Սքվոթինգ

Սքվաթերություն կամ սքվոթինգ (), լքված կամ չբնակեցված վայրի կամ շենքի ինքնակամ բնակեցման ակտ այն անձանց (սքվաթերներով կամ սքվոթերներով) կողմից, որոնք դրա իրավաբանական սեփականատերերը կամ վարձակալները չեն, ինչպես նաև չունեն դրա օգտագործման այլ թույլտվություններ։

Երբեմն, տերմինը ճշգրիտ չի կիրառվում լքված շենքերի և տարածքների ինքնակամ օգտագործման դեպքում, օրինակ՝ անվճար խանութներ և շուկաներ կազմակերպելիս՝ առանց այտեղ բնակվելու։

Սքվորթերները հինականում պահանջում են տարածքի սեփականության իրավունք՝ այնտեղ փաստացի բնակման հիման վրա, այլ ոչ ձևակերպված սեփականութան, այդ հատկությունով սքվոթինգը նման է «բացասական» կամ «թշնամական» տիրմանը (), որի պատճառով տարածքի փաստացի տերը կարող է զրկվել իր տարածքից, ստանալ իրավաբանական սահմանափակումներ և այլն։

Սքվոթինգը լայն տարածում է ստացել Անգլիական հեղափոխության ժամանակ։ Կրոմվելի բանակի ստորաբաժանումները պայքարում էին սքվոթերների դեմ։

Ժամանակակից սքվոթերների համար օրինակ են ծառայում Կոպենհագենի Քրիստիանիա շրջանի փորձը, քանի որ պարզապես լքված զորամասերը գրավելով՝ իրենք կառավարությունից ստացել են ոչ միայն այդ տարածքում ապելու իրավունք, այլ նաև Քրիստիանիայի համար հատուկ՝ «պետությունը պետության մեջ» կարգավիճակ։

Սքվոթինգին նոր թափ և անվանում են տվել Իտալիայում երիտասարդական ենթամշակույթին պատկանող անձիք՝ 1970 թվականին, ինչի արդյունքում նրանք սկսել են «զավթված ինքնակառավարվող հասարակական կենտրոնների» աննախադեպ զանգվածային () շարժումը, որն այնուհետև տարածվել է այլ երկրների հասարակական կյանքում։

Իսպանիայում սքվոթինգը հայտնի է «օկուպա» անվանումով (), իսպաներեն «occupar»՝ գրավել բառից։

Սքվոթինգ երևույթը տարածվել է նաև թվային տարածությունում՝

 Դոմեյնինգ - (դոմենային անունների սպեկուլացում) - գրավիչ դոմենային անունների գրանցում՝ հետագա վերավաճառքի նպատակով։
 Կիբերսքվոթինգ - դոմենային անվան գրանցում, որը համընկնում է հայտնի ապրանքանիշների հետ՝ ապրանքանիշի սեփականատիրոջ կողմից հետագայում գնելու նպատակով։
 Թայփսկվոթինգ - դոմենային անվան գրանցում, որը նման է ապրանքանիշին։

Արտասահմանյան հայտնի ապօրինի զբաղեցված տարածքներ 
Քրիստիանիա, Կոպենհագեն, Դանիա (1971-ից մինչ օրս)։
Լեոնկավալլո, Միլան, Իտալիա (1975-ից մինչ օրս)- ամենահայտնի և ամենահին սքվոթ-համայնքային կենտրոններից մեկը։ Բազմիցս պայքարել է վտարման և իրավակարգի ուժերի դեմ (մարդկային զոհերի գնով), 1994-ին երկու անգամ վտարվել և գրավել է նոր տարածքներ (Watteau փողոցում), ներկայիս սեփականատերերը մինչ օրս պահանջում են իրենց վտարում։ Միևնույն ժամանակ, 2006 թվականից Միլանի մշակույթի պաշտոնյաները ներառել են այդ տարածքի գրաֆիտիները զբոսաշրջային վայրերի ցանկում և կատալոգներում ՝ անվանելով «ժամանակակից Սիքստինյան մատուռ»։
Կասա Փաունդ, Հռոմ, Իտալիա (2003 թվականից առ այսօր) - հայտնի նեոֆաշիստական հասարակական կենտրոն։
rampART, Լոնդոն, Անգլիա (2004 թվականից), արվեստի և ստեղծագործական, տեխնիկական կենտրոն՝ Լոնդոնի պատմական կենտրոնում։ Վերջնականապես զավթվել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։
Սլաբ Սիթի, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ (1980-ականների վերջից մինչ օրս) - գտնվում է նախկին անապատային զորանոցներում, լայնորեն հայտնի է, որպես արվեստի ամենատարբեր փառատոների և ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսների վայր։
Դավթի Աշտարակ, Կարակաս, Վենեսուելա (2007 թվականից մինչ օրս)։ 
Բրազիլիայի՝ Սան Պաուլո քաղաքում գտնվող Wilton Paes de Almeida բարձրահարկ շենքը ամբողջությամբ այրվել և փլուզվել է 2018 թվականին՝ սքվոթերների կազմակերպած հրդեհի հետևանքով։

