Սալոնիկի պաշարում (1422-1430)

Սալոնիկի պաշարում, 1422-1430 թվականներին Օսմանյան կայսրության բանակի կողմից Սուլթան Մուրադ II-ի օրոք քաղաքի պաշարումը, որն ավարտվել է քաղաքի գրավմամբ։

1387-ից մինչև 1403 թվականը Սալոնիկը գտնվել են Օսմանյան վերահսկողության տակ, սակայն 1402 թվականին Անկարայի ճակատամարտում Բայազիդ I-ի պարտությունից և Օսմանյան կայսրության հետագա փլուզումից հետո բյուզանդական կայսրը վերադարձրել է քաղաքի իշխանությունը։ 1422 թվականին Օսմանյան միջթագավորություն ավարտից հետո Հովհաննես VIII Պալեոլոգը և Մանուել 2-րդ Պալեոլոգը աջակցեցին օսմանական գահի հավակնորդ Մուստաֆա Չելեբիին։ Հաղթելով և մահապատժի ենթարկելով Մուստաֆային՝ Սուլթան Մուրադ 2-րդը որոշել է պատժել բյուզանդացիներին և հարձակվել Սալոնիկի վրա։ 1423 թվականի սեպտեմբերին Անդրոնիկ Պալեոլոգը, որն անկարող է պաշտպանել քաղաքը, Սալոնիկին փոխանցել է Վենետիկի Հանրապետությանը։ Վենետիկի բնակիչները փորձել են պայմանավորվել Մուրադի հետ, որպեսզի նա քաղաքը ճանաչի իրենց տտիրապետության տակ, սակայն անհաջողության են մատնվել, քանի որ Մուրադը վենետիկցիներին համարում էր զավթիչ, իսկ քաղաքը՝ իրենը իրավամբ։ Այս հանգամանքները հանգեցրել են Սալոնիկի Օսմանյան շրջափակմանը, որը երբեմն ուղեկցվում էր քաղաքի վրա ուղղակի հարձակումներով։ Հակամարտությունը հիմնականում տեղի է ունեցել քաղաքի շրջափակման և Բալկաններում և Էգեյան կղզիներում միմյանց տարածքում փոխադարձ հարձակումների տեսքով։ Վենետիկի բնակիչները բազմիցս փորձել են ճնշում գործադրել Մուրադի վրա՝ արգելափակելով Գալիպոլիի նավահանգիստը Դարդանելի վրայով։

Շրջափակումը շուտով քաղց է առաջացրել քաղաքում, ինչը հանգեցրել է բնակիչների փախուստին։ Պաշարման բացասական հետևանքները, քաղաքին մատակարարելու և պաշտպանելու Վենետիկի անկարողությունը, սովորական իրավունքի խախտումները, կոռուպցիան և Վենետիկի պաշտոնյաների կողմից ապօրինի շահարկումները հանգեցրել են քաղաքում քաղաքի հանձնման կողմնակիցների կուսակցության ձևավորմանը, որն արագորեն քաշ էր հավաքում։ Եպիսկոպոս Սիմեոն Սոլունսկին իր հոտին դիմադրելու կոչ էր արել, սակայն 1426 թվականին տեղի բնակիչների մեծ մասը պատրաստ էր հանձնել քաղաքը՝ թալանից խուսափելու համար։ Օսմանների դեմ դաշնակիցներ փնտրելու Վենետիկի ջանքերը նույնպես հաջողությամբ չպսակվեցին. տարածաշրջանային մյուս տերությունները կամ իրենք էին Վենետիկի հակառակորդները, կամ  էլ պպարտվել էին օսմանների կողմից։

Մի քանի տարի անարդյունք բանակցություններից հետո երկու կողմերը պատրաստվում Էին վճռական դիմակայության։ 1430 թվականի մարտին Վենետիկը պաշտոնապես պատերազմ հայտարարեց օսմաններին, սակայն պահպանողական առևտրային արիստոկրատիան, որը ղեկավարում էր հանրապետությունը, շահագրգռված չէր Սալոնիկի պաշտպանության համար բավարար բանակ ստեղծելու հարցում։ Մուրադը կարողացել է իր ուժերը կենտրոնացնել քաղաքի շուրջ և այն գրոհով վերցրել 1430 թվականի մարտի 29-ին։ Պաշարման հետևանքով առաջացած զրկանքների և հետագայում թալանի հետևանքով քաղաքը դարձել է անմարդաբնակ, նրա բնակչությունը 40 հազարից նվազել է մինչև մոտավորապես 2 հազար։ Հուլիսին Վենետիկը հաշտության պայմանագիր կնքեց Սուլթանի հետ՝ ճանաչելով գործերի նոր դրությունը։ Սալոնիկները օսմանների իշխանության տակ են մնացել առաջիկա հինգ դարերի ընթացքում, մինչև 1912 թվականին դարձան Հունական թագավորության մի մասը։

Աղբյուրներ 
Սալոնիկի պաշարման աղբյուրների երեք խումբ կա՝ բյուզանդական, օսմանական և արևմտյան։ Բյուզանդական աղբյուրներից հիմնական են համարվում իրադարձությունների մասնակիցների հաշվետվությունները, որոնք հիմնականում քաղաքի բնակիչներ են։

