Պարտականություն

Պարտականություն (ծագում է «մեկին պարտական լինել» արտահայտությունից, լատ․ debere, debitum, որը նշանակում է պարտք), պարտավորություն կամ ակնկալիք՝ ինչ-որ գործողություն կատարելու համար, կամ որևէ գործողություն պայմանավորված որոշակի հանգամանքներով։ Պարտականությունը կարող է բխել էթիկայի կամ բարոյականության համակարգից, հատկապես պատվի մշակույթում։  Շատ պարտականություններ սահմանվում են օրենքով, երբեմն ներառելով կոդավորված պատիժը կամ չկատարման համար պատասխանատվությունը։ Պարտավորությունները կատարելիս հնարավոր է նաև անձնական շահերի զոհաբերում։

Հին հռոմեացի փիլիսոփա Ցիցերոնը, ով քննարկում է պարտականությունը իր «հերթապահություն» աշխատության մեջ, ենթադրում է, որ պարտականությունները կարող են առաջանալ չորս տարբեր աղբյուրներից։

 Մարդ լինելու արդյունքում
 Կյանքում իր հատուկ տեղի արդյունքում (Ընտանիքը, երկիրը, աշխատանքը)
 Բնավորության արդյունքում
 Ինչ–որ մեկի հանդեպ ունեցած սեփական բարոյական ակնկալիքների արդյունքում։

Օրենքով կամ մշակույթով սահմանված հատուկ պարտականությունները զգալիորեն տարբերվում են ՝ կախված իրավասությունից, կրոնից և սոցիալական նորմերից։

Քաղաքացիական պարտականություն 
Պարտականությունը հաճախ ընկալվում է նաև որպես սեփական երկրի հանդեպ ունեցած պարտք (հայրենասիրություն), կամ սեփական հայրենիքի, կամ համայնքի հանդեպ։ Քաղաքացիական պարտականությունները կարող են լինել.

 Ենթարկվել օրենքին։
 Վճարել հարկեր։
 Ապահովել ընդհանուր պաշտպանություն, եթե անհրաժեշտություն առաջանա։
 Գրանցվել քվեարկության համար և քվեարկել բոլոր ընտրությունների և հանրաքվեների ժամանակ (բացառությամբ այն դեպքերի, երբ չկա հիմնավոր պատճառ, օրինակ՝ կրոնական առարկություն, արտերկրում գտնվելը կամ քվեարկության օրը հիվանդ լինելը)։
 Անհրաժեշտության դեպքում եղեք ժյուրիի անդամ։
 Օգնության հասնել դժբախտ պատահարներից և փողոցային հանցագործություններից տուժածներին և ցուցմունք տալ որպես վկա ավելի ուշ դատարանում։
 Հաղորդել վարակիչ հիվանդությունների կամ ժանտախտի մասին հանրային առողջապահության մարմիններին։
 Կատարել կամավոր աշխատանք հանրային ծառայությունների համար (օրինակ փրկարարական առաջադրանքներ)։
 Պարբերաբար կամ անհրաժեշտության դեպքում արյուն հանձնել։
 Ժամանակ հատկացրեք առաջարկություններ ներկայացնելու համապատասխան փորձաքննության ոլորտի, աշխատավայրում բարելավումների և այն մասին, թե ինչպես է դա իրականացվում։
 Ապստամբության իրավունքն ընդդեմ անարդար կառավարության։

Աշխատանքային պարտականություններ 
Հատուկ պարտավորություններ են ծագում եկեղեցու քահանայի, զինվորի կամ որևէ աշխատողի կամ ծառայողի կողմից մատուցվող ծառայություններում։

Օրինակ․

 Համաձայն ԱՄՆ ռազմական օրենսդրության ծառայողական պարտականությունները չկատարելը հանցագործություն է։
 Բժշկության մեջ բուժելու պարտականությունը։
 Ուսուցիչների պարտականությունները դպրոցներում։
 Իրավաբանների մասնագիտական պատասխանատվությունը։

Իրավական պարտականություններ 
Իրավական պարտականություններն են․

 Խնամքի պարտականությունը։
 Անաչառության պարտականությունը։
 Ապահովագրության մեջ գործերը հարթեցնելու և պաշտպանելու պարտականություն։
 Փրկելու պարտականություն։
 Նահանջի պարտականություն։
 Հանցագործության մասին հայտնելու պարտականություն։
 Քվեարկելու պարտականություն (պարտադիր քվեարկություն ունեցող երկրներում)։
 Զգուշացնելու պարտականությունը։
 Հավատարմագրային պարտականություններ։
 Երեխաներին խնամելու պարտականությունը՝ որպես օրինական խնամակալ (հակառակ երեխայի անտեսմանը)։
 Պայմանագրով սահմանված հատուկ պարտականություններ։
 Ծնողի պարտականությունը ոչ մարդկային սուբյեկտների նկատմամբ, ինչպիսիք են կենդանիները, գետը, շրջակա միջավայրը և այլն, օրինակ՝ նրանց որպես իրավաբանական անձի վերաբերվելը։

