Խաղաքարտեր

Խաղաքարտեր, ստվարաթղթե կամ պլաստմասսայե ուղղանկյուն քարտեր։ Օգտագործում են քարտային խաղերի, բախտագուշակության, աճպարարական հնարքներում (ֆոկուս) և այլն։ Խաղաքարտերի 1 հավաքածուն կոչվում է խաղատրցակ։ Քարտի այն երեսը, որը ցույց է տալիս քարտի նշանակությունը, կոչվում է քարտի երես, իսկ մյուս կողմը՝ շապիկ։ Մի կապուկի բոլոր շապիկները նույնն են։ ժամանակակից խաղերում օգտագործում են ֆրանսիական կամ նրա անգլիական (քանակով ավելի քիչ) տարատեսակները։ Որոշ խաղերում օգտագործում են հատուկ կոլեկցիոներական քարտեր։

Պատմություն

Առաջին քարտեր 

Առաջին խաղաքարտերը ի հայտ են եկել Արևելյան Ասիայում։ Չինաստանում և Կորեայում խաղաքարտերը հիշատակվում են 12-րդ դարում։ Գոյություն ունեն նաև ավելի վաղ հիշատակումներ, որտեղ ասվում է երկարավուն թղթերի մասին, դրանք վերաբերում են 9-րդ դարում Թան դինաստիա (618-907 թվականներ) իշխանության տարիներին։ Մինչ թղթե քարտերի ի հայտ գալը, չինացիներն ու ճապոնացիները օգտագործում էին երկարավուն փայտյա, բամբուկե կամ փղոսկրե քարտեր։ Տարբեր մշակույթներում տարածվելու ընթացքում խաղաքարտերը որոշակի փոփոխության են ենթարկվել։ Հնդկաստանում խաղացել են կլոր քարտերով, որոնք անվանել են գաջիֆա։

Ստանդարտ կապուկ 
Ժամանակակից արտադրողը օգտագործում է հատուկ ծածկույթ, քարտերը մաշվելուց պաշտպանելու և ավելի սահուն դարձնելու համար։ Ստանդարտ ֆրանսիական կապուկը իր մեջ ներառում է 54 խաղաքարտ։

Տարբեր խաղերի համար օգտագործվում է կամ ամբողջ կապուկը, կամ դրա կրճատված տեսակը։

 52 քարտ (լրիվ կապուկ, երկուսից մինչև տուզ)։
 36 քարտ (կրճատած կապուկ, վեցերից մինչև տուզ)։
 32 քարտ (փոքր կապուկ, յոթերից մինչև տուզ)։
 24 քարտ (իններից մինչև տուզ)՝ օգտագործվում է «հազար» կոչվող խաղի համար։

Կապուկի այլ տեսակներ 
Տարբեր երկրներում օգտագործվում է տարբեր կապուկներ։ Ֆրանսիականից բացի հայտնի են նաև․

 Իտալաիսպանական կապուկ
 Գերմանական կապուկ
 Շվեցարական կապուկ
 Խանաֆուդա
 Տարո քարտեր

Թղթաքարտի համագույներ 
Համագույների անվանումները (առաջինը գրական հայերենով, մնացածը գործածական)

 ♠ ՝ Ագռավ (ղառ, մաչա)
 ♣ ՝ Խաչ (խաչիկ, ճանճ)
 ♥️ ՝ Սիրտ
 ♦ ՝ Ագուռ (քյարփինջ, քյափ)

Սիրտն ու ագուռը կարմիր համագույներ են, խաչը և ագռավը՝ սև։

Ուրիշ լեզուներով․

Անգլիական անվանումներ․ 

 ♣ Խաչ - clubs
 ♦ Ագուռ - diamonds
 ♥️ Սիրտ - hearts
 ♠ Ագռավ - spades

Տիտղոս․

 «J» - Jack
 «Q» - Queen
 «K» - King
 «A» - Ace

Ֆրանսիական անվանումներ 

 ♣ Խաչ-trèfles
 ♦ Ագուռ-carreaux
 ♥️ Սիրտ-cœurs
 ♠ Ագռավ-piques

Տիտղոս։

 «V» - Valet
 «D» - Dame
 «R» - Roi
 «A» - As

Լեհական անվանումներ 

 ♣ Խաչ - trefl, żołądź [трэфль, жо́ўоньдьжь]
 ♦ Ագուռ - karo, dzwonek [ка́ро, дзво́нэк]
 ♥️ Սիրտ - czerwień, kier [чэ́рвень, кер]
 ♠ Ագռավ - pik, wino [пик, ви́но]

Տիտղոս․

 «В» = «J» — walet, Jopek [ва́лет, йо́пэк]
 «Д» = «Q» — dama [да́ма]
 «К» = «K» — król [круль]
 «Т» = «A» — As [ас]

Խաղաքարտերի կառուցվածք 
Շապիկ -քարտի արտաքին մասի մանր գծապատկերը, որը թույլ չի տալիս փոքր բծերին երևալ։

Ինդեքս -քարտի անկյունում քարտ արժեք նշող պատկեր կամ թիվ։

Կերպար -պատկեր (թագավոր և այլն)։

Ավագ քարտեր

Ծանոթագրություն

Գրականություն 
 Facts and Speculations on the Origin and History of Playing Cards by Chatto
 Prophetical, Educational and Playing Cards by Mrs. John King Van Rensselaer
 The Devil's picture-books by Mrs. John King Van Rensselaer
 Catlin's Historic Origin of the Playing Cards by H. D. Catlin

Արտաքին հղումներ 

Խաղաքարտերի հանրագիտարան
Playing Cards + Art = Collecting
RarePlayingCards.com - Rare and Designer Playing Cards

Թղթախաղ
Խաղեր
Չինական հայտնագործություններ