Hayrullah Efendi

Hayrullah Efendi (26 Ekim 1818 İstanbul-25 Aralık 1866 Tahran), Osmanlı hekimbaşı, devlet adamı, eğitimci, şair ve tarihçi.

Hayatı 
Osmanlı şair ve hekim Abdülhak Molla'nın oğludur. 1839'da babasının başında olduğu Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'ye girdi ve burada eğitim gördü. Tıp eğitimini ders nazırlığı göreviyle birlikte yürüttü. 24 Mart 1840'ta ilmiyeye özel "rütbe-i salise" nişanına layık görüldü. Mekteb-i Tıbbiye'nin baş hekimi Dr. Bernard, 1843 yılında Abdülmecid'e sunduğu raporda Hayrullah Efendi'nin imtihanları geçerek yakında doktorluk diplomasını alacağını yazmıştır. Ayrıca bitirme tezi olarak Türkçe bir eser kaleme aldığını belirtmiştir. 12 Ekim
1843'te Abdülmecid Hayrullah Efendi'yi huzurunda kabul ederek ona pırlantalarla süslü bir kutu hediye etmiştir.

Mezun olduktan sonra doktora çalışması Dürûrü'l-muhât, 1844'te ise Tedâvî-i Etfâl (Sıhhatnümâ-yı Etfâl) adlı eserini yayınladı. 1840-1845 yılları arasında bir tıp sözlüğü hazırladı. 9 Ekim 1845'te babası Mekteb-i Tıbbiyye'deki görevinden alındıktan sonra kendisinin de ders nâzırlığı görevi son bulmuştur. Ancak babasının tekrar 30 Eylül 1848'de eski görevine dönmesiyle birlikte kendisi tekrar nazır olmuştur. 1848 yılının Aralık ayında Maârif-i Umûmiye Nezâreti'ne üye olan Hayrullah Efendi, orta öğretimde okutulması amacıyla Mesâil-i Hikmet adlı bir eser yayınlamıştır. Daha sonra ilmiye sınıfından ayrılarak mülkiye sınıfına geçmiştir. 1850'de Umûr-ı Nâfia Nezâreti üyeliği verilmiştir.

Sonraki yıllarda çeşitli görevlerde bulunmuş ve birçok eser kaleme almıştır. 25 Aralık 1866'da delege (murahhas) sıfatıyla Tahran orta elçiliği görevini yürütürken hayatını kaybetmiştir.

Ailesi 
Kafkasya'dan kaçırılmış bir cariye olan Münteha Hanım ile evlenmiştir. Ailenin dört çocuğu olmuştur: Fatma Fahrünnisâ Hanım, Abdülhâlik Nasuhi Bey, Abdülhak Hamit Bey ve Mihrinnisâ Hanım.

Eserleri 
 Muâlecâta Dair El Mecmuası
 Müfredât-ı Tıbbiyye fî beyâni evzâni'l-edviyye
 Terbiye ve Tedâvî-i Etfâl
 Ordu Hıfzıssıhhası
 Makālât-ı Tıbbiyye
 Dürûrü’l-muhât
 Lugat-ı Tıbbiyye
 Beyt-i Dihkānî
 Bağçe-i İntizâm
 Mesâil-i Hikmet
 Kıt‘a-i Afrika
 Hezâr Esrâr

Diğer eserleri
 Nakş-ı Hayâl
 Rothomago Tercümesi
 Hikâye-i İbrâhim Paşa be-İbrâhîm-i Gülşenî
 Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye Târihi
 Yolculuk Kitabı

Kaynakça 
Özel

Genel
 

1818 doğumlular
1866 yılında ölenler
İstanbul doğumlular
Tahran'da ölenler
Osmanlı şairleri
Osmanlı tarihçileri
Osmanlı eğitimcileri
Osmanlı yazarları
Osmanlı hekimleri