48 కోసుల కురుక్షేత్ర ప్రదక్షిణ యాత్ర

48 కోసుల ప్రదక్షిణ అంటే హర్యానా లోని పవిత్ర నగరం కురుక్షేత్ర చుట్టూ వివిధ మహాభారత సంబంద ప్రదేశాలకు, ఇతర వేద యుగపు తీర్థాలకూ చేసే తీర్థయాత్ర.     హిందీలో దీన్ని 48 కోసుల పరిక్రమ అని అంటారు. కురుక్షేత్ర నగరం చుట్టూ అనేక తీర్థస్థలాలు ఉన్నాయి. ఈ స్థలాలన్నింటినీ సందర్శించడమంటే పూర్తి ప్రదక్షిణ చేసినట్లు అర్థం. ఈ మ్యాపు ఈ స్థలాలను పూర్తిగా చూపిస్తుంది.

ఇది వేద యుగానికి,  శ్రీకృష్ణుడికి మహాభారతానికీ సంబంధం ఉన్న ప్రదేశం కాబట్టి, ఇది హిందువుల తీర్థయాత్రల్లో ముఖ్యమైనది. ఇది "శ్రీకృష్ణుడికి" సంబంధించిన 3 ప్రధాన పుణ్యక్షేత్ర యాత్రలలో ఒకటి. అవి హర్యానాలోని "కురుక్షేత్రానికి చెందిన 48 కోసుల పరిక్రమ", ఉత్తర ప్రదేశ్, మధుర లోని " బ్రజ్ పరికర్మ", గుజరాత్, ద్వారకాధీశ ఆలయంలోని "ద్వారక పరిక్రమ " ( ద్వారకాధీశ యాత్ర)

ప్రధాన సైట్లు

హిందూ, జైన తీర్థయాత్ర 
శ్రీకృష్ణుడు, కౌరవులు, పాండవులు ఈ ప్రాంతంలో సందర్శించారు, నివసించారు. ఇది వారి కర్మభూమిగా భావిస్తారు. దీనికి హిందూ మతం యొక్క ఐదు శాస్త్రీయ అంశాలు పంచ తత్వాలకు కూడా సంబంధం ఉంది. ఈ ప్రదక్షిణ యాత్రకు కేంద్రం బ్రహ్మ సరోవర్. 

కురుక్షేత్రంలో, బ్రహ్మ సరోవర్‌తో పాటు, ఇతర ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు జ్యోతిసార్ ( శ్రీకృష్ణుడు "గీతోపదేశం" చేసిన స్థలం)   సన్నిహిత్ సరోవర్ (కురుక్షేత్రకు చెందిన హిందూ వంశావళి పత్రాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి ).  యాత్రికులు భీష్మ కుండ్, సూర్య కుండ్, స్థానేశ్వర మహాదేవుడి ఆలయాన్ని కూడా సందర్శిస్తారు (ఇక్కడ పాండవులు కృష్ణుడితో కలిసి శివుడిని ప్రార్థించి, మహాభారత యుద్ధంలో విజయం కోసం అనుగ్రహం పొందారు)  

వీటితో పాటు యాత్రికులు పెహోవా కూడా సందర్శిస్తారు. ఇదొక పురాతన నగరం. దాని ప్రసక్తి స్కాంద పురాణం, మార్కండేయ పురాణం, వామన పురాణం వంటి పురాణాల్లో  ఉంది.  ఇక్కడ సరస్వతి తీర్థం, పృథూదకం వంటి పుణ్య తీర్థాలున్నాయి

యమునా జిల్లాలో, కపాల మోచన (శ్రీరాముడు సందర్శించాడు)  ఆది బద్రి శ్రీ సరస్వతీ ఉద్గమ తీర్థం ముఖ్యమైన స్థలాలు. సరస్వతీ ఉద్గమ తీర్థం వద్ద సరస్వతీ నది శివాలిక పర్వతాల నుండి మైదాన ప్రాంతం లోకి ప్రవేశిస్తుంది కాబట్టి ఇక్కడ సరస్వతీ దేవిని పూజిస్తారు.

యాత్రికులు పెహోవా లోని హిందూ వంశవృక్ష పత్రాల్లో చూసి తమ పూర్వీకులలో ఎవరెవరు ఈ క్షేత్రాలను సందర్శించారో తెలుసుకుంటారు. అలాగే తమ సందర్శనను వాటిలో నమోదు చేసుకుంటారు. పాండాలు (ప్రొఫెషనల్ వంశావళి శాస్త్రవేత్తలు) ఈ పత్రాలను నిర్వహిస్తారు.   

