Impatiens

Impatiens   Kuzey Yarımküre ve tropik bölgelerde yaygın olarak bulunan 1.000'den fazla çiçekli bitki türünü içeren bir çiçek cinsidir. Impatiens; Hydrocera cinsi ile birlikte Balsaminaceae familyasını oluştururlar.

Kuzey Amerika'daki yaygın kullanılan isimler arasında mücevher otu, bana dokunma, kırçıl otu ve sabır bulunur. Pratik bir kural olarak, "mücevher otu" yalnızca Nearktik türler için kullanılır ve balsam genellikle tropikal türlere özgüdür. Britanya Adaları'nda, özellikle Impatiens walleriana'yı içeren birçok çeşit ve melez için en yaygın isimler impatiens ve meşgul kertenkele'dir. "Meşgul kertenkele" Amerikan edebiyatında da bulunur. İstilacı Impatiens glandulifera, Birleşik Krallık'ta genellikle polis kaskı olarak adlandırılır.

Tanım 

Çoğu Impatiens türü, etli sapları olan tek yıllık veya çok yıllık otsu bitkilerdir. Sadece birkaç odunsu tür mevcuttur. Bitki boyu, türe bağlı olarak beş santimetre ile 2,5 metre arasında değişir. Gövdeler genellikle toprakla temas ettiklerinde kök oluştururlar. Yapraklar bütündür ve genellikle dişli veya çiçek dışı nektarlarla kıvrımlıdır. Türlere bağlı olarak yapraklar sulu ya da ince olabilir. Özellikle yaprakların alt tarafında yaprak yüzeyinin üzerinde ve altında küçük hava kabarcıkları tutulur ve bitkiye su altında tutulduğunda belirginleşen gümüşi bir parlaklık verir.

Impatiens (Latince "sabırsız") bilimsel adı ve "dokunma bana" genel adı, tohum kapsüllerinin patlayarak açılmasını ifade eder. Olgun kapsüller patlayarak tohumları birkaç metre uzağa fırlatırlar.

Dağılım 
Impatiens cinsi Afrika, Avrasya ve Kuzey Amerika'da görülür. İki tür (Impatiens turrialbana ve Impatiens mexicana) Orta Amerika'nın (güney Meksika ve Kosta Rika) izole bölgelerinde bulunur. Çoğu Impatiens türü, Afrika, Madagaskar, Himalayalar, Batı Ghats (güneybatı Hindistan) ve güneydoğu Asya'daki tropikal ve subtropikal dağ ormanlarında bulunur. Avrupa'da yalnızca tek bir Impatiens türü (Impatiens noli-tangere) doğal olarak bulunur. Bununla birlikte birkaç neofitik tür mevcuttur.

Tıbbi kullanımlar ve fitokimya 
Impatiens, Preparasyon H'nin bazı formülasyonlarında aktif bir bileşen olan bir anti-inflamatuar ve fungisit naftokinon olan 2-metoksi-1,4-naftokinon içerir.

Kuzey Amerika türleri; arı sokmaları, böcek ısırıkları ve ısırgan otu (Urtica dioica) döküntülerinin tedavisinde bitkisel ilaçlar olarak kullanılmıştır. Zehirli sarmaşık (Toxicodendron radicans) ile temastan sonra döküntü oluşmasını önlemek için de kullanılırlar. Turuncu mücevher otunun (I. capensis) ve sarı mücevher otunun (I. pallida) zehirli sarmaşık kontakt dermatitini önlemedeki etkinliği çelişkili sonuçları olmakla birlikte incelenmiştir. 1958'de yapılan bir çalışmada, Impatiens biflora'nın sumakla temastan kaynaklanan dermatit için standart tedaviye etkili bir alternatif olduğu bulunmuştur, daha sonraki çalışmalar ise , türün döküntü geliştikten sonra antipruritik etkisinin olmadığını göstermiştir. Bu çelişkileri inceleyen araştırmacılar  bunların nedeninin hazırlanma yöntemi ve uygulama zamanlaması olduğunu belirtmektedirler. 2012 yılında yapılan bir araştırma, turuncu mücevher otu ve bahçe mücevher otu (I. balsamina) özünün kontakt dermatiti azaltmada etkili olmadığını, topikal olarak uygulanan bitki püresinin ise bunu azalttığını göstermiştir.

