Ahlaki Duygular Teorisi

Ahlaki Duygular Teorisi, Adam Smith tarafından yazılan 1759 tarihli bir kitaptır.

Smith'in daha sonraki Ulusların Zenginliği (1776), Felsefi Konular Üzerine Denemeler (1795) ve Adalet, Polis, Gelir ve Silah Üzerine Dersler (1763) kapsayan çalışmalarına etik, felsefi, psikolojik ve metodolojik temelleri sağladı.

Sempati 
Smith, sempati ilkesi bu organın yerini aldığı için Shaftesbury, Hutcheson ve Hume'un "etik duyu" geleneğinden ayrıldı. "Sempati", Smith'in bu ahlaki duyguları hissetmek için kullandığı terimdi. Başkalarının tutkularıyla olan duyguydu. İzleyicinin izlediği kişinin deneyimini yaratıcı bir şekilde yeniden oluşturduğu bir yansıtma mantığıyla işledi:

Diğer insanların ne hissettiğine dair doğrudan bir deneyimimiz olmadığı için, onların nasıl etkilendiklerine dair hiçbir fikrimiz olamaz ama benzer bir durumda kendimizin ne hissetmesi gerektiğini tasavvur ederek fikrimiz olur. Kardeşimiz tehlikede olsa da, biz kendimiz rahat olduğumuz sürece, duyularımız bize onun çektiklerini asla bildirmez. Duyularımız bizi asla kendi kişiliğimizin ötesine taşımadılar ve asla taşıyamazlar ve yalnızca hayal gücümüzle onun duyumlarının ne olduğu hakkında herhangi bir fikrimiz olur.
Bu yeti de, eğer onun durumunda olsaydık bize ait olanı bize göstermekten başka bir şekilde bize bu konuda yardımcı olamaz. Hayal gücümüzün kopyaladığı, onun değil, yalnızca kendi duyularımızın izlenimleridir. Hayal gücümüzle kendimizi onun yerine koyarız....

Ancak Smith, İnsanın sınırlı bir faaliyet alanının ötesinde, yine kendi çıkarlarına odaklanan ahlaki yargılar oluşturabileceği fikrini reddetti:
Evrenin büyük sisteminin idaresi ... tüm akılcı ve mantıklı varlıkların evrensel mutluluğunun ilgisi, insanın değil Tanrı'nın işidir. İnsana çok daha alçakgönüllü, ama güçlerinin zayıflığına ve kavrayışının darlığına çok daha uygun bir bölüm ayrılmıştır: Kendi mutluluğunun, ailesinin, dostlarının, ülkesinin mutluluğunun kaygısı... Ama biz... bu amaçlara yönelik çok güçlü bir istekle donatılmış olsak da, onları gerçekleştirmenin uygun yollarını bulmak, aklımızın yavaş ve belirsiz kararlarına emanet edilmiştir. Doğa, orijinal ve dolaysız içgüdülerle bizi bunların büyük bir kısmına yönlendirmiştir. Açlık, susuzluk, iki cinsi birleştiren şehvet ve acı korkusu, bizi bu araçları kendi iyiliği için ve doğanın büyük yöneticisinin kendileri tarafından üretmeyi amaçladığı bu yararlı amaçlara yönelik eğilimlerini hiç düşünmeden sevk eder.

Zenginler yığından yalnızca en değerli ve hoş olanı seçer. Yoksullardan biraz daha fazlasını tüketirler ve doğal bencilliklerine ve açgözlülüklerine rağmen, yalnızca kendi kolaylıklarını kastetseler de, çalıştırdıkları binlerce kişinin emeğinden önerdikleri tek amaç kendi çıkarlarını tatmin etmek olsa da, kendi boş ve doyumsuz arzularının tatmin etmek için, tüm iyileştirmelerinin ürününü fakirlerle paylaşırlar. Görünmez bir el tarafından dünya tüm sakinleri arasında eşit parçalara bölünseydi yapılacak olan yaşamın gereklerini hemen hemen aynı şekilde dağıtmaya yönlendirilirler ve böylece niyet etmeden, bilmeden, toplumun çıkarını ilerletir ve türlerin çoğalması için araçlar sağlarlar.

Yayınlanmış bir konferansta Vernon L. Smith ayrıca "Ahlaki Duygular Teorisi" ve "Ulusların Zenginliği"nin birlikte şunları kapsadığını savundu:

"Bir davranış aksiyomu, "bir şeyi başka bir şeyle takas ve takas etme eğilimi", burada ticari nesnelerin yalnızca malları değil, aynı zamanda bağışları, yardımları ve sempatiden kaynaklanan iyilikleri de içerdiğini yorumlayacağım... değiş tokuş edilen mallar veya iyilikler olsun, insanların tüm sosyal işlemlerde amansızca aradıkları ticaretten elde edilen kazançları bahşeder. Bu nedenle, Adam Smith'in geniş şekilde yorumlanan tek aksiyomu... insanın sosyal ve kültürel girişiminin büyük bir bölümünü tanımlamak için yeterlidir.. İnsan doğasının neden aynı anda hem kendini hem de başkasını dikkate aldığını açıklar."

Ahlaki Duygular Teorisi: 6. Baskı 
7 bölümden oluşur:
 Kısım I: Eylemin uygunluğu hakkında
 II. Kısım: Liyakat ve kusurun; veya ödül ve ceza nesnelerinin
 III. Kısım: Kendi duygu ve davranışlarımıza ve görev duygumuza ilişkin yargılarımızın temelleri hakkında.
 IV. Kısım: Yararlılığın onaylanma duyguları üzerindeki etkisi hakkında.
 V. Kısım: Gelenek ve modanın etik onaylama ve onaylamama duyguları üzerindeki etkisi hakkında.
 VI. Kısım: Erdem karakterinin
 VII. Kısım: ahlak felsefesinin sistemleri hakkında

Kısım I: Eylemin uygunluğu hakkında
"Ahlaki Duygular Teorisi"nin birinci bölümü üç bölümden oluşur:
 Bölüm 1: Uygunluk duygusu
 Bölüm 2: Farklı tutkuların uygunluk dereceleri
 Bölüm 3: Eylemin uygunluğuna ilişkin olarak insanlığın yargısı üzerindeki refah ve sıkıntının etkileri hakkında; ve neden bir eyalette onaylarını almanın diğerinden daha kolay olduğu

Kısım I, Bölüm I: Uygunluk Duygusuna Dair
1. Bölüm 5 bölümden oluşmaktadır:
 1. Bölüm 1: Sempati
 2. Bölüm: Karşılıklı sempatinin zevkine dair
 3. Bölüm: Diğer insanların duygularının uygunluğunu ya da uygunsuzluğunu kendi duygularımızla uyum ya da uyumsuzluklarına göre yargılama şeklimiz hakkında
 4. Bölüm: Aynı konunun devamı
 5. Bölüm: Sevimli ve saygın erdemler hakkında

Kısım I, Bölüm I, Alt bölüm I: Sempatiye Dair
Smith'e göre insanlar, başkalarının mutluluğunu, onları mutlu görmekten aldığı zevkten başka bir nedenden ötürü önemseme konusunda doğal bir eğilime sahiptir. Bu sempatiyi "herhangi bir tutkuyla duygudaşlığımız" olarak tanımlar. (p. 5). Bunun iki koşuldan biri altında gerçekleştiğini savunur:
 Başka bir kişinin talihini veya talihsizliğini ilk elden görürüz
 Talih veya talihsizlik bize canlı bir şekilde tasvir edilir
Bu görünüşte doğru olsa da, bu eğilimin "en büyük kabadayıda, toplum yasalarını en sert ihlal edende" bile yattığını iddia eder. (p. 2).

Smith ayrıca, tutkunun nedeni olan “durum”un tepkimizin büyük bir belirleyicisi olduğuna dikkat çekerek, sempatinin boyutunu yumuşatabilecek birkaç değişken önerir:
 Başka bir kişinin durum hesabının canlılığı
Smith'in öne sürdüğü önemli bir nokta, sempati duymamızın veya "hissettiklerini düşündükçe titreyip ürpermemizin" derecesi gözlemimizdeki veya olayın tasvirindeki canlılık derecesi ile orantılı olduğudur.
 Duyguların nedenleri hakkında bilgi
Örneğin, başka bir kişinin öfkesini gözlemlerken, bu kişiye sempati duymamız olası değildir, çünkü "onun kışkırtmasına aşina değiliz" ve sonuç olarak onun ne hissettiğini hissetmenin nasıl bir şey olduğunu hayal edemiyoruz. Ayrıca, kişinin öfkesine hedef olan kişilerin "korku ve kırgınlıklarını" görebildiğimiz için muhtemelen sempati duyabilir ve onların yanında yer alabiliriz. Bu nedenle, sempatik tepkiler genellikle sempati duyulan kişide duygunun nedenlerine bağlıdır veya büyüklükleri tarafından belirlenir.
 Diğer insanların duyguya dahil olup olmadığı
Özellikle sevinç ve keder gibi duygular, onları gözlemlediğimiz kişinin "iyi ya da kötü talihi" hakkında bize bilgi verirken, öfke bize başka bir kişiye göre kötü talihi anlatır. Smith'e göre, sempatideki farklılığa neden olan, neşe ve keder gibi içsel duygular ile öfke gibi kişilerarası duygular arasındaki farktır. Yani, kişilerarası duygular bağlama ihtiyaç duymadan en azından bir miktar sempatiyi tetiklerken, kişilerarası duygular bağlama bağlıdır.

Ayrıca, başkalarının hareketlerini görmeye doğal bir "motor" tepki de önerir: Bir kişinin bacağını kesen bir bıçak görürsek irkiliriz, dans eden birini görürsek aynı şekilde hareket ederiz, sanki başkalarının yaralarını kendimize olmuş gibi hissederiz.

Smith, yalnızca başkalarının ıstırabına değil, aynı zamanda neşesine de sempati duyduğumuzu açıkça belirtir; başka bir insandaki "bakışlar ve jestler" aracılığıyla bir duygu durumunu gözlemlemenin, o duygu durumunu kendimizde başlatmak için yeterli olduğunu belirtir. Ayrıca, genellikle diğer kişinin gerçek durumuna karşı duyarsız kalırız; bunun yerine diğer kişinin durumunda olsaydık kendimizi nasıl hissedeceğimize karşı duyarlıyız. Örneğin, acı çeken bebeği olan bir anne, "acı ve ıstırabın en eksiksiz görüntüsünü" hissederken, çocuk yalnızca "şimdiki anın huzursuzluğunu" hisseder (s. 8).

Kısım I, Bölüm I, Alt bölüm II: Zevk ve karşılıklı sempati
Smith, insanların kendi ile aynı duygulara sahip başkalarının varlığından zevk aldıklarını ve karşıt duygulara sahip olanların varlığından hoşnutsuzluk duyduklarını öne sürerek devam eder. Smith, bu hazzın kişisel çıkarın sonucu olmadığını ileri sürer: Benzer bir duygusal durumdayken başkalarının kendine yardım etme olasılığının daha yüksek olduğunu öne sürer. Smith, karşılıklı sempatiden gelen hazzın yalnızca diğer kişi tarafından güçlendirilen asıl hissedilen duygunun yükselmesinden türetilmediğini ileri sürer. Smith ayrıca, insanların olumsuz duyguların karşılıklı sempatisinden olumlu duygulardan daha fazla zevk aldıklarını yazar. Olumsuz duygularımızı "arkadaşlarımızla iletişim kurmada daha endişeli" (s. 13) hissederiz" der.
Smith, karşılıklı sempatinin asıl duyguyu artırdığını ve kederli kişinin "yükünü hafiflettiğini" öne sürer. Bu, karşılıklı sempatinin üzüntüyü arttırdığı ama aynı zamanda rahatlamadan dolayı zevk ürettiği bir karşılıklı sempati 'rahatlama' modelidir "çünkü onun sempatisinin tatlılığı, bu kederin acısını telafi etmekten çok daha fazlasını verir" (s. 14).

Aksine, üzüntüleri hakkında alay etmek veya şaka yapmak, bir başkasına yapılabilecek "en acımasız hakarettir":
Arkadaşlarımızın sevincinden etkilenmemiş gibi görünmek nezaketsizlikten başka bir şey değildir; ama bize dertlerini anlatırken ciddi bir yüz ifadesi takınmamak gerçek ve büyük insanlık dışıdır. (s. 14).
Negatif duyguların karşılıklı sempatisinin dostluk için gerekli bir koşul olduğunu oysa olumlu duyguların karşılıklı sempatisinin istendiğini ancak gerekli olmadığını açıkça belirtir. Bunun nedeni bir arkadaşın "keder ve küskünlüğe" yanıt olarak "zorunlu" olduğu "karşılıklı sempatinin iyileştirici tesellisi"dir, sanki bunu yapmamak fiziksel olarak "yaralı birine" yardım etmemeye benzer.

