Նաում Գրեբնև

Նաում Իսաևիչ Գրեբնև (, իսկական ազգանունը՝ Ռամբախ (), ), ռուս խորհրդային բանաստեղծ, Կովկասի ու Արևելքի ժողովրդական պոեզիայի ու դասական բանաստեղծների ստեղծագործությունների թարգմանիչ (թարգմանություններ է կատարել հայերենից, վրացերենից, ղազախերենից, ղրղզերենից, մոնղոլերենից և այլ լեզուներից)։

Նաում Գրեբնևի թարգմանությամբ կամ նրա մասնակցությամբ լույս է տեսել ավելի քան 150 գիրք։

Կենսագրություն 

Նաում Գրեբնևը ծնվել է 1921 թվականի նոյեմբերի 20-ին Հարբինում, հրեական ընտանիքում։ Հայրը՝ Իսայ Նախիմովիչ Ռամբախը (1886-1931), եղել է ռուսալեզու խորհրդային թերթի խմբագիր («Вперед», «Трибуна») Հարբինում 1919-1924 թվականներին։ 1926 թվականի հուլիսից Մոսկվայում աշխատել է Խորհրդային առևտրային նավատորմում, ապա Քիմիական արդյունաբերության համամիութենական միությունում (ԽՍՀՄ ԺՏԳԽ «Всехимпром» Քիմիական արդյունաբերության համամիութենական միություն), մահացել է 1931 թվականի սեպտեմբերին Մոսկվայում։

Մայրը՝ Լեա Իոսիֆովնա Ռամբախը (օրիորդական ազգանունը՝ Գալբերգ, 1899-1991), առօրյա կյանքում կոչվել է Ելիզավետա Իոսֆովնա, եղել է օտար լեզուների ուսուցիչ և թարգմանիչ, այդ թվում աշխատել է նաև Գրողների միության արտասահմանյան կոմիսիայում, տարհանվելուց հետո անգլերեն է դասավանդել Տաշքենդում։ Նրա մասնակցությամբ սկսվել է (սկզբում հեռակա) Գրեբնևի ծանոթությունը Աննա Ախմատովայի հետ։ Թողել է ձեռագիր հուշեր «Հարբինում» խորագրով, որտեղ պատմում է նաև հարբինցիների ձերբակալությունների մասին, այդ թվում նաև բանաստեղծ Յուրի Աբդաշևի մոր ձերբակալության և այն մասին, թե ինչպես է ինքը գտել նրան շատ տարիներ հետո, ինչպես նաև «Թարգմանչուհու նոթերը» (), որտեղ շատ է գրում Ելենա Ստասովայի մասին։

Հայրենական մեծ պատերազմին Նաում Գրեբնևը մասնակցել է ամենասկզբից, որովհետև այդ ժամանակ նա ծառայել է սահմանի վրա՝ Բրեստի մոտ։ Նա նահանջել է Կարմիր բանակի հետ, ընկել Խարկովի (Իզյում-Բարվենկովսկի) շրջափակման մեջ, որտեղ գերմանացիները գերի են վերցրել 130 հազար կարմիրբանակայինների, եղել է փոքրաթիվ փրկվածների մեջ, անցել Հյուսիսային Դոնեց, կռվել Ստալինգրադի մոտ, երեք անգամ վիրավորվել, և վերջին վիրավորվելուց հետո՝ 1944 թվականի հունվարի 12-ին զորացրվել։ Պատերազմի մասին իր հուշերը նա վերնագրել է «Պատերազմը եղել է ամենալուրջ իրադարձությունն իմ կյանքում» ()։ Ռասուլ Համզաթով «Կռունկներ» () բանաստեղծության թարգանության ժամանակ նա հիմնվել է նաև իր ռազմական փորձի վրա։

Պատերազմից հետո Նում Գրեբնևը Համզաթովի հետ սովորել է Գրականության ինստիտուտում, և այդ ժամանակ էլ սկիզբ է առել նրանց ընկերությունն ու համագործակցությունը։ 1949 թվականին ավարտել է Գրականության ինստիտուտը։ Գրեբնևը թարգմանել է նաև Ռասուլ Համզաթովի հոր՝ Համզաթ Ցադասաի բանաստեղծությունները։

1951 թվականին Նաում Գրեբնևը քննադատության է ենթարկվել գրական կեղծանուն օգտագործելու համար Միխայիլ Բուբեննովի կողմից «Պետք են արդյոք հիմա գրական կեղծանունները» () հոդվածում։

Նաում Գրեբնևը մահացել է 1988 թվականի հունվարի 2-ին Մոսկվայում։ Թաղվել է Պերեդելկինոյի գերեզմանատանը։

Գործունեություն 
Նաում Գրեբնևը թարգմանել է ժամանակակից բանաստեղծների ստեղծագործություններից, ինչպիսիք են Համզաթ Ցադասան, Ռասուլ Համզաթովը, Կայսըն Կուլիևը, Ալիմ Կեշոկովը, Տանզիլյա Զումակուլովան, Իրակլի Աբաշիձեն, Շոթա Նիշնիանիձեն, Իվան Տարբան, Կոնստանտին Լոմիան, Ադամ Շոգենցուկովը։

Թարգմանել է Արևելքի պոեզիայի դասականներին, ինչպիսիք են ուզբեկ դասական բանաստեղծներ Ֆուքաթը, Թուրդին, Մախմուրը, Ուվայսին, Ագախին, կարակալպյան դասական բանաստեղծ Բերդախը, թուրքմեն դասական բանաստեղծներ Զելիլին, Մահթումկուլին, Մյաթաջին։

1968 թվականին լույս է տեսել Նաում Գրեբնևի թարգմանած «Ճշմարտություններ։ Պարսկական ու տաջիկ ժողովուրդների, նրանց բանաստեղծների ու իմաստունների ասույթներ» (), որը նկարազարդել է նրա կինը՝ նկարիչ-գրաֆիկ Նոեմի Գրեբնևան։ Վերջինս նկարազարդել է Նաում Գրեբնևի թարգմանությամբ լույս տեսած մի շարք գրքեր։ Նրա ամենահաջող աշխատանքներից մեկը «Ճշմարտություններ։ Պարսկական ու տաջիկ ժողովուրդների, նրանց բանաստեղծների ու իմաստունների ասույթներ» գրքի նկարազարդումն է, որի շապիկին սպիտակ ֆոնի վրա պատկերված է ուղղահայաց սև բանալի։ Գրքում ընդգրկվել են Ալիշահ Ռագիբ Սամարղանդիի, Աբու Շուքուր Բալխիի, Անվարիի, Անսարիի, Անուշիրվանի, Ասադի Թուսիի, Աթթարի, Աուհադադդին Աուհադիի, Բեդիլի, Բեյհաքիի, Գազալիի, Ջամիի, Ամիր Խոսրով Դեհլևիի Զեբուննիսոյի, Քիսաիի, Քամոլ Հուջանդիի, Մանուչեհրիի, Մուիզզիի, Մասուդի Մարվազիի, Ալիշեր Նավոիի, Օմար Խայամի, Ռուդաքիի, Ռումիի, Սաադիի, Սաիբ Թաբրիզի, Սայիդոյի, Սանաիի, Ուբեյդ Զաքանիի, Ունսուրիի, Ֆարրուխիի, Ֆիրդուսիի, Հաֆիզի, Խաքանի Շիրվանիի, Համդալլահ Ղազվինիի, Հիլոլիի, Հուսեյն Վաիզ Քաշիֆիի, Խուսրավիի, Շահիդ Բալհիի, Շաքիր Բուհարիի ասույթները։

Նաում Գրեբնևի թարգմանությամբ Ռասուլ Համզաթովի «Կռունկներ» բանաստեղծությունը մեծ ժողովրդականության է արժանացել Մարկ Բեռնեսի երգ շնորհիվ, որ առաջին անգամ հնչել է 1969 թվականին։

Գրեբնևը Սամուիլ Մարշակին և Բորիս Պաստեռնակին համարել է ռուսական պոեզիայի այն վարպետները, որոնց թարգմանությունները բոլորն էլ լավն են։

Նաում Գրեբնևը թարգմանել է նաև հայ հեղինակների ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են Գրիգոր Նարեկացին, Հովհաննես Թումանյանը, Համո Սահյանը, Նահապետ Քուչակը, Պաղտասար Դպիրը և այլք։

Ընտանիք 
 Քույրը՝ Լիլիանա Իսաևնա Ռամբախ (1918-1999), ամուսնացած է եղել կոնստրուկտոր Մուրադ Կապլանովի հետ,
 Զարմիկ՝ Ռաշիդ Կապլանով (1949-2007), պատմաբան և ազգագրագետ, հուդայիկայի ոլորտի մասնագետ,
 Կինը՝ Նոեմի Գրեբնևա (1923-2016), նկարիչ, գրաֆիկ։

Պարգևներ, կոչումներ 
 Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան (6 ապրիլի, 1985)
 «Պատվո նշանW շքանշան (19 հոկտեմբերի, 1981)
 «Մարտական ծառայությունների» մեդալ (10 հոկտեմբերի, 1943)
 այլ մեդալներ
 Դաղստանի ԻԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1970)
 Կաբարդինո-Բալկարյան ԻԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1966)
 Դաղստանի ԻԽՍՀ պետական մրցանակ (1972)

Մատենագիտություն 
 
 Воспоминания о войне «Слово переводчика», «Харьковское окружение 1942 года», «Под Сталинградом», «Мой последний день войны» // Вопросы литературы. — 1999. — № 4. — С. 186—208.

Թարգմանություններ

Աբխազերենից
 

Ադրբեջաներենից
 
 
 
 
 

Հայերենից
 Нарекаци Г.. Стихи: Книга скорбных песнопений (отрывки) Пер. Н. Гребнева, Ереван, Изд-во Айастан, 1969. 51 с. Тираж 10 тыс.
 Прапесня: Из армянской народной поэзии Изд-во Айастан, 1970.
 Наум Гребнев. Переводы армянской поэзии.
 Григор Нарекаци. Книга скорби. С армянского. Изд-во Советакан грох. Ереван, 1977. Двуязычное издание. 500 с. Предисловие, составление, прим. Левона Мкртчяна. Редактор |Мария Сергеевна Петровых. Тираж 20 тыс.
 Григор Нарекаци. Книга скорбных песнопений. Наири, Ереван, 1998. Книга включает впервые опубликованные главы 34, 37, 57, 69.
 Григор Нарекаци. Стихи. Книга скорбных песнопений (отрывки). Айастан, Ереван, 1969. Тираж 10 тыс. Страниц 50. Послесловие Левона Мкртчяна «О Григоре Нарекаци».
 Прапесня. Из армянской народной поэзии. (Приложение։ надписи XIV в.). Составитель Л.Мкртчян. Изд-во Айастан, Ереван, 1970. Страниц 180.
 Наапет Кучак, Айрены. Армянский поэт XVI в. Любовная лирика. Предисловие Левона Мкртчяна. Изд-во Айастан, Ереван, 1968. 206 страниц.
 Наапет Кучак, Сто и один айрен. Айастан 1975. Разные переводчики.
 Ованес Туманян. Четверостишия. Айастан, Ереван, 1968.
 Ованес Туманян. Избранное, Художественная литература, М., 1988, разные переводчики. Н.Гребнев։ Четверостишия, также стихи։ Плач куропатки, Поминовение, Смерть мышонка, Ветер, Воробушек, Аист, Маленький земледелец.
 Ованес Туманян, Избранные произведения в трёх томах. Айастан, 1969. Разные переводчики. Н.Гребнев։ Четверостишия, стихи. Стихи детям։ Ветер, Воробушек, Аист, Маленький земледелец.
 Ованес Туманян. Пес и кот. Сказки для детей. Предисловие Чуковского Корнея Ивановича. Переводы Самуила Маршака и Н. Гребнева. («Смерть мышонка», перевод Н.Гребнева.) Рисунки В.Стацинского. Айастан, 1969. Тираж 500 тыс. Переиздание, Советакан грох, 1983.
 Давтак Кертог. Плач на смерть великого князя Джеваншира. Советакан грох, 1986. Предисловие Левона Мкртчяна. Семиязычное издание. Илл.
 Амо Сагиян. Стихи. Также в составе։ Наум Гребнев. Вторая жизнь. Книга переводов. Советская Россия, Москва, 1985.
 Армянская средневековая лирика. Советский писатель, Ленинградское отделение 1972. 390 с. Н.Гребнев и другие переводчики.
 Средневековая армянская поэзия. Москва, Художественная литература, 1981, 400 с. Н.Гребнев и другие переводчики. Переводы Н.Гребнева։
 Средневековые народные песни, песни любви, песни изгнания, обрядовые, колыбельные, плачи; заклинания.
 Средневековые лирики (IV—XVIII вв.)։ Давтак Кертог; Амам Аревелци,
 Григор Нарекаци։ Песнь сладостная. Вардавар. Песнь Воскресения. Книга скорбных песнопений (отрывки).
 Ованес Саркаваг Имастар; Нерсес Шнорали; Ованес Ерзнкаци Плуз; Костандин Ерзнкаци. Фрик. Хачатур Кечареци. Наапет Кучак.
 Неизвестный поэт, Песня о Тер-Степаносе, епископе сюникском. Памятные записи;
 Аракел Сюнеци; Ованес Тлкуранци; Мкртич Нагаш, Керовбе; Григорис Ахтамарци; Нерсес Мокаци, Мартирос Крымеци; Нагаш Овнатан. Багдасар Дпир; Петрос Капанци; Григор Ошаканци.
 Поэты Армении / Вступительная статья Левона Мкртчяна. Библиотека поэта. Малая серия. Советский писатель, Ленинградское отд. 1979. 590 с. Разные переводчики.
 От «Рождения Ваагна» до Паруйра Севака / Антологический сборник армянской поэзии в двух книгах. Вступит статья, составление, биографические справки и примечания Левона Мкртчяна. Советакан Грох, Ереван, 1983. Разные переводчики. Том 1։ 390 с. Том 2։ 400 с.
 Армянская классическая лирика / 1-2 тт. Советакан Грох, 1977. Разные переводчики.
 Читая Г. Нарекаци / Сборник статей. См. Наум Гребнев Поэтическая археология. (статья) Айастан, 1974.
 Читая Г. Нарекаци /(Новый сборник статей) «Наири», Ереван 1997. Отклики на русские переводы «Книги скорбных песнопений». 166 страниц. См. стр. 3-14. Левон Мкртчян «Пусть рассказана будет людям всех племен»; с.129, Сергей Аверинцев Роскошь узора и глубины сердца; Альфред Шнитке «Хоровой концерт на тексты Нарекаци…» Александр Межиров «Намеревался жизнь дожить для виду…» Станислав Рассадин Плюс десять веков, другие статьи.

 Ա. Շնիտկե, Համերգ խառը երգչախմբի համար (չորս մասից) Գրիգոր Նարեկացու բանաստեղծություններով, որ թարգմանել է Նաում Գրեբնևը։

 Грампластинка. Концерт для хора Альфред Шнитке, на слова Г. Нарекаци в переводе Н.Гребнева, Государственный камерный хор Министерства культуры СССР. Дирижёр Валерий Полянский. Запись в Софийском соборе города Полоцка. На обложке։ текст Григора Нарекаци, перевод Н.Гребнева։ Альбом ВТПО «Фирма Мелодия», 1989. Запись 1988.

 «Хор Полянского на слова Г. Нарекаци в переводе Н.Гребнева. Концерт для хора Альфред Шнитке» (CD)1992
 Alfred Schnittke. Choir Concerto. The Danish National Radio Choir with Stefan Parkman. Chandos Records CHAN 9126. © 1992 Chandos Records (CD) — Концерт для хора Альфред Шнитке, "Датский хор на слова Г.Нарекаци в переводе Н.Гребнева, 1994.
 Альфред Шнитке Сочинения для хора а капелла. Камерный хор Московской консерватории им. П. И. Чайковского. Художественный руководитель и дирижёр Борис Тевлин. Записан в июле 2002 года в концертном зале Государственного музыкального училища имени Гнесиных

с болгарского языка
 

Հունգարերենից
 

Վրացերենից
 

Դաղստանյան լեզուներից
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Հրեական լեզուներից
 

Կաբարդիներենից, բալկարյան լեզվից
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Կալմիկերենից
 
 Калмыцкие трехстишия. Элиста, 1987.

Ղազախերենից
 
 

Կարակալպյան լեզվից
 
 
 

Ղրղզերենից
 
 
 

Մոնղոլերենից
 

Օսերենից
 
 

Պարսկերենից
 
 
 
 

Պուշտուից
 

Տաջիկերենից
 
 
 
 
 

Թաթարերենից

Թուրքմեներենից
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ուզբեկերենից
 
 
 
 
 
 
 
 

Չեչեներենից
 
 

Տարբեր լեզուներից
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Աստվածաշնչյան տեքստեր

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 НАУМ ГРЕБНЕВ
 
 Наум Гребнев. Война была самым серьезным событием моей биографии.(«Мой последний день войны», «Слово переводчика», «Харьковское окружение» и «Под Сталинградом»)
 Библиография Корнея Чуковского

Ռուս բանաստեղծներ
Խորհրդային բանաստեղծներ
20-րդ դարի բանաստեղծներ
Ռուս թարգմանիչներ
Խորհրդային թարգմանիչներ
20-րդ դարի թարգմանիչներ
Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի շրջանավարտներ
Պերեդելկինոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով