Կարլ Նիլսեն

Կարլ Ավգուստ Նիլսեն (, ), դանիացի կոմպոզիտոր, ջութակահար, դիրիժոր և երաժշտության մանկավարժ։ Նա դանիական մշակույթի մեծագույն դեմքերից մեկն է։ Համարվում է ժամանակակից դանիական կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրը։

Կենսագրություն 

Նիլսենը ծնվել է Ֆյուն կղզու Նյոր Լինդելս գյուղում։ Նրա հայրը ներկարար է եղել, և դրա հետ մեկտեղ նաև կարողացել է նվագել ջութակ և կոռնետ։ Նիլսենի մայրը ժողովրդական երգեր է երգել, իսկ հորեղբայրը՝ Հանս Անդերսենը (1837–1881), տաղանդավոր երաժիշտ է եղել։ Նրա հայրը հաճախ է նվագել գյուղի տոներին։ Ութ տարեկանում Նիլսենը սկսել է ջութակ նվագել սովորել և այդ ժամանակվանից էլ երաժշտություն գրելու իր առաջին փորձերն է կատարել։

Տասնչորս տարեկանում նվագել է Օդենսե քաղաքի գնդի զինվորական նվագախմբում, որտեղ տիրապետել է բյուգելհոռն և տրոմբոն փողային գործիքներին։ Դրանց հետ համատեղ շարունակել է ջութակ նվագել։ Նիլսենը նվագախմբում ծառայել է չորս տարի։ 1883 թվականի մայիսին նրան հաջողվել է այցելել Կոպենհագեն, որտեղ էլ հանդիպել է ժամանակի հայտնի դանիացի երաժիշտների, մասնավորապես կոմպոզիտոր Նիլս Գադեին։ Գադեին հավանություն է տվել նրա ստեղծագործություններին և  խորհուրդ է տվել երաժշտական Թագավորական ակադեմիա ընդունվել։ Նիլսենը սովորել է ակադեմիայում։ Նրան ջութակ է դասավանդել Վալդեմար Տոֆտեն, իսկ երաժշտության տեսություն՝ Գադեն։ Նիլսենը 1886 թվականին ավարտելով  ուսումը՝  սկսել է իր  ինքնուրույն ստեղծագործական ուղին։

Գործունեություն

Աշխատանքային գործունեություն 
Նիլսենը 1891 թվականին Դանիայի Թագավորական օպերայի նվագախմբում աշխատանքի է անցել՝ որպես ջութակահար և մշտական աշխատավարձ ստացել։ Նա 1890- ական թվականներին եղել է Գերմանիայում, Ավստրիայում, Ֆրանսիայում, որտեղ ծանոթացել է Վագների և Ռիխարդ Շտրաուսի երաժշտությանը։ Նիլսենը հանդիպել է Բրամսին, Բուզոնի Ֆորուչոյին, նկարիչ Էդվարդ Մունկին և այլ մշակութային գործիչների։ Այդ ժամանակաշրջանին է վերաբերվել Նիլսենի առաջին խոշոր ստեղծագործությունները՝ Առաջին սիմֆոնիա g-moll,  Hymnus Amoris կանտատը, երեք լարային քառյակները, մի շար դաշնամուրային ստեղծագործություններ, որոնք սկզբնական շրջանում մեծ հաջողություն չեն ունեցել։

Դիրիժորական գործունեություն և օպերաներ 

Նիլսենի ստեղծագործական հաջորդ շրջանը սկսվել է 1901 թվականին։ Նա գրել է իր առաջին՝ «Սաուլ և Դավիթ» օպերան և երկրորդ՝ «Չորս խառնվածք» սիմֆոնիան։ Նիլսենը XX դարի սկզբին սկսել է իր դիրիժորական գործունեությունը, որը շարունակել է մինչև կյանքի վերջ։ 1906 թվականին նա խմբավարել է իր «Դիմակահանդես» օպերայի առաջին ներկայացումը: Նիլսենի անունը  Եվրոպայում հայտնի է դարձել 1910 թվականի սկզբներին՝ «Երրորդ սիմֆոնիայի» («Sinfonia Espansiva») և ջութակի համերգի շնորհիվ։ Նա առաջարկ է ստացել ստանձնել դիրիժորի պաշտոնը Գյոթեբորգի սիմֆոնիկ համերգներին, որտեղ աշխատել է մի քանի տարի։ Այդ ժամանակահատվածում նա անդրադարձել է ֆոլկլոր և հոգևոր երաժշտությանը, ստեղծել ժողովրդական երգերի մի շարք կոմպոզիցիաներ։ Նրա ստեղծագործական գործունեության գագաթնակետը համարվել է Չորրորդ սիմֆոնիան՝ «Անզուսպը» (1916) և Հինգերորդ սիմֆոնիան (1922), որոնք գրվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությամբ։ Հինգերորդ սիմֆոնիան կոմպոզիտորի նորարարական աշխատանքներից մեկն էր, որը նշանավորել է անցումը դեպի ավելի ուշ ժամանակաշրջանի գործունեություն։ 1916 թվականից Նիլսենը դասավանդել է Կոպենհագենի երաժշտական Ակադեմիայում։

Գործունեության ուշ ժամանակաշրջան 
Նիլսենի գործունեության վերջին ժամանակաշրջանը վերաբերվում է նրա կյանքի վերջին տասը տարիներին (1921-1931)։ Այս շրջանի ստեղծագործությունների շարքում են փողային գործիքների կվինտետը, ֆլեյտայի և կլառնետի նվագախմբային համերգները, Վեցերորդ սիմֆոնիան՝ «Հասարակը», մի շարք երգչախմբային և երգեհոնային ստեղծագործություններ։ Նիլսենը ինֆարկտից հետո՝ 1925 թվականին ստիպված է եղել կրճատել համերգային ելույթները, սակայն չդադարելով կրկին ստեղծագործել։ 1925 թվականին կոմպոզիտորը գրել է քննադատական էսսեների ժողովածու «Կենդանի երաժշտություն» վերնագրով։ 1927 թվականին գրել է ինքնակենսագրական գիրք՝ «Մանկությունը Ֆյունում», որը էկրանավորվել է 1994 թվականին Էրիկ Կլաուսենի կողմից։

Ստեղծագործություններ 
Նիլսենը հեղինակել է ավելի քան 160 ստեղծագործություններ, որոնցից առանձնանում են վեց սիմֆոնիաներ: Այն կոմպոզիտորի ստեղծագործության գլխավոր ժանրն էր, որը լիովին բացահայտել էր Նիլսենի գեղագիտական դիրքերը, նրա տեսլականը աշխարհի մասին։ Սիմֆոնիայից սիմֆոնիա տեղի էր ունեցել ստեղծագորխական ոճի էվոլյուցիա և բացահայտվել նրա բնութագրական առանձնահատկությունները։ Կոմպոզիտորի ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցրել համերգի ժանրը։ 1911 թվականին գրված ջութակի համերգը ստեղծվել էր կոմպոզիտորի ստեղծագործության միջին շրջանում՝ ռոմանտիկ սովորույթների ազդեցության ներքո։ Նիլսենի ֆլեյտայի (1926)  և կլառնետի (1928) նվագախմբային համերգները նույնպես հայտնի են։ Դրանք ներառվել են երաժիշտների երգացանկում մինչև մեր օրերը։ Նիլսենի կամերային և վոկալ ստեղծագործությունները լայնորեն հայտնի են Դանիայում։ 1998—2009 թվականներին Կոպենհագենի  W.Hansen հրատարակչությունում լույս է տեսել Նիլսենի երաժշտական ստեղծագործությունների ամբողջական քննադատական հավաքածուն՝ 32 հատորով։

Մահ 
Նիլսոնը  1931 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ընդունվել է Կոպենհագենի Ազգային հիվանդանոց սրտի կաթվածի հետևանքով։ Նա մահացել է 1931 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, իր ընտանիքի շրջապատում։ Նրա վերջին խոսքերն էին. «Դուք կանգնած եք այստեղ, կարծես՝ ինչ որ բանի սպասեք»։

Թաղվել է Կոպենհագենի Արևմտյան գերեզմանատանը։ Նիլսենի հիշատակին է անվանվել Օդենսի համերգների «Տուն» գլխավոր համերգային սրահը: Այն Օդենսեի Սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնական համերգային սրահն էր։ 1980 թվականին Օդենսեում տեղի է ունեցել Կարլ Նիլսենի անվան միջազգային մրցույթ։ Այդ մրցույթին մասնակցել են տարբեր երկրներից երիտասարդ ջութակահարներ, ֆլեյտահարներ, կլառնետիստներ, երգեհոնահարներ։

Ձայնագրություններ 
Կարլ Նիլսենի սիմֆոնիաների ամբողջական ցիկլը ձայնագրել են դիրիժորներ Պավո Բերգլունդը, Գերբերտ Բլումստեդը, Օսմո Վյանսկան, Թեոդոր Կուչարը, Գենադի Ռոժդեստվենսկին, Յուն Ստուրգորդսը, Օլե Շմիդտը, Միխայել Շոնվանդտը, Նեմե Յարվին և Դուգլաս Բոստոկը։

Մեջբերումներ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Lawson John. Carl Nielsen. — , 1997.
 Мамонтова Н. Л. Карл Нильсен. Инструментальное творчество. Диссертация на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. — : 2007.

Արտաքին հղումներ 
 Полное академическое собрание сочинений (1998—2009)
 Датское Общество Карла Нильсена
 Каталог сочинений Нильсена (на английском языке)
 

Դանիացի կոմպոզիտորներ
Օպերային կոմպոզիտորներ
Դիրիժորներ
Դանիացի երաժիշտներ
Ջութակահարներ
Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Դանիացի դաշնակահարներ
Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Ստեղնաշարային երաժշտական գործիքներ
20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