Կենդանի թանգարան

Կենդանի թանգարան  (), նաև հայտնի որպես կենդանի պատմության թանգարան։ Թանգարանի մի տեսակ, որը վերստեղծում է պատմական միջավայրերը՝ նմանեցնելով անցյալ ժամանակաշրջանին և ապահովում այցելուներին պատմության մեկնաբանությունը։ Դա թանգարանի մի տեսակ է, որը հնարավորինս լիարժեք կերպով վերստեղծում է մշակույթի, բնական միջավայրի կամ պատմական ժամանակաշրջանի պայմանները՝ որպես օրինակ օգտագործելով կենդանի պատմությունը։

Զգեստավորված պատմաբաններ 

Զգեստավորված պատմաբանը պատմական վայրերում ունի բազմաթիվ դերեր և պարտականություններ։ Բացի էքսկուրսիաներ անցկացնելուց, տարածքը մեկնաբանելուց կամ պատմական անձին պատկերելուց, նրանք նաև ներգրավված են հետազոտական գործընթացում, որը նպաստում է տեղանքի մեկնաբանմանը։ Աշխատակազմի լրիվ դրույքով թարգմանիչները մշակում են հանրային ծրագրեր, շրջագայություններ և սցենարներ գրում թարգմանչական վահանակների, բրոշյուրների և տեսանյութերի համար։ Նրանք հաճախ սերտորեն աշխատում են կուրատորական և կրթական անձնակազմի հետ՝ համագործակցելու խմբակային շրջագայությունների, դպրոցական էքսկուրսաների, կրթական ծրագրերի և տեղանքի մեկնաբանության վերաբերյալ գաղափարների շուրջ։ Վերահսկիչները պատասխանատու են նաև անձնակազմի նոր անդամների, կամավորների և պրակտիկանտների լայնածավալ վերապատրաստման համար։

Որպես կարիերա, պատմաբանների պաշտոնները սովորաբար չեն պահանջում դիմորդից ունենալ որոշակի աստիճան կամ փորձ։ Ապագա գործատուները փնտրում են թարգմանիչներ՝ լավ հաղորդակցման հմտություններով և մեծ լսարանի առջև խոսելու ունակությամբ։ Նրանք նաև պետք է ունենան լավ հետազոտական և գրելու հմտություններ։ Չնայած մագիստրոսի կոչում սովորաբար չի պահանջվում, ցանկալի է ունենալ աշխատանքային փորձ կամ գիտական աստիճան պատմության, հանրային պատմության, թանգարանագիտության կամ կրթության բնագավառում։ 2019 թվականին ԱՄՆ-ում թանգարանների լրիվ դրույքով աշխատողների միջին աշխատավարձը կազմել է 44,430 ԱՄՆ դոլար։  Թարգմանչի կողմից ձեռք բերված իրավասությունների զգալի մասը ձեռք է բերվում փորձի և յուրաքանչյուր առանձին վայրում աշխատանքային ուսուցման միջոցով։

Մեկնաբանություն 

Կենդանի պատմության թանգարանների մեկնաբանման հիմնական տեխնիկան, բացի ցուցահանդեսներից, զգեստավորված թարգմանիչների կամ պատմաբանների օգտագործումն է։ Զգեստավորված պատմաբանները պատմությունը կյանքի են կոչում անցյալի հետ սոցիալական, մշակութային և քաղաքական կապեր ձևավորող փոխազդեցությունների միջոցով։ Կենդանի պատմության վայրերում օգտագործվում են կոստյումային մեկնաբանության երկու տարբեր տեսակ՝ առաջին դեմք և երրորդ դեմք։ 

Առաջին դեմքի մեկնաբանության մեջ զգեստավորված պատմաբանը ներկայացնում է որոշակի պատմական կերպար։ Պատմաբանը ընդունում է կերպարին համապատասխան խոսքի ձևեր, օրինաչափություններ, աշխարհայացքներ և վերաբերմունք։ Քանի որ թարգմանիչները ներկայացնում են պատմական կերպարը որոշակի ժամանակաշրջանում, նրանց գիտելիքները և, հետևաբար, ինչպես են նրանք փոխգործակցում հանրության հետ, սահմանափակվում են իրենց հատկացված բնույթով ու պատմական ժամանակաշրջանով։ Օրինակ, «Plymouth Plantation»-ի Անգլիական գյուղի թարգմանիչները առաջին դեմքով թարգմանիչներ են, որոնք պատկերում են Պլիմուտի գաղութի բնիկներից մի քանիսին, իսկ զգեստավորված պատմաբանը կասեր՝ «ես եգիպտացորենի հաց եմ թխում»։ 

Երրորդ դեմքի մեկնաբանությունը չի սահմանափակում զգեստավորված պատմաբանին որոշակի պատմական կերպարով կամ ժամանակաշրջանով, և պահպանում է աշխատանքային գիտելիքներ ինչպես անցյալի, այնպես էլ ներկայի մասին։ Փոխարենը, նրանք ներկայացնում են սեռը, կարգավիճակը և զբաղմունքը։ «Plimoth Plantation»-ը օգտագործում է երրորդ անձի մեկնաբանություն «Wampanoag Homesite»-ում, որտեղ, չնայած պատմականորեն ճշգրիտ հագուստով հանդերձ, պատմաբանները խոսում են ժամանակակից տեսանկյունից Վամպանոագի պատմության և մշակույթի մասին։ Օրինակ, զգեստավորված պատմաբանը կասի, որ «Նրանք ուտում էին առողջ, սեզոնային բազմազան սննդակարգ, որը ներառում էր եգիպտացորեն, լոբի, դդում, ձուկ, եղնիկի միս, մրգեր և բանջարեղեն»։

Թե՛ առաջին, և թե՛ երրորդ դեմքի պատմաբանները մասնակցում են ժամանակաշրջանի ամենօրյա առաջադրանքների և արհեստների ցուցադրմանը և կատարմանը։ Կենդանի պատմության վայրերի թարգմանիչներից շատերն ունեն պատմության, հանրային պատմության, թանգարանային ուսումնասիրությունների կամ կրթության նախապատմություն ու իրականացնում են նշանակալի պատմական հետազոտություններ՝ հանրությանը արդյունավետ և ճշգրիտ մեկնաբանություն տրամադրելու համար։

ԱՄՆ-ի Ազգային պարկերի ծառայության թարգմանիչ Ֆրիման Թիլդենը, որը հայտնի է որպես մեկնաբանության հայր, 1957 թվականին գրել է «Մեկնաբանելով մեր ժառանգությունը» գիրքը։ Նրա գիրքը մեկնաբանության թեմայով առաջին համապարփակ ուսուցողական տեքստերից մեկն է և ուրվագծում է վեց հիմնարար մեկնաբանական սկզբունքներ, որոնք մինչ օրս ուսուցանվում են ազգային մեկնաբանությունների վերապատրաստման դասընթացներում։

Մեկնաբանության վեց սկզբունքներն են.
մեկնաբանություն, որը որևէ կերպ կապված չէ այն ամենի հետ, որը ցուցադրվում կամ նկարագրվում է այցելուների փորձը բարելավելու համար, 
տեղեկատվությունը մեկնաբանություն չէ, բայց ցանկացած մեկնաբանություն ներառում է տեղեկատվություն,
մեկնաբանությունը ուսուցանվող արվեստ է,
մեկնաբանության հիմնական նպատակը ոչ թե հրահանգն է, այլ սադրանքը,
մեկնաբանությունը պետք է նպատակաուղղված լինի ներկայացնելու ամբողջը, այլ ոչ թե միայն մի մասը, և
երեխաներին ուղղված մեկնաբանությունը պետք է հետևի սկզբունքորեն տարբեր մոտեցումների, այլ ոչ թե մեծահասակներին տրված ներկայացման նոսրացմանը։

Կրթաթոշակ 

Մեծ աշխատանք է կատարվել գիտնականների և թանգարանների մասնագետների կողմից՝ ուսումնասիրելով մեկնաբանության տարբեր ոճերը, ինչպես է թանգարանը ներկայացնում և բացատրում զգեստավորված պատմաբանի դերը ու ինչպես է այցելուի և զգեստավորված թարգմանչի փոխազդեցությունն ազդում թանգարանի այցելուի վրա։ Ջեյ Անդերսոնը իր 1984 թվականի «Ժամանակի մեքենաներ» գրքում կենդանի պատմությունը սահմանում է որպես «մարդկանց կողմից կյանքը այլ ժամանակներում նմանակելու փորձ» և ընդգծում է դրա կարևորությունը ամերիկյան մշակույթում։ Նա պնդում էր, որ կենդանի պատմության թանգարանները գործում են որպես հզոր «ժամանակի մեքենաներ», որոնք այցելուներին թե՛ մտավոր և թե՛ էմոցիոնալ կերպով տեղափոխում են անցյալ՝ յուրահատուկ ուսուցման փորձի համար։ Անդերսոնը կենդանի պատմության թանգարաններում վերստեղծված պատմական փորձառությունները բաժանում է երեք կատեգորիայի՝ ելնելով դրանց նպատակից և արդյունքից՝ կրթական նպատակների, հնագիտական հետազոտությունների և ժամանցի համար։

Իսկություն 

Կենդանի պատմության թանգարանների գլխավոր մտահոգությունը իսկության գաղափարն է։ Կենդանի պատմաբանները իսկությունը սահմանում են որպես կատարյալ սիմուլյացիա կենդանի պատմության գործունեության և անցյալի այն հատվածի միջև, որը կոչված է վերստեղծել։  Կենդանի պատմության թանգարանների և այլ պատմական մեկնաբանությունների միջև հիմնական տարբերությունն այն է, որ կենդանի պատմության վայրերում մեկնաբանությունը սովորաբար տրվում է առաջին դեմքով` ներկայով, ընդդեմ երրորդ անձի անցյալի պատմվածքների, որոնք տրված են այլ վայրերում։ Կենդանի պատմության թանգարանները փորձում են այցելուներին փոխանցել անցյալում ապրելու զգացողությունը։ Կենդանի պատմության թանգարանների քննադատները պնդում են, որ անցյալի հոգեվիճակների կրկնօրինակումն անհնար է, և, հետևաբար, կենդանի պատմությունն իր էությամբ ոչ ճշգրիտ է։

Կենդանի պատմության ֆերմաների հարաբերական իսկությունը զգալիորեն տարբերվում է։ Լավագույն դեպքում, նրանք առավել ճշգրիտ կերպով արտացոլում են ժամանակին համապատասխան անցյալը, մինչդեռ վատագույն դեպքում նրանք կարող են պատկերել կոպիտ անճշտություններ՝ փորձելով պատկերել որոշակի իդեալականացված պատկեր։ Այդպիսի օրինակներից է Վիչիտա քաղաքի Հին Քաութաուն թանգարանը, որն իր փոքրիկ գյուղական պատկերով ավելի շատ հիշեցնում է արևմտյան ֆիլմերը և Վայրի Արևմուտքի առասպելները, քան աշխույժ քաղաքը, որն արագ դարձավ Վիչիտան։ Այս կենդանի պատմությունը զարգացավ փոքր պատմական շենքերի, քաղաքից դուրս մղվող ոչ ճշգրիտ կրկնօրինակների առկայության և Հոլիվուդի ազդեցության պատճառով։ Թանգարանների մասնագետները պետք է աշխատեն լուծել լսարանի և ինստիտուցիոնալ կարիքների խնդիրները, որոնք ազդում են կենդանի պատմության ընդհանուր կառուցվածքի վրա։ Կենդանի պատմության թանգարանները քննադատության են ենթարկվել նաև իրենց կրթական ծրագրի համար, հատկապես նրանց կողմից, ովքեր կարծում են, որ «կենդանի պատմությունը հնաոճ է, հովվերգական կամ պարզապես ապակողմնորոշիչ»։ Այս հարցին ի պատասխան՝ Կենդանի պատմության, ֆերմայի և գյուղատնտեսական թանգարանների ասոցիացիան (ALHFAM) հայտարարել է, որ իրենք տարբերակում են անփոփոխ անցյալը և անընդհատ փոփոխվող անցյալի մեկնաբանությունը։ Բացի այդ, ALHFAM-ը հաստատեց, որ նրանք նաև պաշտպանում են դոկտոր Սքոթ Մագելսսենի այն գաղափարը, որ կենդանի պատմության թանգարանները ստեղծում են պատմություն, ինչպես անում են մյուսները, օրինակ՝ ուսուցիչները դասարաններում, հեղինակները մենագրություններում և նույնիսկ ռեժիսորները ֆիլմերում։

Գրականություն 

 Alderson, William and Shirley Payne Low. Interpretation of Historic Sites. Nashville: American Association for State and Local History, 1985.
 Anderson, Jay. Time Machines: The World of Living History. Nashville: American Association for State and Local History, 1984.
 Irwin, Susan K. “Popular History: Living History Sites, Historical Interpretation and the Public.” Master's thesis, Bowling Green State University, 1993.
 Magelssen, Scott. Living History Museums Undoing History Through Performance. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, 2007.
 Roth, Stacy. Past into Present: Effective Techniques for First-Person Historical Interpretation. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1998.
 Snow, Stephen Eddy. Performing the Pilgrims: A Study of Ethnohistorical Role Playing at Plimoth Plantation. Jackson: University of Mississippi, 1993.
 Tilden, Freeman. Interpreting Our Heritage. 3rd ed. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1977.
 Wallace, Michael. “Visiting the Past: History Museums in the United States.” Radical History Review 25 (1981): 63–96.

Ծանոթագրություններ 

Թանգարաններ
Պատմաբաններ
Պատմության թանգարաններ
Թանգարանային նմուշներ
Թարգմանիչներ