Sırbistan mimarisi

Sırbistan mimarisinin uzun, zengin ve çeşitli bir tarihi vardır. Sırbistan mimarisi, Roma'dan Postmodern'e kadar belli başlı Avrupa üsluplarından bazılarını, Brütalizm ve Streamline Moderne'deki başlıca örneklerle Raška, Sırp-Bizans canlanma dönemi, Morava, Barok gibi Klasik ve Modern mimarinin örneklerini sergiler.

Sırbistan'ın yüzlerce yıllık çalkantılı tarihi, büyük bir bölgesel çeşitliliğe neden oldu ve yerel mimari tercih edildi. Bu durum, şehirden şehre farklılık gösteren mimari ile heterojen ve çeşitli bir mimari tarz ortaya çıkarmıştır. Bu çeşitliliğe küçük kasabalarda hala tanık olunabilirken, II. Dünya Savaşı sırasında daha  büyük şehirlerdeki mimari mirasın tahribatı ve ardından mimari üzerindeki sosyalist etki, mimari tarzların karışımıyla sonuçlandı.

Tarih öncesi ve antik çağ 

Kuzeydeki Antik Makedon kasabası Kale-Krševica bugün hala Antik Yunan MÖ 5. yüzyıl kasabasının temellerini taşımaktadır. Scordisci, Belgrad Kalemegdan'da bulunan Singidunum taş kalesini MÖ 3. yüzyılda inşa etti. Bu yapı; Romalılar, Sırplar, Türkler, Avusturyalılar tarafından geliştirilmeye devam etmiştir ve Belgrad'ın en iyi simge yapılarından biri olarak 2.300 yıldır devam eden bir mimari sürekliliğin örneğini göstermektedir.

Romalılar, çeşitli surlar ve kompleksler de dahil olmak üzere Sırp topraklarında altı yüzyıllık yönetimlerinin birçok izini bıraktılar; örneğin MS 3. yüzyılda Gamzigrad'daki Galerius'un Perslere karşı kazandığı zaferden sonra doğduğu yerde inşa edilen İmparatorluk sarayı (Felix Romuliana), 4. yüzyıldan kalma Niş'teki (Naissus) Mediana bölgesi; Moesia'nın başkenti Viminacium, eski Roma başkenti Sirmium ve birkaç Roma İmparatoru'nun doğum yeri ve Justiniana Prima Başpiskoposluğunun başkenti olan, Justinian I tarafından yaptırılan Bizans şehri Justiniana Prima bu yapılar arasındadır.

Ortaçağ dönemi 

Prohor Pčinjski Manastırı, 1067-1071 yılları arasında Bizans imparatoru IV. Romanus tarafından Pcinjalı Aziz Prohor'un onuruna kurulmuştur.

 Mimarlık okulları

 Raška mimarlık okulu
 Morava mimarlık okulu
 Vardar mimarlık okulu

Erken Kilise mimarisi 

Kutsal Havariler Petrus ve Pavlus Kilisesi, Orta Çağ'ın başlarından ve UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinden kalan birkaç binadan biridir. Prohor Pčinjski Manastırı, 1067-1071 yılları arasında Bizans imparatoru IV. Romanus tarafından Pcinjalı Aziz Prohor'un onuruna kurulmuştur. Kilise mimarisi çoğunlukla Sırp devletinin himayesinde gelişmiştir. Orta Çağ Sırp mimarisinin en belirgin parçası, 1190 yılında Yüzyılda Orta Çağ Sırbistan'ın kurucusu Stefan Nemanja tarafından kurulan Studenica manastırıydı . Bu manastır, Bizans tarzı fresk resimleri de dahil olmak üzere önemli sanat eserlerine de ev sahipliği yapmıştır. Kilisede ayrıca Mezmurlar ve Theotokos'un Göğe Kabulü'ne dayanan kapsamlı heykeller bulunmaktadır. UNESCO, bu manastırı 1986 yılında Dünya Kültür Mirası listesine ekledi. Bu manastır, Mileševa, Sopoćani ve Visoki Decani'deki diğer manastırlar için modeldi.

