Կյանքը երազ է

Կյանքը երազ է (  ՝ La vida es sueño [la ˈβiða es ˈsweɲo]), Պեդրո Կալդերոն դե լա Բարկայի իսպանալեզու պիեսն է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1636 թվականին, երկու տարբեր հրատարակություններով՝ առաջինը Մադրիդում, իսկ երկրորդը՝ Սարագոսայում։ Դոն Վ. Քրյուկշանկը և մի շարք այլ քննադատներ կարծում են, որ պիեսը կարող է թվագրվել 1630 թվականին, այդպիսով Կալդերոնի ամենահայտնի ստեղծագործությունը դարձնելով բավականին վաղ ստեղծագործություն։ Այն փիլիսոփայական այլաբանություն է մարդկային իրավիճակի և կյանքի առեղծվածի վերաբերյալ։ Պիեսը նկարագրվել է որպես «իսպանական ոսկեդարի դրամայի գերագույն օրինակ»։ Պատմությունը կենտրոնանում է գեղարվեստական Սեգիզմունդոյի՝ Լեհաստանի արքայազնի վրա, ով բանտարկվել է աշտարակում իր հոր՝ Բասիլիո թագավորի կողմից՝ հետևելով սարսափելի մարգարեությանը, որ արքայազնը աղետ կբերի երկրին, և մահ՝ թագավորին։ Բազիլիոն կարճ ժամանակով ազատում է Սեգիսմունդոյին, բայց երբ արքայազնը կատաղում է, թագավորը նորից բանտարկում է նրան՝ համոզելով, որ այդ ամենը երազ է։

Պիեսի հիմնական թեմաներն են կամքի ազատության և ճակատագրի հակամարտությունը, ինչպես նաև պատվի վերականգնումը։ Այն մնում է Կալդերոնի ամենահայտնի և ամենաուսումնասիրված գործերից մեկը և The Independent-ում ներառվել է որպես բոլոր ժամանակների 40 լավագույն պիեսներից մեկը։ Պիեսում շոշափվող այլ թեմաներն են երազանքներն ընդդեմ իրականության և հոր և որդու միջև հակամարտությունը։ Պիեսը հարմարեցվել է այլ բեմական ստեղծագործությունների,ֆիլմի և վեպի։

Պատմական համատեքստ 

Կաթոլիկ Իսպանիան 16-րդ դարի ամենահզոր եվրոպական երկիրն էր։ Իսպանական անպարտելի արմադան պարտություն կրեց Անգլիայից 1588 թվականին, երբ Իսպանիան փորձեց պաշտպանել Աֆրիկայի հյուսիսային ափը Օսմանյան կայսրության ընդարձակումից, ինչպես նաև ոսկին և արծաթը, որը Իսպանիան խլել էր Նոր աշխարհում նրա ունեցվածքից․ դրանք բավարար չէին հետագա տասնամյակների ծանր ռազմական ծախսերը հոգալու համար։ Այն ժամանակ, երբ Կալդերոնը գրում էր «Կյանքը երազի է», Իսպանիայի իշխանությունը արագորեն թուլանում էր։

Կալդերոնի դարաշրջանը նույնպես նշանավորվեց Իսպանիայում խորը կրոնական համոզմունքներով։ Կաթոլիկ եկեղեցին այնքան նպաստեց իսպանական հպարտության և ինքնության զարգացմանը, որ «խոսող քրիստոնյա»-ն դարձել և մնում է իսպաներեն խոսելու հոմանիշը։

Մեկ այլ հոսանք, որը ներթափանցեց իսպանական մտածողության մեջ, դա այն գաղափարից հեռացումն էր, որ թագավորական իշխանությունը կախված է Աստծո կամքից, ինչպես նշվում է Մաքիավելիի «Տիրակալը» աշխատության մեջ (1532 թ.): Ֆրանցիսկո Սուարեսի «Հավատքի պաշտպանության մասին» տրակտատում (De defensio fidei, 1613) նշվում էր, որ քաղաքական իշխանությունը ժողովրդի ձեռքում է և թագավորների աստվածային իրավունքները մերժված են, իսկ Խուան Մարիանայի «Թագավորների և թագավորության մասին» (1599) ավելի հեռուն գնաց՝ նշելով, որ ժողովուրդն իրավունք ունի սպանել բռնակալ թագավորներին։

