Հելեն Ֆիշեր

Հելեն Ե. Ֆիշեր (, ), ամերիկացի մարդաբան, մարդկային վարքի ուսումնասիրող և ինքնակատարելագործման տեխնիկայի հեղինակ։ Ավելի քան 30 տարի ուսումնասիրել է ռոմանտիկ միջանձնային գրավչությունը։ Սիրո և գրավչության կենսաբանության առաջատար մասնագետ է։

Կենսաբանություն 
1968 թվականին Նյու Յորքի համալսարանում ստացել է հումանիտար գիտությունների բակալավրի աստիճան՝ մարդաբանության և հոգեբանության բնագավառում։

1972 թվականին Բոուլդերի Կոլորադոյի համալսարանում ստացել է հումանիտար գիտությունների մագիստրոսի կոչում ֆիզիկական մարդաբանության, մշակութային մարդաբանության, լեզվաբանության և հնագիտության ոլորտում, իսկ 1975 թվականին նույն համալսարանում ստացել է մարդաբանության գիտությունների թեկնածուի աստիճան՝ անթրոպոգենեզի, պրիմատոլոգիայի, մարդու սեռական ակտիվության, բազմացման ռազմավարության բնագավառում։

1981-1984 թվականներին եղել է Նյու Յորքի Նոր դպրոցի մարդաբանության ամբիոնի գիտաշխատող, 1984 թվականի հունիսից մինչև 1994 թվականի հունիս՝ Ամերիկյան բնագիտական թանգարանի գիտաշխատող։

1994 թվականի հունիսից մինչև 2000 թվականի հունիս եղել է Ռատգերսի համալսարանի գիտաշխատող, 2000-2003 թվականներին՝ հետազոտող պրոֆեսոր, 2003-2012 թվականներին՝ մարդաբանության ամբիոնի հրավիրված գիտաշխատող։

1996 թվականի հոկտեմբերին դարձել է Ռատգերսի համալսարանի մարդաբանության ամբիոնի մարդու էվոլյուցիայի ուսումնասիրման կենտրոնի աշխատակից։

2005 թվականից ներգրավվել է Match.com-ին՝  Chemistry.com վիրտուալ ծանոթությունների ծառայություն մշակելու համար, որտեղ նրա հետազոտությունն ու փորձը օգտագործվել են հորմոնային և անհատականության առանձնահատկությունների վրա հիմնված համապատասխան գունային մոդելներ ստեղծելու համար։

2006-2008 թվականներին եղել է TED կոնֆերանսի հիմնական բանախոսներից մեկը։

2009 թվականի հունվարի 30-ին մասնակցել է 20/20 հեռուստամսագրի «Why Him? Why Her? The Science of Seduction» հատուկ շարքի ստեղծմանը, որտեղ քննարկվել են ուղեղի քիմիայի և ռոմանտիկ սիրո վերաբերյալ նրա վերջին հետազոտությունները։

2013 թվական հոկտեմբերին դարձել է Բլումինգթոնի Ինդիանայի համալսարանի Քինսիի անվան ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։

2014 թվականին մասնակցել է կոտրված սրտերի և միայնության մասին «Անքունները Նյու Յորքում» ()վավերագրական ֆիլմի նկարահանումներին։

Ուսումնասիրություններ 
Ֆիշերը նշել է, որ դեռևս դոկտորական ատենախոսության վրա աշխատելիս նկատել է մեկ ընդհանուր առանձնահատկություն՝ վերարտադրության ռազմավարությունը։

«Ինչու ենք մենք սիրում։ Ռոմանտիկ սիրո բնույթն ու քիմիան» գրքում Ֆիշերն ենթադրել է, որ մարդկությունն ունի ուղեղի երեք զարգացող համակարգ, որոնք ուղղված են զուգավորմանը և բազմացմանը։
 Կիրք - սեռական ցանկություն կամ լիբիդո, որը կոչվում է նաև բորոգոդո,
 Սիրահարվածություն - ուժեղ զգայական ռոմանտիկ սիրո վաղ փուլը,
 Կապվածություն - երկարաժամկետ զուգընկերոջ հետ միության խորը զգացողություն։

Ֆիշերը պնդում է, որ սերը կարող է սկսվել այս զգացմունքներից որևէ մեկով։ Որոշ մարդիկ սեռական հարաբերություն ունեն ինչ-որ մեկի հետ, ապա սիրահարվում են։ Մյուսները սկզբում սիրահարվում են, իսկ հետո արդեն սեքսով զբաղվում։ Երրորդը նախ ձգտում է ձեռք բերել ամուր կապվածություն, որը միայն դրանից հետո վերածվում է սիրավեպի կամ սեռական ցանկության։ Բայց սեռական ցանկությունը մարդուն կապում է տարբեր զուգընկերների հետ, ռոմանտիկ սերը ձգտում է իր զուգավորման էներգիան կենտրոնացնել մեկ առանձին զուգընկերոջ վրա, իսկ կապվածությունը ուղղված է նրան, որ մարդը կապ ստեղծի զուգընկերոջ հետ՝ նպատակ ունենալով կյանքն անցկացնել նույն թիմում։

