Գաճաճ գալակտիկա

Գաճաճ գալակտիկա՝ փոքր գալակտիկա, որը կազմված է մոտ 1000-ից մինչև մի քանի միլիարդ աստղերից, համեմատած Ծիր Կաթինի 200–400 միլիարդ աստղերի հետ։ Մագելանի մեծ ամպը, որը սերտորեն պտտվում է Ծիր Կաթինի շուրջը և պարունակում է ավելի քան 30 միլիարդ աստղ, երբեմն դասակարգվում է որպես գաճաճ գալակտիկա, մյուսները այն համարում են լիարժեք գալակտիկա։ Ենթադրվում է, որ ավելի մեծ գալակտիկաների փոխազդեցությունները ուժեղ ազդեցություն ունեն գաճաճ գալակտիկաների ձևավորման և գործունեության վրա։
Աստղագետները բացահայտել են գաճաճ գալակտիկաների բազմաթիվ տեսակներ՝ հիմնվելով դրանց ձևի և կազմի վրա։

Ձևավորում 
 
Տեսություններից մեկն ասում է, որ գալակտիկաների մեծ մասը, այդ թվում՝ գաճաճ գալակտիկաները, ձևավորվում են մութ նյութից կամ մետաղներ պարունակող գազից։ Սակայն, ՆԱՍԱ-ի Գալակտիկայի էվոլյուցիայի հետազոտող ավտոմատ միջմոլորակային կայանը բացահայտել է նոր գաճաճ գալակտիկաներ՝ ձևավորված ցածր մետաղականություն ունեցող գազերից։ Այս գալակտիկաները գտնվում էին «Լեո Րինգ»-ում, որը ջրածնի և հելիումի ամպ է՝ շրջապատված Առյուծ համաստեղության երկու զանգվածային գալակտիկաների շուրջ։ 

Իրենց փոքր չափի պատճառով նկատվել է, որ գաճաճ գալակտիկաները ձգվում են դեպի հարևան պարուրաձև գալակտիկաները և պոկվում են դրանցից, ինչը հանգեցնում է աստղային հոսքերի և, ի վերջո, գալակտիկաների միաձուլման։

Տեղական գաճաճ գալակտիկաներ 

Տեղական խմբում կան շատ գաճաճ գալակտիկաներ. այս փոքր գալակտիկաները հաճախ պտտվում են ավելի մեծ գալակտիկաների շուրջ, ինչպիսիք են Ծիր Կաթինը, Անդրոմեդայի գալակտիկան և Եռանկյունի գալակտիկան։ 2007 թվականի մի փաստաթուղթ ենթադրում է, որ շատ գաճաճ գալակտիկաներ ստեղծվել են գալակտիկական մակընթացությունների հետևանքով Ծիր Կաթինի և Անդրոմեդայի վաղ էվոլյուցիայի ընթացքում։ Մակընթացային գաճաճ գալակտիկաները առաջանում են գալակտիկաների բախման և իրենց գրավիտացիոն զանգվածների փոխազդեցության ժամանակ։ Գալակտիկական նյութի հոսքերը հեռացվում են մայր գալակտիկաներից և մութ նյութի լուսապսակներից, որոնք շրջապատում են դրանց։ 2018 թվականի ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ որոշ տեղական գաճաճ գալակտիկաներ ձևավորվել են շատ վաղ՝ մութ դարաշրջանի  ընթացքում՝ Մեծ պայթյունից հետո առաջին միլիարդ տարիների ընթացքում։  

Ավելի քան 20 հայտնի գաճաճ գալակտիկաներ պտտվում են Ծիր Կաթինի շուրջը, և վերջին դիտարկումները նաև ստիպել են աստղագետներին ենթադրել, որ Ծիր Կաթինի ամենամեծ գնդիկավոր կլաստերը՝ Օմեգա Կենտավրը, իրականում գաճաճ գալակտիկայի միջուկն է, որի կենտրոնում սև խոռոչն է, որը Ծիր Կաթինը կլանել էր որոշ ժամանակով։

