వేగా నక్షత్రం

లైరా (Lyra) అనే నక్షత్రరాశిలో కనిపించే ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం వేగా. ఇది రాత్రిపూట ఆకాశంలో కనిపించే ఐదవ అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం. ఇది ఉత్తరార్ద గోళానికి సంబంధించిన నక్షత్రాలలో స్వాతి నక్షత్రం తరువాత రెండవ ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం. లేత నీలి-తెలుపు రంగులో ప్రకాశించే దీని దృశ్య ప్రకాశ పరిమాణం +0.03 నిరాపేక్ష ప్రకాశ పరిమాణం విలువ+0.58. ఇది భూమి నుంచి కేవలం 25 కాంతి సంవత్సరాల దూరంలో ఉంది. లైరా నక్షత్రరాశిలో కనిపించే ఈ నక్షత్రాన్ని బేయర్ నామకరణ పద్ధతిలో ‘Alpha Lyrae’ (α Lyr) గా సూచిస్తారు. తెలుగులో దీనిని ‘అభిజిత్’ నక్షత్రంగా వ్యవహరిస్తారు. ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలచే విస్తృతంగా అధ్యయనం చేయబడిన ఈ నక్షత్రాన్ని సూర్యుని తరువాత ఆకాశంలో కనిపించే అత్యంత ముఖ్యమైన నక్షత్రంగా పరిగణిస్తారు.  వేగా క్రీ.పూ. 12,000 సంవత్సరంలో ధ్రువ నక్షత్రంగా ఉండేది. దీని డిక్లినేషన్ +86° 14′ కు చేరుకున్నప్పుడు, అది క్రీ.శ. 13727 సంవత్సరంలో మళ్ళీ ధ్రువ నక్షత్రమవుతుంది.  

పారలాక్స్ కొలతల ద్వారా దూరాన్ని అంచనా వేసిన మొదటి నక్షత్రాలలో ఇది ఒకటి. UBV ఫోటోమెట్రిక్ సిస్టమ్‌కు జీరో పాయింట్‌ని నిర్వచించడానికి ఉపయోగించే నక్షత్రాలలో ఇది ఒకటి.

నక్షత్ర పరిశీలన

వేగా నక్షత్రాన్ని వేసవి త్రిభుజం (Summer Triangle) లో భాగంగా సులభంగా  గుర్తించవచ్చు. ఉత్తరార్ధ గోళంలో వున్న వారికి వేగా, శ్రవణా (అల్టాయిర్), దినేబ్ (Deneb) నక్షత్రాలు–ఈ మూడు అతి ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలు, వేసవి కాలంలో (ముఖ్యంగా జూన్-నవంబర్ వరకు) రాత్రిపూట ఆకాశంలో ఒక ఊహాత్మక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తాయి. దీన్ని వేసవి త్రిభుజం (Summer Triangle) గా పేర్కొంటారు. ఈ మూడు నక్షత్రాలు వేర్వేరు నక్షత్ర రాశులకు చెందినప్పటికీ అవి మొదటి పరిమాణ నక్షత్రాలు కావడంతో వేసవి కాలపు రాత్రివేళలో ఈ త్రిభుజం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ వేసవి  త్రిభుజాన్ని గుర్తించడం ద్వారా, లేత నీలి-తెలుపు రంగులో వెలిగిపోతూ ఒక శీర్షంలో వున్న వేగా నక్షత్రాన్ని సులువుగా గుర్తుపట్టవచ్చు.

ఉత్తరార్ధగోళంలో వేసవి సాయంత్రం సమయంలో మధ్య-ఉత్తర అక్షాంశాలలో (mid-northern latitudes) వేగా నక్షత్రం, క్షితిజానికి బాగా ఎత్తులో కనిపిస్తుంది.  దక్షిణార్ధగోళంలో శీతాకాలంలో మధ్య-దక్షిణ  అక్షాంశాలలో (mid-southern latitudes) వేగా, ఉత్తర క్షితిజానికన్నా తక్కువ ఎత్తులో కనిపిస్తుంది.  51° N కు ఉత్తర అక్షంశాల వద్ద, వేగా క్షితిజానికి పైనే  ఉంటూ, ధృవ పరిభ్రమణ తార (circumpolar star) వలె ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ నిరంతరం ప్రదిక్షణ చేస్తుంది. అప్పుడు దానికి అస్తమయం ఉండదు. జులై 1 నాటికి, ఆ సమయంలో వేగా నక్షత్రం, పరిశిలకుని యొక్క మధాహ్నరేఖ (observer's meridian) ను దాటుతున్నప్పుడు అది అర్ధరాత్రి పరాకాష్ట (culmination) స్థాయికి చేరుకొంటుంది. అంటే అప్పుడు వేగా క్షితిజానికి గరిష్ట ఎత్తులో కనిపిస్తుంది.

దృశ్యత (visibility)
వేగా నక్షత్రం ఉత్తరార్ధ గోళానికి చెందిన నక్షత్రం. ఉత్తరార్ధ గోళంలోని అన్ని ప్రాంతాలలోను స్పష్టంగా కనిపించే ఈ నక్షత్రం, భూమధ్యరేఖ నుండి మరింత దక్షిణంగా పోయే కొలదీ క్షితిజానికి దగ్గరగా కనిపించడం ప్రారంభమవుతుంది. అంటే క్షితిజం నుండి నక్షత్రం కనిపించే  ఎత్తు స్థాయి క్రమేణా తగ్గిపోతూ వస్తుంది. సిద్ధాంతపరంగా వేగా నక్షత్రాన్ని చూడదానికి దృశ్య అక్షాంశ పరిమితి 51° 12' S . అందువలన 51° 12' S కు దక్షిణంగా వున్న అక్షాంశ ప్రాంతాల వారికి ఆకాశంలో వేగా నక్షత్రం కనిపించదు. ఉదాహరనకు ఇది అంటార్కిటికాలోను, చిలీలోని పుంటా అరేనాస్‌ (53° S) ప్రాంతంతో సహా దక్షిణ అమెరికాలోని దక్షిణాగ్ర ప్రాంతాలలో ఎక్కడా కనపడదు. దీనికి +38.78° దిక్పాతం (డిక్లినేషన్) ఉండటం వలన ఇది 51° 12' S అక్షంశానికి ఉత్తరంగా వున్న అక్షంశాలలోనే ఇది కనిపిస్తుంది. అంటే కేవలం 51° 12' S కు ఉత్తరంగా వున్న అక్షాంశ ప్రాంతాల వారికి మాత్రమే ఆకాశంలో వేగా నక్షత్రం కనిపిస్తుంది.  

దీని దృశ్య అక్షాంశ పరిమితి 51° 12' S కావున 51° 12' S అక్షంశానికి ఉత్తరంగా వున్న ప్రాంతాలలోని పరిశీలకులకు వేగా క్షితిజానికి ఎగువన కనిపిస్తుంది. 51° 12' S అక్షంశం మీద ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇది క్షితిజం మీదనే ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. 51° 12' S అక్షంశానికి దక్షిణంగా వున్న పరిశీలకులకు వేగా నక్షత్రం క్షితిజానికి (horizon) ఎగువన కనిపించదు. అంటే దక్షిణ ధ్రువం నుండి 51° 12' S అక్షంశానికి మధ్య నున్న ప్రాంతాలవారికి తప్ప భూగోళంపై వున్న అన్ని ప్రాంతాలలోను వేగా నక్షత్రం కనిపిస్తుంది. 

దీని దిక్పాతం సుమారుగా 38.78° అందువల్ల ఉత్తర ధృవం నుండి 38.78° అక్షాంశ  పరిధిలోపల ఇది ధృవ పరిభ్రమణ తార అవుతుంది. అందువల్ల +51.22° కు ఉత్తరంగా వున్న అక్షాంశ  ప్రాంతాలపై నుండి ఆకాశంలో చూస్తే వేగా నక్షత్రం ఖగోళ ఉత్తర ధృవం చుట్టూ  పరిభ్రమిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది. అంటే +51.22° కు ఉత్తరాన్న (i.e., 51° 12' N కు ఉత్తరాన్న) వేగా నక్షత్రం ధృవ పరిభ్రమణ తారగా (Circumpolar star) మాదిరిగా మన ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ నిరంతరం ప్రదిక్షణ చేస్తుంది. అప్పుడు దానికి ఉదయించడం, అస్తమయం లాంటివి ఉండదు. అనగా +51.22° కు ఉత్తరాన్న అది ఎప్పటికీ  అస్తమించదు మరియు ఏడాది పొడవునా దానిని చూడవచ్చు. ఉదాహరణకు ఐర్లాండ్, లండన్  నగరం, రోటర్ డామ్ (నెదర్లాండ్), కోపెన్ హాగ్, గ్రీన్లాండ్  (డెన్మార్క్), బెర్లిన్ నగరం, బాల్టిక్  దేశాలు, బైలో రష్యా, మాస్కో, అలస్కా (USA) ప్రాంతాల నుండి చూసినపుడు ఈ వేగా నక్షత్రం ఖగోళ ఉత్తర ధృవం చుట్టూ పరిభ్రమిస్తున్నట్లు వుంటుంది. ఆయా ప్రాంతాలలో ఇది ఏడాది పొడుగునా కనిపిస్తూనే ఉంటుంది తప్ప ఎప్పటికీ అస్తమించదు.

దూరం
వేగా నక్షత్రం సూర్యునికి సమీపంగా వున్న నక్షత్రాలలో ఒకటి. ఇది సూర్యుని నుండి సుమారు 25 కాంతి సంవత్సరాల (7.7 parsecs) దూరంలో వుంది.  అంటే వేగా నక్షత్రం నుండి కాంతి మనకు చేరడానికి 25 సంవత్సరాల కాలం పడుతుందని అర్ధం. అంటే ఇప్పుడు మనకు ఆకాశంలో కనిపిస్తున్న వేగా నక్షత్రం, నిజానికి 25 సంవత్సరాల క్రితం వేగా ఆకాశంలో ఎలా ఉండేదో ఆ స్థితిలో వున్న నక్షత్రం మాత్రమే మనకు కనిపిస్తున్నది అని అర్ధం. సిరియస్, ఆల్ఫా సెంటారై నక్షత్రాల వలె సూర్యుని పరిసరాలలో అతి ప్రకాశవంతంగా వెలిగే నక్షత్రాలలో వేగా కూడా ఒకటి.

భూమి సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతున్నప్పుడు నేపథ్యంలో కనిపించే  నక్షత్రాలకు వ్యతిరేకంగా దాని పారలాక్స్ షిఫ్ట్‌ని కొలవడం ద్వారా వేగాకి దూరాన్ని నిర్ణయించవచ్చు. పారలాక్స్ కొలతల ద్వారా దూరాన్ని అంచనా వేసిన మొదటి నక్షత్రాలలో వేగా కూడా ఒకటి. వేగాకు పారలాక్స్ షిఫ్ట్ విలువను 0.125 ఆర్క్ సెకండ్ (0.125″) ఫ్రెడరిక్ G. W. వాన్ స్ట్రూవ్ మొదటిసారిగా అంచనా వేసాడు. ఆ తరువాత హిప్పార్కస్ టెలీస్కోప్ శాటిలైట్ (Hipparcos astrometry satellite), వేగాకు పారలాక్స్ షిఫ్ట్ (దృష్టి విక్షేపణ విస్థాపనం) విలువను ఏడాదికి 0.129 ఆర్క్ సెకండ్ (0.129″) అని నిర్ధారించింది.    ఈ విలువ స్ట్రూవ్ ప్రకటించిన పారలాక్స్ షిఫ్ట్ అంచనాకు చాలా దగ్గరగా ఉంది.  దీన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఈ నక్షత్రం సూర్యుని నుండి 25.4 కాంతి సంవత్సరాల దూరంలో ఉందని నిర్ధారించడం జరిగింది.

భౌతిక ధర్మాలు

పరిమాణం-ద్రవ్యరాశి

వేగా నక్షత్రం మెయిన్ సీక్వెన్స్ దశలో వున్న నక్షత్రం. ఇది సూర్యుని కంటే వ్యాసంలో సుమారుగా రెండున్నర రెట్లు పెద్దది. (2.5 D☉). ఘనపరిమాణంలో 13 రేట్లు పెద్దది. సూర్యుని కంటే దీని దృవాల వద్ద  వ్యాసం 2.362 రెట్లు, భూమధ్యరేఖ వద్ద వ్యాసం 2.818 రెట్లు పెద్దది. ద్రవ్యరాశిలో సూర్యుని కంటే సుమారు రెండు రెట్లు కంటే పెద్దది. (2.135 M☉).  వేగాకు వున్న అధిక ద్రవ్యరాశి కారణంగా, సూర్యుని కంటే చాలా వేగంగా దాని కోర్ భాగంలో వున్న హైడ్రోజన్ ఇంధనం దహించివేయబడుతుంది. హైడ్రోజన్హ నిల్వలు వేగంగా హరించుకుపోవడం వల్ల సూర్యునితో పోలిస్తే, వేగా నక్షత్రం మరింత త్వరగా మరణిస్తుంది. వేగా ధూళితో నిండిన డిస్క్‌ను కలిగి వుంది.

ప్రకాశం

భూమి మీద నుంచి చూస్తే ఆకాశంలో రాత్రిపూట కనిపించే నక్షత్రాలలో అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలలో ఐదవది వేగా నక్షత్రం. (మొదటి నాలుగు సిరియస్, కానోపస్, ఆల్ఫా సెంటారై, స్వాతి)
ఇది ఉత్తరార్ధగోళంలో రెండవ ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం (స్వాతి తర్వాత). కేవలం 25 కాంతిసంవత్సరాల సమీపంలో వున్న దీని సామీప్యత (proximity) మరియు తేజస్సు (సూర్యుని కంటే సుమారు 40 రెట్లు ఎక్కువ) రెండూ వేగా నక్షత్రాన్ని ఆకాశంలో అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలలో ఒకటిగా చేసాయి.

ఇది మొదటి పరిమాణ (First-magnitude)నక్షత్రం కావడంతో షాధారణ కంటికి కూడా స్పష్టంగా, కాంతివంతంగా కనిపిస్తుంది. దీని (దృశ్య) ప్రకాశం పరిమాణం +0.03. ఈ విధంగా ధనాత్మక దృశ్య పరిమాణ విలువలు గల ఉజ్వల నక్షత్రాలలో వేగా మొదటిది. దీని నిరాపేక్ష ప్రకాశ పరిమాణం విలువ +0.58 అంటే వేగా నక్షత్రాన్ని భూమి నుంచి 10 parsec నియమిత దూరంలో వుంచినపుడు దాని ప్రకాశ పరిమాణం విలువ +0.58

వేగా కూడా ఒక అస్థిర తార (Variable star). దీని ఉష్ణోగ్రతలో హెచ్చు తగ్గులేర్పడి, దాని ప్రకాశ పరిమాణంలో మార్పు వస్తూ ఉంటుంది. అందువలన దీని ప్రకాశం కొద్దిగా మారుతూ ఉంటుంది. సాధారణంగా +0.03 గా వున్న ఈ నక్షత్ర ప్రకాశ పరిమాణం 2.57 గంటల వ్యవధిలో -0.02 నుండి +0.07 వరకు మారుతుంది. అయితే వేగాను డెల్టా స్కుటీ (Delta Scuti) రకానికి చెందిన వేరియబుల్ స్టార్ అని ఊహిస్తున్నారు.  కానీ అది ఇంకా ధృవీకరించబడలేదు. ఒకవేళ వేగా నక్షత్రం, డెల్టా స్కుటీ రకపు అస్థిర తార అయితే దాదాపు 2.57 గంటల వ్యవధితో వున్న డెల్టా స్కూటి రకం కావచ్చు.

కాలానుగుణంగా దృశ్య ప్రకాశంలో మార్పులు
ప్రస్తుతం మనకు ఆకాశంలో రాత్రిపూట కనిపించే అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలలో మొదటిది సిరియస్. ఐదవ స్థానం వేగా నక్షత్రానిది. అయితే కొన్ని సమయాలలో సిరియస్  కన్నా ఇతర నక్షత్రాలు మన సౌరవ్యవస్థకు దగ్గరగా వచ్చినపుడు ఆయా ప్రత్యేక కాలాల్లో మాత్రమే అవి ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాయి. రాబోయే 2,10,000 సంవత్సరాల వరకు సిరియస్ నక్షత్రమే మనకు కనిపించే అత్యంత ప్రకాశమైన నక్షత్రంగా కొనసాగుతూ వుంటుంది. ఆ తరువాత దాని ప్రకాశవంతమైన స్థానాన్ని వేగా ఆక్రమిస్తుంది. అంటే 2,10,000 సంవత్సరాల తరువాత, వేగా రాత్రిపూట ఆకాశంలో కనిపించే అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం అవుతుంది. 2,90,000 సంవత్సరాల నాటికి -0.81 దృశ్య ప్రకాశం పరిమాణంతో, వేగా ప్రకాశంలో గరిష్ట స్థాయికి (peak stage) చేరుకుంటుంది. అప్పుడది మనకు 17.2 కాంతి సంవత్సరాల సమీపంలోకి వస్తుంది. 4,80,000 సంవత్సరాల నాటికి వేగా యొక్క అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్ర స్థానాన్ని కానోపాస్ నక్షత్రం ఆక్రమిస్తుంది.

ఉష్ణోగ్రత
వేగా నక్షత్రం యొక్క ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత సుమారు 9602° K. సూర్యుని ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత (5780° K) కన్నా దీని ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల, సూర్యునితో పోలిస్తే దీని ఉపరితలం సాపేక్షంగా వేడిగా ఉంటుంది. అయితే దీని కరోనా అంతర్భాగంలో ఉష్ణోగ్రత అనేక మిలియన్ల డిగ్రీల వరకు ఉంది. ఈ నక్షత్రం యొక్క బాహ్య పొరలలో జరుగుతున్న ఉష్ణ సంవాహనాలకు, దీని వేగవంతమైన భ్రమణం (236 కిమీ/సె) కూడా తోడవడం వల్ల ఈ అత్యధిక ఉష్ణోగ్రతలు ప్రజ్వరిల్లుతున్నాయి. అంతర్భాగంలో జ్వలించే అత్యధిక ఉష్ణోగ్రతల వల్ల వేగా నక్షత్రం ఎక్స్-రే కిరణాలను వెలువరిస్తుంది. వేగా ఒక ఎక్స్-రే ఉద్గారిణి (emittor). సూర్యుని మినహాయిస్తే ఒక ఎక్స్-రే ఉద్గారిణిగా మనకు తెలిసిన మొదటి ఒంటరి మెయిన్ సీక్వెన్స్ నక్షత్రం వేగాయే. ఈ నక్షత్రపు వేడికి దీని కక్ష్యలోని ధూళి వేడెక్కి మరింత శక్తి విడుదలైన కారణంగా, వేగా అధిక ఇన్ఫ్రారెడ్ రేడియేషన్ (పరారుణ వికిరణం) ను వెలువరిస్తున్నది.

దీప్యత (Luminosity)
సూర్యుని సమీపంలో గల సిరియస్ (25), స్వాతి (113) ల మాదిరి అత్యంత తేజస్సు గల నక్షత్రాలలో వేగా నక్షత్రం కూడా ఒకటి. సాధారణ కంటితో చూస్తున్నప్పుడు, వేగా నక్షత్రం సూర్యుని కంటే 40 రెట్లు ఎక్కువగా దేదీప్యమానంతో వెలుగుతూ ఉంటుంది. అంటే 1 సెకండులో వేగా సూర్యుని కంటే 40 రెట్లు అధిక శక్తిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇంతటి అంతర్గత దీప్తితో వున్న వేగా నక్షత్రం భూమికి సమీపంగా (కేవలం 25 కాంతి సంవత్సరాల దూరం) ఉండటం వలన మనకంటికి ఉజ్వలంగా ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తుంది. అయితే ఇతర ముఖ్య ఖగోళ వస్తువులతో పోలిస్తే దీని దీప్యత చాలా తక్కువగానే వుంది. ఉదాహరణకు రెండవ అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం కానోపస్, సూర్యుని కంటే సుమారుగా 13,600 రెట్లు ఎక్కువ దేదీప్యమానంగా ఉంటుంది. అదేవిధంగా చిత్రా, దినేబ్, జేష్టా, రీగల్ నక్షత్రం, ఆర్ద్రా (Betelgeuse) వంటి ప్రముఖ  నక్షత్రాలు సూర్యుని కంటే వరుసగా 12100, 54000, 65000, 66000, 105000 రెట్లు అత్యధికంగా దేదీప్యమానంగా వెలుగిపోతూ ఉంటాయి. ఈ నక్షత్ర ప్రకాశమానం ఒకే విధంగా ఉందనుకొంటే, దీని దృశ్య తేజస్సు సూర్యుని కంటే సుమారు 57 రెట్లు ఎక్కువ.

అయస్కాంతక్షేత్రం
స్పెక్ట్రోపోలారిమెట్రీని ఉపయోగించి, ఫ్రాన్స్ లోని పిక్ డు మిడి అబ్జర్వేటరీకి చెందిన ఖగోళ శాస్త్రవేత్తల బృందం వేగా ఉపరితలంపై అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని గుర్తించింది. స్పెక్ట్రల్ A-తరగతి యొక్క రసాయనికంగా విచిత్రమైన నక్షత్రాలను (chemically peculiar stars) Ap నక్షత్రాలని వ్యవహరిస్తారు. ఇవి సాధారణంగా A-తరగతి నక్షత్రాల కంటే బలమైన అయస్కాంత క్షేత్రాలను కలిగి ఉంటాయి. అయితే రసాయనికంగా విచిత్రమైన నక్షత్రం కానటువంటి, స్పెక్ట్రల్ A-తరగతికి చెందిన నక్షత్రంపై అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని గుర్తించడం ఇదే మొదటిసారి. ఈ అయస్కాంత క్షేత్రంలో బలరేఖలు సగటున −0.6 ± 0.3 గౌస్ (G) బలాన్ని కలిగి వున్నాయి.  ఇది సూర్యునిపై ఉండే సగటు అయస్కాంత క్షేత్రంతో పోల్చదగినది.  సూర్యుని 1 G తో పోలిస్తే, వేగాకు దాదాపు 30 G అయస్కాంత క్షేత్రాలున్నట్లు తెలిసింది.  2015లో, వేగా నక్షత్రం ఉపరితలంపై ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రమచ్చలు కనుగొనబడ్డాయి. అయితే ఒక సాధారణ A-రకపు నక్షత్రంపై నక్షత్రమచ్చలు కనుగొనడం ఇదే మొదటిసారి. ఈ లక్షణాలు 16.3 గంటల  వ్యవధితో కూడిన భ్రమణ మాడ్యులేషన్‌కు రుజువుగా ఉంటాయి.

భ్రమణం
వేగా నక్షత్రం కూడా సూర్యుని మాదిరిగా తన చుట్టూ తాను భ్రమణం చేస్తూ వుంటుంది. ఈ నక్షత్రం ప్రతి 12.5 గంటలకు ఒకసారి, తనచుట్టూ తాను తిరుగుతుంది.  అంటే చాలా వేగంగా భ్రమణాన్ని చేస్తుంది. దీని భ్రమణ వేగం దీని భూమధ్యరేఖ (equator) వద్ద 236 కిమీ/సె గా వుంది. భ్రమణ కాలం 12.5 గంటలు అంటే దీని భ్రమణం సూర్యుని (27 రోజులు) కంటే చాలా వేగంగాను, జూపిటర్ (9.56 గంటలు), శని (10.34 గంటలు) గ్రహాల కంటే కాస్త నెమ్మదిగా ఉంటుంది. ఆ కారణంగా, వేగా నక్షత్రం ఆ రెండు గ్రహాల మాదిరిగానే తన భూమధ్యరేఖ వద్ద గణనీయంగా ఉబ్బుతుంది. సాపేక్షకంగా ఇంత ఎక్కువ వేగం (12.5 గంటలు చొప్పున) తో భ్రమణం చేయడం వల్ల, దీని భూమధ్యరేఖ కాస్త  ఉబ్బెత్తుగా ఉంటుంది. అందువలనే భూమధ్యరేఖ వద్ద వ్యాసం, ధ్రువాల వద్ద వ్యాసం కంటే 19% పెద్దదిగా వుంది. దీని కారణంగా, దీని ధ్రువ ప్రాంతాలు దాదాపు 10,000 °K ఉష్ణోగ్రతను కలిగి ఉంటాయి, అయితే భూమధ్యరేఖ వద్ద ఉష్ణోగ్రత దాదాపు 8,152 °K ఉంటుంది. భూమిపై నుంచి మనం, ఈ ధ్రువాల దిశ నుండి వేగాని గమనిస్తాము.

నక్షత్ర గమనం

రేడియల్ వేగం 
రేడియల్ వేగం, అంటే ఒక నక్షత్రం సూర్యుని వైపు ప్రయాణించే వేగం. ఇది ధనాత్మక విలువైతే నక్షత్రం, సూర్యుడు రెండూ ఒకదానికొకటి దూరంగా కదులుతున్నాయని అర్ధం. రుణాత్మకమైతే రెండు నక్షత్రాలు ఒకదానికొకటి సమీపిస్తున్నాయని అర్ధం. వేగా యొక్క రేడియల్ వేగం -13.9 కిమీ/సెకనుకు ఉంటుంది. అంటే వేగా నక్షత్రం మరియు సూర్యుడు ఒకదానికొకటి సమీపిస్తున్నాయి. అంటే మన సౌర కుటుంబం 13.9 కిమీ/సెకను వేగంతో వేగా నక్షత్రం వైపు కదులుతుంది. దీనినిబట్టి భూమి వేగా నక్షత్రం వైపు ప్రయాణిస్తోంది అని చెప్పవచ్చు. మరో విధంగా చెప్పాలంటే అంతరిక్షంలో మనం (భూమి, సౌరకుటంబం) ప్రయాణించే దిశను వేగా సూచిస్తుంది.

సరైన కదలిక (Proper motion) 
ఇది ఖగోళంలో వాస్తవంగా కదలుతున్న ఒక నక్షత్రం యొక్క దృశ్య కదలిక. వేగా నక్షత్రం యొక్క ప్రొపర్ మోషన్ సాపేక్షంగా చిన్నదే అయినప్పటికీ ఖచ్చితమైన ఖగోళ పద్ధతులను ఉపయోగించి కొలవవచ్చు. యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ యొక్క గియా మిషన్ 2013 నుండి డేటా ప్రకారం, వేగా యొక్క ప్రొపర్ మోషన్ RA: 200.94 mas/yr, Dec: 286.23 mas/yr గా వుంది. అంటే వేగా కుడి ఆరోహణ దిశలో సంవత్సరానికి సుమారుగా 0.12 ఆర్క్ సెకన్లు మరియు దిక్పాత దిశలో సంవత్సరానికి -0.06 ఆర్క్ సెకన్లు సరైన కదలికను కలిగి ఉంది. దీని అర్థం వేగా భూమి నుండి చూస్తే ప్రతి సంవత్సరం తూర్పు వైపు కొద్దిగా మరియు కొంచెం దక్షిణం వైపు కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. వేగా యొక్క ప్రొపర్ మోషన్ చాలా చిన్నది మరియు కంటితో ఏ మాత్రం గుర్తించలేనిది అయినప్పటికీ అనేక వేల సంవత్సరాల తరువాత, ఈ చిన్న కదలికలు క్రమేణా పెరుగుతూ వచ్చి ఆకాశంలో ఆ నక్షత్రం యొక్క దృశ్య స్థితిలో గణనీయమైన మార్పులకు దారితీస్తాయి. వేగా యొక్క నికర సరైన కదలిక 327.78 mas/yr, దీని ఫలితంగా వేగా స్థానంలో ప్రతి 11,000 సంవత్సరాలకు ఒక డిగ్రీ కోణీయ కదలిక వస్తుంది.

