Ուռուցքային մարկերներ

Ուռուցքային մարկերը կենսամարկեր է, որը հնարավոր է հայտնաբերել արյան մեջ, մեզի մեջ կամ մարմնի հյուսվածքներում, որոնք կարող են բարձրացած լինել մեկ կամ ավելի քաղցկեղների տիպերի առկայության դեպքում։ Գոյություն ունեն տարբեր ուռուցքային մարկերներ, որոնք յուրահատուկ են կոնկրետ հիվանդությունների համար, և դրանք օգտագործվում են օնկոլոգիայում քաղցկեղի առկայությունը հաստատելուն օգնելու նպատակով։ Ուռուցքային մարկերների բարձր մակարդակը կարող է քաղցկեղի մասին խոսել, սակայն դրա բարձրացումը կարող է նաև այլ պատճառներ ունենալ (կեղծ դրական արդյունքներ)։

Ուռուցքային մերկերները կարող են արտադրվել անմիջապես ուռուցքի կողմից կամ ոչ ուռուցքային բջիջների կողմից ի պատասխան ուռուցքի առկայության։

Չնայած մամոգրաֆիան, գերձայնային հետազոտությունը, համակարգչային շերտագրությունը, միգնիսառեզոնանսային շերտագրությունը և ուռուցքային մարկերների հետազոտումը թույլ են տալիս իրականացնել քաղցկեղի փուլավորումը և բուժման ճիշտ մոտեցումներ ընտրել, սակայն դրանք սովորաբար վերջնական ախտորոշիչ թեստեր չեն։ Դեպքերի մեծամասնությունում ախտորոշումը հաստատվում է բիոպսիայով։

Դասակարգում 
Իրենց քիմիական բնույթով ուռուցքային մարկերները կարող են սպիտակուցներ, կոնյուգացված սպիտակուցներ, պեպտիդներ և ածխաջրեր լինել։ Սպիտակուցները և կոնյուգացված սպիտակուցները կարող են ֆերմենտներ, հորմոններ կամ սպիտակուցային հատվածներ լինել։ Ախտորոշիչ նպատակներով իարականացվող գեների սեքվենավորումը դասակարգվում է կենսամարկեր եզրույթից դուրս, ուստի այս հոդվածում չի քննարկվելու։

Կիրառում
Ուռուցքային մարկերները կարող են կիրառվել հետևյալ նպատակներով․
Քաղցկեղի հաճախ հանդիպող տիպերի սքրինինգ պոպուլյացիայի մակարդակով։ Ուռուցքների մեծամասնության լայնատարած սքրինիգն ի սկզբանե առաջարկվել է, սակայն ոչ իրատեսական լինելու պատճառով չի կիրառվել։ Սպեցիֆիկ քաղցկեղների տիպերի կամ տեղակայման սքրինիգը պահանջում է սպեցիֆիկության (յուրահատկություն)  և սենսիտիվության (զգայունություն) այնպիսի բարձր մակարդակ, որը գորխնականում անհասանելի է։ 
Քաղցկեղից ողջ մնացածների մոնիտորինգ բուժումից հետո, հիվանդության կրկնությունը հայտնաբերելու նպաատկաով։ Օրինակ․ բարձացած AFP-ն երեխայի մոտ, ով նախկինում բուժվել է տերատոմայի կապակցությամբ, ենթադրում է կրկնություն, էնդոդերմալ սինուսի ուռուցքով։
Որոշ սպեցիիֆիկ ուռուցքների տիպերի ախտորոշումը, մասնավորապես ուղեղի ուռուցքներինը և որոշ այլ դեպքերում, երբ բիոպսիան նպատակահարմար չէ։
Ախտորոշմնան հաստատում, պարզելու համար այնպիսի բնութգրեր, ինչպիսին են ուռուցքի չափը և ագրեսիվությունը, հետևապես օգնելու համար պարզել բուժման նպատակահարմար մոտեցումները։
Փուլավորում՝ որոշ ուռուցքների տեղակայումների դեպքում, որոշ ուռուցքային մարկերներ ներառված են փուլավորման իրականացման պրոցեսում։
Բուժումը պլանավորելու համար նախա-բուժումը կիրառելիս և օգնելու համար պլանավորելու սեփական ապագան, վիրահատական միջամտությունից հետո, ուռուցքային մարկերներն օգտագործվում են կանխատեսման նպատակով։
Բուժման էֆեկտիվությունը պարզելու համար և դրա ձախողման դեպքում, այն փոխելու։
Ուղեկցող ախտորոշման իրականացում, անձնավորված բժշկությունում ուռուցքի կոնկրետ ենթատիպի դեմ բուժում մշակելու նպատակով։

Ինչպես նշված է BMJ 2009-ում, ընդհանուր առմամբ ուռուցքային մարկերները չպետք է օգտագործվեն քաղցկեղի համար ախտորոշիչ նպատակներով, այլ որոշակի քաղցկեղների դեպքում իրականացվող մոնիտորինգի նպատակով, կամ որոշ դեպքերում սքրինինգային նպատակներով։ Այս թեստերի օգտագործումը, առանց դրանց օգտակարությունը և նպատակները հասկանալու կարող է պատճառ դառնալ դրանց անտեղի կիրառման,  ինչը կհանգեցնի քաղցկեղների ախտորոշման նպատակով անտեղի գեր-հետազոտությունների իրականացմանը։

Տեխնիկաներ
Ուռուցքային մարկերները կարող են հայտնաբերվել արյան պլազմայում, կամ հազվադեպ մեզում կամ մարմնի այլ հեղուկներում, հաճախ իմունոֆերմենտային անալիզի միջոցով, ինչպես օրինակ ֆերմենտի ակտիվության որոշումը։ Հյուսվածքների մանրադիտակային վիզուալիզացիան իմունոհիստոքիմիայի միջոցով թվային արդյունքներ չի տալիս, ուստի այստեղ չի քննարկվելու։

Շատ հետազոտությունների համար տարբեր տեխնիկաներ են հասանելի։ Մոնիտորինգի համար կարևոր է, որ օգտագործվի միևնույն հետազոտությունը, քանի որ տարբեր հետազոտությունների արդյունքները սովորաբար համեմատելի չեն։ Օրինակ՝ AFP-ի հայտնաբերման տարբեր առևտրային հավաքածուներ կան, որոնք հիմնված են տարբեր տեխնոլոգիաների վրա, և թիմիդին կինազի համար հավաքածուներ կան, ֆերմենտի ակտիվությունը կամ նյութի քանակությունը պարզելու համար։

Եթե ուռուցքային մարկերների կրկնակի չափումների անհրաժեշտություն կա, որոշ կլինիկական թեստովորում իրականացնող լավորատորիաներ ապահովում են հատուկ զեկուցման մեխանիզմներով՝ հաջորդական մոնիտոր, որը կապում է անձին պատկանող ինֆորմացիան և հետազոտությունների տվյալները։ Վերջինս անձից հատուկ նույնականացում է պահանջում։

Եվրոպայում հաճախ, միջլաբորատոր պրոֆեսիոնալության թեստավորումներ են իրականացվում համեմատելով ուռուցքային մարկերների տվյալները։ ԱՄՆ-ն ևս պաշտպանում է այս մոտեցումը։

Հաճախ կիրառվող մարկերների ցանկ

Ճշգրտություն և հսատկություն 

Տարբեր անալիզների համար պահանջվող ճշգրտությունն ու հստակությունը տատանվում են, որոշ անալիզներ կոնցենտրացիոն ակտիվության փոքր կամ միջին աստիճանի փոփոխությունների հանդեպ խիսստ զգայուն են, ուստի դրանք կարող են բավարարել պահանջվող բարձր ճշգրտությունն ու հստակությունը, միչդեռ մյուս անալիզները, որոնք ցույց են տալիս նորմալ և ախտաբանական ցուցանիշների միայն մեծ տարբերությունները, կարող են օգտակար լինել, նույնիսկ եթե դրանց ճշգրտության ու հստակության ցուցանիշները ցածր են։ Հետևապես, պահանջվող ճշգրտությունն ու հստակությունը կոնկրետ անալիզի համար կարող են տարբեր լինել տարբեր իրավիճակների համար, ինչպես օրինակ տարբեր ախտորոշումների կամ տարբեր կիրառումների։ Սա նաև ազդում է տվյալ անալիզի օգտակար աշխատանքային ծավալի մեծության վրա տարբեր ախտորոշումների կամ կիրառումների դեպքում։ Ցանկացած լաբորատորիա պետք է գնահատի ճշգրտությունն ու հստակությունը հատուկ գործիքների և անձնակազմի միջոցով։

Բարձր դոզայի կեռի էֆեկտը իմունոֆերմենտային անալիզի գործիքների արտեֆակտ է, որի պատճառով չափված քանակությունը սխալ կերպով ցածր է գնահատվում, երբ այն իրականում բարձր է։ Չբացահայտված կեռի էֆեկտը կարող է ուռուցքի ուշացած բացահայտման պատճառ դառնալ։ Կեռի էֆեկտը կարող է գնահատվել լուծույթների ստացման սերիական անալիզով։ Կեռի էֆեկտը բացակայում է, եթե ուռուցքային մարկերի կոնցենտրացիան սերիական լուծման քանակությունը համեմատական է լուծմանը։

Բազմաթիվ ուռուցքային մարկերների թեստեր
Ինչպես այլ ախտորոշիչ այլ թեստերը, ուռուցքային մարկերների թեստերը ունեն մի քանի բնութագրեր, որոնք ազդում են դրանց օգտակարության վրա․

 Անկատար սենսիտիվություն, (յուրահատկություն) որի պատճառով կարող են կեղծ բացասական արդյունքներ առաջանալ, օրինակ թեստի պատասխանը հուսադրող է, սակայն քաղցկեղն առկա է, կրկնվել կամ պրոգրեսիվել է։
 Անկատար սպեցիֆիկություն, որը կեղծ դրական արդյունքներ կարող է տալ, օրինակ քաղցկեղը բացակայում է, սակայն թեստը հակառակն է ցույց տալիս, և հետագայում ոչ անհրաժեշտ հետազոտությունների և տագնապի պատճառ է դառնում։

Ինչպես այլ թեստերի դեպքում, կանխորոշիչ արժեքը (դրական և բացասական արդյունքների ճշմարտացի լինելու հավանականությունը) ուժեղ կերպով կախված է նախա-թեստի հավանականությունից։ Կանխորոշիչ արժեքը կարող է մեծանալ եթե մեկ, կամ ավելի թեստեր իրականացվում են զուգահեռ։ Վերջինս հնարավոր է կմիայն այն դեպքում եթե թեստերն ունեն միևնույն կանխորոշիչ արժեքը։

Թեստերի կոմբինացիաներ, որոնք ավելի հստակ արդյունքներ կտան, օրինակ․
 Կոլոռեկտալ․ M2-PK; եթե M2-PK հասանելի չէ, հնարավոր է ստուգել CEA, CA 19-9, CA 125-ն
 Կրծքագեղձ․  CEA, CA 15-3, Cyfra 21-1
 Ձվարան։ CEA, CA 19-9, CA 125, AFP, BHCG
 Արգանդ։ CEA, CA 19-9, CA 125, Cyfra 21-1, SCC
 Շագանակագեղձ։ PSA, FPSA և հարաբերությունը
 Ամորձիներ։ AFP, BHCG
 Ենթաստամոքսային գեղձ/ստամոքս։ CEA, CA 19-9, CA 72-4
 Լյարդ։ CEA, AFP
 Կերակրափող։ CEA, Cyfra 21-1
 Վահանագեղձ։ CEA, NSE
 Թոքեր։ CEA, CA 19-9, CA 125, NSE, Cyfra 21-1 (Սենսիտիվությունը 95-րդ պերցենտիլում  Cyfra 21-1-ի համար 79% է, մինչդեռ  SCC-ի և CEA-ի համար 41 և 31 տոկոս, համապատասխանաբար)
 Միզապարկ։ CEA, Cyfra 21-1, TPA

Տես նաև 
Ուռուցքային հակածիններ
Քաղցկեղի տիպերի ցանկ

Ծանոթագրություններ

Լրացուցիչ նյութեր

Ուռուցքային մարկերներ
Կենսամարկերներ
Քաղցկեղի ախտորոշում
Քաղցկեղի ելքի կանխատեսում