Աշտանգա յոգա

Աշտանգա յոգա (, aṣṭāṅgayoga, "յոգայի ութ եզրեր"), Պատանջալիի դասական յոգայի դասակարգում, ինչպես սահմանված է նրա յոգա սուտրաներում։ Նա սահմանել է ութ փուլեր կամ եզրեր`

 յամա (ժուժկալություն)
 նիյամա (կանոնների պահպանում)
 ասանա (կեցվածք)
 պրանայամա (շնչառություն)
 պրատյահարա (մեկուսացում)
 դհարանա (կենտրոնացում)
 դհյանա (մեդիտացիա)
 սամադհի (ներծծում)։

Ութ փուլերը հաջորդաբար, արտաքինից ներքին են ուղղորդում մարդուն։ Կեցվածքը՝ ասանան, պետք է լինի կայուն և հարմարավետ երկար ժամանակ, որպեսզի յոգը զբաղվի մյուս փուլերով՝ պրանայամայից մինչև սամադհի։ Աշտանա յոգայի հիմնական նպատակը կայվալյան () է` Պուրուշայի ճանաչումը, մաքուր-գիտակցությունը, որպես պրակրիտիից առանձին, ճանաչողական ապարատ և Պուրուշայի անջատում-ազատագրումը նրա խճճված մթագնումներից։

Սահմանում 
Պատանջալին սկսում է իր տրակտատը՝ նշելով իր գրքի նպատակը առաջին սուտրայում, որին հաջորդում է 1-ին գրքի իր երկրորդ սուտրաում «յոգա» բառի սահմանումը.

Այս հակիրճ սահմանումը կախված է սանսկրիտ երեք տերմինների իմաստից։ Ի. Կ. Թաիմինին  այն թարգմանում է որպես «Յոգան մտքի  () փոփոխությունների  ()  զսպումն է ()»: Վիվեկանանդան սուտրան թարգմանում է որպես «Յոգան զսպում է (nirodhah) միտքը (citta) տարբեր ձևեր ընդունելուց (vrittis)»: Երբ միտքը հանդարտվում է, բացահայտվում է տեսանող (ինքնահայեցող) կամ իրական Ես-ը.

Ութ փուլեր 

Պատանջալին իր յոգա սուտրաներում յոգան սահմանել է որպես ութ անդամներ ունեցող (अष्टाङ्ग , "ութ եզրեր").

Պատանջալիի յոգայի ութակի ուղին բաղկացած է բարոյապես կարգապահ և նպատակասլաց կյանքի պատվիրաններից, որոնցից ասանան (յոգի կեցվածքը) կազմում է միայն մեկ փուլը։

1. Յամա 
Յամաները հինդուիզմում էթիկական կանոններ են և կարող են դիտարկվել որպես բարոյական հրամայականներ («չի կարելիներ»)։ Յոգա սուտրա 2.30-ում Պատանջալիի կողմից թվարկված հինգ յամաներն են.

 Ահիմսա (अहिंसा), ոչբռնություն, այլ կենդանի էակներին չվնասել
 Սատյա (सत्य), ճշմարտացիություն, ոչ սուտ
 Աստեյա (अस्तेय), չգողանալ
 Բրահմաչարյա (ब्रह्मचर्य), մաքրաբարոյություն, ամուսնական հավատարմություն կամ սեռական զսպվածություն

 Ապարիգրահա (अपरिग्रह), ոչ ագահություն, ոչ տիրականություն։

Պատանջալին, 2-րդ գրքում, նշում է, թե ինչպես և ինչու է վերոհիշյալ ինքնասահմանափակումն օգնում անհատի անձնական աճին։ Օրինակ, հատված II.35-ում Պատանջալին նշում է, որ ոչբռնության և ուրիշներին չվնասելու առաքինությունը (ահիմսա) հանգեցնում է թշնամանքից հրաժարվելուն, մի վիճակ, որը յոգին տանում է դեպի ներքին և արտաքին բարեկամության կատարելությունը բոլորի և ամեն ինչի հետ։

2. Նիյամա 
Պատանջալիի յոգայի ուղու երկրորդ բաղադրիչը նիյաման է, որն իր մեջ ներառում է առաքինի սովորություններ և կանոններ («դոսը»)։ Սադհանա Պադա Վերսե հատված 32-ը թվարկում է նիյամաները հետևյալ կերպ.

 Շաուչա (शौच), մաքրություն, մտքի, խոսքի և մարմնի պարզություն
 Սանտոշա (संतोष), գոհունակություն, ուրիշների ընդունում, իր հանգամանքների ընդունումն այնպիսին, ինչպիսին կան՝ դրանք անցնելու կամ փոխելու համար, լավատեսություն սեփական անձի նկատմամբ
 Տապաս (तपस्), համառություն, հաստատակամություն, խստություն, ասկետիզմ, ինքնակարգապահություն
 Սվադհյայա (स्वाध्याय), Վեդաների ուսումնասիրություն, սեփական անձի ուսումնասիրություն, ինքնաարտացոլում, սեփական մտքերի, խոսքի և արարքների ներդաշնակություն
 Իշվարապրանիդհանա (ईश्वरप्रणिधान), Իշվարայի (Աստված/Գերագույն Էակ, Բրահման, Իրական Ես, Անփոփոխ Իրականություն) հայեցում։

Ինչպես Յամաների դեպքում, Պատանջալին բացատրում է, թե ինչպես և ինչու է Նիյամաներից յուրաքանչյուրն օգնում անձնական աճին։ Օրինակ, հատված II.42-ում Պատանջալին նշում է, որ ուրիշների գոհունակության և ընդունելու առաքինությունը այնպիսին, ինչպիսին նրանք կան (սանտոշա) հանգեցնում է այն վիճակին, որտեղ ուրախության ներքին աղբյուրները ամենակարևորն են, և դադարում է հաճույքի արտաքին աղբյուրների փափագը։

3. Ասանա 

Պատանջալին սկսում է ասանայի (आसन, կեցվածք) քննարկումը` սահմանելով այն 2-րդ գրքի 46-րդ հատվածում, հետևյալ կերպ.Ասանա, կեցվածք, որը կարելի է պահել որոշ ժամանակ՝ մնալով հանգիստ, կայուն, հարմարավետ և անշարժ։ Յոգա սուտրան չի նշում որևէ կոնկրետ ասանա։ Āraṇya-ն թարգմանում է II.47 հատվածը այսպես. «Ասանաները ժամանակի ընթացքում կատարելագործվում են ջանքերի թուլացումով անսահմանի վրա մեդիտացիայով»; այս համադրությունը և պրակտիկան դադարեցնում են մարմնի ցնցումները։ Ցավ կամ անհանգստություն պատճառող ցանկացած կեցվածք յոգայի կեցվածք չէ։ Երկրորդական տեքստերում, որոնք քննարկում են Պատանջալիի սուտրան, ասվում է, որ նստած մեդիտացիայի համար ճիշտ կեցվածքի պահանջներից մեկը կրծքավանդակը, պարանոցը և գլուխը կանգուն պահելն է (ողնաշարի ճիշտ կեցվածք):

Սուտրաներին կցված Բհասյա մեկնաբանությունը, որն այժմ համարվում է հենց Պատանջալիի մեկնաբանություն, առաջարկում է տասներկու նստած մեդիտացիայի կեցվածք. Պադմասանա (լոտոս), Վիրասանա (հերոս), Բհադրասանա (փառահեղ), Սվաստիկասանա (հաջողության նշան), Դանդասանա (ձող), Սոպասրայասանա ( հենված), Պարյանկասանա (մահճակալ), Կրաունչա-նիշադասանա (նստած ձկնկուլ / խերոն), Հաստանիշադասանա (նստած փիղ), Ուշտրանիշադասանա (նստած ուղտ), Սամասանսթհանասանա (հավասարաչափ հավասարակշռված) և Շտիրասուխասանա (ցանկացած անշարժ կեցվածք, որը հաճելի է մարդուն)։

Ավելի քան հազար տարի անց Հաթհա յոգա պրադիպիկայում (հաթհա յոգայի լույս) հիշատակվում են Շիվայի կողմից ուսուցանված  ասանաներ՝ նշելով դրանցից չորսը որպես ամենակարևորները՝ Սիդդհասանա (իրագործված), Պադմասանա (լոտոս), Սիմհասանա (առյուծ) և Բհադրասանա (փառահեղ), և նկարագրում է այս չորս և տասնմեկ այլ ասանաների տեխնիկան։ Ժամանակակից յոգայում ասանաները զգալիորեն բազմաթիվ են՝ ի տարբերություն յոգայի նախկին ձևերի։

4. Պրանայամա 

Prāṇāyāma-ն շնչառության կառավարումն է՝ սանսկրիտից prāṇa (प्राण, շունչ) և āyāma (आयाम, զսպվածում)։

