Ավստրալիայի խորհրդարան

Ավստրալիայի խորհրդարան, Ավստրալիական Միության բարձրագույն օրենսդիր մարմին։ Լինելով երկպալատ, Ավստրալիայի խորհրդարանը հիմնականում ձևավորված է Վեսթմինսթերյան ավանդույթի համաձայն, թեև կառուցվածքի և գործառույթների վրա մեծապես ազդել է ԱՄՆ փորձը (առաջին հերթին, ԱՄՆ Կոնգրեսի կառուցվածքը)։ Ավստրալիայի Սահմանադրության 1-ին գլխի 1-ին մասի համաձայն՝ երկրի խորհրդարան են մտնում Մեծ Բրիտանիայի թագուհին, Սենատը և Ներկայացուցիչների պալատը։

Խորհրդարանի ստորին պալատը՝ Ներկայացուցիչների պալատը, ներկայումս կազմված է 150 պատգամավորներից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է առանձին ընտրատարածք։ Խորհրդարանի տեղերի քանակը ֆիքսված չէ և կարող է փոխվել։  Օրինակ՝ 1993 թվականին խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքներով պալատում եղել է 147 տեղ, 1996 թվականին՝ 148 տեղ, իսկ 2001 թվականին՝ 150 տեղ։ Պալատի պատգամավորներն ընտրվում են 3 տարով՝ բացարձակ մեծամասնության մեծամասնական ընտրակարգով՝ երկկուսակցական նախընտրած (արտոնյալ) քվեարկությամբ։

Խորհրդարանի վերին պալատը՝ Սենատը, բաղկացած է 76 անդամից՝ յուրաքանչյուր նահանգից 12 անդամով և յուրաքանչյուր մայրցամաքային տարածքից 2-ական անդամով։ Սենատորներն ընտրվում են համամասնական ընտրակարգի հիման վրա։

Պատմություն 
Ավստրալիայի պառլամենտարիզմն իր պատմությունը վերցնում է դեռևս 19-րդ դարի կեսերին, երբ ձևավորվեցին Ավստրալիայի նահանգների ապագա խորհրդարանները (այն ժամանակ դեռ բրիտանական գաղութները)՝ 1856 թվականին՝ Նոր Հարավային Ուելսի, Վիկտորիայի և Տասմանիայի խորհրդարանները, 1857 թվականին՝ Հարավային Ավստրալիան, 1860 թվականին՝ Քվինսլենդը, 1890 թվականին՝ Արևմտյան Ավստրալիան։

1901 թվականին Ավստրալիայի Միության կազմավորումից հետո Մելբուրնի առաջին դաշնային խորհրդարանը նույնպես կազմավորվել է, քանի որ Սահմանադրությամբ սահմանված մայրաքաղաքային քաղաքը դեռ չի կառուցվել։ Առաջին ընտրություններն անցան նույն թվականի մարտի 29-ին և 30-ին։ 1901 թվականի մայիսի 9-ին Ավստրալիայի առաջին խորհրդարանը հանդիսավորությամբ բացվեց արքայազն Գեորգ, կորնուոլսկու և Յորքյան դուքս՝ ապագա թագավոր Գեորգ V-ի կողմից։ Մելբուրնի միակ շենքը, որը թույլ է տվել տեղավորել արարողության 14 հազար հյուրերի, Թագավորական ցուցահանդեսային կենտրոնի արևմտյան թևն էր։ Պաշտոնական բացումից հետո՝ 1901-1927 թվականներին, խորհրդարանը նիստ էր գումարել Վիկտորիա նահանգի խորհրդարանի շենքում (Վիկտորիա նահանգի խորհրդարանն այդ ժամանակ նստել էր Թագավորական ցուցահանդեսային կենտրոնի շենքում)։ (Արևմտյան թևը քանդվեց 1960-ականներին)։

