Սվետլանա

Սվետլանա (), ռուսական իգական անձնանուն, միակ անունը, որն առաջացել է 19-րդ դարի սկզբին ռուս գրականության մեջ և մեկ դար անց լայն տարածում է ստացել որպես իսկական անձնանուն։

Ավելի վաղ ենթադրվում էր, որ անունն ունի հին սլավոնական կամ հին ռուսական ծագում, սակայն դրանք մինչ հիմա չեն հաստատվել։

Անունը հորինել և առաջին անգամ օգտագործել է Ալեքսանդր Վոստոկովը «Սվետլանա և Մստիսլավ» հին ռոմանսում (1802), լայն ճանաչում է ձեռք բերել ռոմանտիկ բանաստեղծ Վասիլի Ժուկովսկու ստեղծված «Սվետլանա» (1813) բալադի հրապարակման արդյունքում։ 19-րդ դարի ընթացքում անունը աստիճանաբար մտել ռուսական մշակույթի շրջանառության մեջ՝ կորցնելով կապը բալլադի և արհեստական, գրական անվան հատկանիշների հետ։ Սվետլանա անունով կոչվել են ռազմանավեր և ձեռնարկություններ, սակայն այդ ժամանակ այն չէր կարող լիարժեք անձնանուն դառնալ՝ ռուս հասարակության մեջ գոյություն ունեցող մարդկանց անվանման համակարգի պահպանողականության պատճառով։

Որպես կանանց իրավահավասար անուն՝ «Սվետլանա» անունը գործածության մեջ է մտել միայն Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։ Անվան հանրահռչակման գործում առանձնահատուկ դեր է խաղացել այն հանգամանքը, որ անվան առաջին կրողներից մեկը ԽՍՀՄ ղեկավար Իոսիֆ Ստալինի միակ դուստրն էր։ Անվան ժողովրդականությունը ակտիվորեն աճել է 1930-ական թվականների վերջից, իսկ 1950-ականներից մինչև 1970-ականները այն դարձել է զանգվածային. ավելի ուշ անվան հաճախականությունը կտրուկ նվազել է։

Անվան ծագման վարկածներ 
Տարբեր ժամանակներում օնոմաստ մասնագետները տարբեր վարկածներ են արտահայտել անվան ծագման մասին։ Այսպիսով, Ա. Վ. Սուպերանսկայան, Սվետլանա անունը դիտարկելով որպես հին ռուսական անձնանուն, այն ներառել է մազերի և մաշկի գույնով մարդուն բնութագրող անունների կատեգորիայում (այդպիսիններից են նաև Չերնավա, Չերնիշ, Բելյանա, Բելյայ անունները), նաև ուշադրություն է դարձրել հին ռուսական այլ անունների հետ հնչյունաբանական նմանությանը (համեմատություն՝ Բելյանա, Դրագանա, Սնեժանա, Միլանա). Լ. Մ. Շետինինը նաև նշել է անունը որպես հին ռուսական, ենթադրելով, որ այն 1920-ական թվականներին «վերապրել է երկրորդ ծնունդը»։ «Ռուսական անձնանունների բառարան» գրքում, որը կազմել է Ն. Ա. Պետրովսկին 1950-ականներից մինչև 1960-ականներին նշվում էր, որ անունն ունի սլավոնական ծագում։

Սակայն, ինչպես նշել է Վ. Ա. Նիկոնովը (նրանից հետո Ե. Դուշեչկինան), Սվետլանա անունը չի հիշատակվում հնագույն գրավոր հուշարձաններում և հին փաստաթղթերում, հետևաբար անվան հնագույն ծագման հետ կապված ենթադրությունները մնում են խելամիտ։ Անվան առաջին հայտնի վավերագրական օգտագործումը Ա. Վոստոկովի «Սվետլանա և Մստիսլավ» բանաստեղծական ստեղծագործությունն է, որը գրվել է 1802 թվականին և հրատարակվել է 1806 թվականին։

Ժամանակակից «Ռուսական անձնանունների բառարանում» անվան հին ռուսական կամ սլավոնական ծագման մասին նշումներ են բացակայում, ընդհակառակը, անունը դասվում է նոր օրացուցային անունների խմբին։ Նշվում է նաև անվան ստուգաբանության երկու տարբերակ ՝ լուսավոր բառից կամ էլ Ֆոտինա եկեղեցական անունից (հունարեն ծագմամբ, որը ծագել է հին հունարենից՝ φςς, սեռ. φωτός՝ "լույս")՝ վերջինիս պատճենման միջոցով։

