Chú thích Mc Tin Mừng theo Thánh Máccô

## ĐOẠN I.

4. Phép ông thánh Juong rửa là hình bóng chỉ về sự ăn năn tội cùng về Phép rửa tội Đức Chúa Jesu sẽ lập mà tha tội thật sự. Phép ông thánh Juong làm cho khỏi tội, nghĩa là bởi lòng sốt sắng kẻ chịu phép ấy ăn năn đền tội và cậy nhờ ơn Chúa cứu Thế .

15. Nghĩa là đến nhật kí Đức Chúa Lời đã hẹn cho Đấng cứu Thế ra đời và lập nước Đức Chúa Lời, là Đạo Thiên Chúa và Hội thánh. Cho được thuộc về nước Đức Chúa Lời thì phải giục lòng tin và ăn năn đền tội.

24. Nghĩa là, chớ thì Chúa đến phán xét chúng tôi và bỏ chúng tôi xuống địa ngục. Các ma quỉ được phép cám dỗ người ta còn lấy sự ấy làm yên ủi mình một chút vậy. Song các quỉ ở đâu thì đau đớn ở đấy, chẳng kì nó ở trên đất mà cám dỗ người ta hay là phải giam cầm trong địa ngục.

34. Đức Chúa Jesu không để cho ma quỉ ngượi khen Người.

35. Hãy soi gương sáng Đức Chúa Jesu chỗi dậy sớm mà cầu nguyện.

## ĐOẠN II.

1. Đức Chúa Jesu quen ở thành Caplarnaum, hoặc trong nhà ông Phero.

2. ‘Trong nhà kia’, là nhà ông Phero. Cả trong nhà cả ngoài sân người ta hội nhau đông đúc cho được nghe Đức Chúa Jesu giảng dạy.

3-4. Bên phương ấy quen làm mái nhà bằng phẳng lát gạch như sân vậy ; bên nhà có bậc thang trèo lên. Vậy khi người ta đã cử bậc thang ấy mà khiêng kẻ bất toại lên, đoạn thì rở mấy hòn gạch ngay trên cửa, mà đủ chống xuống ở nơi Đức Chúa Jesu ngồi.

14. ‘Levi’ cũng gọi là Mattheo.

17. Đức Chúa Jesu thương đến hết mọi người và đã chuộc tội cho mọi người ; song Người tìm đến cùng kẻ có tội cách riêng cho được cứu chữa nó cần kíp.

26. Ông Abiathar cũng gọi là Achimelech. – Về bánh bày, hãy xem Levit. XXIV, 9.

27. Đức Chúa Lời dựng nên loài người ta trước đã đoạn mới lập ngày thánh sau, phần thì cho loài người nghỉ, phần thì cho nó làm việc lành phúc đức thờ phượng Chúa : cho nên việc lành phúc đức, làm ơn ích, cứu chữa người ta ngày sabbato, cũng được ; dù mà cứu chữa loài vật cũng được nữa.

28. Chúa ngày lập sabbato, cho nên Người là Chúa ngày sabbato.

## ĐOẠN III.

2. ‘Chúng nó’, là người Phariseo.

4. Nghĩa lả ngày sabbato có nên làm sự lành phúc đức thương giúp an hem hay là chăng ?

8. ‘Idumea’, là đất Edom bên mạn nam xứ Judea. ‘Tyro và Sidon’, là hai thành giáp biển trung, bên mạn tây bắc đất Judea.

11. ‘Các tà thần ô uế’, nghĩa là kẻ phải quỉ ám.

16. ‘Phero’, nghĩa là đá Đức Chúa Jesu sẽ đặt làm nên Hội thánh.

17. ‘Boanerges’, tiếng heber. ‘Bene-Regesch’, nghĩa là con sấm sét. Đã gọi tên làm vậy, nhớ có một ngày kia hai tông đồ ấy xin Đức Chúa Jesu khiến lửa trên lời xuống hủy hoại những thành chẳng muốn vâng nghe lời mình giảng dạy.

18. ‘Thaddeo’, cũng là Juda. – ‘Simon’ người Chanaan.

19. ‘Juda Iscariote’, hãy xem Matth. X, 4.

21. Những kẻ ấy làm như vậy phần thì vì chưa tin Người, phần thì vì nó sợ quân Phariseo giết Người.

22. Beelzebub là tướng các quỉ.

## ĐOẠN IV.

11. ‘Kẻ ở ngoài’ là những kẻ chẳng muốn vâng giữ lời Đức Chúa Jesu phán dạy: nó đã xem thấy những phép lạ Đức Chúa Jesu làm, song bưng mắt lại, phụ ơn Chúa mà hóa ra tối tăm cứng lòng bởi tại tội lỗi mình.

12. Đức Chúa Lời muốn cho mọi người được rỗi và ban ơn dư rật; song kẻ phụ ơn Chúa thì dần dần ra tối tăm cứng lòng mà hư mất đi.

17. ‘Nó liền vấp phạm’, nghĩa là bỏ đạo.

21. Nghĩa là những lời Đức Chúa Jesu giản dạy là sự sáng soi cho cả và thiên hạ.Hội thánh Đức Chúa Jesu đã lập giống như đèn sáng đã đặt trên núi cao cho mọi người được nhờ mà nhận biết đàng ngay nẻo chính, khỏi lạc đàng công chính và hư mất đi đời đời.