Այս իրադարձությունների ֆոնին 16-րդ և 17-րդ դարերում Իսպանիան ապրեց մշակութային ծաղկում, որը կոչվում էր իսպանական ոսկե դար։ Այս ժամանակաշրջանում են ծնվել արվեստի նշանավոր գործեր՝ Միգել դե Սերվանտեսի Դոն Կիխոտը (1605թ.), որը խաղում էր իրականության և ընկալման անորոշ սահմանի վրա։ Լոպե դե Վեգան իր «Ֆուենտե Օվեժունա» պիեսում (1619 թ.) պատմում է մի գյուղի մասին, որն ապստամբել է իշխանության դեմ։

Կառուցվածք

Գործողություն 1 

Ձիերի կողմից լքվելուց հետո Ռոզաուրան, ով հագնվում էր ինչպես տղամարդը, և Կլարինը քայլում են Լեհաստանի լեռներով՝ առանց սննդի և գիշերելու որևէ տեղի։ Նրանք հասնում են աշտարակ, որտեղ Սեգիսմունդոյին գտնում են բանտարկված՝ շղթաներով կապված։ Նա նրանց ասում է, որ իր միակ հանցանքը ծնվելն է։ Կլոտալդոն՝ Սեգիսմունդոյի հին պահակն ու դաստիարակը, գալիս է և հրամայում իր պահակներին զինաթափել և սպանել ներխուժողներին, բայց նա ճանաչում է Ռոզաուրայի սուրը որպես իրենը, որը նա թողել էր Մուսկովիում (մի ծառայության համար, որին նա պարտական էր) տարիներ առաջ իր երեխայի համար։ Կասկածելով, որ Ռոզաուրան իր երեխան է (նա կարծում է, որ նա արու է), նա իր հետ դատարան է տանում Ռոզաուրային և Կլարինին։

Պալատում Աստոլֆոն (Մուսկովիոյի դուքսը) իր զարմուհու՝ Արքայադուստր Էստրելլայի (Սեգիսմունդոյի զարմիկը) հետ քննարկում է իրենց իրավահաջորդության մասին․ քանի որ նրանք լեհ թագավոր Բազիլիոյի եղբոր որդիներն ու զարմուհիներն են, նրանք կլինեն նրա իրավահաջորդները, եթե ամուսնանան միմյանց հետ։ Էստրելային անհանգստացնում է Աստոլֆոյի կրած մեդիալիոնը՝ մեկ այլ կնոջ դիմանկարով։ Բազիլիոն պատտմում է նրանց, որ նա բանտարկել է իր մանկահասակ որդուն՝ Սեգիսմունդոյին, մի մարգարեության պատճառով,համաձայն որի արքայազնը խայտառակություն կբերի Լեհաստանին և կսպանի իր հորը, բայց նա ցանկանում է իր որդուն հնարավորություն տալ ապացուցելու, որ օրակուլը սխալ է։ Եթե ​​նա համարի նրան չար ու անարժան, նա նրան հետ կուղարկի իր խուց՝ տեղ թողնելով Աստոլֆոյի և Էստրելլայի համար՝ դառնալու նոր թագավոր և թագուհի։ Կլոտալդոն ներս է մտնում Ռոզաուրայի հետ և հայտնում Բասիլիոյին, որ ներխուժողները գիտեն Սեգիսմունդոյի մասին։ Նա ներողություն է խնդրում թագավորից, քանի որ գիտի, որ պետք է սպաներ նրանց։ Թագավորն ասում է, որ չպետք է անհանգստանա, քանի որ նրա գաղտնիքն արդեն բացահայտված է։ Ռոզաուրան Կլոտալդոյին ասում է, որ ցանկանում է վրեժ լուծել Աստոլֆոյից, բայց չի հայտնում, թե ինչու։ Կլոտալդոն չի ցանկանում բացահայտել, որ կարծում է,թե Ռոզաուրայի հայրն է։

