2016 Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerinde sosyal medya

Sosyal medya, 2016 Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimleri öncesinde, sırasında ve sonrasında olayların gidişatını şekillendirmede önemli bir rol oynadı. İnsanların adayları çevreleyen siyasi iklim, tartışmalar ve haberlerle daha fazla etkileşim kurmasını sağladı. Gazete, radyo ve dergi gibi geleneksel haber platformlarının aksine, sosyal medya insanlara bir adayın reklamının, adaylarla ilgili haberlerin veya adayların politikasına ilişkin makalelerin altına yorum yapma olanağı sağladı. Ayrıca, insanların halka açık forumlarda ve sitelerde kendi fikirlerini formüle etmelerine ve seçmenler arasında daha fazla etkileşime izin verdi. Bilgilerin çevrimiçi erişilebilirliği, daha fazla seçmenin adayların meseleler hakkındaki tutumları hakkında kendilerini eğitmelerini sağladı ve bu da onların adaylar hakkında benzersiz görüşler oluşturmalarını ve bu görüşlere oy vermelerini ve sonuçta seçimin sonucunu etkilemelerini sağladı.

Çoğu aday, YouTube, Facebook, Twitter, Instagram ve Snapchat gibi çeşitli platformlarda birden çok sosyal medya hesabını kullandı. Adaylar, her platformun dijital mimarisine bağlı olarak, rakibini itibarsızlaştırmak ve destek kazanmak için çeşitli teknikler kullanırdı. Buna karşılık, kullanıcılar bu eylemleri paylaşabilir, beğenebilir veya yorum yapabilir, bu da adayların erişimini artırır. Bunu yaparak, hem adaylar hem de kullanıcılar, insanların belirli bir konudaki görüşlerini etkiler veya değiştirir.

Seçimin ardından Facebook ve Cambridge Analytica, sosyal medyadaki kişisel verilerin siyasi reklamcılık amacıyla toplanması ve kullanılmasına ilişkin bir soruşturma başlattı. Rusya'nın seçimlere müdahalesine ilişkin ayrı bir soruşturma da yürütüldü ve Rus istihbarat teşkilatlarının seçimi nihai kazanan Donald Trump lehine etkilemek için sahte sosyal medya hesapları oluşturduğu ve birden fazla sosyal medya sitesinde reklam satın aldığı gözlemiyle sonuçlandı. Bu da, sahte haberlerin İnternet üzerinden yayılması konusunda küresel bir tartışma başlattı ve birçok sosyal medya sitesi 2020 seçimleri için konuyla ilgili yeni politikalar benimsedi.

Arka plan 
Kampanya başladığında analistler, son seçim döngüsünden bu yana her türden sosyal medya sitelerinin artan erişimi ve kapasitesi nedeniyle, sosyal medyanın potansiyel olarak güçlü yeni yollarla kullanılacağını varsaydılar. Wall Street Journal, yeni elde edilen verileri kullanarak bireyleri hedef alan kampanya reklamlarının kullanılmasının daha dikkat çekici yenilikler arasında olacağını öngördü. Siyasi gazete The Hill, yalnızca "sosyal medyanın bu başkanlık seçimlerindeki etkisinin her zamankinden daha güçlü olduğu", aynı zamanda "gelecek yıllardaki kampanyaları şekillendireceği" sonucuna vardı. The Wall Street Journal'a göre "geleneksel medya" ile Demokrat ve Cumhuriyetçi partiler, kamuoyundaki "hakimiyetini" "dijital devrim"e kaptırdı.

SocialFlow'un kurucu ortağı Frank Speiser, "Bu, ilk gerçek sosyal medya seçimi." 2016 cumhurbaşkanlığı ön seçimlerinden önce sosyal medyanın "yardımcı bir iletişim yöntemi" olduğunu da sözlerine ekledi. Ama şimdi [adaylar] mesajları oraya koyabilir ve sosyal medyadaki insanların sadece bunu paylaşarak sizin adınıza harekete geçmesini sağlayabilir. Artık milyonlarca kişiye ulaşmak için erişim satın almanıza gerek yok" dedi. Cumhuriyetçi siyasi stratejist Patrick Ruffini'ye göre 2012 seçim döngüsünde adaylar sosyal medyayı kısa açıklamalar yapmak ve takipçilerine tweet atmak veya teşekkür etmek için kullanacaklardı. Adaylar, destekçilerinden ücretsiz reklam almak için sosyal medyayı kullanabildiler.

