Chanowie

Imperium Chanów

Państwo Chanów, XXI wiek SE

**Chanowie** - plemię ludzkie zamieszkujące obszar Spokojnej Wyżyny (na południe od Korkinów), które wyodrębniło się pod koniec 5. tysiąclecia Starej Ery. Chanowie stworzyli swój własny system państwowo-religijny, a potem, w wyniku intensywnych podbojów, całe imperium obejmujące obszar południowej Osalii. Państwem tym rządziła początkowo dynastia Tufirmów, a potem, po jej upadku i okresie wieków ciemnych, dynastia Medynów. Na początku XV wieku na krótko władzę objął ród de Sitersteinów.

Chanowie jako pierwsi na świecie wynaleźli pismo oraz dokonali wielu ważnych osiągnięć technicznych. Posługiwali się językiem starochańskim we wczesnej epoce pisma, a później językiem klasycznym chańskim.

Ich wierzenia oparte były w czasach przedpiśmiennych na animizmie i szamanizmie, a w Epoce Pisma oraz Wielkich Wojen ustąpiły miejsca nowoczesnej religii ze spisaną mitologią i antropomorficznymi bóstwami. Imperium Chanów istniało do 1459 roku SE, kiedy rozpadło się pod wpływem kryzysów wewnętrznych oraz inwazji ludów ze wschodu. Po jego upadku nigdy nie udało się odbudować jednolitego państwa chańskiego.

## Geografia

W epoce antropogenicznej plemię Chanów zamieszkiwało region zachodniego brzegu jeziora Bienendorf. Granice państwa Chanów rozciągały się od Niziny Północnej na zachodzie, aż do zachodnich Padlarów na wschodzie. Na północy *limes* opierał się o Morze Wewnętrzne, na południu zaś o Zakazaną Puszczę. Las deszczowy stanowił chyba największą przeszkodę terenową dla pierwotnych Chanów - gęste, niedostępne środowisko wykluczało całkowicie możliwość urbanizacji czy rozwoju cywilizacyjnego w tym regionie. Niektóre grupy żyły na obszarze lasu, jednak warto pamiętać, że przez były one nieliczne. Nawet, gdy, już w czasach imperium, ludzie dysponowali na tyle rozwiniętą techniką, by móc zaludnić obszar dżungli, robiono to rzadko i niechętnie. Całe imperium chańskie rozciągało się na obszarze Wielkiej Niziny Osalskiej, gdzie płaski teren oraz rozbudowany system rzek umożliwiał rozwój cywilizacji oraz rolnictwa. Niziny sprzyjały również powstaniu jednolitej kultury chańskiej, która na przestrzeni lat nie rozpadła się na wiele regionalnych odłamów. Wykształcony przez tą grupę język także ewoluował równolegle, przy czym mieszkańcy całego imperium stworzyli wiele gwar i dialektów, którymi porozumiewali się na codzień.

Chanowie, żyjąc na przyjaznym oraz dogodnym miejscu w Osalii, zostali jednak pozbawieni dostępu do wielu bogactw materialnym krainy. Przez wieki najcenniejszym i najważniejszym dla kultury surowcem w imperium była sól morska oraz węgiel. W XVII i XVI wieku, gdy Chanowie nawiązali pierwszy kontakt z innymi ludami (szczególnie regolczykami), upowszechniły się takie materiały jak złoto, srebro, sukna oraz jedwab.

Chociaż ani Morze Wewnętrzne ani Nikodia, do których dostęp mieli Chanowie, nie są agresywnymi czy gwałtownymi morzami, imperium nie chętnie organizowało wyprawy żeglarskie. Prymitywne łodzie, którymi dysponowano w tamtym czasie, wystarczały ledwo do przekroczenia Kanału Nikomedyjskiego. Dopiero, gdy Chanowie w XV wieku pozyskali wiedzę na temat żeglowania od Rapsydów, możliwe stały się częstsze i bezpieczniejsze wyprawy. Nowe techniki morskie umożliwiły chociażby odkrycie i zaludnienie wyspy Aplany pod koniec XV wieku.

Chanowie na przestrzeni lat mieli styczność z wieloma ludami czy plemionami. Najbliżej Chanów żyli w epoce antropogenicznej Koryci, których podbito w XXIX wieku. W czasach podbojów dynastii Tufirmów oraz rozszerzania się państwa chańskiego wrogami najeźdźców były zwykle pojedyńcze i odseparowane, lecz wojownicze oraz niebezpieczne plemiona zamieszkujące Wielką Nizinę Osalską, które stanowiły dla armii chańskiej spore wyzwanie. W czasach imperium ludzie kontaktowali się z Rapsydami (i pośrednio Komodami), Usmasydami, a także zdawali sobie sprawę z istnienia w Korkinach cywilizacji noryckich.

