Երևանի բերդի գրավում (1827)

Երևանի բերդի գրավում (1 (13) հոկտեմբեր, 1827 թվական), ցարական զորքերի կողմից Երևանի խանության մայրաքաղաք Երևան բերդաքաղաքի պաշարումը, որը տեղի է ունեցել 1827 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։ Վերջինս դարձել է Ռուսական կայսրության կուլմինացիոն փորձը՝ Անդրկովկասի նկատմամբ իր վերահսկողությունը հաստատելու գործում։

Նախապատմություն 
Իսրայել Օրին (1658—1711) եղել է առաջինը, որը որոշել էր, որ պարսկական և օսմանյան նվաճողների լծից հայկական հողերի ազատագրման համար պետք է հայացքն ուղղել դեպի Ռուսական կայսրությունը։ Այդ նպատակով Մոսկվայում Օրին հանդիպել է Պետրոս I ցարի հետ և նրան փոխանցել Սյունիքի մելիքների նամակը, որտեղ նշվում էր․ 

Պետրոսն իր հերթին խոստացավ Շվեդիայի հետ պատերազմից հետո օգնության հասնել հայերին, սակայն չպահեց իր խոստումը։ 18-րդ դարի սկզբից Երևանի խանության հայերը, գտնվելով թյուրքական ծագմամբ մուսուլման խանի ենթակայության տակ, վարել են ազգային ազատագրական պայքար։ Այդ պայքարում նրանց աջակցել է Վրաց թագավոր Վախթանգ VI-ը, ինչպես նաև Գանձակի բնակչությունը։ Երևանի խանության հայ բնակչությունն ակտիվորեն մասնակցում էին Սյունիքի և Արցախի մելիքների՝ օսմանյան դրածոների դեմ պայքարին (1724—1728)։ Նրանք մասնակցել են նաև 1804-1813 և 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմներին՝ մարտնչելով Ռուսական կայսրության կազմում։

Պաշարում 

Գրոհի ժամանակ բերդը կառավարում էր Հուսեյն խան Քաջար սարդարի եղբայրը՝ Հասան խանը։ Նա զբաղված էր բերդի ամրաշինությամբ։ Վերջինս կառուցվել էր 1582-1583 թվականներին օսմանյան տիրապետության օրոք, որոնք գրավելի էին տարածաշրջանը 1554 թվականին։ 1604 թվականին քաղաքը հետ է գրավվել պարսիկների կողմից։ Հայերը կազմել են ամրոցի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը։ Հասկանալով այդ՝ սարդարը մտածված մի քանի հայկական ընտանիքների ուղարկեց Պարսկաստան, որոնք այս կամ այն կերպ կարող էին օգնել ռուսներին։ Պարսիկները ակտիվորեն պաշտպանվում էին, սակայն հրետանային միջոցների պակասության և հրանոթների մոտ հիմնականում հայերի պարեկության պատճառով բերդն անկում ապրեց։ Ռուսական զորքերն, իրենց հերթին, այդ մասին լավ տեղեկացված էին և ամբողջությամբ պատրաստ վերջնական մարտին։

Երևանի բերդի գրավման մասին ռուս գեներալ, ռազմական պատմաբան Վասիլի Պոտտոն գրել է․

Ե. Ե. Լաչինովը, հպարտությամբ նշելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելությունը, նկարագրում է, թե ինչպես են Երևանի հայերն ուրախությամբ դիմավորում ռուս ազատագրարներին։

Երևանի գրավումը (համաձայն ականատեսների վկայությունների)

Հետևանքներ 
1827 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Երևանի բերդի գրավման համար գեներալ Իվան Պասկևիչն ստացել է «Կոմս Էրիվանսկի» կոչումը։ Նախկինում «անառիկ» անունն ստացած մայրաքաղաքի անկումից հետո, ռուսական զորքերն արագորեն գրավեցին նաև խանության մնացած մասը։ 1828 թվականի փետրվարին 10-ին Ռուսական կայսրության և Պարսկաստանի միջև կնքվել է Թուրքմենչայի պայմանագիրը, համաձայն որի Երևանի և Նախիջևանի խանությունները անցել են Ռուսաստանի կազմը։ Բացի այդ, Պարսկաստանը մուծել է նաև 20 միլիոն ռուբլի արծաթ ռազմատուգանք։

Փաստեր 
Գրոհից և բերդի ամբողջական գրավումից անմիջապես հետո, Երևանի սարդարի պալատում կազմակերպվել է իմպրովիզացիոն թատրոն, որտեղ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովն առաջին անգամ բեմադրել է «Խելքից պատուհաս» պիեսը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 С. А. Фомичёв. Грибоедов: Энциклопедия. СПб., 2007
 Потто Василий. Кавказская война. Том 3. Персидская война 1826—1828 г.г.
 Декабрист Е. Лачинов и его записки об Армении

Ճակատամարտեր Հայաստանում
Ռուսաստանի ճակատամարտեր
Երևանի պատմություն
Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)