El-Cezire (il)

El-Cezire vilayeti (; ; ; ), Suriye ve Lübnan'daki Fransız Mandası sırasında Halep Devleti (1920-25), Suriye Devleti (1925-1930) ve Mandater Suriye Cumhuriyeti'nin ilk on yılında idari bir bölümdü. Aşağı yukarı bugünkü Haseke ilini ve 1857'de kurulan eski Osmanlı Zor Sancağı'nın bir kısmını kapsıyordu.

Demografi 
Haseke Vilayeti (o zamanki adıyla Cezire Vilayeti) 20. yüzyılın başlarına kadar göçebe ve yarı yerleşik Şammar, Tay, Baggarah, Cebur ve Şarabin Arap kabilelerinin otlakları için ayrılmış bir "sahipsiz toprak" idi (ayrıca bkz. Mark Sykes'ın 1907 tarihli haritası). Bu bozkır bölgesi, Şammar kabilesinden bedevi Arapların ve yarı yerleşik Tay kabilesinin alanı olarak kabul edilir. Fransız coğrafyacı Pierre Rondot bölgeyi şöyle tarif eder:

Birinci Dünya Savaşı ve Türkiye'den göçün başlaması 
Birinci Dünya Savaşı sırasında ve daha sonraki yıllarda binlerce Süryani, katliamların ardından Anadolu'daki evlerini terk etti. Savaştan sonra karayolu ağlarının inşası ve demiryolunun Nusaybin'e kadar uzatılması, Anadolu dağlarından Suriye Cezires'ine Kürt göçünü yoğunlaştırdı. Bundan sonra, Kemalist otoritelerle yaşanan çatışmalar nedeniyle Türkiye dağlarındaki evlerinden kaçan büyük Kürt dalgaları Suriye'ye yerleşti. 1920'lerde Kemalist Türkiye'deki başarısız Kürt isyanlarının ardından Suriye'nin Cezire vilayetine büyük bir Kürt akını oldu. Bu dönemde 25.000 Kürt'ün, göçlerini teşvik eden ve onlara Suriye vatandaşlığı veren Fransız manda yönetimi altındaki Suriye'ye kaçtığı tahmin edilmektedir. Fransız resmi raporları 1927'den önce Cezire'de en fazla 45 Kürt köyünün varlığını göstermektedir. 1927 yılında, güçlü Kürt aşireti Havergan'ın reisi Haco Ağa, 600'den fazla aileyle birlikte Cubur el-Bid'e (daha sonra adı el-Kahtaniye olarak değiştirildi) geldi. Manda yetkilileri Suriye'ye Kürt göçünü teşvik etmeye devam ettiler ve 1929'da yeni bir önemli mülteci dalgası geldi. 1920'lerde Cezire vilayetine yerleşen Kürtlerin sayısının 20.000 ile 25.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Devam eden yoğun göçle birlikte 1939'da köylerin sayısı 700 ile 800 arasındaydı. Yeni mültecilere Fransız manda yetkilileri tarafından vatandaşlık verildi. Sonuç olarak, Kürtler Dicle (daha sonra el-Malikiye olarak yeniden adlandırıldı) ve Kamışlı ilçelerinde çoğunluk haline gelirken, Araplar Haseke ilçesinde çoğunluk olarak kaldılar.

Fransız yetkililer, çeşitli nedenlerle evlerini terk ederek Suriye'ye sığınan Süryani, Keldani, Ermeni veya Kürtlerin akınına karşı çıkmadılar. Fransız yetkililer genellikle mültecilerin yerleştirilmesini organize ettiler. Bu planların en önemlilerinden biri, Fransızların "dost" olarak gördükleri mültecileri yerleştirmek amacıyla yeni kasaba ve köyler (Kamışlı gibi) inşa ettikleri Kuzeydoğu Suriye'deki Yukarı Cezire'de gerçekleştirildi. Bu durum, Türkiye'nin baskısı altındaki Türk olmayan azınlıkları, atalarından kalma evlerini ve mülklerini terk etmeleri, komşu Suriye'ye sığınmaları ve göreceli bir güvenlik içinde hayatlarını yeniden kurmaları konusunda cesaretlendirdi. Sonuç olarak Haseke vilayetinin sınır bölgelerinde Kürtler çoğunlukta olmaya başlarken, nehir ovalarında ve diğer yerlerde Araplar çoğunlukta kalmaya devam ettiler.

Fransız coğrafyacı Robert Montagne 1932 yılında durumu şu şekilde özetledi:

1939 yılında Fransız manda yetkilileri Haseke vilayetindeki farklı etnik ve dini gruplar için aşağıdaki nüfus sayılarını bildirdiler.