1927 թվականի մայիսի 9-ին տեղի ունեցավ դաշնային խորհրդարանի պաշտոնական տեղափոխությունը Ազգային մայրաքաղաք Կանբերու։ Ժամանակակից շենքում խորհրդարանը նիստեր է անցկացնում 1988 թվականի մայիսի 9-ից։

Խորհրդարանի հին շենքը 
Խորհրդարանի աշխատանքի հենց սկզբից ենթադրվում էր, որ այն տեղակայվելու է նոր ազգային մայրաքաղաքում։ Նման քայլը փոխզիջումային որոշում էր Ավստրալիայի երկու խոշորագույն քաղաքների՝ Սիդնեյի և Մելբուռնի կատաղի մրցակցության պատճառով, որոնցից յուրաքանչյուրը ցանկանում էր մայրաքաղաք դառնալ։ Ապագա մայրաքաղաքի՝ Կանբերայի կառուցման համար նախատեսված հարթակն ընտրվել է 1908 թվականին։ 1914 թվականի հունիսի 30-ին հայտարարվել Է խորհրդարանի շենքի նախագծման մրցույթ՝ 7,000 ֆունտ արժողությամբ մրցանակային ֆոնդով։ Սակայն մեկ ամիս անց սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմը խանգարեց այդ ծրագրերի իրականացմանը։ Այն կրկին հայտարարվել էր 1916 թվականի օգոստոսին, սակայն նոյեմբերի 24-ին ևս մեկ տարի հետաձգվել էր անորոշ ժամանակով։ Այդ նույն ժամանակ շենքի նախագծի վրա աշխատել է Ավստրալիայի գլխավոր ճարտարապետ Ջոն Սմիթ Մերդոքը, որը մտնում էր նրա աշխատանքային պարտականությունների մեջ։ Նա ինքն էր վերաբերվում նախագծին առանց ոգևորության, քանի որ այդ պահին այն համարում էր փողի ու միջոցների վատնում։ Չնայած դրան, նա ավարտել էր նախագծի մշակումը։ Խորհրդարանի հին շենքի շինարարությունը, ինչպես այն անվանում են այսօր, սկսվել է 1923 թվականի օգոստոսի 28-ին և ավարտվել 1927 թվականի սկզբին։ Շինարարությանը մասնակցել են վարպետներ և օգտագործվել են նյութեր ամբողջ Ավստրալիայից։ Ի սկզբանե ենթադրվում էր, որ խորհրդարանը շենքում կմնա ոչ ավելի, քան 50 տարի՝ մինչև շենքերի մշտական համալիրի կառուցումը, սակայն իրականում այն այնտեղ է մնացել ավելի քան 60 տարի։

Խորհրդարանի նոր շենքը 

1978 թվականին Ֆրեյզերի կառավարությունը որոշում է ընդունել մայրաքաղաքի բլրի վրա նոր շենք կառուցելու մասին, ստեղծվել է «Խորհրդարանի շենքի կառուցման ընկերություն»։ Հայտարարվել է երկփուլ մրցույթ, որի համար փաստաթղթերը պատրաստվել են Ավստրալիայի ճարտարապետության թագավորական ինստիտուտի և մայրաքաղաքի զարգացման ազգային հանձնաժողովի մասնակցությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, ճարտարապետական մրցույթին մասնակցել է 329 աշխատանք 29 երկրներից։ Մրցույթի հաղթող է դարձել Ֆիլադելֆիայի ճարտարապետական ընկերությունը։ Շինաշխատանքները հարթակում ղեկավարել է իտալական ծագում ունեցող ճարտարապետ Ռոնալդո Ջուրգոլան։ Նախագծի համաձայն՝ շենքի մեծ մասը տեղավորվել է մայրաքաղաքային բլրի տակ՝ ավարտելով հսկայական սրաձողով, որի գագաթին տեղադրվում էր Ավստրալիայի դրոշ։ Ընդ որում՝ ճակատների ձևավորումը միտումնավոր կրկնում է խորհրդարանի հին շենքի որոշ դետալներ, այնպես որ շենքերի միջև կան ընդհանուր գծեր՝ չնայած չափերի զգալի տարբերությանը։ Շենքը նույնպես նախագծվել է այնպես, որ հեռվից նայելիս այն բարձրանա խորհրդարանի հին շենքի վրա։

Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 1981 թվականին. Դրանք նախատեսվում էր ավարտել Ավստրալիայի օրվան նվիրված 1988 թվականի հունվարի 26-ին, երբ նշվում էր մայրցամաքում առաջին Եվրոպական բնակավայրի հիմնադրման 200-ամյա հոբելյանը։ Նախագծի նախնական նախահաշիվը կազմել է 220 մլն դոլար։ Ոչ շինարարության ժամկետները, ոչ նախահաշիվը այդպես էլ չի պահպանվել։ Վերջնական արժեքը կազմել է ավելի քան 1,1 մլրդ $։

Քիչ ուշացումով խորհրդարանի նոր շենքը բացվել է Ավստրալիայի թագուհի

Եղիսաբեթ II-ի կողմից 1988 թվականի մայիսի 9-ին՝ 1901 թվականի մայիսի 9-ին Մելբուռնում առաջին դաշնային խորհրդարանի բացման տարեդարձի օրը, ինչպես նաև 1927 թվականի մայիսի 9-ին Կանբերայում խորհրդարանի ժամանակավոր շենքի բացման օրը։

Խորհրդարանի կառուցվածք

Թագուհին և գեներալ-նահանգապետ 

1-ին մասի 1-ին գլխի համաձայն՝ Ավստրալիայի թագուհին Ավստրալիայի խորհրդարանի բաղկացուցիչ մասն է։ Միապետի սահմանադրական գործառույթները պատվիրակվում են գեներալ-նահանգապետին, որը նշանակվում է միապետի կողմից՝ երկրի վարչապետի հանձնարարականով։ Սահմանադրության առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նրա համաձայն՝ գեներալ-նահանգապետն օժտված է բավական լայն լիազորություններով, օրինակ՝ նա կարող է հետաձգել օրինագծի ընդունումը՝ այն փոխանցելով թագուհու քննարկմանը։ Սակայն իրականում, ըստ սահմանադրական կարգի, գեներալ-մարզպետը միայն ներկայացուցչական գործառույթներ է իրականացնում և միայն խորհրդատվական ձայն ունի երկրի համար կարևորագույն որոշումները քննարկելիս։

Սենատ 

Ավստրալիայի խորհրդարանի վերին պալատը Սենատն է, որը բաղկացած է 76 անդամներից։ Ինչպես և ԱՄՆ Սենատում, Ավստրալիայի Սենատում երկրի բոլոր նահանգներն ունեն նույն ներկայացուցչությունը՝ անկախ նրանց թվաքանակից։ Ավստրալիայի Սահմանադրության համաձայն՝ խորհրդարանն իրավունք ունի փոխել սենատորների թիվը, սակայն այն պայմանով, որ ավստրալիական վեց նահանգներն այնտեղ ունեն նույն ներկայացուցչությունը։ Ավելին, Սահմանադրությամբ ամրագրված է, որ այդ վեց նահանգներից յուրաքանչյուրի ներկայացուցիչների նվազագույն թիվը վեցն է։ Սակայն Սահմանադրության այդ դրույթներից ոչ մեկը կիրառելի չէ Ավստրալիայի Միության նոր նահանգների կամ տարածքների նկատմամբ։ 1973 թվականին ընդունված խորհրդարանի մասին օրենքի համաձայն՝ սենատորներն ընտրվում են տարածքների ներկայացուցչության համար (բացառությամբ Նորֆոլկ կղզու)։ Ներկայումս Հյուսիսային տարածքից երկու սենատորներ ներկայացնում են ոչ միայն իրենց տարածքի բնակիչներին, այլև այնպիսի արտաքին տարածքներ, ինչպիսիք են Սուրբ Ծննդյան կղզին և կոկոսի կղզիները։ Իր հերթին, երկու սենատորները Ավստրալիայի մայրաքաղաքի տարածքում ներկայացնում են ինչպես մայրաքաղաքի տարածքը, այնպես էլ Ջերվիս Բեյի տարածքը։

