Plütonizm

Plütonizm (veya volkanizm), yerküreyi oluşturan magmatik kayaların, intrüzif magmatik etkinlikten geldiğini ve kayaları aşındıran günlenme ve erozyonun sürgit aşamalı bir işlemiyle deniz tabanında çökeldiğini, sıcaklık ve basınçla çökel kayaç tabakalarına yeniden dönüştüğünü ve sonra tekrar yükseldiğini belirten jeolojik bir teoridir. Bazaltın katılaşan ergimiş magma olduğunu öne sürer. Plütonizm adı, yeraltı dünyasının klasik hükümdarı Pluto'ya atıfta bulunurken, "volkanizm", antik Romalı ateş ve volkanların tanrısı Vulcan'ın adını tekrarlar. Oxford İngilizce Sözlüğü, "plütonistler" kelimesinin kullanımını 1799'a, ve plütonizm kelimesinin ortaya çıkışını 1842'ye kadar  izler.

Volkanik adaları çalışmış olan Abbé Anton Moro, teoriyi ilk olarak 1750'den önce önerdi ve James Hutton daha sonra bunu 1788'de yayınlanan Theory of the Earth'''ün bir parçası olarak geliştirdi. Bu düşünce, Abraham Werner'in yerkürenin bir su kütlesinden ve sular çekildiğinde kıtalar haline gelmiş tortul katmanları olarak kayaları oluşturan askıda maddeden oluştuğunu öne süren neptüncülük teorisine itiraz etti, daha sonraki katmanların sel ve bazı volkanik faaliyetler tarafından biriktirildiği yönünde düşünceler üretti.

Plütonistler, artık işler olmayan süreçlerle kayaların oluşumunu açıklayan neptunist görüşle güçlü şekilde tartıştılar ve bunun yerine Hutton'ın üniformitaryanizm'' görüşünü desteklediler. Tartışmanın önemli bir konusu, bazaltın tortul olduğuna ve içinde bazı fosillerin bulunduğuna dair neptünist inanç etrafında dönüyordu. Buna karşı Hutton'ın arkadaşı John Playfair (1748-1819), bu kayanın erimiş magmadan oluştuğu için fosil içermediğini ve volkanik dayklarda başka kayaları keserken bulunduğunu ileri sürdü. Tartışmalar 19. yüzyılın başlarına kadar devam etti ve sonunda, 1830'larda Charles Lyell'in çalışmasının peşi sırakayaların kökeni üzerine plütonist görüşler üstün geldi. Bununla birlikte jeologlar, kireçtaşı gibi tortul kayaçların, neptünistlerin tanımladıkları gibi olan süreçlerden kaynaklandığını düşünüyorlar.

Kaynakça 
 

 History of Science: Early Modern Geology . . . And Still We Evolve, A Handbook on the History of Modern Science, Ian Johnston of Malaspina University-College, Nanaimo, BC. (public domain)

Yürürlükte olmayan bilimsel teoriler
Yer bilimleri tarihi