Meteorit sınıflandırması

Göktaşı biliminde, bir meteorit sınıflandırması benzer meteoritleri gruplandırmaya çalışır ve bilim insanlarının tartışmalarında standart bir terim kullanmalarına olanak tanır. Meteoritler özellikle mineralojik, petrolojik, kimyasal ve izotopik özellikler olmak üzere çeşitli özelliklere göre sınıflandırılır.

Terminoloji 
Meteorit sınıflandırmasında kullanılan tek bir standart terim yoktur; fakat genellikle kategoriler için kullanılan yaygın terimler arasında tipler, sınıflar, klanlar, gruplar ve alt gruplar bulunur. Bazı araştırmacılar bu terimleri hiyerarşik bir yapıya sokarlar, fakat hangi hiyerarşinin en uygun olduğu konusunda bir uzlaşı yoktur. Hiçbir bilinen gruba uymayan (her ne kadar daha yüksek bir sınıflandırma düzeyine uysalar da) meteoritler gruplanmamış olarak adlandırılır.

Kalıtsal ilişkiler 
Meteorit sınıflandırması, benzer meteorit örnekleri arasında bir "kalıtsal" ilişkinin varlığını gösterebilir. Aynı şekilde sınıflandırılan meteoritler ortak bir kökene sahip olabilir ve dolayısıyla bir ana cisim olarak bilinen (bir gezegen, asteroit veya uydu gibi) aynı astronomik cisimden kaynaklanabilirler. Bununla birlikte, mevcut bilimsel bilgilere göre bu tür meteoritler arasındaki ilişkilerin kanıtlanması zordur.

Geleneksel sınıflandırma şeması 
Meteoritler genellikle temel olarak kayalık malzemeden (taşsı meteoritler), metalik malzemeden (demir meteoritler) veya karışımlardan (taşsı-demir meteoritler) oluşmalarına bağlı olarak üç genel kategoriye ayrılırlar. Bu kategoriler en azından 19. yüzyılın başından bu yana kullanılmaktadır, fakat kalıtsal olarak çok fazla öneme sahip değillerdir ve sadece örnekleri gruplandırmak için geleneksel ve pratik bir yol olarak kullanılırlar. Aslında, şu anda kullanılan "taşsı demir" terimi yanlış bir isimlendirmedir. Bir grup kondrit (CB), hacim olarak %50'den fazla metal içerir ve kondritlerle olan yakınlıkları tanımlanana kadar taşsı demir olarak adlandırılan meteoritleri içerir. Bazı demir meteoritleri ayrıca çok sayıda silikat kalıntıları içerir, fakat nadiren taşsı demirler olarak tanımlanırlar.

Yine de, bu üç kategori en yaygın kullanılan meteorit sınıflandırma sisteminin en üstünde yer alır. Taşsı meteoritler geleneksel olarak diğer iki kategoriye ayrılır: Kumlular (kondritler) (ana cisimlerinin oluşmasından bu yana neredeyse hiç değişikliğe uğramamış ve kondrüllerin varlığı ile karakterize edilen meteorit grupları) ve kumsuzlar (akondritler) (asteroit veya gezegensel farklılaşmayı içeren karmaşık bir kökene sahip meteorit grupları). Demir meteoritleri geleneksel olarak benzer iç yapıları olan cisimler olarak ayrılmıştı (oktahedritler, heksahedritler ve ataksitler), fakat bu terimler şimdi sadece tanımlayıcı amaçlar için kullanılmakta ve yerini modern kimyasal gruplara bırakmaktadırlar. Taşsı-demir meteoritler her zaman pallasitler (şimdi birkaç farklı gruptan oluştuğu bilinmektedir) ve mesosideritler (modern bir grup adıyla eşanlamlı olan dokusal bir terim) olarak ayrılmıştır.

Aşağıda, meteorit gruplarının daha geleneksel sınıflandırma hiyerarşisine nasıl uyduğunun bir temsili bulunmaktadır:

 Kondritler
 Karbonlu kondrit sınıfı
 CI kondritleri (Ivuna benzeri) grubu
 CM-CO kondrit (mini-kondrül) klanı
 CM kondrit (Mighei benzeri) grubu
 CO kondrit (Ornans benzeri) grubu
 CV-CK kondrit klanı
 CV kondrit (Vigarano benzeri) grubu
 CV-oxA kondrit (oksitlenmiş, Allende benzeri) alt grubu
 CV-oxB kondrit (oksitlenmiş, Bali benzeri) alt grubu
 CV-kırmızı kondrit (indirgenmiş) alt grubu
 CK kondrit (Karoonda benzeri) grubu
 CR kondrit klanı
 CR kondrit (Renazzo benzeri) grubu
 CH kondrit (Allan Hills 85085 benzeri) grubu
 CB kondrit (Bencubbin benzeri) grubu
 CBa kondrit alt grubu
 CBb kondrit alt grubu
 Adi kondrit sınıfı
 H kondrit grubu
 L kondrit grubu
 LL kondrit grubu
 Enstatit kondrit sınıfı
 EH kondrit grubu
 EL kondrit grubu
 Ana sınıflardan birinde olmayan diğer kondrit grupları
 R kondrit (Rumuruti benzeri) grubu
 K kondrit (Kakangari benzeri) küçük grubu (bir küçük grup üyeleri s<5 ise geçici bir gruptur)
 Akondritler
 İlkel akondritler
 Akapulkoit grubu
 Lodranit grubu
 Winonait grubu
 Asteroit akondritler
 HED meteoriti klanı (muhtemelen asteroit 4 Vesta'dan gelir, aynı zamanda bazaltik akondritler olarak da adlandırılır)
 Howardit grubu
 Eukrit grubu
 Diyojenit grubu
 Angrit grubu
 Aubrit grubu (enstatit akondritler)
 Ureilit grubu
 Brachinite grubu
 Ay meteoriti grubu
 Mars meteoriti grubu (bazen "SNC meteoritleri" olarak da adlandırılır)
 Şergotitler
 Naklitler
 Chassignitler
 Diğer Mars meteoritleri, örneğin, ALH 84001