Մինչև 1949 թվականը Ավստրալիայի վեց նահանգներից յուրաքանչյուրն ընտրել է վեցական սենատոր։ 1949 թվականի ընտրություններից հետո նրանց թիվը հասել է 10 սենատորների, իսկ 1984 թվականից մինչ օրս նրանց թիվը կազմում է 12 մարդ։ Ավստրալիայի յուրաքանչյուր տարածք ներկայումս ներկայացնում են երկու սենատորներ։ Սենատի ընտրություններն անցնում են կուսակցական ցուցակներով։ Սենատորներն ընտրվում են 6 տարով։ Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր երեք տարին մեկ տեղի է ունենում Սենատի թարմացում ուղիղ կիսով չափ։

Ներկայացուցիչների պալատ 

Ավստրալիայի խորհրդարանի ստորին պալատը Ներկայացուցիչների պալատն է։ Ստորին պալատի պատգամավորներն ընտրվում են միամանդատ ընտրատարածքներով՝ 3 տարի ժամկետով բացարձակ մեծամասնության մեծամասնական ընտրակարգով՝ երկկուսակցական նախընտրելի (արտոնյալ) քվեարկությամբ (): Կառավարությունը ձևավորվում է ստորին պալատի պատգամավորներից, Ընդ որում մեծամասնության կուսակցության (կամ կուսակցությունների կոալիցիայի) առաջնորդը ավտոմատ կերպով դառնում է Ավստրալիայի վարչապետ։

Սահմանադրության համաձայն՝ խորհրդարանին թույլատրվում է փոխել Ներկայացուցիչների պալատի անդամների թիվը, սակայն այն պետք է մոտ երկու անգամ գերազանցի Սենատի թվակազմը։ Պատգամավորների թիվը, որոնք ներկայացնում են նահանգներն ու տարածքներն իրենց բնակչության թվաքանակին համամասնորեն, ընդ որում, սկզբնական նահանգներից ոչ մեկը չի կարող ներկայացվել 5-ից պակաս պատգամավորներով՝ անկախ բնակչությունից։ Սահմանադրությունը չի երաշխավորում տարածքների խորհրդարանական ներկայացուցչությունը, սակայն խորհրդարանի որոշմամբ 1922 թվականին Հյուսիսային տարածքը ստացել է մեկ տեղ։ Նման որոշում է կայացվել 1948 թվականին՝ Ավստրալիայի մայրաքաղաքի տարածքում։ Մինչև 1968 թվականը տարածքների ներկայացուցիչները սահմանափակվել էին քվեարկության իրավունքով։ Ներկայումս յուրաքանչյուր տարածքից ընտրվում է երկու ներկայացուցիչ։

1901-1949 թվականներին ներկայացուցիչների պալատը բաղկացած էր 74 (ավելի ուշ՝ 75) պատգամավորներից (Սենատ՝ 36 պատգամավորից), 1949-1984 թվականներին՝ 121-ից 127 (Սենատ՝ մինչև 1975 թվականը՝ 60, այնուհետև՝ 64): 1977 թվականին Գերագույն դատարանի որոշմամբ պալատի կազմը 127-ից կրճատվել է 124-ի։ 1984 թվականին տեղի է ունեցել երկու պալատների թվաքանակի միաժամանակյա ավելացում։ Այդ ժամանակից ի վեր պալատը բաղկացած է 148-150 պատգամավորից։