Türler 

{{Sütunlu liste|* Impatiens acaulis
 Impatiens acehensis
 Impatiens adenioides Suksathan & Keerat
 Impatiens arguta
 Impatiens arriensii
 Impatiens aurella 
 Impatiens auricoma
 Impatiens balfourii 
 Impatiens balsamina Kına çiçeği
 Impatiens bicornuta
 Impatiens bokorensis
 Impatiens calcicola 
 Impatiens campanulata
 Impatiens capensis 
 Impatiens celebica
 Impatiens chinensis
 Impatiens charisma Suksathan & Keerat
 Impatiens chumphonensis T. Shimizu
 Impatiens columbaria Bos
 Impatiens cristata
 Impatiens daraneenae Suksathan & Triboun
 Impatiens dempoana
 Impatiens denisonii 
 Impatiens dewildeana
 Impatiens diepenhorstii
 Impatiens doitungensis Triboun & Sonsupab
 Impatiens ecornuta<ref name=ecornuta>{{Akademik dergi kaynağı |last1=Moore |first1=G. |last2=Zika |first2=P. F. |last3=Rushworth |first3=C. A. |year=2012 |title=Impatiens ecornuta, a new name for Impatiens ecalcarata (Balsaminaceae), a jewelweed from the United States and Canada |journal=Novon: A Journal for Botanical Nomenclature |volume=22 |issue=1 |pages=60–1 |doi=10.3417/2011088 |s2cid=85817310 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/218534 |erişim-tarihi=22 Mart 2023 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20230322130648/https://www.biodiversitylibrary.org/part/218534 |arşivtarihi=22 Mart 2023 |ölüurl=hayır }}</ref> 
 Impatiens edgeworthiiImpatiens elianae – Eliane's balsam
 Impatiens etindensis Impatiens eubotrya Impatiens flaccida Impatiens forbesii Impatiens frithii Impatiens glandulifera 
 Impatiens gordonii Impatiens grandis Impatiens grandisepala Impatiens halongensis Impatiens hawkeri 
 Impatiens heterosepala Impatiens hians Impatiens holstii Impatiens hongkongensis – Hong Kong balsam
 Impatiens irvingii Impatiens javensis Impatiens jerdoniae Impatiens jiewhoei Triboun & Suksathan
 Impatiens johnsiana "Impatiens kawttyana" Chhabra 2016
 Impatiens kilimanjari – Kilimanjaro impatiens
 Impatiens kinabaluensis Impatiens korthalsiana Impatiens laticornis 
 Impatiens lawsonii Impatiens letouzeyi Impatiens levingei 
 Impatiens linearifolia Impatiens malabarica Impatiens marianae Impatiens meruensis Impatiens mirabilis Impatiens morsei Impatiens msisimwanensis Impatiens namchabarwensis 
 Impatiens namkatensis T. Shimizu
 Impatiens neo-barnesii 
 Impatiens niamniamensis 
 Impatiens nilagirica Chhabra 2016
 Impatiens noli-tangere 
 Impatiens obesa Impatiens omeiana Impatiens oppositifolia Impatiens orchioides 
 Impatiens oreophila Triboun & Suksathan
 Impatiens pallida 
 Impatiens parviflora 
 Impatiens paucidentata Impatiens petersiana Impatiens phahompokensis T. Shimizu & P. Suksathan
 Impatiens phengklaii T. Shimizu & P. Suksathan
 Impatiens platypetala Impatiens pritzelii Impatiens pseudoviola Gilg
 Impatiens psittacina 
 Impatiens pyrrhotricha Impatiens repens Impatiens rosulata Impatiens rufescens 
 Impatiens ruthiae Suksathan & Triboun
 Impatiens sakeriana Impatiens salpinx Schulze & Launert
 Impatiens santisukii T. Shimizu
 Impatiens scabrida DC.
 Impatiens scapiflora 
 Impatiens sidikalangensis Impatiens singgalangensis Impatiens sirindhorniae Triboun & Suksathan
 Impatiens sivarajanii Impatiens sodenii Engl. & Warb. 
 Impatiens spectabilis Triboun & Suksathan
 Impatiens sulcata Impatiens sumatrana Impatiens taihmushkulni Chhabra 2016
 Impatiens tapanuliensis Impatiens tenella 
 Impatiens textori Chhabra 2016
 Impatiens teysmanni Impatiens thomassetii Impatiens tigrina Suksathan & Triboun
 Impatiens tinctoria A.Rich.
 Impatiens tribounii T. Shimizu & P. Suksathan
 Impatiens walleriana Cam Güzeli
 Impatiens wibkeae Impatiens wilsoni Impatiens zombensis Baker|colwidth=35em}}

 Dipnotlar 

 Kaynakça 

 
 Forest Herbarium (BKF). 2010. The Encyclopedia of Plants in Thailand, Balsaminaceae in Thailand  (เทียน in Thai)
 Hepper, J.Nigel (Ed) 1982. Royal Botanic Gardens Kew Gardens for Science & Pleasure.''  London. Her Majesty's Stationery Office. ISBN 0 11 241181 9

Dış bağlantılar 

KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi