Հայերը Բերեժանիում

Հայերը Բերեժանիում, Բերեժանիում  հայկական և հայ կաթոլիկ համայնքները գոյություն են ունեցել 17-րդ դարի վերջերից մինչև 20-րդ դարի կեսերը և հանդիսացել են այդ հնագույն գալիցյան քաղաքի կարևոր էթնիկական, կրոնական և տնտեսական բաղադրիչը։

Համայնքի առաջացումն ու ծաղկումը   
Բերեժանիում հայ վաճառականների մասին առաջին գրավոր հիշատակումը սկսվում է 1686 թվականից։ Բերեժանիում հայերի բնակեցումն անմիջականորեն կապված է եղել 1672-1699 թվականներին Պոդոլիայի թուրքական օկուպացիայի և թուրքերի կողմից հայերի հետապնդումների հետ, որոնք այդ պատճառով զանգվածաբար մեկնում էին Ռուսական վոյեվոդության Ռեչ Պոսպոլիտայի տարածք։ Տեղի մագնատները գնահատել են հայ արհեստավորների և վաճառականների մասնագիտական որակները, պատրաստակամորեն ընդունել են հայերին իրենց տիրույթներում՝ նրանց տրամադրելով բազմաթիվ արտոնություններ։

Բերեժանիում հայերին ընդունել է քաղաքի տիրակալ, տերունական մեծ  հետման Ադամ Նիկոլայ Սինյավսկին (1666-1726)։ 17-րդ դարի վերջին Բերեժանիի հայերն արդեն ունեցել են շուրջ 200 տուն, իրենց ղեկավարը, հայաստանյան օրենսդրությամբ նախատեսված դատական գործընթացները և փայտե եկեղեցի։ Բերեժանիցի հայ վաճառականները երկար ճանապարհորդությունների են մեկնել արևելյան ապրանքների համար՝ համագործակցելով այլ քաղաքների, այդ թվում՝ Լվովի հայ վաճառականների հետ։

1710 թվականին իշխան Ադամ Նիկոլայ Սինյավսկին 300 ոսկի է հատկացրել  հայկական եկեղեցու և քահանայի պահպանության համար։ Եկեղեցուն կից գործել են նաև հայկական դպրոց և ընկերություններ, որոնք զբաղվել են կրոնական գործերով  և պարտքով  գումարներ տրամադրելով։

1746 թվականի օգոստոսին քաղաքի նոր տիրակալ Ալեքսանդր Չարտորիյսկին (1697-1782) հայերի խնդրանքով թույլ է տվել նրանց կառուցել աղյուսե նոր եկեղեցի և հրամայել աղյուսները տալ իր աղյուսի գործարանից։ 1764 թվականին ավարտվել է եկեղեցու շինարարությունը։ Ըստ պահպանված վկայությունների՝ դեռ 1710 թվականին Բերեժանիում եղել է հայկական փայտե եկեղեցի, որի տեղում 1764 թվականին նոր եկեղեցի է կառուցվել։ Եկեղեցում եղել է երեք զոհասեղան՝ Սուրբ Գրիգորի հին եկեղեցու պատվին, Սուրբ Աննայի և գլխավորը՝ Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի կուսական հղիության գաղափարը, որը կապվել է եկեղեցու հետ։ Այսօր, պաշտոնական փաստաթղթերում, տաճարը կոչվում  է Սուրբ Գրիգոր՝ հնագույն անվանը և խորաններից մեկին համապատասխան։

Միաձուլում և անկման սկիզբ   
1772 թվականին ավստրիական զորքերի կողմից Բերեժանի գրավումից հետո նոր կառավարությունը դադարել է վճարել հայկական եկեղեցու և քահանայի սպասարկման ծախսերը։ 1792 թվականին լուծարվել էր տեղի հայկական բանկը, իսկ նրա կապիտալը փոխանցվել է Լվովի հայկական «Mons Pius» գրավատանը։

1791 թվականի սեպտեմբերի 11-ին եկեղեցին հանդիսավոր օծվել է Լվովի հայ կաթոլիկ արքեպիսկոպոս Յակուբ Վալերիան Թումանովիչի կողմից (1783-1798)։ Նա Բերեժանիում գտել է հայկական ծիսակարգի ընդամենը 177 ծխական, քանի որ 18-րդ դարի վերջին քաղաքում հայերի թիվը զգալիորեն նվազել է և մեծացել է դրանց միաձուլումը։ Հայկական բանկի և Լվովի հայկական գրավատան գրառումներից կարելի է պարզել հայ ընտանիքների ազգանունները՝ Բոգոսևիչներ, Գորբազիներ, Գյունկևիչներ, Կամենչանիկներ, Կշիշտաֆովիչներ, Ստեֆանովիչներ, Խայվաշևիչներ։ 1800 թվականին Բերեժանիում եղել է ընդամենը 15 հայ ընտանիք, այդ պատճառով էլ,  քահանա Յան Գարբերտ Նիկիզարյանի մահից հետո նոր քահանա չի նշանակվել։ 1806 թվականին Բերեժանիի ղեկավարը հրամայել է փակել հայկական եկեղեցին և այն օգտագործել որպես պահեստ։ 1807 թվականին Ավստրիայի իշխանությունները բռնագրավել են եկեղեցական արժեքները։ Արխիվներն ու ծննդյան գրանցամատյանները վերցրել է Հռոմի կաթոլիկ քահանան։

