Գիհու հատապտուղ

Գիհու հատապտուղը իգական սերմի կոն է, որը ձևավորվում է գիհու տարբեր տեսակների մեջ։ Սա իսկական հատապտուղ չէ, այլ անսովոր մսոտ և միաձուլված թեփուկներով կոն, ինչը նրան տալիս է հատապտուղի նման տեսք։ Մի քանի տեսակների, հատկապես սովորական գիհու կոնները, օգտագործվում են որպես համեմունք, հատկապես եվրոպական խոհանոցում, ինչպես նաև դրանք ջինին տալիս են իր բնորոշ համը։ Գիհու հատապտուղները միակ համեմունքներից են, որոնք ստացվում են փշատերև ծառերից, զուգված բողբոջների հետ միասին։

Նկարագրություն 

Ընդհանուր գիհու հատապտուղները տատանվում են 4-12 մմ տրամագծով, մյուս տեսակները հիմնականում չափերով նման են, չնայած ոմանք ավելի մեծ են, հատկապես J. drupacea-ն (20-28 մմ)։ Հատապտուղները երիտասարդ տարիքում կանաչ են և տեսակների մեծ մասում, ներառյալ J. communis-ը, հասունանում են մանուշակագույն-սև գույնի մոտ 18 ամսվա ընթացքում։ Հասունացումը տեղի է ունենում որոշ տեսակների մոտ ընդամենը 8-10 ամսվա ընթացքում և ավելի քան 24 ամսվա ընթացքում J. drupacea։ Հասուն, մուգ հատապտուղները սովորաբար (բայց ոչ բացառապես) օգտագործվում են խոհարարության մեջ, մինչդեռ ջինը համեմված է լիովին հասուն, չհասունացած հատապտուղներով:

Քիմիա 
Գիհու հատապտուղները պարունակում են մի շարք ֆիտոքիմիական նյութեր, այդ թվում եթերայուղ՝ մոտ 2% ծավալով, ֆլավոնոիդ, որը կոչվում է գիհի նիկերին, խեժեր (մոտ 10% ծավալով), սպիտակուցներ, ինչպես նաև քացախաթթու, խնձորաթթու և մրջնաթթուներ:Գիհու հատապտուղները պարունակում են մի շարք ֆիտոքիմիական նյութեր, ներառյալ եթերայուղը ' մոտ 2% ծավալով, ֆլավոնոիդ, որը կոչվում է գիհի նիկերին, խեժեր (մոտ 10% ծավալով), սպիտակուցներ, ինչպես նաև քացախաթթու, խնձորաթթու և Հատապտուղների քաղվածքներից մեկուսացվել են ճարպաթթուներ, տերպեններ, անուշաբույր միացություններ և ածխաջրածիններ, ինչպիսիք են պինենը, սաբինենը, տերպինեն-4-ՕԼ-ը, լիմոնենը և միրցենը։

Թունավորություն 
Չնայած ԱՄՆ-ում գիհու հատապտուղները դասակարգվում են որպես ընդհանուր առմամբ անվտանգ, դրանք կարող են ունենալ տարբեր կողմնակի բարդություններ, որոնք մանրակրկիտ չեն փորձարկվել կլինիկական փորձարկումներում։ Դրանք ներառում են հիմնականում վիժման մեծ ռիսկի պատճառով, նույնիսկ փոքր չափաբաժիններով, գիհու հատապտուղների օգտագործումը կարող է ազդել հղի կամ կրծքով կերակրող կանանց, ինչպես նաև շաքարախտով, արյունահոսության խանգարումներով կամ վիրահատությունից հետո տառապող մարդկանց վրա։ Ավանդական բժշկության մեջ գիհու հատապտուղները համարվում էին օգտակար կանանց մոտ ծնելիության վերահսկման համար։

Հնարավոր են ալերգիկ ռեակցիաներ։ Գիհու հատապտուղների մեծ քանակությամբ օգտագործումը կարող է առաջացնել կատարսիս, նոպաներ կամ խաթարել երիկամների աշխատանքը։ Որոշ տեսակների հատապտուղներ, ինչպիսիք են J. sabina-ն, թունավոր են։

Կիրառում 

Գիհու որոշ տեսակների հատապտուղները համարվում են չափազանց դառը ուտելու համար ։ Բացի J. communis-ից և J. drupacea-ից, ուտելի տեսակներն են J. Phoenix, J. deppeana և  J. californica:

Երիտասարդ կանաչ հատապտուղների համը գերակշռում է պինենը. հասունանալուն պես այս սոճու խեժ ֆոնին միանում են այն, ինչ Հարոլդ Մաքգին նկարագրում է որպես «կանաչ-թարմ« և ցիտրուսային նոտաներ։ Հատապտուղները մանրացվում են, նախքան դրանք որպես համեմունք օգտագործելը։ Դրանք օգտագործվում են ինչպես թարմ, այնպես էլ չորացրած, բայց դրանց համն ու հոտը առավել ցայտուն են դառնում բերքահավաքից անմիջապես հետո և թուլանում են չորացման և պահպանման ընթացքում։

