భారతదేశ సరిహద్దులు

భారతదేశానికి చైనా, భూటాన్, నేపాల్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్ దేశాలతో భూ సరిహద్దులున్నాయి.  బంగ్లాదేశ్, పాకిస్తాన్ రెండింటితో భూ సరిహద్దులతో పాటు సముద్ర సరిహద్దులు కూడా ఉన్నాయి. శ్రీలంకతో రామసేతు ద్వారా సముద్ర సరిహద్దు మాత్రమే ఉంది. అండమాన్ నికోబార్ దీవుల ద్వారా థాయిలాండ్, మయన్మార్, ఇండోనేషియాలతో భారతదేశానికి సముద్ర సరిహద్దులు ఉన్నాయి.

భూ సరిహద్దులు 
భారతదేశానికి ఏడు సార్వభౌమ దేశాలతో భూ సరిహద్దులున్నాయి. ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌తో ఉన్న  భూ సరిహద్దు ప్రస్తుతం, పాక్ ఆక్రమిత కాశ్మీరులో ఉంది.

సముద్ర సరిహద్దులు 

భారతదేశపు సముద్ర సరిహద్దులు, ఐక్యరాజ్యసమితి సముద్రపు చట్టం ద్వారా గుర్తించబడిన సముద్ర సరిహద్దులు. ఇందులో ప్రాదేశిక జలాలు, సమీప మండలాలు, ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాల సరిహద్దులు ఉంటాయి. భారతదేశానికి  ప్రాదేశిక సముద్రతీరం,  స్వంత ఆర్థిక మండలి, ఏడు దేశాలతో  సముద్ర సరిహద్దు ఉంది.

సరిహద్దు వేడుకలు 
వివిధ సరిహద్దు దాటే స్థలాల్లో భారతదేశం పొరుగు దేశాలతో కలిసి ఉమ్మడి వేడుకలను నిర్వహిస్తుంది. అమృత్‌సర్-లాహోర్ సమీపంలోని వాగా వద్ద ప్రజలు ఎక్కువగా హాజరై వేడుకలను చూస్తారు.

భారత్-పాకిస్థాన్ సరిహద్దు 

కింది సరిహద్దు దాటే ప్రదేశాలలో బీటింగ్ రిట్రీట్ జెండా వేడుకలు ప్రతి రోజు సాయంత్రం 6 గంటలకు రెండు దేశాల సైన్యాలు సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తాయి. ఇవి పర్యాటక ఆకర్షణలుగా ప్రజలకు తెరిచి ఉంటాయి.   ప్రత్యేక అనుమతి లేదా టిక్కెట్ అవసరం లేదు. ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు, వేడుక స్థలాలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

 పంజాబ్‌లోని అమృత్‌సర్ సమీపంలో అటారీ-వాఘా సరిహద్దు వేడుక.  
 పంజాబ్‌లోని ఫిరోజ్‌పూర్ సమీపంలో గండా సింగ్ వాలా–హుస్సేనివాలా సరిహద్దు వేడుక .  
 పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా సమీపంలో సాద్కీ-సులేమాంకీ సరిహద్దు వేడుక .   
 రాజస్థాన్‌లోని బార్మర్ జిల్లాలో ఖోఖ్రాపర్-మునబావో సరిహద్దు వేడుక .

భారత-చైనా సరిహద్దు 

భారతదేశం, చైనాల మధ్య ఐదు సరిహద్దు సిబ్బంది సమావేశ స్థానాలు (బోర్డర్ పర్సనల్ మీటింగ్ పాయింట్ BPM) ఉన్నాయి. ఇక్కడ వారు సైనిక విషయాలను చర్చించడానికి జెండా సమావేశాలను నిర్వహిస్తారు. అలాగే నూతన సంవత్సర దినోత్సవాన్ని (జనవరి 1), భారతదేశ గణతంత్ర దినోత్సవం (జనవరి 26), హార్వెస్ట్ ఫెస్టివల్ (ఏప్రిల్ 14),  మే 15 PLA డే, భారత స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం (ఆగస్టు 15) రోజులలో ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను మెరుగుపరిచేందుకు సాంస్కృతిక మార్పిడి కోసం వేడుకలను నిర్వహిస్తారు.    ఈ సమావేశాలలో రెండు దేశాల జాతీయ గీతాన్ని ఆలాపించడం, సంబంధిత జెండాలకు వందనం చేయడం, ఉభయ సైన్యాల ప్రతినిధుల ఉత్సవ ప్రసంగాలు ఉంటాయి.  భారతదేశం వైపు ఈ BPM స్థలాల్లో 2 చోట్ల మాత్రమే సందర్శించడానికి, అందునా కేవలం భారతీయ పౌరులను మాత్రమే అనుమతిస్తారు. బుమ్ లా పాస్, నాథు లా లలో బుధవారాలు, గురువారాలు, శనివారాలు, ఆదివారాల్లో మాత్రమే, ఒక రోజు ముందే ఇన్నర్ లైన్ పర్మిట్ (ILP) పొందిన భారతీయ పౌరులకు మాత్రమే, సందర్శించే అనుమతి లభిస్తుంది.  

ఈ సమావేశాలు జరిగే ఈ BPM సరిహద్దు పోస్టులు, పశ్చిమం నుండి తూర్పు దిశగా ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

 DBO
 స్పంగూర్ గ్యాప్ (చుషుల్)
 నాథు లా: సిక్కింలోని రుమ్టెక్ వంటి బౌద్ధమత పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించే యాత్రికులు ఈ కనుమ గుండా వెళ్తారు. మానస సరోవరాన్ని సందర్శించే హిందూ యాత్రికుల ప్రయాణ సమయం ఈ కనుమ వలన పదిహేను రోజుల నుండి రెండు రోజులకు తగ్గుతుంది. 
 బుమ్ లా కనుమ (తవాంగ్): ఆదివారాలు, సాంస్కృతిక వేడుకల సమయంలో.
 కాహో, భారతదేశం (వాలాంగ్ సెక్టార్‌లోని కిబితు కు ఉత్తరాన ఉంది).

భారత బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు 

బెనాపోల్-పెట్రాపోల్ సరిహద్దు వేడుక, భారత-పాక్ సరిహద్దు వాఘా వద్ద జరిగే వేడుకల లాంటిదే కానీ, చాలా స్నేహపూర్వకంగా జరిగే వేడుక. భారతదేశ సరిహద్దు భద్రతా దళం, బోర్డర్ గార్డ్స్ బంగ్లాదేశ్‌లు సంయుక్తంగా ప్రతిరోజూ సాయంత్రం 4.30 నుండి 5 గంటల వరకు దీన్ని నిర్వహిస్తారు. ఎటువంటి టిక్కెట్లు, ప్రత్యేక అనుమతులు లేకుండా పౌరులు దీన్ని తిలకించవచ్చు.   బెనాపోల్ - పెట్రాపోల్ జాయింట్ రిట్రీట్ వేడుకలో భారత బంగ్లాదేశ్ జాతీయ జెండాలను అవనతం చేస్తారు.

ICP & LCS లు ఉండే సరిహద్దు దాటే స్థానాలు

ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్ పోస్టులు (ICP) 
భారతదేశంలో 7 చెక్‌పోస్టులు ఉన్నాయి.  ఖర్చుతో మరో 13 కస్టమ్స్‌ స్టేషన్లను (వాటిలో సరిహద్దుల వద్ద ఉన్నవి 7) చెక్‌పోస్టుల స్థాయికి పెంచి, మొత్తం సరిహద్దు చెక్‌పోస్టులను 14 చేసే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి (2017 అక్టోబరు నాటికి).  ఇంటెగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్టులలో కస్టమ్స్, ఇమ్మిగ్రేషన్ సౌకర్యాలు రెండూ ఉంటాయి. అలాంటి ఇంటెగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్టుల జాబితా ఇది:

భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు 

 అస్సాం
 కరీమ్‌గంజ్, బంగ్లాదేశ్‌లోని సిల్హెట్ జిల్లాలోని - గోలప్‌గంజ్ ఉప్పోజిల్లా షియోలా పోస్ట్ (సిల్హెట్ డివిజన్, బంగ్లాదేశ్) ల మధ్య NH37 (భారతదేశం) పై, సుతార్‌కండి ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్ట్ క్రాసింగ్ మీదుగా. దీని ప్లాన్‌ను 2017 అక్టోబరున ప్రకటించారు. 
 మేఘాలయ
 షిల్లాంగ్ - సిల్హెట్ - దౌకీ ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్ట్ క్రాసింగ్ (జైంతియా హిల్స్, ఇండియా), తంబిల్ పోస్ట్ (బంగ్లాదేశ్) ల ద్వారా. దౌకీలో శంకుస్థాపన 2017 జనవరిలో చేసారు. 2018 నుండి పనిచేస్తోంది. 

 మిజోరం
 కావర్‌పూయిచువా - లంగ్‌లై జిల్లాలోని త్లాబుంగ్ సమీపంలో. 2017 అక్టోబరులో మొదలైంది.  భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు కనెక్టివిటీని పెంపొందించడానికి ప్రపంచ బ్యాంకు నిధులతో 2014-2015లో 22 కి.మీ. ల లుంగ్లీ-త్లాబుంగ్-కౌర్‌పుచ్‌హువా రహదారిని మెరుగుపరచారు.  ఇది ఖవ్తలాంగ్తుయిపుయ్ నది వద్ద ఉంది.

 త్రిపుర
 అగర్తల - ఢాకా వయా అగర్తల ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్ట్, అఖౌరా చెక్‌పోస్ట్ క్రాసింగ్. ఇప్పటికే పని చేస్తోంది. 
 " బెలోనియా, భారతదేశం - పరశురామ్, బంగ్లాదేశ్ ల మధ్య ఉన్న రోడ్డు, రైలు క్రాసింగ్ చెక్‌పోస్టులు. దక్షిణ త్రిపుర జిల్లాలో శాంతిర్‌బజార్ నుండి బంగ్లాదేశ్‌లోని ఫెనికి రైలుమార్గం ఉంది.

 పశ్చిమ బెంగాల్ 
 కోల్‌కతా - పెట్రాపోల్ ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్ట్ క్రాసింగ్ ద్వారా ఢాకా, ఇప్పటికే పని చేస్తోంది 
 బరాసత్ (భారతదేశం) నుండి ఘోజదంగా (బంగ్లాదేశ్), 2017 అక్టోబరులో ప్రతిపాదించారు.  
 మాల్దాలోని మాల్దా జిల్లాలోని మహదీపూర్ - మహదీపూర్ క్రాసింగ్ ద్వారా రాజ్‌షాహి, 2019లో ప్రాథమిక ఆమోదం.  
 ఫుల్బారి, 2017 అక్టోబరులో ప్రతిపాదన. 
 హిలీ, 2017 అక్టోబరులో ప్రతిపాదన. 
 చంగ్రబంధ రైల్వే స్టేషన్, 2019లో ప్రాథమిక ఆమోదం.

భారత్-భూటాన్ సరిహద్దు 

 పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని అలీపుర్‌దూర్ జిల్లాలోని జైగావ్, 2016 లో ప్రతిపాదన.

ఇండియా-మయన్మార్ సరిహద్దు 

 మోరే ICP, ఇప్పటికే పని చేస్తోంది. 

 జోచావ్‌చువా (భారతదేశంలోని లాంగ్ట్లై జిల్లా ) - కలదన్ మల్టీ-మోడల్ ట్రాన్సిట్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ప్రాజెక్ట్‌పై ఇండో-మయన్మార్ సరిహద్దు వద్ద జోరిన్‌పుయ్ (మయన్మార్) ఇప్పటికే పని చేస్తోంది   సాయిరాంగ్ నుండి హ్మాంగ్‌బుచువా వరకు రైలు మార్గం కోసం సర్వే 2017 ఆగస్టులో పూర్తయింది.

