Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գնդեվազ)

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի Հայաստանի Հանրապետության Վայոց Ձորի մարզի Արփա գետի ձախակողմյան սարավանդի վրա՝ Գնդեվազ գյուղում (նախկինում Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառում), որը համաձայն Ստեփանոս Օրբելյանի, հիմնադրել է Սյունյաց Սմբատ իշխանի կինը՝ Սոփի (Սոփիա) իշխանուհին։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում, փոքրիկ բլրի վրա, մի վայրում, որը նախկինում կոչվում էր «տաճկաց թաղ»։ Ըստ արևմտյան մուտքի բարավորի արձանագրության՝ կառուցվել
է 1686 թվականին։

Պատմություն 

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում, փոքրիկ բլրի վրա, մի վայրում, որը նախկինում կոչվում էր «տաճկաց թաղ»։ Ըստ արևմտյան մուտքի բարավորի արձանագրության՝ կառուցվել է 1686 թվականին։

1920-ական թվականների սկզբին, կիսելով այլ բազմաթիվ եկեղեցիների ճակատագիրը՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին վերածվում է գյուղական պահեստի։ Աղոթասրահը, ավագ խորանն ու արևմտյան մուտքի բարավորը պատվում են սվաղի շերտով՝ իրենց տակ թողնելով որմնանկարներն ու վիմական արձանագրությունը։

1950-ական թվականների կեսերին գյուղի բնակիչների հորդորով պահեստը հանվում է։ Եկեղեցին մասամբ սկսում է ծառայել իր հոգևոր նպատակներին՝ այստեղ կատարվում էր հանգուցյալների հոգեհանգիստը։

Գյուղի բնակչության նախաձեռնությամբ և միջոցներով, որմնանկարները բացելու նպատակով քերվում է պատերի վրայի սվաղի շերտը (բացառությամբ ավագ խորանի), ինչի հետևանքով մեծ վնաս է հասցվում որմնանկարներին։

Հյուսիսային նավի ծածկի խոնարհված (մինչև 1870-ական թվականներ) կենտրոնական հատվածը, որը բնակիչները ծածկել էին փայտով, խորհրդային շրջանում փլուզվում է։ Գյուղի բնակիչների մետաղյա խողովակների և շվելերների կիրառմամբ վերականգնվում են փլուզված հատվածը, որը սակայն  2006 թվականին փլուզվում է, ինչպես նաև հյուսիսային պատի միջնամասը։ Մոտ մեկ տասնամյակ անց՝ 2015 թվականին, փլվում է նույն հյուսիսային նավի ծածկի արևմտյան հատվածը՝ հսկայական անցք բացելով եկեղեցու տանիքին, իսկ դրանից մեկ տարի անց՝ 2016 թվականին, հարավային նավի ծածկի արևմտյան հատվածը։ Եկեղեցին հայտնվում է խիստ անմխիթար վիճակում. վթարային հատվածները շարունակում են ընդլայնվել, իսկ բաց հատվածներից ներս թափանցած անձրևաջրերն ու խոնավությունը մեծ վնաս են հասցնում որմնանկարներին։

Վկայություններ 

1. Արտաքինից անշուք, իր ճարտարապետությամբ գրեթե աչքի չընկնող այս եկեղեցին, սակայն, խիստ հետաքրքրական է իր որմնանկարներով։ Եկեղեցու վերաբերյալ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Մեզ հայտնի առաջին անդրադարձը Սարգիս արք. Ջալալյանցի համառոտ հիշատակությունն է

2. Գրող, ազգագրագետ և բժիշկ Գաբրիել Տեր-Հովհաննիսյանը (Քաջբերունի) գրում է.

3. Ղևոնդ Ալիշանը, հիմնվելով Քաջբերունու տվյալներին, տեղեկացնում է.

4. Երվանդ Լալայանը գրում է.

Ճարտարապետություն 

Եկեղեցին կառուցված է թեք՝ հյուսիսից հարավ իջնող տեղանքի վրա։ Արևելք-արևմուտք առանցքը բավականին մեծ շեղվածություն ունի՝ մոտ 23˚:

Արտաքին չափսերն են՝ 
 հյուսիսային կողմ՝ 21.8 մ,
 արևմտյան կողմ՝ 14.5 մ,
 հարավային կողմ՝ 23.6 մ,
 արևելյան կողմ՝ 14.6 մ։

Հանդիպակաց կողմերի այս անհամապատասխանության պատճառը եկեղեցու կառուցման ժամանակ հատակագծի սխալ նշահարումն է. շինարարության ընթացքում արևմտյան և արևելյան պատերը կառուցվել են միմյանց ոչ զուգահեռ, զգալիորեն «ներս ընկած», ինչի հետևանքով հատակագիծը ստացել է սեղանի տեսք։ Բացի այդ, արևելյան պատը հյուսիսայինի հետ հատման կետից մոտ 3մ հեռավորության վրա շեղվում է դեպի արևմուտք՝ եկեղեցու հատակագիծը դարձնելով արդեն հնգանկյուն։ Արտաքին անկանոն համամասնությունների ուղղակի հետևանք են ներքին անկանոն համամասնությունները, որոնք նկատելի են հատկապես հյուսիսային և հարավային պատերի՝ միջմույթային տարածություններում։

Թե ճարտարապետությամբ և թե շինարվեստով Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գրեթե նույնական է Սյունիքում (որը ներառում էր և Վայոց ձորը) 17-18-րդ դարերի լայն տարածում գտած եռանավ բազիլիկներին (Եղեգիսի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Լորի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, Լիճքի Սուրբ Կարապետ և այլն)։

Որմածքը՝ արտաքին երեսները շարված են քարի շարվածքով, իսկ դրանց արանքում լցված է բուտոբետոն։ Օգտագործվել է սրբատաշ մոխրագույն բազալտ (անկյունաքարեր, մույթեր, որմնամույթեր, կամարներ, բեմ, մուտքերի և լուսամուտների շրջանակներ), կոպտատաշ կապտավուն բազալտ (արտաքին պատերի արտաքին երեսներ) և անմշակ կապտավուն բազալտ (արտաքին պատերի ներքին երեսներ, թաղերի ծածկեր)։

 Ճարտարապետական հորինվածքով եկեղեցին սովորական եռանավ բազիլիկ կառույց է՝ երկթեք տանիքով, աղոթասրահը երեք նավերի բաժանող երկու զույգ «T»-աձև մույթերով և ավագ խորանին կից երկու ավանդատներով։ Միջին՝ գլխավոր նավի լայնության հարաբերակցությունը կողայինների նկատմամբ մոտավորապես 2։1 է (4.95:2.45մ), բարձրության հարաբերակցությունը՝ մոտավորապես 1.3։1 (6.30:4.80մ)։ Չորս մույթերի միջև եղած հեռավորությունը գրեթե հավասար է (ընդլայնական հատվածը ընդամենը 10սմ-ով է պակաս երկայնականից), ինչի հետևանքով, Մալևի (Մեղրիի մոտ) Կուսանաց անապատի բազիլիկի նման, այստեղ ևս գմբեթատակ քառակուսի է։

Աղոթասրահում, կողային նավերի լայնական կամարներից բացի, մնացյալ բոլոր կամարները սլաքաձև են, ինչը խիստ հազվադեպ է պատահում Սյունիքի 17-18-րդ դարերի եկեղեցիների դեպքում։ Եռանավ բազիլիկներում այսպիսի կամարներ տեսնում ենք նաև Հոստինի կիսաքանդ եկեղեցում, սակայն միայն գլխավոր նավի լայնական կամարներում Արևելյան աբսիդը, հավանաբար, շինարարությունը կարճ ժամկետում ավարտելու նպատակով, չի պսակվել գմբեթարդով։

Եկեղեցին ունի երկու շքամուտք՝ արևմուտքից և հարավից։ Սլաքաձև կամարով ու պարանահյուս գոտիով պսակված արևմտյան շքամուտքի բարավորին կառույցի միակ վիմական արձանագրությունն է, որին դեռ կանդրադառնանք։ Հարավայինը, որը փոքր-ինչ ավելի նեղ է, ունի կիսաշրջան կամար՝ երիզված նույնատիպ պարանահյուս գոտիով։ Վերոնշյալ գոտիները, հարավարևմտյան մույթի արևմտյան երեսին քանդակված խաչն
ու քառաթև ծաղկազարդն էլ ներկայացնում են ամբողջ կառույցի քանդակազարդ դեկորատիվ մասը, եթե, իհարկե, պատերի սվաղի տակ այլ զարդաքանդակներ չեն գտնվում։

Եկեղեցին լուսավորվում է կամարով պսակված և դեպի ներս լայնացող տասը լուսամուտներով. երկուական՝ հյուսիսային և հարավային պատերին, երեքական՝ արևմտյան պատին և մեկական՝ ավագ խորանի կենտրոնում և ավանդատներում։ Հյուսիսային պատի մեկ և արևմտյան պատի երկու լուսամուտների բացվածքները խորհրդային տարիներին քարերով շարվել ու փակվել են, այդպես էլ մնում են մինչ օրս:Ներսի կողմից եկեղեցում առկա են տասներկու որմնախորշեր, որոնցից մեկը (հյուսիսային պատի մեջ) ծառայել է որպես մկրտության ավազան, մյուսները՝ որպես պահարաններ. չորս որմնախորշ առկա է աղոթասրահում (երկուսը՝ հյուսիսային, երկուսը՝ հարավային պատին), չորսը՝ ավագ խորանում, մեկը՝ հյուսիսային և երկուսը՝ հարավային ավանդատներում։ Առանձնապես հետաքրքիր է հարավային ավանդատան հյուսիսային (հյուսիսարևելյան անկյանը կից) որմնախորշը՝ մոտ երկու մետրի հասնող իր խորությամբ։ Խորանալով՝ որմնախորշի բարձրությունը չի փոխվում. այն վերևից ծածկված է հարթ քարերով, սակայն որմնախորշ-պահարանին ոչ բնորոշ խորությունն ու հատակագիծը կարծես հուշում են դրա առաստաղից վեր գտնվող ևս մի դատարկ տարածության մասին։ Իր դիրքով և ձևով այս որմնախորշը հիշեցնում է Շատիվանքի Սուրբ Սիոն եկեղեցու հարավային գաղտնախուցը։ Վերջինիս մուտքը ավագ խորանի որմնախորշի միջով էր։ Սուրբ Աստվածածնի պարագայում, ցավոք, ավագ խորանը ծածկված է սվաղի շերտով, ինչը հնարավորություն չի տալիս ստուգելու նույնպիսի մի որմնախորշի և գաղտնախցի առկայությունը։

Որմնանկարներ 

Վաղ շրջանի որմնանկարները 18-19-րդ դարերի հայ որմնանկարչության ամենայուրահատուկ և բարձրարժեք դրսևորումներից են։ Ստեղծման ստույգ ժամանակաշրջանը բավական դժվար է որոշել. որմնանկարների
մասին առաջին հիշատակությունը Վաղ շրջանի որմնանկարներն արվել են ամենաուշը 19-րդ դարի սկզբին, իսկ որ առավել հավանական է՝ 18-րդ դարում։
Հարավարևմտյան մույթի հյուսիսային երեսին երևում են Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծման (վերին հատվածում) և «Հոգեգալուստ» (ստորին հատվածում) տեսարանները։ Հարավարևելյան մույթի հյուսիսային երեսին «Ծննդյան» տեսարան է։ Հարավարևմտյան մույթի արևմտյան երեսին ևս երկու որմնանկար է առկա. վերին հատվածում Սուրբ Գևորգն է՝ ձիավորի տեսքով, ներքևում՝ Միքայել հրեշտակապետը։ Հյուսիսարևելյան մույթի արևմտյան երեսին՝ «Հարությունը», իսկ հյուսիսարևմտյան մույթի հարավային երեսին՝ «Համբարձումը» որմնանկարներն են։ Հարավարևելյան մույթի արևմտյան երեսին երկու որմնանկար է առկա. վերին մասում պատկերված է «Ավետումը», ստորին մասում «Խաչելությունն» է։

Տես նաև 

 Գնդեվանք

Գրականություն 
Ավետիս Ավետիսյան. Գնդեվազի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին. Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2018 թ., № 3, էջ 259-277:

Ծանոթագրություններ 

Վայոց ձորի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
եկեղեցիներ այբբենական կարգով