Quirky subject

Dilbilimde quirky subject, belirli fiillerin, öznelerinin yalın durumda olmadığını belirttiği bir görüngüdür. Yalın durumda olmayan özneler, öznesellik testlerini başarıyla geçen belirleyici öbeklerdir. Öznesellik testlerine örnek olarak özne yöneltimli artgönderim bağlantıları testi, zamirsel belirleyici öbek kontrolü, daraltılmış ilgi cümlecikleri testi, bağlaç daralması testi, özneden özneye yükseltme ve özneden nesneye yükseltme testleri verilebilir.

Çoğu dilde, bir cümlenin öznesinin genellikle yalın bir duruma sahip olduğu gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, görüngü ve dilbilgisel ilişkiler (öznelik) arasında bire bir ilişki olduğu oldukça tartışmalıdır. Bazı akademisyenlere göre, yalın durum izlemeleri ve yüklem uyumunu kontrol etmek, öznelerin benzersiz özellikleri değildir. Bu öneriyi destekleyen bir kanıt, yalın haldeki fiillerin aynı zamanda İzlandaca'da aktif olarak sola kaymış ad öbeklerini, duyumsalları ve bazı nesneleri belirtebileceği gözlemidir. Ayrıca, yüklemle ilgili olan ad öbekleri de yalın halde olabilir. Standart İngilizce'de, "Ben ona hoşlanıyorum" gibi bir cümle dilbilgisi kurallarına aykırıdır çünkü öznenin yalın durumda olması gerekir. Birçok ya da çoğu nominatif-akuzatif dilde, bu kural bükümlü değildir: özne gerçekten de yalın durumdadır ve hemen hemen bütün nominatif-akuzatif dillerde, tüm fiiller öznelere, özne yalın durumdaymış gibi bağlıdır. İzlandaca'nın bu görüngünün görüldüğü tek modern dil olduğu iddia edildiyse de  Faroece,, Almanca, Hintçe, Baskça, Lazca, Guceratça, Macarca, Kannada dili, Korece, Malayalamca, Marathice, Rusça, İspanyolca, ve Telugucada da bu görüngünün görüldüğü rapor edilmiştir.

İzlandaca'da da quirky subject görüngüsü yüzlerce farklı fiilde görülmektedir: vanta (ihtiyaç/eksiklik hissetme) gibi birisinin bir şey deneyimlediği fiiller, reka (sürüklenme) gibi hareket fiilleri, ysta (curdle) gibi hal değiştirme fiilleri, takast (başarılı olma) gibi başarı/başarısızlık fiilleri, áskotnast (kazanmak/şansla elde etmek) gibi edinim fiilleri.

İspanyolcaki me gusta (seviyorum) fiilinde görülen yapı yüzeysel olarak benzer olsa da, konuşmanın örnekseme ile yapılan kısmı (bu durumda me) gerçek bir sözdizimsel özne değildir. Bu örnekte "me", "lütfen"e daha yakın bir anlamı olan "gusta" fiilinin öznesidir, bu nedenle "me gusta", "o beni memnun ediyor" veya " [x]'ten memnunum." anlamına gelmektedir.

Pek çok dilbilimci, özellikle bilişsel dilbilim alanında uzmanlaşmış olanlar, nominatif-akuzatif dillere karşı önyargılı oldukları için "quirky subject" terimini kullanmazlar.

Öznesellik testleri 
Genel olarak, öznesellik testleri fiilin bağlantılı olduğu cümle öğesinin gerçekten "özne" olup olmadığını test eder. Quirky subject örneklerinin bu testi geçtikleri tespit edilmiştir.

Özne yöneltimli artgönderim bağlantıları 
Bazı artgönderimler, öznelerin yalnızca fiile bağlı olduklarında zamirin yerini alan özne olmalarına izin verir. Buna refleksivizasyon da denir. Özne yöneltimli artgönderimler, öznelerin öncülleri olması gereken özel bir artgönderim alt sınıfıdır. Bu test, özne yönelimli artgönderime bağlanan cümle  öğesinin özne olup olmadığını gösterir. İzlandacanın incelendiği aşağıdaki örnekte, datif adıl özne Honum, artgönderim sínum ile dilbilimsel olarak bağlanmıştır:

Honumi var oft hjálpað af foreldrum sínum (O, çoğunlukla ailesi tarafından yardım alır.)

