Ամրիտա Շեր-Գիլ

Ամրիտա Շեր-Գիլ (, հունվարի 30, 1913, Բուդապեշտ, Հունգարիայի թագավորություն - դեկտեմբերի 5, 1941, Լահոր, Փենջաբ, Բրիտանական Հնդկաստան (այժմ՝ Պակիստան)), հունգարացի-հնդիկ նկարչուհի։ Նրան համարում են «20-րդ դարի սկզբի մեծագույն ավանգարդ նկարիչ կանանից մեկը» և ժամանակակից հնդկական արվեստի «ռահվիրաներից»։ Նկարելով վաղ տարիքից՝ Շեր-Գիլը սկսեց արվեստի պաշտոնական դասեր ստանալ 8 տարեկանում։ Ճանաչում ձեռք բերեց 19 տարեկանում՝ «Երիտասարդ աղջիկներ» (1932) յուղաներկով կտավի համար։

Շեր-Գիլն ամբողջ կյանքի ընթացքում ճանապարհորդել է տարբեր երկրներով․ եղել է Թուրքիայում, Ֆրանսիայում և Հնդկաստանում, մեծապես ներշնչվելով նախագաղութային հնդկական արվեստի ոճերով և մշակույթով։ Շեր-Գիլը համարվում է 20-րդ դարի Հնդկաստանի նշանավոր նկարիչներից մեկը, ում ժառանգությունը բենգալյան վերածննդի առաջնորդների ժառանգության հետ նույն դիրքում է գտնվում։ Նա նաև բուռն ընթերցող էր և դաշնակահար։ Հնդիկ կին նկարիչներից Շեր-Գիլի նկարները այսօր ամենաթանկերից են, չնայած կյանքի ընթացքում քչերն են գնահատել նրա աշխատանքները։

Կենսագրություն 

Ամրիտա Շեր-Գիլը ծնվել է 1913 թվականի հունվարի 30-ին Հունգարիայի Բուդապեշտ քաղաքում՝ արիստոկրատ, սանսկրիտ ու պարսկերենի գիտակ Ումրաո Սինգհ Շեր-Գիլ Մաջիթիայի և բուրժուական հարուստ ընտանիքից սերող հունգարա-հրեացի օպերային երգչուհի Մարի Անտոնիետ Գոտեսմանի ընտանիքում։ Շեր-Գիլի ծնողները առաջին անգամ հանդիպել են 1912 թվականին՝ Մարի Անտուանետի Լահոր այցելության ժամանակ։ Նրա մայրը Հնդկաստան էր եկել որպես Մահարաջա Րանջիտ Սինգհի թոռնուհու՝ արքայադուստր Բամբա Սաթերլանդի ուղեկից։ Ամրիտան ընտանիքի երկու դուստրերից ավագն էր. նրա կրտսեր քույրը՝ Ինդիրա Սունդարամը (Շեր-Գիլը)՝ հնդիկ ժամանակակից արտիստ Վիվան Սունդարամի մայրը,  ծնվել է 1914 թվականի մարտին։ 

Ամրիտան մանկության մեծ մասն անց է կացրել Բուդապեշտում։ Նա հնդկագետ Էրվին Բակթայի զարմուհին էր։ Բակթայը նկատեց Շեր-Գիլի նկարչական ​​տաղանդը 1926 թվականին Շիմլա այցի ժամանակ և Շեր-Գիլի արվեստի ջատագովներից էր։ Բակթայն ակադեմիական ​​կրթության համար հիմք էր նախապատրաստում՝ ուղղորդելով և քննադատելով նրա աշխատանքները․ երբ Ամրիտան փոքր աղջիկ էր, ժամերով նկարում էր նրա տան ծառաներին։

Նրա ընտանիքը ֆինանսական խնդիրներ է ունենում Հունգարիայում և 1921 թվականին ընտանիքով տեղափոխվում են Հնդկաստանի Շիմլայի Սամեր Հիլլ արվարձան, որտեղ Ամրիտան սկսում էսովորել դաշնամուր և ջութակ նվագել։ Ինը տարեկանում նա իր կրտսեր քրոջ՝ Ինդիրայի հետ միասին, համերգներ էր տալիս և խաղում էր Շիմլայի գեղարվեստի թատրոնի ներկայացումներում։ Չնայած արդեն հինգ տարեկանից նկարելուն՝ նա պաշտոնապես նկարչություն սկսեց սովորել ութ տարեկանից։ Շեր-Գիլը սկսեց արվեստի դասեր ստանալ Մայոր Վիթմարշի մոտ, ում հետագայում փոխարինեց Բևեն Պատեմանը։ Շիմլայում Շեր-Գիլն ապրում էր համեմատաբար արտոնյալ ապրելակերպով։

1924 թվականին Ամրիտան տեղափոխվում է Իտալիա և ընդունվում է Ֆլորենցիայի Սանտա Անունցիատայի գեղարվեստի ուսումնարանը։ Ամրիտան երկար չմնաց այս դպրոցում և նույն տարի էլ վերադարավ Հնդկաստան։

Տասնվեց տարեկան հասակում Ամրիտան մոր հետ ուղևորվեց Փարիզ՝ որպես նկարիչ փորձ ձեռք բերելու։ Նա նախ ուսանում է Պիեռ Վիլենտի և Լյուսիեն Սիմոնի անվան Գրանդ Շոմեր ակադեմիայում (որտեղ հանդիպում է Բորիս Տասլիցկիին), ավելի ուշ՝  Գեղեցիկ արվեստների ազգային բարձրագույն դպրոցում (1930-1934)։ Նա ազդվել է եվրոպական այնպիսի նկարիչներից, ինչպիսիք են Պոլ Սեզաննը և Պոլ Գոգենը։ Ամրիտան Փարիզում գտնվելու տարիներին նկարել է այնպիսի համոզմամբ և հասունությամբ, որը հազվադեպ է հանդիպում 16 տարեկանի դեռահասի մոտ։

Ստեղծագործություններ

1932–1936: Եվրոպական և արևմտյան ոճի վաղ շրջանի ստեղծագործությունները 
Շեր-Գիլի վաղ շրջանի նկարները ազդված են արևմտյան գեղանկարչությամբ, մասնավորապես, հետիպրեսիոնիզմի ոճով։ 1932 թվականին նկարված յուղաներկով կտավը՝ «Երիտասարդ աղջիկները», նրա համար բեկումնային եղավ. աշխատանքը նվաճեց բազմաթիվ շնորհակալագրեր, նաև ոսկե մեդալ, իսկ Շեր-Գիլը 1933 թվականին ընտրվեց Փարիզի Գրանդ Սալոնի անդամ։ Նա ամենաերիտասարդ անդամն էր, և այդ ճանաչմանը արժանացած միակ ասիացին։ Այս շրջանի նրա աշխատանքները ներառում են մի շարք ինքնադիմանկարներ, կյանքը Փարիզում, նատյուրմորտներ, ընկերների և համակուրսեցիների դիմանկարներ։ Նյու Դելիի Ժամանակակից արվեստի ազգային պատկերասրահը Փարիզում Ամրիտայի նկարած ինքնանկարների մասին այսպես է գրում է․ «Նկարիչը գրավում է իր տարբեր տրամադրություններով` մռայլ, մտազբաղ,ուրախ, միաժամանակ ցույց տալով իր անհատականության նարցիստիկ բնույթը»։

Երբ Շեր-Գիլը գտնվում էր Փարիզում, դասախոսներից մեկը հաճախ ասում էր, որ դատելով գունազարդման հարստությունից,նա արևմուտքում իր տեղը չի գտնի, իսկ արևելքում նրա գեղարվեստական ​​անհատականությունը իր իսկականն արտահայտությունը կգտնի։ 1933 թվականին Ամրիտան Հնդկաստան վերադառնալու մեծ ցանկություն ուներ․ ինչ-որ տարօրինակ ձևով կարծես զգալով, որ այնտեղ ձևավորվելու է նկարչի իր ճակատագիրը։ Շեր-Գիլը վերադարձավ Հնդկաստան 1934 թվականի վերջին։ 1935 թվականի մայիսին հանդիպելով անգլիացի լրագրող Մալկոլմ Մագերիջին՝ սկսում է աշխատել Կալկաթայի «Սթեյթսման» թերթում որպես խմբագրի օգնական և առաջնային գրող:1935 թվականի սեպտեմբերին Ամրիտան վերադառնում է Անգլիա։

1937–1941։ Հնդկական արվեստի ազդեցությունը ուշ շրջանի ստեղծագործություններում 

Ավելի ուշ 1937 թվականին Շեր-Գիլը, շրջելով Հարավային Հնդկաստանում, Աջանթայի քարանձավներ այցելելուց հետո, երբ նա գիտակցաբար փորձու էր վերադառնալ դասական հնդկական արվեստին, ստեղծեց իր հարավային հնդկական տրիլոգիան՝ «Հարսնացուի հարդարանքը», «Բրահմաչարիս» և «Հարավային Հնդկաստանի՝ շուկա գնացող գյուղացիները»։ Այս նկարները ցույց են տալիս նրա գույնի զգացողությունը և կարեկցանքը իր սուբյեկտների նկատմամբ, որոնք հաճախ պատկերված են իրենց աղքատության և հուսահատության մեջ։ Այժմ նրա աշխատանքների վերափոխումն ավարտված էր, և նա գտել էր իր «գեղարվեստական ​​առաքելությունը», որը, ըստ նրա, հնդիկների կյանքը իր կտավներում ցույց տալն էր : Սարայայում գտնվելու ընթացքում Շեր-Գիլը ընկերոջը գրել էր. «Ես կարող եմ նկարել միայն Հնդկաստանում։ Եվրոպան պատկանում է Պիկասոյին, Մատիսին և Բրաքին ... Հնդկաստանը պատկանում է միայն ինձ»:Հնդկաստանում մնալը նշանավորում է նրա աշխատանքների գեղարվեստական ​​զարգացման նոր փուլի սկիզբը, որն առանձնանում էր միջպատերազմյան տարիների եվրոպական փուլից։

Երբ Շեր-Գիլը 25 տարեկան էր, ամուսնացավ իր հունգարացի առաջին զարմիկի՝ դոկտոր Վիկտոր Էգանի հետ, և միասին տեղափոխվեցին Հնդկաստան։ Այսպիսով  սկսվեց Շեր-Գիլի արվեստի երկրորդ փուլը։ Նկարիչների «Կալկաթա» խումբը, որը փոխակերպելու էր հնդկական արվեստը, պետք է ձևավորվեր միայն 1943 թվականին, իսկ Ֆրենսիս Նյուտոն Սոուզայի, Արայի, Բակրեի, Գադեի, Մ.Հ. Հուսեյնի և Շ.Ռազայի մասնակցությամբ «Առաջադեմ նկարիչների խումբը»՝ 1948 թվականին։ Ամրիտայի արվեստի վրա մեծ ազդեցություն են թողել Բենգալի գեղանկարչության դպրոցի ռահվիրաների՝ Ռաբինդրանաթ Թագորի և Աբանինդրանանթ Թագորի գործերը։ Շեր-Գիլի կանանց դիմանկարները նման են Ռաբինդրանաթի գործերին, իսկ լուսաստվերի և պայծառ գույների օգտագործումը արտացոլում են Աբանինդրանանթի ազդեցությունը։

