Çerçeveleme etkisi (psikoloji)

Çerçeveleme etkisi, insanların seçeneklerin olumlu veya olumsuz çağrışımlarla sunulup sunulmadığına bağlı olarak karar verdiği bilişsel bir önyargıdır ; örneğin kayıp veya kazanç olarak.

İnsanlar, olumlu bir çerçeve sunulduğunda riskten kaçınma eğilimindeyken, olumsuz bir çerçeve sunulduğunda risk ararlar. Kazanç ve kayıp, senaryoda sonuçların açıklamaları olarak tanımlanır (örneğin, kaybedilen veya kurtarılan hayatlar, tedavi edilen ve edilmeyen hastalar, vb.).

Beklenti teorisi, bir kaybın eşdeğer kazançtan daha önemli olduğunu, kesin bir kazancın (kesinlik etkisi ve sözde kesinlik etkisi) olasılıklı bir kazanca tercih edildiğini, ve olasılıksal bir kaybın kesin bir kayba tercih edildiğini gösterir.  Çerçeveleme etkilerinin tehlikelerinden biri, insanlara genellikle iki çerçeveden yalnızca biri bağlamında seçenekler sunulmasıdır.

Bu kavram, toplumsal hareketler içinde bir çerçeve analizi anlayışının geliştirilmesine yardımcı olur. Ayrıca anketi yaptıran kuruluşa faydalı bir yanıtı teşvik etmek için çerçevelenen siyasi kamuoyu yoklamalarında propagandanın büyük bir rol oynadığı siyasi görüşün oluşumuna katkı sağlar. Bu tekniğin kullanımının siyasi anketleri itibarsızlaştırdığı öne sürülmüştür. Eğer insanlara yeterli miktarda güvenilir bilgi sağlanırsa, etki azalır veya hatta ortadan kalkar.

Araştırma 
Amos Tversky ve Daniel Kahneman,  tarafından 1981'de yapılan bir araştırmada, varsayımsal bir ölüm kalım durumunda, farklı ifadelendirmenin katılımcıların bir seçime verdikleri tepkileri nasıl etkilediğini araştırdı.

Katılımcılardan ölümcül bir hastalıktan etkilenen 600 kişi için iki tedavi arasından seçim yapmaları istendi. Tedavi A nın 400 kişinin ölümüyle sonuçlanacağı tahmin edilirken, tedavi B nin hiç kimsenin ölmemesi ile sonuçlanma olasılığı %33, fakat herkesin ölmesi ile sonuçlanma olasılığı %66 idi. Bu seçim katılımcılara daha sonra olumlu çerçeveleme ile (kaç kişinin yaşayacağı) ya da olumsuz çerçeveleme ile (kaç kişinin öleceği) sunuldu.

Tedavi A, olumlu çerçeveleme ile sunulduğunda ("200 hayat kurtarır") katılımcıların %72'si tarafından seçildi, aynı seçenek katılımcılara olumsuz çerçeveleme ile sunulduğunda ("400 kişi ölecek")  seçilme oranı %22'ye düştü.

Bu etki diğer bağlamlarda gösterilmiştir:

 Doktora öğrencilerinin %93'ü geç kayıt için ceza ücretinin olduğu vurgulanan bir durumda erken kayıt yaptırmış fakat erken kayıt için indirim olduğunun vurgulandığı bir durumda ise sadece %67'si erken kayıt yaptırmıştır.
 İnsanların %62'si "demokrasinin alenen kınanmasına" izin verilmesine karşı çıktı, ancak insanların yalnızca %46'sı "demokrasinin alenen kınanmasını yasaklamanın" doğru olduğunu kabul etti.
 İstihdam oranı vurgulanırsa, ilgili işsizlik oranları vurgulandığından daha fazla insan bir ekonomi politikasını destekleyecektir.
 Mahkeme öncesi tutukluluğun, sanığın bir savunma pazarlığını kabul etme istekliliğini artırabileceği iddia edildi, Çünkü özgürlükten ziyade hapis cezasının onun temeli olacağı ve suçunu kabul etmenin onu hapse attıracak bir olay olarak görmekten ziyade onun daha erken serbest bırakılmasına neden olacak bir olay olarak görüleceği iddia edildi.

Genişletilebilirlik İhlali 
Mantık olarak, Genişletilebilirlik "herhangi bir doğru görevlendirme altında, bu formüllerden birini içeren bir cümlede aynı doğruluk değerine sahip iki formülün karşılıklı yerine koyulabilirliğini salva veritate gerektirir."  Basitçe söylemek gerekirse, aynı dış özelliklere sahip nesneler eşittir. Karar vermeye uygulanan bu ilke, bir problemde karar vermenin problemin nasıl tanımlandığından etkilenmemesi gerektiğini öne sürer. Örneğin, aynı karar probleminin çeşitli tanımları, genişleme ilkesi nedeniyle farklı kararlara yol açmamalıdır. Eğer kararlar tanımlandığı gibi alakasız bilgilere dayanarak verilirse, buna genişleme ihlali denir.

Gelişimsel Faktörler 
Çerçeveleme etkisinin, karar vermede en büyük önyargılardan biri olduğu sürekli olarak gösterilmiştir. Genel olarak, çerçeveleme etkilerine duyarlılık yaşla birlikte artar. Sağlık hizmetleri ve finansal kararlar düşünüldüğünde yaş farkı faktörleri özellikle önemlidir.

Ancak ikinci bir dilde karşılaşıldığında çerçeveleme etkisi kayboluyor gibi görülmektedir. Bu kaybolmanın nedeni, ikinci bir dilin kişinin kendi ana dilinden daha fazla bilişsel ve duygusal mesafe sağlamasıdır. Ek olarak, bir yabancı dil  ana dile göre daha az otomatik olarak işlenir. Bu, karar vermeyi etkileyebilecek daha fazla müzakereye yol açarak daha sistematik kararlara yol açar.

Çocukluk ve ergenlik 
Karar vermede çerçeveleme etkileri, çocuklar yaşlandıkça güçlenir. Bunun nedeni kısmen niteliksel akıl yürütmenin yaşla birlikte artmasıdır.  Okul öncesi çağındaki çocukların bir sonucun olasılığı gibi nicel özelliklere dayalı kararlar verme olasılıkları daha yüksek iken, ilkokul öğrencileri ve ergenler, olasılıklar fark etmeksizin,  kazanç çerçevesinde kesin bir seçeneği ve  kayıp çerçevesinde riskli bir seçeneği tercih ederek,niteliksel olarak akıl yürütmeye giderek daha olası hale gelirler. Niteliksel düşünmedeki artış, bir yaşam boyunca meydana gelen "öz temelli" düşünmedeki artışla ilgilidir.

Bununla birlikte, nitel akıl yürütme ve dolayısıyla çerçeveleme etkilerine karşı duyarlılık, ergenlerde hala yetişkinlerdeki kadar güçlü değildir, ve ergenlerin, verilen senaryonun hem kazanç hem de kayıp çerçeveleri altında riskli seçeneği seçmeleri yetişkinlere göre daha olasıdır. Ergenlerin riskli seçimlere yönelik eğilimlerinin nedeni, olumsuz sonuçları olan gerçek dünya deneyiminden yoksun olmaları ve bu nedenle, belirli bilgi ve ayrıntılara veya nicel analize odaklanmaları,risk ve faydaların bilinçli değerlendirmesine aşırı güvenmeleridir. Bu, çerçeveleme etkilerinin etkisini azaltır ve belirli bir senaryonun çerçeveleri arasında daha fazla tutarlılığa yol açar.  10 ila 12 yaş arasındaki çocukların risk alma ve çerçeveleme etkileri gösterme olasılığı daha yüksek iken, küçük çocuklar yalnızca sunulan iki seçenek arasındaki niceliksel farklılıkları dikkate alırlar.

Genç yetişkinlik 
Daha genç yetişkinlerin, kayıp çerçeve denemeleriyle sunulduğunda risk almanın cazibesine kapıldıkları yaşlı yetişkinlere göre daha olasıdır.

Lisans öğrencileriyle ilgili birçok çalışmada araştırmacılar, öğrencilerin olumlu çerçeveli seçenekleri tercih etme olasılıklarının daha yüksek olduğunu bulmuşlardır. Örneğin, %25 yağ yerine %75 yağsız et olarak etiketlenmiş etlerden hoşlanmaları veya %5 başarısızlık riskine sahip olmak yerine %95 etkili olduğu reklamı yapılan prezervatifleri kullanma olasılıkları daha yüksektir.

Genç yetişkinler, doğru cevabı olmayan ve bireylerin hangi bilgileri uygun gördüklerine keyfi olarak karar vermeleri gereken kötü tanımlanmış bir sorunla karşılaştıklarında, çerçeveleme etkisine özellikle duyarlıdır. Örneğin, lisans öğrencileri, öğenin kendisini kaybettikten sonra, öğenin maliyetine eşdeğer bir miktarı kaybettikten sonra sinema bileti gibi bir öğeyi satın almaya daha isteklidir.

İleri yetişkinlik 
Çerçeveleme etkisinin yaşlı yetişkinlerde genç yetişkinlere veya ergenlere göre daha büyük olduğu iddia edilmektedir. Bu iddia, artan olumsuzluk önyargısının  bir sonucu olabilir, ancak bazı kaynaklar olumsuzluk önyargısının aslında yaşla birlikte azaldığını iddia ediyor.

Bir başka olası neden de, yaşlı yetişkinlerin kendilerine sunulan daha az bilişsel kaynağa sahip olmaları ve bir kararla karşı karşıya kaldıklarında daha az bilişsel olarak daha az güç gerektiren stratejilere başvurma olasılıklarının daha yüksek olmasıdır. Bu bilgilerin söz konusu kararla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın, kolayca erişilebilen bilgilere veya çerçevelere güvenme eğilimindedirler.  Çeşitli araştırmalar, genç yetişkinlerin, seçimlerini olayların yorumlarına dayandırdıkları ve işleyen hafıza becerileri gibi bilişsel kaynaklar gerektiren karar verme stratejilerini daha iyi kullanabildikleri için, yaşlı yetişkinlere göre daha az önyargılı kararlar vereceklerini göstermiştir. Yaşlı yetişkinler ise, kazanç ve kayıplara karşı ani tepkilere dayalı seçimler yaparlar.

Yaşlı yetişkinlerin karar verme stratejilerinde esneklik gibi bilişsel kaynakların eksikliği, yaşlı yetişkinlerin duygusal çerçevelerden genç yetişkinlerden veya ergenlerden daha fazla etkilenmesine neden olabilir. Ayrıca, bireyler yaşlandıkça, genç meslektaşlarına (mevkidaşlarına) göre daha hızlı karar verirler. Bunu yapmaları istendiğinde, yaşlı yetişkinlerin genellikle ilk seçimlerini yeniden değerlendirerek daha az önyargılı bir karar vermesi önemlidir.

Yaşlı yetişkinler arasında çerçeveleme etkilerindeki artışın, özellikle tıbbi bağlamlarda önemli etkileri vardır. Yaşlı yetişkinler, gereksiz ayrıntıların dahil edilmesinden veya hariç tutulmasından büyük ölçüde etkilenir, yani seçenekler arasındaki niteliksel farklılıklardan ziyade doktorların iki seçeneği nasıl çerçevelendirdiğine bağlı olarak ciddi tıbbi kararlar almaları muhtemeldir ve bu da yaşlı yetişkinlerin seçimlerini uygunsuz bir şekilde oluşturmalarına neden olur.

Kanser tedavileri düşünüldüğünde, çerçeveleme yaşlı yetişkinlerin odağını sırasıyla olumsuz ve olumlu bir çerçeve altında kısa ve uzun vadeli sağkalıma kaydırabilir. Olumlu, olumsuz veya tarafsız terimlerle tanımlanan tedavi tanımları sunulduğunda, yaşlı yetişkinlerin, olumlu olarak tanımlandığında bir tedaviyi kabul etme olasılıkları, aynı tedaviyi nötr veya olumsuz olarak tanımlandığında kabul etme olasılıklarından çok daha fazladır. Ek olarak, çerçeveleme genellikle seçimde tutarsızlığa yol açar: ilk seçim yapıldıktan sonra tanımlama niteliklerinde bir değişiklik, yaşlı yetişkinlerin alternatif bir seçenek lehine ilk kararlarını iptal etmelerine neden olabilir.  Daha yaşlı yetişkinler ayrıca olumlu çerçeveli ifadeleri olumsuz çerçeveli ifadelerden daha doğru hatırlar. Bu, yaşlı yetişkinlerin sağlık sorunlarıyla ilgili broşürlerdeki ifadeleri hatırlamaları değerlendirilerek kanıtlanmıştır.

Ayrıca bakınız 

 seçim mimarisi
 Bulanık iz teorisi
 Bardağın yarısı boş mu yoksa yarısı dolu mu?
 Bilişsel önyargıların listesi
 Zihinsel muhasebe
 Üst pencere
 beklenti teorisi
 Statüko yanlılığı
 Düşünme, Hızlı ve Yavaş

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar 
 

Bilişsel eğilimler
İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar