Tzurtzkabi Kilisesi

Tzurtzkabi Kilisesi (Gürcüce: წურწყაბის ეკლესია), tarihsel Samtshe bölgesinde, günümüzde Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı ve eski adı Tzurtzkabi olan Aşıkzülali köyü sınırları içinde orta çağdan kalma bir Gürcü kilisesiydi. Piskoposluk merkezi olan kilise yıkılmış, yerinde köyün camisi inşa edilmiştir.

Tarihçe
Tzurtzkabi Kilisesi'nin bulunduğu Tzurtzkabi köyü, orta çağda Samtshe bölgesinde yer alıyordu. Samtshe ise, bu dönemde Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Bu bölge, Gürcistan Krallığı'nın zayıflamasından sonra, 13. yüzyılda Samtshe Saatabago devletinin bir parçası haline geldi. Samtshe Saatabago bağımsız hale gelince ayrı bir kilise kurdu ve 16. yüzyılda bu kiliseyi oluşturan 13 piskoposluktan biri Tzurtzkabi Piskoposluğu idi. Tzurtzkabi Kilisesi de bu piskoposluğun merkezi kilisesiydi. Bu kilise ve Tzurtzkabi köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçti. Rus arkeolog Praskovya Uvarova'nın 1894 yılında eski piskoposluk merkezini ziyareti sırasında Tzurtzkabi Kilisesi yıkılmış ve taşlarıyla köyün camisi ile evlerin inşasında kullanılmıştır. Köydeki bir evin duvarında bulunan kilseye ait Gürcüce yazıttan Tzurtzkabi Kilisesi'nin 9. yüzyılda inşa edildiği anlaşılmaktadır.

Mimari

Tzurtzkabi Kilisesi günümüzde tamamen yıkılmış ve izi kalmamıştır. Kilisenin taşları Aşıkzülali Camii'nin ve köydeki evlerin inşasında kullanılmıştır. Bu caminin 1894 yılından önce inşa edildiği bilinmektedir. Gürcü tarihçi Aleksandre Proneli, caminin doğu duvarının kilisenin duvarı üzerinde inşa edildiğini yazmıştır. Gürcü coğrafyacı ve tarihçi Vahuşti'nin verdiği bilgiye göre Tzurtzkabi Kilisesi kubbeli ve büyük bir yapıydı.

Bu kiliseden geriye Aşıkzülali Camii'nin duvarlarında kullanılmış olan apsisin bir bölümü, kesme ve kabartmalı taşlar kalmıştır. Bu kiliseye ait Gürcüce yazılı bir taş bir köylünün evinde bulunmaktadır. Taşın uzunluğu, yüksekliği 63 cm ve yüksekliği 45 cm’dir. Gürcü alfabesinin Asomtavruli karakterleriyle yazılmış yazı üç satırdan oluşur: „[...] [გურ]გ{ე}ნ, ძე ად{ა}რ[ნ]ერს{ეს}ი დ[...]|[...] [პი]ევ[ე]ლებისკო{პო}სი [...]“. Yazıt 9. yüzyıla tarihlenmiştir. Yazıda “Gurgen’in oğlu Adarnersesi…” ibaresi de geçmektedir. Burada Gürcü kralı I. Gurgen ve oğlu II. Adarnase’den (Adarnersesi) söz edilmektedir. Söz konusu taşta yazının dışında motiflerin izleri de fark edilmektedir.

Kaynakça

Ardahan'daki Gürcü Ortodoks kiliseleri
Gürcü yazıtları