Հյումի սկզբունք

Հյումի սկզբունք (Հյումի գիլիոտին), բացառապես տրամաբանության վրա հիմնված սկզբունք, ըստ որի՝ «կա» (նկարագրական) դատողություններից հնարավոր չէ անցնել «պետք է» (հանձնարարական) դատողություններին։ Անվանվել է շոտլանդացի փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումի անունով, որը նշել է ժամանակակիցների՝ բարոյական չափանիշները գոյության մասին գիտելիքներից դուրս բերելու փորձերի անխոհեմությունը։

Ծագում 
Սկզբունքն առաջին անգամ նկարագրվել է Հյումի՝ 1740 թվականին գրված «Տրակտատ մարդու էության վերաբերյալ» աշխատության մեջ։

Ազդեցություն 
20-րդ դարի սկզբին այս պնդմանը համակ ուշադրություն են դարձրել փիլիսոփաները, տրամաբանները և իրավաբանները։ Մասնավորապես, Անրի Պուանկարեն այս սկզբունքի օգնությամբ մատնանշել է բարոյականությունը գիտականորեն հիմնավորելու փորձերի ապարդյունությունը, իսկ Կարլ Փոփերը այն մեծապես կարևորել է՝ կապված «բարոյական ինքնավարության» և լիբերալիզմի հետ։ Հետագայում այս թեզը դարձել է մետաէթիկայի ոլորտում վերլուծական փիլիսոփայության համար ամենակարևորներից մեկը։ Սկզբունքը քննադատվել է «արժեքների աշխարհը» «փաստերի աշխարհից» կտրականապես տարանջատելու համար, ինչը խիստ հակասում է ավանդական էթիկային։ Այդ իսկ պատճառով էլ Մաքս Բլեքը այս սկզբունքին երկրորդ անուն է տվել՝ «Հյումի գիլիոտին»։ Սկզբունքը կասկածի տակ դնելու բազմաթիվ փորձեր են արվել, բայց մինչ օրս համընդհանուր հերքման արժանացող որևէ ապացույց ի հայտ չի եկել։

Փիլիսոփայություն 
Սկզբունքն ունի համափիլիսոփայական նշանակություն. կապված է էթիկայի, իմացաբանության և գոյաբանության հետ։

Էթիկա 
Հյումի սկզբունքը կարևորագույն դեր ունի որոշակի նորմեր և արժեքներ հիմնավորել փորձող գիտությունների մեթոդաբանության մեջ։
Գոյություն ունի մի հիմնավորում, ըստ որի բարոյական կյանքին կարելի է միայն հետևել, բայց ոչ կոդիֆիկացնել, ինչից հետևում է, որ էթիկայի բոլոր համակարգերը հավասար են, քանի որ դրանք հավասարապես հիմնված չեն փաստերի վրա։ Սկզբունքը ցույց է տալիս էթիկայի անկախությունը բնական գիտություններից, և հատկապես, ֆիզիոլոգիայից։ Այնուամենայնիվ, պետք չէ եզրակացնել, որ դրանց հետազոտության ոլորտների միջև կապը ընդհանրապես բացակայում է։

Իմացաբանություն 
Սկզբունքը հստակ ցույց է տալիս, որ ընդհանուր դրույթների հավաստիությունը կարող է խիստ տրամաբանորեն չբխել փաստերից։ Այս պարադոքսի մասնակի լուծումը տվել է Իմանուիլ Կանտը, որը  կանխադրել է ապրիորի սինթետիկ դատողությունների առկայությունը։ Այնուամենայնիվ, առաջացել է ճշմարտությունը փաստերից ընդհանուր դրույթների վերածելու խնդիր։ Եվ եթե գիտության փիլիսոփայության մեջ այդ նպատակների համար ապացուցում է առաջարկվում, ապա էթիկայում այդպիսի սկզբունք մինչ օրս չի մշակվել։ Սկզբունքը կարելի է իմացաբանորեն դիտարկել ավելի հիմնարար դրույթների շրջանակներում, որոնք հաստատում են նկարագրական և հանձնարարական հիմունքների գործառույթների անհամատեղելիությունը։ Նկարագրության նպատակը բառերը՝ աշխարհին, իսկ հանձնարարության նպատակը՝ աշխարհը բառերին համապատասխանեցնելն է. դրանք հակառակ են, հետևաբար չենք կարող համատեղվել։

Գոյաբանություն 
Ըստ Ի. Տ. Կասավինի՝ սկզբունքը հիմնված է մեր գիտելիքների սահմանափակ լինելու սկեպտիկ ճանաչման և պլատոնական մետաֆիզիկայի վրա, որը «գաղափարների աշխարհը» առանձնացնում է «իրերի աշխարհից»։ Այսպիսով՝ այս թեզի «անհերքելիությունը» կարող է ուղղակիորեն կապված լինել աշխարհների այդպիսի բաժանման գոյաբանական իսկության հետ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Is Ought Problem animation from The Open University and BBC Radio 4

Բարոյագիտություն
Փիլիսոփայական խնդիրներ
Տրամաբանություն
Տրամաբանական սխալներ
Փիլիսոփայական տրամաբանություն
Լեզվափիլիսոփայություն
Իմացաբանություն
Պարադոքսներ
Գոյաբանություն
Մեթոդաբանություն