Սարայայում գտնվելու ընթացքում նա նկարել էր «Գյուղական տեսարանը» և «Սիեստան», որոնք պատկերում են Հնդկաստանի գյուղական վայրերում կյանքի հանգիստ ռիթմերը։ «Սիեստան» արտացոլում է նրա փորձարկումները մանրանկարչության մեջ, մինչդեռ «Գյուղական տեսարանը» արտացոլում է Փահարի գեղանկարչության դպրոցի ազդեցությունը։ Չնայած ճանաչված լինելով որպես դարի մեծագույն նկարիչ արվեստի այնպիսի քննադատների կողմից, ինչպիսիք են Կառլ Խանդալավալան՝ Բոմբեյում, և Չարլզ Ֆաբրին՝ Լահորում, Ամրիտայի նկարները քիչ են վաճառվել։

Չնայած սերտ կապ ուներ ունենալով Բրիտանական Հնկաստանում, Շեր-Գիլը Կոնգրեսի համակիրներից էր։ Նրան գրավում էին աղքատները, նեղվածներն ու զրկվածները, իսկ հնդիկ գյուղացիների և կանանց նկարները նրանց վիճակի մասինմտածմունքների արտացոլումն է։ Նա նաև հետաքրքրվում էր Գանդիի փիլիսոփայությամբ ու կենցաղով։ Ներուն հիացած էր նրա գեղեցկությամբ և տաղանդով, ու, երբ նա 1940 թվականի հոկտեմբերին գնաց Գորախպուր, այցելեց նաև Սարայայում գտնվող Շեր-Գիլին։ Նրա նկարները մի շրջափուլում նույնիսկ փորձում էին օգտագործել Կոնգրեսի քարոզչությունում` գյուղի վերակառուցման խնդիրը վեր հանելու համար։ 

1941 թվականի սեպտեմբերին Վիկտորը և Ամրիտան տեղափոխվեցին Լահոր, այնուհետև Հնդկաստան։ 1941 թվականին, 28 տարեկան հասակում, Լահորում իր առաջին գլխավոր ցուցահանդեսը բացելուց մի քանի օր առաջ, Շեր-Գիլը ծանր հիվանդացավ և ընկավ կոմայի մեջ։ Նա մահացավ 1941 թվականի դեկտեմբերի 5-ի կեսգիշերին։ Ամրիտան դիակիզվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին՝ Լահորում։

Ժառանգություն 

Շեր-Գիլի արվեստը իր ազդեցությունն է թողել հնդիկ նկարիչների սերունդների վրա՝ Սայեդ Հայդեր Ռազայից մինչև Արփիտա Սինգհ։ Հնդկաստանի Կառավարությունը  Շեր-Գիլի աշխատանքները հռչակել է Ազգային գանձեր, և դրանց մեծ մասը գտնվում է Նյու Դելիի Ժամանակակից արվեստի ազգային պատկերասրահում։ Նրա նկարներից մի քանիսը կախված են նաև Լահորի թանգարանում։ Ամրիտան կարողացավ արևմտյան հասարակություններին ապացուցել, որ հնդիկները կարող են կերպարվեստի գործեր ստեղծել։ Նրա աշխատանքը հնդկական մշակույթի համար այնքան կարևոր է, որ երբ այն վաճառվում է, Հնդկաստանի կառավարությունը պարտադրում է, որ այն պետք է մնա երկրի ներսում. Շեր-Գիլի գործերից տասից մի քիչ վաճառվել է ամբողջ աշխարհում։ 2006 թվականին Նյու Դելիի աճուրդում Շեր-Գիլի «Գյուղական տեսարան» նկարը վաճառեց այն ժամանակվա համար ամենաբարձր գնով, որ երբևէ վճարվել էր Հնդկաստանում նկարի համար։ Հնդկաստանի ժամանակակից նկարիչները վերստեղծում և վերաիմաստավորում են նրա գործերը։

Բուդապեշտի հնդկական մշակույթի կենտրոնը կոչվում է Ամրիտա Շեր-Գիլ մշակութային կենտրոն։ 

2013 թվականին՝ Շեր-Գիլի ծննդյան 100-ամյակին, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հայտարարեց Ամրիտա Շեր-Գիլի միջազգային տարի։

Շեր-Գիլին երբեմն անվանում են Հնդկաստանի Ֆրիդա Կալո, քանի որ նա «հեղափոխական» ձևով խառնեց արևմտյան և ավանդական արվեստի ոճերը։

2016 թվականի հունվարի 30-ին Google-ը իր Google Doodle-ով նշում էր Ամրիտա Շեր-Գիլի 103-ամյակը։

2018 թվականինին «Նյու Յորք Թայմսը» հրապարակեց իր՝ Շեր-Գիլի ուշացած մահախոսականը։

2018 թվականին Մումբայում կայացած Սոթեբիի աճուրդում Ամրիտա Շեր-Գիլի «Կապույտ հագած փոքրիկ աղջիկը» կտավը աճուրդի է հանվել ռեկորդային գնով՝ 18,69 կրորով։ Այս կտավը Ամրիտայի զարմիկ, Շիմլայի բնակիչ Բաբիթի դիմանկարն է, որը նկարվել է 1934 թվականին, երբ աղջիկը 8 տարեկան էր։

Պատկերասրահ

Տես նաև 

 Ռաբինդրանաթ Թագոր
 Աբանինդրանանթ Թագոր
 Մուղալի մանրանկարչություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Amrita Sher-Gil, by Karl J. Khandalavala. New Book Co., 1945
 Amrita Sher-Gil: Essays, by Vivan Sundaram, Marg Publications; New Delhi, 1972.
 Amrita Sher-Gil, by Baldoon Dhingra. Lalit Kala Akademi, New Delhi, 1981. .
 Amrita Sher-Gil and Hungary, by Gyula Wojtilla . Allied Publishers, 1981.
 Amrita Sher-Gil: A Biography by N. Iqbal Singh, Vikas Publishing House Pvt.Ltd., India, 1984. 
 Amrita Sher-Gil: A personal view, by Ahmad Salim. Istaarah Publications; 1987.
 Amrita Sher-Gil, by Mulk Raj Anand. National Gallery of Modern Art; 1989.
 Amrita Shergil: Amrita Shergil ka Jivan aur Rachana samsar, by Kanhaiyalal Nandan. 2000.
 Re-take of Amrita, by Vivan Sundaram. 2001, Tulika. 
 Amrita Sher Gil – A Painted Life by Geeta Doctor, Rupa 2002, 
 Amrita Sher-Gil: A Life by Yashodhara Dalmia, 2006. 
 Amrita Sher-Gil: An Indian Artist Family of the Twentieth Century, by Vivan Sundaram, 2007, Schirmer/Mosel. 
 Amrita Sher-Gil: A Self-Portrait in Letters and Writings edited by Vivan Sundaram, Tulika Books, 2010.
 Feminine Fables: Imaging the Indian Woman in Painting, Photography and Cinema, by Geeti Sen, Mapin Publishing, 2002.
 The Art of Amrita Sher-Gil, Series of the Roerich Centre of Art and Culture. Allahabad Block Works, 1943.
 Sher-Gil, by Amrita Sher-Gil, Lalit Kala Akademi, 1965.
 India's 50 Most Illustrious Women by Indra Gupta 
 Famous Indians of the 20th century by Vishwamitra Sharma. Pustak Mahal, 2003, 
 When was Modernism: Essays on Contemporary Cultural Practice in India, by Geeta Kapur, 2000.

Արտաքին հղումներ 
 Ամրիտա Շեր-Գիլ, Ժամանակակից արվեստի ազգային պատկերասրահ
 अमृता शेरगिल, Կերպարվեստի պատմություն

1913 ծնունդներ
Հնդիկ նկարիչներ
Գրանդ Շոմեր ակադեմիայի շրջանավարտներ
20-րդ դարի նկարչուհիներ
1941 մահեր
Փարիզի գեղարվեստի ազգային բարձրագույն դպրոցի շրջանավարտներ