Deksametazon

Deksametazon, romatizmal sorunlar, bazı cilt hastalıkları, şiddetli alerjiler, astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, krup, beyin ödemi, göz ameliyatı sonrası göz ağrısı, superior vena kava sendromu (bazı kanser türlerinin bir komplikasyonu) ve tüberkülozda antibiyotiklerle birlikte kullanılan bir glukokortikoid ilaçtır. Adrenokortikal yetmezlikte, fludrokortizon gibi bir mineralokortikoid ilaçla birlikte kullanılabilir. Erken doğumda, bebeğin sonuçlarını iyileştirmek için kullanılabilir. Ağız yoluyla, kas içine enjeksiyon olarak, damar içine enjeksiyon olarak, cilt için topikal krem veya merhem olarak veya göze topikal oftalmik solüsyon olarak verilebilir. Deksametazonun etkileri sıklıkla bir gün içinde görülür ve yaklaşık üç gün sürer.

Deksametazonun uzun süreli kullanımı kandidiyaz, kemik kaybı, katarakt, kolay morarma veya kas güçsüzlüğüne neden olabilir. Amerika Birleşik Devletleri'nde gebelik kategorisi C'dir, yani yalnızca faydalarının risklerinden daha fazla olacağı tahmin edildiğinde kullanılmalıdır. Avustralya'da, oral kullanım kategori A'dır, yani hamilelikte sıklıkla kullanılmıştır ve bebekte sorunlara neden olduğu bulunmamıştır. Emzirme döneminde alınmamalıdır. Deksametazonun antiinflamatuar ve immünosüpresan etkileri vardır.

Deksametazon ilk olarak 1957 yılında Philip Showalter Hench tarafından sentezlendi ve 1958 yılında tıbbi kullanım için onaylandı. Dünya Sağlık Örgütünün Temel İlaçlar Listesi'nde yer almaktadır. 2020 yılında, 1 milyondan fazla reçete ile Amerika Birleşik Devletleri'nde en sık reçete edilen 272. ilaç olmuştur.

Tıbbi kullanımlar

Antiinflamatuar 
Deksametazon, romatoid artrit ve bronkospazm gibi birçok inflamatuar ve otoimmün rahatsızlığın tedavisinde kullanılır. İmmün bir soruna bağlı olarak trombosit sayısında azalma olan idyopatik trombositopenik purpura, dört gün boyunca günde 40 mg'a yanıt verir; 14 günlük döngüler halinde uygulanabilir. Bu durumda deksametazonun diğer glukokortikoidlerden önemli ölçüde daha iyi olup olmadığı belirsizdir.

Ayrıca, genellikle şişmiş yanaklara neden olan bir operasyon olan yirmi yaş dişlerinin çekilmesi gibi bazı diş ameliyatlarından önce ve/veya sonra küçük miktarlarda verilir.

Deksametazon genellikle çocuklarda krup tedavisi için verilir, çünkü tek bir doz nefes almayı iyileştirmek ve rahatsızlığı azaltmak için hava yolunun şişmesini azaltabilir.

Plantar fasiit tedavisinde, bazen triamsinolon asetonid ile birlikte topuğa enjekte edilir.

Yüksek dozlarda verilirse, alerjik anafilaktik şoka karşı koymak için yararlıdır.

Bazı göz damlalarında - özellikle göz ameliyatından sonra - ve burun spreyi olarak ve bazı kulak damlalarında (bir antibiyotik ve bir antifungal ile kombine edilebilir) bulunur. Deksametazon intravitreal steroid implantları, diyabetik makula ödemi, merkezi retinal ven tıkanıklığı ve üveit gibi oküler durumları tedavi etmek için ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylanmıştır. Deksametazon ayrıca akut endoftalmi tedavisinde antibiyotiklerle birlikte kullanılmıştır.

Deksametazon, miyokardın inflamatuar yanıtını en aza indirmek için transvenöz vidalı kalp pili uçlarında kullanılır. Steroid, vida uzatılır uzatılmaz miyokardın içine salınır ve enflamatuar yanıtın azalması nedeniyle akut pacing eşiğinin en aza indirilmesinde önemli bir rol oynayabilir. Bir lead ucunda bulunan tipik miktar 1,0 mg'dan azdır.

Deksametazon, bakteriyel menenjit vakalarında antibiyotiklerden önce uygulanabilir. Antibiyotikler tarafından öldürülen bakterilere karşı vücudun inflamatuar tepkisini azaltarak (bakteri ölümü, zararlı bir tepkiye neden olabilecek proinflamatuar aracıları serbest bırakır) işitme kaybını ve nörolojik hasarı azaltır.