Ana kampanyalar

Donald Trump kampanyası 

Trump kampanyası, seçmenlere ulaşmak için başta Twitter olmak üzere sosyal medya platformlarını yoğun bir şekilde kullandı. Diğer adaylardan farklı olarak, Trump'ın Twitter ve Facebook gönderileri, gönüllüler ve bağışlardan çok medyanın görünümünü vurgulama stratejisinin bir parçası olarak kampanya sitesi yerine haber medyasına bağlandı. Pew Araştırma Merkezi tarafından toplanan verilere göre, retweetlerinin %78'i, haber kaynakları ve hükûmet yetkililerinin aksine, genel halktandı. Trump'ın diğer adaylara kıyasla benzersiz sosyal medya kullanımı, Twitter'ı rakiplerine hızlı bir şekilde yanıt vermek ve çeşitli konulardaki duruşu hakkında tweet atmak için bir platform olarak kullandığından, eleştirel dikkat topladı. 2016 Cumhuriyetçi Ulusal Konvansiyonunda resmî parti adayı olarak adlandırılmadan önce tweet'lerinin çoğu, anket sayıları yükseleceği zaman Cumhuriyetçi aday arkadaşlarına doğrudan saldırdı. Trump, 2016 başkanlık seçimleri sırasında ve sonrasında Twitter'ı sık sık kullandı ve rakiplerinin "harcadığından çok daha fazla para harcamasına" rağmen sosyal medyanın ön seçimleri ve genel seçimleri kazanmasına yardımcı olduğunu açıkladı. Slate, Trump'ın "kaba gücünü koruduğu ve bunu siyasi arenaya aktardığı" için başarılı olduğunu açıklarken, Washington Post, Twitter hesabını "üretken, popülist ve kendini beğenmiş" olarak nitelendirdi. Seçimi kazandıktan sonra Trump, başkanlığı boyunca, ABD Kongre Binası saldırısı ışığında 9 Ocak 2021'de "şiddeti daha fazla kışkırtma riski nedeniyle" kişisel Twitter hesabı askıya alınana kadar Twitter'da paylaşım yapmaya devam etti.

Trump'ın başkanlık kampanyası, kampanyanın başından itibaren sosyal medyada aktif olan çok sayıda destekçiden de yararlandı. Cumhuriyetçilerin 6 Ağustos 2015 tarihinde düzenlenen ilk başkanlık münazarasında moderatör, aday Jeb Bush'a bir önceki Nisan ayında yaptığı ve belgesiz göçmenlerin ABD'ye yasadışı girişinin "bir sevgi eylemi" olduğu yönündeki açıklamasının arkasında durup durmadığını sormuş, Bush da arkasında durduğunu söylemiştir. Hemen ardından Trump kampanyası, Bush'un bu yorumunu, ABD'de şiddet suçları işlemiş yasadışı göçmenlerin sabıka fotoğraflarının gösterildiği ve Bush'un bu ifadeyi kullandığı görüntülerle kesilen bir videonun parçası olarak yayınladı. Siyasi analist ve medya stratejisti Eric Fehrnstrom'a göre video, Cumhuriyetçi adaylık kampanyasında çok önemli bir dönüm noktası oldu. Siyasi analist Michael Barone, reklamı Trump'ın siyasi yükselişinde önemli bir an olarak değerlendirdi. San Francisco Chronicle, reklamı, Instagram'ın bazı ünlülerin ve politikacıların görüntülerini geliştirmek için kullandıkları kişisel bir fotoğraf paylaşım uygulamasından bir propaganda aracına dönüştürülmesinde çok önemli olarak tanımladı.

Donald Trump destekçileri ve Hillary Clinton karşıtları, seçimi etkilemek amacıyla Haziran 2015 ile Kasım 2016 arasında bir İnternet kampanyası yürüttüler. Bu süre zarfında, başta Reddit ve 4chan olmak üzere sosyal medya kullanıcıları, İnternet memleri, İnternet gönderileri ve çevrimiçi medyayı kullanarak kamuoyunu etkilemek için çok sayıda "operasyon" gerçekleştirdi. Bu kampanyadan kaynaklanan İnternet çatışması, bazıları tarafından "Büyük Meme Savaşı" olarak adlandırıldı.

