Փախստականներն Ադրբեջանում

Փախստականներն Ադրբեջանում, Ադրբեջանում բնակվում են մեծ թվով ներքին տեղահանման ենթարկված անձինք և փախստականներ, որոնք տեղահանվել են հիմնականում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արդյունքում։ Առաջին պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղում հանգեցրեց 750 000 ադրբեջանցիների տեղաշարժին, որոնցից 600 000-ը Լեռնային Ղարաբաղից և հարակից շրջաններից էին, իսկ 150 000-ը՝ Հայաստանից։

Փախստականներ Հայաստանից 

Ըստ 1979 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստամում բնակվող ադրբեջանցիների թիվը կազմել է 160 841 մարդ և կազմել են Հայաստանի բնակչության 5,3 տոկոսը։ 1987 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունները հանգեցրել են այն բանին, որ ադրբեջանցիներին հաճախ հետապնդել և ստիպել են լքել Հայաստանը։ 1988 թվականի հունվարի 25-ին Հայաստանից ադրբեջանցի փախստականների առաջին ալիքը հաստատվել է Սումգայիթ քաղաքում։ Եվս մեկ խոշոր ալիք տեղի է ունեցել 1988 թվականի նոյեմբերին, երբ ադրբեջանցիները կամ վտարվեցին ազգայնականների ու տեղական կամ պետական իշխանությունների կողմից, կամ փախան՝ վախենալով իրենց կյանքի համար։ Բռնությունը տեղի է ունեցել էթնիկ հակամարտությունների արդյունքում։ 1988 թվականի նոյեմբերին, ըստ հայկական աղբյուրների, սպանվել է 25 ադրբեջանցի (նրանցից 20-ը Գուգարք գյուղում), իսկ ըստ ադրբեջանական աղբյուրների՝ 217 մարդ։

Այսպիսով, 1988-91 թվականներին մնացած ադրբեջանցիները ստիպված են եղել փախչել հիմնականում Ադրբեջան։ 1989 թվականի մարդահամարից ի վեր անհնար է որոշել Հայաստանում ադրբեջանցիների բնակչության ճշգրիտ թիվը հակամարտության սրման պահին, քանի որ արդեն սկվել էր Հայաստանից ադրբեջանցիների արտագաղթը։ Ըստ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի (ՄԱՓԳՀ) գնահատականների՝ այդ թիվը կազմում է 200 000 մարդ։

Ադրբեջանի կառավարության տվյալներով՝ 1994 թվականին՝ հրադադարի հաստատման ժամանակ, Հայաստանից փախստականների թիվը կազմել է մոտ 250 000 ադրբեջանցի։ Համաձայն քաղաքացիության մասին օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին Ադրբեջանի քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում է, նատուրալիզացվել է կամ գտնվել է հպատակագրման գործընթացում։

Ներքին տեղահանված անձինք ԼՂԻՄ-ից և հարակից տարածքներից 

Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի նախկին ԼՂԻՄ մարզը կազմող տարածքները և հարակից յոթ շրջանները (դրանցից մի քանիսը մասնակի) ազատագրվել են հայկական զորքերի կողմից։ Արդյունքում մնացած ժողովուրդները՝ ադրբեջանցիներ, քրդեր, ստիպված են եղել լքել իրենց տները։ Ներկայումս Ադրբեջանում բնակվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով ներքին տեղահանվածների ամենաբարձր թիվը աշխարհում։ Հարկադրաբար վերաբնակվողները ներկայացված են Ադրբեջանի բոլոր 76 վարչական շրջաններում։ Սկզբում նրանց մեծ մասը ապրում էին վրանային ճամբարներում և հասարակական շենքերում, ինչպիսիք են դպրոցները և հանրակացարանները։ 2001 թվականից կառավարությունն ակտիվացրել է իր ջանքերը ներքին տեղահանվածների խնդիրների լուծման ուղղությամբ։ 2002 թվականին սկսվել է նոր բնակավայրերի շինարարությունը, իսկ 2007 թվականի վերջին բոլոր վրանային ճամբարները վերացվել են։

Ադրբեջանի կառավարությունը միջազգային հանրության օգնությամբ ձեռնամուխ է եղել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորումից հետո բռնազավթված շրջաններ հարկադրաբար վերաբնակվածների վերադարձի շրջանակային ծրագրի մշակմանը («Մեծ վերադարձ» ծրագիր)։

Մեսխեթցի թուրքեր 
1944 թվականին մեսխեթցի թուրքերը Ստալինի հրամանով Վրաստանից զանգվածաբար արտաքսվել են Միջին Ասիա։ Այն շրջաններից մեկը, որտեղ նրանք բնակություն են հաստատել, եղել է Ուզբեկստանում գտնվող Ֆերգանի հովիտը։ 1989 թվականին այնտեղ տեղի է ունեցել միջէթնիկական բռնություն, որի արդյունքում մեսխեթցի թուրքերը տարհանվել են Ուզբեկստանից․ նրանց մի մասը հաստատվել է Ադրբեջանում։ Ադրբեջանում փախստականների այդ խումբը մոտ 50 000 մարդ էր կազմում։ Համաձայն քաղաքացիության օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում էր, նատուրալիզացվել է։

Վիճակագրություն 
Ադրբեջանի փախստականների և հարկադրաբար վերաբնակվածների հարցերով պետական կոմիտեի տվյալներով՝ 2009 թվականի մարտին Ադրբեջանում կար 603 251 փախստական։ Նրանց մեծ մասը բնակվում էր Բաքվում և նրա շրջակայքում, ինչպես նաև Սումգայիթում ։ Զգալի թվով փախստականներ են բնակվում նաև Ֆիզուլի-Աղդամ–Աղջաբադի–Բարդա–Մինգեչաուր–Գյանջա կենտրոնական–հարավային երթուղու, Շամախի–Իսմայիլի–Գաբալա–Շաքի հյուսիսային երթուղու և Սաբիրաբադ–Սաաթլի–Իմիշլի–Բեյլագան հարավային երթուղու երկայնքով։

Խնդիրներ 
Չնայած փախստականների և տեղացի բնակչության միջև հարաբերությունները ընդհանուր առմամբ բարեկամական են, և տեղի բնակչության շրջանում առկա է հանդուրժողականության բարձր մակարդակ, լինում են կոնֆլիկտների դեպքեր, որոնք առաջանում են փախստականների հատուկ կարգավիճակի պատճառով (օրինակ՝ արտոնյալ հասանելիություն զբաղվածության, պետական ֆինանսական օգնություն, անվճար բժշկական ծառայություններ և սեփականության տիրապետման արտոնություններ)։

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 The impact of the global food crisis on Azerbaijan - in pictures
 State Committee of the Republic of Azerbaijan on Deals of Refugees and Internally Displaced Persons 
 The United Nations High Commissioner for Refugees
 The U.S. Committee for Refugees and Immigrants
 The Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)
 Danish Refugee Council
Ադրբեջանական հասարակություն
Փախստականներ
Արցախյան պատերազմ
Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում
Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Տեղահանություն
Ադրբեջանի պատմություն