Grieken

Inhoudsopgave - Eerste klas VWO

## Vooraf

* Het hoofdstuk over de Grieken valt in de periode Oudheid, en valt in de Tijd van Grieken en Romeinen.

## Geen Griekenland, maar Grieken

* Klimaat en landschap hebben een enorme invloed op hoe mensen leefden in de geschiedenis. Kijk eens naar Egypte: vanwege klimaat en landschap stroomt er dwars door een woestijn, in een zonovergoten landschap, met nauwelijks regen, een rivier die ieder jaar overstroomt. Hier ontstaat landbouw > irrigatielandbouw > steden > bestuur > een gecentraliseerde staat. Dat hele proces is begonnen bij klimaat en landschap.
* In *Griekenland* zijn klimaat en landschap ook enorm belangrijk voor de historische ontwikkelingen:
	+ Het landschap:
		- Een bergachtig gebied, door de vorm van het gebergte erg moeilijk toegankelijk;
		- Waar geen gebergte is vrij kleine vruchtbare gebieden;
		- Omringd door zee.
	+ Het klimaat:
		- Vanaf de herfst wordt het gehele Middellandse Zeegebied beïnvloed door omstandigheden op de Atlantische Oceaan. Als gevolg hiervan kunnen er hele heftige stormen rondom *Griekenland* heel plotseling opkomen.
			* Het reizen over en door de bergen is bijna onmogelijk in de wintertijd;
			* Het reizen over zee is bijzonder riskant vanaf de herfsttijd.
	+ Vanwege klimaat en landschap kunnen de Grieken in de zomertijd lastig reizen over land, in de winter eigenlijk niet.
	+ Vanwege klimaat en landschap kunnen de Grieken in de zomertijd bijzonder goed reizen over zee, in de winter eigenlijk niet.
	+ Het gevolg hiervan is dat er wel veel contact is tussen alle Grieken. Ze spreken dezelfde taal, hebben dezelfde gewoonten. Maar, écht samenwerken, zoals het ontstaan van één land, met één bestuur, dat is eigenlijk niet mogelijk.
	+ Wat zie je dus? Ieder gebiedje waar Grieken wonen, tussen de bergen en de zee, in of rondom een stad, blijft een eigen, apart land. Een land met een eigen bestuur, eigen wetten, een eigen leger. Zo een landje noemen we een **Polis**, of een stadstaat. Meerdere stadstaten noemen we dan Poleis.
* En omdat alle Grieken in hun eigen polis wonen, hebben we het dus niet over Griekenland, maar over de Grieken...

## Landbouw

* Bij de landbouw bij de Grieken kijken we voor het gemak alleen even naar graan, olijven en wijn.
* Het basisvoedsel bestaat uit graanproducten, denk daarbij aan brood. Voor het produceren van graan heb je akkers met vruchtbare grond nodig, die goed te bemesten en te bewerken is. Door het landschap is de ruimte daarvoor beperkt. Rondom iedere stad is landbouwgrond te vinden, maar als steden groeien, en er meer voedsel nodig is, dan is er niet voldoende geschikte grond meer. Want, zoals je weet, het landschap bestaat voor een groot deel uit rotsachtige gebergten.
* Op en in de buurt van de berghellingen kun je wel goed druiven en olijfbomen laten groeien. Van druiven maken ze wijn, van olijven maken ze olijfolie. Die twee producten worden dagelijks gebruikt, daar is veel vraag naar.
* Tussen de Griekse steden ontstaat handel in graan, wijn en olijfolie. Als steden groeien worden op andere plaatsen langs de kusten nieuwe steden gesticht, dat noemen we kolonies. Vaak blijft er een band bestaan tussen de kolonie en de polis die die kolonie ooit heeft gesticht. Ook zie je vaak dat een kolonie wordt gesticht in een gebied waar juist wel makkelijk graan kan worden verbouwd. Dan wordt vaak graan uit de kolonie verhandeld tegen wijn en olijfolie uit de moederpolis.

## Ongelijkheid

* Vanuit ons standpunt bestond er in de cultuur van de Grieken veel ongelijkheid.
* De man zorgt voor het inkomen van het gezin, hij bepaalt wanneer en met wie de dochters trouwen. Alleen jongens gaan naar school. Vrouwen en meisjes zijn ondergeschikt aan hun vader of man.
* Er zijn vrije mensen en slaven.
* Mensen met burgerrecht moeten in de polis geboren vrij meerderjarige mannen zijn.

## Bestuur

* In de geschiedenis van de Grieken zijn vijf bestuursvormen ontstaan:
	1. Monarchie
	2. Aristocratie
	3. Tirannie
	4. Oligarchie
	5. Democratie

## Athene

* In Athene ontstaat - als reactie op tirannie - de democratie. Burgers (mensen met burgerrecht) nemen deel aan de volksvergadering.

## Sparta

* Sparta kent ook een volksvergadering, deze bestaat uit mannen ouder dan dertig jaar. Er zijn twee koningen.
* In Sparta zijn alle Spartaanse mannen strijder. De meerderheid van de mannen in Sparta zijn afkomstig van overwonnen volken, zij worden heloten genoemd. De heloten zijn bezit van de Spartanen. Al het gewone werk wordt gedaan door heloten.

## Perzische, Peloponnesische en Hellenistische oorlogen.

* In de nabijheid van de grieken is een enorm rijk ontstaan: het Perzische rijk.
* De Griekse kolonies bevinden zich naast het Perzische rijk (volgens de Grieken) of binnen het Perzische rijk (volgens de Perzen). Mede daardoor ontstaan de Perzische oorlogen.
* Door samenwerking van de poleis, met name samenwerking tussen Athene en Sparta, winnen de Perziërs niet.
* In de geschiedenis van de Grieken ontstaan langzaamaan twee groepen poleis:
	+ De Delische bond: Athene en bondgenoten.
	+ De Attische bond: Sparta en bondgenoten.
* Tussen beide ontstaat een oorlog van zo'n dertig jaar: de Peloponnesische oorlog.
* Geruime tijd hierna is de bloeitijd van de Griekse poleis voorbij.
* Vanuit Macedonië komt dan Alexander (na zijn vader) op als heerser over alle Grieken.
* Alexander verovert in korte tijd enorme gebieden, waaronder het Perzische rijk en het Egyptische rijk. Maar hij overlijdt ook heel snel. Zijn veroveringen vallen uiteen in vier gebieden, die elk hun eigen plaatsje in de geschiedenis gaan krijgen.
* Een van de acties van Alexander was dat hij overal in zijn veroverde gebieden bibliotheken heeft laten ontstaan. Hierdoor is kennis van de Griekse cultuur en wetenschap blijven bestaan op plaatsen ver buiten Griekenland.
* De periode van en na Alexander de Grote noemen we de periode van het Hellenisme.

## Griekse goden

* De Grieken geloofden in meerdere goden, polytheïsme. Hun goden waren doorgaans menselijk van vorm, maar wel in extremen. Extreem in uiterlijk en extreem in karakter.

## Griekse cultuur

* In de geschiedenis van de Grieken ontstaan verschillende kunstvormen.
	+ De beeldhouwkunst wordt langzaamaan levensecht. Althans, de afbeeldingen lijken levensecht, maar het zijn wel vaak mensen of goden met een extreem mooi lichaam.
	+ De architectuur wordt gekenmerkt door gebouwen met zuilen en timpanen, waarbij de afmetingen van gebouwen heel exact volgens specifieke verhoudingen kunnen zijn gebouwd.
* De Grieken ontwikkelen ideeën over wetenschap. Zij menen dat dit het verzamelen van kennis is door een verschijnsel nauwkeurig te bestuderen.
* Geschiedenis, filosofie, wiskunde en natuurkunde zijn vormen van wetenschap van de Grieken.