Մոլորակային անվանակարգ

Մոլորակային անվանակարգն Արեգակնային համակարգի երկնային մարմինների (մոլորակների, արբանյակների, աստղակերպների) ռելիեֆի տարրերի և ալբեդոյի տարրերի անվանումների համակարգ է, որը թույլ է տալիս միանշանակ նույնականացնել այդ տարրերը։ Անվանումները բաղկացած են հատուկ անունից և (շատ դեպքերում) սեռային եզրույթից: Այդ տարրերին անվանումների շնորհման կարգավորմամբ զբաղվում է Միջազգային աստղագիտական միությունը (ՄԱՄ)՝ 1919 թվականին իր հիմնադրման պահից ի վեր։

Պատմություն 
Առաջին երկնային մարմինը, որի համար հայտնվեցին ռելիեֆի տարրերի անվանումները, Լուսինն էր։ Բացի դրանից, վերերկրյա դիտումների շնորհիվ շատ հնուց կազմում էին Հրատի և Փայլածուի քարտեզները։ Դրանց համար անհնար էր հասնել լավ մանրամասնման, և այդ քարտեզների վրա կային միայն անծանոթ բնույթի բաց և մութ տարածքներ՝ ալբեդոյի տարրեր։ Ռելիեֆի տարրերը քարտեզագրելու հնարավորությունը հայտնվեց միայն այն բանից հետո, երբ այդ մոլորակները մոտիկ տարածությունից լուսանկարվեցին տիեզերական ապարատներով։ Այժմ Հրատի և Փայլածուի համար գոյություն ունեն ՄԱՄ֊ի կողմից հաստատված երկու զուգահեռ համակարգ՝ ալբեդոյի տարրերի և ռելիեֆի տարրերի համար։ Հրատի դեպքում երկրորդ համակարգը մեծավ մասամբ հիմնված է առաջինի վրա։

Լուսնի ռելիեֆի տարրերի ժամանակակից անվանակարգի հիմքը 17֊րդ դարի կեսին դրել են Ջովանի Ռիչոլին, Միխել վան Լանգրենը և Յան Հևելիուսը, Հրատի ալբեդոյի տարրերի՝ Ջովանի Սկիապարելլին՝ 19֊րդ դարի վերջում, իսկ Փայլածուի ալբեդոյի տարրերի՝ Էժեն Անտոնիադին՝ 20֊րդ դարի սկզբին։ Նրանց հաջորդողները, կատարելով քարտեզագրական մեծ աշխատանք, քիչ էին հոգ տանում միմյանց հետ գործողությունները համաձայնեցնելու համար, ինչի արդյունքում 20֊րդ դարի սկզբին լուսնային անվանակարգը դարձավ բավականին ծավալուն և քաոսային. օբյեկտներից շատերը ունեին մի քանի անվանում։ Հրատի ալբեդոյի տարրերի համար նման խնդիր առաջացավ կես դարից հետո։

Առաջին միջազգային մարմինը, որը զբաղվում էր մոլորակային անվանակարգի կարգավորմամբ, եղել է 1907 թվականին հիմնադրված Լուսնային անվանումների հանձնախումբը։ 1919 թվականին ստեղծվեց Միջազգային աստղագիտական միությունը, որտեղ մտավ այդ հանձնախումբը («Հանձնաժողով 17» անվանումով)։ Բացի դրանից, 1952 թվականից ի վեր ՄԱՄ֊ի կազմում գոյություն ունեին՝ փոխարինելով միմյանց՝ հրատյան անվանակարգի ենթահանձնաժողով, երկու հանձնախումբ և աշխատանքային խումբ։ Նրանք կարգավորեցին Հրատի ալբեդոյի տարրերի անվանակարգը և զբաղվում էին նրա ռելիեֆի անվանմամբ։ 1973 թվականին (տարբեր երկնային մարմինների ուսումնասիրությունների արագ առաջընթացի շնորհիվ) ՄԱՄ֊ը վերակազմավորեց այդ մարմինները։ Ստեղծվեց Մոլորակային համակարգի անվանակարգի աշխատանքային խումբ (անգլ.՝ WGPSN), որը պատասխանատու է Արեգակնային համակարգի երկնային մարմինների մակերևվույթների տարրերի անվանումների համար։ Այդ աշխատանքային խմբին կից գործում են 6 մասնագիտացված ենթախմբեր՝ յուրաքանչյուրը մի քանի փորձագետից։ Դրանք են՝ Լուսնի, Փայլածուի, Արուսյակի, Հրատի, Արեգակնային համակարգի արտաքին մասի և (1984 թվականից) աստղակերպների ու գիսաստղերի հարցերով ենթախմբերը։

ՄԱՄ֊ի կողմից հաստատված լուսնային անվանումների առաջին կատալոգը լույս տեսավ 1935 թվականին։ Հրատի և Փայլածուի ալբեդոյի տարրերի պաշտոնական անվանակարգն ընդունվել է համապատասխանաբար 1958 և 1976 թվականներին (և այն ժամանակվանից գործնականապես չի փոփոխվել), իսկ դրանց ռելիեֆի տարրերի առաջին անվանումներն ի հայտ են եկել համապատասխանաբար 1967 և 1976 թվականներին։ 1970 թվականին Լուսնի հակառակ կողմի լուսանկարների հայտնվելու շնորհիվ ՄԱՄ֊ը հաստատեց ավելի շատ անվանումներ, քան դրանից առաջ կար երկնային բոլոր մարմինների վրա միասին վերցրած։ Մոլորակային անվանակարգն աճեց մինչև մեկուկես հազար անվանում, որոնցից գրեթե բոլորը լուսնային էին։ Շուտով տիեզերական ապարատները քարտեզագրեցին Արուսյակի և Հրատի մակերևույթի մեծ մասը, Փայլածուի մակերևույթի գրեթե կեսը և հսկա մոլորակների մի շարք արբանյակների մակերևույթի մի մասը։ Դրա արդյունքում հաջորդ 10 տարվա ընթացքում (1980 թ.֊ի դրությամբ) անվանումների քանակը դարձյալ կրկնապատկվեց և հասավ 3200֊ի։ 1990 թվականի դրությամբ այն աճեց գրեթե մինչև 4500֊ի, իսկ 2000 թվականի՝ 6500֊ի։

2015 թվականի դրությամբ ՄԱՄ֊ի կողմից հաստատված անվանում ունի 41 երկնային մարմնի մակերևույթի գրեթե  տարր։ Դրանք են՝ Լուսինը, Փայլածուն, Արուսյակը, Հրատը, Հրատի երկու արբանյակները, Լուսնթագի 6 արբանյակները, Երևակի 11 արբանյակները, Ուրանի 6 արբանյակները և Նեպտունի 2 արբանյակները, ինչպես նաև 10 աստղակերպ։ Անվանումների  մոտ 60%֊ը պատկանում է Լուսնի տարրերին, 13%֊ը՝ Արուսյակի, 12%֊ը՝ Հրատի, 3%֊ը՝ Փայլածուի և 1,5%֊ը՝ Իոյի։

ՄԱՄ֊ի կողմից անվանումների հաստատման կարգը 
Երկնային մարմինների ռելիեֆի տարրերի անվանումները (ինչպես նաև վերջերս նկարահանված մարմինների անվանման թեմաները) առաջարկվում են WGPSN֊ին կից փոքր աշխատանքային խմբերը։ Նրանք կարող են հաշվի առնել և կողմնակի անձանց գաղափարները (որոնց ներկայացման համար WGPSN կայքում կա հատուկ ձև)։ Առաջարկված անուններն անցնում են քննարկման երկու փուլ (յուրաքանչյուրը 10 օր). նախ՝ փոքր խմբում, ապա՝ WGPSN֊ում (որը բաղկացած է փոքր խմբերի նախագահներից և մի շարք այլ գիտնականներից)։ Անվանման հաստատման դեպքում այն համարվում է պաշտոնապես ընդունված միջազգային անուն և հրապարակվում է WGPSN֊ի պաշտոնական կայքում։ Այնտեղ յուրաքանչյուր անվանված տարրի համար տրվում է տեղեկատվություն անվանման ծագման, հաստատման ամսաթվի, այդ տարրի մի շարք բնութագրերի (ներառյալ կենտրոնի կոորդինատները և առավելագույն չափսը) մասին և (երբեմն) քարտեզը։ Յուրաքանչյուր մոլորակային մարմնի համար այդ կայքում կա անվանված բոլոր տարրերի միջազգային լատինական գրությունը ցույց տվող քարտեզ (կամ քարտեզների շարք)։

ՄԱՄ֊ի կանոնները և համաձայնագրերը 
ՄԱՄ֊ի կողմից ընդունված անվանումները պետք է համապատասխանեն Միության գոյության ընթացքում աստղագետների կողմից ընդունված տարբեր կանոններին։ 
 Անվանակարգը գործիք է, և հիմնական խնդիրը այն հարմար, պարզ և աներկիմաստ դարձնել ն է։ 
 Որպես կանոն, պաշտոնական անվանումներ չեն տրվում 100 մետր չափսից պակաս տարրերին, բացի դեպքերից, երբ այդպիսի տարրերը բացառիկ գիտական հետաքրքրություն են ներկայացնում։ 
 Յուրաքանչյուր երկնային մարմնի ռելիեֆի անվանված տարրերի քանակը չպետք է չափազանց լինի։ Անվանումները տրվում են միայն գիտական հետաքրքրություն ներկայացնող տարրերին կամ երբ այդպիսի տարրերի անվանումը անհրաժեշտ է գիտական և քարտեզագրական նպատակների համար։ 
 Պետք է խուսափել երկու կամ ավելի երկնային մարմինների ռելիեֆի տարրերի համար նույն անունը կրկնելուց, ինչպես նաև խուսափել արբանյակների և աստղակերպների համար նույն անվանումներից։ Նոր օբյեկտ անվանել անունով, որն արդեն օգտագործվում է ինչ֊որ մի ուրիշի համար, կարելի է միայն այդ անվան հատուկ պատշաճության դեպքում և շփոթության ցածր հավանականության պայմանով։ Բայց մինչ ՄԱՄ֊ն ընդունեց այս կանոնը, նա հասցրեց հաստատել մի քանի տասնյակ անուններ, որոնք կրկնվում են Լուսնի և Հրատի վրա։
 Լատինական պաշտոնական անվանումը չպետք է թարգմանվի այլ լեզուներով, թույլատրվում է միայն գրադարձությունը։ 
 Հնարավորության դեպքում պետք է շարունակվեն արդեն ընդունված անվանումների թեմաները։ 
 Արեգակնային համակարգի օբյեկտների համար անվանումների ընտրությունը պետք է լինի միջազգային. անվանումներն ընտրվում են տարբեր լեզուներից։ ՄԱՄ֊ը քննարկում է ազգային հանձնախմբերի առաջարկությունները, սակայն վերջնական որոշումը թողնում է իրեն։ Մոլորակային համակարգի անվանակարգի իր Աշխատանքային խումբը (WGPSN) խստորեն աջակցում էր տարբեր էթնիկ խմբերի և երկրների լեզուներից անվանումների անաչառ ընտրությանը, սակայն տիեզերական ապարատների  վայրէջքների շրջանների քարտեզներում թույլ է տալիս մեկ երկրի հետ կապված անվանումների ավելի բարձր տոկոսը։ 
 Արգելվում է քաղաքական, ռազմական կամ կրոնական նշանակություն ունեցող անվանումներ տալը, բացառությամբ մինչև 19֊րդ դարի քաղաքական գործիչների անունների։ Խոսքն այն կրոնների մասին է, որոնք այսօր լայնորեն տարածված են, քանի որ այլ կրոններից աստվածների անունները շատ լայնորեն են օգտագործվում։
 Մարդկանց հավերժացումը երկնային մարմինների անվանումներում և դրանց ռելիեֆի տարրերում չպետք է լինի ինքնանպատակ։ Այն կիրառվում է բարձր և հաստատուն միջազգային համբավ ունեցող մարդկանց համար, բայց նրանց մահից ոչ շուտ, քան 3 տարի անց։ 1970 թ.֊ին որպես բացառություն լուսնային խառնարաններին շնորհվեցին խորհրդային վեց և ամերիկացի վեց տիեզերագնացների անուններն իրենց կենդանության օրոք։ 
 Եթե կա մարդու անվան մեկից ավելի ուղղագրական տարբերակ, ընտրում են այն, որը նա ինքն էր նախընտրում, կամ որը նշված է հեղինակավոր աղբյուրում։ Հնչյունատարբերիչ նշաններն անվանման անհրաժեշտ մասն են և պարտադիր պետք է օգտագործվեն։ 
 Արբանյակների անվանումները (ինչպես նաև դրանց մեջ առկա օղակները և ճեղքերը) ընտրվում են WGPSN֊ի և ՄԱՄ֊ի թիվ 20 հանձնաժողովի («Փոքր մոլորակների, գիսաստղերի և արբանյակների դիրքերը և շարժումները») կողմից համատեղ։ Նոր արբանյակներին կարող են անվանումներ շնորհվել միայն երբ դրանց համար բավականաչափ ճշգրիտ կորոշվեն ուղեծրի տարրերը կամ կհայտնվեն մակերևույթի տարրերի պատկերներ։
 Ընդունվում են միայն մատչելի և հեղինակավոր աղբյուրներում գրանցված անվանումները (ներառյալ ցանցային)։ Վիքիպեդիան ընդունելի աղբյուր չէ, բայց կարող է օգտակար լինել դրանք որոնելու համար։

Այս ընդհանուր կանոններից բացի, յուրաքանչյուր աշխատանքային խումբ մշակում է լրացուցիչ կանոններ՝ մոլորակային մարմիններից յուրաքանչյուրի համար արտահայտիչ և իմաստալից անվանումների համակարգ ստեղծելու համար։

Համաձայնագրեր անվանումների մասին 
Արեգակնային համակարգի օբյեկտների և դրանց ռելիեֆի տարրերի անվանումների համակարգը հիմնված է որոշակի տրամաբանական կապերի վրա։ Մոլորակների արբանյակների անվանումներն ինչ֊որ կերպ պետք է կապված լինեն նույն մոլորակի անվան հետ։ Օրինակ՝ մոլորակների արբանյակներից շատերը ստացել են այն աստծու մերձավորների անունները, որի պատվին անվանվել է մոլորակը։ Երկնային մարմինների ռելիեֆի տարրերի անվանումներից շատերն ընտրվել են տվյալ երկնային մարմնի անվանման, բացահայտման պատմության կամ որևէ առանձնահատկությունների համապատասխան։

Ռելիեֆի տարրերի անվանումները սովորաբար պարունակում են սեռային եզրույթ, որը ցույց է տալիս անվանված տարրի տեսակը։ Այս կանոնից կան մի շարք բացառություններ (տես ցածում )։

Շատ դեպքերում ռելիեֆի տարրերի անվանակոչման կանոնները կախված չեն դրանց չափերից։ Բացառությունները Հրատի և Արուսյակի հովիտներն են և Լուսնի, Հրատի և Արուսյակի խառնարանները. կախված դրանց չափից, նրանց տրվում են օբյեկտների անուններ տարբեր կատեգորիաներից։ Օրինակ՝ Հրատի կարճ հովիտներին տրվում են Երկրի գետերի անունները, իսկ երկար՝ այս մոլորակի անվանումները տարբեր լեզուներում։

Շատ փոքր օբյեկտները քարտեզների վրա իրենց կոորդինատներով նույնականացնելը հնարավոր դարձնելու համար այդ կոորդինատները պիտի որոշված լինեն շատ մեծ ճշգրտությամբ։ Պատահում է, որ այդպիսի ճշգրտություն դեռ չկա, բայց դա խոչընդոտ չէ նման օբյեկտներին անվանումներ  շնորհելու համար։ Դրանց նույնականացման հնարավորությունն ապահովելու համար ՄԱՄ֊ն իր IAU Transactions հրատարակության մեջ հրապարակում է քարտեզներ կամ սխեմաներ, որոնցում նշում է այդպիսի օբյեկտների տեղադիրքը։

