Հեղինակային իրավունքը Բրազիլիայում

Հեղինակային իրավունքը Բրազիլիայում իրավաբանորեն սահմանում է ստեղծագործական և գեղարվեստական ստեղծագործությունների հեղինակների իրավունքները՝ համաձայն Բրազիլիայի օրենսդրության։ Բրազիլիայում հեղինակային իրավունքը կարգավորող հիմնական փաստաթուղթը հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների մասին 1998 թվականի փետրվարի 19-ի թիվ 9610 օրենքն է։

Բրազիլիայում հեղինակային իրավունքի գրանցման կարգը կարգավորվում է 1973 թվականի դեկտեմբերի 14-ի թիվ 5988 օրենքով։ Այնուամենայնիվ, ինչպես մյուս պետություններում, մտավոր սեփականության ստեղծագործությունների նկատմամբ հեղինակային իրավունքի պաշտպանությունը տեղի է ունենում ավտոմատ կերպով, և գրանցումը պարտադիր չէ, չնայած հեղինակին տալիս է որոշ առավելություններ։

Հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ժամկետը Բրազիլիայում, ինչպես շատ երկրներում, հեղինակի մահից հետո 70 տարի է։

Պատմություն

Միջազգային իրավիճակ 
Ինչպես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո զարգացող շատ այլ երկրներում, մտավոր սեփականության նկատմամբ Բրազիլիայի մոտեցումները ստեղծվել են տեղական արդյունաբերության աճը խթանելու ռազմավարության փոխառության միջոցով։ Այս ռազմավարությունների կարևոր տարրերն էին ներմուծվող ապրանքների բարձր սակագները և արտոնագրված տեխնոլոգիաների նեղ շրջանակները։

Քանի որ Միացյալ Նահանգները ազդել է 1970-ականների և 1980-ականների վերջին մտավոր սեփականության գլոբալ նորմերի ամրապնդման վրա (մասնավորապես՝ 1976 թվականին ԱՄՆ հեղինակային իրավունքի մասին օրենքի թարմացման շնորհիվ, մտավոր սեփականություն արտահանող երկրների մեծ մասը վերանայել է իրենց օրենքները իրավական պաշտպանության ընդլայնման ուղղությամբ՝ այն տարածելով տեխնոլոգիական նորարարությունների, այդ թվում՝ դեղագործության և ծրագրային ապահովման ոլորտներում։ Ամենաարագ զարգացող տնտեսությունները չէին ցանկանում հետևել դրան։ Մասնավորապես Բրազիլիան, Հնդկաստանը և Հարավային Կորեան պահպանում էին մտավոր սեփականության պաշտպանության ցածր մակարդակը նման ապրանքների համար, ինչը 1980-ականներին ԱՄՆ-ի հետ սուր հակասություններ առաջացրեց։

Այս ժամանակահատվածը բազմաթիվ տարաձայնություններ առաջացրեց Բրազիլիայի և ԱՄՆ-ի միջև մտավոր սեփականության պաշտպանության ոլորտում։ Դա տեղի ունեցավ, առաջին հերթին, ԱՄՆ-ի փորձերի համատեքստում՝ Բրազիլիայի կողմից իր նորաստեղծ համակարգչային արդյունաբերության պաշտպանությունը տապալելու համար (1985), իսկ ավելի ուշ՝ կապված ԱՄՆ-ի փորձերի հետ՝ Բրազիլիային դեղագործական արտոնագրեր ընդունելու համար (1987)։ Բրազիլիան առաջին դեպքում արագորեն համաձայնեց ԱՄՆ-ի պահանջներին՝ սահմանելով ծրագրային ապահովման հեղինակային իրավունքը և ազատվելով համակարգչային տեխնիկայի ներմուծման սահմանափակումից, սակայն մերժեց դեղագործության պահանջները, ինչը հանգեցրեց ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներին հատուկ 301 գործընթացի շրջանակներում (անգլ․՝  Special 301) 1989 թվականին Ամերիկյան առևտրի մասին օրենքով։ ԱՄՆ-ի առևտրային ներկայացուցչության կողմից «Special 301»-ի ստեղծման էությունը որոշ հեղինակային իրավունքների պաշտպանության հետ կապված խնդիրներ ունեցող երկրների դիտարկումն է և երկկողմ կամ բազմակողմ բանակցությունների անցկացումը՝ որոշակի պետության համար ԱՄՆ-ի շուկայի որևէ հատվածի բաց/փակ լինելու վերաբերյալ որոշումների համար։ «Special 301»-ի առաջին զեկույցը կազմելիս Բրազիլիան Հնդկաստանի, Մեքսիկայի, ՉԺՀ-ի, Հարավային Կորեայի, Սաուդյան Արաբիայի, Թայվանի և Թաիլանդի հետ միասին ընդգրկվել է «Առաջնահերթ դիտարկման ցուցակում» (անգլ.՝ Priority Watch List)։

Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ստեղծմանը նախապատրաստվելիս դեղագործական ընկերությունների պարտավորությունները մտավոր սեփականության ոլորտում ավելի խիստ են դարձել, և Բրազիլիան ստիպված է եղել հրաժարվել իր դիրքից 1990 թվականին՝ ԱՀԿ-ին անդամակցելու հնարավորության համար։

1990-ականների վերջին Բրազիլիայի վրա ԱՄՆ առևտրային ներկայացուցչության ճնշումը վերսկսվեց, այս անգամ պատճառը հեղինակային իրավունքի հարկադիր կիրառման ենթադրյալ ձախողումն էր։ 2000 թվականին մտավոր սեփականության միջազգային դաշինքը (МАИС) գրանցեց խնդրագիր, որը պահանջում էր վերանայել Բրազիլիայի առևտրային արտոնությունները ծրագրով, որը բավարարվեց 2001 թվականին։ 2002 թվականին ԱՄՆ առևտրի ներկայացուցչությունը Բրազիլիան վերադարձրեց իր «Առաջնահերթ հսկողության ցուցակը», որտեղ այն գտնվում էր մինչև 2006 թվականը:1989 թվականին հատուկ 301 գործընթացի ստեղծումից ի վեր Բրազիլիան 14 անգամ հայտնվել է «դիտացանկում» (WL), «Առաջնահերթ դիտացանկում» (PWL) 10 անգամ և մեկ անգամ «Առաջնային արտասահմանյան երկրների» (PFC) շարքում (ամենաբարձր մակարդակը և ազդանշանը առևտրային պատժամիջոցների մեկնարկի համար)։

Հանդիսանալով Բրազիլիայի գլխավոր առևտրային գործընկերը՝ ԱՄՆ-ը լատինաամերիկյան երկիրը նոր առևտրային պատժամիջոցների սպառնալիքի տակ է դրել։ Դա ազդեցություն ունեցավ, և Բրազիլիայի կառավարությունը վերանայեց իրավունքների հարկադիր կիրառման իր մոտեցումները։ «Special 301» - ի առաջին տարիները Բրազիլիան անընդհատ քննադատության էր ենթարկվում հեղինակային իրավունքի պաշտպանության իր իբր ոչ ադեկվատ ստանդարտների համար։ Երբ 1990-ականների կեսերին երկիրը ներմուծեց մտավոր սեփականության մասին նոր, ԹՐԻՖՍ-ի հետ համատեղելի օրենսդրություն, ԱՄՆ TP-ն հավանություն տվեց։ Որպես 1998 թ. - ին Բրազիլիայի կողմից «համակարգչային ծրագրերի պաշտպանության և հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ժամանակակից օրենքներ» ընդունելու խրախուսանք, նա ծրագրի պատմության մեջ առաջին անգամ հանվեց «Special 301» ցուցակից։

Օրենքի ընդունումից հետո 
Բրազիլական «Հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների մասին» օրենքը, որն ընդունվել է 1998 թվականին, առանցքային կետերում դուրս է գալիս ԹՐԻՖՍ-ի պահանջներից։ Երբ այն ուժի մեջ է մտել, հեղինակային իրավունքի պահպանման ժամկետը հեղինակի մահից հետո 60 տարուց հասցվել է 70-ի, իսկ Բեռնի կոնվենցիայի ստանդարտի նվազագույն ժամկետը 50 տարի է։ Տեխնիկական պաշտպանության մակարդակների շրջանցումը, ինչպիսիք են, օրինակ, DVD կոդավորումը, ճանաչվել է որպես քաղաքացիական հանցագործություն, իսկ հեղինակային իրավունքի բացառությունների և սահմանափակումների ցանկը զգալիորեն նեղացվել է։ 

