Անաստաս վարդապետ

Անաստաս վարդապետ (), հայ պատմաբան, Երուսաղեմի հայկական վանքերի վերաբերյալ հայտնի ստեղծագործությունների  հեղինակ։

Պատմություն  

Ստեղծագործությունը համարվում է Անաստաս վարդապետի նամակն ուղարկված իշխան Համազասպ Պահլավունի Կամսարականին և կրում է «Երուսաղեմի սուրբ քաղաքի վանքերի մասին» («Վասն վանորէից, որ ի սուրբ քաղաքն Յերուսաղէմ») խորագիրը։ Ինչպես հայտնում է հեղինակը ստեղծագործության սկզբում, նամակը վանքերի ցուցակ է, որոնք կառուցվել են «հայ իշխանների կողմից՝ Տրդատ Մեծի գահակալության և Գրիգոր Լուսավորչի կառավարման օրոք»։ Նամակը մեզ է հասել հինգ ձեռագիր տարբերակներով։ Նամակում թվարկված են յոթանասուն (երկու տարբերակով յոթանասուներկու) հայկական վանքեր և դրանց գտնվելու վայրը Երուսաղեմում։ Արդեն 19-րդ դարում գոյություն ուներ Անաստասի ստեղծագործության տասը հրատարակություն՝ այդ թվում թարգմանություններ ռուսերեն, անգլերեն և ֆրանսերեն։

Վավերականություն  
Ստեղծագործության արժանահավատությունն ու թվագրումը 19-րդ դարի վերջերից պատմաբանների ուսումնասիրության առարկա են դարձել։ Առաջինը, ով զբաղվեց այդ խնդրով, Ղևոնդ Ալիշանն էր, որն Անաստասի աշխատանքը թվագրում է 7-րդ դարի սկզբով։ Որոշ հետազոտողներ թվագրել են նաև 6-րդ դար, ոմանք էլ Անաստաս վարդապետին նույնացրել են Անաստաս Ա Ակոռեցի կաթողիկոսի հետ (661-667)։ Մեզ հասած ամենավաղ ձեռագրերը թվագրվում են 16-րդ դարով։ Անաստաս վարդապետի և նրա աշխատանքի մասին միակ հիշատակումը հին հայկական պատմագրության մեջ հանդիպում է Մովսես Կաղանկատվացու մոտ։ «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» երկրորդ գրքի 52-րդ գլուխը ամբողջությամբ փոխառված է Անաստասից, ինչպես հայտնում է ինքը՝ Կաղանկատվացին։ Կաղանկատվացին խոսում է Անաստասի՝ որպես մահացած մարդու մասին։ «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» երկրորդ գրքի այս գլուխը գրելու ամսաթվի անորոշությունը (7-րդ կամ 10-րդ դար) թույլ չի տալիս, սակայն, Անաստասի աշխատանքը վստահորեն թվագրել այս տեղեկատվության հիման վրա։ Չի բացատրվում նաև այն,  որ, ըստ Կաղանկատվացու, Անաստաս վարդապետը նամակ է գրել Վահան (որոշ տարբերակներում՝ Վահրամ) Մամիկոնյանին, այնուամենայնիվ, Անաստասի բոլոր ձեռագրերում նշված է միայն Համազասպ Պահլավունի Կամսարական (որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ կազմված է երկու ցուցակ Անաստաս վարդապետի կողմից, սակայն այս թեզը չի պաշտպանվել)։ Գրականության մեջ նշվում է նաև, որ աշխատության որոշ ժամանակավրիպություններ ձեռագրերի առկա տարբերակներում կարող էին ընդգրկվել միայն X-XI դարերում։ Թվագրման շուրջ վեճը վերջնական լուծում չի ստացել, բայց սովորաբար Անաստաս Վարդապետի կյանքն ու ստեղծագործությունը թվագրվում է 6-րդ և 8-րդ դարերի միջև։

Կասկածի տակ է դրվել նաև Երուսաղեմի յոթանասուն հայկական եկեղեցիների վերաբերյալ զեկույցի արժանահավատությունը։ Անաստաս վարդապետի ստեղծագործության արժանահավատության ուսումնասիրության մեջ ամենակարևոր ներդրումը կատարել է Ավետիս Սանջյանը, որի կարծիքով այդ աշխատանքը կասկածելի է կամ չափազանցված։ Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի վերջին, 21-րդ դարի սկզբին Երուսաղեմում կատարվել են հնագիտական պեղումներ և գտնվել են բազմաթիվ հայկական վիմագրություններ, վանքերի և խճանկարների ավերակներ, որոնք թվագրվել են 6-7-րդ դարերին և մասամբ փոխել են այդ տեսակետը և կրկին բարձրացրել ստեղծագործության արժանահավատության հարցը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Վասն վանորէից, որ ի սուրբ քաղաքն Յերուսաղէմ

Հայ աստվածաբաններ
Հայ պատմաբաններ
Հայ գիտնականներ