Մանկությունը պատերազմում

«Մանկությունը պատերազմում» տերմինը վերաբերում է այն երեխաներին, ովքեր տուժել են, վնասվել կամ վիրավորվել են պատերազմի և ռազմական գործողությունների ժամանակ։ 
Ռազմական գործողություններն ազդում են մարդկանց կյանքի տարբեր ոլորտների վրա, ֆիզիկական և մտավոր-հուզական աշխարհի, ընտանիքի և համայնքի միջև ձևավորվող սոցիալական հարաբերությունների վրա։ Հաճախ այդ ամենն ազդում է երեխայի հետագա զարգացման վրա։

Հեյդելբերգի միջազգային կոնֆլիկտների հետազոտական համալսարանը ներկայացնում է, որ քաղաքական դրդապատճառներով աշխարհում 2016 թվականի ընթացքում տեղի է ունեցել 226 զինված ընդհարում (որոնցից 38–ը գնահատվում է որպես խիստ բռնի, 18–ը մեծամաշտաբ, 20–ը սահմանափակ)։ Spiegel TV–ի հաղորդմամբ 2016 թվականին շուրջ 230 միլիոն երեխա ապրել է պատերազմական և ճգնաժամային պայմաններում՝ ենթարկվելով ամենօրյա ահաբեկչության։

Երեխաները պատերազմում 
Ընդհանուր առմամբ, պատերազմի հետևանքների և զոհերի մասին խոսելիս, երեխաների թեման մղվում է ետին պլան։ Քաղաքական ասպարեզում նրանք մնում են անտեսված և անօգնական, եթե նույնիսկ պատերազմի հետևանքով ստացած վնասվածքները կամ հաշմանդամությունը դառնում են տեսանելի։ «Երեխաները պատերազմում» տերմինը մեծ ազդեցություն է ունենում, երբ հետևողականորեն օգտագործվում է ամբողջ աշխարհում՝ պատերազմում ներգրավված բոլոր երեխաների համար։

Գերմանիայում «երեխաները պատերազմում» տերմինը հայտնվել է 1990–ականներին, երբ հասարակությունը, որն իր մանկությունը անցկացրել էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, սկսեց «կոտրել» իր լռությունը։ Դրանից հետո, հատկապես Գերմանիայում այդ հասկացողությունը արժանացավ մամուլի մեծ ուշադրությանը։ Նույն շրջանում գիտնականներն ու հետազոտողները սկսեցին ուսումնասիրություններ կատարել պատերազմական երևույթներում երեխաների ներգրավվածության մասին։

Միջազգայնորեն, «երեխաները պատերազմում» տերմինը տարբեր լեզուներում արտահայտվում է տարբեր կերպ և ունի տարբեր իմաստներ։ Օրինակ, տարբերություններն ակնհայտ էին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օկուպացված Լեհաստանի երեխաների շրջանում։ Անգլերեն war child, ինչպես նաև ֆրանսերեն enfant de la guerre տերմիններն օգտագործվում են որոշ երկրներում և վերաբերում են այն երեխաներին, որոնց ծնողներից մեկը ծառայության մեջ է լինում օկուպացված ռազմական ուժերում։ Թեև «երեխաները պատերազմում» հասկացությունը տարբերվում է սույն հոդվածի սահմանումից, երկուսն էլ վերաբերում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։
Միայն Ֆրանսիայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանացի զինվորների երեխաների թիվը մոտավորապես 200,000 է։ Չնայած նրանք մեծացել են  պատերազմի ընթացքում, բայց հաճախ իրենց ծագման պատճառով ստորացվել և  զրկանքներ են կրել, որը զգացել են ոչ միայն իրենք, այլև նրանց մայրերը Թեև այս փորձությունները կարող են հանգեցնել ինքնության և ինքնագնահատականի զգալի խանգարման, այդ երեխաներից ոմանք երկքաղաքացիությունն ընկալում են որպես ազատագրում։

Ծագում են բազմաթիվ լրացուցիչ ասպեկտներ՝ Եվրոպայից դուրս ապրող և 21–րդ դարի ծնունդ երեխաների հետ կապված։ Կոնֆլիկտները, ինչպիսիք են 1945 թվականի օգոստոսին Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների ատոմային ռմբակոծումները, 1955–1975 թվականների Վիետնամի պատերազմը, 1971 թվականի Բանգլադեշի ազատության համար մղվող պատերազմի ընթացքում իրականացված բանգլադեշյան ցեղասպանությունը կամ 2011–ից ի վեր սկսված սիրիական քաղաքացիական պատերազմը, ունենն բացառիկ ենթատեքստեր՝ կապված երեխաների՝ այս պատերազմներում ներգրավվածության մասին։

Ժամանակ առ ժամանակ հասարակությունը տեղեկացվում է այն հայտանիշների մասին, որոնք առկա են լինում պատերազմական տարածաշրջանի փախստական երեխաների շրջանում։ Օրինակ՝ 2017 թվականի ապրիլին Շվեդիայի մամուլը հրապարակեց անսովոր մի ռեպորտաժ՝ հետևյալ բովանդակությամբ․ «Երեխաներն ընկնում են մշտական անգիտակից վիճակի մեջ, եթե նրանց սպառնում է տեղահանության վտանգը»։ Շվեդ հոգեբանները տարիներ շարունակ ուսումնասիրում են տարբեր երկրների օրինակները՝ այդպես էլ չհանգելով որևէ հստակ եզրակացության։

Ինչ վերաբերում է ռազմական գործողություններում երեխաների օգտագործմանը, պետք է նշել, որ ամբողջ աշխարհում նրանց թիվը հասնում է 250,000–ի, սակայն թվից զատ ուշադրությունը կենտրոնացված է նաև այլ խնդիրների վրա։ Միջոցառումները, ինչպիսին է օրինակ «Կարմիր ձեռքի օրը», չեն կարողանում ազդել տարեկան տասնյակ հազարավոր երեխաների (նրանցից ոմանք ընդամենը ութ տարեկան են) զինվորագրման երևույթի կանխարգելման վրա ։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 2–ին ՄԱԿ-ը հրապարակել է Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան, որը սահմանում է երեխաների իրավունքները մասնակից պետություններում՝ ներառյալ պատերազմական շրջանում։ Կոնվենցիան վավերացվել է գրեթե բոլոր անդամ պետությունների և որոշ ոչ անդամ պետությունների կողմից։

2002 թվականին ուժի մեջ է մտել լրացուցիչ արձանագրություն, ինչը կանխում էր անչափահասների՝ որպես զինծառայողների զինված ընդհարումների ժամանակ օգտագործումը։ Այնուամենայնիվ, շատ պետություններ հավատարիմ չմնացին դրան։ Օրինակ Գերմանիայում անչափահասները շարունակում են հավաքագրվել զինվորական ծառայության համար։

Առանձին պատերազմների ժամանակ ԶԼՄ–ների ուշադրության կենտրոնում հայտվնած երեխաները մեծ ազդեցություն են ունենում և հանդիսանում են բացառիկ դեպքեր, որոնք հասարակական հայացքը կենտրոնացնում են երեխաների օգտագործման խնդրի վրա։ Այդպիսի ակտիվիստական գործունեություն են ծավալում պակիստանցի Մալալա Յուսուֆզայը և վիետնամցի Ֆան Տխի Կիմ Ֆուկը։ 2014 թվականին տասնյոթամյա Մալալա Յուսուֆզայը հոր հետ համատեղ արժանացել է խաղաղության Նոբելյան մրցանակի՝ դառնալով Նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ դափնեկիրը։ Չնայած Կիմ Ֆուկը մասնակցել է 1972 թվականի հունիսին տեղի ունեցած Վիետնամի պատերազմին և ստացել ծանր հարվածներ նապալմից՝ նա կենդանի է մնացել։ Թերթի լուսանկարիչ Նիկ Ուտի շնորհիվ նրա համբավը տարածվել է ողջ աշխարհում։

Փաստաթղթեր 
ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը նշում է․ «Ոչ ոք չի ցանկանում տեսնել երեխաներին պատերազմում»։ Այնուամենայնիվ, նրանք անընդհատ ռիսկի են ենթարկվում տարբեր, երբեմն՝ անվստահելի նպատակներով օգտագործվելու համար, և գրեթե ամեն օր ԶԼՄ-ների ուշադրության կենտրոնում են։ Արվեստի բնագավառում, սակայն, երեխաների օգտագործման թեման հազվադեպ է երևում, նույնիսկ այն ժամանակներում, երբ նկարիչները, օրինակ, ստեղծում են պատերազմին առնչվող անթիվ գործեր։ Կերպարվեստի, երաժշտության և գրականության մեջ կան հազվադեպ հանդիպող բացառություններ։ Թեմայի փաստաթղթային մասին վերաբերող ուսումնասիրությունները տարբեր են։ Բազմաթիվ վավերագրական կինոնկարներ և զեկույցներ են հայտնվել, որոնք վկայում են անցյալում տեղի ունեցած և ներկայումս ընթացող պատերազմների և դրանցից տուժած երեխաների մասին։ Ավելին, այս թեմաներից շատերը հիմնված են ժամանակակից վկաների նյութերի վրա։

Փաստագրական ֆիլմեր և ռեպորտաժներ (գերմաներեն)

Ժամանակակից վկաների նախագծեր 
Գերմանիայի Թյուրինգիա քաղաքի Երիտասարդ բողոքականների կրթական կենտրոնը («Evangelische Erwachsenenbildung Thüringen»), ժամանակակից վկաների հայտնած տվյալների համաձայն, ստեղծլ է նախագիծ, որտեղ ճանաչում են գտել պատերազմին մասնակցող երեխաները։ Նախագծի մի մասում ներկայացվում են պատմաբան Իրիս Հելբինգի ճանապարհորդական ցուցահանդեսից ստացված 1946 թվականի լեհական պատերազմի մասնակից երեխաների լուսանկարները։ Նկարները տարածում են գտել տասներեք և բարձր տարիքի երեխաների վերաբերյալ մրցույթից հետո։ Մրցույթը կազմակերպել էր Przekrój ամսագիրը հիմնադրվելուց մեկ տարի անց՝ 1945 թվականին, Լեհաստանի ազատագրման տարեդարձի կապակցությամբ.

Հավաքածուներ 
2017 թվականի հունվարին, Բոսնիա և Հերցեգովինայի մայրաքաղաք Սարաևոյում Ջասմինկո Հալիլովիչի կողմից հիմնադրվել է «Մանկությունը պատերազմում» թանգարանը։ Թանգարանի դեսպանը բոսնիացի թենիսիստ Դամիր Դիզմհուրն է, որը, ինչպես Հալիլովիչը, որպես երեխա մասնակցել ՝ Բոսնիական պատերազմին։ Թանգարանում պահվում են երեխաների անձնական պարագաները, հագուստը, խաղալիքները, նկարներն ու նամակները, ինչպես նաև լուսանկարներ և օրագրեր։ Բացի դրանցից, կան նաև պատերազմի ականատեսների կողմից տրված կողմից հարցազրույցների աուդիո և վիդեո տարբերակները։ Հավաքածուի մի մասը ցուցադրվել է 2016 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմական թանգարանում։

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը գնահատել է, որ ժամանակին Սարաևոյում ապրած 70,000 երեխաների մոտ 40%-ը կորցրել է կյանքը, ևս 40%–ի ընտանիքի անդամներն սպանվել են և գրեթե 90% -ն ստիպված է եղել թաքնված ապրել՝ ռմբակոծությունից ապաստան գտնելու համար։ 2013-ին, որպես թանգարանի հիմնադրման նախաբան, Հալիլովիչը հրատարակել է գիրք, որում ներկայացված են պատերազմին մասնակցած երեխաների պատմությունները Գիրքը թարգմանվել է վեց լեզուներով։ Գերմաներենով այն հրատարակվել է սոցիալ-կրթական խաղաղության ծրագրի՝ «Mirno More» կազմակերպության կողմից։ Հարավային Արևելաեվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնը գիրքը ներկայացրել է 2013 թվականի նոյեմբերին
։

Հալիլովիչը իր գիրքը նվիրել էր իր ընկերոջը՝ Միիրլա Պլոչիչին, որն սպանվել է 1994 թվականին։ 2015 թվականի դեկտեմբերին նա Guernica ամսագրին լրացուցիչ տեղեկություններ է տվել բոսնիական պատերազմում երեխաների, ինչպես նաև իր ներգրավվածության և շարժառիթների վերաբերյալ։

Բարեգործական կազմակերպություններ 
 Save the Children
 ՅՈՒՆԻՍԵՖ
 Terre des hommes
 War Child (հիմնադրամ)
 Վորլդ Վիժն
 Կարմիր ձեռքի օր (Զինվորագրված երեխաների դեմ պայքարի միջազգային օր)

Գրականություն 
Նշված հրատարակությունները թարգմանվել են գերմաներենից անգլերեն և դրված են փակագծերի մեջ։

Տես նաև

Ծանցանկ

Արտաքին հղումներ 

 Canadian Roots UK (war children in England are looking for their Canadian fathers)
 Amitié Nationale des Enfants de la Guerre (German-French association of war children)
 Born of War international Network
 Kriegskinder e.V. Forschung – Lehre – Therapie (German)
 Kriegskind.de (German)

Երեխաներ
Մանկության պատմություն
Պատերազմ