Ազգային հաշիվների համակարգ

Ազգային հաշիվների համակարգ (ԱՀՀ), մակրոտնտեսական գործընթացների նկարագրման և վերլուծության համար կիրառվող փոխկապակցված ցուցանիշների համակարգ է։ Այս համակարգն օգտագործվում է աշխարհի ավելի քան 150 ազատական տնտեսակարգ ունեցող երկրներում։ ԱՀՀ-ն հանդես եկավ XX դարի կեսերին տնտեսական առումով առավել զարգացած երկրներում, կապված ազատական տնտեսակարգի կարգավորման և տնտեսական քաղաքականության ձևավորման համար անհրաժեշտ միջոցների կիրառմամբ պայմանավորված համակարգված գործնական տեղեկատվության պահանջարկով։ Ըստ հիմնական մեթոդաբանական դրույթների, ԱՀՀ-ն միասնականացվում է վճարային հաշվեկշռի և միջճյուղային հաշվեկշռի հետ, դրա տվյալները լայնորեն օգտագործվում են միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների, այդ թվում' ՄԱԿ-ի համապատասխան ստորաաժանումների, Արժույթի միջազգային հիմնադրամի, Համաշխարհային բանկի, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության, ԱՊՀ միջպետական վիճկոմիտեի կողմից։

Պատմություն
Ազգային հաշիվների մշակման և զբաղվածության համակարգված չափման սկզբնական շարժառիթը համախառն տնտեսական գործունեության ճշգրիտ միջոցառումների անհրաժեշտությունն էր։ Մեծ դեպրեսիայի արդյունքում սա ավելի դյուրին դարձավ, և հիմք հանդիսացավ Քեյնսյան մակրոտնտեսական կայունացման քաղաքականության և պատերազմի տնտեսական պլանավորման համար։ Նման միջոցների մշակման առաջին ջանքերը ձեռնարկվել են 1920-ականների վերջին և 1930-ական թվականների վերջին, մասնավորապես  Քոլին Քլարկի և Սայմոն Կուզնեցների կողմից։ Մեծ Բրիտանացի Ռիչարդ Սթոունը հետագա աշխատանքները նվիրեց Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքին և դրանից հետո կատարվող իրադարձություններին։ Առաջին պաշտոնական ազգային հաշիվները Միացյալ Նահանգների կողմից հրապարակվել են 1947 թվականին։ Շատ չանցած, շատ եվրոպական երկրներ հետևեցին նույն օրինակին, և  1952 թվականին ՄԱԿ-ը հրապարակեց Ազգային հաշիվների և աջակցության աղյուսակների համակարգը։ Ազգային հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտները հաշվվում  են ՄԱԿ-ի ազգային հաշիվների համակարգով, որի վերջին տարբերակը թողարկվել է 2008 թվականին։

Դրանից առաջ նույնիսկ 1920-ականների սկզբին գոյություն ունեին ազգային տնտեսական հաշիվների աղյուսակներ։ Նման համակարգերից մեկը կոչվում էր ազգային տնտեսության հավասարակշռություն և օգտագործվում էր ԽՍՀՄ-ում և այլ սոցիալիստական երկրներում ՝ սոցիալիստական արտադրության արդյունավետությունը չափելու համար։

Եվրոպայում Համաշխարհային ազգային հաշիվների համակարգը հարմարեցվել է Եվրոպական հաշիվների համակարգումին (ESA), որն օգտագործվում է Եվրամիության անդամ երկրների և եվրոպական շատ այլ երկրների կողմից։ Այս թեմայի վերաբերյալ հետազոտությունները շարունակվում են մինչ օրս։

Ընդհանուր դրույթներ 
Ազգային հաշիվների համակարգն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակաշրջանում երկրում տեղի ունեցող տնտեսական երևույթների համապարփակ նկարագրություն։

Ազգային հաշիվների համակարգը վիճակագրության մեջ առկա առավել լիարժեք համակարգ է, որն ի տարբերություն տնտեսության որևէ կոնկրետ կողմն արտացոլող տնտեսական վիճակագրության այլ ճյուղերի, արտացոլում է ողջ տնտեսությունն ամբողջությամբ։

Ազգային հաշիվների համակարգում յուրաքանչյուր առանձին ցուցանիշ հանդիսանում է հաջորդական համակարգի մի մասը։

Ազգային հաշիվներն արտադրության մակարդակի, սպառման, կապիտալ ներդրումների, ներմուծման և արտահանման, ավելացված արժեքն, պաշարների փոփոխության, ակավների, պասիվների և այլնի գնահատումներն են դրամական արտահայտությամբ, դրանք ցույց են տալիս հիմնական մակրոտնտեսական միասնականացված ցուցանիշների չափերը, գլխավար բաղադրամասերը։

Կիրառության բանաձև
Ազգային հաշիվները լայնորեն ներկայացնում են տնտեսության տնտեսական դերակատարների (տնային տնտեսություններ, կորպորացիաներ, կառավարություն) արտադրանքը, ծախսերը և եկամուտները, ներառյալ նրանց հարաբերությունը այլ երկրների տնտեսությունների հետ և նրանց ունեցվածքի (զուտ արժեք)։ Նրանք ներկայացնում են ինչպես հոսքերը (որոշ ժամանակահատվածի համար), այնպես էլ բաժնետոմսերը (չափվում են ժամանակահատվածի վերջում) `ապահովելով, որ հոսքերը հավասարվեն  բաժնետոմսերի հետ։ Ինչ վերաբերում է հոսքերին, ապա ազգային եկամուտների և արտադրանքի հաշիվները (ԱՄՆ տերմինաբանությամբ) տալիս են գնահատումներ եկամտի և արդյունքի դրամական արժեքի համար մեկ տարվա կամ եռամսյակի համար, ներառյալ ՀՆԱ-ն։ Ինչ վերաբերում է բաժնետոմսերին, ապա «կապիտալ հաշիվները» հաշվեկշռային մոտեցում են, որը մի կողմում ունի ակտիվներ (ներառյալ `հողի արժեքները, կապիտալի բաժնետոմսերը և ֆինանսական ակտիվները), մյուս կողմից` պարտավորությունները և զուտ արժեքը, որոնք չափվում են վերջի տվյալների դրությամբ։ հաշվարկման ժամանակահատվածը։ Ազգային հաշիվները ներառում են նաև ակտիվների, պարտավորությունների և զուտ արժեքի փոփոխությունների միջոցառումներ ՝ յուրաքանչյուր հաշվապահական հաշվառման ժամանակահատվածի համար։ Դրանք կարող են վերաբերել դրամական միջոցների հաշիվների հոսքին, կամ  կրկին, կապիտալ հաշիվներին։

Ազգային հաշիվներում կան մի շարք համախմբային միջոցառումներ, մասնավորապես, համախառն ներքին արտադրանքը կամ ՀՆԱ-ն, համախառն տնտեսական գործունեության թերևս ամենատարածված միջոցը։ ՀՆԱ-ի բաժանման ձևերը ներառում են որպես եկամտի տեսակներ (աշխատավարձ, շահույթ և այլն) կամ ծախսեր (սպառում, ներդրումներ / խնայողություն և այլն)։ Այս միջոցները մակրոտնտեսական տվյալների օրինակներ են։ Նման համախառն միջոցները և դրանց փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում, ընդհանուր առմամբ, առավելագույն հետաքրքրություն են առաջացնում տնտեսական քաղաքականություն մշակողների համար, չնայած  ազգային հաշիվները պարունակում են տնտեսական վերլուծության համար տեղեկատվության աղբյուր, օրինակ՝ մուտքային-ելքային աղյուսակներ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես են արդյունաբերությունները համագործակցում միմյանց հետ արտադրության ընթացքում։

Ազգային հաշիվները կարող են ներկայացվել անվանական կամ իրական գումարներով, իսկ իրական արժեքները ճշգրտվում են ժամանակի ընթացքում՝ գնային փոփոխությունների հետևանքները հանելու համար։ Համապատասխան գների ինդեքսը կարող է ստացվել նաև ազգային արդյունքից։

Գնաճի մակարդակը (գնի մակարդակի աճի տեմպը) կարող է հաշվարկվել ազգային արտադրության կամ դրա ծախսային բաղադրիչների համար։ Տնտեսական աճի տեմպերը ( ՀՆԱ-ի աճի տեմպը) հիմնականում չափվում են իրական ժամանակահատվածում (հաստատուն գներով)։ Ազգային հաշիվների տնտեսական աճի տվյալների  օգտագործման ձևերից մեկն այն է, որ աճի հաշվառման մեջ է գտնվում մի երկրի ավելի երկար ժամանակահատվածների ընթացքում՝ աճի գնահատելու  տարբեր աղբյուրներ ՝ գործոնային ներդրումների աճը կամ տեխնոլոգիական փոփոխությունը։

