Անձնական ինքնության իրավունք

Անձնական ինքնության իրավունքը միջազգային իրավունքում ճանաչվում է մի շարք հռչակագրերով և կոնվենցիաներով։ Արդեն ծննդյան պահից անձի ինքնությունը ձևավորվում և պահպանվում է գրանցման կամ նրա անունը տալու միջոցով։ Այնուամենայնիվ, անձնական ինքնությունը դառնում է ավելի բարդ, քանի որ անհատը զարգացնում է խիղճը։ Բայց մարդու իրավունքները գոյություն ունեն անհատականությունը պաշտպանելու համար, ինչպես մեջբերում է իրավունքի պրոֆեսոր Lիլ Մարշալը, «մարդու իրավունքների մասին օրենքը գոյություն ունի ապահովելու համար, որ անհատական ապրելակերպի ընտրությունը պաշտպանվի մեծամասնական կամ պոպուլիստների կողմից խախտումներից»։ Չնայած անձնական ինքնության բարդությանը, այն պահպանվում և խրախուսվում է գաղտնիության, անձնական իրավունքների և արտահայտվելու իրավունքի միջոցով։

Հայեցակարգ և պատմություն 
Անձնական ինքնության իրավունքը սկսվում է կյանքի իրավունքից։ Միայն գոյություն ունենալով ՝ մարդիկ կարող են զարգացնել իրենց ինքնությունը։ Այնուամենայնիվ, հին հունական փիլիսոփայությունից ի վեր ենթադրվում էր, որ մարդիկ ունեն «հոգի», ինչը նրանց դարձնում է ավելին, քան պարզապես ֆիզիկական ոսկորներն ու մարմինը։ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը ստեղծվել է մարդու կենսաբանական և փիլիսոփայական տարրերը պահպանելու համար, քանի որ այն ընդունվել է 1948 թվականին։ Այսպիսով, անհատական ինքնություն և անհատականություն հասկացությունը խրախուսվել և պահպանվել է մարդու իրավունքների սկզբնավորումից ի վեր։ Այնուամենայնիվ, տարիների ընթացքում փոփոխություններ են տեղի ունեցել անձնական ինքնությունը պաշտպանելու ուղղությամբ ՝ ինքնություն դրսևորող միջոցներով, ինչպիսիք են գաղտնիությունը, արտահայտվելու իրավունքները, անհատի իրավունքները և սեփական կենսաբանական ծագումն իմանալու իրավունքը։

Անձնական կյանք 
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի 8-րդ հոդվածը մեկնաբանվել է «անձնական ինքնություն»-ը «անձնական կյանք» իմաստով։ 8-րդ հոդվածը նախատեսում է հարգանք անձի անձնական տարածքի նկատմամբ։ Պրոֆեսոր Մարշալը բացատրում է, որ այս տարածքը անհրաժեշտ է, որպեսզի մարդիկ կարողանան «արտացոլված կերպով մտածել առանց արտաքին միջամտության» և «վերահսկել իրենց սեփական կարողությունները», ինչպես Մաքլեմն է ասում ՝ «մտքի անկախություն»։ Ներքին գաղտնիության նման պաշտպանությունը թույլ է տալիս մարդկանց զարգացնել իրենց անհատականությունը։ «Մասնավոր կյանք» հասկացությունը մեկնաբանվել է այնպես, որ պաշտպանեն միջանձնային հարաբերությունների զարգացումը։ ՄԻԵԴ-ը «Բրյուգեմանն ու Շոյտենն ընդդեմ Գերմանիայի տարեգրքի» գործով ընդգծել է «հուզական ոլորտին» և «սեփական անձի զարգացմանը» վերաբերող փոխհարաբերությունների կարևորությունը։

Անձնական կյանքի անձեռնմխելիության նկատմամբ վերաբերմունքով է գալիս անձնական ինքնավարության նկատմամբ հարգանքը, որի պաշտպանության համար մեկնաբանել է նաև 8-րդ հոդվածը։ ՄԻԵԴ-ում առցանց նշվում է, որ 8-րդ հոդվածի կիրառման շրջանակն է «ընդգրկել անձնական ինքնավարությունը» և ընտրություն կատարելու ազատությունը ՝ առանց պետության միջամտության սեփական անձնական կյանքի զարգացմանը։ Ինչպես ցույց է տրված Սթենֆորդի փիլիսոփայական հանրագիտարանում, մարդու ինքնավարությունը պաշտպանելիս պաշտպանվում է նաև նրա ինքնությունը, քանի որ երկուսն էլ միմյանց անբաժանելի մասն են։

