భారత చైనా సరిహద్దు రోడ్లు

భారత చైనా సరిహద్దు రోడ్లు (ఇండియా-చైనా బోర్డర్ రోడ్స్ -ఐసిబిఆర్) భారత ప్రభుత్వం చేపట్టిన ప్రాజెక్టు. చైనా-భారతీయ సరిహద్దులో "వ్యూహాత్మక రహదారులను" నిర్మించి, మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడమే ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం.  ఐసిబిఆర్ లో అనేక సంస్థలు భాగంగా ఉన్నాయి. వీటిలో ఐసిబిఆర్ రహదారి నిర్మాణ పనులలో ఎక్కువ భాగం బోర్డర్ రోడ్స్ ఆర్గనైజేషన్ (BRO) చేపట్టింది.  NHAI, MoDNER, సెంట్రల్ పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్మెంట్ (CPWD), నేషనల్ ప్రాజెక్ట్స్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ (NPCC), సంబంధిత రాష్ట్రాల PWD లు, తదితరులు కూడా మిగిలిన భాగాన్ని చేపట్టాయి.  టిబెట్ స్వాధికార ప్రాంతంలో ఐదు ఎయిర్‌బేస్‌లు, విస్తృతమైన రైలుమార్గ నెట్‌వర్కు 58,000 కిలోమీటర్ల కంటే ఎక్కువ రోడ్ల నెట్‌వర్కు‌లతో మౌలిక సదుపాయాలను గణనీయంగా మెరుగుపరచుకున్న చైనా, భారతదేశాన్ని భౌగోళిక-వ్యూహాత్మక ఒత్తిడికి గురిచేయడానికి "నెమ్మదిగానే అయినప్పటికీ, స్థిరమైన కార్టోగ్రాఫిక్ దూకుడు" ను ఆశ్రయిస్తోంది. 

2020 డిసెంబరు నాటికి పూర్తి చేయాల్సిన ఫేజ్ -1 లోని 73 ఐసిబిఆర్ రోడ్లు, ఫేజ్ -2 లో 32 ఐసిబిఆర్ రోడ్లతో సహా మొత్తం 105 ఐసిబిఆర్ రోడ్లను బిఆర్ఓ నిర్మిస్తుంది.   BRO బాధ్యత వహించే మొత్తం రహదారి నెట్‌వర్కు పొడవు 32,000 కిలోమీటర్లు కాగా, ఇందులో 67% ఐసిబిఆర్ కు చెందినవి.  ఫేజ్ -1 లోని 73 ఐసిబిఆర్‌లలో, 2018 నాటికి 50% కన్నా తక్కువ పని జరిగింది. తరువాత అదనపు నిధులతో నిర్మాణ వేగం పెరిగింది.  కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రాజెక్టులలో ఇప్పటికే పూర్తయినవి డార్బుక్-ష్యోక్-దౌలత్ బేగ్ ఓల్డీ (DS-DBO) రహదారి, అటల్ సొరంగం (రోహ్‌తాంగ్ సొరంగం) కాగా, ఈశాన్యంలో సెలా సొరంగం, బ్రహ్మపుత్ర నది క్రింద రైల్వే సొరంగం నిర్మాణంలో ఉన్నాయి.

చరిత్ర

వ్యూహాత్మక మౌలిక వస్తుల ఆవశ్యకత 
భారతదేశపు ఉత్తర, తూర్పు సరిహద్దుల వెంట చైనా చేపట్టిన రోడ్డు, రైల్వే నిర్మాణ పనుల నేపథ్యంలో, యుద్ధ సమయంలో చైనా సరిహద్దులో సైనికులను చురుగ్గా తరలించేందుకు గాను రోడ్ల అవసరాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి భారతదేశం 1997 లో చైనా స్టడీ గ్రూప్ (సిఎస్జి) ను ఏర్పాటు చేసింది. అధ్యయనం ముగింపులో, ఇండో-చైనా సరిహద్దులో అభివృద్ధి చేయాల్సిన ఇండియా-చైనా బోర్డర్ రోడ్లు (ఐసిబిఆర్) అని పిలువబడే 73 రోడ్ల నెట్‌వర్క్‌ను సిఎస్‌జి గుర్తించింది. రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని బోర్డర్ రోడ్స్ ఆర్గనైజేషన్ (BRO) చేత ఈ రోడ్లను నిర్మించేందుకు 1999 లో క్యాబినెట్ కమిటీ ఆఫ్ సెక్యూరిటీ (సిసిఎస్) ఆమోదం తెలిపింది. ఈ ప్రాజెక్టును 2006 నాటికి పూర్తి చేయాల్సి ఉంది. కాని ఆ గడువును 2012 కు పొడిగించారు. రక్షణ వ్యవహారాలపై పార్లమెంటరీ స్టాండింగ్ కమిటీ, 2018 లో వ్యూహాత్మక రహదారి కనెక్టివిటీని సమీక్షించింది. సరిహద్దు రహదారుల నిర్మాణం నెమ్మదిగా జరగడానికి సంబంధించి, బోర్డర్ రోడ్ల సంస్థ కమిటీకి ఇలా చెప్పింది: 

వాతావరణం, భౌగోళికం, భూసేకరణ, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు వంటి కారణాలు కూడా ఆలస్యానికి కారణమయ్యాయి.  2013 లో యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్ (యుపిఎ) ప్రభుత్వం నిర్మాణాన్ని వేగవంతం చేయడానికి అనేక పరిపాలనా నిర్ణయాలు తీసుకుంది. 2017 డోక్లాం ప్రతిష్టంభన, చైనా సరిహద్దు వెంబడి మౌలిక సదుపాయాల కల్పనపై మోడీ ప్రభుత్వానికి మేల్కొలుపు.

వ్యూహాత్మక రహదారుల అవసరం 
మొత్తం 30,118 కిలోమీటర్ల పొడవు గల 852 రోడ్ల అవసరాన్ని రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ BRO కి సమర్పించింది. వీటిలో, సరిహద్దు రహదారులను లాంగ్ టర్మ్ రోల్ ఆన్ వర్క్స్ ప్లాన్ (LTRoWP) కింద వర్గీకరించారు; అంటే 73 ఐసిబిఆర్‌లతో సహా 22803 కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో 530 రోడ్లు. 73 ఐసిబిఆర్‌లలో 61 రోడ్ల బాధ్యత బిఆర్‌ఓ కు అప్పగించగా, మిగిలినవి నేషనల్ బిల్డింగ్స్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ (ఎన్‌బిసిసి), సెంట్రల్ పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ (సిపిడబ్ల్యుడి), నేషనల్ ప్రాజెక్ట్స్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్ (ఎన్‌పిసిసి), రాష్ట్ర ప్రజా పనుల విభాగాలకు అప్పగించారు.  జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్లలో ఐసిబిఆర్ లు ఉన్నాయి. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో అత్యధికంగా 27 ఐసిబిఆర్‌లు ఉన్నాయి.

ఐసిబిఆర్ ప్రాజెక్ట్ దశలు

మొదటి దశ / ఐసిబిఆర్ I. 
జనవరి 2020 నాటికి, మొదటి దశ పూర్తవ్వాల్సిన సవరించిన గడువు తేదీ 2020 డిసెంబరు.  ఈ దశ లోని 73 ఐసిబిఆర్లలో 61 రోడ్లు బిఆర్ఓకు, మిగిలిన 12 సిపిడబ్ల్యుడికి కేటాయించారు . 

ఐసిబిఆర్ పురోగతి:

 దాదాపు 4,000 కిలోమీటర్ల పొడవుతో 73 వ్యూహాత్మక ఐసిబిఆర్‌లను నిర్మించడానికి దశ -1 లేదా ఐసిబిఆర్ -1 ప్రాజెక్టు 2012 లో పూర్తి చెయ్యాలనే లక్ష్యంతో 1999 లో ప్రారంభమైంది.  

 వార్షిక బర్డెట్: 2020-21లో రూ 11,800 కోట్లు, 2019-20లో రూ 8,050 కోట్లు, 2018-19లో రూ 6,700 కోట్లు, 2017-18లో రూ 5450 కోట్లు, 2008 నుండి 2016 వరకు రూ 3,300 కోట్ల నుండి 4,600 కోట్ల రూపాయలు.  2016, 2020 మధ్య వాస్తవాధీన రేఖ రోడ్లపై పై ఖర్చుచేస్తున్న మొత్తం ₹ 4,600 కోట్ల నుండి ₹ 11,800 కోట్లకు చేరింది. 