Ընդհանուր տեսակներ 

 Էլիպսաձև գալակտիկա. գաճաճ էլիպսաձև գալակտիկա (dE)
 Գաճաճ գնդաձև գալակտիկա (dSph). Ժամանակին եղել է գաճաճ էլիպսաձևերի ենթատեսակ, այժմ համարվում է առանձնահատուկ տեսակ
 Անկանոն գալակտիկա. գաճաճ պարուրաձև գալակտիկա (dS)
 Մագելանի տեսակի գաճաճ գալակտիկաներ
 Կապույտ կոմպակտ գաճաճ գալակտիկաներ
 Ուլտրա-կոմպակտ գաճաճ գալակտիկաներ

Կապույտ կոմպակտ գաճաճ գալակտիկաներ 

Աստղագիտության մեջ, կապույտ կոմպակտ գաճաճ գալակտիկան (ԿԿԳ գալակտիկա) փոքր գալակտիկա է, որը պարունակում է երիտասարդ, տաք, զանգվածային աստղերի մեծ աստղակույտեր։ Այս աստղերը, որոնցից ամենապայծառները կապույտ են, հանգեցնում են նրան, որ գալակտիկան ինքնին կապույտ է երևում։ ԿԿԳ գալակտիկաների մեծ մասը նաև դասակարգվում է որպես գաճաճ անկանոն գալակտիկաներ կամ ոսպնյակաձև գալակտիկաներ։ Քանի որ դրանք կազմված են աստղակույտերից, ԿԿԳ գալակտիկաները չունեն միատեսակ ձև։ Դրանք ուժգնորեն կլանում են գազ, ինչը հանգեցնում է այն բանին, որ դրանց աստղերը ձևավորվելիս դառնում են շատ ուժգին։ 

ԿԿԳ գալակտիկաները սառչում են նոր աստղերի ձևավորման գործընթացում։ Գալակտիկաների բոլոր աստղերը ձևավորվել են տարբեր ժամանակահատվածներում, ուստի գալակտիկաները ժամանակ ունեն սառչելու և նյութ կուտակելու՝ նոր աստղերի ձևավորման համար։ Ժամանակի ընթացքում, այս աստղի ձևավորումը փոխում է գալակտիկաների ձևը։ 

Մոտակա գալակտիկաների օրինակներն են՝ «NGC 1705, NGC 2915, NGC 3353 և UGCA 281»:

Ուլտրա-թույլ գաճաճ գալակտիկաներ 

Ուլտրա-թույլ գաճաճ գալակտիկաները (ՈՒԹԳ) գալակտիկաների տեսակ են, որոնք պարունակում են մի քանի հարյուր աստղից մինչև հարյուր հազար աստղ, դրանց դարձնելով տիեզերքի ամենաթույլ գալակտիկաները։ ՈՒԹԳ-ները տեսքով նման են գնդիկավոր կլաստերների (ԳԿ), սակայն ունեն բոլորովին տարբեր հատկություններ։ Ի տարբերություն ԳԿ-ի, ՈՒԹԳ-ները պարունակում են զգալի քանակությամբ մութ նյութ և ավելի լայնածավալ են։ ՈՒԹԳ-ները առաջին անգամ հայտնաբերվել են 2005 թվականին թվային երկնքի հետազոտության ի հայտ գալով, մասնավորապես՝ Սլոանի թվայնացված երկնքի հետազոտության (ՍԹԵՀ) միջոցով։ 

ՈՒԳԹ-ները ամենահայտնի մութ նյութ գերակշռող համակարգերն են։ Աստղագետները կարծում են, որ ՈՒԳԹ-ները կոդավորում են արժեքավոր տեղեկություն վաղ տիեզերքի մասին, քանի որ մինչ այժմ հայտնաբերված ՈՒԳԹ-ները հին համակարգեր են, որոնք, հավանաբար, ձևավորվել են շատ վաղ ժամանակաշրջանում՝ Մեծ պայթյունից ընդամենը մի քանի միլիոն տարի հետո նախքան ռեիոնացման դարաշրջանը։ Վերջին տեսական աշխատանքները ենթադրում են, որ փոքր ՈՒԳԹ-ների պոպուլյացիան ձևավորվել է շատ ավելի ուշ, քան հին ՈՒԳԹ-ները։ Այս գալակտիկաները դեռևս չեն դիտարկվել մեր տիեզերքում։

