Memel Ayaklanması

Memel Ayaklanması veya Klaipeda Ayaklanması, Ocak 1923'te Klaipeda bölgesinde gerçekleşti. Neman'ın kuzeyindeki bölge, Versay Antlaşması ile Almanya'dan ayrıldı ve bir Milletler Cemiyeti mandası kuruldu. Bölge, bir karar verilinceye kadar geçici bir Fransız idaresi tarafından idare edildi.

Litvanya, Prusyalı Litvanyalıların büyük Litvanca konuşan azınlığı ve Litvanya için Baltık Denizi'ne tek kabul edilebilir çıkış olan liman kenti Klaipeda (Memel) nedeniyle bölgeyle (Küçük Litvanya'nın bir parçası) bağlantı kurmak istedi. Yerel halk tarafından çıkarılan bir ayaklanma olarak sunulan gelişmeye ne Alman polisinden ne de Fransız ordusundan herhangi bir direnişle karşılaşmadı.

İsyancılar, kendi kaderini tayin hakkına atıfta bulunarak birleşme talebiyle Litvanya'ya dönen Litvanya yanlısı bir yönetim oluşturdular. Milletler Cemiyeti oldu bittiyi kabul etti ve Klaipeda bölgesi 17 Şubat 1923'te Litvanya Cumhuriyeti'nin özerk bölgesi oldu. Uzun müzakerelerden sonra, Mayıs 1924'te Klaipeda Sözleşmesi imzalandı. Sözleşme, Litvanya'nın bölge üzerindeki egemenliğini resmen tanıdı ve Klaipeda bölgesine geniş yasama, yargı, idari ve mali özerklik verdi. Bölge, bir ültimatomdan sonra Almanya'ya döndüğü Mart 1939'a kadar Litvanya'nın bir parçasıydı.

Geçmişi

Litvanya ve Polonya iddiaları
Litvanya-Almanya sınırı, 1422'de imzalanan Meln Barışından sonra istikrarlıydı. Ancak, Litvanyalıların Doğu Prusya'nın kuzeydoğu kısmına yoğun göçünün bir sonucu olarak, bölgede önemli sayıda Litvanca konuşan nüfus oluşmuştu. Fred Hermann Doja'nın istatistiklerine göre bölgede 71.156 Alman ve 67.259 Prusyalı Litvanyalı yaşıyordu. Küçük Litvanya'yı Litvanya ile birleştirme fikri, 19. yüzyılın sonunda Litvanya ulusal canlanma yıllarında ortaya çıktı. Bu, tüm etnik Litvanya topraklarını bağımsız bir Litvanya devletine birleştirme vizyonunun bir parçasıydı. Aktivistler ayrıca Baltık Denizi'ndeki önemli bir liman olan Klaipeda'yı ekonomik kalkınma için gerekli gördüler. 30 Kasım 1918'de, Litvanya Küçük Ulusal Konseyi'nin yirmi dört aktivisti, Küçük Litvanya'yı Litvanya ile birleştirme arzusunu ifade eden Tilsit Yasasını imzaladı. Litvanyalılar, Küçük Litvanya'nın tamamını (Klaipeda bölgesiyle sınırlı değil) Litvanya'ya ilhak etmek için müttefiklere başvurdu. O zaman, Litvanya Batılı güçler tarafından resmen tanınmadı ve savaş sonrası herhangi bir konferansa davet edilmedi.

Polonya Cumhuriyeti, Klaipeda bölgesini Danzig için olası bir tazminat olarak değerlendirdi. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra, Danzig Koridoru ile Baltık Denizi'ne erişim sağladı, ancak Danzig Serbest Şehri Polonya'ya verilmedi. 1919'un başında, Polonyalıların Paris Barış Konferansı'ndaki temsilcisi Roman Dmovsky, Józef Piłsudski'nin Intermarium projesine bağlı olarak geliştirilen Dmovsky hattına uygun olarak Klaipeda bölgesinin Litvanya'ya dahil edilmesi lehine bir sunum yaptı. Polonya formülü şuydu: Klaipeda önce Litvanya'ya ait olacak daha sonra Litvanya'da Polonya'ya ait olacaktı. Ancak Intermarium'a dayanan proje Litvanya'nın tarihsel gerçekliğe de dayanan Polonya-Litvanya birliği gibi önerileri kategorik olarak reddetmesi nedeniyle gerçekleşmedi. Bozulan Polonya-Litvanya ilişkiler savaşa doğru evrilirken anlaşmazlık nedeniyle Klaipeda müttefiklerin geçici yönetimi altına alınmak zorunda kaldı. Polonya-Litvanya Savaşı Vilnius Bölgesi üzerindeki anlaşmazlığa yol açmasına karşın birleşme fikri Batı Avrupa'da olumlu karşılanıyordu. Aralık 1921'de Polonya, bölgeye yeni elçi olarak Marcel Szarot'u gönderdi. Onun girişimi sayesinde Polonya ve Klaipeda, Nisan 1922'de bir ticaret anlaşması imzaladılar. Ayrıca Polonya, ekonomik varlığını gayrimenkul satın almak, ticari girişimler kurmak, limanı kullanmak şeklinde oluşturmaya çalışmıştır.

Fransız yönetimi
Polonya önerilerinin etkisi altında, Müttefikler Almanya ile bir barış anlaşması imzalarken Klaipeda bölgesini dikkate aldılar. 10 Ocak 1920'de Versay Antlaşması'nın 28. Maddesine göre, Neman Nehri'nin kuzeyindeki topraklar Alman İmparatorluğu'ndan ayrıldı ve 99. Maddeye göre Milletler Cemiyeti tarafından yetkilendirildi. Fransızlar bölgede geçici bir yönetim olmayı kabul ederken, İngilizler reddetti. İlk Fransız birlikleri, General Dominique Joseph Audry tarafından yönetilen 21. Alp Piyadeleri Taburu, 10 Şubat 1920'de geldi. Almanlar bölgeyi resmi olarak 15 Şubat'ta Fransız yönetimine verdi. İki gün sonra, General Audrey bir yönetim organı kurdu: yedi üyeden oluşan Klaipeda Bölge Müdürlüğü. Litvanya protestolarının ardından iki Prusyalı Litvanyalı yönetime kabul edildi, müdürlüğün bileşimi dokuz üyeye yükseldi. 8 Haziran 1920'de Fransa, Gabriel Jean Petinier'i Klaipeda bölgesindeki mülki idarenin başına getirdi. Petinier, politikalarında Litvanya karşıtı bir önyargı gösterdi ve özgür bir şehir fikrini destekledi. General Audrey 1 Mayıs 1920'de istifa ederek Pétinier'i bölgedeki en yüksek yetkili olarak bıraktı.

Başbakan ve Paris Barış Konferansı Başkanı Georges Clemenceau, Klaipeda bölgesinin henüz yasal olarak tanınmadığı için Litvanya'ya bağlı olmadığını kaydetti. Litvanyalılar, uluslararası tanınırlık kazandıklarında bölgenin kendilerine gitmesi gerektiğine inanarak bölgedeki hakları için kampanya yürütmeye devam ettiler. Vilnius Bölgesi etrafındaki Polonya-Litvanya ihtilafında arabulucu olan Milletler Cemiyeti iki taraf arasında taraf tutmadı. Zaten 1921'de Klaipeda'yı Vilnius ile değiştirmek için örtülü teklifler yapıldı. Mart 1922'de İngiliz tarafı açık ve doğrudan bir teklifte bulundu: Polonya'nın Vilnius'a yönelik iddialarını tanıması karşılığında, Litvanya de jure tanıma, Klaipeda bölgesi ve ekonomik yardım alacaktı. Litvanyalılar, Vilnius'tan vazgeçmeye hazır olmadıkları için teklifi reddettiler. Bu önerinin reddedilmesinden sonra, Litvanya'nın Fransa ve Büyük Britanya ile ilişkileri kötüleşti ve müttefikler şimdi Klaipeda'ya özgür bir şehir statüsü verilmesini savundular. Böylece, Litvanyalılar ya çatışmanın olumsuz bir şekilde çözülmesini bekleyebilir ya da bölgeyi zorla ele geçirebilirler.

Hazırlık

Çözüm
3-4 Kasım 1922'de Prusyalı Litvanyalılardan oluşan bir delegasyon müzakerelere katılma talebinde bulundu. Bu başarısızlık bir ayaklanmayı organize etmek için itici güç oldu. 20 Kasım 1922'deki gizli bir oturumda, Litvanya hükûmeti bir ayaklanma düzenlemeye karar verdi. Litvanya, Milletler Cemiyeti aracılığıyla diplomatik çabaların başarısız olduğunu ve sakinleri Litvanya'ya katılmaya yönlendirmek için ekonomik önlemlerin çok pahalı ve uluslararası diplomaside etkisiz olduğunu kabul etti. General Silvestras Zukauskas, Litvanya ordusunun küçük Fransız alayını etkisiz hale getirebileceğini ve 24 saat içinde bölgeyi ele geçirebileceğini belirtti. Ancak Fransa'ya doğrudan askeri müdahale, askeri ve diplomatik açıdan çok tehlikeliydi. Bu nedenle, Ekim 1920'de Zheligovsky isyanı örneğinde yerel bir isyan düzenlenmesine karar verildi.

Hazırlıklar Başbakan Ernestas Galvanauskas'a emanet edildi. Ayaklanmayı organize etme planı, Litvanya'nın ilk Seimas'ından ve Dışişleri Bakanlığı'ndan bile gizli tutulmak zorundaydı. Bu nedenle, çok az Litvanyalı, hükûmetin ayaklanmadaki tam rolünü anladı. Bu nedenle, ayaklanmayı organize etmenin ana itibarı, bazen kuvvetleri sağlayan Litvanya Tüfekçiler Birliği (Lietuvos Šaulių Sąjunga) başkanı Vincas Krėvė-Mickevičius'a atfedilir. Galvanauskas, olayları yerel halkın Fransız yönetimine karşı değil, Alman varlığına karşı bir ayaklanması olarak sunmayı planladı. Böyle bir plan, Müttefiklerin dikkatini Litvanya'nın önerisine çekmek ve Avrupa'daki Alman karşıtı duyguları sömürmek için tasarlandı. Olumlu uluslararası duruma rağmen, Litvanya hükûmetinde birlik yoktu. 22 Kasım 1922'de, Tüfekçiler Birliği başkanı Vincas Kreve-Mickevičius ve kurmay başkanı Yüzbaşı Klimaitis'in davet edildiği gizli bir toplantı yapıldı. Toplantıya hükûmetten sadece başkan Galvanauskas, bölgenin Savunma Bakanı Balis Shlizhis (Balys Šližys) Dışişleri Bakanı Klyvas ve Güvenlik Dairesi Başkanı Lipčius katılmıştı. Ślizis silahlı ayaklanma fikrini desteklemeyi reddetti. Klaipeda bölgesinin ayaklanma yoluyla kurtarılması konusunda Bakanlar Kurulu'nda uzlaşma sağlanamadığına karar verildi. Bu nedenle, öncelikle Litvanya bu tür olaylardan sorumlu olmayacaktır ve tüm mesele Litvanyalı Tüfekçiler Birliği'nin inisiyatifine bırakılmıştır. İkincisi, olaylar Litvanya devleti için tehlikeli olan siyasi komplikasyonlara neden olursa, ayaklanmayı başlatanlar ve katılanlar tutuklanıp yargılanabilir. Üçüncüsü, Litvanya hükûmeti Tüfekçiler Birliği'ni ne silahlarla ne de mali kaynaklarla desteklemeyecekti. Galvanauskas, isyancılar ve Litvanya hükûmeti arasındaki herhangi bir bağlantıyı gizlemek için yeterince dikkatliydi, böylece ayaklanma başarısız olursa, ateş edenleri ve isyancıları suçlayabilir ve hükûmet herhangi bir sorumluluktan kurtulur.

Propaganda
Yerel halk, Almanya, Litvanya ve özgür şehir fikirleri arasında bir çekişme halindeydi. Almanya ile yeniden birleşme siyasi olarak imkansızdı, ancak bölgede yaşayan Almanlar bölgedeki siyasi ve kültürel hakimiyetlerini sürdürmek istediler. Prusyalı Litvanyalılar Litvanya dilini konuşurken, kendi ulusal kimlikleri ve başka bir dinleri (Protestanlık) vardı (Litvanyalıların geri kalanı Katolikti). Litvanyalılar ekonomik ve kültürel olarak geriydiler. Bölgedeki çiftçiler ve sanayi işçileri, Litvanya'dan gelen ucuz emeğin geçim kaynaklarını yok edeceğinden korkuyorlardı. Böylece özgür bir şehir fikri ivme kazandı. 1921'in sonunda, Memel Özgür Devlet Derneği, özgür bir şehir olarak varoluşu desteklemek için 71.856 imza topladı. Bunların 54,429'u Litvanyalıların imzasıydı (%75,7).

