Խաղի կանոններ (ֆիլմ)

«Խաղի կանոններ» (), ռեժիսոր Ժան Ռենուարի գեղարվեստական ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1939 թվականին Ֆրանսիայում։ Տասնամյակներ շարունակ կինոգետների և կինոքննադատների կողմից ճանաչվել է եվրոպական կինեմատոգրաֆի բարձրագույն նվաճումներից մեկը։

Սյուժե 
Դեպքերը տեղի են ունենում 1930-ականների վերջին, Ֆրանսիայում։ Oդաչու Անդրե Ժուրյոն (Ռոլան Տութեն) վայրէջք է կատարում Փարիզի մոտակայքում գտնվող Լե Բուրժե օդանավակայանում։ Նրան գալիս է դիմավորելու իր ընկեր Օկտավը (Ժան Ռենուար)՝ տեղեկացնելով, որ Քրիստինը (Նորա Գրեգոր), որին Անդրեն սիրում է, չի եկել նրան դիմավորելու։ Անդրեի սիրտը կոտրվում է։ Երբ լրագրողը մոտենում է վայրէջքից հետո առաջին հարցազրույցի համար, Անդրեն ափսոսանք է հայտնում և քննադատում Քրիստինին, որը Փարիզի իր բնակարանում լսում է այդ ռադիոհաղորդումը, մինչ նրան սպասարկում է իր սպասուհի Լիզեթը (Փոլեթ Դյուբո)։ Քրիստինն արդեն երեք տարի է, ինչ ամուսնացած է Ռոբերտի՝ մարկիզ դե լա Շենեի (Մարսել Դալիո) հետ։ Երկու տարի շարունակ Լիզեթն ամուսնացած է Շումախերի (Գաստոն Մոդո) հետ, որը Ռոբերտի կալվածքում որսորդ էր, բայց նա վերջինից ավելի շատ նվիրված է Քրիստինին։ Քրիստինի և Անդրեի նախկին հարաբերությունների մասին հայտնի է նրա ամուսնուն, սպասուհուն և նրանց ընկեր Օկտավին։ Քրիստինն ու Ռոբերտը զվարճալի քննարկում են Անդրեի հուզական դրսևորումը և խոսում միմյանց նվիրվածության մասին։ Ռոբերտն այդ պահին հեռանում է հեռախոսազանգ կատարելու։ Նա պայմանավորվում է հաջորդ առավոտյան հանդիպել իր սիրուհու՝ Ժենևևի հետ։

Ժենևևի բնակարանում Ռոբերտն ասում է, որ ինքը պետք է դադարեցնի իրենց հարաբերությունները, բայց հրավիրում է նրան միանալ իրենց հանգստյան օրերին՝ Ռոբերտի և Քրիստինի գյուղական կալվածքում (La Colinière)։ Ավելի ուշ Օկտավը համոզում է Ռոբերտին նաև Անդրեին հրավիրել։ Նրանք կատակում են, որ եթե Անդրեն և Ժենևևը հարաբերություններ սկսեն, ապա երկուսի խնդիրները էլ կլուծվեն։ Կալվածքում Շումախերը հսկում է տարածքը և փորձում ոչնչացնել նապաստակներին։ Մարսոն՝ գողորսորդը, գաղտագողի մտնում է կալվածք՝ թակարդված նապաստակին գտնելու համար։ Մինչ Մարսոն կարող էր փախչել, Շումախերը բռնում է նրան և պատրաստվում վտարել նրան կալվածքի տարածքից։ Ռոբերտը հարցնում է, թե ինչ է կատարվում։ Մարսոն բացատրում է, որ կարող է ճագարներ բռնել, և Ռոբերտը նրան առաջարկում է աշխատել որպես ծառա։ Տանը հայտնվելուց հետո Մարսոն սկսում է շողոքորթել Լիզեթին։

Դիմակահանդեսի ժամանակ զարգանում են մի քանի ռոմանտիկ կապեր։ Անդրեն և Քրիստինը հայտարարում են իրենց փոխադարձ սերո մասին և նախատեսում են միասին փախչել։ Ռոբերտն ու Անդրեն սկսում են վիճել։ Մեկուսացված ջերմոցում Օկտավն ասում է, որ ինքը նույնպես սիրում է Քրիստինին, որը կասկածում է Անդրեին, և նրանք որոշում են միասին փախչել։ Շումախերն ու Մարսոն, որոնք երկուսն էլ վտարվել են կալվածքից Լիզեթի համար կռվելու պատճառով, ջերմոցում դիտում են Օկտավին և Քրիստինին։ Նրանք Քրիստինին շփոթում են Լիզեթի հետ, քանի որ Քրիստինը կրում էր Լիզեթի թիկնոցն ու գլխարկը։ Օկտավը վերադառնում է տուն իր վերարկուի և գլխարկի համար, Իսկ Լիզեթը աղաչում է նրան չհեռանալ Քրիստինի հետ։

