Zij-i İlhani

Zīj-i Īlkhānī  () veya İlhanlı Tabloları (kelime çeviri: " İlhan Yıldızları", o dönemde yazarın hamisi olan İlhan Hülâgû'nün ismini alan gezegen hareketlerinin astronomik tablolarını içeren bir Zic kitabıdır. Müslüman astronom Nasîrüddin Tûsî tarafından Meraga Gözlemevi'ndeki astronomlardan oluşan araştırma ekibiyle işbirliği içinde derlenmiştir. Farsça yazılmış ve daha sonra Arapçaya çevrilmiştir.

Kitap, gezegenlerin konumlarını ve yıldızların adlarını hesaplamak için tablolar içerir. 1272'de tamamlanan Meraga Gözlemevi'nde 12 yıl boyunca yapılan gözlemlerden elde edilen verileri içeriyordu. İbnü'l-A'lam ve İbn Yunus'un (10/11. yüzyıl.), o kadar hatalıydılar ki, el-Vabkanavi ve Rukn al-Din al-Amuli gibi daha sonraki astronomlar onu sert bir şekilde eleştirdiler.

Zīj-i Īlkhānī, ekinoksların devinimini yılda 51 yay saniyesine ayarladı, bu da modern değer olan 50,2 yay saniyesine çok yakındır. Kitap ayrıca, modern terimlerle ikinci dereceden bir interpolasyon şeması olarak tanımlanabilecek, gözlemlenen konumlar arasında bir interpolasyon yöntemini de açıklamaktadır.

Tarihi 
Hülâgû Han, askeri başarılarının çoğunun, özellikle Tûsî'nin (aynı zamanda astrolog olan) gök bilimcilerin tavsiyelerinden kaynaklandığına inanıyordu. Bu nedenle, Tûsî, astronomik tablolarının 250 yaşında olduğundan şikayet edince, Hülâgû, Tûsî'nin seçeceği bir yerde (Meraga'yı seçti) yeni bir gözlemevi inşa edilmesine izin verdi. Muhyiddin el-Mağribî, Kutbüddin Şirazî, Şam'dan Mu'ayyid al-Din al-'Urdi dahil olmak üzere bir dizi başka önde gelen astronom orada Tûsî ile çalıştı. Ayrıca, Çin astronomisinin etkisi, astronomik deneyimi Tûsî tarafından kullanılan Batlamyus sistemde iyileştirmeler getiren Fao Munji tarafından getirildi; Zij-i İlhanî'de Çin sisteminin izleri görülebilir. Tablolar, Hülâgû'nün oğlu Abaka Han döneminde yayınlandı ve rasathanenin hamisinin adını aldı. 15. yüzyıla kadar popülerdiler.

Abd-Al-Kerim al-Fahhad'ın Zij-i Al-`Ala'i'si ve Hazinî'nin Zij el-Sencerisi gibi bazı İslami astronomi tabloları Grigorios Hioniadis tarafından Bizans Yunancasına çevrildi ve Bizans İmparatorluğu'nda incelendi. Hioniadis, Tûsî'nin ölümünden sonra ünlü Meraga Gözlemevi'nde çalışmış olan Şemseddin el-Buharî'nin yanında çalışmıştır.

Ayrıca bakınız 
 Zic
 Orta Çağ İslam dünyasında astronomi
 Astronomi katalogları listesi

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar 
 Nasir al-Din al-Tusi, Zij-i İlkhani, British Museum, MS Or.7464.
 JA Boyle, "Nasir ad-Din Tusi'nin Zij-i İlhani'sine Daha Uzun Giriş", Journal of Semitic Studies (1963) 8(2), s.244-254
 ES Kennedy, "İslami Astronomi Tablolarının İncelenmesi", Amerikan Felsefe Derneği İşlemleri (1956) 46(2), s. 3, 39-40.
 Javad H. Zadeh, " Zij-i İlkhani'de Açıklanan İkinci Dereceden Bir Enterpolasyon Şeması", Historia Mathematica (1985) cilt. 12, s. 56–59.

Farsça edebiyat
İlhanlılar
13. yüzyılda bilim