Fransız Mandası'nın 1939'da yaptığı nüfus sayımına göre Cezire'deki Kürtlerin oranı toplam nüfusun %30'una ulaşmıştı. Bu oran, birbirini takip eden sürekli göçler nedeniyle artmaya devam etti. 1949'da vilayetin nüfusu 155.643'e ulaştı ve bu nüfusun 60.000'inin Kürt olduğu tahmin ediliyordu.

Göç dalgaları 1940-1960 
Göç dalgaları manda yönetiminin son yıllarında ve Suriye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra da devam etti.

Çoğunluğu Kürt ve Arap olan Sünni Müslümanlar arasında 1938'de yaklaşık 1500 Çerkes vardı.

1949 yılında resmi olarak 155.643 kişi yaşıyordu. Fransız coğrafyacılar Fevret ve Gibert, yaklaşık 50.000 Arap, 60.000 Kürt, birkaç bin Yahudi ve Yezidi, geri kalanının ise çeşitli mezheplerden Hristiyanlar olduğunu tahmin etmektedir.

Kürt çalışmaları uzmanı David McDowall şunları ifade etmektedir:

Mevcut nüfus 
Haseke vilayetinin sakinleri farklı etnik ve kültürel gruplardan oluşmaktadır; en büyük gruplar Araplar ve Kürtler olmakla birlikte önemli sayıda Süryani ve daha az sayıda Ermeni de bulunmaktadır. Ülkenin resmi nüfus sayımına göre 1.275.118 olan vilayet nüfusunun 2007 yılında 1.377.000, 2011 yılında ise 1.512.000 olduğu tahmin edilmektedir. Arap Gençleri Ulusal Birliğine göre 2012 yılında Haseke vilayetinde 1717 köy bulunmaktaydı: 1161 Arap köyü, 453 Kürt köyü, 98 Süryani köyü ve 53'ü yukarıda belirtilen etnik gruplardan karışık nüfusa sahip köyler.

Siyaset 
Şubat 1935'te İtalyan Konsolosu Alberto Rossi, Halep'te şunları yazdı:

 Yüksek Cezire'deki Süryanilerin göçü (...) devam etmekte ve gizli ama daha da görünür bir eğilimi kolaylaştırdığı için Manda gücü tarafından desteklenmektedir: mandanın birliği konusundaki teorik tartışmalara rağmen yeni bir özerk devletin kurulması. Aynı yetkililer (işlerine geldiğinde bu tür halk dilekçelerini nasıl kullanacaklarını bilenler) aracılığıyla azınlık nüfusları (Ermeniler ve Kürtler) arasında bazı 'mazbata'lar dolaşıma sokulmuştur. Deyrizor merkezli kendi yönetimlerini oluşturmak için Mandater Güç'ten Suriye'den ayrılma talebinde bulunuyorlar. Fransızların 'Bec de Canard'a olan ilgisi, Bağdat demiryolunun (Suriyelilerin sırtından inşa edilen) uzatılmasından sonra artmıştır...

1936-1937 yıllarında vilayette Süryaniler ve Kürtler arasında, bazı Arap Bedeviler tarafından da desteklenen özerklik yanlısı bir istek vardı. Bu hareketin liderleri Kamışlı belediyesinin Ermeni Katolik başkanı Michel Dôme, Heverkan aşiret konfederasyonunun Kürt reisi ve Kürt milliyetçi partisi Hoybun'un (Xoybûn) liderlerinden Hajo Agha ve Süryani Katolik Patriği Ignatius Gabriel I Tappouni idi. Bu kişiler, milliyetçi Şam hükûmetinin azınlık memurlarını başkentten gelen Müslüman Araplarla değiştireceğinden korktukları için, Suriye'nin bağımsızlığı varsayımında Fransız birliklerinin vilayette kalmasını istiyorlardı.

Fransız yetkililer, İtalyan Konsolosu'nun da vurguladığı gibi, kendi içlerinden bazılarının daha önce Şam karşıtı bu hareketi teşvik etmiş olmasına rağmen, Suriye içinde yeni bir özerklik statüsü düşünmeyi reddetti ve hatta Nusayri Devleti ile Cebel el-Dürzi Devleti'ni Suriye Cumhuriyeti'ne ilhak etti. Nisan-Mayıs 1936 Parlamento seçimlerinde Halk Cephesinin zafer kazanmasının ardından Haziran 1936'dan itibaren Paris'te kurulan yeni hükûmet bir sosyalist olan Léon Blum tarafından yönetiliyordu ve Suriye'nin geleceği konusunda, Eylül 1936'da imzalanan (ancak hiçbir zaman onaylanmayan) Fransa-Suriye Bağımsızlık Antlaşması'na yol açan önceki sağcı hükûmetten farklı bir vizyona sahipti.

Kaynakça 

Fransız Suriye ve Lübnan Mandası