Իեն Բենքս

Իեն Մենզիս Բենքս (, ), շոտլանդացի գրող, որն աշխատում է «Iain M. Banks» և «Iain Banks» կոչվող գիտական ֆանտաստիկայի ժանրերում։ 2008 թվականին գրողի անունը ներառվել է Թայմս թերթի «1945 թվականի Մեծ Բրիտանիայի 50 լավագույն գրողների» ցանկում։ Բրիտանացի գրաքննադատները և լրագրողները նրան անվանել են «Գրականության Տարանտինո»։

Կենսագրություն 
Իեն Բենքսը ծնվել է 1954 թվականին Շոտլանդիայում։ Ավարտել է Սթերլինգի համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրել է անգլերեն, փիլիսոփայություն և հոգեբանություն։ Ուսումն ավարտելուց հետո Բենքսը տեղափոխվել է Լոնդոն, որտեղ ապրել է մինչև 1988 թվականը, իսկ հետո վերադարձել է Շոտլանդիա։ 1992 թվականին Բենքսն ամուսնացել է Էննիի հետ, ում հետ ամուսնությունը տևել է մինչև 2006 թվականը և 2007 թվականին ավարտվել ամուսնալուծությամբ։ Ամուսնալուծությունը ծանր է եղել գրողի համար և նշանավորվել է նոր ստեղծագործությունների և հրապարակումների չորսամյա ընդմիջումով։

2003 թվականին նա կատարել է տարօրինակ արարք․ պատռել է իր անձնագիրը և մնացորդներն ուղարկել Թոնի Բլեերին՝ ի նշան բրիտանական զորքերի Իրաք մուտք գործելու դեմ բողոքի։ Նա աջակցել է Շոտլանդիայի անկախությանը և ստորագրել Շոտլանդիայի Սոցիալիստական կուսակցության նախաձեռնած Կալթոն-Հիլլի համապատասխան դեկլարացիայի տակ։

2013 թվականին Բենքսի մոտ ախտորոշվել է լեղապարկի քաղցկեղ։ 2013 թվականի ապրիլի 3-ին Բենքսը հայտարարել է, որ մահացու հիվանդ է. նրա խոսքերով՝ հիվանդությունը գտնվում էր վերջին փուլում, և մինչև մահը մնում է մի քանի ամսից ոչ ավելի։ Այդ կապակցությամբ գրողը հայտարարել է, որ դադարեցնում է հանրային գործունեությունը և իրեն նվիրում է աշխարհով մեկ ճանապարհորդություններին և մտերիմների հետ շփումներին։ Նա նաև հայտարարել է իր վաղեմի ընկերուհու հետ ամուսնանալու մտադրության մասին։ Շոտլանդական The Scotsman թերթի փոխանցմամբ՝ Իեն Բենքսի և Ադելի Հարթլիի ամուսնության արարողությունը տեղի է ունեցել ապրիլի 5-ին Գլենֆիննան գյուղի մերձակայքում գտնվող հինգաստղանի «Ինվերլոխի Քասլ» (Inverlochy Castle Hotel) հյուրանոցում, Ավագ ուրբաթ օրը։

Բենքսը մահացել է հունիսի 9-ին 59 տարեկան հասակում` լեղապարկի քաղցկեղից։

Մշակույթի շրջանի մասին 
Բենքսի գիտաֆանտաստիկ ստեղծագործությունների մեծ մասը մտնում է «The Culture» շարքի մեջ, որն անվանվել է նրանում նկարագրված հումանոիդային արարածների գերքաղաքականացման պատվին։ Այս աշխարհում արհեստական բանականությունը վաղուց գերազանցել է մարդկային հզորությանը, խելամիտ աստղագուշակներին, դրոններին և Բանականությունները (` մեծ ինտելեկտի մակարդակով խելացի մեքենաներ, յուրաքանչյուր «օրբիտալ» ունի իր միտքը) գործում են կողք կողքի՝ կենսաբանական ճանապարհով էվոլյուցիայի ենթարկված խելամիտ ցեղերի ներկայացուցիչների հետ։

Բենքսի աշխարհը գրեթե ուտոպիա է. այնտեղ հաղթահարված են ֆիզիկական հիվանդությունները, սկզբունքորեն կարելի է անվերջ երկար ապրել, տիեզերքի գրեթե ցանկացած կետ կարելի է կարճ ժամանակում հասնել՝ կատարելով հիպերտարածական թռիչք (լույսի արագությունը վաղուց դադարել է սահման լինել), բնակչության մեծ մասն ապրում է ոչ թե մոլորակների վրա, այլ տիեզերքում՝ արհեստականորեն կառուցված «ուղեծիրներում» (). ողջամիտ էակների գրեթե ցանկացած ցանկություն կարող է բավարարվել։ Չկան մշտական իշխանության մարմիններ. անհրաժեշտության դեպքում նման մարմիններն ստեղծվում են «ոտքի վրա», օրինակ՝ որպես մի քանի գերմտածողների համագործակցության արդյունքում, որոնք իրականում աստղ-աշխարհներ կամ աստերոիդ-աշխարհներ են։

Բենքսի նկարագրած առատության հասարակությունում խնդիրներ, այնուամենայնիվ, առաջանում են, օրինակ, թշնամական մշակույթների հետ փոխազդեցության արդյունքում («Հիշիր Ֆլեբի մասին»), «դրսի աշխարհի» («Էքսցեսիա») երևույթների հետ բախվելիս կամ պակաս զարգացած քաղաքակրթությունների («Ինվերսիաներ») հետ փոխազդեցության դեպքում։ Օրինակ՝ «Տեխնիկայի վերջին խոսքը» վեպում նկարագրվում է 1977 թվականին կայացած Մշակույթի նավի այցը Երկիր։

«Խավարի այն կողմում», «Անխափան սարք», Transition գիտաֆանտաստիկ վեպերը «Մշակույթ» շարքի մեջ չեն մտնում։

Մատենագրություն 
Իեն Բենքս անունով
 «Սռնիների գործարան» /  (1984 թվական)
 «Քայլեր ապակու վրա» /  (1985 թվական)
 «Կամուրջ» /  (1986 թվական)
 «Հուսահատության փողոց» /  (1987 թվական)
 «Երազանքների ջրանցք» /  (1989 թվական)
 «Ագռավի ճանապարհ» /  (1992 թվական)
 «Աջակից» /  (1993 թվական,)
 «Ումմ, կամ Իսիդան Չփրկվածների մեջ» /  (1995 թվական)
 «Քարի երգ» /  (1997 թվական)
 «Բիզնես» /  (1999 թվական)
 «Մեռած եթեր»/  (2002 թվական)
 «Մաքուր ապրանք՝ իդեալական վիսկի փնտրելիս» /  (2003 թվական)
 «Կայսրություն, կամ Կտրուկ մոտեցումները Գարբադալեին» /  (2007 թվական)
 Transition (2009 թվական)
 Stonemouth (2012 թվական)
 The Quarry (2013 թվական)Իեն Մ․ Բենքս անունով
 «Հիշիր Ֆլեբի մասին» /  (1987 թվական)
 «Խաղացող» /  (թվական)
 «Զենքի ընտրություն» /  (1990 թվական)
 «Տեխնիկայի վերջին խոսք» /  (1991 թվական, ռուսերեն թարգմանությամբ՝ 2011, լույս է տեսել 2016 թվական)
 «Էքսցեսիա» /  (1996 թվական)
 «Շրջում» /  (1998 թվական)
 «Առջևի տեսարան» /  2000 թվական)
 «Խավարի մյուս կողմում» /  (1993 թվական)
 «Չբաշխված զենք» /  (1994 թվական)
 «Հանրահաշիվ» /  (2004 թվական)
 «Հարց» /  (2008 թվական)
 «Փոքր մանրամասներ» /  (2010 թվական)
 The Hydrogen Sonata (2012 թվական)

Էկրանավորում 
 1996 թվական՝ Ագռավի ճանապարհ / The Crow Road (մինի սերիալ) (BBS Scotland, ռեժիսոր՝ Գևին Միլար) 
 2000 թվական՝ Աջակից / Complicity (ֆիլմ) (Carlton Films, J&M Entertainment, Talisman Films Limited, ռեժիսոր՝ Գևին Միլար) 
 2015 թվական՝ Սթոունմութ / Stonemouth (մինի սերիալ) (BBC 2, ռեժիսոր՝ Չարլզ Մարտին)

Հիշողություն 
Գրողի անունով է կոչվել թիվ 5099 աստերոիդը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
 
 Հարցազրույց Իեն Բենքսի հետ 
 Библиография на сайте ֆանտաստիկայի լաբորատորիա
 Հարցազրույց Իեն Բենքսի հետ

 
Շոտլանդացի գրողներ
Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
20-րդ դարի բրիտանացի վիպասաններ
20-րդ դարի բրիտանացի գրողներ
Շոտլանդացի հումանիստներ
Քաղցկեղից մահացածներ