Բացատրություն (փիլիսոփայություն)

Բացատրությունը հայտարարությունների մի շարք է, որը սովորաբար կառուցվում է փաստերի մի շարք նկարագրելու համար, որոնք պարզաբանում են այդ փաստերի պատճառները, ենթատեքստը և հետևանքները։ Այն կարող է սահմանել կանոններ կամ օրենքներ, ինչպես նաև կարող է պարզաբանել առկա կանոնները կամ օրենքները ուսումնասիրված ցանկացած առարկայի կամ երևույթի առնչությամբ։

Բացատրությունը, փիլիսոփայության մեջ, հայտարարությունների մի շարք է, որը հասկանալի է դարձնում առարկայի, իրադարձության կամ իրավիճակի գոյությունը կամ առաջացումը։ Դրա ամենատարածված ձևերից են.

 Պատճառահետևանքային բացատրություն
 Դեդուկտիվ-նոմոլոգիական բացատրություն, որը ներառում է բացատրությունը ընդհանրացման ներքո, որից այն կարող է ստացվել դեդուկտիվ փաստարկով (օրինակ՝ «Բոլոր գազերը մեծանում են, երբ տաքանում են).
 Վիճակագրական բացատրություն, որը ներառում է բացատրությունը ընդհանրացման ներքո, որը նրան տալիս է ինդուկտիվ աջակցություն (օրինակ՝ «Ծխախոտ օգտագործողների մեծամասնությունը հիվանդանում է քաղցկեղով. այս անձը ծխախոտ է օգտագործում, հետևաբար այս անձը հիվանդացել է քաղցկեղով»)։
 Մարդկային վարքագծի բացատրությունները սովորաբար դիմում են սուբյեկտի համոզմունքներին և ցանկություններին, ինչպես նաև առարկայի վերաբերյալ այլ փաստերին և շարունակվում են այն ենթադրությամբ, որ տվյալ վարքագիծը ռացիոնալ է (առնվազն նվազագույն չափով)։ Այսպիսով, բացատրությունը, թե ինչու սուբյեկտը հանեց իր վերարկուն, կարող է վկայակոչել այն փաստը, որ նա զգում էր տաքություն, որ նա ցանկանում էր ավելի զով զգալ, և որ սուբյեկտը հավատում էր, որ ավելի սառը կզգա, եթե հանի իր վերարկուն։

Գիտական բացատրություն

Ամենավերջին քննարկման ենթադրությունն այն է, որ գիտությունը երբեմն տալիս է բացատրություններ (այլ ոչ թե «պարզ նկարագրություն») և որ գիտական բացատրության «տեսության» կամ «մոդելի» խնդիրն է բնութագրել նման բացատրությունների կառուցվածքը։ Այսպիսով, ենթադրվում է, որ կա բացատրության մեկ տեսակ կամ ձև, որը «գիտական» է։ Այնուամենայնիվ, վերջին փիլիսոփայական գրականության մեծ մասում միտումը եղել է ենթադրելու, որ կա էական շարունակականություն գիտության մեջ հայտնաբերված բացատրությունների տեսակների և ավելի սովորական ոչ գիտական համատեքստում հայտնաբերված բացատրությունների առնվազն որոշ ձևերի միջև։ Ընդ որում վերջիններս ներառում են քիչ թե շատ անհամապատասխան ձևով հատկանիշներ, որոնք նախկինում առկա են ավելի մանրամասն, ճշգրիտ, խիստ և այլն ձևով։ Այնուհետև ենթադրվում է, որ բացատրության տեսության խնդիրն է ֆիքսել այն, ինչ ընդհանուր է ինչպես գիտական, այնպես էլ բացատրության առնվազն որոշ ավելի սովորական ձևերի համար։

Գիտական բացատրության ուշագրավ տեսությունը Հեմփելի դեդուկտիվ-նոմոլոգիական մոդելն է։ Այս մոդելը լայնորեն քննադատության է ենթարկվել, սակայն այն դեռևս մեկնարկային կետ է բացատրության տեսությունների մեծ մասի քննարկման համար։

Բացատրություն և փաստարկ 
Բացատրությունների և փաստարկների միջև տարբերությունն արտացոլում է ծագած հարցի տարբերությունը։ Փաստարկների դեպքում մենք սկսում ենք կասկածելի փաստից, որը փորձում ենք փաստարկներով հիմնավորել։ Բացատրությունների դեպքում մենք սկսում ենք ընդունված փաստից, հարցն այն է, թե ինչու է սա փաստ կամ ինչով է պայմանավորված։ Պատասխանն այստեղ բացատրությունն է։

Օրինակ, եթե Ֆրեդն ու Ջոն անդրադառնան այն հարցին, թե արդյոք Ֆրեդի կատուն լվեր ունի, թե ոչ, Ջոն կարող է ասել. «Ֆրեդ, քո կատուն լվեր ունի։ Նայի՛ր կատուն հենց հիմա քորում է»։ Ջոն վիճել է, որ կատուն լվեր ունի։ Այնուամենայնիվ, եթե Ֆրեդը և Ջոն համաձայնվեն այն փաստի մասին, նրանք կարող են լրացուցիչ հարց տալ, թե ինչու է դա այդպես և բացատրություն տալ. «Կատուի լվերի պատճառն այն է, որ եղանակը խոնավ էր»։ Տարբերությունն այն է, որ փորձը որոշ պնդումներ ճշմարիտ լինելու մասին չէ, այլ ցույց տալու, թե ինչու է դա ճիշտ։ Այս առումով փաստարկները նպատակ ունեն նպաստել գիտելիքներին, մինչդեռ բացատրությունները նպատակ ունեն նպաստել ըմբռնմանը։

Մինչ փաստարկները փորձում են ցույց տալ, որ ինչ-որ բան կա, կլինի կամ պետք է լինի, բացատրությունները փորձում են ցույց տալ, թե ինչու կամ ինչպես ինչ-որ բան կա կամ կլինի։ Եթե Ֆրեդը և Ջոն անդրադառնան այն հարցին, թե արդյոք Ֆրեդի կատուն բզեր ունի, թե ոչ, Ջոն կարող է ասել. «Ֆրեդ, քո կատուն լվեր ունի։ Նայի՛ր կատուն հենց հիմա քորում է»։ Ջոն փաստարկ է ներկայացրել, որ կատուն լվեր ունի։ Այնուամենայնիվ, եթե Ֆրեդը և Ջոն համաձայնվեն այն փաստի մասին, որ կատուն ունի լուեր, նրանք կարող են լրացուցիչ հարց տալ, թե ինչու է դա այդպես և բացատրություն տալ. «Կատուի լվերի պատճառն այն է, որ եղանակը խոնավ էր»։ Տարբերությունն այն է, որ փորձը որոշ պնդումներ ճշմարիտ լինելու մասին չէ, այլ ցույց տալու համար է, թե ինչու է դա ճիշտ։

Փաստարկներն ու բացատրությունները հիմնական գործածության մեջ մեծապես նման են միմյանց։ Սա է պատճառը, որ շատ դժվար է պնդումների մասին քննադատաբար մտածել։ Այս դժվարության մի քանի պատճառ կա.

 Մարդիկ հաճախ իրենք էլ պարզ չգիտեն՝ վիճում են ինչ-որ բանի համար, թե բացատրում։
 Բացատրություններ և փաստարկներ ներկայացնելիս օգտագործվում են նույն տեսակի բառեր և արտահայտություններ։
 «բացատրել» կամ «բացատրություն» և այլ տերմինները հաճախ օգտագործվում են փաստարկներում։
 Բացատրությունները հաճախ օգտագործվում են փաստարկների մեջ և ներկայացվում են այնպես, որ ծառայեն որպես փաստարկներ։

Բացատրություն և հիմնավորում

Բացատրություն տերմինը երբեմն օգտագործվում է հիմնավորման համատեքստում, օրինակ՝ բացատրություն, թե ինչու է համոզմունքը ճշմարիտ։ Հիմնավորումը կարող է հասկացվել որպես բացատրություն, թե ինչու է համոզմունքը ճշմարիտ կամ բացատրություն, թե ինչպես մարդը գիտի այն, ինչ գիտի։ Կարևոր է հասկանալ, թե երբ բացատրությունը արդարացում չէ։ Կարելի է ինչ-որ բանի մասին մանրամասն և հավատալու բացատրել առանց որևէ ապացույց տալու։

Տեսակներ 
Կան բազմաթիվ և բազմազան իրադարձություններ, առարկաներ և փաստեր, որոնք բացատրություն են պահանջում։ Այսպիսով, կան շատ տարբեր բաներ, որոնք կարող են օգտագործվել ինչ-որ բան բացատրելու համար։ Արիստոտելը ընդունում էր բացատրության չորս արխետիպ։ Սրանք դեռ ավելի հին ժամանակներից համարվում էին համընդհանուր և եզակի բացատրությունների «տեսակներ», որոնք ներառում են ինչ-որ բան բացատրելու բոլոր եղանակները։ Այնուամենայնիվ, շատ շփոթություն կա դրանց ճշգրիտ սահմանման և միմյանց հետ առնչվելու վերաբերյալ։ Բացատրության տեսակները ներառում են պատճառաբանության համապատասխան տեսակներ, ինչպիսիք են դեդուկտիվ-նոմոլոգիական, ֆունկցիոնալ, պատմական, հոգեբանական, վերականգնողական, տելեոլոգիական, մեթոդաբանական բացատրությունները։

Բացատրության տեսություններ

 Դեդուկտիվ-նոմոլոգիական մոդել
 Վիճակագրական համապատասխանության մոդել
 Պատճառական մեխանիկական մոդել
 Միասնական մոդել
 Բացատրության պրագմատիկ տեսություն

Տե՛ս նաև

 Իմացաբանություն
 Մակածություն
 Գիտելիք
 Տեսություն

Գրականության ցանկ 
 Moore, Brooke Noel and Parker, Richard. (2012) Critical Thinking. 10th ed. Published by McGraw-Hill. .

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ

Explanation տարբեր լեզուներով

Տեսություններ
Իմացաբանական տեսություններ
Գիտության իմացաբանություն
Տրամաբանության փիլիսոփայություն
Տրամաբանության հասկացություններ