Ham (maymun)

Ham (Temmuz 1957 -19 Ocak 1983), aynı zamanda Şempanze Ham ve Astro-şempanze Ham olarak da bilinen bir şempanzeydi ve uzaya fırlatılan ilk büyük maymundu. 31 Ocak 1961'de Ham, ABD uzay programı Project Mercury'nin bir parçası olan Mercury-Redstone 2 görevinde yörünge altı bir uçuş yaptı.

Ham'ın adı, onu tarihi görevine hazırlayan laboratuvarın kısaltmasıdır - Alamogordo'nun güneybatısında, New Mexico'daki Holloman Hava Kuvvetleri Üssü'nde bulunan Holloman Havacılık ve Uzay Tıp Merkezi (İngilizce: Holloman Aerospace Medical Center). Adı aynı zamanda Holloman Aeromedikal Laboratuvarı komutanı Yarbay Hamilton "Ham" Blackshear'ın onuruna verildi.

İlk yılları 
Ham, Temmuz 1957'de Fransız Kamerun'unda (şimdi Kamerun)  hayvan avcıları tarafından yakalandı ve Florida eyaletinin Miami kentindeki Nadir Kuş Çiftliğine gönderildi. Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri tarafından satın alındı ve Temmuz 1959'da Holloman Hava Kuvvetleri Üssü'ne getirildi.

Holloman'da ilk başta 40 şempanze uçuş adayı vardı. Değerlendirme sonucunda aday sayısı 18'e, ardından Ham dahil altıya düşürüldü. Resmi olarak Ham, uçuşundan önce 65 numara olarak biliniyordu  ve Dünya'ya başarılı dönüşünden sonra yalnızca "Ham" olarak yeniden adlandırıldı. Bunun nedeni anlatılana göre, yetkililerin görev başarısız olursa "adlandırılmış" bir şempanzenin ölümünden kaynaklanacak kötü haberi istememeleriydi. İşleyicileri arasında No. 65, "Chop Chop Chang" olarak biliniyordu.

Eğitim ve görev 

Temmuz 1959'dan başlayarak, iki yaşındaki şempanze, elektrik ışıklarına ve seslere tepki olarak basit, zamanlı görevleri yapmak için Holloman Hava Kuvvetleri Üssü Aero Tıbbi Saha Laboratuvarı'nda nörobilimci Joseph V. Brady'nin yönetimi altında eğitildi. Uçuş öncesi eğitimi sırasında Ham'a, yanıp sönen mavi bir ışık gördükten sonra beş saniye içinde bir kolu itmesi öğretildi; öyle yapmakta başarısız olması, ayak tabanlarına hafif bir elektrik çarpması uygulanmasına neden olurken, doğru bir yanıt ona bir muz parçası kazandırdı.

Onun test uçuşunun sonuçları, Alan Shepard'ın 5 Mayıs 1961'de Freedom 7'''de yaptığı göreve doğrudan kapı araladı.

31 Ocak 1961'de Ham, MR-2 olarak adlandırılan bir Proje Merkür görevinde güvence altına alındı ve Florida'daki Cape Canaveral'dan yörünge altı bir uçuşla fırlatıldı. Ham'ın yaşamsal belirtileri ve görevleri, Dünya'daki  algılayıcılar ve bilgisayarlar tarafından izlendi. Kapsül, uçuş sırasında kısmi bir basınç kaybına uğradı; ancak Ham'ın uzay giysisi herhangi bir zarar görmesini engelledi. Ham'ın uzaydaki kol itme performansı, Dünya'dakinden yalnızca bir saniyenin üleşkesi kadar daha yavaştı ve bu, görevlerin uzayda gerçekleştirilebileceğini gösterdi. Ham'ın kapsülü Atlantik Okyanusu'na iniş yaptı ve o günün ilerleyen saatlerinde USS Donner tarafından kurtarıldı. Tek fiziksel yarası morarmış bir burnuydu. Onun uçuşu 16 dakika ve 39 saniye uzunluğundaydı.

 Geç yaşamı 

5 Nisan 1963'te Ham, Washington'daki Ulusal Hayvanat Bahçesi'ne taşındı   ve 25 Eylül 1980'de Kuzey Carolina Hayvanat Bahçesi'nde küçük bir şempanze grubuna katılmadan önce burada 17 yıl yaşadı.

