Պրոգրեսիվիզմ

Պրոգրեսիվիզմ, հասկացություն, ըստ որի մարդկային հասարակությունը հնարավոր է բարելավել քաղաքական բարեփոխումների միջոցով։ Որպես քաղաքական շարժում, պրոգրեսիվիզմը ձգտում է բարելավել մարդու կենսապայմանները սոցիալական բարեփոխումների միջոցով, որոնց հիմքը գիտության, տեխնոլոգիաների, տնտեսական զարգացման և սոցիալական կազմակերպման ենթադրյալ նվաճումներն են։ Այս ֆենոմենի հետևորդները կարծում են, որ պրոգրեսիվիզմը  պետք է համընդհանուր կիրառություն ունենա և ձգտում են այս գաղափարը տարածել բոլոր մարդկային հասարակություններում։ Պրոգրեսիվիզմը ծագել է լուսավորության դարաշրջանում։ Պրոգրեսիվիզմը բխում է այն համոզմունքից, որ Եվրոպայում քաղաքակրթությունը բարելավվում է հասարակության կառավարման մեջ նոր էմպիրիկ գիտելիքների կիրառման հետևանքով։

Ժամանակակից քաղաքական դիսկուրսում պրոգրեսիվիզմը հաճախ ասոցացվում է սոցիալական լիբերալիզմի՝ լիբերալիզմի «ձախ» տիպի հետ, ի տարբերություն «աջ» տիպի նեոլիբերալիզմի, որը խառը տնտեսության աջակցությունը համատեղում է մշակութային լիբերալիզմի հետ։

Պատմություն

Լուսավորությունից մինչև արդյունաբերական հեղափոխություն 

Իմանուիլ Կանտը պրոգրեսիվիզմի առաջընթացը սահմանել է որպես շարժում բարբարոսությունից դեպի քաղաքակրթություն։ 18-րդ դարի փիլիսոփա և քաղաքագետ Մարկիզ դե Կոնդորսեն կանխատեսել էր, որ քաղաքական առաջընթացը կհանգեցնի ստրկության անհետացմանը, գրագիտության աճին, սեռային անհավասարության նվազմանը, աղքատության կրճատմանը և բանտային բարեփոխումներին, որոնք այդ ժամանակ վատ վիճակում էին գտնվում։

Քաղաքական արդիականացումը 19-րդ և 20-րդ դարերում դասական լիբերալների կողմից առաջ քաշված առաջընթացի գաղափարի հիմնական ձևն էր, որը կոչ էր անում արագորեն արդիականացնել տնտեսությունն ու հասարակությունը՝ ազատ շուկաների և մարդկանց ազատ տեղաշարժի հիմնական խոչընդոտները վերացնելու նպատակով։

19-րդ դարի վերջին արևմտյան աշխարհի հասարակության մեջ տարածում ձեռք բերեց այն քաղաքական տեսակետը, որ քաղաքական առաջընթացը զսպվում է հարուստների և աղքատների միջև հսկայական տնտեսական անհավասարությամբ, վերահսկողությունից դուրս գտնվող մենաշնորհային կորպորացիաների նվազագույն կարգավորվող չմիջամտող կապիտալիզմով, կապիտալիստների և աշխատողների միջև ինտենսիվ և հաճախ բռնի բախումներով, ինչը պահանջում էր այս խնդիրների լուծման միջոցների ձեռնարկում։ Որոշ քաղաքական շարժումներ ոգեշնչվել են պրոգրեսիվիզմից։ Սոցիալական լիբերալիզմի վրա ազդել է բրիտանացի ազատական փիլիսոփա Ջոն Ստյուարտ Միլի այն գաղափարը, որ մարդիկ «առաջադեմ էակներ» են։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բենջամին Դիզրայելին «մեկ ազգի տորիզմի » շրջանակներում զարգացրել է առաջադիմական պահպանողականության ֆենոմենը։

Ֆրանսիայում Սոցիալական հեղափոխության և սոցիալապես պահպանողական աջակենտրոն laissez-faire սկզբունքի միջև առկա էր արմատականության սկզբունքը, ըստ որի, սոցիալական առաջընթացը պահանջում է հակակլերիկալիզմ, հումանիզմ և հանրապետականություն։ Մինչև 20-րդ դարի կեսերը ֆրանսախոս և ռոմանախոս շատ երկրներում հակակլերիկալիզմը գերիշխող ազդեցություն է ունեցել հատկապես ձախակենտրոն հայացքներով մարդկանց վրա։ Գերմանիայի կայսրության կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը պատերնալիստական պահպանողական որոշ մղումներ ներառել է սոցիալական ապահովության տարբեր առաջադեմ միջոցառումների մեջ՝ աշխատողներին ժամանակի սոցիալիստական շարժումից հեռացնելու համար և որպես արդյունաբերական հեղափոխության պահպանմանն աջակցելու մարդասիրական միջոց։

1891 թվականին Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին Հռոմի Պապ Լեո XIII-ի կողմից հրատարակված «Rerum novarum» հանրագիտարանում դատապարտել է աշխատանքի շահագործումը և կոչ է արել աջակցել արհմիություններին և պետության կողմից բիզնեսի կառավարմանը՝ ի շահ սոցիալական արդարության, միաժամանակ պաշտպանելով սեփականության իրավունքը և քննադատելով սոցիալիզմը։ Նույն ժամանակաշրջանում Հյուսիսային Ամերիկայում առաջացել է առաջադեմ բողոքական շարժում, որը կոչվել է «Սոցիալական ավետարան». այն կենտրոնացած է եղել տնտեսական շահագործման և աղքատության դեմ պայքարի վրա և 1890-ականների կեսերին տարածված է եղել Միացյալ Նահանգների բողոքական աստվածաբանական սեմինարիաներում։

20-րդ դարասկզբի պրոգրեսիվիզմը ներառում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմին Ամերիկայի մասնակցության աջակցությունը, Ազգերի լիգայի ստեղծումը և դրան անդամակցությունը, Սկանդինավիայում հարկադիր ստերիլիզացիայի իրականացումը և Մեծ Բրիտանիայում եվգենիկայի ներդրումը, ինչպես նաև սթափության շարժումման անցկացումը։

Պրոգրեսիվիստները կարծում էին, որ առաջընթացը զսպվում է տնտեսական անհավասարություններով, ոչ պատշաճ կերպով կարգավորվող մենաշնորհային կորպորացիաներով և աշխատողների և էլիտայի միջև հաճախ բախումներով, պնդում էին, որ անհրաժեշտ են ուղղիչ միջոցներ։

Փիլիսոփայության ժամանակակից գերակայող քաղաքական հայեցակարգը 

Միացյալ Նահանգներում պրոգրեսիվականությունը սկսվել է որպես մտավոր ըմբոստություն՝ ընդդեմ սահմանադրականության քաղաքական փիլիսոփայության, որն արտահայտել են Ջոն Լոքը և ԱՄՆ-ի հիմնադիր հայրերը, ըստ որոնց, կառավարության հեղինակությունը կախված է դրա արդարացի լիազորությունների սահմանափակումների պահպանումից։ 1890-ականներին սկսված սոցիալական շարժումը վերաճել է ժողովրդական քաղաքական շարժման, որը կոչվել է պրոգրեսիվիզմի դարաշրջան, իսկ 1912 թ.վականին Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրություններում ԱՄՆ նախագահի բոլոր երեք թեկնածուները հայտարարել են, որ պրոգրեսիվիստ են։ Չնայած պրոգրեսիվիզմ տերմինը ներկայացնում են քաղաքական ճնշումների մի ամբողջ շարք, պրոգրեսիվականները մերժում են սոցիալական դարվինիզմը ՝ հավատալով, որ հասարակության առջև ծառացած խնդիրները, ինչպիսիք են դասակարգային պայքարը, ագահությունը, աղքատությունը, ռասիզմը և բռնությունը, լավագույնս կարելի է լուծել՝ ապահովելով լավ կրթություն, անվտանգ միջավայր և արդյունավետ աշխատանք։ Առաջադիմականներն ապրել են հիմնականում քաղաքներում, ունեցել են բարձրագույն կրթություն և հավատացել են ուժեղ կենտրոնական կառավարությանը։ Հանրապետական կուսակցությունից, իսկ ավելի ուշ՝ Պրոգրեսիվական կուսակցությունից նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը, հայտարարել է, որ «միշտ հավատացել է, որ իմաստուն պրոգրեսիվիզմն ու պահպանողականությունն իրար զուգահեռ են ընթանում»։

Նախագահ Վուդրո Վիլսոնը, լինելով դեմոկրատական կուսակցության անդամ, նույնպես ամերիկյան առաջադիմական շարժման հետևորդ էր։ Նրա օրոք առաջադիմական դիրքերն էլ ավելի են զարգացել։ Իմպերիալիզմը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին պրոգրեսիվիզմի շրջանակներում վիճելի հարց էր, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, որտեղ որոշ պրոգրեսիվիստներ աջակցում էին ամերիկյան իմպերիալիզմին, իսկ մյուսները դեմ էին դրան։ Ի պատասխան Առաջին համաշխարհային պատերազմի՝ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի «տասնչորս կետերը» հաստատեցին Ազգային ինքնորոշման հայեցակարգը և քննադատեցին իմպերիալիստական մրցակցությունը և գաղութային անարդարությունը։

Տնտեսական քեյնսականության ընդունման շրջանում (1930-1970–ական թվականներ) շատ երկրներում լայնորեն ընդունվեց տնտեսության մեջ պետության միջամտության մեծ դերի ճանաչումը։ Նեոլիբերալիզմի աճով և 1970-ականներին և 1980-ականներին պետական միջամտական քաղաքականության մարտահրավերներով պայմանավորված, ձախակենտրոն առաջադեմ շարժումները արձագանքել են «Երրորդ ուղուն», որն ընդգծում էր շուկայական տնտեսության կարևոր դերը։ Եղել են սոցիալ-դեմոկրատներ, որոնք սոցիալ-դեմոկրատական շարժմանը կոչ են արել հրաժարվել «Երրորդ ուղուց»։ Բրիտանական Պահպանողական կուսակցության նշանավոր առաջադեմ պահպանողականները քննադատել են նեոլիբերալիզմը։

Տեսակներ

Մշակութային պրոգրեսիվիզմ 
Պրոգրեսիվիզմը, ընդհանուր առմամբ, ենթադրում է սոցիալական և մշակութային առաջադիմականություն։ Կոնկրետ դեպքերում կարելի է օգտագործել «մշակութային պրոգրեսիվիզմ» տերմինը։ Այնուամենայնիվ, մշակութային ազատականներն ու պրոգրեսիվականները կարող են տարբերվել մշակութային հարցերի վերաբերյալ տարբեր դիրքորոշումներով, ինչպիսիք են փոքրամասնությունների իրավունքները, սոցիալական արդարությունը, չեղարկման մշակույթը և քաղաքական կոռեկտությունը։

Ի տարբերություն պրոգրեսիվության, որոշ մշակութային պրոգրեսիվություններ կարող են լինել տնտեսապես ցենստրիստ, պահպանողական կամ քաղաքականապես ազատական։ «Չեխական ծովահենական կուսակցությունը» համարվում է պրոգրեսիվիստ կուսակցություն (մշակութային կամ սոցիալական առումներով), սակայն կուսակցության անդամներն իրենց անվանում են «տնտեսապես կենտրոնամետ և սոցիալապես լիբերալ»։

Տնտեսական պրոգրեսիվիզմ 
Տնտեսական լիբերալիզմ տերմինն օգտագործվում է մշակութային պրոգրեսիվիզմիցից առանձին։ Տնտեսական առաջընթացի կողմնակիցների տեսակետները հաճախ հիմնված են սոցիալական արդարության հասկացության վրա և նպատակ ունեն բարելավել մարդկանց կենսապայմանները կառավարության կարգավորման, սոցիալական պաշտպանության և հանրության բարիքների պահպանման միջոցով։

Որոշ տնտեսական պրոգրեսիվիզմենր կարող են աջակենտրոն հայացքներ ցուցաբերել մշակութային հարցերի վերաբերյալ։ Այս շարժումները կապված են կոմունիստական պահպանողական շարժումների հետ, որոնցից են քրիստոնեական ժողովրդավարությունը և «մեկ ազգի» պահպանողականությունը։

Տես նաև 
 Կառուցողական գործողություն
 Ժողովրդավարություն
 Դեմոկրատական սոցիալիզմ
 Էգալիտարիզմ
 Ազատականություն
 Արմատականություն
 Ռեվիզիոնիզմ
 Աշխարհականություն
 Սոցիալիզմ
 Տրանսհումանիզմ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Dudley, Larkin Sims. "Enduring narratives from progressivism." International Journal of Organization Theory & Behavior 7.3 (2003): 315-340.
 Eisenach, Eldon J., ed. Social and Political Thought of American Progressivism. (Hackett Publishing, 2006).
 Frohman, Larry. "The Break-Up of the Poor Laws—German Style: Progressivism and the Origins of the Welfare State, 1900–1918." Comparative Studies in Society and History 50.4 (2008): 981-1009.
 Jackson, Ben. "Equality and the British Left: A study in progressive political thought, 1900-64." in Equality and the British Left (2013)
 Kloppenberg, James T. Uncertain Victory: Social Democracy and Progressivism in European and American Thought, 1870–1920. Oxford University Press, US, 1988. .
 Lakoff, George. Don't Think of an Elephant: Know Your Values and Frame the Debate. Chelsea Green Publishing, 2004. .
 Link, Arthur S. and McCormick, Richard L. Progressivism (American History Series). Harlan Davidson, 1983. .
 McGerr, Michael. A Fierce Discontent: The Rise and Fall of the Progressive Movement in America, 1870–1920. 2003. 
 Nugent, Walter. Progressivism: A very short introduction (Oxford University Press, 2009).
 Petrow, Stefan. "Progressivism in Australia: the case of John Daniel Fitzgerald, 1900-1922." Journal of the Royal Australian Historical Society 90.1 (2004): 53-74.
 Sawyer, Stephen, and William J. Novak. "Emancipation and the creation of modern liberal states in America and France." Journal of the civil war era 3.4 (2013): 467-500. online
 Schutz, Aaron. Social Class, Social Action, and Education: The Failure of Progressive Democracy. Palgrave, Macmillan, 2010. .
 Tröhler, Daniel. Progressivism. In: Oxford Research Encyclopedia of Education. Oxford University Press, 2017.

Արտաքին հղումներ 
 Progressivism – Encyclopædia Britannica-ի գրառումը

Քաղաքական գաղափարախոսություններ
Առաջադիմականություն
Քաղաքական շարժումներ
Սոցիալական ժողովրդավարություն
Հասարակական շարժումներ
Լիբերալիզմ
Արդարություն
Քաղաքական տեսություններ
Քաղաքական փիլիսոփայություն
Սոցիալական արդարություն
Քաղաքականություն
Սոցիալական փիլիսոփայություն
Սոցիալիզմ
Քաղաքական տերմինաբանություն
ԱՄՆ-ի քաղաքական պատմություն
Սոցիալիզմի տեսակներ
Ամերիկյան քաղաքական փիլիսոփայություն
Հասարակական շարժումների պատմություն
Քաղաքացիություն
Սոցիալական տեսություններ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