Bizans sanatının etkisi, birçok Yunan sanatçının Sırbistan'a kaçtığı Dördüncü Haçlı Seferi'nde 1204'te Konstantinopolis'in ele geçirilmesinden sonra daha etkili hale geldi. Yunan etkisi, Mileševa'daki Yükseliş Kilisesi'nin yanı sıra Peć'deki Kutsal Havariler Kilisesi ve Sopoćani Manastırı'ndaki duvar resimlerinde görülebilir. Simgeler ayrıca kilise sanatının önemli bir bölümünü oluşturdu.

Bizans mimarisinin etkisi, LMeryem Ana Kilisesi'nin (c1306-1307) ve Staro Nagoričane'deki St. George Kilisesi'nin yanı sıra Gračanica manastırının yeniden inşası dahil olmak üzere 1300'den sonra zirveye ulaştı. Kilise dekoratif resimleri de bu dönemde daha da gelişmiştir.

Metohija'daki Visoki Decani manastırı 1330-1350 yılları arasında inşa edilmiştir. Dönemin diğer Sırp manastırlarından farklı olarak, Kotor keşişi Vitus'un ustaları tarafından Romanesk özelliklerle inşa edilmiştir. Fresklerinde Yeni Ahit'in tüm ana temalarını tasvir eden 1000 portre bulunur. Katedralde ikonostasis, hegumen tahtı ve oyma kraliyet lahiti bulunmaktadır. 2004 yılında UNESCO, Decani Manastırını Dünya Mirası Listesine aldı.

Sırp devletinin 14. yüzyılın sonlarında Morava  havzasına kadar küçüldüğünde, bir kilise inşası dönemi daha yaşandı. Prens Stefan Lazarević, Morava'da feodal Sırp kıyafetleri giyen insanlar ve Mesih'in benzetmesi temalı duvar resimleriyle Resava'daki kiliseyi yaptırdı.

 Dini anıtlar

 Petrova kilisesi, MS 800, Stari Ras
 Đurđevi stupovi, 1166, Novi Pazar
 Our Lady of Ljeviš, 12. yüzyıl, Prizren
 Studenica Manastırı, 1190, Kraljevo
 Peć Patrikhanesi, 13. yüzyıl, Peć
 Sopocani Manastırı, 1265, Stari Ras
 Mileševa Manastırı, 1236, Prijepolje
 Visoki Decani, 1327, Decani
 Gračanica Manastırı, 1321, Gračanica, Sırp-Bizans Tarzının bir örneğidir (UNESCO Dünya Mirası Alanı)
 Aziz Başmelekler Manastırı, 1343, Prizren

Sırp-Bizans tarzı 
Sırp-Bizans tarzının, çağdaş Bizans mimarisini Raska etkileriyle birleştirerek geliştirilen, Sırp Geç Orta Çağlarında gelişen dini bir mimari tarzdır. 13. yüzyılın sonunda ve 14. yüzyılın ilk yarısında Sırp devleti Makedonya, Epir ve Teselya üzerinden Ege Denizi'ne kadar genişledi. Bu yeni topraklarda Sırp sanatı, Bizans sanat geleneğinden daha da fazla etkilenmiştir.

1321 yılında Kral Milutin tarafından tamamen yeniden inşa edilen Gračanica, 14. yüzyıldan kalma Sırp mimarisinin en güzel anıtıdır.  Bu manastırın kilisesi, sadece Bizans formunda değil, aynı zamanda modellerini aşan özgün ve serbest bir tarz yaratmasıyla da en yüksek mimariye ulaşmış bir yapı örneğidir. Adım adım duvar oluşturma bu tapınağın temel özelliklerinden biridir. İdeal bir kilise olarak nitelendirilen Studenica'daki Krallar Kilisesi, 14. yüzyılın ilk on yıllarında inşa edilmiştir.

14. yüzyılın üçüncü on yılının sonunda Peć Patrikhanesi son şeklini aldı. Patrikhane'nin dış cephesi, çağdaş Sırp mimarisinin karakteristiği olan şekillerin bir vizyonudur. Dış duvarların büyük bölümünde taş kabartma yerine boya bezeme, tuğla ve taş bezeme kullanılmıştır. Tipik bir Sırp-Bizans kilisesi olarak dikdörtgen bir temele sahiptir, merkezde büyük bir kubbe ve çevresinde daha küçük kubbeler bulunur. Kilisenin içi, çeşitli İncil hikayelerini gösteren ve Sırp azizlerini tasvir eden fresklerle kaplıdır.