Բույր 
Գիհու հատապտուղներն օգտագործվում են Հյուսիսային Եվրոպայի և հատկապես սկանդինավյան խոհանոցներում, որպեսզի, ըստ մեկ աղբյուրի, «կծու, մաքուր համ» հաղորդեն մսային ուտեստներին, հատկապես վայրի թռչունների ուտեստներին և որսին (ներառյալ վայրի խոզը և եղնիկի միսը)։ Նրանք նաև համեմում են խոզի, կաղամբի և թթու կաղամբի ուտեստները։ Գառնիի շուքրութի ավանդական բաղադրատոմսերը ՝ ալզասյան թթու կաղամբով և մսով կերակրատեսակը, ամենուր ներառում են գիհու հատապտուղներ։ Բացի նորվեգական, դանիական և շվեդական ուտեստներից, գիհու հատապտուղները երբեմն օգտագործվում են նաև գերմանական, ավստրիական, չեխական, լեհական և հունգարական խոհանոցներում, հաճախ տապակածով (օրինակ ՝ գերմանական սաուերբրատեն)։ Հյուսիսային Իտալիայի, հատկապես Հարավային Տիրոլի խոհանոցում օգտագործվում են նաև գիհի հատապտուղներ։ Դրանք օգտագործվում են նաև Իտալիայի Պուլիա շրջանում, հատկապես աղաջրերը համեմելու համար։

Գիհը, սովորաբար J. communis, օգտագործվում է Ջինը համեմելու համար ՝ լիկյոր, որը մշակվել է 17-րդ դարում Նիդեռլանդներում։ Ջին անունն ինքնին գալիս է կամ ֆրանսիական genièvre-ից կամ հոլանդական jenever-ից, որոնք երկուսն էլ նշանակում են "գիհու": Գիհու համով այլ խմիչքները ներառում են ֆիննական Աշորա-գիհու գարեջուր սահտի, որը ներառում է ինչպես գիհու հատապտուղներ, այնպես էլ ճյուղեր։

Հատապտուղներով պատրաստված մեկ այլ ըմպելիք է Ջուլմուստ, զովացուցիչ ըմպելիք, որը պատրաստվում է Շվեդիայում և Վաճառվում է հիմնականում Սուրբ Ծննդյան տոներին։

Սնունդ 
Հյուսիսային Ամերիկայի գիհու մի քանի տեսակներ արտադրում են ավելի քաղցր, ավելի քիչ խեժ համով սերմերի կոներ, քան սովորաբար օգտագործվում են որպես համեմունք։ Գիհու սերմերի կոները կարող են աճել մինչև 100-150 մ բարձրության վրա։ Օրինակ, դաշտային ուղեցույցներից մեկը նկարագրում է J. californica հատապտուղների միջուկը որպես «չոր, փոշոտ և թելքավոր, բայց քաղցր և առանց խեժի բջիջների»։ Որոշ բնիկ ամերիկացիներ օգտագործում էին այս տեսակները ոչ միայն որպես համեմունք, այլև որպես սննդարար սնունդ։ Օրինակ՝ սև ոտքերն օգտագործում էին գիհու հատապտղի թեյ ՝ փսխումը բուժելու համար, մինչդեռ հնդկացի կանայք ծննդաբերությունից հետո գիհու հատապտղի թեյ էին խմում ՝ մաքրումն ու ապաքինումը մեծացնելու համար։ Բացի բուժիչ և խոհարարական նպատակներից, բնիկ ամերիկացիները նաև օգտագործում էին գիհու հատապտուղների մեջ պարունակվող սերմերը որպես զարդերի ուլունքներ։

Գիհու հատապտուղներից արդյունահանվող եթերայուղը օգտագործվում է արոմաթերապիայի մեջ ՝ ինչպես մարմնի մերսման, այնպես էլ դիֆուզիոն և օծանելիքի համար։

Մշակույթ 
Գիհու հատապտուղները, ներառյալ Juniperus phoenicea-ն և J. oxycedrus-ը, հայտնաբերվել են հին եգիպտական դամբարաններում շատ վայրերում։ Հայտնի է, որ J. oxycedrus-ը չի աճում Եգիպտոսում, ինչպես նաև J. excelsa-ն, որը հայտնաբերվել է J. oxycedrus-ի հետ միասին Թութանհամոնի դամբարանում։ Եգիպտոս ներմուծված հատապտուղները կարող են բերվել Հունաստանից; հույները նշում են գիհու հատապտուղների օգտագործումը որպես դեղամիջոց՝ դրանց օգտագործումը նշելուց շատ առաջ։

Հույները հատապտուղներ էին օգտագործում իրենց շատ Օլիմպիական խաղերում, քանի որ հավատում էին, որ հատապտուղները բարձրացնում են մարզիկների ֆիզիկական տոկունությունը։

Հռոմեացիները գիհու հատապտուղներն օգտագործում էին որպես Հնդկաստանից ներմուծված թանկարժեք սև պղպեղի և երկար պղպեղի էժան ներքին փոխարինող։ Այն օգտագործվել է նաև որպես համեմունք, ինչպես հաղորդվում Է Պլինիոս Ավագի «Բնական պատմության» մեջ.պղպեղը համեմված է գիհու հատապտուղներով, որոնք զարմանալի հատկություն ունեն պղպեղի համեմունք ձեռք բերելու համար"։ Պլինիոսը նաև սխալ պնդեց, որ սև պղպեղը աճում էր ծառերի վրա, որոնք "արտաքին տեսքով շատ նման էին մեր գիհիներին"։

Հատապտուղները անապատի Սերրանոյի (Վանյումե) մշակույթի անբաժանելի մասն էին և աճում էին Մոջավե գետի ամբողջ շրջանում։ Va 'Pete-ի գլխավոր գյուղի անունը գալիս է Serrano բառից, որը նշանակում է Va' at գիհու հատապտուղներ։

Ծանոթագրություններ 

Եթերայուղեր
Դեղաբույսեր
Հատապտուղներ
Բույսերի մորֆոլոգիա
Նոճազգիներ
Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