Բերտա Կասերես

Բերտա Իսաբել Կասերես Ֆլորես (, , ), (լենկա) հոնդուրասցի բնապահպանական ակտիվիստ, բնիկ առաջնորդ, Հոնդուրասի ժողովրդական և բնիկ կազմակերպությունների խորհրդի (COPINH) համահիմնադիր և համակարգող։ 2015 թվականին արժանացել է Գոլդմանի բնապահպանական մրցանակի՝ Ռիո Գուալկարկեի վրա Ագուա Սարկա ամբարտակի «հենակետային արշավի համար» Ռիո Գուալարակում։

Զինված ներխուժողները Բերտա Կասերեսին սպանել են իր տանը՝ տարիներ շարունակ սպառնալիքներից հետո։ Հոնդուրասի զինված ուժերի ԱՄՆ-ի կողմից պատրաստված հատուկ նշանակության ստորաբաժանումների նախկին զինծառայողը պնդել է, որ Կասերեսի անունը նրանց հիթ ցուցակում եղել է Կասերեսի սպանությունից ամիսներ առաջ։ 2017 թվականի փետրվար ամսվա դրությամբ ձերբակալված ութ անձանցից երեքը կապված էին ԱՄՆ-ի կողմից վերապատրաստված էլիտար զորքի հետ, որոնցից երկուսը մարզվել էին Ֆորտ Բենիննգում, Ջորջիա, ԱՄՆ, Ամերիկաների նախկին դպրոցը (SOA), որը վերանվանվել է WHINSEC՝ կապված Լատինական Ամերիկայում իր շրջանավարտների կողմից կատարած հազարավոր սպանությունների և մարդու իրավունքների խախտումների հետ։ 2017 թվականի նոյեմբերին միջազգային իրավաբանների մի խումբ հրապարակեց զեկույց, որտեղ ներկայացրեց «ֆինանսական հաստատությունների կողմից դիտավորյալ անփութության մասին», ինչպես, օրինակ, Կենտրոնական Ամերիկայի տնտեսական ինտեգրման բանկը (CABEI), Նիդեռլանդների զարգացման ֆինանսական հաստատությունը (FMO) և Ֆինֆանդը, որոնք բաժնետերերի, ղեկավարների, մենեջերների, DESA-ի, DESA-ի համար աշխատող մասնավոր ընկերությունների, պետական պաշտոնյաների և պետական անվտանգության գործակալությունների աշխատակիցների հետ ռազմավարական գործողություններ էին հետապնդում «ցանկացած ընդդիմադիր քայլ վերահսկելու, չեզոքացնելու և վերացնելու համար»։

Ըստ Global Witness-ի հետազոտության՝ 2014 թվականին Հոնդուրասում սպանվեցին 12 բնապահպան ակտիվիստներ, այն դարձնելով աշխարհի ամենավտանգավոր երկիրը անտառներն ու գետերը պաշտպանող ակտիվիստների համար։ Նույն ամսվա ընթացքում Բերտա Կասերեսի սպանությանը հաջորդեցին ևս երկու ակտիվիստների սպանություններ։

Ակտիվիզմ 
1993 թվականին, որպես ուսանող ակտիվիստ, Կասերեսը համահիմնադրել է Հոնդուրասի ժողովրդական և բնիկ կազմակերպությունների խորհուրդը (COPINH)՝ Հոնդուրասում պաշտպանելու բնիկ ժողովրդի իրավունքները։ Արշավներ է իրականացրել բազմաթիվ հարցերի, այդ թվում՝ բողոքներ ապօրինի ծառահատումների, պլանտացիաների տերերի դեմ և Լենկայում ԱՄՆ ռազմակայանների առկայության դեմ։ Սատարել է ֆեմինիստական շարժմանը, ԼԳԲՏ իրավունքները, ինչպես նաև ավելի լայն սոցիալական և բնիկ խնդիրներ։

2006 թվականին Ռիո Բլանկոյից մի խումբ բնիկ լենկաներ Կասերեսին խնդրել են հետաքննել վերջին շրջանում իրենց տարածքում շինարարական տեխնիկայի տեղակայումը։ Կասերեսը պատշաճ կերպով հետաքննել և համայնքին տեղեկացրել է, որ չինական Sinohydro ընկերության, Համաշխարհային բանկի Միջազգային ֆինանսական կորպորացիայի և հոնդուրասյան Desarrollos Energéticos S.A (հայտնի է որպես DESA, տես՝ Empresa Nacional de Energía Eléctrica) ընկերության համատեղ նախագծով նախատեսվում է Ռիո Գուալկարկեի վրա կառուցել չորս հիդրոէներգետիկ ամբարտակներ։

Մշակողները խախտել են միջազգային օրենսդրությունը՝ նախագծի վերաբերյալ չխորհրդակցելով տեղի ժողովրդի հետ։ Լենկա ժողովուրդը մտավախություն ուներ, որ ամբարտակները կվնասեն իրենց ջրի, սննդի և դեղորայքի մուտքը, և, հետևաբար, սպառնում են իրենց ավանդական ապրելակերպին։ Կասերեսը համայնքի հետ միասին աշխատել է բողոքի արշավներ անցկացնելու համար։ Նա կազմակերպել է իրավական գործողություններ և համայնքային հանդիպումներ նախագծի դեմ և գործը հասցրել Մարդու իրավունքների միջամերիկյան հանձնաժողովին։

2013 թվականից շինհրապարակում Կասերեսը ղեկավարել է COPINH-ը և մեկ տարի շարունակվող բողոքի ցույցերը՝ թույլ չտալով ընկերություններին մուտք գործել տարածք։ Անվտանգության աշխատակիցները պարբերաբար հեռացնում էին ցուցարարներին տեղայնքից։ 2013 թվականի հուլիսի 15-ին Հոնդուրասի զինվորականները կրակել են ցուցարարների վրա՝ սպանելով COPINH-ի մեկ անդամի և վիրավորվել ևս երեք մարդու։ Համայնքը շարունակ զեկուցում էր ընկերության աշխատակիցների, անվտանգության աշխատակիցների և զինվորականների կանոնավոր սպառնալիքների և ոտնձգությունների մասին։ 2014 թվականի մայիսին COPINH-ի անդամները հարձակման ենթարկվեցին և երկու առանձին միջադեպերի արդյունքում զոհվեց երկու անդամ և երեքը ծանր վիրավորվեց։

2013 թվականի վերջում COPINH-ի բողոքների պատճառով թե՛ Sinohydro-ն, թե' Միջազգային ֆինանսական կորպորացիան դուրս եկան նախագծից։ Desarrollos Energéticos-ը (DESA), այնուամենայնիվ, շարունակվեց՝ շրջափակումից խուսափելու համար շինհրապարակն այլ վայր տեղափոխելով։ Նախագծին աջակցեցին տեղական բիզնեսի այլ ղեկավարներ։ Պաշտոնյաները Կասերեսի և ևս երկու բնիկ առաջնորդների դեմ հարուցեցին քրեական մեղադրանքներ՝ DESA-ի դեմ բողոքի ակցիաներում իրենց դերի համար, որը, ենթադրաբար, այլոց դրդել էր ընկերությանը վնաս պատճառելու։ Ի պատասխան մեղադրանքների՝ Amnesty International-ը հայտարարեց, որ եթե ակտիվիստները բանտարկվեն, նրանց կդիտարկի որպես խղճի բանտարկյալներ։ Տարածաշրջանային և միջազգային տասնյակ կազմակերպություններ կոչ են արել Հոնդուրասի կառավարությանը դադարեցնել մարդու իրավունքների պաշտպանության քրեականացումը և հետաքննել մարդու իրավունքների պաշտպանների դեմ սպառնալիքները։

2016 թվականի փետրվարի 20-ին բողոքի ցույցի ընթացքում ավելի քան 100 ցուցարարներ ձերբակալվեցին անվտանգության կողմից, և նրանց կազմակերպության դեմ ուղղված սպառնալիքները սկսեցին աճել։

Կասերեսը առանձնացրել է Հիլարի Քլինթոնին հոնդուրասյան հեղաշրջումներին իր մասնակցության համար.

Քլինթոնը պնդում էր, որ հոնդուրասցիների համար իրավիճակը կարգավորելու իր մեթոդն ավելի լավն էր։

Վաղ կյանք 
Կասերեսը սերում է Հոնդուրասի հարավ-արևմուտքում բնակվող բնիկ լենկա ժողովրդից, ծնվել է Հոնդուրասի Լա Էսպերանսա քաղաքում։ 1970-ականներին պատանեկությունն անցել է Կենտրոնական Ամերիկայում քաղաքացիական անկարգությունների և բռնությունների ժամանակ։ Մայրը՝ Օստրա Բերտա Ֆլորես Լոպեսը, հումանիստ էր. մասնագիտությամբ մանկաբարձ և սոցիալական ակտիվիստ էր, խնամում էր Էլ Սալվադորից ժամանած փախստականներին։ Օստրա Ֆլորեսը երկու անգամ ընտրվել և պաշտոնավարել է որպես իրենց հայրենի Լա Էսպերանսայի քաղաքապետ, կոնգրեսական և Ինտիբուկա դեպարտամենտի կառավարիչ։

Տեղական դպրոցներում սովորելուց հետո ուսումը շարունակել է համալսարանում և ստացել մանկավարժի որակավորում։ Մտերիմ է եղել և համագործակցել Radio Progreso & ERIC-SJ տնօրեն Իսմաել Մորենայի հետ։

Սպառնալիքներ և մարդու իրավունքներին վերաբերող խնդիրներ 
Մարդու իրավունքների միջամերիկյան հանձնաժողովը «Բերտա Կասերեսին» ընդգրկել է իր 2009 թվականի հունիսի 28-ի Հոնդուրասյան հեղաշրջման ժամանակ կյանքին վտանգ սպառնացող մարդկանց ցուցակում։ Հաջորդ օրը IACH-ը իր և մյուս ակտիվիստների պաշտպանության նպատակով հանդես եկավ, այսպես կոչված, «կանխարգելիչ միջոցառումներով (MC 196-09)»՝ խոստովանելով, որ զինված ուժերը շրջապատել են նրա տունը։

2013 թվականին Կասերեսը Ալ-Ջազիրային պատմել է։

Ամբարտակի դեմ արշավի ընթացքում Կասերեսին և մյուս կազմակերպիչներին զինված ուժերը հաճախ ահաբեկում էին. մի առիթով նրանց կանգնեցրել են և Ռիո Բլանկո մեկնելիս խուզարկել նրանց մեքենան։ Կասերեսը պնդում է, որ այս խուզարկության ընթացքում մեքենայում զենք է տեղադրվել, կազմակերպիչները հետագայում ձերբակալվել են զենքի մեղադրանքով և մեկ գիշերվա ընթացքում բանտարկվել են։ Դատարանը Կասերեսի հանդեպ կանխարգելիչ միջոցներ կիրառեց՝ նրան ստիպելով ստորագություն տալ և չլքել երկիրը։ Միջոցները կիրառվեցին, մինչև գործը 2014 թվականի փետրվարին կարճվեց։

2016 թվականի մայիսին հրապարակված 2014 թվականի դատական գրառումները ցույց են տվել, որ «կառավարությունը և DESA-ն բազմիցս ձգտել են կասեցնել Կասերեսին և նրա գործընկերներին, քանի որ բռնի անարխիստները իրենց բողոքների [...] ուզուրպացիայի, հարկադրանքի միջոցով, շարունակական վնասներով փորձել են ահաբեկել բնակչությանը և նույնիսկ տապալել ժողովրդավարական կարգը»։

Ըստ Գուստավո Կաստրո Սոտոյի՝ Բերտայի սիրելի արտահայտություններից մեկն էր՝ «Նրանք վախենում են մեզանից, քանի որ մենք չենք վախենում նրանցից»։

Մրցանակներ 

 2012 թվականին Կասերեսը «Այխշտետ-Ինգոլշտադտ» կաթոլիկ համալսարանի «Արդարության և խաղաղության միավորման» կողմից արժանացել է «Շալոմ» մրցանակի
 Առաջադրվել է 2014 թվականի Front Line Defenders մրցանակի համար
 2015 թվականին արժանացել է Գոլդմանի բնապահպանական մրցանակի
 2015 թվականի ապրիլին Global Witness միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունը Կասերսի դեպքը կարևորել է որպես Հոնդուրասում բնապահպանական ակտիվ գործիչների առջև ծառացած ծանր ռիսկ
 2019 թվականի ապրիլին «Extinction Rebellion» խումբը Լոնդոնի Օքսֆորդ), Ռիջենթ փողոցների բանուկ խաչմերուկում ֆիքսեց «Բերտա Կասերես» անունով վարդագույն նավը և միացավ դրան՝ արգելափակելով երթևեկությունը. ոստիկանությունն այն հեռացրեց հինգ օր հետո

Մահ 
Կասերեսին զինված ներխուժողները սպանել են իր տանը 2016 թվականի մարտի 2-ի գիշերը։ Այտի և ձեռքի հատվածներում վիրավորվել է նաև մեքսիկացի բնապահպանական ակտիվիստ Գուստավո Կաստրո Սոտոն։ Գուստավոն Լա Էսպերանսա էր ժամանել մեկ օր առաջ 80 այլ անձանց հետ «քննարկելու հիդրոէլեկտրակայանի այլընտրանքները»։ Բերտան նրան հրավիրել էր գիշերելու իր տանը, «քանի որ ինքն ավելի լավ ինտերնետ կապ ուներ»։

Գուստավո Կաստրո Սոտոն ասել է.

Մարդու իրավունքների միջ-ամերիկյան հանձնաժողովի առաջարկած, այսպես կոչված, «կանխարգելիչ միջոցառումների» համաձայն Հոնդուրասի կառավարությունը պետք է պաշտպաներ Կասերեսին, բայց նրա մահվան օրը նա ոչ մի պաշտպանության տակ չէր գտնվել։ Հոնդուրասի անվտանգության նախարարն ասել է, որ Կասերեսն այն վայրում չի եղել, որն ինքն է նշել որպես իր տուն։ Վերջին շրջանում Լա Էսպերանսայում նա տեղափոխվել էր նոր տուն։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
BertaCaceres.org
Mother of All Rivers, documentary, 04:47min, Mill Valley Film Group, 2015

2016 սպանություններ
Իրավապաշտպաններ
Սպանվածներ
Կին իրավապաշտպաններ
Հրաձգային զենքից մահացածներ
Կին ակտիվիստներ