Իրավական կարգավորում

Ռուսաստանում 

ՌԴ օրենսդրության համաձայն՝ անտեր տարածքը յուրացնել ցանկացողները պետք է այնտեղ ապրեն 15 տարի՝ առանց որևէ մեկից թաքնվելու։

Մեծ Բրիտանիայում 
2012 թվականի իրավաբանական օգնության, դատավճիռների և պատիժների մասին ակտի 144-րդ բաժնի համաձայն (Legal Aid, Sentencing and Punishment of Offenders Act 2012), 2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ից բնակելի շենքում սքվոթինգը դարձել է քրեական խախտում։ Ոչ բնակելի տարածքում սքվոթինգը կարող է լինել քաղաքացիական կամ քրեական օրենսդրության խախտում՝ կախված հանգամանքներից։ Սեփականատերերի կամ օրինական բնակիչների կողմից գույքի վերադարձը կարող է պահանջել իրավական ընթացակարգ կամ ոստիկանության միջամտություն։

Պատմականորեն անգլիական օրենքում կա մի նորմ, որը հայտնի է որպես «adverse possession», որը սահմանում է, որ տարածքի սեփականացումը կարող է լինել միայն 12 տարի մշտական և անվիճարկելի բնակվելու դեպքում (10 տարի՝ չգրանցված անշարժ գույքի դեպքում)։ Գործնականում դա կարող է բարդ լինել, քանի որ սքվոթերը պետք է դատարանում ապացուցի, որ ինքը մշտապես բնակվել է շենքում կամ հողամասում այս ամբողջ ընթացքում։ Այս նորմը հիմնովին փոխվել է 2002 թվականին՝ հողերի գրանցման մասին օրենքի ընդունումից հետո։ Որպես հետևանք, փաստատի տիրապետման 10 տարի հետո սքվոթերը կարող է դիմել՝ տարածքը սեփականություն դարձնելու համար՝ որոշակի կանխավճար տրամարդրելուց հետո (fee simple)։ Սակայն նախորդ սեփականատերը դրա մասին իմանալուց հետո ունի բողոքարկման ինչպես նաև անհամաձայնություն արտահայտելու իրավունք։

Նիդերլանդներում 
2022 թվականին դատարանը հրաժարվել է վտարել սքվոթերներին Ամստերդամում Yandex-ի հիմնադի Արկադի Վոլոժի տնից.

Գրականություն 
 Ռուսերեն 
 История США. М., 1983. Т. 1; 
  
 Այլ լեզուներով 
 Roberts S. H. The squatting age in Australia, 1835–1847. Melb. a. o., 1964; 
 Opie J. The law of the land: Two hundred years of American farmland policy. Lincoln, 1994.

Ծանոթագրություններ

Հղումներ 
 Сквоты в Словаре современного искусства
 Сайт о сквотах и сквотировании
 Сайт о политическом сквоттерском движении на постсоветском пространстве
 Статья «Правые общественные центры»
 Репортаж из типичного голландского сквота, интервью с его основателем.
 Из истории московских и ленинградских сквотов 80-х. 
 Фотогалерея сквотов, домашних академий и коммун 80-х. 
 Сквот ABC No Rio в Нью-Йорке
 Social Centers, Community Spaces, and Squats из статьи «Итальянский культурный андеграунд» Адама Брегмана (на английском)
 UK Social Centres Network — Портал радикальных общественных центров и самозахватов в Великобритании (на английском)
 Неофициальный список общественных сквотов в Италии, включая «разогнанные» (на итальянском)
 Сквот Centro 73 в Кишинёве (на румынском и английском)
 Сквоты по-киевски: жизнь в заброшенных домах

Անարխիզմ
Հասարակական շարժումներ
Հանցագործություն
Գույքային իրավունք
Անշարժ գույք
Հողային իրավունք
Հասարակագիտություն
Հանցագործություններ
Մարդու ապրելավայրեր
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