Էնվայրոնմենթ (արվեստ)

Էնվայրոնմենթ, Ինվայրոնմենթ (` միջավայրային արվեստ, ՝ շրջապատ, միջավայր, ներկայացում հանդիսատեսի մասնակցությամբ), ավանգարդային ժամանակակից արվեստի ձևերից մեկը։ Գեղարվեստական աշխատանքների շարք, որը ներառում է ինչպես արվեստում բնության նկատմամբ պատմական մոտեցումները, այնպես էլ ավելի ուշ ժամանակաշրջանի աշխատանքի բնապահպանական և քաղաքական հիմնավորում ունեցող աշխատանքներ։ Էկոլոգիական արվեստն առաջ է եկել պաշտոնական խնդիրներից, հողի՝ որպես քանդակագործության նյութ օգտագործումից մինչև համակարգերի ավելի խորը կապերից, սոցիալական խնդիրների հետ գործընթացներից և երևույթներից։ 1990-ական թվականներին առաջացել է սոցիալական և էկոլոգիական մոտեցումների դիրքորոշումը, որը ուղղված էր էկոլոգիայի վերականգնմանը։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում էկոլոգիական արվեստն ամբողջ աշխարհում դարձել է ցուցահանդեսների թեմա, քանի որ կլիմայի փոփոխության սոցիալական ու մշակութային ասպեկտները դուրս են գալիս առաջնային պլան։

«Էնվայրոնմենթ» տերմինը հաճախ ներառում է «բնապահպանական» խնդիրները, բայց չի բնութագրվում միայն դրանցով։ Էնվայրոնմենթում առաջնային պլանում է նկարչի կապը բնության հետ և բնական նյութերի օգտագործումը։ Այս կոնցեպցիան սերտ կապված է լենդ արտի և էկոլոգիական արվեստի զարգացող ոլորտի հետ։ Էնվայրոնմենթում նկարիչները հաճախ օգտագործում են մտքեր գիտությունից ու փիլիսոփայությունից։ Աշխատանքները ներառում են ավանդական մեդիան, նոր մեդիան և արտադրության կարևորագույն հասարակական ձևերը։ Աշխատանքները ներառում են նաև լանդշաֆտային էկոլոգիական ամբողջական սպեկտրը՝ գյուղականից մինչև քաղաքային արտադրություն։ Էնվայրոնմենթի կոնցեպցիան կայանում է դիտորդին արտ տարածությունում ներգրավելու և շրջակա միջավայրը գեղարվեստական օբյեկտի հետ ձուլելու մեջ։ Այս ուղղությունը ձգտում է կոտրել արվեստը կյանքից տարանջատող պատմականորեն ձևավորված ավանդույթը, ստեղծել իրական միջավայրը նմանակող նատուրալիստական արտ օբյեկտներ։ Էնվայրոնմենթի հանդիսատեսը դառնում է դրա «մասնակիցը»։ Արվեստի այս տեսակը հաճախ է օգտագործվում փոփ արտում։

Պատմություն․ Բնանկարային գեղանկարչություն 

Կարելի է պնդել, որ էնվայրոնմենթը որպես արվեստ սկիզբ է առել քարանձավային գեղանկարչությունից դեռևս հին քարի դարում։ Այն ժամանակ, երբ դեռ չէր հայտնաբերվել ոչ մի բնանկար, քարանձավային նկարները նկարագրում էին բնության այլ ասպեկտներ, որոնք կարևոր էին քարանձավային մարդկանց համար․ օրինակ՝ կենդանիներ ու մարդկային կերպարանքներ։ «Դա բնության նախապատմական հետազոտում է։ Այսպես թե այնպես, բնությունը դարերի ընթացքում մնացել է ստեղծագործության համար առաջնային թեման»։ Այս արվեստի առավել նոր օրինակները կապված են բնանկարային գեղանկարչության հետ։ Երբ նկարիչները նկարում էին պլեների վրա, խորը կապ էին հաստատում շրջակա միջավայրի ու եղանակի հետ և հետագայում  այդ սևեռուն դիտումները տեղափոխում իրենց կտավների վրա։ Ջոն Կոնստեբլի երկնքի նկարները «առավել ճշգրիտ են պատկերում երկինքը բնության մեջ»։ Կլոդ Մոնեի նկարների լոնդոնյան շարքը նույնպես պատկերում է նկարչի կապը շրջակա միջավայրի հետ։ «Ինձ համար բնանկար որպես այդպիսին գոյություն չունի, քանի որ վերջինիս արտաքին տեսքը փոփոխվում է ամեն վայրկյան․ շրջապատող միջավայրը կենեդանացնում է այն, օդն ու լույսն անընդհատ փոխակերպվում են և միայն շրջապատող միջավայրն է սուբյեկտներին տալիս իրենց իրական արժեքը»։