Մակերևույթի բազում խոշոր տարրերի սահմանները, ինչպիսիք են երկրները, տարածաշրջանները, հարթավայրերը և սարավանդները ռելիեֆի հստակ արտահայտվածություն չունեն։ Այդպիսի տարրերի կոորդինատները նշվում են մոտավորապես ընտրված կենտրոնական կետում։ Նշված կառուցվածքների սահմանները կարող են հստակեցվել ըստ ապագա առաքելությունների տվյալների։

Մոլորակների օղակները և այդ օղակների մեջ եղած բացվածքները ստանում այն գիտնականների անունները, որոնք առաջին անգամ դիտարկել և ուսումնասիրել են դրանք, ինչպես նաև տառային և թվային նշաններ։ Տարբեր մթնոլորտային գոյացությունների անվանակոչման կանոնների հստակ համակարգ դեռ գոյություն չունի, դրա ստեղծումը ծրագրվում է ապագայում։

Սեռային եզրույթներ 
Մոլորակների և արբանյակների ռելիեֆի տարրերի անվանումները սովորաբար պարունակում են սեռային եզրույթ, որը ցույց է տալիս տվյալ կառուցվածքի տեսակը (օրինակ՝ «կիրճ», «լեռ», «հովիտ» և այլն)։ Դա տարրերի տեսակների անվանումների մեծամասնության անբաժանելի մասն է։ Այն հնարավոր է դարձնում տարբերակել նույն հատուկ անունը կրող օբյեկտները։ Օրինակ՝ կա Պրոմեթևսի անունով կոչված 11 օբյեկտ, մասնավորապես՝ կիրճ և լեռ Հրատի վրա (Promethei Chasma և Promethei Mons), սեղանասար և ժայթքման կենտրոն Իոյի վրա (Prometheus Mensa և Prometheus)։ Բայց որոշ դեպքերում սեռային եզրույթը չեն օգտագործում՝

 խառնարանների անվանումներում. 
 ժայթքման կենտրոնների և շիթերի անվանումներում (որոնք ներկա են Իոյի և Տրիտոնի վրա համապատասխանաբար), քանի որ ռելիեֆի այս տարրերն անհարատև են. 
 խոշոր օղակաձև տարրերի անվանումներում (որոնք կան Եվրոպայի, Կալիստոյի և Տիտանի վրա). 
 Լուսնի ռելիեֆի փոքր տարրերի անվանումներում, որոնք ստացել են անվանումը նրանց մոտ տիեզերանավերի վայրէջքի կապակցությամբ. 
 ալբեդոյի բազմաթիվ տարրերի անվանումներում, որպես կանոն, լուսավոր։ Ալբեդոյի մուգ տարրերը սովորաբար դա ունենում են. Փայլածուի դեպքում օգտագործվում է «անապատ» (Solitude) բառը, իսկ Հրատի՝ «ծով», «նեղուց», «ծոց», «լիճ», «ճահիճ» և մի շարք ուրիշներ։

Սեռային եզրույթներ ընտրելիս ՄԱՄ֊ն առաջնորդվում էր նրանով, որ նրանք պիտի նկարագրեն միայն օբյեկտի ձևաբանությունը և ոչինչ չասեն դրա ծագման մասին։ Օրինակ՝ անվանումները կարող են ներառել «լեռ», «գմբեթ» կամ «բլուր» բառերը, բայց ոչ «հրաբուխ»։ Այսպիսով, սեռային եզրույթները նկարագրում են տարրի միայն արտաքին տեսքը, բայց ոչ դրա ծագումը կամ երկրաբանական նշանակությունը, դրանք մոլորակային երկրաբանության եզրույթներ չեն, չնայած դրանցից ոմանք դարձան բոլորի կողմից ընդունված նաև երկրաբանական նկարագրություններում, օրինակ՝ Արուսյակի վրայի թագերը։ Ռելիեֆի տարրերի անվանումներում օգտագործվող սեռային եզրույթների ցանկը երկրաբանական կառուցվածքների դասակարգում չէ։

Մոլորակային անվանակարգում անվանումների համար օգտագործվող սեռային եզրույթները (2020 թվականի մայիսի դրությամբ)՝

Անվանումները հայերենում և այլ լեզուներում  
Միջազգային աստղագիտական միությունը հաստատում է անվանումների միայն լատինատառ գրությունը։ Չնայած՝ ՄԱՄ֊ի կանոններով չի թույլատրվում թարգմանել անվանակարգը, սակայն գոյություն ունեն անվանակարգի ռուսերեն, հունգարերեն, չինարեն և ճապոներեն տարբերակները։ Ռուսերեն անվանակարգը մինչև 1980֊ականների վերջը կարգավորվում էր ԽՍՀՄ ԳԱ֊ի տիեզերական տեղանունների հանձնաժողովի կողմից, իսկ սկսած 2009 թվականից՝ ՌԳԱ֊ի տիեզերական տեղանունների հանձնաժողովի։

Երկնային մարմինների ռելիեֆի տարրերի (նաև ալբեդոյի որոշ տարրերի) անվանումների մեծ մասը պարունակում է ոչ միայն հատուկ անուն, այլ նաև սեռային եզրույթ՝ դրանց անբաժանելի մասը։

Լատինական անվանումներում սեռային եզրույթը, ինչպես և հատուկ անունը, գրվում է մեծատառով և հատուկ անունից հետո։ Հայերենում այն նույնպես գրվում է հատուկ անունից հետո, բայց փոքրատառով (օրինակ՝ Meridiani Planum — Մերիդիանի սարավանդ)։ Նույնպես եթե հատուկ անվան դերը կատարում է ածականը, ապա թարգմանելիս այն մնում է առաջին տեղում (օրինակ՝ Borealis Planitia — Հուսիսային հարթավայր, Roncevaux Terra — Ռոնսեվալական երկիր)։

Որոշ պարագաներում անվանումը գրադարձվում է, քանի որ այն թարգմանելու դեպքում, դրա մեջ մտնող ածականը սխալ սահմանում կտար ռելիեֆի տվյալ օբյեկտին (օրինակ՝ Մելաս լեռնաշղթաներ — Սև լեռնաշղթաներ, Կլարիտաս ակոսներ — Փայլուն ակոսներ) մինչդեռ իրականում ռելիեֆի օբյեկտները ստացել են այսպիսի անվանումներ այն պատճառով, որ գտնվում են համապատասխան անվանումներ ունեցող (Melas Lacus, Claritas) ալբեդոյի տարրերի մոտերքում, այլ ոչ թե իրենից ներկայացնում են «սև լեռնաշղթաներ» և «փայլուն ակոսներ»։ Բայց կան բացառություններ. Margaritifer Chaos֊ը թարգմանվում է «Մարգարտե քաոս», քանի որ դրան անուն տված ալբեդոյի տարր Margaritifer Sinus֊ի թարգմանության ձևը (Մարգարտե ծոց) լայն տարածում ունի։

Եթե ռելիեֆի տարրը կրում է շնչավոր առարկայի (իրական կամ երևակայական) անունը և անվանումը պարունակում է սեռային եզրույթ, ապա այդ անունը ստանում է սեռական հոլով (օր.՝ Մաքսվելի լեռներ, Պրոմեթևսի երկիր)։ Բացի դրանից, եթե այդ հոլովն օգտագործվում է նաև լատինական անվանումում, այն սովորաբար պահպանում են և հայերենում (Caloris Planitia — Տապի հարթավայր, Solis Planum — Արևի սարավանդ, Mare Tranquillitatis — Հանգստության ծով)։ Եթե ռելիեֆի տարրը ստացել է աշխարհագրական օբյեկտի անունը, այն սովորաբար օգտագործվում է ուղղական հոլովով. Էլլադա հարթավայր, Սամարկանդ խանդակներ։ Ուղղական հոլովն կիրառվում է նաև այն օբյեկտների համար, որոնց անվանումների մեջ բացակայում է սեռային եզրութը, օրինակ՝ Դոստոևսկի, Պրոմեթևս (խառնարան և ժայթքման կենտրոն համապատասխանաբար)։

Անվանումներում սեռային եզրույթն օգտագործվում է նույն թվով, ինչպես լատինական անվանումների մեջ (Pavonis Mons — Սիրամարգի լեռ, Nereidum Montes — Ներեուհիների լեռներ)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Հղումներ 

 
 
 
 

Մոլորակագիտություն
Մոլորակային անվանակարգ