Ultra vires

(«լիազորություններից դուրս») լատիներեն արտահայտություն, որն օգտագործվում է օրենքում՝ նկարագրելու այնպիսի գործողություն, որը պահանջում է օրինական լիազորություն, բայց կատարվում է առանց դրա։ Դրա հակառակը՝ պատշաճ իշխանության ներքո կատարվող արարքը  («լիազորությունների շրջանակներում»)։ Գործողություններ, որոնք  են կարող են համարժեքորեն անվանվել «վավեր», և նրանք, որոնք  են անվանվում են «անվավեր»։

 -ի հետ կապված իրավական խնդիրներ կարող է առաջանալ տարբեր համատեքստերում.

 Ընկերությունները և այլ իրավաբանական անձինք երբեմն ունեն գործելու սահմանափակ իրավունակություն, և իրենց օրինական կարողություններից դուրս գործունեությամբ զբաղվելու փորձերը կարող են լինել : Երկրների մեծ մասը  դոկտրինը սահմանափակել է  ընկերությունների նկատմամբ։
 Նմանապես, կանոնադրական և կառավարական մարմինները կարող են սահմանափակումներ ունենալ այն գործողությունների և գործունեության նկատմամբ, որոնցում նրանք օրինականորեն ներգրավված են։
 Առաջնային և երկրորդային օրենսդրությունը ( subordinate legislation), որը ենթադրաբար ընդունվել է առանց համապատասխան իրավական լիազորության, կարող է անվավեր լինել, քանի որ այն թողարկած մարմնի լիազորություններից դուրս է։

Կորպորատիվ իրավունք 
Կորպորատիվ իրավունքում, -ը նկարագրում է կորպորացիայի կողմից ձեռնարկված գործողությունները, որոնք դուրս են կորպորացիայի օբյեկտների դրույթով (objects clause), նրա կանոնադրությամբ, ենթաօրենսդրական ակտերով, համանման հիմնադիր փաստաթղթերով կամ կորպորացիայի ստեղծումը թույլատրող օրենքներով տրված լիազորությունների շրջանակից։ Կորպորացիայի կողմից ձեռնարկված ակտերը, որոնք դուրս են նրա կանոնադրության շրջանակներից, անվավեր են կամ առոչինչ (void կամ voidable):

  գործարքը չի կարող վավերացվել բաժնետերերի կողմից, նույնիսկ եթե նրանք ցանկանում են, որ այն վավերացվի։
 Էստոպել (,  — զրկել առարկության իրավունքից), սովորաբար չի վստահում  գործարքը, երբ այն ամբողջությամբ կատարել է կողմերից մեկը։
 fortiori փաստարկ (բառացի՝ «փաստարկն ավելի ուժեղ է, քան [պատճառը]»), տրանսակցիան, որն ամբողջությամբ կատարվել է երկու կողմերի կողմից, չի կարող կասակծի տակ դրվել։
 Եթե պայմանագիրը լիովին կատարողական է (executory contract), ապա պաշտպանություն  կարող է բարձրացվել կողմերից որևէ մեկի կողմից։
 Եթե պայմանագիրը մասամբ է կատարվել, և կատարողականը համարվում էր անբավարար՝ էսթոպել գործի դնելու համար, հնարավոր էր քվազիպայմանագրի հայց ներկայացնել տրված զեղչերի փոխհատուցման համար
 Եթե կորպորացիայի գործակալը խախտում է կատարել իր աշխատանքային գործունեության շրջանակներում, ապա կորպորացիան չի կարող պաշտպանվել հիմնավորելով, որ արարքը  է եղել։

Ժամանակակից մի քանի զարգացումներ՝ կապված կորպորատիվ ձևավորման հետ, սահմանափակել են ultra vires ակտերի առաջացման հավանականությունը։ Բացառությամբ շահույթ չհետապնդող կորպորացիաների (ներառյալ մունիցիպալ կորպորացիաների) դեպքերի, այս իրավական դոկտրինը հնացած է։ Վերջին տարիներին գրեթե բոլոր բիզնես կորպորացիաները կանոնադրված են, որպեսզի թույլ տան իրենց գործարքներ կնքել ցանկացած օրինական բիզնեսով։ Միացյալ Նահանգների «Մոդել բիզնես կորպորացիայի մասին» օրենքը նշում է. «Կորպորատիվ գործողությունների վավերականությունը չի կարող վիճարկվել այն հիմքով, որ կորպորացիան չունի գործելու լիազորություն»։ Դոկտրինը դեռևս որոշակի կյանք ունի շահույթ չհետապնդող կորպորացիաների կամ պետության կողմից ստեղծված կորպորատիվ մարմինների միջև, որոնք ստեղծվել են հատուկ հանրային նպատակների համար, ինչպիսիք են համալսարանները կամ բարեգործական կազմակերպությունները։