 పూర్తయిన రహదారులు: 2020 డిసెంబరు నాటికి రహదారుల నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయాలనే లక్ష్యంతో 2018 లో అదనపు నిధులు విడుదల చేసారు., మార్చి 2018 నాటికి 50% కన్నా తక్కువ (36 కన్నా తక్కువ) రోడ్లు పూర్తయ్యాయి.   BRO కి కేటాయించిన 61 రహదారులలో, దాదాపు 75% (41) 2019 ఫిబ్రవరి నాటికి పూర్తయ్యాయి. మరో 11 మార్చి 2020 నాటికి పూర్తి కావాలి. మిగిలిన 9 రోడ్లు, 2020 డిసెంబరు నాటికి పూర్తౌతాయి. 

 నిర్మించిన రహదారి పొడవు: 2008-14 కాలంలో 3,610 కిలోమీటర్ల రోడ్డు నిర్మాణం జరగ్గా, 2014-20 కాలంలో 4,764 కిలోమీటర్ల రోడ్డును నిర్మించారు. 

 రహదారి సొరంగాలు:2008-14లో 1 రోడ్డు సొరంగం పూర్త్వగా, 2014-20లో 6 పూర్తయ్యాయి. 2020 జూన్ నాటికి 19 రహదారి సొరంగాలు ప్రణాళిక దశలో ఉన్నాయి. 

 వంతెనలు: 2008-14లో 7,270 మీటర్ల పొడవైన వంతెనల నిర్మాణం జరగ్గా, 2014-20లో 14,450 మీటర్ల వంతెనలను నిర్మించారు. 

2 వ దశలో సరిహద్దు వెంట 32 రహదారులను నిర్మించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.  2020 జూన్‌లో, భారత చైనా ప్రతిష్ఠంభన మధ్య, రహదారుల నిర్మాణాన్ని వేగవంతం చేయాలని ప్రభుత్వం అన్ని సంస్థలను కోరింది.  నిర్మాణాన్ని వేగవంతం చేయడానికి అదనపు కార్మికులను కూడా ఈ ప్రాంతాలకు పంపారు.

ఐసిబిఆర్ ప్రాజెక్టుల జాబితా 
ఐసిబిఆర్ ప్రాజెక్టుల పాక్షిక జాబితాను కింది పట్టికలో చూడవచ్చు: 

 అండమాన్, నికోబార్ కమాండ్, భారతదేశపు ప్రత్యేక ఆర్థిక జోన్‌ను, భారతదేశ సరిహద్దులనూ రక్షించడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. అందువల్ల వివిధ సైనిక, ఇతర మౌలిక సదుపాయాల సామర్ధ్యాల నవీకరణలు జరుగుతున్నాయి.
 భారతదేశం, ఆస్ట్రేలియా, అమెరికా, జపాన్ల భద్రతా చతుర్భుజి ఇండో-పసిఫిక్ భౌగోళిక వ్యూహానికి ముఖ్యమైనది. ముఖ్యంగా దక్షిణ చైనా సముద్రంలో ప్రాదేశిక వివాదాలలో చైనా దూకుడును ఎదుర్కోవడంలోను, బంగాళాఖాతం, మలక్కా జలసంధి, సింగపూర్ జలసంధుల గుండా వెళ్ళే అత్యంత రద్దీగా ఉండే, అత్యంత భారీ షిప్పింగ్ లేన్ల భద్రత కోసం ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.

సరిహద్దుల వద్ద విమానాశ్రయ, ఏఎల్‌జి ప్రాజెక్టులు 

ఎల్‌ఎసి వద్ద చైనీస్ మిలిటరీ లోని అన్ని విభాగాలన్నిటికీ కలిపి ఒక సమీకృత వెస్ట్రన్ థియేటర్ కమాండ్‌ ఉంది.  భారత సాయుధ దళాలు ఎల్‌ఎసిని 3 రంగాలుగా విభజించాయి - లడఖ్‌, చైనా ఆక్రమణలో ఉన్న అక్సాయ్ చిన్‌లు కలిపి పశ్చిమ రంగం, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాలతో మధ్య రంగం, సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు తూర్పు రంగం.  అదేవిధంగా, ఎల్‌ఎసిని కవర్ చేయడానికి భారత ఎయిర్‌ఫోర్స్‌లో ప్రయాగరాజ్ వద్ద వెస్ట్రన్ ఎయిర్ కమాండ్, ఢిల్లీ ఆధారిత సెంట్రల్ ఎయిర్ కమాండ్, షిల్లాంగ్ ఆధారిత ఈస్టర్న్ ఎయిర్ కమాండ్ ఉన్నాయి.

 లడఖ్
 దౌలత్ బేగ్ ఓల్డి ఏఎల్‌జి (అడ్వాన్స్‌డ్ ల్యాండింగ్ గ్రౌండ్)  ట్రాన్స్-కారకోరం ట్రాక్ట్ (షక్స్‌గామ్), అక్సాయ్ చిన్, సియాచిన్ వివాదాస్పద ప్రాంతాలకు సేవలు అందిస్తుంది.
 ఫుక్‌చే ఏఎల్‌జి  దెంచోక్, ట్రాన్స్-కారకోరం ట్రాక్ట్, అక్సాయ్ చిన్ ప్రాంతంలో పనిచేస్తుంది.
 లేహ్ విమానాశ్రయం ట్రాన్స్-కరాకోరం ట్రాక్ట్, అక్సాయ్ చిన్, సియాచిన్ వివాదాస్పద ప్రాంతానికి సేవలు అందిస్తుంది.
 న్యోమా ఏఎల్‌జి  చుమర్ నార్త్, చుమర్ సౌత్ అనే రెండు విడివిడిగా - కాని దగ్గరగా - ఉన్న వివాదాస్పద జంట ప్రాంతాలకు సేవలు అందిస్తుంది.
 పాడుమ్ ఏఎల్‌జి  లడఖ్ లోని వాస్తవాధీన రేఖ (ఎల్‌ఎసి), కాశ్మీర్ లోని నియంత్రణ రేఖ లకు రెండవ వరుస రక్షణ సేవలు అందిస్తుంది.

 హిమాచల్ ప్రదేశ్కు టిబెట్ (చైనా) తో 250 కిలోమీటర్ల సరిహద్దు ఉంది. 
 సిమ్లా విమానాశ్రయం,  సైనిక ఉపయోగం కోసం సివిల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ అందుబాటులో ఉంది. ఇది కౌరిక్, తాషిగాంగ్-శ్హిప్కి లా, నెలాంగ్-పూలం సుమ్దా ప్రాంతానికి సేవ చేస్తుంది.
 కులు-మనాలి విమానాశ్రయం,  సైనిక ఉపయోగం కోసం ఈ పౌర విమానాశ్రయం అందుబాటులో ఉంది. కౌరిక్, తాషిగాంగ్-షిప్కి లా, నెలాంగ్-పూలం సుమ్దా వివాదాస్పద ప్రాంతానికి సేవలు అందిస్తుంది.
 కిబ్బర్ - రాంగ్రిక్, సర్వే చేసారు గానీ, 2020 జూలై నాటికి పనిలో పురోగతి ఏమీ లేదు.  చుమార్, కౌరిక్, తాషిగాంగ్-షిప్కి లా వివాదాస్పద ప్రాంతానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉన్న ఏఎల్‌జి ఇది.

 ఉత్తరాఖండ్కు టిబెట్‌తో 350 కిలోమీటర్ల సరిహద్దు ఉంది. 
 చిన్యాలిసౌర్ విమానాశ్రయం: ఈ ఏఎల్‌జి వివాదాస్పద బారా హోతి, నెలాంగ్-పూలం సుమ్దా రంగానికి సేవలు అందిస్తుంది. ఐటిబిపికి బారా హోతి సెక్టార్, మనా కనుమ ప్రాంతం (నెలాంగ్-పూలం సుమ్దా సెక్టార్) లో 42 సరిహద్దు అవుట్‌పోస్టులు ఉన్నాయి. 
 పిథోరగఢ్ విమానాశ్రయం ఏఎల్‌జి వివాదాస్పదమైన కాలాపానీ భూభాగానికి సేవలు అందిస్తుంది.

 సిక్కిం
 పాక్యాంగ్ విమానాశ్రయం AGL: డోక్లాం వివాదాస్పద ప్రాంతానికి సేవలు అందిస్తుంది.

