Արաբական աշխարհի տնտեսական պատմություն

Արաբական աշխարհի տնտեսական պատմություն, անդրադառնում է արաբախոս երկրների տնտեսական գործունեության պատմությանը և արևմուտքում Ատլանտյան օվկիանոսի ձգմանը մինչև Արաբական ծով արևելքում, և Միջերկրական ծովից հյուսիսից մինչև Աֆրիկայի եղջյուրը և Հնդկական օվկիանոսը հարավ-արևելքում՝ Արաբական թերակղզում և տարածվել մ.թ. ա․ 7-րդ դարում մինչև մուսուլմանների նվաճումները և դրանից հետո։

Մուսուլմանների նվաճման արդյունքում նվաճված շրջանները ներառում էին հարուստ գյուղատնտեսական շրջաններ Մաղրիբում, Նեղոսի հովտում և Բերրի կիսալուսնում։  Ինչպես և ամբողջ աշխարհում, գյուղատնտեսությունը գերիշխում էր տնտեսության մեջ մինչև ժամանակակից ժամանակաշրջանը, որտեղ արաբական աշխարհում հատկապես մեծ դեր էր խաղում անասունների արածեցումը։ Նշանակալից առևտրային ուղիները ներառում էին Մետաքսի ճանապարհը, համեմունքների առևտուրը և ոսկու, աղի, ստրուկների և շքեղ ապրանքների առևտուրը, ներառյալ փղոսկրը և փետուրները Ենթասահարյան Աֆրիկայից։

Նախաարդի արդյունաբերությունը ներառում էր կաշեգործությունը, խեցեգործությունը և մետաղագործությունը։

IPS դպրոցի քարտեզը 
Ips դպրոցը գործում էր Արաբական թերակղզուց մինչև Մոնղոլիայի հարավ-արևմուտք։ Սա հեշտացրեց ուսանողների համար առևտուրն ու ճանապարհորդությունը։

Արևմտյան Աֆրիկա 

Մոտ 9-րդ դարում արաբ ժողովուրդը հասկացավ ոսկու նշանակությունը և դրա տնտեսական ազդեցությունը։ Արաբները մասնակցում էին ոսկու առևտրին, մասնավորապես Գանայի ոսկու դաշտերում մոտ 9-րդ դարում։ Գանայի ժողովուրդը նույնպես ի սկզբանե մասնակցում էր ոսկու առևտրին և սկսեց նպատակաուղղված տիրել այս առևտուրին։ Հյուսիսային Աֆրիկայի շրջանները ֆինանսական առումով ընդլայնվեցին նաև տարբեր տարածքներում ոսկու առաքման շնորհիվ։ Ոսկին 8-րդ դարում արաբների համար ապրանք էր, որը մատակարարում էր Աֆրիկան։ Ոսկին լավ էր արաբ ժողովրդի տնտեսական աճի համար։ Քանի որ արծաթի արժեքը նվազում էր, ոսկու հասանելիությունը թույլ տվեց պահպանել արծաթի տնտեսական արժեքը։

Մանսա Մուսա 
Արևմտյան Աֆրիկայի առաջնորդ Մանսա Մուսան ազդեց արաբական աշխարհի վրա հսկայական քանակությամբ ոսկու միջոցով, որը նա տեղափոխեց Մեքքա կրոնական ուխտագնացության ժամանակ։ Իր ճամփորդության ընթացքում նա շռայլ էր իր ոսկով։ Թեև չի ասում, որ նա իր ոսկու առևտուրն է արել, Մանսա Մուսան ապացուցեց իր հարստությունը մեքքացիներին՝ բաժանելով իր ճանապարհորդության ժամանակ բերած ոսկին։ Մանսա Մուսան և նրա ժողովուրդը հատուկ վնաս են հասցրել Կահիրեի տնտեսությանը` այդ տարածքում տարածված հսկայական ոսկու պատճառով։

