Temir komuz

Temir komuz (bazen 'demir komuz/qomuz' anlamına gelen temir qomuz, 'ağız komuz' anlamına gelen agiz komuzu veya gubuz) bir Kırgız çene arpıdır, komuz ise üç telli perdesiz bir lavtadır. Bir çalgı olarak temir komuzun üslup ve yapı bakımından komuzla hiçbir ilgisi yoktur; ancak adını diğer popüler Türk sazından alır.

Telli komuz, Orta Asya'da yaşayan Türkler, örneğin Kırgızlar, Özbekler, Kazaklar, Türkmenler ve Uygurlar ile Azeriler, Türkler ve Yakutlar tarafından kullanılmaktadır. Aslında komuz, Türk halkı tarafından yaygın olarak kullanılan ve Orta Asya müziğinin anahtarı olan birkaç müzik aletinin adlarıyla aynı kökenlidir; tıpkı Kazak kobyz (Özbek qo'biz) (yaylı çalgılar), Tuvan ve Sakha veya Yakut xomus gibi. (bir çene arpı), Azerigopuz, Dağıstan ağaç komuş, Avar halkı temur ve Türk kopuzu.

Bilinen en eski komuz benzeri enstrüman 4. yüzyıldan kalmadır, ancak ilgili Azerbaycan gopuzunun gopuz oyuncularını tasvir eden kil plakaların arkeolojik keşfinin ardından MÖ 6000 yılına kadar uzandığına inanılmaktadır. 1960'larda İran Azerbaycan'ındaki Jygamish antik kenti yakınlarındaki Şuşdağ dağlarında çalışan Amerikalı arkeologlar, müzisyenleri bir konseyde göğüslerine komuz benzeri bir alet tutarken tasvir eden MÖ 6000 yıllarına kadar uzanan bir dizi nadir kil levha ortaya çıkardılar. Gopuzdan Dede Korkut Destanı'nda bahsedilir.

Temir komuz, genellikle 100–200 mm (3,9–7,9 inç) uzunluğunda ve yaklaşık 2–7 mm (0,08–0,28 inç) genişliğinde demirden yapılır. Enstrümanın aralığı, enstrümanın boyutuna göre değişir, ancak genellikle bir oktav aralığı etrafında gezinir. Kırgız halkı, temir komuz sazında alışılmadık derecede ustadır ve çocuklar arasında oldukça popülerdir. Ancak, bazı yetişkinler enstrümanı çalmaya devam ediyor.

Enstrümanda icra eden Kırgız Cumhuriyeti Ulusal Sanatçısı bulunmaktadır. Bir zamanlar yirmi Kırgız kız Moskova'daki Bolşoy Tiyatrosu sahnesinde bir temir komuz topluluğu içinde oynuyordu. Temir komuz parçaları Aleksandr Zataevich tarafından iki veya üç parça halinde notaya alınmıştır. Görünüşe göre bir oktav drone, hatta bir ölçeğin beşinci adımını bir oktav ile değiştiren bir ostinato bile mümkündür.

Türk geleneksel müziğinde 
Enstrüman ayrıca Saha veya Yakutlar tarafından ve Tuva müziğinde xomus adıyla da kullanılmaktadır. Kuman halkı tarafından Macaristan'a tanıtıldı.

Tak-teke (zıplayan keçi) adlı bir Kırgız kukla oyununda temir komuz; Oyuncu bir ipe küçük bir keçi figürü iliştirir ve ipi sağ eline bağlar. Enstrümanı çalarken kuklayı ustaca hareket ettirirler.

Ayrıca bakınız 
 Ağız kopuzu

Kaynakça 

Nefesli çalgılar
Kırgız müzik aletleri
Yakutlar
Türk kültürü
Türk şamanizmi
Müzik aleti taslakları
Erken müzik aletleri
Vurmalı çalgılar