 అతి ముఖ్యమైన పవిత్ర స్థలాల జాబితా

 కురుక్షేత్ర: బ్రహ్మ సరోవర్, స్థానేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, సన్నిహిత్ సరోవర్, జ్యోతిసార్, కురుక్షేత్ర హిందూ వంశావళి రిజిస్టర్లు
 పెహోవా: సరస్వతి తీర్థం పృథూదక తీర్థం
 యమునానగర్ జిల్లా: కపాల మోచన్, ఆది బద్రి

48 కోస్ పరిక్రమలో తీర్థయాత్రల జాబితా 
కొన్ని తీర్థయాత్రా స్థలాలు క్రింద ఉన్నాయి:

కురుక్షేత్ర జిల్లా లోని క్షేత్రాలు 

1. అరుణ తీర్థ, అరుణ 
2. ప్రాచీ తీర్థ, పెహోవా 
3. సరస్వతి ఆలయం, పెహోవా 
4. బ్రహ్మయోని తీర్థ, పెహోవా 
5. పృథూదక తీర్థం, పెహోవా 
6. షాలిహోత తీర్థం, సర్సా 
7. భీష్మ కుండ్, నార్కతారి 
8. బన గంగ, దయాల్పూర్ 
9. కులోత్తరణ తీర్థ, కిర్మిచ్ 
10. బ్రహ్మ సరోవర్, కురుక్షేత్ర 
11. సన్నిహిత్ సరోవర్, కురుక్షేత్ర 
12. భద్రకాళి ఆలయం, కురుక్షేత్ర 
13. అదితి తీర్థ, అభిమన్యు కా తిలా, అభిమన్యుపూర్ 
14. గీతోపదేశ స్థలం, జ్యోతిసర్ 
15. సోమ తీర్థ, సైన్స్సా 
16. శుక్ర తీర్థ, సతౌరా 
17. గాలవ తీర్థ, గుల్దేహ్రా 
18. సప్తాశ్వ తీర్థ, మంగ్న 
19. బ్రహ్మ తీర్థ (బ్రహ్మ స్థాన్), థానా 
20. సోమ తీర్థ, గుమ్తలగడు 
21. మణిపూరక తీర్థ, ముర్త్జాపూర్ 
22. భూరిశ్రవ తీర్థ, భోర్ సైదాన్ 
23. లోమశ తీర్థ, లోహర్ మజ్రా 
24. కామ్యక తీర్థ, కామౌడ 
25. ఆగప తీర్థ, మీర్జాపూర్ 
26. కరణ్ కా తిలా, మీర్జాపూర్ 
27. నాభికమల్, థానేసర్ 
28. రంటుక్ యక్ష, బిడ్ పిప్లి 
29. స్థానేశ్వర మహాదేవ్ ఆలయం 
30. ఓజాస్ తీర్థ, సంసిపూర్ 
31. రేణుక తీర్థ, రనాచ 
32. భోర్ సైదాన్

జింద్ జిల్లా లోని క్షేత్రాలు 

32. భూతేశ్వర్ తీర్థ, జింద్ 
33. ఏఖంసా తీర్థ, ఇక్కాస్ 
34. రామ్‌హ్రాడ్ తీర్థ, రామ్‌రాయ్ 
35. సన్నిహిత్ తీర్థ, రామ్‌రాయ్
36. పుష్కర్ తీర్థ, పోహ్కర్ఖేరి 
37. సోమ తీర్థ, పిండారా
38. వరాహకలన్ తీర్థ, బ్రహకాలన్ 
39. అశ్వినీకుమార్ తీర్థ, ఆసన్ 
40. జమదగ్ని తీర్థ, జమ్ని 
41. యయాతి తీర్థ, కల్వా 
42. పంచనంద తీర్థ (హట్కేశ్వర్ తీర్థ), హాత్ 
43. సర్పదాది తీర్థ, సఫిడాన్ 
44. సర్వదమన్ తీర్థ, సఫిండన్ 
45. కాయశోదన్ తీర్థ, కసుహాన్ 
46. వంశమూలం తీర్థ, బార్సోలా 
47. ఖాగేశ్వర్ తీర్థ, ఖదల్వా 
48. రామ్‌సర్ తీర్థ, కుచ్రానా కలాన్ 
49. లోహ్రిషి / లోకోద్వర్ తీర్థ, లోధర్

