Przemysł w czasie Powstania Listopadowego

Głównymi osrodkami produkcyjnymi w czasie powstania były Warszawa oraz Zagłebie Staropolskie. W samej Warszawie pracowały: Giseria i fabryka narzedzi braci Evans, Gisernia Gregoire’a, walcownia blachy cynkowej, fabryka noży w dawnej mennicy, ponadto rzadowa fabryka narzedzi na Solcu i fabryka narzedzi chirurgicznych Gerlacha.

W województwach krakowskim i sandomierskim było znacznie więcej zakładów metalurgicznych. W Odrowążu, Suchedniowie, Ćmielowie i Ostrowcu występowały obfite złoża rud żelaza. Końskie obok Suchedniowa rozwijało się jako ośrodek przemysłu metalurgicznego, a w czasie powstania listopadowego jako ośrodek zbrojeniowy. Na południu Gór Świętokrzyskich do rangi ośrodka przemysłu metalowego wyrastał Olkusz, a na pograniczu Królestwa — Dąbrowa Górnicza, Częstochowa i Zawiercie. W zupełnie dobrym stanie żnajdowała się fabryka w Białogonie. Przed wybuchem powstania uruchomiono tu walcownie i hamernie. Oprócz tego fabryki metalurgiczne były w dozorstwie samsonowskim i pankowskim. W sumie przed powstaniem listopadowym produkowano w Królestwie ponad 8100 ton żelaza. Była to ilość, która w zupełności mogła zaspokoić potrzeby zbrojeniowe.

## Przemysl Wlókienniczy

Przemysł włókienniczy zlokalizowany głównie w województwach kaliskim i mazowieckim produkował rocznie około 7 milionów łokci sukna. Zakłady wykonujące zamówienia wojskowa to przede wszystkim fabryka Zacherta i Rapphena w Kaliszu.

## Fabryka Prochu

W 1830 r. nie było na terenie Królestwa Polskiego ani jednej czynnej fabryki prochu. Sprawa uruchomienia własnej produkcji była bardzo pilna. W tym celu Rząd Tymczasowy wysłał kpt. Nieszokocia do województwa krakowskiego, by na tamtym terenie uruchomić produkcję. Stwierdzono zawartość saletry w gruzach Ojcowa, Rabsztyna, Olsztyna i tynkach zamku w Pieskowej Skale. Stosunkowo szybko dało się uruchomić produkcję prochu. Nieczynne przed powstaniem młyny prochowe nie były zdewastowane i szybko podjęły produkcję. Najwcześniej ruszyły młyny Derycha zlokalizowane nad Prądnikiem. Ilość ta nie wystarczała na zaspokojenie potrzeb. Powstała więc konieczność założenia większego zakładu w pobliżu frontu. Młyn taki został uruchomiony w Warszawie na Marymoncie. Ruszył on z produkcją dopiero 8 kwietnia 1831 r. Początkowo produkował niewielkie ilości, ale później znacznie je zwiększył.

## Produkcja karabinów

Pierwszy zakład naprawy broni powstał w koszarach artylerii. Około 14 stycznia 1831 r. pracowało w nim 304 ludzi, w tym aż 188 cywilów. Wskutek braku wykwalifikowanych majstrów (w Królestwie przed powstaniem nie produkowano broni palnej) prace szły powoli. Poza Warszawą pierwsze fabryki broni palnej uruchomiono w istniejących kuźniach Onufrego Małachowskiego w Przyborowie oraz w Wąchocku, Samsonowie i Suchedniowie na terenie „Staropolskiego Okręgu Przemysłowego” Właściwie dopiero w maju zakłady zbrojeniowe na południu Polski mogły dostarczyć pierwszą produkcję w wysokości 100 karabinów dziennie. Były one cięższe od rosyjskich, ale za to trwalsze i celniejsze. Niezależnie od zakładów nad Kamienną powstała w czasie powstania listopadowego fabryka broni w Warszawie na Solcu. Pracami kierował tu gen. Bontemps z pomocą kapitana artylerii — Stolomana. Uruchomiono tu 700 warsztatów do gwintowania luf karabinowych i tyleż do wiercenia. W krótkim czasie wybudowano cztery kuźnie w fabryce przy Krakowskim Przedmieściu i szesnaście w ujeżdżalni. Inne części do karabinów wyrabiano na Solcu. W kwietniu zajęto nawet pierwsze piętro budynku mennicy, urządzając tam szlifiernię luf karabinowych. W lipcu w zakładach zbrojeniowych Warszawy pracowało ponad 1500 ludzi, wyrabiając miesięcznie około trzech tysięcy karabinów. Zaletą ich była lekkość, staranne wykonanie i dogodność w użyciu. Wadą natomiast słabe zamki.