Միացյալ թագավորություն 
Պատմականորեն Միացյալ Թագավորության բոլոր ընկերությունները ենթարկվում էին  դոկտրինին և ցանկացած գործողություն, որը դուրս էր ընկերության ասոցիացիայի հուշագրում նշված նպատակներից, համարվում էր  և անվավեր։ Այդ արդյունքը կոմերցիոն առումով անընդունելի էր, և հանգեցրեց նրան, որ ընկերություններ ստեղծվեցին չափազանց լայն և ընդհանուր դրույթներով օբյեկտներ, որոնք թույլ էին տալիս ընկերությանը զբաղվել բոլոր տեսակի առևտրային գործունեությամբ։

Դիրքը փոփոխվել է կանոնադրությամբ 1985 թվականի Ընկերությունների մասին օրենքով, որով դոկտրինը հիմնականում չի կիրառվում առևտրային ընկերությունների նկատմամբ։ Այն այժմ կարգավորվում է 2006 թվականի Ընկերությունների մասին ակտով, 31 և 39 բաժինները, որոնք նույնպես մեծապես նվազեցնում են  կիրառելիությունը կորպորատիվ իրավունքում, թեև այն դեռևս կարող է կիրառվել բարեգործական կազմակերպությունների նկատմամբ, և բաժնետերը կարող է նախօրոք դիմել դատական արգելանքի ՝ կանխելու գործողությունը, որը համարում է :

Շատ իրավասություններում, ինչպիսին Ավստրալիան է, օրենսդրությունը նախատեսում է, որ կորպորացիան ունի ֆիզիկական անձի, նաև այլ անձանց բոլոր լիազորությունները։ Ինչպես նաև պահպանվում է այն ակտերի վավերականությունը, որոնք կատարվել են -ով։

Միացյալ Նահանգներ 
Ամերիկյան օրենքների համաձայն՝  հասկացությունը որոշ նահանգներում դեռևս կարող է առաջանալ հետևյալ տեսակի գործունեության մեջ.

 Բարեգործական կամ քաղաքական նվիրատվություններ
 Ուրիշի պարտքի երաշխավորում
 Վարկեր պատկան մարմիններին կամ տնօրեններին
 Կենսաթոշակներ, բոնուսներ, բաժնետոմսերի օպցիոն պլաններ, աշխատանքից ազատվելու վճարներ և այլ լրացուցիչ նպաստներ
 Այլ կորպորացիաների բաժնետոմսեր ձեռք բերելու իրավասություն
 Գործընկերություն կնքելու իրավունքում։

Սահմանադրական իրավունք 

Իռլանդիայի սահմանադրության 15.2-րդ հոդվածի համաձայն՝ Oireachtas-ը (խորհրդարանը) Իռլանդիայի Հանրապետությունում միակ օրենսդիր մարմինն է։ CityView Press-ը ընդդեմ AnCo գործով, այնուամենայնիվ, Իռլանդիայի Գերագույն դատարանը որոշեց, որ Oireachtas-ը կարող է որոշակի լիազորություններ փոխանցել ենթակա մարմիններին առաջնային օրենսդրության միջոցով, այն պայմանով, որ այդ պատվիրակված լիազորությունները պատվիրակին թույլ են տալիս առաջ մղել միայն Oireachtas-ի սահմանած սկզբունքները և քաղաքականությունը առաջնային օրենսդրության մեջ և ոչ թե իրենք նոր սկզբունքներ կամ քաղաքականություն մշակեն։

Առաջնային օրենսդրության ցանկացած դրույթ, որը իրավունք է տալիս հանրային քաղաքականություն վարել այլ մարմնի, բացի Oireachtas-ից, հակասահմանադրական է։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Իռլանդիայի սահմանադրական օրենսդրության մեջ կա ենթադրություն, որ Oireachtas-ը գործում է սահմանադրության սահմաններում, Oireachtas-ի կողմից ընդունված ցանկացած օրենսդրություն պետք է մեկնաբանվի այնպես, որ հնարավորության դեպքում սահմանադրորեն վավեր լինի։