19 Ocak 1983'teki ölümünden sonra Ham'ın cesedi, otopsi için Silahlı Kuvvetler Patoloji Enstitüsü'ne verildi. Otopsiden sonra plan, öncü uzay köpekleri Belka ve Strelka gibi Sovyet örneklerini izleyerek onun doldurulması ve Smithsonian Enstitüsü'nde sergilenmesiydi. Ancak kamuoyunun olumsuz tepkisi üzerine bu plan iptal edildi.  Ham'ın kalıntıları, eksik iskelet, New Mexico, Alamogordo'daki Uluslararası Uzay Onur Listesi'ne gömüldü. Albay John Stapp, anma töreninde anma konuşması yaptı. İskelet, Ulusal Sağlık ve Tıp Müzesi koleksiyonunda tutulmaktadır.

Ham'ın yedeği Minnie, Mercury programı için eğitilmiş tek dişi şempanzeydi. Merkür programındaki rolü sona erdikten sonra Minnie, Hava Kuvvetleri şempanze üretme programının bir parçası oldu, dokuz yavru üretti ve şempanze kolonisinin diğer birkaç üyesinin yavrularının yetiştirilmesine yardımcı oldu. Hayatta kalan son astro-şempanzeydi ve 14 Mart 1998'de 41 yaşında öldü. 

 Kültürel referanslar 

 Ray Allen & The Embers, 1961'de "Ham the Space Monkey" şarkısını çıkardı.
 Tom Wolfe'un 1979 tarihli kitabı The Right Stuff, Ham'ın uzay uçuşunu, sonraki film ve TV uyarlamalarında olduğu gibi betimler.
 2001 yapımı Race to Space, Ham'ın hikâyesinin kurgulanmış bir versiyonuydu; filmdeki şempanzenin adı "Mac".
 2007'de Animal Planet ile ortaklaşa yapılan bir Fransız belgeseli,Ham-Astrochimp #65, Ham'ın öyküsünü, görevin başarısından sonra Hava Kuvvetleri üssünden ayrılıncaya kadar Ham'a bakan Jeff'in tanıklığıyla anlatıyor. Ham: Uzaya Bir Şempanze / Ham: un chimpanzé dans l'espace olarak da bilinir.
 2008 yapımı 3D animasyon filmi Space Chimps, insan biçiminde şempanzeleri ve uzaydaki maceralarını takip ediyor. Birincil kahraman, Ham'ın torunu olarak tasvir edilen Ham III olarak adlandırılır.
 2008 yılında, Portland, Oregon'dan bir folk-rock grubu olan Bark Hide and Horn, Ham'ın yolculuğunu onun bakış açısından detaylandıran "Ham the Astrochimp" adlı bir şarkı çıkardı.

 Ayrıca bakınız 

 Uzayda hayvanlar
 Albert II, Haziran 1949'da uzayda ilk primat olan bir al yanaklı maymun
 Enos, uzaya fırlatılan iki şempanzeden ikincisi ve Dünya yörüngesindeki tek şempanze
 Félicette, uzaya çıkan ilk kedi
 Laika, bir Sovyet uzay köpeği ve Dünya yörüngesine giren ilk hayvan
 Uzayda maymunlar ve maymunlar
 Yuri Gagarin, uzaya çıkan ilk insan, Nisan 1961'de yörüngeye oturdu.
 Küçük Bir Adım: Uzay Şempanzelerinin Öyküsü'', 2008 belgeseli
 Uzay uçuşu

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar 

  Brief biography of Ham, aimed at children ages 9–12.
  A novel about Ham and his trainer.
  Book covering the life and flight of Ham, plus other space animals.

Dış bağlantılar 

 NASA Yaşam Bilimleri Veri Arşivinden Resimler 
 Who2 profili: Şempanze Hamle 
 Hayvan Astronotları 
 Uzay Haber Filminde Öncü/Ham hakkında belgesel arşivi.org'da
 Ham Övgü Astrochimp ise  içinde YAŞAM

Merkür Projesi
NASA
1961'de uzay çalışmaları
Tür mikroformatı olan maddeler