Acem Türkçesi

Acem Türkçesi (Türkī-yi ʿacemī  İran Türkçesi) veya Orta Azerbaycanca, 15. ve 16. yüzyıllarda bölge Türkleri tarafından anadil, İran ve Kafkasya'daki halklar tarafından lingua franca olarak konuşulan bir Türk dilidir. Bugünkü Azerbaycan Türkçesi buradan türetilmiştir. Bu dil Eski Anadolu Türkçesinden gelmektedir. Acem Türkçesi Karakoyunluların, Akkoyunluların ve Safevilerin resmi diliydi.

İsim 
Terim, Fransız yazar Capuchin Raphaël du Mans'ın (ö. 1696) 1684'te yazdığı bir dilbilgisi kitabında kullanılan "lingua turcica agemica" veya "Turc Agemi" gibi daha önceki tanımlamalardan türetilerek bulunmuştur. Dönem yerel metinleri, dilden, yalın şekilde Türkçe olarak bahsetmiştir. Safevi döneminde, Kızılbaşların konuştuğu lehçeye olan benzerliği nedeniyle rūmī (Osmanlı Türkçesi) ve caġatā'ī (Çağatay Türkçesi) adlandırmalarına paralel şekilde ḳızılbaşıī olarak da adlandırıldı.

Tarihçe 
Acem Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesinden türemiştir ve Oğuz dillerinin güneybatı koluna aittir. Dil ilk olarak 15. yüzyılda Azerbaycan, Doğu Anadolu ve İran'da bölgeye yerleşen Türklerin dilinin Farsça'dan etkilenmesiyle ortaya çıkmıştır. Akkoyunlu ve Kara Koyunlu Türk hanedanları ve özellikle hanedanı Azerbaycan'dan gelen Safevilerde dil daha fazla gelişme gösterdi. Bu devletlerde Acem Türkçesi, sarayda ve orduda kullanılıyordu ve İran'ın kuzeyinden güneyine kadar bir ortak dildi. İsveçli Türkolog Lars Johanson'a göre Acem Türkçesi, Kafkasya bölgesinde ve güneydoğu Dağıstan'da lingua franca işlevi gören ve sarayda ve orduda yaygın olarak konuşulan bir "Azerbaycan koinési" idi (Koini Yunancasına benzetme).

Éva Csató'nun anlatısına göre:

16. ve 17. yüzyıllarda Safevi İmparatorluğu'nda, Avrupalıların genellikle İran Türkçesi ("Turc Agemi", "lingua turcica agemica") olarak adlandırdıkları dilin, Safevi hanedanının Türk kökeni sebebiyle sarayda ve orduda en sevilen dil olan bir Türk dili olduğu belirtildi. Orijinal adı sadece Turki (Türkçe) idi ve bu nedenle bu dili Turki-yi Acemi olarak adlandırmak uygun olabilir. İran Türkçesi bu çeşitliliği nedeniyle, 16. yüzyılda Kafkasya ve Transkafkasya bölgelerinde de konuşuluyor olmalıdır. Orta Azerbaycanca olarak da değerlendirilebilir bu dilin sınırlarını hem dilsel hem de bölgesel açıdan tam olarak belirlemek henüz mümkün değildir. Kesinlikle homojen bir dil değildi, belki de Beltadze'nin (1967:161) 18. yüzyıldan kalma Gürcü alfabesiyle yazılmış İncillerin bir çevirisi için belirttiği gibi, Azerbaycan Türkçesi–Osmanlı Türkçesi karışımı bir dildi.

Literatür

Acem Türkçesi ortaya çıkışında, özellikle sözdiziminde Farsça'dan büyük ölçüde etkilenmişti. Acem Türkçesinin, Eski Anadolu Türkçesinden miras aldığı yan cümle (tümce) kullanımındaki fazlalık, dilin Farsça ile etkileşiminden dolayı yaygınlaştı. 

Acem Türkçesiyle yazılmış eser kaynaklar arasında Nishati'nin nesir metinleri (1530–1557'den sonra), Tārīh-i Atāyʾī (1494/95); Şühedanâme (1539); ve Tezkire-i Şeyh Safi (1542/43) gibi eserler bulunmaktadır.

Kaynakça 

Azerice
Türk dilleri