Գործունեություն 
Խորհրդարանի երկու պալատներից յուրաքանչյուրն ընտրում է իր նախագահին։ Սենատում նա կոչվում է նախագահ, իսկ Ներկայացուցիչների պալատում՝ խոսնակ։ Նախագահների ընտրություններն անցնում են գաղտնի քվեարկության տեսքով, Ընդ որում, դրանք, որպես կանոն, դառնում են իշխող կուսակցության ներկայացուցիչները։

Ավստրալիայի Սահմանադրությամբ քվորումը կանոնակարգվում է պալատներից յուրաքանչյուրի համար։ Ներկայացուցիչների պալատի համար այն կազմում է պատգամավորների ընդհանուր թվի մեկ հինգերորդ մասը, իսկ Սենատի համար ՝ մեկ չորրորդ մասը։ Թեև տեսականորեն առանց քվորումի հասնելու՝ պալատներում օրինագծերի որևէ քննարկում պետք է դադարեցվի, գործնականում խորհրդարանի անդամները ներկաների համաձայնությամբ շարունակում են քննարկումները նաև որոշ խորհրդարանականների բացակայության պայմաններում։

Խորհրդարանի երկու պալատների որոշումները կարող են ընդունվել բանավոր քվեարկությամբ, երբ պատգամավորները, այո կամ ոչ բացականչելով, ընդունում կամ մերժում են օրինագիծը։ Որոշումն այդ դեպքում ընդունում է պալատի նախագահը։ Իսկ եթե պալատներից մեկում գտնվի առնվազն երկու մարդ, որոնք չեն համաձայնի արդյունքի հետ, ապա նրանք կարող են պահանջել առանձին քվեարկություն․ այդ դեպքում նախագահների պալատի անդամները կամ օրինագծին հավանություն տվող սենատորները նստում են նիստերի դահլիճի աջ կողմը, այլ ոչ թե հավանություն տվող՝ ձախ կողմը։ Այնուհետև տեղի է ունենում հատուկ լիազորների (խորհրդարանում կառավարական և ընդդիմադիր կուսակցությունների կազմակերպիչների) հաշվարկ, որից հետո վերջնական որոշում է կայացվում։ Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակը զրկված է ձայնի իրավունքից (նա իրավունք ունի որոշիչ ձայն տալ միայն ձայների հավասար բաժանման դեպքում)։ Իսկ Սենատի նախագահն իրավունք ունի մասնակցել քվեարկությանը, սակայն նա որոշիչ ձայն չունի։

Ավստրալիայի խորհրդարանի երկու պալատների միջև որևէ օրենսդրական ակտի շուրջ կոնֆլիկտի դեպքում Սահմանադրությամբ նախատեսված է երկու պալատների միաժամանակյա լուծարում.ավստրալիական սահմանադրական պրակտիկայում դա կոչվում է կրկնակի որմնանկար կամ double dissolution: Եթե ընտրություններից հետո էլ հակամարտությունը շարունակվի, ապա գեներալ-նահանգապետը կարող է երկու պալատների համատեղ նիստ անցկացնել (դա տեղի է ունեցել Ավստրալիայի պատմության մեջ միայն մեկ անգամ՝ 1974 թվականի ընտրություններից հետո)։

Գործառույթներ 

Ավստրալիայի խորհրդարանի հիմնական գործառույթը օրենքների ընդունումն է, այսինքն՝ օրենսդրական գործունեությունը։ Ներկայացուցիչների պալատի կամ Սենատի ցանկացած անդամ ունի օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք։ Դա չի վերաբերում ֆինանսական օրինագծերին, որոնք պարտադիր կերպով մտցվում են Ներկայացուցիչների պալատ։ Գործնականում օրինագծերի մեծ մասը ներկայացվում է երկրի նախարարների կողմից պալատների քննարկմանը։ Հետագայում բոլոր ծրագրերը պետք է վերանայվեն և  ընդունվեն երկու պալատներում։ Միայն դրանից հետո նրանք դառնում են օրենքներ։ Սենատն օժտված է նույն օրենսդրական լիազորություններով, ինչ Ներկայացուցիչների պալատը։ Սակայն նա չի կարող փոփոխություններ կատարել ֆինանսական օրինագծերում, որոնք կամ ընդունվում են, կամ մերժվում են։