Kanser 
Kemoterapi gören kanser hastalarına, antitümör tedavilerinin bazı yan etkilerini gidermek için sıklıkla deksametazon verilir. Deksametazon, ondansetron gibi 5-HT3 reseptör antagonistlerinin antiemetik etkisini artırabilir. Bu etkileşimin kesin mekanizması iyi tanımlanmamıştır, ancak bu etkinin, diğer birçok nedenin yanı sıra, prostaglandin sentezinin inhibisyonu, antiinflamatuar etkiler, immünosupresif etkiler, endojen opioidlerin salınımının azalması veya yukarıda belirtilenlerin bir kombinasyonundan kaynaklanabileceği teorize edilmiştir.

Beyin tümörlerinde (birincil veya metastatik) deksametazon, sonunda diğer beyin yapılarını sıkıştırabilecek ödem gelişimine karşı koymak için kullanılır. Ayrıca bir tümörün omuriliği sıkıştırdığı kord basısında da verilir. Kötü huylu beyin tümörlerini tedavi etmek için deksametazon kullanımının güvenliği ve etkinliğine ilişkin kanıtlar net değildir.

Deksametazon ayrıca bazı hematolojik malignitelerde, özellikle de deksametazonun tek başına veya diğer kemoterapötik ilaçlarla birlikte verildiği multipl miyelom tedavisinde doğrudan kemoterapötik bir ajan olarak kullanılır, En yaygın olarak talidomid (Thal-dex), lenalidomid, bortezomib (Velcade, Vel-dex) veya doksorubisin (Adriamisin) ve vinkristin veya bortezomib/lenalidomid/deksametazon kombinasyonu.

COVID-19 

Deksametazon, Birleşik Krallık'taki Ulusal Sağlık Servisi ve ABD'deki Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından mekanik ventilasyona veya ek oksijene (ventilasyon olmadan) ihtiyaç duyan COVID-19'lu kişiler için önerilmektedir.

Amerika Enfeksiyon Hastalıkları Derneği (IDSA) kılavuz paneli, oda havasında SpO2 ≤%94 olan ve ek oksijen, mekanik ventilasyon veya ekstrakorporeal membran oksijenasyonu (ECMO) gerektiren kişiler olarak tanımlanan şiddetli COVID-19'lu kişiler için glukokortikoid kullanımını önermektedir. IDSA, ek oksijen gerektiren hipoksemisi olmayan COVID-19 hastalarında glukokortikoid kullanılmamasını önermektedir.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) COVID-19'lu kişilerin tedavisi için sistemik kortikosteroidler yerine sistemik olmayan kortikosteroidler önermektedir (orta kesinlikte kanıtlara dayanan güçlü öneri). DSÖ, şiddetli olmayan COVID-19'lu kişilerin tedavisinde kortikosteroid kullanılmamasını önermektedir (düşük kesinlikte kanıtlara dayalı şartlı öneri).

Oxford Üniversitesi RECOVERY Denemesi, ilacın solunum cihazı kullanan katılımcılarda ölümleri yaklaşık üçte bir oranında, oksijen kullanan katılımcılarda ise yaklaşık beşte bir oranında azaltabildiğine dair ön sonuçları duyuran bir basın açıklaması yayınladı; ilacın solunum desteği gerektirmeyen kişilere bir faydası olmadı. Her biri üç farklı kortikosteroidden biriyle tedavi edilen kritik durumdaki COVID-19 katılımcılarının yedi klinik çalışmasının meta-analizi, ölümde istatistiksel olarak anlamlı bir azalma buldu. En büyük azalma deksametazon ile elde edildi (plaseboya kıyasla %36).

Eylül 2020'de Avrupa İlaç Ajansı (EMA), on iki yaşından büyük ve en az 40 kilogram ağırlığında olan ve ek oksijen tedavisine ihtiyaç duyan yetişkinlerde ve ergenlerde deksametazon kullanımını onayladı. Deksametazon ağız yoluyla alınabilir veya damar içine enjeksiyon veya infüzyon (damla) şeklinde verilebilir.

Kasım 2020'de Kanada Halk Sağlığı Ajansı Klinik Farmakoloji Görev Grubu, mekanik ventilasyon gerektiren hastanede yatan hastalar için deksametazon önerdi. Deksametazon ve diğer glukokortikoidler COVID-19'da mortaliteyi azaltmasına rağmen, aynı zamanda ikincil enfeksiyon riskinde artışla da ilişkilendirildi; ikincil enfeksiyonlar kritik COVID-19 hastalarında önemli bir sorundur.