Համայնքի վերածնունդ 
Այդ ընթացքում  Լվովի  և այլ քաղաքների մեծահարուստ հայերը, ազնվականության կոչումներ ստանալով, գնեցին նշանակալի կալվածքներ և ստեղծեցին հողատերերի ազդեցիկ խավ։ Նրանց օգնության շնորհիվ հայ կաթոլիկ քահանա Գրիգորի Դավիդովիչը 1828 թվականին սկսեց հայկական եկեղեցու նոր վերանորոգումը։ Նույն թվականին Լվովի հայ արքեպիսկոպոս-միտրոպոլիտ Սամուիլ Կիրիլ Ստեֆանովիչը օծեց եկեղեցին։ Հայ կալվածատերերի, ինչպես նաև կոմս Պոտոցկիների,  ծխական համայնքի հովանավորների նյութական աջակցության շնորհիվ, ապահովվեց քահանայի, երգեհոնահարի, պահակների և լվացարարուհու  պահպանման ծախսերը։ 19-րդ դարում Բերեժանիի հայկական ծխական համայնքը ղեկավարել են հետևյալ քահանաները՝  Գրիգորի Դավիդովիչը (1828-1842), Գրիգորի Բիրարը (1842-1846), Իգնատի Ստեֆանովիչը (1846-1847), Կաէտան Բժեզինսկին (1847-1876) Ալֆոնս Յանկևիչը (1876-1878), Էնթոնի Կոսինսկին (1879-1890), Յուզեֆ Թեոդորովիչը (1890-1897, հետագայում նա երկար ժամանակ ծառայել է որպես Լվովի արքեպիսկոպոս, 1902-1938), Վալերիան Բոնկովսկին (1897-1905)։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Բերեժանի ծխական համայնքն ընդլայնվեց` ներառելով այլ տարածքներ։ 1887 թվականին Բերեժանիում  236 հավատացյալ կար, 1898 թվականին՝ 240 ծխական։ 1908-1917 թվականներին քահանա է եղել Իգնատի Սլեձևսկին։ 1910 թվականին նա սկսեց վերանորոգել և վերականգնել եկեղեցին, որին մասնակցում էր ծագումով բերեժանցի, Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիայի ուսանող, ապագա մարշալ և լեհական բանակի գերագույն գլխավոր հրամանատար Էդուարդ Ռիդզը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ծխական համայնքը կրկին ընդունել է Վալերիան Բոնկովսկուն (1819-1922), իսկ նրանից հետո՝ Վիկտոր Կվապինսկին (1922-1933)։ Այդ ժամանակահատվածում հաշվառվել է շուրջ 200 հավատացյալ և ընդգրկել է  Բերեժանսկի, Զբարաժի, Զբորովի, Պոդգայցիի, Սկալատի, Տերեբովլյայի, Տերնոպոլի (Տերնոպոլի վոյեվոդության) և Ռոհատինի (Ստանիսլավսկի վոյեվոդություն) գավառները։ Ծխական համայնքին է պատկանել նաև Բոլշովիցիում գտնվող մատուռը, որը գտնվել է հայ Կշեչունովիչների ընտանիքին պատկանող կալվածքում։

1933 թվականին արքեպիսկոպոս Թեոդորովիչը Բերեժանիի քահանային նշանակել է Գրեմյան կանոնիկոս և «Mons Pius» բանկի տնօրեն։ Բերեժանիի հայկական ծխական համայնքը ղեկավարել են անհասկանալի հանգամանքներում մահացած Ֆրանցիսկ Տոկաժը (1933-1938) և անհասկանալի հանգամանքներում մահացած Սերգեյ Էգուլյանը (1938-1945)։

Համայնքի վերջը  
Բերեժանիի հայ կաթոլիկ համայնքի վերջին քահանան եղել է Կազիմիր Ռոմաշկան։ Նա նշանակվել է 1945 թվականի հուլիսի 26-ին, բայց 1945 թվականի օգոստոսի 21-ին ՆԳԺԿ-ն ձերբակալել է  նրան և տեղափոխել Լվովի բանտ։ 1946 թվականի մարտի 9-ին նա դատապարտվել է 15 տարվա ազատազրկման «հակախորհրդային գործունեության, Վատիկանի հետ կապեր պահպանելու և գերմանացիների օգտին լրտեսություն կատարելու համար»։ Նրա հետ միասին դատապարտվել են Լվովի արքեպիսկոպոսության գլխավոր կառավարիչ Դիոնիզի Կաետանովիչը և հույն կանոնիկոս Վիկտոր Կվապինսկին։ Լվովի հայ կաթոլիկ արքեպիսկոպոսությունը լուծարվել է։ Բերեժանիի հայկական տաճարը լքված է եղել, ինչպես արքեպիսկոպոսության մյուս եկեղեցիները։ Եկեղեցին վերածվել է պահեստի, ավերվել է ներքին հարդարանքը և վիտրաժների զգալի մասը, մասամբ զոհասեղանը, սրբապատկերներն անհետացել են։ Բերեժանիում գործնականում հայեր կամ հայ կաթոլիկ դավանանքի հավատացյալներ չեն մնացել։

Գրականություն 
 Смірнов Ю. З історії бережанських вірмен і їх святині // Галицька брама, № 7-9 (91-93), 2002, с. 26-27, 36.

Ծանոթագրություններ 

Ուկրաինահայեր ըստ քաղաքի
Լեհահայեր ըստ քաղաքի