Չվերականգնվող ռեսուրս

Չվերականգնվող ռեսուրս (նաև կոչվում է վերջավոր ռեսուրս), բնական ռեսուրս, որը չի կարող հեշտությամբ փոխարինվել բնական միջոցներով բավական արագ տեմպերով, որպեսզի պահպանի սպառումը։ Օրինակ է ածխածնի վրա հիմնված հանածո վառելիքը։  Բնօրինակ օրգանական նյութը ջերմության և ճնշման օգնությամբ վերածվում է վառելիքի, ինչպիսին է նավթը կամ գազը։ Երկրի օգտակար հանածոները և մետաղական հանքաքարերը, հանածո վառելիքը (ածուխ, նավթ, բնական գազ) և ստորերկրյա ջրերը որոշակի ջրատար հորիզոններում համարվում են չվերականգնվող ռեսուրսներ, թեև առանձին տարրերը միշտ պահպանվում են (բացառությամբ միջուկային ռեակցիաների, միջուկային քայքայման կամ մթնոլորտային արտահոսքի)։

Ընդհակառակը, այնպիսի ռեսուրսներ, ինչպիսիք են փայտանյութը (երբ կայուն կերպով հավաքվում է) և քամին (օգտագործվում է էներգիայի փոխակերպման համակարգերի սնուցման համար) համարվում են վերականգնվող ռեսուրսներ, հիմնականում այն պատճառով, որ դրանց տեղայնացված համալրումը կարող է տեղի ունենալ նաև մարդկանց համար նշանակալից ժամանակաշրջաններում։

Երկրի օգտակար հանածոներ և մետաղական հանքաքարեր 
Երկրի օգտակար հանածոները և մետաղական հանքաքարերը չվերականգնվող ռեսուրսների օրինակներ են։ Մետաղներն իրենք մեծ քանակությամբ առկա են երկրակեղևում, և մարդկանց կողմից դրանց արդյունահանումը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, երբ դրանք կենտրոնացած են բնական երկրաբանական գործընթացներով (ինչպիսիք են ջերմությունը, ճնշումը, օրգանական ակտիվությունը, եղանակային պայմանները և այլ պրոցեսներ), որոնք բավարար են արդյունահանման համար տնտեսապես կենսունակ դառնալու համար։  Այս գործընթացները, ընդհանուր առմամբ, տևում են տասնյակ հազարավորից մինչև միլիոնավոր տարիներ՝ թիթեղների տեկտոնիկայի, տեկտոնական նստեցման և կեղևի վերամշակման միջոցով։

Մակերեւույթի մոտ գտնվող մետաղական հանքաքարերի տեղայնացված հանքավայրերը, որոնք կարող են տնտեսապես արդյունահանվել մարդկանց կողմից, չեն վերականգնվում մարդկային ժամկետներում։  Կան որոշ հազվագյուտ հողային միներալներ և տարրեր, որոնք ավելի քիչ են և սպառվող, քան մյուսները։ Սրանք մեծ պահանջարկ ունեն արտադրության մեջ, մասնավորապես էլեկտրոնիկայի արդյունաբերության մեջ։

Հանածո վառելիք 
Բնական ռեսուրսները, ինչպիսիք են ածուխը, նավթը (հում նավթը) և բնական գազը, հազարավոր տարիներ են պահանջում բնական ձևավորման համար և չեն կարող փոխարինվել այնքան արագ, որքան սպառվում են։  Ի վերջո, համարվում է, որ հանածոների վրա հիմնված ռեսուրսները շատ թանկ են դառնալու բերքահավաքի համար, և մարդկությունը պետք է փոխի իր կախվածությունը էներգիայի այլ աղբյուրների վրա, ինչպիսիք են արևային կամ քամու էներգիան (տե՛ս վերականգնվող էներգիան)։

