Սոցիալ-դեմոկրատիա

Սոցիալ-դեմոկրատիա, քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական փիլիսոփայություն և գաղափարախոսություն, որը հիմնված է սոցիալիստական, արհմիութենական, բանվորական և ժողովրդավարական շարժումների վրա, որը նպատակ ունի հասնել սոցիալական հավասարության և արդարության։ Որպես կանոն, սոցիալ-դեմոկրատիան ձգտում է ստեղծել ազատական-ժողովրդավարական և սոցիալական բարեկեցության պետություն, որն օգտագործում է խառը կամ սոցիալական ուղղվածություն ունեցող շուկայական տնտեսություն։ Գաղափարախոսությունն առաջացել է մարքսիզմի գաղափարների ռեվիզիոնիզմի արդյունքում, որի գործընթացը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի առաջին կեսի ընթացքում։

Միևնույն ժամանակ, ժամանակակից սոցիալ-ժողովրդավարության գաղափարախոսությունը մի փոքր ավելի ձախ է, քան սոցիալական լիբերալիզմը և մի փոքր ավելի աջ, քան ժողովրդավարական սոցիալիզմը։ Ի տարբերություն դեմոկրատական սոցիալիստների, սոցիալ-դեմոկրատները դեմ են մասնավոր սեփականության համընդհանուր ազգայնացմանը՝ սահմանափակվելով միայն պետության համար կարևոր տնտեսական ճյուղերում ազգայնացմամբ։ Այսպիսով, դեմոկրատական սոցիալիստները կարծում են, որ սոցիալական հավասարությունն ավելի կարևոր է, քան տնտեսական իրավունքները։ Ի տարբերություն սոցիալական լիբերալների, սոցիալ-դեմոկրատները կարծում են, որ սոցիալական հավասարությունը և տնտեսական իրավունքները հավասարազոր են իրենց կարևորությամբ, մինչդեռ սոցիալ-լիբերալների համար գերակշռում է տնտեսական իրավունքների նշանակությունը։

Այժմ ընդունված է համարել, որ սոցիալ-դեմոկրատիան ձևավորվել է սոցիալիստական հոսանքների, օրինակ՝ ուտոպիական սոցիալիզմի և մարքսիզմի ազդեցության տակ, սակայն համարվում է նաև, որ սոցիալ-դեմոկրատիայի հայեցակարգը ծնվել է քաղաքական զարգացման շատ ավելի վաղ ժամանակաշրջաններում։

Սոցիալ-դեմոկրատիայի համառոտ պատմություն

Գաղափարախոսության ծագումը 

Առաջին անգամ տերմինը սկսեց գործածվել Ստեֆան Բորնի «Աշխատանքային եղբայրության» մեջ, երբ նրա անդամները 1840-ականների վերջին սկսեցին իրենց նկատմամբ օգտագործել «սոցիալ-դեմոկրատներ» անվանումը, սակայն հասկանալի բացատրություն, թե ինչ է դա ընդհանրապես չկար, ինչի պատճառով մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը «սոցիալ-դեմոկրատներ» էին անվանում ինչպես մարքսիստներին, այնպես էլ ձախ գաղափարախոսության հետևորդներին (անարխիզմից դուրս), ինչպես Ֆ. Լասալին և ռեֆորմիստական սոցիալիզմի այլ հետևորդներին։ Այսպիսով, այս կատեգորիան միավորեց արմատական հեղափոխականներին Վ. Ի. Լենինին և Ռ. Լյուքսեմբուրգին, և E տիպի չափավոր էվոլյուցիոնիստներին։

Ահա թե ինչպիսին էր սոցիալ-դեմոկրատիան Վ. Ի. Լենինի աշխատություններում 1897 թվականին՝

Տերմինի վերջնական հաստատումը և, համապատասխանաբար, առանձին գաղափարախոսությունը տեղի է ունեցավ 1863 թվականին ԳՍԴԿ-ի հաստատմամբ։ Կուսակցությունը նշանակալի գաղափարական ազդեցության տակ էր Կարլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ Էնգելսի, ինչպես նաև Էդուարդ Բերնշտեյնի կողմից, որոնք իրականում կառուցեցին և ստեղծեցին սոցիալ-դեմոկրատիայի առաջին միասնական տեսությունը, ինչը հանգեցրեց գաղափարախոսության ժողովրդականության արագ աճին ամբողջ աշխարհում, որի գագաթնակետը դարձավ II Ինտերնացիոնալի ստեղծումը 1889 թվականին։

19-րդ դարի վերջին Բեռնշտեյնի գաղափարական ազդեցությունը վերջապես վերցնում է վերահսկողությունը սոցիալ-դեմոկրատիայի վրա, որի շնորհիվ ժողովրդավարական սոցիալիստներն ու կոմունիստները սկսում են առանձնանալ սոցիալ-դեմոկրատներից, և հիմնական գաղափարը պետության էվոլյուցիոն բարեփոխումների գծի հաստատումն էր, որտեղ հիմնական դերը խաղում է երկրի սոցիալիզմին անցնելու գործընթացը, և ոչ թե դրա արդյունքը։ 19-րդ դարի վերջին Բեռնշտեյնը սկսեց իր գործունեությունը որպես սոցիալ-դեմոկրատական։ Այս գործընթացի շնորհիվ հեղափոխական պայքարից շեշտը դրվեց ժողովրդավարական պայքարի վրա։ Հայեցակարգը լայն տպավորություն թողեց հասարակ ընտրողների վրա, ինչի շնորհիվ ամբողջ աշխարհի սոցիալ-դեմոկրատական ուժերը սկսեցին գերիշխող դերեր զբաղեցնել քաղաքականության մեջ, ինչպես օրինակ տեղի ունեցավ Սկանդինավյան երկրներում։

Սոցիալ-դեմոկրատական ուժերի համար ոսկե դարաշրջան է սկսվել։ Նրանք դարձել են իշխող կամ կոալիցիոն ուժեր, և նշանակալի արդյունքների հասնելու ֆոնին ձեռք են բերում չափազանց մեծ ժողովրդականություն։ Այս ֆոնին սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունները վերջնականապես մերժում են մարքսիզմը նրա հնացման պատճառով (ըստ սոցիալ-դեմոկրատների), ինչպես, օրինակ, տեղի է ունեցել ԳՍԴԿ-ում Գոդեսբերգյան ծրագրի ընդունմամբ։

Հայացքներ 

Չնայած այն հանգամանքին, որ սոցիալ-դեմոկրատիան խիստ ճկուն և բարեփոխական գաղափարախոսություն է, այն ունի երեք հիմնական թեզեր՝ ազատություն, արդարություն և համերաշխություն։

Սոցիալ-դեմոկրատիայի քաղաքական թեզեր՝

 Պետության դաշնային սիմետրիկ կառուցվածքը (նախընտրելի է գոտիավորման տնտեսական սկզբունքով),
 Խորհրդարանական հանրապետություն,
 Լիբերալ ժողովրդավարություն,
 Ուղիղ և էլեկտրոնային ժողովրդավարության համակարգերի ներդրում,
 Միջազգային կազմակերպությունների զարգացում և աջակցություն։

Քննադատություն 

Սոցիալ-դեմոկրատական գաղափարախոսության քննադատությունը ավանդական քննադատություն է երկու հիմնական դրույթների՝ սոցիալիզմի և ժողովրդավարության։ Ընդ որում, քննադատությունը գալիս է երկու կողմից՝ և աջ և ձախ։

Առաջին սոցիալիստական կուսակցությունների ի հայտ գալուց ի վեր դրանք դարձել են սոցիալիզմի՝ որպես տնտեսական դոկտրինի անվճարունակության մեղադրանքների թիրախ։ Հետագայում այս գաղափարը զարգացավ Ռոտբարտի, Միզեսի, Հայեկի և շատ այլ տնտեսագետների աշխատություններում։

Մյուս կողմից Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության՝ բոլշևիկների և սոցիալ-դեմոկրատների բաժանումից ի վեր, առաջինները երկրորդներին մեղադրում էին օպորտունիզմի մեջ՝ դասակարգային պայքարից հրաժարվելու, պետության և ժողովրդավարության «գերդասավորության» մասին պատկերացում կազմելու, սոցիալիզմը որպես էթիկական կատեգորիա հասկանալու համար։

Տես նաև 

 Սոցիալիզմ
 Ժողովրդավարություն
 Ռեֆորմիզմ

Ծանոթագրություններ 

Սոցիալական ժողովրդավարություն
Սոցիալական փիլիսոփայություն
Գաղափարախոսություններ
Քաղաքականություն
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