Նա քննարկել է ուժեղ ռոմանտիկ սիրո բազմաթիվ կողմեր՝ նշելով, որ դրանք սկսվում են այն ժամանակ, երբ սիրահարվածը գիտակցում է «հատուկ իմաստ»։ Այնուհետև նա կենտրոնանում է իր ընտրյալի վրա։ Մարդիկ կարող են թվարկել այն կետերը, որոնք իրենց դուր չեն գալիս իրենց զուգընկերոջ մեջ, բայց նրանք նշում են դրանք, որպեսզի տեսնեն միայն այն, ինչ իրենց դուր է գալիս։ Զգայական լարվածությունը, հրճվանքը, տրամադրության փոփոխությունները, հուզական կախվածությունը, բաժանումը, սեփականության զգացումը, ֆիզիկական ռեակցիաները, ներառյալ սրտի բաբախումների հաճախացումը, շնչառության դժվարությունը և ծարավ, ըստ Ֆիշերի, կապված են այդ զգացմունքի հետ։ Բայց ամենակարևորը կպչուն մտածողությունն է, կամ ինչպես նա է ասում. «Ինչ-որ մեկը նստել է ձեր գլխում»։

Ֆիշերը և նրա գործընկերները զբաղվել են ռոմանտիկ սիրո ուսումնասիրությամբ՝ օգտագործելով ֆունկցիոնալ մագնիսական ռեզոնանսային տոմոգրաֆիա՝ քառասունինը տղամարդկանց և կանանց ուղեղը սկանավորելու համար. նրանց թվում եղել են տասնյոթ սիրահարներ, տասնհինգ լքվածներ և տասնյոթ մարդիկ, ովքեր շարունակել են սիրել՝ քսանմեկ տարի համատեղ ամուսնության մեջ ապրելուց հետո։ Հիմնական գաղափարներից մեկն այն էր, որ ռոմանտիկ սերը շատ ավելի ուժեղ խթան է, քան սեքսը։ Ինչպես ասում է Ֆիշերը, «ի վերջո, եթե դուք պատահաբար առաջարկեք ձեզ հետ անկողին մտնել և մերժում ստանաք, դուք դեպրեսիայի մեջ չեք ընկնի, ինքնասպանություն կամ սպանություն չեք գործի, բայց ամբողջ աշխարհում մարդիկ սարսափելի տառապում են ռոմանտիկ սիրո կործանումից»։

Ֆիշերը պնդում է, որ որոշ հակադեպրեսանտներ ընդունելը կարող է նպաստել ինչպես ռոմանտիկ սիրո և սիրո զգացմունքների, այնպես էլ սեռական ցանկության նվազմանը։

Հենվելով սիրահարված մասնակիցների ուղեղի սկանավորման վրա՝ Ֆիշերն իր գրքում գրել է տղամարդկանց և կանանց ուղեղի տարբերությունների մասին։ Միջին հաշվով, տղամարդիկ, որպես կանոն, ավելի մեծ ակտիվություն են ցուցաբերել ուղեղի այն հատվածներում, որոնք պատասխանատու են տեսողության համար, մինչդեռ կանանց մոտ նույն ակտիվությունը դրսևորվել է այն հատվածներում, որտեղ տեղի է ունենում հիշողության հետկանչը։ Ֆիշերը ենթադրել է, որ այս տարբերությունները կապված են տարբեր էվոլյուցիոն ուժերի հետ, որոնք առաջնորդում են կողակցի ընտրությունը։ Եվ նախնադարյան հասարակության մեջ, և այսօր տղամարդը ձգտում է համոզվել, որ արտաքնապես իր հավանական ապագա զուգընկերը առողջ է և գտնվում է վերարտադրողական տարիքում՝ սերունդ ունենալու և դաստիարակելու համար։ Բայց կինը ի վիճակի չէ տղամարդու արտաքինից հասկանալ, թե արդյոք նա լավ ամուսին և հայր կլինի. նա պետք է հիշի իր անցյալի վարքագիծը, ձեռքբերումներն ու բացթողումները՝ հիշողություններ, որոնք կարող են օգնել նրան ճիշտ ընտրել իրապագա ամուսնուն և իր երեխաների հորը։

2006 թվականին Ֆիշերը National Geographic ամսագրում տպագրված «Սերը քիմիական ռեակցիա է» հոդվածում ներկայացրել է ֆունկցիոնալ մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի կիրառմամբ հետազոտությունների նոր տվյալներ, որոնք ցույց են տվել, թե ուղեղի որ հատվածներ են ակտիվանում սիրահարված մարդու մոտ։

Մտածողության և վարքի չորս ոճ 
Ֆիշերը տարբերակել է  կենսաբանորեն պայմանավորված մտածողության և վարքի չորս ոճեր, որոնք նա կապել է չորս նյարդաքիմիական համակարգերի հետ։ Նա ընդգծել է, որ դրանք ոչ թե «տեսակներ» են, այլ այդ բոլորի յուրահատուկ համադրություններ։

Ֆիշերը փորձել է համատեղել պլատոնական մտածողության ոճերը Քեյսրիի առանձնացրած խառնվածքի տիպերի հետ.
 Ուսումնասիրող (ստեղծագործ, արհեստավորի խառնվածք, դեղին) = դոֆամին
 Շինարար (նպատակաուղղված, պահակի խառնվածք, կապույտ) = սերոտոնին
 Շեֆ (խոհեմ, մտածողի խառնվածք, կարմիր) = տեստոստերոն
 Բանակցող (ինտուիտիվ, իդեալիստի խառնվածք, կանաչ) = էստրոգեն/օքսիտոցին։

Գիտական աշխատանքներ

Մենագրություններ

Հոդվածներ 

  (Reprinted in Annual Editions: Physical Anthropology, Spring 1995)

Ծանոթագրություններ

Արտքին հղումներ 
 Профиль на сайте Ратгерского университета
 Helen Fisher at TED
 Романтическая любовь: Хелен Фишер изучает мозг влюбленных // Псифактор
 Что происходит в головах влюблённых // Snob.ru, 16.06.10

Ամերիկացի մարդաբաններ
Կին մարդաբաններ
Ամերիկացի գիտնականներ