Ayaklanmayı organize etme kararından önce bile, Litvanya etkisini en üst düzeye çıkarmaya ve bölgedeki destekçilerini bulmaya çalıştı. Litvanya, bölgenin tarımsal eksikliğini göstermek için bölgeyle olan ticaretini sınırladı. Klaipeda bölgesinde para birimi olarak kullanılan Alman markının aşırı enflasyonu nedeniyle ekonomik durum karmaşıktı. Yeral halkın aksine bölgedeki sanayiciler, ucuz iş gücü ve hammaddeyi istiyordu. Bu nedenle Litvanya ile birleşme fikrini destekliyorlardı. Litvanyalılar da yoğun propagandaya giriştiler. Litvanya yanlısı örgütler kurup finanse ettiler ve yerel basından ilgi gördüler. Bu faaliyetlerin çoğu, bu amaçlar için 500.000 Alman Markı alan Litvanyalı diplomat Jonas Žilius-Jonila tarafından koordine edildi. Bankacı Jonas Valekaitis, girişime ilk olarak 12.500 ABD Doları bağışladı. İlerleyen süreçte 10.000 ABD Doları daha verdi. Antanas Ivaskevichius ve Andrius Martuzevichius da dahil olmak üzere ABD'den Litvanya diasporası tarafından ek destek sağlandı. Ayaklanmaya giden haftalarda yerel basın, Polonya'nın bölgeyi işgal edeceğini iddia etti. Bu, Polonya karşıtı duyguları güçlendirmek ve en uygun çözüm olarak Litvanya'ya katılma fikrini süslemek için yapıldı. Bu eylemler istenen sonucu verdi ve kamuoyu Litvanya'ya katılma fikrine sıcak bakmaya başladı.

Uluslararası diplomasi
Almanya, bölgenin kendisine iade edilmeyeceğini anladı, bu yüzden Litvanya'nın çıkarlarını zımnen destekledi. Weimar Cumhuriyeti, Polonya ve Fransa'yı ana düşmanları olarak görürken, Litvanya daha tarafsızdı. Ayrıca Almanya gücünü yeniden kazandığında, bölgeyi küçük Litvanya'dan geri almak Polonya'dan almaktan çok daha kolay olacaktır. 22 Şubat 1922 gibi erken bir tarihte, Almanlar Litvanyalılara Klaipeda'daki Litvanya eylemlerine karşı çıkmayacaklarını ve bariz nedenlerden dolayı böyle bir pozisyonun asla resmi olarak açıklanmayacağını gayri resmi olarak bildirdiler. Bu tutum daha sonra, Berlin'in yerel Almanları Litvanya planlarına müdahale etmemeye çağırdığı ayaklanma sırasında bile diğer gayri resmi Alman-Litvanya temaslarında doğrulandı.

Müttefikler Klaipeda'yı özgür bir şehre dönüştürmeyi düşündüklerinde, Polonya Dışişleri Bakanı Konstantin Skirmunt, böyle bir özgür şehrin Polonya'nın çıkarlarına müdahale edeceğini ve Almanya'nın bölgedeki etkisini sürdürmesine izin vereceğini söyledi. Skirmunt, Polonya'ya liman ve Neman boyunca sınırsız ticaret sağlanabilmesi durumunda bölgenin Litvanya'ya transferini destekledi. Aynı zamanda, Polonya başka konularla (Başkan Gabriel Narutowicz'in öldürülmesi, ekonomik kriz, Silezya'daki toprak anlaşmazlığı, Sovyet Rusya ile gergin ilişkiler) meşguldü ve bu nedenle Klaipeda bölgesinin statüsüne daha az dikkat etti. Litvanya, askerî eylemlerin yeni bir Polonya-Litvanya savaşını tehdit ettiğini anladı. Polonya ve Fransa'dan beklenen tepkiye karşı koymak için Litvanyalılar, güçlü bir Polonya devletine karşı çıkan Sovyet Rusya'da bir müttefik aradılar. 29 Kasım'da Sovyet Rusya Dışişleri Bakanı Georgi Çiçerin, Berlin'e giderken Kaunas'ta Litvanya tarafıyla bir araya geldi. Galvanauskas ile yaptığı bir konuşmada 
Georgi Çiçerin, Klaipeda'daki Litvanya planlarına desteğini dile getirdi ve Polonya Litvanya'ya karşı çıkarsa Sovyet Rusya'nın pasif kalmayacağını belirtti.

