హంసవింశతి

హంసవింశతి ఒక విశేషమైన శృంగార నీతి కావ్యం. దీనిని అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు రచించాడు.

ఈ అపురూపమైన పద్యకావ్యానికున్న విజ్ఞానసర్వస్వ లక్షణాలను నిరూపించేందుకు జి.వెంకటరత్నం పరిశోధనచేసి; సంబంధించిన సిద్ధాంత గ్రంథాన్ని ముద్రించారు.

విషయసూచిక

ప్రథమాశ్వాసము
అవతారిక.; కథా ప్రారంభము; చిత్రమహారాజ చరిత్రము; సాతాని హేమావతి; విష్ణుదాసుని విదేశ ప్రయాణ సన్నాహము.

1. మొదటి రాత్రి:-సాతాని భామిని ఱేనికడకుఁ బయనమగుట, హంస వారించి బుద్ధి సెప్పుట.

2. రెండవ రాత్రి కథ:- కక్కుర్తిబడి చచ్చిన నక్క. బ్రాహ్మణ కుమారుని చదువు సంధ్యలు, తీర్థయాత్ర.

3. మూడవ రాత్రి కథ:- నాయకుని భార్య హేమరేఖ గుప్తగుణుఁ డను వైద్యుని గూడుట; నాయకుని ఆయుధములు, పరిశ్రమ; వైద్యుడు, వాని పరిశ్రమ.

ద్వితీయాశ్వాసము

4. నాల్గవ రాత్రి కథ:- తొగట మగువ పాఱుపత్తె గానిఁ గూడుట; నేఁతగాని యిల్లు.

5. అయిదవ రాత్రి కథ:- గొల్ల చిన్నది బాపన చిన్నవానిఁ గూడుట; గోప గృహము - గొఱ్ఱెలు.

6. ఆఱవ రాత్రి కథ:- చలిపందిరి - బ్రాహ్మణ సుందరి తెరువరిఁ గూడుట.

7. ఏడవ రాత్రి కథ:- కంసాలి కోమలి ధూర్తుఁడను శిష్యునిఁ గూడుట.

8. ఎనిమిదవ రాత్రి కథ:- కోమటి దంపతులు సంకేతస్థలమున బొరపాటునఁ గూడుట; కోమటిల్లు - అంగడి దినుసులు.

తృతీయాశ్వాసము
9. తొమ్మిదవ రాత్రి కథ:- ముచ్చివాని భార్య తిరునాళ్ల గోవాళ్లఁ గూడుట; మృగ పక్షుల పట్టి; తిరునాళ్ల వేడుకలు.

10. పదవ రాత్రి కథ:- భూతవైద్యుని యిల్లా లొకరేయి నలుగురిని గూడుట.

11. పదునొకండవ రాత్రి కథ:- కడఁద్రోయఁబడిన బడబ తిరిపగానిఁ గూడుట; పండిత పరిశ్రమ; ధూర్త విద్యార్థి చేష్టలు; బాల క్రీడలు. 

12. పండ్రెండవ రాత్రి కథ:- శివదత్తయోగి సతి కోడిపందెగానిఁ గూడుట; కోడి పందెములు - కోళ్లు

చతుర్థాశ్వాసము
13. పదుమూడవ రాత్రి కథ:- నియోగి భార్య జోస్యుని గూడుట; పర్వతములు, కంపచెట్లు, చిఱుచెట్లు, మహావృక్షములు, గణిత శాస్త్రము; జోస్యుని సరకులు.

14. పదునాల్గవ రాత్రి కథ:- కోమటిబోటి సుంకరి కొల్వుకానిఁ గూడుట; వశీకరణ మంత్ర ప్రయోగము.

15. పదునేనవ రాత్రి కథ:- రెడ్డిసాని యొక పగ లిద్దఱినిఁ గూడుట; కృషీవలు నిల్లు, ధాన్యములు, కాయలు.

16. పదునాఱవ రాత్రి కథ:- జాలరి బిత్తరి తైర్థికునిఁ గూడుట; పడవలు, వలలు, జలచరములు, పుణ్యక్షేత్ర తీర్థ విశేషములు.

పంచమాశ్వాసము
17. పదునేడవ రాత్రి కథ:- కుమ్మరి గుమ్మ సాలెవానిఁ గూడుట; కుమ్మరి పరిశ్రమ; గడ్డి రకములు; గాలి - వాన. 

18. పదునెనిమిదవ రాత్రి కథ:- అత్తకోడండ్రు ఉపపతులఁ గూడుట; కొఱగాని కొడుకు; నృత్య గాన విశేషములు; స్త్రీ వశీకరణౌషధములు; మర్లు మందు.

19. పందొమ్మిదవ రాత్రి కథ:- గాండ్లచేడె ద్విజవటువును గూడుట; వసంతము.

20. ఇరువదవ రాత్రి కథ:- మంత్రికుమారుని భార్యలిద్దఱు నిద్దఱిని గూడుట; కామినీ గర్హణము; విదేశముల నుండి దిగుమతి యగు వస్తువులు; భారతదేశ పుర గ్రామములు.

ప్రచురణలు
 హంసవింశతి కావ్యాన్ని 1920 సంవత్సరం వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్సు, మద్రాసు నుండి ముద్రించారు. దీనికి జనమంచి శేషాద్రి శర్మ విపులమైన పీఠికను అందించారు.
 ఈగ్రంథాన్ని తిరిగి 1938లో శృంగారకావ్య గ్రంథమండలి, మచిలీపట్నం వారి ద్వారా ముద్రించారు.
 ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి, హైదరాబాద్ దీనిని 1977 లో ముద్రించి అందించినది. దీనికి శతావధాని సి.వి.సుబ్బన్న పరిష్కర్తగా వ్యవహరించారు.

మూలాలు

తెలుగు కావ్యములు
1977 పుస్తకాలు
తెలుగు పుస్తకాలు
1920 పుస్తకాలు
1938 పుస్తకాలు