Mecdüddevle

Ebu Talib Rüstem (; 997–1029), genellikle Mecdüddevle () lakabıile bilinir, 997'den 1029'a kadar Rey Büveyhî emirliğinin son emiriydi. Fahrüddevle'nin () en büyük oğluydu. Zayıf bir hükümdar olarak, saltanatının büyük bir bölümünde bir kuklaydı, annesi Seyyide Şirin ise emirliğin gerçek hükümdarıydı.

Mecdüddevle'nın hükümdarlığı, İran'ın merkezindeki Büveyhî mülklerinin kademeli olarak küçüldüğünü gördü; Gürgan ve Taberistan 997'de Ziyârîlere kaybedilirken, batıdaki birkaç kasaba Azerbaycan'ın Müsâfirîler tarafından ele geçirildi. 1016'da Deylem askeri subayı İbn Fulaz'ın isyanı gibi iç sorunlar da vardı. 1028'de Seyyide Şirin'in ölümünün ardından Mecdüddevle, Deylemi askerlerinin isyanıyla karşı karşıya kaldı ve bu nedenle Gazneli hükümdarı Mahmud'dan () yardım istedi. Mahmud 1029'da Rey'e geldi, Mecdüddevle'yi hükümdar olarak görevden aldı ve şehri yağmalayarak buradaki Büveyhî yönetimine son verdi.

Mecdüddevle'nin öldüğü Gazneliler başkenti Gazne'ye gönderildiği rivayet edilir.

Arka plan 
Ebu Talib Rüstem, esas olarak şu anda İran'ın güney ve batı kısmı ile günümüz Irak'ının tamamı üzerinde hüküm süren Deylemli bir aile olan Büveyhî hanedanının bir üyesiydi. Büveyhî emirliği çoğunlukla Rey Cibal'de), Şiraz (Fars'ta) ve Bağdat (Irak'ta) merkezli üç bağımsız prensliğe bölündü. Ebu Talib Rüstem 993'te doğdu. Cibal, Taberistan ve Gürgan'ı yöneten Büveyhî emiri Fahrüddevle'nin () en büyük oğlu olarak doğdu. Annesi Taberistan'daki Bâvendî prensesi olan Seyyide Şirin'di. Ebu Talib Rüstem, yönetmeye uygun hale gelmek için kapsamlı bir şekilde eğitilecekti. Öğretmeni, Hemedan'dan önde gelen bir İranlı bilgin ve gramer uzmanı olan İbn Faris (ö. 1004) idi.

Saltanatı

Tahta yükselmesi 
Fahrüddevle'nin 997'de mide hastalığından ölmesinin ardından, Cibal'deki emirliği Rey ve çevresinin başkentini alan Ebu Talib Rüstem ile Mezopotamya sınırlarına kadar Hemedan ve Kirmisin şehirlerini alan küçük oğlu Şems el-Devle arasında bölündü. Her ikisi de genç yaşları nedeniyle emirliğin naibi olan Seyyide Şirin tarafından eş yönetici olarak atandı.  Ne olursa olsun, Şems el-Devle, Ebu Talib Rüstem'in astıydı. Kıdemli Büveyhî emiri Samsam al-Dawla () Fars'ı yöneten (), Fahrüddevle'yi sadakatle onun hükümdarlığı sırasında kıdemli emir olarak kabul etmişti. Bu nedenle, Samsam al-Dawla artık karşılığında Mecdüddevle'den biat isteme hakkına sahipti.

Irak Büveyhî emiri Baha al-Dawla () ve Abbasi halifesi Rey'deki saraya daha çekici göründü. Taraflar arasındaki müzakerelere ilişkin ayrıntılar bilinmiyor. 998'de Bahaüd Devle'nin isteği üzerine halife Kadir () Ebu Talib Rüstem'e Mecdüddevle wa-Falak al-umma ikili unvanını verdi. İranolog Wilferd Madelung'a göre; "Bahaü'd-devle, bu hizmetinin karşılığında, halife Kadir'in tanınmasının yanı sıra, bir ittifak ve bir tür onun üstünlüğünün tanınmasını kazanmış olsa da, Mecdüddevle'nin madeni paralarında adı zikredilmemiştir. yıllar sonrasına kadar." 

Samsam al-Dawla kısa süre sonra öldü ve 999'da Fars, artık kıdemli amir olan Baha al-Dawla'nın kontrolü altına girdi.

Erken saltanatı 
Fahrüddevle'nın ölümünün ardından Ziyârî hükümdarı Kabûs (), Büveyhîler tarafından yenilmeden önce yönettiği Taberistan ve Gürgan'ı fethetti. Mecdüddevle'nin Kabûs'u geri püskürtmedeki başarısızlığının ardından Kabûs, Taberistan ve Gürgan'ı çok az rahatsızlıkla yönetti. Mecdüddevle ayrıca birkaç batı kasabasını (Zencan dahil) Azerbaycan'ın Müsâfirîlerine kaptırdı. Hasnavi reisi Badr ibn Hasanwayh () bir Büveyhî vasalı olarak Kirmisin çevresinde hüküm süren   yerel işleri yönetmesi için Mecdüddevle'ye yardım etmek için Rey'e gitti, ancak yardımı reddedildi. Sonuç olarak Bedir, Rey'deki işlerden yavaş yavaş uzaklaşmaya devam etti.  En azından 1003 gibi erken bir tarihte, Seyyide Şirin, İsfahan valiliğini ilk kuzeni Ala al-Dawla Muhammed'e verdi ve böylece KKâkûyî hanedanının başlangıcı oldu. 

1005'te Mecdüddevle, kardeşleri ve vasalları üzerindeki üstünlüğünün sinyalini vermek için imparatorluk Pers şahinşah (Kralların kralı) unvanını aldı. Bununla birlikte, Bahaüd-Devle'nin hakim konumuna meydan okumaya kalkışmadı. 1009/10 ve sonrasında Mecdüddevle, Baha al-Dawla'yı madeni paralarında resmi olarak kıdemli emir olarak tanıdı. Hatta bazıları daha sonra Baha al-Dawla'yı şehanşah unvanıyla anmıştır. al-Dawla, Aralık 1012'de öldü ve yerine, babasının baskın konumu üzerinde bir iddia olarak şahinşah unvanını alan oğlu Ebu Shuja Fanna Khusraw (Sultan al-Dawla) geçti. Mecdüddevle, gerçekte kendisi kıdemli emir olduğu için Sultan al-Dawla'nın iddiasını kabul etmedi.

İçişleri 

1008'de veziri Ebu Ali ibn Ali'nin yardımıyla Mecdüddevle, annesinin naipliğini düşürmeye çalıştı. Ancak Seyyide Şirin, Bedir ibn Hasanwayh'e kaçtı ve Şemsüddevle  ile birlikte Rey'i kuşatma altına aldılar. Birkaç savaştan sonra şehir alındı ve Mecdüddevle ele geçirildi. Annesi tarafından Tabarak kalesine hapsedilirken, Rey'de Şems el-Devle iktidara geldi. Bir yıl sonra (1009'da), Seyyide Şirin, Şems el-Devle ile arasını açtı ve böylece Şems ed-Devle Hemedan'a dönerken, Rey'deki Mecdüddevle'yi serbest bıraktı ve eski durumuna getirdi. İktidar Seyyida Şirin'in elinde olmaya devam etti. 1014'te Mecdüddevle ve Seyyida Şirin, Şemsüddevle tarafından Rey'e yapılan bir saldırının ardından Damavand'a kaçmak zorunda kaldı. Bununla birlikte, Şemsüddevle  birlikleri arasındaki bir isyan, ikincisini Hemedan'a dönmeye zorlarken, Majd el-Devle ve Seyyide Şirin, Rey'e döndü. Aynı yıl, seçkin İranlı bilge İbn-i Sina (ö. 1037) Rey'e gitti ve burada Mecdüddevle ve Seyyide Şirin'in hizmetine girdi. Orada melankoli hastası Mecdüddevle'yi tedavi etmek için sarayda doktor olarak görev yaptı. İbn Sina'nın daha sonra Seyyide Şirin'in Kazvin ve Hemedan'da "işletme müdürü" olarak görev yaptığı bildiriliyor, ancak bu görev süresiyle ilgili ayrıntılar belirsiz. İbn Sina daha sonra, muhtemelen rakibi Ebu'l-Kasım el-Kirmani'nin de Seyyida Şirin altında çalışması nedeniyle Şems el-Devle'ye katıldı.

1016'da Mecdüddevle ve Seyyida Shirin, Deylemi askeri subayı İbn Fuladh'ın Kazvin valisi olma talebini reddettiler. Sonuç olarak, ikincisi Rey'in dış mahallelerine saldırmaya başladı. Bavandid prensi Ebu Cafer Muhammed'in (1028'de öldü) yardımıyla Mecdüddevle, Ziyari hükümdarı Kabûs bin Menuçehr'e () kaçan İbn Fuladh'ı Rey'den kovdu. Orada İbn Fuladh, sadakati karşılığında Menuçehr'in yardımını aldı. Menuçehr tarafından 2.000 askerle takviye edilen İbn Fuladh, Rey'i kuşattı ve böylece Mecdüddevle'yı onu İsfahan valisi olarak atamaya zorladı. Bu olayın ardından, İbn Fuladh'ın kayıtları ortadan kayboldu, bu da o zamanlar İsfahan'ın görevdeki valisi Ala al-Dawla Muhammed'i yerinden edemediğini gösteriyor.

