Պյոտր Պլետնյով

Պյոտր Ալեքսանդրովիչ Պլետնյով (, ), քննադատ, պուշկինյան դարաշրջանի բանաստեղծ, Պետերբուրգի կայսերական համալսարանի պրոֆեսոր և ռեկտոր։

Կենսագրություն 
Պյոտր Պլետնյովը սերում է հոգևորականի ընտանիքից։ Ծնվել է 1792 թվականի օգոստոսի 10-ին (21), իր  վկայությամբ՝ Տվերում. ըստ նրա կենսագիրների վկայության՝ Տվերի նահանգի Բեժեցկի ուեզդի՝ Տեբլեշի գյուղում։ Կրթություն է ստացել Տվերի սեմինարիայում (1811) և Գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտում (1814)։ Աշխատել է որպես բանահյուսության ուսուցիչ կանանց ինստիտուտներում, կադետական կորպուսում և Սանկտ Պետերբուրգի ազնվականական գիշերօթիկ դպրոցում։ Վ. Ա. Ժուկովսկու առաջարկությամբ 1828 թվականից Պլետնյովը գրականություն է դասավանդել գահաժառանգ Ալեքսանդր II-ին և Մեծ դքսուհիներին։ 1832 թվականին աշխատել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ռուսական բանահյուսության ամբիոնում, 1840-1861 թվականներին եղել է համալսարանի ռեկտորը։ Պլետնյովը ընդգրկված է եղել նաև Գիտությունների ակադեմիայի երկրորդ բաժանմունքի կազմում նրա կազմավորման ժամանակաշրջանից՝ 1841 թվականից, ռուսաց լեզու և բանահյուսություն է դասավանդել գահաժառանգ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչին և թագավորական տան այլ անձանց։ Շատ վաղուց Պլետնյովը մտերմացել է Պուշկինի և պուշկինյան խմբակի այլ ականավոր գործիչների հետ։ Պլետնյովը չափազանց նրբանկատ, հավատարիմ և հոգատար ընկեր է եղել, որին հաճախ դիմել են Ժուկովսկին, Պուշկինը և Գոգոլը, Պլետնյովը նրանց բոլորին ծառայել է և՛ գործով, և՛ խորհուրդներով, որոնք բարձր են գնահատել նրա կարծիքը։

Ստեղծագործական ուղի  
Տվերի մարզային արխիվում պահվող «Քրիստոսի Սուրբ Ծննդյան տաճարի Տվերի թեմի Բեժեցկի ուեզդի Տեբլեշի գյուղի 1791 թվականի գրանցամատյանում» առկա է հետևյալ  գրառումը․ «Սեպտեմբերի 1-ին Տեբլեշի գյուղում սարկավագ Ալեքսանդր Պետրովի կինը՝ Ագրիպինա Նիկիտինան ծննդաբերեց որդուն՝ Պյոտրին, որին մկրտեցին սեպտեմբերի 8-ին։ Կնքահայրը եղել է Բեժեցկի ուեզդի Նոսիլով գյուղի բնակիչ, պարոն Միխայիլո Ալեքսանդրովը, Չապլինի որդին»։

Գրական ասպարեզ մուտք գործելով բանաստեղծություններով, որոնք տպագրվել են 1820-ական թվականներին «Կրթության և բարեգործության մրցակից», «Ռուսական բանահյուսության սիրահարների ազատ հասարակության գործեր», «Հյուսիսային ծաղիկներ» և այլ ամսագրերում և ալմանախներում, որոնք չնայած չափածոյի սահունությանը, զուրկ չէին շնորհից և բանաստեղծական ավյունից։ Պլետնյովը շուտով անցել է գրական քննադատությանը՝ դառնալով Պուշկինի խմբակի տեսական հայացքների խոսնակը։

Միլոնովի բանաստեղծությունների վերաբերյալ իր առաջին քննադատական հոդվածում («Մրցակից», 1822) Պլետնյովը պնդել է, որ բանաստեղծ պետք է ծնվել, հնարավոր չէ դառնալ, բայց բնածին տաղանդը պետք է շատ աշխատի մասնագիտական աշխատանք կատարի, որպեսզի ամբողջությամբ տիրապետի ձևին, տա դրան ներդաշնակություն, շնորհք և գեղեցկություն։

Այս երկու գաղափարներն էլ բոլորովին նոր են եղել այն ժամանակվա համար և ընկած են եղել պուշկինյան խմբակի բոլոր ձգտումների հիմքում, առաջին գաղափարը կեղծ դասականության մերժումն է եղել՝ հռետորաբանության և պոետիկայի միջոցով արհեստականորեն բանաստեղծներ ստեղծելու ցանկությամբ, երկրորդը համապատասխանել է այն ժամանակվա գրական շարժման էությանը, որի հիմնական խնդիրն է եղել հենց պոեզիայի և լեզվի ձևերի զարգացումը։ Պլետնյովի հիմնական արժանիքը կայացել է նրանում, որ դեռևս 1820-ականների սկզբին, ոչ միայն Վենեվիտինովի, Կիրեևսկու, Նադեժդինի, այլև Պոլևոյի քննադատական էսսեներից առաջ, նա ըստ էության ներկայացրել է բանաստեղծների բնութագրերը՝ ըստ նրանց պոեզիայի ներքին հատկության։ Այսպիսին են եղել Ժուկովսկու և Բատյուշկովի գնահատականները, որոնք հայտնվել են դեռևս 1822 թվականին։

Պլետնյովն դեռևս այն ժամանակ կանխատեսել է, որ ռուս գրականությունը, չսահմանափակվելով այլոց ձևերի յուրացմամբ, վերջապես պետք է կանգնի ժողովրդական հողի վրա։ Գնեդիչի «Ձկնորսներ» հովվերգության մասին (1822) հոդվածում նա պոեզիան բաժանել է «համընդհանուր» կամ «անորոշ» և «ժողովրդական» ձևերի և նախապատվությունը տվել երկրորդին։ 1833 թվականին Պլետնյովը մի ամբողջ ելույթ է նվիրել գրականության մեջ ժողովրդական բանաստեղծության կարևորությանը, որտեղ նա մատնանշել է ժողովրդական տարրի կարևորությանը գրականության համար հայրենասիրության և գեղարվեստական արտահայտման տեսանկյունից։ 1830-ականների վերջերին Պլետնյովն այն ժամանակվա համար ուշագրավ գաղափար է ներկայացրել գրականության ազգային առանձնահատկությունների, հասարակության կյանքի հետ նրա կապի, գրողի անհատական կարողությունների, «գույների և կյանքի» անհրաժեշտության մասին, առանց որոնց գրականությունը կդառնար «վերացականության չոր ներկայացում»։

Մինչև իր օրերի վերջը մնալով խաղաղ գեղագետ, ով առաջնային նշանակություն էր տալիս ձևի և լեզվի հարցերին, Պլետնյովը չի կարողացել խուսափել գրականության հետագա զարգացման հետ կապված տարաձայնություններից, բայց հեռանալով Պուշկինի խմբակից, որտեղ նեոկլասիկական Բատյուշկովը խաղաղ գոյակցել է ռոմանտիկ Ժուկովսկու հետ, իսկ վերջինս ջերմորեն ողջունել է ռեալիստ Գոգոլին, Պլետնյովը միշտ պահպանել է օբյեկտիվությունը, սիրով հետևել գրականության հաջողություններին և ընդհանրապես ճանաչել գրական նոր ձևերի և ուղղությունների իրավունքները, եթե միայն նրանց բանբերը հզոր տաղանդ էր, որը բավարարում էր գեղագիտական պահանջներին։ Նա գիտեր, թե ինչպես հասկանալ Գոգոլին իր ուժեղ և թույլ կողմերով, նրան է պատկանում «Մեռած հոգիների» լավագույն գնահատականներից մեկը (Սովրեմեննիկ, 1842)։

Հնամոլության բացակայությունը և նրբագեղության ճկուն զգացումը թույլ են տվել Պլետնյովին ոգևորությամբ ողջունել 1840-ականների շատ բարձրացող աստղերի՝ Տուրգենևին, Դոստոևսկուն, Պիսեմսկուն, Օստրովսկուն, Պլեշչևին, Ապոլոն Մայկովին, Պոլոնսկուն, Բելինսկուն։

Յոթ տարի (1824 թվականի վերջից) բարոն Դելվիգի, իսկ 1832 թվականից՝ Պուշկինի հետ Պլետնյովը կիսել է «Հյուսիսային ծաղիկները» խմբագրելու աշխատանքը, իսկ 1838-1846 թվականներին Պուշկինի իրավահաջորդն է եղել «Սովրեմեննիկ»-ի խմբագրման գործում, Պլետնյովի ձեռքում գտնվող ամսագիրը քիչ մասնակցություն է ունեցել նոր գրական շարժմանը։ Պլետնյովի «Ստեղծագործություններ և նամակագրություն»-ը հրատարակվել է Յակով Գրոտի կողմից երեք հատորով (Սանկտ Պետերբուրգ, 1885)։ Պլետնյովին բնութագրող բազմաթիվ նյութեր կան «Յակով Գրոտի նամակագրությունը Պյոտր Պլետնևի հետ» (Սանկտ Պետերբուրգ, 1896) աշխատության մեջ։

Ընտանիք  
 Առաջին կինը` Ստեպանիդա Ալեքսանդրովնա Ռաևսկայա (1795-1839)։ Ամուսնության ընթացքում ծնվել է դուստրը՝ Օլգա Պետրովնան (1830-1852), 1851 թվականից՝ Ալեքսանդր Լակիերի կինը։ Պլետնյովը նրան համարել է «իր քարտուղարուհին և ընկերը»։ 
 Երկրորդ կինը (1849 թվականից)՝ Պլետնյովա Ալեքսանդրա Վասիլևնա, ծննդյամբ իշխանուհի Շչետինինա (1826-1901)։

Երեխաներ՝
 Ալեքսանդր Պետրովիչ (1852-1911), 1880 թվականին նա ամուսնացել է Լեոնիդա Ապոլոնովնա Սկալկովսկայայի (1860-?) հետ, ով իսկական պետական խորհրդական Ապոլոն Ալեքսանդրովիչ Սկալկովսկու դուստրն է եղել։
 Ալեքսեյ Պետրովիչ (1854-1934)՝ բանաստեղծ, լրագրող, քննադատ, հոր մասին հիշողություններ է թողել (1910)։

Հասցեներ Սանկտ Պետերբուրգում   
 1831-1838 - Սուխարևայի տունը - Օբուխովի պողոտա, տուն 8,
 1838 - 1841 սեպտեմբեր - Ն. Ա. Ստրոգանովի տունը - Նևսկի պողոտա, տուն 38,
 1841 Սեպտեմբեր  -1863 - Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական համալսարանի ռեկտորական կողաշենքը – Համալսարանական առափնյա հատված, տուն թիվ 9։

Գրականություն 
 Плетнев, Петр Александрович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
 Плетнев, Петр Александрович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Тургенев И С. Литературный вечер у Плетнёва // Русский архив, 1869. — Вып. 10. — Стб. 1663—1676.
 Плетнев П. А. Из писем П. А. Плетнева к В. А. Жуковскому // Русский архив, 1870. — Изд. 2-е. — М., 1871. — Стб. 1273—1334.
 Лачинов В. Я. К. Грот и П. А. Плетнёв // Русская старина. — Т. 88. 1896. Октябрь. — С. 171—191.
 Плетнев, Алексей Петрович «Воспоминания» (Одесса, 1910). — С. 3—21.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Биографический очерк Плетнёва Петра Александровича 
 Плетнев П. А. «Сочинения и переписка. Том 3» (1885), pdf

Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Ռուսական կայսրության գրաքննադատներ
Ռուսական կայսրության մանկավարժներ
Ռուս լեզվաբաններ
Ռուս լրագրողներ
Ռուս գրաքննադատներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով