Ճարպագեղձ

Ճարպագեղձ (), մաշկի մանրադիտակային էկզոկրին գեղձ, որը բացվում է մազի ֆոլիկուլի մեջ՝ մոմանման նյութ արտազատելու համար, որը պատում է կաթնասունների մազերն ու մաշկը։ Մարդկանց մոտ ճարպագեղձերն ամենամեծ քանակությամբ տեղակայված են դեմքի և գլխամաշկի վրա, ինչպես նաև մաշկի բոլոր հատվածներում, բացառությամբ ափերի և ոտքերի ներբանների։ Կոպերի վրա մեյբոմյան գեղձերը, որոնք կոչվում են նաև տարսալ գեղձեր, ճարպագեղձերի տեսակ են, որոնք արցունքների մեջ հատուկ տեսակի ճարպ են արտազատում։ Իգական սեռի մոտ, պտուկը շրջապատող արեոլային գեղձերը մասնագիտացված ճարպագեղձեր են՝ պտուկը խոնավեցնելու համար։ Ֆորդայսյան բծերը բարորակ, տեսանելի ճարպագեղձերի գոյացություններ են, որոնք սովորաբար հայտնաբերվում են շրթունքների, լնդերի և այտերի ներքին մակերեսի, ինչպես նաև սեռական օրգանների վրա։

Կառուցվածք

Տեղակայում 
Ճարպագեղձերը տեղակայված են մաշկի բոլոր հատվածներում, բացառությամբ ձեռքի ափերի և ոտքերի ներբանների։ Գոյություն ունեն ճարպագեղձերի երկու տեսակ՝ կապված մազի ֆոլիկուլների հետ և ինքնուրույն գոյություն ունեցող։

Ճարպագեղձերը հայտնաբերվում են մազածածկ տարածքներում, որտեղ յուրաքանչյուր մազի ֆոլիկուլ կարող է շրջապատվել մեկ կամ մի քանի ճարպագեղձերով, իսկ գեղձերը շրջապատված են մազը բարձրացնող մկաններով, որոնք կազմում են ճարպամկանային հանգույց։ Գեղձերն ունեն ացինար կառուցվածք. մեկ կենտրոնական ծորանից ճյուղավորվում են բազմաթիվ ծորաններ։ Ճարպը գեղձից անցնում է մազի վրա և դուրս բերվում մաշկի մակերես մազի ցողունի երկայնքով։ Կառուցվածքը, որը բաղկացած է մազերից, մազի ֆոլիկուլից, մազը բարձրացնող մկաններից և ճարպագեղձից, վերնամաշկային ինվագիացիա է (ներհրում), որը հայտնի է որպես մազա-ճարպագեղձային միավոր։

Ճարպագեղձերը հայտնաբերվում են նաև ողորկ մաշկի՝ կոպերի, քթի, առնանդամի, սեռական փոքր շրթերի, այտերի ներքին մակերեսի լորձաթաղանթի և պտուկների մազազուրկ հատվածներում։ Որոշ ճարպագեղձեր ունեն յուրահատուկ անուններ։ Շրթունքների և այտերի լորձաթաղանթի, ինչպես նաև սեռական օրգանների ճարպագեղձերը հայտնի են որպես Ֆորդայսյան բծեր, իսկ կոպերի գեղձերը հայտնի են որպես մեյբոմյան գեղձեր։ Կրծքագեղձի ճարպագեղձերը հայտնի են նաև որպես Մոնտգոմերիի գեղձեր։

Զարգացում 
Ճարպագեղձերն  առաջին անգամ տեսանելի են ներարգանդային զարգացման 13-ից 16-րդ շաբաթվա ընթացքում՝  մազի ֆոլիկուլների ելուստների տեսքով։ Ճարպագեղձերը զարգանում են նույն հյուսվածքից, որը սկիզբ է տալիս մաշկի վերնամաշկին։  Wnt, Myc և SHH ազդանշանային գործոնների գերէքսպրեսիան մեծացնում է ճարպագեղձերի առկայության հավանականությունը։

Մարդու պտղի ճարպագեղձերն արտազատում են պանրանման քսուք (), մոմանման, կիսաթափանցիկ սպիտակ նյութ, որը ծածկում է նորածինների մաշկը։  Ծնվելուց հետո գեղձերի ակտիվությունը նվազում է,  այն գրեթե դադարում է մինչև 2-6 տարեկան հասակը, այնուհետև աճում է, սեռահասունացման շրջանում հասնում գործունեության գագաթնակետին՝ անդրոգենների մակարդակի բարձրացման պատճառով։

Ֆունկցիա 
Կերատինոցիտների համեմատ, որոնք կազմում են մազի ֆոլիկուլը, ճարպագեղձերը կազմված են հսկայական բջիջներից՝ բազմաթիվ խոշոր բշտիկներով, որոնք պարունակում են ճարպ։ Այս բջիջներն էքսպրեսիայի են ենթարկում  Na+ և Cl- իոնային անցուղիները, ENaC և CFTR (տես նկ. 6 և նկ. 7 ծանոթագրությունում ):

Ճարպագեղձերն արտազատում են յուղոտ, մոմանման նյութ, որը կոչվում է ճարպ () որը բաղկացած է տրիգլիցերիդներից, մոմի էսթերներից, սկվալենից և ճարպ արտադրող բջիջների մետաբոլիտներից։ Ճարպը պատում է կաթնասունների մաշկն ու մազերը։ Ճարպային արտազատուկները, ապոկրին գեղձերի հետ համատեղ, նույնպես կարևոր ջերմակարգավորող դեր է կատարում։ Տաք պայմաններում արտազատուկներն էմուլգացնում են էկկրին քրտնագեղձերի արտադրած քրտինքը, և արդյունքում առաջանում է քրտինքի շերտ, որը դժվարությամբ է լուծվում քրտինքի կաթիլների մեջ։ Սա կարևոր է ջրազրկումը կանխելու համար։ Ավելի ցուրտ պայմաններում մաշկի ճարպը դառնում է ավելի լիպիդային, և մազերն ու մաշկը ծածկելով՝ այն արդյունավետորեն պաշտպանում է անձրևից։

Ճարպն արտադրվում է հոլոկրինային պրոցեսում, որի ընթացքում ճարպագեղձի ներսում գտնվող բջիջները պատռվում և քայքայվում են, քանի որ ճարպը դուրս է գալիս, և բջիջների մնացորդները դուրս են գալիս դրա հետ միասին։ Բջիջներն անընդհատ փոխարինվում են ծորանի հիմքում տեղի ունեցող միտոզի շնորհիվ։

Ճարպ 
Ճարպը մարդու մոտ արտազատվում է ճարպագեղձով։ Այն հիմնականում բաղկացած է տրիգլիցերիդներից (≈41%), մոմի էսթերներից (≈26%), սկվալենից (≈12%) և ազատ ճարպաթթուներից (≈16%) : Ճարպի կազմը տարբեր տեսակների մեջ տարբեր է ։ Մոմի էսթերները և սկվալենը եզակի են ճարպի համար և չեն արտադրվում որպես վերջնարդյունք մարմնի ցանկացած հատվածում ։ Սապիենաթթուն ճարպաթթու է, որը եզակի է մարդկանց համար և մասնակցում է ակնեի առաջացմանը։ Ճարպը հոտ չունի, բայց բակտերիաների կողմից դրա քայքայումը կարող է հանգեցնել տհաճ հոտերով նյութերի առաջացման։

Հայտնի է, որ սեռական հորմոններն ազդում են ճարպի սեկրեցիայի արագության վրա. ապացուցվել է, որ անդրոգենները, օրինակ տեստոստերոնը, խթանում են սեկրեցիան, իսկ էստրոգենները՝ ճնշում։ Դիհիդրոտեստոստերոնը գործում է որպես շագանակագեղձի և մազի ֆոլիկուլների հիմնական անդրոգեն։

Իմունային ֆունկցիա և սնուցում 
Ճարպագեղձերը մարմնի պաշտպանական համակարգի մի մասն են և ծառայում են մարմինը միկրոօրգանիզմներից պաշտպանելու համար։ Ճարպագեղձերը արտազատում են թթուներ, որոնք կազմում են թթվային թաղանթը։ Սա մաշկի մակերեսին բարակ, մի փոքր թթվային թաղանթ է, որը խոչընդոտում է մաշկի միջոցով մանրէների մուտքն օրգանիզմ։ Մաշկի pH-ը 4,5-ից 6,2-ի սահմաններում է:Այս թթվայնությունն օգնում է չեզոքացնել հիմնային բնույթի աղտոտիչները։ Ճարպագեղձերի լիպիդներն օգնում են պահպանել մաշկի պատնեշի ամբողջականությունը և մաշկին ապահովել վիտամին E-ով։

Հատուկ տեսակի ճարպագեղձեր 
Ներարգանդային զարգացման վերջին երեք ամիսների ընթացքում պտղի ճարպագեղձերն արտադրում են պանրանման սպիտակ քսուք, որը ծածկում է մաշկը՝ պաշտպանելով այն ամնիոտիկ հեղուկից։

Արեոլային ճարպագեղձերը գտնվում են արեոլայում, որը շրջապատում է կանանց կրծքի պտուկը։ Այս գեղձերն արտազատում են յուղոտ հեղուկ, որը խոնավեցնում է պտուկը, ինչպես նաև արտազատում են ցնդող միացություններ, որոնք, ենթադրաբար, ծառայում են որպես խթան նորածնի հոտառական համակարգի համար։ Հղիության և լակտացիայի ընթացքում այս գեղձերը, որոնք կոչվում են նաև Մոնտգոմերիի գեղձեր, մեծանում են։

Կոպերի մեյբոմյան գեղձերը աչքի մակերես են արտազատում մեյբում կոչվող ճարպային միացությունը, որը դանդաղեցնում է արցունքների գոլորշիացումը։ Աչքերը փակելիս օգնում են պահպանել հերմետիկությունը, բայց միևնույն ժամանակ չեն առաջացնում կոպերի միջև կպումներ։ Դրանք կցված են թարթիչների ֆոլիկուլներին, որոնք ուղղահայաց տեղակայված են կոպերի տարսալ թիթեղների ներսում։

Ֆորդայսյան բծերը կամ ֆորդասյան հատիկները էկտոպիկ ճարպագեղձեր են, որոնք գտնվում են սեռական օրգանների և բերանի լորձաթաղանթի վրա։ Արտաքինից դեղնասպիտակավուն են (կաթնային բծեր)։

Ականջային խցանը մասամբ բաղկացած է ճարպից, որն արտադրվում է լսողական անցուղում գտնվող ճարպագեղձերի կողմից։ Այս արտազատուկները մածուցիկ են և ունեն բարձր լիպիդային պարունակություն, որն ապահովում է լավ խոնավեցում։

Կլինիկական նշանակություն 

Ճարպագեղձերը կարևոր դեր ունեն մաշկային այնպիսի խնդիրների առաջացման մեջ, ինչպիսիք են ակնեն և ֆոլիկուլար կերատոզը։ Մաշկի ծակոտիներում ճարպը և կերատինը կարող են առաջացնել հիպերկերատոտիկ խցան, որը կոչվում է կոմեդոն։

Ակնե 
Ակնեն տարածված խնդիր է, հատկապես դեռահասների մոտ սեռահասունության շրջանում, և ենթադրվում է, որ այն կապված է հորմոնալ դիսբալանսի պատճառով ճարպի արտադրության ավելացման հետ։ Ճարպի արտադրության ավելացումը կարող է հանգեցնել ճարպագեղձի ծորանի խցանմանը։ Սա կարող է առաջացնել կոմեդոններ (սովորաբար կոչվում են «գորշ» կամ «սպիտակ» պզուկներ), որոնք կարող են հանգեցնել վարակի, մասնավորապես Cutibacterium acnes բակտերիաների կողմից։ Սա կարող է հանգեցնել կոմեդոնների բորբոքման, որոնք այնուհետև վերածվում են ակնեին բնորոշ պզուկների։ Կոմեդոնները սովորաբար հայտնվում են մեծ քանակությամբ ճարպագեղձեր պարունակող հատվածներում՝ հատկապես դեմքի, ուսերի, կրծքավանդակի վերին հատվածի և մեջքի վրա։ Կոմեդոնները կարող են լինել  «գորշ» կամ «սպիտակ»՝ կախված այն փաստից, թե ամբողջ մազաճարպագեղձային միավորն է խցանված, թե միայն ճարպագեղձային ծորանը։ Ճարպային թելերը՝ ճարպի անվնաս կուտակումները, հաճախ սխալմամբ ընդունվում են որպես սպիտակ պզուկներ։

Ակնեի բուժման բազմաթիվ մեթոդներ կան, որոնք ներառում են սննդում շաքարավազի օգտագործման նվազեցումից մինչև դեղամիջոցներ՝ հակաբակտերիալ դեղեր, բենզոիլ պերօքսիդ, ռետինոիդներ և հորմոնալ դեղամիջոցներ։ Ռետինոիդները նվազեցնում են ճարպագեղձերում արտադրվող ճարպի քանակը։ Եթե ակնեին բնորոշ սովորական բուժումները չեն օգնում, պետք է կասկածել Demodex տեսակի տիզի առկայությունը։

Այլ հիվանդություններ 
Այլ հիվանդություններ ճարպագեղձերի գործունեության խանգարմամբ պայմանավորված.

 Սեբորեան ճարպագեղձերի գերակտիվության արդյունք է, որը հանգեցնում է չափից ավել յուղոտ մաշկի կամ մազերի։
 Ճարպագեղձերի հիպերպլազիա, որը գեղձերի բջիջների գերաճն է և մակրոսկոպիկ կերպով տեսանելի է որպես փոքր պապուլաներ մաշկի վրա՝ հատկապես ճակատին, քթին և այտերին։
 Սեբորեային դերմատիտը դերմատիտի քրոնիկ, սովորաբար մեղմ ձև է, որն առաջանում է ճարպագեղձերի աշխատանքի խանգարումների պատճառով։ Նորածինների մոտ սեբորեային դերմատիտը կարող է դիտվել օրորոցային թասակի ախտանիշով։
 Սեբորեանման պսորիազը (հայտնի է նաև որպես «Սեբոպսորիազ» և «Սեբորեազ») մաշկի հիվանդություն է, որը բնութագրվում է պսորիազով և դրա հետ համընկնող սեբորեային դերմատիտով։
 Ճարպագեղձի ադենոման բարորակ, դանդաղ աճող ուռուցք է, որը, սակայն, հազվադեպ կարող է լինել նախադրյալ քաղցկեղի համախտանիշի, որը հայտնի է որպես Մուիր—Տորեի համախտանիշ։
 Ճարպագեղձի կարցինոման հազվագյուտ և ագրեսիվ մաշկային ուռուցք է։
 Ճարպային կիստան տերմին է, որն օգտագործվում է ինչպես վերնամաշկային, այնպես էլ մազարմատի կիստաների համար, չնայած դրանցից ոչ մեկը չի պարունակում ճարպ, այլ միայն կերատին, և չի առաջանում ճարպագեղձից, ուստի այն իսկական ճարպային կիստա չէ։ Իսկական ճարպագեղձային կիստան համեմատաբար հազվադեպ է հանդպում և հայտնի է որպես ստեատոցիստոմա։
 Ճարպային նևուսը մազազուրկ տարածք կամ սկավառակ է գլխամաշկի կամ մաշկի վրա, որն առաջանում է ճարպագեղձերի գերաճի պատճառով։ Դա բնածին հիվանդություն է, և տարիքի հետ սկավառակը դառնում է ավելի խիտ։
 Ֆիմատոզ ռոզացեան մաշկային հիվանդություն է, որը բնութագրվում է ճարպագեղձերի գերաճով։

Պատմություն 
Ճարպագեղձերի մասին առաջին նշումները մեզ են հասել առնվազն 1746 թվականից Ժան Աստրյուկի կողմից, ով նկարագրել է այն որպես «...գեղձեր, որոնք առանձնացնում են ճարպը»։ Նա նկարագրել է դրանք բերանի խոռոչում, գլխի, կոպերի և ականջների վրա։ Աստրյուկը նկարագրում է, որ դրանք փակվում են «փոքր կենդանիների» կողմից, որոնք հիմնվում են արտատար ծորաններում և բերանի խոռոչում դրանց առկայությունը վերագրում է աֆթոզ խոցերին նշելով, որ «...այս գեղձերը, սովորաբար, [արտազատում են] մածուցիկ հեղուկ, որը ձեռք է բերում տարբեր գույներ և խտաստիճան... բնականում այն շատ փափուկ է, բալզամիկ և նախատեսված է բերանի խոռոչը խոնավացնելու համար»։ Էնդրյու Քոմբը 1834 թվականի «Ֆիզիոլոգիայի սկզբունքները» գրքում նշել է, որ գեղձերը բացակայում են ձեռքերի ափերին և ոտքերի ներբաններին։

Ծանոթագրություններ 

Գեղձեր
Մաշկ
Մազածածկույթ
Կենսաբանություն
Մարդու անատոմիա
Մաշկաբանություն
2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