Օկտավը հանդիպում է Անդրեին և նրան ուղարկում Քրիստինի մոտ՝ ջերմոց՝ տալով իր վերարկուն։ Երբ Անդրեն Օկտավի վերարկուով գնում է ջերմոց, Շումախերը շփոթում է նրան Օկտավի հետ, որը, նրա կարծիքով, փորձում է փախչել կնոջ հետ և գնդակահարում նրան։

Ֆիլմի վերջին պահին Օկտավն ու Մարսոն հեռանում են, իսկ Ռոբերտը Շումախերին հետ է բերում տուն և սպանությունը բացատրում որպես ոչ այլ ինչ, քան դժբախտ պատահար։

Դերերում 
 Նորա Գրեգոր՝ Քրիստին դե լա Շենե
 Փոլեթ Դյուբո՝ Լիզեթ, սպասավորուհի
 Մարսել Դալիո՝ Ռոբեր դե լա Շենե
 Ռոլան Տութեն՝ Անդրե Ժուրյո
 Ժան Ռենուար՝ Օկտավ
 Միլա Փարելի՝ Ժենևև դե Մարա
 Աննա Մայան՝ Ժակի, Քրիստինի զարմուհին
 Ջուլիեն Կարետ՝ գողորսորդ
 Գաստոն Մոդո՝ եգեր
 Պիեռ Մանյե՝ գեներալ

Ստեղծման պատմություն 
Ավարտելով «Մարդ-գազան» ֆիլմը՝ Ռենուարը ցանկանում էր հեռանալ նատուրալիզմից և աշխատել ավելի դասական ու բանաստեղծական նախագծի վրա։ Ոգեշնչման աղբյուր էին Պիեռ դը Մարիվոյի և Ալֆրեդ դը Մյուսեի ստեղծագործությունները։ Վերընթերցելով դրանք՝ Ռենուարը գտել է իր սեփական ոճը արձակի և պոեզիայի միջև։

Հանդիսատեսի առաջին վրդովված արձագանքից հետո Ռենուարից պահանջել են արմատապես վերամշակել ֆիլմը։ Պրեմիերայից հետո ֆիլմի սկզբնական տևողությունը (94 րոպե) կրճատվել է մինչև 81 րոպե։ Ռենուարը կրճատել է իր խաղացած Օկտավի դերը, ներառյալ վերջում նրա կարճ սիրահարվածությունը Քրիստինին, ինչը սկիզբ էր դրել «երկրորդ ավարտի» լեգենդին։

1942 թվականին դաշնակիցների ռմբակոծություններից մեկի ժամանակ կինոլաբորատորիան, որտեղ գտնվում էր «Խաղի կանոններ» ֆիլմի բնօրինակը, ոչնչացվել է։ Շատերը համոզված էին, որ ֆիլմի ամբողջական տարբերակը ընդմիշտ կորել է։ Սակայն պատերազմից հետո վերականգնման քրտնաջան աշխատանք է կատարվել։ 1959 թվականին, Ռենուարի աջակցությամբ և հավանությամբ, վերականգնվել է ֆիլմի 106 րոպե տևողությամբ ամբողջական տարբերակը։ Միայն մեկ տեսարան է մնացել չբացահայտված՝ Լիզեթի զրույցը ծառաների գործերի մասին, բայց այս տեսարանը կարճ էր և, ըստ Ռենուարի, աննշան էր սյուժեի համար։ Ֆիլմի վերագնահատման շրջադարձային պահը եղել է 1965 թվականին, երբ «Մեծ դասական ֆիլմերի ընկերության» (Société des Grands Films Classiques) ջանքերով 3000 մետր երկարությամբ (110 րոպե) ամբողջական տարբերակը վերականգնվել է 1958 թվականին հայտնաբերված բավականին երկար պատճենի հիման վրա։

Ֆիլմի գնահատում 
Ֆիլմն ի սկզբանե դատապարտվել է ֆրանսիական բարձր հասարակության երգիծանքի համար. Փարիզի հանրությունը ծաղրում էր պրեմիերան՝ կարծելով, որ բարձր հասարակության մարդիկ ֆիլմում ցուցադրվում են որպես քմահաճ, հետևում են իրենց քմահաճույքներին և գրեթե չեն մտածում իրենց արարքների հետևանքների մասին։

Ֆրանսիայի կառավարությունը, իսկ ավելի ուշ՝ Վիշիի կառավարությունն արգելել են ֆիլմը բոլոր կինոթատրոններում՝ որպես «բարոյազրկող»։ Ջոն Քոբալի խոսքերով՝ «ֆրանսիական շովինիստական ​​հասարակությունը չի հանդուրժել ֆրանսիացի արիստոկրատների միտքը՝ հրեա ծնողներով և գերմանացի կանանցով։ Նրանք փորձել են հրկիզել կինոթատրոնը, որտեղ ցուցադրվել է ֆիլմը։ Ի վերջո, այն արգելվել է։ Նացիստները աջակցել են արգելքին»։ Ռենուարը չափազանց վրդովված էր ֆիլմի հանդեպ վերաբերմունքից։