Mecdüddevle'nin emirliğinin kırılganlığı, Ala al-Dawla Muhammed'in özerk bir şekilde yönetmesine ve emirliğini kuzey ve batı dağlarına doğru genişletmesine ve ardından Annaziler gibi özerk Kürt hanedanları tarafından kontrol edilmesine izin verdi. 1023'te Ala al-Dawla Muhammed, Hemedan'ı ele geçirerek Şemsüddevle'nın oğlu ve halefi Sema' al-Dawla'nın (). Mecdüddevle müdahale etme konusunda güçsüzdü. Ala al-Dawla Muhammed, fiilen bağımsız bir hükümdar ve Cibal'deki en güçlü figür olmasına rağmen, 1029'da yıkılana kadar hükümdarı olarak Mecdüddevle'nin adıyla yazılı paralar basmaya devam etti. Ala al-Dawla Muhammed tarafından 1019/20'de İsfahan'da basılan seçkin madeni para, Mecdüddevle'den şahinşah olarak bahseder.

Düşüşü 

Seyyide Şirin 1028'de öldüğünde, Mecid-i Devle'nin siyasi inzivaya çekilmesinin sonuçları ortaya çıktı. Kısa süre sonra Deylemi askerleri tarafından bir isyanla karşı karşıya kaldı ve Gazneli hükümdarı Mahmud'dan () onlarla ilgilenirken. Mahmud, gücünü batıya doğru genişletmeye hevesliydi, ancak Seyyide Şirin'in kararlı varlığı nedeniyle Rey'e saldırmaktan kaçınmıştı.   Mahmud, Mecdüddevle'nin yardım talebini bahane ederek Mart/Nisan 1029'da Rey'i fethetti. Mecdüddevle'yi hükümdar olarak görevden aldı ve şehri yağmalayarak orada Büveyhî yönetimine son verdi. Rey'deki büyük kütüphanenin büyük bir kısmı yakılırken, sakinlerinin çoğu kafir oldukları gerekçesiyle toplanıp taşlandı. Mahmud, saldırısını "kâfir Batıniyye ve fesatçı bidatçılerı" tasfiye etmenin bir yolu olarak haklı çıkardı.

İranolog Clifford Edmund Bosworth, Mecdüddevle'nin kararını "aptalca" olarak nitelendirir. Arap tarihçi Ali İbnü'l-Esîr (ö. 1233), Rey'in fethinden sonra Mahmud'un Mecdüddevle'yi çağırdığını ve ona sorduğunu bildirir; "Perslerin tarihi olan Şehnâmeyi ve Müslümanların tarihi olan Taberi'nin Tarihini okumadın mı? Mecdüddevle evet cevabını verince Mahmud cevap verdi; "Davranışların sahip birininki gibi değil." Mecdüddevle'nın öldüğü Gazneli başkenti Gazne'ye gönderildiği rivayet edilir. Mecdüddevle'nin oğullarından biri olan Fana-Khusrau, sonraki yıllarda Büveyhîerin gücünü yeniden sağlamaya çalışacaktı, ancak başarısız oldu. Mecdüddevle, Ebu Dulaf adlı başka bir oğul tarafından da hayatta kaldı.

Kültür 
10. yüzyılın sonundan 1029'a kadar Rey, muhtemelen kısmen diğer Büveyhî beyliklerinden bağımsızlığını sürdürmesi ve sadece ara sıra hanedan mücadelelerine dahil olması nedeniyle bir öğrenme merkezi olarak gelişti. Mecdüddevle'nin kendisi öğrenmeye oldukça bağlıydı. İran'ın batı bölgeleri, Arap edebiyatının hakimiyetinde olmasıyla dikkate değerdi; ancak, yaklaşık 10. yüzyılın ortalarından sonra, Horasan'ın doğu bölgesindeki Farsça edebi akımlar, Mecdüddevle'nin sarayı da dahil olmak üzere batı bölgelerinde popülerlik kazanmaya başladı.

Kaynakça 
Özel

Genel

Daha fazla okuma 
 

Orta Çağ'da çocuk hükümdarlar
10. yüzyılda İranlılar
11. yüzyılda ölenler
993 doğumlular
Büveyhoğulları emirleri