Գործողություն 2 

Կլոտալդոն Սեգիսմունդոյին տալիս է հանգստացնող միջոց, որը «մարդուն քնի մեջ զրկում է բանականությունից և կարողությունից» (109), որը նրան սուզում է մահվան նման քնի մեջ։ Մայրաքաղաք Վարշավայի թագավորական պալատում Կլոտալդոն իմանում է, որ Ռոզաուրան կին է. Կլարինը բացատրում է, որ Ռոզաուրան Էստրելլայի սպասուհին է, բայց նրա անունը Աստրեա է։ Երբ Սեգիզմունդոն արթնանում է և գալիս դատարան, Կլոտալդոն ասում է նրան, որ ինքը Լեհաստանի արքայազնն է և գահի ժառանգորդը։ Նա վրդովվում է,որ Կլոտալդոն այս տարիների ընթացքում իրենիցայդ գաղտնիքը թաքցնում էր։ Դուքս Աստոլֆոն նյարդայնացնում է նրան և կուրանում Էստրելլայի գեղեցկությունից։ Երբ ծառան զգուշացնում է նրան արքայադստեր՝ Աստոլֆոյի հետ նշանադրության մասին, Սեգիսմունդոն կատաղում է այդ լուրերից և ծառային շպրտում պատշգամբից։

Թագավորը բացատրություն է պահանջում որդուց։ Նա փորձում է տալ պատճառներ, սակայն Սեգիսմունդոն հայտարարում է, որ պայքարելու է բոլորի հետ, քանի որ վաղուց զրկված են իր իրավունքները։ Բազիլիոն զգուշացնում է նրան, որ նա պետք է իրեն լավ դրսևորի, այլապես կարող է պարզել,թե ինչի մասին է երազում։ Սեգիզմունդոն ընդհատում է Ռոզաուրայի և Կլարինի խոսակցությունը։ Ռոզաուրան ցանկանում է հեռանալ, բայց Սեգիսմունդոն փորձում է գայթակղել նրան։ Կլոտալդոն փորձում է պաշտպանել իր երեխային, սակայն Սեգիսմունդոն դաշույն է քաշում՝ սպառնալով սպանել նրան։ Մինչ Կլոտալդոն աղաչում է իր կյանքի համար, Աստոլֆոն Սեգիսմունդոյին մենամարտի մարտահրավեր է նետում։ Բայց մինչ մենամարտը սկսելը, թագավորը կրկին քնեցնում է արքայազնին և ուղարկում խուց։

Ասթոլֆոյին կշտամբելուց հետո մեկ այլ կնոջ դիմանկարը իր պարանոցին կրելու համար՝ Էստրելլան պատվիրում է Ռոզաուրային (դեռևս իրեն անվանում է Աստրեա) իրեն բերել այդ մեդալիոնը։ Երբ նա մոտենում է Աստոլֆոյին մեդալիոնի համար, նա ասում է, որ ճանաչել է նրան որպես Ռոզաուրա և հրաժարվում է նրան տալ մեդալիոնը, քանի որ ներսի դիմանկարն իրենն է։ Էստրելլան ներս է մտնում և պահանջում անմիջապես տեսնել այն, սակայն, վախենալով որ իրեն կհայտնաբերեն, Ռոզաուրան ասում է, որ Աստոլֆոյի ձեռքին գտնվող մեդալիոնն իրականում իրենն է, և որ նա թաքցրել է այն, ինչի համար իրեն ուղարկել են։ Էստրելլան կատաղած հեռանում է։ Այդ ընթացքում Կլոտալդոն Կլարինին ուղարկում է բանտ՝ հավատալով, որ Կլարինը գիտի իր գաղտնիքը։

