Beacon Press. 503445971. ISBN 0807021423.
3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 *Newcombe, Lamorna (2008)."**Mary Fairfax Somerville**: Queen of Nineteenth Century Science". Bluestocking. Ανακτήθηκε στις 14/01/2019.*
4. ↑ Neeley, Kathryn A. (2001). "***Mary Somerville :** Science, illumination, and the female mind"*. Cambridge: Cambridge University Press. 51299513. ISBN 0521626722.
5. ↑ Boreham, Ruth (8 Μαρτίου 2017). "***Mary Somerville**: Queen of Science*". Dangerous Women. Ανακτήθηκε 13/01/2019.