Deksametazonun etki mekanizması, şiddetli COVID-19 hastalarında geç evre interferon tip I programlarının baskılanmasını içerir.

Endokrin 
Deksametazon, çok nadir görülen glukokortikoid direnci hastalığının tedavisidir.

Adrenal yetmezlik ve Addison hastalığında, hasta prednizon veya metilprednizolona iyi yanıt vermediğinde deksametazon reçete edilir.

Adrenokortikotropik hormon (ACTH) üretimini baskılamak için yaşlı ergenlerde ve yetişkinlerde konjenital adrenal hiperplazide kullanılabilir. Genellikle geceleri verilir.

Gebelik 
Deksametazon, fetüsün akciğerlerinin olgunlaşmasını teşvik etmek için erken doğum riski taşıyan kadınlara verilebilir. Doğumdan bir gün ila bir hafta önce verilen bu uygulama, yenidoğan ölüm oranlarında artış olmasa da düşük doğum ağırlığı ile ilişkilendirilmiştir.

Deksametazon, kız bebeklerde konjenital adrenal hiperplazi (KAH) semptomları için gebelik sırasında etiket dışı doğum öncesi tedavi olarak da kullanılmaktadır. KAH, başta belirsiz genital organlar olmak üzere çeşitli fiziksel anormalliklere neden olur. Erken prenatal KAH tedavisinin bazı KAH semptomlarını azalttığı gösterilmiştir, ancak altta yatan konjenital bozukluğu tedavi etmez. Bu kullanım tartışmalıdır: yeterince çalışılmamıştır, tedavi edilen kadınların fetüslerinin sadece onda biri durum riski altındadır ve ciddi yan etkiler belgelenmiştir. Deksametazonun fetal KAH tedavisi için gebelikte deneysel kullanımı, beş vakadan birinde yan etki görülmesi üzerine İsveç'te durdurulmuştur.

Küçük bir klinik çalışma, doğum öncesi tedavi gören küçük bir grup çocuk arasında sözel çalışma belleği üzerinde uzun vadeli etkiler bulmuştur, ancak denek sayısının az olması çalışmanın kesin olarak kabul edilemeyeceği anlamına gelmektedir.

Yüksek irtifa hastalıkları 
Deksametazon, yüksek irtifa beyin ödeminin (YİBÖ) yanı sıra yüksek irtifa akciğer ödeminin (YİAÖ) tedavisinde kullanılır. Genellikle dağcıların irtifa hastalığının komplikasyonlarıyla başa çıkmalarına yardımcı olmak için dağ tırmanışı seferlerinde taşınır.

Mide bulantısı ve kusma 
İntravenöz deksametazon, ameliyat olmuş ve ameliyat sonrası ağrısı uzun etkili spinal veya epidural spinal opioidlerle tedavi edilmiş kişilerde bulantı ve kusmanın önlenmesinde etkilidir.

Deksametazon ve ondansetron gibi bir 5-HT3 reseptör antagonisti kombinasyonu, postoperatif bulantı ve kusmayı önlemede tek başına bir 5-HT3 reseptör antagonistinden daha etkilidir.

Boğaz ağrısı 
Tek doz deksametazon veya başka bir steroid boğaz ağrısının iyileşmesini hızlandırır.

Kontrendikasyonlar 
Deksametazonun kontrendikasyonları aşağıdakileri içerir, ancak bunlarla sınırlı değildir:

 Kontrolsüz enfeksiyonlar
 Deksametazona karşı bilinen aşırı duyarlılık
 Serebral sıtma
 Sistemik mantar enfeksiyonu
 Canlı virüs aşıları ile eş zamanlı tedavi (çiçek aşısı dahil)

Yan etkiler 
Deksametazonun yan etkilerinin kesin insidansı mevcut değildir, bu nedenle ilgili kortikosteroidlerin yan etkilerine ve deksametazonla ilgili mevcut belgelere dayanarak aşağıdaki yan etkilerin insidansına ilişkin tahminler yapılmıştır.

