Գրքագիտություն

Գրքագիտություն, համալիր գիտություն (կամ գիտությունների համալիր) գրքի և հրատարակչական գործի մասին։ Ներառում է գրքի պատրաստման, հրատարակման, տարածման (վաճառք), ուսումնասիրության (մատենագիտություն, վիճակագրություն և այլն), օգտագործման (գրադարանագիտություն) և հարակից այլ ոլորտներ։

Պատմություն 
«Գրքագիտություն» տերմինը սահմանել (որպես բանասիրական գիտության բաղկացուցիչ) և շրջանառության մեջ է դրել ավստրիացի մատենագետ Միշել Դենիսը (1729–1800): Գրքագիտության ձևավորմանն ու զարգացմանը նպաստել են ֆրանսիացի մատենագետներ Ժ. Ֆ. Նե դը լա Ռոշելը (1782), Գ. Պենյոն (կազմել է առաջին «Գրքագիտության բացատրական բառարանը», 1802-1804, և գրքագիտությունը սահմանազատել մատենագիտությունից), գերմանացի Ֆ. Էգերտը, ռուսներ Ս. Բոգդանովը, Վ. Սոպիկովը, Պ. Յուրովսկին, Ա. Լյովագինը, Ն. Լիսովսկին, Ն. Ռուբակինը, Ս. Բելովիցկայան և օտարազգի այլ մատենագետներ։

Դեռևս միջնադարում իտալական Վերածննդի ներկայացուցիչ Պաոլո Վերջերիոն (1370–1444) գիրքը համարել է մարդու հիշողության պահպանության գլխավոր գործիք, իսկ XVI դարի ֆրանսիացի փիլիսոփա Միշել Մոնտենը (1533–1592)՝ մշակույթի բարձր արժեք։

Գիրքն այնպիսի ներգործություն է ունեցել հասարակական ընկալման ու մտածողության և հասարակական կյանքի կազմակերպման, նրանց եղանակների վրա, որ, «գրքի ֆենոմենից» բացի, ձևավորվել է նաև «գրքի մշակույթ» բազմանշանակ հասկացությունը, որը դեռևս միարժեքորեն սահմանված չէ։ Դրանով է պայմանավորված նաև այն, որ գրքագիտությունը նույնպես, որպես ինքնուրույն գիտություն, չի ամբողջացել ու դեռևս վերջնականապես չի սահմանվել։

Գրքագիտությունը՝ որպես ուսումնական առարկա, առաջինը դասավանդել են Ֆրանսիայում (1799, Ֆ. Լեր). դասընթացն ընդգրկել է գրի և ձեռագրի պատմության, գրատպության պատմության, հազվագյուտ գրքերի դասակարգման ու նրանց նկարագրման, նաև գրքի մշակման մեթոդաբանության բաժիններ։ «Գրքագիտություն» տերմինը Ռուսաստանում առաջինն օգտագործել է Վ. Անաստասևիչը (1820)՝ այն դիտարկելով որպես «մատենագիտության փիլիսոփայություն»։ Գրքագիտության առաջին համալսարանական դասընթացները կազմակերպվել են Գյոթինգենի (1886, Կ. Ձյացկո) և Ս. Պետերբուրգի (1915, Ն. Լիսովսկի) համալսարաններում։ Ընդ որում, Կ. Ձյացկոյի աշակերտ Ֆ. Էյխլերը գրքագիտությունը դիտարկել է գրադարանագիտության շրջանակներում նրա ուսում­նասիրության ոլորտ ներառելով գրքի պատմության, արտադրության, տարածման ու պահպանության, նաև հասարակական-քաղաքական կյանքի վրա ազդեցության կառավարման եղանակները։ 

Ըստ Ն. Լիսովսկու՝ գրքագիտությունը գիտություն է, որը միավորում է գրքի ճանաչման սկզբունքները, ուսում­նասիրում նրա զարգացումը՝ որակական և քանակական առումներով։ Գրքագիտության զարգացմանն էապես նպաստել է բելգիացի մատենագետ Պ. Օտլեն (1868–1944), որը հիմ­նադրել է Բրյուսելի միջազգային գրքագիտության ինստիտուտը (1895) և ներդրել «փաստաթուղթ» հասկացությունը՝ նրա մեջ ներառելով նաև գիրքն ու մյուս տպագիր արտադրանքը։

20-րդ դարում, հատկապես Ռուսաստանում, մշակվել են գրքագիտության նոր հայեցակարգեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են իրենց շեշտադրումներով և ընդգրկման ոլորտներով (1964, Ա. Սիդորով, Ն. Սիկորսկի, 1970, Ա. Բարսուկ, Գ. Բարենբաում, 1970-ական թվականներ, Ե. Նեմիրովսկի)։ Իսկ այսպես կոչված Համակարգատիպաբանական հայեցակարգը գիրքն ու գրահրատարակությունը դիտարկում է ոչ այնքան որպես ինքնուրույն գիտակարգ, որքան ընդհանուր տեղեկատվության և հաղորդակցության բաղկացուցիչ մաս։

Գրքագիտության արդի խնդիրները կապված են էլեկտրոնային գրքի տարածման, դասական գրքի և ԶԼՄ-ների էլեկտրոնային միջոցների համագոյության, գրքի ապագայի, ընթերցանության որակական ու քանակական փոփոխությունների պատճառների ուսում­նասիրության հետ։ Խնդրի հանրային բնույթը հանգեցրել է նրան, որ գրքագիտության հիմ­նախնդիրները, գրողներից ու հրատարակիչներից բացի, դարձել են նաև մանկավարժության, հոգեբանության, փիլիսոփայության, մշակութաբանության և բազմաթիվ այլ ոլորտների ուսում­նասիրության առարկա։

Հայկական գրքագիտություն 
Հայկական գրքագիտությունը ձևավորվել է 1880-ական թվականներին՝ հիմ­նականում հայ գրքի և գրատպության պատմության մասին ուսում­նասիրություններով։ Ճշգրտվել է հայերեն հնատիպ գրքերի լույսընծայման հաջորդականությունը, և Հակոբ Մեղապարտը ճանաչվել է առաջին հայ տպագրիչ (մինչ այդ առաջին հայ տպագրիչը համարվել է Աբգար Թոխաթեցին)։ Ռաֆայել Իշխանյանը հայ գրքի պատմության ուսում­նասիրությանը նվիրված աշխատությունները բաժանել է 4 խմբի. 
 հայկական տպագրության պատմության ընդհանուր բնույթի ուսումնասիրություններ (Գ. Զարբհանալ­յան, Լեո, Թեոդիկ, Ա. Ալպոյաճյան, Գ. Լևոնյան, Ա. Բաբայան, Ք. Կորկոտյան, Ռ. Իշխանյան և ուրիշներ),
 Հայ գրքի և տպագրության հարցերին ու հատվածներին վերաբերող աշխատություններ (Ղ. Ալիշան, Գ. Գալեմքյարյան, Գ. Գովրիկ­յան, Կ. Բասմաճյան, Վ. Զարդարյան, Ս. Մալխասյան, Պ. Տեր-Սահակ­յան, Ն. Ակինյան և ուր.),
 Տարբեր հարցերի նվիրված աշխատությունների և հոդվածների մեջ հայ գրքի ու տպագրության որոշ խնդիրներ շոշափող հատվածներ (Մ. Չամչյան, Ղ. Ալիշան, Մ. Օրմանյան, Ա. Հովհաննիսյան և ուրիշներ),
 Հայ մամուլի պատմությանը վերաբերող աշխատություններ։

Լույս են ընծայվել նաև մի շարք մատենագիտական ժողովածուներ (Մ. Միանսարյանց, Գ. Զարբհանալ­յան, Ա. Ղազիկ­յան, Հ. Անասյան, Ն. Ոսկանյան և ուրիշներ), որոնք լուրջ ներդրում են հայ գրքագիտության մեջ։

Վերջին տարիներին գրքագիտությունը դասավանդվում է ՀՊՄՀ-ում՝ որպես գրադարանային-տեղեկատվական մատենագիտության ուսումնական առարկա (Գ. Սուքիասյան և ուրիշներ)։

Գրականություն 
 Զարբհանալեան Գ., Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վնտ., 1895: 
 Լէօ, Հայկական տպագրութիւն, Թ., հ. 1, 1901, հ. 2, 1902: 
 Թէոդիկ, Տիպ ու տառ, ԿՊ, 1912, Ե., 2012 (նմանահանություն)։ 
 Լևոնյան Գ., Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958, 2012: 
 Իշխանյան Ռ., Հայ գրքի պատմություն, Ե., 1977, 2012: 
 Աբրահամյան Ա., Հայ գրի և գրչության պատմություն, Ե., 2012: 
 Սուքիասյան Գ., Գրքագիտություն և հայ գրատպության պատմագրություն, Ե., 2013:
 Blum, Rudolf. (1980) Bibliographia. An Inquiry in Its Definition and Designations, Dawson, American Library Association.
 Bowers, Fredson. (1995) Principles of Bibliographical Description, Oak Knoll Press.
 Duncan, Paul Shaner. (1973) How to Catalog a Rare Book, 2nd ed., rev., American Library Association.
  
 Gaskell, Philip. (2000) A New Introduction to Bibliography, Oak Knoll Press.
 McKerrow, R. B. (1927) An Introduction to Bibliography for Literary Students, Oxford: Clarendon Press
 Schneider, Georg. (1934) Theory and History of Bibliography, New York: Scarecrow Press.
 National Library of Canada, Committee on Bibliography and Information Services for the Social Sciences and Humanities, Guidelines for the Compilation of a Bibliography (National Library of Canada, 1987). N.B.: This is a brief guide to accurately practical bibliography, not a study concerning more precise and systematic bibliography.
 
Robinson, A. M. Lewin (1966) Systematic Bibliography; rev. ed. London: Clive Bingley

Գրադարանավարություն
Միջառարկայական բնագավառներ