Քարտային համակարգ

Քարտային համակարգ, դեֆիցիտի պայմաններում բնակչությանը ապրանքների մատակարարման համակարգ, ռացիոնալացման ձևերից մեկը։

Ժամանակակից քարտային համակարգը առաջացել է Եվրոպայում կռվող տերություններում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, հետագայում նաև օգտագործվել է այն երկրներում, որտեղ պատերազմի արդյունքում տնտեսությունը տուժել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և հետո։

20-րդ դարում լայն տարածված էր սոցիալիստական ճամբարի երկրներում ապրանքային դեֆիցիտի դեմ պայքարելու համար։

Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում գոյություն է ունեցել բնակչության սոցիալապես անապահով խավերին աջակցող ապրանքների արտոնյալ գնման քարտային համակարգ։ 

Քարտերը (կտրոնները) սահմանում էին ամսական մեկ անձի համար ապրանքների սպառման որոշակի նորմեր, ուստի նման համակարգը կոչվում էր նաև նորմալացված բաշխում։

Հին աշխարհ 
Առաջին անգամ պարենամթերք ստանալու քարտերը («թեսերներ») ստացել են դեռ Հին Հռոմում։ 

Ֆրանսիայում Յակոբինյան բռնապետության շրջանում հացի համար քարտեր էին մտցվել (1793-1797)։

Առաջին համաշխարհային պատերազմ 
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նորմալ քարտային բաշխումը գոյություն ուներ մի շարք պատերազմող տերություններում, մասնավորապես ԱՄՆ-ում և Գերմանիայում։

Ռուսական կայսրությունում պատերազմը պահանջեց կենտրոնացված սննդի մատակարարում 15-միլիոնանոց բանակին և մի շարք նահանգներին։ 1915-ի օգոստոսին՝ պատերազմի սկսվելուց մեկ տարի անց, կայսրության կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ մի շարք ոչ շուկայական միջոցների. հիմնվել է «պարենամթերքի հատուկ խորհրդակցություն»՝ նախ սահմանային, իսկ հետո՝ գնման խիստ գներ սահմանելու լիազորությամբ, մթերքի ռեկվիզացիայի համար։

1916 թվականի գարնանից մի շարք նահանգներում ներդրվել է սննդամթերքի (շաքարի վրա, քանի որ Լեհաստանի շաքար արտադրող գործարանները հայտնվել են օկուպացիայի և ռազմական գործողությունների գոտում) քարտային համակարգ։

Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը 1917 թվականի մարտի 25-ին (ապրիլի 7-ին) արդեն մտցրել էր «հացի մենաշնորհ» (ամբողջ հացը, ամբողջ հացահատիկը դարձել է պետության սեփականությունը) և հացի քարտեր։

Չապահովագրված գումարների անվերահսկելի թողարկումը հանգեցրել է ապրանքա-դրամական համակարգի փլուզմանը, ինչն իր հերթին հանգեցրել է քարտային համակարգի բաշխման ընդլայնմանը. հունիսից քարտերը տարածվում են ձավարեղենի, հուլիսին՝ մսի, օգոստոսին՝ կարագի, սեպտեմբերին՝ ձվի, հոկտեմբերին՝ բուսական յուղերի, 1917 թվականի նոյեմբերին և դեկտեմբերին՝ հրուշակեղենի և թեյի վրա։

1916 թվականին քարտային համակարգ նաև մտցվել է չեզոք Շվեդիայում։

Խորհրդային Ռուսաստան 
Քարտային համակարգը լայնորեն օգտագործվել է Խորհրդային Ռուսաստանում 1917 թվականում ստեղծման պահից ռազմական կոմունիզմի քաղաքականության պատճառով։ Քարտային համակարգի առաջին չեղարկումը տեղի է ունեցել 1921 թվականին՝ կապված ՆԷՊ-ի քաղաքականությանը անցնելու հետ։ 1931 թվականի հունվարին ԽՍՀՄ ՀԱՄԿ(բ)Կ ԿԿ ժողկոմ կազմակերպական բյուրոն մտցրել է հիմնական պարենային և ոչ պարենային ապրանքների բաշխման համախորհրդային քարտային համակարգ։ Քարտերը տրվում էին միայն նրանց, ովքեր աշխատում էին տնտեսության պետական հատվածում (արդյունաբերական ձեռնարկություններ, պետական, ռազմական կազմակերպություններ և հաստատություններ, սովխոզներ), ինչպես նաև նրանց խնամքի տակ գտնվողներին։ Մատակարարման պետական համակարգից դուրս են հայտնվել գյուղացիներն ու քաղաքական իրավունքներից զրկվածները, որոնք միասին կազմում էին երկրի բնակչության ավելի քան 80%։ 1935 թվականի հունվարի 1-ին չեղարկվել են հացի քարտերը, հոկտեմբերի 1-ին՝ այլ մթերքները, իսկ դրանից հետո՝ նաև արդյունաբերական ապրանքները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում հիմնական պարենային ապրանքների նորմալ քարտային բաշխումը մտցվել է պատերազմին մասնակցող մի շարք տերություններում ՝ ԽՍՀՄ, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Կանադա, Ճապոնիա և այլն։

