Baas Partisinin tarihi

Bu makale, Arap Sosyalist Baas Partisinin 1947'de kuruluşundan 1960'larda dağılmasına kadar olan tarihini detaylandırmaktadır.

İlk yıllar: 1947-58 
Parti 7 Nisan 1947'de Mişel Eflak (Hristiyan), Selahaddin el-Bitar (Sünni Müslüman) ve Zeki el-Arsuzi'nin (Nusayri) takipçileri tarafından Arap Baas Partisi olarak kuruldu. Kurucu kongre olan 1. Ulusal Kongre, şu anda Rus Kültür Merkezi olan Raşit Kahvehanesinde yapıldı. Arsuzi'nin müritleri kongreye katılırken Arsuzi'nin kendisi katılmadı. Eflak ve Bitar'ın kendisinden "Baas" adını çalmasını asla affetmedi. Parti 1940'larda küçük kalırken, üye olan bazı Baasçı subaylarla birlikte, Devlet Başkanı Şükri el-Kuvvetli'yi deviren Mart 1949 Darbesi'ne katıldı. Hüsnü Zaim'in yönetimi Kuvvetli'ninki kadar baskıcı olduğunu kanıtlayınca, Baas yönetimi devirmek için başka bir darbeye katıldı. Zaim'in devrilmesi demokrasinin yeniden kurulmasını sağlarken, 1949 seçimlerinde Halk Partisi (HP) meclis çoğunluğunu kazandı. HP, Eflak'ın tuhaf bir şekilde desteklediği bir Irak-Suriye monarşik federal birliğinin kurulmasını istedi. Ancak Arap Sosyalist Partisi lideri Ekrem el-Havrani, Baas Partisi liderliğini Edib Çiçekli liderliğindeki bir darbeyi desteklemeye ikna etti.

Çiçekli, Savunma Bakanı olarak atanan Havrani'nin takipçisi olduğu için başlangıçta görevden alındı. Fakat 1952'de Çiçekli, parlamentoyu görevden aldı ve muhalefete yönelik bir baskı başlattı. Eflak, Bitar ve Havrani, kısa süreli bir hükûmet gözaltısının ardından Lübnan'a gitmek için Suriye'den ayrıldı. Bunun en önemli sonucu, Havrani'nin Arap Sosyalist Partisi ile Arap Baas Partisi'nin Arap Sosyalist Baas Partisi'ni oluşturmak üzere birleşmesiydi. Birleşme, Çiçekli'nin muhalefeti bastırmasından önce tartışılmıştı, ancak Eflak isteksizdi. Ekim 1953'teki genel af ile Baas liderleri Suriye'ye geri döndü. Havrani döndükten sonra hemen Çiçekli'ye karşı bir darbe planlamaya başladı. HP ve Ulusal Parti (UP) ile işbirliği içinde ve ordudaki temasları sayesinde Çiçekli, Şubat 1954'te istifa etmek zorunda kaldı. Baas Partisi Çiçekli'nin düşüşünden en çok yararlanan oldu, 1954 seçimlerinde ise seçimlere katılan Baas Partisi'nin yüzde 90'ı meclise girerek ülkenin üçüncü büyük partisi oldu.

Haziran 1954'te toplanan 2. Ulusal Kongre, partinin ulusal kongreler arasındaki en yüksek organı olan yedi kişilik Ulusal Komutanlığı (eski Yürütme Komitesinin yerine) seçti. Eflak, Bitar ve Havrani Suriye Bölge Şubesini temsil ederken Abdullah Rimavi ve Abdallah Na'vas Ürdün Bölge Şubesi'ni temsil etti. Modern Baas Partisi yapısı, 2. Ulusal Kongrede partinin iç tüzüğünde değişiklik yapılarak oluşturulmuştur. Kongre, 1952'de Arap Baası ve Arap Sosyalist Partisinin birleşmesini resmen onayladı.

Gelenekçi partilerin (HP ve UP) safları birbirine yakınlaştırmaması, Baas Partisi'nin kamuoyundaki imajını güçlendirdi. Baasçı genelkurmay başkan yardımcısı Adnan el-Maliki, Suriye Sosyal Milliyetçi Partisi (SSMP) üyesi Yunus Abdurrahim tarafından öldürüldüğünde Baas Partisi, "histerik boyutlara ulaşan" şiddetli bir anti-SSMP nefret kampanyası başlattı. Ardından organize edilen SSMP karşıtı gösteriler; SSMP'nin parti organı el-Bina'ya yönelik saldırılara, parti liderlerinin hapse mahkum edilmesine ve SSMP'nin feshedilmesine yol açtı. Bundan sonra, Baas Partisi ve Suriye Komünist Partisi ile gelenekçi partiler, bir birlik hükûmetinin kurulmasını talep eden bir ulusal pakt imzaladılar. Gelenekçi HP ve UP partileriyle çekişmeden sonra, Sabri el-Aseli liderliğinde bir birlik hükûmeti kuruldu. Bitar ve Halil Kallas, yeni hükûmette sırasıyla Dışişleri Bakanı ve Ekonomi Bakanı olarak görev aldılar. Güçlü bir konumda olan Baas Partisi, hükûmeti Mısır ile önerilen bir federal birliğe katılmaya zorlamayı başardı. Bu, Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin (BAC) kurulmasına ve Suriye Bölgesel Şubesinin dağılmasına yol açacaktı.

Birleşik Arap Cumhuriyeti dönemi: 1958-61 
24 Haziran 1959'da, Irak Bölge Şubesi 1. Bölge Sekreteri Fuad er-Rikabi, Lübnan'ın Beyrut kentinde düzenlediği basın toplantısında, Ulusal Komutanlığı resmi pan-Arap ilkelerine uymamakla suçlayarak kınadı. Rikabi'ye göre kendisi, Irak Bölge Komutanlığı adına konuşmuştu. Ayrıca onları BAC'ye karşı komplo kurmakla suçladı. Rikabi, Ulusal Komutanlığın Irak Bölgesel Şube örgütünü yasadışı yollarla ele geçirdiğini ve kukla bir Bölge Komutanlığı kurduğunu söyledi. Bu iddia, eleştirilere Rikabi'nin 29 Kasım 1959'da bölge sekreterliği görevinden ayrıldığını ve parti adına konuşma yetkisinin bulunmadığını belirten Ulusal Komutanlık tarafından doğrulandı.

27 Ağustos - 1 Eylül 1959 tarihlerinde düzenlenen 3. Ulusal Kongre'ye, Arap ve Arap anayurdu dışındaki diğer üniversitelerdeki Irak, Lübnan, Ürdün, Güney Arabistan, Körfez, Arap Mağrip, Filistin ve Parti öğrenci örgütlerinden delegeler katıldı. Kongre, 1958'de Eflak ve Bitar tarafından kararlaştırılan Suriye Bölge Şubesi'nin feshedilmesini onayladı.

Ulusal Komutanlık, Rimavi'yi Eylül 1959'da Baas Partisi'nden ihraç etti, çünkü oportünizmi ve mali usulsüzlük suçlamasıyla hakkında soruşturma yürüten Ulusal Komutanlık toplantısına katılmamıştı. 6 Eylül 1959'da Rimavi ve Garbiye, Ulusal Komutanlık kararını geçersiz ilan eden ve Rimavi'ye yöneltilen iddiaları reddeden bir karar yayınladı. Mayıs 1960'ta Rimavi, BAC yanlısı bir parti olan Arap Sosyalist Devrimci Baas Partisine (ASDP) dönüşecek bir organ olan rakip bir Ulusal Komutanlık kurmuştu. Devrimci Baas Partisi, 1962 veya 1963'te faaliyetlerini durdurdu. 1966'da, Bölgesel Şube'nin 1000 üyesi vardı.

2 Şubat 1960'ta Ulusal Komutanlık, Rikabi'nin huzurunda Bölge Sekreteri olarak Talib Hüseyin eş-Şabibi ile birlikte bir Geçici Bölge Komutanlığını seçti. Kısa bir süre sonra Temmuz 1960'ta, Irak Bölgesel Şubesi'nin 3. Bölgesel Kongresi, ulusal liderliği Rikabi'yi soruşturmaya çağırdı. Ulusal Komutanlık tarafından 1960'ta soruşturma başlatıldı ve Rikabi, 15 Haziran 1961'de partiden ihraç edildi. Rikabi'nin daha sonra ASBP üyesi olduğu bildirildi ve Kahire Radyosu ondan, Irak Bölge Şubesi Bölge Sekreteri olarak bahsetti.

Ağustos 1960'ta toplanan 4. Ulusal Kongre, 3. Ulusal Kongrede alınan ve Suriye Bölgesel Şubesi'nin feshedilmesini destekleyen kararı bozdu. Toplantıya esas olarak Lübnan Bölgesel Şubesi'nden temsilciler katıldı. Kongrede güçlü bir Nasır karşıtı eğilim vardı ve Eflak ve Bitar'ın geleneksel liderliği eleştirildi. Delegeler, sosyalizmin Marksist yorumu için pan-Arabizmi vurgusunu kaldırmaya karar verdiler ve geleneksel liderliği Suriye'nin BAC'ye katılması konusundaki tutumunda eleştirdiler. Mısır'ın BAC'daki hakimiyetinden hoşnutsuzluk, Abdülkerim en-Nehlevi liderliğindeki birliğe karşı çıkan unsurların 28 Eylül 1961'de iktidarı ele geçirmesine yol açtı. İki gün sonra Suriye Arap Cumhuriyeti yeniden kuruldu.

