రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 భారతదేశ రాష్ట్రాలు, భూభాగాల సరిహద్దుల ప్రధాన సంస్కరణ , వాటిని భాషా పరంగా నిర్వహించడం. 1956 నుండి భారతదేశం  రాష్ట్ర సరిహద్దులకు అదనపు మార్పులు చేసినప్పటికీ,1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత రాష్ట్ర సరిహద్దులలో అత్యంత విస్తృతమైన మార్పుగా మిగిలిపోయింది.రాజ్యాంగం (ఏడవ సవరణ) చట్టం, 1956 ,అదే సమయంలో ఈ చట్టం అమలులోకి వచ్చింది, ఇది (ఇతర విషయాలతోపాటు) భారతదేశం  ప్రస్తుత రాష్ట్రాలకు రాజ్యాంగ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను పునర్నిర్మించింది.రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద ఆమోదించాల్సిన అవసరాలు భారత రాజ్యాంగంలోని పార్ట్ I  నిబంధనలు , ఆర్టికల్ 3.

1950 జనవరి 26న అమలులోకి వచ్చిన కొత్త భారత రాజ్యాంగం భారతదేశాన్ని సార్వభౌమ ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చింది. కొత్త రిపబ్లిక్ కూడా "యూనియన్ ఆఫ్ స్టేట్స్"గా ప్రకటించబడింది.  1950 రాజ్యాంగం మూడు ప్రధాన రకాల రాష్ట్రాలు, ఒక తరగతి భూభాగాల మధ్య ప్రత్యేకించబడింది.

భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఉద్యమం 
బ్రిటీష్ పాలన నుండి భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం సాధించకముందే భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్ అభివృద్ధి చెందింది. మొట్టమొదటి భాషా ఉద్యమం 1895లో ఇప్పుడు ఒడిషాలో ప్రారంభమైంది. ప్రస్తుతం ఉన్న బీహార్, ఒరిస్సా ప్రావిన్స్‌లను విభజించి ప్రత్యేక ఒరిస్సా ప్రావిన్స్‌ను ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్‌తో తరువాత సంవత్సరాల్లో ఉద్యమం ఊపందుకుంది .ఒడియా జాతీయవాద పితామహుడు మధుసూదన్ దాస్ కృషి కారణంగా , ఉద్యమం చివరికి 1936లో దాని లక్ష్యాన్ని సాధించింది,ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ ఉమ్మడి ప్రాతిపదికన నిర్వహించబడిన మొదటి భారతీయ రాష్ట్రంగా (స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం) అవతరించింది. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో భాషాపరంగా అభివృద్ధి చెందిన కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు కోసం రాజకీయ ఉద్యమాలు ఊపందుకున్నాయి. మద్రాసు రాష్ట్రం ఉత్తర భాగం నుండి తెలుగు మాట్లాడే రాష్ట్రాన్ని సృష్టించాలనే ఉద్యమం స్వాతంత్ర్యం తర్వాత సంవత్సరాల్లో బలాన్ని పుంజుకుంది, 1953లో మద్రాసు రాష్ట్రంలోని పదహారు ఉత్తర తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాలు కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంగా అవతరించాయి.1950-1956 కాలంలో, రాష్ట్ర సరిహద్దులకు ఇతర చిన్న మార్పులు చేయబడ్డాయి: చిన్న రాష్ట్రం బిలాస్‌పూర్ 1 జూలై 1954న హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో విలీనం చేయబడింది; చందర్‌నాగోర్ , ఫ్రెంచ్ భారతదేశం మాజీ ఎన్‌క్లేవ్ , 1955లో పశ్చిమ బెంగాల్‌లో విలీనం చేయబడింది.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ 
రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమీషన్‌కు ముందు లింగ్విస్టిక్ ప్రావిన్సెస్ కమిషన్ (అకా ధార్ కమీషన్) జూన్ 1948లో ఏర్పాటైంది.ఇది రాష్ట్రాలను విభజించే పారామీటర్‌గా భాషను తిరస్కరించింది. తరువాత, ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ డిసెంబర్ 1953లో భారతీయ రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించిన నిధులతో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్‌ను నియమించారు.కొత్త కమిషన్‌కు సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ చీఫ్ జస్టిస్ ఫజల్ అలీ నేతృత్వం వహించాడు ; దాని ఇతర ఇద్దరు సభ్యులు హెచ్  ఎన్ కుంజ్రు, కె ఎం పనిక్కర్ . కమిషన్ ప్రయత్నాలను డిసెంబర్ 1954 నుండి హోం మంత్రిగా పనిచేసిన గోవింద్ బల్లభ్ పంత్ పర్యవేక్షించాడు.రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమీషన్ సెప్టెంబర్ 30, 1955న భారతదేశ రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు సిఫార్సులతో ఒక నివేదికను సమర్పించింది, దానిపై భారత పార్లమెంటులో చర్చ జరిగింది. తదనంతరం, రాజ్యాంగంలో మార్పులు చేయడానికి, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణను నిర్వహించడానికి బిల్లులు ఆమోదించబడ్డాయి.

