Ջրծաղկի վիրուս

Ջրծաղկի (Varicella-zoster) վիրուսը (VZV), որը նաև հայտնի է որպես մարդու հերպես վիրուս 3 (HHV-3, HHV3) կամ մարդու ալֆահերպես վիրուս 3 (տաքսոնոմիական առումով), հերպեսի ինը հայտնի վիրուսներից մեկն է, որը կարող է վարակել մարդկանց։ Այն առաջացնում է ջրծաղիկ, որը սովորաբար ախտահարում է երեխաներին և երիտասարդներին, իսկ գոտևորող որքինը մեծահասակներին, հազվադեպ երեխաներին։ Վիրուսը կարող է գոյատևել արտաքին միջավայրում մի քանի ժամ։

Ջրծաղկի վիրուսը բազմանում է նշագեղձերում։ Ձրծաղկի վիրուսի առաջնային վարակումից հետո վիրուսը տեղակայվում է նեյրոններում, ներառյալ գանգուղեղային նյարդի հանգույցները, մեջքային արմատային և ինքնավար հանգույցները։ Շատ տարիներ անց այն բանից հետո, երբ մարդը բուժվել է ջրծաղկի առաջնային վարակից,այն կարող է նորից ակտիվանալ՝ առաջացնելով գոտևորող որքին։

Համաճարակաբանություն

Ջրծաղիկ 
Varicella-zoster վիրուսի առաջնային վարակը հանգեցնում է ջրծաղկի (varicella), որը կարող է հանգեցնել բարդությունների, ներառյալ էնցեֆալիտը, թոքաբորբը (վիրուսային թոքաբորբ կամ երկրորդային բակտերիալ թոքաբորբ) կամ բրոնխիտ (վիրուսային բրոնխիտ կամ երկրորդային բակտերիալ բրոնխիտ)։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ջրծաղկի կլինիկական նշանները անհետացել են, VZV-ն մնում է նյարդային համակարգում (վիրուսի լատենտություն)՝ տրիգեմինալ և մեջքային արմատային հանգույցներում։ Ջրծաղկի վիրուսը ներթափանցում է օրգանիզմ շնչառական համակարգով։ Ունի 10–21 օր ինկուբացիոն շրջան, միջինում 14 օր։ Թիրախավորելով մաշկը և ծայրամասային նյարդերը, հիվանդությունը տևում է 3-4 օր։ Ցանի ի հայտ գալուց 1-2 օր առաջ ամենավարակիչ շրջանն է։ Նշաններն ու ախտանշանները ներառում են պատռվող վեզիկուլներ, որոնք լցված են թարախով,ապաքինումից առաջ առաջանում է ուժեղ քոր։ Վեզիկուլներն առավել հաճախ առաջանում են դեմքի, կոկորդի, մեջքի ստորին հատվածի, կրծքավանդակի և ուսերի վրա։

Գոտևորող որքին 
Դեպքերի մոտ մեկ երրորդում VZV-ն վերաակտիվանում է կյանքի ընթացքում՝ առաջացնելով հիվանդություն, որը հայտնի է որպես գոտևորող որքին կամ herpes zoster: Ենթադրվում է, որ հերպես զոստերի զարգացման ռիսկը կազմում է 20-30%։ Այնուամենայնիվ, 85 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց համար այս ռիսկը աճում է մինչև 50%։ Շվեդիայում Նիլսոնի և այլոց կատարած ուսումնասիրության մեջ (2015) herpes zoster վարակի տարեկան հաճախականությունը գնահատվում է 315 դեպք բոլոր տարիքային խմբերի 100,000 մարդու համար և 577 դեպք 100,000-ից 50 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց համար։

Ջրծաղկի վիրուսը կարող է նաև ախտահարել կենտրոնական նյարդային համակարգը, 2013 թվականի հոդվածում նշվում է 100,000 բնակչի հաշվով 1,02 դեպք Շվեյցարիայում և տարեկան 1,8 դեպք՝ 100,000 բնակչի հաշվով Շվեդիայում։

Գոտևորող որքինի ախտանշանները և դրա հետ կապված ցավը, որը հաճախ նկարագրվում է որպես այրվածքի ցավին նմանվող ցավ, զգում է հիվանդը մեկ կամ երկու հարակից զգայական նյարդերով, գրեթե միշտ միայն մարմնի մի կողմում։ Մաշկի վնասվածքները սովորաբար նվազում են մի քանի շաբաթվա ընթացքում, մինչդեռ ցավը հաճախ ավելի երկար է տևում։ Դեպքերի 10-15%-ում ցավը տևում է ավելի քան երեք ամիս, քրոնիկական և հաշմանդամ վիճակ, որը հայտնի է որպես հետհերպետիկ նևրալգիա։ Varicella-zoster վարակի այլ լուրջ բարդությունները ներառում են Մոլարեթի մենինգիտը, զոստերային մուլտիպլեքսը և ուղեղի զարկերակների բորբոքումը (հանգեցնում է կաթվածի), միելիտի, ակնային հերպեսի։ Ռեմսի Հանթի համախտանիշի դեպքում VZV-ն վնասում է դիմային նյարդի հանգույցը, որին հետևում է դիմային նյարդի ճյուղերի վնասումը։ Ախտանիշները կարող են ներառել լեզվի և ականջի վրա ցավոտ բշտիկներ, դեմքի միակողմանի թուլություն և լսողության կորուստ։ Հղիության սկզբնական փուլերում վարակվելիս պտուղը կարող է լուրջ վնասվել։ Ռեյեի համախտանիշը կարող է առաջանալ առաջնային վարակումից հետո՝ առաջացնելով շարունակական փսխում և ուղեղի դիսֆունկցիայի նշաններ, ինչպիսիք են ծայրահեղ քնկոտությունը կամ ագրեսիվ վարքագիծը։ Որոշ դեպքերում կարող է հասցնել մահվան կամ կոմայի։ Ռեյեի համախտանիշը հիմնականում ազդում է երեխաների և դեռահասների վրա։ Ասպիրինի օգտագործումը վարակի ժամանակ կարող է մեծացնել այս ռիսկը։

Մորֆոլոգիա 
Ջրծաղկի վիրուսը սերտորեն կապված է հերպեսի սիմփլեքս վիրուսների (HSV) հետ՝ ունենալով գենոմի մեծ հոմոլոգիա։ Հայտնի գլիկոպրոտեինները (gB, gC, gE, gH, gI, gK, gL) համապատասխանում են HSV-ի հետ, սակայն, չկա HSV-ի gD սպիտակուցի համարժեքը։ Ջրծաղկի վիրուսը չի կարողանում արտադրել նաև LAT (լատենտ-ասոցացված տրանսկրիպցիաներ), որոնք կարևոր դեր են խաղում HSV (herpes simplex virus) լատենտության առաջացման գործում։ Ջրծաղկի վիրուսը գնդաձև է, 180–200 նմ տրամագծով։ Նրա լիպիդային շերտը ներառում է նուկլեոկապսիդը 162 վեցամերիկ և հնգամերիկ կապսոմերներից, որոնք դասավորված են իկոսաէդրիկ (քսանանիստ) տեսքով։ Նրա ԴՆԹ-ն առանձին, գծային, երկշղթա մոլեկուլ է՝ կազմված 125000 նուկլեոտիդներից։ Կապսիդը շրջապատված է թույլ կապված սպիտակուցներով, որոնք միասին կազմում են պատյան։ Այս սպիտակուցներից շատերը շատ կարևոր դեր են կատարում վարակված բջջում վիրուսի վերարտադրության գործընթացը սկսելու գործում։ Պատյանը (տեգումենտ) իր հերթին ծածկված է լիպիդային շերտով, որը պարուրված է գլիկոպրոտեիններով, որոնք դասավորված են վիրուսի արտաքին շերտում՝ յուրաքանչյուրը մոտավորապես 8 նմ երկարությամբ։

Գենոմներ 
Ջրծաղկի վիրուսի գենոմի հաջորդականության մասին առաջին անգամ խոսվել է 1986 թվականին։ Այն գծային, երկշղթա ԴՆԹ-ի մոլեկուլ է։ Լաբորատոր շտամն ունի 124884 բազային զույգ (bp): Գենոմն ունի երկու գերակշռող իզոմեր՝ կախված S հատվածի կողմնորոշումից՝ P (նախատիպ) և IS (շրջված S), որոնք առկա են 90-95% հաճախականությամբ։ L հատվածը կարող է նաև շրջվել առաջացնելով չորս գծային իզոմեր (IL և ILS): Այս բաշխումը տարբերվում է HSV-ի հավասար հավանական բաշխումից և մեխանիզմը հայտնի չէ։ Մոլեկուլների փոքր տոկոսը շրջանաձև գենոմներ են։ Գենոմում կան առնվազն 70 բաց կարդացվող շրջանակներ։ Այս վիրուսի առնվազն հինգ ընտանիքներ կան։ Ասիայից, Ճապոնիայից, և 5-րդ ընտանիքը, ըստ երևույթին, Հնդկաստանի շտամներն են։ Որոշ շտամներ Եվրոպայից մտնում են 4-րդ ընտանիքի մեջ,

Էվոլյուցիա 
Հատկանիշները, որոնցով VZV-ն նման է HSV1-ին և HSV2-ին, ցույց են տալիս,որ նրանք ունեն ընդհանուր նախնի,սակայն ջրծաղկի վիրուսը հինգ գեներով չի համապատասխանում HSV-ի գեներին։ Մարդու այլ հերպեսի վիրուսների հետ կապն ավելի քիչ է, սակայն շատ հոմոլոգներ և պահպանված գենային բլոկներ դեռևս հայտնաբերվել են։ Կան հինգ հիմնական ընտանիքներ (1-5) և չորս գենոտիպ, որոնք չեն մտնում այդ ընտանիքների մեջ.: Ընտանիքներին VZV շտամներ վերագրելու համար անհրաժեշտ է իմանալ վիրուսի գենոմի ամբողջական հաջորդականությունը։ Այսպիսով, VZV շտամների գլոբալ բաշխման վերաբերյալ գրեթե բոլոր մոլեկուլային համաճարակաբանական տվյալները ստացվել են հավաստի հաջորդականությամբ։ Ջրծաղկի վիրուսի գենոմային հաջորդականությունների ֆիլոգենետիկ վերլուծությունը շտամները բաժանում է ինը գենոտիպերի (E1, E2, J, M1, M2, M3, M4, VIII և IX): M3 և M4 շտամների ամբողջական հաջորդականություններն անհասանելի են։

Բուժում 
Բուժվում է մի շարք դեղամիջոցներով։ Ացիկլովիրը՝ ջրծաղկի համար, ֆամցիկլովիրը և վալացիկլովիրը՝ գետևորող որքինի համար:Բուժվում է նաև զոստեր-իմունագլոբուլինով (ZIG) և վիդարաբինով։ Ացիկլովիրը հաճախ օգտագործվում է որպես դեղամիջոց առաջնային VZV վարակների դեպքում, և դրա վաղ կիրառումը կարող է զգալիորեն կրճատել ցանկացած ախտանիշի տևողությունը։ Այնուամենայնիվ, ացիկլովիրի արդյունավետ շիճուկային կոնցենտրացիայի հասնելը սովորաբար պահանջում է ներերակային ներարկում, ինչը դժվարացնում է դրա օգտագործումը արտահիվանդանոցային պայմաններում։

Պատվաստում 
Հասանելի է կենդանի,թուլացած հարուցիչներով VZV Oka/Merck շտամի պատվաստանյութը, որը վաճառվում է Միացյալ Նահանգներում Varivax ապրանքային անունով։ Այն մշակվել է Merck, Sharp & Dohme-ի կողմից 1980-ականներին Oka շտամի վիրուսից, որը մեկուսացվել և թուլացվել է Միչիակի Տակահաշիի և գործընկերների կողմից 1970-ականներին։ Այն ներկայացվել է ԱՄՆ-ի սննդի և դեղերի ադմինիստրացիային (FDA) 1990 թվականին և հաստատվել է 1995 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր, այն կա Ավստրալիայում, ԱՄն-ում և շատ այլ երկրներում երեխաների պատվաստումների առաջարկվող ցուցակում։ Varicella-ի դեմ պատվաստումը ոմանց մոտ մտավախություն է առաջացրել, որ պատվաստանյութով առաջացած արհեստական պասիվ իմունիտետը կարող է տևական չլինել, ինչը, հնարավոր է, մեծահասակներին խոցելի դարձնի ավելի ծանր հիվանդությունների նկատմամբ, քանի որ նրանց մանկական պատվաստումից իմունիտետը թուլանում է։ Պատվաստումների համար առաջարկվող բնակչության շրջանում ԱՄՆ-ում պատվասման մակարդակը մոտենում է 90%-ին, որն ուղեկցվում է դեպքերի և հոսպիտալացումների,VZV-ի հետևանքով մահացությունների դեպքերի կրճատմամբ։ Ավելի քան տասը տարի վարակը ավելի թեթև ընթացք է ունի։ 2006 թվականին CDC-ի իմունիզացիայի պրակտիկաների խորհրդատվական կոմիտեն (ACIP) խորհուրդ տվեց պատվաստանյութի երկրորդ չափաբաժինը նախքան դպրոց գնալը՝ ապահովելու համար իմունիտետի բարձր մակարդակ։

2006թ.-ին FDA-ն հավանություն է տվել Zostavax-ին գոտրևորող որքինի կանխարգելման համար։ Zostavax-ը Varivax պատվաստանյութի այլընտրանքային անվանումն է, որը նախատեսված է իմունային պատասխան առաջացնելու տարեց մարդկանց մոտ, որոնց իմունիտետը VZV-ի նկատմամբ թուլանում է տարիքի հետ։ Zostavax-ը նվազեցնում է գոտևորող որքինի դեպքերը գրեթե 50%-ով։

Shingrix-ը V. zoster-ի խմբի պատվաստանյութ է (գլիկոպրոտեին E), որը մշակվել է GlaxoSmithKline-ի կողմից, որը հաստատվել է ԱՄՆ-ում FDA-ի կողմից 2017 թվականի հոկտեմբերին։ ACIP-ը խորհուրդ է տվել Shingrix-ը 50 տարեկանից բարձր մեծահասակների համար, ներառյալ նրանց, ովքեր արդեն ստացել են Zostavax: Հանձնաժողովը որոշեց, որ Շինգրիքսը նախընտրելի է Zostavax-ից, քանի որ կլինիկական տվյալները ցույց են տվել, որ պատվաստանյութի արդյունավետությունը 90% է բոլոր տարիքային խմբերում, ինչպես նաև ապահովում է կայուն իմունիտետ չորս տարվա ընթացքում։ Ի տարբերություն Zostavax-ի, որը տրվում է մեկ ներարկումով, Shingrix-ը տրվում է երկու միջմկանային չափաբաժիններով 2-6 ամսվա տարբերությամբ։ Ապացուցված է, որ այս պատվաստանյութը իմունոգեն և անվտանգ է մարդու իմունային անբավարարության վիրուսով մեծահասակների համար.:

Պատմություն 
Ջրծաղկի նման ցաները ճանաչվել և նկարագրվել են հին քաղաքակրթությունների կողմից։ Գոտևորող որքինի և ջրծաղկի փոխկապվածությունը բացահայտված չէր մինչև 1888 թվականը։ 1943 թվականին գտան նմանություն վիրուսային մասնիկների միջև։ 1974 թվականից սկսեցին օգտագործել ջրծաղկի դեմ առաջին պատվաստանյութը։

Varicella zoster վիրուսն առաջին անգամ ուսումնասիրեց Էվելին Նիկոլը, երբ նա աշխատում էր Քլիվլենդի քաղաքային հիվանդանոցում։ Թոմաս Հաքլ Վելլերը նույնպես ուսումնասիրեց վիրուսը և գտավ ապացույցներ, որ նույն վիրուսը պատասխանատու է ինչպես ջրծաղկի, այնպես էլ հերպեսի համար :

Վիրուսի անվան ստուգաբանությունը գալիս է նրա առաջացրած երկու հիվանդություններից՝ ջրծաղկից և հերպեսից։

Ծանոթագրություններ 

Կենդանիների վիրուսային հիվանդություններ
Մաշկային հիվանդություններ
Վիրուսային վարակներ
Վիրուսներ այբբենական կարգով
Վարակիչ հիվանդություններ