పద్మావతి నాగాలు

నాగ (నాగా) రాజవంశం 3 వ - 4 వ శతాబ్దాలలో, కుషాను సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత, గుప్త సామ్రాజ్యం పెరుగుదలకు ముందు ఉత్తర-మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. వీరు పద్మావతిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలించారు. ఇది మధ్యప్రదేశులోని ఆధునిక పావాయాగా గుర్తించబడింది. ఆధునిక చరిత్రకారులు దీనిని వకతకా రాజవంశం వ్రాతపూర్వక ఆధారాలలో పేర్కొనబడిన భరశివ (భరసివ) అని పిలిచే కుటుంబంగా గుర్తిస్తారు.

పురాణ గ్రంథాలతో పాటు నామమాత్రపు సాక్ష్యాల ఆధారంగా నాగులు అని పిలువబడే రాజవంశాలు విధిషా, కాంతిపురి, మధుర ప్రాంతాలను కూడా పరిపాలించాయి. ఈ నాగ రాజవంశాలన్నీ ఒకే కుటుంబానికి చెందిన భిన్నమైన శాఖలుగా ఉండవచ్చు. వేర్వేరు సమయాలలో వేర్వేరు రాజధానుల నుండి పాలించిన ఒకే కుటుంబ సభ్యులు అయి ఉండవచ్చు. అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక సాక్ష్యాల ఆధారంగా దీనికి సంబంధించి కచ్చితమైన నిర్ధారణలు తీసుకోలేము.

భూభాగం 
{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Pawaya" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [78.23907, 25.76620] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Narwar" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.91103, 25.64879] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Gohad" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [78.4341, 26.44543] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Vidisha" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.80814, 23.52511] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Kotwal (Kutwar)" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [78.136489, 26.47949] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Ujjain" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.78491, 23.17930] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Mathura" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.67367, 27.49241] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "circle", "title": "Jhansi district" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [79.10969, 25.53944] }
		}
	]
}
మధ్యప్రదేశులో, పావాయ, నార్వారు, గోహాదు, విదిషా, కుత్వారు (కొత్వాలు), ఉజ్జయిని వద్ద నాగా నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. ఉత్తర ప్రదేశులో, మధుర, ఝాన్సీ జిల్లాలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి.ఈ నాణేల రుజువు ఆధారంగా ప్రధాన నాగా భూభాగం ఉత్తరాన మొరెనా, ఝాన్సీ జిల్లాల నుండి దక్షిణాన విదిషా, విస్తరించిందని హెచ్. వి. త్రివేది సిద్ధాంతీకరించారు. నాగా రాజ్యం చివరికి ఉత్తరాన మధుర, దక్షిణాన ఉజ్జయిని వరకు విస్తరించింది.

చారిత్రకత 
నాగ రాజవంశం గురించి ప్రధానంగా దాని పాలకులు జారీ చేసిన నాణేలు, సాహిత్య గ్రంథాలలో సంక్షిప్త ప్రస్తావనలు, ఇతర రాజవంశాల శాసనాలు ఆధారంగా తెలుసు.  వాయుపురాణం, బ్రహ్మండ పురాణాల ఆధారంగా తొమ్మిది మంది నాగ రాజులు పద్మావతిని (లేదా చంపపతిని) పరిపాలించారు. గుప్తులకు ముందు మధురను ఏడుగురు నాగ రాజులు పరిపాలించారు. విష్ణు పురాణం ఆధారంగా తొమ్మిది మంది నాగ రాజులు పద్మావతి, కాంతిపురి, మధురలలో పరిపాలించారు.

పద్మావతిలో తొమ్మిది మంది నాగ రాజులు మాత్రమే పరిపాలించారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్రకారులు నాగ రాజులు అని విశ్వసిస్తున్నట్లు ఇప్పటికీ 12 మంది రాజుల నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. పద్మావతి (ఆధునిక పావయ) వద్ద పదకొండు మంది పాలకుల నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి: దీనికి మినహాయింపుగా వ్యాఘ్రా, సమీపంలోని నార్వారు వద్ద ఒక నాణెం కనుగొనబడింది. నుండి పిలుస్తారు.

 ఒకతక రాజవంశం శాసనాలు (చమకు, తిరోడి వంటివి) ఒకతక రాజు రుద్రసేన తల్లి భరశివ రాజు " భవ-నాగ " కుమార్తె అని పేర్కొన్నాయి. ఈ భవ-నాగ అదే పేరుగల నాగా రాజుగా గుర్తించబడింది. వీరి నాణేలు పద్మావతి వద్ద కనుగొనబడ్డాయి. రుద్రసేన పాలన సా.శ 335-355, కనుక ఆయన భార్య తల్లితండ్రులు భవ-నాగను సా.శ. 4 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గుర్తించవచ్చు. చరిత్రకారుడు హెచ్. వి. త్రివేది భావా-నాగ సుమారు 25 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడని, ఆయన పెద్ద సంఖ్యలో జారీ చేసిన వివిధ రకాల నాణేల ఆధారంగా ఆయన పాలనను సి. కామను ఎరా 310-335.

సముద్రగుప్తుడి అలహాబాదు స్తంభం శాసనం (r. సి. 335-380) గణపతి-నాగను ఓడించిన రాజులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నది. ఈ విధంగా గణపతిని 4 వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నాటి పాలకుడుగా ఇది సూచిస్తుంది. ఇతర నాగ పాలకులను నిశ్చయంగా చెప్పలేము. కాని హెచ్. వి. త్రివేది నాగా పాలకుల ఈ క్రింది తాత్కాలిక కాలక్రమ జాబితాతో వచ్చారు. ఇది నామమాత్ర పాలియోగ్రాఫికు సాక్ష్యాల ఆధారంగా:

 వృష-నాగ (వృష-భవ లేదా వృషభ) బహుశా 2 వ శతాబ్దం చివరలో విదిష వద్ద పాలించాడు.
 వృషభ (వృష-భవ) కూడా వృష-నాగ తరువాత వచ్చిన ఒక ప్రత్యేకమైన రాజు పేరు కావచ్చు.
 భీమ-నాగ ఆర్. సి. కామను ఎరా 210-230 బహుశా పద్మావతి రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన మొదటి రాజు
 స్కంద-నాగ
 వాసు-నాగ
 బృహస్పతి-నాగ
 విభు-నాగ
 రవి-నాగ
 భావ-నాగ
 ప్రభాకర-నాగ
 దేవ-నాగ
 వ్యాఘ్ర-నాగ
 గణపతి-నాగ

కాంతిపురి నాగాలు 
కాంతిపురి నాగాలు విష్ణు పురాణంలో మాత్రమే ప్రస్తావించబడ్డారు. అందువలన కాంతిపురి రాజవంశం అనుబంధ రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందని భావిస్తున్నారు. చరిత్రకారుడు కె. పి. జయస్వాలు కాంతిపురి నాగాలకు అనేక నాణేలను ఆపాదించాడు. ఈ నాణేల పేర్లను హయ-నాగ, త్రయ-నాగ, బర్హినా-నాగ, చరాజా-నాగ, భవ-నాగ, రుద్ర-సేన అని ఆయన పేర్కొన్నాడు. ఏది ఏమయినప్పటికీ ఎ.ఎస్. ఆల్టెకరు జయస్వాలు అధ్యయనాలను అంగీకరించలేదు. జయస్వాలు పేర్కొన్న నాణేలలో ఒకటి మాత్రమే "త్రయ-నాగ" పురాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

భరశివులను స్థానిక భారు రాజులతో కలుపుతూ మిర్జాపూరు జిల్లాలో కాంతిపురిని కాంటిటు జయస్వాలు గుర్తించారు. కాంతి వద్ద స్థానిక సంప్రదాయ కథనం ఏమిటంటే చాలా కాలం ముందు 'గహద్వాలా' ఈ కోట భారు రాజులకు చెందినది. ఇక్కడి 'భారు' రాజులు స్పష్టంగా 'భార్శివ' రాజులు లేదా భారశివ అనే పదం వికృతి చెందిన పదం అని ఆయన భావిస్తున్నాడు.

