Կազիմեժ Այդուկևիչ

Կազիմեժ Այդուկևիչ (լեհերեն՝ Kazimierz Ajdukiewicz, ), 20-րդ դարի լեհ փիլիսոփա, տրամաբան, լեզվաբան-սեմանտիկ, տրամաբանության Լվով-վարշավյան դպրոցի ականավոր ներկայացուցիչ, տրամաբանա-վերլուծական ավանդույթների անվանի հետևորդ ու զարգացնող՝ փորձարարական ակնհայտ հակվածությամբ։ Ունեցել է փիլիսոփայական հետաքրքրությունների լայն շրջանակ, և նրա՝ որպես մտածողի ազդեցությունը եղել է զգալի։ Իմացության տեսության ու տրամաբանության նրա կոնցեպցիան այսպես կոչված՝ արմատական կոնվենցիոնալիզմի բաղադրիչ մասն է կամում։ Այդուկևիչը բազմաթիվ նոր գաղափարներ է առաջ քաշել նաև սեմանտիկայի (լեզվաբանական իմաստաբանության) բնագավառում։ Դրանցից մեկն էլ կատեգորիալ քերականությունն է՝ մի հիրավի չափազանց ճկուն գործիքակազմ՝ բնական լեզուների շարահյուսությունը, անուղղակիորեն՝ նաև սեմանտիկան վերլուծության ենթարկելու համար։ Դա մեծ ու տևական ազդեցություն է գործել ֆորմալ լեզվաբանության զարգացման վրա, մասնավորապես՝ կարևորագույն աղբյուր է հանդիսացել Ռիչարդ Մոնտեգյուի աշխատանքների համար
 Այդուկևիչը նշանակալի հետազոտություններ է կատարել նաև մոդելային տեսության և գիտության փիլիսոփայության ասպարեզներում։

Կենսագրություն 

Կազիմեժ Այդուկևիչը ծնվել է 1890 թվականին, Տերնոպոլ քաղաքում, որն այն ժամանակ, Լեհաստանի հերթական բաժանման հետևանքով, հայտնվել էր Ավստրո-Հունգարիայի կազմում (ներկայումս Տերնոպոլը գտնվում է Ուկրաինայի Հանրապետության կազմում)։ Հայրը բարձրաստիճան քաղծառայող էր։ Կազիմեժը տարրական դպրոցն ավարտել է Կրակովում, գիմնազիան՝ Լվովում։ 1908 թվականին ընդունվել է Լվովի համալսարան, որտեղ փիլիսոփայություն ուսումնասիրել է Կազիմեժ Տվարդովսկու, տրամաբանություն՝ Յան Լուկասևիչի, մաթեմատիկա՝ Վացլավ Սերպինսկու ղեկավարությամբ։ 1912 թվականին պաշտպանել է Կանտի փիլիսոփայության մի քանի առանձնահատկությունների և դրանց կիրառության վերաբերյալ իր պատրաստած ատենախոսությունը (ղեկավարը Կազիմեժ Տվարդովսկին էր) և ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան։ Շարունակել է ուսումնառությունը Գյոտինգենի համալսարանում, որտեղ ունկնդրել է ֆենոմենոլոգիայի հիմնադիր Էդմունդ Գուսեռլի, նեոկանտականության կարկառուն ներկայացուցիչ Լեոնարդ Նելսոնի, ականավոր մաթեմատիկոս Դավիդ Հիլբերտի դասախոսությունները։ 

Երբ սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Այդուկևիչը զորակոչվել է ավստրոհունգարական բանակ, մարտերի մասնակցել իտալական ռազմաճակատում։ 1918 թվականին՝ լեհական անկախ պետության կազմավորումից հետո, զինվորական ծառայությունը շարունակել է լեհական բանակում։ Զորացրվել է 1920 թվականի վերջերին, հրետանու կապիտանի կոչումով։ Այդ նույն տարում ամուսնացել է Կազիմեժ Տվարդովսկու դստեր՝ Մարիայի հետ (ունեցել են մեկական որդի ու դուստր)։ 

1922—1925 թվականներին Այդուկևիչը դոցենտ էր Լվովի, 1925—1939 թվականներին՝ պրոֆեսոր՝ Վարշավայի և Լվովի համալսարաններում։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո նա ղեկավարել է Պոզնանի համալսարանի մեթոդաբանության և գիտության տեսության ամբիոնը (հետագայում անվանափոխվել է, դարձել տրամաբանության ամբիոն), իսկ  1948—1952 թվականներին պաշտոնավարել է որպես այդ համալսարանի ռեկտոր։ 1953 թվականին հիմնադրել է «Studia logica» ամսագիրը, որի գլխավոր խմբագիրն է եղել մինչև իր մահը։ 1955 թվականին տեղափոխվել է Վարշավա, աշխատել մայրաքաղաքի համալսարանում որպես տրամաբանության դասախոս, միաժամանակ գլխավորել է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի փիլիսոփայության և հասարակագիտության ինստիտուտի տրամաբանության բաժանմունքը։

Վախճանվել է 1963 թվականի ապրիլի 12-ին։

Աշխատությունների ընտրանի 
1921 "Z metodologii nauk dedukcyjnych"
1923 "Główne kierunki filozofii"
1928 "Główne zasady metodologii nauk i logiki formalnej"
1931 "O znaczeniu wyrażeń"
1934 "Logiczne podstawy nauczania"
1938 "Propedeutyka filozofii"
1948 "Epistemologia i semantyka"
1949 "Zagadnienia i kierunki filozofii"
1952 "Zarys logiki"
1964 "Zagadnienia empiryzmu a koncepcja znaczenia"
1965 "Logika pragmatyczna"
1960–1965 "Język i poznanie. Wybór pism"
1966- Selected articles in "Logiczna Teoria Nauki" ( Logical Theory of Science) Ed. T.Pawłowski, Printed PWN, Warszawa.
Kazimierz Ajdukiewicz: Pragmatic Logic, Dordrecht, Reidel, 1974
Kazimierz Ajdukiewicz: Problems and Theories of Philosophy, Cambridge, Cambridge University Press, 1975
Kazimierz Ajdukiewicz: The Scientific World-Perspective and Other essays 1931–1963, Dordrecht, Reidel, 1977
  «  »,  1, Ksiegarnia Ziem Zachodnich, 1934, 
  , trad. H. Weber, dans Storrs Mccall, Polish Logic 1920-1939. Papers by Ajdukiewicz, Chwistek, Jaśkowski, Jordan, Leśniewski, Lukasiewicz, Słupecki, Sobociński, and Wajsberg, Oxford, Clarendon Press, 1967, p. 207-231.

Անգլերեն աշխատություններ 
 Problems and theories of philosophy (1949), Londres, Cambridge Univ. Press, 1973.
 Pragmatic logic (1965), Dordrecht-Boston, Reidel, 1974.
 The scientific world-perspective and other essays (1931-1963), collection d'essais réunie par Jerzy Giedymin, Dordrecht, Reidel, 1978.

Համացանցում 
 On trouvera  d'Ajdukiewicz sur le site HIstoria Nauka Technika.

Պարգևներ 

 «Վերածնված Լեհաստան» շքանշանի կոմանդորի խաչ (1954 թ.),
 «Վերածնված Լեհաստան» շքանշանի սպայական խաչ (1951 թ.),
 Անկախության տասնամյակի մեդալ (1928),
 «Խիզախության համար» արծաթե նշան (Ավստրիա, 1915)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն Կազիմեժ Այդուկևիչի մասին
 Anna Jedynak, Ajdukiewicz, seria Myśli i Ludzie, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2003.
 Ryszard Wójcicki - Ajdukiewicz. Teoria znaczenia, 1999, isbn = 83-7255-033-6, Warszawa, wydawca  Prószyński i S-ka, oclc = 77334076 
 Pascal Engel, « Anti-irrationalisme logique de Kazimierz Ajdukiewicz », dans Critique, Numéros|440-441, t. 40 (1984), p. 42-51.
 Frédéric Nef et Denis Vernant, Le formalisme en question : le tournant des années trente, Vrin, 1998, passim,

Արտաքին հղումներ 

Polish Philosophy Page: Kazimierz Ajdukiewicz
Lwów–Warsaw school of logic, at the Stanford Encyclopedia of Philosophy. Sections on Categorial Grammar and Radical Conventionalism.

Լեհ գիտնականներ
Լեհ փիլիսոփաներ
Լեհ լեզվաբաններ
Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Լեհ թարգմանիչներ
Լեհ մաթեմատիկոսներ
Լեհ մանկավարժներ