ԱՄՆ-ում  նորմալ բաշխման ներքո 1942 թվականի սկզբից ի վեր բազմաթիվ ապրանքներ են հայտնվել, մասնավորապես՝ շաքար, միս, անվադողեր, բենզին, հեծանիվներ և կոշիկներ։ Շաքարի սպառման նորմերը սահմանվել են մեկ շաբաթվա ընթացքում մեկ անձի համար 0,5 ֆունտ (227 գրամ), 1945 թվականի կեսերին կրճատվել են մինչև շաբաթական 0,285 ֆունտ (129 գ)։ Մասնավոր ավտոմեքենաների սեփականատերերի համար բենզինի նորման, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն պաշտպանության հետ, կազմում էր շաբաթական 11-15 լիտր։ Կոշտ կարգավորվում էր ռետինե արտադրանքը։ Պատերազմից հետո նորմերը տարբեր պատճառաբանություններով չեղյալ էին հայտարարվում այն չափով, թե ինչպես շուկան կապահովեր երկիրը ապրանքներով։ Քարտերի մեծ մասը չեղյալ էին հայտարարվել 1945 թվականին, 1947 թվականին շաքարավազի համար։

ԽՍՀՄ-ում քարտային բաշխումը ներդրվել է 1941-ի հուլիսից։ ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի կողմից 1941 թվականի հուլիսի 18-ի թիվ 1882 որոշումով պարենային և արդյունաբերական քարտերով առանձին ապրանքների վաճառք իրականացվում էին Մոսկվայում, Լենինգրադում, «Մոսկվայի և Լենինգրադի մարզերի առանձին քաղաքներում և արվարձաններում»: Քարտի ձևաթղթի համար գանձվում էր 10 կոպեկ։ ԽՍՀՄ-ում քարտային համակարգը չեղյալ է հայտարարվել 1947 թվականի դեկտեմբերին։
Չեխիայում հիմնական սննդամթերքի ռացիոնացման համակարգը ներդրվեց 1939 թվականի հոկտեմբերի 2-ին, իսկ գործվածքների, հագուստի, կոշկեղենի և ջեռուցման վառելիքի համար՝ նույն տարվա դեկտեմբերին։ Փոփոխություններով և լրացումներով այն գոյություն է ունեցել մինչև 1953 թվականի մայիսի 31-ը։ Չեղյալ է հայտարարվել դրամական բարեփոխումների ընթացքում։

Մեծ Բրիտանիայում սննդամթերքի բաշխման նորմալացման ժամանակ 1940 թվականից քարտային համակարգի ներքո հայտնվել են կենդանական յուղը, շաքարավազը և բեկոնը, իսկ 1942 թվականի օգոստոսից՝ գրեթե բոլոր մթերքները, բացի հացից և բանջարեղենից։ Բենզինի քարտերը չեղարկվել են 1950 թվականին, 1953 թվականին՝ շաքարավազի և քաղցրավենիքի համար, 1954 թվականի հուլիսին՝ մսի համար։

Ճապոնիայում քարտային համակարգը չեղյալ է հայտարարվել 1949 թվականին, իսկ գների պետական վերահսկողությունը՝ 1952 թվականին։

Իսրայելում քարտային համակարգը գործել է 1949-ից 1952 թվականները։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 М. М. Глейзер. Продовольственные и промтоварные карточки Петрограда-Ленинграда 1917—1947. — СПб., 2012. — 112 с.

Արտաքին հղումներ 
 ԽՍՀՄ քարտային համակարգ 
 

Տնտեսագիտություն