Carnot teoremi (iç yarıçap, dış yarıçap)

Carnot teoremi, bir üçgenin iç teğet çemberi ve çevrel çemberinin yarıçaplarının uzunlukları ile çevrel çemberin merkezinden üçgenin üç kenarına olan mesafelerin toplamı arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Fransız matematikçi Lazare Nicolas Marguerite Carnot tarafından bulunmuştur.

Teoremin açıklaması
Öklid geometrisinde, Carnot teoremi çevrel merkez D'den herhangi bir ABC üçgeninin kenarlarına işaretli mesafelerin toplamının şöyle olduğunu belirtir:

 

burada r üçgenin iç teğet çemberinin çapı ve R ise çevrel çemberinin çapıdır. Burada mesafelerin işareti, ancak ve ancak açık doğru parçası DX (X = F, G, H) üçgenin tamamen dışında yer alıyorsa, negatif kabul edilir. Şekilde, DF negatiftir ve hem DG hem de DH pozitiftir.

Teorem, adını Fransız matematikçi Lazare Carnot'dan (1753 – 1823) almıştır. Aynı çember içinde bulunan (concyclic) çokgenler için Japon teoreminin bir kanıtında kullanılır.

İspatlar 
Herhangi bir 'de, çevrel çemberin merkezi 'dan kenarlara olan (uygun şekilde işaretlenmiş) mesafelerin cebirsel toplamı, çevrel çemberin ve iç teğet çemberin yarıçapların toplamı olan 'ye eşittir.

.

Dar üçgenlerde, çevre merkezi daima üçgenin içinde bulunur. Bu durumda, ,  ve 'nin üç doğru parçası tamamen üçgenin içinde yer alır. Açılardan biri genişse, çevrel çemberin merkezi üçgenin dışına düşer. Doğru parçalarından biri (geniş açının karşısındaki tarafa karşılık gelen) tamamen dışarıda, diğer iki doğru parçası ise üçgenin yalnızca kısmen dışında uzanır. Yukarıdaki toplamda, üçgenin içini kesen parçalar artı işareti ile, dışta kalan taraf eksi işareti ile alınır. ,  ve  doğru parçaları, ,  ve  kenarlarındaki tabanlarla ,  ve  üçgenlerinin yükseklikleri olarak hizmet eder. İşaret kuralı, bu üçgenlerin alanlarının (uygun işaretlerle birlikte alındığında) her zaman  alanını oluşturmasını garanti eder.

İspat 1 

Aşağıdaki ispat sadece dar açılı üçgen durumunu ele almış olup, diğer durumlar için de benzer adımlar izlenebilir.

İç teğet çemberin yarıçapı için aşağıdaki ifade her zaman doğrudur:

.

Yukarıdaki ifadeden,

.

yazılabilir. Bu nedenle,

(*) 'dir.

Şimdi sırayla bir açıklama yapalım. ,  üçgeninin çevrel çemberinin merkezi olmak üzere,  ikizkenar üçgeninde, 'dir. Ve benzer şekilde,  ve 'dir. Bu bilgiyle sahip olduğumuzda, benzer (dik açılı) üçgenlerin birkaç üçlüsünü düşünebiliriz:

 , , ve  (veya eşit olan )
 , , ve  (veya eşit olan )
 , , ve  (veya eşit olan )

İlk üçlüden aşağıdakini türetebiliriz:

bu aşağıdaki sonuca ulaştırır:

Benzer şekilde, iki ek özdeşlik elde ederiz:

Sadeleştirmeden sonra üç eşitlik taraf tarafa toplanırsa:

.

elde edilir. Bunu, (*) ifadesi ile toplayıp  ifadesine bölersek ispatı tamamlamış oluruz.

İspat 2 

Bu ispat için gösterimlerde bir değişiklik gerektiren değiştirilmiş bir şekil üzerinden gidilecektir. Bu kanıt Vaggelis Stamatiadis'e aittir.

, ,  dörtgenleri, Batlamyus teoreminin uygulanmasına imkan veren kirişler dörtgenidir:

,
,

bu aşağıdaki şekilde yazılabilir:

veya,

.

Diyelim ki,  açısı geniş açı ise, uzunluklar arasındaki ilişki  şeklinde ifade edilir.

Konuyla ilgili yayınlar 
 Garreau, G. A. (1946). 1868. Analytical Proof of the Theorems of Carnot and Pascal. The Mathematical Gazette, 30(288), ss. 35-36.
 Ibort, A., de León, M., Lacomba, E. A., Marrero, J. C., de Diego, D. M., & Pitanga, P. (2001). Geometric formulation of Carnot's theorem. Journal of Physics A: Mathematical and General, 34(8), 1691.
 Ðorđe Baralić. (2013), Around the Carnot theorem, Makale

Dış bağlantılar 
 
 Carnot's Theorem  at cut-the-knot
 Carnot's Theorem  by Chris Boucher. The Wolfram Demonstrations Project.
 Carnot's Theorem  at artofproblemsolving.com
 Carnot's Theorem  at gogeometry.com
 Geogebra - Carnot's Theorem
 Carnot's Theorem  Video (1:49 dk)

Kaynaklar 
 Claudi Alsina, Roger B. Nelsen: When Less is More: Visualizing Basic Inequalities. MAA, 2009,, s. 99 
 Frédéric Perrier: Carnot's Theorem in Trigonometric Disguise.. The Mathematical Gazette, Cilt 91, Sayı 520 (Mart 2007), s. 115–117 (JSTOR )
 David Richeson: Konveks Olmayan Çokgenler için Japon Teoremi - Carnot Teoremi . Convergence, Aralık 2013

Öklid geometrisi teoremleri
Üçgen geometrisi
Kanıt içeren maddeler