Սեգիսմունդոն քնի մեջ մրմնջում է սպանության և վրեժխնդրության մասին։ Երբ արքայազնը արթնանում է, նա Կլոտալդոյին պատմում է իր «երազի» մասին։ Կլոտալդոն ասում է նրան, որ նույնիսկ երազներում մարդիկ պետք է գործեն բարությամբ և արդարությամբ։ Երբ նա հեռանում է, Սեգիզմունդոն մնում է՝ խոհելու երազանքների և կյանքի մասին։

Գործողություն 3 

Ժողովուրդն իմանում է, որ իրենք արքայազն ունեն, և շատերը ապստամբում են՝ նրան դուրս հանելով իր բանտային աշտարակից, չնայած սկզբում նրանք զավեշտական կերպով Կլարինին շփոթում են արքայազնի հետ։ Սեգիսմունդոն գտնում է Կլոտալդոյին, ով վախենում է նրա արձագանքից։ Սեգիզմունդոն ներում է նրան՝ խնդրելով միանալ իր գործին, սակայն Կլոտալդոն մերժում է՝ հավատարմության երդում տալով թագավորին։ Վերադառնալով պալատ՝ բոլորը պատրաստվում են մարտի, և Կլոտալդոն խոսում է Ռոզաուրայի հետ։ Նա խնդրում է նրան խլել Աստոլֆոյի կյանքը, քանի որ նա խլել էր նրա պատիվը մինչ լքելը։ Կլոտալդոն հրաժարվում է՝ հիշեցնելով նրան, որ դուքս Աստոլֆոն այժմ գահաժառանգն է։ Երբ Ռոզաուրան հարցնում է, թե ինչ կլինի իր պատվի հետ, Կլոտալդոն առաջարկում է նրան իր օրերն անցկացնել մենաստանում։ Վհատված Ռոզաուրան փախչում է։

Պատերազմի մոտենալուն պես Սեգիսմունդոն տեսնում է Ռոզաուրային, ով հայտնում է նրան, որ նա այն երիտասարդն է, ով գտել է իրեն բանտում, ինչպես նաև այն կնոջը, որին փորձել է գայթակղել դատարանում։ Նա պատմում է նրան, որ ծնվել է Մուսկովիայում՝ ազնվական կնոջից՝ անարգված ու լքված։ Նա նույն ճակատագրին արժանացավ՝ սիրահարվելով Աստոլֆոյին և նրան պատիվ տալով,իսկ նա թողեց նրան՝ ամուսնանալով Էստրելլայի հետ։ Նա գնաց նրա հետևից մինչև Լեհաստան՝ վրեժ լուծելու համար՝ պարզելով, որ Կլոտալդոն իր հայրն է, բայց նա չի ցանկանում պայքարել իր պատվի համար։ Ռոզաուրան իրեն համեմատում է կին մարտիկներ Աթենայի և Դիանայի հետ։ Նա ցանկանում է միանալ Սեգիզմունդոյի ճակատամարտին և սպանել Աստոլֆոյին կամ մեռնել կռվում։ Սեգիզմունդոն համաձայնվում է։ Մինչ զինվորները ոգևորում են Սեգիսմունդոյի համար, Ռոզաուրան և Կլարինը վերամիավորվում են, և թագավորի զինվորները մոտենում են։

