Աֆղանստանի հեղաշրջումը (1973)

1973 թվականի աֆղանական պետական հեղաշրջումը (հայտնի է որպես Հուլիսի 17-ի հեղաշրջում (کودتای س سرطان հեղաշրջում Սարատանի 26-րդ օրը) թագավոր Մուհամեդ Զահիր Շահի գրեթե անարյուն տապալումն էր 1973 թվականի հուլիսի 17-ին և Աֆղանստանի Հանրապետության հռչակումը։ Ոչ բռնի հեղաշրջումն իրականացվել է բանակի այն ժամանակվա հրամանատար և արքայազն Մուհամեդ Դաուդ Խանի կողմից, որը Քաբուլում զորքեր էր գլխավորել այն ժամանակվա շտաբի պետ գեներալ Աբդուլ Քարիմ Մուստագնիի հետ, որպեսզի տապալի միապետությունը, քանի դեռ թագավորը գտնվում էր Իսքիեում ՝ Իտալիայում։ Դաուդ Խանին օգնել են ձախ բանակային սպաներն ու քաղաքացիական ծառայողները ՝ Աֆղանստանի ժողովրդական ժողովրդավարական կուսակցությունից, այդ թվում ՝ ռազմաօդային ուժերի գնդապետ Աբդուլ Քադիրը։ Զահիր Շահ թագավորը որոշել է վրեժխնդիր չլինել և օգոստոսի 24-ին պաշտոնապես հրաժարվել Է գահից ՝ Իտալիայում մնալով աքսորի մեջ։ Ավելի քան երկու դար թագավորական իշխանությունն (Դուրանի կայսրությունը հիմնադրվել էր 1747 թվականի) ավարտվեց։

Նախապատմություն
Զահիր Շահը թագավորել է 1933 թվականից, իսկ նրա զարմիկը ՝ արքայազն Դաուդ Խանը, վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել է 1953-ից մինչև 1963 թվականը։ Դաուդ Խանը լարված հարաբերություններ ուներ թագավորի հետ։ Նա այլևս չէր կարող զբաղեցնել քաղաքական պաշտոններ 1964 թվականի սահմանադրությունից հետո, որն արգելում էր Բարաքզայի դինաստիայի անդամներին։ Ոմանք կարծում են, որ թագավորը դա արել է միտումնավոր, քանի որ Դաուդ Խանի պրոփուշտունիստանյան հայացքները, որոնք նա համարում էր չափազանց արմատական, հանգեցրել են Պակիստանի հետ քաղաքական տարաձայնությունների։

Դաուդ Խանը օգտվեց այդ հնարավորությունից հասարակության աճող դժգոհության ժամանակ ՝ 1964 թվականին խորհրդարանական միապետության կազմավորումից ի վեր, ներառյալ քաղաքական կուսակցությունների մասին օրենքը, նահանգային խորհուրդների մասին օրենքը և մունիցիպալ խորհուրդների մասին օրենքը, որոնք բոլորն էլ ընդունվել են խորհրդարանի կողմից։ Մեկ այլ պատճառ է եղել 1971-72 թվականների սովը, որը, ինչպես ենթադրում են, հազարավոր կյանքեր է խլել երկրի կենտրոնական և հյուսիս-արևմտյան մասերում, հատկապես Գուռ նահանգում, ինչը հանգեցրել է վարչապետ Աբդուլ Զահիրի կառավարության հրաժարականին։ 1972 թվականին մարդիկ դժգոհ էին խորհրդարանի անարդյունավետությունից և ղեկավարության բացակայությունից, ինչը հանգեցրեց համալսարաններում տարբեր քաղաքական շարժումների աճին։ Դաուդ Խանի վեճերը թագավորի հետ նույնպես հիշատակվում են որպես հեղաշրջում սկսելու որոշման հնարավոր պատճառ։

Որոշ գիտնականներ և պատմաբաններ ենթադրություններ են արել հեղաշրջմանը Խորհրդային Միության հնարավոր մասնակցության մասին, թեև դա առանձնապես աչքի չի ընկել։

Հեղաշրջումը
Զահիր Շահ թագավորը և նրա մի քանի կողմնակիցներ, այդ թվում ՝ Սարդար Շահ Վալի Խանը, 1973 թվականի հունիսի 25-ի առավոտյան Աֆղանստանից Լոնդոն են մեկնել Հռոմով, ինչպես հաղորդվել է, աչքի վերքից հետո արյունազեղման բուժման համար։ Բուժումից հետո նա վերադարձել է Իտալիա ՝ ժամանակ անցկացնելով Իսկյա կղզում։ Մոհամեդ Դաուդ Խանը բանակից իր մի քանի հարյուր կողմնակիցների հետ միասին հուլիսի 17-ի առավոտյան սկսել է հեղաշրջումը, որը տևել է մի քանի ժամ։ Այն առանց միապետության զինված դիմադրության ավարտվեց, և Խանը առավոտյան ժամը 7-ին հայտարարեց Աֆղանստանի ռադիոյով նոր հանրապետության մասին։ ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդի աշխատակիցները դա բնութագրել են որպես «լավ ծրագրված և արագ իրականացված հեղաշրջում»։

Զոհերը եղել են 7 ոստիկաններ և տանկի հրամանատարը, որը Քաբուլ գետում խեղդվել է ճանապարհից դուրս գալուց հետո ՝ փորձելով խուսափել ավտոբուսի հետ բախումից։

Հետևանքները
Չնայած այն բանին, որ նա Մուսահիբան Բարաքզայի դինաստիայից էր, Դաուդ Խանը վերացրել է միապետությունը և նրա փոխարեն նոր հանրապետություն է ստեղծել ՝ իրեն հայտարարելով պետության և կառավարության ղեկավար, արտաքին գործերի նախարար և բանակի գլխավոր հրամանատար։ Քաբուլի թագավորական Արգը դարձել է նախագահի պաշտոնական նստավայրը։ Ռադիոկապով նա հեղաշրջումն անվանել է «ազգային և առաջադեմ հեղափոխություն», թագավորի վարչությունն անվանել «կոռումպացված և սպառված» և երդվել է այն փոխարինել «իսկական ժողովրդավարությամբ»։ Նա խոստացել է շարունակել Աֆղանստանի չեզոքության վաղեմի քաղաքականությունը։ Խորհրդային Միությունը և Հնդկաստանը հուլիսի 19-ին դիվանագիտորեն ճանաչել են նոր կառավարությունը։

Հեղաշրջումը, ըստ երևույթին, տարածված է եղել ամբողջ բնակչության մոտ, որը Դաուդ Խանին համարում է ուժեղ առաջնորդ։ Անցնցում վերափոխումը հանրապետության և վերջինիս ավելի լայն հնարավորությունները նույնպես նպաստեցին, որ Զահիր Շահը որոշեց հրաժարվել գահից։ Դաուդ Խանի հակումները մարքսիզմին և նրա ռազմական հեղաշրջման մեջ Պարչամի աջակցությունը հանգեցրել են նրան, որ ոմանք նրան կասկածում են կոմունիստական հեղաշրջման մեջ։ Ընդդիմությանը սպառիչ պատասխան տալու համար նա երաշխավորել է կրոնական և մշակութային ժառանգության շարունակականությունը, ինչը ապացուցվել է 1973 թվականի հուլիսին ստեղծված հանրապետական հրամանագրերով։

Գալով իշխանության ՝ Դաուդ Խանը լուծարեց խորհրդարանն ու դատական համակարգը ՝ հաստատելով ուղղակի գործադիր վարչություն։ Չնայած իր սոցիալիստական հայացքներին ՝ Խանը արմատական փոփոխություններ չի մտցրել տնտեսական համակարգում և կապեր է պահպանել սառը պատերազմին մասնակից գերտերությունների հետ։ Լոյա ջիրգան ընդունվել էր 1977 թվականի հունվարին ՝ սահմանադրական ժողովի ընտրություններից հետո և հաստատել նոր սահմանադրություն, որը նախագահական միակուսակցական պետություն է ստեղծում պետության ղեկավարի ուժեղ լիազորություններով։ Պետության ղեկավարի պաշտոնում գտնվելու ընթացքում Խանի հարաբերությունները Խորհրդային Միության, Պակիստանի և կոմունիստների հետ վատթարացել են մի քանի պատճառներով։ Ի վերջո, նա տապալվեց և սպանվեց 1978-ի Սաուրի հեղափոխության ժամանակ մի քանի բարձրաստիճան քաղաքացիական և ռազմական գործիչների կողմից, որոնք օգնեցին նրան իշխանության գալ 1973-ին։

Տես նաև
 Սաուրի հեղափոխություն

Հղումներ

20-րդ դարի հեղափոխությեւնները
1970-ականների հեղաշրջումները և հեղաշրջման փորձերը
1973-ը Աֆղանստանում
Ռազմական հեղաշրջումներ Աֆղանստանում
1973-ը ռազմական պատմության մեջ
Հակամարտություններ 1973 թվականին
1973-ի հուլիսի իրադարձությունները Ասիայում