Ուլտրա-կոմպակտ գաճաճ գալակտիկաներ 
2000-ական թվականներին հայտնաբերված ուլտրա-կոմպակտ գաճաճ գալակտիկաները (ՈՒԿԳ) շատ կոմպակտ գալակտիկաների տեսակ են՝ բավականին բարձր աստղային խտությամբ։
Ենթադրվում է, որ դրանք ունեն մոտ 200 լուսային տարվա տրամագիծ և պարունակում են մոտ 100 միլիոն աստղ։ Տեսականորեն ենթադրվում է, որ դրանք միջուկային գաճաճ էլիպսաձև գալակտիկաների միջուկներն են, որոնք պոկվել են գազից և հեռավոր աստղերից՝ մակընթացային փոխազդեցությունների պատճառով՝ շարժվելով պայծառ կլաստերների միջուկի միջով  Ի թիվս այլոց, ՈՒԿԳ-ները հայտնաբերվել են «Վըրգո Կլաստեր»-ում, «Ֆորնեքս Կլաստեր»-ում, «Էյբըլ 1689»-ում և «Քոմա Կլաստեր»-ում։
Մասնավորապես «Նեքսթ Ջենըրեյշըն Վըրգո Կլաստեր Սըրվեյ» թիմը, ~ 100 ՈՒԿԳ գալակտիկաների մեծ նմուշ է հայտնաբերել «Վըրգո Կլաստեր»-ի միջուկային հատվածում։
«Վըրգո» ՈՒԿԳ գալակտիկաների գլոբալ հատկությունների վերաբերյալ առաջին համեմատաբար հուսալի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ՈՒԿԳ գալակտիկաներն ունեն որոշակի դինամիկ և կառուցվածքային հատկություններ սովորական գնդիկավոր կլաստերներից։ ՈՒԿԳ-ի արտակարգ օրինակ է M60-UCD1-ը, որը գտնվում է մոտ 54 միլիոն լուսային տարի հեռավորության վրա և պարունակում է մոտավորապես 200 միլիոն արևային արևային զանգվածներ 160 լուսային տարվա շառավղով. դրա կենտրոնական շրջանում աստղերը գտնվում են մոտավորապես 25 անգամ ավելի մոտ, քան Երկրի շրջանի աստղերը Ծիր Կաթինում։ 
«M59-UCD3»-ը մոտավորապես նույն չափսի է, ինչ «M60-UCD1»-ը՝ կիսալույսի շառավղով (rh), մոտավորապես 20 պարսեկ, բայց 40%-ով ավելի լուսավոր է՝ մոտավորապես −14,6 բացարձակ աստղային մեծությամբ։ Սա «M59-UCD3»-ին դարձնում է ամենախիտ հայտնի գալակտիկան։
Հիմնվելով աստղերի ուղեծրային արագությունների վրա, պնդում են, որ «Վըրգո Կլաստեր»-ում երկու ՈՒԿԳ ունեն գերզանգվածային սև խոռոչներ, որոնք կշռում են գալակտիկաների զանգվածի 13%-ը և 18%-ը։

Մասնակի ցուցակ 
 Մագելանի Մեծ Ամպ
 Սեքստանտ
 Մագելանի Փոքր Ամպ
 Առյուծ II
 Գալակտիկա

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

Ծիր Կաթինի արբանյակային գալակտիկաներ  
SPACE.com հոդված «Հոբիթ գալակտիկաների» մասին
Գիտական հոդված «Հոբիթ գալակտիկաների» մասին 

Գաճաճ մոլորակներ
Ծիր Կաթին
Համաստեղություններ
Գալակտիկաների մորֆոլոգիական տիպեր