Սեգիզմունդոյի բանակը հաղթում է ճակատամարտում։ Բազիլիոն, Կլոտալդոն և Աստոլֆոն պատրաստվում են փախչել, երբ Կլարինը սպանվում է նրանց աչքի առաջ։ Սեգիսմունդոն գալիս է, և Բասիլիոն առերեսվում է որդուն՝ սպասելով նրա մահվանը, բայց Սեգիզմունդոն խնայում է նրա կյանքը։ Արքայազնի առատաձեռն վերաբերմունքի լույսի ներքո թագավորը Սեգիզմունդոյին հռչակում է իր գահի ժառանգորդ։ Որպես թագավոր՝ Սեգիսմունդոն որոշում է, որ Աստոլֆոն պետք է կատարի իր խոստումը․ նա պիտի ամուսնանա Ռոզաուրայի հետ՝ նրա պատիվը պահպանելու համար։ Սկզբում Աստոլֆոն տատանվում է, քանի որ նա ազնվական ծագում չունի, բայց երբ Կլոտալդոն բացահայտում է, որ իր դուստրն է, Աստոլֆոն համաձայնում է։ Հետո ինքը՝ Սեգիսմունդոն, Էստրելային կնության է տալիս։ Սեգիսմունդոն որոշում է ապրել «Աստված Աստված է» կարգախոսով՝ գիտակցելով, որ քնած, թե արթուն, մարդ պետք է ձգտի դեպի բարին։

Թեմաներ և մոտիվներ

Երազներն ընդդեմ իրականության 

Կյանքը որպես երազ հասկացությունը հինավուրց է և հանդիպում է հինդուիզմում և հունական փիլիսոփայության մեջ (հատկապես Հերակլիտուսի և Պլատոնական հայտնի քարանձավի այլաբանության մեջ) և ուղղակիորեն կապված է Դեկարտի երազանքի փաստարկի հետ։ Այն ուսումնասիրվել է գրողներ Լոպե դե Վեգայից մինչև Շեքսպիր։ Պիեսի առանցքային տարրերը կարող են փոխառվել Բարլաամի և Հոսափատի քրիստոնեական լեգենդից, որը բեմ է դուրս բերել Լոպե դե Վեգան։ Այս լեգենդն ինքնին բխում է Սիդհարթա Գաուտամայի վաղ տարիների պատմությունից, որը ցույց է տալիս իրականության՝ որպես պատրանքի հինդու-բուդդայական հայեցակարգը։

Հայր ու որդու կոնֆլիկտ 

Պիեսի հիմնական հակամարտություններից մեկը թագավորի և արքայազնի առճակատումն է, որը դասական դիցաբանության մեջ համապատասխանում է Ուրանի պայքարին Սատուրնի կամ Սատուրնի պայքարին Յուպիտերի դեմ։ Այս պայքարը տիպիկ բարոկկո կատակերգական պատկերում է՝ հոր կերպարի կողմից ներկայացված արժեքների և որդու կողմից մարմնավորված արժեքների առճակատման պատկերումը։ Ընդդիմություն, որն այս դեպքում կարող է ունենալ կենսագրական տարրեր։

Պատիվ 

Պատվի թեման կարևոր է Ռոզաուրայի կերպարի համար։ Նա զգում է,որ զրկված է իր պատիվից, և նրա նպատակն այն վերադարձնելն է։ Ռոզաուրան զգում է, որ թե՛ ինքը, թե՛ մայրը նույն ճակատագրին են արժանացել։ Նա խնդրում է Կլոտալդոյին իր պատիվը վերադարձնել, որին ի պատասխան նա առաջարկում է նրան գնալ մենաստան։

Այլ մոտիվներ և թեմաներ 

Այս դրամայում հայտնաբերված մի շարք ավանդույթներից բխող մոտիվներն ու թեմաներն են լաբիրինթոսը, հրեշը, կամքի ազատությունն ընդդեմ կանխորոշման, չորս տարրերը, սկզբնական մեղքը, հպարտությունը և հիասթափությունը։