 Pallasitler
 Ana grup pallasitler
 Eagle station pallasit küçük grubu
 Piroksen pallasit küçük grubu
 Mesosiderit grubu

 Magmatik demir meteoriti grupları
 IC demir meteoriti grubu
 IIAB demir meteoriti grubu
 IIC demir meteoriti grubu
 IID demir meteoriti grubu
 IIF demir meteoriti grubu
 IIG demir meteoriti grubu
 IIIAB demir meteoriti grubu
 IIIE demir meteoriti grubu
 IIIF demir meteoriti grubu
 IVA demir meteoriti grubu
 IVB demir meteoriti grubu
 "Magmatik olmayan" veya ilkel demir meteoriti grupları
 IAB demir meteoriti "kompleksi" veya klan (eski gruplar IAB ve IIICD)
 IAB ana grup
 Udei Station küçük grubu
 Pitts küçük grubu
 sLL (düşük Au, düşük Ni) alt grubu
 sLM (düşük Au, orta Ni) alt grubu
 sLH (düşük Au, yüksek Ni) alt grubu
 sHL (yüksek Au, düşük Ni) alt grubu
 sHH (yüksek Au, yüksek Ni) alt grubu
 IIE demir meteoriti grubu

Rubin sınıflandırması 
A. E. Rubin (2000) sınıflandırma şeması:

Alternatif şemalar 

Son zamanlarda yayınlanan iki alternatif genel sınıflandırma şeması, meteoritleri grupların ötesinde nasıl sınıflandırılacağı konusundaki uzlaşmazlığı göstermektedir. Krot ve diğerleri tarafından 2003 yılında geliştirilen şemada aşağıdaki hiyerarşi kullanılmıştır:

 Kondritler
 Kondrit olmayanlar
 İlkel
 Farklılaşmış
 Akondritler
 Taşsı demirler
 Demirler

Weisberg ve diğerlerinin (2006) şemasına göre meteorit grupları şu şekilde düzenlenmiştir:

 Kondritler
 İlkel akondritler
 Akondritler

burada demirler ve taşsı-demirler, gruba bağlı olarak akondrit veya ilkel akondrit olarak kabul edilir.

Tarihçe 
Modern meteorit sınıflandırması 1860'ların sonlarında Gustav Rose ve Nevil Story Maskelyne'nin sınıflandırmalarına dayalı olarak oluşturuldu. Gustav Rose, Berlin'deki Museum für Naturkunde'nin meteorit koleksiyonu üzerinde çalışırken, Maskelyne ise Londra'daki British Museum'un koleksiyonu üzerinde çalışmıştır. Rose, kondrülleri olan meteoritler (kondritler) ve olmayanlar (nonkondritler) için farklı kategoriler oluşturan ilk kişiydi. Story-Maskelyne ise sideritler, siderolitler ve aerolitler (şimdi sırasıyla demir meteoritler, taşsı-demir meteoritler ve taşlı meteoritler olarak adlandırılır) arasında ayrım yapmıştır.

1872'de Gustav Tschermak, Gustav Rose'un 1864 tarihli kataloğuna dayalı olarak ilk meteorit sınıflandırmasını yayımladı:

1883 yılında Tschermak, Rose'un sınıflandırmasını yeniden değiştirdi.

Aristides Brezina tarafından daha fazla değişiklik yapıldı.

İlk kimyasal sınıflandırma, 1907 yılında Oliver C. Farrington tarafından yayımlandı.

George Thurland Prior, mineralojik ve kimyasal verilere dayalı olarak sınıflandırmayı daha da geliştirdi, mesosiderit, lodranit ve enstatit kondrit terimlerini tanıttı. 1923 yılında Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi'nde bulunan meteoritlerin bir kataloğunu yayımladı. Sınıflandırmasını Gustav Tschermak ve Aristides Brezina'nın çalışmalarına dayandırdığını ve kendi değişikliklerini eklediğini belirtti. Ana alt bölümleri şunlardı:
 Meteorik Demirler veya Sideritler
 Meteorik Taşsı-demirler veya Siderolitler
 Meteorik Taşlar veya Aerolitler.
"Meteorik Taşları", kondrülleri olanlar (Kondritik Meteorik Taşlar veya Kondritler) ve olmayanlar (Kondritik Olmayan Meteorik Taşlar veya Akondritler) olarak alt bölümlere ayırır. Demir meteoritler yapılarına göre Ataksitler, Heksahedritler ve Oktahedritler olarak alt bölümlere ayrılır. Sınıflandırmanın tam bir özeti aşağıdaki kutuda verilmiştir:

Brian Harold Mason 1960'larda başka bir revizyon yayınladı.

Ayrıca bakınız 
 Göktaşı bilimi sözlüğü
 Asteroit tayf tipleri

Kaynakça

Dış bağlantılar 
 Gruba göre meteorit frekansları - National History Museum
 Meteorit "aile ağacı" - National History Museum
 Meteorit Sınıflandırma Listesi - Meteorites Australia