నహపాణ

నహపాణ (గ్రీకు: ΝΑΗΑΠΑΝΑ, ఖరోస్టి: 𐨣𐨱𐨤𐨣, బ్రాహ్మి: " న-హా-ప-న ", సా.శ. 1 వ లేదా 2 వ శతాబ్దం) వాయువ్య భారతదేశంలో ఇండో-సిథియన్ల వారసుడు, పశ్చిమ క్షాత్రపల పాలకుడు. ఆయన విడుదల చేసిన నాణెల్లో ఒకదాని ఆధారంగా, ఆయన భూమక కుమారుడని తెలుస్తోంది.

కాలం 
నహపాణుని కాలం గురించి ఖచ్చితమైన ఆధారాలు లేవు. ఆయన శాసనాల్లోని ఒక సమూహం, ఆయన పాలనా కాలం 41-46 సంవత్సరాలు (యుగం పేర్కొనబడలేదు)గా సూచిస్తున్నాయి. ఈ యుగం శక శకం (ఇది సా.శ. 78 లో మొదలవుతుంది) అని ఊహిస్తూ, కొంతమంది పండితులు ఆయన పాలనను సా.శ. 119-124 అని భావించారు. మరికొందరు, 41-46 సంవత్సరాలు అనేది ఆయన పరిపాలించిన సంవత్సరాలు అని విశ్వసిస్తూ, ఆయన పాలనా కాలాన్ని వేరేగా చెప్పారు. ఉదాహరణకు, కృష్ణ చంద్ర సాగర్ నహపాణుని పాలనను సా.శ. 24-70 మధ్య అని చెప్పాడు. ఆర్.సి.సి. ఫైన్స్ దీనిని సా.శ. 66-71  అని,  శైలేంద్ర భండారీ సా.శ. 78  అతని పాలన చివరి సంవత్సరంగానూ భావించారు.

మతం 

" పెరిప్లసు ఆఫ్ ది ఎరిత్రియను సీ " బారిగాజా చుట్టుపక్కల ప్రాంతానికి పాలకుడిగా నంబానస్ అనే వ్యక్తిని సూచించింది. ఈ వ్యక్తిని ఆధునిక పరిశోధకులు " నహపాణగా " గుర్తించారు. గద్యం నంబానస్‌ను ఈ క్రింది విధంగా వివరిస్తుంది:

 
ఇండో-గ్రీకు నాణేల నుండి తీసుకోబడిన శైలిలో అఆయన క్షాత్రప నాణేలను కూడా స్థాపించాడు. గ్రీకు భాషలో ఒక పురాణంలో నాణేల వెనుక భాగంలో పాలకుడి ప్రొఫైలు ఉంటుంది. రివర్సు బ్రహ్మి, ఖరోష్తి ఇతిహాసాలలో పిడుగు, బాణాన్ని సూచిస్తుంది.

ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక బౌద్ధ గుహల శాసనాలలో నహపాణుని ఒక దాతగా పేర్కొన్నారు. నాసిక్, కార్లే శాసనాలు నహపాణ రాజవంశం పేరును (క్షారత, "క్షాత్రప" కోసం) సూచిస్తాయి. కాని ఆయన జాతి (శక-పహ్లవా) గురించి చెప్పలేదు. ఇది ఇతర వనరుల ద్వారా తెలుస్తోంది.

నహపాణకు ఉషవదత (సంస్కృత: రిషభదత్త) అనే అల్లుడు ఉన్నాడు. ఆయన శాసనాలు నాసిక్ సమీపంలోని పాండవ్లేని గుహలలో చెక్కబడ్డాయి. దినిక కుమారుడైన ఉషవదత నహపాణుని కుమార్తె దక్షమిత్రను వివాహం చేసుకున్నాడు. శాసనాల ఆధారంగా ఉషవదత తన మామ తరపున వివిధ స్వచ్ఛంద సంస్థలను స్థాపించాడు. అలాగే అనేక విజయాలను సాధించాడు. భారుకచ్చా (భారూచ్), దశపుర (మాల్వాలోని మందసోర్), గోవర్ధన (నాసిక్ సమీపంలో), షోర్పరాగా (థానా జిల్లాలోని సోపారా) వద్ద విశ్రాంతి గృహాలు, తోటలు, సరోవరాలను నిర్మించాడు. నహపాణుని ఆదేశాల మేరకు మాలయుల (మాళవులు) దాడి నుండి ఉత్తమభద్రులను రక్షించడానికి ఆయన ఉత్తరాన దండయాత్ర చేశాడు. ఆయన నాసిక్ సమీపంలోని త్రిరాష్మి కొండలోని ఒక గుహను (పాండవ్లేని గుహలలో ఒకటి) చెక్కించి బౌద్ధ సన్యాసులకు అర్పించాడు.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి  

శక్తిమంతుడైన శాతవాహన రాజు గౌతమిపుత్ర శాతకర్ణి నహపాణుని నాణేలపై తన గుర్తులను చెక్కించిన నాణేలను నాసిక్ జిల్లాలోని జోగల్తాంబి వద్ద ఒక నిక్షేపంలో కనుగొన్నారు. గౌతమిపుత్ర నహపాణుని ఓడించాడని ఇది సూచిస్తుంది.

గౌతమిపుత్ర శాతకర్ణి, నహపాణ సమకాలీనులు కాదని మునుపటి జేమ్సు బర్గెస్ వంటి పరిశోకులు ఎత్తిచూపారు. ఎందుకంటే శాతకర్ణి తాను స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రాంతాలను పాలించినది ఉషవదతా అని పేర్కొన్నాడు. బర్గెస్ అభిప్రాయం ఆధారంగా ఈ ఇద్దరు రాజుల పాలనల మధ్య ఒక శతాబ్దం వరకు అంతరం ఉండవచ్చు అని భావిస్తున్నారు. అయితే, గౌతమిపుత్ర, నహపాణులు సమకాలీనులు అని, గౌతమిపుత్ర నహపాణను ఓడించారనీ చాలా మంది చరిత్రకారులు ఇప్పుడు అంగీకరిస్తున్నారు. ఈ సంఘటన జరిగినది సి.సా.శ. 124 అని, అది గౌతమిపుత్రుని పాలనలో 18 వ సంవత్సరం అనీ ఎం. కె. ధవాలికర్ పేర్కొన్నాడు. ఆర్.సి.సి.ఫైన్స్ ఈ సంఘటన సా.శ. 71 తరువాత జరిగిందని అన్నాడు . శైలేంద్ర భండారే గౌతమిపుత్ర సాధించిన ఈ విజయం సా.శ. 78 లో నని, అది నహపాణ పాలనకు అంతం గాను, దానితో శక శకం మొదలైనట్లుగానూ చెప్పాడు. అదే చాష్టనా సింహాసనం అధిరోహించిన సంవత్సరంగానూ పేర్కొన్నాడు. గౌతమిపుత్ర మొత్తం పాలనా కాలం సా.శ. 60-85 అని కూడా అతడు చెప్పాడు 

నహపాణుడు వాయవ్య భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన శక సాత్రప రాజవంశాలలో ఒకటైన క్షహరాతులను ("సాత్రప్స్") స్థాపించాడు; రెండవ రాజవంశాన్ని చాష్టానా స్థాపించాడు.

బౌద్ధగుహల నిర్మాణం 

పశ్చిమ సాత్రపుల మధ్య భారతదేశంలో ముఖ్యంగా మహారాష్ట్ర, గుజరాతు ప్రాంతాలలో అనేక బౌద్ధ గుహల నిర్మాణం చేసారు.

ముఖ్యంగా దక్షిణ ఆసియాలోనే అతి పెద్దదైన కార్లా గుహల చైత్య గుహ సముదాయాన్ని నహపాణుడు సా.శ. 120 లో నిర్మించి అంకితం చేశాడని గుహలోని అనేక శాసనాల ఆధారంగా తెలుస్తోంది.

కార్లా గుహల వద్ద ఉన్న మహాచైత్యంలో నహపాణుడికి సంబంధించినది (వాలూకురా కార్లా గుహలకు పురాతన పేరుగా భావిస్తారు) ఒక ముఖ్యమైన శాసనం ఉంది:

నహపాణ సమయంలో నాసిక్ గుహల భాగాలు కూడా చెక్కబడ్డాయి,  జూన్నారు గుహలలో నహపాణ శాసనాలు,  మన్మోడి గుహల శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి.

మూలాలు

గ్రంధసూచిక 

 
 
R.C. Senior "Indo-Scythian coins and history" Vol IV,

వెలుపలి లింకులు
, by Durga Prasad, with numerous references to Nahapana.
Coins of Nahapana
More coins of Nahapana
Coins with biography

Western Satraps
Periplus of the Erythraean Sea
2nd-century Indian monarchs