Դավիթ Շտերենբերգ

Դավիդ Պետրովիչ Շտերենբերգ (, ), ռուս և խորհրդային նկարիչ, գեղանկարիչ և գծանկարիչ, 20-րդ դարի առաջին կեսի ժամանակակից ռուսական կերպարվեստի գլխավոր ներկայացուցիչներից մեկը։

Կենսագրություն

Երիտասարդություն և փարիզյան ժամանակաշրջան 
Դավիդ Շտերենբերգը ծնվել է 1881 թվականին, Ժիտոմիրում, հրեական ընտանիքում։ Հայրը եղել է կալվածքի կառավարիչ։ Օդեսայում եղել է լուսանկարչի աշակերտ, հրապուրված է եղել հեղափոխական գաղափարներով։ 1906 թվականին, որպես Բունդի ակտիվ անդամ, ստիպված է եղել Ռուսաստանից գաղթել Վիեննա։ 1907-1917 թվականներին ապրել է Փարիզում, որտեղ սովորել է լուսատպագրություն և նկարչություն՝ նախ Գեղարվեստի դպրոցում, հետո՝ Վիտտիի ակադեմիայում։ Նրա համակուրսեցիների թվում էր  հոլանդացի նկարիչ Կես վան Դոնգենը։ Բնակվել է Շտերենբերգում՝ փարիզյան հայտնի «Մեղվի փեթակ» ֆալանստերում։

Նկարչի վրա  մեծ ազդեցություն են թողել Պոլ Սեզանի ստեղծագործությունները և կուբիզմը։ 1912 թվականից մասնակցել է Փարիզյան սալոնի ցուցահանդեսներին։ Հետագայում միացել է Անկախների սալոնին՝ մտերմանալով փարիզյան դպրոցի մյուս նկարիչների՝ Լիպշիցի, Կիսլինգի, Դիեգո Ռիվերայի, Մարկ Շագալի և այլոց հետ։ Ստերենբերգի փարիզյան շրջանի նկարները հաճախ հակասական են եղել և ոչ միանման։ Նկարչի ոճը ճանաչելի է դարձել միայն Փարիզում գտնվելու վերջում։

Վերադարձ Ռուսաստան 
1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Շտերենբերգը վերադարձել է Ռուսաստան, որտեղ զգալի դեր է խաղացել նրա քաղաքական անցյալը և ծանոթությունը կրթության ժողովրդական կոմիսար Անատոլի Լունաչարսկու հետ։ Ծանոթ լինելով Շտերենբերգի փարիզյան արվեստին՝ Լունաչարսկին նրան նշանակել է կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժնի վարիչ։ Նատան Ալտմանի և ռուսական մշակույթի այլ գործիչների հետ մասնակցել է Սմոլնիում Պետրոգրադում (Սանկտ Պետերբուրգ) խորհրդային իշխանության հետ համագործակցության մասին գրողների, նկարիչների և ռեժիսորների համաժողովին։ 1918 թվականին Մոսկվայում տեղի է ունեցել Արվեստին աջակցման հրեական ընկերության անդամների ցուցահանդեսը, որին Շտերենբերգը մասնակցել է Ալտմանի, Բարանով-Ռոսինեի և Լիսիցկու հետ միասին։

1918-1920 թվականներին Շտերենբերգը եղել է կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժնի վարիչ։ 1918 թվականին Պետրոգրադի խորհրդի նորություններում նա հրապարակել է իր ծրագրային հոդվածը՝ «Ժամանակակից արվեստի առաջադրանքները»։ 1920-1930 թվականներին դասավանդել է Բարձրագույն գեղարվեստական տեխնիկական արվեստանոցում։ 1922 թվականին Մոսկվայում Շտերենբերգը մասնակել է հրեա նկարիչների ցուցահանդեսին, որին մասնակցել է նաև Մարկ Շագալը։ Նույն թվականին նա գրել է հրապարակախոսական ուրվագիծ Բեռլինի Վան Դիմեն պատկերասրահում կազմակերպված Ռուսական արվեստի առաջին ցուցահանդեսի կատալոգի համար։ Եղել է կոմֆուտցիների (կոմունիստ-ֆուտուրիստների) միավորման անդամ, հրաժարվել է միանալ Լեֆ-ին («Левый фронт искусств»)՝ դրանց տեսաբանների կողմից հաստոցային արվեստի ժխտման պատճառով։ 1925-1932 թվականներին եղել է Ստանկովիստների ընկերության հիմնադիրն ու ղեկավարը։ Շտերենբերգը նշանակալի դեր է խաղացել խորհրդային արվեստի կայացման գործում, հատկապես հետհեղափոխական շրջանում, երբ Կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժինը միավորել է նախկին պաշտոնական արվեստի կողմից մերժված ավանգարդ արվեստագետներին։ Շտերենբերգը մեծ ուշադրություն է դարձրել ցուցահանդեսների կազմակերպմանը և գեղարվեստական կրթության հարցերին։ Շտերենբերգը սովետական արվեստի հիմնական խնդիրը տեսել է գեղանկարչական մշակույթի ընդլայնման անհրաժեշտության մեջ՝ դրանով իսկ թերագնահատելով սյուժետային, սոցիալապես ակտիվ արվեստի կարևորությունը։

Ստեղծագործական ուղի 
Աշխատել է բնանկարի, դիմանկարի, նատյուրմորտի ժանրերում։ Ընդօրինակելով իմպրեսիոնիստներին իր վաղ շրջանի բնանկարներում, որոնցում արդեն նկատելի են եղել ֆակտուրային որոնումները, նկարիչը սկսել է նկարել գործեր ֆուտուրիստական պլանով։ Մինչ Շտերենբերգն առաջացել է մի խնդիր, որի լուծումը նրան տարել է ֆուտուրիզմից դեպի կուբիզմ՝ ֆակտուրայի և ծավալի խնդիրը։ Նկարչի հիմնական նպատակը նկարում իրական եռաչափության փոխանցումն է երկչափ հարթության տարբեր տեքստուրային մշակման միջոցով (օրինակ՝ «Թթված կաթ» և այլն)։ Այնուամենայնիվ, Շտերենբերգի ստեղծագործություններում ուրվագծվել է վերացական ֆորմալիզմի հաղթահարումը, որը կուբիզմը տանում էր դեպի իրականության դեֆորմացիա։ Շտերենբերգը նորարար և ավանգարդ նկարիչ է։ Նրա նկարները նման չեն ավանդական նկարչությանը։ Ընդ որում, դրանք խիստ կոնկրետ են ու պատկերավոր։ Դրանք պարզ իրերի, նատյուրմորտների պատկերներ են։ Իրերը չափազանց պարզ էին՝ սպունգ և օճառ, կերոսինի լամպ, դանակ, շիշ։ Երկու ծովատառեխ ափսեի վրա և կես բոքոն սև հաց... Մեկը, ամենամեծը՝ երեք առարկա, կոպիտ և աղքատ, կտավի մերկ դատարկության վրա, ընդգծված հարթ, տարածական խորությունից զուրկ և միավորող, պարուրող առարկաների մթնոլորտ։ Միաժամանակ ընդգծվել է նյութը, իրերի մակերեսային կառուցվածքը՝ հարթ կավե ամանեղեն և հացի անհարթ չորուկ, շերտավոր տախտակ և սայթաքուն ձկան թեփուկներ։

Նկարիչը դիմում է նաև մակերևութապատկերների, որոշ պատկերներ դուրս են ցցված կտավի մակերեսից։ Անդրադառնալով տեսողությանը՝ նման գեղանկարչությունը գրգռում է բավականին շոշափելի, նյութական կոնկրետ զգացումներ։ Միայնակ առարկաներից թվում է, թե դուրս են գալիս կենդանի մարդկային ձեռքերը։ Ամենապարզ նատյուրմորտը, որպես տեսողական տեքստ, հագեցած է դրամատիկ լարվածությամբ, ազդարարում է տարրական և անհրաժեշտ մարդկային արժեքները։ «Նրա ամբողջ նկարը պատմություն է իր հանապազօրյա հացի մասին, որը պետք է այդքան քիչ խնայել ապրելու համար, բայց որի համար պետք է այդքան չարչարվել այն ստանալու համար», - ասել է արվեստաբան Աբրամ Էֆրոսը Շտերենբերգի մասին։ Դիմանկարում նկարիչը նաև համատեղում է առավելագույն ընդհանրացումը պատկերի տիպի շոշափելի կոնկրետության հետ, գյուղացի աղջիկը («Անիսկա», 1926) հետնամասում գտնվող սեղանին դրված նույնքան աղքատ նատյուրմորտով, խստաշունչ ծեր գյուղացի, վեհաշուք ձնառատ դաշտի սառը դատարկության մեջ («Հինը», 1925-1926)։

Այդպիսին են գյուղացիական կերպարները նրա «Կոլտնտեսականը», «Ագիտատորը գյուղում» (1927) սյուժետային նկարներում՝ վսեմ, ինքնամփոփ, կենտրոնացված։ Նկարիչը դրանցում հասել է հնագույն որմնանկարի մոնումենտալությանը։ Առարկայական նկարների հետ մեկտեղ վարպետը չէր անտեսում նատյուրմորտներն ու բնապատկերները, որոնց ամենամեծ վարպետն ինքն է։ Շտերենբերգի հիմնական զբաղմունքը նկարչությունն է եղել, բայց նա նաև հանդես է եկել որպես բեմադրիչ թատրոնում, աշխատել է գծանկարում՝ կատարել գրքային փորագրություններ, նկարել պատկերագրքեր՝ օգտագործելով սխեմատիկ և հարթ մանկական նկարչության սկզբունքները, որոնք շատ առումներով մոտ են եղել իր նկարելու ոճին։

Հանրագումար 
Շտերենբերգի աշակերտներից են այնպիսի հայտնի ռուս նկարիչներ, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Դեյնեկան, Յուրի Պիմենովը, Ալեքսանդր Լաբասը, Պյոտր Վիլյամսը, Անդրեյ Գոնչարովը և ուրիշներ։ 1930 թվականին Շտերենբերգին շնորհվել է արվեստի վաստակավոր գործչի կոչում։