Հաջի տնտեսական նշանակությունը 

Հաջում առևտուրը թույլատրվում էր, և հաճախ նրանք ստիպված էին լինում առևտուր անել ճանապարհին, որպեսզի ֆինանսավորեն իրենց երկար ճանապարհորդությունները։ Սովորաբար փող էին բերում բեդվինների ցեղերին, ինչպես նաև այն սուրբ քաղաքներին, որոնցով ուխտավորները ճանապարհորդում էին։ Օսմանյան կայսրության վերահսկողության ժամանակ այդ ապրանքները հարկվելու էին։ Հուսեյնի օրոք հարկերի մակարդակը կտրուկ բարձրացավ։ Այս մակարդակները իջեցվեցին, երբ Իբն Սաուդը վերցրեց իշխանությունը։  Առևտրականները նույնպես կմասնակցեն Հաջին, քանի որ դա նրանց թույլ էր տալիս պաշտպանություն ստանալ պահակներից, որոնք ուղեկցում էին ուխտավորներին Հաջին։ Նրանց առևտուրը ուխտագնացության երկայնքով շրջաններում հաճախ բազմաթիվ տնտեսական օգուտներ էր տալիս այդ շրջաններին։ Սա թույլ տվեց առևտրական քարավաններին դառնալ ավելի հաջողակ և օգնեց նրանց դարձնել արաբական աշխարհի տնտեսության մեծ մասը։ Երբ հաջի ճանապարհորդները վերադառնում էին իրենց հայրենի երկրները, նրանք հաճախ իրենց հետ բերում էին ապրանքներ, որոնք կառաջացնեին դիզայնի փոփոխություններ, գների բարձրացում, ինչպես նաև ապրանքներ ուղղակիորեն վաճառելու համար։

Տրանսպորտ 
Հաջի ուխտավորներն առաջին անգամ ճանապարհորդում էին իսլամադավան պետության կողմից հովանավորվող քարավաններով, սակայն դրանք փոխարինվեցին Եվրոպային պատկանող շոգենավերով 19-րդ դարի վերջին, ինչը ավելացրեց ճանապարհորդների թիվը, բայց Հաջի տրանսպորտային արդյունաբերությունը դրեց ոչ մուսուլմանների ձեռքում։ 1908 թվականին Օսմանյան կայսրությունը կառուցեց գնացքների համակարգ՝ մուսուլմաններին վերադարձնելով արդյունաբերության որոշակի վերահսկողությունը։

Անցյալ վերջին տարիներին Սաուդյան Արաբիան տեսել է եկամուտների աճ՝ կապված զբոսաշրջության ոլորտի հետ Հաջի ժամանակ։ 1994 թվականին Սաուդյան կառավարությունը շեշտը դրեց զբոսաշրջության վրա՝ որպես իրենց տնտեսությունը մեծացնելու միջոց։ 2000 թվականին հաշվարկվել է, որ Սաուդյան Արաբիայում զբոսաշրջության գրեթե վաթսուն տոկոսը եկել է Հաջին կամ նմանատիպ «Ումրային»։  Զբոսաշրջիկների կողմից ծախսվող գումարի ավելի քան 40 տոկոսը Հաջի կամ «Ումրայի» համար էր։ Հաջի ժամանակ զբոսաշրջության արդյունաբերության աճը օգնել է լուծել երկրի գործազուրկ օտարերկրյա աշխատողների մեծ հատվածին այլ երկրներից,  ինչպես Եգիպտոսի և Հնդկաստանի ժողովուրդներին։

Ջիզյա
Ջիզիան այն է, ինչ վերցված է Գրքի մարդկանցից (Աբրահամական հավատքի մարդկանցից և նրանց հայտնված գրքերի հետևորդներից) և մուշրիկներից (մարդիկ, ովքեր  Աստծուց բացի երկրպագում են որևէ մեկ այլ բան), ըստ որոշ գիտնականների, ամեն տարի, նրանց մուսուլմանական հողերում բնակություն հաստատելու թույլտվության դիմաց և նրանց դեմ ագրեսիա իրականացնողներից պաշտպանելու դիմաց։  Այս մարդկանցից չի պահանջվի վճարել պարտադիր Զաքաթը (տարեկան հարկ), որը պետք է վճարեն մուսուլմանները:

Ջիզյա բառը առաջացել է jazaa (հատուցում) բառից։ Կարծես դա հատուցում է նրանց հողում ապրելու թույլտվության և իրենց կյանքը, ունեցվածքն ու կախյալներին պաշտպանելու համար։

Այնուամենայնիվ, Ջիզյայի ճշգրիտ իմաստը վիճարկվում է։ Այն նշված է Ղուրանում որպես օրենքի մաս, սակայն օրենքի մեկնաբանությունը ժամանակի ընթացքում տարբեր է եղել մուսուլմանների կողմից։  Ջիզյայի հնարավոր մեկնաբանությունները և այդ մեկնաբանությունների իրականացումը ներառում են կոլեկտիվ տուրք, քվեարկության հարկ և խտրական հարկ։  Ջիզյայի նպատակին առնչվող փաստարկներից մեկն այն է, որ այն ոչ մի կապ չունի խտրականության հետ, այլ միայն օգնել է կառավարությանը հետևել բնակչությանը և պահպանել կառուցվածքային հասարակություն։ Այս փաստարկը, սակայն, հակասում է Ջիզյայի մասին Ղուրանի այաներում ասվածին։ Այս այաները տալիս են Ջիզյայի գաղափարը՝  որպես նվաստացման և էթնիկ շեղման գործողություն։ Ջիզյան նախկինում մուսուլմանների պաշտպանության տակ գտնվող ոչ մուսուլման մարդկանցից պահանջվող տուրք էր, ինչը թույլ էր տալիս այս փոքր խմբին կամ հասարակությանը, որը չկարողանալով պաշտպանել իրեն դրսի մուսուլմանական ընդդիմությունից, հնարավորություն էր տալիս ենթարկվել մուսուլման ժողովրդին և անցնել նրանց պաշտպանությանը։  Այս պաշտպանության դիմաց փոքրամասնություն ժողովուրդը պարտավոր է տուրք վճարել իսլամական կառավարությանը։ Ջիզյան հաճախ երեխաների աջակցության աղբյուր էր տրամադրում մուսուլմաններին՝ շարունակելու իրենց արշավանքներն ու ընդլայնումը ջիհադների տեսքով։

Սուահիլի ափ

Վաղ պատմություն 

Սուահիլի ափերի երկայնքով առևտուրը սկսվում է 1-ին դարից մինչև մ.թ.ա․ 19-րդ դար։ Թեև 1-ին և 11-րդ դարերի միջև Արևելյան Աֆրիկայի ափերի երկայնքով առևտրի վերաբերյալ շատ հավաստի գրավոր գրառումներ չկան, առևտուրը դեռևս տեղի է ունենում Հնդկական օվկիանոսի ափերի (Ազանիա) և մնացած աշխարհի (Հնդկաստան, Չինաստան և Արաբական երկրներ) միջև։ Այս տարածքների միջև փոխազդեցությանը նպաստել է Հնդկական օվկիանոսով ճանապարհորդող առևտրականների իմացությունը մուսոնային քամիների մասին։

Սուահիլի ափի երկայնքով առևտուրը, որը տատանվում էր 11-րդ դարից մինչև 19-րդ դարը, թեև արդեն տեղական մակարդակով հաստատված էր, մեծապես ազդել էր իսլամի տարածման վրա, որը առաջացել էր իսլամական առևտրականների և տեղացի բանտու ժողովրդի միջև խառնամուսնությունների արդյունքում։

Արաբական ներկայությունը 
Արաբական ներկայությունը Սուահիլի ափի երկայնքով սկսվեց Արաբիայից արաբների գաղթով դեպի Արևելյան Աֆրիկայի ափ՝ Արաբիայում դեմոգրաֆիական և քաղաքական պայքարի պատճառով։ Ավելի ուշ՝ 8-րդ դարում, առևտուրը ափի երկայնքով ազդեց Արևելյան Աֆրիկայի  մուսուլման այցելուների մեծամասնության վրա։ Այս առևտուրը խթանեց ափամերձ նավահանգստային քաղաքների զարգացումը, ինչպիսիք են Մոգադիշուն, Մոմբասան և Կիլվան, ինչպես նաև սուահիլիի զարգացումը,  ֆրանկ լեզուն, որը բխում է տեղացի բանտուների և արաբ ներգաղթյալների փոխազդեցությունից։

Օմանի արաբներ 

Սուահիլի ափի երկայնքով արաբական հիմնական ազդեցություններից մեկը Օմանի արաբների ժամանումն էր։ Հայտնի լինելով որպես մեծ ծովագնացներ, օմանացի առևտրականները հայտնի էին Հնդկական օվկիանոսի երկայնքով։ Օմանի արաբների ժամանումը Արևելյան Աֆրիկայի ափի երկայնքով 17-րդ դարի վերջին փոխարինեց պորտուգալական ազդեցությանը Սուահիլի ափի երկայնքով՝ Մոմբասայում նրանց պարտությունից հետո։ Սուահիլի ափի երկայնքով առևտուրը մեծացել է Օմանի արաբների կողմից այդ տարածքում։ Զանզիբարի զարգացումը 1804-1856 թվականներին մեծացրել է Սուահիլի ափի տնտեսական զարգացումը Աֆրիկյան ներքին տարածքներից փղոսկրի և ստրուկների ներկրողի դերի շնորհիվ՝ հեռահար առևտրի միջոցով։ Օմանի առևտրականներն այնուհետև ստրուկներ և փղոսկր էին արտահանում Արևելյան Աֆրիկայի ափերից՝ Եվրոպայում և Հնդկաստանում մեծ պահանջարկի պատճառով։ Ստրուկների առկայությունը նրանց աշխատուժի հարմար աղբյուր դարձրեց Զանզիբարի և Պեմբայի աճող մեխակի պլանտացիաներում և այդպիսով էլ ավելի մեծացրեց ափերի երկայնքով ստրուկների պահանջարկը, ինչը խթանեց հեռավոր առևտուրը Արևելյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում։  Այս ստրուկներից ոմանք գնվել են որպես տնային ստրուկներ Սուահիլի արաբների տներում։

Առևտուր աֆրիկյան ինտերիերի հետ 

Սուահիլի ափի երկայնքով առևտուրը սուահիլի-արաբների և ներքին ցեղերի միջև խթանեց ներքին աֆրիկյան ցեղերի զարգացումը։ Աֆրիկայի ներքին տարածքներում առևտրի ընդլայնման պատճառով աֆրիկյան կառավարիչները սկսեցին զարգանալ քաղաքականապես՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել իրենց թագավորությունները և տարածքները, որպեսզի կարողանան վերահսկել իրենց տարածքների առևտրային ուղիները և հանքային աղբյուրները։ Սուահիլի-արաբ առևտրականների և ներքին աֆրիկյան ցեղերի փոխազդեցության շնորհիվ իսլամը նույնպես տարածվեց որպես կրոնական լեզու։ Զանզիբարի սուլթանների գահակալությունը 1804 - 1888 թվականներին և նրանց տիրապետությունը Արևելյան Աֆրիկայի ափին Սոմալիից մինչև Մոզամբիկ մեծ ազդեցություն են թողել Սուահիլի ափի երկայնքով առևտրի վրա։

Տիպու Թիփը և ստրուկների առևտուրը 
Մինչև 1873 թվականին ստրուկների առևտրի վերացումը, երբ հրապարակվեց ստրուկների առևտրի արգելքի մասին հռչակագիրը ներքին տարածքից մինչև ափ, Տիպու Թիփը ամենահայտնի սուահիլի-արաբ առևտրականներից էր։ Զանզիբարից ուղևորվելով Փղոսկրի նվաճման համար՝ նա հաղթեց Նսամային  Տրովայից և հաստատեց իր իշխանությունը Մանեեմա երկրում՝ վերահսկելու փղոսկրի և ստրուկների առևտուրը։

Վակֆ 
Վակֆը բարեգործական նվիրատվություն է, որը տրվում է մուսուլմանների կողմից՝ օգնելու իրենց հասարակություններին, և նրանք մեծ դեր ունեցան տնտեսության, քաղաքների զարգացման և ճանապարհորդության մեջ։  Որպես կանոն՝  Վաքֆը հետևեց կառավարիչների ձևին, որոնք ինչ-որ բան էին ստեղծում իրենց ժողովրդի օգտին։  Դա պահանջում էր ստեղծել մի բան, որը կլիներ վերականգնվող եկամուտների աղբյուր և այդ եկամուտը ուղղորդվեր ինչ-որ բանի, լինի դա կոնկրետ անհատ, համայնք, թե տեղական մզկիթ այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն մարդուն ավելի է մոտեցնում Աստծուն։  Դպրոցները նաև Վաքֆի շահառուներ էին իսլամի պատճառով՝ կրթությունը դիտելով որպես պաշտամունքի ձև։  Վակֆ անող անհատը օգուտներ չէր ակնկալում, բացի հոգևոր իմաստից։  Վաքֆը շինարարական ենթակառուցվածքների առանցքային մասն էր, քանի որ այն հաճախ հանգեցնում էր օժտված հաստատությանը շրջապատող ձեռնարկությունների թվի ավելացմանը։ Վակֆերը օգտագործվել են նաև պատերազմների ժամանակ քաղաքները պաշտպանելու համար, ինչպիսին է Քեյթբայի միջնաբերդը, որը կառուցվել է Ալեքսանդրիայի պաշտպանության համար տասնհինգերորդ դարի կեսերին։  Մինչդեռ հակասական առումով, կանխիկ գումարը երբեմն օգտագործվում էր նաև որպես Վաքֆի ձև, որի վրա դրված տոկոսները աջակցում էին շահառուներին։

Եգիպտոս 

Եգիպտոսում մամլուքները կիրառում էին վաքֆ՝ այն դիտելով որպես իրենց ունեցվածքը պետական ​​ձեռքից պաշտպանելու և որպես իրենց ունեցվածքի մեծ մասը երեխաներին փոխանցելու միջոց՝ շրջանցելով այն օրենքները, որոնք ուղղակիորեն կանխում էին դա։  Սա խնդրահարույց դարձավ 14-րդ դարում, երբ եգիպտական ​​բանակի զինվորները պարգևատրվեցին՝ նրանց տալով ժամանակավոր ֆիդայիներ, որոնցից շատերը իրենց տերերի կողմից վերածվեցին վակֆերի, ինչը նշանակում է, որ Մամլուքների կառավարությունն այլևս չէր կարող նրանց հետ պահանջել վերաբաշխման համար։ Սա կազդեր բանակի չափի վրա։ 1378-79-ին Բարքուքը պնդում էր, որ դա վնաս է հասցնում պետությանը և դա օգտագործում էր որպես ագրարային վաքֆների լուծարման հիմնավորում։  Վաքֆները նաև ծառայում էին որպես մուսուլման դարձած մամլուքների՝ իրենց հավատքը ցույց տալու միջոց՝ մասնակցելով դրան։  Այն նաև հնարավորություն էր տալիս Մամլուքի կառավարիչներին ցուցադրելու իրենց իշխանությունն ու հարստությունը։ Հետագա տարիներին Վակֆը ավելի հայտնի կդառնա օսմանյան կառավարիչների օրոք։

Քննադատություն 
Վակֆը հարուստ հիմնադիրին հնարավորություն է տալիս ապահովագրել իր ժառանգների տնտեսական բարեկեցությունը՝ իր ունեցվածքը վակֆին կամ մեդրեսեի աջակցության վստահությանը նվիրաբերելու մեխանիզմով։  Հիմնադիրը իրավաբանորեն կարող էր իրեն և իր ժառանգներին նշանակել որպես իրավագիտության պրոֆեսոր և տնօրեն, պաշտոն, որը կարող է փոխանցվել ընտանիքի միջոցով հավերժորեն, և մեկը, որը կարևոր գործառույթ ուներ՝ ապահովելու տղամարդու և նրա սերունդների շարունակական հեղինակությունը՝ միաժամանակ «ընտանեկան ակտիվները պաշտպանելով» հարկումից։  Վակֆը հաճախ օգտագործվում էր այս կերպ ընտանիքների կողմից՝ անմիջական ընտանիքում գումար պահելու համար։ 19-րդ դարում Տրիպոլիում Վակֆը հաճախ օգտագործվում էր միջուկային ընտանիքին օգուտ տալու համար՝ բացառելով մեծ ընտանիքը, որը կարող էր հարստության մի մասնաբաժին ստանալ, եթե պահպանվեին ժառանգության մասին օրենքները։ Այդ պատճառով Վաքֆը քննադատության է ենթարկվել այն բանի համար, որ թույլ է տվել, որ հարստությունը պահպանվի քչերի կողմից։

Ոմանք պնդում են, որ վակֆը նպաստել է գիտության ոսկրացմանը իսլամական աշխարհում, քանի որ վակֆի օրենքը «թույլ է տալիս փոքր շեղումներ կատարել հիմնադիրի սկզբնական դրույթներից»։

Ծովահենություն 
Փոքր պետություններին Պարսից ծոցում և Մաղրիբի ափին աջակցում էր ծովահենության եզակի տնտեսական մոդել, որի ժամանակ տիրակալը պարբերաբար կողոպտում էր առևտրական նավերը և գործարկում Ռազիաները, արշավանքները  ոչ մուսուլման երկրների ափեր՝ մինչև Իռլանդիա և Իսլանդիա՝ ստրուկներին բռնելու համար։  Ստրուկները կարող էին շահութաբեր կերպով վաճառվել կամ շղթայվել որպես ստրուկ թիավարներ ծովահենների ճաշարաններում՝ քաշելով թիավարները, որոնք ուժ էին տալիս հարձակումներին, և որոնք ավելի շատ ստրուկներ էին գերել։  Նավերի սեփականատերերը կամ նրանց կառավարությունները կարող են պաշտպանական գումար վճարել՝ գրավումից խուսափելու համար։

Ռեյդինգ 

Մինչ արաբները սովորում էին, մասնակցում էին Ռազիասի ավանդական արաբական օկուպացմանը, քարավանների արշավանքներին,  նրանք զինված մարդկանց առաջնորդեցին հարձակվելու և թալանելու անցնող քարավանները։ Տնտեսական այս մոդելը մուսուլմանական ցեղերի շրջանում տարածված մնաց երկար դարեր։ Առևտրականները կարող էին պաշտպանական գումարներ վճարել քարավանների արշավորդներին։

Արաբական արշավանքի մեկ այլ մոդել կիրառում էին զինված քոչվոր բեդվին ցեղերը, որոնք հարձակվում էին բնակեցված ֆերմերների վրա, վաղ դարերում՝  քրիստոնյաների, հետագայում նաև՝ մուսուլմանաբնակ գյուղերի վրա։  Սա հաջող և կայուն եկամտի մոդել էր, մանավանդ որ գյուղացիները կվճարեին պաշտպանության գումարը և կփրկեին բեդվիններին իրական կռվի դժվարություններից և ռիսկից։

Ստրկություն

Յուղ 
20-րդ դարասկզբին նավթի խոշոր հանքավայրերի հայտնաբերումը հեղափոխեց տարածաշրջանի մեծ մասի տնտեսությունը, մասնավորապես Պարսից ծոցը շրջապատող Իրանի, Իրաքի, Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Քուվեյթի և Կատարի պետությունները, որոնք  նավթ կամ գազ արտահանող առաջատարներից են աշխարհում, Ալժիրը, Լիբիան, Եգիպտոսը, Թունիսը և Սուդանը․ բոլորն ունեն ավելի փոքր, բայց նշանակալի պաշարներ։

Արևելյան Աֆրիկա 
Արևելյան Աֆրիկան, ավելի կոնկրետ՝ Սուդանը, դիրքավորվեց նավթի առևտրի միջոցով աճի համար։ Սուդանի տնտեսական շահույթի հնարավոր հույսի զգացումով, արաբները ֆինանսավորեցին Սուդանում արտադրողների շարժառիթները՝ ընդլայնելով ապրանքները՝ օգնելու Սուդանի արդյունաբերականացմանը 20-րդ դարի վերջին։ Չնայած արաբների կողմից Սուդանի տարածքում ֆինանսներ էին հատկացվում, դա, թվում էր, ավելի շատ խնդիրներ է առաջացրել, քանի որ եթովպացիները ներխուժել են Սուդան՝ Սուդանը դնելով ֆինանսական ծանր իրավիճակում։

Նիգերիա 
Մերձավոր Արևելքից նավթի ներկրման Նիգերիայի պատմությունը ցույց է տալիս 1970-ականներին իրանական նավթի կախվածությունը։  Թե ինչպես վարվեց Հարավային Աֆրիկայի տնտեսությունը այն բանից հետո, երբ Հարավային Աֆրիկան ​​այլևս նավթ չստացավ Իրանի իշխանություններից,  բացատրվում է, քանի որ Հարավային Աֆրիկայի իշխանությունները, ասվում է, որ միջոցներ են ձեռնարկել այս հարցի վերաբերյալ։

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցում 
 
 K. N. Chaudhuri (1985) Trade and civilisation in the Indian Ocean: an economic history from the rise of Islam to 1750 CUP.
 
 
  This is mostly about the (perceived) economic downsides of Islamic law and its (alleged) historical impact; Review in The Independent
  (A collection of essay on various topics roughly organized by historical period.)
 , chapter 4, The Gradeur of the Umayyad Caliphate; section 2: The economic basis.
  Chapter 2: Socioeconomy and the Horizon of Thought; covers the early socioeconomic history of the Arabian Peninsula

Արաբական աշխարհ
Արաբական Միացյալ Էմիրությունների մշակույթ
Արաբական աշխարհի տնտեսական պատմություն