పరిశీలనా చరిత్ర
ఆధునిక కాలంలో, సూర్యుని తరువాత ఫోటో తీయబడిన మొదటి నక్షత్రం వేగా.   1850, జూలై 17 వ తేదీన హార్వర్డ్ కాలేజ్ అబ్జర్వేటరీలో విలియం బాండ్ ఆస్ట్రానమర్ మరియు జాన్ ఆడమ్స్ విప్లే (Bond and John Adams Whipple) అనే ఆస్ట్రో-ఫోటోగ్రాఫర్ లు, 15-అంగుళాల రిఫ్రాక్టర్‌ని ఉపయోగించి డాగ్యురోటైప్ (daguerreotype) ప్రక్రియ ద్వారా వేగా నక్షత్రాన్ని ఫోటో తీశారు.   1872లో మొట్ట మొదటి స్పెక్ట్రోగ్రాఫిక్ చిత్రం (image) తీయడానికి కూడా వేగా నక్షత్రమే ఎంపిక చేయబడింది. ఆగష్టు 1872లో, హెన్రీ డ్రేపర్ వేగా నక్షత్రపు స్పెక్ట్రమ్ ను ఫోటో తీశాడు, ఇది ఒక నక్షత్రపు స్పెక్ట్రమ్ లో శోషణ రేఖలను తొలిసారిగా చూపించిన చిత్రం.  సూర్యుని వర్ణపటంలో కూడా  రేఖలు పంక్తులు ఇప్పటికే గుర్తించబడ్డాయి.  1879లో, విలియం హగ్గిన్స్,  వేగా యొక్క స్పెక్ట్రా మరియు అలాంటి నక్షత్రాల ఛాయాచిత్రాలను ఉపయోగించి, ఈ నక్షత్ర వర్గానికి సంబందించిన పన్నెండు "చాలా బలమైన రేఖల" సమితిని గుర్తించే  ప్రయత్నం చేసాడు.  ఇవి తరువాత హైడ్రోజన్ బామర్ శ్రేణి  నుండి రేఖలుగా గుర్తించబడ్డాయి. 1943 నుండి ఈ నక్షత్రం యొక్క స్పెక్ట్రం,  నక్షత్రాలను వర్గీకరించే స్థిరమైన యాంకర్ పాయింట్‌లలో ఒకటిగా పనిచేస్తున్నది. 

వేగా నక్షత్రాన్ని ఆధారరేఖగా తీసుకొని గతంలో ఫోటోమెట్రిక్ బ్రైట్‌నెస్ స్కేల్‌ను నిర్ణయించేవారు.  గతంలో మాగ్నిట్యూడ్ స్కేల్‌ను ప్రామాణీకరించడంకోసం, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు అన్ని తరంగదైర్ఘ్యాల వద్ద ప్రకాశ పరిమాణ (మాగ్నిట్యూడ్) విలువను సున్నాగా తీసుకోవడానికి వేగాని ఎంచుకున్నారు. అందువల్ల అనేక సంవత్సరాల పాటు, వేగా నక్షత్రం సంపూర్ణ ఫోటోమెట్రిక్ బ్రైట్‌నెస్ స్కేల్‌ క్రమాంకనం కోసం బేస్‌లైన్‌గా ఉపయోగించబడింది. అయితే క్రమాంకనం కోసం వేగా ఎల్లప్పుడూ అందుబాటులో ఉండకపోవడంతో పాటుగా దీని ప్రకాశంలో కూడా తేడా ఉంటుంది.  , కనుక ఈ వేగా ద్వారా ఫోటోమెట్రిక్ బ్రైట్‌నెస్ స్కేల్‌ ను కొలిచే పద్దతిని పక్కనబెట్టి, ప్రస్తుతం మాగ్నిట్యూడ్ జీరో పాయింట్ ను మరింత స్పష్టంగా ఒక నిర్దిష్ట అభివాహ (flux) సంఖ్య పరంగా నిర్వచిస్తున్నారు. ఈ విధానం ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలకు మరింత సౌకర్యవంతంగా ఉంటుంది.

UBV ఫోటోమెట్రిక్ సిస్టమ్‌కు జీరో పాయింట్‌ని నిర్వచించడానికి ఉపయోగించే నక్షత్రాలలో ఇది ఒకటి. UBV ఫోటోమెట్రిక్ సిస్టమ్ ద్వారా నక్షత్రాల ప్రకాశం పరిమాణాన్ని కొలుస్తారు. ఇందులో అతినీలలోహిత, నీలం మరియు పసుపు ఫిల్టర్‌లను ఉపయోగించి, U, B, V విలువలను చూపడం ద్వారా తారల ప్రకాశం పరిమాణం కొలవబడుతుంది. ఈ ఫోటోమెట్రిక్ సిస్టమ్ 1950లలో ప్రవేశపెట్టబడినప్పుడు దాని ప్రారంభ సగటు విలువలను సెట్ చేయడానికి  ఉపయోగించిన ఆరు A0V నక్షత్రాలలో వేగా కూదా ఒకటి. ఈ ఆరు నక్షత్రాల సగటు మాగ్నిట్యూడ్‌లు ఇలా నిర్వచించబడ్డాయి: U - B = B - V = 0. ఫలితంగా ఈ నక్షత్రాల యొక్క ప్రకాశ పరిమాణం, స్పెక్ట్రమ్ (విద్యుదయస్కాంత వర్ణపటం) లోని పసుపు, నీలం మరియు అతినీలలోహిత భాగాలలో ఒకే విధంగా ఉండేలా బ్రైట్ నెస్ మాగ్నిట్యూడ్ స్కేల్ క్రమాంకనం చేయబడింది.  అందువలన, దృశ్య అవధి (350–850 నానోమీటర్ల తరంగదైర్ఘ్య పరిధిలో వున్న visual region) ప్రాంతంలో, వేగా కు సాపేక్షంగా ఫ్లాట్ స్పెక్ట్రమ్ ఉంటుంది. దీనిలో ఎక్కువ భాగాన్ని మన కంటితో కూదా చూడవచ్చు. కాబట్టి ఫ్లక్స్ సాంద్రతలు కూదా దాదాపు సమానంగా ఉంటాయి; 2,000–4,000 Jy (jansky).  అయినప్పటికీ, వేగా యొక్క ఫ్లక్స్ సాంద్రత ఇన్‌ఫ్రారెడ్‌ లో వేగంగా పడిపోతుంది. 5 మైక్రోమీటర్ల తరంగదైర్ఘ్యం వద్ద ఫ్లక్స్ సాంద్రత 100 Jy కు దగ్గరగా ఉంటుంది.