Reddit'te r/The Donald, Trump yanlısı bir alt forumdu (Reddit'te subreddit olarak adlandırılır) ve sürekli olarak sitedeki en aktif forumdu. Çok aktif topluluk ve web sitesinin "r/all" varsayılan sayfasına hangi içeriğin ulaşacağını belirleyen algoritma nedeniyle, r/all sayfasının önemli bir kısmı r/The_Donald'dan gelen içerikti. Bunun üzerine Reddit, r/all'in çeşitliliğini korumak amacıyla 15 Haziran'da algoritmalarında değişiklik yaptı. 27 Temmuz 2016'da Trump, r/The_Donald'da düzenlenen Bana Her Şeyi Sor'a (AMA) katıldı ve destekçilerinden gelen on üç soruyu yanıtladı. r/The_Donald, 2020 yılında Reddit tarafından tekrarlanan politika ihlalleri nedeniyle kapatılana kadar Hillary Clinton'ın subreddit'i r/HillaryClinton'dan daha aktifti ve daha yüksek bir abone sayısına sahipti.

Hillary Clinton kampanyası 

Hillary Clinton'ın kampanya ekibi, adayın 2016 seçimlerinde popülaritesini artırmaya yardımcı olmak için önceki seçimlerde kullandığı halihazırda yerleşik sosyal medya stratejilerini ve taktiklerini kullandı. Diğer adaylardan hiçbiri yakın zamanda cumhurbaşkanlığına aday olmamıştı, bu da taktiği kaçınılmaz olarak Clinton'a özgü kılıyordu. Bir Pew Research araştırması, Clinton'ın gönderilerinin %80'inin web sitesine veya kampanya sayfalarına bağlantılar içerdiğini, Trump'ın gönderilerinin %78'inin ise haber medyasına bağlantılar içerdiğini gösterdi. Ayrıca, Clinton'ın Facebook'ta %60 oranında kampanyasına ve dörtte bir oranında da haber medyasına bağlantı verdiği bulundu. Clinton kampanyası sosyal medyayı Trump'ın yalan haber kullanımının ve olası Rus müdahalesinin reklamını yapmak için kullandı. Pek çok kişi Clinton'ın kaybının kısmen Trump'ın sosyal medya kullanmayan grupların oylarını kazanmasından kaynaklandığını, Clinton'ın kitlesinin ise çoğu sosyal medya platformunda aktif olduğunu savunmaktadır.

Ağustos 2015'te Clinton, Jeb Bush ile bir tartışmaya karıştı. Bush, Clinton'ın öğrenci borçlarını tartışan Twitter grafiklerinden birini kopyaladı. Clinton, Bush'un grafiğindeki kelimelerin üzerini çizerek ve "F: Jeb Bush'un liderliği altında üniversite satın alınabilirliği için Florida'ya verilen not." ve "@JebBush Sizin için düzeltti" başlığıyla yanıt verdi. Bush, artan vergi oranını eleştirmek için Clinton'ın logosunu kullanan kendi grafiğiyle yanıt verdi. Bu olayda Clinton ve Bush, hedef kitlelerini yakalamak ve sosyal medyadaki varlıklarını arttırmak için, internette alenen tartışmak (genellikle sosyal medyada "kavga etmek" olarak adlandırılır) gibi popüler sosyal medya trendlerini kullandılar.

Nisan 2016'da, Clinton yanlısı Correct the Record, Sanders ve Trump destekçilerinin büyük ölçüde çevrimiçi gönüllü çabalarına rakip olmayı amaçlayan "Barrier Breakers" adlı bir program duyurdu. Correct the Record, 1 milyon dolarlık fonla, Clinton hakkındaki olumsuz içeriklere yanıt vermek üzere "eski muhabirler, blog yazarları, halkla ilişkiler uzmanları, tasarımcılar" olarak tanımlanan ücretli personel istihdam etti.

9 Haziran 2016'da Donald Trump'ın Obama'nın Clinton'ı desteklediğine ilişkin tweetine yanıt olarak üç kelimelik bir tweet yazdı: "Hesabınızı silin"; tüm zamanların en çok retweet edilen tweet'i oldu. Demokratik Ulusal Kongre'den sonra Clinton, aday arkadaşı Tim Kaine ile kampanyaya başladı ve kampanya sırasında "Pokémon Go'yu kimin yarattığını bilmiyorum [...] Pokémon Go'yu sandık başına götürmelerini sağlamaya çalışıyorum" dedi.

Clinton, Amerika'daki kampanyasını kaydetmek için sosyal medya platformu Snapchat'i kullandı. "Just chillin', in Cedar Rapids" diye ilan ettiği videolarından biri, video paylaşım uygulaması Vine'da kısa sürede bir meme haline geldi ve bir ayda 17 milyondan fazla kez izlendi.

Ted Cruz kampanyası 

The Guardiana göre Cruz, "sosyal medya memleri tarafından çarpıldı." Cumhurbaşkanlığı adaylığı, Cruz'un beceriksizliğine dikkat çekmek için kurgulanmış, aday arkadaşı Carly Fiorina ile başarısız bir el sıkışma girişiminin viral bir videosu da dahil olmak üzere bir dizi mem ile sona erdi. Video internette 3,5 milyon kez görüntülendi. Buna ek olarak sahte bir komplo teorisi, Cruz'un 1960'ların sonlarından 1970'lerin başına kadar, büyük ölçüde Cruz doğmadan önce kuzey Kaliforniya'da faaliyet gösteren kimliği belirsiz bir seri katil olan Zodiac Killer olduğunu iddia etti.

Bernie Sanders'ın kampanyası 

Sosyal medyanın, Bernie Sanders'ın başkanlık kampanyasında çok önemli bir rol oynadığı geniş çapta kabul ediliyor. Facebook ve Instagram reklamlarına yaptığı büyük harcama, genç seçmenlerin büyük bir bölümünü kendine çekti ve çevrimiçi reklamcılık da yaklaşık 230 milyon dolar toplayarak kampanyasını destekledi. Sanders destekçileri, Mart 2016'da Chicago'da planlanan bir Trump mitingini kapatmayı başardılar ve bunu Facebook'un örgütlenme çabalarıyla başardılar. Mayıs 2016 itibarıyla 450.000 kişi, Sanders'ı destekleyen birkaç çevrimiçi gruptan biri olan Bernie Sanders'ın Dank Meme Stash adlı Facebook grubuna üyeydi. Grup, rakip adaylar Ted Cruz, Donald Trump ve Hillary Clinton'daki kusurları komik şekillerde işaret ederken, öncelikle Bernie'yi övmeye adamıştı. Bernie mi Hillary mi?" ya da "Bernie Hillary'ye karşı", Amerika Birleşik Devletleri 2016 başkanlık seçimlerinde, Demokrat Parti başkan adaylığı sırasında popüler hale gelen ve çoğunlukla Bernie Sanders'ı Hillary Clinton'a tercih eden internet kullanıcılarının iki adayı sahte siyasi posterlerde karşılaştırdığı, Sanders'ın aşırı hevesli, Clinton'ın ise daha bilgisiz olarak gösterildiği bir internet meme'iydi. Meme aynı zamanda Clinton'ı sert ve komik olamayan biri olarak resmettiği için cinsiyet stereotipleri nedeniyle de eleştiri aldı. Başkan adaylarını birbirleriyle karşılaştıran benzer memler, seçim boyunca çeşitli sosyal medya platformlarında yayınlanmaya devam etti.

Diğer adaylar

Gary Johnson kampanyası 
"Ölü Abe Lincoln "ün Liberteryen Parti başkan adayı Johnson'ı desteklediği mizahi "Dengeli İsyan" videosu, yüklenmesinden sonraki iki hafta içinde 18 milyondan fazla görüntülenme ve 420.000 paylaşım alarak 2016 kampanyasında en çok izlenen viral video oldu. Reklam, hem Hillary'nin hem de Trump'ın birçok olumsuz yönünü gösteriyor ve Johnson'ın özgürlüklerimizi koruyacağını belirtiyor. Manşetlere konu olan başka bir video, eski New Mexico valisinin esrarın yasallaştırılmasıyla ilgili bir tartışma sırasında kalp krizi numarası yaptığını gösteriyor. Üçüncü taraf bir aday olarak Johnson'ın ana odak noktalarından biri, memnun olmayan Cumhuriyetçileri ve Demokratları kendisine oy vermeye ikna etmekti. Ted Cruz, Cumhuriyetçi başkan adaylığı yarışından çekildiğinde Google aramalarında yüzde 5.000 artış elde etti. Daha fazla seçmen çekmenin bir yolu, cesareti kırılmış Bernie Sanders taraftarlarını kendisine oy vermeye ikna etmek için Demokratik Ulusal Kongreye gitmekti. Johnson, kongrenin yapıldığı iki gün olan 26 ve 27 Temmuz'da eski Vali hakkındaki çevrimiçi etkileşimlerde bir artış yaşadığından, bu yöntemin bir ölçüde etkili olduğu kanıtlandı.

