Կլիշե

Կլիշե () կամ շաբլոն դարձվածք, արտահայտություն, միտք կամ տարր գեղարվեստական ստեղծագործություններում, որը ժամանակի ընթացքում հաճախակի կիրառվելով կորցրել է իր նախնական իմաստն ու ազդեցությունը այն աստիճան, որ դիտարկվում է ծեծված կամ էլ հնացած։ Հիմնականում կլիշեները այնպիսի արտահայտություններ են, որ ժամանակին համարվում էին իմաստալից և արդիական։ Դարձվածաբանության մեջ եզրույթը ստացել է ավելի շատ մեխանիկական բնույթ և արմատավորվել մարդկանց լեզվում։ Տերմինը հաճախակիորեն օգտագործվում է ժամանակակից մշակույթում բացատրելու մի գործողություն կամ արտահայտություն, որ կանխատեսելի է հիմք ընդունելով նախորդող իրադարձությունները։ Սովորաբար, կլիշեները արտահայտում են բացասական իմաստ։ Կարող են և՛ համապատասխանել, և՛ միևնույն ժամանակ չհամապատասխանել իրականությանը։ Դրանցից մի քանիսը կարծրատիպեր են, իսկ մնացածը փաստեր կամ ճշմարիտ իրողություններ, որոնք ընդունված են բոլորի կողմից։ Կլիշեները մեծ մասամբ օգտագործվում են գեղարվեստական գրականությունում՝ այն ծիծաղաշարժ դարձնելու համար։

Գոյություն ունեն այնպիսի արտահայտություններ, որոնք նախկինում ուշագրավ էին և մեծ ազդեցություն ունեին մարդկանց վրա, իսկ այժմ չափազանց շատ օգտագործման պատճառով կորցրել են իրենց կարևորությունը։ Ֆրանսիացի պոետ Ժեռառ դը Նեռվալի խոսքերով․ «Առաջին տղամարդը, ով համեմատեց կնոջը վարդի հետ հանճարեղ բանաստեղծ էր, իսկ երկրորդ անգամ նման համեմատություն կատարողը պարզապես անմիտի մեկն էր»։
Կլիշեն շատ հաճախ արտահայտում է վերացական գաղափարներ, որոնք արտահայտվում են համաբանության կամ չափազանցության միջոցով՝ ավելի տպավորիչ դարձնելու համար։ Կլիշեների հիմքում ընկած են իրական դեպքեր, որոնք վերցված են առօրյա կյանքից։ Խոսակցական լեզվում կլիշեները որոշ չափով կարող են ազդեցություն թողնել, սակայն հարկ է նշել, որ դրանց օգտագործումը գրավոր և բանավոր խոսքի ժամանակ, ինչպես նաև բանավեճերի ընթացքում կդիտվի որպես գիտելիքի պակասի, անփորձության և անհնարամտության նշան։

Ծագումնաբանություն 

«Կլիշե» բառը փոխառված է ֆրանսերենից (cliché), որտեղ արտահայտված է ("clicher" թրխկացնել, հարվածել) բայի անցյալ ժամանակաձևով։ Հիմնականում օգտագործվում է որպես գոյական։ Կլիշեն առաջացել և գործարկվել է տպագրության ոլորտում։ Տերմինը հորինվեց հրատարակիչների կողմից և կատարում էր պայմանական լեզվի դեր՝ խոսելու այնպիսի ստերեո տպագրությունների, էլեկտրամեկուսացման սարքերի, և օֆսեթ տպագրությունների մասին, որոնք մեկից ավելի անգամ կարող էին տպել միևնույն պատկերը։ Կա մի վարկած, որ տերմինը իր անունն է ստացել  "Dab" (Ստերեո տպագրության տեսակ, որի ժամանակ բլոկը տեղադրում են հալած մետաղի մեջ՝ մատրիցա ստեղծելու համար) տպագրության ժամանակ առաջացող «թեթև թրխկոցի» պատճառով։ Ձայների միջև նմանության շնորհիվ կլիշեն ստացավ իր ներկայիս անվանումը։

Կիրառություն 
 
Տարբեր բառարաններ ընդունում են նաև  clichéd փոխառված տարբերակը, որը նույնպես ունի նույն իմաստը։ Կլիշեն շատ հաճախ օգտագործվում է նաև որպես ածական չնայած, որ որոշ բառարաններ չեն ընդունում բառի ածականական գործածությունը։ Cliché-ն դիտարկվում է որպես գոյական, իսկ clichéd-ը՝ ածական։

Մտքի աշխատանքը խոչընդոտող կլիշեներ 

Մտքերի հոսքը խոչընդոտող կլիշեները նաև հայտնի որպես ուղեղի աշխատանքի արգելակիչներ և «իմաստաբանական թյուրիմացություն առաջացնող խոչընդոտներ» բառեր կամ արտահայտություններ են, որոնք խանգարում են մարդուն արտահայտել իր քննադատողական մտածողությունը որևէ թեմայի շուրջ։ Սովորաբար դրանք կարճ, պարզ և առաջին հայացքից ճշմարիտ թվացող արտահայտություններ են, որոնք միտված են շեղելու մարդկանց ուշադրությունը կամ միտքը։ Հիմնականում խոսքը գնում է արմատավորված արտահայտությունների մասին, որոնք գալիս են հին ժողովրդական բանահյուսությունից և համարվում են ճշմարիտ և իմաստալից խոսքեր։ Օրինակ՝ «Հերի՛ք այդքան գլուխ կոտրես», «Նորից նույն երգն ես երգում», «Ի՞նչ հետևանքներ կունենան իմ քայլերը»։ Տերմինը առավել հայնտի է դարձել 1961 թվականին  հոգեբույժ Ռոբերտ Ջեյ Լիֆթոնի «Մտածողության հեղափոխություն։ Տոտալիզմի հոգեբանությունը և Չինաստանում ուղեղի լվացման համակարգը» (անգլ․՝ "Thought Reform and the Psychology of Totalism: A Study of "Brainwashing" in China") գրքի շնորհիվ։ Լիֆթոնը ասում է․«Ամբողջատիրական հասարակության լեզուն արտացոլվում է մարդկանց ուղեղի լվացման և մտքի աշխատանքը խոչընդոտելու մեջ։ Մարդկության առջև ծառացած բարդագույն խնդիրներից մեկը քողարկված է այդ պարզագույն և առաջին հայացքից ճշմարիտ հնչող արտահայտությունների մեջ, որոնք հեշտ են հիշվում և հետագայում արմատավորվում մարդկանց խոսքի մեջ։ Դրանք սկզբնավորում են գաղափարախոսական վերլուծության թե՛ սկիզբը թե՛ ավարտը»։ Շատ հաճախ կլիշեները հետին նպատակով օգտագործվում են բանավեճի ժամանակ հակառակորդին հակառակ պատասխան տալու կամ ուրիշներին մանիպուլյացիայի ենթարկելու և ստիպելու մտածել այնպես ինչպես դու ես ցանկանում։ Չնայած, որ կլիշեների օգտագործումը չի խրախուսվում, շատ մարդիկ կիրառում են դրանք սովորության համաձայն, ինչպես նաև իրենց արդարացնելու, հակադարձելու մեկ ուրիշի կարծիքին, համոզմունքները դրսևորելու կամ ինքնապաշտպանվելու համար։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 

Տերմիններ
Գաղափարական կլիշեներ
Ֆրանսերեն բառեր և արտահայտություններ
Կարծրատիպեր
Գրական տերմինաբանություն