Ռոբերտ Կապա

Ռոբերտ Կապա (), իսկական անունը Էնդրե Էռնո Ֆրիդման (, ), Հունգարիայում ծնված, հրեական ծագումով ֆոտոլրագրող, վավերագրական լուսանկարչության դասական, ռազմական ֆոտոլրագրության հիմնադիր։ Լուսանկարիչ Քորնել Կապայի մեծ եղբայրն է։ Աշխարհում առաջին լուսանկարչական ընկերության՝ Magnum Photos-ի հինգ հիմնադիրներից մեկն է։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Բուդապեշտում (այլ տվյալներով՝ Վոլկե Պապուշանիում, ներկայումս՝ Սլովակիա)։ Դեռահաս տարիքում ընդգրկվել է ձախ ինտելեկտուալների և ավանգարդ արվեստի գործիչների շարքում, նաև մասնակցել է Միկլոշ Հորթիի ավտորիտար ռեժիմի դեմ բողոքների ցույցերին։ 1931-1932 թվականներին Բեռլինի համալսարանում զբաղվել է քաղաքագիտության ուսումնասիրությամբ։ 1931 թվականին՝ իր առաջին լուսանկարը հրապարակելու նախօրեին, ձերբակալվել է հունգարական գաղտնի ոստիկանության կողմից իր քաղաքական գործունեության համար։ Ֆրիդմանի ծանոթը, որը ոստիկանական սպայի կին էր, հասել է Կապայի ազատ արձակմանն այն պայմանով, որ նա իսկույն պետք է լքի Հունգարիան։ Ֆրիդմանը տեղափոխվել է Բեռլին, որտեղ հաճախել է Քաղաքագիտության բարձրագույն դպրոցի դասախոսություններին և սկսել զբաղվել ֆոտոլրագրությամբ։ Boston Review-ն նրան նկարագրել է որպես ձախ հայացքների դեմոկրատի և հակաֆաշիստի։

1932 թվականին Կոպենհագենում նա սկսել է Լև Տրոցկու լուսանկարների շարքը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել տպագրության մեջ։ 1933 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ ծանոթացել է Անրի Կարտիե Բրեսոնի հետ։ 1935 թվականից հանդես է եկել կեղծանունով։ Ուղեկցելով իսպանական կոմունիստական կուսակցության աշխարհազորին՝ եղել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ռազմաճակատներում, որտեղ կատարել է հանրապետական աշխարհազորականի մահվան դասական լուսանկարը (սկզբում կարծում էին, որ մահացողը Մարքսիստական միության աշխատավորական կուսակցության անդամ է եղել, այնուհետև նրան նույնացրել են անարխիստ Ֆեդերիկո Բորելա Գարսիայի հետ, սակայն այս տեսակետը ևս վիճարկվում է)։ Լուսանկարը պատկերում է այն պահը, երբ գնդակը խոցում է աշխարհազորականին։ Մադրիդի մոտ մահացել է նրա գործընկեր, ընկերուհի, գերմանացի ֆոտոլրագրող Գերդա Տարոն, որը պատահաբար հայտնվել է մանևրող տանկի տակ և ճխլվել։ Այդ ժամանակից ի վեր Կապան սկսել է աշխատել որպես ռազմական ֆոտոլուսանկարիչ և ծառայության բերումով եղել Իսրայելում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Չինաստանում և Ֆրանսիայում։

