Karadeniz kemençesi

Karadeniz kemençesi (Yunanca: Ποντιακή λύρα; Pontiakí lýra, Lazca: ჭილილი; Çilili, Ermenice: քամանի; Qamani) veya Laz kemençesi,   Yunanistan ve Türkiye'de kullanılan yaylı müzik aletidir. Genellikle dörtlü aralıklarla B-E-A şeklinde akortlanmış üç teli vardır. Pontus Rumlarının önde gelen müzikal halk çalgısıdır. 11. ve 12. yüzyıllar arasında icat edildiği tahmin edilmektedir. Kemençe, birçok ahşap türünden yapılabilmektedir.

Ortaya çıkışı 
Lir gibi ilk ortaya çıkan telli çalgılar parmak veya mızrapla çalınırdı. Yapımında at kuyruğunun kullanıldığı, dik olarak çalınan iki telli yaylı çalgıların, Orta Asya'daki göçebe binici topluluklar arasında ortaya çıkmış olma ihtimali yüksektir. Bu çalgılar günümüzde kullanılan Moğol Morin huur'una ve Kazak kobızına benziyorlardı. Bu yaylı çalgıların değişik formları Asya'dan Orta Doğu'ya ve Bizans İmparatorluğu'na ticaret yolları boyunca yayılmıştı.

Avrupa'da kullanılan tüm yaylı çalgılarının (kemençe de dahil olmak üzere) doğrudan atası, 9. yüzyılda kullanılan Bizans lirine ve daha sonra Avrupa rebek ine dönüşen Arap rebabıdır (ربابة).

Karadeniz kemençesinin, Pontus bölgesinin Bizans İmparatorluğu'na bağlı olduğu 11 ve 12. yüzyıllar arasında icat edildiği, "Kemençe" adının ise (küçük yaylı anlamında) ilk kez 10. yüzyılda verildiği anlaşılmaktadır. Pavlos Hairopoulos'a göre, bu çalgı bizzat Pontus Rumları tarafından tasarlanmış ve imal edilmiştir.

Yapısı ve mekaniği 

Enstrümanın gövde, dübel ve sap yapımında erik ağacı başta olmak üzere ardıç, dut, ceviz, sedir, akasya vb. ağaçlar kullanılmaktadır. Ses tablası ise ladin, kaliteli çam veya köknardan yapılır. Geleneksel olarak, en iyi kemençelerin erik ağacından yapıldığı kabul edilmektedir. Ses tahtasında kullanılan ağacın büyüme halkaları birbirine yakınsa yüksek frekanslar daha iyi çalınırken, büyüme halkaları seyrekse alçak frekanslı sesler daha iyi çalınır. Genellikle, en yoğun halkalar kemençenin alt kısmında olur.

Kemençe, uzun çalgı sapı ve dikdörtgen gövdeli şişeyi andıran formunun benzersizliği ile ayırt edilir. Burgu kutusu damla şeklindedir ve Pontus lehçesinde "kifal" (baş) olarak adlandırılır.

Teller 
1920'ye kadar kemençenin üç  teli de ipekten yapılırdı. Bu teller melodik ama pes sesler çıkarırdı. Alternatif olarak, üstteki iki tel ipekten ve üçüncü tel bağırsaktan yapılırdı. En üstteki iki tel üçüncüden daha inceydi. Günümüzde teller ya ikisi de eşit kalınlıkta ve biri daha ince olacak şekilde, ya da ikisi de eşit kalınlıkta ve biri tel ile kaplı olan iki telden yapılmaktadır.

Akort 
Kemençe dörtlü aralıklar ile akort edilir. Kemençeyi çalmanın üç yolu vardır:

 Melodi en üstteki telde çalınır, sonraki tel pes olarak kullanılır.
 İlk iki tel ile melodi çalınır.
 Melodi en düşük telde çalınır, sonraki tel pes olarak kullanılır.

En alttaki tel "kapan", en üstteki tel ise "zil", orta tel ise "sağır" olarak adlandırılır ve enstrümanın ilgili türlerinin adlandırılması da aynıdır.

Yay 
Yay ayrı bir alettir ve kemençenin çalınabilmesi  için gereklidir. Adı, liflerinin oluşturduğu yaydan gelir. Yaklaşık 50 ila 60 cm uzunluğunda, iki tarafı olan ahşap bir alettir. Kemençenin bir ucundan geçen lifler diğer ucuna deri ile bağlanır. Silindirik olan bu nokta çalan kişinin baskın eli ile tutulur ve orta parmakla bastırılır.

Yayın lifleri erkek atın kuyruğundaki kıllardan yapılmaktadır. Kısrak kılları idrarla aşınma eğiliminde olduğundan kullanılmamaktadır.

Çalma 
Enstrümanı kullanırken, kemençeyi çalan kişi onu ayakta veya oturarak "çalar". Otururken dize dayayarak, ayaktayken önde tutularak düpedüz pozisyonda çalınır. Kemençenin her zaman sola hafif bir eğimi vardır. Girit, Oniki Adalar ve Trakya'da kullanılan armut biçimli kemençede teller çivi ile bastırılırken, şişe şeklindeki kemençede kemanda olduğu gibi parmakların ortası ile bastırılır.

Kaynakça

Bibliyografya 

 Özhan Öztürk (2005). Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul. ISBN'si 975-6121-00-9
 Margaret J. Kartomi: Müzik Aletlerinin Kavramları ve Sınıflandırmaları Üzerine. Etnomüzikolojide Chicago Çalışmaları, Chicago Press Üniversitesi, 1990
 Petrides, Th. " Pontus liri eşliğinde geleneksel Pontus dansları
 "Pontus Müziği" 
 New Grove Müzik Aletleri Sözlüğü: Londra, 1984.
 Asuman Onaran: Kemençe Seslerinin Armonik Analizi, İstanbul, 1959.
 Laurence Picken: Türkiye Halk Müziği Enstrümanları, Londra, 1975.
 Rauf Yekta: Türk Musikisi, İstanbul, 1986.
 Curt Sachs: Müzik Aletlerinin Tarihi, New York, 1940.
 Hedwig Usbeck: "Türklerde Musıki Aletleri", Musıki Mecmuası, no. 235 - 243, 1968 - 1969.
 Atina Palladium Konservatuvarı'nın kurucusu ve direktörü V. Architektonidis'in yaptığı konuşmadan notlar: "Pontus lirinin kültürel mirasımızdaki önemi" Argyroupoli 2005.
 Elliniko Belediyesi Folklor Müzesi.
 Argyroupolis Pontus Birliği Arşivi.
 Pavlou D. Hairopoulos "Lir".

Dış bağlantılar 

 kondes.tr.gg 
 Ünlü virtüöz Th. Petrides'ten Karadeniz kemençesi hakkında bir makale.
 kemence.com 
 Kemençe Bileşenleri
 lh3.ggpht.com 
 Lir (kemençe) Dersleri 

Boyunlu lavtalar
Türk halk müziği çalgıları