Պատերազմի ավարտից հետո ֆիլմի վարկանիշը վերանայվել է։ Ինչպես նշել է Անդրե Բազենը, «թյուրիմացության երկար ժամանակաշրջանը բացատրվում է ոչ միայն սյուժեի ինքնատիպությամբ և հանրության հոգեբանական իներտությամբ, այլև ֆիլմի կազմով, որը միայն աստիճանաբար է բացահայտվում ուշադիր դիտողին»։ Բազինն ուղղակիորեն «Խաղի կանոններ» ֆիլմը անվանել է գլուխգործոց։

Նույնիսկ 1950-ականներին կինեմատոգրաֆիայի խոշորագույն պատմաբանները, խոսելով դրա մասին, թույլ տվեցին իրենց քննադատել ֆիլմը։ Ժակ Լուրսելը ֆիլմի նկարագրության մեջ մեջբերում է նրանց խոսքերը։ Բարդեշն այն անվանում է «տարօրինակ խառնարան», Սադուլը՝ «անհամապատասխան», Չարլզ Ֆորդը խոսում է «բավական անարժան փառքի» մասին։ 

Համաշխարհային կինոյի տասը ամենանշանակալի ֆիլմերի վարկանիշում, որը հրապարակվում է բրիտանական Sight & Sound ամսագրի կողմից տասը տարին մեկ՝ սկսած 1952 թվականից, և հիմնված է ավելի քան հարյուր կինոգետների և աշխարհի տարբեր երկրների ռեժիսորների կարծիքի վրա, «Խաղի կանոններ» ֆիլմը մնում է միակը, որը եղել է ամեն անգամ՝ տեղ զբաղեցնելով երկրորդից (երեք անգամ) մինչև տասներորդը։ Ցուցակներում առաջին հորիզոնականներում տեղ են հատկացրել, օրինակ, կինոգետներ Նիք Ռոդիկը, Փոլ Շրյոդերը և ռեժիսոր Բերտրան Տավեռնիեն։ 1966 թվականին «Խաղի կանոններ» ֆիլմը արժանացել է դանիական «Բոդիլ» մրցանակի՝ «Լավագույն եվրոպական ֆիլմ» անվանակարգում։

Ռոբերտ Օլթմենը, որին անվանում էին Ռենուարի ոճական իրավահաջորդը, հիանում էր «Խաղի կանոններ» ֆիլմով և ասում. «Խաղի կանոններն ինձ սովորեցրին խաղի կանոնները»։ Բեռնարդո Բերտոլուչին ասել է. «Ես Ռենուարին կանվանեի իմ սիրելի ռեժիսորը, նա ինձ համար ամեն ինչ է՝ և՛ հայրը, և՛ մայրը, և ինձ համար թիվ մեկ ֆիլմը «Խաղի կանոններն» է։

Ոճ 
«Խաղի կանոնները» հայտնի է իր խորը ֆոկուսի կիրառմամբ. առաջին պլանում և հետին պլանում տեղի ունեցող իրադարձությունները համարժեք են։ 1954 թվականին Ժակ Ռիվետի և Ֆրանսուա Տրյուֆոյի հետ հարցազրույցում Ռենուարն ասել է. «Սցենարում աշխատելը ոգեշնչեց ինձ փոխել ուղղությունս և, հավանաբար, ընդհանրապես հեռանալ նատուրալիզմից՝ փորձելով գտնել ավելի դասական, ավելի բանաստեղծական ժանր»։ Ռենուարը մի քանի անգամ մշակել է սցենարը։ Որպես ռեժիսոր՝ նա ձգտել է «մոտենալ նրան, որ կերպարները կարողանան հարմարվել իրենց տեսություններին կյանքում»։

Ֆիլմի ոճաբանությունն ազդել է շատ կինոռեժիսորների վրա։ Օրինակ՝ Ռոբերտ Օլթմենի «Գոսֆորդ պարկը» կրկնում է «Խաղի կանոնների» շատ պատմվածքներ (գյուղի արիստոկրատներ, նրանց ծառաներ, սպանություն)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Лурселль Ж. Авторская энциклопедия фильмов. Т. II. — СПб.-М.։ Rosebud Publishing, 2009. — ISBN 978-5-904175-02-3
 
 
 
 
 
 
 
 
 Daniel Serceau, La Règle du jeu, Interdisciplinaire, 1989 ISBN 2-907447-06-8
 Olivier Curchod, Jean Renoir, La Règle du jeu, Paris, 1999
 Olivier Curchod, Christophe Faulkner, La Règle du jeu, scénario original de Jean Renoir, Nathan, Collection cinéma, 1999 ISBN 2-09-190470-8

Հղումներ 
  

Դրամա ֆիլմեր
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