Վերլուծություն և մեկնաբանություններ

Ռոզաուրայի ենթասյուժե 

Ռոզաուրայի ենթասյուժեն նախկինում շատ քննադատության առարկա է դարձել, քանի որ այն կապ չունի ստեղծագործության հետ։ Մարսելինո Մենենդես ի Պելայոն դրա մեջ տեսնում էր տարօրինակ և էկզոտիկ սյուժե, որը նման էր մակաբույծ խաղողի։ Ռոզաուրան նույնպես մերժվել է որպես լքված կնոջը պատկերող կերպար։ Բրիտանական Կալդերոնիստական ​​դպրոցի գալուստով այս վերաբերմունքը փոխվեց։ Ա.Է. Սլոմանը բացատրեց, թե ինչպես են կապված հիմնական և երկրորդական գործողությունները։ Այլ հեղինակներ, ինչպիսիք են Է. Մ. Ուիլսոնը և Ուիլյամ Մ. Ուիթբին, Ռոզաուրային համարում են առանցքային կերպար աշխատության մեջ, քանի որ այն զուգահեռ է Սեգիսմունդոյի գործողություններին և նաև ծառայում է որպես Սեգիզմունդոյի ուղեցույցը, որը նրան տանում է վերջնական դարձի։ Ոմանց համար Ռոզաուրան պետք է ուսումնասիրվի որպես արքայազնի կողմից պլատոնական վերելքի մաս։ Մյուսները նրա առաջին տեսքը՝ ընկնելով ձիուց/հիպոգրիֆից, համեմատում են Արիոստոյի «Օռլանդո Ֆուրիուս»-ի սյուժեի հետ, որտեղ Աստոլֆոն (մեր պիեսում Ռոզաուրային խաբած կերպարի անունը) նույնպես հեծնում է հիպոգրիֆը և ականատես է լինում առասպելականի Ոսկեդարի վերադարձի մարգարեությանը։ Ֆրեդերիկ դը Արմասի համար Ռոզաուրան թաքցնում է միֆոլոգիական գաղտնիք, որն արդեն օգտագործել է Արիոստոն։ Երբ նրան դատում են, նա վերցնում է մաքրաբարոյության և արդարության աստվածուհու՝ Աստրեայի անունը։ Աստրեն անմահներից վերջինն էր, ով լքեց երկիրը դարերի անկումով։ Նրա վերադարձը նշանավորում է ոսկե դարի վերադարձը։ Վերածննդի և վաղ ժամանակակից դարաշրջանի շատ գրողներ օգտագործել են Աստրեայի կերպարը՝ իրենց ժամանակների տիրակալներին գովաբանելու համար։ Հնարավոր է, որ Ռոզաուրան (ավրորաների անագրամ, «արշալույսներ») կարող է ներկայացնել ոսկե դարաշրջանի վերադարձը Սեգիզմունդոյի օրոք, կերպար, որը ներկայացնում է Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ին։

Սեգիսմունդոյի եզրակացությունները 

Պիեսի ավարտի բազմաթիվ տարբեր մեկնաբանություններ են եղել, որտեղ Սեգիսմունդոն աշտարակում ցմահ բանտարկության է դատապարտում ապստամբ զինվորին, ով ազատել է նրան։ Ոմանք կարծում են, որ այս տեսարանը հեգնական է․ այն հարց է բարձրացնում, թե արդյոք Սեգիսմունդոն իրականում արդար թագավոր կլինի։ Մյուսները նշում էին, որ Կալդերոնը, ով ապրում էր իսպանական միապետության ներքո, չէր կարող անպատիժ թողնել ապստամբ զինվորին, քանի որ դա վիրավորանք կլիներ թագավորական իշխանության համար։

Արժե հաշվի առնել, որ պիեսի ընթացքում Սեգիսմունդոյի կերպարանափոխումը ոչ միայն բարոյական զարթոնք է, այլ նրա սոցիալական դերի գիտակցումը՝ որպես գահաժառանգ, և այդ դերը պահանջում է նրանից վարվել այնպես, ինչպես անում են թագավորները։ Ոմանց համար ապստամբ զինվորի պատիժը նրան դարձնում է մաքիավելիական տիրակալ։ Մյուսները պնդում են, որ թեև այս գործողությունը կարող է անարդար թվալ, այն համահունչ է նրա՝ որպես թագավորի նոր սոցիալական կարգավիճակին։ Դենիել Լ. Հեյփլը հետևում է գրելու երկար ավանդույթին, որտեղ դավաճանությունը կարծես պարգևատրվում է, բայց դավաճանը կամ ապստամբը հետագայում պատժվում է։