Baas yönetimi ve 1966 bölünmesi: 1961-66 

Baasçı bir devlet kurmanın zorlukları, parti içinde hatırı sayılır ideolojik tartışmalara ve iç mücadeleye yol açtı. Irak Bölgesel Şubesi'ne giderek artan bir şekilde, 1963 yazı itibarıyla daha önce anti-komünist olan ve şimdi kendini Marksist olarak tanımlayan Ali Salih es-Sadi hakim oldu. İdeolojik yöneliminde Suriye Bölge Komutanlığı Bölge Sekreteri Hammud eş-Şufi, partinin birkaç ideolojik teorisyeninden biri olan Yasin el-Hafız ve gizli askeri komitenin bazı üyeleri tarafından desteklendi.

Aşırı sol eğilim, partinin 1963'teki 6. Ulusal Kongresinde kontrolü ele geçirdi. Egemen Suriye ve Irak bölgesel partilerinden aşırıcılar, "sosyalist planlama", "köylüler tarafından yönetilen kollektif çiftlikler", "üretim araçları üzerinde işçilerin demokratik kontrolü", işçi ve köylülere dayalı bir parti ve diğer talepler çağrısında bulunarak Sovyet tarzı sosyalizmin belirli bir öykünmesini yansıtan sert bir sol çizgiyi dayatmak için güçlerini birleştirdiler. Kongre, Mişel Eflak'a şifreli bir saldırı düzenleyerek - onun parti içindeki orta sınıf geçmişini eleştirerek - "ideolojik kayda değerliği" de kınadı. Partisinin bu dönüşümüne öfkeli olan Eflak, nominal bir liderlik rolünü sürdürdü; ancak Ulusal Komutanlık bir bütün olarak radikallerin kontrolü altına girdi.

1963'te Baas Partisi, iktidarı ele geçirdi. O andan itibaren Baas, Suriye'de resmi olarak tanınan tek siyasi parti olarak işlev gördü, ancak parti içindeki hizipçilik ve bölünme, birbirini takip eden hükûmetlere ve yeni anayasalara yol açtı. 23 Şubat 1966'da, Genelkurmay Başkanı Salah Cedid'in başkanlığındaki daha solcu, radikal Baasçı bir fraksiyonun liderliğindeki kanlı bir darbe, Eflak'ı ve Selahaddin el-Bitar hükûmetini devirdi. Darbe, Cedid'in Büyük Suriye hırslarını destekleyen Baas Partisi'nin bölgeci kampı ile "milliyetçi" fraksiyon olarak adlandırılan ve daha geleneksel olarak pan-Arap olan hizip rekabetinden kaynaklandı.

Cedid'in destekçileri, Eflak ve akranlarından daha radikal solcu olarak görülüyordu. Cedid'in muhaliflerinin çoğu kaçmayı başardı ve Lübnan'ın Beyrut kentine kaçtılar. Cedid, partiyi daha radikal bir yöne taşıdı. Kendisi ve destekçileri, Altıncı Parti Kongresi'ndeki muzaffer aşırı sol çizginin destekçileri olmasalar da şimdi onun pozisyonlarını benimsemeye başlamışlardı. Eskiden Eflak ve el-Bitar liderliğindeki ılımlı hizip, partiden tasfiye edildi.

1966 darbesinin ardından Baas Partisi ikiye bölündü: Şam merkezli bir Baas Partisi ve Bağdat merkezli bir Baas Partisi kuruldu. İkisi de gerçek Baas Partisi olduğunu iddia etti ve uluslararası Baas hareketinin sorumluluğunu almak için ayrı birer Ulusal Komutanlık kurmayı seçtiler. Bununla birlikte, hem Irak'ta hem de Suriye'de, Bölge Komutanlığı parti gücünün gerçek merkezi haline geldi ve Ulusal Komutanlık üyeliği büyük ölçüde fahri bir pozisyon haline geldi, çoğu zaman liderlikten uzaklaştırılan figürlerin hedefi oldu. Bölünmenin bir sonucu olarak, Zeki el-Arsuzi, Şam merkezli Baas Partisi'nde Baasçı düşüncenin resmi babası olarak Eflak'ın yerini alırken, Bağdat merkezli Baas Partisi ise hâlâ Eflak'ı Baasçı düşüncenin de jure babası olarak görüyordu.

Ayrıca bakınız 
 Arap Sosyalist Baas Partisi - Suriye Bölgesinin tarihi

Kaynakça

Bibliyografya 
 Makaleler ve dergiler
 
 

 Bibliyografya

 

KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi
Baas Partisi tarihi