25. Càng dùng ơn Đức Chúa Lời nên thì càng được nhiều ơn; bằng kẻ phu ơn Chúa thì tắt các mach ơn.

26. Trong ví dụ này, kẻ giảng lời là Đức Chúa Jesu; hạt giống là lời giảng dạy; đất gieo hạt giống là linh hồn; mùa gặt là ngày phán xét.

27-28. Hễ ai có lòng ngay thật và chịu lấy ơn Chúa ban thì sẽ tấn tới phần linh hồn và sinh ra hoa lái thiêng liêng.

36. Bấy giờ Đức Chúa Jesu đang ngồi dưới thuyền kia thì các đầy tớ liền đưa Người đi.

9. Trong nước Roma một cơ hội được độ 6000 quân. Trong câu này tiếng ‘cơ quân’ nghĩa là chúng tôi rất nhiều.

43. ‘Lấy của ăn cho nó’ để làm chứng nó đã khỏe lại thật,

## ĐOẠN VI.

1. Nghĩa là từ thành Capharnaum Đức Chúa Jesu lở về thành Nazareth.

3. Đức Chúa Jesu là Con một Đức Chúa Lời xuống thế làm người bèn hạ cho được chuộc tội thiên hạ. – ‘làm thợ’, trong dân Judeu xưa vốn có thói lệ cho mọi người, chẳng kì san hèn, phải học tập nghề làm ăn. Ông thánh Joseph làm thợ mộc mà Đức Chúa Jesu cũng làm nghề ấy. Ông thánh Bảo Lộc làm nghề giệt màn trường nhà xếp. Dân Judeu có lời rằng: cha mẹ nào không lo cho con cái mình học tập nghề nghiệp làm ăn, chẳng khác nào làm cho nó đi ăn trộm cắp. – ‘Jacobe, Joseph, Juda và Simon;, là an hem họ Rất thánh Đức Bà và là con lai bà Maria và ông Cleopha. Ông Jacobe là ông jacobe hậu, ông Juda cũng gọi là Thaddeo, đến sau theo Đức Chúa Jesu làm tông đồ. Ông Simon nối quyền ông Jacobe, làm giám mục thành Jerusalem, và chịu tử vì đạo. – Chúng nó không nhắc đến ông thánh Joseph, là bạn Rất thánh Đức Bà, vì người đã qua đời rồi. – ‘Chúng nó vấp phạm vì Người’, nghĩa là bởi nó in tri sai Đấng Messia ra đời làm vua cả, tỏ sự uy nghiêm vinh hiểu mình ra, thì nó chẳng khứng tin phục Đức Chúa Jesu là Đấng cứu Thế.

5. Nghĩa là ở nơi kẻ chẳng muốn tin thì Đức Chúa Lời không hay ban ơn, không làm phép lạ, như trong các nơi người ta tin phục Người. Cho được thông công nhờ ơn Chúa cứu chữa, phải giục lòng tin cậy, vâng theo thánh ý Chúa; vì chưng việc rỗi linh hồn phần thì bởi ơn Chúa ban, phần thì bởi ý muốn loài người giục log2 thông công chịu lấy ơn và dùng ơn ấy.

7. Đức Chúa Jesu sai các tông đồ đi từng đôi, phần thì cho được giúp đỡ nhan; phần thì cho được làm chứng sự Đạo, mà phải có hai người chứng kiến mới thành chứng.

8. Các đấng giảng Đạo cũng nên dùng của bề ngoài làm ích phần xác; song không nên nương cậy những sự ấy quá lẽ, một phải hết lòng trông cậy Chúa; ắt là Chúa phải chẳng từ bỏ kẻ giúp việc Người, kẻ muốn làm sáng danh Người.

9. Các đấng giảng Đạo cũng nên dùng của bề ngoài làm ích phần xác; song không nên nương cậy những sự ấy quá lẽ, một phải hết lòng trông cậy Chúa; ắt là Chúa chẳng từ bỏ kẻ giúp việc Người, kẻ muốn làm sáng danh Người.

10. Phải làm như vậy, kẻo ra như chê ai chăng.

13. Sự xức dầu này là hình bóng chỉ về phép xức dầu cho kẻ liệt, song chẳng phải chính phép ấy, bấy giờ Đức Chúa Jesu chưa lập phép ấy.

14. Vua herode này là Herode Antipa.

17. Vua Herode cả sinh ra nhiều con lai : vuối mụ Doris thì sinh ra Antipater ; vuối mụ Marianne con gái ông Alexander thì sinh ra Alexander và Aristobulo ; vuối mụ Pallas ; vuối mụ Marianne con gái ông Simon thì sinh ra Herode-Philippe ; vuối mụ Malthace thì sinh ra Archelao và Herode-Antipa ; vuối mụ Cleopatra thì sinh ra philippe là vua phân phong xứ Iturea và Trachonitis. – Mụ Herode là cháu gái vua Herode cả và là con ông Aristobulo đã kể tên trên này ; vua Herode gả mụ ấy cho con lai mình là Herode-Philippe mà ông này không làm vua bao giờ.

