Algısal yük teorisi

Algısal yük teorisi, dikkat ile ilgili psikolojik bir teoridir. Nilli Lavie tarafından doksanların ortalarında erken/geç seçim tartışmasına potansiyel bir çözüm olarak sunulmuştur.

Bu tartışma "kokteyl partisi etkisi" ile ilişkilidir: bir kokteyl partisindeki insanlar dinledikleri konuşmayı nasıl seçer ve diğerlerini görmezden gelir? Lavie'nin teorisinden önce önerilen dikkat modelleri, hedef bilginin seçiminin gerçekleştiği bilgi işleme akışındaki noktaya dair önerilerinde farklıydı ve bu, seçimin "erken" mi yoksa "geç" mi olduğu konusunda hararetli bir tartışma oluşmasına sebep oldu. Ayrıca dikkat dağıtıcı uyaranların ne ölçüde işlendiğine dair tartışmalar da vardı.

Tarihçe 
Dikkat üzerine modern çalışma, Colin Cherry “kokteyl parti problemini” 1953’te dile getirdiğinde başladı: Bir kokteyl partide insanlar dinledikleri konuşmayı seçip geri kalanları nasıl görmezden gelirler? Cherry, bir dizi kulaklık aracılığıyla, katılımcıların farklı kulaklarla iki kelime akışı dinleyeceği ve akışlardan birine odaklanacakları bir deney gerçekleştirdi; daha sonrasında onlara diğer akışın içeriği hakkında sorulacaktı. Bu deneyler deneklerin odaklanmadıkları akışta verilen bilgilerin çok azını aldıklarını gösterdi.

Donald Broadbent, bu tür bir deneyin sonuçlarını, insanların sınırlı kapasiteye sahip bilgileri işlediğini ve bu nedenle bilginin alınmasından kısa bir süre sonra duyusal bir filtre tarafından seçilmesi gerektiğini öne süren filtre modelini geliştirmek için kullandı. Filtrede doğrudan bakılmayan tüm bilgiler bozulacaktır.  Buna karşılık, Deutsch ve Deutsch, ilgisiz uyaranların bu filtrelemesinin, bu işlemlemenin geç aşamalarında meydana geldiğini ileri sürdüler: Tüm bilgiler duyusal düzeyde işlenir, fakat mesajın gözetimsiz kulaktaki anlamsal içeriği bilince erişim sağlayamaz.

Algısal yük teorisi önermesi 
Lavie, erken ve geç seçmenin sunulan uyarıcıya bağlı olarak meydana geldiğini tartışarak erken/geç seçme tartışmasını çözümlemeye çalışmıştır. Çeldirici uyarıcı başta olmak üzere, fiziksel uyarıcının karmaşasına değinerek algısal yük kavramını öne sürmüştür. Örneğin, dairelerle çevrili bir kare düşük algısal yüklü bir olay iken, birçok farklı şekille çevrili bir kare daha yüksek algısal yüke sahiptir.

Önemli varsayımlar 
Algısal yük teorisi üç temel varsayımda bulunur:

 Dikkat içeren kaynakların sınırlı kapasitede olması;
 Görevle ilgili uyarıcıların görevle ilgili olmayan uyarıcılardan önce işlenmesi;
 Dikkat içeren tüm kaynaklar kullanılmalıdır

Bu nedenle, görevle ilgili uyarıcılar dikkat içeren tüm kaynakları kullanırsa, görevle ilgili uyarıcıların (çeldiriciler) hiçbiri işlemlenemeyecektir. Yüksek-yüklü görevlerde hedefin dikkat içeren kaynakları düşük-yüklü görevlerden daha hızlı tükenir. Hedef, bu nedenle, daha erken seçilecektir ve çeldiriciler daha çabuk filtrelenecektir. Düşük-yüklü bir görevde, çeldiricilerin daha fazlası işlemlenecektir, çünkü dikkat içeren kaynaklar tüketilmemiştir, ve filtreleme adımı daha sonra meydana gelecektir. Düşük-yüklü bir halde çeldiriciler algılanacaktır, ve bu bozucu bir etkiye neden olacaktır.

Bu modelde, seçme, işlemlemenin hem erken aşamalarında (yüksek-yüklü hal), hem de geç aşamalarında (düşük-yüklü hal) meydana gelir.

Eleştiri

Dikkat dağıtıcı belirginlik 
Lavie’nin sonuçlarını açıklamak için sunulmuş bir alternatif teori de dikkat dağıtıcı belirginlik’tir. Bu teori genel yüklenimdense dikkat dağıtıcının dikkat çekmesinin ya da göze çarpmasının dikkat dağılmasına sebep olmasındaki temel faktör olduğunu savunur.

Dikkat yoğunlaştırma 
Lavie’nin sonuçları için ikinci alternatif bir açıklama dikkat yoğunlaştırmadır ve yüksek yüklü ile düşük yüklü koşullar arasındaki belirgin farklılığın genel yüklenimdense katılımcının dikkat alanındaki sınırlanma derecesi dolayısıyla olduğunu öne sürer. Dikkat yoğunlaştırma teorisi katılımcıların kendi dikkat odakları  içindeki dikkat dağıtıcı/çeldiricileri işleyebildiklerini öne sürer. Bir kişi düşük dikkat odağına sahip olmaya sevk edilmişse ve dikkat dağıtıcı odağın dışında kalıyorsa dikkat dağıtıcıların minimal işlenmesi ve çatışma görülür. Çeldiriciler içeren daha kapsamlı bir dikkat kontrolü daha yüksek seviyelerde çıkarımlara neden olur.

Konum vs. Verimlilik 
Lavie’nin doktora süpervizörü ve orijinal makalenin yazarı olan Yehoshua Tsal , Hanna Benoni ile 2013 yılında algısal yük teorisi üzerine eleştirel bir inceleme yayınladı. İncelemede, algısal yük teorisinin erken seçime karşı geç seçim tartışmasına hibrit bir çözüm olarak sunulmasının yanlış yorumlandığı, bunun yerine teorinin erken seçme modeli olduğu savunulmaktadır: anlamsal işlemlemede dikkat gerekli olduğu için seçim gerçekleşir. Yüksek yüklü ile düşük yüklü koşullar arasındaki fark yüksek yüklü koşullarda verimli, fakat düşük yüklü koşullarda verimsiz olmasının bir sonucudur.

Benoni ve Tsal, algısal yük teorisinin, hibrit bir dikkat modeli önerdiği için değil, odaklanılması gereken noktayı seçici dikkatin odağından daha önemli olan seçici dikkatin etkinliğinin sorusuna kaydırdığı için tanınmayı hak ettiğini savunuyorlar.

Ayrıca, Benoni ve Tsal algısal yükün doğasının hiçbir zaman eksiksiz biçimde tanımlanmadığını, bu da yükü karakterize etmede ve yükteki farklılıkların sonuçlarını çözümlemekte döngüselliğe yol açtığını iddia ediyor.

Ayrıca bakınız 

 Dikkat
 Dikkat kontrolü
 istem dışı körlük
 farkındalık
 Ön özenli işleme

Kaynakça 

Psikoloji teorileri
Algı
Bilişsel bilim
Dikkat