Suriye'de insan hakları

Uluslararası gözlemciler, Suriye'deki insan hakları durumunun son derece kötü olduğunu düşünüyorlar. Suriye'de 1963'ten Nisan 2011'e kadar, güvenlik güçlerine kapsamlı tutuklama ve gözaltı yetkileri veren olağanüstü hal yürürlükteydi.

1973'ten 2012'ye kadar Suriye tek partili bir devletti. Yetkililer, insan hakları aktivistlerini ve hükûmeti eleştiren diğer kişileri taciz etmek ve hapse atmakla suçlanıyordu. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütüne göre ifade, örgütlenme ve toplanma özgürlüğü sıkı bir şekilde kontrol ediliyor ve kadınlar ile etnik azınlıklar ayrımcılığa maruz kalıyor. İnsan Hakları İzleme Örgütüne göre Devlet Başkanı Beşşar Esad, yönetiminin ilk 10 yılında Suriye'nin insan hakları sicilini iyileştiremedi ve Suriye, insan hakları konusunda dünyanın en kötüleri arasında kaldı. Uluslararası Af Örgütüne göre hükûmet 2011 ayaklanmasına karşı uygulanan baskılar ve Suriye İç Savaşı sırasında gözaltındaki ölümler ve yargısız infazlar, işkence, tecavüz, keyfi gözaltı ve zorla kaybetmelere ilişkin tanık ifadelerine dayanan insanlığa karşı suçlardan suçlu olabilir. Hükûmet ayrıca kendi sivillerine karşı kimyasal saldırılar düzenlemekle suçlanıyor.

İnsan hakları tarihi

Fransız yönetimi (1920-1946) 

1920'lerin başından 1946'ya kadar Suriye ve Lübnan, 29 Eylül 1923'te Milletler Cemiyeti tarafından resmen onaylanan bir Fransız Mandası'nın kontrolü altındaydı. Bu dönemdeki insan hakları endişeleri, manda yönetiminin güney kısmındaki özerk devletleri içinde Dürzilere sömürgeci muameleyi içeriyordu, çünkü oradaki mahkumlar ve köylüler genellikle zorla çalıştırma için kullanılırdı.

Büyük İsyan sırasında Fransız askeri güçleri Şam'ın ve kırsal bölgelerin çoğunu kuşattı, en az 7000 isyancıyı öldürdü ve 100.000'den fazla sivili yerinden etti. Yetkililer, hükûmet muhaliflerini sindirmek için Şam'daki merkez meydanlarda ve Suriye'deki köylerde parçalanmış cesetleri alenen sergilediler. 1926'da Şam askeri mahkemesi 355 Suriyeliyi yasal temsilcisi olmaksızın idam etti. Yüzlerce Suriyeli gıyabında ölüme, çeşitli uzunluklarda hapis ve ağır işçilikle müebbet hapis cezasına çarptırıldı.

Ek olarak, bu dönemde Nazik el-Abid gibi kişiler tarafından yönetilen Suriye Kadın Hakları grupları kendilerini savunmaya başladılar.

1948 sonrası 
Suriye'deki Yahudiler, özellikle 1948'de İsrail Devleti'nin kuruluşundan bu yana ayrımcılığa maruz kalıyorlar. 1948'de Yahudilerin ülkeyi terk etmeleri ve mallarını satmaları yasaklandı. 1953'te tüm Yahudi banka hesapları donduruldu ve Yahudi mallarına el konuldu. 1954'te Yahudilere geçici olarak göç etmelerine izin verildi, ancak tüm mülklerini hükûmete bırakmak zorunda kaldılar. Mart 1964'te Yahudilerin memleketlerinden 5 kilometreden fazla seyahat etmeleri yasaklandı. Yahudilerin hükûmet veya bankalar için çalışmalarına izin verilmedi, sürücü ehliyeti alamadılar ve mülk satın almaları yasaklandı. Yahudilerin ülkeyi terk etmeleri yasak olmasına rağmen, bazen ticari veya tıbbi nedenlerle yurtdışına seyahat etmelerine izin verildi. Ülkeyi terk etmek için izin verilen herhangi bir Yahudi, geri dönmelerini sağlamak için geride 300-1000 dolar arasında bir tahvil ve aile üyelerini rehin olarak kullanmak zorunda kaldı. Şam'daki Yahudi mezarlığının üzerine havaalanı yolu döşendi ve Yahudi okulları kapatılarak Müslümanlara teslim edildi. Şam'ın Yahudi Mahallesi, sinagog ayinlerinde, düğünlerde, bar mitzvalarda ve diğer Yahudi toplantılarında hazır bulunan gizli polis tarafından sürekli gözetim altındaydı. Gizli polis, Suriyeli Yahudiler ve yabancılar arasındaki teması yakından izledi ve Yahudi cemaatinin her üyesi hakkında bir dosya tuttu. Yahudilerin ayrıca telefonları dinlendi ve postaları gizli polis tarafından okundu. İsrail'in 1967 Altı Gün Savaşı'ndaki zaferinden sonra, kısıtlamalar daha da sıkılaştırıldı ve Kamışlı'daki 57 Yahudi bir pogromda öldürülmüş olabilir. Şam, Halep ve Kamışlı mahalleleri savaşın ardından sekiz ay boyunca ev hapsinde tutuldu. Altı Gün Savaşı'nın ardından birçok Yahudi işçi işten çıkarıldı.

1982'de Devlet Başkanı Hafız Esad, Hama kentinde Müslüman Kardeşler'in önderliğindeki bir isyana, daha sonra Hama Katliamı olarak bilinen dönemde çocuklar, kadınlar ve yaşlılar dahil 10.000 ile 55.000 sivili ayrım gözetmeksizin öldüren bir paramiliter güç göndererek yanıt verdi.

Uluslararası Af Örgütü, kadınların ayrımcılığa ve cinsiyete dayalı şiddete maruz kaldığını bildiriyor.

Birkaç yıl boyunca, "gözlem örgütü" Freedom House, Suriye'deki siyasi hakları "7" olarak derecelendirdi - 1 ila 7 arasında "en az özgür" notu - ve Suriye'ye "Özgür Değil" notu verdi.

ABD Dışişleri Bakanlığının 2008 yılı insan hakları raporuna göre Suriye hükûmetinin "insan haklarına saygısı kötüleşti". Güvenlik güçleri mensupları, kişileri haklı bir sebep göstermeksizin tutukladı ve gözaltına aldı, çoğu zaman mahkumları duruşma öncesi "uzun süreli ve kimseyle görüşmeden gözaltında" tuttu ve "mahkumlara ve tutuklulara işkence ve fiziksel tacizde bulundu". Hükûmet yolsuzluk ortamında konuşma, basın, toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne önemli kısıtlamalar getirdi. Arab Press Network'e göre, "genel olarak baskıcı bir siyasi iklime rağmen", 2007 seçimleri sırasında "olumlu değişimin işaretleri" vardı. Sınır Tanımayan Gazetecilerin 2008 tarihli bir raporuna göre, "Gazeteciler, Adra Hapishanesine atılma korkusuyla kendilerini sıkı bir şekilde sansürlemek zorundalar."

2009'da Suriye, Freedom House'un "En Kötünün En Kötüsü" bölümüne dahil edildi ve Siyasi Haklar için 7 ve Sivil Özgürlükler için 6 puan aldı. İnsan Hakları İzleme Örgütüne göre 2009 itibarıyla Suriye'nin kötü insan hakları durumu "daha da kötüleşti". Yetkililer, siyasi ve insan hakları aktivistlerini tutukladı, internet sitelerini sansürledi, blog yazarlarını gözaltına aldı ve seyahat yasakları getirdi. Suriye'nin çeşitli güvenlik teşkilatları, tutuklama emri olmadan insanları gözaltına almaya devam ediyor. Hiçbir siyasi partiye ruhsat verilmedi ve 1963'te uygulanan olağanüstü hal yürürlükte kaldı.

Nisan 2017'de ABD Donanması, Suriye sivillerine kimyasal silah saldırısı düzenlemek için kullanılan Suriye hava üssüne füze saldırısı düzenledi.

Adli süreç 
Suriye'nin uzun bir keyfi tutuklama, adil olmayan yargılama ve şüphelilerin uzun süre tutuklu kalmasıyla ilgili uzun bir geçmişi var. Birçoğu yasaklı Müslüman Kardeşler ve Komünist Parti'ye mensup olan binlerce siyasi tutuklu gözaltında tutuluyor. Haziran 2000'den bu yana, 700'den fazla uzun süreli siyasi mahkum Başkan Esad tarafından serbest bırakıldı, ancak tahminen 4000 kişinin hala hapiste olduğu bildiriliyor. Siyasi veya güvenlikle ilgili suçlamalarla ilgili olarak gözaltına alınanlarla ilgili bilgiler yetkililer tarafından ifşa edilmez. Hükûmet, 1980'lerde ve 1990'ların başında Lübnan'da "kaybolan" ve Suriye'de hapsedildiği düşünülen yaklaşık 17.000 Lübnan vatandaşı ve Filistinlinin sorumluluğunu kabul etmedi. 2009 yılında yüzlerce kişi siyasi nedenlerle tutuklandı ve hapse atıldı. Askeri polisin en az 17 tutukluyu öldürdüğü bildirildi. İnsan hakları aktivistleri sürekli olarak hükûmet tarafından hedef alınıyor ve hapsediliyor.

18 Eylül 2020'de Hollanda, Suriye Devlet Başkanı Beşşar Esad'ın iç savaş sırasında işlenen savaş suçları ve insanlığa karşı suçlardan sorumlu tutulmasını talep etti. Hollandalı yetkililer, Suriye rejimine yapılması gereken yasal işlemler hakkında bir bildiri göndererek, Suriye hükûmetinin BM çerçevesinde müzakere etmemesi konusunda Uluslararası Adalet Divanına dava açmayı talep etti.

Siyasi mahkumlar 

2009'da tutuklanan çok sayıda düşünce mahkumu ve halihazırda cezaevinde olan yüzlerce siyasi mahkum arasında öne çıkan mahkumlardan bazıları şunlardı:

 Kemal el-Labvani, cezaevi hücresinde söylediği iddia edilen sözlerle "Ülkenin moralini bozabilecek yanlış veya abartılı haberler yayınladığı" iddiasıyla aldığı 12 yıllık hapis cezasına üç yıl eklenen düşünce mahkumu.
 Deyrizor'dan bir İslamcı olduğu iddia edilen Nabil Kilio, en az 10 diğer İslamcı ile birlikte 2009 sonunda suçlama veya yargılama olmaksızın tecritte tutuldu.
 Nabil Kilio ve çoğu Deyrizor'dan en az 12 kişi İslamcı olduğu iddia edilerek tutuklandı. En az 10'u yıl sonunda herhangi bir suçlama veya yargılama olmaksızın tecrit halinde gözaltında tutuldu.
 Yetkisiz Kürt Geleceğin Akımı grubunun sözcüsü Maşal Tammo, 12 gün boyunca tecritte tutuldu ve "iç savaşı veya mezhep çatışmasını kışkırtmayı amaçlamak", "komplo" ve Kürt aktivistlere karşı yaygın olarak getirilen diğer üç suçlamayla suçlandı. Bu suçlamalar ölüm cezasına yol açabilir.
 Muhalefet gruplarının önde gelen toplantılarından Şam Deklarasyonu'nun on iki lideri 30 ay hapis cezasını çekmeye devam ediyor. Gözaltına alınanlar arasında sağlık durumu iyi olmayan eski bir milletvekili olan 62 yaşındaki Riyad Seyf de yer alıyor.
 Habib Salih, hükûmeti eleştiren ve muhalif isim Riyad al-Türk'ü savunan makaleler yazarak "yanlış bilgi yaymak" ve "ulusal duyarlılığı zayıflatmak" nedeniyle üç yıl hapis cezasına çarptırıldı.
 Serbest bırakılan tutuklulardan biri Arif Dalila'ydı. Bir devlet bşakanlığı affıyla serbest bırakılmadan önce, sözde "Şam Baharı"na karıştığı için, çoğu hücre hapsinde ve giderek kötüleşen sağlığıyla, hapis cezasının on yılının yedisini çekmişti.
 Haziran 2010'da, Suriye İnsan Hakları Örgütü'nün (Svasiya) başkanı ve 2010 Martin Ennals İnsan Hakları Savunucuları Ödülü'nün sahibi Muhammed el-Hasani, "ulusal morali zayıflatmak" ve "Suriye içinde milletin moralini bozabilecek asılsız haberler vermek"ten suçlu bulundu. Üç yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Sednaya Hapishanesi tek başına 600'den fazla siyasi tutukluya ev sahipliği yapıyor. Yetkililer, birçoğunu yıllarca çoğu zaman yasal cezalarının çok ötesinde, parmaklıklar ardında tuttu. Yıllar içinde kaybolan tahmini 17.000 mahkum, Suriye'nin gizli toplu mezarlara sahip olabileceğini öne sürüyor.

2006 tarihli bir raporda İnsan Hakları İzleme Örgütü, Suriye'de "birçoğu yasaklı Müslüman Kardeşler ve Komünist Parti üyesi" olan "binlerce" siyasi tutuklunun tutukluluk halinin devam ettiğini bildirdi. Suriye İnsan Hakları Komitesine göre 2006 yılında Suriye hapishanelerinde 4000 siyasi mahkum vardı.

Ağustos 2016'da Uluslararası Af Örgütü, Suriye hükümeti cezaevlerinde insanlığa karşı suç teşkil eden işkence ve kötü muamele konusunu ele alan bir rapor yayınladı. Krizin Mart 2011'de başlamasından bu yana, uluslararası örgüt Suriye'de gözaltında 17.723 kişinin öldüğünü tahmin ediyor - her ay ortalama 300'den fazla ölüm. Rapora göre hükümet güçleri muhalifleri korkutmak için işkenceye başvurdu. Ama bugün bunu muhalefet üyelerine yönelik sistematik saldırının bir parçası olarak kullanıyorlar. Hayatta kalanlardan bazılarının ifadelerine göre tutuklular, onları insanlıktan çıkarmak ve çoğu durumda öldürmek amacıyla çeşitli işkencelere maruz kaldılar. Uluslararası Af Örgütü, bu vahşetlerin sorumlularının adalete teslim edilmesi gerektiğini söyledi.

6 Temmuz 2020'de Suriye hükümeti hapishanelerindeki tutuklularının aileleri, kod adı Caesar olan adli polis fotoğrafçılığından sonra muhbirlik yapan bir kişinin medya grafiklerinde ölen akrabalarının resimlerini buldu. Fotoğraflar, 2013 yılında Suriye'den kaçırılan işkence mağdurlarının on binlerce görüntüsü arasında yer alıyor.

İnanç özgürlüğü 

Anayasa din özgürlüğünü sağlar. Ancak hükûmet bu hakkı kısıtlamaktadır. Resmi bir devlet dini bulunmamakla birlikte, anayasa cumhurbaşkanının Müslüman olmasını şart koşuyor ve şeriat hukukunun bir uzantısı olan İslam hukukunun temel bir yasama kaynağı olduğunu şart koşuyor. ABD Dışişleri Bakanlığının "Uluslararası Din Özgürlüğü 2007 Raporu"na göre anayasa, dini ayinlerin kamu düzenini bozmaması koşuluyla inanç ve dini uygulama özgürlüğü sağlıyor. Rapora göre Suriye Hükümeti dini gruplar da dahil olmak üzere tüm grupların faaliyetlerini izlemiş ve dini gruplar arasındaki ilişkilere tehdit olarak gördüğü proselitizmi caydırmıştır. Raporda, hükümetin Yehova'nın Şahitlerine karşı ayrımcılık yaptığı ve ara sıra dini gruplar arasında, bazılarının dini bağlılıktan ziyade ekonomik rekabete atfedilebilecek küçük gerilimler olduğu bildirildi. Dini azınlıklar arasında, demokratik reformların, şu anda bastırılan İslamcı hareketler tarafından dini azınlıklara baskı yapılmasıyla sonuçlanacağına dair bazı endişeler var.

Kadın hakları ve LGBT hakları 

1949 tarihli ceza kanununun 520. maddesi eşcinsel ilişkiyi, yani "doğa düzenine aykırı cinsel ilişki"yi yasaklamakta ve üç yıla kadar hapis cezası öngörmektedir.

2010 yılında Suriye polisi 25'ten fazla erkeğin tutuklanmasına yol açan bir baskı başlattı. Erkekler, eşcinsel eylemler ve yasadışı uyuşturucu kullanımından eşcinsel davranışları teşvik etmeye ve müstehcen partiler düzenlemeye kadar çeşitli suçlarla suçlandı. Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde (KDSÖY), 60'tan fazla bölgede kadınların sığınabileceği ve adalet talep edebileceği Mala Jins (Kadın evleri) var. Orada kadınlara boşanma, tecavüz, dayak ve diğer aile içi şiddet türleri gibi konularda destek veriliyor. Mala Jin'in kadınları, sürgünleri dile getirme veya daha ciddi durumlarda ceza davası açmaya teşvik etme yetkisine sahiptir. KDSÖY sınırları içinde reşit olmayan evlilikler yasaklandı ve 2019'da kadın haklarını daha da güçlendiren bir dizi yasa çıkardı.

Hareket özgürlüğü 

Suriyeliler, yetkililer tarafından verilen "çıkış vizesi" olmadan ülkeyi terk edemezler.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 13. maddesi, İnsan Hakları Dolaşım Özgürlüğü'nü şu şekilde düzenler: "(1) Herkes, her devletin sınırları içinde hareket etme ve ikamet etme özgürlüğüne sahiptir. (2) Herkes, kendi ülkesi de dahil olmak üzere herhangi bir ülkeden ayrılma ve ülkesine dönme hakkına sahiptir."

Bu evrensel insan hakları seyahatine rağmen hükûmet ve isyancılar, Suriye içinde seyahat etmeyi caydırıyor ve aşırılıkçı gruplar ve hükûmet, Suriye halkının hareket özgürlüğüne kısıtlamalar getirdi.  Yasaklamaların 2006'dan bu yana önemli ölçüde arttığı söylense de yasakları genellikle gizli güvenlik teşkilatları tarafından yayınladığı için kesin istatistiklere ulaşmak zor.

Suriye Anayasası, madde 38(3)'te, "adli bir kararla veya halk sağlığı ve güvenliği yasalarının uygulanmasıyla kısıtlanmadıkça, devletin sınırları içinde" hareket özgürlüğüne izin vermektedir. Suriye savaşının ilk dört yılı olan 2011'den 2015'e kadar, hareket özgürlüğü en geniş ölçüde belirli alanlarda ve belirli bireylerde kısıtlandı. Kısıtlamalar, kısmen belirli alanlarda sürekli çatışmalar nedeniyle bölgeler arasında değişiklik gösterir. İsyancıların elindeki bölgelerde hükûmet destekçilerinin (veya hükûmet destekçisi olduğu düşünülen kişilerin) hareketleri konusunda ciddi kısıtlamalar vardır. Yabancı diplomatlar Suriye'nin çoğunluğunu ziyaret edemiyor ve genellikle Şam'ın (Suriye başkenti) dışına çıkmalarına izin verilmiyor.

Afrin'in Cindires ve Rasulayn bölgelerinde, aşırılık yanlısı grupların akşam 17.00'de sokağa çıkma yasağı ilan etmesiyle 2012 ve 2013'te sokağa çıkma yasakları uygulandı. Ardından Aralık 2014'te 18 ile 42 (askeri yaş) yaş arasındaki Suriyeli erkeklere seyahat yasağı ilan edildi. Memorandumda, tüm Suriyeli erkeklerin ülkeyi terk etmek için ordu yetkililerinden alınan özel izinlere sahip olması gerektiği belirtiliyor.

Bireysel seyahat yasağına bir örnek, Suriye'deki bir muhalefet grubunun (Suriye Devletini İnşa Etmek veya SDİE partisi) başkanı Luay Hüseyin'in, hükûmetin ömür boyu seyahat yasağını kaldırmayı reddetmesi nedeniyle Nisan 2015'te Moskova'daki barış görüşmelerine katılamamasıdır. Ancak 26 Nisan 2015'te Hüseyin, İspanya'ya kaçmayı başardı. Ayrıca Suriyeli insan hakları savunucuları keyfi tutuklamalarla tutularak hareketlerini kısıtlamaktadır. İnsan hakları savunucuları Mazen Derviş, Hani el-Zitani ve Hüseyin Harir Şubat 2012'de 'terör eylemlerini duyurmaktan' tutuklandılar. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu defalarca serbest bırakılmaları için çağrıda bulundu.

Deyrizor kentindeki el-Furat Üniversitesi, son zamanlarda IŞİD tarafından hareket kısıtlamalarıyla karşı karşıya kaldı. Ocak 2015'te bölgeden geçen tüm üniversite öğrencilerinin incelenmesi için bölgedeki IŞİD kontrol noktalarına genelgeler yayınlandı. İsyancılar, öğrencileri öğrenimlerini bırakmaya ve IŞİD saflarına katılmaya teşvik etmek için öğrencilerin hükûmet bölgeleri ile IŞİD'in elindeki bölgeler arasında seyahat etmelerini kısıtlayarak birçok öğrencinin üniversite alanlarına girmesini veya çıkmasını engelliyor.

Bunun yanı sıra, kadınlara hareket konusunda belirli kısıtlamalar getirilmiştir; örneğin Suriye yasaları artık erkeklerin belirli kadın akrabalarına kısıtlamalar getirmesine izin vermektedir. 18 yaşını doldurmuş kadınlar Suriye dışına seyahat etme hakkına sahiptir; ancak bir kadının kocası, karısının ülkeyi terk etmesinin yasaklanmasını talep edebilir. Temmuz 2013'ten itibaren Suriye'deki belirli köylerde (yani Musul, Rakku ve Deyrizor) IŞİD artık kadınların tek başına toplum içine çıkmasına izin vermiyor, onlara mahrem olarak bilinen bir erkek akraba/vasi eşlik etmelidir. Hükûmet ve IŞİD tarafından sivil alanlarda kurulan güvenlik kontrol noktaları, bu kısıtlamaları izlemelerine izin verdi. Hangi taraf olursa olsun, Suriye'deki erkeklerin çoğu zaman çatışmalara dahil olması, birçok Suriyeli kadını evde çocuklarla yalnız, mahsur ve yiyecek ve malzeme satın almak için ayrılamaz durumda bırakıyor. Ayrıca, Tel Abyad ve İdlib kentindeki kadınların, IŞİD ve Nusret Cephesi tarafından araba kullanmaları yasaklandı.

Diğer ülkeler sınırlarını Suriyeli mültecilere kapatmaya başladı. 7 Ekim 2013'te Türkiye, muhaliflerle sık sık çatışmaların yaşandığı Nusaybin ilçesinde Suriye sınırına iki metrelik duvar ördü. Ardından 9 Mart'ta Türkiye, artan şiddet ve terör planı endişelerine yanıt olarak Suriye'den gelen iki sınır kapısını, Öncüpınar ve Cilvegözü'nü daha kapattı. Bu tarihe kadar Türkiye yaklaşık 2 milyon Suriyeli mülteciyi kabul etmişti. Yardım kamyonlarının sınırı geçmesine izin veriliyor, ancak sınır kesinlikle bireylere kapalı.

Suriye hükûmeti, katı şartlarla çıkış vizesi verme uygulamasını sürdürüyor. Artan şiddet nedeniyle Şam Havaalanını da sık sık kapattılar. Seyahat yasağı insan hakları aktivistlerine ve onların ortaklarına karşı sıklıkla kullanılmaktadır, çoğu zaman bu insanlar ülkeden çıkmaları engellenene kadar seyahat yasaklarını öğrenemezler. Genellikle bu seyahat kısıtlamaları için herhangi bir açıklama yapılmaz. Hükûmet genellikle muhalefet mensuplarının ve ailelerinin yurtdışına seyahat etmelerini yasaklıyor ve kalkışırlarsa hedef alınıyorlar, bu da muhalif ailelerin havaalanında veya sınır kapısında saldırıya uğrama korkusuyla Suriye'den ayrılmaya teşebbüs etmekten korkmalarına neden oluyor. Bu eylem uluslararası hukuka göre yasa dışı olsa da Suriye mahkemelerinin ulusal güvenlik meselelerine müdahale etmeyi reddettikleri biliniyor.

Madde 38(1), "hiçbir vatandaş ülkeden sınır dışı edilemez veya ülkeye geri dönmesi engellenemez" der. Bu, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 13. Maddesi ile birlikte uluslararası seyahat etmek için genel bir yasal hak yaratır. Vatandaşların Suriye'den çıkışını engellemenin yanı sıra, yasadışı yollardan ayrılsalar da ayrılmasalar da Suriye'ye geri dönmelerinin engellendiği pek çok olay yaşanmıştır. 28 Nisan 2015'te Suriye makamları tarafından daha önce savaştan kaçan vatandaşların pasaportlarına istihbarat servisi tarafından inceleme yapılmadan veya Göç ve Pasaport Dairesinden geçmeden yeniden pasaport alabileceklerinin duyurulmasıyla bu konuda olumlu bir adım atılmış oldu.  Bu vatandaşlar yasadışı yollardan ülkeyi terk etmiş ve pasaportlarını almamış ya da kaybetmiştir.

İfade özgürlüğü ve medya 

Suriye'de medya kruluşlarının sayısı son on yılda arttı, ancak Baas Partisi basının kontrolünü elinde tutmaya devam ediyor. Gazeteciler ve blogcular tutuklandı ve yargılandı. 2009'da Gazetecileri Koruma Komitesi, Suriye'deki çevrimiçi yazarların karşılaştığı tutuklamalar, taciz ve kısıtlamalar göz önüne alındığında, blog yazarı olmak için en kötü on ülke listesinde Suriye'yi üçüncü sıraya koydu.

Suriye'de internet sansürü kapsamlı. Suriye, siyasi nedenlerle internet sitelerini yasaklıyor ve bunlara erişen kişileri tutuklıyor. İnternet kafelerin, kullanıcıların sohbet forumlarına gönderdikleri tüm yorumları kaydetmeleri gerekmektedir. Arapça Vikipedi, YouTube ve Facebook gibi web siteleri 2008'den 2011'e kadar engellendi. Ağustos 2009'da OpenNet Initiative tarafından filtreleme ve engellemenin siyaset ve internet araçları alanlarında yaygın ve sosyal ve çatışma/güvenlik alanlarında seçici olduğu tespit edildi. Suriye, listenin oluşturulduğu 2006 yılından bu yana Sınır Tanımayan Gazeteciler'in İnternet Düşmanı listesinde yer alıyor.

Çok çeşitli internet içeriğini filtrelemenin yanı sıra, Suriye hükûmeti internet kullanımını çok yakından izliyor ve vatandaşları "düşüncelerini ifade ettikleri veya çevrimiçi bilgileri bildirdikleri için" gözaltına aldı. Belirsiz ve geniş bir şekilde ifade edilen yasalar, hükûmeti suistimal etmeye davet ediyor ve internet kullanıcılarını, devletin belirsiz tutuklama gerekçelerinden kaçınmak için otosansür yapmaya sevk ediyor.

Suriye Medya ve İfade Özgürlüğü Merkezi, hükûmet tarafından Eylül 2009'da kapatıldı. Ülkenin medya sorunları, internet erişimi ve seçim kampanyaları sırasında medya izleme konusunda uzmanlaşmış tek STK'siydi. Hükûmet onayı olmadan faaliyet göstermiş, gazetecilerin haklarına yönelik ihlalleri izlemiş ve birçok gazete ve derginin yayım yasağının nedenini üstlenmişti.

Suriye güvenlik güçleri 15 Haziran 2020'de protestocuları tutukladı ve dövdü. Protesto 7 Haziran 2020'de hükûmetin ekonomik çöküş, kötüleşen yaşam koşulları ve yolsuzluğa karşı koyamamasına karşı valilik merkezinin önünde başladı. HRW, Suriye makamına barışçıl protesto gösterileri yapan tutukluları serbest bırakması için çağrıda bulundu.

Suriye İç Savaşı 

Suriye İç Savaşı sırasında bir BM raporu, güvenlik güçlerinin eylemlerini "ağır insan hakları ihlalleri" olarak nitelendirdi. BM raporu, barışçıl kalabalıklara uyarı yapmadan ateş etmeyi reddeden askerleri, erkeklerin cinsel istismarı ve genç erkek çocuklara toplu tecavüz gibi unsurları içeren acımasız sorgulamaları, yaralılar yardım istediğinde hastaneleri gözetlemeyi ve iki yaşındaki çocukları vurmayı belgeledi. 2011'de İnsan Hakları İzleme Örgütü, Suriye'nin kasvetli insan hakları sicilinin bölgede göze çarptığını belirtti. İnsan Hakları İzleme Örgütü suçluları sıralamazken, birçok kişi Suriye'nin insan hakları raporunu 2010'da dünyanın en kötü raporu olarak nitelendirdi.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri Navi Pillay, "Bu ihlallerin çoğunun Suriye hükümet güçleri tarafından işlendiği" iddia edilirken, her iki tarafın da savaş suçu işlediğini söyledi.

2 Mart 2018'de BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Zeyid Raad el-Hüseyin, "Suriye, Uluslararası Ceza Mahkemesine sevk edilmelidir. Adaleti engellemeye ve bu suçluları korumaya yönelik girişimler utanç vericidir." açıklamasında bulundu.

Gözaltı merkezleri 
Esad hükûmeti tarafından işletilen gözaltı merkezleri, Suriye'deki en bariz insan hakları ihlallerinden biri olmuştur. 2014 yılında Sezar Raporu, Suriye İç Savaşı'nın iki buçuk yıllık bir döneminde "Suriye hükümeti tarafından bir bölgede 11.000'den fazla tutuklunun sistematik olarak öldürüldüğünü" gösteren bir Suriye gözaltı merkezinden kaçırılan korkunç fotoğrafları gösterdi.

2017'de, Şam yakınlarındaki Esad hükûmeti tarafından işletilen bir askeri hapishane olan Sednaya Hapishanesi hakkında ayrıntılar ortaya çıktı. Hapishane, hem sivil hem de hükûmet muhalefeti olan binlerce mahkumu tutmak için kullanıldı. Uluslararası Af Örgütü, Eylül 2011 ile Aralık 2015 arasında bir hapishanede 5000 ile 13.000 kişinin yargısız infaz edildiğini tahmin ediyor. Devlet tarafından işletilen cezaevlerinde hayatta kalanlar, insanlık dışı koşulları, açlığı, psikolojik travmayı ve işkenceyi anlatıyor.

Kadınlar ayrıca Esad hapishanelerinde insan hakları ihlalleri ve savaş suçlarıyla karşı karşıya kaldı. Avukatlar ve İnsan Hakları Doktorları (LDHR) tarafından hazırlanan 2017 tarihli bir rapor, Esad hapishanelerinde tecavüz ve işkenceden kurtulan kadınların ilk elden hesaplarını topladı.

23 Nisan 2020'de, Suriye'nin hükûmet tarafından işletilen gözaltı merkezinde savaş suçları işlemekle suçlanan iki eski Suriye gizli polis memuru Enver R. ve Eyad A., türünün ilk örneği bir dava için bir Alman mahkemesine çıktı. Birleşmiş Milletler uzman paneli tarafından 2018 yılında yayınlanan bir rapora göre Esad hükûmeti tarafından yönetilen gözaltı merkezleri, gözaltına alınan 4000'den fazla protestocuya işkence yaptı ve en az 58 kişiyi öldürdü.

IŞİD kontrolündeki bölgede insan hakları 

IŞİD tarafından kontrol edilen bölgelerdeki insan haklarının durumu; birçok siyasi, dini ve diğer kuruluş ve kişi tarafından eleştirildi. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu, IŞİD'in "sivilleri kontrolü altında boyun eğdirmeye ve terör, beyin yıkama ve itaat edenlere hizmet sağlama yoluyla hayatlarının her alanına hükmetmeye çalıştığını" belirtti.

Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde insan hakları 

Kürtlere yönelik insan hakları ihlalleri, etnik Kürt vatandaşlarının vatandaşlıklarından mahrum bırakılmasını, Kürt dilini ve kültürünü bastırmak, Kürt etnik kökenine dayalı vatandaşlara karşı ayrımcılık, Kürt topraklarına el konulup Arapların yerleştirilmesi gibi unsurları içeriyor. Suriye İç Savaşı sırasında Kuzey Suriye'nin bazı bölümleri Kürt liderliğindeki Kuzey Suriye Demokratik Federasyonu içinde fiili özerklik kazandı.

Uluslararası Af Örgütü, "Gidecek Başka Yerimiz Yoktu: Kuzey Suriye'de Zorla Yerinden Etme ve Yıkım" başlıklı bir raporda Arapların, Türkmenlerin ve Kürtlerin zorla tahliye edildiği ve evlerinin yıkıldığı iddialarını belgeledi. Uluslararası Af Örgütüne göre, YPG onları IŞİD ve diğer İslamcı gruplarla bağlantı kurmakla suçladı. Raporda, "bazı durumlarda köylerin tamamı yıkıldı ve köylülere silah zoruyla ayrılmaları emredildi, hayvanlarına ateş açıldı" denildi. Bazı kişiler Uluslararası Af Örgütüne “bize ayrılmamız gerektiğini, yoksa ABD koalisyonuna bizim terörist olduğumuzu ve uçaklarının bizi ve ailelerimizi vuracağını söyleyeceklerini söylediler. YPG'nin köylülere ABD'nin hava saldırısı düzenlemeye yönelik tehditleri bildirildi. Uluslararası Af Örgütü, “bu zorla yerinden edilme vakalarının savaş suçları oluşturduğunu” iddia etti. Bazı Arap ve Türkmenler, YPG milislerinin evlerini ve hayvanlarını çaldıklarını, kişisel belgelerini yaktıklarını, arazinin kendilerine ait olduğunu iddia ettiklerini ve Türkmenlerin “yüzyıllardır yaşadıkları toprakları kaybettiklerini” iddia etti. Suriye İç Savaşı sırasında, 2015 Kamışlı bombalamaları da dahil olmak üzere, Arap veya Kürt Müslümanların çeşitli saldırıları Suriyeli Hristiyanları hedef aldı. Ocak 2016'da YPG milisleri, ağırlıklı olarak Süryani bir bölgede bulunan Kamışlı'daki Süryani kontrol noktalarına sürpriz bir saldırı düzenleyerek bir Süryani'yi öldürdü ve üç kişiyi de yaraladı.

Ekim 2015'te Uluslararası Af Örgütü, YPG'nin sivilleri Suriye'nin kuzeyinden sürdüğünü ve IŞİD ile algılanan bağlantıları nedeniyle misilleme olarak evlerini yıktığını bildirdi. Yıkılan evlerin çoğu Araplara, bir kısmı da Türkmenlere ve Kürtlere aitti. Türk "Daily Sabah", Uluslararası Af Örgütünün Kürt PYD'nin Tel Abyad'ı ele geçirdikten sonra Türkmenlere ve Araplara karşı etnik temizlik yaptığını söylediğini iddia etti. Ancak Uluslararası Af Örgütü, Suriyeli Kürt güçler hakkında yalnızca bir rapor yayınladı ve bu rapor etnik temizlikle değil, köyleri ve evleri yok etmekle ilgili. Uluslararası Af Örgütü raporu, savaş suçlarını oluşturan belgelenmiş zorla yerinden etme vakaları olduğu sonucuna varmıştır. 2015 yılında Süryani ve Ermeni örgütleri, PYD tarafından özel mülkiyetin kamulaştırılması ve kilise okulu müfredatına müdahale dahil olmak üzere Haseke ilinde Kürt özyönetiminin uygulanmasını protesto etti ve ayrıca yasadışı mülklere el konulmasını ve hedefli cinayetleri eleştirdi. Süryaniler de özel ve devlet okullarında revizyonist ve Kürt milliyetçisi bir müfredatın uygulanmasını eleştirdiler. Ders kitaplarında Kürtlerin, Kürt adlarıyla değiştirilen Süryani yer adları da dahil olmak üzere "tarihi ve coğrafi gerçekleri değiştirdiğini" iddia ettiler ve öğrencilere Eski Ahit'ten Kral Nebukadnezar'ın bir Kürt kadınla evli olduğu öğretildi. Özellikle endişe verici olan, "PYD'nin Kürt siyasi rakiplerinin ve insan hakları örgütlerinin kaydettiği sivil toplum liderlerinin tacizi ve keyfi tutuklanması". YPG yüzlerce siyasetçiyi tutuklamakla suçlanıyor. Sadece 2013 yılında YPG tarafından yaklaşık 150 kişinin kaçırıldığı iddia ediliyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü 2014 yılında "Rojava'daki cezaevlerinde çok sayıda kötü muamele vakası olduğunu" bildirdi. Bazı muhalifler işkence gördü ve öldürüldü Uluslararası Af Örgütü 2015'te PYD'nin "terörizme karşı bir baskı uygulamayı... ...barışçıl eleştirmenleri ve sivilleri hukuksuz bir şekilde gözaltına almak ve haksız yere yargılamak için bir bahane olarak" bildirdi. PYD ayrıca göstericileri vurdu, siyasi muhalifleri tutukladı ve medya kuruluşlarını kapattı. Kürtler ve Araplar arasındaki etnik gerilimler, Suriye ve Irak'taki çatışmaların ön saflarında yer aldı. Suriye'de, keyfi tutuklamalar, zorla yerinden edilmeler ve YPG güçlerinin köyleri yerle bir ettiğine dair raporlar da dahil olmak üzere, Kürtlerin Arap sivillere yönelik ihlallerine dair yaygın raporlar var. Kürt güçlerinin Arap evlerini yıktığına dair benzer haberler Musul savaşında da ortaya çıktı.

Ayrıca bakınız 
 El-Marsad
 Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası
 İslam ülkelerinde insan hakları
 Kuzey Suriye Demokratik Federasyonunda insan hakları
 Orta Doğu'da insan hakları
 Suriye'de insan ticareti
 Suriye İç Savaşı
 Suriye İnsan Hakları Gözlemevi
 Vissam Tarif

Kaynakça ve dipnotlar 

  - Syria profile

Dış bağlantılar 
 İnsan Hakları İzleme Örgütü'nde Suriye 
 Suriye Haklar ve Özgürlükler Şartı , yeni bir Suriye anayasasından önce kabul edilmesi için önerilen modern bir insan hakları sistemidir.
 2010 İnsan Hakları Raporu: Suriye, ABD Dışişleri Bakanlığı, 8 Nisan 2011
 
 Suriye'de Esad Rejimine Karşı Ayaklanma: Bu, İkinci Bir Libya mı?  Haziran 2011, Qantara.de

Suriye'de insan hakları
İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar