Կյանքի իմաստ

Կյանքի իմաստը կամ «Ո՞րն է կյանքի իմաստը» հարցի պատասխանը, վերաբերում է կյանքի արժեքին կամ ընդհանրապես գոյությանը։ Դրա հետ հաճախակի առնչվող հարցերն են՝ «Ինչու՞ ենք մենք այստեղ», «Ի՞նչ է կյանքը» կամ «Ո՞րն է գոյության նպատակը»։ Մշակութային և գաղափարական ամենատարբեր աղբյուրները բազմաթիվ պատասխաններ են առաջարկել։ Կյանքի իմաստի որոնումը մարդկության պատմության ընթացքում բազմաթիվ փիլիսոփայական, գիտական, աստվածաբանական և մետաֆիզիկական շահարկումներ է առաջացրել։ Տարբեր անձինք և մշակույթներ հավատում են այս հարցերի տարբեր պատասխաններին։

Կյանքի իմաստն այն ձևով, որով մենք ընկալում ենք այն, բխում է գոյության, հասարակական կապերի, գիտակցության և երջանկության փիլիսոփայական և կրոնական հայեցողությունից և գիտական հետազոտությունից։ Այստեղ շոշափվում են նաև բազմաթիվ այլ հարցեր, ինչպիսիք են խորհրդանշական իմաստը, գոյաբանությունը, արժեքը, նպատակը, էթիկան, բարին և չարը, ազատ կամքը, մեկ կամ մի քանի աստվածների գոյությունը, Աստծո, հոգու և մահվանից հետո կյանքի պատկերացումները։ Գիտական նյութերը հիմնականում կենտրոնանում են տիեզերքի մասին համապատասխան էմպիրիկ փաստերի նկարագրության, համատեքստերի և պարամետրերի ուսումնասիրության վրա, որոնք վերաբերում են կյանքի «ինչպես»-ին։ Գիտությունը նաև ուսումնասիրում է և կարող է առաջարկություններ ներկայացնել բարեկեցության և բարոյականության համապատասխան հայեցակարգի հասնելու համար։ Այլընտրանքային, մարդասիրական մոտեցումը հարց է տալիս․ «Ո՞րն է կյանքի իմաստը»։

Հարցեր 
Կյանքի իմաստի վերաբերյալ հարցերն արտահայտվել են ամենատարբեր եղանակներով, ներառյալ հետևյալը․

 Ո՞րն է կյանքի իմաստը։ Ի՞նչ է այս ամենը նշանակում։ Ո՞վ ենք մենք։ 
 Ինչու՞ ենք մենք այստեղ։ Ինչի՞ համար ենք մենք այստեղ։
 Ինչպե՞ս է ծագել կյանքը։
 Ո՞րն է կյանքի բնույթը։ Ինչպիսի՞ն է իրականության բնույթը։
 Ո՞րն է կյանքի նպատակը։ Ո՞րն է անձի կյանքի նպատակը։
 Ո՞րն է կյանքի կարևորությունը։
 Ի՞նչն է իմաստալից և արժեքավոր կյանքում։
 Ո՞րն է կյանքի արժեքը։
 Ո՞րն է ապրելու պատճառը։ Ինչի՞ համար ենք մենք ապրում։

Այս հարցերը հանգեցրել են մրցակցող պատասխանների և փաստարկների լայն շրջանակի, գիտական տեսություններից մինչև փիլիսոփայական, աստվածաբանական և հոգևոր բացատրություններ։

Գիտական հետազոտություններ և հեռանկարներ 
Գիտական համայնքի և գիտության փիլիսոփայության համայնքների անդամները կարծում են, որ գիտությունը կարող է ապահովել համապատասխան համատեքստը և մի շարք պարամետրեր, որոնք անհրաժեշտ են կյանքի իմաստի հետ կապված հարցերի լուծման համար։ Նրանց կարծիքով՝ գիտությունը կարող է տարբեր թեմաներով գաղափարների լայն շրջանակ առաջարկել՝ սկսած երջանկության գիտությունից և վերջացած մահվան տագնապով։ Գիտական հետազոտությունը հեշտացնում է դա՝ ուսումնասիրելով կյանքի և իրականության տարբեր ասպեկտներ, ինչպիսիք են մեծ պայթյունը, կյանքի ծագումըը և էվոլյուցիան, և այլ օբյեկտիվ գործոններ, որոնք փոխկապակցված են իմաստի և երջանկության սուբյեկտիվ փորձի հետ։

Հոգեբանական նշանակություն և կյանքի արժեք 
Պոզիտիվ հոգեբանության հետազոտողներն ուսումնասիրում են էմպիրիկ գործոնները, որոնք հանգեցնում են կյանքի բավարարվածության, գործունեության մեջ լիարժեք ներգրավվածության, ավելի լիարժեք ներդրման, օգտագործելով անձնական ուժեղ կողմերը և իմաստը, որը հիմնված է ներդրումներ կատարելու վրա ավելի մեծ բանի մեջ, քան սեփական անձի։ Հոգեբանական հոսքի փորձերի լայնածավալ հետազոտությունն ենթադրում է, որ մարդիկ զգում են իմաստ և բավարարվածություն, երբ սովորում են բարդ խնդիրները, և, որ այդ փորձը գալիս է ոչ թե կոնկրետ առաջադրանքի ընտրությունից, այլ այն բանից, թե ինչպես են նրանք մոտենում խնդիրներին և լուծում դրանք։ Օրինակ՝ հոսքի ապրումները կարող են հայտնվել համակենտրոնացման ճամբարներում բանտարկյալների մոտ՝ նվազագույն պահման պայմաններով և մի փոքր ավելի հաճախ՝ միլիարդատերերի մոտ։ Դասական օրինակ՝ երկու աշխատողները գործարանում՝ ձանձրալի արտադրական գծում։ Մեկը վերաբերվում է աշխատանքին ինչպես հոգնեցուցիչ օրակարգի, իսկ մյուսն այն խաղի է վերածում, թե ինչպես արագ նա կարող է անել աշխատանքը և հոսքի անցնել այդ ընթացքում։

Նեյրոգիտությունը նկարագրում է պարգևատրումը, հաճույքը և մոտիվացիան նեյրոտրանսմիթերների գործունեության առումով, հատկապես լիմբիական համակարգում և մասնավորապես վենտրալ տեգմենտալ տարածքում։ Եթե ինչ-որ մեկը կարծում է, որ կյանքի իմաստը կայանում է հաճույքն առավելագույնի հասցնելու և ընդհանուր կյանքը պարզեցնելու մեջ, ապա դա թույլ է տալիս անել նորմատիվ կանխատեսումներ այն մասին, թե ինչպես պետք է գործել այս նպատակին հասնելու համար։

Փորձարական փիլիսոփայության և նեյրոէթիկայի ուսումնասիրությունները հավաքել են մարդու բարոյական լուծումների վերահսկվող սցենարների մասին տվյալները, ինչպիսին է, օրինակ, տրամվայի երկընտրանքը։ Այն ցույց է տվել, որ բազմաթիվ տեսակի բարոյական դատողություններն ունիվերսալ են տարբեր մշակույթների համար, առաջարկելով, որ դրանք կարող են լինել բնածին այն ժամանակ, երբ մշակույթի համար հատուկ են։ Ստացված արդյունքները ցույց են տալիս, որ մարդու իրական բարոյական դատողությունները հակասության մեջ են գտնվում տրամաբանական փիլիսոփայական տեսությունների հետ, օրինակ, հետևողականորեն ցուցադրելով տարբերությունները գործողությունների մեջ՝ ըստ պատճառի և գործողությունների՝ ըստ անգործության, որոնք կբացակայեինն օգտակարության վրա հիմնված տեսություններում։ Ճանաչողական գիտությունը տեսաբանել է պահպանողական և լիբերալ էթիկայի միջև տարբերությունների մասին և ինչպես դրանք կարող են հիմնված լինել ընտանեկան կյանքի տարբեր փոխաբերությունների վրա, ինչպիսիք են ուժեղ հայրերը հոգատար մոր օրինակների (մոդելների) դեմ։

Նեյրոաստվածաբանությունը վիճելի տարածք է, որը փորձում է գտնել նեյրոնային կորրելատներ և կրոնական փորձի մեխանիզմներ։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ մարդկային ուղեղը նման փորձառությունների համար բնածին մեխանիզմներ ունի, և, որ կյանքը, առանց դրանց օգտագործման իրենց էվոլյուցիոն նպատակների համար կարող է լինել անհավասարակշռության պատճառներից մեկը։ Ուսումնասիրությունները հակասական արդյունքներ են ցույց տվել երջանկության համահարաբերակցության առումով կրոնական համոզմունքների հետ, և դժվար է անկողմնակալ մետավերլուծումներ գտնել։

Հասարակագիտությունն ուսումնասիրում է արժեքը սոցիալական մակարդակում, օգտագործելով այնպիսի տեսական նմուշներ, ինչպիսիք են արժեքների տեսությունը, նորմերը, անոմիան և այլն։ Հասարակական հոգեբանների կողմից առաջարկված արժեքների մի համակարգ, որը լայնորեն կոչվում է Վախի կառավարման տեսություն, պնդում է, որ մարդկային իմաստը բխում է մահվան հիմնարար վախից, և արժեքներն ընտրվում են այն ժամանակ, երբ դրանք թույլ են տալիս մեզ խուսափել մահվան մասին մտավոր հիշեցումից։

Դրա հետ մեկտեղ գոյություն ունեն մի շարք տեսություններ այն մասին, թե ինչպես են մարդիկ գնահատում իրենց գոյության դրական և բացասական կողմերը և, հետևաբար, նաև այն իմաստը, որը նրանք կարևորում են իրենց կյանքերում։ Օրինակ, դեպրեսիվ ռեալիզմը ենթադրում է չափազանցված դրական վերաբերմունք բոլորի համար, բացառությամբ նրանց, ովքեր դեպրեսիվ խանգարումներ ունեն և տեսնում են կյանքն այնպիսին, ինչպիսին իրականում կա, և Դեյվիդ Բենաթարը տեսագրում է, որ ավելի շատ կշիռներ սովորաբար տրվում են դրական փորձին, ապահովելով կյանքի նկատմամբ չափազանց լավատեսական տեսք։

Նոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կյանքի իմաստը կանխատեսում է ավելի լավ ֆիզիկական առողջության արդյունքներ։ Ավելի մեծ նշանակությունը կապված էր Ալցհայմերի հիվանդության զարգացման ռիսկի նվազեցման, սրտի իշեմիկ հիվանդությամբ անձանց մոտ սրտի կաթվածի ռիսկի նվազեցման, ինսուլտի ռիսկի նվազեցման և կյանքի տևողության ավելացման հետ ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ ճապոնական նմուշներում։

2014 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության ազգային ծառայությունը սկսել է հոգեկան առողջության հինգ փուլային ծրագիր առաջարկել, որը հիմնված է իմաստալից կյանքի վրա, և որը ներառում է. (1) Հասարակության և ընտանիքի հետ կապը; (2) Ֆիզիկական վարժությունները; (3) Ուսուցումն ամբողջ կյանքի ընթացքում; (4) Ուրիշներին նվիրվելը; (5) Շրջակա աշխարհի նկատմամբ հոգատարությունը։

Կենսաբանական կյանքի ծագում և բնույթ 

Աբիոգենեզի ճշգրիտ մեխանիզմներն անհայտ են. նշանակալի հիպոթեզներն են ՌՆԹ աշխարհի ու երկաթի և ծծմբի աշխարհի մասին (նյութափոխանակություն առանց գենետիկայի) վարկածները։ Գործընթացը, որի միջոցով կյանքի տարբեր ձևեր զարգացել են ողջ պատմության ընթացքում՝ գենետիկ մուտացիաների և բնական ընտրության միջոցով, բացատրվում է էվոլյուցիայով։ 20-րդ դարի վերջին կենսաբաններ Ջորջ Ք. Ուիլյամսը, Ռիչարդ Դոքինզը և Դևիդ Հեյգը, հիմնվելով էվոլյուցիայի գենոցենտրիկ հայացքից վերցված հասկացության վրա, եկել են այն եզրակացության, որ եթե գոյություն ունի կյանքի առաջնային գործառույթը, ապա դա ԴՆԹ-ի վերարտադրությունն է և սեփական գեների գոյատևումը։ Այս տեսակետը չի հասել համընդհանուր համաձայնության; ուշագրավ բացառություն է Ջերեմի Գրիֆիթը, որը պնդում է, որ կյանքի իմաստը պետք է ինտեգրատիվ լինի։ Հարցազրույցի ժամանակ պատասխանելով Ռիչարդ Դոքինզի տված հարցին, թե «ինչի համար է այս ամենը», Ջեյմս Ուոթսոնը հայտարարել է․ «Ես չեմ կարծում, որ մենք ինչ-որ բանի համար ենք։ Մենք պարզապես էվոլյուցիայի արտադրանքն ենք»։

Չնայած այն բանին, որ գիտնականները ինտենսիվորեն ուսումնասիրել են կյանքը երկրի վրա, կյանքի անորոշ առումով սահմանումը դեռ բարդ խնդիր է։ Ֆիզիկապես կարելի է ասել, որ կյանքը «սնվում է նեգատիվ էնտրոպիայով», որը վերաբերում է այն գործընթացին, որի միջոցով կենդանի էակները նվազեցնում են իրենց ներքին էնտրոպիան շրջակա միջավայրից վերցված էներգիայի որոշակի ձևով։ Կենսաբանները, ընդհանուր առմամբ, համաձայն են, որ կյանքի ձևերը ինքնակազմակերպվող համակարգեր են, որոնք կարգավորում են իրենց ներքին միջավայրը, քանի որ այս կազմակերպված վիճակի պահպանման համար նյութափոխանակությունը ծառայում է որպես էներգիայի աղբյուր, և վերարտադրությունը ստիպում է կյանքը շարունակել մի քանի սերունդների համար։ Որպես կանոն, օրգանիզմներն արձագանքում են խթաններին, և գենետիկ տեղեկատվությունը փոխվում է սերնդից սերունդ, ինչը հանգեցնում է էվոլյուցիայի միջոցով հարմարվելուն; դա բարելավում է առանձին մարմնի և նրա ժառանգների գոյատևման հնարավորությունները համապատասխանաբար։

Ոչ բջջային վերարտադրող գործակալները, հատկապես վիրուսները, սովորաբար չեն համարվում օրգանիզմներ, քանի որ դրանք ընդունակ չեն անկախ վերարտադրության կամ նյութափոխանակության։ Սակայն, այս դասակարգումը խնդրահարույց է, քանի որ որոշ մակաբույծներ և էնդոսիմբիոտներ նույնպես չեն կարողանում ինքնուրույն ապրել։ Աստղակենսաբանությունն ուսումնասիրում է այլ աշխարհներում կյանքի տարբեր ձևերի գոյության հնարավորությունը, ներառյալ վերարտադրվող կառույցները, որոնք ստեղծվել են ԴՆԹ-ից բացի այլ նյութերից։

Տիեզերքի ծագում և վերջնական ճակատագիր 

Չնայած այն բանին, որ Մեծ պայթյունի տեսությունը մեծ թերահավատության է արժանացել, երբ այն առաջին անգամ ներդրվել է, այն լավ աջակցություն է ստացել մի քանի անկախ դիտարկումներով։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից ֆիզիկոսները կարող են նկարագրել վաղ տիեզերքը Մեծ պայթյունից միայն 10−43 վայրկյան հետո (որտեղ զրոյական ժամանակը համապատասխանում է անսահման ջերմաստիճանին); մինչ այդ ժամանակ իրադարձությունները հասկանալու համար կպահանջվի քվանտային ձգողության տեսությունը։ Այնուամենայնիվ, շատ ֆիզիկոսներ մտածում էին այն մասին, թե ինչ կարող էր նախորդել այդ սահմանագծին և ինչպես է առաջացել տիեզերքը։ Օրինակ, մեկնաբանություններից մեկն այն է, որ մեծ պայթյունը տեղի է ունեցել պատահական, և հաշվի առնելով մարդաբանական սկզբունքը, այն երբեմն մեկնաբանվում է որպես բազմատիեզերքի գոյության ենթադրություն։

Տիեզերքի, ինչպես նաև մարդկության վերջնական ճակատագիրը, ենթադրվում է որպես տարբերակ, որտեղ կենսաբանական կյանքն, ի վերջո, կդառնա անկայուն, օրինակ, Մեծ սառեցման, Մեծ խզման կամ Մեծ սեղման պատճառով։

Տեսական տիեզերագիտությունն ուսումնասիրում է Մեծ պայթյունի տեսության սահմանների դուրս բազմաթիվ այլընտրանքային սպեկուլյատիվ մոդելների ծագման և ճակատագրի տարբերակները։ Վերջին ժամանակներս հայտնվել են սև խոռոչների ներսում «մանկական տիեզերքների» ստեղծման մոդելներ, ընդ որում մեր սեփական Մեծ պայթյունը սպիտակ խոռոչ է սև խոռոչի ներսում՝ մեկ այլ ծնողական տիեզերքում։ Բազմաթիվ աշխարհների տեսությունը պնդում է, որ քվանտային մեխանիկայի բոլոր հնարավորություններն իրականացվում են զուգահեռ տիեզերքներում։

Գիտական հարցեր բանականության մասին 
Գիտակցության և մտքի բնույթը և ծագումը նույնպես լայնորեն քննարկվում են գիտության մեջ։ Բացատրական բացը սովորաբար նույնացվում է գիտակցության բարդ խնդրի հետ, իսկ կամքի ազատության հարցը նույնպես համարվում է հիմնարար կարևոր։ Այս թեմաները հիմնականում դիտվում են կոգնիտիվ գիտության, նեյրոգիտության (օրինակ, ազատ կամքի նեյրոգիտության) և մտքի փիլիսոփայության ոլորտներում, թեև որոշ էվոլյուցիոն կենսաբաններ և տեսական ֆիզիկոսներ նույնպես մի քանի ակնարկներ են արել այս թեմայի վերաբերյալ։

Ռեդուկցիոն և էլիմինատիվ նյութապաշտական մոտեցումները, օրինակ, Բազմակի սևագրությունների մոդելը, պնդում են, որ գիտակցությունը կարող է լիովին բացատրվել նեյրոգիտության միջոցով ուղեղի և նրա նեյրոնների աշխատանքով, դրանից իսկ հավատարիմ մնալով կենսաբանական նատուրալիզմին։

Մյուս կողմից, որոշ գիտնականներ, ինչպիսին է օրինակ Անդրեյ Լինդեն, կարծում են, որ գիտակցությունը, ինչպես նաև տիեզերական ժամանակը, կարող է ունենալ իր սեփական ներքին ազատության աստիճանները, և, որ մարդու ընկալումը կարող է լինել նույնքան իրական, որքան նյութական օբյեկտները (կամ նույնիսկ ավելի իրական, քան դրանք)։ Գիտակցության և տարածության ժամանակի հիպոթեզները բացատրում են գիտակցությունը «գիտակցված տարրերի տարածության» նկարագրության ժամանակ, հաճախ ընդգրկելով մի շարք լրացուցիչ չափումներ։ Գիտակցության էլեկտրամագնիսական տեսությունները լուծում են գիտակցության կապի խնդիրը՝ պնդելով, որ ուղեղի կողմից գեներացվող էլեկտրամագնիսական դաշտը գիտակցված փորձի փաստացի կրողն է; սակայն, կան տարաձայնություններ նման տեսության մտքի այլ տեսակի գործունեության վրա ազդեցության վերաբերյալ։ Քվանտային բանականության տեսություններն օգտագործում են քվանտային տեսությունը՝ մտքի որոշ հատկությունները բացատրելու համար։ Քվանտային երևույթների միջոցով կամքի ազատության գործընթացի բացատրությունը դետերմինիզմի հանրահայտ այլընտրանքն է։

Պարապսիխոլոգիա 
Հիմնվելով բանականության ոչ նյութական բացատրությունների նախադրյալներից, ոմանք ենթադրում են տիեզերական գիտակցության գոյությունը, պնդելով, որ գիտակցությունը, ըստ էության, «բոլոր էակների հիմքն է»։ Այս տեսանկյունի կողմնակիցները հղում են կատարում պարանորմալ երևույթների նկարագրությանը, առաջին հերթին հոգեկան ընկալումներին և հոգեկան ուժերին, որպես անտանելի բարձրագույն գիտակցության գոյության վկայություն։ Հույս ունենալով ապացուցել այդ երևույթների գոյությունը, պարահոգեբանները տարբեր փորձեր են կազմակերպել, բայց հաջող արդյունքները կարող են պայմանավորված լինել վատ փորձարարական վերահսկողության հետ կամ կարող են ունենալ այլընտրանքային բացատրություններ։

Կյանքի իմաստի բնույթ 
Կյանքի իմաստի ամենատարածված սահմանումները ներառում են երեք բաղադրիչ։ Նախ, Ռեքերը և Վոնգը սահմանում են անձնական իմաստը որպես «կարգի, հետևողականության և իրենց գոյության նպատակների իրազեկություն, արժանապատիվ նպատակներին հասնելու ձգտում և բավարարվածության ուղեկցող զգացում» (էջ 221)։ 2016 թվականին Մարտելան և Սթեգերը սահմանել են նշանակությունը որպես հաջորդականություն, նպատակ և նշանակություն։ Ի հակադրություն, Վոնգը կյանքի իմաստի չորս բաղադրիչից կազմված լուծում է առաջարկել, որը ներառում է նպատակը, պատկերացումը (ըմբռնում), պատասխանատվությունը և հաճույքը․

 Դուք պետք է կյանքի արժանապատիվ կամ իմաստալից նպատակ ընտրեք։
 Դուք պետք է բավարար պատկերացում ունենաք, թե ով եք դուք, ինչ է կյանքը պահանջում է ձեզնից, և ինչպես դուք կարող եք զգալի դեր կատարել կյանքում։
 Դուք և միայն դուք եք պատասխանատու որոշում կայացնելու համար, թե ինչ կյանք եք ուզում ապրել, և ինչ է իրենից ներկայացնում կարևոր և արժանի կյանքի նպատակը։
 Դուք հաճույք եք ստանալու կարևորության և բավարարվածության խորը զգացողությունից միայն այն ժամանակ, երբ իրականացրեք ձեր ինքնորոշման պատասխանատվությունը և ակտիվորեն հետևեք արժանապատիվ կյանքի նպատակին։

Այսպիսով, իմաստալից զգացումը թափանցում է յուրաքանչյուր չափման իմաստով, այլ ոչ թե հանդես է գալիս որպես առանձին գործոն։

Թեև հոգեբանության հետազոտողների մեծամասնությունը կյանքի իմաստը համարում է սուբյեկտիվ զգացում կամ դատողություն, փիլիսոփաների մեծ մասը (օրինակ, Թադեուս Մեց, Դանիել Հեյբրոնւ) ենթադրում են, որ կան նաև օբյեկտիվ, կոնկրետ չափանիշներ, թե ինչ է նշանակում կյանքի իմաստը։ Վոնգը ենթադրում է, որ կյանքի իմաստավորումը կախված է ոչ միայն սուբյեկտիվ զգացողություններից, այլև ավելի կարևոր է, թե արդյոք մարդու նպատակասլացությունը և կյանքը, ընդհանուր առմամբ, իմաստավորված են ինչ-որ օբյեկտիվ նորմատիվային ստանդարտի համաձայն։

Արևմտյան փիլիսոփայական նկատառումներ 
Կյանքի իմաստի փիլիսոփայական հայացքներն այն գաղափարախոսություններն են, որոնք բացատրում են կյանքը մարդկանց կողմից սահմանված իդեալների կամ աբստրակցիաների առումով։

Հին հունական փիլիսոփայություն

Պլատոնականություն 

Պլատոնը՝ Սոկրատեսի աշակերտը, եղել է ամենավաղ և ազդեցիկ փիլիսոփաներից մեկը։ Նրա հեղինակությունը բխում է իր իդեալիզմի հավատի ունիվերսալիաներ շնորհիվ։ Նրա տեսության ձևը ենթադրում է, որ ինստիտուտները ֆիզիկապես գոյություն ունեն ոչ թե որպես օբյեկտներ, այլ որպես երկնային ձևեր։ Պետության մասին երկխոսությունում Սոկրատեսի բնույթը նկարագրում է բարու ձևը։ Նրա «արդարության մեջ հոգի» տեսությունը կապված է երջանկության գաղափարի հետ, որը վերաբերում է կյանքի իմաստին։

Պլատոնականության մեջ կյանքի իմաստը գիտելիքների բարձրագույն ձևն է։

Արիստոտելականություն 
Պլատոնի աշակերտ Արիստոտելը եղել է ևս մեկ վաղ և ազդեցիկ փիլիսոփա, որը պնդել է, որ էթիկական գիտելիքը որոշակի գիտելիք չէ (օրինակ՝ մետաֆիզիկա և իմացաբանություն), այլ համարվում է ընդհանուր գիտելիք։ Քանի որ դա տեսական կարգապահություն չէ, մարդը պետք է սովորեր և կիրառեր «լավ» դառնալու համար, այնպես որ, եթե մարդը պետք է դառնար առաքինի, նա չէր կարող պարզապես սովորել, թե ինչ է առաքինությունը, նա պետք է առաքինի լիներ առաքինի գործունեության միջոցով։ Դրա համար Արիստոտելը պարզել է, թե ինչ է առաքինությունը։ 

Եթե «Ա» գործողությունն ուղղված է հասնել «Բ» նպատակին, ապա «Բ» նպատակը նույնպես նպատակ է ունենալու՝ հասնել C-ին և այդպես շարունակ։ Արիստոտելի լուծումը բարձրագույն բարիքն է, որը ցանկալի է ինքնին։ Սա իր սեփական նպատակն է։ Բարձրագույն նպատակը ցանկալի չէ ինչ-որ այլ նպատակի հասնելու համար, իսկ մնացած բոլոր բարիքները ցանկալի են նրա համար։ Սա ներառում է էվդեմոնիայի ձեռքբերումը, որը սովորաբար թարգմանվում է որպես «երջանկություն», «բարեկեցություն», «բարգավաճում» և «կատարելություն»։

Ցինիզմ 

Անտիսթենեսը՝ Սոկրատեսի աշակերտը, առաջինն է մատնանշել ցինիզմի թեմաները՝ հայտարարելով, որ կյանքի նպատակը բնության հետ համաձայնվող առաքինի կյանքով ապրելն է։ Երջանկություն կախված է ինքնաբավ լինելուց և սեփական մտավոր վերաբերմունքից։ Տառապանք կեղծ արժեքային դատողությունների հետևանք է, որոնք բացասական հույզեր են առաջացնում և նրանց ուղեկցող արատավոր բնույթ։

Ցինիկ կյանքը մերժում է հարստության, իշխանության, առողջության և փառքի համընդհանուր ցանկությունները, լինելով ազատ սեփականություն, որը ձեռք է բերվել համընդհանուր ընդունված հետապնդելու համար։ Որպես բանական էակներ, մարդիկ կարող են հասնել երջանկության խիստ ուսուցման միջոցով, ապրելով մարդու բնական կյանքով։ Աշխարհը հավասարապես պատկանում է բոլորին, ուստի տառապանքը պայմանավորված է կեղծ դատողություններով, թե ինչն է արժեքավոր և ինչն է անիմաստ, համաձայն հասարակության ավանդույթների և պայմանականությունների։

Կիրենաիկիզմ 
Արիստիպ Կիրենսկին՝ Սոկրատեսի աշակերտը, հիմնադրել է վաղ Սոկրատեսական դպրոց, որն ընդգծել է Սոկրատեսի ուսմունքի միայն մեկ կողմը, որ երջանկությունը բարոյական գործողության նպատակներից մեկն է և հաճույքը բարձրագույն բարիք է։ Այսպիսով, գոյություն ունի հեդոնիզմական աշխարհայացք, որի մարմնական բավականությունն ավելի ինտենսիվ է, քան մտավոր հաճույքը։ Կիրենաիկները նախընտրում են անհապաղ բավարարել հետաձգված բավարարվածության երկարաժամկետ ձեռքբերումը։ ժխտումը տհաճ դժբախտություն է։

Էպիկուրականություն 

Էպիկուրոսը՝ Պլատոնիստ Պամֆիլ Սամոսսկու աշակերտը, ուսուցանել է, որ մեծագույն բարիքը համեստ հաճույքների որոնումն է, գիտելիքը, բարեկամությունը և առաքինի, չափավոր կյանքը ձեռք բերելու մեջ, մարմնական ցավը բացակայում է աշխարհի կառուցվածքի և իր ցանկությունների սահմանների իմացության միջոցով։ Ցավից ազատությունը և վախից ազատությունը համատեղ՝ երջանկություն են դրա բարձրագույն ձևով։ 
Երբ մենք ասում ենք, որ նպատակը հաճույք է, մենք նկատի չունենք, անառակ որդու հաճույքը կամ հաճույքի ցանկասիրությունը, քանի որ դա մեզանից ոմանք հասկանում են տգիտության, նախապաշարմունքի կամ միտումնավոր աղավաղում։ Հաճույքով մենք ենթադրում ենք մարմնի ցավերի և հոգում անհանգստության բացակայություն։ Սա ոչ թե հարբեցողության և հարբեցողության շարունակական շարք է, ոչ սեռական ցանկություն, ոչ թե ձկների և շքեղ սեղանի այլ նրբախորտիկների հաճույք, որոնք հաճելի կյանք են ստեղծում։ Սա սթափ դատողություն է, որը փնտրում է ցանկացած ընտրության և խուսափելու հիմքերը ևեռացնում է այն համոզմունքները, որոնց շնորհիվ ամենամեծ վրդովմունքները տիրապետում են հոգուն։

Կյանքի էպիկուրեական իմաստը մերժում է անմահությունը և խորհրդամոլությունը։ Կա հոգի, բայց այն նույնքան մահկանացու է, որքան մարմինը։ Մահը մեզ համար ոչինչ է, քանզի այն, ինչ լուծարվել է, զուրկ է զգացողությունից, իսկ այն, ինչը զուրկ է զգացողությունից, մեզ համար ոչինչ է։

Ստոիցիզմ 

Զենոն Կիտիոնացին՝ Կրետեյի աշակերտը, հիմնել է դպրոց, որը սովորեցնում է, որ ապրել բանականության և առաքինության համաձայն՝ նշանակում է ներդաշնակ լինել տիեզերքի աստվածային կարգերի հետ, ինչը հանգեցնում է համընդհանուր լոգոսի կամ մտքի, բոլոր մարդկանց էական արժեքի ճանաչմանը։ Կյանքի իմաստն անտարբերության միջոցով «տառապանքից ազատությունն է», այսինքն օբյեկտիվ լինելը և հստակ դատողություն ունենալը, այլ ոչ թե անտարբերությունը։

Ստոիցիզմի հիմնական սկզբունքներն առաքինությունն է, միտքը և բնական իրավունքը, որոնք օգտագործվում են անձնական ինքնատիրապետման և մտավոր կայունության զարգացման համար, որպես կործանարար զգացմունքների հաղթահարման միջոց։ Ստոիցիզմը չի ձգտում մարել զգացմունքները, այլ միայն խուսափել հուզական խնդիրներից, զարգացնելով հստակ դատողություն և ներքին հանգստություն ջանասիրաբար կիրառվող տրամաբանության, մտորումների և համակենտրոնացման միջոցով։

Բարոյական հիմքը կայանում է նրանում, որ «լավը գտնվում է հոգու վիճակում», որն ինքնին մարմնավորված է իմաստության և ինքնատիրապետման մեջ՝ դրանով իսկ բարելավելով իր հոգևոր բարեկեցությունը։ Առաքինությունը կամքի մեջ է, որը բնության հետ համաձայն է։ Այս սկզբունքը վերաբերում է մարդու անձնական հարաբերություններին։

Լուսավորության դարաշրջան 

Լուսավորությունն ու Գաղութացումը փոխել են Եվրոպական փիլիսոփայության բնույթը և տարածել են այն ամբողջ աշխարհում։ Աստծո հանդեպ նվիրվածությունն ու ստրկամտությունը մեծապես փոխարինվել են անօտարելի բնական իրավունքների և բանականության հնարավորությունների պատկերացումներով, իսկ սիրո ու կարեկցանքի համընդհանուր իդեալները տեղը զիջել են ազատության, հավասարության և քաղաքացիականության վերաբերյալ քաղաքացիական պատկերացումներին։ Կյանքի իմաստը նույնպես փոխվել է՝ կենտրոնանալով ոչ այնքան մարդկության հարաբերությունների վրա դեպի աստված, որքան առանձին մարդկանց և նրանց հասարակության միջև հարաբերությունների վրա։ Այս դարաշրջանը լի է տեսություններով, որոնք նույնացնում են իմաստալից գոյությունը սոցիալական կարգի հետ։

Դասական ազատականություն 
Դասական լիբերալիզմը 17-18-րդ դարերում աճող, հարուստ դասի և Եվրոպայում գերիշխած ազնվական և կրոնական կարգերի միջև ծագած հակամարտությունների արդյունքում ծագած գաղափարների ամբողջություն է։ Լայն իմաստով, այն անհատական ազատությունը դիտարկում է որպես ամենակարևոր նպատակ, քանի որ միայն երաշխավորված ազատության միջոցով են պաշտպանվում այլ անօտարելի իրավունքները։

Կան իբերալիզմի բազմաթիվ ձևեր, սակայն նրանց կենտրոնական պատկերացումները կյանքի իմաստի մասին վեր են դասվում երեք հիմնական գաղափարներին։ Վաղ մտածողները, ինչպիսիք են Ջոն Լոքը, Ժան-Ժակ Ռուսոն և Ադամ Սմիթը, նկատել են, որ մարդկությունը սկսում է բնական վիճակում, իսկ հետո գտնում է գոյության իմաստն աշխատանքի և սեփականության միջոցով, օգտագործում է սոցիալական պայմանագրեր՝ այդ ջանքերին աջակցող միջավայր ստեղծելու համար։

Կատանիանականություն 

Կատանիանականություն փիլիսոփայություն է, որը ստեղծվել է Իմանուիլ Կանտի էթիկայի, իմացաբանության և մետաֆիզիկական աշխատանքների հիման վրա։ Կանտը հայտնի է իր դեոնտոլոգիական տեսությամբ, որում կա միասնական բարոյական պարտավորություն, ([կատեգորիկ իմպերատիվ])։

Իր աշխատանքում Կանտը բերում է մի մարդու օրինակ, որը ձգտում է պարտքով գումար վերցնել, առանց դրանք վերադարձնելու մտադրության։ Դա հակասություն է, քանի որ եթե դա համընդհանուր գործողություն լիներ, ապա ոչ մի մարդ այլևս գումար չէր տա, քանի որ նա գիտի, որ երբեք չի վերադարձնի գումարը։

Կանտը նաև հերքել է, որ որեւէ արարքի հետեւանքները որևէ կերպ ազդում են այս արարքի բարոյական արժեքի վրա, հավատալով, որ ֆիզիկական աշխարհը գտնվում է մարդու լիակատար վերահսկողությունից դուրս, և, հետևաբար, նա չի կարող պատասխանատվություն կրել այնտեղ տեղի ունեցող իրադարձությունների համար։

19-րդ դարի փիլիսոփայություն

Ուտիլիտարիզմ 

Ուտիլիտարիզմի ակունքները կարող են նկատելի լինել նույնիսկ Էպիկուրոսից առաջ, սակայն որպես մտքի դպրոց, այն վերագրվում է Ջերեմի Բենթամին, որը հայտնաբերել է, որ բնությունը մարդկությանը դրել է երկու ինքնիշխան տերերի, ցավի և հաճույքի կառավարման տակ։ Ապա, ելնելով այս բարոյական հասկացությունից, նա հանել է օգտակարության կանոնը։

Ջերեմի Բենթամի հիմնական աջակիցը եղել է Ջեյմս Միլը, իր ժամանակի ականավոր փիլիսոփա, Ջոն Ստյուարտ Միլի հայրը։ Կրտսեր Միլը կրթություն է ստացել Բենթամի սկզբունքներին համապատասխան, ներառյալ իր հոր աշխատանքների մեծ մասի վերծանումը և ընդհանրացումը։

Նիհիլիզմ 

Նիհիլիզմը ենթադրում է, որ կյանքը զուրկ է օբյեկտիվ իմաստից։

Ֆրիդրիխ Նիցշեն նիհիլիզմը բնութագրել է որպես աշխարհի և հատկապես մարդկային գոյության անապատացում իմաստից, նպատակից, հստակ ճշմարտությունից և էության արժեքից։ Կարճ ասած, նիհիլիզմը «բարձրագույն արժեքների արժեզրկման» գործընթաց է։

20-րդ դարի փիլիսոփայություն 
Ներկա դարաշրջանում արմատական փոփոխություններ են տեղի ունեցել ինչպես ֆորմալ, այնպես էլ մարդկային բնության մասին հայտնի պատկերացումներում։ Ժամանակակից գիտությամբ բացվող գիտելիքները վերաշարադրել են մարդկության վերաբերմունքը բնական աշխարհի նկատմամբ։ Կյանքի իմաստի վերաբերյալ հարցերը նույնպես ենթարկվել են արմատական փոփոխությունների. կենսաբանական և գիտական տերմիններում (ինչպես պրագմատիզմում և տրամաբանական պոզիտիվիզմում) մարդկային գոյությունը վերագնահատելու փորձերից մինչև իմաստաբանությունը որպես անհատականություն, անհատապես պայմանավորված գործունեություն (էկզիստենցիալիզմ, սեկուլյար մարդասիրություն) մետատեորետիզացնելու փորձերը։

Պրագմատիզմ 

Պրագմատիզմը ծագել է ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի վերջին, երբ այն ունեցել է կապ (հիմնականում) ճշմարտության հետ։ Գործնականում տեսական պնդումները պետք է գործնականում վավերացվեն, aյսինքն՝ մարդը պետք է կարողանա կանխատեսել և ստուգել պնդումները, և, ի վերջո, մարդկության կարիքները պետք է առաջնորդեն մարդկային մտավոր հետազոտությունը։

Պրագմատիկ փիլիսոփաները կարծում են, որ կյանքի գործնական, օգտակար ըմբռնումն ավելի կարևոր է, քան կյանքի մասին ոչ գործնական վերացական ճշմարտության որոնումը։ Վիլյամ Ջեյմսը պնդում է, որ ճշմարտությունը կարող է ստեղծվել, բայց նա չի ձգտում դրան։ Պրագմատիկ կյանքի իմաստը բացվում է միայն փորձի միջոցով։

Թեիզմ 

Թեիստները (հավատացյալները) հավատում են, որ Աստված ստեղծել է տիեզերքը, և որ Աստված նպատակ ուներ դա անել։ Թեիստները նաև այն կարծիքին են, որ մարդիկ գտնում են իրենց կյանքի իմաստը և նպատակն աստծո մեջ։ Աստվածաբանները նաև կարծում են, որ եթե աստված չլիներ, ապա կյանքն անհեթեթ կլիներ։

Էքզիստենցիալիզմ 

Ըստ էքզիստենցիալիզմի՝ յուրաքանչյուր տղամարդ և յուրաքանչյուր կին ստեղծում են իրենց կյանքի էությունը (իմաստը), կյանքը չի որոշվում գերբնական Աստծո կամ երկրային հեղինակության կողմից, մարդն ազատ է։ Որպես այդպիսին, մարդու հիմնական բարոյական դիրեկտիվներն են գործողությունը, ազատությունը և լուծումը, ուստի էքզիստենցիալիզմը հակասում է իրատեսությանը և պոզիտիվիզմին։ Ըստ Ժան Պոլ Սարտրի, գոյությունը նախորդում է անձին։ Մարդու կյանքի էությունն առաջանում է միայն այն բանից հետո, երբ սկսում է գոյություն ունենալ։

Սյորեն Կիերկեգորը խոսել է «սայթաքման» մասին՝ պնդելով, որ կյանքը լի է անհեթեթությամբ, և մարդը պետք է ստեղծի իր սեփական արժեքներն անտարբեր աշխարհում։ Մարդը կարող է ապրել իմաստալից (առանց հուսահատության և անհանգստության)։

Ֆրիդրիխ Նիցշեի համար կյանքն արժե ապրել, միայն այն դեպքում, եթե կան նպատակներ ոգեշնչող մարդիկ։ Ըստ այդմ, նա նշել է նիհիլիզմը («այն ամենը, ինչ տեղի է ունենում, անիմաստ է») որպես նպատակին զուրկ։

Աբսուրդիզմ 

Աբսուրդիստական փիլիսոփայության մեջ աբսուրդն առաջանում է իմաստի անհատական որոնման և տիեզերքի թվացյալ անմիտության միջև հիմնարար աններդաշնակությունից։ Քանի որ կենդանի էակները փնտրում են իմաստ անիմաստ աշխարհում, մարդիկ ունեն երեք ճանապարհ լուծելու այս երկընտրանքը։ Կյերկեգորը և Կամյուն նկարագրում են այդ լուծումները իրենց «Հիվանդությունից մինչև մահ» (1849) և Սիզիֆի «առասպելը» (1942) աշխատություններում).

 Ինքնասպանություն (կամ «փախուստ գոյությունից»)։ Մի լուծում, երբ մարդը պարզապես ավարտում է իր կյանքը։ Թե՛ Կյերկեգորը, թե՛ Կամյուն մերժում են այդ տարբերակի կենսունակությունը։
 Կրոնական հավատքը տրանսցենդենտալ ոլորտի կամ գոյության հետ կապված, երբ մարդը հավատում է իրականության գոյությանը, որը գտնվում է անհեթեթությունից դուրս և, որպես այդպիսին, իմաստ ունի։ 
 Աբսուրդի ընդունում. որոշում, երբ մարդն ընդունում աբսուրդը և շարունակում է ապրել դրա դեմ։ Կամյուն հավանություն է տվել այդ որոշմանը (հատկապես 1947 թվականի «Ժանտախտ» կամ «La Peste» այլաբանական վեպում), մինչդեռ Կյերկեգորն այդ որոշումը դիտարկում էր որպես «դիվային խելագարություն»։

Աշխարհիկ հումանիզմ 

Ըստ սեկուլյար հումանիզմի, մարդկային ցեղը ծագել է անկառավարելի էվոլյուցիայի ընթացքում հաջորդական սերունդների վերարտադրության միջոցով, որպես բնության ամբողջական արտահայտություն, որը գոյություն ունի ինքնին։ Մարդկային գիտելիքն առաջացել է մարդկային դիտարկումներից, փորձարկումներից և ռացիոնալ վերլուծությունից (գիտական մեթոդից), այլ ոչ թե գերբնական աղբյուրներից։

Մարդիկ որոշում են մարդկային նպատակը, առանց գերբնական ազդեցության։ Mարդկային անձը (ընդհանուր իմաստը) մարդկային կյանքի նպատակն է։ Մարդասիրությունը ձգտում է զարգանալ և իրագործվել։ Մարդասիրությունը հաստատում է մարդկության բարձրագույն բարիքին ձգտող անձի ինքնաիրացման բարոյական կյանքը վարելու մեր ունակությունն ու պատասխանատվությունը։ Մարդասիրությունը նպատակ ունի խրախուսել լուսավորյալ եսասիրությունը և ընդհանուր բարիքը բոլոր մարդկանց համար։ Այն հիմնված է նախադրյալի վրա, որ առանձին մարդու երջանկությունն անքակտելիորեն կապված է ողջ մարդկության բարեկեցության հետ, մասամբ այն պատճառով, որ մարդիկ սոցիալական էակներ են, որոնք իմաստ են գտնում միջազգային հարաբերություններում, և քանի որ մշակութային առաջընթացն օգուտ է բերում մշակույթում ապրող բոլոր մարդկանց։

Արևելաասիական փիլիսոփայական նկատառումներ

Մոհիզմ
Մոհիստ փիլիսոփաները հավատում էին, որ կյանքի նպատակը համընդհանուր, անկողմնակալ սերն է։ Մոհիզմը քարոզում էր անկողմնակալ հոգատարության փիլիսոփայություն՝ մարդը պետք է հավասարապես հոգ տանի մյուս բոլոր մարդկանց մասին՝ անկախ իր իրական վերաբերմունքից նրանց նկատմամբ։ Այս անընթեռնելի հոգատարության արտահայտությունն այն է, ինչ մարդուն դարձնում է արդար արարած՝ ըստ մոիստական մտքի։ Այս անկողմնակալության քարոզչությունն այլ չինական փիլիսոփայական դպրոցների հարձակումների պատճառ է դարձել, հիմնականում կոնֆուցիականների, ովքեր հավատում են, որ թեև սերը պետք է լինի անվերապահ, այն չպետք է լինի անխնա։ Օրինակ, երեխաները պետք է ավելի մեծ սեր ունենան իրենց ծնողների նկատմամբ, քան պատահական անծանոթների։

Կոնֆուցիականություն

Կոնֆուցիականությունը ճանաչում է մարդկային բնությունը, ըստ անհրաժեշտության կարգապահության և կրթության։ Քանի որ մարդկությունը պայմանավորված է ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություններով, կոնֆուցիականները տեսնում են առաքինության հասնելու նպատակն ամուր հարաբերությունների և հիմնավորումների, ինչպես նաև բացասական ազդեցությունը նվազագույնի հասցնելու մեջ։ Նորմալ կյանքի վրա այս շեշտադրումը տեսանելի է կոնֆուցիական գիտնական Տու Վեյ-Մինի մեջբերման մեջ․ «Մենք կարող ենք հասկանալ կյանքի բարձրագույն իմաստը սովորական մարդկային գոյությամբ»։

Լեգիզմ 
Լեգիստները կարծում էին, որ կյանքի նպատակի որոնումն անիմաստ ջանք է։ Նրանց համար արժեքավոր էին միայն գործնական գիտելիքները՝ հատկապես կապված պետության գործառույթի և գործունեության հետ։

Կրոնական նկատառումներ
Կյանքի իմաստի վերաբերյալ կրոնական նկատառումներն այն գաղափարախոսություններն են, որոնք բացատրում են կյանքն այն բանի համար, որովհետև այն դեռևս չի պարզաբանվել մարդկանց կողմից։ Կարեկցանքի կազմակերպությունը, որը ստորագրվել է աշխարհի շատ առաջատար կրոնական և աշխարհիկ կազմակերպությունների կողմից ասում է, որ կրոնի հիմքն է «Ինչ որ ուզում եք, որ մարդիկ անեն ձեզ, նույնն էլ դուք արեք նրանց»։ Կազմակերպության հիմնադիր Քերեն Արմսթրոնգը մեջբերում է Ռաբբի Հիլլելին, ըստ որի «մնացածը մեկնաբանություն է»։ Այն չի նվազեցնում մեկնաբանության կարևորությունը և Արմսթրոնգը գտնում է, որ դրա ուսումնասիրությունը, մեկնաբանությունը և արարողակարգերն այն միջոցներն են, որոնց միջոցով հավատացյալ մարդիկ հետևում են ոսկե կանոնին։

Աբրահամական կրոններ

Հուդայականություն
Մեսիական դարաշրջանում, հուդայականության մեջ կյանքի իմաստը ֆիզիկական աշխարհում ('Olam HaZeh') արժանի ապրելն է և այդ աշխարհում է մարդը պատրաստվում հաջորդ աշխարհին (Olam HaBa): Այս ամենը կոչվում է «Tikkun Olam» («Ամրագրվել աշխարհում»)։ Olam HaBa-ն կարող է նաև նշանակել հոգևոր հետագա կյանքը, այժմ քննարկումներ են ընթանում դրա ​​վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ հուդայականությունը կենտրոնացած չէ սեփական փրկության վրա, այլ այս աշխարհում համայնական (մարդու և ալյոց միջև) և անհատական ​​(մարդու և Աստծո միջև) հոգևորապես գործողությունների վրա։

Հուդայականության ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պետք է երկրպագել միասնական, անըմբռնելի, տրանսցենդենտալ, միասնական, անբաժանելի, բացարձակ էությանը, որը ստեղծել է տիեզերքը և ղեկավարում է այն։ Իսրայելում Աստծո հետ մտերմությունը տեղի է ունենում թորաների ուսումնասիրության և նրա պատվիրաններին հետևելու գործընթացքով (աստվածային օրենքներ)։ Ավանդական հուդայականության մեջ Աստված հատուկ ուխտ է հաստատել Իսրայելի ժողովրդի համար՝ Սինայ լեռան վրա թողնելով հրեական պատվիրաններ։ Թորան ներառում է գրավոր հինգ գրքույկները և այլաբանական ավանդույթներ, որը հետագա զարգացումը ձեռքբերում է հանդիսացել շատ սերունդների համար։ Հրեա ժողովուրդը, որը ներկայացվում է որպես «քահանաների արքայություն և սուրբ ազգ» և «լույս այլ ժողովուրդների համար» ազդեցություն է թողել նաև այլ ժողովուրդների բրա, որ նրանք էլ կարող են պահպանել իրենց սեփական Նոյի կրոնաբարոյական յոթ օրենքները։ Մեսիական դարաշրջանը դիտվում է որպես Աստծո կատարելության կրկնակի ուղու ժամանակաշրջան։

Հրեական ծեսերը ներառում են բարոյական և ծիսական, ուրախեցնող և արգելող կանոնակարգեր։ Ժամանակակից հրեական դավանանքները տարբերվում են բնույթով, արդիականությամբ և միցվաներով։ Հրեական փիլիսոփայությունն ասում է, որ Աստված չի հետապնդում իշխանություն կամ օգուտ, բայց անձը և հասարակությունն օգուտ են ստանում Աստծո հետ մտերմանալուց։ Ռացիոնալիստ Մեյմոնիդեսը բարոյական և ծիսական աստվածային պատվիրանները դիտարկում է որպես անհրաժեշտ, բայց ոչ այդքան էլ բավարար նախապատրաստություն՝ սիրով և վախով Աստծուն փիլիսոփայորեն ընկալելու մեջ։ Թորայի հիմքում ընկած է այնպիսի արժեքների հետևելը՝ ինչպիսիք են՝ արդարությունը, կարեկցանքը, խաղաղությունը, բարությունը, աշխատանքը, զարգացումը, խոնարհությունը և կրթությունը։ Հաջորդ աշխարհը, որը պատրաստված է ներկայիս աշխարհում, մարդուն տալիս է Աստծո հետ հավիտենական կապ։ Սիմեոն Արդարամիտն ասել է, որ «Աշխարհը հենված է երեք բանի վրա՝ Թորայի, սերնդի և բարեսիրության։ Աղոթագրքում ասվում է՝ «Օրհնվի մեր Աստված, Որն արարել է մեզ պատվի համար... և մեր մեջ սերմանել է հավիտենական կյանք»։ Այս տողերում նա հայտարարում է, որ «Այն ամենն ինչ Աստված կատարում է՝ արվում է բարօրության համար, այդ թվում նաև տանջանքները»։

Հրեական միստիկական կաբբալան կյանքին տալիս է լրացուցիչ էզոթերիկ իմաստներ։ Ինչպես նաև այն, որ Հուդայականությունը, որն ապահովում է Աստծո հետ անսասան փոխհարաբերություն (անհատական ​​հավատ), Կաբբալայում Աստծո էության հոգևոր և ֆիզիկական արարումը (պանթեիզմ) անհամեմատելի կողմերի պարադոքսալ դրսևորում է՝ կապված Շեխինայի (Աստվածային կանացիության) հետ։ Հրեական հավատքը բարձր մակարդակում միավորում է սֆիրոտներ (աստվածային հատկանիշներ), վերականգնելով ստեղծագործության ներդաշնակությունը։ Հրեական ուսմունքի Լուրիական կաբբալայում կյանքի իմաստը՝ Աստվածային էության փշրված բեկորների մեսիական ուղղումն է, որն պարփակված է ֆիզիկական գոյության մեջ (Քելիպոտի կեղևներ)։ Դրա միջոցով Հասիդիկ հուդայականությունում Աստծո վերջնական «կամքը» կանայում է նրանում, որ բացահայտվի Աստծո գերագույն էությունը՝ նյութականության միջոցով, որին մարդը հասնում է սահմանափակ ֆիզիկական թագավորությամբ, երբ նրա մարմինը հոգի է ստանում։

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեական տեսանկյունից, մարդկությունը ստեղծվել է Աստծո պատկերով և կատարյալ է եղել, բայց մարդու մեղքը հանգեցրել է այն բանին, որ առաջին ծնողների սերունդը ժառանգել է սկզբնական մեղքը և դրա հետևանքները։ Քրիստոսի չարչարանքները, մահը և հարությունը միջոցներ են տալիս այս անմաքուր վիճակը հաղթահարելու համար (Հռոմեացիներին 6:23)։ Բարի լուրն այն բանի մասին, որ այս վերականգնումը մեղքից այժմ հնարավոր է, կոչվում է Ավետարան։ Քրիստոսի միջոցով փրկություն ձեռք բերելու և Աստծո հետ հարաբերությունները պահպանելու հատուկ գործընթացը տարբեր է քրիստոնյաների տարբեր դավանանքների մեջ, սակայն դրանք բոլորը հիմնված են Քրիստոսի և ավետարանի վրա որպես հիմնարար ելակետ։ Փրկությունն Աստծո հանդեպ հավատքի միջոցով գտնվում է Եփեսացիս 2:8–9-ում, ըստ որի դուք փրկված եք հավատքով, և դա ոչ թե ձեր, այլ Աստծո պարգևն է։ Ավետարանն ասում է, որ այդ հավատքի շնորհիվ կործանվում է պատնեշը, որը մեղք է ստեղծել մարդու և Աստծո միջև, դրանով իսկ թույլ տալով Աստծուն վերակենդանացնել (փոխել) հավատացյալներին և նրանց մեջ նոր սիրտ սերմանել Աստծո սեփական կամքով՝ արդար ապրելու հույս հաղորդելով։ «Վերածնունդ» և «փրկված» տերմինները հաճախ վերաբերվում են վերոնշյալին։

Վեսթմինսթերյան կարճ կատեխիզիսում առաջին հարցն այսպես է հնչում. «Ո՞րն է մարդու հիմնական նպատակը» ()։ Հարցի պատասխանն է․ «Մարդու գլխավոր նպատակն աստծուն փառաբանելը և հավերժ վայելելն է» ()։ Աստված պահանջում է մարդուն հնազանդվել բարոյական օրենքին, ասելով․ «Սիրիր քո Տեր Աստծուն և քո մերձավորին ամբողջ սրտով, ամբողջ հոգով, ամբողջ զորությամբ և ամբողջ մտքով՝ ինչպես ինքդ քեզ»։ Բալթիմորի կատեխիզիսը պատասխանում է «Ինչու՞ է Աստված ստեղծել ձեզ» հարցին, ասելով, որ «Աստված ստեղծել է ինձ, որ ես ճանաչեմ նրան, սիրեմ նրան, ծառայեմ նրան այս աշխարհում և երջանիկ լինեմ նրա հետ հավերժ երկնքում»։

Պողոս Առաքյալն այս հարցին պատասխանում է նաև Աթենքի Արեոպագոսի իր ելույթում․ «Եվ նա ստեղծել է մարդկանց մի արյունից, որ նրանք ապրեն ամբողջ երկրի երեսին, և սահմանել է նրանց համար նախապես նշանակված ժամանակներն ու նրանց կացարանների սահմանները, որպեսզի նրանք փնտրեն Տիրոջը՝ հույս ունենալով, որ կկարողանան շոշափել և գտնել նրան, չնայած նա մեզանից ոչ հեռու է»։

Կաթոլիկության մտածելակերպը լավագույնս արտահայտված է Իգնատիոս դե Լոյոլայի սկզբունքի և հիմքի միջոցով․ «Մարդը ստեղծվել է փառաբանելու, պատվելու և ծառայելու Աստծուն՝ մեր Տիրոջը և դրանով իսկ փրկելու իր հոգին։ Ամեն ինչ երկրի վրա ստեղծվել է մարդկանց օգնելու համար հասնել այն նպատակին, որի համար նրանք ստեղծվել են։ Դրանից հետևում է, որ մարդը պետք է օգտագործի այլ ստեղծված բաներ, քանի որ դրանք օգնում են նրան հասնել իր նպատակին և հենց դրանք էլ խոչընդոտներ են նպատակին հասնելու համար։ Դրա համար մենք պետք է ինքներս մեզ անտարբեր դարձնենք արարածի հանդեպ այն պայմանով, որ նյութը ենթակա է մեր ազատ ընտրությանը և չկան այլ արգելքներ։ Այսպիսով, ինչ վերաբերում է մեզ, ապա մենք չպետք է ցանկանանք առողջությունն ավելի շատ, քան հիվանդությունը, հարստությունն ավելի շատ, քան աղքատությունը, փառքն ավելի շատ, քան ամոթը, երկար կյանքն ավելի շատ, քան կարճը, քանի որ պետք է ցանկանալ և ընտրել միայն այն, ինչ օգնում է մեզ հասնել այն նպատակին, որի համար մենք ստեղծվել ենք»։

Մորմոնիզմը սովորեցնում է, որ երկրի վրա կյանքի նպատակը գիտելիք և փորձառություն, ինչպես նաև ուրախություն ձեռք բերելը։ Մորմոնները հավատում են, որ մարդիկ Հայր Աստծո հոգևոր զավակներն են և այդ պատճառով ներուժ ունեն զարգանալու, որպեսզի դառնան նրա նման։ Մորմոնները սովորեցնում են, որ Աստված տվել է իր զավակներին ընտրելու հնարավորություն, որպեսզի նրանք գան երկիր, որը համարվում է նրանց զարգացման վճռորոշ փուլ, երբ մահկանացու մարմինը ընտրության ազատության հետ միասին ստեղծում է ուսուցման և աճի միջավայր։ Ադամի մեղքը չի դիտվում որպես դրախտ ստեղծելու Աստծո նախնական ծրագրի անհաջող կամ չնախատեսված չեղարկում։ Ընդհակառակը, մահկանացու կյանքում բացահայտվող դիմակայությունն Աստծո ծրագրի էական տարրն է, քանի որ դժվարությունների և գայթակղությունների հաղթահարման գործընթացը հնարավորություն է տալիս իմաստություն և զորություն ձեռք բերել՝ դրանով իսկ սովորելով գնահատել և ընտրել բարին և մերժել չարիքը։ Քանի որ Աստված արդար է, նա թույլ է տալիս նրանց, ովքեր չեն ուսուցանել ավետարանը մահկանացու կյանքի ընթացքում, անել դա մահից հետո հոգևոր աշխարհում, որպեսզի նրա բոլոր երեխաները հնարավորություն ունենան վերադառնալ կյանքի Աստծո հետ և լիովին բացահայտել իրենց ներուժը։

Վերջերս այլընտրանքային քրիստոնեական աստվածաբանական դիսկուրսը Հիսուսին մեկնաբանում է որպես հայտնություն այն բանի մասին, որ կյանքի նպատակն է բարձրացնել մեր կարեկցող արձագանքը մարդկային տառապանքների հանդեպ։ Այնուամենայնիվ, ընդունված քրիստոնեական դիրքորոշումն այն է, որ մարդիկ արդարացվում են քավող զոհաբերության հավատով՝ Հիսուսի մահով խաչի վրա։

Իսլամ
Իսլամի հետևորդների գերագույն նպատակն իրենց ստեղծող Ալլահին () երկրպագելն է իր նշանների միջոցով և շնորհակալ լինել նրան անկեղծ սիրով և նվիրվածությամբ։ Ղուրանում այս ամենի մասին փաստացի գրված է աստվածային ուղեցույցներ և Մարգարեի ավանդությունները բաժիններում (ոչ ղուրանագետների համար)։ Երկրային կյանքը փորձություն է, որով Ալլահը որոշում է ապագայում մարդու գտնվելու վայրը։ Մարդը կամ լինելու է Ալլահի կողքին և սիրված Ջաննայում (Դրախտ), կամ նրանից հեռու՝ Ջահանամում (Դժոխք)։

Ալլահին գոհացնելու համար, Ղուրանի միջոցով բոլոր մուսուլմանները պետք է հավատան Աստծուն, նրա հայտնություններին, հրեշտակներին, առաքյալներին և «Դատաստանի օրվան»։ Ղուրանը բնութագրում է արարման նպատակը հետևյալ կերպ՝ «Օրհնված է նա, ում ձեռքում է արքայությունը, նա իշխանություն ունի բոլոր իրերի վրա, նա է ստեղծել մահը և կյանքը, որպեսզի կարողանա հետևել, թե ով է մեզնից ավելի լավ վարվում, նա ամենակարող է և ներող» (Ղուրան 67։ 1–2) 
և «և Ես (Ալլահ) չեմ ստեղծել ջիներին և մարդկանց բացառությամբ նրանց, որոնք հնազանդ կլինեն ինձ (Ալլահին)» (Ղուրան 51:56)։ Հնազանդությունը փաստում է Աստծո լուսավոր միասնության, անունների և որակների մասին։ Երկրային աշխարհը՝ փորձություն է, թե ինչպես մարդ կգործի (պահվածք), որոնք էլ որոշում են թե մարդու ոգին ուր կգնա՝ Ջաննաթ (Դրախտ) կամ Ջահաննամ (Դժոխք)։ Այնուամենայնիվ Դատաստանի օրը վերջնական որոշումը միայն Ալլահն է կայացնում։

Իսլամի հինգ սյուները պարտականություններ են յուրաքանչյուր մուսուլմանի համար, դրանք են՝ Շահադան (հավատի կողմնորոշումը), աղոթք (ծիսական աղոթք), Զաքա (բարեգործություն), Սավմ (ծոմ պահելով Ռամադանի ժամանակ) և Հաջ (ուխտագնացություն դեպի Մեքքա)։ Դրանք բխում են Հադիթի գործերից, մասնավորապես՝ Սահիհ Ալ-Բուխարի և Սահիհ Մուսլիմի։ Հինգ սյուները Ղուրանում ուղղակիորեն չեն հիշատակված։

