Թրթուրաբուժություն

Թրթուրաբուժություն, կենսաթերապիայի տարբերակ, որի ժամանակ թրթուրները ներդրվում են չլավացող մաշկի կամ փափուկ հյուսվածքների վերքերի վրա՝ մեռուկացված հյուսվածքի մաքրման և դեզինֆեկցիայի նպատակով։

Թրթուրաբուժության օգտակարության ապացույցները ներկայումս շատ են։

Բժշկության մեջ օգտագործում

Թրթուրաբուժությունը էֆեկտիվ է քրոնիկ խոցերի բուժման ժամանակ։ Դիաբետիկ ոտքերի խոցերի ժամանակ օգտագործվող փորձնական թրթուրաբուժությունը տալիս է դրական արդյունք։ Ըստ Քոքրեյնի անդրադարձի՝ թրթուրաբուժությունը ոտքերի երակային խոցերի ժամանակ ցույց է տալիս նույն արդյունքը, ինչ այլ բուժման եղանակները։ Սակայն, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ հետազոտությունից ստացված տվյալները եղել են աղքատ։

2004 թվականին Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչությունը որոշեց կանաչ շշի գույնի ճանճի (Lucilia sericata) թրթուրները օգտագործել բժշկական նպատակներով։

Այդպիսի հիվանդություններից են՝

 Մաշկի և փափուկ հյուսվածքների չլավացող վերքեր
 Պառկելախոցեր
 Երակականգային խոցեր
 Ոտքերի նեյրոպաթիկ խոցեր
 Չլավացող տրավմատիկ կամ հետվիրահատական վերքեր

Սահմանափակումներ
Վերքի հյուսվածքը պետք է հագեցած լինի դեպի ներս էքսուդացվող հեղուկով և հագեցած լինի բավարար թթվածնով, ինչը արդյունավետ բուժման կարևոր նախապայման է։ Ոչ բոլոր հյուսվածքներն են տրվում թրթուրաբուժությանը․ չոր, օրգանիզմի խոռոչների բաց վերքերի թրթուրաբուժությունը լավ արդյունքներ ցույց չի տալիս։ Սովորաբար կարելի է հյուսվածքը թրջել աղաջրային լուծույթներով, որը նպաստավոր պայման կլինի թրթուրների գոյատևման համար։

Թրթուրները պացիենտների մոտ կարող են զզվանք և անհանգստություն առաջացնել, բայց այս բուժումից հրաժարվողների թիվը քիչ է։ Թրթուրները սովորաբար պահվում են անթափանց պոլիմերային տոպրակներում։ Վիրակապը պետք է դրվի այնպես, որ թրթուրները վերքի տարածքից դուրս չգան, բայց ապահովվի թթվածնի բավարար մուտքը։ Վիրակապը կարող է պատրաստվել այնպես, որ թրթուրների գործողություններից առաջացած քորի ու դիսկոմֆորտի զգացումը հասցվի նվազագույնի։

Ազդեցության մեխանիզմներ
Թրթուրներն ազդում են մի քանի ճանապարհներով․

 Սանացիա
 Վերքի դեզինֆեկցիա
 Առողջացման ստիմուլյացիա
 կենսաթաղանթների ճնշում և էռադիկացիա

Սանացիա
Թրթուրների որոշակի քանակություն կարող է ավելի արդյունավետ լինել մեռուկացած հյուցվածքի մաքրման պրոցեսում (մեկ-երկու օր), քան վիրահատական միջամտությունը։ Թրթուրների ազդեցությունից վերքի մակերեսը փոքրանում է։ Թրթուրներն արտազատում են որոշ պրոտեոլիտիկ ֆերմենտներ, որոնք քայքայում են մեռուկացված հյուսվածքը․ այս պրոցեսը կոչվում է արտամարմնային մարսողություն։ 48-72 ժամվա ընթացքում թրթուրների չափերը մեծանում են՝ 2 սանտիմետրից հասնելով 10-ի, դրանց հեռացումից հետո հյուցվածքը մաքրված է լինում մեռուկացված հյուսվածքից։

Դեզինֆեկցիա
Թրթուրներից արտազատված նյութերն օժտված են հակաբակտերիալ հատկություններով։ Դրանցից են ալանտոինը, միզանյութը, ֆենիլացեդալդեհիդը, կալցիումի կարբոնատը, պրոտեոլիտիկ ֆերմենտները և այլն։ In vitro հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ թրթուրները ճնշում են մեթիցիլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի, A և B խմբի ստրեպտոկոկերի, գրամ-դրական աերոբ և անաերոբ բակտերիաների աճը։ Կապտաթարախային ցուպիկը, աղիքային ցուպիկը և պրոտեուսը չեն ենթարկվում թրթուրների ազդեցությանը։ Կապտաթարխային ցուպիկի առկայության դեպքում թրթուրների օգտագործումը կարող է վտանգավոր լինել։

Թրթուրների կենսաբանություն

Թրթուրները կարող են ձվադրել մահացած կենդանիների կամ մարդկանց մարմիների մակերեսներին։ Կենդանիներից թրթուրներով վարակումը կոչվում է միազ։ Որոշ թրթուրներ սնվում են միայն մահացած հյուսվածքներով։ Թրթուրների ստացման նպատակով օգտագործում են Կալիֆորիդա ցեղատեսակի ճանճերին։ Այլ կարևոր ցեղատեսակներից է Պրոտոֆորմիա տերանովան, որի թրթուրները շատ արդյունավետ են Streptococcus pyogenes-ի և S. pneumoniae-ի դեմ։

Պատմություն
Ըստ որոշ գրառումների, թրթուրաբուժությունը՝ որպես վերքաբուժության տարբերակ, կիրառվել է դեռ անտիկ ժամանակներից սկսած։ Թրթուրներն օգտագործվել են Մայաների, բնիկ ամերիկացիների և ավստրալական աբորիգենների կողմից։ Տվյալներ կան նաև վերածննդի ժամանակաշրջանից։ Ռազմաբժիշկները նշում են, որ արագ ապաքինվել են և ցածր մահացության ռիսկ են ունեցել այն զինվորների վերքերը, ում մոտ կիրառել են թրթուրներով բուժում։ Այս բժիշկներից էր Նապոլեոնի գլխավոր վիրաբույժը՝ բարոն Դոմինիկ Լարին։

Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի բժշկական սպաերից մեկը՝ Յոզեֆ Ջոնսը, փաստել է՝ 
Միացյալ Նահանգներում թրթուրներն առաջին անգամ օգտագործվել են սպա Ջ․ Զաքարիսի կողմից, ով ասել է՝

Նա հաշվարկել է առողջացման բավականին բարձր տոկոս.

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օրթոպեդիկ վիրաբույժ Ուիլիամ Բայերը դիտարկել է մի զինծառայողի, ով մի քանի օր մարտադաշտում է մնացել ազդրոսկրի բազմակի կոտրվածքներով և բազմաթիվ պատռված վերքերով։ Զինվորը հոսպիտալ է հասցվել վերքի մեջ թրթուրներով, սակայն չի ունեցել տենդի կամ այլ ինֆեկցիայի նշաններ։ Զինվորի վերքերը լավացել են, չնայած որ ենթադրելի էր, որ նա պետք է մահանար։ Պատերազմից հետո Բայերն օգտագործել է թրթուրները Մասաչուսեթսում գտնվող Բոստոնի մանկական հոսպիտալում աշխատելիս։

Կան զեկույցներ այն մասին, որ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամերիկայի կողմից գերեվարված ճապոնացի զինվորերի վերքերը բուժել են թրթուրներով։

Ըստ 2013 թվականին կատարված հետազոտության, Միացյալ Նահանգների բանակի բժիշկների 10%-ն օգտագործում է թրթուրաբուժությունը։

Կարգավորում
2004 թվականին Սննդի և դեղերի վարչությունը թույլատրել է բազմացնել թրթուրները մարդկանց և կենդանիների բուժման համար՝ միայն ըստ ցուցման։

Անասնաբուժության մեջ օգտագործում
Աշխարհի շատ երկրներում կենդանիների վերքերի թրթուրներով բուժումը հանդիսանում է ազգային բժշկության մաս։ Թրթուրներն առավել օգտակար են քրոնիկ օստեոմիելիտների, քրոնիկ խոցերի և թարախածին ինֆեկցիաների դեպքում։ Թրթուրներն օգտագործվում են կճղակավորների մոտ լամինիտի հետևանքով առաջացած երկրորդային օստեոմիելիտի, գորտերի չբուժվող վերքերի, հետվիրահատական վերքերի, կերատոմաների բուժման մեջ։

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ թրթուրբուժության՝ կենդանիների վերքերի բուժման մեջ օգտագործման մասին դեռևս բավարար տվյալներ չկան, և չի կարելի ճշգրտորեն հասկանալ՝ որքանով է այն արդյունավետ։

Ծանոթագրություններ

Լրացուցիչ գրականություն

Արտաքին հղումներ
 Maggot Medicine film produced by Robert Cibis
 National Geographic video segment on Maggot Medicine on youtube.com
 The NIH Record; Medieval Miracle Workers — Are Maggots Making a Medical Comeback? The National Institutes of Health experience with maggot therapy

Բուժում
Թերապիա
Անասնաբուժություն
Այլընտրանքային բժշկություն
Ռազմական բժշկություն
Առողջություն
Միջատներ
Բժշկություն
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