2023 నగోర్నో-కరాబాఖ్ ఘర్షణలు

2023 సెప్టెంబరు 19 నుంచి 20 మధ్య, అజర్‌బైజాన్ తన నుంచి విడిపోయినట్టు ప్రకటించుకున్న రాష్ట్రమైన ఆర్ట్‌సాఖ్‌పై సైనిక దాడిని ప్రారంభించింది. అజర్‌బైజాన్‌లో భాగంగా అంతర్జాతీయ గుర్తింపు కలిగిన ఆర్మేనియన్లు నివసించే వివాదాస్పద ప్రాంతమైన నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో ఈ దాడి జరిగింది. రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్ట్‌సాఖ్‌పై అజర్‌బైజాన్ దిగ్బంధం విధించి, తద్వారా ఏర్పడిన తీవ్ర సంక్షోభం మధ్య ఈ దాడులు చేసింది. దీని ఫలితంగా ప్రభావిత ప్రాంతంలో ఆహారం, ఔషధాలు, ఇతర వస్తువుల వంటి ప్రాణావసర వస్తువుల కొరత ఏర్పడింది.

సెప్టెంబర్ 20న అంటే దాడి ప్రారంభించిన ఒక రోజు తర్వాత నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని రష్యా శాంతి దళం మధ్యవర్తిత్వంతో నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో ఘర్షణలు పూర్తిగా నిలిపివేసే ఒప్పందం కుదిరినట్లు నాగోర్నో-కరాబాఖ్ అధ్యక్ష కార్యాలయం తెలిపింది. సెప్టెంబరు 21న అజర్‌బైజాన్ యెవ్లాఖ్‌ నగరంలో ఆర్ట్‌సాఖ్ అర్మేనియన్ కమ్యూనిటీ ప్రతినిధులతో సమావేశాన్ని నిర్వహించింది. ఆ తర్వాతి నెల తదుపరి సమావేశం నిర్వహించనున్నట్టు నిర్ణయించారు.

నేపథ్యం 
నాగోర్నో-కరాబాఖ్ వివాదం అనేది ఆర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్‌ల మధ్య నాగోర్నో-కరాబాఖ్ ప్రాంతంపై పట్టు గురించి జాతి, ప్రాదేశిక అంశాల చుట్టూ తిరిగే సంఘర్షణ. ఇందులో ఎక్కువగా ఆర్మేనియన్ జాతీయులు (దేశస్థులు కాదు) నివసిస్తున్నారు. నగోర్నో-కరాబాఖ్ ప్రాంతం తమదేనని అజర్‌బైజాన్ నుంచి విడిపోయిన రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్ట్‌సాఖ్చే వాదిస్తోంది. అంతేగాక పాక్షికంగా దాని వాస్తవ నియంత్రణలో ఉంది. అయితే అంతర్జాతీయంగా మాత్రం ఈ ప్రాంతం అజర్‌బైజాన్‌లో భాగమని గుర్తింపు ఉంది. వాస్తవంగా అజర్‌బైజాన్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ ప్రాంతంలో మూడింట ఒక వంతు ప్రాంతాన్ని, ఆ ప్రాంతానికి చుట్టుపక్కల ఉన్న ఏడు జిల్లాలను నియంత్రిస్తుంది.

సోవియట్ యూనియన్ విడిపోక ముందు ఈ దేశాలన్నీ అందులో భాగంగా ఉండేవి. అప్పట్లో కరాబాఖ్ ప్రాంతం సోవియట్ యూనియన్‌లోని రిపబ్లిక్ అయిన సోవియట్ అజర్‌బైజాన్‌లో భాగంగా ఉండేది. 1988లో అర్మేనియన్లు ఈ ప్రాంతాన్ని సోవియట్ అజర్‌బైజాన్  నుండి సోవియట్ ఆర్మేనియా రిపబ్లిక్‌కి బదిలీ చేయాలని డిమాండ్ చేయడం, మొదటి నాగోర్నో-కరాబఖ్ యుద్ధానికి దారితీసింది. 1988లో ప్రారంభమైన ఈ యుద్ధం సోవియట్ యూనియన్ విచ్ఛిన్నమై అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియాలు స్వతంత్ర దేశాలయ్యాకా కూడా కొనసాగింది. అజర్‌బైజాన్‌కు టర్కీ సాయం అందించగా, కారాబాఖ్ అర్మేనియన్లకు అర్మేనియా మద్దతునిచ్చింది. ఈ యుద్ధం 1994లో అర్మేనియన్ విజయంతో ముగిసింది. తద్వారా ఆర్ట్‌సాఖ్ రిపబ్లిక్ ఏర్పడింది, ఈ ప్రాంతం అర్మేనియా అధీనంలోకి వచ్చింది. 2020 చివరలో, పెద్ద-స్థాయిలో రెండవ నాగోర్నో-కరాబఖ్ యుద్ధం ప్రారంభమై వేలాది మంది ప్రాణనష్టాన్ని కలిగించింది. చివరకు ప్రధానంగా అజర్‌బైజాన్ విజయానికి దారితీసింది. నవంబర్ 10న త్రైపాక్షిక కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం ద్వారా యుద్ధ విరమణ ఏర్పడింది, దీని ఫలితంగా అర్మేనియా, ఆర్ట్‌సాఖ్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ పరిసర ప్రాంతాలను అలాగే నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో మూడింట ఒక వంతును కోల్పోయాయి. 2020 యుద్ధం తర్వాత నాగోర్నో-కరాబాఖ్, అర్మేనియన్-అజర్‌బైజానీ సరిహద్దులో కాల్పుల విరమణ ఉల్లంఘనలు అడపాదడపా ప్రాణనష్టంతో కొనసాగుతున్నాయి.

2020 యుద్ధం నుండి, అజర్‌బైజాన్ తన స్వదేశీ అర్మేనియన్ నివాసితులకు ప్రత్యేక హోదా లేదా స్వయంప్రతిపత్తిని రద్దు చేసింది. బదులుగా అజర్‌బైజాన్‌లో వారు "సమైక్యం" కావాలని పట్టుబట్టింది. అంతర్జాతీయ మధ్యవర్తులు, మానవ హక్కుల సంస్థలు స్థానిక అర్మేనియన్ జనాభాకు స్వయం నిర్ణయాధికారాన్ని నొక్కిచెప్పాయి.   అజర్‌బైజాన్ ప్రెసిడెంట్ ఇల్హామ్ అలియేవ్ వంశపారపంర్య, నియంతృత్వ పాలనలో  ఆర్ట్సాఖ్ అర్మేనియన్లు సురక్షితంగా జీవించగలరని విశ్వసించలేదు.