Ծառայողական պարտականություն 
Շատ մշակույթնորում ակնկալվում է, որ երեխաները պետք է պարտականություններ ստանձնեն իրենց ընտանիքների նկատմամբ։ Այն կարող է արտահայտվել վարքի միջոցով այնպես, որ ընտանիքի պատիվը պահպանվի հասարակության աչքում, գրանցված ամուսնություններ կնքվեն, որոնք պատիվ են բերում ընտանիքին, կամ էլ չեն ցավեցնում հիվանդ հարազատներին։ Ընտանեկան պարտականության այս զգացումը Կոնֆուցիոսի ուսմունքի կենտրոնական կողմն է և հայտնի է որպես Սյաո կամ որդիական բարեպաշտություն անունով։ Այսպիսով, որդիական հարգանքի պարտականությունները դարեր շարունակ մեծ դեր են խաղացել Արևելյան Ասիայի մարդկանց կյանքում։ Օրինակ՝ հին Չինաստանից հայտնի «Լեդի Ֆենգն ու արջը» նկարը պատկերում է կայսեր կնոջ հերոսական արարքը, որը կանգնած էր ամուսնու և զայրացած արջի միջև։ Սա պետք է ընդունվի, որպես որդիական վարքի հիացմունքի արժանի քայլ։ Որդիական բարեպաշտությունը համարվում է այնքան կարևոր, որ որոշ դեպքերում այն գերազանցում է այլ առաջնային առաքինություններին. ավելի ժամանակակից օրինակում, նույն որդիական բարեպաշտությունը, որը դրդում է կանանց զբաղվել գործարանային աշխատանքով Կորեայում, Ճապոնիայում, Թայվանում, Մալայզիայում, Սինգապուրում, Ինդոնեզիայում և Ասիայի այլ երկրներում, սովորաբար թաիլանդցի մարմնավաճառների կողմից մեկնաբանվում է՝ որպես մարմնի առևտրի ոլորտում իրենց աշխատանքի հիմնական բացատրություն։ Որդիական բարեպաշտության կարևորությունը կարելի է արտահայտել Կոնֆուցիոսի «Անալեկտների» այս մեջբերումով. «Յու Ցզին ասաց. հազվադեպ է պատահում, որ այն մարդը, ով բնավորությամբ լավ է որպես որդի և հնազանդ է որպես երիտասարդ, հակված է իր իր վերադասների հանդեպ օրենքը խախտել, դա չլսված բան է մեկի համար, ով չունի ապստամբություն սկսելու հակում։ Ջենթլմենն իր ջանքերը գործադրում է արմատները սնուցելու համար, քանի որ հենց արմատները ամրանան, նրանցից ճանապարհ կբուսնի։ Որպես որդի լավ լինելը և որպես երիտասարդ հնազանդ լինելը տղամարդկային բնույթի հիմքն է»։

Տարբեր մշակույթներում 
Պարտականությունները տարբերվում են տարբեր մշակույթներում և մայրցամաքներում։ Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում պարտականությունները սովորաբար ավելի ծանրակշիռ են լինում, քան արևմտյան մշակույթում։ Ընտանեկան պարտականությունների վերաբերյալ կատարված ուսումնասիրություններն են․

«Ասիական և լատինաամերիկյան դեռահասներն ավելի հիմնավոր արժեքներ և ավելի մեծ ակնկալիքներ ունեին իրենց ընտանիքներին օգնելու, հարգելու և աջակցելու իրենց պարտականության վերաբերյալ, քան եվրոպական ծագում ունեցող իրենց հասակակիցները»։

 Ինչպես ասիական, այնպես էլ լատինաամերիկյան մշակույթների մեջ պարտականության խորը արմատացած ավանդույթը նպաստում է արևմտյան մշակույթների համեմատ գոյություն ունեցող պարտքի ուժեղ զգացողությանը։ Մայքլ Պելետցը քննարկում է պարտքի հայեցակարգը իր «Սեռը, սեքսուալությունը և մարմնի քաղաքականությունը ժամանակակից Ասիայում» գրքում։

«Որդական պարտքի մասին հասկացությունները սովորաբար օգտագործվում են երեխաների հավատարմությունը, աշխատուժը և այլ ռեսուրսները մոբիլիզացնելու համար՝ հանուն ընտանիքի և, որոշ դեպքերում, հանուն տոհմային ընդհանուր շահերի։ Որդիական բարեպաշտության վարդապետությունները կարող են մեծ սփոփանք և մխիթարություն լինել մեծահասակների համար, բայց դրանք կարող են նաև լինել սթրեսային, ճնշող նրանց հանար, որոնց հանձնարարված է հարգել իրենց ծնողների (և տատիկների և պապերի) ցանկությունները և չբարձրաձայնված հույսերը։

 Պայմանավորված ամուսնությունը Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում ակնկալելի պարտականության օրինակ է։ Պայմանավորված ամուսնության մեջ ակնկալվում է, որ կինը տեղափոխվելու է ամուսնու ընտանիք և զբաղվելու է տնային տնտեսությամբ՝ իրենց երեխաներին մեծացնելու համար։ Հայրական տուն տեղափոխվելը սովորական է, հազվադեպ է տղամարդը տեղափոխվում կնոջ մոտ, կամ ամուսնական զույգին թույլ է տրվում սկսել իրենց կյանքը այլուր։ Ամբողջ ընտանիքը պետք է զբաղվի աշխատանքով՝ հոգ տանի ընտանիքը և ագարակը։ Արդեն մեծահասակ ծնողներին օգնության են հասնում կամ իրենց երեխաները կամ էլ թոռները։ Պարտքի այս ձևը պատասխան է ընտանիքի տոհմը անձեռնմխելի պահելու և մեծերի կարիքները բավարարելու համար։

Հայեցակարգի քննադատությունները

Նիցշե 
Ֆրիդրիխ Նիցշեն պարտականության հայեցակարգի ամենաակնառու քննադատներից է։ «Ի՞նչն է ավելի արագ կործանում մարդուն,- հարցնում է նա,- քան աշխատելը, մտածելն ու զգալն առանց ներքին անհրաժեշտության, առանց որևէ խորը անձնական ցանկության, առանց հաճույքի, որպես «պարտականություն»։ (Հակաքրիստոսը, § 11)

Նիցշեն պնդում է, որ բարձրագույն կրթության խնդիրն է «մարդկանց վերածել մեքենայի»։ Մարդկանց մեքենաների վերածելու միակ միջոցը նրանց ձանձրույթը հանդուրժել սովորեցնելն է։ Դա կատարվում է, ասում է Նիցշեն, պարտականություն հասկացության միջոցով։ (Կուռքերի մթնշաղ, «Անժամանակ մարդու բախումներ» § 9.29)

Արթուր Շոպենհաուերի գրվածքները, ներառյալ՝ «Բարոյականության հիմունքներ»–ը, մեծ ազդեցություն ունեցան Նիցշեի վրա և նրան հանգեցրին մի շարք շրջադարձերի՝ ցույց տալու համար, որ բարոյականությունը հիմնված չէ «կարեկցանքի կամ համակրանքի» վրա, այլ կյանքի վրա, որն իրեն հաղթահարում է իշխանության կամքի միջոցով։  Այս շրջադարձերի թվում են Իմանուիլ Կանտի և Շոպենհաուերի  «պարտքն» ու «խղճահարությունը»։

Այն Ռանդ 
Այն Ռանդը՝ Նիցշեի երիտասարդ երկրպագուն, իր բարոյականությունը հակադրեց Կանտի պարտականության գաղափարին։ «Դեոնտոլոգիական տեսության մեջ բոլոր անձնական ցանկությունները դուրս են մղվում բարոյականության տիրույթից, անձնական ցանկությունը բարոյական նշանակություն չունի, լինի դա ստեղծագործելու, թե սպանելու ցանկություն։ Օրինակ, եթե մարդը չի պաշտպանում իր կյանքը պարտականությունից, նման բարոյականությունը տարբերություն չի դնում նրան ազնիվ աշխատանքով կամ կողոպուտով աջակցելու միջև։ Եթե մարդն ուզում է ազնիվ լինել, նա արժանի չէ բարոյական հարգանքի, ինչպես Կանտը կասեր, այդպիսի ազնվությունը «գովելի է», բայց չունի «բարոյական նշանակություն»»։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Duty and Moral Worth

Փիլիսոփայական հասկացություններ
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Առաքինություն
Բարոյագիտության սկզբունքներ
Իրավունքի փիլիսոփայություն
Պետության և իրավունքի տեսություն
Փիլիսոփայական տերմինաբանություն