Sırbistan'da Osmanlı mimarisi 
Şu anda Sırbistan Cumhuriyeti olan topraklar, 17. yüzyılın sonundan itibaren Habsburg egemenliğine geçen Voyvodina'nın aksine (Orta Sırbistan'ın birkaç kez ele geçirilmesiyle birlikte) Erken Modern dönem boyunca, özellikle Orta Sırbistan'da Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçasıydı.  Osmanlı kültürü bölgeyi mimaride, mutfakta, dilde ve giyimde, özellikle sanatta ve dini hayatta önemli ölçüde etkilemiştir.

Modernite

Barok 

Belgrad üzerindeki kısa ömürlü Avusturya yönetimi sırasında, bir meydan ve birkaç anıtsal bina ile Barok bir mahalle inşa edildi. Şehrin Osmanlı Türkleri tarafından yeniden fethinden sonra tüm Barok yapılar yıkılmıştır. Sırp Ortodoks kiliselerinin çoğu, Avusturya idaresindeki bölgelerde inşa edilen Barok kiliselerinin tüm özellikleriyle inşa edildi. Kiliseler genellikle bir çan kulesine ve Rönesans tarzı resimlerle kaplı kilisenin içinde ikonostasisin bulunduğu tek nefli bir yapıya sahipti. Bu kiliseler daha çok Zemun ve Voyvodina eyaletlerinde bulunur.

Sırp-Bizans Uyanışı 
19. yüzyıl, ulusal romantizm fikirleri doğrultusunda mimaride de "ulusal bir üslup" geliştirmeye çalışan Sırp milliyetçiliğinin gelişme dönemiydi. Daha geniş tarihselcilik hareketi içinde, neoklasik mimariye paralel olarak Sırbistan, özellikle Yeni Bizans mimarisi tarzının gelişimini gördü. 1904'ten kalma Kapetanovo kalesi gibi Gotik Revival mimarisinin bazı örnekleri olmasına rağmen, diğer tarihselcilik türlerinin Sırbistan'da daha az etkisi oldu.

Sırbistan'ın modern kutsal mimarisi, ana ivmesini 1909'da Karađorđević hanedanının üyesi tarafından yaptırılan Oplenac'taki hanedan mezar kilisesinden almıştır. Ekim devriminden sonra Rus göçmen sanatçıların gelişiyle, Belgrad'ın ana hükûmet yapıları, Rus İmparatorluğu'nda eğitim görmüş seçkin Rus mimarlar tarafından planlandı. Kral I. Aleksandar'  neo-bizans hareketinin patronajını üstlendi. Başlıca destekçileri Aleksandar Deroko, Momir Korunović, Branko Krstić, Petar Krstić, Grigorijji Samojlov ve Nikolay Krasnov'du . Başlıca katkıları Beli dvor, Aziz Sava Kilisesi, Aziz Mark Kilisesi, Belgrad idi. Komünist dönem sona erdikten sonra Mihailo Mitrović ve Nebojša Popović, Bizans geleneğindeki klasik örnekleri kullanan sakral mimaride yeni eğilimlerin savunucularıydı.

Art Nouveau ve Secession stili 
Art Nouveau ve Viyana Secession tarzı, Voyvodina bölgesinin hala Habsburglar altındaki Macar krallığının bir parçası olduğu 20. yüzyılın başında ülkenin kuzeyinde gelişti. Subotica ve Zrenjanin, dönemin  dikkat çekici yapılarına ev sahipliği yapmaktadır. Novi Sad  ve Belgrad da mimari yenilikten geride kalmadı.

 Novi Sad : Voyvodina Bankası (1904), Novi Sad Sinagogu (1909), Tomin'in Sarayı (1909) 
 Subotica : Sinagog (1901), Belediye Binası, Şehir Kütüphanesi, Raichle Sarayı

 Zrenjanin : Lipot Goldšmit'in Evi, Belediye Binası, Dunđerski Sarayı, Bence Evi, Küçük Köprü,

 Belgrad : Hotel Moskva (1908), Vučo'nun Sava Nehri üzerindeki Evi (1908), Uros Predic'in Stüdyosu (1908), Mika Alas'ın Evi (1910),

Monarşik Yugoslavya dönemi 
Yugoslav mimarisi, devletin kuruluşundan önce 20. yüzyılın ilk on yıllarında ortaya çıktı; bu dönemde bir dizi Güney Slav sanatçı, devlet olma ihtimalinin verdiği heyecanla, ortak bir Slav kimliği adına Sırbistan'da bir dizi sanat sergisi düzenledi. 1918'de Yugoslavya Krallığı'nın kurulmasından sonra hükûmetin merkezileşmesinin ardından, bu heyecan azalmaya başladı. Birleşik bir devlet kimliği kurmaya çalışan, giderek yoğunlaşan bir devlet otoritesi ile, Yugoslav mimaris daha fazla dikte edildi.

1920'lerden başlayarak, Yugoslav mimarlar, stili, ilerici ulusal anlatıların mantıksal uzantısı olarak görerek mimari modernizmi savunmaya başladılar. 1928'de mimarlar Branislav Kojić, Milan Zloković, Jan Dubovy ve Dušan Babić tarafından kurulan Modern Hareketin Mimarlar Grubu, bölgesel farklılıkları aşmak için Yugoslavya'nın "ulusal" tarzı olarak modern mimarinin yaygın olarak benimsenmesini teşvik etti. Bu değişimlere rağmen, batıyla farklı ilişkiler, Yugoslavya İkinci Dünya Savaşı'nda modernizmin benimsenmesini tutarsız hale getirdi. Tüm Yugoslav şehirleri arasında Belgrad, modernist yapıların en yoğun olduğu şehirdir. Dragiša Brašovan'ın Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Belgrad'daki savaşlar arası en büyük modernist binalardan biridir.

Sosyalist Yugoslav dönemi 

Yugoslavya mimarisi, yeni ortaya çıkan, benzersiz ve genellikle farklı ulusal ve bölgesel anlatılarla karakterize olmuştur. Demir Perde'den özgür kalan sosyalist bir devlet olarak Yugoslavya, hem Batı liberal demokrasisinin hem de Sovyet komünizminin mimari, kültürel ve politik eğilimlerini birleştiren melez bir kimlik benimsedi.

Sosyalist gerçekçilik (1945-48) 
İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından, Yugoslavya'nın Doğu Bloku ile kısa süreli ortaklığı, kısa bir sosyalist gerçekçilik dönemini başlattı. Komünist model içinde merkezileşme, özel mimarlık uygulamalarının kaldırılmasına ve mesleğin devlet denetimine girmesine yol açtı. Bu dönemde, iktidardaki Komünist Parti, modernizmi, ülkenin savaş öncesi modernist mimari seçkinleri arasında sürtüşmeye neden olan bir hareket olan "burjuva biçimciliği" olarak kınadı.

 Dom Sindikata, 1947

Modernizm (1948-92) 
Yugoslavya'daki sosyalist gerçekçi mimari, Josip Broz Tito'nun 1948'de Stalin'den ayrılmasıyla aniden sona erdi. Sonraki yıllarda ulus, savaş öncesi Yugoslav mimarisini karakterize eden modernizme geri dönerek, giderek Batı'ya döndü. Bu dönemde, modernist mimari, ulusun SSCB'den kopuşunu sembolize etmeye başladı. Ülkenin savaş sonrası modernizme dönüşü, belki de en iyi örneği, Vjenceslav Richter'in, açık ve hafif doğasıyla Sovyetler Birliği'nin çok daha ağır mimarisiyle tezat oluşturan ve Expo 58'deki oldukça beğenilen 1958 Yugoslavya Pavilyonu olarak gösterilebilir. Sırbistan'dan bir dizi mimar, Afrika ve Orta Doğu'da önemli modernist binalar yaptı. Mimar Mihajllo Mitrović, dönemin önemli yazarlarından biriydi. En çok Art-Nouveau ve Batı Şehir Kapısı'ndan ilham alan modernist binalarla tanınır.

