జైతుగి

జైత్రపాలా అని కూడా పిలువబడే జైతుగి (r. సి. 1191-1200 లేదా 1191-1210) భారతదేశంలోని దక్కను ప్రాంతంలోని సెయునా (యాదవ) రాజవంశానికి పాలకుడు. ఆయన కాకతీయ రాజ్యం మీద విజయవంతంగా దాడి చేసి యాదవ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించమని వారిని బలవంతం చేశాడు.

ఆరంభకాల జీవితం  
జైతుగి తన పూర్వీకుడు ఐదవ భిల్లమ కుమారుడు. చాళుక్య ఆధిపత్యాన్ని పడగొట్టి ఆయన స్వతంత్రుడయ్యేందుకు. భిల్లమ పాలన నుండి చివరిగా ఉన్న వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు సా.శ. 1191 ఆగస్టు నాటిది. జైతుగి పాలన సంబంధిత మొట్టమొదటి వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు సా.శ. 1192 డిసెంబరు నాటిది. సా.శ.1196 డిసెంబరు 25 నాటి బీజాపూరు శాసనం ఇది జైతుగి పాలన ఆరవ సంవత్సరంలో జారీ చేయబడిందని పేర్కొంది. సా.శ. 1191 చివరలో జైతుగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని ఈ ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

సైనికవృత్తి

కాకతీయుల మీద యుద్ధం  
తన తండ్రి భిల్లామపాలనలో జైతుగి తన తండ్రి యుద్ధాలలో హొయసల రాజు రెండవ భల్లాలకు వ్యతిరేకంగా పాల్గొన్నాడు. కల్యాణి, దేవగిరిని పట్టుకోవటానికి శత్రువు చేసిన ప్రయత్నాలను ప్రతిఘటించాడు. భిల్లమ చివరికి హొయసల మీద ఓటమిని చవిచూశాడు. బలహీనమైన యాదవ శక్తిని సద్వినియోగం చేసుకొని, కాకతీయులు యాదవ రాజ్యం తూర్పు భాగాన్ని ఆక్రమించారు. కాకతీయ జనరలు మహాదేవ గారవపద శాసనం ద్వారా ధ్రువీకరించబడిన యాదవ రాజధాని దేవగిరి వరకు చేరుకున్నారు. మూడు రాజవంశాలు - యాదవులు, హొయశిలలు, కాకతీయులు - కల్యాణిలోని చాళుక్యుల పూర్వపు పాలెగాళ్ళు, యాదవులు తమను చాళుక్యుల నిజమైన వారసులుగా భావించారు. అందువలన కాకతీయులు తమ ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించాలని ఆశించారు.

యాదవ-హొయసల వివాదం తగ్గిన తరువాత యాదవ శక్తి స్థిరీకరించబడిన తరువాత జైతుగి 1194 లో కాకతీయులకు వ్యతిరేకంగా ఒక పోరాటాన్ని ప్రారంభించాడు. తరువాతి యుద్ధంలో సా.శ. 1195 తరువాత కాకతీయ రాజు రుద్ర ఎక్కడో చంపబడ్డాడు. యాదవ ఆస్థానకవి హేమద్రి ఈ విజయాన్ని ఈ క్రింది విధంగా వర్ణించారు:

హేమద్రి ప్రశాంతి (ప్రశంసలు) వాస్తవానికి చంపబడిన కాకతీయ రాజును "రౌద్రా" ("రుద్ర" కాదు) అని పేరు పెట్టింది. సంస్కృత పదం-నిర్మాణం "రౌద్రా"ను "రుద్ర కుమారుడు" అని అనువదించవచ్చు. అయినప్పటికీ రుద్రకు ఒక కుమారుడు ఉన్నట్లు తెలియదు. చరిత్రకారుడు నలిని నాథు దాసుగుప్తా ఇక్కడ "రౌద్రా" అంటే "రుద్ర సోదరుడు" (అంటే యాదవులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో చంపబడిన మహాదేవుడు) అని సూచించాడు. అయినప్పటికీ చరిత్రకారుడు ఎ. ఎస్. ఆల్టెకరు అభిప్రాయం ఆధారంగా అటువంటి పద-నిర్మాణం ఒక సోదరుడిని సూచించదు. అంతేకాకుండా యుద్ధంలో రుద్ర మరణం బలహీనపడిన కాకతీయ శక్తిని వివరించగలదు. అందువలన "రౌద్ర" అనేది "రుద్ర"కు క్లరికలు పొరపాటు అని అల్టెకరు తేల్చిచెప్పాడు. బహుశా "రుద్రస్య రుద్రక్రీతు అనే వ్యక్తీకరణలో వరుసగా రెండు పదాల మధ్య తేడాను గుర్తించడానికి ఆత్రుతగా ఉన్న" ఒక లేఖరి చేత చేయబడింది.

రుద్ర తరువాత అతని సోదరుడు మహాదేవ, ఆయన కుమారుడు గణపతిని ఒక యుద్ధంలో యాదవులు ఖైదీగా తీసుకున్నారు. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత (బహుశా సా.శ. 1198 లో) యాదవులతో జరిగిన యుద్ధంలో మహాదేవుడు కూడా చంపబడ్డాడు. జైతుగి కాకతీయ భూభాగాలను తన ప్రత్యక్ష పాలనలోకి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ అలా చేయడంలో విఫలమయ్యాడు. అందువలన సా.శ. 1198 లో ఆయన గణపతిని విడుదల చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. కాకతీయ రాజ్యాన్ని యాదవ పాళెం పరిపాలించడానికి అనుమతించబడింది. గణపతి తన జీవితమంతా యాదవులకు రాజకుమారుడిగా ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.

మనగుళి శిలాశాసనం 
మనగులి (లేదా మంగోలి) శాసనం జైతుగి చోళులు, పాండ్యులు, మాళవులు (మాల్వా పరమారాలు), లాతాలు, గుర్జారాలు (చాళుక్యులు), తురుష్కులు, నేపాల, పంచాల రాజులను ఓడించారని పేర్కొన్నారు. ఈ వాదనకు ఏ చారిత్రక ఆధారాలు మద్దతు ఇవ్వవు. ఇది వట్టి ప్రగల్భాలుగా కనిపిస్తుంది.ఉత్తమంగా ఉత్తర సరిహద్దు ప్రాంతాలైన మాళ్వా లతలలో కొన్ని సరిహద్దు వాగ్వివాదాలలో యాదవులు విజయం సాధించారు. లతాలో ఘర్షణలో పరమారా రాజు సుభతవర్మను ఆక్రమించగా యాదవ సైనికాధికారి సహదేవ మాళ్వా మీద దాడి చేసి ఉండవచ్చు.

చివరి రోజులు 
జైతుగి తరువాత అతని కుమారుడు సింహానా అధికారం స్వీకరించాడు. 
ఈ వారసత్వం ఎప్పుడు జరిగిందో స్పష్టంగా తెలియదు. జైతుగి చివరి శాసనం సా.శ.1196 నాటిది. ఆయన వారసుడు సింహానా మొదటి పాలనా సంవత్సరం సా.శ. 1200, సా.శ. 1207 లేదా సా.శ. 1210 అని వేర్వేరు రికార్డులు సూచిస్తున్నాయి. సింహానా ఒక శాసనం సా.శ. 1197 నాటిది. సా.శ.1197 లో సింహానా రాజు అని కనిపించడం లేదు. చరిత్రకారుడు ఎ.ఎస్. అట్లాకరు జైతుగి పాలన 1210 నాటిదని పేర్కొన్నాడు. మరోవైపు చరిత్రకారుడు టి. వి. మహాలింగం సా.శ. 1200 లో జైతుగి తరువాత సింహానా సింహాసనం అధిష్టించాడని సా.శ. 1210 లో దక్షిణాన హొయసలను ఓడించినప్పుడు రెండవ పట్టాభిషేకం చేశాడని విశ్వసించాడు. ఈ సిద్ధాంతం ఆధారంగా సింహానా ఆరోహణను 1210 నాటి శాసనాలు అతని రాజ్యం దక్షిణ భాగంలో కనుగొనబడ్డాయి.

పాలనా నిర్వహణ 
సంకమ ఆయన సైన్యాధ్యక్షుడుగానూ, ప్రధాన మత్రిగానూ పనిచేసాడు. ఆయన వెయ్యి తార్దావాడి ఉన్నాడు. కాకతీయుల మీద జైతుగి సైనిక విజయాలు సాధించిన ఘనత ఎక్కువగా సంకమకు దక్కుతుంది.

భిల్లామా, జైతుగికి విధేయులుగా ఉన్న చాళుక్యుల సామంతులలో ఖండేషులో పాలించిన నికుంభ సోదరులు సోయి-దేవా, హేమది-దేవా ఉన్నారు.

జైతుగి ఖగోళ శాస్త్రవేత్త భాస్కరాచార్య కుమారుడు లక్ష్మీధరతో సహా పలువురు పండితులను పోషించారు. లక్ష్మీధర జైతుగి ఆస్థానపండితుడిగా పనిచేసి పండితుడిగా రాణించారు.

మూలాలు

గ్రంధసూచిక 

 
 
 

Seuna (Yadava) dynasty