Ֆոսֆոլիպիդ

Ֆոսֆոլիպիդ, բարդ լիպիդներ, բազմատոմ սպիրտների և բարձրակարգ ճարպաթթուների բարդ եթերներ: Պարունակում են ֆոսֆորական թթվի մնացորդ և դրան միացած քիմիական տարբեր ծագում ունեցող ատոմների խմբեր:

Ֆոսֆոլիպիդների դասակարգումը 
Իրենց բաղադրության մեջ եղած բազմատոմ սպիրտից կախված` ընդունված է առանձնացնել ֆոսֆոլիպիդների երեք խումբ.
գլիցերոֆոսֆոլիպիդներ(գլիցերոֆոսֆատիդներ)-պարունակում են գլիցերինի մնացորդ
ֆոսֆատիդիլխոլին(լեցիտին)
ֆոսֆատիդիլէթանոլամին(կեֆալին)
ֆոսֆատիդիլսերին
կարդիոլիպին
պլազմալոգեն(էթանոլամինային պլազմալոգեն)
ֆոսֆոսֆինգոլիպիդներ-պարունակում են սֆինգոզինի մնացորդ
սֆինգոմիելիններ
ֆոսֆոինոզիտիդներ-պարունակում են ինոզիտոլի մնացորդ
ֆոսֆատիդիլինոզիտոլ

Ֆոսֆոլիպիդների հատկությունները 
Ֆոսֆոլիպիդները բարդ լիպիդներ են, որոնք պարունակում են ճարպաթթուներ, ֆոսֆորական թթվի մնացորդ և լրացուցիչ` մեծամասամբ ազոտ պարունակող ատոմների խումբ: Դրանք կան բոլոր կենդանի բջիջներում: Պարունակվում են նյարդային հյուսվածքում, մասնակցում են ճարպերի, ճարպաթթուների և խոլեստերինի նյութափոխանակությանը: 

Ֆոսֆոլիպիդները մտնում են բոլոր բջջաթաղանթների բաղադրության մեջ: Պլազմայի և էրիթրոցիտների միջև տեղի է ունենում ֆոսֆոլիպիդների փոխանակում, որոնք կարևոր դեր ունեն ոչ բևեռային լիպիդները լուծված վիճակում պահելու մեջ: Ֆոսֆոլիպիդների առավել տարածված տեսակը ֆոսֆոգլիցերիդներն են: 

Ֆոսֆոլիպիդները ամֆիֆիլ նյութեր են: Նրանք կազմված են բևեռային գլխիկից, որի բաղադրության մեջ մտնում են գլիցերին կամ այլ բազմատոմ սպիրտ, ֆոսֆորական թթվի բացասական լիցք ունեցող մնացորդ, մեծամասամբ դրական լիցք ունեցող ատոմների խումբ, և երկու ոչ բևեռային պոչիկներից, որոնք ճարպաթթվային մնացորդներ են: Ֆոսֆոլիպիդների յուրահատկությունն այն է, որ դրանց գլխիկը հիդրոֆիլ է, իսկ պոչիկը` հիդրոֆոբ: Դա թույլ է տալիս ջրային միջավայրում գտնվելիս ձևավորել երկշերտ` ֆոսֆոլիպիդային մոլեկուլների կրկնակի շերտ, որտեղ հիդրոֆիլ գլխիկները երկու կողմերից շփվում են ջրի մոլեկուլների հետ, իսկ հիդրոֆոբ պոչիկները դասավորվում են երկշերտի մեջ և խուսափում ջրի հետ շփումից: 

Այս ամենով է պայմանավորված ֆոսֆոլիպիդների ֆիզիկական և քիմիական հատկությունների մեծամասնությունը, օրինակ` լիպոսոմներ և կենսաբանական թաղանթներ (լիպիդային երկշերտ) ձևավորելու ունակությունը: Բևեռային գլխիկի քիմիական կազմությունը պայմանավորում է ֆոսֆոլիպիդի գումարային էլեկտրական լիցքը և իոնային վիճակը:

Ֆոսֆոլիպիդների շուկան 
Ֆոսֆոլիպիդների միջազգային առևտրով և շրջանառությամբ զբաղվող հիմնական կազմակերպություններն են  Avanti Polar Lipids, Lipoid GmbH, VAV Life Sciences Pvt. Ltd. :

Ֆոսֆոլիպիդների կենսաբանական դերը 
Կենսաբանական թաղանթների գլխավոր լիպիդային բաղադրիչն են: Մարդու կենսագործունեության համար անհրաժեշտ ֆոսֆորական թթվի աղբյուր են: 

Ֆոսֆոլիպիդները բջջաթաղանթների կարևորագույն բաղադրիչն են: Դրանք ապահովում են բջիջների և բջջի օրգանոիդների թաղանթների հոսունությունը, մինչդեռ խոլեստերինը ապահովում է մեմբրանի կոշտությունն ու հաստատունությունը: Ինչպես խոլեստերինը, այնպես էլ ֆոսֆոլիպիդները, հաճախ մտնում են բջջաթաղանթի լիպոպրոտեիդների կազմի մեջ, սակայն նաև գտնվում են ազատ, սպիտակուցների հետ չկապված վիճակում: 

Ֆոսֆոլիպիդները մասնակցում են ճարպերի, ճարպաթթուների և խոլեստերինի տեղափոխման գործընթացին: Լինելով ավելի հիդրոֆիլ, քան խոլեստերինն է` ֆոսֆոլիպիդները կատարում են յուրօրինակ լուծիչի դեր խոլեստերինի և այլ խիստ հիդրոֆոբ միացությունների համար: 

Ֆոսֆոլիպիդները դանդաղեցնում են կոլագենի սինթեզը և բարձրացնում են կոլագենազի ակտիվությունը:

Տես նաև 
Դիացիլգլիցերին
Բջջաթաղանթ
Լիպիդներ
Ֆոսֆոլիպազ
Ֆոսֆատիդիլխոլին
Ֆոսֆատիդիլինոզիտոլ
Ֆլիպազներ

Գրականություն 
Т. Т. Берёзов, Б. Ф. Коровкин. Биологическая химия. — М.: Медицина, 1998. — 704 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-225-02709-1.
Devaux P. F. Protein involvement in transmembrane lipid asymmetry // Ann. Rev. Biophys. Biomol. Struct. — 1992. — Vol. 21. — p. 417—439.
McNeil H. P., Chesterman C. N., Krilis S. A. Immunology and clinical importance of antiphospholipid antibodies // Adv. Immunol. — 1991. — Vol. 49. — p. 193—280.
Schroit A. J., Zwaal R. F. A. Transbilayer movement of phospholipids in red cell and platelet membrane // Biochem. Biophys. Acta. — 1991. — Vol. 1071. — p. 313—329.
Լիպիդներ
Ֆոսֆորի միացություններ
Ֆոսֆորօրգանական միացություններ