 అరుణాచల్ ప్రదేశ్
 ఆలో ఏఎల్‌జి 
 మెచుకా ఏఎల్‌జి 
 పాసీఘాట్ ఏఎల్‌జి 
 తవాంగ్ ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్
 ట్యూటింగ్ ఏఎల్‌జి 
 విజోయానగర్ ఏఎల్‌జి 
 వాలోంగ్ ఏఎల్‌జి
 జిరో ఏఎల్‌జి

సరిహద్దు వంతెన ప్రాజెక్టులు 

 2020 లో పూర్తయిన సిక్కింలోని తీస్తా నది రోడ్డు వంతెన డోక్లాం రంగానికి ఉపయోగపడుతోంది.
 తీస్తా నదిపై రైల్వే వంతెన, 2020 జూలై నాటికి నిర్మాణంలో ఉంది. 2020 డిసెంబరు నాటికి పూర్తయ్యే అవకాశం ఉంది. 
 అస్సాంలోని బ్రహ్మపుత్ర నదిపై కొత్త వంతెనలు తూర్పు రంగంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు సేవలు అందిస్తాయి.

సరిహద్దు రైల్వే ప్రాజెక్టులు 
దళాలను వేగంగాను, సులభంగానూ మోహరించడానికి చైనా, పాకిస్తాన్, నేపాల్ సరిహద్దుల సమీపంలో నిర్మించాల్సిన కనీసం 15 కొత్త వ్యూహాత్మక రైలు మార్గాలను భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ గుర్తించింది.  చైనా టిబెట్‌లోని షిగాట్సే వరకు లైన్లను నిర్మించింది. దీనిని నేపాల్‌కు, ఆపైన భారతదేశానికీ అనుసంధానించే ప్రణాళికలు ఉన్నాయి.  2013 లో రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతిపాదించగా, 2014 లో మొత్తం 14 మార్గాల ప్రారంభ సర్వేలను భారత ప్రభుత్వం ఆమోదించింది.  వీటిలో కొన్ని ప్రాజెక్టులు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

సరిహద్దు రహదారి ప్రాజెక్టులు 

 లడఖ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్
 డార్బుక్-ష్యోక్-డిబిఓ రోడ్, ఐసిబిఆర్‌లో భాగంగా 2020 లో పూర్తయింది.
 లే-మనాలి హైవే: ఏడాది పొడవునా కనెక్టివిటీని అందించడానికి ఈ మార్గంలో అనేక సొరంగాలు నిర్మిస్తున్నారు. ఇది ఐసిబిఆర్‌లో భాగం కాదు

 ఉత్తరాఖండ్
 చార్ ధామ్ హైవే, ఐసిబిఆర్ లో భాగం కాదు,
 కాలాపానీ భూభాగం, ఐసిబిఆర్‌లో భాగంగా 2020 లో కొత్తగా నిర్మించారు.
 లిపులేఖ్ కనుమ రహదారి, ఐసిబిఆర్‌లో భాగంగా కాలాపానీ భూభాగాన్ని కలిపే రహదారిని ప్రతిపాదించింది.
 ఫూ-చుమార్ రోడ్డు, ఐసిబిఆర్ లో భాగం కాదు. 

 సిక్కిం
 బాగ్రాకోట్ - గ్యాంగ్‌టాక్ హైవే: డూయార్స్ లోని బాగ్రాకోట్ సమీపంలో ఎన్‌హెచ్ 17 (పాత నంబరింగ్ ప్రకారం ఎన్‌హెచ్ 31) నుండి 250 కిలోమీటర్ల పొడవైన రహదారిని జాతీయ రహదారి ప్రమాణాలకు నేషనల్ హైవే అండ్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ అప్‌గ్రేడ్ చేస్తోంది. ఇది అల్గారా - లావా - రిష్యప్ (పశ్చిమ బెంగాల్ - సిక్కిం సరిహద్దు) - రెనోక్ - రోరతాంగ్ - పాక్యోంగ్ - రాణిపూల్ ల గుండా గాంగ్టక్ వెళుతుంది. ప్రస్తుతం కొండచరియలు విరిగిపడుతూండే ఎన్‌హెచ్‌ 10 సెవోక్-గ్యాంగ్‌టాక్ హైవేతో పాటు, ఈ కొత్త రహదారి రాష్ట్ర రాజధాని గ్యాంగ్‌టాక్‌ను, దానికి ఆవల ఉన్న చైనా సరిహద్దునూ చేరుకునేందుకు మరొక ప్రత్యామ్నాయంగా ఉంటుంది. 

