Ճապոնական էնցեֆալիտ

Ճապոնական էնցեֆալիտ, ուղեղի վարակ, որը հարուցվում է ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսով (JEV)։ Թեև վարակը մեծամասամբ անախտանիշ է ընթանում, սակայն երբեմն հանգեցնում է ուղեղի բորբոքման։ Հիվանդության ախտանիշները կարող են ներառել գլխացավ, փսխում, ջերմություն, շփոթություն և նոպաներ,որոնք առաջանում են վարակումից 10-15 օր հետո։

JEV-ը հիմնականում տարածվում է մոծակների, մասնավորապես՝ Culex տեսակի միջոցով։ Խոզերը և վայրի թռչունները համարվում են վիրուսի աղբյուր։ Հիվանդությունը հիմնականում հանդիպում է քաղաքներից դուրս։ Ախտորոշման համար կիրառվում է արյան կամ ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի հոտազոտություն։

Կանխարգելումը հիմնականում իրականացվում է ճապոնական էնցեֆալիտի դեմ պատվաստանյութով, որը և՛ անվտանգ է, և՛ արդյունավետ։ Այլ եղանակ է մոծակների խայթոցներից խուսափելը։ Վարակվելուց հետո որևէ հատուկ բուժում չկա։ Մշտական խնդիրներ առաջանում են էնցեֆալիտից ապաքինված մարդկանց կեսի մոտ։

Հիվանդությունը հիմնականում հանդիպում է Արևելյան և Հարավարևելյան Ասիայում, ինչպես նաև Խաղաղ օվկիանոսում։ Այնտեղ, որտեղ տարածված է հիվանդությունը ապրում է մոտ 3 միլիարդ մարդ։ Տարեկան գրանցվում է հիվանդության մոտ 68,000 դեպք և մոտ 17,000՝ մահ։ Հիվանդությունն առաջին անգամ նկարագրվել է Ճապոնիայում՝ 1871 թվականին, և այն ունենում է հաճախակի բռնկումներ։

Նշաններ և ախտանիշներ 
Ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսը ունի 2-26 օր տևողությամբ ինկուբացիոն շրջան։ Վարակների ճնշող մեծամասնությունն անախտանիշ է ընթանում և 250 վարակից միայն 1-ն է ավարտվում էնցեֆալիտով։

Տենդը, գլխացավը և տհաճ զգացողությունները այս հիվանդության ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշներն են, որոնք կարող են տևել 1-6 օր։ Էնցեֆալիտի սուր փուլում առաջանում է պարանոցի ռիգիդություն, կախեքսիա, հեմիպարեզ, ցնցումներ և տենդ՝ 38-41 °C (100,4–105,8 °F)։ Հիվանդությունից մահացության մակարդակը կազմում է մոտ 25% և ընդհանուր առմամբ ավելի հաճախ հանդիպում է մինչև հինգ տարեկան երեխաների, իմունային անբավարարությամբ հիվանդների և տարեցների մոտ։ Նկարագրվել են նաև տրանսպլանտացիայի միջոցով տարածման դեպքեր։ Նյարդաբանական խանգարումները զարգանում են մոտ 40% դեպքերում, և դրանք կարող են ցմահ լինել, դրանցից են՝ խլությունը, հուզական անկայունությունը և հեմիպարեզը, որոնք առաջանում են կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման հետևանքով։

Պարզվել է, որ ճապոնական էնցեֆալիտով վարակվելուց հետո միկրոգլիայի ակտիվացումը ազդում է վիրուսային պաթոգենեզի արդյունքի վրա։ Միկրոգլիան կենտրոնական նյարդային համակարգի (CNS) իմունային բջիջներն են, որոնք կարևոր դեր ունեն միկրոօրգանիզմներից պաշտպանվելու գործում։ Ակտիվացված միկրոգլիան արտազատում է ցիտոկիններ, ինչպիսիք են ինտերլեյկին-1-ը (IL-1) և ուռուցքի մեռուկացման գործոնը (TNF-α), որոնք կարող են թունավոր ազդեցություններ առաջացնել ուղեղում։ Բացի այդ, այլ գործոնները, ինչպիսիք են նեյրոտոքսինները, գրգռիչ նեյրոհաղորդիչները, պրոստագլանդինը, թթվածնի ռեակտիվ ձևերը և ազոտի տեսակները, արտազատվում են ակտիվացված միկրոգլիայի միջոցով։

Մկների հետ իրականացվող փորձերում պարզվել է, որ հիպոկամպում և ստրիատումում ակտիվացված միկրոգլիայի թիվն ավելի շատ է, քան ուղեղի ցանկացած այլ հատվածում։

Թեև պրոբորբոքային միջնորդների արտադրության նպատակը վարակիչ օրգանիզմների և վարակված բջիջների ոչնչացումն է, սակայն չվերականգնվող օրգաններում, ինչպիսին է ուղեղը, այդպիսի բնածին իմունային պատասխանը կարող է վնասակար լինել։ Ճապոնական էնցեֆալիտի դեպքում միկրոգլիայի գործունեության կարգավորումը խանգարված է լինում, ինչը հանգեցնում է նեյրոնների վնասմանը։

Պատճառներ 
Այս հիվանդությունն հարուցվում է մոծակների միջոցով փոխանցվող ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսով (JEV).

Վիրուսաբանություն 
Ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսը պատկանում է Flaviviridae ընտանիքին և պատկանում է ճապոնական էնցեֆալիտի սերոհամալիրին, որը բաղկացած է 9 գենետիկորեն և հակածնային հատկանիշներով կապված Վիրուսներից, որոնցից մի քանիսը հատկապես վարակիչ են ձիերի համար, և չորսը, ներառյալ Արևմտյան Նեղոսի վիրուսը, հայտնի է, որ վարակում են մարդկանց։ Վիրուսի միաշղթա ՌՆԹ-ն փաթեթավորված է կապսիդի մեջ, որը ձևավորվում է կապսիդի սպիտակուցից։ Արտաքին շերտը ձևավորվում է սպիտակուցից և հանդիսանում է պաշտպանիչ հակածին։ Այն օգնում է վիրուսի ներթափանցմանը դեպի բջիջ։ Գենոմը նաև կոդավորում է մի քանի ոչ կառուցվածքային սպիտակուցներ (NS1, NS2a, NS2b, NS3, N4a, NS4b, NS5): NS1 արտադրվում է սեկրետոր ձևով։ NS3-ը հելիկազ է, NS5-ը վիրուսային պոլիմերազ է։ Նշվել է, որ ճապոնական էնցեֆալիտը ախտահարում է էնդոպլազմատիկ ցանցը և արագորեն կուտակում է վիրուսային սպիտակուցների զգալի քանակություն։

Ելնելով պատիճային գենից՝ առանձնանում են հինգ գենոտիպ (I–V): Մուար շտամը, որը առանձնացվել է 1952 թվականին Մալայայում գտնվող հիվանդից, V գենոտիպի նախատիպն է։ V գենոտիպը ամենավաղ ճանաչված շտամն է։ Առաջին կլինիկական զեկույցները հրապարակվել են 1870-ական թվականներին, սակայն վիրուսը ինքնին հայտնաբերվել էր 16-րդ դարի կեսերին։ Այս վիրուսի ավելի քան վաթսուն ամբողջական գենոմային հաջորդականություն արտածվել էր մինչև 2010 թվականը։

Ախտորոշում 
Ճապոնական էնցեֆալիտի ախտորոշման համար արյան շիճուկում և ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկում հայտնաբերում են վիրուսսպեցիֆիկ IgM հակամարմիններ՝ հատուկ ախտորոշման թեստերի միջոցով։

Վիրուսի IgM հակամարմինները սովորաբար հայտնաբերվում են հիվանդության սկզբից 3-8 օր հետո և պահպանվում՝ 30-90 օր, հետևաբար, դրական IgM հակամարմինները երբեմն կարող են վկայել կրած վարակի կամ կատարած պատվաստման մասին։ Հիվանդության սկզբի մոտ 10 օրվա ընթացքում վերցրած շիճուկում կարող են IgM հակամարմիններ չհայտնաբերվել, հետևաբար անհրաժեշտ է կրկնել թեստը։ Ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսի IgM հակամարմիններ ունեցող հիվանդների համար պետք է իրականացնել չեզոքացնող հակամարմինների թեստավորում, որը հաստատում է ախտորոշումը։ ԱՄՆ-ում ախտորոշման թեստերը հասանելի են միայն Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոններում և մի քանի մասնագիտացված լաբորատորիաներում։ Վիրուսային անտիգենը կարող է ցուցադրվել հյուսվածքներում անուղղակի լյումինեսցենտային հակամարմինների ներկման միջոցով։

Կանխարգելում 

Ճապոնական էնցեֆալիտով վարակվելու դեպքում ձևավորված իմունիտետը պահպանվում է ցմահ։ Գոյություն ունեն հիվանդության 3 հասանելի պատվաստանյութեր, դրանք են՝ SA14-14-2, IXIARO և ChimeriVax-JE-ը։ Բոլոր ներկայիս պատվաստանյութերը հիմնված են III գենոտիպի վիրուսի վրա։

