అమరావతి రాజధాని ఉద్యమం

2019 లో ఆంధ్రేప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, రాష్ట్రానికి మూడు రాజధానులుంటాయని ప్రకటించడంతో అమరావతి ఉద్యమానికి బీజం పడింది. గతంలో ప్రభుత్వం ప్రకటించినట్లుగా రాష్ట్ర రాజధానిగా అమరావతినే ఉంచాలని కోరుతూ రాజధాని కోసం భూమిని ఇచ్చిన రైతులు ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.  ఈ ఉద్యమం ఆంధ్రప్రదేశ్ వికేంద్రీకరణ, అన్ని ప్రాంతాల సమగ్ర అభివృద్ధి చట్టం, 2020 కి వ్యతిరేకంగా ఉద్భవించింది. ఈ చట్టంతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో వేర్వేరు ప్రదేశాలలో మూడు రాజధానులను ఏర్పాటు చేయడానికి ఉద్దేశించింది. గుంటూరు, కృష్ణా జిల్లాల్లోని 29 గ్రామాల్లో తమ సారవంతమైన వ్యవసాయ భూములను ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన రైతులను ఈ నిర్ణయం గందరగోళం, అభద్రతా భయాందోళనలకు గురి చేసింది. మూడు రాజధానుల నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా 2019 డిసెంబరు 18 న మందడం, తుళ్లూరు, ఉద్దండరాయునిపాలెంలో నిరసనలు ప్రారంభమయ్యాయి  కొద్ది రోజుల్లో, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంతమంతటా నిరసనలు వ్యాపించాయి. 2020 డిసెంబరు 17 న, నిరసనల వార్షికోత్సవం సందర్భంగా వరుస కార్యక్రమాలు జరిగాయి.

నేపథ్యం

2014–2018 
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంతం భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రాచీన మానవ ఆవాస స్థానాలలో ఒకటి. ఈ ప్రాంతానికి కనీసం రెండు సహస్రాబ్దాల నాటి చరిత్ర ఉంది. శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల వంటి చారిత్రికక రాజవంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాయి. ధాన్యకటకం వంటి నగరాలతో ఈ ప్రాంతానికి సంబంధం ఉంది. 2014 లో ఎన్నికైన ప్రభుత్వం, ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రపంచ స్థాయి రాజధాని నగరంగా మార్చాలని తలపెట్టింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ కీర్తి, గొప్ప సంస్కృతి, చారిత్రక, మతపరమైన సంపదను ప్రోత్సహించాలని భావించింది. సింగపూర్ కంపెనీ రాజధానీ నగరాన్ని రూపొందించింది. నగరాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి రెండు ప్రభుత్వాల సహకారంతో సింగపూర్ ప్రభుత్వం నియమించిన ఇద్దరు కన్సల్టెంట్‌లు, ఇతర అంతర్జాతీయ కన్సల్టెంట్లు మాస్టర్‌ప్లాన్‌ను తయారు చేసారు.

అప్పటి భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోడీ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడులు అమరావతి రాజధానీ నగరానికి శంకుస్థాపన చేశారు. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి రంజన్ గొగోయ్ అమరావతిలో ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టుకు శంకుస్థాపన చేశాడు. ఈ రాజధాని నగరాన్ని కృష్ణా నది ఒడ్డున బంగాళాఖాతం నుండి సుమారు 60 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న గొప్ప సారవంతమైన భూమిలో నిర్మించ తలపెట్టారు. నగరంలో 51% పచ్చని ప్రదేశాలు, 10% నీటి వనరులను కలిగి ఉండేలా రూపొందించారు. ఈ కొత్త నదీతీర రాజధాని కోసం రైతుల నుండి విశిష్టమైన సాగు భూమిని సమీకరించింది. భారతదేశంలోనే తొలిసారిగా గుంటూరు, కృష్ణా జిల్లాల రైతులు అమరావతి కోసం భూ సమీకరణ పద్ధతిలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వానికి 33 వేల ఎకరాల భూమిని ఇచ్చారు. ఇది హౌసింగ్ అండ్ అర్బన్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్, ప్రపంచ బ్యాంక్, ఆంధ్రా బ్యాంక్, ఏషియన్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ బ్యాంక్‌లతో దాదాపు రూ. 17,500 కోట్లకు ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. వాటితో పాటు, ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం, పెట్టుబడులు, బాండ్లు, లీజు అద్దె రాయితీల ద్వారా మిగిలిన మొత్తాన్ని సేకరించాలని ప్రణాళిక వేసింది. సరికొత్త రాజధానీ నగరానికి రూ.లక్ష కోట్లకు పైగా పెట్టుబడి అవసరమైఉతుందని అంచనా వేసారు. భారత ప్రభుత్వం 2,500 కోట్లు మాత్రమే మంజూరు చేసింది. భవిష్యత్తులో మరిన్ని నిధులను మంజూరు చేస్తామని హామీ ఇచ్చింది. కానీ, గత ప్రభుత్వం అమరావతిలోని అనేక ఆస్తులపై సమాచార దుర్వినియోగానికి, ఇన్‌సైడర్ ట్రేడింగ్‌కు పాల్పడిందని పేర్కొంటూ ప్రస్తుత ప్రభుత్వం, APCRDA, ఆంధ్రప్రదేశ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (ADCL) లు మద్దతు ఇచ్చిన భారీ ప్రాజెక్టులు, ఒప్పందాలను నిలిపివేసింది. వాటిని సమీక్షించేందుకు ప్రభుత్వం అనేక కమిటీలను నియమించింది. దాంతో అమరావతిలో ప్రైవేట్ సంస్థలు చేపట్టిన పనులు చాలా నెమ్మదిగా కొనసాగుతూండగా, ప్రభుత్వం చేపట్టిన అనేక నిర్మాణ పనులు, రహదారి పనులు పూర్తిగా ఆగిపోయాయి.

2019–ప్రస్తుతం 
2019 జూలైలో, ప్రపంచ బ్యాంకు $300 మిలియన్ల అమరావతి రాజధాని ప్రాజెక్టుకు కేటాయించిన నిధుల సహాయాన్ని రద్దు చేసింది. "అమరావతి ప్రాజెక్టుకు ఆర్థిక సహాయం కోసం చేసిన అభ్యర్థనను భారతదేశం ఉపసంహరించుకుంది" అని ఒక ప్రకటన విడుదల చేసింది. ప్రపంచ బ్యాంకు తర్వాత, బీజింగ్‌కు చెందిన ఏషియన్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ బ్యాంక్ కూడా అమరావతి రాజధాని నగర ప్రాజెక్టుకు $200 మిలియన్ల నిధులను ఉపసంహరించుకుంది. దాంతో అమరావతి నిర్మాణం విషయంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆర్థిక సంక్షోభంలో పడింది.

2019 నవంబరులో, అసెండాస్-సింగ్‌బ్రిడ్జ్, సెంబ్‌కార్ప్‌లతో కూడిన సింగపూర్ కన్సార్టియం రాజధాని నగరం స్టార్టప్ ఏరియా ప్రాజెక్టు నుండి వైదొలిగింది. ఇతర ప్రాధాన్యతల కారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, ఈ ప్రాజెక్టును కొనసాగించకూడదని నిర్ణయించుకోవడంతో వాళ్ళు ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. అమరావతిలో రాజధానిని నిర్మించడంపై పట్టణాభివృద్ధి శాఖ మంత్రి బొత్స సత్యనారాయణ, “మన ప్రాధాన్యత లండన్‌నో, ప్యారిస్‌నో నిర్మించడం కాదు. ఇది మా ప్రాధాన్యతా కాదు, మాకంత సామర్థ్యమూ లేదు. మాకు దాన్ని నిర్మించడం సాధ్యం కాదు” అన్నాడు. గ్రీన్‌ఫీల్డ్ రాజధాని నగరాన్ని నిర్మించడానికి అమరావతి ప్రాంతం అనుకూలంగా లేదనీ, అది వరదలకు గురయ్యే అవకాశం ఉందనీ అతను చెప్పాడు. "ఆర్థిక మందగమనం కారణంగాను, గత ప్రభుత్వపు దుష్పరిపాలన వల్లనూ" దిగజారిన ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆర్థిక పరిస్థితిని ఉటంకిస్తూ ఆర్థిక మంత్రి బుగ్గన రాజేంద్రనాథ్, గత ప్రభుత్వం రూపొందించిన అమరావతి లోని అనేక భారీ ప్రాజెక్టుల పనిని కొనసాగించలేకపోయాడు.

2019 డిసెంబరులో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రానికి మూడు రాజధానులను ప్రతిపాదించింది. కోస్తా ఆంధ్రలో అమరావతి, రాష్ట్ర శాసనసభతో శాసన రాజధాని గాను, ఉత్తరాంధ్రలోని విశాఖపట్నం రాష్ట్ర సచివాలయంతో పరిపాలనా రాజధాని గాను, రాయలసీమలోని కర్నూలు హైకోర్టుతో న్యాయ రాజధాని గానూ మూడు రాజధానులు ఉంటాయని,ముఖ్యమంత్రి జగన్మోహన రెడ్డి ప్రకటించాడు. ఈ ప్రకటన, అమరావతిని త్వరితగతిన అభివృద్ధి చేసేందుకు కృషిచేస్తున్న విదేశీ పెట్టుబడిదారులతో సహా ప్రతి ఒక్కరినీ గందరగోళానికి గురిచేసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంతం లోని రైతులు, స్థానికులు ఈ వ్యాఖ్యలను ఖండిస్తూ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా నిరసనలకు దిగారు.

కాలక్రమం

సంఘటనల కాలక్రమం 

  2014 జూన్ 2
 తెలంగాణ అనే కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రెండుగా విభజించబడింది.
  2014 జూన్ 8
 చంద్రబాబు నాయుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు.
  2014 డిసెంబరు 31
 ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 7068 చ.కి.మీ విస్తీర్ణంలో ఉన్న ప్రాంతాన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంతంగా, 122 చ.కి.మీ. ప్రాంతాన్ని రాజధాని నగర ప్రాంతంగా ప్రకటించింది.
 ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి అథారిటీ చట్టం, 2014 అమల్లోకి వచ్చింది.
  2015 ఏప్రిల్ 1
 ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధానికి అమరావతి అని పేరు పెట్టాలనే నిర్ణయానికి మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది.
  2015 మే 25
 సింగపూర్ ప్రభుత్వం అమరావతి మాస్టర్ ప్లాన్‌ను రూపొందించింది.
  2015 అక్టోబరు 22
 అమరావతి శంకుస్థాపన కార్యక్రమంలో చంద్రబాబు నాయుడు, కె. చంద్రశేఖర్ రావు, నిర్మలా సీతారామన్, వెంకయ్య నాయుడులతో కలిసి ప్రధాని నరేంద్ర మోడీ కొత్త రాజధాని అమరావతికి శంకుస్థాపన చేశారు.
  2017 జూలై 1
 ముఖ్యమంత్రి, మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు అధికారికంగా అమరావతి నుంచి విధులు ప్రారంభించారు.
  2019 ఫిబ్రవరి 3
 అమరావతిలో ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టును భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి రంజన్ గొగోయ్ ప్రారంభించారు.
  2019 మార్చి 18
 ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు అమరావతి నుంచి కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది.
  2019 మే 30
 ఎన్నికల్లో చంద్రబాబు నాయుడు ఓడిపోవడంతో జగన్‌మోహన్‌రెడ్డి నేతృత్వంలోని వైఎస్సార్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కొత్త ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.
  2019 జూలై 23
 అమరావతి ప్రాజెక్టు నుంచి వైదొలుగుతున్నట్లు ప్రపంచ బ్యాంకు, ఏషియన్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ బ్యాంక్ ప్రకటించాయి.
  2019 సెప్టెంబరు 13
 అమరావతిలో ప్రారంభించిన అభివృద్ధి ప్రణాళికలను సమీక్షించడానికీ, రాజధానితో సహా రాష్ట్ర సర్వతోముఖాభివృద్ధికి సమగ్ర అభివృద్ధి వ్యూహాన్ని సూచించడానికీ కొత్త ప్రభుత్వం GN రావు నేతృత్వంలో నిపుణుల ప్యానెల్ కమిటీని నియమించింది.
  2019 నవంబరు 11
 సింగపూర్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కూడిన కన్సార్టియం అమరావతి స్టార్టప్ ఏరియా ప్రాజెక్ట్‌ను విరమించుకుంది.
  2019 డిసెంబరు 17
 దక్షిణాఫ్రికా రాజధాని నమూనాను పరిగణనలోకి తీసుకుని ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో మూడు రాజధాని ప్రతిపాదనను ముఖ్యమంత్రి ప్రకటించారు.
  2019 డిసెంబరు 20
 అర్బన్ ప్లానింగ్ నిపుణులతో కూడిన ఆరుగురు సభ్యుల నిపుణుల బృందం తన నివేదికను ముఖ్యమంత్రికి సమర్పించింది.
 జీఎన్ రావు ఇంకా మాట్లాడుతూ, వికేంద్రీకృత ప్రభుత్వం రూపంలో 'కొన్ని రాజధాని విధులను' ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించాలని ప్యానెల్ సూచించింది.
  2019 డిసెంబరు 29
 ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం GN రావు ప్యానెల్, BCG గ్రూప్ నివేదికలపై చర్చించడానికి హై పవర్ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.
  2020 జనవరి 3
 బోస్టన్ కన్సల్టింగ్ గ్రూప్ ప్రభుత్వానికి నివేదికను సమర్పించింది. నివేదికలో, మూడు రాజధానుల ఆలోచనకు మద్దతు ఇచ్చింది.
  2020 జూలై 31
 APCRDA, ఆంధ్రప్రదేశ్ వికేంద్రీకరణ బిల్లు  రద్దును ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నరు ఆమోదించారు.
  2019 డిసెంబరు 17
 శంకుస్థాపన కార్యక్రమం ( ఉద్దండరాయునిపాలెం ) సమీపంలో నిరసనల ఒక సంవత్సరం జ్ఞాపకార్థం బహిరంగ సభ.

నిరసనల కాలక్రమం 
  2019 డిసెంబరు 18
 జగన్ ప్రకటన వెలువడిన కొన్ని గంటలకే అమరావతి, ముఖ్యంగా తుళ్లూరు, రాజధాని ప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో హింసాత్మక ప్రదర్శనలు జరిగాయి.
  2019 డిసెంబరు 19
 జగన్ నిర్ణయాన్ని ఉపసంహరించుకోకుంటే ఆత్మహత్యలు చేసుకుంటామని రైతులు పురుగుమందుల డబ్బాలతో రోడ్లపై బైఠాయించారు.
 మందడం, వెలగపూడి, వెంకటపాలెం, కృష్ణాయపాలెం మీదుగా వేలాది మంది రైతులు, కార్మిక సంఘాల నాయకులు బంద్‌కు పిలుపునిచ్చారు.
  2019 డిసెంబరు 19
 వివిధ ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ విభాగాలు, దుకాణాలు బందుకు బహిరంగంగా మద్దతు నిచ్చాయి. నిరసనకారులు రోడ్లపై గుమిగూడడంతో భారీ ట్రాఫిక్ జామ్ ఏర్పడి, అనేక ప్రభుత్వ వాహనాలకు అంతరాయం కలిగింది.
 29 గ్రామాల్లో భారీగా పోలీసులను మోహరించినప్పటికీ ఆంధ్రప్రదేశ్ సచివాలయం, అమరలింగేశ్వర ఆలయం వైపు వెళ్లే APSRTC బస్సులను నిరసనకారులు అడ్డుకున్నారు.
  2020 అక్టోబరు 11
 వివిధ రైతులు, అమరావతి మహిళా జేఏసీ సభ్యులు తుళ్లూరు నుంచి ర్యాలీ నిర్వహించి 'జై అమరావతి' అంటూ నినాదాలు చేశారు.
 మైలవరంలో జరిగిన రైతు ర్యాలీలో దేవినేని ఉమా మహేశ్వరరావు పాల్గొన్నారు.

 న్యాయస్థానం నుండి దేవస్థానానికి
 తమ ఉద్యమానికి మద్దతు న్యాయస్థానం నుంచి దేవస్థానం పేరుతో మహా పాదయాత్ర నిర్వహించారు., 2021 నవంబరు 1 న అమరావతిలో మొదలైన ఈ పాదయాత్ర డిసెంబరు 16 న తిరుపతిలో వెంకటేశ్వరస్వామి దర్శనంతో ముగిసిసింది. డిసెంబరు 18 న తొరుపతిలో బహిరంగ సభను నిర్వహించారు.

నిరసనలు, ప్రదర్శనలు 
ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రాజధాని వికేంద్రీకరణ ప్రకటనతో అమరావతి రైతులు రోడ్డెక్కారు. గుంటూరు, కృష్ణా జిల్లాల్లో ప్రతిధ్వని నిరసనలు జరిగాయి. పురుగుమందుల డబ్బాలతో రోడ్డుపై బైఠాయించిన వారు ఇప్పటికే అమరావతి నుంచి సచివాలయాన్ని, హైకోర్టును తరలించడాన్ని తప్పుబట్టారు. ప్రభుత్వ పాలన మొత్తం ఎక్కడికక్కడే ఉండాలని రైతులు డిమాండ్ చేస్తున్నారు.

మూలాలు