 అరుణాచల్ ప్రదేశ్
 భారత-చైనా సరిహద్దులో అరుణాచల్ ఫ్రాంటియర్ హైవేను ప్రతిపాదించారు. ఇది ఐసిబిఆర్లో భాగం కాదు.
 అరుణాచల్ ఈస్ట్-వెస్ట్ కారిడార్, దిగువ ఎగువ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ పర్వత ప్రాంతాల గుండా ఈ రోడ్డును నిర్మించాలని ప్రతిపాదించారు. ఐసిబిఆర్‌లో భాగం కాదు. 
 ట్రాన్స్-అరుణాచల్ హైవే, ప్రస్తుతం పనిచేస్తున్న రహదారి.

సరిహద్దు సొరంగ ప్రాజెక్టులు 
జూన్ 2020 నాటికి, ఐసిబిఆర్లలో మొత్తం 26 రోడ్డు సొరంగాలు ప్రతిపాదించారు. వాటిలో 7 పూర్తయ్యాయి, 19 ప్రణాళిక దశలో ఉన్నాయి.  2017 నవంబరు నాటికి, చైనా-ఇండియన్ సరిహద్దులోని 73 వ్యూహాత్మక రోడ్లలో మొత్తం 100 కి.మీ. పొడవున్న 17 రహదారి సొరంగాలను BRO నిర్మిస్తోంది. ఈ సొరంగాల వలన ఏడాది పొడవునా రైలు, రోడ్డు ప్రయాణాలకు వీలు కల్పిస్తాయి. వీటిలో కొన్ని సొరంగాల్లో రోడ్డు రైలు దారులు రెండూ ఉంటాయి. ప్రస్తుతం, హిమపాతం, వర్షం కారణంగా భారత చైనా సరిహద్దులోని ఎత్తైన పోస్టులకు వెళ్ళే రహదారులు ప్రతి సంవత్సరం ఆరు నెలల పాటు మూసివేస్తున్నారు. ఈ కాలంలో సరఫరాలు విమానాల ద్వారా మాత్రమే చేస్తారు. ఈ సొరంగాల వలన ప్రయాణ సమయం, ఖర్చూ తగ్గుతుంది. హిమపాతం, కొండచరియలు విరిగిపడే ముప్పు తొలగిపోతుంది. భారతదేశం చైనా సరిహద్దు వెంబడి తూర్పు నుండి పడమరగా సొరంగాల జాబితా క్రింది విధంగా ఉంది:

సముద్ర రేవులు, జలమార్గాల ప్రాజెక్టులు 
సాగరమాల నౌకాశ్రయ అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు, జలమార్గ ప్రాజెక్టుల వలన ఎల్‌ఎసి వెంట, ఇతర ప్రాంతాలలోను జియోస్ట్రాటజిక్ సామర్థ్యాలు పెరుగుతాయి. అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్ర నదిపైన దాని ఉపనదుల పైనా ఉన్న జలమార్గ ప్రాజెక్టులకు సైనిక దళాల సాయుధ సంపత్తి తరలింపుల పరంగా వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత ఉంది:

నది కింద సొరంగం 

 గోహ్పూర్-నుమాలిగ సొరంగం బ్రహ్మపుత్ర నది క్రింద నిర్మాణంలో ఉంది

రాడార్లు 

 ఉత్తరాఖండ్
 ముక్తేశ్వర్, డాప్లర్ రాడార్ 
 సుర్కంద దేవి, డాప్లర్ రాడార్ 
 చమోలి, వాయు రక్షణ రాడార్, నిర్మాణంలో ఉంది 
 పిథోరాగఢ్, వాయు రక్షణ రాడార్, నిర్మాణంలో ఉంది 
 ఉత్తరకాశి, వాయు రక్షణ రాడార్, నిర్మాణంలో ఉంది

మూలాలు 

భారత చైనా సంబంధాలు
భారత చైనా సరిహద్దు సమస్య
భారతదేశ సరిహద్దులు