Այսպիսով, մի շարք դեպքերում, երբ պարզվել է, որ Oireachtas-ից բացի այլ մարմիններ օգտագործել են իրենց առաջնային օրենսդրությամբ տրված լիազորությունները՝ հանրային քաղաքականություն վարելու համար, վիճարկվող առաջնային օրենսդրությունը ընթերցվել է այնպես, որ այն թույլ չի տա պետական քաղաքականություն վարելու ենթակա մարմին։ Այս դեպքերում առաջնային օրենսդրությունը համարվում էր սահմանադրական, իսկ ստորադաս կամ երկրորդական օրենսդրությունը, որը հավասարազոր էր հանրային քաղաքականության ձևավորմանը, համարվեց առաջնային օրենսդրության   և տապալվեց։

Մեծ Բրիտանիայի սահմանադրական օրենքում ՝  նկարագրում է արտոնագրերը, կարգադրությունները և նմանատիպ այլ փաստաթղթեր, որոնք ուժի մեջ են մտնում Թագի լիազորությունների ներքո, որոնք հակասում են Խորհրդարանի կողմից ընդունված կանոնադրությանը։ Ժամանակակից ժամանակներում գրեթե չլսված Թագի կամ նրա անձնակազմի   գործողությունները նախկինում մեծ սպառնալիք էին օրենքի գերակայության համար։

Բոդինգթոնն ընդդեմ բրիտանական տրանսպորտի ոստիկանության բողոքարկման օրինակ է, որը լսվել է Լորդերի պալատի կողմից, որը վիճարկում է, որ կանոնակարգը դուրս է 1962 թվականի Տրանսպորտային օրենքի 67-րդ բաժնի ներքո իրեն վերապահված լիազորություններից։

Վարչական իրավունք 
Վարչական իրավունքում ակտը կարող է դատական կարգով վերանայվել  համար նեղ կամ լայն իմաստով։ Նեղ  կիրառվում է, եթե ադմինիստրատորը չուներ որոշում կայացնելու բովանդակային իրավասություն կամ այն առաջացել էր ընթացակարգային թերություններով։ Լայն  կիրառվում է, եթե առկա է իշխանության չարաշահում (կամ անբարեխիղճություն) կամ վարչական հայեցողություն չկատարելու (օրինակ՝ ուրիշի թելադրանքով գործելը կամ պետական քաղաքականության ապօրինի կիրառումը) կամ հայեցողական լիազորությունների կիրառումը՝ իռացիոնալ և սխալ ճանապարհով։ Դոկտրիններից որևէ մեկը կարող է հայցվորին իրավունք տալ օգտվելու տարբեր արտոնյալ գրագրերից, արդարացի պաշտպանության միջոցներից կամ օրենքով սահմանված կարգադրություններից, եթե դրանք բավարարվեն։

Միացյալ թագավորություն 
Անիսմինիկն ընդդեմ օտարերկրյա փոխհատուցման հանձնաժողովի հիմնարար գործում Լորդ Ռիդը հավատարմագրված է  դոկտրինի ձևակերպմամբ։ Այնուամենայնիվ, , անխոհեմության հետ մեկտեղ, շատ ավելի վաղ հիշատակվել է լորդ Ռասելի կողմից հայտնի գործում՝ Քրուզն ընդդեմ Ջոնսոնի վիճարկվող ենթաօրենսդրական ակտերի և այլ կանոնների վերաբերյալ։ Անիսմինիկ գործն ավելի հայտնի է նրանով, որ դատարաններին չի զրկում որոշումն անվավեր ճանաչելու իրենց իրավասությունից, նույնիսկ եթե օրենսդրությունը բացահայտորեն արգելում է, որ որոշումը ենթակա լինի դատական վերանայման։ Հետագա գործերը, ինչպիսիք են Bromley LBC-ն ընդդեմ Մեծ Լոնդոնի խորհրդի  և Քաղաքացիական ծառայության արհմիությունների խորհուրդն ընդդեմ քաղաքացիական ծառայության նախարարի փորձել են կատարելագործել դոկտրինը։

Համերսմիթ և Ֆուլհեմ Լոնդոնի թաղամասի խորհուրդը ընդդեմ Հեյզելի գործով Լորդերի պալատը որոշեց, որ տեղական իշխանությունների կողմից կնքված տոկոսադրույքների սվոպները (այն ժամանակ տեղական իշխանությունների կողմից փող վերցնելու կանոնադրական սահմանափակումները շրջանցելու հանրաճանաչ մեթոդ) բոլորը  էին և  անվավեր։

Տես նաև 

 Դատական նախադեպ

Ծանոթագրություններ 

Միջազգային իրավունք
Հռոմեական իրավունքի եզրույթներ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