1938 թվականին որպես ֆոտոլրագրող աշխատել է Ճապոնա-չինական պատերազմում։ 1940 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Աշխատել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Իտալիայում։ 1944 թվականին լուսանկարել է միութենական զորքերի՝ Նորմանդիա իջեցումը («Հրաշալի տասնմեկյակ» անվանմամբ հայտնի ֆոտոսեսիան Օմահա-բիչից)։ 1947 թվականին Անրի Կարտյե-Բրեսսոնի և ուրիշների հետ  հիմնադրել է «Մագնում» լուսանկարչական ընկերությունը, 1951 թվականին գլխավորել է այն, սակայն 1953 թվականին ստիպված է եղել տեղափոխվել Եվրոպա՝ մակկարտիզմից (հասարակական շարժում ԱՄՆ-ում «հակաամերիկյան տրամադրվածություններ ունեցող» քաղաքացիների դեմ) փրկվելով։ 1947 թվականին Ջոն Սթեյնբեքի հետ հրավիրվել է Խորհրդային միություն, որտեղ մի քանի ամիսների ընթացքում վավերագրել է առօրյա կյանքը։ Այդ գործուղման արդյունքում ստեղծվել է «Ռուսական օրագիր» գիրքը՝ Կապայի լուսանկարներով։ 1948 և 1950 թվականներին աշխատել է Իսրայելում։

Կազմել է Հեմինգուեյի և Ջոն Սթեյնբեքի գրքերը, որոնց հետ ընկերական հարաբերություններ է ունեցել։

Ռոբերտ Կապան մահացել է Հնդկա-չինական պատերազմի վերջում՝ 1954 թվականի մայիսի 25-ին, պատահաբար հայտնվելով ականի վրա։

Ստեղծագործություն և ճանաչում 

Կապան հանդիսանում է ֆոտոլրագրության ճանաչված դասական։ Ռազմական լուսանկարչության ստեղծողներից մեկն է, ով Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմն անցկացրել է եվրոպական թատերաբեմում։

«Ռոբերտ Կապա» կեղծանունը Գերդա Տարոյի հետ միասին կատարած միստիֆիկացիայի արդյունք է, որն իրականացվել է լուսանկարների ավելի լավ վաճառքի համար։ Գերդան լրագրողների շրջանում տարածել էր լուրեր «հայտնի և հարուստ ամերիկացի լրագրողի մասին», ով պատրաստ է վաճառել իր լուսանկարները։ Հորինված կերպարի դերը խաղում էր Ֆրիդմանը՝ լուսանկարելով տարբեր իրադարձություններ և վաճառելով այդ կեղծանվան տակ։ Երբ միստիֆիկացիան բացահայտվեց, Կապան արդեն բավականին հայտնի էր որպես ֆոտոլրագրող, և հանրությունը գիտեր նրան այդ անվան տակ։

Կապայի մահից հետո Ամերիկայի Միջազգային մամուլ-ակումբի կողմից սահմանվել է Ռոբերտ Կապայի Ոսկե մեդալ տարեկան մրցանակը, որը տրվում է ֆոտոլրագրողներին «արտերկրում կատարված լավագույն ֆոտոռեպորտաժի համար, որը եզակի խիզախություն և նախաձեռնողականություն է պահանջում»։ Նյու Յորքում Քորնել Կապան հիմնադրել է լուսանկարի միջազգային կենտրոն, ինչը թույլ տվեց ոչ միայն պահպանել Ռոբերտի լուսանկարները, այլ նաև ապահովել դրանց հասանելիությունը հանրության համար։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Whelan R. Robert Capa: a biography. New York: Knopf, 1985
 Lacouture J. Robert Capa. Paris: Centre National de la Photographie, 1988
 Kershaw A. Blood and champagne: the life and times of Robert Capa. New York: Thomas Dunne Books/St. Martin’s Press, 2003
 Bustelo G. Robert Capa: obra fotográfica. London; New York: Phaidon, 2005

Արտաքին հղումներ 
 Ռոբերտ Կապա. Բավականաչափ մոտիկ
 Կենսագրություն
 Պատերազմական լուսանկարների պատմություն 
 Ռոբերտ Կապայի հուշագրության գրախոսություն «Գրքի ազգը գրքերի աշխարհում» ամսագրում
 Փարիզի ազգային գրադարանում ցուցադրվող նյութեր
 Հեմինգուեյի Փարիզը և ոչ միայն …
 Ռոբերտ Կապայի մասին Հայ զինվոր կայքում

Լուսանկարիչներ
Ամերիկացի լուսանկարիչներ