Սմիթի պարադոքս

Արժեքների պարադոքս (ջրի և ադամանդի պարադոքս կամ Սմիթի պարադոքս), տնտեսական պարադոքս, որի ձևակերպման հեղինակը Ադամ Սմիթն է։ Էությունը հետևյալ է՝ ինչու՞, չնայած այն հանգամանքին, որ ջուրը մարդու համար ավելի կարևոր է, քան ադամանդը, սակայն ադամանդի գինը շատ ավելի բարձր է, քան ջրինը։

Նկարագրություն 
Սմիթից շատ ժամանակ առաջ Ջոն Լոքն իր «Կառավարման երկու տրակտատ» գրքում առաջարկել է, որ «հենց աշխատանքն է տարբերություններ առաջացնում իրերի արժեքների մեջ»։ Առաջ քաշելով բնական իրավունքի և հանրային պայմանագրի գաղափարը՝ Լոքը հերքել է այն ժամանակ գերիշխող տեսակետներն այն մասին, որ արժեքի հիմնական աղբյուրը հողն է՝ որպես արտադրության գործոն․ «աշխատանքը շատ ավելի մեծ արժեք է այն բաների համար, որոնք մենք վայելում ենք այս աշխարհում, իսկ հողը, որը տալիս է հումքը, հազիվ թե հաշվի առնվի գոնե ինչ-որ չափով, կամ պետք է, առավելագույնը, ներառվի որպես դրա շատ փոքր մաս»։ Միևնույն ժամանակ, Լոքը փողի էությունը և արժեքը համարել է ստեղծված հասարակական պայմանագրի արդյունք, ինչպես նաև արժեքի օբյեկտների, որոնք դարձել են գումար («Ոսկին, արծաթը և ադամանդը իրեր են, որոնց արժեք են տվել քմահաճույքը կամ համաձայնությունը, այլ ոչ թե դրանց իրական օգտակարությունն ու կենսական անհրաժեշտությունը»)։ Բայց դա հակասություն կամ պարադոքս չէր համարվում, քանի որ հեղինակը միանգամայն թույլ էր տվել տարբեր օբյեկտների համար տարբեր արժեքային բնույթ։

Դասական քաղաքական տնտեսությունը (Ա. Սմիթ, Դ. Ռիկարդո) այս հակասությունը բացատրում է նրանով, որ զանգվածային ապրանքների գինը կախված է ոչ այնքան սպառողի համար սուբյեկտիվ արժեքից, որքան արտադրողի համար օբյեկտիվ գնից (միջին աշխատանքային ժամանակի ծախսերից)։ Մի բաժակ ջուր արտադրելու միջին ծախսը համեմատելի է ադամանդ արտադրելու միջին ծախսի հետ այնպես, ինչպես դրանց գները համեմատելի են (տե՛ս Արժեքի աշխատանքային տեսություն)։

Հերման Գոսսենը բացատրել է օրինաչափ կոմունալ ծառայությունների հակասությունը նվազեցման մասին օրենքով (Գոսսենի առաջին օրենք)։ Շարունակական սպառման ակտի պարագայում արտադրանքի յուրաքանչյուր հաջորդ միավորի օգտակարությունն ավելի ցածր է, քան նախորդինը, այսինքն՝ առավելագույն օգտակարությունը նվազում է ըստ պահանջարկի հագեցվածության։ Գնի և պահանջարկի վրա ազդում է հենց առավելագույն օգտակարությունը։ Պայմանականորեն ասած՝ առաջին բաժակ ջուրը կարող է փրկել ծարավից, տասներորդը կօգտագործվի ավելի շուտ լվացվելու համար, իսկ հարյուրորդը հնարավոր կլինի օգտագործել հատակի լվացման համար։ Ջուրը ավելի հաճախ է հանդիպում ադամանդից, ուստի դրա պահանջարկի բավարարումը տեղի է ունենում ավելի արագ, քան ադամանդինը։

Գոսսենի տեսակետները փոխակերպվել են Ավստրիայի տնտեսական դպրոցի շրջանակներում առավելագույն օգտակարության տեսության։ Կարլ Մենգերը կարծում էր, որ ոչ մի նշանակություն չունի՝ պատահաբար է գտնվել ադամանդը, թե դրա արդյունահանման համար հանքերում հազարավոր աշխատողների աշխատանքի կարիք է եղել։ Ավելին, իրական կյանքում ոչ ոք չի էլ հետաքրքրվում այս կամ այն բարիքի ծագման պատմությամբ։ Մենգերը եզրակացնում է, որ գինը կախված է այն մարդկանց սուբյեկտիվ գնահատականից, որոնք առավել բարձր են գնահատում համեմատաբար ամենաքիչ ապրանքներն ու ծառայությունները։ Այսպես, Լեոնարդո դա Վինչիի նկարը և ժամանակակից միջակ նկարչի նկարը, որոնց ստեղծման համար ներդրվել է նույն աշխատանքը, կունենան տարբեր գին։ Դա հակասում է արժեքի աշխատանքային տեսությանը, ինչը հիմք է տվել ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչներին ժխտել այն։ Ընդ որում, նրանք անտեսել են հիմնական պայմանները՝ արժեքի աշխատանքային տեսությունը դիտարկում է մեքենաների և ավտոմատների կիրառմամբ զանգվածային արտադրության պայմանները։ Դասական քաղտնտեսությունը չի դիտարկում արվեստի ստեղծագործությունների, հնաոճ իրերի, փորձառու նմուշների գնագոյացումը կամ դա անում է անուղղակիորեն։

Տես նաև 
 Սահմանային օգտակարության տեսություն
 Տնտեսագիտություն
 Ադամ Սմիթ
 Պարադոքս

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 

Տնտեսական պարադոքսներ
Տնտեսական խնդիրներ
Ֆինանսներ