ԶԼՄ-ների սեփականության թափանցիկությունը Թուրքիայում

Լրատվամիջոցների սեփականության թափանցիկությունը ԶԼՄ-ների սեփականության կառույցների վերաբերյալ ճշգրիտ, համապարփակ և արդի տեղեկատվության հանրության հասանելիությունն է։ Լրատվամիջոցների սեփականության թափանցիկությունը երաշխավորող իրավական ռեժիմը հանրությանը, ինչպես նաև ԶԼՄ-ների իշխանություններին հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ով է իրականում տիրապետում, վերահսկում և ազդում լրատվամիջոցների վրա, ինչպես նաև լրատվամիջոցների ազդեցությունը քաղաքական կուսակցությունների կամ պետական մարմինների վրա։ Լրատվամիջոցների սեփականության բացահայտումը կարող է սահմանվել ընդհանուր կանոնակարգով (առևտրային օրենք) կամ լրատվամիջոցներին հատուկ դրույթով։ Նման միջոցները կարող են պարտադրել ԶԼՄ-ների սեփականության կառույցների վերաբերյալ տեղեկատվության բացահայտումը կոնկրետ մարմիններին կամ լայն հանրությանը։

Թուրքիան ունի և՛ ընկերությունների մասին ընդհանուր օրենքներ, և՛ լրատվամիջոցներին հատուկ կանոնակարգեր տպագիր, հեռարձակման և առցանց լրատվամիջոցների թափանցիկության վերաբերյալ։ Չնայած նման օրենքների առկայությանը, որոշ փորձագետների կարծիքով, գոյություն ունեցող կարգավորող դաշտը չի երաշխավորում կարևոր տեղեկատվության հրապարակումը և իմանալ, թե ով է իրականում տիրապետում և ազդում Թուրքիայում լրատվամիջոցների վրա։

Ընդհանուր ակնարկ 
Ինչ վերաբերում է ԶԼՄ-ների սեփականության մասին տեղեկատվության բացահայտմանը, Թուրքիան ունի ինչպես ընդհանուր ընկերությունների օրենսդրություն, այնպես էլ հատուկ կանոնակարգեր՝ կապված տպագիր, հեռարձակման և առցանց ոլորտների հետ։ Այս կանոնակարգերը նախատեսում են ինչպես հանրային մարմիններին, ինչպիսիք են Գլխավոր դատախազությունը և «Ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդը», այնպես էլ քաղաքացիներին բացահայտումը լրատվամիջոցների կայքերում սեփականության մասին տեղեկատվության հրապարակման միջոցով։

Այնուամենայնիվ, Access Info Europe-ի հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ գործող օրենքները թույլ չեն տալիս սահմանել կարևոր տեղեկատվության հրապարակումը, հետևաբար չեն կարողանում իրականում բացահայտել, թե ով է պատկանում և ազդում Թուրքիայում լրատվամիջոցների վրա։ Փաստորեն, ո՛չ տպագիր մամուլը (Մամուլի մասին օրենքով), ո՛չ հեռարձակումը (Ռադիո-հեռուստատեսային հաստատությունների և դրանց հեռարձակման մասին օրենքով) և ո՛չ առցանց մամուլը (Ռադիոհեռուստատեսային հաստատությունների և դրանց հեռարձակման մասին օրենքով և Առցանց հեռարձակումները կարգավորելու և առցանց կատարվող հանցագործությունների դեմ պայքարի մասին օրենքը) պետք է զեկուցեն սեփականության իրավունքը բացահայտելու համար անհրաժեշտ էական տեղեկատվությունը։

Թուրքիայում ԶԼՄ-ների սեփականության թափանցիկության ոլորտում անորոշությունն աճել է 2001 թվականից հետո, երբ վերացվեց հրապարակային մրցույթներին Մեդիա կոնգլոմերատների մասնակցության արգելքը։ Վերջին 15 տարիների ընթացքում թուրքական ԶԼՄ-ների խոշորագույն սեփականատերեր են դարձել կորպորացիաները, որոնք նույնպես աշխատում են այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են շինարարությունը, էներգետիկան, հանքարդյունաբերությունը և զբոսաշրջությունը։ Այս կապակցությամբ թուրքական քաղաքացիական հասարակությունը և միջազգային հանրությունն ափսոսանք են հայտնում կառավարության հետ ամուր կապերի համար։

Լրատվամիջոցների սեփականության անորոշ թափանցիկության հետ կապված իրավիճակը սրվել է 2015 և 2016 թվականների ընթացքում, երբ կառավարության հոգաբարձուները նշանակվել են ենթադրաբար գյուլենականների հետ կապված լրատվամիջոցներում և ընկերություններում։ 2016 թվականի հոկտեմբերի 26-ին տեղի ունեցավ «Կոզա-Իպեկ» մեդիախմբի կլանում, որին, ի թիվս այլ բաների, պատկանում էին «Բուգուն» և «Միլետ» օրաթերթերը, ինչպես նաև «Ջիհան» լրատվական գործակալությունը։ Նմանապես, 2016 թվականի մարտի 5-ին հոգաբարձուներ նշանակվեցին Feza Holding-ի համար, մեդիա հոլդինգի, որը, ի թիվս այլ բաների, հրատարակում է Թուրքիայի ամենաընթերցվող թերթը՝ «Zaman»-ը և անգլալեզու «daily newspaper today ' s Zaman»-ը։ Այս ընկերությունների ակտիվները ներկայումս գտնվում են պետական խնայողական ավանդների ապահովագրության հիմնադրամի իրավասության ներքո, և պարզ չէ՝ ընկերությունները լուծարվելու են, թե վաճառվելու են։

