Հարավաֆրիկյան ռենդ

Ռենդ կամ ռանդ ()` ազատ փոխարկելի արժույթ, հանդիսանում է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության ազգային դրամական միավոր և ընդհանուր արժույթ Բազմակողմ արժութային համաձայնագրի մասնակից երկրների համար, որի կազմի մեջ, բացի  ՀԱՀ-ից,  մտնում են նաև  Նամիբիան  և  Լեսոթոն։ Շրջանառության մեջ է դրվել է 1961 թվականին` Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հռչակման և Ազգերի բրիտանական համագործակցության կազմից դուրս գալու հետ միաժամանակ, 2:1 հարաբերությամբ փոխարինելով հարավաֆրիկական ֆունտին։

Նշվում է R սիմվոլով և կազմված է 100 ցենտից (սիմվոլ «c»): Կոդ ISO 4217` ZAR:

2004 թվականի դեկտեմբերից հարավաֆրիկյան ռենդը մտնում է արժույթի կլիրինգային ցուցակի մեջ, որը կիրառվում է միջազգային միջբանկային CLS համակարգում հաշվարկների ժամանակ։

Էթիմոլոգիա 
ՀԱՀ ազգային արժույթի բացատրության համար ռուսերենում կիրառվում է երկու բառ ` «ռանդ» և «ռենդ», որոնք լեզվի մեջ են մտել տարբեր ուղիներով։ Երկուսն էլ, վերջնական արդյունքում, առաջացել են Վիտվաթերսրանդ լեռնաշղթայի անունից, կրճատ`Ռանդ ( աֆրիկաանսից` Witwatersrand, որը նշանակում է «Սպիտակ ջրի ողնաշար»), որտեղ 19-րդ դարի վերջում  հայտնաբերվել է աշխարհի խոշորագույն ոսկու հանքերից մեկը, որը հարուցել է Վիտվաթերսրանդի ոսկու տենդը։ «Ռանդ» բառը ռուսաց լեզվի մեջ է ներմուծվել, ինչպես գծագրապատճեն, ուղղակիորեն աֆրիկաանսից, «ռենդ»` լեզու-միջնորդի միջոցով (այս դեպքում անգլերեն լեզվից, անգլ.`Rand) բուն հնչողության աղավաղումով։

Ներկայումս միանշանակ տերմին հարավաֆրիկյան արժույթի համար գույություն չունի, երկու տարբերակներն էլ կիրառվում են նույն  հաճախականությամբ։ Ընդ որում, Հարավային Աֆրիկայի երկրագիտական գրականության մեջ հաճախ հանդիպում է «ռանդ»։ Հենց այդ տարբերակն է կիրառվում Արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական կայքում` ՀԱՀ վերաբերյալ ինֆորմացիա տրամադրելիս, ՀԱՀ-ում Ռուսաստանի դեսպանատան և Ռուսաստանում Հարավաֆրիկյան դեսպանատան կայքերում։ Ֆինանսատնտեսագիտական գրականությունում  գործածվում է«ռենդ» բառը, այդ հանգամանքով է պայմանավորված   այս տարբերակի կիրառությունը բոլոր արտարժույթի դասակարգիչներում. 

 ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի բանկում (գործել է մինչև 1986 թվականը)
 Արժույթի Համամիութենական դասակարգիչներում (1986-1995, մի շարք ոլորտներում մինչև 1997 թվականը)
 Արժույթի Համառուսական դասակարգիչներում (1995 թվականից մինչև մեր օրերը)

որը հանդիսանում է ազգային ստանդարտ, այն պարտադիր է նորմատիվային փաստաթղթերի պատրաստման և հաշվետվությունների ներկայացման համար։  Այս տարբերակը հանդիպում է նաև նեղ մասնագիտական ստանդարտում` Դաշնության հարկային ծառայությունում։

Երկիմաստ տերմինաբանությունը կիրառվում է նաև տեղեկատու գրականության մեջ։ Ահա մի քանի օրինակ.

Ռանդ      

 Ռուսերեն ուղղագրական բառարան PAH
 Ֆինանսական և տնտեսական բառարան 
 Տեղեկատու «Աշխարհի երկրների արժույթներ»     

Ռենդ

 Ընհանուր բառապաշարի անգլերեն-ռուսերեն բառարան  «Lingvo Universal»

 Անգլերեն - ռուսերեն տնտեսական բառարան
 Խորհրդային մեծ հանրագիտարան
 Դրամագիտական բառարան

Ռանդ (ռենդ)
 Ռուսերենի բանավոր շեշտադրում
 Դրամագիտական բառարան
 Ժամանակակից տնտեսական բառարան

Մետաղադրամներ 
1931 թվականին թողարկվել է  ½, 1, 2½, 5, 10, 20 և 50 ցենտ արժեքով մետաղադրամներ:1965 թվականից  2½ ցենտ մետաղադրամը   փոխարինվեց 2 ցենտով։ Շրջանառության համար կես ցենտ արժեքով մետաղադրամը վերջին անգամ հատվել է 1983 թվականին։  1 ռենտ արժողությամբ մետաղադրամը թողարկվել է 1977 թվականին, որից հետո 1989 և 1990 թվականներին թողարկվեցին համապատասխանաբար 2 և 5 ռենդ արժողությամբ մետաղադրամներ։ 1 և 2 ցենտ արժողությամբ մետաղադրամները շրջանառությունից դուրս են եկել 2002 թվականի ապրիլին, հիմնականում արժեզրկման պատճառով։ 

