Միջազգային լեզու

Միջազգային լեզու, լեզու, որն ունի միջազգային կիրառություն, համաշխարհային հանրության  մեծ մասի կողմից օգտագործվում է որպես երկրորդ լեզու։ Միջազգային լեզուն կիրառվում է  միջազգային կազմակերպություններում և դիվանագիտական ​​հարաբերություններում, բնութագրվում է նաև խոսողների ընդհանուր թվաքանակով (մայրենի լեզու և երկրորդ լեզու) և համաշխարհային տարածվածությամբ։

Այսօր ամենատարածված (և, հավանաբար, ամենաարագ աճող) միջազգային լեզուն անգլերենն է, որով խոսում են ավելի քան 1,1 միլիարդ մարդ և որպես երկրորդ լեզու կիրառվում է ամբողջ աշխարհում։

Նման հիմքերով ֆրանսերենը նույնպես սովորաբար դասակարգվում է միջազգային լեզուների շարքում։ Միջազգային մյուս հնարավոր լեզուներն են` իսպաներենը, արաբերենը, ռուսերենը և չինարենը։ Պատմականորեն, արամեերենը, հին հունարենը, լատիներենը, դասական չինարենը, պարսկերենը, սանսկրիտը և դասական արաբերենը նույնպես գործել են որպես միջազգային լեզուներ՝ շնորհիվ այն բանի, որ նախկինում եղել են լինգվա ֆրանկա աշխարհի մեծ մասում։

Ակնարկ

Ասիական լեզուներ

Արաբերեն
Արաբերենը միջազգային հեղինակություն ձեռք է բերել Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում միջնադարյան արաբական արշավանքների և դրան հաջորդած արաբականացման շնորհիվ։ Այն նաև երկրպագության լեզու է արաբական աշխարհից դուրս գտնվող իսլամադավան համայնքների շրջանում։

Չինարեն
Չինարենը ուղղակիորեն փոխարինել է դասական չինարենին, որը պատմականորեն լինգվա ֆրանկա էր Արևելյան Ասիայում, մինչև 20-րդ դարի սկիզբն այն ակադեմիական լեզու էր Արևելաասիական մշակույթի ոլորտում։ Այսօր ծառայում է որպես ընդհանուր լեզու չինարեն խոսողների միջև ոչ միայն Չինաստանի տարածքում (Հան չինացիների և այլ էթնիկական խմբերի միջև), այլ նաև Չինական սփյուռքում։ Այն միջազգայնորեն դասավանդվում է որպես երկրորդ լեզու։

Հնդկական լեզուներ
Հնդկական ենթացամաքի հիմնական լեզուներն ունեն տարբեր դրսևորումներ, որոնք համեմատելի են աշխարհի միջազգային լեզուների հետ, հիմնականում պայմանավորված է տարածաշրջանում մեծաքանակ բնակչությամբ, այլ ոչ թե այդ լեզուների տարածաշրջանից դուրս գործածմամբ, չնայած հինդի-ուրդուն (ներառյալ բոլոր հինդի բարբառներ և ուրդու), բենգալերենը և թամիլերենը կարող են բավարարել տարածաշրջանից դուրս կիրառման միջազգային չափանիշները։ Թամիլերենը լայնորեն կիրառվում է Հարավային Հնդկաստանում։ Այն պաշտոնական լեզու է Շրի Լանկայում և Սինգապուրում, Հարավային Աֆրիկայի սահմանադրությամբ ճանաչվել է որպես փոքրամասնության լեզու, իսկ Մալայզիայում ուսուցման երեք ճանաչված լեզուներից մեկն է։ Թամիլերենն օգտագործվում է Մավրիկիոսի արժույթում։ Կանադայի կառավարության կողմից հունվար ամիսը ճանաչվել է որպես Թամիլյան ժառանգության ամիս։ Բենգալերենով խոսող բնիկ բնակչությունը զգալիորեն գերազանցում է նրանց, ովքեր ֆրանսերեն են խոսում (որպես իրենց առաջին լեզու), այն աշխարհի ամենաշատ կիրառվող լեզուներից մեկն է (հինգերորդ կամ վեցերորդ)՝ գրեթե 230 միլիոն խոսողներով և հայտնի է իր հին ու հարուստ գրական մշակույթով։

Եվրոպական լեզուներ

Անգլերեն

370 միլիոն մարդ բնիկ անգլիախոսներ են, ավելի քան 610 միլիոն կիրառում է որպես երկրորդ լեզու, այդ թվում՝ 200-ից 350 միլիոն սովորող / օգտնվող միայն Չինաստանում՝ իմացության և կիրառման տարբեր մակարդակներով. որոնց թիվը դժվար է ճշգրիտ գնահատել։

Անգլերենը դարձել է աշխարհում հետազոտությունների և հրատարակությունների գերակշռող լեզուն, նույնիսկ առաջ անցնելով Արևմտյան Եվրոպայի ազգային լեզուներից, ներառյալ Ֆրանսիայի, որտեղ վերջերս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ անգլերենը ֆրանսերենին հիմնականում դուրս է մղել որպես գիտական ուսումնասիրությունների լեզու՝ ինչպես հաստատված գիտական ​​հետազոտություններում, այնպես էլ կիրառական գիտություններում: Այն համացանցում կիրառվող ամենատարածված լեզուն է։  2019 թվականի ուսումնասիրություններից մեկի արդյունքում պարզվել է, որ աշխարհի 10 միլիոն համացանցային կայքերի 54% -ն օգտագործում է անգլերեն, մեկ այլ հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ համացանցից օգտնվողների 25,5% -ը խոսում է անգլերեն։

Ֆրանսերեն
19-րդ դարում և 20-րդ դարերի սկզբին ֆրանսերենը եղել է հաղորդակցման և դիվանագիտության լեզուն։ Որպես երկրորդ լեզու կիրառվել է Եվրոպայի էլիտար և կրթված դասակարգերի շրջանում (ներառյալ Ռուսաստանը, Ռումինիան, Բուլղարիան և Հունաստանը), ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներում, ինչպիսիք են Սիրիան, Եգիպտոսը, Օսմանյան Թուրքիան և Իրանը։ Բացի այդ, ֆրանսիացիները բարձր կարգավիճակ ունեին Հնդկաչինի իրենց գաղութներում և Հարավային Ամերիկայի որոշ երկրներում, ինչպիսիք են Արգենտինան, Բրազիլիան, Չիլին և Ուրուգվայը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ֆրանսերենը սկսել է անկում ապրել՝ աստիճանաբար իր տեղը զիջելով անգլերենին։ Այն շարունակում է մնալ նախընտրելի երկրորդ լեզու Լիբանանում, Թունիսում, Ալժիրում և Մարոկկոյում, իսկ պաշտոնական կարգավիճակ ունի Կանադայում, Շվեյցարիայում և Բելգիայում։ Ֆրանսերենը դեռևս շատ միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում ՝ ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Եվրամիության և ՆԱՖՏԱ- ի (անգլ. NAFTA), աշխատանքային լեզուներից մեկն է։ Եվրոպական դատարանի հիմնական աշխատանքային լեզուն է։ Ֆրանսերենը նույնպես աշխարհում ճանաչված է որպես լեզվաբանական բարձր հեղինակության լեզու, դեռևս օգտագործվում է դիվանագիտության և միջազգային առևտրի ոլորտում, և աշխարհում որպես երկրորդ լեզու կիրառողների զգալի բանակ ունի։

Գերմաներեն
Գերմաներենը (թեև ունեցել է բազմաթիվ դիալեկտներ, որոնք ձևավորել են լեզվական կոնտինիում սկսած հյուսիս-արևմուտքում Հոլանդիայից և Ֆլանդրիայից, հյուսիսում՝ Շլեզվիգով մինչև հյուսիս-արևելք՝ մինչև Արևելյան Պրուսիա և հարավ-արևելքում մինչև Շտիրիա և Ստորին Ավստրիա, հարավում հասնելով Բեռն և Հարավային Տիրոլիա) դարեր շարունակ ծառայել է որպես լինգվա ֆրանկա Եվրոպայի մեծ մասերում, հիմնականում Սրբազան Հռոմեական կայսրության սահմաններում և Պրուսական թագավորության արևելյան շրջաններում (որը հետագայում ներառել է նախկին լեհական տարածքի լրացուցիչ տարածքներ), իսկ այնուհետև Ավստրո-Հունգարական կայսրությունում և այլ բնակավայրերում, որտեղ հաստատվել են գերմանացիները, ինչպիսիք են Բալթյան երկրները և Տրանսիլվանիան։ Այն շարունակում է որպես կարևոր երկրորդ լեզու լինել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի մեծ մասում և միջազգային գիտական ​​հանրության մեջ։

Այն Եվրամիության ամենալայն գործածվող մայրենի լեզուն է և իր հաստատությունների երեք «ընթացակարգային լեզուներից» մեկը՝ անգլերենի և ֆրանսերենի հետ միասին։ 2019 թվականի դրությամբ, գերմաներենը վեբ-կայքերի բովանդակության համար ամենից հաճախ օգտագործվող երրորդ լեզուներից մեկն է. աշխարհի 10 միլիոն կայքերի 5,8% -ը, և բոլոր համացանց օգտագործողների 2,1% -ը խոսում է գերմաներեն։

Ռուսերեն
Ռուսերենը համարվում է  Եվրոպայի ամենամեծ մայրենի լեզուն, Եվրասիայում աշխարհագրական առումով ամենատարածված լեզուն է։ Միավորված ազգերի կազմակերպության վեց պաշտոնական լեզուներից մեկն է և Միջազգային տիեզերական կայանի երկու պաշտոնական լեզուներից մեկը։ 2019 թվականի տվյալներով ռուսերենը վեբ-կայքերի ամենահանրամատչելի լեզուների շարքում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը։ Օգտագործում են աշխարհի 10 միլիոն կայքերի 5.9% -ը, իսկ համացանցից օգտնվողների 2.5% -ը ռուսախոս են։ Ռուսերենը օգտագործվել է Ռուսական կայսրությունում և ԽՍՀՄ-ում, իսկ դրա ուսուցումը պարտադիր էր Սոցիալիստական ճամբարի երկրներում։ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո ինչպես նախկին խորհրդային հանրապետությունների, այնպես էլ Սոցիալիստական ճամբարի երկրներում ռուսերենի օգտագործումը և ուսուցումը կտրուկ նվազել են, 2013 թվականի դեկտեմբերին Ռուսաստանի կրթության փոխնախարարը հայտնել է, որ այդ ժամանակվանից ի վեր ռուսախոսների թիվը 100 միլիոնով պակասել է։ Այն մինչ այժմ լայնորեն տարածված է Կովկասում, Կենտրոնական Ասիայում, Արևելյան Եվրոպայում և Բալթյան երկրներում։

Իսպաներեն
Իսպաներենը չինարենից հետո աշխարհում երկրորդ ամենատարածված մայրենի լեզուն է։ Իսպաներենը օգտագործվել է Իսպանական կայսրությունում, այսօր օգտագործվում է Իսպանիայում, Լատինական Ամերիկայում (բացառությամբ Բրազիլիայի, Ֆրանսիական Գվիանայի և Հաիթիի), Միացյալ Նահանգների շատ նահանգներում ամենատարածված երկրորդ լեզուն է, հատկապես Ֆլորիդայում և Մեքսիկային սահմանակից նահանգներում։ 2011 թվականի դրությամբ ԱՄՆ բնակչության մոտ 13% -ը ազատ խոսում էր իսպաներեն։ 2016 թվականի դրությամբ իսպաներենն ուսուցանվում է ամերիկյան ավագ դպրոցներում և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ Այն նաև Միավորված ազգերի կազմակերպության պաշտոնական լեզուն է։ 2019 թվականի դրությամբ իսպաներենը զբաղեցրել է երրորդ տեղը համացանցից օգտնվողների՝ 7,9%, անգլերենից (25,2%) և չինարենից (19,3%) հետո։

Պատմություն 
Պատմական լեզուները, որոնք միջազգային նշանակություն ունեին և համարվում էին լինգվա ֆրանկա պատմական կայսրության համար, ներառում են եգիպտերենը Հին Եգիպտոսում, շումերերենը, աքքադերենը և արամեերենը Հին Մերձավոր Արևելքի և Միջագետքի տարբեր քաղաքակրթություններում և կայսրություններում։ Հին հունարենը Հունական գաղութացման շրջանում կիրառվել է տարբեր բարբառների տեսքով, որոնք հելլենիզմի դարաշրջանում վերածվել են koine հունական բարբառի՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո Մակեդոնական կայսրությունում, իսկ ավելի ուշ՝ Հռոմեական կայսրության արևելյան մասում և Բյուզանդական կայսրության տարածքներում։ Լատիներենը Հռոմեական կայսրությունում և ներկայումս ամբողջ աշխարհի կաթոլիկ հավատացյալների պատարագի լեզուն է։ Դասական չինարենը՝ Արևելյան Ասիայում, Չինաստանի պատմության կայսերական դարաշրջանում։ Պարսկերենը պարսկական կայսրությունների ժամանակ և արաբերենից հետո ծառայել է որպես լինգվա ֆրանկա իսլամական աշխարհի համար։ Սանսկրիտը Հարավային Ասիայի, Հարավարևելյան Ասիայի և Կենտրոնական Ասիայի տարբեր պետությունների հին և միջնադարյան պատմական ժամանակաշրջաններում, ինչպես լատիներենը՝ վեդայական կրոնի պատարագային լեզու է եղել։

Ռոմանական լեզուները վկայում են, որ լատիներենը լինգվա ֆրանկայի դեր է կատարել Հռոմեական կայսրությունում։ Իտալերենը միշտ կարևոր է եղել Միջերկրական ծովի տարածաշրջանում, ներկայումս այն ամենաշատը կիրառվում է Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հիերարխիայի շրջանում, օգտագործվում է երաժշտության (հատկապես օպերայի) և նորաձևության արդյունաբերության մեջ։

Թուրքերենը Օսմանյան կայսրության հիմնական լեզուներից մեկն է եղել։ Հունական koine բարբառը հելլենիզմի ​​դարաշրջանում միջազգային լեզու է եղել, բայց այն չի արտացոլվել ժամանակակից հունարենի մեջ՝ սլավոնական, արաբական և թուրքական լեզուների ազդեցության պատճառով։ Արաբական և թուրքական լեզուների տարածումը խալիֆայությունների և Առաջին թուրքական կագանաթի (First Turkic Khaganate) ժառանգությունն է, համապատասխանաբար։

Աշխարհի բոլոր լեզուներն իրենց կարգավիճակի համար պարտական են լեզվական իմպերիալիզմին, տվյալ լեզվի միջազգային լեզու կամ համընդհանուր լեզու լինելը լուրջ քաղաքական հետևանքների արդյունք է։ Այսպես է սովետական գրականության մեջ ռուսերենը հայտարարվել է «ինտերնացիոնալիզմի համաշխարհային լեզու», որը միևնույն ժամանակ դատապարտել է ֆրանսերենը՝ որպես «շքեղ պալատականների լեզու», իսկ անգլերենը` որպես «վաճառականների ժարգոն»։ Մի շարք միջազգային օժանդակ լեզուներ ներդրվել են որպես աշխարհի հեռանկարային լեզուներ, որոնցից ամենահաջողը էսպերանտոն է, բայց դրանցից ոչ մեկն այնքան մարդ չի սովորել, որքան միջազգային լեզուները։ Բազմաթիվ բնական լեզուներ առաջարկվել են որպես համաշխարհային լինգվա ֆրանկայի թեկնածու լեզուներ։

Ներկայիս գործող լեզուներ
Որոշ աղբյուրների համաձայն միջազգային լեզուները սահմանում են հետևյալ հատկություններով։
 կիրառում են բազմաթիվ բանախոսներ, հռետորների կամ սպիկերներ
 որպես երկրորդ լեզու գործածողները զգալի մաս են կազմում (ֆունկցիոնալ լինգվա ֆրանկա է)
 պաշտոնական լեզու է մի շարք երկրներում
 օգտագործվում է աշխարհի մի շարք տարածաշրջաններում 
կիրառող լեզվական համայնքը խստորեն սահմանված չէ էթնիկ պատկանելությամբ (բազմազգ պետություններ, բազմակենտրոն լեզու)
մեկ կամ մի քանի գրական լեզուներ, որոնք լայնորեն ուսուցանվում են որպես օտար լեզու
 ասոցացվում է լեզվաբանական հեղնակության հետ
 կիրառվում է միջազգային հարաբերություններում
կիրառվում է միջազգային առևտրային հարաբերություններում
 կիրառվում է ակադեմիական հարաբերություններում
 զգալի քանակով գրականություն կա։
 
Ճապոներենի մաս կազմող որոշ լեզուներ, որոնցով խոսում է ավելի քան 100 միլիոն մարդ, նշված չեն։ Ճապոներենը, չնայած համարվում է աշխարհի ամենակարևոր լեզուներից մեկը, վերը թվարկված չափանիշների մեծ մասով չի համարվում «միջազգային լեզու»։ Ճապոնիան որպես տարածաշրջան էթնիկ, մշակութային և լեզվական առումով գրեթե միատարր է։ Այն երբեք չի ծառայել որպես լինգվա ֆրանկա։ Չնայած 1980-ական թվականներից սկսած միջազգային հետաքրքրություն է առաջացել աշխարհի շատ խոշոր համալսարաններում, ավագ դպրոցներում և նույնիսկ տարրական դպրոցներում ճապոներենի դասընթացներ իրականացնել, սակայն ճապոներենն ունի միայն տարածաշրջանային սահմանափակ ազդեցության ոլորտ։

Լեզուներ, որոնք համարվում եմ միջազգային, ներառում են.

Որոշ աղբյուրներում հետևյալ լեզուները նշվում են որպես միջազգային լեզուներ, ավելի խիստ աղբյուրներում դրանք նշվում են միայն որպես վեր-տարածաշրջանային լեզուներ։

Այլ վեր-տարածաշրջանային լեզուներ 

Վեր-տարածաշրջանային այլ լեզուներ, որոնք դե ֆակտո չեն համապատասխանում միջազգային լեզուներ համարվելու բոլոր չափանիշների.

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 
 
 
 
 
 
 

Լեզուներ
Լեզվային քաղաքականություն
Լեզվաբանություն
Մշակութային գլոբալացում
Լեզվաբանական աշխարհագրություն
Լեզվափիլիսոփայություն
Լեզվաբանական տիպաբանություն
Գլոբալացում
Հանրալեզվաբանություն