మార్పుల ప్రభావం 
1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం భారతదేశాన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించే దిశగా ఒక ప్రధాన అడుగు . కింది జాబితా భారతదేశంలోని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను 1 నవంబర్ 1956న పునర్వ్యవస్థీకరించింది:

రాష్ట్రాలు 

 ఆంధ్ర ప్రదేశ్: హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలతో ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953–56) విలీనం ద్వారా ఏర్పడింది 
 అస్సాం: ప్రక్కనే ఉన్న మ్యాప్ 1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం దృష్టాంతాన్ని వర్ణిస్తుంది. అయితే, అస్సాం రాష్ట్రం తరువాతి సంవత్సరాలలో అరుణాచల్ ప్రదేశ్ , మిజోరాం , నాగాలాండ్ , మేఘాలయ (కాలక్రమానుసారం కాదు) గా విభజించబడింది.
 బీహార్: చిన్న భూభాగాలను పశ్చిమ బెంగాల్‌కు బదిలీ చేయడం ద్వారా కొద్దిగా తగ్గింది ( మంభుమ్ జిల్లా నుండి పురూలియా , పూర్నియా జిల్లా నుండి ఇస్లాంపూర్ ).
 బొంబాయి రాష్ట్రం: సౌరాష్ట్ర రాష్ట్రం, కచ్ రాష్ట్రం , మరాఠీ మాట్లాడే జిల్లాలు బేరార్ డివిజన్, సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లోని నాగ్‌పూర్ డివిజన్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని బేరార్, ఔరంగాబాద్ డివిజన్‌లను కలపడం ద్వారా రాష్ట్రం విస్తరించబడింది. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలోని దక్షిణాది జిల్లాలు మైసూర్ రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడ్డాయి.
 జమ్మూ కాశ్మీర్: 1956లో సరిహద్దు మార్పు లేదు.
 కేరళ: మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని దక్షిణ కెనరా జిల్లాలోని మలబార్ జిల్లా, కాసరగోడ్ తాలూకాతో ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్ రాష్ట్రం విలీనం చేయడం ద్వారా ఏర్పడింది. ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్  దక్షిణ భాగం , కన్యాకుమారి జిల్లా , సెంగోట్టై తాలూకాతో పాటు మద్రాసు రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడింది. లక్కడివ్, మినికాయ్ దీవులు మలబార్ జిల్లా నుండి విడిపోయి లక్కడివ్ , అమిండివి, మినికాయ్ దీవులు అనే కొత్త కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఏర్పడ్డాయి.
 మధ్యప్రదేశ్: మధ్యభారత్ , వింధ్య ప్రదేశ్, భోపాల్ రాష్ట్రం మధ్యప్రదేశ్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి; నాగ్‌పూర్ డివిజన్‌లోని మరాఠీ మాట్లాడే జిల్లాలు బొంబాయి రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడ్డాయి.
 మద్రాసు రాష్ట్రం: మలబార్ జిల్లా కొత్త కేరళ రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడింది, దక్షిణ కెనరా జిల్లాను విభజించి మైసూర్ రాష్ట్రానికి, కేరళకు బదిలీ చేశారు, కొత్త కేంద్రపాలిత ప్రాంతం, లక్కడివ్, మినీకాయ్, అమిండివి దీవులు సృష్టించబడ్డాయి. ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చిన్ - కన్యాకుమారి జిల్లా దక్షిణ భాగం , సెంగోట్టై తాలూకాతో పాటు మద్రాసు రాష్ట్రంలో చేర్చబడింది.
 మైసూర్ రాష్ట్రం: కూర్గ్ రాష్ట్రం, పశ్చిమ మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ , దక్షిణ బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, పశ్చిమ హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి కన్నడ మాట్లాడే జిల్లాల చేరిక ద్వారా విస్తరించబడింది.
 ఒరిస్సా: 1956లో సరిహద్దు మార్పు లేదు.
 పంజాబ్: పాటియాలా, ఈస్ట్ పంజాబ్ స్టేట్స్ యూనియన్ చేర్చడం ద్వారా విస్తరించబడింది.
 రాజస్థాన్: అజ్మీర్ రాష్ట్రం, బొంబాయి, భారత్ రాష్ట్రాలలోని కొన్ని భాగాలను చేర్చడం ద్వారా విస్తరించబడింది.
 ఉత్తరప్రదేశ్: 1956లో సరిహద్దును మార్చలేదు.
 పశ్చిమ బెంగాల్: గతంలో బీహార్‌లో భాగంగా ఉన్న పురూలియా జిల్లాను చేర్చడం ద్వారా విస్తరించబడింది.

మూలాలు

బాహ్య లింకులు 

 చట్టం యొక్క టెక్స్ట్

భారత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ
నెహ్రూ పరిపాలన
భారత చట్టంలో 1956