Կարծիքներ արտահայտելու իրավունքները 
Մարդու իրավունքների հռչակագրի 19-րդ հոդվածը և ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածը յուրաքանչյուրին տալիս են համոզմունքների ազատության և դրանց ազատ արտահայտման իրավունք։ Մաքլեմը բացատրում է, որ «արտահայտվելու ազատությունը պարզապես ձեր ձայնը ուրիշներին հասցնելու ազատություն չէ։ Դա այն է, ինչ մենք անում ենք։ Շատ ավելի կարևոր է սեփական անկրկնելի ձայնը զարգացնելու ազատությունը»։ Այսպիսով, 19-րդ և 10-րդ հոդվածները խրախուսում են անձնական ինքնության դրսևորումը։ «Հանդիսայդն ընդդեմ Մեծ Բրիտանիայի» գործով դատարանը հայտարարել է, որ «արտահայտվելու ազատությունը նման հասարակության կարևորագույն հիմքերից մեկն է, նրա առաջընթացի և յուրաքանչյուր մարդու զարգացման հիմնական պայմաններից մեկը»։ Խոսքի ազատությունը ոչ միայն խրախուսում է անհատներին մասնակցել և նպաստել հասարակական կյանքին, այլև նրանց հնարավորություն է տալիս անձամբ բացահայտել իրենց։

ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածը նախատեսում է նաև մտքի, խղճի և կրոնի ազատության (և դրսևորման) իրավունք։ Ըստ Լոկի, միտքն ու գիտակցությունը հաստատում են անձնական ինքնությունը, քանի որ դրանք այն հիմքն են, թե ով է մարդը։ Բացի այդ, մարդու համոզմունքները նպաստում են նաև ներքին և արտաքին ինքնության ձևավորմանը։ Օրինակ, ոմանք կարծում են, որ կանայք, ովքեր կամավոր ընտրում են իսլամական գլխաշոր կամ վարագույր կրել իրենց ամբողջ դեմքին, արտահայտում են իրենց կրոնական համոզմունքներն ու անձնական ինքնությունը։ Սա հանգեցրեց բազմաթիվ բանավեճերի և հակասությունների պետությունների ներսում, որոնք արգելեցին հասարակության մեջ կրել շղարշներ, որոնք ծածկում էին ամբողջ դեմքը։

Ամբողջական դեմքի շղարշներ 
2011 թվականից ի վեր և Բելգիան, և Ֆրանսիան արգելել են իսլամական շղարշով դեմքը ծածկել հասարակական վայրերում։ Արգելքը մտցվել է նախագահ Սարկոզիի վարչակազմի օրոք, ով հայտարարել է, որ շղարշները ճնշում են կանանց և «չեն ողջունվում» Ֆրանսիայում։ Բայց Մարշալը շեշտում է, որ արգելքն անհամաչափ է, և կառավարության իրավասությունը չէ որոշել, թե ինչ պետք է հագնեն կանայք, հատկապես, երբ դա սխալ է ճանաչում նրան և անհարգալից վերաբերմունք է ցուցաբերում նրա անհատականության նկատմամբ։ Մինչ Ֆրանսիան բացատրում է, որ արգելքի նպատակը հասարակական կարգի և աշխարհիկության խթանումն էր, Արսլանն ընդդեմ Թուրքիայի դատը որոշում կայացրեց, որ 9-րդ հոդվածը խախտվել է, և որ Ֆրանսիան չի կարողացել ճանաչել կանանց ներքին արժեքը, ովքեր ազատորեն ընտրում են նման շղարշներ կրել։ Ինչպես ցույց է տրված մարդու իրավունքների հռչակագրի 1-ին հոդվածում. «բոլոր էակները ծնվում են հավասար և, հետևաբար, ունեն հավասար արժեք»։ Վերջապես, Amnesty International-ը բազմիցս կոչ է արել Ֆրանսիային արգելք չմտցնել ՝ հայտարարելով, որ դա խախտում է մարդու իրավունքների եվրոպական օրենսդրությունը։

Ֆրանսիայում և Բելգիայում շղարշ կրելու արգելքի հարցը ցույց է տալիս իրավական պաշտպանության աստիճանը, որը մարդն ունի իր անձնական ինքնության հետ կապված։ Մարշալը կարծում է, որ համոզմունքները պատկերացնելու համար ինքնուրույն ընտրություն կատարելու հնարավորությունը, ինչպիսին է ամբողջ դեմքի շղարշը ազատ կրելը, մարդու արժանապատվության և մարդու ազատության մեկնաբանված հայեցակարգն է, որը թույլ է տալիս իրավաբանորեն ճանաչել յուրաքանչյուր կնոջ անհատականությունը։ Այս իրավունքների և ազատությունների իրականացումը ՄԻԵԴ-ում պաշտպանված է 14-րդ հոդվածով և «պետք է ապահովվի առանց խտրականության ՝ անկախ սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, լեզվից, կրոնից, քաղաքական կամ այլ համոզմունքներից, ազգային կամ սոցիալական ծագումից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելուց, գույքային դրությունից, ծնունդից կամ այլ կարգավիճակից»։

Սակայն սրանք միայն որոշ գիտնականների կարծիքներն են։ Սա վիճելի հարց է, մյուսները կարծում են, որ ամբողջ դեմքը ծածկող շղարշների արգելքը նպատակ ունի ազատել կանանց իրենց սեքսուալությունն արտահայտելու անհրաժեշտությունից և նրանց հնարավորություն տալ աշխարհին ցույց տալ, թե ովքեր են իրականում։ Այս ասպեկտները նպաստում են նաև անձնական ինքնության զարգացմանը:

Անհատական իրավունքներ 
Անհատականություն ունենալու և զարգացնելու իրավունքը քննարկվում է մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 22-րդ հոդվածում. «յուրաքանչյուր ոք ունի իր արժանապատվության պահպանման և իր անձի ազատ զարգացման համար անհրաժեշտ իրավունքների իրացման իրավունք»։ 29-րդ հոդվածը նաև պաշտպանում է անձի զարգացման իրավունքը. «յուրաքանչյուր մարդ ունի պարտականություններ հասարակության առջև, որտեղ միայն հնարավոր է իր անձի ազատ և լիարժեք զարգացումը»։ Մանուքը բացատրում է, որ անհատի իրավունքները կարող են սահմանվել որպես այնպիսիք, որոնք արտահայտում են մարդու անհատականության քվինտեսենցիան և անբաժանելի են մարդ լինելու համար։ Այս իրավունքները ճանաչում են մարդու «ոգին» և առաջացել են գաղտնիության հարցերից։ Անհատական իրավունքները հայտնվեցին Գերմանիայի իրավական համակարգում քսաներորդ դարի վերջին ՝ նացիզմի սարսափներից հեռու մնալու ձգտումով։ Դա նաև անձնական կյանքի անձեռնմխելիության վերաբերյալ խոշտանգումների օրենսդրության կատարելագործման մեխանիզմ էր, ինչպես ցույց է տրված քրեական օրենսգրքով։

Գործը վերաբերում էր անհատի կառուցվածքին և ինքնորոշման իրավունքին։ Ֆեդերալը դա բացատրեց նրանով, որ մարդիկ իրավունք ունեն ընտրելու, թե ինչպես վարվել աշխարհում։ Գերմանիայի Սահմանադրական դատարանի օգնությամբ մարդը կարող է ակտիվորեն փնտրել և ստեղծել ինտիմ ոլորտ, որպեսզի նրա անհատականությունը զարգանա և պաշտպանված լինի։ Որոշ պետություններ անձին վերաբերող հատուկ օրենքի անհրաժեշտություն չեն տեսնում, քանի որ իրենց իրավական համակարգն այլ հիմք ունի անձի պաշտպանության համար։ Օրինակ ՝ Ֆրանսիայում, Հարավային Աֆրիկայում և Անգլիայում գործում է համապարփակ օրենք, որը պաշտպանում է անհատի շահերը ֆիզիկական ամբողջականության, զգացմունքների, արժանապատվության, գաղտնիության և ինքնության վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, բացի անձնական կյանքի գաղտնիության միջոցով անձի էական պաշտպանությունից, Նիդեռլանդները և Ավստրիան նույնպես ճանաչում են անձի ընդհանուր իրավունքը։

Կենսաբանական իրավունք 
Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան ընդգծում է երեխայի ինքնության արժեքն ու կարևորությունը։ Giroux-ը և de Lorenzi-ն ինքնության ըմբռնումը բաժանում են երկու մասի ՝ ստատիկ և դինամիկ։ Ինքնության ստատիկ ասպեկտները վերաբերում են այն հատկանիշներին, որոնք մարդուն տեսանելի են դարձնում արտաքին աշխարհի համար, ինչպիսիք են ֆիզիկական հատկությունները, սեռը, անունը, գենետիկան և ազգությունը։ Դինամիկ ասպեկտները ներառում են բարոյականությունը, կրոնական և մշակութային առանձնահատկությունները։ 7-րդ հոդվածի համաձայն ՝ երեխան գրանցման միջոցով ունի «իրավական» ինքնության իրավունք, ինչպես նաև ունի անվան և քաղաքացիության իրավունք։ Նրանք պաշտպանում են հիմնականում ինքնության ստատիկ կողմերը։ Այնուամենայնիվ, 8-րդ հոդվածը պաշտպանում և խրախուսում է երեխայի ինքնության դինամիկ ասպեկտները ՝ պահպանելով նրա ինքնությունը քաղաքացիության, անվանական և ընտանեկան հարաբերությունների վերաբերյալ։ 8-րդ հոդվածը ցույց է տալիս պետության պարտականությունը ՝ պաշտպանելու այդ իրավունքը ինչպես պասիվ, այնպես էլ ակտիվ ձևաչափի միջոցով։

7-րդ և 8-րդ հոդվածները մշակվել են քաղաքական պայքարին և անհետացումներին երեխաների ՝ ներառված լինելու խնդիրները լուծելու համար։ Օրինակ, Գելմանն ընդդեմ Ուրուգվայի գործը վերաբերում էր Մարիա Գելմանի առևանգմանը, ինչը խանգարում էր նրան հարաբերություններ հաստատել ծնողների հետ և թաքցնել իր իրական ինքնությունը նրանցից։ Կոնվենցիան վավերացրել են 193 պետություններ, ինչը այն դարձնում է պատմության մեջ ամենավավերացված կոնվենցիան, ներառյալ Միավորված ազգերի կազմակերպության բոլոր անդամները, բացառությամբ Միացյալ Նահանգների, Սոմալիի և Հարավային Սուդանի։

Ինքնությունը նաև մարդկանց գեների մեջ է, ինչի մասին վկայում են սեռական բջիջների նվիրատվության անանունության շուրջ քննարկումները։ 2005 թվականից ի վեր Մեծ Բրիտանիայում մարդիկ, ովքեր դոնորից օգնություն են ստանում, կարող են մեկ անգամ կապվել իրենց դոնորի հետ 18 տարեկանից բարձր հասակում ՝ պարզելու, թե որտեղից են նրանք և կանխել ծագումնաբանական խառնաշփոթը։ Այնուամենայնիվ, քննարկման մոտեցման մեջ կան գլոբալ տարբերություններ։ Օրինակ, Կանադայում և Միացյալ Նահանգներում կանոններ չկան, մինչդեռ Շվեյցարիայում դոնորը պետք է պատրաստ լինի նույնականացմանը, իսկ Ֆրանսիայում անանունությունը հարկադրված բնույթ է կրում։

Քննադատություններ 
Կան որոշ գիտնականներ, ովքեր կարծում են, որ ինքնության իրավունքին պետք է զգուշորեն վերաբերվել։ Ռոզմարի Ջ. Կումբին իր մտահոգությունն է հայտնել, որ անձնական ինքնությունը դառնում է սեփականություն, քանի որ կա համոզմունք, որ ինքնության մարգինալացման պատճառով այն կարող է ընդունվել որպես մասնավոր և բացառիկ սեփականություն։ Լայոնել Բենթլին նույնպես մտահոգված է այս գաղափարով և ընդգծում է իր անհանգստությունը Դելե դյու Բուլեի մեջբերումով. ««ինքնության» սեփականության իրավունքները ... ներուժ ունեն սահմանափակելու նրանց ազատությունները, ովքեր ցանկանում են ստեղծել իրենց ինքնությունը ցանկացած ձևով և ցանկացած պատճառով»։ Այլ գիտնականներ կարծում են, որ օրենքում անձնական ինքնության ամրապնդումը սահմանափակում է մարդկանց ընտրությունը և նրանց ճկունությունը ՝ փոխակերպելու և փոխելու, թե ովքեր են նրանք։ Այնուամենայնիվ, մարդու իրավունքները կարող են նաև հակառակ ուղղությամբ գործել և պաշտպանել անհատների ընտրությունը անձնական ինքնության վերաբերյալ։ Թեև անձնական ինքնության զարգացումը բխում է անհատի կողմից բնավորության դրսևորումից և «ով է նա» սահմանելուց, Մարշալը շեշտում է, որ իրավագիտությունը զարգացել է, որպեսզի պետությունները դրական պարտավորություն ստանձնեն սոցիալական պայմաններ ապահովելու համար, ինչպիսիք են գաղտնիության և անհատականության իրավունքների պահպանումը, ցույց տալով, որ միջազգային լսարանը ընդունում է, որ իրավական ճանաչումը անհրաժեշտ է թույլ տվեք մարդկանց ընտրել, թե ինչպես են ուզում ապրել և ովքեր են։

Ծանոթագրություններ

Լրացուցիչ նյութեր 

 ECHR Online - Article 8 
 Stanford Encyclopedia of Philosophy - Personal Autonomy
 BBC News - The Islamic Veil Across Europe

Մարդու իրավունքներ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