Հնարավոր է, որ փոխանակ ենթադրելու, որ հանդիսատեսը կընկալի այս գործողությունը որպես զուտ ճիշտ կամ սխալ, Կալդերոնը միտումնավոր դարձրեց այն ոչ միանշանակ՝ պիեսում ստեղծելով հետաքրքիր լարվածություն, որը խորություն է հաղորդում դրան։

Ներկայացումներ

Թատրոն 

 Հոլանդական ադապտացիան՝ Het Leven is maer Droom, կատարվել է Բրյուսելում 1647 թվականին և տպագրվել է Յան Մոմարտի կողմից։
 Հելեն Էդմունդսոնի «Կյանքը երազ է» ադապտացիան ստեղծվել է Դոնմարի պահեստում 2009 թվականին, որտեղ գլխավոր դերը կատարում է BAFTA մրցանակի դափնեկիր Դոմինիկ Ուեսթը։
 Ռոզաուրա, 2016 թվականի ադապտացիա՝ Պաուլա Ռոդրիգեսի և Սանդրա Արփայի կողմից, որը կենտրոնանում է Կալդերոնի պիեսի գլխավոր կին կերպարի վրա՝ ցույց տալով, թե ինչպես է նա պայքարում այն ամենի դեմ, ինչ արել է կյանքը իրեն, ինչպես նաև հաստատված կարգի և իր վրա դրված սահմանների դեմ։
 Կալդերոնի երկու երազանքը ներկայացվել է Magis Theatre Company-ի կողմից 2017 թվականի փետրվարին La Mama Experimental Theatre Club-ում, Ջորջ Դրանս Ս.Ջեյի «Կյանքը երազ է 1635» պիեսի նոր թարգմանությամբ և նույն օրինագծով ներկայացվել է «Կյանքը երազ է» թարգմանությամբ՝ Դրանսի և Ալֆրեդո Գալվանի կողմից։

Օպերա 

 Life Is a Dream հեղինակ՝ Ջոնաթան Դով (կոմպոզիտոր) և Ալասդեյր Միդլթոն (լիբրետիստ); Ռեժիսոր՝ Գրեհեմ Վիկ։ Պրեմիերան՝ Birmingham Opera Company-ի կողմից, Argyle Works, Birmingham, 2012 թվականի մարտի 21-ին։
 «Կյանքը երազ է» Լյուիս Սպրատլանի (կոմպոզիտոր) և Ջեյմս Մարանիսի (լիբրետիստ) կողմից, պրեմիերան Սանտա Ֆե օպերայի կողմից 2010 թվականի հուլիսի 24-ին։

Այլ հարթակներում 

 Հանրաճանաչ երգ. Act 2-ի վերջին տողերից մի քանիսը նմուշառված են Martillo Vago-ի «Que es la Vida» Jumpstyle երգում։
 Ֆիլմ. Ռաուլ Ռուիսի 1987 թվականին նկարահանված «Կյանքը երազ է» ֆիլմը «Կյանքը երազ է» պիեսի մասնակի ադապտացիա է (և տարածվել է այս վերնագրով իր անգլերեն ենթագրերով տարբերակում)։
 Երգ. Պրոգրեսիվ մետալ խմբի Haken-ի Visions ալբոմի տիտղոսային երգը նմուշ է պլատայի մի հատվածի անգլերեն թարգմանությունից։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 New production of La vida es sueño in Spanish at Repertorio Español in New York City. November 2008
 Full text at Project Gutenberg in an English translation (Denis Florence MacCarthy, 1873)
 Theater project produced by Puy Navarro in collaboration with Amnesty International. Francisco Reyes, Associate Producer. March 2007 at The Culture Project, NYC
 Odeon Theatre, Bucharest, Romania. Life is Dream. 2011