 Սալոնիկի բնակիչ Հովհաննես Անագնոստը քաղաքի վիճակի եզակի նկարագիր է թողել։
 Սալոնիկից ծագած Դեմետրիա Քիդոնեսի նամակագրությունը բաղկացած է մի քանի հարյուր նամակներից, որոնցից շատերը կապված են Սալոնիկի հետ։
 Սալոնիկի արքեպիսկոպոս Սիմեոն Սոլունսկու քարոզները պաշարման շրջանում, որոնք բացահայտում են բնակիչների տրամադրությունը։
 15-րդ դարի տեքստը, որը վերագրվում է Հովհաննես Արգիրոպուլոսին, վերջերս հրապարակվել է։ Տեքստը ուղղված է ինչ-որ Կատաբլատի դեմ, որը օսմանյան բանակում ծառայելուց հետո Բուրսայից փախել է Սալոնիկ և այնտեղ ապրել մոտավորապես 1403 թվականից մինչև 1430 թվականը։  Տեքստը նկարագրում է Սալոնիկի հասարակության ազնվական շերտերի կենսակերպը։
Դուկասի քրոնիկան հստակեցնում է պաշարման հետ կապված որոշ կողմնակի իրադարձություններ, հիմնականում՝ Մանուիլ կայսեր գործունեությունը և կեղծ Մուստաֆայի խռովությունը։
 Մանուիլ I-ի նամակները Սալոնիկում սոցիալական և տնտեսական պայմանների մասին շատ տեղեկություններ են պարունակում։

Այլ աղբյուրներ․

Աթոսի վանքերի շատ փաստաթղթեր ուղղակիորեն վերաբերում են Սալոնիկին և հաղորդում են սոցիալական հարաբերությունների և տնտեսական պայմանների մասին։
 Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի ռեեստրները տեղեկություններ են պարունակում՝ կապված հույների համար Օսմանյան պաշարման հետևանքների հետ։

Սֆրանձի քրոնիկաները (և Պսևդոսֆրանձի), Քաղկոկոնդիլան, Թեոդոր Սպանդունեսը, այսպես կոչված Բարբերինիի քրոնիկան, Բյուզանդական փոքր քրոնիկաները պարունակում են հիշատակումներ պաշարման համար նշանակալի իրադարձությունների մասին։

Օսմանյան աղբյուրների երկու տեսակ կա․

 Քրոնիկաները (Աշիկ փաշա զադե, Նեշրի, Էնվերի, Անանուն քրոնիկա), որոնք հետագայում գրվել են, ամենաշուտը՝ Մեհմեդ II-ի օրոք։
 Գանձապետական ռեեստրներ։

Արևմտյան աղբյուրները նաև ներկայացված են երկու տեսակով․

 Արխիվների փաստաթղթերը տեղեկություններ են պարունակում պաշտոնատար անձանց գործողությունների և նրանց նամակների մասին (Ռագուզա, Ջենովա, Վենետիկ)։
 Քրոնիկաները իրադարձությունները նկարագրում են կաթոլիկների տեսանկյունից (Մորոզինի, Սանուդո, Զանգարուոլա, Վենիերա)։

Հակամարտության նախապատմություն 

14-րդ դարում Օսմանյան սուլթանները մշտապես ընդլայնել են իրենց պետության տարածքը։ 1354 թվականին ենթարկելով անատոլիական բեյլիկների մեծ մասին և գրավելով Գալիպոլին՝ օսմանները բնակություն են հաստատել Բալկաններում։ Տարածաշրջանի քրիստոնեական պետությունները թույլ էին և պառակտված, ինչը թույլ տվեց օսմաններին արագ նվաճել դրանք։ 1369 թվականին օսմաններին հաջողվել է գրավել Ադրիանոպոլը, որն ըստ կարևորության Բյուզանդական կայսրության երրորդ քաղաքն է Կոստանդնուպոլսից և Սալոնիկից հետո։ Սալոնիկցիները, որոնք կառավարվում են ապագա բյուզանդական կայսր Մանուել II Պալեոլոգի կողմից, իրենք են հանձնվել 1387 թվականին երկարատև պաշարումից հետո (1383-1387) Քրիստափոլիս և Քրիզոպոլիս քաղաքների հետ միասին։

Սկզբում այդ քաղաքներն ամբողջական ինքնավարություն ստացան խարաջին վճարելու դիմաց։ Սակայն 1391 թվականին կայսր Հովհաննես V Պալեոլոգի մահից հետո Մանուիլ II-ը, որը նախկին պատանդն էր Օսմանյան դատարանում, փախել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ թագադրվել է որպես կայսր՝ փոխարինելով հորը։ Սուլթան Բայազիդ I-ն ի պատասխան դատարկեց բյուզանդական տարածքները, ապա գրավեց և ավերեց Քրիզոպոլիսը։ Դուկան գրել է, որ Քրիզոպոլիսից հետո Բայազիդը գնացել է սալոնիկցիների մոտ։ Հնարավոր է, որ քաղաքը դիմադրում էր, բայց ոչ երկար, քանի որ Բայազիդը ներողամտություն ցուցաբերեց նրա բնակիչներին. Սալոնիկցիները պահպանեցին իրենց ինստիտուտները, իսկ քրիստոնյա բնակչությունը և ուղղափառ եկեղեցին՝ իրենց ունեցվածքի մեծ մասը[։ Սալոնիկցիները Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ մնացին մինչև 1403 թվականը, երբ Անկարայի ճակատամարտից հետո փլուզված Օսմանյան կայսրությունը մտավ Միջագետքի և քաղաքացիական պատերազմի շրջան Բայազիդի որդիների միջև։ Այդ ժամանակ կայսր Մանուիլ  II-ը Օսմանյան կայսրության գահի համար պայքարում վերցրեց ավագ որդի Բայազիդի ՝ Սուլեյմանի կողմը։ Գալիպոլիի պայմանագրով այս աջակցության համար բյուզանդական կայսրը ստացել է Սալոնիկի, Քաղկիդիկի թերակղզու մի մասը և Ստրիմոնի ու Պինեյոսի գետերի միջև ափամերձ գոտին։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր
Վենետիկի հանրապետության ճակատամարտեր
Բյուզանդիայի ճակատամարտեր