Ավետում (նկար, Գրիգոր Ծաղկող)

Ավետում, Գրիգոր Ծաղկող մանրանկարչի 1232 թվականին ստեղծված մանրանկար։ Բացառիկ տեղ է գրավում Թարգմանչաց ավետարանի նկարազարդումների շարքում։ Որևէ տեղեկություն չկա, թե որտեղ է ստեղծվել մանրանկարը, բայց դրամատիկ կոլորիտը, գործող անձանց ու պայմանական բնանկարի տագնապալից արտահայտությունները, ենթադրում են, որ ծաղկողը Անիի, Բարձր Հայքի, կամ Արցախի դպրոցներից որևէ մեկին է պատկանում։

Հեղինակ և տարեթիվ
Մանրանկարի, ինչպես նաև Ավետարանի բոլոր տերունական նկարների հեղինակը 13-րդ դարի մանրանկարիչ Գրիգոր Ծաղկողն է, որի անունը պահպանվել է Մարկոսի ավետարանառաջի գլխազարդի ստորին գերանի վրա. «Տէր Աստուած ողորմեա Գրիգորի ծաղկողի, ամէն, ամէն» (էջ 115ա)։ Գրիգոր Ծաղկողը ավետարանի էջերից մեկի գրառումում իրեն նկարիչ է անվանում՝ «Տէր Աստուած, ողորմեա նկարիչ Գրգորի և աշխատողաց ի սմայ»։ Գրիգորի ձեոքով արվել է  նաև ծաղկազարդման թվականի վերաբերյալ հիշատակագրություն, գրված համաբարբառի վերջին զույգ խորանների գլխազարդերի ստորին գերանների վրա՝ «Ի թւիս ՌՁԱ (1232) ծաղկազարդեցաւ սուրբ Աւետարանս բարեխաւս առ Ք[րիստո]ս Յ[իսու]ս ի Տ[Է]ր մեր» (էջ 9բ—10ա)։ Թվականը կրկնված է նաև 311ա էջում, լուսանցազարդի շրջանակի մեջ՝ «Թիւ. ՌՋԱ (1232) ծա[ղկեցաւ]»։

Նկարագրություն 

Մանրանկարը գտնվում է Մատենադարանում պահվող Թարգմանչած ավետարանի (համար 2743) Ղուկասի բնագրի սկզբում (էջ 188բ)։ Նկարված է ինչպես և ձեռագրի բոլոր էջերը՝ 30,1 X 23,2 սմ չափսի մագաղաթի վրա և տերունական յոթ մանրանկարներից մեկն է։ Այն ձեռագրի ամենագունեղ պատկերն է, որտեղ հեղինակը առավելագույնի է հասցրել պատկերի զգացմունքային հագեցվածությունը։

Սյուժե 
Մանրանկարում պատկերված է ավետարանական պատմություն այն մասը, որտեղ Աստծու ուղարկված Գաբրիել հրեշտակը ներկայանում է Մարիամ Աստվածածնին և ավետում անարատ հղացման լուրը, հայտնում, որ նրանից ծնվելու է Աստծու Որդին՝ մարդկության փրկիչը։ «Ավետման» պատկերագրությունը հիմնվում է Ղուկասի ավետարանի պատմության (գլ. Ա, 26—28), ինչպես նաև պարականոն՝ Հակոբի նախավետարանի, Կեղծ Մատթեոսի և Կույսի ծննդյան ավետարանների հիման վրա։

Կոմպոզիցիա 

Գրիգոր Ծաղկողը կոմպոզիցիայում պահել է մանրանկարաչական ավանդույթները, բայց իր՝  բոլորովին ինքնուրույն ոճով։ Ավետման պատկերում ձախից ներկայացված է Գարրիել հրեշտակապետը՝ հագին կապույտ զգեստ և բաց վարդագույն թիկնոց։ Նկարիչն օժտել Է նրան բարձրահասակ թևավոր պատանու կերպարանքով, բայց ծերունական դիմագծերով։ Ձախ ձեռքին կարմիր գավազան է, իսկ աջը պարզել Է առաջ որպես խոսքի և օրհնության նշան։ Հրեշտակապետի կերպարանքը իշխող Է մանրանկարում, և այդ իսկ պատճառով աջում գտնվող Մարիամը ավելի փոքր Է թվում։ Վերշինս պատկերված Է նստած, կապույտ զգեստով և գլխանոց ունեցող մուգ կարմրաշագանակագույն թիկնոցով, ոտքերին՝ կարմիր կոշիկներ։ Գլխաշորր ամուր գրկել է գլուխը, որը մի փոքր թեքվել է առաջ, սրտին հպված աջը մատնում է ներքին թրթիռը, մարմնի երկայնքով ցած է ձգվում մանվածքի կարմիր թելը, ձախ ձեռքը անուժ կախվել է։

Մարիամը թեև ուշադիր և խոնարհ լսում է Գաբրիել հրեշտակապետին, բայց հուզված, շփոթված է և ներքին կասկած կա հայացքում։ Նա մի փոքր առաջ է ձգվել աթոռից։ Նա կրծքին է հպել կարմիր թելի իլիկը, ձախ ձեռքով, որ հանգչում Է ծնկին՝ բռնել է թելի ծայրը։ Աստվածամոր դիրքը և շարժումը նշանակում են, որ նա խոնարհությամբ, բայց և հոգեկան տագնապով ունկնդրում Գաբբիելի խոսքերը։ Պատկերում ընդհանուր դրամատիզմ կա։

Իրավիճակը հիշեցնում է Հովհան Ոսկեբերանին վերագրվող տողերը, երբ Մարիամին թվում է, թե Գաբրիելը եկել է իրեն գայթակղելու։

Գունային լուծում 
Գրիգոր Ծաղկողը հուզական առավելագույն տպավորության հասնելու համար երփնագրի և գծային հնարքների հետաքրքրական միջոցներ է օգտագործել, որոնք շեշտված արտահայտչականություն են հաղորդել կերպարներին։ Մարիամը և Գաբրիելը հակադրված են ընդհանուր գունային լուծումներով։ Մարիամի զգեստի ծալքերի տեխնիկան անգամ ամբողջովին հակառակ է Գաբրիելի հանդերձների ներկայացման ձևին։ Մուգ շագանակագույն թիկնոցի ֆոնին տագնապալից առանձնանում է թելի և իլիկի կարմիրը։ Նրա զգեստների վրա չկա և ոչ մի լուսավոր բիծ։ Հրեշտակապետի թիկնոցն ու պատմուճանը լցված են շարժուն գծանկար ունեցող ծալքերով և սպիտակ գծերի ալիքների խաղով։ Հակադրությամբ են տրված դարսերի լուսավոր ու ստվերոտ մասերը։ Մարիամի զգեստի գույնը մուգ է։ Դա ուժեղացնում էր նրա հողեղեն Էության տպավորությունը, իսկ հրեշտակապետի բաց գույնի հանդերձանքը ընդգծում է նրա երկնային լինելը։ Ընդհանուր պատկերում մութ երանգներին տեղ-տեղ հակադրվում են թանձր կապույտի և կարմիրի բոցավառումները։ Դարչնագույն և մոխրագույն երանգներին հաջորդում են վարդագույնն ու երկնագույնը։

Մեծ և խորը ակնախոռոչները մուգ  հիմքից առանձնացված են բաց գույներով, ինչի շնորհիվ Գրիգոր Ծաղկողը հասել է մեծ արտահայտչականության։ Երանգների նմանատիպ հակադրություններ կան նաև ուղղահայաց և հորիզոնական գծերի հատման տեղերում։

Ծանոթագրություններ 

Հայկական մանրանկարչություն
Գրիգոր Ծաղկողի մանրանկարներ
13-րդ դարը արվեստում