Արտակարգ դրություն Հայաստանում

Արտակարգ դրություն Հայաստանում, հատուկ իրավական ռեժիմ Հայաստանում, որը հայտարարվում է սահմանադրական կարգին սպառնացող անմիջական վտանգի դեպքում։ Անկախությունից հետո Հայաստանում արտակարգ դրություն հայտարարվել է երեք անգամ, որից վերջինը հայտարարվել է 2020 թվականի մարտի 16-ին՝ մեկամսյա ժամկետով, COVID-19 համավարակի պատճառով։

Հայտարարում և չեղարկում 
Համաձայն Հայաստանի Սահմանադրության Հոդված 120-ի՝
 Սահմանադրական կարգին սպառնացող անմիջական վտանգի դեպքում Կառավարությունը հայտարարում է արտակարգ դրություն, ձեռնարկում է իրավիճակից բխող միջոցառումներ և այդ մասին ուղերձով դիմում է ժողովրդին։
 Արտակարգ դրություն հայտարարվելու դեպքում իրավունքի ուժով անհապաղ գումարվում է Ազգային ժողովի հատուկ նիստ։
 Ազգային ժողովը կարող է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ վերացնել արտակարգ դրությունը կամ չեղյալ հայտարարել արտակարգ դրության իրավական ռեժիմով նախատեսված միջոցառումների իրականացումը։
 Արտակարգ դրության իրավական ռեժիմը սահմանվում է օրենքով, որն ընդունվում է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ։

Ժամանակագրություն 
1990 թվականի օգոստոսի 29-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Հայաստանում հայտարվել է արտակարգ դրություն։ Որոշման պատճառը «Հայոց ազգային բանակ» ռազմական կազմակերպության հակաօրինական գործողություններն էին, ինչը բերել էր հանրապետությունում
իրադրության սրման։

1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ին հայ-ադրբեջանական սահմանում լարված իրավիճակով պայմանավորված՝ Մեղրու շրջանում հասարակական կարգն ամրապնդելու, երկաթուղու բնականոն աշխատանքն ապահովելու նպատակով ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր–Պետրոսյանի հրամանագրով Մեղրու շրջանում հայտարարվել է երեք ամիս ժամանակով արտակարգ դրություն և սահմանվել պարետային ժամ` ժամը 22-ից մինչև 6-ը։

1992 թվականի մարտի 14-ին 15-օրյա ժամկետով արտակարգ դրություն է հայտարվել Արթիկ քաղաքում և սահմանվել պարետային ժամ` ժամը 24-ից մինչև 6-ը։ Պատճառը նախկին խորհրդային ՀՕՊ գնդի հրամանատարի մասնացությամբ զինված ընդհարումներն էին, որոնց արդյունքում 4 մարդ էր զոհվել և կային պատանդներ։

1992 թվականի հունիսի 22-ին ՀՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ արտակարգ դրություն է սահմանվել Կապանի և Մեղրու շրջաններում։

1992 թվականի հուլիսի 29-ին ՀՀ Գերագույն խորհուրդի որոշմամբ արտակարգ դրություն է հայտարարվել Կրասնոսելսկի շրջանում (Ճամբարակ), Գորիս քաղաքում և Գորիսի շրջանում։

1993 թվականի փետրվարի 8-ին ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով արտակարգ դրություն էր սահմանվել Արմավիրի շրջանում հայ-թուրքական սահմանամերձ գոտում հանրապետության ազգային անվտանգությանը սպառնացող վտանգավոր միջադեպերից խուսափելու, իրավակարգի պահպանությունը ուժեղացնելու ու կարգուկանոնը վերականգնելու նպատակով։ Արտակարգ դրությունը սահմանվել էր մեկ ամիս ժամկետով, սակայն հինգ օր անց այն չեղյալ է հայտարարվել։

1996 թվականին, երբ ընդդիմությունը վիճարկում էր նախագահական ընտրությունների արդյունքները և դուրս էր եկել փողոց, նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը սեպտեմբերի 26-ին «Իրավիճակից թելադրվող անհետաձգելի միջոցառումների մասին» հրամանագիր ստորագրեց, որը նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության առաջին արտակարգ դրությունն էր երկրի ողջ տարածքում։

2008 թվականի մարտի 1-ին ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը զանգվածային բողոքի գործողությունների հետևանքով Հայաստանի մայրաքաղաքում 20-օրյա արտակարգ դրություն է հայտարարել, որը ենթադրում է հանրահավաքների, ցույցերի և երթերի անցկացման արգելք, իսկ ԶԼՄ-ները կարող են հրապարկել միայն պաշտանական տեղեկատվություն։

COVID-19 համավարակ 

2020 թվականի մարտի 16-ին ՀՀ Կառավարությունը կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված ՀՀ ամբողջ տարածքում 2020-ի մարտի 16-ից ժամը 18։30-ից մինչև սեպտեմբերի 11-ը հայտարարել էր արտակարգ դրություն։ Արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին որոշման ընդունումից հետո, իրավունքի ուժով հայտարարվել էր Ազգային ժողովի նիստ։

Արտակարգ դրության պարետ էր նշանակվել փոխվարչապետ Տիգրան Ավինյանը։

Սահմանափակումներ 
«Արտակարգ դրության իրավական ռեժիմի մասին» ՀՀ օրենքով արտակարգ դրության գործողության ժամկետը Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում չի կարող գերազանցել 30 օրը, իսկ առանձին տարածքներում` 60 օրը։

Արտակարգ դրություն հայտարարելու դեպքում կարող են սահմանափակվել անձանց ազատ տեղաշարժվելու իրավունքը, ինչպես նաև սահմանվել նշված տարածք մուտք գործելու և տարածքից դուրս գալու հատուկ ռեժիմ։

ՀՀ սահմանադրության 208-րդ հոդվածի համաձայն արտակարգ դրության ժամանակ հանրաքվե չի անցկացվում։

Տես նաև 
 Արտակարգ դրություն
 Արտակարգ դրություն Հայաստանում (2020)

Ծանոթագրություններ 

Քաղաքական գործընթացներ
Հայաստանի սահմանադրական իրավունք