Karpat-Ukrayna

Karpat-Ukrayna (Ukraynaca: Карпа́тська Украї́на, romanlaştırılmış şekliyle: Karpats'ka Ukraina, telaffuzu: [kɐrˈpɑtsʲkɐ ʊkrɐˈjinɐ]), Aralık 1938'de Altkarpat-Rus olarak adlandırılarak oluşturulan İkinci Çekoslovak Cumhuriyeti'nde özerk bir bölgeydi. Tam idari ve siyasi özerklik, 22 Kasım 1938 tarihli Anayasa kanunuyla onaylandı. 20 yıl önce, tarihsel olarak Macaristan'a ait olan bölge, 1920 Trianon Antlaşması ile Macaristan Krallığı'ndan ayrılarak yeni oluşturulan Çekoslovakya'ya bağlandı ve Macaristan, tarihsel sınırlarını geri getirmenin şiddet içermeyen bir yolu ve Trianon Antlaşması'nın revizyonunun yolunu arıyordu. 2 Kasım 1938'de Birinci Viyana Ödülü, Çekoslovakya'dan, çoğunlukla Macar nüfuslu güney Karpat Rusları da dahil olmak üzere bölgeleri ayırdı ve onları Macaristan'a geri verdi. Ancak İkinci Çekoslovak Cumhuriyeti'nin dağılmasından sonra, 15 Mart 1939'da, Karpat-Ukrayna'yı temsilen Avgustyn Voloshyn Hitler'e tanınma ve destek için bizzat başvururken, aynı zamanda Karpat-Ukrayna bağımsızlığını ilan etti. Nazi Almanyası cevap vermedi ve kısa ömürlü devlet, 18 Mart 1939'a kadar tüm yerel direnişi ezen Macaristan tarafından işgal edildi.

Bölge, Avrupa'da 2. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar Macar kontrolünde kaldı, ardından Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi ve ilhak edildi. Bölge artık Ukrayna Zakarpatya Oblastı olarak yönetiliyor.

Geçmiş

Siyasi özerklik

Çekoslovakya'nın sınır bölgesinin çoğunu Nazi Almanya'sına kaptırdığı 30 Eylül 1938'de imzalanan Münih Anlaşması'nın uygulanmasından kısa bir süre sonra, özerk Slovakya ve özerk Altkarpat Rus da dahil olmak üzere üç özerk siyasi birimden oluşan İkinci Çekoslovak Cumhuriyeti'nin kurulmasına yol açan bir dizi siyasi reform başlatıldı. Özerk Altkarpat Rus'un ilk yerel Hükümeti, 11 Ekim 1938'de başbakan Andrej Bródy başkanlığında atandı. Sonraki günlerde, Rusya yanlısı ve Ukrayna yanlısı iki yerel fraksiyon arasında bir kriz meydana geldi ve 26 Ekim'de Bródy hükümetinin istifasına yol açtı. Avgustyn Voloshyn başkanlığındaki yeni bölgesel hükümet, Ukrayna yanlısı bir yol benimsedi ve Altkarpat Rus'tan Karpat Ukrayna'ya kadar bölgesel adın değişmesini başlattı.

Bu teklif yeni bir siyasi tartışma başlattı. 22 Kasım 1938'de, İkinci Çekoslovak Cumhuriyeti yetkilileri, Rusyn halkının kendi kaderini tayin hakkını resmen yeniden teyit ederek, Altkarpat Rus'un Özerkliğine İlişkin Anayasa Yasasını (Çekçe: Ústavní zákon o autonomii Podkarpatské Rusi) kabul etmeye karar verdiler ve ayrıca Altkarpat Rus'un kendi meclisi ve hükümeti ile tam idari ve siyasi özerkliğini teyit ettiler. Bu terminoloji, Rusyn yanlısı fraksiyona devlet desteğinin bir göstergesi olarak görüldü ve 30 Aralık 1938'de yerel yönetim, desteğe bölgesel adın Karpat Ukrayna olarak değiştirildiğini ilan eden geçici bir kararname yayınlayarak yanıt verdi. Ancak bu, belirli bir terminolojik ikiliğin yaratılmasına yol açtı. İkinci Çekoslovak Cumhuriyeti'nin anayasal sisteminde bölge resmi olarak Altkarpat Rus olarak bilinmeye devam ederken, yerel kurumlar Karpat Ukrayna teriminin kullanımını teşvik etmeye devam etti.