Zamirsel belirleyici öbek kontrolü 
Zamirsel belirleyici öbek, içeyerleşik öbeğin temel yapısındaki öznenin, özne denetimli, nesne denetimli veya rastlantısal denetimli olduğu durumdur. Bir özne, eylemliklerde açık olmayan bir şekilde, zamirsel belirleyici öbek olarak görünebilir, ancak önceden belirlenmiş bir özne görünemez. Bu tanılayıcı, bir cümle öğesinin zamirsel belirleyici öbek olması durumunda kesinlikle özne olduğunu gösterir. Örneklemek gerekirse,

Lazca'da bu durum görülebilir:

Bere-ki layç’-epe o-limb-u gor-um-s ama a-s̹k’urin-en (Köpekleri sevmek isteyen ama korkan çocuk).

Daraltılmış ilgi eki/zamiri testi 
Daraltılmış ilgi eki veya zamiri, daraltılmış ilgi cümleciğinde sadece özne olarak kullanılabilir. Bu test, eğer cümlenin öğesi daraltılmış ilgi cümleciğinde kullanıldığında fiille bağıntı kurabilirse, cümle öğesinin özne olduğunu gösterir.

Lazcada quirky subjectler şu durumlarda göreceli hale getirilebilir:

Özneden nesneye yükseltme 
İzlandaca'da bazı fiillerin (örneğin, telja, álíta), özneden nesneye yükseltme yapılarında tümleçleri olabilir. Bazı özne olmayan cümle öğelerinin (örneğin önceden belirlenmiş bir nesne) bu kadar içeyerleşik olamayacağı öne sürülmüştür.

Bağlaç daralması 
Sıralı cümle yapılarında kullanılan bağlaç daralması testi, ikinci bağlaçtaki özne ile ilk bağlaçtaki öznenin eşgöndergesel olmaları durumunda, ikinci bağlaçtaki öznenin cümleden çıkarılıp çıkarılamayacağını test eder.

Quirky Subject Hiyerarşisi 
Quirky Subject Hiyerarşisi, üç öznesellik testine bakarak yalın halde olmayan özneleri tespit etmek için kullanılır.

Bu hiyerarşi şunu gösterir:

 Quirky subject, bağlaç daralması testini geçerse, zamirsel belirleyici öbek kontrolü ve özne yöneltimli artgönderim bağlantıları testini de geçer ve
 Quirky subject, zamirsel belirleyici öbek kontrolü testini geçerse, özne yöneltimli artgönderim bağlantıları testini de geçecektir.

Bütün dillerde quirky subjectler özne yöneltimli artgönderim testinden geçer. Örnek olarak İzlandaca, Hintçe, Almanca, Baskça, Lazca, Faroece, Guceratça, Macarca, Kannada dili, Korece, Malayalamca, Marathice, Rusça, İspanyolca ve Telugu dilleri verilebilir.

Önerilen analizler 
Bir öznenin hangi ad durumunu taşıyabileceğini belirlemek için Quirky subjects analiz edilebilir.

Quirky subject ile ilgili diğer örnekler 
İzlandaca'da fiiller, yalın durumda olmayan bir özneye ihtiyaç duyabilir. Aşağıdaki örnekler, sırasıyla bir akuzatif özne ve bir datif özneyi göstermektedir.

Mig vantar peninga (Paraya ihtiyacım var)

Quirky subject, datif veya genitif bir öznelik alan fiiller edilgen olarak ortaya kullanıldığında da ortaya çıkabilir.

Stelpunum var hjálpað (Kızlara yardım edildi).

Hennar var saknað (O kız özlendi).

Ayrıca bakınız 
 Ergatif dil

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar 

Sözdizim
İzlandaca
Lazca