Jill Stein kampanyası 

Yeşil Parti'nin başkan adayı Jill Stein, başkanlık kampanyası için Twitter'ı yoğun bir şekilde kullandı. Hofstra Üniversitesi'ndeki başkanlık münazarasından önce, sırasında ve sonrasında Amerikalılarla iletişim kurmak için sosyal medya platformunu kullandı ve bunun seçmenlerin ikiden fazla başkanlık seçeneğiyle karşı karşıya kaldığı "değişen bir siyasi manzara" göstereceğini umuyordu.  Stein, 20 Temmuz 2016 haftasında Twitter'da ilk kez trend oldu ve 27.000 yeni takipçi kazandı. Ayrıca, cesareti kırılmış Bernie Sanders taraftarlarını seçimlerde kendisine oy vermeye yönlendirmek amacıyla Gary Johnson'ı takip etti ve bu, daha önce Johnson'a yaptığı gibi, DNC sırasında onun hakkında çevrimiçi konuşmada bir artışa yol açtı. Seçimin bitiminden sonra Stein, Wisconsin'de sosyal medya etkisini kullanarak para toplayarak finanse ettiği bir yeniden sayım talep etti. Ayrıca Pennsylvania ve Michigan'daki yeniden sayımlar için para topladı ve yeniden sayımların nedeninin oylama makinelerinin veya seçmen sonuçlarının hacklenmemesini sağlamak olduğunu belirtti.

Etki 
Her aday, haberlerde ve genel medyada kendilerinin tasvirini etkilemek için sosyal medya platformları ve reklamcılık tekniklerinin bir kombinasyonunu kullandı. Bu teknikler, yayınlamayı, yeniden göndermeyi, destek videoları oluşturmayı, haber makalelerine bağlantı vermeyi ve doğruluk kontrolü, itibarsızlaştırma ve yanıtlama yoluyla diğer adayları eleştirmeyi içeriyordu. Bu aynı zamanda halkla benzersiz bir iletişim tarzı yaratmalarına ve seçmenleri tanımlayan ve karşılığında para toplayan seçim koalisyonları oluşturmalarına yardımcı oldu. Sonuç olarak, sosyal medya nihayetinde seçmen seferberliğine ve seçim etkisine yardımcı oldu.

Sosyal medya ayrıca bazı demografiler için birincil haber kaynağı haline geldi. Pew Research Center tarafından yürütülen bir araştırma, 18 ila 29 yaş arasındaki seçmenlerin %35'inin sosyal medyayı birincil haber kaynağı olarak kullandığını ve sosyal medyayı kendi kuşakları arasında en popüler haber kaynağı haline getirdiğini ortaya çıkardı. Sosyal medya, seçim sırasında genel olarak en popüler ikinci haber kaynağı oldu ve tüm seçmenlerin %14'ü sosyal medyayı ana haber kaynakları olarak listeledi.

Ek olarak, akran baskısı bazı kişilerin oy kullanmasında büyük bir faktör olarak görülüyordu. Adaylara desteğini alenen dile getiren kişilerin, aynı görüşlere sahip olmaları için arkadaşlarına ve ailelerine baskı yaptıkları ve bazı durumlarda başkalarını da aynı görüşlere sahip olmaya zorladıkları görüldü.

The Guardian, İnternet memlerini siyasi karikatürlerle karşılaştırdı ve "Bir ABD seçim döngüsünde ilk kez, topluluk tarafından oluşturulan memler, klasik basılı karikatürlere benzer şekilde, siyasi söylemde önemli bir rol oynayacak şekilde büyüdü" dedi. Bir İnternet meminin siyasi bir kariyeri mahvetmesi pek olası olmasa da, bir adayı hedef alan birçok mem bunu yapabilir.

Sosyal medya, yanlış bilgi için en büyük çıkış noktasıydı. Seçim boyunca, Rus istihbarat teşkilatları, öncelikle Demokrat aday Hillary Clinton'ı hedef alan yanlış haberleri yaymak için birden fazla sosyal medya hesabını kullandı. Amerika Birleşik Devletleri Kongresi önündeki bir ifadede Facebook, yanlış haberlerin 126 milyondan fazla seçmene ulaştığını ve seçim sonucu üzerinde önemli bir etkisi olduğunu tahmin etti. Orijinal gönderileri 29 milyon kişinin gördüğü bildirildi, ancak yorumlar, beğeniler ve paylaşımlar, bilgilerin 97 milyon kişiye daha ulaşmasına yardımcı oldu.

Seçim sonrası soruşturmalar 
Seçimlerin ardından Cambridge Analytica tarafından kişisel verilerin kötüye kullanılması ve Rusya'nın seçimlere müdahale ettiği iddiasıyla ilgili iki ayrı soruşturma yürütüldü. Her iki durumda da, soruşturmalar öncelikle sosyal medya ve kişisel verilerin kullanımına odaklandı.

Facebook-Cambridge Analytica veri skandalı 
Mart 2018'de, kimliği bilinmeyen bir muhbir (daha sonra eski Cambridge Analytica çalışanı Christopher Wylie olduğu ortaya çıktı) 2016 seçimleri sırasında Cambridge Analytica'nın yanıltıcı bir uygulama kullanarak kullanıcıların ve arkadaşlarının Facebook profillerindeki kişisel bilgileri rızaları olmadan topladığını basına açıkladı. Toplanan bilgiler daha sonra kullanıcılar hakkında veri profilleri oluşturmak için kullanıldı ve bunlar daha sonra hedefli siyasi reklamcılık için kullanıldı. Uygulamayı yalnızca 270.000 kişi indirmiş olsa da, bazı reklamların aldığı çok sayıda beğeni ve yeniden paylaşım nedeniyle 50 milyondan fazla Facebook kullanıcısının etkilendiği tahmin ediliyor. Bu sosyal medya stratejisi, 2016 seçimleri sırasında Donald Trump ve Ted Cruz'un başkanlık kampanyalarında kullanıldı.

Skandal sonunda Facebook CEO'su Mark Zuckerberg ve muhbir Christopher Wylie'nin Kongre önünde ifade vermesi, Cambridge Analytica'nın tasfiyesi ve Facebook'a 5 milyar dolar para cezası ile sonuçlandı. Ayrıca, özellikle siyasi bağlamlarda, veri toplama ve mahremiyeti çevreleyen etik hakkında küresel bir tartışmaya neden oldu. Nisan 2018'de Twitter, kullanıcılara şirketle hangi verileri paylaştıklarını kontrol etme yetkisi vermeye daha fazla önem veren yeni bir veri gizliliği politikası benimsedi. Facebook ayrıca aynı ay yeni bir veri gizliliği politikası duyurdu.

Rusya'nın seçimlere müdahalesine ilişkin soruşturma 
2016 seçimleri boyunca İnternet Araştırma Ajansı, Trump hakkında olumlu bilgileri ve Clinton hakkında olumsuz bilgileri beğenmek, paylaşmak ve yeniden yayınlamak için çok sayıda sosyal medya hesabı oluşturarak seçim sonucunu Donald Trump lehine etkilemeye çalıştı.

Rus bilgisayar korsanları, Demokratik Ulusal Komite ve Demokratik Kongre Kampanya Komitesi'nin bilgi sistemlerine de sızdı ve elde edilen dosyaları DCLeaks, Guccifer 2.0 ve WikiLeaks gibi bir dizi web sitesinde yayınladı.

Mayıs 2017'de Robert Mueller tarafından bir Özel Danışman soruşturması yürütülmüş ve bu soruşturma nihai raporunda Rusya'nın müdahalesinin ABD ceza hukukunu ve Cumhuriyetçi aday Donald Trump lehine seçimlerin bütünlüğünü ihlal ettiği sonucuna vardı.

Ayrıca bakınız 
 2016 Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerine Rus müdahalesi iddiaları

Kaynakça 

Sosyal medya
Amerika Birleşik Devletleri'nde siyaset
Siyasal iletişim
İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar