Կետցալկոաթլ

Կետցալկոաթլ (Կեցալկոաթլ, ացտ․՝ Quetzalcāātl-բառ. «կետցալ-օձ» կամ «փետուրներով օձ», ; ketsaɬˈko.aːtɬ), հնագույն Ամերիկայի Աստվածության անուն, Կենտրոնական Ամերիկայի այլ քաղաքակրթությունների ացտեկյան պանթեոնի և պանթեոնների հիմնական աստվածներից մեկը, ինչպես նաև պատմական անձի անուն։

Կետցալկոաթլը համարվում է Չիմալմայի (Չիմալմա) աստվածուհու որդին։ Ըստ լեգենդներից մեկի, նա բեղմնավորվել է Կետցալկոաթլով՝ կուլ տալով թանկարժեք ժադեիտ քարը։ Քեցալը (կետսալ, կետցալ, քվեզալ) մի փոքր թռչուն է՝ վառ զմրուխտե փետուրներով, որը բարձր էր գնահատվում Ամերիկայի ավանդական մշակույթներում։ Կետցալը ազատասիրության հնագույն խորհրդանիշն է. այս թռչունը անազատության մեջ չի ապրում։ Բացի այդ, Ացտեկ աստծո պատվին ստացավ իր անունը՝ կետցալկոաթլ (), հավանաբար, ինչպես թռչող թեփամորթերի, այնպես էլ մոլորակի ողջ պատմության ընթացքում թռչող կենդանիների խոշորագույն ներկայացուցիչն է։

Ծագում 

Օձերի պաշտամունքի արմատները Մեզոամերիկայում գնում են խոր հնություն. թռչնանման օձերի առաջին պատկերները թվագրվում են մ. թ. ա. 1150-500 թվականներին։ Օձը մարմնավորում էր երկիրն ու բուսականությունը, բայց առաջին անգամ օձերը պատկերված էին Կետցալի փետուրներով Տեոտիուականում մ. թ. ա. մոտ 150թ․: Ավելի մանրամասն պատկերներ են հայտնաբերվել Կետցալկոաթլայի տաճարում, որը կառուցվել է մ. թ. ա. 200 թ-ին, որտեղ կարելի է տեսնել կետցալի երկար կանաչ փետուրներով բոժոժավոր օձ։

Տեոտիուականում երկրպագում էին Տլալոկին՝ ջրի աստծուն, իսկ Կետցալկոաթլը, ինչպես օձը, ներկայացնում էր երկրի բերրիությունը և ենթակվում էր Տլալոկին։ Պաշտամունքի զարգացումից հետո նա անկախացավ։ Ժամանակի ընթացքում Կետցալկոաթլը միավորվեց այլ աստվածների հետ և վերցրեց նրանց հատկությունները։ Կետցալկոաթլը հաճախ ասոցացվում էր Էխեկատլեմի (Էէկատլեմ)՝ օդի աստծո հետ՝ մարմնավորելով բնության ուժերը, և նաև ասոցացվում էր «Առավոտյան աստղի» (Վեներա) հետ։ Կետցալկոաթլի նմանակ (նաուալ, նագվալ) և երկվորյակ Շոլոտլը՝ երեկոյան աստղի՝ Վեներա մոլորակի աստվածն է։ Ստորերկրյա աշխարհի խորքերով նա գիշերը արևի սկավառակը տեղափոխում է արևմուտքից արևելք։ Կետցալկոաթլը դարձավ անձրևի, աստվածային ջրերի և քամիների մարմնացումը, մինչդեռ Տլալոկը՝ ստորերկրյա և լճային ջրերի, քարանձավների և գետերի, ինչպես նաև բույսերի աստվածն էր։ Կետցալկոաթլը դարձավ ստեղծող աստվածներից մեկը։

Տեոտիուական աստծո ազդեցությունը տարածվում էր Մայաների վրա, որոնք նրան անվանում էին Կուկուլկան (յուկատյան մայաների մոտ) կամ Կուկումաց (լեռնային մայաների մոտ (Կիչե))՝ այս անունները նշանակում են նաև «Փետուրավոր օձ»։

Պատմական անձիք 
Շոչիկալկոյում (մ.թ. 700-900) կառավարիչները սկսեցին իրենց իշխանությունը կապել Կետցալկոաթլի անվան հետ․ աստծո պատկերներն ավելի մարդկային գծեր ստացան։ Ժամանակի ընթացքում Տոլտեկներ ընդունվեցին կրոնը, և նրանց ղեկավարները սկսեցին օգտագործել Կետցալկոաթլի անունը։ Տոլտեկները Փետուրավոր Աստծուն պատկերում էին որպես աստվածային հատկություններ ունեցող մի մարդու, որը նույնպես կապված է իրենց ղեկավարների հետ։ Այդ կառավարիչներից ամենահայտնին Սե-Ակատլ Նախշիթլ Տոպիլցին Կետցալկոաթլն (923-47 կամ 947-1000թթ․) էր, ում մասին առասպելները գրեթե անբաժան են Աստծո մասին լեգենդներից։ Ներկայումս Տուլայում (Տոլլանե) Կետցալկոաթլի հայտնվելու ամսաթիվը համարվում է 980 թվականը։

Ըստ լեգենդների՝ Կետցալկոաթլը Տուլայում իշխել է ավելի քան 20 տարի։ Մեծ կառավարիչը ժողովրդին սովորեցրել է մաթեմատիկա, բժշկություն, աստղագիտություն, գրություն, ոսկերչություն, ջուլհակություն։ Նրա անվան հետ է կապվել շոկոլադե խմիչքի գյուտը, օրացույցի ներմուծումը 52-ամյա ցիկլով, երաժշտության և պարի կանոնների հայտնագործումը։ Նրա սինկրետիկ և պացիֆիստական դոկտրինը՝ «տոլտեկոյոտլ», նախատեսում էր մարդկային զոհաբերության արգելք, ինչը կտրականապես չէր ընդունվում քրմական վերնախավի կողմից։ Նախկին արյունալի ծիսակատարությունների բացակայության դժգոհությունը թուլացնելու համար Տոլլանի տիրակալը հրապարակային բաց թողեց սեփական արյունը ագավայի ներարկումներից։ Ինքը՝ Կետցալկոաթլը, հայրենակիցների վրա ազդել է անձնական օրինակով. վարել է կյանքի ճգնավորի կյանք, չի խորշել ֆիզիկական աշխատանքից, չի օգտագործել հարբեցող ըմպելիքներ և պահպանել է առաքինությունը։

Սե-Ակատլ Նախշիթլ Տոպիլցին Կետցալկոաթլի վերափոխումները հանդիպեցին ավանդական պաշտամունքների պահպանողական քահանաների դիմադրությանը, որոնք հասան նրան Տուլայից վտարմանը։ Ավանդույթի համաձայն, այս հեռացումը տեղի է ունեցել Հուիցիլոպոչտլի, Տիտլակաուան և Տլաքաուեպան քահանաների մեղքով, ովքեր ցանկացել են պարտադիր մարդկային զոհաբերություններ անել։

Նրանք օգտվեցին այն բանից, որ Կետցալկոաթլը հիվանդ էր և նրան առաջարկեցին շշմեցնող «դեղամիջոց»՝ օկտլի ալկոհոլային խմիչք։ Խմելով այն՝ նա խելագարվեց և սեռական սեռական հարաբերություն ունեցավ իր քրոջ՝ Կետցալտեպետլի հետ։

Ըստ կենցաղային ավանդություններից մեկի նա նետվել է խարույկի մեջ և վերածվել «առավոտյան աստղի»՝ Վեներայի։ Ավելի հաայտնի վարկածը պնդում է, որ Կետցալկոաթլը հասել է «աստվածային ջրերի» ափ, որտեղ նա կառուցել է «օձի լաստանավ» և գնացել դեպի արևելք՝ «ծովի կենտրոն»։ Քսան տարի Չոլուլայում ապրելուց հետո նա իր մարտական ​​ընկերներին, որոնց համար վտանգավոր էր մնալ Տոլտեկների կողմից վերահսկվող տարածքում, առաջնորդեց դեպի այն երկիրը, որը ենթադրվում է, որ Յուկատան թերակղզին էր, և որտեղ Մայաները անցկացնում էին իրենց վերջին օրերը։ Տոլտեկների ներխուժումը թերակղզի հայտնի է նաև Մայաների տեղեկատվությունից։ Տոլտեկի ղեկավարը կարող է լինել Տոպիլցին Կետցալկոաթլը կամ նրա գործընկերներից մեկը։ Ըստ Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի, տոլտեկների բոլոր քսան առաջնորդները հնազանդվեցին Կուկուլկանի առաջնորդին, որին Դիեգո դե Լանդան բնութագրում է որպես «բարեսիրտ մարդ, առանց կնոջ և երեխաների, որը Մեքսիկայից իր արտագաղթից հետո հարգվում էր որպես աստված»։

