Տերեզա Նովակովա

Տերեզա Նովակովա (, ), չեխ գրող և քննադատական ռեալիզմի ներկայացուցիչ արձակում։

Տերեզա Նովակովայի ամենահայտնի վեպերը ոգեշնչվել են Լիտոմիշլ քաղաքիի շրջակայքի բնաշխարհից։ Իր ստեղծագործություններում նա կենտրոնացել է գյուղական բնակչության խտրականության խնդրի և հասարակության մեջ կանանց դերի հարցերի վրա։ Համարվում է չեխական ֆեմինիզմի կարևոր ներկայացուցիչներից։

Կենսագրություն  
Տերեզա Նովակովան ծնվել է 1853 թվականի հուլիսի 31-ին, Պրահայում, Չեխիայի Խնայբանկի պաշտոնյա Ֆրանտիշեկ Լանգաուսի ընտանիքում։ Եղել է ընտանիքի առաջին երեխան։ Հայրը Տերեզային սովորեցրել է չեխական հայրենասիրություն և ցույց է տվել Պրահայի հուշարձանները։ Տերեզայի մայրն ունեցել է գերմանական արմատներ և փորձել է դստերը տալ գերմանական, ֆրանսիական և ռուսական կրթություն։ Մանկության տարիներին Տերեզան ականջի հիվանդություն է ունեցել, որը տևել է մոտ տասներեք տարի,  այդ պատճառով նա զբաղվել է օտար լեզուների ընթերցանությամբ և ուսումնասիրմամբ։

70-ականների կեսերին Տերեզան ծանոթացել է պրահացի փիլիսոփայության դոկտոր Յոզեֆ Նովակին, որի հետ էլ ամուսնացել է։ Ամուսնությունից հետո նրանք Պրահայից տեղափոխվել են Լիտոմիշլ, բայց Տերեզան դժվարությամբ է ընտելացել ապրել փոքրիկ քաղաքում։ Նա իր կյանքը պատկերել է ինքնակենսագրական հատկանիշներով վիպակներում` «Գարնանային  ջրերից» (), «Բամբասանք պարահանդեսից» (), «Օրլանդո Ֆեռո» (), «Ժամանակի քառյակը» () կամ «Աշխատանքի կեսի ճշտությունը» ():

Յոթ տարվա ընթացքում Տերեզա Նովակովան վեց երեխա է ունեցել, բայց նրանց մեծ մասը մահացել են մանկահասակ տարիքում։ Որդիներից միայն մեկն է փրկվել՝ Առնե Նովակը, ով դարձել է գրականության պատմաբան և քննադատ։ 1882 թվականից Տերեզան զբաղվել է գրական գործունեությամբ և բազմաթիվ ամսագրերում հոդվածներ է գրել իր իսկական անունով կամ «Ն. Տ. Ֆեոդորովիչ» () կեղծանվամբ։ Հայտնի է դարձել կանանց ազատագրման և դրա մասսայականացման բնագավառում «Տնտեսուհի» () և «Ուղերձներ կանանց» () ամսագրերում իր հոդվածների հրպարակման շնորհիվ ։ 1896 թվականից սկսել է հրատարակել իր սեփական «Կանանց աշխարհ» () ամսագիրը։

Սկզբում նա ստիպված էր պայքարել փոքր քաղաքը չընդունելու և գրականորեն հավանություն չտալու հետ։ Հետագայում նա ստիպված էր համակերպվել իր երեխաների մահվան հետ։ Կյանքի վերջին տարիներին բնակվել է Պրոսեչ () քաղաքում և մահացել 1912 թվականի նոյեմբերի 12-ին, Պրահայում։

Ստեղծագործության բնութագիր   
Տերեզա Նովակովան հիացել է Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկու և Բոժենա Նեմցովայի աշխատանքներով, նրա ստեղծագործություններին բնորոշ է նաև չեխական հայրենասիրությունը։ Կարոլինա Սվետլան դարձել է նրա իդեալը։

Իր աշխատանքներում նա պատկերել է գյուղական բնակչության բնավորության գծերը, հասարակ մարդկանց հոգեբանությունն ու հայրենասիրությունը։ Նա նկատել է դրանք և կենտրոնացել նրանց ազգային, սոցիալական, կրոնական, մշակութային և բարոյական հատկությունների վրա։ Գրել է ոչ թե իր սեփական երջանկության, այլ դրանից հրաժարվելու և, այլ մարդկանց համար աշխատելու մասին, օրինակ, «Երազանք և իրականություն» (), «Ցողային մարգարիտներ» (), «Անխելք թռչնի  առակը» (): Իր ստեղծագործություններում Տերեզա Նովակովան բարձրացրել է նաև կանանց դերը ժողովրդի և մշակույթի բնագավառում։

Մոտավորապես 1890 թվականին նա դադարել է գրել ռոմանտիզմի ոգով և անցավ ռեալիստական մեթոդի։ Նրա ռեալիստական աշխատանքներից կարելի է նշել, օրինակ, «Երեք կանանց դիմանկար» (), «Տուփով» (), «Պրահայի երկու հինվուրց նկարներ» (): Նրա ամենահայտնի վեպերը, ինչպիսիք են «Յան Իյիլեկը (), «Իրժի Շմատլան» () կամ «Դրաշարը» (), գրվել են ռեալիստական ոգով՝ նկարագրելով ամբողջ Արևելյան Չեխիայի իրականությունը XVIII և XIX դարերում։

Ստեղծագործություններ

Վեպեր 
 1890 — Maloměstský román
 1904 — Jan Jílek
 1906 —  Jiří Šmatlán  
 1907 — Na Librově gruntě
 1909 — Děti čistého živého
 1914 — Drašar

Արձակ 
 1890 — Z měst i ze samot
 1890 — Karolina Světlá, její život a její spisy
 1891 — Kresby a črty
 1898 — Z nejvýchodnějších Čech
 1902 — Ženský klub český v Praze
 1902 — Rosné perly
 1902 — Úlomky žuly
 1912 — Ze ženského hnutí

Գրականություն 
 LIDMILOVÁ, Linda. Karolina Světlá, Eliška Krásnohorská, Teréza Nováková: ženská problematika v próze a veřejné činnosti českých spisovatelek [online]. Plzeň, 2012. dostupné z: https://otik.uk.zcu.cz/bitstream/11025/3507/1/Lidmilova%2C%20DP.pdf. Diplomová práce. Západočeská univerzita v Plzni
 O TERÉZE NOVÁKOVÉ. In: PROSEČ TERÉZY NOVÁKOVÉ [online]. Proseč. Dostupné z: https://www.terezanovakova.cz/cs/o-tereze-novakove
 PRAŽÁK, Albert, Teréza Nováková. DOUDOVÁ, Milena Velké ženy české. Praha: X-Egem, Nova, s. r. o. ve spolupráci s nakladatelstvím Knižní klub, 1997. , , str. 112
 ŠTĚPÁNOVÁ, Irena. Teréza Nováková. První vydání. Praha: Mladá fronta, 2008. ISBN 978-80-204-1982-8

Ծանոթագրություններ 

Չեխ ֆեմինիստներ
Չեխ կին վիպասաններ
Չեխ մարդաբաններ
Չեխ գրողներ
Չեխ թարգմանիչներ
Հրապարակախոսներ
Կին ազգագրագետներ
Կին խմբագիրներ