Ջևոնսի պարադոքս

Ջևոնսի պարադոքսը (երբեմն Ջևոնսի էֆեկտը) տնտեսական տեսության մեջ մի իրավիճակ է, երբ տեխնոլոգիական առաջընթացը, որը մեծացնում է ռեսուրսի օգտագործման արդյունավետությունը, ավելացնում է (այլ ոչ թե նվազեցնում) դրա սպառման ծավալը։ 1865 թվականին անգլիացի տնտեսագետ Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը նշեց, որ տեխնոլոգիական բարելավումները, որոնք բարձրացնում են ածխի օգտագործման արդյունավետությունը, հանգեցնում են ածխի սպառման աճին տարբեր ոլորտներում։ Նա պնդում էր, որ, ի տարբերություն ինտուիցիայի, վառելիքի սպառումը նվազեցնելու համար չի կարելի հույս դնել տեխնոլոգիական բարելավումների վրա։

Այս հարցը վերանայվել է ժամանակակից տնտեսագետների կողմից, ովքեր ուսումնասիրել են էներգաարդյունավետության բարելավման վերաբերյալ սպառման հետադարձ կապը։ Ի լրումն որոշակի կիրառման համար անհրաժեշտ քանակի կրճատման, արդյունավետության բարձրացումը նվազեցնում է ռեսուրսի օգտագործման հարաբերական արժեքը, ինչը հանգեցնում է ռեսուրսի պահանջարկի մեծացմանը՝ պոտենցիալ կանխելով ցանկացած խնայողություն արդյունավետության բարձրացումից։ Բացի այդ, արտադրողականության բարձրացումը արագացնում է տնտեսական աճը՝ հետագայում մեծացնելով ռեսուրսի նկատմամբ պահանջարկը։ Ջևոնսի պարադոքսը տեղի է ունենում, երբ գերակշռում է աճող պահանջարկի ազդեցությունը, ինչը հանգեցնում է ռեսուրսների օգտագործման ավելացմանը։

Ջևոնսի պարադոքսն օգտագործվում է էներգախնայողության անիմաստությունը ցույց տալու համար, քանի որ արդյունավետության բարձրացումը կարող է մեծացնել վառելիքի սպառումը։ Այնուամենայնիվ, արդյունավետության բարձրացումը կարող է բարելավել նյութական կենսամակարդակը։ Բացի այդ, վառելիքի օգտագործումը կրճատվում է, երբ արդյունավետության բարձրացումն ուղեկցվում է բնապահպանական հարկով կամ բնապահպանական այլ քաղաքականությամբ, որը պահպանում է օգտագործման գինը (կամ բարձրացնում է այն)։ Ջևոնսի պարադոքսը վերաբերում է միայն տեխնոլոգիական բարելավմանը, որը բարձրացնում է էներգաարդյունավետությունը, բնապահպանական ստանդարտների ներդրումը և դրանից ազատվում են ավելի բարձր գները։

Պատմություն 

Ջևոնսի պարադոքսն առաջին անգամ նկարագրել է անգլիացի տնտեսագետ Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը իր «Ածխի հարցը» աշխատությունում 1865 թվականին։ Ջևոնսը նշեց, որ Անգլիայում ածուխի սպառումը կտրուկ աճեց Ջեյմս Ուատտի գոլորշու շարժիչի հայտնվելուց հետո, որը շատ ավելի արդյունավետ էր, քան նախկին Թոմաս Նյուքոմեն շարժիչը։  Ուատտի գյուտը ածուխը դարձրեց էներգիայի շատ ավելի շահավետ աղբյուր, ինչը հանգեցրեց արդյունաբերության մեջ գոլորշու շարժիչների լայն կիրառմանը։ Սա, իր հերթին, հանգեցրեց ածխի սպառման աճին, թեև առանձին մեքենայի համար ածուխի պահանջարկը նվազեց։ Ջևոնսը պնդում էր, որ վառելիքի արդյունավետության բարձրացումը հակված է մեծացնելու (այլ ոչ թե նվազեցնելու) վառելիքի օգտագործումը. «Սխալ է կարծել, որ վառելիքի խնայողությունը նշանակում է նվազեցնել վառելիքի սպառումը։ Ճիշտ հակառակն է ճիշտ»։

