ద్విసభ్య నియోజకవర్గం

ఇద్దరేసి సభ్యులు ప్రాతినిధ్యం వహించే నియోజకవర్గాలను ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు అంటారు. ఈ నియోజకవర్గాలు పార్లమెంటుకే కాక, వివిధ రాష్ట్ర శాసనసభలకూ ఉండేవి. బ్రిటిషు వారి కాలంలో ప్రవేశపెట్టిన ఈ వ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం తరువాత కూడా కొనసాగింది. ఈ నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యే ఇద్దరు అభ్యర్థుల్లో ఒకరు జనరల్ వర్గానికి చెందినవారు కాగా, రెండవవారు ఎస్సీ-ఎస్టీ వర్గానికి చెందినవారు. 

1957లో వి.వి.గిరి పార్వతీపురం ద్విసభ్య నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసి ఓడిపోయాడు. ప్రత్యర్థి కంటే అతనికి వోట్లు ఎక్కువ వచ్చినా అతను ఓడిపోయాడు. ఎందుకంటే అప్పుడు పోటీ చేసిన రిజర్వుడు అభ్యర్థులిద్దరికీ అతని కంటే ఎక్కువ వోట్లు వచ్చాయి. వివి గిరి దీనిపై కోర్టుకు వెళ్ళినప్పటికీ ఫలితం లేకపోయింది. దానితో కాంగ్రెసు పార్టీ పూనుకుని, 1961లో ఈ ద్విసభ్య వ్యవస్థను రద్దు చేసింది. కొన్ని నియోజకవర్గాలను అచ్చంగా రిజర్వుడు వర్గాలకే కేటాయించింది. 

చట్టసభల్లో స్త్రీలకు రిజర్వేషను ఉండాలనే ప్రతిపాదన నెగ్గకపోవడంతో భారతీయ స్త్రీ శక్తి అనే సంస్థ 2009లో, ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలను తిరిగి సృష్టించాలని ప్రతిపాదన చేసింది. లోక్‌సభ, శసనసభల్లోని అన్ని నియోజకవర్గాలనూ ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలుగా చేసి, ప్రతి నియోజకవర్గం నుండి ఒక మహిళను ఎన్నుకునేలా రాజ్యాంగ సవరన చెయ్యాలని డిమాండు చేసింది. అయితే ఇది అమలు కాలేదు.

తొలి లోక్‌సభ ఎన్నికలు (1951) 
1951 -52లో స్వతంత్ర భారతదేశ లోక్‌సభకు తొలి ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికల్లో హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో 21 నియోజక వర్గాలుండేవి. వాటిలో 4 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: మహబూబ్ నగర్, కరీం నగర్, నల్గొండ, నాందేడ్ (ప్రస్తుతం మహారాష్ట్రలో ఉంది).  అప్పట్లో మద్రాసు రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉన్న ఆంధ్ర ప్రాంతంలో మొత్తం 23 నియోజకవర్గాలుండగా వాటిలో 5 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: విశాఖపట్నం, రాజమండ్రి, ఏలూరు, ఒంగోలు, చిత్తూరు.

దేశవ్యాప్తంగా వివిధ రాష్ట్రాలు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో, ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలతో వివిధ నియోజకవర్గాల సంఖ్యలు కింది పట్టికలో చూడవచ్చు.

రెండవ లోక్‌సభ ఎన్నికలు (1957) 
1957 లో జరిగిన రెండవ లోక్‌సభ ఎన్నికల నాటికి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది. 1956 లో ఆంధ్రరాష్ట్రం, హైదరాబాదు రాష్ట్రం లోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాలన్నిటినీ కలిపి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచారు.  ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో మొత్తం 35 పార్లమెంటు నియోజకవర్గాలుండగా వాటిలో 8 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అవి: పార్వతీపురం, గోలుగొండ, కాకినాడ, నెల్లూరు, చిత్తూరు, మహబూబ్ నగర్, కరీంనగర్, నల్గొండ. 

వివిధ రాష్ట్రాల్లోని నియోజకవర్గాల జాబితా ఇది.

1952లో మద్రాసు రాష్ట్ర శాసనసభలో ఆంధ్ర ప్రాంతపు ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు 
1952 లో మద్రాసు రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉన్న ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలకు ఎన్నికలు జరిగాయి. అప్పుడు మొత్తం నియోజకవర్గాలు 118 కాగా (ఈ సంఖ్యలో తిరుత్తణిని చేర్చలేదు. తిరుత్తణి తమిళనాడు లోకి పోయింది.) వాటిలో 21 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు.  వాటి వివరాలను కింది పట్టికలో చూడవచ్చు.

1955లో ఆంధ్రరాష్ట్ర శాసనసభ లోని ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు 
1955 ఎన్నికల నాటికి ఆంధ్రరాష్ట్ర శాసనసభలో మొత్తం 167 నియోజకవర్గాలుండేవి. వాటిలో 29 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అంటే మొత్తం 196 మంది శాసనసభ్యులు ఎన్నికయ్యేవారు. ద్విసభ్య నియోజకవర్గాల జాబితా ఇది. అప్పట్లో రాష్ట్రంలో 11 జిల్లాలే ఉండేవి.

1952 లో మద్రాసు శాసనసభకు జరిగిన ఎన్నికలలో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 118 నియోజకవర్గాలుండేవి. వాటిలో 22 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. అంటే మొత్తం 140 మంది సభ్యులు ఎన్నికయ్యారు. 1953 లో మద్రాసు నుండి విడివడి ప్రత్యేక ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడినపుడు ఈ 118 నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికైన 140 మంది సభ్యులే కొత్త రాష్ట్ర శాసనసభలో ప్రాతినిధ్యం వహించారు.

1952లో హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలు 
1948 లో పోలీసుచర్య తరువాత హైదరాబాదు రాజ్యం, హైదరాబాదు రాష్ట్రంగా మారి భారతదేశంలో విలీనమై పోయింది. 1952 లో హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభకు తొలి ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆ సమయంలో మొత్తం 142 శాసనసభ నియోజకవర్గాలు ఉండగా వాటిలో 33 ద్విసభ్య స్థానాలు. మొత్తం 175 మంది సభ్యులు శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. జిల్లా వారీగా ద్విసభ్య స్థానాల జాబితాను కింది పట్టికలో చూడవచ్చు

ఇతర రాష్ట్రాల్లో 
వివిధ రాష్ట్రాల శాసన సభల్లో ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు కింది విధంగా ఉండేవి. ఇవన్నీ కూడా 1961 నాటి చట్టంతో రద్దైపోయాయి.

మైసూరు రాష్ట్ర శాసనసభకు 1951, 1957లో జరిగిన న్నికలలో ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు ఉండేవి. 1951లో ఈ నియోజకవర్గాల సంఖ్య 19. 1957 నాటికి ఈ సంఖ్య పెరిగి 29 అయింది. 

కేరళలో 1957 ఫిబ్రవరి-మార్చి లలో జరిగిన ఎన్నికలలో మొత్తం నియోజకవర్గాలు 114 కాగా, అందులో 12 ద్విసభ్య నియోజకవర్గాలు. 1960 ఎన్నికల నాటికి ఈ సంఖ్యలో మార్పేమీ లేదు.

మూలాలు 

ఎన్నికలు
భారతదేశ నియోజకవర్గాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్ నియోజకవర్గాలు
తెలంగాణ నియోజకవర్గాలు