Japońska ceremonia picia herbaty

**Chanoyu** (jap. 茶の湯 cha-no-yu ; dosł.: „wrzątek na herbatę”) – japońska ceremonia parzenia sproszkowanej, zielonej herbaty (matcha). Inaczej: sztuka ceremonialnego przyrządzania herbaty. Ceremonia ma podniosły, uroczysty charakter.

## Historia

Krzew herbaty pochodzi prawdopodobnie z górskich regionów południowej Azji, skąd dotarł do Chin, gdzie początkowo traktowano ją jako lekarstwo. Za panowania dynastii Tang (618–907) zieloną herbatę pito dla jej smaku. Liście były prasowane w kostki. Dodawano imbir i sól. Natomiast w okresie dynastii Song (960–1279) liście podgrzewano na parze, suszono i ubijano na proszek. Taką herbatę używano przede wszystkim w celach ceremonialnych w świątyniach, ale stopniowo zaczęto ją cenić szeroko.

Herbata dotarła do Japonii w okresie panowania Tangów, kiedy wymiana kulturalna pomiędzy obu krajami osiągnęła wysoki poziom. Pierwsze wzmianki na temat formalnych ceremonii połączonych z piciem herbaty pochodzą z VIII wieku, ale nie przebiegały one tak, jak dzieje się to dzisiaj. W okresach Nara (710–794) i Heian (794-1192) herbatę już uprawiano w Japonii, ale był to rzadki artykuł i pity głównie przez mnichów w czasie ceremonii oraz przez dworskich arystokratów.

### Matcha

Matcha była roztrzepywana w stożkowych miseczkach o nazwie *tenmoku-chawan* (pol. miseczka do herbaty „oko niebios”). Zwyczaj ten przeniósł się na pierwsze formy spotkań przy herbacie, czyli *chakai*. Jedną z nich były spotkania *yotsugashira* (pol. „cztery głowy”, w znaczeniu czterech gospodarzy), w których uczestniczyli *basara* (ekstrawaganccy, zachowujący się i ubierający wyzywająco) daimyō. Miały one miejsce w pomieszczeniach, w których znajdowały się cenne przedmioty artystyczne z Chin i Japonii.

W okresie Kamakura (1185–1333) japońscy mnisi i badacze podróżowali do Chin, aby poznawać bogatą kulturę dynastii Song. Wśród nich był mnich Eisai (1141–1215), który po powrocie do Japonii w 1191 r. wprowadził rytuał przygotowywania herbaty w proszku i picia jej w czasie medytacji zen. Napisał on „Traktat o piciu herbaty dla zdrowia” (jap. Kissa Yōjōki), w którym przedstawił właściwości herbaty, korzystne dla zdrowia fizycznego i duchowego. Stało się to początkiem szerokiej uprawy herbaty oraz rozwoju ceremonii jej parzenia i picia.

### Ceremonia

Zainteresowania Eisaia podzielał jego uczeń, Dōgen (1200–1253). W 1227 roku przywiózł z Chin przybory do parzenia herbaty i przekazał wskazówki do organizowania ceremonii herbacianej, regulującej codzienne życie w buddyjskiej świątyni Eihei.

Z biegiem lat zalety herbaty dostrzegła także klasa wojowników oraz nowa, wpływowa klasa kupiecka. W czasie przyjęć o charakterze towarzyskim organizowano konkursy poezji, konkursy identyfikacji rodzajów herbaty, nie stroniono od alkoholu i hazardu. Panował także zwyczaj ostentacyjnego wystawiania kosztownych utensyliów do herbaty, importowanych z Chin.

