Նոր Զելանդիայի Թագավորություն

Նոր Զելանդիայի Թագավորությունը բաղկացած է այն ամբողջ տարածքից, որում Նոր Զելանդիայի միապետը գործում է որպես պետության ղեկավար։ Նոր Զելանդիայի տարածքը դաշնություն չէ․ այն պետությունների և տարածքների խումբ է, որը միավորված է իր միապետի գլխավորությամբ։ Նոր Զելանդիան անկախ և ինքնիշխան պետություն է։ Այն ունի անտարկտիկական տարածքային պահանջ (Ռոսսի կախյալ տարածք), մեկ կախյալ տարածք (Տոկելաու) և երկու ասոցացված պետություն (Կուկի Կղզիներ և Նիուե)։

Ռոսսի կախյալ տարածքը մշտական բնակիչներ չունի, իսկ Տոկելաուն, Կուկի Կղզիներն ու Նիուեն բնիկ բնակչություն ունեն։ ՄԱԿ-ը պաշտոնապես դասակարգում է Տոկելաուին որպես ոչ ինքնակառավարվող տարածք, իսկ Կուկի Կղզիները և Նիուեն ներքին ինքնակառավարման՝ պահպանելով Նոր Զելանդիայի պատասխանատվությունը պաշտպանության համար։ Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետը ներկայացնում է միապետին Նոր Զելանդիայի ամբողջ տարածքում, չնայած Կուկի կղզիներն ունեն թագուհու լրացուցիչ ներկայացուցիչ։

Ակնարկ 
Նոր Զելանդիայի միապետը, որին ներկայացնում է Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետը, պետության ղեկավարն է ամբողջ Նոր Զելանդիայի Թագավորությունում։ Նոր Զելանդիայի միապետությունը միավորված է բոլոր իրավահավասարությունների ոլորտներում, այդ թվում նաև պետության ղեկավարությունը բոլոր տեղերում հավասար են։ 1983 թվականին Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետի գրասենյակի նամակների արտոնագիրը սահմանում է ոլորտի ճշգրիտ շրջանակը։

Կուկի կղզիների և Նիուեի Խաղաղ օվկիանոսի կղզիները դարձել են Նոր Զելանդիայի առաջին գաղութները 1901 թվականին, այնուհետև՝ պրոտեկտորատները։ 1965 թվականից Կուկի կղզիները դարձան ինքնակառավարվող, ինչպես նաև Նիուեն՝ 1974 թվականից։ Տոկելաուն Նոր Զելանդիայի վերահսկողության տակ է անցել 1925 թվականին և շարունակում է մնալ ոչ ինքնակառավարվող տարածք ։

Ռոսսի կախյալ տարածքը բաղկացած է Անտարկտիկա մայրցամաքի 160° արևելք և 150° արևմտյան միջօրեականների միջև կղզիների հետ միասին, որոնք ընկած են հարավային 60օ զուգահեռականից հարավ։ Բրիտանական (կայսերական) կառավարությունը տիրեց այս տարածքին 1923 թվականին և այն վստահեց Նոր Զելանդիայի կառավարմանը։ Ո՛չ Ռուսաստանը, ո՛չ Միացյալ Նահանգները չեն ճանաչում այդ պահանջը, և այդ պահանջը մնում է չլուծված (Անտարկտիդայի բոլոր մյուս պահանջների հետ մեկտեղ) Անտարկտիկայի համաձայնագրով, որը ծառայում է հիմնականում այդ անհամաձայնությունների հարթմանը։ Տարածքը անմարդաբնակ է, բացի գիտական բազաներից։

Նոր Զելանդիայի քաղաքացիության օրենքը հավասարապես վերաբերվում է թագավորության բոլոր մասերին, ուստի Նոր Զելանդիայում, Կուկի կղզիներում, Նիուեում, Տոկելաուում և 2006 թվականից առաջ Ռոսսի կախյալ տարածքի մեջ ծնված մարդկանց մեծ մասը Նոր Զելանդիայի քաղաքացիներ են։ Հետագա պայմանները կիրառվում են 2006 թվականից հետո ծնվածների համար։

Գեներալ-նահանգապետ 
Գեներալ-նահանգապետը ներկայացնում է պետության ղեկավար Էլիզաբեթ Երկրորդին՝ որպես Նոր Զելանդիայի թագուհի, թագավորության տարածքում։ Ըստ էության, գեներալ-նահանգապետերը ստանձնում են պետության ղեկավարի բոլոր պատասխանատվությունները ու լիազորությունները։ Տիկին Պատսի Ռեդդին նշանակվել է այդ պաշտոնում 2016 թվականի սեպտեմբերի 14-ին։

Ինքնիշխանությունը թագավորության ներսում

Կուկի կղզիներ և Նիուե 

Թե՛ Կուկի կղզիները, և՛ Նիուեն ինքնակառավարող պետություններ են, որոնք ազատորեն համագործակցում են Նոր Զելանդիայի հետ։ Ազատ համագործակցության մասին պայմանավորվածությունների մանրամասները պարունակում են մի շարք փաստաթղթեր, ինչպիսիք են դրանց համապատասխան սահմանադրությունները, 1983 թվականին Նոր Զելանդիայի և Կուկի կղզիների կառավարությունների միջև փաստաթղթերի փոխանակումը և 2001 թվականի համագործակցության հարյուրամյա հռչակագիրը։ Որպես այդպիսին, Նոր Զելանդիայի խորհրդարանն իրավունք չունի միակողմանիորեն ընդունել օրենսդրությունը այդ պետությունների վերաբերյալ։ Արտաքին գործերի և պաշտպանության հարցերում Նոր Զելանդիան գործում է այդ երկրների անունից, բայց միայն նրանց խորհուրդներով և համաձայնությամբ։    
[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2019)">մեջբերում է պետք</span> ]
Քանի որ գեներալ-նահանգապետը բնակվում է Նոր Զելանդիայում, Կուկի կղզիների սահմանադրությունը նախատեսում է թագուհու ներկայացուցչի հստակ պաշտոնը։ Այս անհատը ենթակա չէ գեներալ-նահանգապետին և հանդես է գալիս որպես  թագուհու տեղական ներկայացուցիչ Նոր Զելանդիայի օրենքներով։ 2013 թվականից Թոմ Մարսթերսը թագուհու ներկայացուցիչն է Կուկի կղզիներում։ Այս պայմանավորվածությունն արդյունավետորեն թույլ է տալիս իրականացնել կառավարման ներքին և առավելագույն արտաքին ոլորտների դե ֆակտո անկախ գործողություններ։

Ըստ Նիուեի 1974 թվականի սահմանադրության՝ Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետը հանդես է գալիս որպես թագուհու ներկայացուցիչ և իրականացնում է «Թագը վերապահված գործադիր իշխանությունը»։

Կուկի կղզիներում և Նիուեում Նոր Զելանդիայի գերագույն հանձնակատարը Նոր Զելանդիայի դիվանագիտական ներկայացուցիչն է։ Ջոն Քարթերը (2011 թվականից) Նոր Զելանդիայի Գերագույն հանձնակատարն է Կուկի կղզիներում, իսկ Ռոս Արդերնը (2014 թվականից) Նոր Զելանդիայի Գերագույն հանձնակատարն է Նիուեում։

Չնայած Նոր Զելանդիայի հետ սերտ հարաբերություններին՝ ինչպես Կուկի կղզիները, այնպես էլ Նիուեն պահպանվում են իրենց անունով որոշ դիվանագիտական հարաբերություններ։ Երկու երկրներն էլ պահպանում են գերագույն հանձնակատարաներ Նոր Զելանդիայում և ունեն Նոր Զելանդիայի գերագույն հանձնակատարներ իրենց մայրաքաղաքներում։ Համագործակցության շրջանակներում գերագույն հանձնակատարները ներկայացնում են իրենց կառավարությունները, այլ ոչ թե՝ պետության ղեկավարին։

Նոր Զելանդիա 
Նոր Զելանդիան ինքնիշխան պետություն է։ Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեայում երկիրը ներկայացվում է որպես պարզապես «Նոր Զելանդիա», այլ ոչ թե՝ որպես Նոր Զելանդիայի Թագավորություն։