Մկան ուղեղից ստացված ինակտիվացված պատվաստանյութն առաջին անգամ արտադրվել է Ճապոնիայում 1930-ականներին, իսկ վավերացվել է Թայվանում 1960-ականներին և Թաիլանդում 1980-ականներին։ Պատվաստանյութի համատարած օգտագործումը և ուրբանիզացումը հանգեցրել են նրան, որ հիվանդությունը վերահսկելի է Ճապոնիայում և Սինգապուրում։ Քանի որ պատվաստանյութը, որի արտադրման համար օգտագործում են կենդանի մկներ, ունի բարձր արժեք, հետևաբար հասանելի չէ աղքատ երկրներում։

Պատվաստանյութի ամենատարածված կողմնակի ազդեցությունները կարմրությունն և ցավ են ներարկման տեղում։ Հազվադեպ հանդիպող եղնջացանի ռեակցիան կարող է զարգանալ ներարկումից մոտ չորս օր հետո։ Մկան ուղեղից արտադրված պատվաստանյութերը ունեն աուտոիմուն նյարդաբանական բարդությունների վտանգ։ Այնուամենայնիվ, երբ պատվաստանյութը չի արտադրվում մկան ուղեղում, օգտագործում են բջիջային կուլտուրա, որի կողմնակի ազդեցությունները ավելի քիչ են լինում, սակայն առաջանում է միալգիա և գլխացավ։

Պաշտպանության ընդհանուր տևողությունը անհայտ է, քանի որ երեք տարուց ավելի պաշտպանության հաստատուն ապացույցներ չկան։ Երեք տարին մեկ պատվաստում իրականացնում են այն մարդկանց, որոնք գտնվում են ռիսկի խմբում։

Բուժում 
Ճապոնական էնցեֆալիտի համար հատուկ բուժում չկա, անհրաժեշտության դեպքում տրվում է օգնություն կերակրման, շնչառության կամ նոպաների վերահսկման համար։ Բարձրացած ներգանգային ճնշման համար կիրառում են մանիտոլ։ Մարդուց մարդ վարակը չի փոխանցվում, այդ իսկ պատճառով առանձնանալու կարիք չկա։

Ճապոնական էնցեֆալիտի թերապևտիկ ոլորտում առաջընթացի համար կարևոր դեր ունի հիվանդության ծանրության մեջ մակրոֆագային ընկալիչների ներգրավվածության հաստատումը։ Հնդկական խմբի վերջին զեկույցը ճապոնական էնցեֆալիտի դեպքում ուղեղի ծանր բորբոքային պատասխանի մեջ մոնոցիտների և մակրոֆագային CLEC5A ընկալիչների ներգրավվածության մասին է։ Այս հետազոտությունը կարևոր դեր ունի համապատասխան բուժում նշանակելու համար։

Էնցեֆալիտի կառավարման համար ներերակային իմունոգլոբուլինի արդյունավետությունը հաստատված չէ, քանի որ բացակայում են համապատասխան ապացույցները։ Ճապոնական էնցեֆալիտի բուժման համար ներերակային իմունոգոլոբուլինի կիրառումը, ըստ երևույթին, ոչ մի օգուտ չունի։

Համաճարակաբանություն 

Ճապոնական էնցեֆալիտը (JE) Ասիայում վիրուսային էնցեֆալիտի հիմնական պատճառն է և տարեկան գրանցվում է մինչև 70000 դեպք։ Մահացության մակարդակը տատանվում է 0,3%-ից մինչև 60% և կախված է բնակչության թվից և տարիքից։ Հիվանդության հազվադեպ բռնկումներ գրանցվել են Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան ԱՄՆ տարածքներում։ Էնդեմիկ վայրերում գտնվող գյուղական բնակավայրերի բնակիչները ամենաբարձր ռիսկի տակ են, իսկ քաղաքային բնակավայրերում սովորաբար չի առաջանում։

Կան երկրներ, որոնք նախկինում ունեցել են հիվանդության խոշոր համաճարակներ, բայց կարողացել են հսկել պատվաստումների միջոցով, դրանց են պատկանում Չինաստանը, Հարավային Կորեան, Սինգապուրը, Ճապոնիան, Թայվանը և Թաիլանդը։ Կան նաև երկրներ, որտեղ դեռևս առկա են համաճարակային բռնկումներ, այդ երկրներից է Վիետնամը, Կամբոջան, Մյանմարը, Հնդկաստանը, Նեպալը և Մալայզիան։ Ճապոնական էնցեֆալիտը գրանցվել է Տոռես նեղուցի կղզիներում, իսկ 1998 թվականին Ավստրալիայի հյուսիսում գրանցվել է մահվան երկու դեպք։ 2013 թվականին Մյանմարի Կաչին նահանգում գրանցվել են դեպքեր։ 2016 թվականին Հնդկաստանի Օդիշայի Մալկանգիրի շրջանում գրանցվել է մահվան 116 դեպք։

2022 թվականին Ավստրալիայում կլիմայի փոփոխության պատճառով վիրուսը զգալի տարածվել է, որը մտահոգիչ էր առողջապահության ոլորտի պատասխանատուների համար։ Պատճառը բնակչության իմունային համակարգի անկայունությունն է և մեծ թվով ֆերմերային և վայրի խոզերի առկայությունը, որոնք համարվում են հիվանդության աղբյուր։ 2022 թվականի փետրվարին ճապոնական էնցեֆալիտը հայտնաբերվել և հաստատվել է Վիկտորիայի, Քվինսլենդի և Նոր Հարավային Ուելսի խոզաբուծարաններում։ Մարտի 4-ին դեպքեր են հայտնաբերվել Հարավային Ավստրալիայում։ Մինչև 2022 թվականի հոկտեմբեր Ավստրալիայի արևելյան մայրցամաքում բռնկումը առաջացրել էր հիվանդության 42 դեպք, որոնց հետևանքով մահացել է յոթ մարդ։

Մարդը, խոշոր եղջերավոր կենդանիները և ձիերը համարվում են հիվանդության հավանական տերեր, քանի որ հիվանդության տարածման շղթան փակվում է մահացու էնցեֆալիտի պատճառով։ Խոզերի վարակն ասիմպտոմատիկ է, բացառությամբ հղի խոզերի, երբ հիվանդությունն ավարտվում է վիժումով կամ պտղի անոմալիաներով։

Վերջերս ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուսով վարակված նեյրոնների ամբողջ գենոմի միկրոզանգվածային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ նեյրոնները կարևոր դեր են խաղում ճապոնական էնցեֆալիտի վարակի դեմ իրենց սեփական պաշտպանության գործում։

Հետազոտվել են մի շարք դեղամիջոցներ, որոնք կամ նվազեցնում են վիրուսների վերարտադրությունը կամ էլ թողնում են նյարդապաշտպան ազդեցություն։

 Ռոսմարինաթթվի, արկտիգենինի և օլիգոսաքարիդների օգտագործումը արդյունավետ է ճապոնական էնցեֆալիտի տեպքում, և դա ապացուցվել է մկների մոդելում։
 In vitro կատարած հետազոտության ընթացքում պարզվել է, որ Կուրկումինը ցուցաբերում է նյարդապաշտպան ազդեցություն ճապոնական էնցեֆալիտի դեպքում։ Նյարդապաշտպան ազդեցության համար կարևոր են կուրկումինի կողմից թթվածնի ռեակտիվ ձևերի մակարդակի նվազեցումը, որը նպաստում է բջջային թաղանթների ամբողջականության վերականգնմանը, պրոապոպտոտիկ ազդանշանային մոլեկուլների մակարդակի նվազեցումը և սթրեսի սպիտակուցների բջջային մակարդակի կարգավորումը։ Ցույց է տրվել նաև, որ նախկինում վարակված նեյրոբլաստոմայի բջիջներից վարակիչ վիրուսային մասնիկների արտադրությունը կրճատվում է, ինչը ձեռք է բերվում ուբիկվինտին պրոտեոսոմային համակարգի արգելակման միջոցով։
 Մկների մոտ մինոցիկլինը հանգեցրեց մի քանի մարկերների, վիրուսի տիտրի և պրոբորբոքային միջնորդանյութերի մակարդակի զգալի նվազմանը, ինչպես նաև կանխեց արյուն-ուղեղային պատնեշի վնասումը։

Էվոլյուցիա 
Ենթադրվում է, որ վիրուսը առաջացել է 1500-ականների կեսերին Մալայական արշիպելագում գտնվող նախկին վիրուսից և այնտեղ վերածվել հինգ տարբեր գենոտիպերի, որոնք տարածվել են ամբողջ Ասիայում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 
 
 
 
  Erratum in: MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2017 Jun 23;66(24):653.
 

Վիրուսային վարակներ
Զոոնոզ
Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Հիվանդություններ
Բորբոքումներ
Flavivirus
Կենդանիների վիրուսային հիվանդություններ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