Շամպինյոն

Շամպինյոն (լատ. Agaricus), շամպինյոնազգիների (ագարիկազգիների) ընտանիքի շերտավոր սնկերի ցեղ (լատ. ՝ Agaricaceae). «շամպինյոն» ռուսերեն անունը գալիս է ֆր. champignon, որը նշանակում է պարզապես «սունկ»։ Ցեղը ներառում է ինչպես ուտելի, այնպես էլ ոչ ուտելի սնկեր։ Համարվում է մշակովի կուլտուրա։
 Պտղամարմինն ունի տարբեր չափեր՝ 3-5-ից 20-25 սմ (Agaricus arvensis):
 Գլխարկը մեծ է, խիտ, սկզբում կլորացած, տարիքի հետ դառնում է ավելի հարթ։ Մակերեսը հարթ է կամ ծածկված է մուգ թեփուկներով։ Գույնը սպիտակից մինչև շագանակագույն։
 Թիթեղները ազատ են, սկզբում սպիտակ, այնուհետև մգանում են՝ գույնը փոխելով վարդագույնից մինչև գրեթե սև, ինչը պայմանավորված է սպորների գույնի փոփոխությամբ։ Այս հիմքի վրա շամպինիոնները հեշտությամբ տարբերվում են amanita սեռի թունավոր սնկերից, որոնք շամպինյոնին  նման են, և որոնց պտղամարմնի թիթեղիկներում առաջացած  սպորները մնում են սպիտակ կամ դեղնավուն։
 Ոտիկը կենտրոնում է, հարթ, խիտ, երբեմն փխրուն, ներսում՝ խոռոչ։ Ունեն մասնակի ծածկոց, որը ոտիկի վրա թողնում է հստակ տեսանելի մեկ կամ երկշերտ օղակ։
 Պտղամիսն ունի սպիտակի  տարբեր երանգներ։ Օդի հետ շփվելով ձեռք է բերում դեղնավուն կամ կարմրավուն երանգ։ Հաճախ ունենում է արտահայտված սնկային կամ «անիսոնի» հոտ։

Տարածումն ու էկոլոգիան 
Բոլոր շամպինիոնները սապրոտրոֆներ են և աճում են հիմնականում չմշակված հողերում, օրգանական նյութերով հարուստ անտառային և մարգագետնային հումուսի վրա, հանդիպում են մեռած ծառերի կեղևի և մրջյունների վրա։ Ըստ սուբստրատի որոշակի տեսակների սահմանափակման, agaricus սեռի ներկայացուցիչները բաժանվում են 5 խմբի.
 աճում են միայն անտառներում (A. silvaticus, A. silvicola);
 բաց ոչ աճող տարածքների հողային սապրոտրոֆներ (A. bisporus, A. bitorquis, A. subperonatus);
 հերբոֆիլներ, որոնք աճում են միայն խոտերի մեջ (A. campester, A. augustus և այլն); 
 աճում են խոտերի և անտառների միջև բաց տարածություններում (A. bisporus, A. արվենզի, A. comtulus և այլն);
 անապատային տեսակներ, ներառյալ հալոֆիտները (A. bernardii, A. tabularis):

Շամպինիոնների տեսակների ամենամեծ բազմազանությունը նկատվում է Եվրասիայի տափաստաններում և անտառ-տափաստաններում, պրերիաներում, պամպասներում, խոտհարքներում և Ավստրալիայի և Աֆրիկայի բաց տարածքներում։

Տնտեսական նշանակությունը 
Agaricus ցեղը  տնտեսական մեծ նշանակություն ունի։ Քիչ թվով ներկայացուցիչներ են հանդիսանում թունավոր կամ անմարսելի, ինչպիսիք են դեղնամաշկ շամպինիոնը (Agaricus xanthodermus) կամ խայտաբղետ շամպինիոնը (Agaricus meleagris): Բոլոր մյուս տեսակները օգտագործվում են որպես սնունդ, իսկ երկսպորավոր շամպինիոնը (Agaricus bisporus) ունի արդյունաբերական նշանակությոն, շատ ավելի հազվադեպ է աճեցվում երկօղակ շամպինիոնը (Agaricus bitorquis):

Champignon-ը աշխարհում ամենատարածված մշակովի սունկն է։ Այն կազմում է ընդհանուր արտադրության 37,2% - ը։ Բացի այդ, այս սունկը ամենատարածվածն է Ռուսաստանում՝ 73%: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում շամպինիոնների համախառն բերքը 2015 թվականին կազմել է մոտ 10,4 հազար տոննա։

Շամպինիոնները պարունակում են 20 ամինաթթուներ, այդ թվում մարդու համար բոլոր անհրաժեշտները՝ մեթիոնին, ցիստեին, ցիստին, տրիպտոֆան, թրեոնին, վալին, լիզին, ֆենիլալանին։ Որոշ շամպինյոնների պտղամարմնից ստանում են հակաբիոտիկներ։

Տեսակները 
Հայտնի են մոտ 200 տեսակ շամպինյոն ամբողջական ցուցակը․

Սննդային արժեք 
Որոշ տեսակներ, այդ թվում ուտելի, պարունակում են ագարիտին։

Ծանոթագրություն

Գրականություն 
 
 
 Громов Н. Г. Шампиньоны. — 2-е изд. — , 1960.
 Фёдоров А. А. Мир растений: в 7 т. — Т. 2: Грибы. — : Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9.
 Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., Hamb., 1973.

Արտաքին հղումներ 
 Mushroom Expert - The Genus Agaricus
 Varieties of California, USA on MYKOWEB .com
 Agaricus page at Index Fungorum
 On-line nomenclature of Agaricus from Royal Botanic Garden, Madrid. CSIC 

Շամպինյոն
Շամպինյոնայիններ
Սնկեր
Ուտելի սնկեր
Ագարիկայիններ
Բազիդիավոր սնկեր
Սննդամթերք
Սնկաբանություն
Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