Sadece başkalarının sempatisinden zevk almakla kalmaz, aynı zamanda başkalarına sempati duyabilmekten zevk alırız ve bunu yapamamaktan rahatsızlık duyarız. Sempati kurmak zevklidir, sempati duymamak caydırıcıdır. Smith ayrıca, başka bir kişiye sempati duymamanın kendimize ters gelmeyebileceğini ancak diğer kişinin duygularını temelsiz bulabileceğimizi ve onu suçlayabileceğimizi ortaya koyar.

Smith ayrıca, başka bir kişiye sempati duymamanın kendimize ters gelmeyebileceğini ancak diğer kişinin duygularını temelsiz bulabileceğimizi ve onları suçlayabileceğimizi, tıpkı bir başkasının büyük bir mutluluk ya da üzüntü yaşadığında bizim de aynı tepkiyi vermemizin garanti olmayacağını öne sürer.

Kısım I, Bölüm I, Alt bölüm III: Diğer insanların duygularının uygunluğunu veya uygunsuzluğunu kendi duygularımızla uyum veya uyumsuzluklarına göre yargılama şeklimiz hakkında
Smith, başkalarının duygularını onaylamanın veya onaylamamanın tamamen onların duygularına sempati duyup duymamamızla belirlendiği argümanını sunar. Özellikle, eğer bir başkasının duygularına sempati duyarsak, onların duygularının adil olduğuna karar veririz ve eğer sempati duymazsak, duygularının adaletsiz olduğuna karar veririz.

Bu, görüş meselelerinde de geçerlidir, çünkü Smith, başkalarının görüşlerini yalnızca kendi fikirlerimizle uyuşup uyuşmadıklarını belirleyerek doğru ya da yanlış olarak yargıladığımızı belirtir. Smith ayrıca, annesini kaybetmiş bir yabancının üzüntüsünü, yabancı hakkında hiçbir şey bilmememize ve kendimize sempati duymamamıza rağmen haklı bulduğumuzda olduğu gibi yargımızın duygularımızla ve sempatimizle uyumlu olmadığı birkaç örnek verir. Ancak Smith'e göre bu duygusal olmayan yargılar sempatiden bağımsız değildir, çünkü sempati duymasak da sempatinin uygun olacağını kabul eder ve dolayısıyla yargıyı doğru kabul ederiz.

"Ütopik" veya İdeal Siyasi Sistemler:
"Sistemin adamı... kendi kendini beğenmişliği içinde çok bilge olmaya meyillidir ve genellikle kendi ideal yönetim planının varsayılan güzelliğine o kadar aşıktır ki, onun herhangi bir kısmından en ufak bir sapmaya tahammül edemez.
Ne büyük çıkarlara ne de ona karşı çıkabilecek güçlü önyargılara bakılmaksızın, onu tamamen ve tüm bölümlerinde kurmaya devam eder.
Büyük bir toplumun farklı üyelerini, elin bir satranç tahtasındaki farklı taşları düzenlemesi kadar kolaylıkla düzenleyebileceğini hayal eder gibi görünür. 
Satranç tahtasındaki taşların, elin üzerlerine koyduğundan başka bir hareket ilkesine sahip olmadığını düşünmez; ama insan toplumunun büyük satranç tahtasında, her bir parçanın, yasama organının onu etkilemeyi seçebileceğinden tamamen farklı, kendine özgü bir hareket ilkesi vardır.
Bu iki ilke örtüşür ve aynı yönde hareket ederse, toplum oyunu kolayca ve uyumlu bir şekilde devam edecek ve muhtemelen mutlu ve başarılı olacaktır.
Zıtlar veya farklılarsa, oyun sefil bir şekilde devam edecek ve toplum her zaman en yüksek derecede düzensizlik içinde olacaktır."

— Adam Smith, Ahlaki Duygular Teorisi, 1759

Daha sonra Smith, yalnızca kişinin eylemlerinin sonuçlarının yargılanıp, bu eylemleri gerçekleştirirken adil mi yoksa haksız mı olduğunu belirlemek için kullanıldığını değil, aynı zamanda kişinin duygularının sonuçlara neden olan eylemi haklı gösterip göstermediğini de ortaya koyar. Bu nedenle, duygudaşlık (sempati), başkalarının eylemlerine ilişkin yargıları belirlemede bir rol oynar, çünkü eylemi meydana getiren duygulanımlara sempati duyarsak, eylemi adil olarak yargılamamız daha olasıdır ve bunun tersi de geçerlidir:

Davayı kendi içimize çektiğimizde, vesile olduğu duyguların bizimkilerle örtüştüğünü ve uyuştuğunu görürsek, onları orantılı ve amaçlarına uygun olarak zorunlu olarak onaylarız; aksi takdirde, abartılı ve orantısız olduğu için onları zorunlu olarak onaylamayız. (s. 20).

Kısım I, Bölüm I, Alt bölüm IV: Aynı konunun devamı
Smith, "başka bir kişinin duygularının uygunluğunu veya uygunsuzluğunu" yargıladığımız iki koşulu tanımlar:
 1 Duyguların nesneleri tek başına ele alındığında
 2 Duyguların nesneleri kişi veya diğer kişilerle ilgili olarak düşünüldüğünde

Nesne tek başına düşünüldüğünde birinin duyguları başka bir kişininkiyle örtüştüğünde, o zaman duygularının haklı olduğuna karar veririz. Smith, iki alandan birinde bulunan nesneleri listeler: bilim ve tat. Smith, sempatinin bu nesnelere ilişkin yargılarda bir rol oynamadığını savunur; Yargılamadaki farklılıklar, yalnızca insanlar arasındaki dikkat veya zihinsel keskinlik farklılığından kaynaklanır. Bu tür nesneler üzerinde başka birinin yargısı bizimle aynı olduğunda, bu dikkate değer değildir; ancak, bir başkasının yargısı bizden farklı olduğunda, onun henüz fark etmediğimiz nesnenin özelliklerini ayırt etme konusunda özel bir yeteneğe sahip olduğunu varsayarız ve bu nedenle yargılarına "hayranlık" adı verilen özel bir onayla bakarız.

Smith, yararlılığa (fayda) değil, kendi yargımıza benzerliğe dayalı yargılara değer verdiğimizi belirterek devam eder ve kendimize uygun yargılara bilimde doğruluk veya gerçeklik nitelikleri ve adalet veya beğenideki incelik niteliklerini atfederiz. Bu yüzden bir yargının faydası "açıkça sonradan akla gelen bir düşüncedir" ve "onları onaylamamız için ilk öneren şey değildir" (s. 24).

Kendinin veya başka birinin talihsizliği gibi ikinci kategoriye giren nesneler için Smith, yargılama için ortak bir başlangıç ​​noktası olmadığını, ancak sosyal ilişkileri sürdürmede çok daha önemli olduğunu savunur. Bir kişi başka bir kişiyle sempatik bir duyguyu paylaşabildiği sürece birinci tür yargılar önemsizdir; insanlar, her biri diğerinin duygularını makul bir dereceye kadar takdir ettiği sürece birinci tür nesneler hakkında tamamen aksini söyleyebilir. Ancak, insanlar diğerinin talihsizliklerine veya kırgınlıklarına karşı hiçbir hisleri veya sempatileri olmadığında birbirlerine karşı dayanılmaz hale gelirler: "Şiddetim ve tutkum karşısında şaşkınsınız ve soğuk duyarsızlığınıza ve duygu eksikliğinize öfkeliyim." (s. 26).

Smith'in vurguladığı bir diğer önemli nokta da şudur: Sempatimiz asla onu deneyimleyen kişinin derecesine veya "şiddetine" ulaşmaz çünkü kendi "güvenliğimiz" ve rahatlığımız ve ayrıca rahatsız edici nesneden ayrılma kendimizde sempatik bir durum yaratma çabalarımıza sürekli "müdahale eder". Bu nedenle sempati asla yeterli değildir çünkü acı çeken kişi için "tek teselli" "her bakımdan kalplerindeki duyguları görmek, şiddetli ve nahoş tutkularda kendine zaman ayırmaktır".(s. 28). Bu nedenle, asıl acı çeken kişinin duygularını, yalnızca hayal gücüyle hisseden diğer kişinin duygu derecesinin "uyumluluğuyla" bastırması muhtemeldir. ""Toplumun uyumu için yeterli" olan budur. (s. 28). Kişi sadece sempati duyabilmek için acısını dışavurumunu bastırmakla kalmaz, aynı zamanda acı çekmeyen diğer kişinin bakış açısını da alır böylece bakış açısını yavaşça değiştirir ve diğer kişinin sakinleşmesine ve ruhunu iyileştirmek için duygu şiddetinin azaltır.

Bir arkadaşın bir yabancıdan daha çok sempati duyması muhtemel olduğundan, arkadaş aslında acılarımızdaki azalmayı yavaşlatır çünkü
tanıdıkların varlığında duygularımızı azalttığımız ölçüde arkadaşın bakış açısına sempati duymaktan duygularımızı yumuşatmayız.
Kederlerimizin tekrarlanan bakış açısıyla kademeli olarak yumuşatılması-birinin sakinleştirilmesi, "toplum ve sohbet... zihni sükûnete geri döndürmede en güçlü ilaçlardır" (s. 29).

Kısım I, Bölüm I, Alt bölüm V: Sevimli ve saygın erdemlerin
Smith, bu bölümde ve önceki bölümün sonlarında önemli bir yeni ayrımı kullanmaya başlar:
 "Öncelikle ilgili kişi": Bir nesnenin uyandırdığı duygulara sahip olan kişi
 İzleyici: Duygusal olarak uyarılmış "esas olarak ilgili kişi"yi gözlemleyen ve ona sempati duyan kişi

Bu iki insan iki farklı erdem grubu vardır. Esasen ilgili kişi, "seyircinin kabul edebileceği şeye duyguları indirgemek" (s. 30), "öz-inkar" ve "öz-yönetim" sergilerken, izleyici, "esasen ilgili kişinin duygularına girmenin" "samimi küçümsemesini ve hoşgörülü insanlığını" sergiler.

Smith, öfkeye ve esasen ilgili kişinin "iğrenç... küstahlığını ve gaddarlığını" nasıl bulduğumuza döner ancak "tarafsız izleyicide doğal olarak uyandırdıkları öfkeye hayran kalır"(s. 32). Smith, insan doğasının "mükemmelliğinin" bu karşılıklı sempati ya da "başkaları için çok, kendimiz için çok az şey hissetmekle", "komşumuzu kendimizi sevdiğimiz gibi sevmeyle" ve "hayırsever sevgiler" ile şımartmak olduğu sonucuna varır. (s. 32).

Smith, erdemli olanın, başkalarına sempati duyarak "yönetilemez tutkularımızı" "kendi kendine yönetme" yeteneği olduğunu açıkça belirtir.

Smith ayrıca erdem ve edep arasında bir ayrım yapar:

Kısım I, Bölüm II: Farklı tutkuların uygun olma dereceleri hakkında
2. Bölüm 5 bölümden oluşmaktadır:
 Bölüm 1: Kökenlerini bedenden alan tutkular hakkında
 Bölüm 2: Kökenlerini hayal gücünün belirli bir dönüşünden veya alışkanlığından alan tutkular hakkında
 Bölüm 3: Sosyal olmayan tutkular hakkında
 Bölüm 4: Sosyal tutkular hakkında
 Bölüm 5: Bencil tutkular hakkında

Smith, izleyicinin yalnızca orta seviye "perde" tutkularına sempati duyabileceğini belirterek başlıyor. Ancak, izleyicinin sempati duyabileceği bu orta düzey, hangi "tutku"nun ya da duygunun ifade edildiğine bağlıdır; bazı duygularda, en haklı ifadesi bile yüksek düzeyde bir şevkle tolere edilemez, diğerlerinde ise duygu yeterince haklı olmasa da izleyicideki sempati ifadenin büyüklüğü ile sınırlı değildir. Yine Smith, belirli tutkuların, izleyicinin sempati duyma derecesine bağlı olarak değişen derecelerde uygun veya uygunsuz olarak kabul edileceğini ve bu bölümün amacı, hangi tutkuların sempati uyandırdığını ve hangilerinin yaratmadığını ve dolayısıyla hangilerinin uygun ve uygun görülmediğini belirtmektir.

Kaynakça 

1759 kitapları
Etik kitapları
Adam Smith kitapları