Ժամանակակից նկարիչները պատկերում են բնության երևույթները և նրանց փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում՝ էկոլոգիական խնդիրների մասին պատմելու և կլիմայի փոփոխությանը ուշադրություն դարձնելու համար։

Ալեքսիս Ռոքմանի բնանկարները պատկերում են վերջինիս հայացքները կապված կլիմայի փոփոխության հետ։

Էնվայրոնմենթ և քանդակագործության այլ ձևեր 

Էնվայրոնմենթը 1960-ական թվականների սկզբին և 1970-ականների վերջին սկսել է վերածվել «շարժման»։ Վաղ շրջանում այն առավել շատ ասոցացվում էր քանդակի հետ՝ հատկապես լենդ արտի և «Arte Povera»-ի․ վերջինս առաջացել է ավանդական քանդակային կառուցվածքների և աշխատանքների աճող քննադատության պատճառով, որոնք ընկալվում էին որպես հնացած և բնական միջավայրի հետ աններդաշնակ։

1968 թվականի հոկտեմբերին Ռոբերտ Սմիթսոնը Նյու Յորքի «Dawn Gallery» պատկերասրահում կազմակերպել է «Հողային աշխատանքներ» խորագրով ցուցահանդես։ Այս աշխատանքները մարտահրավեր էին նետում ցուցահանդեսների մասին ավանդական պատկերացումներին։ Սրանց մեծ մասը ներկայացվել են միայն լուսանկարներով՝ ընդգծելով վերջիններիս ձեռքբերման անհնարինությունը։ 

«Նրանք չեն հայտնագործել բնանկարը, այլ օգտագործել են այն․ նրանց արվեստը ոչ միայն կապված է եղել լանդշաֆտի հետ, այլ նաև ընդգրկել է այն»։ 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ականների սկզբին տեղի է ունեցել քանդակագործության, լանդշաֆտի և վերջիններիս նկատմամբ վերաբերմունքի պատկերացման ավանգարդային տեղաշարժ։ Այդ տեղաշարժը նոր տարածություն է բացել և ընդլայնել է աշխատանքների փաստաթղթավորման և կոնցեպտուալիզացման միջոցները։

1960-ական թվականներից էնվայրոնմենթով են զբաղվել այնպիսի նկարիչներ, ինչպիսիք են Նիլս Ուդոն, Ժան Մաքս Ալբերտը, Պյոտր Կովալսկին և ուրիշներ։

Էնվայրոնմենթը քաղաքային և հանրային վայրերում 

 
Այնպես, ինչպես անապատներում հողային աշխատանքները ձևավորվել են բնանկարային գեղանկարչության մասին պատկերացումներից, փաբլիկ արտի տարածումը խթանել է արվեստագետներին օգտագործել քաղաքային բնանկարը որպես միջավայր, ավելի լայն լսարանի հետ շրջակա միջավայրի գաղափարների և կոնցեպցիաների փոխանակման հարթակ։ «Էնվայրոնմենթի շատ նկարիչներ հիմա  ոչ թե իրենց աշխատանքների սովորական դիտորդներ են ուզում, այլև հանրություն, որին կարող են պատմել իրենց արվեստի նշանակության և նպատակների մասին»։ 1970-ական թվականների վերջին և 1980-ական թվականներին սկզբին այս աշխատանքները մուտք են գործել հանրային բնանկար, երբ ավելի վաղ ժամանակաշրջանի աշխատանքները հիմանականում ստեղծվել են Ամերիկայում, անապատներում։ Ռոբերտ Մորիսը և նրա նման շատ այլ նկարիչներ գրավել են շրջանային դեպարտամենտների և հանրային հանձնաժողովների ուշադրությունը հանրային վայրերում արվեստի գործեր ստեղծելու համար։ Հերբերթ Բայերը օգտագործել է նմանօրինակ մոտեցում և 1982 թվականին ստեղծել «Mill Creek Canyon Earthworks»-ը։ Նախագիծն իրականացրել է այնպիսի գործառույթներ, ինչպիսին է պայքարը էրոզիայի դեմ և այլն։ Լյուսի Լիպարդի ժամանակակից լենդ արտի և նախապատմական մշակույթի միջև եղած զուգահեռների մասին հեղափոխական գրքում դիտարկվում էին այն միջոցները, որոնց շնորհիվ այդ ձևերն ու կերպարները «դրվում են» բնական համակարգերի և հողի հետ աշխատող ժամանակակից նկարիչների ստեղծագործությունների վրա։

Ալան Սոնֆիստն իր առաջին «Time Landscape» քանդակում ներկայացրել է էնվայրոնմենթի հիմնական գաղափարը որպես բնության վերադարձ քաղաքային միջավայր։ Քանդակը 1965 թվականին տեղադրվել է Նյու Յորքում։ Էնվայրոնմենթի նկարիչների աշխատանքներում հաճախ է արտահայտվում բնության և բնական միջավայրի սրբությունը։

Էնվայրոնմենթը ներառում է նաև քաղաքային բնանկարի ոլորտը։ Էնվայրոնմենթի նկարչուհի Մերի Միսը 1969 թվականին սկսել է ստեղծել արվեստի գործեր քաղաքային միջավայրում և շարունակել մշակել նախագծեր մեծ ընկերությունների մասնակցությամբ։ Ագնես Դենեսը Մանհեթենի կենտրոնում ստեղծել է «Wheatfield - A Confrontation» (1982) աշխատանքը։ 1978 թվականին Բարի Թոմասը և վերջինիս ընկերներն անօրինական ձևով զբաղեցրել են Նոր Զելանդիայի Վելինգտոն քաղաքի հողամասերից մեկը։ Նա հողամասը հարստացրել է նոր հողով, իսկ հետո տնկել կաղամբի 180 տնկի «Cabbage» բառի ձևով իր «Vacant Lot of Cabbages» աշխատանքի համար։ Ավելի ուշ հողամասը զբաղեցրել են նկարիչների աշխատանքները․ բոլոր միջոցառումները տևել են 6 ամիս և ավարտվել տեղի ծառերին ու անտառներին նվիրված ամենշաբաթյա փառատոնով։ 2012 թվականին Նոր Զելանդիայի խոշորագույն մշակութային հաստատությունը՝ Te Papa Tongarewa թանգարանը, ձեռք է բերել պահպանված կաղամբները՝ անվանելով դրանք «մեր գեղարվեստական և սոցիալական պատմության կարևոր մասը»։

Անդրեա Պոլի «Particle Falls» ինստալյացիան օդում մասնիկները դարձրել է այնքան տեսանելի, որ դրանց կարող էին հետևել նույնիսկ անցորդները։ HighWaterLine-ի աշխատանքի համար Իվ Մոշերը և մյուսները զբոսնում էին Նյու Յորքի և Մայամիի՝ վտանգի ենթակա շրջաններում՝ նշելով ջրհեղեղի կանխատեսվող վնասը, որը կարող է առաջանալ կլիմայի փոփոխության հետևանքով և զրուցելով բնակիչների հետ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Wallis, Brian (1998). Land and Environmental Art (Themes and Movements). New York: Phaidon. p. 304p. ISBN 0-7148-3514-5.
 Thornes, John E. (2008). "A Rough Guide to Environmental Art". Annu. Rev. Environ. Resour. 33: 391–411.

Ժամանակակից արվեստ
Արվեստի ժանրեր
Մոդեռնիզմի արվեստ
Կերպարվեստ
Քաղաքաշինություն
Լանդշաֆտ
Քանդակագործություն
Ոճեր