Նոր Զելանդիան բաղկացած է հետևյալ կղզեխմբերից․ 

 Հյուսիսային կղզին, Հարավային կղզին, Ստյուարտ կղզին և հարևան ափամերձ կղզիները, ինչպիսիք են Սոլանդերյան կղզիները, բոլորն ընդգրկված են Նոր Զելանդիայի 16 շրջաններում։ 
 Չաթեմ կղզիներ արևելքում, որը մտնում է Չաթեմի կղզիների շրջանում 
 Կերմադեկյան կղզիները և Երեք թագավորների կղզիները հյուսիսում և Նոր Զելանդիայի մերձանտարկտիդական կղզիները հարավում․ բոլորը տեղական իշխանությունների սահմաններից դուրս ենև բնակեցված են միայն գիտահետազոտական փոքր թվով աշխատակազմով։ 
 Նոր Զելանդիայի կառավարության համաձայն՝ Անտարկտիդայի մաս կազմող Ռոսսի կախյալ տարածքը, սահմանադրորեն, Նոր Զելանդիայի մաս է կազմում։ Այնուամենայնիվ, Նոր Զելանդիայի պահանջը Անտարկտիդայի այս մասի նկատմամբ ճանաչվում է միայն չորս այլ երկրների կողմից։ Բացի այդ, Նոր Զելանդիայի տարածքային պահանջը ենթակա է Անտարկտիկայի համաձայնագրին, որը նա ստորագրել է 1959 թվականին։

Տոկելաու 
Տոկելաուն ունի ինքնակառավարման ավելի ցածր աստիճան, քան Կուկի կղզիները և Նիուեն։ Նոր Զելանդիայի ներկայացուցիչը Տոկելաուում Տոկելաուի ադմինիստրատորն է և իրավունք ունի շրջանցել Գեներալ Ֆոնոյի (խորհրդարանի) կողմից ընդունված որոշումները։ ՄԱԿ-ի խնդրանքով Նոր Զելանդիայի կողմից 2006 և 2007 թվականներին անցկացված հանրաքվեների արդյունքում Տոկելաուի բնակիչները չկարողացան հասնել երկու երրորդ մեծամասնությանը, որը անհրաժեշտ էր Նիուեին և Կուկի կղզիներին հավասար իրավասությունների կառավարման համակարգին հասնելու համար։

Թագավորության ապագան 
Նոր Զելանդիայի ներսում կա որոշակի աջակցություն  Նոր Զելանդիայի հանրապետության համար։ Եթե Նոր Զելանդիան դառնա հանրապետություն, այն կպահպանի Ռոսսի կախյալ տարածքը և Տոկելաուն որպես կախյալ տարածքներ, և Նոր Զելանդիայի թագավորությունը կշարունակեր գոյություն ունենալ առանց Նոր Զելանդիայի, Ռոսսի կախյալ տարածքի և Տոկելաուի։ Սա իրավական խոչընդոտ չէր հանդիսանա Նոր Զելանդիայի հանրապետության համար որպես այդպիսին, և ինչպես Կուկ կղզիները, այնպես էլ Նիուեն կպահպանեին իրենց ազատ ասոցիացիան Նոր Զելանդիայի հետ։ 1977 թվականին «Քաղաքացության մասին» ակտով Նոր Զելանդիայի օրենսդրության մեջ բնակվելու իրավունքը չի փոխվի։ 

Այնուամենայնիվ, Նոր Զելանդիայի հանրապետությունը կներկայացնի Կուկի կղզիներին և Նիուեին գերիշխանությանը հավատարիմ մնալու հարցը։  Այսպիսով, Նոր Զելանդիայի Հանրապետության ապագայի համար գոյություն ունեն մի շարք տարբերակներ, եթե Նոր Զելանդիան դառնա հանրապետություն, ներառյալ Կուկի կղզիները և Նիուեն.

 մնալով Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցիացիայի մեջ, բայց թագուհուն պահելով որպես իրենց պետության ղեկավար. 
 ունենալով Նոր Զելանդիայի «հանրապետական» պետության ղեկավար և դառնալ անկախ պետություններ. 
 ունենալով իրենց պետությունների ղեկավարները, բայց պահպանելով Նոր Զելանդիայի հետ նրանց ազատ ասոցիացիայի կարգավիճակը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Նոր Զելանդիայի գեներալ-նահանգապետի գրասենյակը կազմող նամակների արտոնագիրը  տալիս է «Նոր Զելանդիայի թագավորության» բացատրությունը 
 «Կուկի կղզիներ»  (ՆԶ Արտաքին գործերի նախարարություն) 
 «Նիուե» (ՆԶ Արտաքին գործերի նախարարություն) 
 «Նոր Զելանդիա և Տոկելաու կղզիներ»  (ՆԶ Արտաքին գործերի նախարարություն) 
 «Ռոսսի կախյալ տարածք» (ՆԶ Արտաքին գործերի նախարարություն)

Գաղութային կայսրություններ
Նոր Զելանդիա
Նոր Զելանդիայի աշխարհագրություն