Sırbistan'daki Spomenikler 
Bu dönemde, Yugoslavya'nın Sovyet sosyalist gerçekçiliğinden kopuşu, II. Dünya Savaşı'nı anma çabalarıyla birleşti; birlikte, bugün spomenik olarak bilinen muazzam miktarda soyut heykelsi savaş anıtının yaratılmasına yol açtı. II.

Brütalizm 

1950'lerin sonlarında ve 1960'ların başlarında Brütalizm, Yugoslavya'da, özellikle genç mimarlar arasında, muhtemelen Congrès Internationaux d'Architecture Moderne'nin 1959'da dağılmasından etkilenen bir eğilim kazanmaya başladı. Başkentteki sayısız brütalist yapının yanı sıra, Požarevac, Arilje, Užice, Sremska Mitrovica ve ülkenin diğer bölgelerinde dikkate değer diğer örnekler bulunabilir.

 Yugoslavya Müzesi (1962) Mihajlo Janković tarafından 
 Novi Beograd belediye binası (1967) Stojan Maksimovic ve Branislav Jovin tarafından 
 Toblerone binası (1963), Rista Šekerinski tarafından
 25 Mayıs Sportcenter (1975), Ivan Antiç tarafından 
 Belgrad'ın Doğu Şehir Kapısı (1976) Vera Ćirković tarafından
 Belgrad'ın Batı Şehir Kapısı (1977) Mihajlo Mitrović tarafından
 Stojan Maksimović tarafından Sava Centar (1979)
 Blok 22, 23, 28, 30, 61, 62, 63, Yeni Belgrad

Merkeziyetçiliğin Bitişi 
1950'lerin SFR Yugoslavya'daki ademi merkeziyetçilik ve liberalleşme politikalarıyla birlikte, mimari giderek etnik hatlar boyunca parçalandı. Mimarlar giderek daha fazla eleştirel bölgeselcilik biçiminde kendi bireysel sosyalist cumhuriyetlerinin mimari mirasına atıfta bulunarak inşa etmeye odaklandılar. Yugoslavya'da bireysel etnik mimari kimliklerin artan ayrımı, daha önce merkezileştirilmiş tarihi koruma otoritesinin 1972'de ademi merkezileştirilmesiyle daha da kötüleşti ve bireysel bölgelere kendi kültürel anlatılarını eleştirel olarak analiz etme fırsatı verdi.

Çağdaş dönem 
1980'lerde Yugoslavya'ya gelen uluslararası tarz, 1990'ların savaşları ve izolasyonundan sonra Belgrad'da görülmeye başlandı. Sava Şehri ve Ušće Kuleleri'nin yeniden geliştirilmesi dahil olmak üzere büyük emlak projeleri, yerel mimari mirasa özen göstermeden gelişmeye başladı.

Yugoslav savaşlarından önce ve sonra çok sayıda mimar Sırbistan'dan ayrıldı ve Avrupa, Amerika ve Afrika ülkelerinde çalışmalarına devam ederek yüzlerce bina yarattı.

2015 yılında Eagle Hills (bir BAE şirketi) ile Belgrad Waterfront (Beograd na vodi) anlaşmasında, şehrin nehir kıyısındaki şu anda gelişmemiş çorak arazide yeni bir bölümünün inşası için bir anlaşmaya varıldı. Resmi olarak 2015 yılında başlayan ve Avrupa'nın en büyük kentsel gelişim projelerinden biri olan bu proje, en az 3.5'milyar euro bütçeye sahiptir. Srdjan Garceviç'e göre, bu yapı "Muğlak şekilde hem çağdaş  hem de basit görünüyor, şehrin ortasında dengesiz bir toprak üzerine yasadışı bir şekilde dikilmiş - belirsiz bir şanslı azınlığın çıkarlarına hizmet ediyor." 

 Belgrad Mimarisi
 Sırbistan'daki en yüksek yapılar
 Sırp-Bizans mimarisi

Kaynakça 

Sırbistan mimarisi