Պողոս վարդապետ Տեր-Մարգարյան

Պողոս Վարդապետ Տեր-Մարգսյան, ծնվել է 1830 թվականին՝ Քանաքեռում։

Կենսագրություն 

1841-1848 թվականներին սովորել և ավարտել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ժառանգավորաց դպրոցը։
1858 թվականին եղել է վանական կառավարության անդամ և լուսարար։
1859-1863 թվականներին եղել է Գորու հաջորդը։
1864 թվականի մայիսի 15-ին Բարձրագույն հաստատությամբ նշանակվում է Սինոդի անդամ։
1867 թվականի հունիսի 30-ին Սինոդը նրան կարգում է Ղազախի գավառի Հայոց վանքերիկալվածքների կառավարիչ և Հաղարծնի վանքի վանահոր պաշտոնակատար։
1892 թվականի օգոստոսի 17-ին նշանակվել է Գանձակի փոխանորդ, միևնույն ժամանակ վարելով Հաղարծնի վանահայրության պաշտոնը։

Վարդապետն ու Հաղարծնի վանքը 

Մոտակա բնավայրերի հայ բնակչության մեջ վարդապետը վայելել է մեծ հեղինակություն։ Դա նպաստել է վանքի և նրա կալվածքների բարեկարգմանը։ Մշտական բնակություն վանքում հաստետելու համար Վարդապետը այստեղ է հրավիրում մի քանի հայ ընտանիք, որոնք պետք է կարգավորեին վանքի տնտեսությունը։

Նրա ջանքերով ստեղծվում է վանքի մատենադարանը։ Մատենադարանում պահվել են մեծ քանակությամբ եկեղեցական ձեռագրեր, գրչագիր գրքեր, դասագրքեր, այդ թվում, ավետարան, Մայր Մաշտոց, Նոր կտակարան, Աստվածաշունչ,  Տոնացույց, Ղազար Փարպեցի՝ «Թուղթը», Ներսես Շնորհալի՝ «Թուղթ ընդհանրականը», Եղիշե, Ս․ Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան» և այլն։

1885 թվականին Վարդապետը կազմում է վանքի սեփականության գույքացուցակը։ Այնտեղ թվարկվում է արծաթյա և ոսկեզօծ խաչեր, սրբապատկերներ, եպիսկոպոսական գավազաններ։ Վանքապատկան սեփականությունից նշված է՝ մեկ ջրաղաց, ջրաղացքարեր, վեց գոմ, հողագործական և շինարարական տարբեր գործիքներ, կենցաղային կառույցներ, ինչպես նաև 4000 սաժեն ճանապարհ։

Վանքի շրջակա անտառը գնահատվում էր 230000 ռուբլի, որի շահագործման շնորհիվ վանահայրը պլանավորել էր վերանորոգել Հաղարծնի վանքը, ստեղծեր վանքապատկան գյուղ, նպաստեր Դիլիջանի ծխական դպրոցին, վանքում հոգևոր դպրոց ստեղծեր։ Սակայն անտառապետի ջանքերով նրա մտահաղացումները չիրականացան։ Վարդապետը երկարատև պայքարի ընթացում դատարանների դռներն էր ընկնում՝ կալվածքի հարցում վանքի իրավունքները վերականգնելու նպատակով, սակայն արդյունքի չի հասնում։ Այն տևում է 30 տարուց ավել։
Խաչատուր Շահնազարյանը իր հուշերում գրում է․

Խրիմյան Հայրիկը, դեռևս Վարագավանքում լսում է Պողոս վարդապետի՝ վանքը վերականգնելու ձեռնարկումների մասին և քաջալերող, խրախուսական նամակ է գրում ու ոգևորում՝ սատար կանգնելով նրան։

1985 թվականին Պողոս վարդապետը ճանապարհվում է Պետերբուրգ՝ վանքապատկան անտառի հարցով։ Դա համընկնում է նոր կայսեր Նիկոլայ երկրորդի թագադրությանը հետ, ուստի ամբողջ երկիրը պատրաստվում էր այդ միջոցառմանը։ Մայրաքաղաքում վարդապետին մեծ օժանդակություն ցույց տվեցին Կարապետ Եգյանը և սենատոր Գոնչարովը։ Ամիսներ անց, վարդապետի համառությունը, ի վերջո, տվեց իր արդյունքները։ Սենատը հօգուտ Հաղարծնի հաստատեց 700 հա հողատարածություն՝ իր անտառներով հանդերձ։

1986 թվականին հոկտեմբերի վերջերին վեհափառը նրան հրավիրում է Էջմիածին։ Պետերբուրգի անսովոր պայմանները, օտարության մեջ այդ ինն ամսվա չարչարանքներն ու ճանապարհորդություններն բոլորովին քայքայել էին նրա առողջությունը։ Հետազոտությունից հետո բժիշկը ախտորոշում է տիֆ։ Վարդապետի օրգանիզմը չի կարողանում հաղթահարել վրա հասած ծանր հիվանդությունը, և նա վախճանվում է միաբանների միջավայրում՝ 1896 թվականի նոյեմբերի 2-ին։

Նրան թաղում են հաջորդ օրը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի միաբանության հանգստարանում։ Մայր տաճարում մատուցված հոգեհանգստին ներկա էր նաև վեհափառը, դրվատեցին նրա արժանիքները, ասելով.
 

Պողոս վարդապետի մտահոգությունը, որպես Ղազախի գավառի վանքերի կալվածքների կառավարչի, չէր սահմանափակվում միայն Հաղարծնի վանքի գործերով։ Նա կարևոր էր համարում նաև իրեն վստահված գյուղերի բնակչության և եկեղեցիների հոգևոր պահանջների բավարարումը։ Հաճախ այցելում էրգյուղեր, ձեռք մեկնում կարիքավորներին, սատարում տառապյալներին։

Կարծիքներ Պողոս վարդապետի մասին 

Վարդապետի գործունեության մասին տարբեր թերթերում և ամսագրերում դրվատանքով են գրել նրա հետ շփվող և առնչվող, նրան հանդիպող և նրա գործունեությունը գնահատող հեղինակավոր ներկայացուցիչներ, գրականության գործիչներ։

Արձագանք

Մեղու Հայաստան լրագիր

Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյան

Ռաֆայել Պատկանյան

Ծանոթագրություններ 

Հայ Առաքելական Եկեղեցու սրբեր
Հայ մատենագիրներ
Հայ փիլիսոփաներ
Հայ հոգևորականներ