20. Vua Herode gìn giữ ông Juong,, không để mụ Herode giết người.

22. Con bé này là con gái ông Herode-Philippe và mụ Herodia.

30. Các tông đồ đi giảng đạo lở về.

31. Khi các đấng di giảng đạo đã khó nhọc lo đến linh hồn kẻ khác, thì thỉnh thoảng phải ẩn mình ở nơi vắng vẻ, nghỉ ngơi làm một cùng Đức Chúa Jesu, mà lo đến linh hồn mình.

37. Hai trăm bạc ấy là đồng ‘denario’, giá độ 1 fr, cộng là 300fres.

52. Lẽ thì các tông đồ xem thấy phép lạ năm cái bánh thì tin Đức Chúa Jesu là Chúa phép tắc vô cùng muốn sao nên vậy ; song các đấng ấy còn tối tăm chưa suy biết.

## ĐOẠN VII.

3. Người Phariseo rửa tay trước khi ăn cơm kẻo của mình ăn lấy phải ô uế.

8. Bè Phariseo và các thày thông giáo đã bày ra nhiều lễ phép bề ngoài mà buộc nhặt dường như là sự hệ trọng, là điều chính trong đạo ; còn những điều răn Đức Chúa Lời đã truyền thì kể như không vậy. Ấy là sự trái lẽ, ngạo ngược mà chớ.

10-13. Cứ lề luật tự nhiên và lề luật Đức Chúa Lời, con cái phải thương giúp cha mẹ khi khó khăn thiếu thốn. Còn quân phariseo, là kẻ giữ của đền thờ, thì đã ra điều lệ rằng : hễ ai dâng cúng của cải mình vào đền thờ thì kể là giữ lề luật cho lọn, chẳng còn buộc kẻ ấy phải giúp đỡ cha mẹ phần xác nữa. Ấy những quân ấy bởi lòng tham lam lựa dịp chiếm lấy của người ta thì phá lề luật Đức Chúa Lời.

14-23. Đức Chúa Jesu cắt nghĩa cho người ta biết sự tội bởi đâu mà ra ; chớ thì chẳng phải bởi tại không rửa tay trước khi ăn cơm, bèn là bởi lòng độc ác mà ra ; trí khôn lo tưởng sự trái, lòng ao ước những sự gian tà, ấy là mạch cội rễ sinh ra các tội lỗi.

26. Mụ ấy quê đất Phenicia, bấy giờ thuộc về xứ Syria, là những dân ngoại bang.

27. Đức Chúa Jesu xuống thế cho được cứu chữa hết cả và loài người ta. Người muốn thử lòng mụ ấy làm vậy để liệu dịp cho nó càng tỏ ra lòng tin vững vàng mà được phúc là dường nào.

31. Xứ ‘Decapoli’, nghĩa là xứ ‘mười thành’, ở bên mạn đông biển Galelia hay là hồ Genesareth. Bài Evan ngày lễ cả XI sau lễ hiện xuống.

33-34. Ấy là lễ phép Hội thánh dùng khi làm phép rửa tội mà chỉ kẻ chịu phép ấy phải vâng nghe lời giảng dạy và xưng Đạo ra ngượi khen Chúa trước mặt thiên hạ.

## ĐOẠN VIII.

1. Bài Evan ngày lễ cả VI sau lễ hiện xuống.

10. Đất Dalmanutha bên mạn đông biển Galelia, ở đất ấy có thành Dalmanutha và thành magedan.

12. Quân phariseo đã được xem nhiều phép lạ Đức Chúa Jesu làm, song chúng nó bởi lòng gian giảo, dù xem phép lạ nào cũng chẳng khứng tin phục Người. Đức Chúa Jesu sẽ cho chúng nó xem phép lạ Jona, nghĩa là khi đã chết đoạn khỏi ba ngày Người sẽ sống lại.

15. Nghĩa là bay hãy giữ kẻo phải những bè ấy lừa dối, dạy bay những sự trái nghịch.

22. Bethsaida là thành đã phải lời Đức Chúa Jesu quở phạt.

23. Đức Chúa Jesu đem người mù ấy ra khỏi thành, có ý chỉ dân ấy không còn đáng xem thấy phép lạ vì nó cứng lòng chẳng khứng tin.

26. Cũng hợp ý như câu 23.

33. Đức Chúa Lời đã chỉ định cho Đấng cứu Thế phải chịu sự thương khó cho được chuộc tội thiên hạ. Ông Phero lấy sự mầu nhiệm ấy làm trái nghịch, cho nên sai lầm cả thể, chưa nhận biết thánh ý Chúa.

34. Ai thông công sự thương khó Đức Chúa Jesu thì cũng được thông công sự cả sáng Người.

35. Ai chối Đức Chúa Jesu cho được giữ sự sống mình thì sẽ hư mất đời đời ; bằng ai chịu sự khốn khó, chịu chết vì Đức Chúa Jesu thì sẽ được sống đời đời.

39. Nghĩa là người Judeu đời ấy sẽ xem thấy lý đoán kinh khủng Đức Chúa Lời luận phạt thành Jerusalem, vì đã chê chối Đấng cứu Thế.