Կեղծ մետաղադրամներից խուսափելու համար 2004 թվականի օգոստոսին թողարկվեցին 5 ռենդ արժողությամբ նոր մետաղադրամներ, այնպես ինչպես նոր թղթադրամները 2005 թվականի փետրվարին։ Պաշտպանական աստիճանը, մետաղադրամների համար սահմանված, իրենց մեջ ներառում են երկմետաղական դիզայն (նման են 1 և 2 եվրո արժողությամբ մետաղադրամներին, 2 բրիտանական ֆունտին և կանադական 2 դոլարին), հատուկ պաշտպանական խորացված եզրերով և միկրոգրվածքներով։

Թղթադրամներ 

Թղթադրամների առաջին շարքը թողարկվել է 1961 թվականին,  1, 2, 10 և 20 ռենդ արժողությամբ թղթադրամները անվանական գնով, դիզայնով և գույնով նման էին իրենց նախորդած ֆունտին, որպեսզի թեթևացվեր  անցումը։ Դրանք իրենց վրա կրում էին Յան վան Ռիբեկի դիմանկարը` Քեյփթաուն քաղաքի հիմնադիրը և առաջին ղեկավարը, որը այդ ժամանակ գտնվում էր Հոլանդական  արևելահնդկական ընկերության տիրապետման տակ։ Այնպես, ինչպես վերջին ֆունտային թղթադրամները, այս թղթադրամները ևս թողարկվել էին 2 տարբերակով։ Մի տարբերակում բոլոր գրառումները սկզբում անգլերեն էին, ապա աֆրիկաանս, իսկ մյուսում` հակառակը։ Այս փորձը շարունակվել է նաև 1966 թվականին թողարկված թղթադրամներում, այդ ժամանակ առաջին անգամ թողարկվեց հինգ ռենդ արժողությամբ թղթադրամը, բայց շրջանառությունից դուրս եկավ 20 ռենդ անվանական գնով թղթադրամը։

1978 թվականին  թողարկված թղթադրամների  շարքը կազմված էր 2, 5 և 10 ռենդ անվանական գնով թղթադրամներից։ 20 և 50 ռենդ արժողությամբ թղթադրամները  թողարկվել են միայն 1984 թվականին։ Այս շարքը ենթարկվել է ամենամեծ քանակությամբ փոփոխությունների։ Նրանում, յուրաքանչյուր տեսակի համար, արդեն միայն մեկ տարբերակ կար։ Աֆրիկաանսը դարձավ առաջին լեզուն 2, 10 և 50 ռենդերի վրա, այդ ժամանակ անգլերենը դեռ ժարունակում էր մնալ առաջին լեզուն 5 և 20 ռենդերի վրա։ Բոլոր թղթադրամների վրա դեռևս պատկերված էր Յան վան Ռիբեկի դիմանկարը։

1990-ական թվականներին թղթադրամների դիզայնը փոփոխվեց`դիմերեսի վրա «Մեծ հնգյակի» ներկայացուցիչների պատկերները հայտնվեցին։ 2 ռենդանոց և 5 ռենդանոց մետաղադրամները փոխարինվեցին թղթադրամներով, 1994 թվականին ներկայացվեց  100 և 200 ռենդ արժողությամբ թղթադրամները։

2012 թվականին Հարավաֆրիկյան Հանրապետության Կենտրոնական բանկը շրջանառության մեջ դրեց 10, 20, 50, 100 և 200 ռենդ արժողությամբ թղթադրամների նոր շարք, որոնց վրա պատկերված էր Նելսոն Մանդելայի դիմանկարը։

2012 թվականի թղթադրամներ

2018 թվականի թղթադրամներ

Փոխարժեքի  ռեժիմ

Ներկայումս ՀԱՀ կիրառում է փոխարժեքի լողացող կուրս։ Փոխարժեքի քաղաքականության արդյունավետության չափանիշը ինֆլյացիայի ցուցանիշներն են։

Տես նաև 

 Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն
 Հարավաֆրիկյան Հանրապետության վարչական բաժանում
 Հայերը Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Справочная литература:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Нормативные акты:
 
 
 
  
 Официальные сайты:
 
 
  
 
 Прочие:

Արտաքին հղումներ 
 Официальный сайт Южно-Африканского резервного банка:
 раздел «Банкноты »
 раздел «Монеты »
 Официальный сайт Южно-Африканского монетного двора:
 раздел «Южноафриканские монеты в обращении»
 Галерея банкнот Южной Африки
Աֆրիկյան արժույթներ
Հարավաֆրիկյան Հանրապետության տնտեսություն
Դրամական միավորներ
Դրամագիտություն
Տարադրամների խորհրդանիշեր