## Historia Państwa Chanów

### Narodziny Państwa Chanów

Pierwsze osady chańskie powstawały już w wieku XXXVII SE. Pierwotni Chanowie tworzyli małe plemiona, które nie wchodziły za bardzo w interakcje z innymi grupami, przez co były one zdane na własne możliwości i postęp techniczny. Taka sytuacja trwała do końcówki 4. tysiąclecia, kiedy rozpoczął się proces powolnego łączenia osad, będących niegdyś samodzielnymi *a la* państewkami, w większe związki czy sojusze.

Jednolite państwo chańskie powstało zapewne w XXVI wieku Starej Ery. Charakteryzowało je bardzo duże scentralizowanie władzy i wywyższenie władcy, którego postrzegano za pół bóstwo. Pierwotni Chanowie wyznawali animizm i szamanizm - wierzyli, że bogowie tchnęli swojego ducha w przyrodę (w tym tą nieożywioną) oraz, że kontakt z nimi można nawiązać za pośrednictwem szamanów. Religijna rola szamanów umożliwiła im potem awans społeczny i zyskanie wpływu na politykę kraju. Skoro już o władzy mowa, warto wspomnieć również o dynastii. Tron w Państwie Chanów zajmowała dynastia Tufirmów, która utrzymała się aż pierwszej połowy XX wieku SE. Nie istnieją żadne dowody rzeczowe ani opowieści o innych rodach władających tymi terenami wcześniej, toteż załóżmy, iż to Tufirmowie byli pierwsi. Tradycyjnie podaje się, że pierwszym władcą Państwa Chanów był boski posłaniec Atlanyros I, jednak jego istnienie nie jest udowodnione. Atlanyros, jako jedna z istot boskich i monarcha, dzierżył władzę świecką i religijną. Wynika z tego panująca do epoki pisma tradycja nadawania władcy tytułu monarchy (*basileus*) oraz szamana naczelnego (*flaminis maximus*).

W XXIX wieku toczyły się regularne walki Chanów z sąsiednim plemiem Korytów, bardzo krwawe i wyniszczające jak na tamte czasy. Chanowie zdołali z trudem osiągnąć sukces dopiero dwa stulecia później i nie ma wątpliwości, że znaczną rolę w tym zwycięstwie odegrał proces zjednoczeniowy wśród ludów znad Bienendorfu. Koryci stali się na kolejne milenium niewolnikami, a Chanowie kontynuowali swoje podboje, kierując się na zachód. Sto lat później wojska Osalczyków przeszły przez Zakazaną Puszczę i dostały się na Nizinę Północną. Chanowie postanowili wstrzymać jednak wyprawę, ponieważ żołnierze byli już zmęczeni i zaczynało brakować zaopatrzenia, z zamiarem reaktywacji wyprawy w przyszłości. Jak się później okazało, Imperium Chanów już nigdy nie zaszło dalej na zachód.

### Wynalezienie pisma

Dla Państwa Chanów okres od XXVII do wczesnego XXI wieku przed Nową Erą był czasem pokoju. Kraj, nie biorąc udziału w żadnej większej wojnie, mógł dynamicznie i stabilnie się rozwijać. Ten wspaniały okres w dziejach Chanów zwany jest okresem wczesnym. Charakterystycznym jego elementem były przemiany światopoglądu religijnego - postęp techniczny zachodzący w państwie determinował przejście z czasów wierzeń prymitywnych do początków religii mitologicznej, z antropomorfizowanymi bóstwami oraz mitami o rywalizacji i czynach bóstw przekazywanych ustnie. Ta nowoczesna, jak na tamte czasy, forma religii zderzyła się jednak z dawnymi wierzeniami, których niezbywalnym elementem byli szamani oraz guślarze. Ponadto plemiona podbijane przez Chanów w poprzednich stuleciach nie odznaczały się rozwiniętym systemem duchowym. Władcy z dynastii Tufirmów mieli ogromny szacunek do tradycji plemiennej, przez co zamiast całkowicie zlikwidować animizm zdecydowali się go wymieszać z nowymi wierzeniami opartymi na przekazach ustnych i mitologii niepisanej. Najważniejszą rzeczą, jaką objawiał się ten synkretyzm religijny, był brak większych zmian w hierarchii społeczeństwa chańskiego - wywodzący się z czasów plemiennych szamani utrzymali swoją pozycję w państwie. Guślarze stanowili elitę wczesnego Państwa Chanów - wielu z nich pełniło nie tylko funkcje religijne, lecz również polityczne, będąc urzędnikami, dowódcami wojskowymi czy filozofami. 9 najwybitniejszych szamanów tworzyło tzw. *Horlom*, czyli radę starszych, która doradzała bezpośrednio władcy. Mimo, iż formalnie to monarcha był najwyższym szamanem oraz zwierzchnikiem wszystkich innych, to w praktyce chańscy kapłani posiadali wysoką autonomię, a ci należący do Horlomu mogli nawet ignorować werdykty i nakazy władcy, co jednak robili bardzo rzadko. Chociaż początkowo duchowni całkowicie akceptowali władzę i autorytet monarszy, to w kolejnych pokoleniach duża liczba przywilejów spowodowała rozkład moralny i degrengoladę tego stanu społecznego.