Dzisiejsza, wyrafinowana w swojej prostocie, ceremonia herbaciana cha-no-yu jest rezultatem wszystkich powyższych czynników wzajemnie na siebie wpływających. Wystawne przyjęcia zamieniły się w lekkie posiłki przed ceremonią, a bogate dekoracje, ozdoby i cenne dzieła sztuki zostały zredukowane do prostych aranżacji w postaci *chabana* i *kakemono*. Stało się to pod wpływem zen oraz trzech silnych osobowości, które nadały obecny kształt japońskiej ceremonii przyrządzania i picia herbaty. Byli to: Shukō Murata (także Jukō Murata; 1423–1502), Jōō Takeno (1502–1555), Rikyū Sen (Sen no Rikyū; 1522–1591).

Murata stworzył koncepcję ceremonii picia herbaty, sięgającą daleko poza rozrywkę, właściwości lecznicze i obrzęd świątynny. Pieczołowicie precyzyjny proces jej parzenia i picia w skupieniu miały się stać, według niego, wyrazem wiary zen, że każdy czyn w codziennym życiu jest potencjalnym aktem, który może prowadzić do oświecenia.

Następca Muraty, Jōō Takeno, choć sam był bogaty, nie lubił ostentacji i uprościł wystrój *chashitsu*, zastępując białe tapety na ścianach powierzchnią glinianą, zamiast drogiego drewna stosował bambus oraz zwęził alkowę *tokonoma*, obramowując ją naturalnym drewnem. Kładł nacisk na użycie przedmiotów japońskich, a nie chińskich.

Gdy Sen no Rikyū w wieku 19 lat został uczniem Takeno, znał już zasady cha-no-yu. Urodził się w Sakai jako najstarszy syn bogatego kupca. Jego dziadek Sen'ami, był artystycznym doradcą sioguna Yoshimasy Ashikaga. Rikyū, podobnie jak inni mistrzowie herbaty w Sakai, studiował zen. Łączył przez to estetyczną prostotę z rezerwą wyrażania ekspresji artystycznej. Cechami jego stylu były: umiar, odrzucenie splendoru i ostentacji, wyeliminowanie wszystkiego, co rozprasza uwagę i budzi niepokój ducha. Jego pawilony herbaciane były z gliny lub drewna, proste, surowe bez ornamentów. Dachy były kryte słomą lub korą cyprysu. To on wprowadził specjalne, bardzo wąskie wejście do *chashitsu*, zwane *nijiri-guchi*, które zmusza gości do wpełzania. W tym zamyśle zawarte jest stworzenie równości, odrzucenie hierarchii społecznej.

Tradycję wywodzącą się z nauczania Rikyū kultywują do dziś jego potomkowie, należący do trzech rodów/szkół: Ura-Senke, Omote-Senke, Mushanokōji-Senke. Dzięki ich nauczaniu, ceremoniał wypracowany przez mistrza został przechowany do czasów obecnych.

## Istota „drogi herbaty”

Anegdota opowiada, że mistrz Rikyū, zapytany kiedyś o istotę „drogi herbaty”, odpowiedział:

*Węgla drzewnego wziąć tyle, by zawrzała woda, herbaty zaś tyle, aby wydobyć właściwy jej smak. Ułożyć kwiaty tak, aby wydawało się, że rosną. Latem stworzyć wrażenie rześkiego chłodu, a zimą – przytulności. I to jest cała tajemnica.*
Kiedy jego rozmówca rozczarowany rzekł, że to wszystkim jest wiadome, mistrz odrzekł, że zostanie uczniem tego, który to wie.

### Przyrządy

Sprzęt do ceremonii parzenia herbaty nazywa się „chadōgu” (茶道具). Dostępna jest szeroka gama „chadōgu”, a różne style i motywy są używane na różne imprezy w różnych porach roku, z których większość jest starannie wykonana ze bambusa. Wszystkie narzędzia do herbaty są obsługiwane z wyjątkową starannością, są skrupulatnie czyszczone przed i po każdym użyciu oraz przed przechowywaniem, a niektóre obsługiwane są tylko w rękawiczkach. Niektóre przedmioty, takie jak słoik do przechowywania herbaty (znany jako „chigusa””), są tak czczone, że historycznie otrzymywały własne imiona, takie jak ludzie, i były podziwiane oraz dokumentowane przez wielu pamiętnikarzy.