Siyasi kriz
Eylül 1938'in sonlarında Macaristan, Çekoslovak sorununun Macar toprak iddiaları lehine diplomatik düzeyde çözülememesi durumunda Çekoslovak sınırlarında 200.000 ila 350.000 asker seferber etmeye hazırdı. Münih Anlaşması'ndan sonra Macar Ordusu, Çekoslovakya sınırında tehditkâr bir tavırla bekliyordu. Ancak Macar ordusunun 36 saatlik operasyon için topçu mühimmatına sahipti. Dolayısıyla Macaristan, Çekoslovakya'ya açıkça blöf yapıyordu. Ancak bu blöf Almanların teşvik ettiği bir blöftü ve çok daha büyük, daha iyi eğitimli ve daha donanımlı Çekoslovak Ordusu savaşmayı seçerse askeri olarak desteklemek zorunda kalacakları bir blöftü. Ayrıca Çekoslovak ordusu, nehirlerin doğal engel olarak hizmet etmediği yerlerde sınır boyunca 2.000 küçük beton mevzi inşa etmişti.

Macar içişleri bakanı Miklós Kozma, Altkarpat'da doğmuştu ve 1938'in ortalarında bakanlığı, Çekoslovakya'nın güney sınırları boyunca gerillalara sızmaya başlayan Rongyos Gárda'yı silahlandırmıştı. Durum artık tüm Avrupa'yı yeniden alevlendirebilecek açık savaşın eşiğine geliyordu. Münih Anlaşması'nın eki, Çekoslovakya ve Macaristan'ın anlaşmazlıklarını karşılıklı müzakerelerle düzenlemeleri gerektiği sonucuna varmıştı. Bu nedenle Macar ve Çekoslovak hükümetleri, Fransa ve Birleşik Krallık çıkar gözetmeksizin katılımı reddettikleri için Viyana'daki Alman-İtalyan Tahkimini kabul ettiler.

2 Kasım 1938'de bu, büyük ölçüde Macarların lehine bulundu ve Prag hükümetini 11.833 km2 Slovakya ve Karpat Rutenya'yı Macaristan'a bırakmak zorunda bıraktı. Bu kararla yaklaşık 590.000 Macar, 290.000 Slovak ve 37.000 Rusin Macaristan'ın kontrolüne girdi. Bu karar ayrıca Slovakya'nın en büyük ikinci şehri olan Kösice'ye mal oldu ve başkent Bratislava'yı daha fazla Macar baskısına karşı savunmasız bıraktı. Sonuç olarak, Çekoslovak Ordusunun Slovak bölümündeki birliklerin yeniden düzenlenmesi gerekiyordu. Tuna Nehri üzerindeki doğal savunma pozisyonlarını, Macaristan sınırı boyunca neredeyse tüm tahkimat kuşağını ve birkaç büyük depoyu kaybetmişti.

8 Kasım 1938'de Slovak Ulusal Birlik Partisi Slovak oylarının yüzde 97,5'ini aldı ve tek partili bir devlet kuruldu. Slovak özerkliği 19 Kasım'da Prag parlamentosu tarafından resmileştirildi ve bu yeni Slovak iddiasını sembolize etmek için ülkenin adı daha sonra Çeko-Slovakya olarak değiştirildi. Karpat-Ukrayna'ya da özerklik verildi.

Birinci Viyana Ödülü kimseyi tam olarak tatmin etmedi ve bunu 2 Kasım 1938 ile 12 Ocak 1939 arasında beş Çekoslovak'ın öldürüldüğü ve altı kişinin yaralandığı 22 sınır çatışması izledi. Slovak ulusal milisleri Hlinka Muhafızları bu çatışmalara katıldı. Prag hükümetinin çıkarlarını korumadaki etkisizliği, Slovak ve Ukrayna milliyetçiliğini daha da kızıştırdı. 6 Ocak 1939'da general Lev Prchala'nın emrindeki Çekoslovak birlikleri, Ukrayna birliklerinin de dahil olduğu Mukaçeve şehrine sürpriz bir saldırı düzenledi, ancak Rongyos Gárda yerel polisin yardımıyla onları geri püskürttü. Bu olaydan sonra Macaristan'ın Berlin büyükelçisi Döme Sztójay, Alman hükümetine bir mesaj ileterek; Almanya'nın Çek topraklarını işgal etmesi ve Slovakya'nın bağımsızlığını ilan etmesi durumunda Macaristan'ın Karpat-Ukrayna'ya müdahale edeceğini iletti. 11 Mart'ta Budapeşte'deki Alman büyükelçisi, Alman Hükümeti'nin yanıtını özetledi; "Macaristan, Almanya ile ekonomik sözleşmeleri sürdürür, yerel Almanların haklarına saygı gösterir ve Volosin Kabinesi üyelerine zulmetmezse, o zaman Almanya bağımsız bir Karpat-Ukrayna ilanı durumunda Macar planlarına boyun eğecektir."

Bağımsızlık İlanı
Slovak ve Ukrayna milliyetçiliği daha da yoğunlaştı. 10 Mart'ta Hlinka Muhafızları ve Volksdeutsche, Çeko-Slovakya'dan bağımsızlık talep ederek gösteri yaptı. 13 Mart akşamı Slovak lider Jozef Tiso ve Ďurčanský, Berlin'de Adolf Hitler, Joachim von Ribbentrop ve Generaller Walther von Brauchitsch ve Wilhelm Keitel ile bir araya geldi.

Hitler görüşmede Jozef Tiso'yu açıkça tehdit etmişti; Slovakya ya derhal bağımsızlık ilan edip kendisini Reich'la ilişkilendirebilir ya da Ribbentrop'un sınıra yığıldığını bildirdiği Macarların ülkeyi ele geçirmesine izin verebilirdi. 14 Mart öğleden sonra ve gecesi, Slovak parlamentosu Çeko-Slovakya'dan bağımsızlığını ilan etti ve 15 Mart 1939 günü saat 05:00'te Hitler, Çeko-Slovakya'daki huzursuzluğun Alman ulusal güvenliğine yönelik bir tehdit olduğunu ilan etti. Birliklerini Bohemya ve Moravya'ya gönderdi ve neredeyse hiçbir direnişle karşılaşmadı.

14 Mart'ta Slovakların bağımsızlık ilanının ve 15 Mart'ta Nazilerin Çek topraklarını ele geçirmesinin ardından Karpat-Ukrayna, devlet başkanı Rahip Avgustyn Voloshyn ile Karpat-Ukrayna Cumhuriyeti olarak bağımsızlığını ilan etti. Voloshin artık Altkarpat nüfusu tarafından destekleniyordu. 15 Mart 1939 tarihli Karpat-Ukrayna Birinci Anayasa Kanunu yeni ülkeyi şu şekilde tanımlamıştır:

 Karpat-Ukrayna bağımsız bir devlettir.
 Devletin adı: Karpat-Ukrayna'dır.
 Karpat-Ukrayna, Karpat-Ukrayna Soim tarafından seçilen bir cumhurbaşkanının başkanlık ettiği bir cumhuriyettir.
 Karpat-Ukrayna'nın devlet dili Ukrayna dilidir.
 Karpat-Ukrayna ulusal bayrağının renkleri üstte mavi ve altta sarı olacak şekilde mavi ve sarıdır.
 Karpat-Ukrayna'nın devlet amblemi şu şekildedir: sol tarafta kırmızı bir alanda bir ayı, sağ tarafında dört mavi ve üç sarı çizgi ve ayrıca Büyük Aziz Volodymyr'in üç dişli mızrakı bulunur.
 Karpat-Ukrayna'nın milli marşı "Ukrayna yok olmadı"dır.
 Bu kanun yayımından hemen sonra yürürlüğe girer.

İlan edilen Karpat-Ukrayna hükümetine Başkan Avgustyn Voloshyn, Başbakan Julian Révaý, Savunma Bakanı Stepan Klochurak ve İçişleri Bakanı Yuriy Perevuznyk başkanlık ediyordu. Soim'in başkanı Avhustyn Shtephan, yardımcıları Fedir Révaý ve Stepan Rosokha idi. Slovakya'nın bağımsızlık ilanı kanun ve düzenin derhal bozulmasına neden oldu. Macarlar, Almanların Macarların Karpat-Ukrayna'yı ele geçirmesine aynı gün itiraz etmeyeceğini öğrenmişlerdi.

Macar istilası
Macaristan Genelkurmay Başkanı Henrik Werth işgale hazırlanmak için en az bir hafta istiyordu, bunun yerine Kraliyet Konseyi ona Slovak bağımsızlığının ilanından önce Karpat Rutenya'yı işgal etmesi için yalnızca 12 saat verdi. Saldırıya hazırlıktan sorumlu olarak, 1. Dağ Tugayı'na komuta eden Munkacs garnizonu Lajos Béldi'nin şefi atanırken, Korgeneral Ferenc Szombathelyi (Kassa'daki 8. Kolordu komutanı) bir sefer gücü olarak Karpat Grubu'nun başına getirildi.

Mevcut Macar kuvvetleri bir piyade alayı, iki süvari alayı, bisikletli üç piyade taburu, bir motorlu tabur, iki sınır muhafız taburu, bir topçu taburu ve iki zırhlı trenden oluşuyordu. Bu kuvvetler, ikiden fazla tümeni içeriyordu. Bir alaya karşılık gelen Fiat CR.32 savaş uçağı tarafından destekleneceklerdi. Normal birimlere ek olarak, Macarlara Rongyos Gárda ve daha önce Volosin kabinesi tarafından Magyaron olmakla suçlanan István Fenczik'in siyah gömlekli muhafızları gibi birkaç düzensiz oluşum da yardım edeceklerdi.

14 Mart 1939'da saldıran Çeko-Slovak birimlerini geri püskürttükten sonra, Munkács çevresinde konuşlanmış Macar Sınır Muhafız birimleri, ilerlemeye başladı ve Őrhegyalja kasabasını (bugün Mukachevo'nun bir parçası olan Pidhoriany) aldı.

15 Mart 1939'da Macar Ordusu düzenli birlikleri Karpat-Ukrayna'yı işgal etti ve akşam karanlığında Szolyva'ya ulaştı. Karpat-Ukrayna düzensiz birlikleri, Karpat Sich, ek destek olmaksızın hızla bozguna uğratıldı. Macar ordusu ile hafif makineli tüfekler, tüfekler, el bombaları ve tabancalarla donanmış birkaç yüz Ukraynalı asker arasındaki en büyük savaş, Hust yakınlarında gerçekleşti. Çatışmada yaklaşık 230 Ukraynalı öldü.

Karpat-Ukrayna'daki Çeko-Slovak direnişi önemsizdi ve ilerleyen Macar birlikleri iyi organize edilmiş ve merkezi bir direnişle karşılaşmak zorunda kalmadı. Macar Ordusu, Çeklerin Macaristan'a karşı kalıcı tahkimatlarını inşa ettikleri bölgeyi Macarların ele geçirmesini mümkün kılan Birinci Viyana Ödülü avantajına da sahipti.

16 Mart 1939'da Macaristan, bölgeyi resmen ilhak etti. Başbakan Yulian Révaý o zamana kadar Macarlara direnmişti. 17 Mart gecesi, son Çeko-Slovak birlikleri Hust'tan ayrıldı ve Romanya sınırlarına çekildi. Onlar ve Karpat-Ukrayna'nın bir günlük başkanı Voloshyn Romanya'ya kaçtı.

Kraliyet Macar Ordusu, son hızla ilerlemeye devam etti ve 17 Mart'ta Polonya sınırına ulaştı. Galiçya eyaletinden Polonya vatandaşı olarak gelen Sich üyeleri, sınırı yasa dışı olarak geçtikleri için Macarlar tarafından yakalanarak Polonyalı askerlere teslim edilirken, 500-600 kadarı Polonyalı askerler tarafından idam edildi. Karpat dağlarındaki son direniş 18 Mart'ta sona erdirildi.

İşgal harekatı başarılı oldu, ancak aynı zamanda Macar Ordusunun henüz tam savaşa hazır olmadığını da kanıtladı. Trianon Antlaşması'nın getirdiği engeller açıkça görülüyordu, ancak askerlerin ve sivil halkın morali ve milliyetçi ruhu yüksekti, bu da güçlü bir ulusal ordu inşa etmek için önemliydi.

Macar işgalini, 27.000'den fazla insanın yargılanmadan ve soruşturulmadan vurularak öldürüldüğü birkaç haftalık terör izledi. 75.000'den fazla Ukraynalı, SSCB'ye sığınma talebinde bulunmaya karar verdi; yaklaşık 60.000 kişinin Gulag hapishane kamplarında öldüğü iddia ediliyor.

II. Dünya Savaşı ve sonrası
1939 ile 1944 arasında toplamda 80.000 Karpat Ukraynalı hayatını kaybetti.

Mart 1944'te Almanya'nın Macaristan'ı işgal etmesinin ardından Adolf Eichmann, Macar Yahudi nüfusunun neredeyse tamamının sınır dışı edilmesini denetledi; çok azı Holokost'tan sağ çıktı. 28 Ekim 1944'te Dukla Geçidi Savaşı'nın sonunda Sovyetler Birliği, Almanları ve Macarları geri püskürttü ve Karpat Rutenya ile Batı Ukrayna'nın geri kalanını ele geçirdi. Karpat Rutenya'nın kontrolü böylece "sözde" Çekoslovakya'ya geri verildi. Bakan František Němec liderliğindeki sürgündeki Çekoslovak hükümeti delegasyonu, o yıl Sovyet ve Çekoslovak hükümeti arasındaki anlaşmalara göre geçici Çekoslovak yönetimini kurmak için Hust'a geldi.

Ancak, sadece birkaç hafta sonra, belirsiz kalan nedenlerle, Kızıl Ordu ve İçişleri Halk Komiserliği delegasyonun çalışmalarını engellemeye başladı ve sonunda Mukachevo'da Kızıl Ordu'nun koruması altında bir kukla "Transkarpat-Ukrayna Ulusal Komitesi" kuruldu. 26 Kasım'da, Çekoslovak ordusundan firar etmiş bir Rusin olan İvan İvanoviç Turyanitsa liderliğindeki bu komite, "Ukrayna halkının Çekoslovakya'dan ayrılma ve Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne katılma iradesini" ilan etti. İki aylık çatışma ve başarısız müzakerelerin ardından Çekoslovak hükümet delegasyonu, 1 Şubat 1945'te Karpat-Ukrayna'yı Sovyet kontrolü altında bırakarak Hust'tan ayrıldı.

Sovyetler Birliği, Çekoslovakya'ya baskı uyguladı ve 29 Haziran 1945'te iki ülke, Karpat-Rutenya'yı resmi olarak SSCB'ye bırakan bir anlaşma imzaladı. 1946'da bölge, Zakarpatya Oblastı olarak Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu.

Parlamento
Karpat-Ukrayna Soim'i 12 Şubat 1939'da 22 Kasım 1938 tarihli Çekoslovakya anayasal yasasıyla kuruldu. 29 Ukraynalı ve üç ulusal azınlıktan oluşan 32 temsilciden oluşuyordu. 15 Mart 1939'da Hust'ta gerçekleşen tek bir parlamento oturumu vardı.

Oturumda parlamento Karpat-Ukrayna'nın egemenliğinin ilanını onayladı, Anayasasını kabul etti, cumhurbaşkanını seçti ve Julian Révaý'nın yeni hükümetini onayladı. Soim'in başkanı, yardımcıları Fedir Révaý ve Stepan Rosokha ile birlikte Augustin Štefan oldu. Soim başkanlığı, Macar Silahlı Kuvvetleri tarafından Karpat-Ukrayna'nın işgal edilmesinin ardından ülke dışına göç etti.

Kaynakça

1939'da kurulan bölgeler ve ülkeler
Ukrayna bağımsızlık hareketi
1939'da varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler
Avrupa tarihindeki devletler
Ukrayna'nın tarihteki bölgeleri
İki savaş arası dönemde kurulmuş tarihî devletler
Eski cumhuriyetler
Ukrayna siyasi tarihi