Գրական անուն 
Ալեքսանդր Վոստոկովի ստեղծագործությունն ընդհանուր առմամբ որևէ տեսանելի ազդեցություն չի ունեցել ռուսական մշակույթի վրա և շուտով մոռացվել է։ Միայն Ժուկովսկու բալլադի շնորհիվ Սվետլանա անունը չի կրել, քանի որ անհետացել են շատ արհեստական գրական անուններ, որոնցով հարուստ էր սենտիմենտալիզմի և ռուսական ռոմանտիզմի դարաշրջանը։ Ժուկովսկին իր ստեղծագործության մեջ Սվետլանա անվանը հատուկ մոտեցում է ցուցաբերել, իսկ ռուսական մշակույթում բալլադի մեծ դերակատարությունը անունը հաստատուն կերպով ամրագրել է հասարակական գիտակցության մեջ։

Ժուկովսկիի «Սվետլանա» բալլադը 

Վասիլի Ժուկովսկին 1808 թվականին հանրությանն է ներկայացրել «Լյուդմիլա» բալլադը, որը գերմանացի պոետ Գոտֆրիդ Ավգուստ Բյուրգերի «Լենոր» կուլտային բալլադի ռուսերեն ազատ տեղափոխումն էր (ի դեպ, «Լյուդմիլա»-ի հրապարակումը առաջին քայլն էր Լյուդմիլա անունը շրջանառության մեջ դնելու համար, անունը մինչև 19-րդ դարը Ռուսաստանում չի օգտագործվել)։ «Լյուդմիլա»-ն բալլադային ժանրում բանաստեղծի առաջին փորձն էր, նա աղմկոտ հաջողություն է ունեցել, բայց Ժուկովսկին ստեղծագործական առումով չի բավարարվել։

1808 թվականին Ժուկովսկին ձեռնամուխ է եղել նոր բալլադի աշխատանքին, սակայն կրկին որպես մեկնարկային կետ դիմել է Բյուրգերի «Լենոր»-ին։ Գերմանական բալլադը (գրված 1773 թվականին՝ 18-19-րդ դարերի սահմանագծին) Եվրոպայում դարձել է ռոմանտիկ բանաստեղծական ստեղծագործության օրինակ, հաճախ թարգմանվել և մեջբերվել է։ «Լենոր» բալլադի արձագանքները հայտնաբերվել են դարաշրջանի բազմաթիվ ստեղծագործություններում։ Բալլադի հիմքում մահացած փեսացուի կողմից հարսնացուի առևանգման առեղծվածային ֆոլկլորային սյուժեն է։

Սակայն Ժուկովսկին այս անգամ ավելի հեռու է գնացել, քան «Լյուդմիլա»-ում, նա հեռացել է նախատիպից։ «Սվետլանա» բալլադում մնացել է միայն հիմնական սյուժետային հիմքը, իսկ վերամշակումը արմատապես փոխել է դրա իմաստը։ «Լենոր»-ում հերոսուհու մահը կանխորոշված է, իսկ «Լյուդմիլա»-ում այն ուղիղ նկարագրվում է, ապա «Սվետլանա»-ում դագաղներով և հանգուցյալներով բոլոր վայրիվերումները վերածվում են սարսափելի երազի։ Վերջապես գործողությունների վայրի և ժամանակի ընտրությունը՝ մի օրիորդական սենյակ, գիշերը մինչև մկրտություն, երբ ըստ ավանդույթի Ռուսաստանում տեղի են ունեցել Սուրբ գուշակություններ։ Սուրբ գուշակությունների թեմային անդրադարձը Ժուկովսկու գրեթե ամենաարժեքավոր գրական գտածոն էր, որը սահմանում էր բալլադի ամբողջ կառուցվածքը և ի վերջո այն դարձնում իրական ռուսական։

«Սվետլանա» անունը Ժուկովսկու նոր բալլադի ուրվագծում հայտնվել է ոչ թե անմիջապես։ Բանաստեղծը ընտրել է տարբերակներ. սկզբում հայտնվել է «Օլգա» անունը, բայց Ժուկովսկին հրաժարվել է, քանի որ այն լավ հայտնի էր ընթերցողներին և խորքային իմաստներ ունեցավ, որոնք կարող էին խեղաթյուրել հեղինակային գաղափարը՝ տալով ստեղծագործությանը ավելորդ պատմական զուգորդումներ։ Այդ ժամանակ Ժուկովսկին դիմել է «Սվետլանա» արհեստական անվանը՝ այն վերցնելով Վոստոկովի ստեղծագործությունից։ Արհեստական անունների օգտագործման մեջ ոչ մի արտառոց բան չկար, այս հնարքը բավականին հաճախ է գրականության մեջ կիրառվել է 18-19-րդ դարերում։ Օրինակ նախկինում գրական շրջանառության մեջ էին կեղծ ռուսական անունները (օրինակ՝ Պրելեստ, Պրիյատա, Պրիվետա), դրանցից որոշները մեկ հեղինակի ստեղծագործությունից անցել են մյուսին։ Ինքը՝ Ժուկովսկին, որը «Սվետլանա» բալլադի հետ զուգահեռ աշխատել է «Վլադիմիր» պոեմի վրա, նրա կին հերոսների համար կիրառել է նույն տիպի անուններ՝ Միլոլիկա, Միլոսլավա, Դոբրադա։ Սվետլանա անունը փոխելը պատահական չէ Ժուկովսկու համար, դա եղել է էական ընտրություն։ Դրանով իրար սերտ զուգորդվող «լույս», «լուսավոր» («Սվետլանա») և «սրբություն» («Սուրբ») հասկացությունները միավորվել են բանաստեղծական տեքստում և լրացրել են միմյանց։

1813 թվականին՝  հրապարակումից անմիջապես հետո, բալլադը լայն ճանաչում է ստացել։ Բալլադի հաջողությունը պայմանավորված էր ինչպես ռոմանտիկ ժողովրդականությամբ, ազգային կոլորիտով, որոնք դրսևորվել են Սուրբ գուշակությունների թեմայով, այնպես էլ գլխավոր հերոսուհու օրգանական կերպարով։ Սվետլանան բալլադում գրեթե չգործող է, նա պասիվ է և վախենում է, սակայն միևնույն ժամանակ գեղեցիկ է և հմայիչ։ Նա միայն զգում է այն, թե ինչ է կատարվում իր հետ և ի վիճակի չէ վճռական գործողությունների, սակայն իր երկչոտությամբ և խոնարհությամբ գերում է ընթերցողին։ Ժուկովսկին չի թաքցնում, որ սիրում է Սվետլանային՝ արտահայտելով ջերմ համակրանք և սրտանց կարեկցանք նրա հանդեպ։ Այդ զգացմունքները հեշտությամբ փոխանցվում են ընթերցողին։ «Սվետլանա» բալլադը լույս է տեսել Ա. Ա. Վոյեյկովայի (ծնված Պրոտասովայում)՝ Ժուկովսկիի զարմուհու և նրա սանուհու նվիրումով, որի համար բանաստեղծը նաև ուսուցիչ է եղել բալլադի վրա աշխատելու ընթացքում։ Վասիլի Ժուկովսկին իր ստեղծագործությունը նվիրել է զարմուհուն որպես հարսանեկան նվեր։ Ալեքսանդրա Վոյեյկովան դարձել է Սվետլանա անվան առաջին իրական կրողը, թեև ոչ պաշտոնապես և միայն մտերիմ ընկերների շրջանում։ Ալեքսանդր Անդրեևնան 1820-ական թվականներին եղել է Սանկտ Պետերբուրգի գրական սալոնի տիրուհին։ Նրան բանաստեղծություններ են նվիրել Ն. Մ. Յազիկովը, Ի. Ի. Կոզլովը, Ե. Ա. Բարատինսկին և ուրիշներ։ 

Սվետլանա մականունով դիմել են նաև Վասիլի Ժուկովսկուն «Արզամաս» գրական հասարակության համախոհների շրջանում, այս հումորային մականունը ժամանակի ընթացքում ամուր կապվել է բանաստեղծի հետ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Իգական անձնանուններ