పానిపట్ జిల్లా లోని క్షేత్రాలు 
50. తరణ్‌తౌక్ యక్ష

కైతల్ జిల్లా లోని క్షేత్రాలు 

51. పవనహ్రద తీర్థ, పబ్నావా 
52. ఫాల్గు తీర్థ, ఫరల్ 
53. పవనేశ్వర్ తీర్థ, ఫరల్ 
54. కపిల ముని తీర్థ, కలయాట్ 
55. పుండ్రిక తీర్థ, పుండ్రి 
56. త్రివిష్టాప తీర్థ, త్యోంత 
57. కోటికుట తీర్థ, క్యోడక్ 
58. బంతేశ్వర్ తీర్థ, బారోట్ 
59. నమీష్ తీర్థ, నౌచ్ 
60. వేదవతి తీర్థ, బల్వంతి 
61. వృద్ధకేదార తీర్థ, కైతల్ 
62. సరక్ తీర్థ, షేర్‌గఢ్ 
63. మానుష్ తీర్థ, మానస్ 
64. నవదుర్గ తీర్థ, దేవిగఢ్
65. శ్రీ గ్యారా రుద్రి మందిర్, కైతాల్ 
66. ఆప్గ తీర్థ, గాడ్లి 
67. జుహోమి తీర్థ, హజ్వానా 
68. విష్ణుపాద తీర్థ, బర్సనా 
69. యజ్ఞసంజన తీర్థ, జియోంగ్ 
70. కపిలముని తీర్థ, కౌల్ 
71. కులోత్తరణ తీర్థ, కౌల్ 
72. గర్హ్రాతేశ్వర్ తీర్థ, కౌల్ 
73. మాత్రి తీర్థ, రసూల్పూర్ 
74. సూర్యకుండ తీర్థ, హబ్రీ 
75. హవ్య తీర్థ, భనా 
76. చక్రమణి తీర్థ, షెర్దా 
77. రసమంగళ తీర్థ, సంఘాల్ 
78. ముక్తేశ్వర్ తీర్థ, మాటర్ 
79. శ్రీతీర్థ, కసన్,
80. శ్రీకుంజ తీర్థ, బాణపుర 
81. క్షుమతి తీర్థ, ధ్రువ 
82. సుతీర్థ తీర్థ, సోంత 
83. బ్రహ్మావర్త తీర్థ, బ్రభవత్ 
84. అరుంటక్ యక్ష, బెహర్‌జక్ష 
85. శ్రింగి రిషి తీర్థ / శంఖని దేవి తీర్థ, సంగన్ 
86. గోబ్వాన్ తీర్థ, గుహానా 
87. సూర్యకుండ, సాజుమా 
88. సీత్వన్ / స్వరగ్ద్వర తీర్థ, సివాన్ 
89. బ్రోంభోదంబర్ తీర్థ, శిలాఖేరి 
90. అన్యజన్మ తీర్థ, దేవధాకేరి 
91. దేవి తీర్థ, కల్సి 
92. ధ్రువకుండ తీర్థ, ధెర్డు 
93. కుకృత్యనాశన తీర్థ, కౌకత్ 
94. కావ్య తీర్థ, కరోడా 
95. లవకుశ తీర్థ, ముంద్రీ 
96. వామ తీర్థ, సౌన్‌ఘల్ 
97. ఋణమోచన తీర్థ, రసీనా 
98. అలెపాక్ తీర్థ, చక్ర 
99. దేవీ తీర్థ, మోహ్నా 
100. గాంధర్వ తీర్థ, గోహ్రాంఖేరి

కర్నాల్ జిల్లా లోని క్షేత్రాలు 

101. వేదవతీ తీర్థ, సీతమై 
102. మిశ్రాక్ తీర్థ, నిసాంగ్ 
103. అహన్ తీర్థ, నిగ్డు 
104. త్రిగుణానంద తీర్థ, గుణియానా 
105. పవన్ తీర్థ, ఉపలానా 
106. జంబునంద్ తీర్థ, జబాలా 
107. దశాశ్వమేధ తీర్థ, సల్వాన్ 
108. ధంక్షేత్ర తీర్థ, అస్సాండ్ 
109. జరాసంధ కా కిలా, అస్సాండ్
110. విమల్సర్ తీర్థ, సాగా 
111. దశరథ తీర్థ / రాఘవేంద్ర తీర్థ / సూర్య కుండ్, ఆగంధ్ 
112. పృథవీ తీర్థ, బాలు 
113. పరాశర తీర్థ, బహలోల్పూర్ 
114. దక్షేశ్వర తీర్థ, డాచార్ 
115. వ్యాసస్థలి, బస్తాలి 
116. గౌతమ ఋషి / గవేంద్ర తీర్థ, గోండార్ 
117. బ్రహ్మ తీర్థ, సావంత్ 
118. అక్షవత తీర్థ, బద్దల్ 
119. ఫాల్గు తీర్థ, ఫఫ్దానా 
120. జ్యస్థాశ్రమ తీర్థ, బోర్ష్యం 
121. కోటి తీర్థ, బోర్ష్యం 
122. సూర్య తీర్థ, బోర్ష్యం 
123. విష్ణుహ్రద (విష్ణుపద) వమ్నక్ తీర్థ, బోర్ష్యం 
124. బ్రహ్మ తీర్థ, రసాల్వా 
125. అంజనీ తీర్థ, అంజంతాలి 
126. జమదగ్ని తీర్థ, జల్మాన 
127. సుదీన్, నార్వాడ తీర్థ, ఓంకార్ కా ఖేరా 
128. త్రిపురి తీర్థ, తిగ్రి 
129. సోమ తీర్థ, సమన బహు 
130. చుచుకరన్వ తీర్థ, చోర్కర్సా 
131. కోటి తీర్థ, కర్నల్ 
132. పంచదేవ తీర్థ, పా 
133. ప్రోక్షిణి తీర్థ, పట్నాపురి 
134. కౌశికి తీర్థ, కోయార్

మూలాలు 

హిందూ పుణ్యక్షేత్రాలు
హర్యానా పుణ్యక్షేత్రాలు