Այլընտրանքային վարկածն այն է, որ ածխածնի վրա հիմնված վառելիքը գործնականում անսպառ է մարդկային առումով, եթե մեկը ներառում է ածխածնի վրա հիմնված էներգիայի բոլոր աղբյուրները, ինչպիսիք են մեթանի հիդրատները ծովի հատակին, որոնք շատ ավելի մեծ են, քան ածխածնի վրա հիմնված հանածո վառելիքի բոլոր ռեսուրսները միասին վերցրած։ Ածխածնի այս աղբյուրները նույնպես համարվում են չվերականգնվող, թեև ծովի հատակում դրանց ձևավորման/համալրման արագությունը հայտնի չէ։ Այնուամենայնիվ, դրանց արդյունահանումը տնտեսապես կենսունակ ծախսերով և դրույքաչափերով դեռ պետք է որոշվի։

Ներկայումս մարդկանց կողմից օգտագործվող էներգիայի հիմնական աղբյուրը չվերականգնվող հանածո վառելիքներն են։ 19-րդ դարում ներքին այրման շարժիչների տեխնոլոգիաների սկզբից ի վեր նավթը և այլ հանածո վառելիքները շարունակական պահանջարկ ունեն։ Արդյունքում, սովորական ենթակառուցվածքները և տրանսպորտային համակարգերը, որոնք տեղադրված են այրման շարժիչների վրա, մնում են նշանավոր ամբողջ աշխարհում։

Ժամանակակից հանածո վառելիքի տնտեսությունը լայնորեն քննադատվում է վերականգնվող էներգիայի պակասի, ինչպես նաև կլիմայի փոփոխությանը նպաստող լինելու համար։

Միջուկային վառելիք 

1987 թվականին Շրջակա միջավայրի և զարգացման համաշխարհային հանձնաժողովը (WCED) դասակարգեց տրոհվող ռեակտորները, որոնք արտադրում են ավելի շատ տրոհվող միջուկային վառելիք, քան սպառում են (այսինքն՝ բուծող ռեակտորները) սովորական վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների շարքում, ինչպիսիք են արևը և թափվող ջուրը։  Նավթի ամերիկյան ինստիտուտը նույնպես չի համարում սովորական միջուկային տրոհումը որպես վերականգնվող, այլ այն, որ միջուկային ռեակտորի վառելիքը համարվում է վերականգնվող և կայուն՝ նշելով, որ օգտագործված վառելիքի օգտագործված ձողերից ռադիոակտիվ թափոնները մնում են ռադիոակտիվ և, հետևաբար, պետք է շատ ուշադիր պահվեն մի քանի հարյուր տարի ընթացքում։  Ռադիոակտիվ թափոնների արտադրանքի մանրազնին մոնիտորինգը պահանջվում է նաև վերականգնվող էներգիայի այլ աղբյուրների օգտագործման դեպքում, ինչպիսիք են երկրաջերմային էներգիան։

Միջուկային տեխնոլոգիաների օգտագործումը, որը հիմնված է տրոհման վրա, պահանջում է բնական ռադիոակտիվ նյութ՝ որպես վառելիք։ Ուրանը՝ առավել տարածված տրոհման վառելիքը, առկա է հողում համեմատաբար ցածր կոնցենտրացիաներով և արդյունահանված 19 երկրներում։  Այս արդյունահանված ուրանն օգտագործվում է էներգիա ստեղծող միջուկային ռեակտորների վառելիքի համար տրոհվող ուրան-235-ով, որն ի վերջո օգտագործվում է էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար տուրբինների սնուցման համար։

2013 թվականի դրությամբ պիլոտային ծրագրերում օվկիանոսից ընդամենը մի քանի կիլոգրամ (հասանելի նկար) ուրան է արդյունահանվել, և նաև ենթադրվում է,  որ ծովի ջրից արդյունաբերական մասշտաբով արդյունահանվող ուրանը մշտապես կլրացվի օվկիանոսի հատակից տարրալվացված ուրանից՝ պահպանելով ծովի ջրի կոնցենտրացիան կայուն մակարդակում։  2014 թվականին ծովային ջրից ուրանի արդյունահանման արդյունավետության առաջընթացի հետ մեկտեղ՝  Marine Science & Engineering ամսագրում հրապարակված հոդվածը ենթադրում է, որ թեթև ջրի ռեակտորները՝  որպես թիրախ, գործընթացը տնտեսապես մրցունակ կլինի, եթե իրականացվի մեծ մասշտաբով։

Միջուկային էներգիան ապահովում է աշխարհի էներգիայի մոտ 6%-ը և համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 13-14%-ը։ Միջուկային էներգիայի արտադրությունը կապված է պոտենցիալ վտանգավոր ռադիոակտիվ աղտոտման հետ, քանի որ այն հիմնված է անկայուն տարրերի վրա։ Մասնավորապես, ատոմային էներգիայի կայանները տարեկան արտադրում են մոտ 200,000 մետր տոննա ցածր և միջին մակարդակի թափոններ (LILW) և 10,000 մետրիկ տոննա բարձր մակարդակի թափոններ (HLW) (ներառյալ որպես թափոն հատկացված վառելիքը)։

Միջուկային վառելիքի կայունության հարցից բոլորովին անջատված հարցերը վերաբերում են միջուկային վառելիքի օգտագործմանը և միջուկային արդյունաբերության կողմից առաջացած բարձր մակարդակի ռադիոակտիվ թափոններին, որոնք, եթե պատշաճ կերպով չպարունակվեն, շատ վտանգավոր են մարդկանց և վայրի բնության համար։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը (UNSCEAR) 2008 թվականին գնահատել է, որ մարդու միջին տարեկան ճառագայթման ազդեցությունը ներառում է 0,01 միլիզիվերտ (mSv) անցյալ մթնոլորտային միջուկային փորձարկումների ժառանգությունից, գումարած Չեռնոբիլի աղետը և միջուկային վառելիքի ցիկլը, ինչպես նաև 2,0 mSv բնական ռադիոիզոտոպներից և 0,4 mSv տիեզերական ճառագայթներից։ Բոլոր բացահայտումները տարբերվում են ըստ գտնվելու վայրի։  Բնական ուրանը որոշ անարդյունավետ ռեակտորի միջուկային վառելիքի ցիկլերում դառնում է միջուկային թափոնների մի մասը «մեկ անգամ անցնելով» հոսքի մեջ, և նման սցենարով, երբ այս ուրանը բնականաբար մնում էր գետնում, այս ուրանն արտանետում է տարբեր ձևերի ճառագայթում քայքայման շղթայում, որն ունի մոտ 4,5 միլիարդ տարի կիսամյակ։ Այս չօգտագործված ուրանի և ուղեկցող տրոհման ռեակցիայի արտադրանքի պահեստավորումը հանրային մտահոգություններ է առաջացրել արտահոսքի և զսպման ռիսկերի վերաբերյալ, սակայն Օկլո Գաբոնի բնական միջուկային տրոհման ռեակտորի ուսումնասիրությունից ստացված գիտելիքները երկրաբաններին տեղեկացրել են ապացուցված գործընթացների մասին, որը պահում էր 2 միլիարդ տարվա վաղեմության այս բնական միջուկային ռեակտորի թափոնները, որը գործել է հարյուր հազարավոր տարիներ։

Հողի մակերեսը 
Հողի մակերեսը կարելի է համարել ինչպես վերականգնվող, այնպես էլ ոչ վերականգնվող ռեսուրս՝ կախված համեմատության շրջանակից։ Հողը կարող է վերաօգտագործվել, բայց նոր հող չի կարող ստեղծվել ըստ պահանջի, ուստի տնտեսական տեսանկյունից այն ֆիքսված ռեսուրս է՝ կատարյալ անառաձգական առաջարկով։

Վերականգնվող ռեսուրսներ 

Բնական ռեսուրսները, որոնք հայտնի են որպես վերականգնվող ռեսուրսներ, փոխարինվում են բնական գործընթացներով և բնական միջավայրում կայուն ուժերով։ Կան ընդհատվող և կրկնվող վերականգնվող և վերամշակվող նյութեր, որոնք օգտագործվում են ցիկլի ընթացքում որոշակի ժամանակի ընթացքում և կարող են օգտագործվել ցանկացած քանակի ցիկլերի համար։

Տնտեսական համակարգերում ապրանքների արտադրության միջոցով ապրանքների և ծառայությունների արտադրությունը ստեղծում է բազմաթիվ տեսակի թափոններ արտադրության ընթացքում և այն բանից հետո, երբ սպառողը օգտագործում է դրանք։  Այնուհետև նյութը կա՛մ այրվում է, կա՛մ թաղվում աղբավայրում, կա՛մ վերամշակվում՝ կրկնակի օգտագործման համար։ Վերամշակումը արժեքավոր նյութերը, որոնք հակառակ դեպքում թափոններ կդառնային, կրկին արժեքավոր ռեսուրսների են վերածում։

Բնական միջավայրում ջուրը, անտառները, բույսերը և կենդանիները բոլորը վերականգնվող ռեսուրսներ են, քանի դեռ դրանք պատշաճ կերպով վերահսկվում, պաշտպանվում և պահպանվում են։  Կայուն գյուղատնտեսությունը բույսերի և կենդանական նյութերի մշակումն է այնպիսի եղանակով, որը պահպանում է բույսերի և կենդանիների էկոհամակարգերը և որը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է բարելավել հողի առողջությունը և հողի բերրիությունը։  Օվկիանոսների գերակշռող ձկնորսությունը օրինակներից մեկն է, երբ արդյունաբերական պրակտիկան կամ մեթոդը կարող է սպառնալ էկոհամակարգին, վտանգի ենթարկել տեսակները և, հնարավոր է, նույնիսկ որոշել, թե արդյոք ձկնորսությունը կայուն է մարդկանց կողմից օգտագործելու համար, թե ոչ։ Չկանոնակարգված արդյունաբերության պրակտիկան կամ մեթոդը կարող է հանգեցնել ռեսուրսների ամբողջական սպառման։

Արևից, քամուց, ալիքներից, կենսազանգվածից և երկրաջերմային էներգիայից ստացվող վերականգնվող էներգիան հիմնված է վերականգնվող ռեսուրսների վրա։  Վերականգնվող ռեսուրսները, ինչպիսիք են ջրի շարժումը (հիդրոէներգիա, մակընթացային ուժ և ալիքային էներգիա), քամու և ճառագայթային էներգիան երկրաջերմային ջերմությունից (օգտագործվում է երկրաջերմային էներգիայի համար) և արևային էներգիան (օգտագործվում է արևային էներգիայի համար), դրանք գործնականում անսահման են և չեն կարող սպառվել, ի տարբերություն իրենց չվերականգնվող գործընկերների, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, կսպառվեն, եթե չօգտագործվեն խնայողաբար։

Պոտենցիալ ալիքային էներգիան առափնյա գծերի վրա կարող է ապահովել համաշխարհային պահանջարկի 1/5-ը։ Հիդրոէլեկտրական էներգիան կարող է ապահովել մեր ընդհանուր էներգիայի համաշխարհային կարիքների 1/3-ը։ Երկրաջերմային էներգիան կարող է ապահովել մեզ անհրաժեշտ էներգիայի 1,5 անգամ ավելին։  Բավականաչափ քամի կա մոլորակի 30 անգամ ավելի էներգիայով ապահովելու համար, քամու ուժը կարող է միայնակ ապահովել մարդկության բոլոր կարիքները։ Արևային էներգիան ներկայումս ապահովում է մեր համաշխարհային էներգիայի պահանջների միայն 0,1%-ը, բայց այն  բավական է մարդկության կարիքները 4000 անգամ ավելի ապահովելու համար, ամբողջ գլոբալ կանխատեսվող էներգիայի պահանջարկը մինչև 2050 թվականը։

Վերականգնվող էներգիան և էներգաարդյունավետությունն այլևս առանձնահատուկ ոլորտներ չեն, որոնք խթանվում են միայն կառավարությունների և բնապահպանների կողմից։  Ներդրումների աճող մակարդակը և կապիտալի մեծ մասը ստացվում է ավանդական ֆինանսական դերակատարներից, երկուսն էլ վկայում են այն մասին, որ կայուն էներգիան դարձել է հիմնական և էներգիայի արտադրության ապագան, քանի որ ոչ վերականգնվող ռեսուրսները նվազում են:Սա ամրապնդվում է կլիմայի փոփոխության հետ կապված մտահոգություններով, միջուկային վտանգներով և ռադիոակտիվ թափոնների կուտակմամբ, նավթի բարձր գներով, նավթի գագաթնակետին և վերականգնվող էներգիային ուղղված կառավարության աջակցության աճով։  Այս գործոններն են՝  վերականգնվող էներգիայի առևտրայնացումը, շուկայի ընդլայնումը և աճող պահանջարկը, հնացած տեխնոլոգիաները փոխարինող նոր ապրանքների ընդունումը և գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքների վերափոխումը վերականգնվող ստանդարտների։

Տնտեսական մոդելներ 
Տնտեսագիտության մեջ չվերականգնվող ռեսուրսը սահմանվում է որպես ապրանքներ, որտեղ ավելի մեծ սպառումն այսօր ենթադրում է ավելի քիչ սպառում վաղը։   Դեյվիդ Ռիկարդոն իր վաղ աշխատություններում վերլուծել է սպառվող պաշարների գնագոյացումը, որտեղ նա պնդում էր, որ հանքային ռեսուրսի գինը ժամանակի ընթացքում պետք է բարձրանա։  Նա պնդեց, որ տեղում գինը միշտ որոշվում է արդյունահանման ամենաբարձր արժեք ունեցող հանքի կողմից, և ավելի ցածր արդյունահանման ծախսեր ունեցող հանքի սեփականատերերը օգտվում են դիֆերենցիալ վարձավճարից։  Առաջին մոդելը սահմանվում է Հոթելլինգի կանոնով, որը Հարոլդ Հոթելլինգի կողմից չվերականգնվող ռեսուրսների կառավարման 1931 թվականի տնտեսական մոդելն է։  Այն ցույց է տալիս  չվերականգնվող և չավելացվող ռեսուրսի արդյունավետ շահագործումը, այլապես կայուն պայմաններում, կհանգեցնի ռեսուրսի սպառմանը։ Կանոնն ասում է, որ դա կհանգեցնի զուտ գնի կամ «Հյուրանոցային վարձավճարի» նրա համար, որը տարեկան կբարձրանա տոկոսադրույքին հավասար՝ արտացոլելով ռեսուրսների աճող սակավությունը։ Հարթվիքի կանոնը կարևոր արդյունք է տալիս բարեկեցության կայունության վերաբերյալ մի տնտեսությունում, որն օգտագործում է ոչ վերականգնվող աղբյուրներ։

Տես նաեւ 

 Մաքուր տեխնոլոգիա
 Էներգիայի պահպանում
 Եվրոսոլար
 Հանածո վառելիք
 Հանածո ջուր
 Կանաչ դիզայն
 Հարթվիկի կանոն
 Հերման Շեր
 Հյուրանոցային կանոններ
 Հաբբերտի գագաթնակետը
 Լիբիգի նվազագույնի օրենքը
 Բնական ռեսուրսների կառավարում
 Ավելորդ ձկնորսություն
 Պիկ նավթ
 Պահուստներ-արտադրության հարաբերակցություն
 Կայունություն

Ծանոթագրություններ

Բնական պաշարներ
Բնական ռեսուրսներ
Չվերականգնվող պաշարներ
Չվերականգնվող ռեսուրսներ
Շրջակա միջավայր
Շրջակա միջավայրի պահպանություն
Տիեզերք

it:Energie non rinnovabili