Ցանկալի կեցվածք ձեռք բերելուց հետո, II.49-ից մինչև II.51 հատվածները խորհուրդ են տալիս prāṇāyāma-ն՝ շնչառությունը գիտակցաբար կարգավորելու պրակտիկա (ներշնչում, ամբողջական դադար, արտաշնչում և դատարկ դադար)։ Դա արվում է մի քանի եղանակով, օրինակ՝ ներշնչելով և հետո արտաշնչումը որոշակի ժամանակով դադարեցնելով, արտաշնչելով և հետո ներշնչումը որոշակի ժամանակով դադարեցնելով, դանդաղեցնելով ներշնչումը և արտաշնչումը, կամ գիտակցաբար փոխելով շնչառության ժամանակը և երկարությունը (խորը, կարճ շնչառություն)։

5. Պրատյահարա 
Pratyāhāra-ն երկու սանսկրիտ բառերի համադրություն է prati- (նախածանցը՝ प्रति-, «դեմ» կամ «հակա») և āhāra (आहार, «մոտ բերել, մոտեցնել»)։

Պրատյահարան ուշադրության կենտրոնացում է, գիտակցության մեջ խորասուզվել է։ Դա արտաքին օբյեկտներից զգայական փորձի շեղման գործընթաց է։ Դա ինքնադուրսկորզման և վերացականության քայլ է։ Պրատյահարա չի նշանակում գիտակցաբար փակել աչքերը զգայական աշխարհից, այլ մարդու մտքի գործընթացները զգայական աշխարհից գիտակցաբար փակելն է։ Պրատյահարան մարդուն ուժ է տալիս դադարել վերահսկվել արտաքին աշխարհի կողմից, գրավել իր ուշադրությունը ինքնաճանաչողություն փնտրելու և ներաշխարհում բնածին ազատությունը զգալու համար։

Պրատյահարան նշում է յոգի փորձի անցումը Պատանջալիի Աշտանգայի սխեմայի առաջին չորս եզրերից, որոնք կատարելագործում են արտաքին ձևերը, մինչև վերջին երեք եզրերը, որոնք կատարելագործում են յոգի ներքին վիճակը` շարժվելով դրսից ներս, մարմնի արտաքին ոլորտից դեպի ոգու ներքին ոլորտ։

6. Դհարանա 
Դհարանա (սանսկրիտ. धारणा) նշանակում է կենտրոնացում, ինքնաճանաչողական` ներհայացողական կենտրոնացում և մտքի մեկ ուղղվածություն։ Բառի արմատը dhṛ (धृ) է, որը նշանակում է «բռնել, պահել, պահպանել»։

Դհարանան, որպես յոգայի վեցերորդ եզր, մարդու միտքը պահում է որոշակի ներքին վիճակի, թեմայի կամ մտքի թեմայի վրա։ Միտքը ֆիքսված է մանտրայի, կամ մարդու շնչառության/պորտի/լեզվի ծայրի/ցանկացած վայրի, կամ առարկայի վրա, որը նա ցանկանում է դիտարկել, կամ գաղափարի/մտքի վրա իր մտքում։ Մտքի շտկումը նշանակում է միակողմանի կենտրոնացում՝ առանց մտքի շեղումների և առանց մի թեմայից մյուսն անցնելու։

7. Դհյանա 
Դհյանա (սանսկր. ध्यान) բառացի նշանակում է «հայեցում, ռեֆլեքսիա» և «խորը, վերացական մեդիտացիա»։

Դհյանան խորհրդածում է, կենտրոնանալով այն ամենի վրա, ինչի վրա կենտրոնացել է Դհարանան։ Եթե յոգայի վեցերորդ եզրում մարդը կենտրոնանում է անձնական պաշտամունքի առարկայի վրա, ապա Դհյանան նրա հայեցումն է։ Եթե կոնցենտրացիան եղել է մեկ օբյեկտի վրա, Դհյանան այդ օբյեկտի նկատմամբ ոչ դատող, ոչ հավակնոտ դիտարկում է։ Եթե շեշտը դրված էր հայեցակարգի/գաղափարի վրա, Դհյանան դիտարկում է այդ հայեցակարգը/գաղափարն իր բոլոր ասպեկտներով, ձևերով և հետևանքներով։ Դհյանան մտքի անխափան գնացք է, ճանաչողության հոսանք, գիտակցության հոսք։

Դհյանան անբաժանելիորեն կապված է Դհարանայի հետ, մեկը տանում է մյուսին։ Դհարանան մտքի վիճակ է, Դհյանան՝ մտքի գործընթաց։ Դհյանան տարբերվում է Դհարանայից նրանով, որ մեդիտացիա անողն ակտիվորեն զբաղված է իր ուշադրության առարկայով։ Պատանջալին սահմանում է հայեցումը (դհյանա) որպես մտքի գործընթաց, որտեղ միտքը ֆիքսվում է ինչ-որ բանի վրա, և այնուհետև տեղի է ունենում «գիտելիքի համաչափ փոփոխություն»։ Ադի Շանկարան Յոգա սուտրաների մասին իր մեկնաբանության մեջ Դհյանային տարբերակում է Դհարանայից՝ բացատրելով Դհյանան որպես յոգի վիճակ, երբ կա միայն «օբյեկտի մասին շարունակական մտքի հոսք, որը չի ընդհատվում նույն առարկայի հետ կապված տարբեր տեսակի այլ մտքերով»։

Ըստ Շանկարայի, Դհարանան կենտրոնացած է մեկ օբյեկտի վրա, բայց գիտակցում է նույն օբյեկտին վերաբերվող բազմաթիվ ասպեկտների և գաղափարների առկայությունը։ Շանկարան օրինակ է բերում յոգինին, որն առավոտյան արևի տակ դհարանա վիճակում կարող է գիտակցել նրա պայծառության, գույնի և ուղեծրի մասին, իսկ յոգինը դհյանա վիճակում հայեցում է միայն Արեգակի ուղեծրի մասին, օրինակ, առանց գույնի, փայլի կամ հարակից այլ գաղափարների վրա շեղվելու։

8. Սամադհի 
Սամադհի (սանսկրիտ. समाधि) բառացի նշանակում է «միավորել, միանալ, զուգակցել, միություն, ներդաշնակ ամբողջություն, տրանս»։ Սամադհիում առարկայի շուրջ խորհրդածելիս ներկա է միայն խորհրդածության առարկան, իսկ այն գիտակցությունը, որ մեդիտացիա ես անում, անհետանում է։ Սամադհին լինում է երկու տեսակ՝ Սամպրաջնատա Սամադհի, մեդիտացիայի օբյեկտի աջակցությամբ, և Ասամպրաջնատա Սամադհի, առանց մեդիտացիայի օբյեկտի աջակցության։

Սամպրաջնատա Սամադհի 
Սամպրաջնատա Սամադհին, որը նաև կոչվում է սավիկալպա սամադհի և Սաբիջա Սամադհի, առարկայի աջակցությամբ մեդիտացիան, կապված է մտորումների, ռեֆլեկսիայի, երանության և ես-ի հետ (YS 1.17):

Առաջին երկու ասոցիացիաները՝ մտորումները և ռեֆլեքսիան, կազմում են սամապատիի (Samāpatti) տարբեր տեսակների հիմքը.

 Սավիտարկա. «խորհրդակցական», Citta-ն կենտրոնացած է մեդիտացիայի օբյեկտի վրա, կոնկրետ տեսք ունեցող առարկայի վրա, որը ընկալելի է մեր զգայարանների համար, ինչպես լամպի լույսը, քթի ծայրը 
 Սավիչարա. «արտացոլող», Citta-ն կենտրոնացած է մեդիտացիայի նուրբ օբյեկտի վրա, որը ընկալելի չէ զգայարանների համար, բայց ստացվել է եզրակացության միջոցով, ինչպիսին են զգայարանները, ճանաչողության գործընթացը, միտքը, ես-ես-ը, չակրաները, ներքին-շունչը (պրանա), նադիները, ինտելեկտը (բուդհի)։ 
Վերջին երկու ասոցիացիաները՝ սանանդա սամադհին և սասմիտան, համապատասխանաբար մեդիտացիայի վիճակ են և սավիչարա սամադհիի օբյեկտ.

 Սանանդա Սամադհի, անանդա, «երանություն». այս վիճակը ընդգծում է մեդիտացիայի ժամանակ երանության է'լ ավելի նուրբ վիճակը։
 Սասմիտա. Citta-ն կենտրոնացած է «ես-ի ես»-ին զգալու վրա։

Ասամպրաջնատա Սամադհի 
Ասամպրաջնատա Սամադհին, որը նաև կոչվում է Նիրվիկալպա Սամադհի և Նիրբիջա Սամադհի, մեդիտացիա է առանց օբյեկտի, որը հանգեցնում է պուրուշայի կամ գիտակցության ամենանուրբ տարրի` իմացության:

Տես նաև 

 Ազնիվ Ութակի ճանապարհ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականոթյուն

Արտաքին հղումներ 

 TR Tatya (1885), The Yoga Philosophy, with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives;
 GN Jha (1907), The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa with notes; Harvard University Archives;
 Charles Johnston (1912), The Yogasutras of Patanjali
 I.K. Taimni (1961), The Science of Yoga: The Yoga Sutras of Patanjali
 Chip Hartranft (2003), The Yoga-Sûtra of Patañjali. Sanskrit-English Translation & Glossary (86 pages)

Յոգա
Յոգայի ութ եզրեր
Հինդուիստական փիլիսոփայություն