Հաշիվները բխում են վիճակագրական աղբյուրի տվյալների բազմազանությունից, ներառյալ հարցումները, վարչական և մարդահամարի տվյալները և կարգավորող տվյալները, որոնք ինտեգրված և ներդաշնակեցված են հայեցակարգային շրջանակներում։Դրանք սովորաբար կազմվում են յուրաքանչյուր երկրի ազգային վիճակագրական գրասենյակների և / կամ կենտրոնական բանկերի կողմից, չնայած դա միշտ չէ որ այդպես է, և դրանք կարող են թողարկվել ինչպես տարեկան, այնպես էլ եռամսյակային հաճախականությամբ։Գործնական խնդիրները կարող են ուենալ անճշտություններ տնտեսական և հաշվապահական հաշվառման մեթոդաբանությունների միջև եղած տարբերությունների պատճառով.  տարբեր աղբյուրներից տվյալների որակի վերահսկելի փորձերի բացակայությունից, ինչպես նաև բանկային և ֆինանսական հատվածների ոչ նյութականությունների և ծառայությունների չափումից կախված։

80-ականներից սկսած ազգային հաշիվներին վերաբերող երկու զարգացում ներառում է հետևյալը։ Սերնդային հաշվապահությունը սոցիալական ապահովագրության, այդ թվում՝  սոցիալական ապահովության և սոցիալական առողջության ապահովագրության միջոցով, սերունդների ամբողջ կյանքի հարկային բեռների բաշխումը չափելու մեթոդն է։ Այն առաջարկվել է որպես հարկաբյուջետային քաղաքականության կայունության ավելի լավ ուղեցույց, քան բյուջեի պակասուրդը, որն արտացոլում է միայն ընթացիկ տարում մինուս ծախսերը։   Բնապահպանական կամ կանաչ ազգային հաշվապահությունը բնապահպանական ակտիվների գնահատման եղանակ է, որը սովորաբար չի հաշվարկվում ազգային հարստությունը չափելու միջոցով, այլ մասամբ դրանց գնահատման դժվարության պատճառով։ Մեթոդը առաջարկվել է որպես շրջակա միջավայրի ակտիվների ենթադրյալ զրոյական գնահատման այլընտրանք և շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի առկայության պայմաններում բարեկեցության մակարդակների կայունությունը չափելու միջոց։ Ազգային հաշիվներից բխող մակրոտնտեսական տվյալները նույնպես լայն հետաքրքրություն են ներկայացնում, օրինակ ՝ որոշ կենսապահովման ինդեքսներ, գործազրկության մակարդակ և աշխատուժի մասնակցության մակարդակ։

Որոշ դեպքերում, դրանցից ազգային հաշիվների նման կարող է գնահատվել, ինչպիսիք են անձնական սպառման ծախսերից հաշվարկված գների ինդեքսը և ՀՆԱ-ի բացը (դիտարկված ՀՆԱ-ի և հավանական ՀՆԱ-ի միջև տարբերությունը)։

Հաշիվները կարող են չափվել որպես հիմնական կապիտալի սպառման համախառն կամ զուտ միավոր (ազգային հաշիվների հայեցակարգ, որը նման է բիզնեսի հաշիվների ամորտիզացիայի)։

Ավստրալիայի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այս չհրապարակված աշխատանքի արժեքը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտավորապես 50% -ը ՝ դարձնելով դրա բացառումը բավականին նշանակալի։  Քանի որ ՀՆԱ-ն սերտորեն կապված է ազգային հաշիվների համակարգի հետ, դա կարող է հանգեցնել ազգային հաշիվների աղավաղված տեսակետի։ Քանի որ ազգային հաշիվները լայնորեն օգտագործվում են պետական քաղաքականության մշակողների կողմից վերահսկելի տնտեսական օրակարգերի իրականացման ընթացքում, որոշ վերլուծաբաններ կողմ են արտահայտվել ազգային հաշիվների ձևավորման փոփոխության կամ պետական քաղաքականության ձևակերպման մեջ փոփոխությունների համար։

ԱՀՀ հաշիվներ 
ԱՀՀ-ն կազմված հաջորաբար փոխկապակցված հաշիվներից, որոնք վերաբերվում են տվյալ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցող տնտեսական գործունեության տարբեր տեսակներին։ Հոսքերի յուրաքանչյուր հաշիվ արտացոլում է գործունեության որոշակի տեսակկ, օրինակ,եկամուտների կամ արտադրության ձևավորում, բաշխում, վերաբաշխում կամ օգտագարծում։ Յուրաքանչյուր հաշիվ հավասարակշռվում է հաշվեկշռող հոդվածի ներդրման ճանապարհով, որը որոշվում է որպես ռեսուրսների և օգտագործման ամփոփ ցուցանիշների տարբերություն։ Հաշվեկշռող հոդվածը մի հաշվից տեղափոխվում է որպես հաջորդ հաշվի առաջին հոդված (ռեսուրսային մասում), ինչն ապահովում է հաշիվների հաջորդականության ներկայացումն ամբողջական տեսքով։

Ազգային հաշիվների համակարգն ընդգրկում է հետևյալ հաշիվները՝

 ապրանքների և ծառայությունների հաշիվ,
 արտադրության հաշիվ,
 սկզբնական եկամուտների ձևավորման հաշիվ,
 սկզբնական եկամուտների բաշխման հաշիվ,
 եկամուտների երկրորդային բաշխման հաշիվ,
 եկամուտների օգտագործման հաշիվ,
 կապիտալի հետ գործառնությունների հաշիվ,
 ֆինանսական հաշիվ։

Ապրանքների և ծառայությունների հաշիվը յուրատեսակ ամփոփ աղյուսակ է։ Ինչպես և բոլոր հաշիվները, այն կազմված է երկու մասից․ ռեսուրսներ մասում ցույց է տրվում ապրանքների և ծառայությունների արտադրության և ներմուծման ծավալները, իսկ օգտագործում մասում այդ ապրանքների և ծառայությունների ծավալների օգտագործումը սպառման (միջանկյալ և վերջնական), կուտակման (հիմնական և շրջանառու կապիտալի) և արտահանման նպատակով։ Հաշվի յուրաքանչյուր մաս ձևավորվում է ինքնուրույն՝ վիճակագրական տեղեկատվության սեփական հոսքերի հիման վրա, որի հետևանքով դրանց վերաբերյալ հանրագումարները կարող են միմյանցից որոշ չափով տարբերվել։ Հաշվի հաշվեկշռման համար այդ տարբերությունը ձևակերպվում է 'վիճակագրական շեղում ցուցանիշի տեսքով, որը հաշվի բոլոր մասերի կառուցման ժամանակ բնութագրվում է գումարային սխալը։

Համախառն ներքին արդյունքի 4-5%-ը չգերազանցող վիճակագրական շեղումը թույլատրելի է համաշխարհային պրակտիկայում և վկայում է հաշվարկների մշակման բավարար որակի մասին։

Սրտադրության հաշիվն արտացոլում է անմիջականորեն արտադրական գործընթացներին վերաբերվող գործառնությունները։ Այդ հաշվում որոշվում է տնտեսության կարևորագույն գոյանիվի՝ ՀՆԱ-ի, հաշվարկման համար հիմք հանդիսացող ավելացված արժեքը։

Արտադրության հաշվի ռեսարսային մասը կազմված է՝

 ապրանքների և ծառայությունների համախառն բողարկումից ու
 ապրանքների և ներմուծման զուտ հարկերից։

Արտադրության հաշվի օգտագործումը ներառում է միջանկյալ սպառումը և հաշվի հաշվեկշռող հոդվածը՝ ՀՆԱ-ն, շուկայական գներով։

Սկզբնական եկամուտների ձևավորման հաշիվն արտացոլում է արտադրության գործընթացների հետ անմիջականորեն կապված բաշխողական գործառնությունները։ Հաշվի ռեսույսային մասը կազմված է հետևյալ բաղադրիչներից.

 ՀնԱ. շուկայական գներով,
 արտադրության և ներմուծման սուբսիդիաներ։

Օգտագործումը ներառում է ՀՆԱ-ի սկզբնական բաշխման տարրերը՝

 աշխատողների աշխատանքի վարձատրություն,
 արտադրության և ներմուծման հարկեր,
 հիմնական միջոցների սպառում,
 տնտեսության շահույթ։

Հաշվեկշռող հոդվածը համախառն շահույթն է կամ զուտ շահույթը։

Սկզբնական եկամուտների բաշխման հաշիվն արտացոլում է տնտեսության մակարդակով եկամուտների բաշխումը և վերաբաշխումը՝ հաշվի առած այլ երկրների հետ հարաբնրությունները։ Այն բնութագրում է արտադրական գործունեությունից և սեփականաթյունից առացված սկզբնական եկամուտների բաշխումը։ Ռեսուրսային մասում ցայց են տրվում ինչպես արտադրական գործունեությունից ստացված եկամուտները (տնտեսության համախուռն շահույթը, աշխատաղների աշխատանքի վարձատրությունը, արտադրության և ներմուծման հարկերը), այնպես էլ վերաբաշխողական գործառնությունների արույունքում ստացված եկամուտների այլ տեսակները՝ հաշվի առած այլ երկրներից մուտքերը (եկամուտներ սեփականությունից, եկամուտներ ձեռնարկատիրությունից)։ Հաշվի հաշվեկռող հոդվածը սկզբնական եկամուտների սարդոն է։

Եկամուտների երկրորդային բաշխման հաշիվը սկզբունքորեն ընդգրկում է միայն դրամական ձևով տրանսֆերտների միջոցով եկամուսների վերաբաշխումը, որը հնարավորություն է տալիս վերաբաշխման գործընթացներում սահմանազատել երկու փուլ՝ դրամական ձևով արանսֆելուներ և բնեղեն ձևով տրանսֆերտներ։ Այդպիսի տարբերակում, տվյալ դեպքում, կիրառվում է մի կողմից՝ տնային տնտեսությունների և մյուս կողմից՝ պետական կառավարման մարմինների և տնային տնտեսությունների սպասարկող ոչ առևտրային կազմակելուլությունների (ՏՏՍՈԱԿ) միջև հարաբերություններում։ Սկզբնական եկամուտների սալդոյի հետ մեկտեղ, ռեսուրսների մասում արտացոլվում են ընթացիկ եկամտահարկերը, հարստության վրա հարկերը և այլն, ինչպես նաև, այլ ընթացիկ տրանսֆերտները։ Օգտագործման մեջ արտացոլվում են տոսնաֆերաների նույն տեսակները։ Ընդ որում, հատվածների մի մասի համար այդպիսի տրանսֆերտները վերաբերվում են ռեսուրսներին, իսկ մյուաների համար՝ օգտագործմանը, դրանց կոնկրետ բովանդակությունը տարբերվում է կախված հատվածից։ Հաշվի հաշվեկշռող հոդվածը հանդիսանում է համախառն տնօրինվող եկամուտը։

Եկամուտների օգտագործման հաշիվն արտացոլում է տնօրինվող եկամուտը՝ որպես ռեսուրս։ Օգտագործման մեք արտացոլվում է տնօրինվող եկամտի բաշխանմը՝ վերջնական սպառման և կուտակման միջև։ Համակարգի շրջանակում վերջնական սպառումն իրականացվում է միայն պետական կառավարման մարմինների, ՏՏՍՈԱԿ-ի և տնային անտեսությունների կողմից։ Եկամուտների օգտագործման հաշվի համար հաշվեկշռող հոդված է հանդիսանում խնայողությունը։

Կապիտալի հետ գործառնությունների հաշիվը նախատեսված է հիմնական և շրջանառու միջոցների իրական կուտակման գարծընթացի, ոչ նյութական և ոչ ֆինանսական ակտիվների, ինչպես նաև, դրանց ֆինանսավորման աղբյուրների բնութագրման համար։ Կապիտալի հետ գործառնությունների հաշվում արտացոլվում են ոչ ֆինանսական ակտիվների ձեռքբերման հետ կապված գործառնությունները և հարստության վերաբաշխմանը հանգեցնող կապիտալ տրանսֆերտները։ Հաշվի ռեսուրսային մասում ցույց են տրվում զուտ խնայողությունները, ստացման ենթակա, և վճարման համար նախատեսված կապիտալ տրանսֆերտները, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշելու կապիտալի զուտ արժեքի փոփոխությունները, ինչը պայմանավորված է խնայողությամբ և կապիտալ տրանսֆերտներով։ Օգտագործման մեջ ցույց են տրվում ոչ ֆինանսական ակտիվներում տարբեր ձևերի ներդրումները (հիմնական միջոցների համախառն կուտակում, հիմնական կապիտալի սպառում, նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների փոփոխություն, արժեքների ու հողի զուտ գնում և ոչ նյութական ակտիվներ)։ Սույն հաշվի հաշվեկշռող հոդվածը հանդիսանում է կամ զուտ վարկավորումը (+), կամ զուտ փոխառումները  (-) ( զուտ վարկեր (+) կամ զուտ պարտքեր (-))։

ԱՀՀ-ի համակարդում ընդգրկվում է նաև ֆինանսական հաշիվը։

Ֆինանսական հաշիվն այն հաշիվն է,որտեղ գրանցվում են ֆինանսական ակտիվների և պասիվների գործառույթները,որոնք իրականացվում են կառուցվածքային միավորների,ինչպես նաև,կառուցվածքային միավորների ու "արտերկրի" միջև։Հաշվի ձախ մասում արտացոլվում է ձեռքբերումը՝ հանած ֆինանսական ակտիվների դուրս գրումը,իսկ աջ մասում՝ ընդունումը՝ հանած մարված պարտավորությունները։

Ծանութագրություններ 

Ազգային հաշիվներ
Տնտեսական տվյալներ
Պաշտոնական տվյալներ
Մակրոտնտեսագիտություն
Տնտեսական ցուցանիշներ