Այդ ժամանակ Բրիտանիայում շատերը մտահոգված էին ածխի արագ սպառման պատճառով, և ոմանք կարծում էին, որ վառելիքի տնտեսումը նշանակում է ածխի ավելի քիչ սպառում։ Ջևոնսը պնդում էր, որ այս տեսակետը սխալ էր, քանի որ արդյունավետության բարձրացումը հակված է մեծացնել ածխի պահանջարկը։ Հետևաբար, տեխնոլոգիայի կատարելագործումը հանգեցնում է ածխի պաշարների սպառման տեմպերի ավելացմանը։

Հակադարձ ազդեցություն 
Ջևոնսի պարադոքսը կարելի է հասկանալ՝ նշելով, որ ռեսուրսի օգտագործման արդյունավետության բարձրացումը հանգեցնում է ռեսուրսի գնի նվազմանը, որը չափվում է դրանից ստացված օգտակար էֆեկտի (այսինքն՝ աշխատանքի) տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ, ապրանքի կամ ծառայության գնի նվազումը հանգեցնում է պահանջարկի աճի։ Այսպիսով, աշխատանքի ավելի ցածր գնի դեպքում ավելի շատ աշխատանք «կգնվի» (ոչ թե ուղղակիորեն, այլ ավելի շատ վառելիք գնելով)։ Վառելիքի պահանջարկի աճը կոչվում է հետադարձ էֆեկտ։ Այս աճը կարող է բավականաչափ մեծ չլինել (կամ անբավարար) արդյունավետության բարձրացումից պահանջարկի սկզբնական կրճատումը փոխհատուցելու համար։ Ջևոնսի պարադոքսը տեղի է ունենում, եթե հետադարձ էֆեկտը հասնում է 100%-ից ավելի արժեքի՝ գերազանցելով սկզբնական արդյունավետության խնայողությունները։ Սա կարելի է անվանել «վերադարձի էֆեկտ»։

Դիտարկենք մի պարզ օրինակ. կատարյալ մրցակցային շուկա, որտեղ վառելիքը միակ ներդրումն է, որը որոշում է աշխատանքի արժեքը։ Եթե ​​վառելիքի ինքնարժեքը մնում է հաստատուն, իսկ աշխատանքի վերածելու արդյունավետությունը կրկնապատկվում է, ապա աշխատանքի փաստացի արժեքը կրկնակի կրճատվում է, այսինքն՝ նույն գումարով կարելի է կրկնակի ավելի շատ աշխատանք գնել։ Եթե ​​գնված աշխատանքների քանակն ավելի քան կրկնապատկվի (այսինքն՝ աշխատանքի պահանջարկը առաձգական է, գնային առաձգականությունը 1-ից մեծ), ապա օգտագործվող վառելիքի քանակը ոչ թե կպակասի, այլ կաճի։ Եթե ​​աշխատանքի պահանջարկն անառաձգական է (գնային առաձգականությունը 1-ից պակաս), ապա գնված աշխատանքի ծավալը կկրկնապատկվի, իսկ օգտագործվող վառելիքի քանակը կնվազի։

Ամբողջական վերլուծությունը պետք է նաև հաշվի առնի, որ ապրանքները (աշխատանքները) ունեն մեկից ավելի ներդրում (օրինակ՝ վառելիք, աշխատուժ, սարքավորումներ), և որ այլ գործոններ (օրինակ՝ մրցակցային շուկայի կառուցվածքի անկատարությունը) կարող են ազդել նաև աշխատանքի գնի վրա։ Այս գործոնները հակված են նվազեցնել վառելիքի արդյունավետության ազդեցությունը աշխատանքի արժեքի վրա՝ մեղմելով հակառակ ազդեցությունը և նվազեցնելով Ջևոնսի պարադոքսի հավանականությունը։ Բացի այդ, վառելիքի պահանջարկի ցանկացած փոփոխություն ազդում է դրա գնի և աշխատանքի արդյունավետ արժեքի վրա։