Այնուամենայնիվ, գործնականում Բրազիլիայում որոշ բացառություններ և սահմանափակումներ հեռու էին միջազգային չափանիշներին համապատասխանելուց։ Օրինակ՝ ավելի մեծ ստեղծագործությունների «փոքր հատվածներ» փոխառելու հիմնական կանոններով, ինչպես նաև Կետերի մեկնաբանման երկիմաստությամբ, որի շնորհիվ շատ ուղեցույցներ չեն կարող մեկնաբանվել։

Հեղինակային իրավունքի բարեփոխում 

Հեղինակային իրավունքի բարեփոխումը մշակույթի նախարարությունում սկսել է քննարկվել 2005 թվականին։ Տեղի ունեցան մի շարք գիտաժողովներ, որոնք կոչվում էին հեղինակների իրավունքների Ազգային ֆորում։ Ֆորումի նպատակն է ուշադրություն դարձնել Բրազիլիայի հեղինակային իրավունքի մասին օրենքի թերություններին։ Համաժողովի հիմնական թեմաներից մեկը գործադիր իշխանության դերն էր հեղինակային իրավունքի հարցերում, այդ թվում՝ երաժշտական իրավատերերի օգտին հոնորարներ հավաքող հասարակությունների ակտիվ դիտարկմանը վերադառնալու առաջարկը։ 2010թ. հունիսին մշակույթի նախարարությունը հրատարակեց հեղինակային իրավունքի բարեփոխման իր նախագիծը և այն դրեց հանրային քննարկման։

Հեղինակային իրավունքի օբյեկտները 

Հեղինակային իրավունքի նորմերով իրավական պաշտպանությունը Բրազիլիայում տարածվում է հետևյալ ստեղծագործությունների վրա՝
 գրական, գեղարվեստական կամ գիտական ստեղծագործությունների տեքստեր,
 դասախոսություններ, քարոզներ և նմանատիպ այլ աշխատանքներ,
 դրամատիկական և դրամատիկական-երաժշտական ստեղծագործություններ,
 խորեոգրաֆիկ ստեղծագործություններ և միմերի ստեղծագործություններ, որոնք նկարագրված են գրավոր,
 երաժշտական կոմպոզիցիաներ բառերով կամ առանց դրանց,
 լուսանկարչական ստեղծագործությունները, ինչպես նաև լուսանկարին նման գործընթացների միջոցով ստեղծված այլ ստեղծագործությունները,
 գծանկարներ, նկարներ, փորագրություններ, քանդակներ, վիմագրություններ,
 նկարազարդումներ, քարտեզներ և նմանատիպ այլ աշխատանքներ,
 աշխարհագրությանը, տեղագրությանը, ճարտարապետությանը, այգիների պլանավորմանը և գիտությանը վերաբերող դասավորություններ և եռաչափ աշխատանքներ,
 որպես նոր խելացի ստեղծագործություններ ներկայացված բնօրինակ աշխատանքների հարմարեցումներ, թարգմանություններ և այլ վերափոխումներ,
 տեսալսողական աշխատանքներ (ինչպես ձայնով, այնպես էլ առանց ձայնի), ներառյալ կինեմատոգրաֆիական աշխատանքները,
 համակարգչային ծրագրեր,
 բաղադրյալ ստեղծագործություններ կամ կազմումներ, անթոլոգիաներ, հանրագիտարաններ, բառարաններ, տվյալների բազաներ և այլ ստեղծագործություններ, որոնք ստեղծվել են մտավոր աշխատանքով։

Բրազիլիայում մի շարք օբյեկտներ ենթակա չեն հեղինակային իրավունքի պաշտպանության։ Դրանք ներառում են,
 գաղափարներ, կարգավորող ընթացակարգեր, համակարգեր, մեթոդներ կամ մաթեմատիկական նախագծեր կամ հասկացություններ,
 մտավոր գործունեության, խաղերի կամ ձեռնարկատիրական գործունեության գծապատկերներ, պլաններ կամ կանոններ,
 չլրացված ձևաթղթեր, որոնք նախատեսված են լրացնելու համար, ներառյալ բոլոր տեսակի գիտական կամ այլ տեղեկությունները և դրանց ուղեկցող հրահանգները,
 համաձայնագրերի կամ կոնվենցիաների, օրենքների, հրամանագրերի, հրահանգների, վճիռների և այլ պաշտոնական փաստաթղթերի տեքստեր,
 օրացույցներում, օրագրերում, գրանցամատյաններում կամ լեգենդներում պարունակվող տեղեկատվություն,
 առանձին անվանումներ և վերնագրեր,
 աշխատանքներում մարմնավորված գաղափարների արդյունաբերական կամ առևտրային իրականացում։

