Այրին (նորավեպ)

«Այրին», նորավեպ (1888), հայ գրող Գրիգոր Զոհրապի վաղ շրջանի նորավեպերից է։ Զետեղված է «Խղճմտանքի ձայներ» ժողովածուի մեջ։ Ստեղծագործության նյութը հայ ժողովրդի դժբախտություններից մեկը՝ պանդխտությունը և դրա հետևանքներն են։ Ստեղծագործության մեջ գրողը ցանկացել է ժամանակի քնած խիղճն արթնացել կյանքի ծանր հարվածներից կքած մարդկանց հանդեպ։ Նորավեպում կյանքի այդ հարվածների զոհը Զարդարն է՝ այրիացած նորահարսը։

Սյուժե 

Ամուսնանալուց մեկ-երկու ամիս հետո երիտասարդ Մարտիրոսը գյուղից գնում է Պոլիս՝ փոխարինելու պանդխտությունից վերադարձող հորեղբորը։ Մինչդեռ մյուս պանդուխտները բեռնակրությամբ փող են հավաքում՝ ապահովելու իրենց ընտանիքների ապրուստը, բարոյազուրկ Մարտիրոսն ամուսնանում է չնչին գումար ունեցող մի աղախնի հետ՝ մոռանալով պատիվ ու սրբություն, դառնում անպետք մարդ։ Դավաճանում իր դեռատի կնոջը՝ Զարդարին, որն իր ուսերի վրա էր տանում ընտանիքի հոգսը, կերակրում հենց Մարտիրոսի ծնողներին։ Վերջիններս ապերախտորեն այդ անձնազոհ կնոջ վրա են բարդում ընտանիքը լքած ամուսնու մեղքը։

Կերպարներ

Զարդար 

Զաrդարի կերպարով հեղինակը ընդհանրացված գծերով և մեծ հուզականությամբ ներկայացրել է բացարձակապես իրավազուրկ, «իր մշտնջենապես կրավորական դերին» մեջ, «գանգատվելու անգամ զորություն» չունեցող գյուղացի կնոջ կյանքը՝ կազմված չարքաշ աշխատանքից, զրկանքներից և արցունքից։ Նա ստիպված է սիրել իր համար «սահմանված ամուսինը», որի հետ ամուսնությունից հետո էլ, մտերմությունից զուրկ է «միևնույն հարկին տակ բնակող բազմաթիվ ազգականներու աններող նայվածքին տակ», ապա ստիպված է համակերպվել կամավոր այրիության։

Գիտեր, որ ամուսինը չէր գալու, բայց շարունակում էր կարոտով սպասել, հույսերը տարիների հետ ջլատվում էին, արցունքը ցամաքում էր, բայց դեռ սպասում էր։ Նրա ծնկները մաշել են գյուղի մատուռի սալահատակը, բայց չի դադարում աղոթելուց՝ «հանդիմանության պես» աղոթքներով, որոնց մեջ իր երիտասարդ կյանքի ողջակիզման, իր սիրո մոխրացման, իր անմիտ զոհաբերության պատասխանատուն է որոնում։

Միայն ինքը չէր դժբախտ, բազմաթիվ «հեգ, աղեբեկ ու կորաքամակ օրինակները կային իր առջև, որոնք ստվերներու պես անխոս՝ իր շուրջը կը դառնային, և Զարդար էրիկ կնկան ուրիշ տեսակը չէր երևակայած երբեք»։

Մարտիրոս 

Մարտիրոսը՝ իր հայրենի բնաշխարհի առողջ օդը ծծած մի կորովի ու համեստ երիտասարդ, գալիս է Պոլիս։ Նրա ամուր, ջլապինդ կազմվածքը գրավում է պոլսեցի՝ վայելքից հղփացած, «առնորս» կանանցից մեկին, ապա նա անցնում է ձեռքից ձեռք։ Նվազում է միամտությունը, առնական գրավչությունը, դրա հետ նվազում է նաև նրա «հաջողությունը», և հետզհետե իջնում, հասնում է մի սպասուհու, որի հետ և ամուսնանում է՝ վերջինիս տնտեսած դրամով ապահովելով իր կյանքի մնացորդը։

Երկրորդական կերպարներ 

Գլխավոր հերոսներից բացի, կան նաև թռուցիկ, երկրորդական հերոսներ, որոնք, սակայն հագեցնում, լրացնում են նյութը։ Այդ հերոսներից են Մարտիրոսի հետ պանդխտության մեկնած Խաչոն, որ մի արտի ու մի զույգ  եզ գնելու գումար աշխատեց ու վերադարձավ հայրենի օջախ։

Աղքատ ընտանիքից սերված և հիմա հարստացած ու ամուսնուց հոգնած հարուստ հայ տիկինը, ով օգտագործում է և հետո անպետք ձեռնոցի նման դեն է նետում Մարտիրոսին։

Պարտիզակցի սպասուհին, ում տարիքն արդեն անցնում էր, և ով հաշվարկներով ամուսնանում է դարձյալ հաշվարկներով առաջնորդվող Մարտիրոսի հետ։

Գաղափար 

«Այրին» նորավեպի գաղափարական բովանդակությունը մի կողմից ուղղված է այն հարցին, որ պանդխտությունը այլասերում էր երիտասարդությանը բարոյապես և ֆիզիկապես։ Նորավեպի կենտրոնական կերպարը՝ Մարտիրոսը․ այդ լեռնցի պատանին, վերին աստիճանի միամիտ է, ծայրահեղ համեստ, գրեթե ամաչկոտ։ Նա քաղաքի լայնաթիկունք և առողջ բուրժուա երիտասարդների հակապատկերն է։ Սակայն Մարտիրոսն էլ կանգ չի առնում, նա շարունակում է իր «կուրտ աքաղաղի տարօրինակ դերը»։

Մյուս հարցադրումը վերաբերում է կնոջ դերին։ Գրող-իրավաբանը «Այրին» նովելը դարձնում է արդարության ձայնը լսեցնելու մի ամբիոն։ Հայաստանցի գեղջուկ կինը պահանջում է սիրո, ազատ ամուսնության իրավունքից ավելի կարևորը, մարդկային բնական ամենատարրական իրավունքը՝ ամուսին ունենալու իրավունքը։

Գաղափարական սլաքներից մեկն էլ ուղղված է հայրենիք վերադառնալուն, վերակենդանացնել բնաշխարհի գյուղական և ընտանեկան կյանքը, որի հետ է կապվում հայ ժողովրդի ապագան, նրա ազատագրության հեռանկարները։ Մյուս հերոսների միջոցով հեղինակը ցույց է տալիս հայ գյուղացու բարոյական բարձր արժանիքները, նրա հավատարմությունն ու նվիրվածությունը ընտանեկան հարկին, հայրենի օջախը վառ պահելու ձգտումը։ «Ձմեռնամուտին, շրջակա գյուղերեն շատեր Պոլսեն դարձան եկան, ամուսիններ, նշանածներ ու աղջիկներ խնդացին. գյուղային ու ընտանեկան կյանքը իր բոլոր սուրբ ու մաքուր եռանդովը վերակենդանացավ»։

Գեղարվեստականություն 

«Այրին» նորավեպին բնորոշ են զոհրապյան գրելաոճի առանձնահատկությունները՝ ամեն բառ իր նպատակին ծառայեցնելու հմտություն, պարզություն, պատկերավորություն, բարձր հուզականություն, հոգեկան դրամայի՝ լուռ ցավի բացահայտումը՝ խղճմտանքի ձայների ուղեկցությամբ, կերպարների լեզուն նրանց անհատականացմանը ծառայեցնելու վարպետությունը։

Հրատարակումներ 

 Խղճմտանքի ձայներ, Կ. Պոլիս, 1909, 96 էջ
 Նովելներ, Երևան, 1941, 303 էջ
 Նովելների լիակատար ժողովածու, Երևան, 1954, 394 էջ
 Ամբօղջական հաւաքածոյ նորավէպերի եւ պատմուածքների, Ստամբուլ, 1959, 414 էջ
 Նովելներ, Երևան, 1961, 191 էջ
 Նովելներ, Երևան, 1978, 320 էջ
 Նորավէպեր, մաս Ա. «Խղճմտանքի ձայներ», Վենետիկ, 1994, 92 էջ
 Նորավէպեր (ընտրանի), Երևան, 2011, 232 էջ
 Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 158 էջ։

Ծանոթագրություններ 

Գրիգոր Զոհրապի նորավեպեր
1888 գրականությունում