Zamanlama
18 Aralık 1922'de İtilaf Devletleri Büyükelçileri Konseyi'nin konferansında Polonya'nın doğu sınırlarına ve 10 Ocak 1923'te bölgenin geleceğine ilişkin öneriler sunuldu. Bilindiği gibi, Litvanyalılar kendi lehlerine olmayan bir karar bekledikleri ve ayaklanma hazırlamak için acele ettikleri için bir ayaklanma başladı. Nitekim Konsey, ya özgür bir şehrin (Milletler Cemiyeti'nin kontrolü altında özerk bir bölge) yaratılmasını ya da Polonya ile bir birlik yapmayı kabul etmesi halinde bölgenin Litvanya'ya dahil edilmesini önerdi. Ocak 1923'te, Fransa güçlerinin Ruhr çatışmasına girdiği sırada ve Avrupa yeni bir savaş başlatmaktan korktuğu için ayaklanma çıkarmak uygun oldu. Litvanya'daki iç siyasi durum da olumluydu: Başbakan olarak Galvanauskas geniş yetkilere sahipken, kategorik olarak ayaklanmaya karşı olan Cumhurbaşkanı Aleksandras Stulginskis'in seçilmesine Seimas tarafından itiraz edilmişti.

Ayaklanma

Siyasi eylemler

1922'nin sonunda, Litvanyalı eylemciler, Klaipeda bölgesindeki çeşitli şehir ve köylere vatansever konuşmalar yapmak ve bir dizi Litvanya yanlısı komite düzenlemek için gönderildi. 18 Aralık 1922'de, tüm bu komiteleri birleştirmek için Klaipeda'da Martynas Jankus'un başkanlığında Küçük Litvanya'nın Kurtuluşu Yüksek Komitesi (SCML) kuruldu. Komitenin görevi ayaklanmaya önderlik etmek ve ardından bölgede Litvanya yanlısı bir rejim örgütlemekti. 3 Ocak 1923'te komitenin kongresinde, tüm bölge sakinlerinin çıkarlarını temsil etme görevi öne sürüldü. Ancak o zaman organizasyon sadece bir isimdi ve birkaç başvuru yapmaktan başka bir faaliyet yoktu. Bazı üyeleri, VKML'deki rollerini ancak ayaklanmadan sonra öğrendiklerini itiraf etti. 7 Ocak'ta VKML, "Broliai Šauliai!" adında bir itiraz beyannamesi yayınladı. Beyannamede Litvanyalıların yabancılar tarafından zulme uğradığı, "kölelikten kurtulmak" için silaha sarılma çağrısı yapıldığı ve Litvanya Tüfekçiler Birliği'nden yardım istendiği belirtildi. Bu, Litvanyalı Tüfekçiler Birliğinin 9 Ocak'ta bölgeye girmesinin resmi nedeni oldu.

9 Ocak'ta VKML, bölgenin tüm sakinlerini temsil etmek için diğer kurtarma komitelerinin iznine dayanarak, VKML'nin bölgedeki tüm yetkileri gasp ettiğini, Klaipeda Bölgesi'nin "Alman" Müdürlüğünü feshettiğini duyurdu. Erdmonas Simonaitis, Erdmonas Simonaitis tarafından 3 gün içinde beş kişilik yeni bir Müdürlük oluşturmak üzere yetkilendirildi. Bildiride ayrıca Almanca ve Litvanca'ya bölgenin resmi dilleri olarak eşit statü verilmesi, tüm siyasi tutukluların serbest bırakılması ve sıkıyönetim ilan edilmesi şartı da yer aldı. Komite, bu bildiriye ek olarak, Fransız askerlerine, “özgürlük ve eşitlik gibi asil fikirlerin savaşçıları” olarak, “Litvanya ulusunun iradesine ve başarılarına” karşı savaşmamalarının istendiği Fransızca bir çağrı yayınladı. 13 Ocak'ta Erdmonas Simonaitis; Vilius Gaigalaitis, Mikelis Reizgys, Martynas Toleikis ve Kristupas Lekšas'ı içeren yeni bir Litvanya yanlısı müdürlük kurdu. 19 Ocak'ta, Küçük Litvanya'nın Kurtuluşu Yüksek Komitesi temsilcileri Silute'de bir araya geldi ve bölgenin özerk bir bölge olarak Litvanya'ya dahil edilmesini talep eden beş maddelik bir bildiri sundu. Belge yaklaşık 120 kişi tarafından imzalandı. Bölgenin özerkliği yerel vergilendirme, eğitim, din, yargı, tarım, sosyal hizmetler şeklinde olacaktı. 24 Ocak'ta Litvanya Parlamentosu bir bildiri kabul etti ve böylece Klaipeda bölgesi resmen Litvanya'nın bir parçası oldu. Eski Cumhurbaşkanı A. Smetona, Litvanya hükûmetinin özel temsilcisi olarak Klaipeda bölgesine gönderildi.

Askeri eylemler

Galvanauskas, ayaklanmaya silahlı kuvvetler sağlamak için Litvanya Tüfekçiler Birliği'nin askeri desteğini aldı. Örgütün lideri Vincas Kreve-Mickevicius, bir ayaklanma düzenleme fikrinin Tüfekçiler Birliği'nden kaynaklandığına inanıyordu ve Galvanauskas, hükûmeti isyancılardan dikkatle uzaklaştırarak planı yalnızca zımnen onayladı. Aralık 1922'de Kreve, Reichswehr komutanı Hans von Seeckt ile bir araya geldi ve Alman ordusunun çatışmaya müdahale etmeyeceğinden emindi. Kreve, Almanlardan 1.500 tüfek, 5 hafif makineli tüfek ve 1.500.000 mermi mühimmat satın aldı. Askeri operasyonlar, adını daha çok Prusya-Litvanya'ya benzeyen Jonas Budrys olarak değiştiren Rus İmparatorluk Ordusu'nun eski bir albayı olan Litvanya ordusunun karşı istihbarat başkanı Jonas Polovinskas tarafından koordine edildi. Daha sonra astları da aynısını yaptı. Steponas Darius'a göre, ayaklanma başlangıçta Yılbaşı gecesi için planlanmıştı, ancak Litvanya hükûmeti elverişsiz istihbarat verilerine dayanarak ayaklanmayı iptal etti. O günlerde, Fransa ve Almanya arasındaki çatışma gelişiyordu, 11 Ocak 1923'te Fransız ve Belçika birlikleri Ruhr bölgesine girdi. Dünya basını bu olaylara tüm dikkatini verdi, bu yüzden Litvanyalılar uygun andan yararlanmaya karar verdi.

Ayaklanmanın destekçileri Kaunas'ta toplandı ve hükûmeti planı uygulamaya ikna etti. Gecikme gizli görevi tehlikeye attı, neticede önemli bilgiler müttefiklerin eline geçebilirdi. Ayaklanma 10 Ocak 1923'te başladı. Kretinga ve Taurage'den trenle gelen 1090 gönüllü (40 subay, 584 asker, 455 piyade, 3 katip, 2 doktor, 6 hademe) bölge sınırını geçti. Aralarında Steponas Darius ve Vladas Putvinskis de vardı. Akademisyen ve diplomat Rimantas Morkenas, pek çok isyancının askeri eğitimi olmadığını, aralarında sıradan köylülerin ve hatta lise öğrencilerinin de bulunduğunu vurguluyor. MLS (Mažosios Lietuvos sukilėlis veya Mažosios Lietuvos savanoris) (Litvanya Küçük Asi/Gönüllü) harfleriyle yeşil bir kol bandına sahip sivil kıyafetler giymişlerdi. Her savaşçının bir tüfeği ve 200 mermisi vardı. İsyancıların toplam 21 hafif makineli tüfeği, 4 motosikleti, 3 arabası, 63 atı vardı. Herhangi bir zayiatı önlemek için barışçıl bir Fransız geri çekilmesini müzakere etmeyi umuyorlardı. Çekime yalnızca son çare olarak izin verildi. Galvanauskas, isyancılara kibar olmalarını, hırsızlık yapmamalarını, alkol kullanmamalarını, siyasi konuşma yapmamalarını ve ayrıca Litvanya belgelerini, parasını, tütününü, kibrit kutularını yanlarına almamalarını emretti. Klaipeda bölgesinde isyancılar yaklaşık 300 yerel gönüllü tarafından karşılandı, ancak Litvanyalı tarihçi Vygandas Vareikis bu ifadenin doğruluğunu tartışıyor. Klaipeda'nın erkek nüfusunun bir kısmı gönüllülere katıldı. İsyancılar direnişle karşılaştı, kış koşullarıyla, ulaşım sıkıntısıyla mücadele etti ve malzeme sıkıntısı yaşadı (gıda ve giyecek sağlanmadı).

Gönüllüler üç silahlı gruba ayrıldı. Binbaşı Jonas Islinskas (takma adı Aukštuolis) komutasındaki 530 kişilik ilk gruba Klaipeda'yı almaları emredildi. Kaptan Mykolas Kalmantas (takma adı Bayoras) liderliğindeki 443 kişilik ikinci grubun Pagegiai'yi ele geçirmesi ve Almanya sınırında bir yer edinmesi gerekiyordu. Binbaşı Petras Jakshtas (takma adı Kalvaitis) liderliğindeki 103 kişilik üçüncü grubun Silute üzerinde hareket etmesi gerekiyordu. Pagegiai ve Silute, 10 Ocak'ta Litvanyalılar tarafından direniş göstermeden işgal edildi. 11 Ocak'a kadar, Litvanya yanlısı güçler Klaipeda hariç tüm bölgeyi kontrol etti. Fransız yönetici Petinier teslim olmayı reddetti ve 15 Ocak'ta Klaipeda için savaş başladı. Şehir 250 Fransız askeri, 350 Alman polisi ve 300 sivil Alman gönüllü tarafından savunuldu. Kısa bir çatışmanın ardından aynı gün ateşkes anlaşması imzalandı. Savaş sırasında 12 Litvanyalı isyancı, iki Fransız askeri ve bir Alman polisi öldürüldü. Alman verilerine göre, bir Fransız askeri öldü, ikisi de yaralandı. 16 Ocak'ta Polonya gemisi Commandant Pilsudski, Fransız birlikleri için takviye ile Klaipeda limanına girdi. Ancak, ateşkes imzalandığında gemi kısa sürede limandan ayrıldı. 17-18 Ocak'ta İngiliz kruvazörü "Caledon" ve iki Fransız muhrip Cezayir ve Senegalli birlikler Klaipeda'ya geldi. Fransız filo savaş gemisi Voltaire de yoldaydı. 16 Ocak'ta Litvanyalılar, 317 kişiden oluşan (24 Ocak itibarıyla) yerel bir "Jonas Budrys ordusu" düzenlemeye başladı. Gönüllülerin çoğu, Klaipeda bölgesindeki ekonomik durum çok zor olduğundan ve ayrıca Dünya Savaşı'nı kazanan müttefiklere tazminat ödemek zorunda kaldıklarından, siyasi değil, maddi güdüler tarafından yönlendirildi.

Tepki ve sonrası

Uluslararası baskıya rağmen, Litvanya ayaklanmaya herhangi bir katılımını reddetti. Fransa, Litvanya'nın eylemlerini protesto etti ve statükonun restorasyonunu talep eden doğrudan askeri tehditler dile getirdi. İngiltere protesto etti ama tehdit etmekten kaçındı. Litvanya'nın Sovyet desteğine sahip olduğuna dair bir korku vardı, bu da Fransa veya Polonya askeri bir tepki başlatırsa Sovyet Rusya'nın müdahale edeceği ve bunun başka bir savaşa yol açabileceği anlamına geliyordu. Polonya da protesto etti, ancak sonuçlarından da korktu. Fransız ve İngiliz müdahalesi durumunda askeri yardım teklif etti. 17 Ocak 1923'te İtilaf Devletleri Büyükelçileri Konseyi, Frankman Georges Klinshant başkanlığında özel bir komisyon göndermeye karar verdi. Komisyon, bir avuç müttefik birlik ile 26 Ocak'ta geldi ve neredeyse hemen isyancıların bölgeden çekilmesini talep ederek güç kullanmakla tehdit etti, ancak isyancılar hızla geri çekildi. 29 Ocak'ta Müttefikler, ayaklanmayı bastırmak için asker gönderme teklifini reddetti. Fransa yönetimini yeniden kurmak istedi, ancak İngiltere ve İtalya bölgenin Litvanya'ya devredilmesini destekledi. 2 Şubat'ta müttefikler, bölgedeki tüm isyancıların geri çekilmesini, herhangi bir silahlı grubun, Steponaitis Müdürlüğü'nün ve Litvanya Küçük Kurtuluş Yüksek Komitesi'nin dağıtılmasını talep eden bir ültimatom yayınladılar.

Aynı zamanda, Milletler Cemiyeti, Polonya ile Litvanya arasındaki Vilnius Bölgesi üzerindeki toprak anlaşmazlığına ilişkin nihai kararını verdi. 3 Şubat'ta Birlik, Kasım 1920'deki Zeligovsky isyanından sonra kurulan 6 km genişliğindeki tarafsız bölgeyi tasfiye etmeye karar verdi. Litvanya protestolarına rağmen, insansız toprakların tasfiyesi 15 Şubat'ta başladı. Bu koşullar altında, Milletler Cemiyeti resmi olmayan bir değiş tokuş önerdi: Litvanya, kayıp Vilnius Bölgesi için Klaipeda bölgesini tazminat olarak alacaktı. Zaten 4 Şubat'ta ültimatom, Klaipeda bölgesinin transferinin baskı altında değil organize edilmesi talebiyle diplomatik bir nota ile değiştirildi. 11 Şubat'ta müttefikler, krizin barışçıl çözümü için Litvanya'ya bile teşekkür ettiler. Milletler Cemiyeti'ni daha da yatıştırmak için Klaipeda Bölge Müdürlüğü 15 Şubat'ta dağıtıldı. Viktoras Gailius, ikisi Alman ve üçü Prusyalı Litvanyalı olmak üzere beş üyeden oluşan geçici bir müdürlük kurdu. 17 Şubat'ta İtilaf Devletleri Konseyi, Litvanya'da daha sonra Klaipeda Sözleşmesi'nde formüle edilecek olan çeşitli koşullar altında çalışmaya başladı: bölgeye özerklik verilecek, Litvanya müttefiklerin yönetimi sürdürme masraflarını tazmin edecek ve tazminat ödeyecekti. Almanlar, Neman Nehri'nin Almanya ve Litvanya'yı sınırlayan kısmı genel kullanıma sahip olacaktı. Litvanya bu koşulları kabul etti ve diğer devletlerde ayaklanmayı meşru kabul etti. Fransız ve İngiliz gemileri 19 Şubat'ta Klaipeda limanından ayrıldı.

Klaipeda Sözleşmesi'nin başlangıçta önerilen versiyonu, Polonya'ya Klaipeda limanına erişme, bu limanı kullanma ve yönetme konusunda geniş haklar verdi. Bu, savaş ve Vilnius Bölgesi üzerindeki anlaşmazlık nedeniyle Polonya ile tüm diplomatik ilişkilerini durduran Litvanya için kesinlikle kabul edilemezdi. Duran müzakerelerden sonra, meseleye karar verme hakkı Milletler Cemiyeti'ne verildi. 8 Mayıs 1924'te Paris'te İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya ve Litvanya tarafından imzalanan sözleşmenin son metnini Amerikalı Norman Davis başkanlığındaki üç üyeli bir komisyon hazırladı. Klaipeda bölgesi, Litvanya egemenliğinde özerk bir bölge haline geldi. Bölgeye kapsamlı yasama, yargı, idari ve mali özerkliğin yanı sıra kendi yerel parlamentosu verildi. Klaipeda limanı uluslararası hale getirildi. Sözleşme, yalnızca Polonya'ya ayrılmış tek bir hak içermediği için önemli bir Litvanya diplomatik zaferi olarak kabul edildi. Ancak Litvanyalılara bölgede tam hakimiyet sağlayacak hiçbir koşul da yoktu. Sözleşme, merkezi ve yerel yönetimler arasındaki ilişki hakkında sık sık tartışmalara neden olan Litvanya hükûmetinin yetkilerini ciddi şekilde sınırlandırdı. 1920'lerde Litvanya ve Almanya arasındaki ilişkiler iyi gelişti. Adolf Hitler'in iktidara gelmesiyle tansiyon yükselmeye başladı. Litvanyalılar için sözleşmenin zayıf yanları, bölgeyi Alman kontrolüne döndürmeye çalışırken Nazi Almanyası tarafından kullanıldı ve bu da 1939'da Litvanya'ya bir ültimatom verilmesine yol açtı.

Kaynakça

20. yüzyılda ayaklanmalar
1923'te çatışmalar
Litvanya'nın savaşları