## Produkcja dział

Osobny rozdział stanowi produkcja dział w czasie powstania listopadowego. Przede wszystkim na terenie całego kraju brak było ludwisarni, której piec mógł pomieścić jednorazowo 8 tysięcy kilogramów wytopu. Zaprojektowano więc budowę takiego pieca w. arsenale, a tymczasem urządzono ludwisarnię w wynajętej fabryce Gregoire’a, której piec mógł przetopić jednorazowo 4800 kg spiżu. W sumie do 3 lipca wykonano zaledwie 10 kloców nadających się do obróbki. W sumie wyprodukowano w Warszawie 16 dział 12-funtowych. Znacznie lepiej przebiegała produkcja dział spiżowych w giserniach Samsonowa, Odrowąża, Wąchocka, Ostrowca i Ćmielowa. Wykonały one w sumie 50 odlewów na działa wałowe. Wiercenia oraz dalsza obróbka zostały wykonane w Warszawie.

Wodz Naczelny w kwietniu nakazał odlanie 100 dział żelaznych. Przedsięwzięcie zostało powierzone hr. Henrykowi Łubieńskiemu. Otrzymał on nieograniczone pełnomocnictwo w tym zakresie oraz otwarty kredyt na sumę 100 tysięcy złp., który w przeciągu bardzo krótkiego czasu został dwukrotnie przekroczony. Rezultat był jednak widoczny. Do 1 sierpnia oddano armii gotowych 27 armat, a następnych 50 przygotowywano. Produkcja szła jednocześnie w kilku zakładach. W Samsonowie(30), Pankach(10), Chlewiskach(4) w prywatnej fabryce Romana Sołtyka oraz u Evansa w Warszawie(6). Z poczatkiem 1832 roku w koncu rozpoczynaja produkcje ludwisarnia zalozona w koszarach kirasjerskich.

Rozwój artylerii w XIX wieku

## Bron biała

Dla pełnego obrazu wysiłku zbrojeniowego w czasie powstania listopadowego trzeba wspomnieć o produkcji broni siecznej. Zapasy jej w momencie wybuchu powstania w arsenale warszawskim wynosiły ponad 17 tysięcy szabel i około tysiąca lanc. Było to dużo, jeśli się zważy, że zwiększenie jazdy pociągało za sobą mobilizację koni, a tych w kraju brakowało. Mimo to fabryki w Suchedniowie, Kozienicach i Wąchocku podjęły produkcję pałaszy i obsadzanie kos.

Inna sprawa byla, z szablami kawalerii. Przy ponad dwukrotnym jej powiekszeniu, szybka produkcja stala sie niezbedna. Zadaniem tym zostala obarczona Fabryka szabli na Marymoncie (mjr Ignacego Hinsza). Obowiązywała tam zasada że za zepsuty materiał lub falernie wyrobioną szablę, straty wyrównywał pracownik któremu potrącano z jego prywatnej kiesy. Ta odpowiedzialność rzemieślników w jakiś sensie gwarantowała wysoką jakość szabel marymonckich i nie oddawanie broni kiepsko wykonanej polskim żołnierzom walczącym z Rosjanami w 1831

Na terenie Warszawy oprawianiem kos zajmowały się cztery zakłady. Także wielu kowali w całym kraju zajmowało się robieniem tego typu broni. Wystarczy wspomnieć, że w województwie sandomierskim w prywatnych kuźniach oprawiono około 7 tysięcy sztuk kos. Bronią tą początkowo uzbrajano Straż Bezpieczeństwa i Gwardię Ruchomą, a później także nowo organizowaną piechotę.

Druga rewolucja przemyslowa w Polsce