1979లో వైట్ సాండ్స్ క్షిపణి శ్రేణి నుండి ఏరోబీ 350 (Aerobee 350) పై ప్రయోగించిన ఇమేజింగ్ ఎక్స్-రే టెలిస్కోప్ నుండి గమనించినప్పుడు, వేగా ఒక ఎక్స్-రే ఉద్గారిణి (emittor) అని తెలిసింది. సూర్యుని మినహాయిస్తే ఒక ఎక్స్-రే ఉద్గారిణిగా మనకు తెలిసిన మొదటి ఒంటరి మెయిన్ సీక్వెన్స్ నక్షత్రం వేగాయే.  ధూళితో నిండిన డిస్క్‌ను కలిగి ఉన్న మొదటి నక్షత్రంగా వేగాను 1983 లో గుర్తించారు. ఇన్‌ఫ్రారెడ్ ఆస్ట్రోనామికల్ శాటిలైట్ (IRAS), వేగా నక్షత్రం నుండి వెలువడుతున్న అధిక ఇన్‌ఫ్రారెడ్ రేడియేషన్‌ను కనుగొంది. ఈ నక్షత్రం తన కక్ష్యలోని ధూళిని వేడి చేయడం ద్వారా విడుదలయ్యే అధిక శక్తి కారణంగా ఈ ఇన్ఫ్రారెడ్ రేడియేషన్ (పరారుణ వికిరణం) వెలువడి ఉండవచ్చు.

నిర్మాణం
సాధారణంగా ఖగోళ శాస్త్రంలో, హీలియం కంటే ఎక్కువ పరమాణు సంఖ్యలు ఉన్న మూలకాలను “బరువైన లోహాలు/ బరువైన మూలకాలు” అని పిలుస్తారు. సూర్యుని వాతావరణంలో సమృద్ధిగా వున్న భారీ మూలకాలలో కేవలం 32% మాత్రమే వేగా నక్షత్రపు ఫోటోస్పియర్ యొక్క లోహత్వం  (metallicity) లో వున్నాయి.  అంటే సూర్యునితో పోలిస్తే వేగా నక్షత్రంలో 32% లోహత్వం వుంది. లోహత్వం ఒక్కో నక్షత్రానికి ఒక్కో విధంగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు సిరియస్ నక్షత్రానికి సూర్యునితో పోలిస్తే మూడు రెట్లు అంటే 300% లోహత్వం వుంది. లోహత్వం తక్కువగా ఉంటే బరువైన లోహాలు తక్కువగా ఉన్నట్లు లెక్క. వేగాలో కేవలం 0.54% మాత్రమే హీలియం కంటే బరువైన లోహాలు వున్నాయి. ఇంత తక్కువ లోహత్వం వున్న కారణంగా వేగా నక్షత్రం ఏర్పడి చాలా కాలం అయివుండాలి. 500-800 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం  అసాధారణరీతిలో దాదాపు లోహత్వ రహితంగా వున్న అంతర నక్షత్ర వాయువు ధూళి (Interstellar Gas & dust)మాధ్యమం నుంచి వేగా నక్షత్రం ఏర్పడిందని ఈ రసాయన విశిష్టత సూచిస్తుంది

వయస్సు
సూర్యుడు మరియు వేగా రెండూ మెయిన్ సీక్వెన్స్ దశ (Main sequence) లో ఉన్నప్పటికీ, వేగా సూర్యుని కంటే వయస్సులో చాలా చిన్నది (సూర్యుని వయస్సులో పదవ వంతు). ప్రస్తుతం సూర్యుని వయస్సు 455 కోట్ల సంవత్సరాలు కాగా వేగా నక్షత్రం వయస్సు సుమారు 45.5 కోట్ల సంవత్సరాలు.  అంటే సూర్యునితో పోలిస్తే వేగా చాలా యువ నక్షత్రం (Young star) క్రింద లెక్క. ప్రస్తుతం వేగా, దాని నక్షత్ర జీవితంలో ప్రధాన శ్రేణి (Main sequence) దశలో ఉంది. ఈ దశలో నక్షత్రాలు, తన కోర్ (కేంద్రకం) లో వున్న హైడ్రోజన్‌ ఇంధనాన్ని స్యూక్లియర్ ఫ్యూజన్ ద్వారా హీలియంగా మారుస్తూ, అపారమైన శక్తిని కాంతి రూపంలో వెలువరిస్తూ ప్రకాశంగా వెలుగుతాయి. ఈ మెయిన్ సీక్వెన్స్ దశను పూర్తి చేయడానికి వేగా యువ నక్షత్రానికి (Young star) మరో 65 కోట్ల సంవత్సరాలు పట్టవచ్చని అంచనా.

చివరి దశ
ప్రస్తుతం వేగా, సూర్యుని మాదిరిగానే దాని నక్షత్ర జీవితంలో మెయిన్ సీక్వెన్స్ దశలో ఉంది. సూర్యుని మాదిరిగానే, వేగా కూడా దాని నక్షత్ర జీవిత చక్రం యొక్క మధ్య బిందువుకు సమీపంలో ఉంది. అంటే ఈ రెండూ నక్షత్రాలు, ఇప్పటికే తమ మెయిన్ సీక్వెన్స్ జీవితాల్లో సగానికి (సుమారు 45%) చేరుకున్నాయి, సూర్యుడు మరో 550 కోట్ల సంవత్సరాలలో రెడ్ జెయింట్‌గా మారుతాడు. కానీ వేగా మాత్రం మరో 55 కోట్ల సంవత్సరాలలోనే M-రకం రెడ్ జెయింట్‌గా మారుతుంది, ఒక నక్షత్రం రెడ్ జెయింట్‌గా మారుతుంటే అది మరణిస్తున్నట్లే లెక్క. అంటే సూర్యునితో పోలిస్తే వేగా నక్షత్రం మరింత త్వరగా మరణిస్తుంది, ఎందుకంటే వేగాకు వున్న భారీ ద్రవ్యరాశి కారణంగా దాని శక్తి మరింత త్వరగా ఖర్చయిపోతుంది. 

సూర్యుని మెయిన్ సీక్వెన్స్ జీవితకాలం సుమారుగా 1000 కొట్ల సంవత్సరాలని అంచనా. దీని మెయిన్ సీక్వెన్స్ జీవితకాలం సూర్యునిలో పదవ వంతు అంటే సుమారుగా ఒక 100 కోట్ల సంవత్సరాలు.  దీని ప్రకారం వేగా నక్షత్రం పూర్తి జీవితకాలం 100 కోట్ల సంవత్సరాలైనపుడు, ప్రస్తుత వయస్సు 45 కోట్లు సంవత్సరాలు కాబట్టి, ఇంకొక 55 కోట్ల సంవత్సరాల తర్వాత, దాని కేంద్రకం (Core)లో వున్న హైడ్రోజన్‌ పూర్తిగా దహించబడి ఖాళీ అయిపోతుంది. దానితో కోర్ భాగం కుచించుకుపోతూ, బాహ్య కర్పరం (outer shell) విస్తరిస్తుంది. వేగా సూర్యుని కంటే చాలా పెద్ద పరిమాణంలో ఉండటమే  కాక అధిక తేజస్సుతో ఉంటుంది. అలా విస్తరిస్తూ పోతూ రెడ్ జెయింట్ (Red giant) లేదా సెఫీడ్ వేరియబుల్‌గా (Cepheid variable) మారుతుంది. రెడ్ జెయింట్ గా మరింత విస్తరిస్తున్నప్పుడు, ఒకవైపు అది తన బాహ్య పొరలను (outer shells) క్రమేణా పోగొట్టుకుంటూ ఉంటే, దాని ఖాళీగా వున్న కోర్ మాత్రం మరింతగా కుచించుకుపోతుంది. అలా కుచించుకుపోయిన కోర్, ఒక చిన్న గ్రహ మంత సైజు లోకి చేరుకొంటుంది. ఆపై ప్రకాశించలేక చల్లబడి పోతూ, ఒక బరువైన గ్రహ పరిమాణంలోకి మిగిలిపోయి చివరకు ఒక వైట్ డ్వార్ఫ్ నక్షత్రంగా మారిపోతుంది.

చారిత్రిక, సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత

అతి ప్రకాశవంతంగా ఉండటమే కాక మనకు సన్నిహితంగాను ఉండటంతో ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు ఈ వేగా నక్షత్రాన్ని విస్తృతంగా అధ్యయనం చేశారు. అందువలనే  దీనిని "సూర్యుని తర్వాత అత్యంత ముఖ్యమైన నక్షత్రం" గా పిలుస్తారు. 

వేగా మన తదుపరి ధృవ నక్షత్రం: ప్రస్తుతం పొలారిస్ (Poalaris) నక్షత్రం, ధ్రువ నక్షత్రంగా (Pole star) వుంది. కానీ దాదాపు క్రీ.పూ.12,000 లో పోల్ వేగా నుండి కేవలం ఐదు డిగ్రీల దూరంలో వుండటం వలన అప్పట్లో వేగా ధ్రువ నక్షత్రమయ్యింది. తిరిగి వేగా నక్షత్రం క్రీ.శ.14000 సంవత్సరంలో ధ్రువ నక్షత్రంగా దాని పూర్వ స్థితిని పొందుతుంది. భూమికి గల ప్రెసిషనల్ చలనం కారణంగా ఇది సంభవిస్తుంది. ప్రీసెషన్ చలనం వలన భూమి యొక్క భ్రమణాక్షం (axis of rotation) యొక్క దిశ క్రమంగా కాలక్రమేణా మారుతూ ఉంటుంది, ఈ ప్రక్రియను విషువత్తుల పూర్వస్థితి (precession of the equinoxes) అని పిలుస్తారు. ఒక ప్రీసెషన్ ఆవర్తనం పూర్తి చేయడానికి 25,770 సంవత్సరాలు పడుతుంది. ఇలా భూమి ప్రీసెషన్ చలనంలో వున్నప్పుడు, భూభ్రమణం యొక్క ధ్రువం (pole of the Earth's rotation) ఖగోళ గోళం (celestial sphere) మీదుగా వృత్తాకార మార్గాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఆ వృత్తాకార మార్గంలో పోతున్నప్పుడు, అది అనేక ప్రముఖ నక్షత్రాల సమీపంలో నుంచి వెళుతుంది. ప్రస్తుతం (క్రీ.శ.2000 నాటికి) పొలారిస్ నక్షత్రం (Polaris) మనకు ధ్రువ నక్షత్రంగా వుంది. ఇంకో 12,000 సంవత్సరాల తరువాత (అంటే క్రీ.శ.14000 నాటికి) భూ భ్రమణం యొక్క ధ్రువం (Pole) వేగా నక్షత్రం సమీపంలోకి వెళుతుంది. అప్పుడు వేగా నక్షత్రం మనకు ధ్రువ నక్షత్రం (pole star) అవుతుంది. ఆ పిదప మరో 14,000 సంవత్సరాల అనంతరం మళ్ళీ పొలారిస్ నక్షత్రం (Polaris) మనకు ధ్రువ నక్షత్రం అవుతుంది.  తరువాత కాలాల్లో వచ్చే ధ్రువ నక్షత్రాలలో అత్యంత ప్రకాశవంతమైనది వేగా.

రిఫరెన్సులు

బయటి లంకెలు

మూలాలు