Բացի օրենսդրական գործառույթներից, Ավստրալիայի խորհրդարանը կատարում է նաև մի շարք այլ խնդիրներ։ Այն կարող է քննարկել հրատապ հարցեր կամ պետական կարևորության հարցեր. այդ գործառույթն իրականացվում է պետական քաղաքականության հարցերի շուրջ բանավեճերի համար ժողով անցկացնելու միջոցով։ Բացի այդ, խորհրդարանականները կարող են անվստահության քվե հայտնել ամբողջ կառավարությանը կամ առանձին նախարարներին։ Կա նաև այսպես կոչված հարցերի ժամ, վարչապետին կամ այլ նախարարներին հարցերի համար խորհրդարանին հատկացված ժամանակը։

Կուսակցական ներկայացուցչություն 
Երկրում կան երեք խոշոր քաղաքական կուսակցություններ․

 Ավստրալիայի լեյբորիստական կուսակցություն
 Ավստրալիայի Լիբերալ կուսակցություն
 Ավստրալիայի ազգային կուսակցություն

2008 թվականին առաջացել և դարձել է ազդեցիկ ուժ ոչ միայն Քվինսլենդում (2012 թվականին նահանգի Օրենսդիր ժողովի ընտրություններում հաղթելուց հետո ձևավորել է պետական կառավարություն), այլ նաև դաշնային խորհրդարանում։
 Քվինսլենդի լիբերալ ազգային կուսակցությունը լիբերալ-ազգային կոալիցիայի կրտսեր գործընկերն է, որը ներկայացնում է այն Քվինսլենդում։ Ներկայացուցիչների պալատում 22 տեղ և Սենատում 6-ը՝ Սենատում։
Ավստրալիայի խորհրդարանի երկու պալատներում ներկայացված հյուսիսային տարածքի իշխող կուսակցությունը։
 Ագրարային Լիբերալ կուսակցություն

Անկախ պատգամավորներն ու որոշ փոքր կուսակցություններ նույնպես ներկայացված են խորհրդարանում՝ հիմնականում վերին պալատում, սակայն դրանց ազդեցությունը չնչին է։ Դրանք ներառում են․

 Ավստրալիական կանաչներ
 Ընտանիքը առաջին հերթին
 Ավստրալիական դեմոկրատներ-Australian Democrats։

1996 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից մինչև 2007 թվականը իշխանության ղեկին էր գտնվում Լիբերալ և ազգային կուսակցությունների կոալիցիան՝ վարչապետ Ջոն Հովարդի գլխավորությամբ։ 2007 թվականին երկրի ղեկավարությունը գլխավորել Է Լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդ Քևին Ռադը։ 2010 թվականին նա իր պաշտոնից հեռացվել է իր տեղակալ Ջուլիա Գիլարդի կողմից։

2013 թվականի ընտրություններում լիբերալների, Ազգային կուսակցության, Քվինսլենդի լիբերալ ազգային կուսակցության և Ագրարային Լիբերալ կուսակցության կոալիցիան հաղթանակ է տարել և կառավարություն ձևավորել Լիբերալ կուսակցության առաջնորդ Թոնի Աբոտի գլխավորությամբ։             

Ինչ վերաբերում է 2014 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ երկրի բոլոր նահանգներում և և Ավստրալիայի մայրաքաղաքի տարածքից (որտեղ Լեյբորիստական կուսակցությունը իշխանության է), իշխանության մեջ են լիբերալ-ազգային կոալիցիայի կուսակցությունները։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Конституция Австралии

Ավստրալիայի կառավարություն
Խորհրդարաններ ըստ երկրի