జ్ఞానశ్రీమిత్ర

జ్ఞానశ్రీమిత్ర సా.శ. 10, 11 శతాబ్దాలకు చెందిన ప్రసిద్ధ భారతీయ బౌద్ధ తత్వవేత్త, తార్కికుడు. దిజ్ఞాగ-ధర్మకీర్తి లచే నెలకొల్పబడిన జ్ఞానమీమాంస (ప్రమాణం) సంప్రదాయానికి చెందిన తర్కవేత్త. ఇతను విక్రమశిల బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయానికి ద్వారపండితుడు, ఆచార్యుడు. రత్నకీర్తికి గురువు. సా.శ. (975-1025) మధ్య కాలంలో జీవించిన జ్ఞానశ్రీమిత్ర తన కాలంలో బౌద్ధ వర్గాలనుండే కాక హిందూ, జైన మత వర్గాల నుండి కూడా ప్రముఖ తాత్వికుడుగా గుర్తింపు పొందాడు.

తాత్విక చింతన

జ్ఞానశ్రీమిత్ర జ్ఞానమీమాంస (epistemology) సాధనాల (ప్రమాణం) పై ప్రత్యేక కృషి చేసాడు. అందులోను దిజ్ఞాగునిచే వివరించబడిన అపోహ (exclusion) సిద్ధాంతం గురించి, అది తత్వశాస్త్రానికి ఏ విధంగా సంబందిస్తుందన్న విషయాలపై దృష్టి సారించాడు. 
తన 'అపోహప్రకరణ' ("Monograph on Exclusion") గ్రంథంలో అపోహ సిద్ధాంతానికి జ్ఞానమీమాంసకు మధ్య గల సంబందాన్ని విశిదీకరించడంతో పాటు బౌద్ధ న్యాయంపై హిందూ న్యాయ విమర్శకుల దాడిని తిప్పికొడుతూ తన సిద్ధాంతాన్ని సమర్ధించుకొన్నాడు. 
 
అదేవిధంగా జ్ఞానశ్రీమిత్ర యోగాచార సిద్ధాంతాన్ని సమర్ధించాడు. అతని దృష్టిలో ఈ సర్వ జగత్తు విజ్ఞానం (consciousness) తోనే నిండి ఉంది. విజ్ఞానం లేదా చిత్తం ఒక్కటే సత్యం.

వ్యాప్తికారిక అనే గ్రంథంలో పొగ, అగ్ని వంటి విభిన్నమైన రెండు ఆస్తిత్వాల మధ్య గల తార్కిక సంబంధాలను ఇతను విశిదీకరించాడు. ఈ అంశంలో జ్ఞానశ్రీమిత్ర వైఖిరిని రచయిత హోస్ట్ లాసిక్ (Horst Lasic) వివరిస్తూ “జ్ఞానశ్రీమిత్రకు సంబంధించినంత వరకు, విభిన్న ఆస్తిత్వాల మధ్య గల అనుమాన-నిశ్చయ సంబందం 'కార్యాకారణ సంబందం' (effect-cause relation) అయివుండాలి, అటువంటి సంబంధాలను కేవలం ఒక నిర్దిష్ట క్రమలో వచ్చే ప్రత్యక్షం (perception), అనుపలబ్ది (Non apprehension) ల ద్వారానే గుర్తించడం సాధ్యమవుతుంది." అని పేర్కొంటాడు."

బౌద్ధంలోని యోగాచార సంప్రదాయంలోని 'నిరాకార' శాఖకు చెందిన 'రత్నాకర శాంతి' ఇతని ప్రత్యర్థి. ఈ 'నిరాకార' శాఖను ఖండిస్తూ, జ్ఞానశ్రీమిత్ర యోగాచార సంప్రదాయంలోని 'సాకార' శాఖకు ప్రధాన సమర్ధకుడిగా నిలిచాడు. అతను దేవునికి వ్యతిరేకంగా 'ఈశ్వరదూషణ' అనే గ్రంథాన్ని సైతం రచించాడు.

రచనలు
 అద్వైతబిందు
 అభిసమయహృదయ
 అనేకచింతామణి
 అనుపలాబ్దిరహస్య
 అపోహప్రకరణ : తర్క సంబందమైన ముఖ్య గ్రంథం. 
 భేదాభేదపరీక్ష
 సాకారసిద్ధిశాస్త్ర
 సర్వశబ్దభావకారిక
 ఈశ్వరదూషణ : ఇది భగవంతుని ఉనికిని నిరాకరిస్తుంది
 కార్యాకరణభావసిద్ధి
 క్షణభంగద్యాయ
 (అధ్యార్ధ) ప్రజ్ఞాపారామిత నాయ శతపంచశతిక
 సాకారసంగ్రహసూత్ర
 సర్వజ్ఞసిద్ధి
 తర్కభాష
 వ్యాప్తికారిక
 వ్రత్తమాలస్తుతి
 యోగినీమాయప్రకరణ

మూలాలు

భారతీయ బౌద్ధ పండితులు
భారతీయ బౌద్ధ తత్వవేత్తలు
భారతీయ బౌద్ధ తర్కవేత్తలు
యోగాచారులు
భారతీయ తర్కవేత్తలు