## ĐOẠN IX.

1. Ông Phero, ông Jacobe và ông uong đã được xem thấy sự cả sáng Đức Chúa Jesu tỏ ra trên núi Thabor, đến sau khi đến kì chịu nạn, thì cũng được xem thấy Đức Chúa Jesu lo buồn sầu não trong vườn Gethsemani. Vậy có khi Đức Chúa Lời ban sự vui sướng thích chí cho được yên ủi và giọc vững vàng trong lộc gian nan khốn khó.

9. Dù Đức Chúa Jesu đã năng phán tiên tri về các sự thương khó Người,, các tông đồ hãy còn tối tăm chưa hiểu biết sự mầu nhiệm ấy.

13. Bấy nhiêu điểu trước này Đức Chúa Jesu cắt nghĩa cho ba tông đồ đã theo Người lên núi ; bây giờ Người lại đến cùng các đầy tớ khác dăng cãi lẽ vuối các thày thông giáo.

16. Từ khi kẻ ấy phải quỉ ám thì liền ra điếc và câm, cứ lời ông thánh Matth. XVII, 14, nó cũng phải chứng động kinh nữa.

38. Kẻ nào cậy nhờ quyền phép Đức chúa Lời mà làm phép lạ thì ắt là tin phục Người chẳng hồ nghi được.

39. Nghĩa là chẳng có lẽ nào kẻ nương nhờ tao lở nghịch cung2bay là kẻ tin theo tao.

42. Nghĩa là chớ tiếc công tiếc sức mà chống lả các chước cám dỗ, các dịp mở đàng tội lỗi, kẻo mất phúc thiên đàng và phải sa địa ngục.

43. Ông thánh Thomaso cắt nghĩa lời : ‘ở đấy chúng nó phải chịu sau cắn chẳng hay chết’.

48. Kẻ nào sa địa ngục thì phải chịu lửa nung đốt đời đời ; lửa ấy chẳng những không thiêu hủy kẻ dữ mà lại hằng gìn giữ nó mãi mãi. – ‘Của lẽ lễ phải ướp bằng muối’.

## ĐOẠN X.

1. Từ thành Capharnaum Đức Chúa Jesu trầy đi qua xứ Perea bên kia jordano rồi sang xứ Judea.

2. v. v. Trong Evan ông thánh Matth. thêm lời rằng: ‘dù vì cách cớ nào’; vì người chép Evan cho dân Judeu là kẻ quen theo điều lệ ông Moyse đã dong thứ cho. Song ông Marco chép Evan cho những kẻ bởi trong các dân ngoại lở lại đi dạo, thì chẳng có nhắc lại điều lệ ấy làm chi, một nói trống rằng : người chồng có nên rẫy vợ chăng ?

5-9. Đức Chúa Jesu lả lời mà truyền giữ phép nhất phu nhất phụ cho nhặt, y như dầu trước hết Đức Chúa Lời đã lập,, là cứ một vợ một chồng nên một xác thịt vậy, mà loài người không nên tháo ra bao giờ.

11-12. Nếu hai vợ chồng, chẳng kì bởi cách cớ nào, rẫy bỏ nhau mà lấy người khác thì phạm tội ngoại tình. Ví bằng có lẽ mà lìa khỏi nhau thì chúng nó phải ở vậy, chẳng nên kết bạn đàng khác.

14-15. Kẻ giữ mình thanh sạch, ngay lành, thật tah2 như con trẻ, mới được vào nước thiên đàng.

18. Đức Chúa Lời là Đấng tự hữu, lọn tốt lọn lành vô cùng.Phần các loài thì chẳng được sự gì bởi mình ; nó được dự gì lành thì bởi Chúa mà ra.Thật Đức Chúa Jesu là Con Đức Chúa thì cũng là Đấng lọn tốt lọn lành vô cùng ; song le kẻ thưa Người chẳng biết sự ấy, một nhận Người là thày, là loài người ; cho nên Đức Chúa Jesu đối lập lại như làm vậy.

23-27. Sự rỗi linh hồn vốn là việc quá sức tự nhiên, nhờ ơn Đức Chúa Lời mới làm được. Sức và của tự nhiên không xứng hợp mà làm việc quá tính tự nhiên. Những của cải, dù mà không trái nghịch vuối sự rỗi linh hồn mặc lòng, song le hay làm ngăn trở bởi tính hư người ta mê những sự ấy, để lòng dính bén những của ấy, lấy làm hơn Đức Chúa Lời, hơn thiên đàng, hơn linh hồn. Giả như người khôn ngoan biết dùng của cải nên, ắt là nó cũng làm ích được về phần linh hồn. Ai có của hãy dùng nên mà làm việc lành thì sẽ đổi lấy nước thiên đàng.

30. Kẻ đã bỏ mọi sự vì Đức Chúa Jesu, dù mà còn phải chịu sự gian nan ở thế gian này mặc lòng, thì được ơn Đức Chúa Lời yên ủi và chẳng để thiếu thốn sự gì, vì Chúa sẽ bù lại gấp trăm những sự kẻ ấy đã bỏ : như bỏ cha mẹ thì được gặp thấy trăm cha mẹ, trong Hội thánh, có lòng thương yêu mình hơn cha mẹ phần xác bội phần. về mọi sự khác cũng vậy.

31. Nghĩa là Đức Chúa Lời chẳng có thiên tư ai : Người sẽ lả công thưởng hơn kém mặc đòi việc lành ai nấy đã làm. Bấy giờ có kẻ ăn năn lở lại sau, song le bởi siêng năng cần mẫn dùng ơn Đức Chúa Lời nên, thì được phần phúc thanh nhàn trọng hơn người khác đã ăn năn lở lại trước. Hãy ý tứ chịu lấy các ơn Đức Chúa Lời mà dùng ơn ấy nên, thì sẽ tới đến bậc nhất và sẽ được hưởng phúc thanh nhàn kể chẳng xiết.

32. Đức Chúa Jesu năng nhắc đến các sự thương khó Người, để các đầy tớ biết trước, kẻo khi những sự ấy xảy ra thì các đấng ấy sờn lòng. Dù vậy mặc lòng các đầy tớ cũng chưa suy hiểu sự mầu nhiệm ấy.

35. Mẹ hai ông ấy thưa Đức Chúa Jesu như vậy.

37. Hai ông ấy xin làm kẻ cả trong nước Đức Chúa Jesu sẽ lập, là nước uy nghi vinh hiền ở thế gian này.

38. Nghĩa là, chớ thì bay có thể bắt chước tao, mà chịu những sự thương khó vì tao chăng ?

40. Đức Chúa Lời sắm dề những sự cả sáng ấy cho các kẻ lập công xứng hợp.

42. Nghĩa là vua chúa quan quyền nghiêm phép vuối những kẻ thuộc về mình ; trong Hội thánh tao sẽ lập chẳng phải thế đâu, một cư xử êm ái dịu dàng làm ơn ích cho mọi người.

45. Đức Chúa Jesu phó mình làm giá chuộc tội cả và thiên hạ. Song bởi có kẻ chẳng muốn thông công giá chuộc tội ấy, hóa ra mọi người không được rỗi.

46. ‘Bar-Timeo’, nghĩa là con lai Timeo.

51. ‘Rabboni’, nghĩa là thày tôi.

## ĐOẠN XI.

1. ‘Núi cây dần’ là núi gần thành Jerusalem ; quen gọi là núi ‘Olivete’, vì ở đấy trồng nhiều cây dầu.

2. ‘Trang trại kia v. v.’, là trại Bethphage, ở giữa khoảng Jerusalem và Bethania.

9. ‘Hosanna’, nghĩa là : ngượi khen Chúa ! xin cứu chữa !

13. Trong đất Judea cây vả có hoa quả mỗi năm ba kì, là thánh Januario, thánh Junio và tháng Augusto. Vậy khi Đức Chúa Jesu tìm quả nơi cây ấy là tháng Aprili, chẳng phải chính ngày mùa ; song le cũng trông được hoặc có quả sớm hay là quả muộn chăng. – Cây vả ấy là hình bóng chỉ dân Judeu và thành Jerusalem, lẽ thì hằng sinh ra hoa quả thiêng liêng liên liên. Song dân ấy chỉ nảy lá, chẳng kết quả ; vì lẽ ấy dân ấy cũng đã ra vô phúc và khô héo đi.

15. Nơi thánh ở Jerusalem như thế này : 1° có đền thờ chính là nơi thánh và nơi cực thánh, người ngoài chẳng được phép vào bao giờ ; 2° hành lang trong và các lầu hiên tứ vi là nơi có bàn thờ thiêu đốt của lễ và các thày cả cùng người Levi hợp nhau ở đấy ; 3° hành lang ngoài và các lầu hiên tứ vi, là nơi dân Judeu hội hợp nhau khi mừng lễ ; 4° hành lang dân ngoại và các lầu hiên chung quanh, là nơi kẻ mới nhập giáo hợp tập. – Các lái buôn đã kể đây hay mua bán trong các hành lang và lầu hiên, phần thì bán muôn sinh dùng làm của lễ ; phần thì đổi tiền cho những kẻ ở phương xa đến mừng lễ.

19. Đức Chúa Jesu trú đêm ở làng Bethania trong nhà ông Lazaro.

27. Này là thứ tự trước sau mọi sự đã xảy ra trong tuần lễ Đức Chúa jesu chịu nan chịu chết. Ngày lễ lá, là ngày mồng mười tháng Nisan, Đức Chúa Jesu vào thành Jerusalem cách trọng thể ; chiều tối ngày ấy Người về làng Bethania. – Sáng hôm sau, là ngày thứ hai cũng là ngày mười một tháng Nisan, Người lại lở về thành Jerusalem, đọc đàng nguyền rủa cây vả ; Người vào nơi thánh, xua đuổi những lẻ mua bán, làm xôn xao và làm ố danh Chúa. Chiều tối đi trú đêm ở làng Bethania. – Sớm mai, ngày thứ ba cũng là ngày thứ mười hai tháng Nisan, Đức Chúa Jesu lại vào thành Jerusalem đọc đàng thấy cây vả kia khô héo. Đức Chúa Jesu giảng dạy cho dân trong đền thờ. Ngày thứ tư, là ngày mười ba tháng Nisan, khi Đức Chúa Jesu ở trong đền thờ, các thày và dân họ đã đến thưa Người như đã kể câu 27 v. v. Người giảng cho phô ông ấy những thí dụ và các điều thuật ra đoạn XII ; Người dạy dỗ các tông đồ, như đã kể đoạn XIII. – Ngày thứ năm cũng là ngày mười bốn tháng Nisan, chiều tối, Đức Chúa Jesu ăn bữa tối sau hết, lập phép Minh thánh, đoạn phô mình trong tay quân dữ. – Ngày hôm sau, là ngày thứ sáu, 15 tháng Nisan, Đức Chúa Jesu chịu nạn chịu chết, táng xác vào mồ. – Ngày hôm sau, là 16 tháng Nisan, Đức Chúa Jesu ở trong mồ, đến sáng ngày hôm sau, 17 tháng Nisan, Người sống lại.

## ĐOẠN XII.

1. ‘Người kia trồng vườn nho’, là Đức Chúa Lời ; ‘vườn nho’ là Hội thánh Đức Chúa Lời đã lập trong dân Israel, phán truyền sự đạo trong tay ông Moyse, ban ơn phù hộ gìn giữ dân ấy cách riêng, để nó sinh ra hoa quả thiêng liêng.

2-5. Đức Chúa Lời sai các đầy tớ Người, là các thánh tiên tri, coi sóc dạy dỗ người Judeu, song người Judeu lấy làm xỉ nhục, bắt bớ, giết lát các đấng ấy.

6-8. Sau hết Đức Chúa Lời sai Con một, là Chúa cứu Thế, là Dưc Chúa Jesu, đến cùng kẻ ấy ; song nó chẳng những không nhận Người mà lại giết Người.

9. Bởi đấy Chúa từ chối Israel dân riêng Người, mà gọi các dân thiên hạ đến làm vườn nho Người, là Hội thánh.

10. Hòn đá thợ xây Judeu đã chê bỏ, loại ra, là Đức Chúa Jesu, là đầu và là Nền Hội thánh Người đã lập. – Thí dụ trước này Đức Chúa Jesu đã phán làm vậy chứng minh bạch tỏ tường người Judeu đã phụ ơn Đức Chúa Lời, bội điều ước Chúa, ăn ở độc ác mà đã đáng Chúa chê chối và tan tác cho đến tận thế.

12. Các thày cả dầu họ đã đến thưa Đức Chúa Jesu cũng hiểu như vậy, cho nên sinh lòng ghen ghét bàn mưu chước để làm hại và giết Người.

13. Vốn dòng Phariseo và bè đảng Herode thù ghét nhau : người Phariseo ghét quân ngoại cuốc và muốn cho dân Judeu được thong dong, khỏi phải suy phục các dân ngoại bang. Còn bè đảng Herode thì nhờ quân quan Roma mà quản suất dân Judeu. Song le trong dịp này hai bè ấy hòa hợp tụ tập nhau bàn mưu chước cho được làm hại Đức Chúa Jesu, để tố cáo Người ở nơi vua Roma, dường như lấy lẽ Người cấm không được nộp thuế vua Roma.

15-16. Thuế dinh hằng năm pahi3 nộp cho vua Roma là một đồng ‘denario’, giá độ 1 fr. Đồng ấy có hình và hiện ra Cesare. – ‘Cesare’ là danh hiệu các vua Roma.

18. Bè Sadduceo là bè materialista, là kẻ chối rằng : chẳng có tính thiêng liêng, hóa ra chối chẳng có linh hồn, chẳng có sự sống đời sau và chẳng có sự sống lại. Chúng nó vịn lấy nổ sau này có ý làm chứng sự ấy.

24. Quân Sadduceo chẳng biết Kinh thánh, vì trong Kinh thánh đã dạy dỗ tỏ tường có sự sống đời sau và sự sống lại ; vả lại quân ấy không suy hiểu Đức Chúa Lời là Đấng phép tắc vô cùng đã dựng nên loài người ta thì ắt là cũng làm được cho người ta sống lại mà chớ.

33. Sự thương yêu an hem thì đẹp lòng Đức Chúa Lời hơn dự giết hi sinh dâng làm của tế lễ Người bội phần.

34. Thày thông lẽ đạ ấy chẳng còn xa nước Đức Chúa Lời, nghĩa là có trí khôn sẵn sàng cho được nghe lời Đức chúa Jesu giảng dạy.

35-37. Các thày thông giáo không hiểu biết những lời ấy, vì chẳng biết Đấng cứu Thế là Đấng thế nào, chẳng biết Người có tính Đức Chúa Lời và tính loài người ta. Về tính loài người, Chúa cứu Thế nởi dòng dõi vua David và là cháu vua ấy ; song bởi Người có tính Đức Chúa Lời thì vua David xưng Người là Chúa mình.

## ĐOẠN XIII.

1. Ông Flavio Josepho, là kẻ đã xem thấy đền thờ thành Jerusalem nhãn tiền thì kể rằng : khu đất trên núi Moria đã xây đền thờ và các tòa nhà tử vi thì rộng bằng bốn rậm. Đền chính gồm nơi thánh và nơi cực thánh thì xây bằng đá hoa trắng, mà có đá tràng hai mươi lăm thước, khoát mười hai thước ; mái thì lát bằng lá vàng, cho nên rực rỡ quá sức.

5. Những sự gian nan hiểm nguy Đức Chúa Jesu phán tiên tri trong Đoạn này, phần thì chỉ về lý đoán kinh khủng Đức Chúa Lời oán phạt dân Judeu, hủy hoại thánh và đền thờ Jurasalem, là năm 70, mà là hình bóng chỉ ngày phán xét chung ; phần thì phán tiên tri về ngày phán xét chung sẽ đến khi đã giảng Đạo tin lành trong khắp tứ phương thiên hạ. – Như đã cắt nghĩa Evan trong ông thánh Mattheo XXIV, có điều Đức Chúa Jesu phán chỉ riêng về thành Jerusalem, có điều chỉ riêng về ngày phán xét chung, lại có điều chỉ chung về cả và hai.

9. Khi kẻ có đạo bắt bớ, chịu tử vì đạo thì điều làm chứng về Đức chúa Jesu trước mặt các dân thiên hạ.

10. Vậy ngày tận thế chưa đến ; khi đã giảng tin lành trong khắp cả và thế gian và khi dân Israel đã ăn năn lở lại thì ngày phán xét chung mới đến.

25. ‘Các cơ binh trên lời’, nghĩa là các ngôi sao.

30. Dòng dỏi ấy đã xem thấy thành Jerusalem cùng đền thờ phải hủy hoại và dân Judeu phải tan tác mọi nơi, là năm 70.

32. Đức Chúa Jesu là Con Đức Chúa Lời ra đời, là Đấng thông minh vô cùng thì biết ngày tận thế, mọi sự Đức Chúa Cha thì Người cũng từng cái biết ; song le Ngưởi chẳng biết sự ấy bởi tài trí tính loài người ; vả lại Đức Chúa Lời chẳng muốn phân tỏ sự ấy ra cho loài người ta, để loài người ta chực sẵn liên.

33. hãy tỉnh thức liên vì sự chết đến bất thình lình, lúc nào không ngờ, mà trong ngày chết gập phải lành dữ thế nào thì trong ngày phán xét chung sẽ phải lý đoán lành dữ cũng như vậy.

34. ‘Người kia lìa bỏ nhà mình trầy đi nơi xa’, nghĩa là Đức Chúa jesu làm việc chuộc tội đoạn thì lên lời mà ngày nào người ta không ngờ thì lại ngự xuống phán xét chung. Ai nấy hãy làm việc bậc mình nên mà tỉnh thức giữ mình sẵn sàng liên.

## ĐOẠN XIV.

1. Lễ Pascha hay là lễ bánh không men, vì trong cả tuần ấy buộc phài ăn bánh không men, nhớ lại Đức Chúa lời cứu chữa dân Israel đen ra khỏi đất Egypto. Trong Sấm truyền mới lễ Pascha nhắc lại sự Đức Chúa Jesu sống lại, thắng trận ma quỉ, cứu chữa thiên hạ cho khỏi làm tôi ma quỉ.

2. Nhân dịp ngày lễ Pascha người Judeu tứ xứ hội hợp ở thành Jerusalem đông đúc lắm, mà trong những dân ấy có nhiều kẻ đã nghe Đức Chúa jesu giảng dạy và xem phép lạ Người làm, cho nên đã rước Người vào thành Jerusalem cách trọng thế. Vì vậy người Phariseo ngại chưa dám làm hại Đức Chúa Jesu và có ý giãn ra việc mình toan liệu. Song le khi thấy Juda rắp lòng nộp Người thì chúng nó lấy làm dịp tiện mà bàn mưu giết Người.

3. Trong dân Judeu có thói quen khi ăn mừng trọng thể thì xức dầu thơm cho kẻ mình trọng kính. Vậy khi Đức Chúa jesu ở nhà ông Simon đang ngồi ăn tiệc thì bà Maria Magdalena đem thuốc thơm đổ lên đầu Người tỏ lòng kính mến tạ ơn Người. Dầu ấy là dầu cam tòng quí giá. Tiếng latinh gọi là ‘ nardus spicatus’, bởi vì có hai thứ dầu cam tòng, một là thứ thường, bởi lá mà ra ; hai là thứ quí giá bởi lòng mà ra, vì lẽ ấy tiếng lat. gọi là ‘spicatus’. Cây cam tòng ‘Nardus’ – là cây nhỏ nảy lá và kết bông. Dầu cao ấy thì quen dựng trong lọ cổ dài, miệng lọ thì gắn trám kĩ lưỡng. Vật bà Maria bởi lòng suốt mến thì đánh vỡ lọ ấy mà đổ dầu thơm trên đầu Đức Chúa Jesu.

5. ‘Đồng tiền bạc’, là đồng ‘denario’, cộng giá độ 300 fr.

10. Juda là người thành Karioth bàn mưu chước cho được nộp thày mình cho kẻ dữ.

12. Ngày ấy là ngày thứ năm, 14 tháng Nisan, tối ngày ấy thì ăn thịt chiên mừng lễ Pascha.

24. Đức Chúa Jesu phán những lời này đang khi Người cầm chén trong tay mà các đầy tớ chưa uống. Đức Chúa Jesu đổ máu mình ra chuộc tội cho cả và thiên hạ, xong có kẻ chẳng khứng nhờ công nghiệp Đức Chúa Jesu, cho nên mọi người chẳng được rỗi.

25. Sự hưởng phúc thanh nhàn trên lời giống như tiệc yến thiêng liêng làm cho kẻ lành được sung sướng phỉ lòng thỏa chí. – Câu này nghĩa là Đức Chúa Jesu và các đầy tớ chẳng còn hợp làm một mà ăn mừng như làm vậy cho đến khi thày tớ hợp làm một vuối nhau phỉ lòng phỉ chí trên nước thiên đàng.

26. Nghĩa là Đức Chúa Jesu và các đầy tớ đọc những ca thơ người Judeu quen đọc khi ăn chiên lễ Pascha.

36. ‘Abba’, nghĩa là Cha.

47. ‘Có một người v. v.’, là ông Phero.

51. Lai trẻ này đã đi nằm ngủ thấy xôn xao trong thành thì choi dậy mà theo Đức Chúa Jesu. Có kẻ đoán là ông Juong, song không hợp lý, vì ông Juong từ khi ăn bữa tối đoạn thì theo Đức Chúa Jesu mãi cho đến lúc phải quân dữ bắt. – Lại có Đấng khác đoán là chính ông Marco đã kể truyện ấy.

53. Matth. XXVI, 57 ; Luc. XXII, 54 ; Joan. XVIII, 13.

55. Matth. XXVI, 59.

62. Matth. XXIV, 30; XXVI, 64.

66. Matth. XXVI, 69; Luc. XXII, 56; oan. XVIII, 17.

70. Luc. XXII, 59; oan. XVIII, 25.

72. Matth. XXVI, 75; Joan. XIII, 38.

## ĐOẠN XV.

1. Math. XXVII, 1; Luc. XXII, 66; Joan. XVIII, 28.

3. Matth. XXVIII, 12; Luc. XXIII, 2; Joan. XVIII, 33.

12. Matth. XXVII, 22; Luc. XXIII, 14; Joan. XVIII, 39.

16. Matth. XXVIII, 27; Joan. XIX, 2.

25. ‘Giờ tỵ’, là giờ thứ chín ban sáng cho đến giờ thứ mười hai là chính trưa: ‘giờ ngọ’ kể từ giờ thứ mười hai ban trưa cho đến giờ thứ mười ba ban chiều ; ‘giờ thân’, kể từ giờ thứ ba đến giờ thứ sáu chiều tối. Trong dân Judeu phân ngày ra làm bốn phiên; như đêm thì phân ra làm bốn canh điều đối nhau, là từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín; từ giờ thứ chín đến giờ thứ mười hai; từ giờ mười hai đến giờ thứ ba và từ giờ thứ ba đến giờ thứ sáu, chẳng kì đêm ngày cũng vậy. Đức Chúa Jesu phải đóng danh khi gần hết giờ tị, là độ giờ thứ mười hai ban trưa, và Người sinh thì giờ thứ ba ban chiều.

28. Isaia. LIII, 12.

32. Về hai kẻ trộm, hãy xem Luc. XXIII, 39; một người kẻ trộm an nan lở lại cùng Chúa.

33. Từ trưa đến giờ thứ ba chiều hôm.

34. Ps. XXI, 2; Matth. XXVII, 46.

40. Matth. XXVII, 55.

41. Luc. VIII, 2.

## ĐOẠN XVI.

1. Bài Evan ngày lễ Phục Sinh, Marc. XVI, 1-7.

5. Matth. XXVIII, 5; Joan. XX, 12.

7. Hãy xem XIV, 28 trên này.

12. Hai đầy tớ ấy đi về làng Emmau.

14. Bài Evan ngày lễ Đức Chúa Jesu lên lời, Marc. XVI, 14-20.

15. Bài Evan ngày lễ ông thánh Franc. Xavie, Marc. XVI, 15-18.

17. Act. Apost. XVI, 18; II, 4; X, 46 kể ra những phép lạ như vậy.

18. Act. Apost. XXVIII, 5, 8. Khi Hội thánh còn nhỏ mọn. Đức Chúa Lời đã làm nhiều phép lạ làm chứng sự Đạo bởi Đức Chúa Lời mà ra. Rầy Hội thánh đã lán ra khắp tứ phương thiên hạ cùng vững bền hằng thắng trận ma quỉ và thế gian; cho nên chẳng còn lẽ nào bây giờ Đức Chúa Lời phải làm những sự lạ cả đã kể đây làm chi. Ai muốn nhận biết Đạo Đức Chúa Jesu là Đạo thật, ắt là có chứng cớ dư dật, mà Đức Chúa Lời chẳng làm những phép lạ vô cớ.

19. Ở nơi Đức Chúa Jesu tính loài người ta hợp làm một cùng Ngôi Hai bằng ngôi, cho nên cả Ngôi Hai cả tính loài người ta ngự bên hữu Đức Chúa Cha cầm quyền cả cai trị mọi sự trên lời dưới đất làm một cùng Đức Chúa Cha và Đức Chúa Thánh Thần đời đời chẳng cùng. Amen.