Տուլայի վերջին կառավարիչը, գտնվելով արտաքին քաղաքական բարդ իրավիճակում, նույնպես ընդունել է Կետցալկոաթլի անունը․ չիչիմեկամիի քաղաքի ոչնչացումը 1116 կամ 1174–ին («Յոթ Նապաստակ») եղել է նրա կառավարման վերջը։ Տոլտեկները Կետցալկոաթլին կապել են սեփական Աստծո՝ Տեցկատլիպոկայի (Տեսկատլիպոկայի) հետ, և նրանց հավասար մրցակիցներ ու երկվորյակներ են դարձրել։ Սե Ակաթլի մասին լեգենդներից մեկում ասվում է, որ նա իր դեմքն այնքան տգեղ է համարել, որ մորուքը երկարացրել է, որպեսզի թաքցնի այն, իսկ ավելի ուշ սկսել է սպիտակ դիմակ կրել։ Լեգենդը փոքր-ինչ աղավաղված էր, և Կետցալկոաթլի պատկերների վրա հաճախ սկսեցին պատկերել սպիտակամորթ մարդու։

Պաշտամունք 

Կետցալկոաթլի երկրպագությունը սկզբում դիմակայում էր մարդկային զոհաբերություններին և ներառում էր թիթեռների և կոլիբրիի զոհաբերությունը։ Միայն պաշտամունքի ուշ շրջանում (երբ Կետցալկոաթլի ազդեցությունը որպես քաղաքական գործիչ անկում ապրեց) զոհաբերում էին նաև մարդկանց։

Տոլտեկների մոտ Փետրավոր օձի հակառակորդն էր Տեսկատլիպոկը,որը Կետցալկոաթլին աքսորել էր։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Կետցալկոաթլը կամավոր նավարկեց օձերի լաստանավի վրա՝ խոստանալով վերադառնալ։

Երբ ացտեկները վերցրին տոլտեկների մշակույթը, Տեսկատլիպոկը և Կետցալկոաթլը դարձան միմյանց հավասար մրցակիցներ. Կետցալկոաթլը նաև կոչվեց Սպիտակ Տեսկատլիպոկա, ի տարբերություն սև Տեսկատլիպոկի։ Միասին նրանք ստեղծեցին աշխարհ, ընդ որում՝ Տեսկատլիպոկան կորցրեց ոտնաթաթը։

1519 թվականին Էռնան Կորտեսի նոր երկիր ժամանելու ժամանակ հնդիկները կարծում էին, որ երկրորդ անգամ է երկրի վրա իջել նեղացած տիրակալը։ Այդ մտքին նրանց մղել էին եվրոպացիների գլխավոր ատրիբուտները՝ արտաքինը (մորուքի առկայությունը, որը կրում էր Կետցալկոաթլը, ինչպես նաև մաշկի սպիտակ երանգը), անհայտ կենդանիները (ձիերը)։ Էռնան Կորտեսիը օգտագործում էր այս լեգենդը՝ ացտեկներին նվաճելու համար։

Տես նաև 
 Ացտեկներ
Կուկուլկան

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Кинжалов Р. В. Кетцалькоатль // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
 Об историческом Кецалькоатле см. в: Деметрио Соди, Великие культуры Месоамерики

Սկզբնաղբյուր

Արտաքին հղումներ 
 Мезоамерика глазами русских первопроходцев
 Древняя Мезоамерика
 «Энциклопедия „Мифы народов мира“»: Кецалькоатль
 Брэнт Гарднер. Отцы Кецалькоатля (Критическое изучение источников. Альбукерке, Нью-Мексико. 1997 г.)
 Р. В. Кинжалов (МАЭ РАН) Катабасис Кецалькоатля

Դիցաբանական օձեր
Առասպելական հրեշներ
Դիցաբանական թռչուններ
Ացտեկների աստվածներ
Գերագույն աստվածներ