Nadawanie tak wielu przywilejów było argumentowane absolutnie kluczową rolą szamanów w duchowym życiu ludzi, a także ich kontaktem ze światem dusz. Guślarze byli wykształconymi ludźmi i to prawdopodobnie oni odpowiadają za takie osiągnięcia techniczne jak wynalezienie pisma. Wzrost potęgi szamanów miał kluczowy wpływ na całość życia państwa Chanów i to właśnie ten proces ukształtował w dużej mierze wczesne imperium.

Około 2198 roku Starej Ery Chanowie stworzyli prawdopodobnie najważniejszy wynalazek nie tylko w historii swojej, ale również całej Androgei. Wynalazkiem tym jest pierwsze na świecie pismo, które w późniejszych okresach zaczęto nazywać starochańskim (tak samo nazywał się ówczesny język). Pismo starochańskie, mimo swojej prymitywności, było całkowitą rewolucją i wpłynęło pozytywnie na wszystkie dziedziny życia kraju. Pierwszymi użytkownikami pisma byli szamani, którzy uczyli się czytać i pisać w zakładanych przez członków *Horlomu* szkołach. Początkowo kaligrafia była wykorzystywana do zapisywania krótkich modlitw czy tekstów religijnych, zazwyczaj w formie inskrypcji na ścianach świątyń. Z czasem, wraz ze zwiększającą się liczbą użytkowników języka starochańskiego, pismo znalazło swoje zastosowanie w relacjach ekonomicznych (przy spisywaniu umów handlowych przez bogatszych mieszkańców państwa) oraz kodyfikacji prawa.

Szczególne zasługi na rzecz piśmiennictwa miał w imperium Karmineusz I z dynastii Tufirmów. Żyjący na początku XXI wieku SE (panował w latach 80. i 70.) monarcha hojnie wspierał rozwój szkół piśmienniczych w całym państwie, a także sam umiał czytać i pisać. Do jego największych osiągnięć należało założenie i kierowanie zespołem uczonych i mędrców, którzy zajmowali się kodyfikacją prawa oraz mitologii. W późnych latach 70. powstała tzw. Święta Księga, czyli spisany zbiór 9 najważniejszych mitów religii chańskiej. Dzieło literackie tłumaczyło sprawy kosmo-, andro- i teogoniczne. Pierwszą część księgi, a zarazem jej otwarcie stanowił Mit o Powstaniu Świata. Ogromne zmiany zaszły również w kwestii prawa - Karmineusz nakazał w latach 70. spisać wszystkie prawa imperium na ścianie świątyni w Thercypolis. Główną rewelacją płynącą z nowych przepisów było znaczne ograniczenie przywilejów szamanów oraz ich roli w życiu państwa (Karmineusz uważał ich za relikt przeszłości plemiennej nie pasujący do nowoczesnego państwa). Zlikwidowany został *Horlom*, wprowadzono celibat oraz obowiązkową ascezę. Radykalne zmiany w prawie wzbudziły sprzeciw samych szamanów, którzy zbuntowali się przeciwko władcy. Z uwagi na niezbyt dobrą opinię w społeczeństwie (szamani w wyższych warstwach kojarzyli się z chciwością, nadmiernymi bogactwami oraz łamaniem zasad moralnych) guślarze nie zdołali jednak zorganizować dużej rebelii i zostali pokonani przez wojska monarchy. W wyniku wojny religijnej śmierć poniosła większość przeciwników Karmineusza, a ci, którzy przeżyli albo zostali wygnani albo poukrywali się wśród chłopstwa i uniknęli represji. I Wojna domowa zakończyła się upadkiem znaczenia szamanów w Państwie Chanów i ostatecznym przejściem z poziomu religii prymitywnych do nowoczesnej religii mitologicznej. Pozycję dawnych szamanów w społeczeństwie pokryli kapłani oraz świecka arystokracja, która wykształciła się z plebsu.

### Wielki ciemne

Krótko po zakończeniu konfliktu z szamanami, Karmineusz I zmarł. Jego syn, Karmineusz II, zasiadał na chańskim tronie zaledwie półtorej roku, umierając w wyniku problemów z płucami. Następnym władcą państwa był Karmineusz III, który panował znacznie dłużej, bo całą dekadę. Monarcha za główny cel postawił sobie kontynuowanie reform swojego dziadka oraz dokończenie procesu transformacji religijnej kraju.

Mimo, iż cel władcy został teoretycznie zrealizowany, to nad Państwem Chanów zawisły czarne chmury. Karmineusz III nie pozostawił po sobie żadnego potomka, przez co po jego śmierci w latach 60. XXI wieku doszło do destabilizacji kraju. Rolę dynastii Tufirmów w państwie chciał karkołomnie ratować wuj poprzedniego władcy - Juliusz Uzurpator - jednak został szybko obalony, a na tronie Chanów zapanowało bezkrólewie. Do walki o schedę po Tufirmach ruszyło kilka arystokratycznych rodzin, spośród których największe znaczenie miał ród Artynów oraz Medynów. Wojna domowa między ich członkami zakończyła się jednak katastrofą - nie dość, że nie udało się wyłonić nowego władcy ani dynastii, to doszło jeszcze do podziału sporego już wtedy państwa Chanów na dwie części - zachodnią (zarządzaną przez Artynów, ze stolicą w Thercypolis) i wschodnią (pod panowaniem Medynów, którzy osiedli w Mandigentii). Państwa te zaczęto nazywać *ozami*, co znaczy po starochańsku "ojcowizna" lub "ziemia rodziny".

Konflit między Artynami a Medynami trwał przez wiele pokoleń. Przez cały jej okres żadna ze stron nie uzyskała wielkiej przewagi na rywalem. Rozkład państwa w połowie XXI wieku miał koszmarny wpływ na praktycznie wszystkie dziedziny życia na południu - w wyniku wojny domowej zginęła połowa mieszkańców kraju, upadły silne instytucje państwowe. Co jednak najgorsze, wymarło pismo starochańskie, co dla kultury Chanów oznaczało okres wieków ciemnych i upadku cywilizacyjnego. Wieki ciemne trwały od lat 60. XXI wieku SE do 1936 roku SE, kiedy Oza Zachodnia upadła, większość członków rodu Artynów zginęło, a władzę nad terytoriami chańskimi objęła dynastia Medynów. Pierwszy władca z tej dynastii - Helgard Wielki - nadał swojemu zjednoczonemu państwu nazwę "Wielkie Imperium Ludu Chanów" (w skrócie Imperium Chanów), a sobie samemu tytuł imperatora i władcy absolutnego. Tak zaczynała się nowa epoka w dziejach państwowości Chanów.

### Odrodzenie imperium i szczyt potęgi

Wojna domowa oraz spory dynastycznie miały straszny wpływ na mieszkańców Ozy Wschodniej i Zachodniej. Jednak odrodzenie jednego państwa Chanów wlało w społeczeństwo nową energię i chęć powrotu do dawnej potęgi (a nawet zajścia jeszcze dalej).

Odbudowa cywilizacji chańskiej nie była łatwym zadaniem, ponieważ w okresie wieków ciemnych doszło do znacznego regresu w praktycznie wszystkich dziedzinach życia Chanów. Pierwsi władcy działali głównie na rzecz odtworzenia populacji, a także struktur państwa. Dopiero po kilku dekadach swój renesans zaczęły przeżywać kultura, piśmiennictwo czy religia. Do szczególnie trudnych zadań należało stworzenie nowego systemu pisma, bowiem to starochańskie zanikło w wiekach ciemnych. Chanowie na gruzach stwojego starego języka stworzyli nowe pismo, zwane klasycznym. Język ten był już znacznie bardziej rozbudowany i ewoluował znacznie szybciej niż jego poprzednik, głównie ze względu na olbrzymie zainteresowanie nową formą komunikacji wśród elit. Na klasyczny chański przepisano w pierwszej kolejności zachowane dzieła religijne, a później pozostałości aktów prawnych i wojskowych.

Jednak już w XIX wieku SE nad nowo rodzącym się krajem znowu zawisły poważne kłopoty. Z północy w region zachodnich Korkinów przybyli Rapsydzi i założyli tam swoje państwo Kar. Ambitny władca - senior Moketin I Groźny - zapragnął stworzyć na terenie południowej Osalii swoje wielkie imperium i jak nie trudno się domyśleć, Chanowie stanowili najpoważniejszą przeszkodę w realizacji tego planu. Z drugiej strony, na wschodzie do granic imperium dotarły hordy barbarzyńców na czele z Choefordem XIII, *novario rogle*'m usmasydzkim. O ile na początku stulecia państwo Kar ograniczało się jedynie do najazdów łupieżczych na graniczne osady chańskie, tak atakujący od wschodu dzicy Usmasydzi chcieli zniszczyć całkowicie chańską kulturę i wprowadzić na zdobytych ziemiach terror. Dla Chanów, nie mających od czasów wojny z Korytami styczności z większymi grupami ludzkimi, ta sytuacja była naprawdę groźna. W pierwszej połowie XIX wieku imperium nieskutecznie broniło się na dwóch frontach, ponosząc duże straty i tracąc terytoria na wschodzie. Usmasydzi uderzali ogromnymi chmarami ludzi, którzy niszczyli budowle, zabijali pojmanych obrońców i brutalnie obchodzili się z cywilami. Od 1889 roku celem szczególnie zmasowanych i intensywnych uderzeń stała się Mandigentia, której upadek stanowiłby dla obrońców niewiarygodną klęskę i mógłby przesądzić o losach wojny. Wielki najazd ze wschodu groził upadkiem nie tylko państwa Chanów, ale i całej ich cywilizacji.

Jednak go wydawało się, że wszystko stracone, na tronie usmasydzkim doszło do gwałtownych zmian - Choeford VIII zmarł (1887), a jego synowie zaczęli walczyć między sobą o władzę. Spory o sukcesję u Usmasydów wykorzystał imperator Sulla Waleczny. Młody władca, korzystając z okazji jaką dawało zamiesznie w obozie wroga, przegrupował swoje siły, zmobilizowa wszystkie dostępne rezerwy i w 1887 roku SE dokonał spektakularnego kontruderzenia pod Mandigentią. Dzikie chordy zostały podzielone i zdziesiątkowane, a pozostali przy życiu Usmasydzi uciekali w popłochu przed wojskami Sulli. Bitwa pod Mandigentią, w której (według pisanych już później kronik) uczestniczyło ok. 15 000 wojów Chanów oraz ponad 23 000 najeźdźców, była jedną z najstarszych starć w historii świata, a także jedną z największych bitew w erze pierwotnej.

Mimo, iż wielkich armii usmasydzkich nie udało się zniszczyć całkowicie, to zwycięstwo pod Mandigentią wlało w serca Chanów w całym państwie nadzieję i podniosło znacznie morale. W następnych latach przeprowadzono jeszcze kilka mniejszych kampanii wojennych, dzięki którym Usmasydzi ostatecznie zaprzestali masowych ataków na imperium. Wojna chańsko-usmasydzka trwała oczywiście jeszcze do 1860 roku, lecz miała znacznie mniejszy i spokojny przebieg. Najeźdźcy już nigdy nie zdołali zajść tak daleko na północ. Przedłużający się konflikt dynastyczny oraz rozdrabnianie wielkiego państwa ze wschodu na coraz mniejsze części zniwelowało w latach 50. XIX wieku praktycznie zupełnie zagrożenie ze strony Usmasydów.

### Renesans Imperium Chanów

Po zakończeniu wojen z Usmasydami w imperium nastały czasy rozkwitu. Dyplomacja chańska zdołała na przełomie lat 60. i 50. stworzyć przymierze z sąsiadami, dzięki któremu na południu Osalii nie tylko zapanował na jakiś czas pokój, lecz także rozkwitł na masową skalę handel międzynarodowy. W 1824 roku na imperatorskie berło znalazło się w rękach Rotomosa I Medyna - doskonałego polityka i głównego pomysłodawcy wielkich reform politycznych w państwie chańskim. Z inicjatywy Rotomosa w 1817 roku SE w Thercypolis rozpoczął się Pierwszy Sobór, czyli zjazd wszystkich arystokratów, dowódców wojskowych i kapłanów z całego imperium. Celem zgromadzenia było opracowanie nowego systemu polityczno-społecznego oraz religijnego, dostosowanego świata z pełnej epoki pisma. Uchwalone na zjeździe nowe zasady, na czele z słynnymi Trzema Reformami, stały się podwalinami nowego systemu polityczno-społecznego Południa, Reformy te były powiewem świeżego powietrza dla przestarzałych i skostniałych struktur całej cywilizacji, a także stały się powodem wielu zmian i innowacji w życiu wszystkich Chanów. Co również ważne, sobór uważany jest za ostateczny początek renesansu w państwie Chanów i początek okresu jego świetności.

W XVIII wieku SE trwały intensywne walki z Rapsydami z Kar, którzy po kilku dekadach konfliktów i utracie więkoszości sił byli zmuszeni do zawarcia z Chanami traktatu pokojowego. W zamian za nienaruszalność granic, Kar musiało zezwolić na swobodne działanie misjonarzy chańskich krzewiących w społeczeństwie wierzenia z Południa, a także było zmuszone do płacenia corocznego haraczu. Działalność specjalnie wysłanych do sąsiada kapłanów szybko przyniosła spodziewane skutki - do końca stulecia panteon chański był uznawany już przez ponad 1/4 ludności Kar, a kolejne sto lat później - ok. połowy.

Wiek XVIII i XVII SE to okres intensywnych podbojów i rozszerzania imperium Chanów. Ludy znad Południa prowadziły niezwykle skuteczne kampanie wojenne z państwem Kar oraz Królestwem Zachodnich Usmasydów. To pierwsze, po kilku latach wojny i wielu ciężkich bitwach, było ostatecznie zmuszone do podpisania w 1766 roku korzystnej dla Chanów umowy pokojowej i płacenia im dużego haraczu w zamian za nienaruszanie granic. Rozejm na froncie zachodnim umożliwił również rozprzestrzenienie na obszarze Kar chańskiej religii oraz kultury, w tym pisma. Z uwagi na bardziej liberalne podejście do zwykłych ludzi oraz samego sposobu życia niż tradycja rapsydyjska, nauki głoszone przez specjalnie wybranych misjonarzy zyskały popularność wśród niższych stanów społecznych, co z kolei spowodowało w dłuższej perspektywie wzrost niechęci do ultratradycjonalistycznej, nie mającej skrupułów z uciskaniem plebsu dynastii Dal-Sinq.

Pod koniec XVII wieku SE Imperium Chanów osiągnęło swój szczyt potęgi. Granice państwa rozciągały się Spokojnej Wyżyny na zachodzie, aż do lasów deszczowych w osalskiej części Joterdonu. Informacje o triumfach wojennych oraz bogactwie kulturowym kraju bardzo szybko rozchodziły się szybko z pomocą wędrownych bardów czy podróżników, którzy swoimi opowieściami w karczmach czy na rynkach wiosek nieśli całemu światu wieść o wspaniałej cywilizacji pierwotnego Południa. Nie dziwi więc fakt, że mieszkańcy Androgei interesowali się coraz bardziej nowym mocarstwem, tak samo jak Chanowie poszerzali swoją wiedzę na temat innych. Kontakty z ludami joterdońskimi, jak i rapsydyjsko-tellonidzkimi przyczyniły się pozytywnie do rozwoju kraju zarządzanego przez Medynów, umożliwiając chociażby rozwój kartografii, medycyny czy sztuki wojennej. Dzięki rozwojowi żeglugi oraz budowie sieci połączeń drogowych Chanowie mogli utrzymywać relacje z praktycznie całym pierwotnym światem. Szczególnie owocne była współpraca z Osamonidami oraz Kipami, z którymi Południe prowadziło handel (z Osalii do Joterdonu płynęła pszenica, żelazo oraz złoto, a w zamian dostarczane były ryż, nikodyjskie ryby, węgiel, karbonit i diamenty) oraz wspomagało ich czasem militarnie.

W następnym stuleciu całe państwo przeżywało okres rozkwitu - największe miasta takie jak Thercypolis czy Mandigentia z niedużych grodów stały się wielkimi, zapierającymi dech w piersiach pierwotnymi metropoliami do których chętnie przybywali kupcy i uczeni z zagranicy. Kultury z całej Androgei chłonęły na potęgi wyroby z Południa, począwszy od wyrobów ceramicznych i artystycznych, na ideach religijnych oraz kulturowych kończąc. Poziom życia podniósł się znacznie u wszystkich grup społecznych, zaś dochody chłopów z tytułu sprzedaży zboża stały się wystarczająco duże, by pokryć potrzeby całych wielopokoleniowych rodzin. Skok jakości życia odbił się pozytywnie na demografii - w 1650 roku SE populacja imperium przekroczyła milion ludzi, zaś półwieku później było to już po połowę więcej. W 1548 roku całe imperium Chanów zamieszkiwało rekordowe 1,788 miliona ludzi, czyli ok. 40% całej populacji ówczesnego świata.

~~Gdy zagrożenie ze strony agresywnych Usmasydów i Rapsydów ustało (a przynajmniej się zmniejszyło) dla imperium nadeszły czasy rozkwitu. W ciągu następnego stulecia Chanowie zdołali pokryć lukę demograficzną powstałą po wiekach ciemnych, utworzyć na nowo struktury państwowe oraz społeczne, odbudować miasta, jak również rozwinąć swoją kulturę i na gruzach języka starochańskiego ukształtować nowy system piśmienniczy - klasyczny język chański. W XVIII i XVII wieku imperium Chanów zaczęło ponownie (jak przed wieloma wiekami) się rozszerzać - podboje obięły całe południowe wybrzeże Osalii, od rzeki Torduendete na zachodzie po stepy regolskie. Chanowie rozwijali współpracę z sąsiednimi cywilizacjami, pozyskiwali złoto i inne cenne kamienie od Rapsydów, a także sprzedawali zboże oraz sól na wschód. Dochodowy handel był mozliwy dzięki szybko rozwijającym się technikom żeglarskim oraz flocie imperium, która docierała nawet do osad Starego Semtu na wschodzie (dalej niż ktokolwiek w tamtej epoce).~~

~~W XVI wieku SE Chanowie osiągnęli swój szczyt potęgi. Państwo zarządzane przez dynastię Medynów było lśniącym klejnotem na mapie pierwotnej Androgei. Ludzie z całego znanego osalskiego świata przybywali do takich miast jak Therycypolis, Mandigentia czy Vetolorum by podziwiać potęgę tej antycznej cywilizacji i korzystać z panującego tam dobrobytu.~~

## Kultura

### Piśmiennictwo

W piśmie starochańskim większość zjawisk, przedmiotów, zwierząt i obiektów zapisywana była za pomocą ideogramów, których liczba stale rosła od początku XXII wieku SE do pierwszych dekad wieków ciemnych. Chanowie używali również 11 tzw. uniwersalnych znaków, których różne kombinacje odpowiadały pojęciom bardziej skomplikowanym, trudnym lub niemożliwym do opisania przez ideogramy. Były to przede wszystkim imiona i nazwiska, nazwy funkcji społecznej, a także pojęcia abstrakcyjne, bardzo ważne w tekstach religijnych, które przecież są głównymi dziełami starochańskiego piśmiennictwa. Pismo starochańskie było bardzo prymitywne - gramatyka skupiała się głównie na relacji między ideogramami a znakami uniwersalnymi. W pierwotnym piśmie Chanów istniały jedynie rzeczowniki, przymiotniki i czasowniki, istniała jedynie czynna forma zdania. Ponadto słowa uniwersalne były często bardzo ogólne i miały zastosowanie w różnych kontekstach oraz znaczeniach. Dotyczyło to przede wszystkim rzeczowników oraz przymiotników - np. wyraz "król" w języku starochańskim zapisywano tak samo jak "władza" czy "państwo". Z kolei słowo "grupa" stosowano nie tylko jako rzeczownik, lecz również zaimek "oni". Ze wszystkich części mowy najrzadziej duplikacjom podlegały czasowniki.

W XXII wieku SE pismem posługiwali się praktycznie tylko szamani, którzy z resztą prawdopodobnie są wynalazcami tej techniki. W następnym stuleciu umiejętność pisania i czytania rozszerzyła się na najwyższych urzędników państwowych, a także władcę i niektórych arystokratów. Pierwszym monarchą, który umiał kaligrafować był rządzący w XXI wieku Karmineusz I. To z jego polecenia spisane zostały (w formie Świętego Zbioru) funkcjonujące dotychczas w przekazie ustnym najważniejsze mity chańskie, takie jak ten o powstaniu świata czy rodzinie Tudejsza. Inskrypcje w języku starochańskim zapisywano głównie na glinianych tabliczkach, technika zapisywania wzorów na ścianach budynków i świątyń pojawiła się bowiem znaczenie później, w czasach klasycznego chańskiego. Po wygaśnięciu dynastii Tufirmów język starochański zaczął zanikać, ponieważ duża część osób umiejąca posługiwać się pismem albo umarła w wojnie, albo z różnych powodów nie miała możliwości przekazywać wiedzę o piśmie innym. Dlatego po ponad 100 latach wojny domowej w całym państwie żyła jedynie garstka osób, mogących posługiwać się starochańszczyzną.

Od 1936 roku SE narodowym językiem imperium był klasyczny chański, język znacznie bardziej rozbudowany i bogaty. Klasyczna chańszczyzna stała się źródłem wielu języków, zaś sama w sobie była używana powszechnie aż do pierwszych wieków Nowej Ery.

### Architektura i sztuka

Wszystkie miasteczka budowane przez Chanów miały podobny wygląd - w każdym istniał główny rynek miejski, służący jako targ i skrzyżowanie wszystkich dróg. W małych osadach na środku targu ulokowana była zawsze stella z najważniejszymi prawami imperium, zaś obok bazaru znajdował się *mastro domo*, czyli rezydencja właściciela wsi oraz jego rodziny. *Mastro domo* były wizytówką wsi, swoimi rozmiarami świadczyły o prestiżu i bogactwie ziemi (jak i rodziny władającej). W każdej wsi (nie koniecznie na rynku) znajdowała się również kapliczka, będąca głównym miejscem religijnego życia wsi. Architektura wsi oraz wygląd kapliczek różniły się w zależności od regionalnej specyfiki i tradycji, np. w centralnym imperium Chanów kapliczki były bardzo wysokie i zrobione z białego kamienia, zaś na dalekim wschodzie zdobiono je czaszkami bydła oraz niebieskimi kwiatami *viovikaj*.

Ogromne chańskie miasta wyróżniały się bogatą, różnorodną architekturą i połączeniem w jednym miejscu kilku stylów. Domy mieszkalne, w których żyła większość plebsu miejskiego były robione z gliny lub bruku, kiedy świątynie, pałace, teatry, deptaki i bazary były arcydziełami budownictwa, wzniesionymi ze wspomnianego już białego kamienia, kwarcu, kamienia czy piaskowca. Szczególnie miejsca kultu religijnego były wzniesione w formie rotund lub były zwieńczone kopułą, ważne budynki świeckie z kolei miały kształt prostokąta i były podtrzymywane przez potężne kolumny. Dekoracją metropolii pierwotnego świata były pięknie rzeźbione fontanny, barwne mozaiki oraz bardzo dużo zieleni. Ogrody były ogólnie ważną częścią wystroju miasta, zaś ich pielęgnacją zajmowali się kapłani. Najokazalsze były oczywiście te tworzone na zlecenie imperatora, rodziny monarchy czy ważnych kapłanów, a wstęp do nich mieli wszyscy ludzie. Wygląd miasta polepszały również różne rzeźby i reliefy, wykonywane na zlecenie arystokracji.

Najpiękniejszymi budowlami wznoszonymi przez Chanów były pałace i świątynie. Były one monumentalne obiekty, wypełnione po brzegi drogocennymi rzeźbami, mozaikami, inskrypcjami i obrazami, a także nieograniczonymi liczbami kamieni szlachetnych. Ich budową zajmowali się najlepsi inżynierowie oraz twórcy, natomiast dekoracje dostarczali najwybitniejsi artyści z całego państwa. W przeciwieństwie do świątyń, pałace monarsze były odzwierciedleniem charakteru i gustu imperatora, który sam decydował o ogólnym wyglądzie budynku. Z kolei świątynie wznoszono z myślą o oddaniu czci bóstwu, które było jej patronem. Do najsłynniejszych tego typu konstrukcji należy Wielki Pałac Imperium w Thercypolis (*kch. Granda Palaco de la Imperio*), Świątynia na Górze (*preĝejo supre*) czy Rotunda Osalosa (kch. *Rotonda de Osalos*) w Mandigentii.

## Dziedzictwo

1. ↑ Więcej informacji w rozdziale "Kultura. Piśmiennictwo i sztuka" oraz w oddzielnym artykule poświęconym dziełu.
2. ↑ Ze wszystkich dziedzin życia, z wieków ciemnych w najlepszym i najmniej naruszonym stanie wyszła zdecydowanie wiara. Chanowie zachowali podstawy swojej religii, a ich Święta Księga przetrwała te trudne czasy w formie ustnej. Niestety, nawet ona straciła na wojnie między Artynami a Medynami - przestała się rozwijać, a w ciągu stulecia powstało kilka różnych i wykluczających się kultów tych samych bogów. Dopiero XX wiek SE przyniósł (wymuszone z resztą przez imperatorów) pojednanie Kościoła.
3. ↑ Przepych i rozmach tych konstrukcji czasami nawet stawał się przesadzony - np. Karmineusz V podczas wznoszenia *preĝejo supre* zainicjował pomysł stworzenia komnaty wykonanej w całości ze złota. W mitologii chańskiej Aeloma, której jest poświęcona budowla, jest boginią szczęścia, sukcesu i bogactwa. Rzeczywiście, komnata ta powstała i do dzisiaj zachwyca wszystkich, którzy do niej wejdą. Według panującej opinii Karmineusz nie zdecydował się jednak na jej stworzenie z uwagi na wielkie przywiązanie do bóstwa, lecz na nadmiar kamieni szlachetnych w imperatorskim skarbcu, którą trzeba było jakoś kreatywnie spożytkować.