Խազումա Բրուքսի պոստուլատ 
1980-ականներին տնտեսագետներ Դանիել Խազզումը () և Լեոնարդ Բրուքսը () վերանայեցին Ջևոնսի պարադոքսը, որը կիրառվում էր հասարակության էներգիայի օգտագործման նկատմամբ։ Բրուքսը, որն այն ժամանակ Միացյալ Թագավորության ատոմային էներգիայի կառավարության գործակալության գլխավոր տնտեսագետն էր, պնդում էր, որ էներգիայի սպառումը նվազեցնելու փորձերը էներգաարդյունավետության միջոցով միայն հանգեցնում են էներգիայի պահանջարկի ավելացմանը ողջ տնտեսության մեջ։ Խազումը կենտրոնացել է ավելի կոնկրետ խնդրի վրա, որ վերադարձի ազդեցության հնարավորությունը հաշվի չի առնվում Կալիֆորնիայի էներգետիկ հանձնաժողովի կողմից սահմանված սարքերի էներգաարդյունավետության պարտադիր ստանդարտներում։

1992 թվականին տնտեսագետ Հարի Սոնդերսը () անվանեց էներգախնայողության բարելավման արդյունքում էներգիայի սպառման ավելացման ենթադրությունը Հազում-Բրուքսի պոստուլատ։ Սաուդերսը ցույց է տվել, որ Հազում Բրուքսի պոստուլատը համահունչ է նեոկլասիկական աճի տեսությանը (կապիտալի կուտակման, տեխնոլոգիական առաջընթացի և երկարաժամկետ տնտեսական աճի ընդհանուր ընդունված տեսությունը) պայմանների լայն շրջանակի ներքո։

Ըստ Սաունդերսի, էներգաարդյունավետության բարձրացումը մեծացնում է էներգիայի սպառումը երկու ճանապարհով. Նախ, էներգաարդյունավետության բարձրացումը էներգիան համեմատաբար ավելի էժան է դարձնում օգտագործման համար՝ խրախուսելով ավելի շատ էներգիայի սպառումը (ուղղակի վերադարձի էֆեկտ)։ Երկրորդ՝ էներգաարդյունավետության բարձրացումը հանգեցնում է արագացված տնտեսական աճի, ինչը ենթադրում է էներգիայի սպառման աճ ողջ տնտեսության մեջ։ Միկրո մակարդակում (նկատի ունենալով միասնական շուկան), նույնիսկ հակառակ էֆեկտի դեպքում, էներգաարդյունավետության բարելավումը սովորաբար հանգեցնում է էներգիայի սպառման նվազմանը։ Այսինքն, հակադարձ ազդեցությունը սովորաբար 100% -ից պակաս է։ Սակայն մակրոմակարդակում ավելի արդյունավետ (և համեմատաբար ավելի էժան) էներգիան առաջացնում է ավելի արագ տնտեսական աճ, որն իր հերթին մեծացնում է էներգիայի սպառումը ողջ տնտեսության մեջ։ Սաունդերսը եզրակացնում է, որ հաշվի առնելով միկրո և մակրոտնտեսական ազդեցությունները, տեխնոլոգիական առաջընթացները, որոնք բարելավում են էներգաարդյունավետությունը, հակված են մեծացնել էներգիայի ընդհանուր սպառումը։

Էներգախնայողության քաղաքականություն 
Ջևոնսը նախազգուշացրել է, որ վառելիքի արդյունավետության առավելությունները հաճախ մեծացնում են վառելիքի սպառումը, բայց դա չի ենթադրում վառելիքի արդյունավետության բարձրացման անիմաստությունը։ Վառելիքի ավելի արդյունավետ օգտագործումը մեծացնում է արտադրությունը և բարելավում նյութական կենսամակարդակը։ Օրինակ, ավելի արդյունավետ շոգեմեքենան ավելի էժան դարձրեց ապրանքների և մարդկանց տեղափոխումը, ինչը նպաստեց արդյունաբերական հեղափոխությանը։ Այնուամենայնիվ, եթե Խազումա Բրուքսի պոստուլատը ճիշտ է, վառելիքի արդյունավետության բարձրացումը չի կարող դանդաղեցնել հանածո վառելիքի արտադրությունը։

Ջևոնսի պարադոքսը երբեմն օգտագործվում է էներգիայի պահպանման ջանքերի անիմաստությունը հիմնավորելու համար։ Օրինակ, նավթի ավելի արդյունավետ օգտագործումը միայն մեծացնում է դրա պահանջարկը և չի կարող դանդաղեցնել նավթի արդյունահանման գագաթնակետը։ Սովորաբար այս փաստարկը բերվում է էկոլոգիական քաղաքականությունից հրաժարվելու կամ էներգաարդյունավետության բարձրացման հիմնավորման համար (օրինակ, եթե մեքենան ավելի արդյունավետ է, դա միայն մեծացնում է դրա վրա ճանապարհորդությունների թիվը)։ Դրա դեմ կարելի է մի քանի առարկություն բերել։ Նախ, հասուն շուկայում (օրինակ, զարգացած երկրների նավթային շուկայում), ուղղակի հակադարձ ազդեցությունը սովորաբար փոքր է, ուստի վառելիքի արդյունավետության աճը նվազեցնում է ռեսուրսի սպառումը, եթե այլ պայմանները չեն փոխվում։ Երկրորդ, նույնիսկ եթե արդյունավետության աճը չի նվազեցնում ընդհանուր վառելիքի սպառումը, արդյունավետության բարելավումներից դեռևս կան այլ օգուտներ։ Օրինակ, արդյունավետության բարձրացումը մեղմում է գների աճը, պակասը և համաշխարհային տնտեսության խափանումները, որոնք կապված են նավթի արդյունահանման գագաթնակետի հետ։ Երրորդ, վառելիքի օգտագործումը, անկասկած, նվազում է, եթե արդյունավետության բարձրացումը ուղեկցվում է պետության միջամտությամբ (օրինակ, բնապահպանական հարկով), որը պահում է վառելիքի օգտագործման գինը նախկին մակարդակում (կամ բարձրացնում է այն)։

Ջևոնսի պարադոքսը ցույց է տալիս, որ արդյունավետության աճը ինքնին դժվար թե կարող է նվազեցնել վառելիքի սպառումը, և որ կայուն էներգետիկ քաղաքականությունը պետք է հիմնվի պետական միջամտության որոշակի ձևերի վրա։ Քանի որ Ջևոնսի պարադոքսը վերաբերում է միայն տեխնոլոգիական բարելավումներին, որոնք բարձրացնում են վառելիքի արդյունավետությունը, էկոլոգիական ստանդարտների ներդրումը, որը միաժամանակ բարձրացնում է գները, թույլ է տալիս խուսափել վառելիքի սպառման աճից։ Որպեսզի տեխնոլոգիական բարելավումները նվազեցնեն վառելիքի սպառումը, անհրաժեշտ է, որ արդյունավետության օգուտները ուղեկցվեն պահանջարկի նվազեցման կառավարական միջոցներով (օրինակ՝ բնապահպանական հարկեր, Cap and Trade ծրագրեր կամ վառելիքի հարկերի բարձրացում)։ Շրջակա միջավայրի տնտեսագետներ Մաթիս Վաքերնագելը (Mathis Wackernagel) և Ուիլյամ Ռիսը (William Rees) պնդում են, որ արդյունավետության բարձրացման օգուտները պետք է հարկերի միջոցով կամ այլ կերպ դուրս բերվեն տնտեսական շրջանառությունից։ Նախընտրելի է այն օգտագործել բնական կապիտալի վերականգնման ներդրումների համար։ Տնտեսական կայունության պահպանման նպատակով պետական միջամտության տնտեսական հետևանքները մեղմելով, տեխնոլոգիական առաջընթացը կարող է նման միջամտությունը դարձնել ավելի ընդունելի և հնարավոր։

Ծանոթագրություններ 

Տնտեսական պարադոքսներ
Էներգիայի քաղաքականություն