1930-ականներից հետո Շտերենբերգը ստիպված է եղել աշխատել ավելի իրատեսորեն, քանի որ 1930-ականների կեսերից նրա ստեղծագործությունները սկսեցին տրամագծորեն շեղվել արվեստի ոլորտում փոխված պետական գծից։ 1940-ականներին նրան խիստ քննադատության են ենթարկել ֆորմալիզմի համար։ Նրա ինքնուրույն ոճը դադարել է պահանջված լինել, աստիճանաբար նրա աշխատանքները հանվել են հանրության տեսադաշտից։ Քննադատական հարձակումներն իրենց ծանր ազդեցությունն են թողել նկարչի բարոյականության վրա և իրենց արտացոլումը գտել նրա հետագա ստեղծագործություններում։ Շտերենբերգը խորապես գիտակցել է իր հրեական ծագումը։ Նա գրել է կնոջը՝ Նադեժդային. «Իմ երակներում արևելյան արյուն է հոսում, իմ նախապապերի արյունը, ովքեր գրել են Երգ երգոցը, և ավելի լավ երգ չկա»։ Կյանքի վերջում «Աստվածաշնչյան մոտիվներ» էսքիզում (1947-1948) նկարիչը ուրվագծել է նոր գեղագրական լեզու, սկսել են ի հայտ գալ նոր դրամատիկ երանգավորումներ, բայց նա ժամանակ չի ունեցել դրանք զարգացնելու համար։ 1948 թվականին  մահից հետո Շտերենբերգը գործնականում մոռացության է մատնվել։ Շտերենբերգը թաղված է Վագանկովյան գերեզմանատանը (37-րդ տեղամաս)։

Համաշխարհային կերպարվեստի ընդհանուր ընկալման համատեքստում Շտերենբերգի ստեղծագործությունն առանձնանում է իր առանձնահատուկ ինքնատիպությամբ։ Համաշխարհային արվեստի առաջ նրա վաստակն այն է, որ համերաշխ լինելով ավանգարդ արվեստի հետ՝ նա միևնույն ժամանակ պաշտպանել է հաստոցիզմի արվեստի հիմնարար նշանակությունը քսաներորդ դարի նոր գեղագիտության ձևավորման գործում։ «Շտերենբերգի արվեստի հիմքը մի առարկա է, որը մարմնավորված է նատյուրմորտ նկարչության ինքնատիպ, եզակի համակարգում։ Իր ինքնաբավ իմաստով՝ որպես վերլուծական արվեստի առարկա, նկարչի նատյուրմորտը, այնուամենայնիվ, լիովին օժտված է հասարակական և փիլիսոփայական բովանդակության հարուստ պաշարով»։ Նկարչի աշխատանքները գտնվում են Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Ժիտոմիրի թանգարաններում, ինչպես նաև մասնավոր հավաքածուներում։

Ռուսաստանում կոլեկցիոներ Անդրեյ Երյոմինը ստեղծել է «Դավիդ Շտերենբերգ» միջազգային բարեգործական հիմնադրամը, որի գործունեության հիմնական ուղղություններն են՝ աջակցել երիտասարդ նկարիչներին, ցուցահանդեսներ կազմակերպել ամբողջ աշխարհում և զբաղվել հրատարակչական գործունեությամբ։ Հիմնադրամի մասնակցությամբ 2000 թվականի ապրիլին Նեգլինկայի արվեստի կենտրոնում բացվել է Դավիդ Շտերենբերգի նատյուրմորտների մեծ ցուցահանդեսը։

Ընտանիք 
 Որդի՝ Դավիդ Դավիդովիչ Շտերենբերգ (1931), նկարիչ և նկարազարդող։
 Դուստր՝ Վիոլետտա (Վիոլետ) Դավիդովնա Շտերենբերգ, նկարիչ (օգոստոսի 9, 1918-1995)։
 Եղբայրներ - Աբրամ Պետրովիչ Շտերենբերգ (1894-1979), խորհրդային ֆոտոլրագրող, Էֆիմ Պինխուսովիչ (Պետրովիչ) Շտերենբերգ (1887-1967), խորհրդային պետական և տնտեսական գործիչ, Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամ։

Գրականություն 
Сергей Евгеньевич Лазарев Штеренберг Давид Петрович // Россия в Гражданской войне. 1918—1922։ Энциклопедия։ в 3 т. / отв. ред. А. К. Сорокин. Т. 3։ Р—Я. М.։ Политическая энциклопедия, 2021. С. 742—744.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Натюрморт с лампой и сельдью , 1920
 Портрет жены художника 
 Натюрморт с черешней
 Агитатор, 1927
  Штеренберг Давид Петрович. Картины художника
 Штеренберг Давид Петрович
 Русская живопись. Штеренберг Давид Петрович

Խորհրդային նկարիչներ
Ռուս նկարիչներ
Ռուս դիզայներներ
Ռուս լուսանկարիչներ
Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Ռուս դիմանկարիչներ
Ռուս բնանկարիչներ
Հրեա արվեստագետներ