Բրազիլիայում հատուկ ուշադրություն է դարձվում ստեղծագործությունների վերնագրերին։ Օրենքը սահմանում է, որ հեղինակային իրավունքի պաշտպանությունը կարող է տարածվել ստեղծագործության վերնագրի վրա, պայմանով, որ այն օրիգինալ է և չի կարող «խառնվել» մեկ այլ հեղինակի կողմից նախկինում ստեղծված նմանատիպ ստեղծագործության հետ։ Պարբերականների նկատմամբ իրավունքի այս ասպեկտը գործում է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Երկու տարի պաշտպանվում են ամենամյա հրապարակումների անվանումները։

Հեղինակային իրավունքի սուբյեկտները 

Հեղինակային իրավունքի մասին օրենքում համահեղինակությունը ճանաչվում և պաշտպանվում է միայն այն դեպքում, եթե համահեղինակը բավականին էական ներդրում է ունեցել ստեղծագործության մեջ, այլ ոչ թե պարզապես վերահսկել է դրա ստեղծումը կամ թարմացրել այն:Տեսալսողական աշխատանքի համահեղինակներ կարող են համարվել ռեժիսորը, սցենարի հեղինակը կամ կոմպոզիտորը՝ կախված ստեղծագործության առանձնահատկություններից։ Մուլտիպլիկացիոն տեսալսողական աշխատանքի համահեղինակներ են ճանաչվում նաև մուլտիպլիկատորները։

Հեղինակային իրավունքի մասին օրենքը նախատեսում է պաշտպանություն ստեղծագործության յուրաքանչյուր անհատական ներդրման համար։ Համահեղինակներից որևէ մեկը կարող է պահանջել չհիշատակել իր անունը, սակայն տնտեսական իրավունքները բաշխվում են ըստ պայմանագրի՝ անկախ անունների հիշատակումից։

Ստեղծագործությունների ազատ օգտագործումը 

Բրազիլիայի հեղինակային իրավունքում կան նորմեր հեղինակային իրավունքով պաշտպանված ստեղծագործությունների ազատ օգտագործման վերաբերյալ։ Այս դեպքերում հեղինակային իրավունքը չի կիրառվում՝

 ստեղծագործության վերարտադրությունը պարբերական մամուլում՝ հեղինակի և մամուլի աղբյուրի հիշատակմամբ,
 վերարտադրություն հաշմանդամների համար (օրինակ՝ բրայլյան տառատեսակով), որը ենթադրում է շահադիտական նպատակների բացակայություն,
 ազատ օգտագործումը թույլատրվում է մարդկանց դիմանկարների կամ անձի նույնականացման նմանատիպ ձևերի համար,
 մեջբերում գիտական, քննադատական և բանավիճային նպատակներով՝ հեղինակի և աղբյուրի նշումով մեջբերման խիստ արդարացմամբ,
 պահպանությունը չի տարածվում ուսուցման ընթացքում ստեղծված գրառումների վրա։ Այնուամենայնիվ, նման գրառումների հրապարակումն արգելվում է առանց ուսուցչի նախնական թույլտվության, ովքեր անցկացրել են այս կամ այն ուսուցումը,
 հեղինակային իրավունքով պաշտպանված օբյեկտների օգտագործումը առևտրային կազմակերպություններին՝ հաճախորդներին ցուցադրելու նպատակով, պայմանով, որ նրանք վաճառում են այդպիսի ապրանք,
 ստեղծագործությունների օգտագործումը որպես ապացույց կամ ապացույց դատական և վարչական գործընթացներում,
 նոր ստեղծագործություն ստեղծելու համար թույլատրվում է «փոխառություն»՝ պայմանով, որ առաջինը չի դառնա երկրորդի հիմնական մասը,
 երաժշտական ստեղծագործությունների վերարտադրություն տանը կամ ուսումնական նպատակներով։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