Niektóre z ważniejszych elementów ceremonii parzenia herbaty to:

* Chakin (茶巾) - Chakin to mała prostokątna biała lniana lub konopna ściereczka używana głównie do wycierania miseczki na herbatę. Miseczka do herbaty (茶碗, chawan) - Miseczki do herbaty są dostępne w szerokiej gamie rozmiarów i stylów, a różne style są używane do gęstej i cienkiej herbaty. Latem używa się płytkich miseczek, które pozwalają na szybkie ochłodzenie herbaty; głębokie miski są używane zimą. Miski są często nazywane przez ich twórców lub właścicieli, lub przez mistrza herbaty. Miski sprzed ponad czterystu lat są używane do dziś, ale tylko przy niezwykle wyjątkowych okazjach. Najlepsze miski rzuca się ręcznie, a niektóre miski są niezwykle cenne. Cenione są nieregularności i niedoskonałości: często są one widoczne jako „przód” miski.

* Pojemnik na herbatę (棗・茶入, Natsume/Krzesło) - Mały pojemnik z pokrywką, w którym umieszcza się sproszkowaną herbatę do użycia w procedurze parzenia herbaty ([お]手前; [お]点前; [御]手前, [o]temae).

* Łyżka do herbaty (茶杓, chashaku) - Łyżki do herbaty są zazwyczaj wyrzeźbione z jednego kawałka bambusa, chociaż mogą być również wykonane z kości słoniowej lub drewna. Służą do nabierania herbaty z pojemnika na herbatę do miski na herbatę. Bambusowe gałki do herbaty w najbardziej swobodnym stylu mają guzek w przybliżonym środku. Większe miarki są używane do przenoszenia herbaty do pojemnika na herbatę w mizuya (obszar przygotowywania), ale nie są one widoczne dla gości. Różne style i kolory są używane w różnych tradycjach herbacianych.

* Trzepaczka do herbaty (茶筅, chasen) - Jest to narzędzie używane do mieszania sproszkowanej herbaty z gorącą wodą. Trzepaczki do herbaty są wyrzeźbione z jednego kawałka bambusa. Istnieją różne rodzaje. Trzepaczki do herbaty szybko się zużywają i niszczą, a gospodarz powinien używać nowej, trzymając czakai lub chaji.

## Przebieg ceremonii

Tradycyjna ceremonia herbaciana odbywa się w specjalnym pawilonie usytuowanym w ogrodzie. Wszystkie jej elementy tworzą atmosferę spokoju i symbolizują oderwanie od świata zewnętrznego i codziennych spraw. Ceremonia przebiega w nastroju godności i skupienia, według ściśle przyjętych zasad.

Przybywających gospodarz wita ukłonem przy furtce. Goście wchodzą do ogrodu i tu spacerują, podziwiając rośliny i kamienne kompozycje. Wszyscy spotykają się przy ogrodowej ławeczce, po to, aby wybrać "głównego gościa honorowego" (*shōkyaku*). Jest to osoba spośród zaproszonych, która uchodzi za najbardziej szanowaną i obeznaną z etykietą *chakai*. Jej rolą jest zadbanie – wraz z gospodarzem – o atmosferę spotkania oraz służenie przykładem. Goście przed przejściem do pawilonu na dłuższą chwilę zatrzymują się przy źródełku, gdzie każdy uczestnik *chanoyu* za pomocą drewnianego czerpaka nabiera wody i myje nią ręce oraz płucze usta. Czynność ta musi być pełna skupienia, wszyscy w symboliczny sposób oczyszczają ciało i ducha.

Do pawilonu wchodzi się przez nieduży otwór, zwany *nijiri-guchi*. Ma on wymiary 80 × 70 cm, więc każdy wchodzący musi kucnąć i niemal się wczołgać do środka. Wejście to symbolizuje równość wszystkich uczestników ceremonii. W dawnych czasach samuraj musiał pozostawić na zewnątrz swoją broń, aby także w ten sposób okazać swoją równość z innymi uczestnikami ceremonii.

Ceremonia odbywa się w pomieszczeniu, które nazywa się *chashitsu*. Znajduje się tam specjalna wnęka o nazwie *tokonoma*, przeznaczona do eksponowania wiszącego na ścianie kakemono (pionowy obraz z wykaligrafowaną sentencją lub samą kaligrafią sentencji buddyjskiej) oraz wazy (*hanaire*) na kwiaty *chabana* (kwiaty ceremonii herbacianej). Są one starannie dobierane, pod kątem prostoty i elegancji oraz w zgodzie z porą roku. *Chabana* wywodzi się od ikebany, ale jest często traktowana jako osobna gałąź sztuki układania kwiatów.

Goście siadają na tatami. Pokój, przeważnie o wielkości 2–4 tatami, jest urządzony według zasady określanej dwoma słowami, które zlały się w jedno pojęcie z zakresu japońskiej koncepcji estetyki. Jest to *wabi-sabi* zapisywane po japońsku: 侘・寂 lub 侘び寂び. Oznacza ono piękno odnajdywane w spokojnej prostocie i ascetycznym wyrafinowaniu. W pomieszczeniu nie ma mebli i zbędnych przedmiotów, aby nic nie rozpraszało uwagi uczestników ceremonii.

Kiedy wchodzi gospodarz, gość honorowy dziękuje mu za zaproszenie i przygotowanie ceremonii. Potem rozpoczyna się rozmowa na temat czarek do herbaty i wiszącego we wnęce zwoju kakemono. Poruszane są tylko tematy związane z ceremonią, gdyż inne byłyby okazaniem nietaktu, poważnym zakłóceniem harmonii tej ceremonii. Goście częstowani są lekkim posiłkiem (*kaiseki* lub *cha-kaiseki*), na który składają się ryż, zupa, ryba i warzywa. Do posiłku może być podana sake oraz wagashi.

Gospodarz zagotowuje wodę na herbatę w naczyniu zwanym cha-gama, przeciera miseczki i bambusową łyżeczką wsypuje sproszkowaną herbatę (3 łyżeczki na osobę). Potem zalewa herbatę wodą i roztrzepuje ją specjalnym bambusowym przyrządem (*chasen*), przypominającym z wyglądu pędzel do golenia. Kiedy herbata jest dobrze wymieszana, gospodarz podaje ją gościom. Są jej dwa rodzaje używane w czasie ceremonii: gęsta *koi-cha*, którą wszyscy piją z jednego naczynia, kolejno je sobie podając, kłaniając się i wypowiadając stosowne słowa uprzejmości. Natomiast *usu-cha* (słaba, lekka herbata) jest podawana każdemu gościowi osobno. Każda z nich jest przygotowywana inaczej, według skomplikowanych zasad, wymagających długiej nauki.

Na koniec ceremonii gość honorowy ponownie dziękuje gospodarzowi za przygotowanie ceremonii.

## Typy

Każde działanie w chadō – używanie czajnika, badanie filiżanki, nasypywanie herbaty do filiżanki – jest wykonywane w bardzo specyficzny sposób i może być traktowane jako procedura lub technika. Procedury wykonywane w chadō znane są pod wspólną nazwą temae. Czynność wykonywania tych procedur podczas chaji nazywa się „robieniem temae”. Istnieje wiele stylów tematów, w zależności od szkoły, okazji, pory roku, ustawienia, wyposażenia i niezliczonych innych możliwych czynników. Poniżej znajduje się krótka, ogólna lista popularnych typów motywów.

### Tamae Chabako

Chabako temae (茶箱手前) jest tak nazwane, ponieważ sprzęt jest usuwany i umieszczany w specjalnym pudełku znanym jako chabako (茶箱, dosł. „pudełko na herbatę”). Chabako opracowano jako wygodny sposób na przygotowanie niezbędnego sprzętu do parzenia herbaty na świeżym powietrzu. Podstawowe wyposażenie chabako to miseczka do herbaty, trzepaczka do herbaty (trzymana w specjalnym pojemniku), łyżeczka do herbaty i pojemnik na herbatę oraz lniana ściereczka do wycierania w specjalnym pojemniku, a także pojemnik na małe cukierki. Wiele przedmiotów jest mniejszych niż zwykle, aby zmieścić się w pudełku. To spotkanie trwa około 35-40 minut.

### Tamae Hakobi

Temae Hakobi (運び手前) są tak nazywane, ponieważ z wyjątkiem czajnika z gorącą wodą (i rusztu, jeśli nie używa się zatopionego paleniska), niezbędne przedmioty do zaparzenia herbaty, w tym nawet pojemnik na świeżą wodę, są przenoszone do herbaciarnia przy gospodarzu jako część tematów. W innych kompozycjach dzban z wodą i być może inne przedmioty, w zależności od stylu kompozycji, umieszcza się w herbaciarni przed wejściem gości.

### Tamae Obon

*Obon temae* (お盆手前), *bon temae* (盆手前), or *bonryaku temae* (盆略手前) to prosta procedura przygotowania usucha (cienkiej herbaty). Miskę, trzepaczkę, łyżeczkę do herbaty, czaj i pojemnik na herbatę umieszcza się na tacy, a gorącą wodę przygotowuje się w czajniku zwanym tetsubin, który jest podgrzewany na piecyku. Jest to zwykle pierwszy poznany temat i jest najłatwiejszy do wykonania, nie wymaga ani specjalistycznego sprzętu, ani czasu na wykonanie. Można to łatwo zrobić siedząc przy stole lub na dworze, używając termosu zamiast tetsubinu i przenośnego paleniska.

### Tamae Ryūrei

W stylu ryūrei (立礼) herbatę przygotowuje się z gospodarzem klęczącym przy specjalnym stole, a goście również klęczą przy stołach. Dlatego możliwe jest, że motywy w stylu ryūrei będą prowadzone niemal wszędzie, nawet na zewnątrz. Nazwa odnosi się do praktyki gospodarza wykonywania pierwszego i ostatniego ukłonu w pozycji stojącej. W ryūrei zwykle znajduje się asystent, który siedzi obok gospodarza i odsuwa go w razie potrzeby do stania lub siedzenia. Asystent podaje również gościom herbatę i słodycze. Ta procedura powstała w szkole Urasenke, początkowo do obsługi gości niebędących Japończykami, którzy, jak sądzono, wygodniej byłoby siedzieć na krzesłach.

## „Droga herbaty”

Ceremonia chanoyu (chadō) przebyła długą drogę, w czasie i znaczeniu: od roli napoju i leku, jako część obrzędów świątynnych oraz atrakcja przyjęć i rozrywek arystokratów, aż w końcu stała się istotnym elementem kultury medytacji zen i estetycznej koncepcji widzenia świata. Łączy w sobie także sposób przygotowywania i podawania posiłków, wykorzystania i wpływania na architekturę, aranżację ogrodów, ceramikę i kaligrafię. Jednoczy artystyczną kreatywność, wrażliwość na przyrodę, myśl religijną i wymianę społeczną.

## Zobacz też

* Nanpō-roku (japoński tekst klasyczny dotyczący *sadō*, czyli drogi herbaty)

## Źródła

* https://pl.wikipedia.org/wiki/Japo%C5%84ska\_ceremonia\_picia\_herbaty
* https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese\_tea\_ceremony