 భారశివాలు కాంతిపురి వద్ద ఆవిర్భవించారు (క్రీ.పూ 140.) నవ నాగ రాజవంశాన్ని స్థాపకుడు భారశివ. (క్రీ.పూ 040-170)
 వీరసేన (34 సంవత్సరం నాణెం)..... మథుర నాగా, పద్మావతి నాగా స్థాపకులు. (క్రీ.పూ 170-210)

ఆవిర్భావం 
పురాణాల ఆధారంగా నాగ రాజులు పద్మావతి (లేదా చంపావతి), కాంతిపురి (లేదా కాంతిపుర), మధుర, విదిషా (విదిష నాగులు) వద్ద పరిపాలించారు. అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం ఆధారంగా ఈ నాగ రాజవంశాలు వేర్వేరు కుటుంబాలు ఒకే కుటుంబానికి చెందిన వివిధ శాఖలు లేదా ఈ ప్రదేశాల నుండి వేర్వేరు సమయాల్లో పాలించిన ఒకే కుటుంబంగా భావించబడుతుంది. ప్రతిసారీ దాని రాజధానిని కొత్త ప్రదేశానికి తరలిస్తుంటే కచ్చితంగా చెప్పలేము. పద్మావతి నాగ రాజుల కాటలాగు ఆఫ్ ది కాయిన్సు సంపాదకుడు హెచ్. వి. త్రివేది, నాగ రాజవంశం బహుశా విడిషా వద్ద ఉద్భవించిందని దాని సభ్యులు ఉత్తరం వైపు పద్మావతి, కాంతిపురి, మధురాలకు వెళ్లారని సిద్ధాంతీకరించారు.

అంతకుముందు చరిత్రకారుడు కె. పి. జయస్వాలు నాగ రాజవంశం 2 వ శతాబ్దపు నవా-నాగ పాలకుడిచే స్థాపించబడిందని సిద్ధాంతీకరించారు. పురాణాలలో నవా ("క్రొత్త" లేదా "తొమ్మిది" అని అర్ధం) "క్రొత్తది" అని తప్పుగా అర్ధం చేసుకోవడం ఆధారంగా నవ అనే రాజు కొత్త రాజవంశాన్ని స్థాపించాడని ఆయన ఊహించాడు.  అతని అభిప్రాయం ఆధారంగా "నవసా" (లేదా "నెవాసా") పురాణాన్ని కలిగి ఉన్న నాణేలను ఈ రాజు జారీ చేశాడు. మధుర, పద్మావతి, కాంతిపురి నుండి వీరు పాలించారు. ఈ నాణెం మీద ఉన్న చిహ్నాన్ని జయస్వాల్ పెరిగిన హుడ్ తో పాము (నాగా) గా వ్యాఖ్యానించాడు. నవ-నాగ వారసుడు విరాసేన అని ఆయన ఇంకా సిద్ధాంతీకరించారు., ప్రస్తుత నాణేలు ప్రస్తుత పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశు, తూర్పు పంజాబులలో కనుగొనబడ్డాయి. జయస్వాలు ఆధారంగా విరాసేన మధుర నుండి కుషాను పాలకులను బహిష్కరించాడు. తరువాత నాగ రాజవంశం 3 శాఖలుగా విభజించబడింది.
జయస్వాల్ సిద్ధాంతాన్ని ఇతర చరిత్రకారులు ఈ క్రింది అంశాల ఆధారంగా వ్యతిరేకిస్తున్నారు:

 నవ అనే పదాన్ని కలిగి ఉన్న పురాణ పద్యం అంటే తొమ్మిది ("క్రొత్తది కాదు")మంది నాగ రాజులు పద్మావతి వద్ద పరిపాలించారు; మథురాలో ఏడుగురు నాగ రాజులు పరిపాలించినట్లు తరువాతి పద్యం పేర్కొన్నందున ఈ వివరణకు మద్దతు ఉంది.

 "నవసా" పురాణాన్ని కలిగి ఉన్న నాణేలు పద్మావతి నాగాల నాణేలతో సమానంగా లేవు: 
 అవి పద్మావతి నాణేలపై సంభవించే "-నాగా" చిహ్నం కలిగి ఉండవు.
 అవి గణనీయంగా ఎక్కువ బరువు కలిగివుంటాయి: 65 ధాన్యాలు, 9, 18, 36, 50 ధాన్యాలు బరువున్న పద్మావతి నాణేలకు భిన్నంగా
 వారు ఎల్లప్పుడూ ఎద్దును కలిగి ఉంటారు; పద్మావతి నాణేలు అప్పుడప్పుడు ఒక ఎద్దును కలిగి ఉంటాయి. ఇది తరచూ నవసా నాణేల మీద సంభవించని ఇతర చిహ్నాలతో భర్తీ చేయబడుతుంది.
 పద్మావతి వద్ద నవసా నాణేలు ఏవీ కనుగొనబడలేదు: ఈ నాణేలు కౌశాంబి చుట్టూ కనుగొనబడ్డాయి. అవి ఆ నగరం నుండి జారీ చేయబడిన ఇతర నాణేల మాదిరిగానే ఉంటాయి. ఇది జారీ చేసిన వ్యక్తి కౌషాంబి రాజు అని సూచిస్తుంది. ఆ చిహ్నం కచ్చితత్వరహితంగా ఉందని అభిప్రాయపడ్డాడు.
 ఈ నాణేల మీద ఉద్దేశించిన పాము చిహ్నం కొలకత్తాలోని ఇండియను మ్యూజియం ప్రచురించిన ఒకే ఒక నమూనా మీద మాత్రమే పాముగా కనిపిస్తుంది: ఇతర నమూనాలను పరిశీలించిన తరువాత, చరిత్రకారుడు ఎ. ఎస్.అల్టేకరు 
 నాణేలు పాము చిహ్నాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ జారీ చేసినవారు నాగ రాజుగా ఉండటానికి ఇది సాక్ష్యంగా పరిగణించబడదు: పద్మావతి నాగులు జారీ చేసిన నాణేలలో ఏదీ పాము చిహ్నాన్ని కలిగి లేదు. పాము చిహ్నం ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక ఇతర పాలకుల నాణేల మీద కనిపిస్తుంది. వీరిలో ఎవరూ నాగులు కాదు. 
 పద్మావతి నాగాలు జారీ చేసిన వృత్తాకార నాణేల మాదిరిగా కాక విరాసేన నాణేలు దీర్ఘచతురస్రాకారంగా విభిన్న చిహ్నాలను కలిగి ఉంటాయి. అలాగే అవి పద్మావతి నాణేల కన్నా చాలా పెద్దవి. పద్మావతి నాణేల మీద సంభవించే "-నాగా" అనే ప్రత్యయం లేకుండా "విరాసేనసా" పురాణం ఉంటుంది.
 విరాసేన నాణేలు జయస్వాలు ఒక పాము (నాగ) సూచించినట్లు నిలువు ఉంగరాల రేఖను కలిగి ఉంటాయి: అయినప్పటికీ ఈ రేఖ వాస్తవానికి లక్ష్మి దేవత చేత పట్టుకున్న కమలం పొడవైన తామర మొగ్గను సూచిస్తుంది.