భారతదేశం-నేపాల్ సరిహద్దు 

 ఉత్తరాఖండ్‌లోని చంపావత్ జిల్లాలోని బన్‌బాసా వద్ద, 2019లో ప్రతిపాదన ఆమోదం. 

 బీహార్‌లోని సీతామర్హి జిల్లాలో భిత్తమోర్, 2019లో ప్రతిపాదన ఆమోదం.  

 జోగ్బాని, బీహార్ 

 పానిటంకి, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని డార్జిలింగ్ జిల్లా,  2019లో ప్రాథమిక ఆమోదం. 

 రక్సాల్, బీహార్ 

 సోనౌలీ, ఉత్తరప్రదేశ్  .

 రూపైదిహా, ఉత్తరప్రదేశ్ 

 తౌలిహవా - సిద్ధార్థనగర్, ఉత్తరప్రదేశ్

భారత్-పాకిస్థాన్ సరిహద్దు 

 పంజాబ్‌లోని వాఘా వద్ద

 కర్తార్‌పూర్ కారిడార్ - డేరా బాబా నానక్ నుండి వీసా లేకుండా పాకిస్తాన్ లోని గురుద్వారా దర్బార్ సాహిబ్‌ను సందర్శించడానికి వీలుగా సరిహద్దు దాటే స్థలం. భారతీయ పౌరులకు మాత్రమే.

 రాజస్థాన్‌లోని బార్మర్ జిల్లాలో మునబావో

ల్యాండ్ కస్టమ్స్ స్టేషన్లు (LCS)

భారత-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు 
ల్యాండ్ కస్టమ్స్ స్టేషన్లు (LCS) (ఇమ్మిగ్రేషన్ సౌకర్యాలు లేవు): 

 అస్సాం
 మంకచార్ ల్యాండ్ కస్టమ్స్ స్టేషన్లు (భారతదేశం) - రౌమారి పోస్ట్ (నాతున్ బందర్, రంగ్‌పూర్ డివిజన్, బంగ్లాదేశ్)
 కరీంగంజ్ స్టీమర్ అండ్ ఫెర్రీ స్టేషన్ (KSFS) (భారతదేశం) - జాకీగంజ్ పోస్ట్ (సిల్హెట్ డివిజన్, బంగ్లాదేశ్)
 గౌహతి స్టీమర్ ఘాట్ ( ధుబ్రి జిల్లా, భారతదేశం) -
 ధుబ్రి స్టీమర్ ఘాట్ (ధుబ్రి జిల్లా, భారతదేశం) - రౌమతి (మేమాన్‌సింగ్ డివిజన్, బంగ్లాదేశ్)
 అస్సాం నాన్-ఫంక్షనల్ LCS:
 మహిసాసన్ రైల్వే స్టేషన్ (కరీంగంజ్ జిల్లా, భారతదేశం) - షాబాజ్‌పూర్ (సిల్హెట్ డివిజన్)
 గోలోక్‌గంజ్ (ధుబ్రి జిల్లా) - సోనాహత్ (రంగపూర్ డివిజన్)
 సిల్చార్ రైల్వే మెయిల్ సర్వీస్ (భారతదేశం) - సరిహద్దు వద్ద కాదు, లోతట్టు LCS

 పశ్చిమ బెంగాల్

 మేఘాలయ
 బగ్మారా (సౌత్ గారో హిల్స్, ఇండియా) - బిజోయౌర్ పోస్ట్ (బంగ్లాదేశ్)
 భోలాగంజ్ (తూర్పు ఖాసీ హిల్స్ జిల్లా) - చతక్ (సునమ్‌గంజ్ డివిజన్)
 బోర్సర ల్యాండ్ కస్టమ్స్ స్టేషన్లు (వెస్ట్ ఖాసీ హిల్స్, ఇండియా) - బోర్సర పోస్ట్ (బంగ్లాదేశ్)
 వెస్ట్ గారో హిల్స్ - NH12 లో మహేంద్రగంజ్ క్రాసింగ్ మీదుగా బక్షిగంజ్
 NH217 (పశ్చిమ గారో హిల్స్, ఇండియా), నకుగావ్ పోస్ట్ (బంగ్లాదేశ్) మీద డాలు క్రాసింగ్ ద్వారా తురా - నలితాబరి
 షెల్లాబజార్ (పశ్చిమ ఖాసీ హిల్స్ జిల్లా) - సునమ్‌గంజ్ (సిల్హెట్ డివిజన్)
 గసుపరా (సౌత్ గారో హిల్స్ జిల్లా)- కరోయిటోల్ (మైమాన్సింగ్ డివిజన్)
 మేఘాలయ నాన్-ఫంక్షనల్ LCS:
 రింగు (తూర్పు ఖాసీ హిల్స్ జిల్లా) - కలిబారి (సోనమ్‌గంజ్ డివిజన్)
 బలాత్ (తూర్పు ఖాసీ హిల్స్ జిల్లా) - డోలురా (సిల్హెట్ డివిజన్)

 త్రిపుర
 శ్రీమంతపూర్ ( సిపాహిజాల జిల్లా ) - బిబీర్ బజార్ (కొమిల్లా డివిజన్), జనవరి 2016లో ప్రారంభించబడింది 
 ధలైఘాట్ ( ధలై జిల్లా ) - కుమార్‌ఘాట్ (సునమ్‌గంజ్ డివిజన్)
 ఖోవైఘాట్ ( పశ్చిమ త్రిపుర జిల్లా ) - బల్లా (హబీగంజ్ డివిజన్)
 మను (ధలై జిల్లా) - చత్లాపూర్ (సిల్హెట్ డివిజన్)
 ముహురిఘాట్ ( దక్షిణ త్రిపుర జిల్లా ) - బెలోనియా (ఫెని డివిజన్)
 పాత రాగ్నాబజార్ ( ఉత్తర త్రిపుర జిల్లా ) - బెతుల్ (ఫుల్తాలి) (సిల్హెట్ డివిజన్)

 మిజోరం
 కవార్‌పుచియా ఇంటిగ్రేటెడ్ చెక్‌పోస్ట్, 2017 అక్టోబరులో ప్రారంభం. 
 మిజోరంలో పనిచేయని LCS: దేమగిరి (లుంగ్లీ జిల్లా) - రంగమతి (సిల్హెట్ డివిజన్)

భారత్-పాకిస్థాన్ సరిహద్దు

సరిహద్దు బజార్లు, సంతలు 
ఈ ప్రతిపాదిత సరిహద్దు బజార్లు, సంతల ఏర్పాటు వివిధ దశలలో ఉంది. సరిహద్దు సంతల ఏర్పాటు కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖకు సూచించాయి. 

భారత-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దులో సంతలు

 మేఘాలయ 
 వెస్ట్ ఖాసీ హిల్స్ జిల్లాలో బాలత్
 భోలాగంజ్
 పశ్చిమ ఖాసీ హిల్స్ జిల్లాలోని కలైచర్
 నాలికత
 రింగ్కు
 శిబ్బరి
 మిజోరం
 మమిత్ జిల్లా
 మపరా - లాంకోర్
 లుంగ్లీ జిల్లా
 సిల్సూరీ - మహ్ముయం
 నన్సూరి - అనుమతి లేదు
 త్రిపుర : మేఘాలయ సంతలపై ఒప్పందాన్ని కుదిరిన తర్వాత త్రిపుర సంతల‌పై నిర్ణయం తీసుకుంటారు. 
 పశ్చిమ త్రిపుర జిల్లా
 కమలాసాగర్
 బాక్సానగర్
 బముటియా
 దక్షిణ త్రిపుర జిల్లా
 శ్రీనగర్, త్రిపుర
 ఎకింపూర్
 ఉత్తర త్రిపుర జిల్లా
 పాల్ బస్తీ (రఘన),
 హిరాచెర్రా (కైలాసహర్)
 కమల్‌పూర్, త్రిపుర (ధలై)

భారత-భూటాన్ 
భారత్-భూటాన్ సరిహద్దులో భారత్ -భూటాన్ సరిహద్దు సంతల కార్యకలాపాలు కొనసాగుతున్నాయి.

భారత-మయన్మార్ 
భారతదేశం-మయన్మార్ సరిహద్దు సంతలు.  

 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దు సంతలు
 చాంగ్లాంగ్ జిల్లా
 పాంగ్సౌ పాస్ ( నాంపాంగ్ ), - పాంగ్సౌ, కాచిన్ రాష్ట్రం
 చింగ్సా (ఖిమియాంగ్ సర్కిల్) - లాంగ్‌హాంగ్, కాచిన్ రాష్ట్రం
 మకాంటోంగ్ (ఖిమియాంగ్ సర్కిల్) - నగైమోంగ్, కచిన్ రాష్ట్రం

 తిరప్ జిల్లా
 వక్కా / పొంగ్చావో / లాజు - తిరప్, కచిన్ రాష్ట్రం.

 మణిపూర్ బోర్డర్ సంతలు
 ఉఖ్రుల్ జిల్లా
 కొంగన్ థానా - ఔంగ్సీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సూచించింది.
 చందేల్ జిల్లా
 కొత్త సొమ్తాల్ - తేంజెన్, లేదా ఖంపత్
 చురచంద్‌పూర్ జిల్లా
 బెహియాంగ్ - ఖేన్మాన్, లేదా చిఖా.

 మిజోరం బోర్డర్ సంతలు
 లాంగ్ట్లై జిల్లా
 హృయితేజాల్ - వరంగ్ .
 చంపై జిల్లా
 హ్నాహ్లాన్ - దర్ఖై
 వఫై - లీలెట్
 సైహా జిల్లా - ఎన్వియాఫియా, చఖాంగ్.

 నాగాలాండ్ సరిహద్దు సంతలు
 ట్యూన్సాంగ్ జిల్లా
 అవాఖుంగ్ - లేషి వీటి మధ్య దూరం 32 కి.మీ.
 పాంగ్షా - లాహె / హ్కమ్టి జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. వీటి మధ్య దూరం 60 కి.మీ.
 సోమ జిల్లా
 కెమోహో / లాంగ్వా - లాహే. వీటి మధ్య దూరం 60 కి.మీ.
 ఫేక్ జిల్లా
 మోల్హే - పన్సత్. వీటి మధ్య దూరం 10 కి.మీ.

మీడియాలో 
ప్రదీప్ దామోదరన్ రాసిన"బోర్డర్ ల్యాండ్స్: ట్రావెల్స్ ఎక్రాస్ ఇండియాస్ బౌండరీస్" పుస్తకంలో భారతదేశంలోని అన్ని భూ సరిహద్దులను వివరించాడు.  బాలీవుడ్ దర్శకుడు JP దత్తాకు భారతదేశ సరిహద్దును ఇతివృత్తంగా తీసుకుని హిందీ సినిమాలను రూపొందించడంలో ప్రత్యేకత ఉంది. అతని సినిమాలు బోర్డర్ (1997 చిత్రం), రెఫ్యూజీ (2000 చిత్రం), LOC: కార్గిల్, పల్టాన్ (చిత్రం) మొదలైనవి సరిహద్దు ఇతివృత్తంగా కలిగినవి.

ఇవి కూడా చూడండి 

 భారతదేశ స్వంత ఆర్థిక మండలం
 భారతదేశంలో వివాదాస్పద భూభాగాలు

మూలాలు 

భారతదేశ సరిహద్దులు