Azerbaycan-İran ilişkileri

Azerbaycan Cumhuriyeti ile İran İslam Cumhuriyeti arasında resmi diplomatik ilişkiler, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının (1991) ardından kurulmuştur. İran ve Azerbaycan büyük ölçüde aynı tarihi, dini, etnik kökeni ve kültürü paylaşıyor. Şu anda Azerbaycan Cumhuriyeti olarak adlandırılan topraklar, İran'dan ancak 19. yüzyılın ilk yarısında, Rus-İran Savaşları ile ayrıldı. Aras nehrinin kuzeyindeki bölgede, çağdaş Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprakları, Rusya tarafından işgal edilene kadar İran topraklarıydı. İran ve Azerbaycan ayrıca çoğunluğu Şii Müslüman olan iki ülkedir. Sırasıyla dünyadaki en yüksek ve ikinci en yüksek Şii nüfus yüzdesine sahipler, ve her iki komşu milletin nüfusunun çoğunluğu ağırlıklı olarak Sünni iken tarihin tam olarak aynı anından itibaren her iki ülkede de Şiilik kök salmıştır. Ancak siyasi uyum zaman zaman değişebileceğinden iki ülke arasında bazı gerginlikler yaşanıyor. Azerbaycan Cumhuriyeti, İsrail, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri (her ikisi de NATO üyesidir) ile müttefik olan Batı yanlısı bir hükûmete sahipken, İran ise ABD ile düşmanlığı nedeniyle sıkı bir şekilde Rusya ve Çin yanlısı desteğe sahip ve yaptırımlarla hedef alınıyor.

Mayıs 1918'de, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesine atıfta bulunmak için kullanılmış olsa da, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için Müsavat hükûmeti "Azerbaycan" adını benimsemiştir. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla, İran ve Azerbaycan arasındaki modern ilişkilerde 2012 yılına kadar devam eden ve esas olarak Azerbaycan'ın Ermenistan ile Dağlık Karabağ ihtilafını çevreleyen meseleler nedeniyle nispeten aşağı yönlü bir şekilde gelişti. İran, Azerbaycan'ı desteklemek yerine, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin öfkesine rağmen Ermenistan'ı destekledi. Bununla birlikte, son zamanlarda 2013-2014'ten bu yana ilişkiler, yönetiminin başlangıcından bu yana Azerbaycan-İran bağlarını büyütmek için çaba sarf eden Hasan Ruhani'nin gelişiyle önemli ölçüde yeniden düzeldi. Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımadıklarını açıklayarak Azerbaycan-İran ilişkilerini daha da güçlendirdi.

İran 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıdı ve iki ülke arasında 1992 yılında diplomatik ilişkiler kuruldu. İran'ın Bakü'de büyükelçiliği ve Nahçıvan şehrinde bir başkonsolosluğu var. Azerbaycan'ın Tahran'da büyükelçiliği ve Tebriz'de bir başkonsolosluğu bulunmaktadır. Her iki ülke de Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO) ve İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İİT) tam üyesidir.

1918-1920 
1918'de Müsavat hükûmeti, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için "Azerbaycan" adını benimsedi, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesi için kullanılmış olmasına rağmen.

1919'da Kaçar İranı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, hükûmet düzeyinde bazı değiş tokuşlar yaptı. 16 Temmuz 1919'da Bakanlar Kurulu, o zamana kadar Dışişleri Bakan Yardımcısı olan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin diplomatik temsilcisi olarak görev yapan Adil Han Ziyathan'ı İran'da görevlendirdi. Seyyid Ziyaeddin Tabetabei başkanlığındaki bir İran heyeti ulaşım, tarife, posta, gümrük ve benzeri diğer anlaşmaları görüşmek üzere Bakü'ye gitti. Kafkas Azerbaycanı ile İran arasındaki ortak bağların vurgulandığı konuşmalar yapıldı.

1920'de Bolşevik 11. Kızıl Ordu Kafkasya'yı işgal etti ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1922 yılında Azerbaycan SSC Sovyetler Birliği'ne dahil edilmiş ve bu noktadan 1991 yılına kadar İran ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler Sovyet-İran ilişkileri bağlamında devam etmiştir. Ancak II. Dünya Savaşı'ndan sonra Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı sadece İran'a seyahat için sınırlı vize verebildi ve İran'ın Bakü'de konsolosluğu da vardı.

Modern zaman tarihi

İİT üyeliği, İsrail ile ilişkiler ve İran'ın yabancılaşması 

İran, Azerbaycan ile tam diplomatik ilişkiler kuran ilk ülkelerden biriydi. Azerbaycan Parlamentosu'nun 18 Ekim 1991'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını yeniden tesis edeceğini ilan etmesinin ardından ve Aralık 1991'in başlarında İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti Bakü'yü ziyaret etti ve burada siyasi, ekonomik ve kültürel işbirliği konusunda bir dizi anlaşma imzalandı. Azerbaycan'ın İslam Konferansı Örgütü'ne (şimdiki adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı) üyeliğini destekleme sözü verdi. Ziyaretten birkaç gün sonra İran, 4 Ocak 1992'de Azerbaycan'ı tanıdı ve tam diplomatik ilişkiler kurmak için Bakü'deki konsolosluğunu diplomatik açıdan yükseltti.

Ebulfez Elçibey 
Azerbaycan Halk Cephesi'nin Haziran 1992'de iktidara gelmesinden sonra, yeni seçilen Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, İran Azerbaycanlıları ile ülkesinin Azerbaycanlı halklarının birleştirilmesini ve bu amaçla İran Azerbaycanlılarına özerklik verilmesini, İran hükûmetini yabancılaştıran bir duruşu destekledi.

Bu açıklamanın ardından İran Dışişleri Bakanlığı'nın resmi uyarıları ile İran'ın Azerbaycan ve Ermenistan sınırlarına askeri takviyeler yapıldı. İran ayrıca Nahçıvan'a mali yardımda bulundu ve Ermenistan'a yerleşim bölgesine saldırmaktan kaçınması için baskı yaptı.

1992'de Elçibey, Türkiye'yi ziyareti sırasında kendisini Atatürk'ün bir askeri olarak tanımladı ve İran'ın düşmesini istedi, bu da İran parlamentosunun bir üyesinin misilleme tehdidinde bulunmasına neden oldu.

Ancak o zamandan beri, iki ülke ticaret, güvenlik ve enerji sektörü gibi alanlarda işbirliği yaparak, gerilimler bazen yüksek olsa da, daha iyi ilişkilere sahip oldu. Bununla birlikte, bazı gerilimler arasında ABD, İsrail ve Azerbaycan arasında artan ilişkiler, Hazar Denizi'nin toprak sorunları ve İran'ın Ermenistan'a verdiği destek yer alıyor. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, ABD'nin İran'a saldırmasını desteklemediğini söylemişti. 2005 yılında Azerbaycan cumhurbaşkanlığı uluslararası ilişkiler dairesi başkanı Novruz Mamedov, Azerbaycan'ın ABD'nin Azerbaycan topraklarında üs inşa etmesine izin vermeyeceğini ve İran'a yönelik bir saldırıya yardım etmeyeceğini söyledi.

İran askerî güçlerinin güç kullanımını veya gövde gösterisini içeren olaylar oldu. 23 Temmuz 2001'de, bir İran savaş gemisi ve iki jet, Hazar Denizi'nin İran'ın üzerinde hak iddia ettiği kesiminde, British Petroleum (BP)-Amoco adına çalışan bir araştırma gemisini Araz-Alov-Sharg sahasında zorladılar. 22 Şubat 2007'de Azerbaycan medya organları, İran helikopterlerinin güneydeki Astara kasabası üzerinde 20 dakikadan fazla uçarak Azerbaycan hava sahasını ihlal ettiğini bildirdi. Bildirildiğine göre, uçuş şehir yönetim binasının hemen üzerinde gerçekleşti ve bölge sakinleri arasında büyük paniğe neden oldu. Ancak çoğunlukla Azerbaycan ve İran ciddi askeri çatışmalardan kaçındı. Mayıs 2005'te Bakü ve Tahran, üçüncü ülkelerin topraklarını birbirlerine karşı saldırı operasyonları için kullanmalarını yasaklayan bir saldırmazlık paktı imzaladılar.

Mart 2006'da Bakü'deki Dünya Azerbaycanlılar Kongresi toplantısında, bazı katılımcılar hem "birleşik Azerbaycan" kavramını hem de İran'da Azerilere karşı "insan hakları ihlallerini" ele aldılar. Kendisi de bir Azeri olan İran'ın Azerbaycan Büyükelçisi Afşar Süleymani'nin, "güney" ve "kuzey" Azerbaycan'ın birliğini savunan bazı konuşmacıların görüşlerine öfke duyması üzerine diplomatik bir tartışma yaşandı. Bakü'deki resmi bir seminer sırasında İran karşıtı bazı iddialar iki ülke arasındaki ilişkilere zarar verdi ve özellikle Azerbaycan Cumhuriyeti'nin çıkarlarına aykırıydı.

Karl Rahder'e göre, "Çoğu analist, İran hükümetinin, Azerbaycan'ı uzun yıllar boyunca içeriden zayıflatmak için ajanlar ve uyuyan beşinci kol hücrelerle Azerbaycan'a sızmaya çalıştığı konusunda hemfikir." Karşıt görüşler, Azerbaycan'ın İran üzerindeki toprak iddialarına vurgu yapıyor.

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in İranlı Azerileri, "İran'da yaşayan Azerbaycanlılar" olarak adlandırması İran Azeri toplumunda bazılarını kızdırdı. En son Azerbaycan cumhuriyetinin bir bakanı İranlı Azerilerden bu şekilde söz ettiğinde, İran parlamentosundaki Erdebil eyaleti milletvekili protesto etti.

Hamam böceği çizgi film tartışmaları 
2006'da bir İran gazetesi, hamamböcekleriyle başa çıkmanın dokuz yöntemini anlatan bir karikatür yayınladı. Hamam böceği Azerice konuştuğu için, Azerilerin hamam böceklerine benzetildiği iddiasıyla Azerbaycan ve İran'da da Azerilerin protestolarına yol açmıştı. Karikatürist İranlı bir Azeri adamdı.

İran'ın Azerbaycan karşıtı medyası 
3 Şubat 2007'de Azerbaycan'ın İletişim ve Bilgi Teknolojileri Bakanı Ali Abbasov ve İran Devlet Yayın Ajansı Başkanı Ezzatollah Zarghami, ikili medya işbirliğine ilişkin bir Mutabakat Zaptı imzaladı. Daha önce Azerbaycan, İran'ı "İran Sahar-2 televizyonunun Azerbaycan'a yayınını ve izinsiz iletimini" durdurmaya çağırdı ve "Güney Azerbaycan'a gönderilen Azeri dilinde yayınları, ülkenin güney bölgelerini istikrarsızlaştırmayı amaçlayan "Azerbaycan karşıtı propaganda" içermekle eleştirdi. İran hükümetini "Azerbaycan'ın iç işlerine karışmakla" suçladı. İranlı yetkililer, Sahar-2'nin özel bir istasyon olması ve programlarında sadece "kendi pozisyonunu" ifade etmesi nedeniyle yayınların kontrollerinin dışında olduğunu iddia etti.

İsrail'in Azerbaycan'da İran'ı dinlediği iddiaları 
Washington Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü'nün bir analizinde analistler Soner Çağaptay ve Alexander Murinson, İsrail istihbaratının İran ile Azerbaycan sınırında dinleme noktaları oluşturduğuna dair haberlere değindiler.

İran ile gerilimler 
Azerbaycan'ın 2009 Eurovision Şarkı Yarışması makarası, İran'ın Tebriz şehrinin ve İran'ın kuzeybatı bölgesinin ünlü bir anıtı ve sembolü olan Makberatuşuara'yı Azerbaycan ulusal anıtları arasında gösteriyordu. Bu, birçok İranlı tarafından İran'ın toprak bütünlüğünün ihlali ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran topraklarında hak iddia ettiğinin bir kanıtı olarak algılandı.

11 Kasım 2009'da İran, Azerbaycan vatandaşlarına yönelik vize rejimini tek taraflı olarak kaldırdı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını desteklediğini belirtti. Aliyev, Şubat 2010'da Bakü'de ABD'li yetkililerle yaptığı görüşmede desteğini ifade etti ve ayrıca Avrupa petrol ve gaz şirketlerini uluslararası yaptırım rejimini sabote etmekle eleştirdi. Bu bilgi, Kasım 2010'da Amerika Birleşik Devletleri'nin sızdırılan diplomatik yazışmalarından birinde ortaya çıktı.

STRATFOR'a göre İran, Bakü tarafından resmen yasaklanan İran yanlısı ve dini Şii bir muhalefet partisi olan Azerbaycan İslam Partisi'ni (AIP) siyasi ve mali olarak destekledi. AIP lideri Mevsim Samedov, Azerbaycan hükûmetinin devrilmesi çağrısında bulundu.

Hizbullah'ın Azerbaycan'daki faaliyetleri 
Azerbaycan çoğunluğu Şii bir ülke olmasına rağmen, İran'la onlarca yıldır devam eden çatışmalar da bu gerilimin büyük bir mirasına yol açtı ve aynı zamanda İran destekli diğer grupların, özellikle Lübnanlı bir Şii militan grubu olan Hizbullah'ın Azerbaycan'a karşı tutumunu da kapsayacak şekilde genişledi. Hizbullah üyeleri, Azerbaycan'ın Bakü kentindeki İsrail büyükelçiliğini havaya uçurma girişimlerinin başarısız olmasının ardından 2009 yılında tutuklandılar.

İran-Azerbaycan arasındaki vizesiz rejim 

Azerbaycan, Türkiye ile vizesiz rejimi kabul ederken, İran da Azerbaycan ile vizesiz rejim talep etti. İran, Azerbaycan'ın Türklere yönelik vize şartlarını kaldırması ancak aynı ayrıcalığı İran vatandaşlarına vermemesi halinde Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki kritik tedarik hattını kesmekle tehdit etmişti.

2014-2016'da ilişkilerin iyileştirilmesi 

Hasan Ruhani'nin 2013 sonlarında İran cumhurbaşkanı olarak gelişiyle birlikte, iki komşu ülke arasındaki ilişkiler yavaş yavaş ama önemli ölçüde iyileşti.

Aralık 2014'te İran, Erdebil ve Bakü şehirleri arasında bir otobüs seferi başlatacağını duyurdu. Erdebil İl Ulaştırma ve Terminaller Dairesi'nin İranlı sözcüsü, hizmetin başlatılmasını bir gereklilik olarak nitelendirerek, her yıl Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran illerinden Erdebil'i 600 binden fazla yolcunun ziyaret ettiğini söyledi.

Nisan 2015'te İran ve Azerbaycan ortak bir savunma komisyonu kurma kararlarını açıkladılar; Güney Kafkasya'da bariz bir jeopolitik kaymaya işaret edebilecek bir hareket. Mayıs 2015'te İran İslam Devrimi'nin Dini Lideri Sekreterliğinde dış ilişkilerden sorumlu başkan yardımcısı Muhsin Kumi, ülkesinin Azerbaycan'ı desteklemeye hazır olduğunu ifade etti. Tahran'ı ziyaret eden Azerbaycan Dini Örgütlerle Çalışma Devlet Komitesi Başkanı Mübariz Gurbanlı'ya, “Azerbaycan'ı her an desteklemeye hazırız” denildi.

Bay Kumi, Azerbaycan'ı İran için "dost ve kardeş" bir ülke olarak nitelendirdi. İran'ın dini liderinin, başta Azerbaycan olmak üzere Müslüman ülkelerle ilişkileri geliştirmeye büyük önem verdiğini söyledi. Mayıs 2015'te iki ülke, Azerbaycan ve İran arasında petrokimya sektöründe işbirliği umutlarını da tartıştı. İki ülke ayrıca turizm alanındaki işbirliklerini genişletmeyi de planladı. İran turizm örgütünün bildirdiğine göre, tarafların turizm işbirliği konulu bir belge imzalaması bekleniyor. 2015 yılı itibarıyla kültürel, ekonomik, stratejik ve ortak savunma işbirliklerinin genişletilmesine ilişkin çok sayıda anlaşma imzalanmış veya yakın zamanda imzalanacağı açıklanmıştır.

Mayıs 2015'te İran ile ilişkiler hakkında konuşan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, İran-Azerbaycan dostluğunun kırılmaz olduğunu ve hiçbir dış gücün onu bölemeyeceğini söyledi.

İran da Azerbaycan gazını Türkiye'ye taşıyacak olan TANAP projesine katılabileceğini defalarca duyurmuş, Azerbaycan'ın desteklediği açıklamalarda bulunmuştur.

Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi, kendi kendini bağımsız ilan eden “Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni” tanımadıklarını açıkladı. Ayrıca şunlarısöyledi: "Dağlık Karabağ Cumhuriyeti diye bir ülke yoktur ve İran İslam Cumhuriyeti böyle bir “ülkeyi” tanımıyor." Elbette “orada yapılan seçimleri” tanımıyoruz dedi.

Her yıl yaklaşık bir milyon Azerbaycanlı turist İran'ı ziyaret ediyor ve bu sayı istikrarlı bir şekilde artmaya devam ediyor. İran, 2010 yılından bu yana komşu Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yönelik vize rejimini kaldırmış ve Kasım 2015 itibarıyla vizesiz gün sayısını 15 günden 30 güne çıkarmıştır. Azerbaycan-İran ilişkileriyle ilgili olarak Cumhurbaşkanı Aliyev, "İlişkilerimiz bu sağlam temel üzerine inşa ediliyor ve bugün İran-Azerbaycan ilişkileri stratejik işbirliğine dönüştü ve hiç bu kadar yüksek bir seviyede olmadı" dedi.

2016'dan beri: gerilimlerin ve yüzleşmenin geri dönüşü 
Trump'ın ABD'nin Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıdığını duyurmasından ve İsrail'deki ABD Büyükelçiliğinin Tel Aviv'den Kudüs'e taşınmasının planlanması emrini vermesinden kısa bir süre sonra Azerbaycan, İsrail'in Kudüs'teki konumunu tanıdığını ve bunun Azeri-İran ilişkilerini olumsuz yönde etkilediğini dile getirdi. Ayrıca, İran'ın Artsakh'ı tanımamasına rağmen Azerbaycan, ülke içindeki pan-Türkist ayrılıkçılara sponsor olmaya devam etmekle suçlandı.

2018'de Azerbaycan, ABD'nin İran'a yeniden uyguladığı yaptırımları desteklemek için İran ile petrol ve gaz ticaretini askıya aldı ve bu da İran hükûmetinin Azerbaycan'a karşı düşmanlığına yol açtı.

Mart 2018'de İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan'ın Neftçala kentindeki Hazar ortak otomobil üretim fabrikasının açılışına katıldı. Fabrikada İran Hodro tarafından tasarlanan Dena ve Dena+ adlı iki sedan modeli üretiliyor. Tesisin yıllık 10.000 adet üretim kapasitesi bulunmaktadır. Üretimi 15.000 adede çıkarma ve Rusya Federasyonu gibi komşu ülkelere de ihracat yapma planları var. Hareket, iki ülke arasındaki gerilimi azaltma girişimi olarak görüldü.

2019 yılında Azerbaycan, Şubat 2019 Varşova Konferansı'na katılmak üzere bir heyet gönderdi. Konferans, İran'ı bölgedeki terör faaliyetlerini finanse etmekle suçladı. Bu olay, iki ülke arasında bir zamanlar var olan gerilimi daha da gerdi.

Temmuz 2020 Ermeni-Azerbaycan çatışmaları sırasında İran, Azerbaycan ve Ermenistan'ı itidal göstermeye çağırdı. Eylül savaşında Azerbaycan ile Ermenistan arasında husumet yeniden başlayınca, Azerbaycan medyası İran'ı Ermenistan'a zımni destek vermekle suçlarken, İran bu suçlamaları reddederek Karabağ'da barış yapma eylemini açıkladı. İran, Azerbaycan'ın "toprak bütünlüğüne" verdiği desteği de yineledi. Türk devlet medyası TRT'ye göre, İran'ın Azerbaycan'a yönelik destekleyici söylemlerine rağmen, İran'ın Azerbaycanlı azınlığın ayaklanmasından kaynaklanan tehditten endişe duyduğu ve Azerbaycan'ın üstünlüğü ele geçirmesi durumunda İran'ın müdahale isteyebileceği için, İran'ın aslında gizlice Ermenistan'ı desteklediğine inanılıyordu.

21 Eylül 2021'de İran, 2020 savaşı sırasında Azerbaycan'ın kontrolünü ele geçirdiği Fuzuli, Cebrayil ve Zengilan ilçeleri yakınında askeri tatbikatlara başlayarak, Tahran'ın Azerbaycan sınırında tarihte ilk kez askeri tatbikat düzenlediğini belirtti. 1 Ekim'de İran, Müslüman savaşçıların bir Yahudi kuvvetini yendiği 628 Hayber Savaşı'na atıfta bulunan, Fatehan-e Khaybar (“Hayber Fatihleri”) kod adlı tatbikatların ikinci aşamasını başlattı. İranlı general Keyumars Haydari, tatbikatın anlamını “Siyonist rejimin vekillerinin açık ve gizli mevcudiyetini ve bölge ülkelerinde önemli sayıda DEAŞ teröristinin bulunma olasılığını” belirterek açıkladı. Bu, Azerbaycan tarafından provokatif bir eylem olarak kınandı ve Azerbaycan ile İran arasında zaten gergin olan ilişkilere zarar verdi. Krizin nedenleri şunlara bağlandı; Azerbaycan medyası İran'ı, İran'ın yalanladığı 2020 Karabağ Savaşı'nda Ermenistan'ı üstü kapalı bir şekilde desteklediği için suçluyor; İran kamyonlarının Ermenistan'a silah sağlamasından ve nihayet İsrail'in İran sınırları yakınında Azerbaycan'da bulunmasından korkması olarak belirtiliyor. İran'ın habersiz askeri tatbikatından kısa bir süre sonra Azerbaycan, müttefiki Türkiye ile birlikte İran'a yanıt olarak gelecekte bir askeri tatbikat planladı.

Kaynakça 

İran'ın ikili ilişkileri
Azerbaycan'ın ikili ilişkileri
Azerbaycan-İran ilişkileri