రాజకీయ చరిత్ర 
3 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉత్తర-మధ్య భారతదేశంలో కుషాను సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత నాగాలు అధికారంలోకి వచ్చారు.
 భరశివ రాజు భవ-నాగ గురించి ప్రస్తావించిన ఒకతక శాసనం, భరశివులు పదిమార్లు అశ్వమేధ యాగం చేసినట్లు పదిసార్లు పేర్కొన్నారు. అశ్వమేధ వేడుకను భారతీయ రాజులు తమ సామ్రాజ్య సార్వభౌమత్వాన్ని నిరూపించుకోవడానికి ఉపయోగించారు. అందువలన కుషాను పాలకులను ఓడించిన తరువాత భరశివ నాగాలు సార్వభౌమ హోదాను పొందారని సూచించడానికి ఇది దారితీసింది.  ఏదేమైనా దీనికి కచ్చితమైన ఆధారాలు లేవు: యౌదేయలు, మాలావులతో సహా అనేక ఇతర శక్తులు ఈ కాలంలో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో కుషాను శక్తి క్షీణించడం ఇందుకు ప్రధాన కారణమని చెప్పవచ్చు. ఈ అధికారాల సమాఖ్య కుషాను పాలకులను ఓడించింది. వారు ఏకకాలంలో స్వతంత్రంగా కుషాను భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించారు.

అనేక నాగ నాణేలలో ఒక ఎద్దు (సంస్కృతంలో వృష) ఉంటుంది. నాణేల నుండి తెలిసిన నాగ రాజు వృష పేరు కూడా ఉంది. హెచ్. వి. త్రివేది వ్రిష రాజవంశం స్థాపకుడు అని సిద్ధాంతీకరించాడు. ప్రారంభంలో విదిశాలో పాలించాడు. ఇక్కడ అనేక నాగ నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. భరశివ కుటుంబం వారి భుజపరాక్రమంతో గంగా పవిత్ర జలంతో పట్టాభిషేకం జరిపించుకున్నారని ఒకతక శాసనం పేర్కొంది. అందువలన నాగాలు (అనగా భరశివులు) ఉత్తరం వైపుకు (గంగా వైపు) వలస వచ్చి, పద్మావతి వద్ద తమ పాలనను స్థాపించారని త్రివేది సిద్ధాంతీకరించారు. అక్కడి నుండి వారు కుషాను భూభాగాన్ని ఆక్రమించే ప్రక్రియలో కాంతిపురి, మధుర వరకు ముందుకు సాగారు. భీమ-నాగ నాణేలు మహారాజా అనే బిరుదును కలిగి ఉన్నాయి. బహుశా భీమ పద్మావతి నుండి పాలించిన రాజవంశం మొదటి రాజు కావచ్చు. 

గుప్తా రాజు సముద్రగుప్త అలహాబాదు స్తంభం శాసనం ఆయన గణపతి-నాగను ఓడించాడని పేర్కొంది. గణపతి-నాగ చివరి నాగ రాజు అని ఇది సూచిస్తుంది. ఆయన ఓటమి తరువాత నాగా భూభాగం గుప్తసామ్రాజ్యంతో జతచేయబడింది. ఈ శిలాశాసనంలో మరో ఇద్దరు పాలకుల గురించి కూడా ప్రస్తావించారు; నాగదత్త, నాగసేన. అయినప్పటికీ దీని గుర్తింపులో కచ్చితత్వం లేదు. హర్ష-చరిత ఆధారంగా నాగసేన పద్మావతి నాగ పాలకుడు. కాని ఈ రాజులు ఇద్దరూ ఏ నాణేల ద్వారా ధ్రువీకరించబడలేదు.

ఇవి కూడా చూడండి 

 నార్వరు నాణేలు
 మద్యప్రదేశు చరిత్ర

మూలాలు

గ్రంధసూచిక 

 
 
 
 
 

Dynasties of India
Hindu dynasties
Empires and kingdoms of India
History of Madhya Pradesh