Հավատքները տարբերվում են Կալամի շրջանում։ Նախնական շրջանում Սուննիական և Ահմադիյա հասկացություններն աստվածային որոշում են եղել, սակայն նպատակակետին ուղղված շիաների գաղափարն աստվածային արդարություն է և ըստ սուֆիների էզոթերիկ տեսանկյունից տիեզերքը գոյություն ունի միայն Աստծու հաճույքի համար։ Ստեղծումը հիանալի խաղ է, որտեղ Ալլահն ամենամեծ մրցանակն է։

Կյանքի իմաստի վերաբերյալ սուֆի տեսակետը բխում է հադիս քուդսիից, որն ասում է. «Ես (Աստված) թաքնված գանձ եմ և սիրում եմ հայտնի լինել։ Հետևաբար ես ստեղծեցի այն արարածին, որին ես կարող էի հայտնի լինել»։ Այս տեսակետի հնարավոր մեկնաբանությունն այն է, որ անհատի համար կյանքի իմաստն աստծո բնույթն իմանալն է և ստեղծման ամբողջ նպատակն այդ բնույթը բացահայտելն է և դրա արժեքը որպես վերջնական գանձն Աստված է։ Այնուամենայնիվ այս հադիսներն ասված է տարբեր ձևերով և տարբեր կերպ էլ մեկնաբանվում է մարդկանց կողմից, ինչպիսիք են Բահի հավատքի Աբդու'լ-Բահը և Իբն Արաբի Ֆուուս Ալ-Հիկամը։

Բահայի 

Բահայի հավատքի կենտրոնում ընկած է մարդկային միասնությունը։ Բահայիի համար կյանքի նպատակը կենտրոնացած է հոգևոր զարգացման և մարդկությանը ծառայելու վրա։ Մարդկանց դիտարկում են որպես հոգևոր էակներ։ Նյութական աշխարհում մարդկանց կյանքը լայն հնարավորություններ է ընձեռում աստվածային հատկանիշների և առաքինությունների զարգացման համար, մարգարեներն ուղարկվել են Աստծո կողմից՝ դրան նպաստելու համար։

Հարավային Ասիայի կրոններ

Հինդուիստական փիլիսոփայություն

Հինդուիզմը կրոն է, որը ներառում է բազմաթիվ հավատալիքներ և ավանդույթներ։ Քանի որ հինդուիզմը երկար ժամանակ իմաստալից կյանք արտահայտելու ձև է եղլ, մինչ այդ անհրաժեշտություն է առաջացել այն անվանել առանձին կրոն, հինդուստական դոկտրինները բնույթով լրացնում են այդ ամենը, ընդհանուր առմամբ՝ ոչ բացառիկ, առաջարկող և հանդուրժող բովանդակությամբ։ Շատերը հավատում են, որ աթմանը (ոգի, հոգի)՝ մարդու իրական «ինքնությունը» հավերժական է։ Հիմնականում այս ամենը բխում է հինդուիստական համոզմունքներից, օրինակ այն, որ հոգևոր զարգացումը տեղի է ունենում բազմաթիվ կյանքի ընթացքում և նպատակները պետք է համապատասխանեն անհատի զարգացման կարգավիճակին։ Մարդու կյանքում հիմնականում չորս հնարավոր նպատակներ կան, որոնք հայտնի են որպես պուրուշարաթներ (դասավորված են աճման կարգով), 1) Կամա (ցանկություն, կիրք, սեր և զգայական հաճույք), (2) Արթա (հարստություն, բարեկեցություն, փառք), (3) Դարմա (արդարություն, պարտականություն, բարոյականություն, առաքինություն և էթիկա), ընդգրկելով այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են ՝ ահիսման (ոչ բռնություն) և սաթյա (ճշմարտություն) և (4) Մոքշա (ազատություն, այսինքն ազատություն Սասիրայից՝ վերամարմնավորման ցիկլից)։

Հինդուիզմի բոլոր ուսմունքներում կյանքի իմաստը կենտրոնացված է կարմայի, սանսարայի (ռեինկարնացիա) և մոքշայի (ազատություն) հիման վրա։ Էությունը ներկայացվում է որպես օտմանի (նման է հոգու արևմտյան հասկացության) առաջընթացը բազմաթիվ կյանքերի ընթացքում և նրա վերջնական զարգացումը դեպի կարմայի ազատագրում։ Կյանքի առանձնահատուկ նպատակներն ընդհանուր առմամբ ենթադրվում են ավելի շատ յոգայի (պրակտիկայի) կամ դհարմայի (ճիշտ ապրելու) ներքո, որոնք կոչված են ստեղծել ավելի բարենպաստ վերամարմնավորումներ, չնայած դրանք ընդհանուր առմամբ դրական գործողություններ են համարվում նաև այս կյանքում։ Հինդուիզմի ավանդական ուսմունքները հաճախ երկրպագում են Դևային, որն Իշվարայի (միակ ​​կամ ընտրյալ Աստված) դրսևորումներից է։ Դևաները վերցված են որպես իդեալական կերպարներ, որոնք պետք է նույնականացվեն, որպես հոգևոր կատարելագործման ձև։

Մի խոսքով՝ նպատակը սեփական կյանքի մասին հիմնարար ճշմարտությունը գիտակցելն է։ Այս միտքը փոխանցվում է Մահավաքյաների («Tat Tatam Asi» (դու հենց այդպիսին ես), ​​«Ահամ Բրահմասմի», «Պրաջնանամ Բրահմա» և «Այամ Աթմա Բրահմա» (հոգին ու աշխարհը մեկն են) միջոցով։

Ադվայտա և Դվայտա Հինդուիզմ

Հետագայում ուսմունքներում վերաիմաստավորեցին վեդաները՝ կենտրոնանալով Բրահմանի «Մեկն առանց վայրկյանի» աշխատությն վրա որպես հիմնական աստվածանման կերպարներ։

Մոնիստիսզականության Ադվայտա Վեդանտայում Իթմանն ի վերջո, տարբերվում է Բրահմանից և այստեղ կյանքի նպատակն է իմանալ կամ գիտակցել, որ մարդու աթմանը (հոգին) նույնական է Բրահմանի հետ։ Ունանիշյանցին, որն Օթմանին լիովին ներկայացնում է որպես ինքնուրույնության հիմք, իրականացնում է ինքնությունը Բրահմանի հետ և այդպիսով՝ հասնում Մոկշային (ազատություն)։

Դվայտա Վեդանտան և բհաքթիի այլ ուսմունքներն ունեն երկակի մեկնություն։ Բրահմանը դիտարկվում է որպես բարձրագույն էակ, որն ունի ինքնություն և արտահայտված որակներ։ Աթմանը կախված է Բրահմանից՝ իր գոյության համար, իսկ կյանքի իմաստը կայանում է Աստծո և Նրա ողորմածության շնորհիվ մոքշային հասնելու մեջ։

Վիշնուականություն
Վիշնուականությունը հինդուիզմի մի մասն է, որի հիմնական հավատը Վիշնուի կամ Նարայանայի նույնականացումն է որպես գերագույն Աստված։ Այս հավատը հակասում է Կրիշնային կենտրոնացած ավանդույթներին, ինչպիսիք են Վալաբան, Նիմբարական և Գաուդիան, որոնցում Կրիշնան համարվում է Միակ և Գերագույն Աստված և բոլոր ավատարների աղբյուր։

Վիշնուական աստվածաբանությունը ներառում է հինդուիզմի կենտրոնական հավատալիքները, ինչպիսիք են միաստվածությունը, վերամարմնավորումը, սամսարան, կարման և յոգայի զանազան համակարգերը, բայց առանձնահատուկ ուշադրությամբ նվիրվածությունը (բհաքտին) դեպի Վիշնուն՝ Բհաքի յոգայի գործընթացով, հաճախ՝ այդ թվում նաև երգելով Վիշնուի անունը (բաջան), խորհրդածելով նրա կերպարը (դհարաննա) և կատարելով աստվածային պաշտամունք (պուջա)։ 
Աստծո երկրպագության գործելակերպը հիմնականում հիմնված է այնպիսի տեքստերի վրա, ինչպիսիք են պանքարատրան և տարբեր սամհիթաները։

Մտածմունքներից մի հանրահայտ ուսմունք՝ Գաուդիա Վիշնուականությունը, ուսուցանում է Աքինտյա Բեդա Աբեդայի գաղափարը։ Դրանով Կրիշնան երկրպագվում է որպես միայնակ ճշմարիտ աստված, բոլոր կենդանի էակները հավերժական մասեր են, ինչպես նաև Կրիշնայի Գերագույն անձնավորությունը։ Այսպիսով կենդանի էակի դիրքը Տիրոջը սիրով և նվիրվածությամբ ծառայելն է։ Մարդկային կյանքի նպատակը հատկապես այն է, որ մտածեն ուտելուց, քնելուց, զուգվելուց և պաշտպանելուց այն կողմ և ավելի բարձր հետախուզություն ներգրավեն՝ Կրիշնայի հետ կորցրած հարաբերությունները վերականգնելու համար։

Ջայնիզմ

Ջայնիզմը կրոն է, որը ձևավորվել է Հին Հնդկաստանում, որի բարոյական համակարգն ամենից առաջ նպաստում է ինքնակարգապահությանը։ Ջինայի ասցետիկ ուսմունքներին հետևելով՝ մարդը հասնում է լուսավորության (կատարյալ գիտելիքների)։ Ջայնիզմում տիեզերքը բաժանվում է կենդանի և անկենդան էակների։ Արդյունքը տուժում է, երբ կենդանի էակը կապվում է անկենդան էակի հետ։ Հետևաբար երջանկությունը ինքնուրույն նվաճման և արտաքին իրերից ազատության արդյունքն է։ Կյանքի իմաստն այնուհետև, կարելի է ասել, որ ֆիզիկական մարմնի օգտագործելն է՝ ինքնազարգացման և երանության հասնելու համար։

Ջայնիզմականները հավատում են, որ յուրաքանչյուր մարդ պատասխանատվություն է կրում իր գործողությունների համար և բոլոր կենդանի էակներն ունեն հավերժական հոգի՝ ջիվա։ Նրանք հավատում են, որ բոլոր հոգիները հավասար են, քանի որ բոլորն ունեն ազատագրվելու և Մոկշա նվաճելու ներուժ։ Կարման ըստ ջայնիզմականների տեսակետն է, որ յուրաքանչյուր գործողություն, յուրաքանչյուր խոսք, յուրաքանչյուր միտք, բացի իր տեսանելի և անտեսանելի ազդեցությունից՝ հոգու վրա ստեղծում է նաև տրանսցենդենտալ ազդեցություն։

Ջայնիզմը ներառում է խիստ հավատարմություն ահիմսային (կամ ահինսային)՝ ոչ բռնության մի ձևի, որը շատ ավելին է հասնում քան բուսակերությունը։ Ջայնիզմականները հրաժարվում են ավելորդ դաժանությամբ ձեռք բերված սնունդից։ Շատերը պահպանում են բուսակերներին վերաբերող ապրելակերպը՝ կապված ժամանակակից կաթնամթերքի տնտեսությունների բռնությունների հետ, իսկ մյուսները՝ բացառում են արմատային բանջարեղենը իրենց սննդակարգերից, որպեսզի պահպանեն այն բույսերի կյանքը, որն ուտում են։

Բուդդայականություն

Վաղ բուդդայականություն 
Բուդդայականները հաճախ օգտագործում են չարի (չարչարաքներ) և բարեկեցության ընկալումները, որոնք գոյություն ունեն կյանքում։ Բուդդայականներն օգտագործում են վատ ինքնազգացողության և կյանքի բարեկեցության հասկացությունները։ Օրինակ՝ տառապանքի պատճառներից մեկն իրերից կամ ոչ նյութական իրերից անառողջ կախվածությունն է։ Բուդդայական սուտրաներում և տանտրաներում խոսվում է ոչ թե «կյանքի իմաստի» կամ «կյանքի նպատակի» մասին, այլ այն մասին, որ մարդկային կյանքում մարդիկ կարող են վերջ տալ չարչարանքներին, օրինակ՝ ցանկությունները (առանց ճնշման կամ ժխտման) և կոնցեպտուալ կախվածություններն ընդունելու ուղով։ Ապատիայի նվաճումը և կատարելագործումը՝ որոշակի փուլերի ընթացք է, որը վերջանական հաշվում հանգեցնում է Նիրվանայի։ Նիրվանա նշանակում է ազատում չարչարանքներից և վերածննդից։

Թերադավին բուդդայականությունն ընդհանուր առմամբ, համարվում է ավելի մոտ՝ վաղ բուդդայական պրակտիկային։ Դրան խթանում է Վիբհաջավադա (Փալի) հայեցակարգը, որը բառացիորեն նշանակում «Վերլուծության ուսմունք», որն ասում է, որ հասկացությունը պետք է բխի մարդու փորձից, քննադատական ​​հետաքննությունից և կողքինների քննադատությունից։ Այնուամենայնիվ Թերադավին ավանդույթն ընդգծում է նաև իմաստունների խորհուրդներին հետևելը՝ համարելով, որ նման խորհուրդները և սեփական փորձի գնահատումը պետք է լինեն այն երկու փորձությունները, որոնց միջոցով պետք է անցկացվի փորձնական դատը։ Թերավադինի նպատակը մարդու տառապանքից զրկելն է (կամ ազատությունը), համաձայն՝ չորս ազնիվ ճշմարտությունների։ Դա հասնում է Նիրվանայի կամ ազատությանը նվաճմանը, որը նույնպես կարող է ավարտել ծննդյան, ծերության, հիվանդության և մահվան կրկնվող ցիկլը։ Նիրվանայի հասնելու ճանապարհն ազնիվ ճշմարտությունների խորհրդի ուղուն հետևելը և կյանքում կիրառելն է։

Մահայանա բուդդայականություն

Մահայանա բուդդայակնների ուսմունքի բուդդիստական դպրոցներն ընդգծում են ավանդական տեսակետը (որը դեռևս գործում է Թերվադայում) անհատական տառապանքից (Դուխկա) և զարթոնքից (Նիրվանա) ազատագրման ավանդական տեսակետը։ Մահայանայում Բուդդան դիտվում է որպես հավերժ, անփոխարինելի, անհասկանալի և ամենակարող էակ։ Մահայանա ուսմունքի հիմնարար սկզբունքները հիմնված են բոլոր էակների համար տառապանքներից համընդհանուր ազատագրման հնարավորության և բոլոր կենդանի էակների մեջ՝ տրանսցենդենտալ Բուդդա-բնության առկայության վրա, որը հանդիսանում է Բուդդայի հավերժական էության ներկան, բայց թաքնված և չճանաչված։

Մահայանա բուդդայականության փիլիսոփայական ուսմունքները, ինչպիսիք են Չանը/Զենը և վաջրայանա տիբեթական և Շինգոնի ուսմունքները, բացահայտ կերպով սովորեցնում են, որ բոդդիզատվաները պետք է ձեռնպահ մնան լիակատար ազատագրումից՝ թույլ տալով, որ իրենք վերամարմնավորվեն աշխարհում, մինչև բոլոր արարածները հասնեն կատարելության։ Պատարագային ուսմունքը, ինչպիսին է Մաքուր տարածքային բուդդայականությունն օգնություն է ցուցաբերում երկնային բուդդայականներին՝ այն անհատներին, ովքեր կյանքն անցկացրել են դրական կարմա կուտակելով և այդ կուտակումն օգտագործում են բոլորին օգնելու համար։

Սիկհականություն

Սիկհականության հետնորդները հետևում են տասը Սիկհական Գուրուներիի ուսմունքի կամ լուսավորյալ առաջնորդների ուսմունքին, ինչպես նաև սուրբ գրությանը՝ «Գուրշ Գրանթ Սիհիբ» վերնագրով, որը ներառում է բազմաթիվ փիլիսոփաների ընտրված գործեր՝ զանազան սոցիալ-տնտեսական և կրոնական նախապատմություններ։

Սիկհական գուրուներն ասում են, որ փրկություն կարելի է ստանալ, միայն հետևելով տարբեր հոգևոր ուղիներին, դրա համար էլ սիկհականեները չունեն փրկության մենիշխանություն՝ «Աստված ապրում է բոլորի սրտերում և յուրաքանչյուր սիրտ ունի Նրան հասնելու սեփական միջոցը»։ Սիկհականները հավատում են, որ բոլոր մադրիկ հավասարապես կարևոր են Աստծու համար։ Սիկհականները հավասարակշռում են իրենց բարոյական և հոգևոր արժեքները՝ գիտելիքների որոնման հետ և նպատակ ունեն նպաստել ոչ միայն խաղաղ և հավասար կյանքին, այլև դրական արարքներին։

Սիկհականության հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկությունն Աստծո ոչ մարդածին գաղափարն է այնքանով, որքանով մարդը կարող է մեկնաբանել Աստծուն որպես Տիեզերք (պանթեիզմ)։ Այսպիսով սիկհականությունը կյանքը դիտում է որպես Աստծուն հասկանալու, ինչպես նաև յուրաքանչյուր անհատի աստվածայնությունը հայտնաբերելու հնարավորություն։ Մինչդեռ Աստծո լիարեք ընկալումը մարդու սահմաններից դուրս է, Նանակը նկարագրել է Աստծուն որպես ամբողջովին անգիտակցական և շեշտել, որ Աստծուն պետք է տեսնել մարդու «ներքին աչքից» կամ «սրտից»։ Սիկհականությունում դա նշանակում է կորցնել եսն ամբողջովին տիրոջ սիրո մեջ և վերջապես միաձուլվել ամենակարող արարչի մեջ։ Նանակը շեշտել է, որ հայտնությունը լինում է մեդիտացիայի միջոցով, քանի որ դրա խիստ կիրառումը թույլ է տալիս Աստծո և մարդու միջև հաղորդակցության գոյություն ունենալ։

Արևելաասիական կրոններ

Դաոսականություն
[[Պատկեր:Yin yang.svg|thumb|Տաիջիցուն' խորհրդանշում է հակառկ բևեռների միասնականությունը՝ Ին յան:]]

Դաոսական տիեզերականությունը նշում է բոլոր շնչող էակները և բոլոր մարդիկ վերադառնան իրենց արմատներին կամ միավորվեն Տիեզերական Միասնության հետանհրաժեշտությունը վերադառնալ առաջնահերթ կամ վերամիավորվել Տիեզերքի կատարելության հետ՝ ինքնակատարելության և ինքնաիրականացման ճանապարհով։ Բոլորը պետք է հասկանան և համաձայնության գան բարձրագույն իրականության հետ։

Դաոսականության հետևորդները հավատում են, որ ամեն ինչ առաջացել է Տայցզիից և Դաոյից և մարդկան համար կյանքի իմաստը կայանում է ժամանակավոր գոյության մեջ իմաստ գտնելու մեջ։ «Միայն ինտրոսպեկցիան կարող է մեզ օգնել գտնել կյանքի իմաստի մեջ ամենանվիրական պատճառները... ամենի հստակ պատասխանը մեր մեջ է»։

Սինտոիզմ

Սինտոզիմը Ճապոնիայի հիմնական կրոնն է։ Սինտոիզմը նշանակում է «Կամիի ճանապարհը», բայց ավելի կոնկրետ, այն կարելի է հասկանալ որպես «աստվածային խաչմերուկ, որում կամին ընտրում է իր ուղին»։ «Աստվածային» խաչմերուկը նշանակում է, որ ողջ տիեզերքը՝ աստվածային ոգի է։ Ազատ կամքի այդ հիմնաքարն ընտրում է իր ուղին, դա նշանակում է, որ կյանքը ստեղծագործական ընթացք է։

Սինտոզիմը ցանկանում է, որ կյանքն ապրի, այլ ոչ թե մահանա։ Սինտոիզմը տեսնում է մահը որպես աղտոտում և դիտարկում է կյանքը որպես մի բնագավառ, որտեղ աստվածային ոգին ձգտում է ինքնամաքրվել օրինական ինքնազարգացման ուղով։ Սինտոիզմն ուզում է, որ մարդկային անձնավորված կյանքը հավերժ երկարացվի երկրի վրա որպես աստվածային ոգու հաղթանակ՝ անձնավորությանը որպես բարձրագույն կերպարում պահպանաման համար։ Սինտոիզմում աշխարհի վրա չարի գոյությունը նույնպես հղվում է աստվածային ոգուն, նկատի ունենալով մարդկային տանջանքները թեթևացնելու համար աստվածային պատասխանատվությունը, որը հրաժարվել է դա կատարելու։ Կյանքի տանջանքները դրանք աստվածային ոգու չարչարանքներն են, որը փորձում է պրոգրես գտնել օբյեկտիվ աշխարհում։

Նոր կրոններ
Արևելյան Ասիայում հայտնվել են բազմաթիվ նոր կրոնական շարժումներ և դրանցից ոմանք ունեն միլիոնավոր հետևորդներ՝ Չոնդոժո, Թենրիկյո, Ցաո Թայ և Սեյչո-նո-Այ։ Նոր կրոնները հիմնականում ունեն յուրահատուկ բացատրություններ՝ կյանքի իմաստի վերաբերյալ։ Օրինակէ Թենրիկյոյում ակնկալվում է, որ մարդ պետք է ապրի ուրախ կյանքով՝ մասնակցելով գործերին, որոնք երջանկություն են ստեղծում իր և ուրիշների համար։

Իրանի կրոններ

Զրադաշտականություն
Զրադաշտականները հավատում են միակ Աստծո՝ Ահուրամազդայի կողմից ստեղծված տիեզերքին, որի համար էլ նրանք կատարում են ողջ երկրպագությունը։ Ահուրամազդայի արարումն «աշան» է՝ ճշմարտությունը և կարգուկանոնը, որը հակասության մեջ է գնտվում իր հակառակ իմաստն արտահայտող «դրույի» հետ, որը կեղծիքի և անկարգությունների մարմնավորումն է (Տես նաև՝ Զրադաշտականության էսքատալոգիա)։

Քանի որ մարդկությունն ունի ազատ կամք, մարդիկ պետք է պատասխանատու լինեն իրենց բարոյական ընտրության համար։ Ազատ կամքն օգտագործելով, մարդիկ պետք է ակտիվ մասնակցություն ունենան համընդհանուր հակամարտության մեջ՝ օգատգործելով լավ մտքերը, լավ խոսքերը և բարի գործերը՝ երջանկություն ապահովելու և քաոսը զսպելու համար։

 Հայտնի կարծիքներ 
«Ո՞րն է կյանքի իմաստը»՝ հարց, որը շատ մարդիկ տալիս են իրենց կյանքի ինչ-որ պահի, առավել հաճախ «Ո՞րն է կյանքի նպատակը» համատեքստում։ Որոշ հայտնի պատասխաններն են․

 Իրականացնել ներուժը և իդեալները 

 Իրականացնել երազանքները։
 Ապրել երազանքով։
Ծախսել կյանքը մի բանի վրա, որը դրանից հետո դեռ գոյություն է ունենալու։
 Նշանակություն ունենալ․ հաշվել, պաշտպանել ինչ-որ բան, ինչ-որ փոփոխություն անել ապրելով։
 Ընդլայնել կյանքի ներուժը։
 Դառնալ այն մարդը, որը միշտ ցանկացել եք լինել։
 Դառնալ ձեր լավագույն տարբերակը։
 Հասնել երջանկության և բարգավաճության։
 Լինել իսկական մարդ։
 Ընդունակ լինել ներդնել ինքներդ ձեզ ձեր զգացմունքների, աշխատանքի, համոզմունքների մեջ։
 Հետևեք ձեր ճակատագրին կամ հնազանդվել դրան։
 Հասնել էվդեյմոնիայի՝ մարդկային ոգու ծաղկմանը։

 Հասնել կենսաբանական կատարելության 

 Գոյատևել, այսինքն, ապրել, քանի դեռ հնարավոր է, այդ թվում նաև հասնել անմահությանը (օգտագործելով գիտական միջոցներ)։
 Հավերժ ապրել կամ մահանալ, փորձելով դա անել։
 Զարգանալ։
Վերարտադրել, վերստեղծել։ «Յուրաքանչյուր բջիջի երազանքը երկու բջիջներ դառնալն է»։

 Փնտրել իմաստություն և գիտելիք 

 Ընդլայնել աշխարհի ընկալումը։
Հետևել խորհուրդներին և դուրս գալ ելքի միջոցով։
 Սովորել այնքան շատ, որքան հնարավոր է կյանքի ընթացքում։ Իմանալ այնքան, որքան հնարավոր է կյանքի ընթացքում։
 Փնտրել իմաստություն, գիտելիք և ընդլայնել միտքը՝ անգիտության հետևանքով տառապանքներից խուսափելու և երջանկություն ձեռք բերելու համար։
 Հանդիպել դեմառդեմ մտավախությունների հետ և դասեր քաղել, որոնք առաջարկում է կյանքը։
 Գտնել կյանքի իմաստն ու նպատակը։
 Գտնել ապրելու պատճառներ։
 Մտքի անհավասարակշռության վերացման համար դուք պետք է հասկանաք իրականության բնույթը։

 Բարիք անել, ճիշտ գործել 

 Թողնել այս աշխարհը, որպես ավելի լավ վայր, քան այն ժամանակ, երբ դուք եկել եք այնտեղ։ Անել հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի դուրս գալ ցանկացած իրավիճակից ավելի լավ, քան մինչև ձեզ էր։
 Օգուտ տալ ուրիշներին։
 Տալ ավելի շատ, քան վերցնում եք։
 Վերջացնել ձեր տառապանքները։
 Ստեղծել հավասարություն։
 Պայքարեն օպրեսիայի դեմ։
 Տարածել հարստությունը։
 Մեծահոգի լինել։
Նպաստել ուրիշների ոգու բարեկեցությանը։
 Օգնել ուրիշներին, օգնել մեկը մյուսին։ Օգտագործել յուրաքանչյուր հնարավորություն օգնել մեկին, մինչև որ դուք այստեղ եք։
 Լինել ստեղծագործական և նորարար։
 Ներել։ Ընդունել և ներել մարդկանց սխալները և թերությունները։
 Լինել էմոցիոնալ առումով անկեղծ։
 Լինել պատասխանատու։
 Լինել ազնիվ։
Խաղաություն փնտրել։

 Կրոնի հետ կապված իմաստներ 

 Հասնել ամենաբարձր երկինք և լինել Աստծո սրտում։
Ունենալ մաքուր հոգի։
 Հասկանալ Աստծո առեղծվածը։
 Իմանալ կամ հասնել միասնության Աստծո հետ։
 Ճանաչել ինքներդ ձեզ, ճանաչել ուրիշներին և ճանաչել երկնքի կամքը։
 Սիրեք ավելի խոշոր, ավելի մեծ և մեր սահմաններից դուրս եկող մի բան, որ մենք չենք ստեղծել կամ զորություն չունենք ստեղծելու՝ սրբերի հանդեպ մեր հավատքի միջոցով։
 Սիրել Աստծուն և նրա բոլոր էակներին։
 Փառաբանել Աստծուն, հավերժ վայելելով նրան։
 Տարածել ձեր կրոնը և կիսվել դրանով ուրիշների հետ ()։
 Արդար վարվել, սիրել ողորմությունը և խոնարհ քայլել ձեր Աստծո հետ։
 Բազմանալ և պտղաբեր լինել ()։
 Ազատություն ձեռք բերել ()։
 Լցնել Երկիրը ()։
 Ծառայել մարդկությանը, պատրաստվել հանդիպել և ավելի նմանվել Աստծուն, ընտրել բարին չարիքի փոխարեն և ուրախություն ունենալ։
 Նա՝ Աստված, որը ստեղծել է մահը և կյանքը, որպեսզի փորձի ձեզ, և ով ավելի լավ է ապրում, նա է բարձր, հզոր։
 Երկրպագել Աստծուն և դրախտում հայտնվել հանդերձյալ կյանքում։

 Սիրել, զգալ, վայելել կյանքի ընթացքը 

 Ավելի շատ սիրել։
Սիրել նրանց, ովքեր մեծ նշանակություն ունեն։ Այն կյանքը, որին դիպչեք, հետ դիպչելու է ձեզ։
 Փայփայել բոլոր հաճելի իրավիճակները, որտեղ հայտնվում եք։
 Փնտրել գեղեցկությունն իր բոլոր ձևերով։
 Զվարճանալ և վայելել կյանքը։
 Բավարարվածություն փնտրել և խուսափել ցավից։
 Կարեկցող լինել։
Անդրադառնալ ուրիշների արցունքներին և ցավին և փորձել օգնել նրանց սիրով և կարեկցանքով։
 Սիրել ուրիշներին այնպես, ինչպես կարող եք։
 Ուտել, խմել և երջանիկ լինել։

 Իշխանություն ունենալ, լինել ավելի լավը 
 Ձգտոել իշխանության և գերազանցության։
Կառավարել աշխարհով։
 Ճանաչել աշխարհը և դառնալ դրա տերը։
Ճանաչել բնությունը դառնալ դրա տերը։

 Կյանքը ոչ մի իմաստ չունի 

 Կյանքը կամ մարդկային գոյությունը որևէ իրական իմաստ կամ նպատակ չունեն, քանի որ մարդկային գոյությունը տեղի է ունեցել բնության պատահական զուգադիպությունից, և այն ամենը, ինչը զուգադիպություն է, ոչ մի ենթադրյալ նպատակ չունի։
 Կյանքը ոչ մի իմաստ չունի, բայց որպես մարդիկ մենք փորձում ենք իմաստ կամ նպատակ ստեղծել մեր գոյությունն արդարացնելու համար։
 Կյանքում ոչ մի իմաստ չկա, և հենց դա է դրան դարձնում առանձնահատուկ։

 Մարդը չպետք է ձգտի ճանաչել և հասկանալ կյանքի իմաստը 

 Կյանքի իմաստի մասին հարցի պատասխանը շատ խորն է, որպեսզի այն հնարավոր լինի սովորել և հասկանալ։
 Դուք երբեք չեք ապրի, եթե փնտրեք կյանքի իմաստը։
 Կյանքի իմաստն այն է, որ մոռանաք կյանքի իմաստը գտնելու մասին։
 Ի վերջո, մարդը չպետք է հարցնի, թե որն է իր կյանքի իմաստը, այլ պետք է ընդունի, որ դա իրենք են հարցնում։ Մի խոսքով, ամեն մարդ կասկածի տակ է դրվում կյանքի կողմից, և նրանք կարող են պատասխանել կյանքին միայն դրանով, ինչով հնարավոր է են իրենց սեփական կյանքի համար։ Կյանքին նրանք կարող են պատասխանել միայն նրանով, ինչ պատասխանատվություն են կրում։

 Հանրամատչելի մշակույթում 

Կյանքի առեղծվածը և դրա իրական իմաստը հանրամատչելի մշակույթի մեջ հաճախ կրկնվող թեմա է, որը հայտնվում է ժամանցային մեդիա և արվեստի տարբեր տեսակների մեջ։

«Կյանքի իմաստն ըստ Մոնթի Փայթոնի» ֆիլմու ներկայացվում են կյանքի իմաստի վերաբերյալ տարբեր ակնարկներ։ Ֆիլմի վերջում հերոսուհուն, որի դերը կատարում է Մայքլ Փեյլինը, հանձնում են «կյանքի իմաստը» ծրարը, որը նա բացում և ընթերցում է հանդիսատեսին. «Դե, դա շատ հատուկ մի բան չէ։ Փորձեք հաճելի լինել մարդկանց հետ, խուսափեք ճարպի օգտագործումից, ժամանակ առ ժամանակ լավ գրքեր կարդացեք, մի քիչ զբոսնեք և փորձեք միասին ապրել խաղաղության և ներդաշնակության մեջ բոլոր դավանանքների և ազգերի մարդկանց հետ»։

Մոնթի Փայթոնի շատ այլ սկետչեր և երգեր նույնպես էքզիստենցիալ են իրենց բնույթով և կասկածի տակ են դնում կյանքի կարևորությունը («Միշտ նայեք կյանքի լուսավոր կողմին») և կյանքի իմաստի հետ կապված այլ հարցերը։ Ջոն Քլիզը նաև իր կերպարն ուներ սիթքոմում՝ Բեզիլ Ֆոլթիին, որը մտածում էր իր գոյության ապարդյուն լինելու մասին «Ֆոլթիի աշտարակներ» հեռուստասերիալում։

Դուգլաս Ադամսի «Ավտոստոպով զբոսաշրջիկի միջգալակտիկական ուղեցույց» հայտնի կատակերգական գրքում, հեռուստասերիալում, ֆիլմում և ռադիո շարքում Կյանքի, տիեզերքի և ամեն ինչի հիմնական հարցի պատասխանը տրվում է «42» թվային լուծմամբ, «Խորը միտք» () կոչվող հսկա գերհամակարգչի կողմից յոթ ու կես միլիոն տարի տևողությամբ հաշվարկից հետո։ Երբ այս պատասխանը հանդիպում է իր կառուցողների կողմից շփոթության և զայրույթի, Խորը միտքը բացատրում է, որ «Ես կարծում եմ, որ խնդիրը, այն ձևով, ինչպիսին, որ դա եղել է, շատ լայնորեն է հիմնավորված։ Դուք այդպես էլ չասացիք, թե ինչում է կայանում այդ հարցը»։ Այնուհետև Խորը միտքը ստեղծում է մեկ այլ երկրային համակարգիչ՝ հաշվարկելու թե ինչում է իրականում կայանում հիմնական հարցը։ Ավելի ուշ Ֆորդը և Արթուրը կարողանում են հարցին այնպիսի տեսք հաղորդել, ինչպիսին կհաղորդեր երկրային համակարգիչը։ Այնպես է ստացվում, որ հարցը հնչում է այսպես՝ «Ի՞նչ եք ստանալու, եթե վեցն ինի բազմապատկեք», և ի հայտ է գալիս, որ ծրագիրը ոչնչացվել է Գոլգաֆրինչանների անսպասելիորեն Երկիր ժամանելու պատճառով և, այսպիսով, Կյանքի, տիեզերքի և մնացած ամեն ինչի ճշմարիտ սահմանային հարցը մնում է անհայտ։ Մինչ 6 × 9-ը կարող է գրվել որպես 42 եռանիշ թվերի համակարգում, հեղինակ Դուգլաս Ադամսը պնդում էր, որ դա պարզ զուգադիպություն էր և բոլորովին պատահական։

«Սիմփսոնները» մուլտսերիալի «Հոմեր՝ հերետիկոս» սերիայում Աստծո պատկերը համաձայնվում է պատմել Հոմերին, որն է կյանքի իմաստը, բայց շոուի վերնագրերը սկսում են գլորվել, երբ նա սկսում է ասել, թե ինչ է դա։

«Կարմիրը Կապույտի դեմ» վեբ սերիալի 1-ին եթերաշրջանի 1-ին սերիայում Սայմոնսի կերպարը հարցնում է Գրիֆին․ «Ինչու՞ ենք մենք այստեղ»; այս հարցը դառնում է ամբողջ սերիալի գլխավոր տողերից մեկը։

«Բիլի և Թեդի գերազանց արկածներ» ֆիլմում կերպարներին հարցնում են, թե ինչպես մենք պետք է ապրենք մեր կյանքերը, և նրանք պատասխանում են ոսկե կանոնի տարբերակով՝ «Գերազանց եղեք միմյանց հետ», ապա՝ «զվարճացեք, երեխաներ»։

«Հետաքրքրության անձ» քրեական հեռուստասերիալի 5-րդ եթերաշրջանի 13-րդ սերիայում արհեստական բանականությունը, որը կոչվում է «Մեքենա» (), Հարոլդ Ֆինչին ասում է, որ կյանքի գաղտնիքը կայանում է այն բանում, որ «Յուրաքանչյուրը միայնակ է մահանում։ Բայց եթե դուք ինչ-որ բան եք նշանակում ինչ-որ մեկի համար, եթե ինչ-որ մեկին օգնում եք կամ սիրում եք։ Եթե գոնե մեկ մարդ հիշում է ձեզ, ապա գուցե դուք երբեք չեք մահանալու»։ Այս արտահայտությունը կրկնվում է շոուի վերջում եզրափակիչը նշելու համար։

 Տես նաև 

 Կյանքի և իրականության ծագում և բնույթ 

 Կյանքի ծագում
 Կեցություն
 Լոգոս
 Ընկալում
 Իրականություն
 Տելեոլոգիա

 Կյանքի նպատակ 

 Ճակատագիր
 Փիլիսոփայություն

 Այլ 

 Իկիգայ
 Աշխարհայացք

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 

 Կյանքի իմաստ՝ վերլուծական հեռանկար հոդվածը Փիլիսոփայության համացանցի հանրագիտարանում Կյանքի իմաստը Սթենֆորդի համացանցի հանրագիտարանում''

Մետաֆիզիկա
Կյանք
Փիլիսոփայություն
Փիլիսոփայական խնդիրներ
Կյանքի փիլիսոփայություն
Ապագայաբանություն
Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Փիլիսոփայական հասկացություններ
Հոգևորություն
Կրոն
Բարոյագիտություն
Էթիկայի խնդիրներ
Փիլիսոփայական տերմինաբանություն