Վալյա Խաչատրյան

Վալյա Խաչիկի Խաչատրյան (), հայ դերասանուհի-տրավեստի, 1960-1970-ական թվականներին՝ Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնի տրավեստի հարմարադերի անվանի դերասանուհիներից։

Կենսագրություն 
Վալյա Խաչատրյանը ծնվել է 1938 թվականի օգոստոսի 14-ին, Նախիջևանի Ջուղա գյուղում։ 

Մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է Ջուղայում և Երևանում։

Վաղ տարիքում կորցրել է մորը, խնամել է մորական տատը՝ Վարսենիկը։

Հայրը՝ Խաչիկ Խաչատրյանը, ծնվել է Վանում։ 1915 թվականի ջարդի ժամանակ թուրքերը սպանել են նրա հորը։ Չորս երեխաները հայտնվել են ամերիկյան որբանոցում։ Հոր մորը՝ Զանազանին, հետագայում հաջողվել է գտնել երեք երեխաներին ու նրանց հետ հաստատվել Երևանում։ Չորրորդին՝ Գոհար անունով աղջնակին, որդեգրել ու իր հետ տարել էր մի ամերիկացի։

Վալյա Խաչատրյանը Երևանում սովորել է Ն.Կ. Կրուպսկայայի (այսօր՝ Նիկոլ Աղբալյանի) անվան դպրոցում, հաճախել Պիոներների քաղաքային պալատի գրական խմբակ, խմբակի պարապմունքների շրջանակում հաճախ հանդիպել ժամանակի անվանի գրողների՝ Սիլվա Կապուտիկյանի, Մարո Մարգարյանի, այլոց հետ։

8-րդ դասարանը վերջացնելուց հետո ընդունվել և ավարտել է Ակումբա-գրադարանային տեխնիկումի «Ակումբային» բաժինը։

1958 թվականին, Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի երիտասարդ ռեժիսոր Հրաչյա Ղափլանյանի հրավերով ընդունվել է աշխատանքի որպես դերասանուհի։

Ստեղծագործական գործունեություն 
ՊՀԹ-ում առաջին դերը Զավեն Տատինցյանի բեմադրած «Ս. Ա. Բյուրեղիկներ» ներկայացման մեջ էր՝ ըստ Լվովսկու համանուն պիեսի, 1958 թվականին։

Աշխատանքն ու համագործակցությունը հայ թատրոնի անվանի ու երիտասարդ ռեժիսոր-բեմադրիչների՝ Հրաչյա Ղափլանյանի, Զավեն Տատինցյանի, Մարատ Մարինոսյանի, Աստղիկ Աղասյանի, Նորայր Սարգսյանի, Երվանդ Ղազանչյանի, Արսեն Վարդանյանի, Յուրի Էլոյանի և այլոց հետ հղկել են արտիստուհու դերասանական վարպետությունը։

Թատրոնին զուգահեռ, մասնակցել է հեռուստատեսային հաղորդումների պատրաստմանը՝ համագործակցելով ժամանակի հայտնի հեռուստառեժիսորներ Օլգա Մելիք-Վրթանեսյանի, Էլմիրա Հեքեքյանի հետ։

Ռադիոթատրոնի մանկական բեմադրությունների ձայնագրման ակտիվ մասնակիցներից է եղել։

Աշխատել է նաև «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի կինոկրկնօրինակման բաժնում։ Նրա ձայնով են հայերեն խոսում «Գնդակը վախենում է քաջից», «Թանկարժեք տղա» և այլ ֆիլմերի պատանի հերոսները։

Թատերական բեմադրությունները, որոնցում հիմնականում գլխավոր դերերով մասնակցել է նաև Վալյա Խաչատրյանը, տարբեր տարիներին արժանացել են ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ կուլտուրայի մինիստրությունների, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրերի ու դիպլոմների։

Դերասանական կարիերայի ընթացքում հանրապետական, անդրկովկասյան ու համամիութենական թատերական տարբեր ստուգատես-փառատոների ժամանակ մի քանի անգամ հատուկ նշվել ու ճանաչվել է իբրև «ԽՍՀՄ լավագույն տրավեստի-դերասանուհի»։

Երեխաների և պատանիների համար թատրոնների համաշխարհային ասոցիացիայի՝ ԱՍՍԻՏԵԺ-ի նախագահ Կոնստանտին Շահ-Ազիզովը ռուսական ու միութենական այլ հանրապետությունների թատրոնների առաջատար տրավեստի-դերասանուհիներ Վալենտինա Սպերանտովայի, Ալեքսանդրա Օխիտինայի, Վերա Սինգաևսկայայի, Նինա Կազարինովայի, Օլգա Վոլկովայի և էլի մի քանիսի անունների հետ առանձնացրել է նաև Վալյա Խաչատրյանի անունն ու նրան ներառել ԽՍՀՄ տասը լավագույն տրավեստի- դերասանուհիների ցանկում՝ շեշտելով դերասանական ակնառու վարպետությունը։

Հաջող դերասանական գործունեությունը, սակայն, ընդհատվել է, երբ 1978 թվականին ամուսնու ծնողին տեսնելու համար մեկնել է Ֆրանսիա։ Վերդառնալուց հետո սկսվել են իր ու ընտանիքի անդամների հանդեպ ՊԱԿ-ի հետապնդումները, գաղտնալսումները, վախեցնելը։ Նա հայտնվել է, այսպես կոչված, «սև ցուցակում»։

1979 թվականին, ՊՀԹ-ի կեսդարյա հոբելյանի առթիվ, ներկայացվել է ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ պատվավոր կոչման, սակայն, անունը դիտավորությամբ, իբրև «սև ցուցակում» ընդգրկվածի, հանվել է ցանկից։

1980-ական թվականների սկզբներին ընտանիքով մեկնել ու հաստատվել է Ֆրանսիայում։

Վերջին տասնամյակներին հաջողությամբ նկարում է։ Նրա գեղանկարչական աշխատանքները բարձր են գնահատվում և՛ արվեստասեր հանրության, և՛ մասնագետների կողմից։

2023 թվականին լույս է տեսել հոբելյանական տարեդարձին նվիրված «Վալյա Խաչատրյան-85» պատկերազարդ գիրք-ալբոմը, որի շնորհանդեսն ու արտիստուհու մեծարման միջոցառումն անցկացվել է Երևանի Համո Սահյանի անվան գրադարանում։

Դերակատարումների տարեգրություն

Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն 
 Լվովսկի, «Ս.Ա. Բյուրեղիկներ», Աղջիկ, 1958 թվական
 Արաքսմանյան, «Երբ տանն աչքեր չկան», Լիլիթ, 1958 թվական
 Սումարոկով, «Մայրը», Լյովա, 1958 թվական
 Մալյարևսկի, «Կախարդական կարասը», Դորժի պապի թոռը, 1960 թվական
 Յաղջյան, «Գիշերային հրաշք», Սուրիկ, Աշոտ, 1960 թվական
 Շահինյան, «Սուրի և Սամի արկածները», Մանուշ, 1960 թվական
 Ղափլանյան, «Իմ աղջիկը», Տղա, 1960 թվական
 Արաքսմանյան, «Այսպես էին անցնում տարիները», Տղա, 1960 թվական
 Շվարց, «Ձյունե թագուհին», Փոքր ավազակուհի, 1961 թվական
 Միխալկով, «Սոմբրերո», Ալլա, 1961 թվական
 Ռիբակով, «Քեզ կանչում են հեռուները», Դպրոցական տղա, 1961 թվական
 Գոգոլաշվիլի, «Կռունկներ», Պարող աղջիկ, 1962 թվական
 Տվեն, «Արքայազնն ու աղքատը», Մանկլավիկ, 1962 թվական
 Շահինյան, «Փոքր բակի մեծ հոգսերը», Մանուշ, 1963 թվական
 Լվովսկի, Կորոստիլյով, «Անտեսանելի Դիմկա», Պետյա Երշով, 1963 թվական
 Ժուլկևսկայա, Բուգայսկի, «Կախարդի աշակերտը», Տղա (գլխավոր հերոս), 1965 թվական
 Մամլին, «Հրաշքներ կեսօրին», Ստյոպա, 1965 թվական
 Բայանդուր, «Աղմկալից փողոց», Պետո (գլխավոր հերոսներից մեկը), 1966 թվական
 Վեհմիր Խաչիկյան, «Թագաժառանգը», Պարուհի, 1966 թվական
 Շահինյան, «Իմ սիրելի փոքրիկը», Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1966 թվական
 Խմելիկ, «Սրվակներ», Վոլոդյա Լապտև, 1966 թվական
 Թումանյան, «Գիքոր», Մակիչ, 1966 թվական
 Տվեն, «Թոմ Սոյերի արկածները», Բեքի Տեչեր, 1968 թվական
 Թումանյան, «Գիքոր», Գիքոր (գլխավոր հերոս), 1969 թվական
 Արշավիր Ղազարյան, «Երեք գիշեր», Փոքրիկ, 1970 թվական
 Ալեքսին, «Եղբայրս կլարնետ է նվագում», Պետկա, 1970 թվական
 Սարոյան, «Մարդկային կատակերգություն», Յուլիսիս, 1971 թվական
 Կորչակ, «Մաթիուշ Առաջին թագավորը», Մաթիուշ Առաջին (գլխավոր հերոս), 1971 թվական
 Շահինյան, «Խրտվիլակ», Ճնճղուկ, 1972 թվական
 Լինդգրեն, «Մանչուկն ու Կարլսոնը», Մանչուկ (գլխավոր հերոս), 1973 թվական
 Մամլին, «Հրավառություն», Միտյա Վասին, 1975 թվական
 Օլշանսկի, «Թոմմին մամոնտի ժամանակակիցը», Ջերրի, 1978 թվական
 Շահինյան, «Երկնագույն և կարմիր երազներ» («Իմ սիրելի փոքրիկը»), Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1979 թվական

Փարիզ 
 Շվարց, «Մերկ արքան», Դայակ, Փարիզ, 1989 թվական

Կարծիքներ, գնահատականներ

Պարգևներ և մրցանակներ 

 Հայաստանի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության պատվոգիր՝ «Թատերարվեստի ոլորտում երկարամյա աշխատանքային գործունեության համար» (Հրամանի թիվ 1255-Ա, 2023 թվական)

Ծանոթագրություններ 

Հայ դերասանուհիներ