Yaygın 

 Akne
 Amnezi
 Konjenital
 Katarakt (uzun süreli tedavi vakalarında, hastaların yaklaşık %10'unda görülür)
 Konfüzyon
 Depresif duygudurumu
 Dispepsi
 Öfori
 Baş ağrısı
 Hıçkırık (uzun süreli tedavi vakalarında, hastaların yaklaşık %11'inde görülür)
 Hiperglisemi
 Yüksek tansiyon
 Bozulmuş cilt onarımı ve yara iyileşmesi
 Polifaji
 Viral, bakteriyel, mantar ve parazit enfeksiyonları riskinde artış
 İnsomnia
 Asabiyet
 Halsizlik
 Kas atrofisi ve miyopati
 Bulantı
 Göz hipertansiyonu
 Osteoporoz
 Vertigo
 Kusma
 Kilo alma

Bilinmeyen sıklık 

 Karın şişkinliği
 Adrenal baskılama
 Alerji (anafilaksi dahil)
 Arteriyal tromboz
 Aspergillosis
 Morluk
 Kandidiyaz
 Kardiyomyopati
 Damak yarığı
 Korneal veya skleral incelme
 Cushing sendromu
 Ödem
 Peptik ülser
 Yüzde kızarma
 Glokom
 Bodur büyüme (çocuklarda)
 Zona
 Hipernatremi
 Hipertrigliseridemi
 Süt humması
 Hipokalemi
 Kafa içi basıncı (uzun süreli tedavide)
 Lökositoz
 Mani
 Kara mantar
 Pankreatit
 Papilödem
 Protein katabolizması (nitrojen tükenmesine neden olur)
 Psikolojik bağımlılık
 Psikoz
 Nöbet
 Atrofoderma
 Deri çatlağı
 Telenjiektazi
 Tromboz
 Venöz trombüs
 Vertebral kompresyon kırığı

Bırakma 
Kortikosteroidlerle uzun süreli tedaviden sonra aniden kesilmesi aşağıdakilere yol açabilir: 

 Adrenal yetmezlik
 Artralji
 Konjonktivit
 Ölüm
 Ateş
 Düşük tansiyon
 Miyalji
 Nodül (ağrılı, kaşıntılı cilt rahatsızlığı)
 Rinit
 Kilo kaybı

Etkileşimler 
Bilinen ilaç etkileşimleri şunları içerir:

 Barbitüratlar, fenitoin ve rifampisin gibi hepatik mikrozomal enzim indükleyicileri deksametazonun yarı ömrünü azaltabilir.
 Oral kontraseptiflerle eş zamanlı tedavi dağılım hacmini artırabilir

Farmakoloji

Farmakodinamik 
Bir glukokortikoid olarak deksametazon, glukokortikoid reseptörünün (GR) agonistidir. GR için mineralokortikoid reseptörüne (MR) göre oldukça seçicidir ve buna bağlı olarak minimal mineralokortikoid aktivitesine sahiptir. Bu durum, hem GR hem de MR'ye bağlanan ve bunları aktive eden kortizol gibi endojen kortikosteroidlerin tersidir. Deksametazon bir glukokortikoid olarak hidrokortizondan (kortizol) 25 kat daha güçlüdür. GR için afinitesi (Ki) bir çalışmada yaklaşık 1,2 nM idi.

GR'nin deksametazon ile aktivasyonu, hipotalamik-hipofiz-adrenal eksenin (HPA ekseni) ve adrenal bezler tarafından endojen kortikosteroid üretiminin doza bağlı olarak baskılanmasıyla sonuçlanır ve böylece kortizol ve kortikosteron gibi kortikosteroidlerin dolaşımdaki endojen konsantrasyonlarını azaltır.

Deksametazon, P-glikoproteine bağlanması nedeniyle kan-beyin bariyerinden merkezi sinir sistemine zayıf bir şekilde nüfuz eder. Bununla birlikte, daha yüksek deksametazon dozları P-glikoproteinin ihraç kapasitesini geçersiz kılar ve GR'lerin merkezi aktivasyonunu üretmek için beyne girer. Endojen kortikosteroidlerin deksametazon tarafından baskılanmasıyla birlikte bu durum, sentetik olmayan kortikosteroidlerle karşılaştırıldığında periferik ve merkezi GR'lerin aktivasyon oranlarının çarpık olmasının yanı sıra GR'lerin MR'lere karşı aktivasyon oranlarının da çarpık olmasına neden olur. Bu farklılıkların önemli klinik önemi olabilir.

Kimya 
Deksametazon sentetik bir pregnan kortikosteroid ve kortizol (hidrokortizon) türevidir ve 1-dehidro-9α-floro-16α-metilhidrokortizon veya 9α-floro-11β,17α,21-trihidroksi-16α-metilpregna-1,4-dien-3,20-dion olarak da bilinir. Deksametazonun moleküler ve kristal yapısı X ışını kristalografisi ile belirlenmiştir. Betametazonun bir stereoizomeridir, iki bileşik sadece 16. pozisyondaki metil grubunun uzaysal konfigürasyonunda farklılık gösterir.

Sentezleme 
Deksametazon sentezlemek için, 16β-metilprednizolon asetat 9,11-dehidro türevine dehidre edilir. Bu daha sonra bazik N-bromo süksinimid gibi bir hipobromit kaynağı ile reaksiyona sokularak 9α-bromo-11β-hidrin türevi oluşturulur ve bu da bir epoksite halka ile kapatılır. Tetrahidrofuran içinde hidrojen florür ile bir halka açma reaksiyonu deksametazon verir.

Tarih 
Deksametazon ilk olarak 1957 yılında Philip Showalter Hench tarafından sentezlendi. Tıbbi kullanım için 1958 yılında piyasaya sürüldü.

16 Haziran 2020'de RECOVERY Denemesi, deksametazonun hastanede yatan, oksijen alan veya ventilatör kullanan COVID-19 hastalarının sağkalım oranlarını iyileştirdiğini belirten ön sonuçları açıkladı. Faydalar yalnızca solunum desteği gerektiren hastalarda gözlenmiştir; solunum desteği gerektirmeyenlerde kontrol grubuna göre daha kötü bir sağkalım oranı görülmüştür, ancak fark şansa bağlı olabilir. Tam veri setini içeren bir ön baskı 22 Haziran 2020'de yayınlandı ve ön baskının yayınlanmasının ardından deksametazon talebi arttı. Ön rapor 18 Temmuz 2020 tarihinde The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlandı. Nihai rapor ise Şubat 2021'de yayımlandı.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) deksametazonun hastane ortamında COVID-19 tedavisi gören ağır hasta ve kritik hastalar için ayrılması gerektiğini belirtmektedir ve DSÖ Genel Direktörü "DSÖ deksametazonun sadece ağır veya kritik hastalığı olan hastalar için yakın klinik gözetim altında kullanılması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu ilacın hafif hastalığı olan hastalarda veya önleyici bir tedbir olarak işe yaradığına dair hiçbir kanıt yoktur ve zarara neden olabilir." dedi. Temmuz 2020'de DSÖ, tedavi kılavuzlarını deksametazon veya diğer steroidleri içerecek şekilde güncelleme sürecinde olduklarını belirtti. Eylül 2020'de DSÖ, COVID-19 için kortikosteroid kullanımına ilişkin güncellenmiş kılavuzu yayınladı.

Temmuz 2020'de Avrupa İlaç Ajansı (EMA), hastaneye başvuran COVID-19 hastalarının tedavisinde deksametazon kullanımını içeren RECOVERY çalışma kolundan elde edilen sonuçları, sonuçlar ve özellikle deksametazonun COVID-19'lu yetişkinlerin tedavisinde potansiyel kullanımı hakkında görüş bildirmek üzere incelemeye başladı. Eylül 2020'de EMA, COVID-19 için deksametazonun pazarlama izni için bir başvuru aldı.

Toplum ve kültür

Fiyat 
Deksametazon ucuzdur. Amerika Birleşik Devletleri'nde bir aylık ilacın fiyatı genellikle 25 ABD dolarının altındadır. Hindistan'da erken doğum için bir tedavi kürü yaklaşık 0,5 ABD dolarıdır. İlaç dünyanın çoğu bölgesinde mevcuttur.

Tıbbi olmayan kullanım 
Bangladeş'teki yasal genelevlerde, henüz reşit olmayan hayat kadınlarına deksametazon verilerek, müşterilere ve polise daha yaşlı ve sağlıklı görünmelerini sağlamak amacıyla kilo almaları sağlanmaktadır.

Deksametazon ve çoğu glukokortikoid, Dünya Anti-Doping Ajansı da dahil olmak üzere spor kuruluşları tarafından yasaklanmıştır.

Veteriner kullanımı 
Marbofloksasin CAS numarası 115550-35-1 ve klotrimazol ile kombine edilen deksametazon, Aurizon, CAS numarası 50-02-2 adı altında mevcuttur ve özellikle köpeklerde zor kulak enfeksiyonlarını tedavi etmek için kullanılır. Ayrıca distal uzuvlarda şişme ve genel morarma olan atları tedavi etmek için triklormetiyazid ile kombine edilebilir.

Kaynakça

Dış bağlantılar 
  
  
  

Dünya Sağlık Örgütü ana ilaçları
Organoflorürler
Novartis markaları
Halohidrinler
Glükokortikoidler