Թատրոն կամ Թշվառներ

Թատրոն կամ Թշվառներ,  Պետրոս Դուրյանի վերջին դրաման է, գրվել է 1871 թվականին, բաղկացած է «Հառաջաբան»-ից և հինգ արարվածից կամ գործողությունից։  «Հառաջաբան»-ը ուշագրավ վավերաթուղթ է, որտեղ նշում է, որ թատերախաղերը պետք է ընտանեկան արդի հարցերը պարունակեն իրենց մեջ։ Թատերախաղը առավելապես հոգեբանական դրամա է։ Դուրյանագետները փաստում են, որ Դուրյանի նպատակն էր անցնել դեպի «ժամանակակից թատերախաղ» և  դրա միջոցով էլ զարգացնել  բեմական արևմտահայերենը։

Գործող անձինք 

Մուրատոֆ` սնանկացած վաճառական, Թովմա անունով
Վարդուհի` Մուրատոֆի դուստրը
Էդվարդ` Մուրատոֆի  որդեգիրը
Գերոգ`  դրամանենգ, Նահապետոֆ  անունով
Մակար`  Նահապետոֆի մատակարարը
Պողյանց` թատրոնի տնօրեն
Վահագնյան`  դերասանապետ
Դերասաններ, հանդիսատես

Բովանդակություն 
Թատերախաղը բաղկացած է 5 արարվածից կամ գործողությունից։
Կատակերգության սյուժեն հետևյալն է. առաջին արարվածում Էդուարդը ինչ-որ թատերախաղ է գրում։ Նրան է մոտենում Վարդուհին և Էդվարդը ասում է, որ Վարդուհին անչափ գեղեցիկ է։ Հետո խնդրում է, որ իրեն եղբայր չկոչի, քանի որ ինքը սիրում է Վարդուհուն։ Նրանք ծանր վիճակում էին ապրում, նրանց հայրը մուրացկանություն էր անում։ Չէին կարողանում տան վարձը վճարել, իսկ տանտերը՝ Սալոմեն, նրանց անընդհատ սպառնում էր, թե ոստիկանություն կկանչի՝ մինչև մի օր Սալոմեի և Թավմայի զրույցին ականատես է լինում Մակարը՝ Նահապետոֆի օգնականը։ Մակարը Սալոմեին հայտնում է իր ով լինելը և ասում է, որ մի քիչ սպասի . Թովման կվճարի այդ տան վարձը։  Սալոմեն համաձայնում է և լքում է տունը։
Պարզվում է, որ Նահապետոֆը տեսել է Վարդուհուն և սիրահարվել է, իսկ հիմա ուզում է ամուսնանալ նրա հետ, բայց քանի որ Նահապետոֆը ազնվական է, իսկ  աղջիկը՝ թշվառ, պետք էր դա գաղտնի անել։  Թովման տալիս է իր համաձայնությունը, իսկ դրա փոխարեն Մակարը նրան  խոսք է տալիս  50 հրաշագործ ոսկի։  Արարվածի վերջում տեղի է ունենում Թովմայի զրույցը Էդվարդի և Վարդուհու հետ։ Էդվարդին հանում է տնից՝ ասելով, որ վերադառնա այն ժամանակ, երբ հաց ու մոմ վաստած կլինի։ 
Երկրորդ արարվածը սկսվում է դերասանների զրույցով։ Էդվարդը գալիս է թատրոն, հանդիպում է տնօրենի՝ Պողյանցի հետ։ Պայմանավորվում են, որ նա դերասան կաշխատի՝ ամսական վաստակելով ընդամենը 40 ֆրանք։ Դրանից հետո Էդվարդը 5 ֆրանքով թատրոնի տնօրենին է վաճառում իր գրած թատերախաղը։
Նահապետոֆը իր մատակարարի՝ Մակարի  հետ գալիս է, Թովմային տալիս է կեղծ ոսկիների, աղջկան տանում են։
Երրորդ արարվածում պարզվում է, որ ոսկիները կեղծ էին։ Բոլորը տխրում են, Թովման բանտ է ընկնում։  Իսկ աղջիկը գլուխը պահելու համար  անցնում է դերասանուհու աշխատանքի, այն թատրոնում, որտեղ  խաղում էր Էդվարդը։  Նրանք երկուսով ներկայացման ժամանակ թույն են խմում և երկուսն էլ մահանում են՝ ըստ իրենց պայմանավորվածության։
Վերջին՝ 5-րդ արարվածում, Թովման գալիս է Նահապետոֆի մոտ նրան մեղադրելու համար։  Նահապետոֆի մոտ տեսնում է այն մատանին, որը  պատկանում էր իր կնոջը, այստեղից պարզ է դառնում, որ Նահապետոֆը Թովմայի որդին է ։

Տես նաև 
 Պետրոս Դուրյան

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Պետրոս Դուրյան, Երկեր, Երևան, 1881թ., էջ 338-339
 Սամվել Մուրադյան, Հայ նոր գրականության պատմություն, Գիրք Ա, Երևան, 2021թ., էջ 459-462
 Ա. Շարուրյան, Պետրոս Դուրյան,  Երևան, 1972թ.  էջ 103-167