కాకతీయుల శాసనాలు

ఏకశిలానగరం (నేటి వరంగల్లు ) రాజధానిగా కాకతీయులు తెలుగు నేలను సుమారుగా సా.శ. 1150 నుంచి 1323 వరకూ పరిపాలించారు. కాకతి రుద్రదేవుడి అనుమకొండ శాసనం జే.యస్ ప్లేటు 1882 లో వెలికి తీయడంతో ఈ గొప్ప చరిత్ర గురించిన సమగ్ర శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ప్రారంభం అయ్యాయి. 1964 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రాష్ట్ర పురాతత్త్వ శాఖలో శాసనాల అన్వేషణ కోసం ఓ ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పరచి వెలుగు చూసిన శాసనాలను జిల్లాల వారీగా వాల్యూములుగా ప్రచురించారు. శాసనాలలో రాగిరేకులమీద రాసినవి తామ్రశాసనాలు, గ్రానైట్ వంటి పటిష్ఠమైన రాళ్ళపై చెక్కుడుతో రాయించిన శిలాశాసనాలూ ఉన్నాయి. వీటితో పాటు సమకాలీన సాహిత్య ఆధారాలు సైతం కాకతీయుల చరిత్రను చెప్పే శాసనాల మాదిరి నిలబడివున్నాయి.

తొలి కాకతీయ శాసనాలు
బయ్యారం శాసనం ప్రకారం కాకతీయ వెన్నయ కమ్మ దుర్జయ వంశమునకు మూల పురుషుడు. గణపతిదేవుని సోదరి మైలమ (ధర్మకీర్తి) తన తల్లి బయ్యలదేవి పుణ్యం కోసం చెరువు తవ్వించి బయ్యవరం గ్రామాన్ని సకల సదుపాయాలతో నిర్మించి శాసనం చేయించింది.

గూడూరు శాసనంలో దూర్జయాన్వ సంభూతుడైన ఎర్రన యు అతని భార్యయైన కమ్మసాని యు బేతరాజును కాకతి వల్లభు చేశారని వ్ర్రాయబడి ఉంది."గవరపాడుశాసనం"లో తమ కాకతీయ కుటుంబీకులకు దుర్జయుని కారణం గానే కీర్తి లభించిందని చెప్పుకున్నాడు....

చేబ్రోలు శాశనం ప్రకారం గణపతిదేవుడు మున్నూరు సీమ (కృష్ణా జిల్లా) ప్రాంతంలోని చెందిన జయప నాయుడి (జాయప్ప సేనాని) సోదరిలైన కమ్మ నారమ్మ, పేరమ్మలను వివాహమాడాడు.

తామ్ర శాసనాలు
ప్రాచీన మధ్య యుగపు వంశాల విషయంలో లాగానే కాకతీయుల చరిత్ర కూడా ముఖ్యంగా శాసనాలపైననే ఆధారపడి ఉంది. వాటిలో శిలాశాసనాలు కాక ఈ తామ్రశాసనాలు కూడా ముఖ్యమైనవే. ఇప్పటివరకూ పదమూడు తామ్రశాసనాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి

శిలా శాసనాలు

సాహిత్య ఆధారాలు
కాకతీయుల చరిత్రను అర్ధం చేసుకోవడంలో శాసనాల లాగానే అప్పటి కాలానికి దగ్గరలోని రచయితలు రాసిన వివిధ సాహిత్య ఆధారాలు ఉపయోగపడుతున్నాయి. వాటిని ఈ శాసన ఆధారాలతో సమానమైన విలువతో అర్ధం చేసుకోవడాన్ని పరిశోధకులు చేస్తున్నారు. అటువంటి కొన్ని పుస్తకాలు
 ప్రతాప రుద్రీయము లేదా ప్రతాపరుద్రయశోభూషణం
 క్రీడాభిరామము
 పండితారాధ్య చరిత్ర
 శివయోగసారము
 నీతిసారము
 నీతి శాస్త్ర ముక్తావళి
 నృత్తరత్నావళి
 ప్రతాప చరిత్ర - ఏకామ్రనాధుడు
 సిద్దేశ్వర చరిత్ర - కాసె సర్వప్ప
 సోమదేవ రాజీవము -కూసుమంచి జగ్గకవి
 పల్నాటి వీరచరిత్ర - శ్రీనాధుడు
 వెలుగోటి వంశావళి - నేలటూరి వెంకటరమణయ్య
 వెలుగోటి వంశ చరిత్ర - నేలటూరి వెంకటరమణయ్య
 కన్నడ కృతికుమార రామన చరిత్ర
 ఫతూష్ - ఉస్ - సలాటిన్ (ఉర్దూ) ఇషామీ మహమ్మద్ విన్ తుగ్లక్
 ఫరిష్టా (ఉర్దూ నుంచి ఆంగ్లానువాదం - బ్రిగ్స్)

మూలాలు

వనరులు
 కాకతీయులు రచయిత పి.వి.పరబ్రహ్మ శాస్త్రి
 Inscriptions of the Kakatiyas of Warangal - Editor S.S. Ramachandra Murthy
 దక్షిణ భారత శాసన సంపుటుల (The South Indian Inscriptions Volumes IV, V, VI, and X)
 కార్పస్ ఆఫ్ తెలంగాణ ఇన్ స్క్రిష్షన్స్ హైదరాబాదు ప్రభుత్వాల ఆర్కియలాజికల్ సిరీస్ మూడు సంపుటాలు (1942, 1958, 1961)
 సెలెక్టెడ్ ఎపిగ్రాఫ్స్ ఆఫ్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయిత పి.వి పరబ్రహ్మశాస్త్రి
 తెలంగాణా శాసనములు రెండు సంపుటాలు లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి
 కాకతీయ సంచిక - మారేమండ రామారావు
 Early Hisory of the Deccan (EHD) by G Yazdani
 Epigraphia Andhrica

కాకతీయ సామ్రాజ్యం
తెలుగు శాసనాలు
శాసనాలు
శాసనాల రకాలు
తెలంగాణ చరిత్ర
కాకతీయ రాజులు