Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ

Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ, ճիշտ է նաև Ուայլի , տիբեթյան այբուբենի տրանսկրիպցիոն համակարգ՝ լատինական այբուբենի սիմվոլների կիրառմամբ։ 

Շատ նման է ժամանակակից չինական պինյին ստանդարտ համակարգին, որն օգտագործվում է համակարգչի ստեղնաշարից օգտվելու համար։ Չինական պինյին ստանդարտի հիման վրա ստեղծվել է Տիբեթյան պինյին ստանդարտը։ Համակարգի անունը կապված է Վաշինգտոնի համալսարանի պրոֆեսոր, տիբեթագետ Տարել Վայլիի անվան հետ (1927-1984), ով 1959 թվականին կարողացել է համակարգը բերել ամբողջական տեսքի և ստանդարտացրել։ 

Դրանից հետո ԱՄՆ-ում այն  օգտագործվում է որպես տիբեթերեն լեզվի ուսումնասիրման ստանդարտ։ Վայլիի կոդը կազմված է հնչյունի համաձայն կարդացվող սիմվոլներից։ Բացառություն է կազմում միայն Gya համակցությունը.
 Gya-tibet.PNG, արտասանվում է գյա  
 G.ya-tibet.PNG, արտասանվում է յա  

Նշանագրերը տրանսկրիպցիոն համակարգի վերածելիս հաճախ օգտվում են տիբեթյան լեզվում օգտագործվող մի եղանակից՝ դակչխայից։ Այն իրենից ներկայացնում է «տառերով ընթերցում» կամ հեգել, և վերլուծական համակարգով մոտ է չինական հիերոգլիֆային արվեստին։ Տառերով կամ հեգելով կարդալու մեթոդը տիբեթերենում օգտագործվում է ոչ միայն լեզուն սովորելիս, այլև՝ առօրյա խոսակցականում։ Դակչխային տիրապետելը շատ կարևոր է, քանի որ բառի մեջ տառերի քանակը և արտասանվող հնչյունների քանակը տիբեթերենում տարբեր են։ Սա բնորոշ է չին-տիբեթական լեզվաընտանիքի բոլոր լեզուներին, և հատկապես տիբեթերենում շատ են նույնանունները, որոնք ունեն տարբեր գրելաձև։

Տիբեթյան նշանագրերի օրինակներ են.
 -Բալատալա
-Գաոչաչա
-Գաոշչաշչա
-Գաոտատա
-Գաոցացա
 -Կարատատրա
-Մաոջաջա
-Ռա
-Վա
 -Ա
-Աոբաբա
-Աոցխացխա

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

https://web.archive.org/web/20080820134951/http://chris.fynn.googlepages.com/wylietranslitteration
http://www.thlib.org/reference/transliteration/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/tibetan%20transliteration%20and%20transcription.html
http://www.thlib.org/reference/dictionaries/tibetan-dictionary/translate.php
https://web.archive.org/web/20070928124946/http://www.buddism.ru///_1KaNying/_translit/_translit.php
https://www.tbrc.org/#help_FooterNavigationtools
Գրադարձություն և տառադարձություն
Տիբեթերեն