2017 թվականի փետրվարի 9-ի թիվ 687 արտակարգ հրամանագրի համաձայն՝ Թուրքիայի խնայողական ավանդների ապահովագրության հիմնադրամը (ԹԽԱԱՀ) լիազորված կլինի վաճառել պետության կողմից ձերբակալված ընկերություններին՝ վստահված անձանց նշանակման միջոցով։

Իրավական դաշտ 
Հեռարձակվող լրատվամիջոցների (Ռադիո և հեռուստատեսություն) սեփականատերերի վերաբերյալ տեղեկատվության բացահայտումը պահանջվում է «ռադիոյի և հեռուստատեսության հաստատությունների ստեղծման և դրանց հեռարձակման մասին» թիվ 6112 օրենքով (2011) և «վարչական և ֆինանսական պայմանների մասին» կանոնակարգով, որին պետք է հետևեն մեդիա ծառայություններ մատուցող հաստատությունները և պլատֆորմների և ենթակառուցվածքային ծառայությունների օպերատորները (2011)։ Ինչ վերաբերում է տպագիր լրատվամիջոցներին, ապա բացահայտումը պահանջվում է թիվ 5187 մամուլի ակտով (2004)։ Ինչ վերաբերում է առցանց լրատվամիջոցներին, ապա բացահայտումը պահանջվում է «առցանց հեռարձակումների կարգավորման և առցանց կատարված հանցագործությունների դեմ պայքարի մասին» թիվ 5651 օրենքով և «համացանցային հեռարձակումների ընթացակարգերի և սկզբունքների մասին» կանոնակարգով(2007)։

Հեռարձակողների մասին թիվ 6112 օրենքը պահանջում է «մեդիա ծառայություններ մատուցողներից» հայտնել սեփականության մասին տեղեկատվությունը։ Նրանք սահմանվում են որպես իրավաբանական անձինք, որոնք ընտրում են ռադիոյի, հեռուստատեսության և ըստ պահանջի հեռարձակման ծառայությունների բովանդակությունը։ Փոխարենը, համաձայն Մամուլի մասին օրենքի, սեփականության մասին տեղեկությունները պետք է բացահայտվեն «տպագիր նյութեր» հրապարակող լրատվամիջոցների համար։ Վերջապես, առցանց լրատվամիջոցների մասին օրենսդրությունը իր շրջանակում ներառում է բովանդակության մատակարարներին, հոսթինգ ծառայություններ մատուցողներին և հասանելիության մատակարարներին (համաձայն թիվ 5651 օրենքի 3-րդ հոդվածի)։ Նրանք պետք է հրապարակեն իրենց արդի տեղեկատվությունը իրենց կայքի գլխավոր էջում։

Համաձայն ռադիոյի և հեռուստատեսության համապատասխան կանոնակարգերի, սեփականության իրավունքի մասին տեղեկատվությունը պետք է ծանուցվի լիցենզիայի հայտ ներկայացնելիս, բաժնետոմսերի փոխանցման, ձեռքբերման և միաձուլման, բացահայտված տեղեկատվության փոփոխության և տարեկան բաժնետերերի տարեկան ընդհանուր ժողովից հետո։ Փոխարենը, «Մամուլի մասին» օրենքի համաձայն՝ տեղեկատվությունը պետք է բացահայտվի նախքան թերթ կամ այլ պարբերական հրատարակելը։

Բացառությամբ առցանց լրատվամիջոցների, եթե տեղեկատվությունն ունի առևտրային գաղտնիքի բնույթ, այն կարող է թաքցվել։

Չբացահայտելու համար պատժամիջոցները նախատեսված են մամուլի և համացանցի մասին օրենքում, որը վերաբերում է միայն տպագիր և առցանց հրապարակումներին։

Վերոնշյալ պահանջները տարածվում են նաև օտարերկրյա մեդիա կազմակերպությունների վրա։

Տեղեկատվություն, որը պետք է բացահայտվի 
Օրենքների համաձայն՝ տեղեկատվություն տրամադրողները պետք է բացահայտեն՝

 Լրատվամիջոցների կազմակերպության անվանումը և կոնտակտային տվյալները.
 Սեփականատիրոջ անունը և կոնտակտային տվյալները;
 շահագրգիռ ընկերության բնակության երկիր;
 շահագրգիռ անձի քաղաքացիություն/կացության կարգավիճակ.
 Բացառությամբ առցանց լրատվամիջոցների, բաժնետոմսերի չափը, մասնավորապես բաժնետիրական ներկայիս կառուցվածքը, քվեարկող բաժնետոմսերը, կապիտալ-բաժնետոմսերը, կառավարիչները.
 Տնօրենների խորհրդի անդամների անունները, գլխավոր տնօրենների և պատասխանատու ղեկավարների անունները և քաղաքացիության տվյալները և ղեկավարների պարտականությունները.
 Միայն հեռարձակվող լրատվամիջոցների համար, եթե ընկերությունում բաժնետերեր են մինչև երրորդ աստիճանի ամուսինները, արյունակիցները և օրինական ազգականները, ապա դա կնշվի բաժնետիրական կառուցվածքում՝ այդ բաժնետոմսերը համարելով նույն անձին.
 Միայն տպագիր մամուլի համար բացահայտումը պահանջվում է նաև բաժնետերերի քաղաքական, կրոնական կամ այլ պատկանելությունների, այլ լրատվամիջոցների և ոչ մեդիա ձեռնարկությունների սեփականատերերի շահերի համար։

Փորձագետները կարծում են, որ գոյություն ունեցող պարտավորությունները բավարար չեն պարզելու համար, թե ովքեր են իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձինք, որոնք իրականում տիրապետում են մեդիա կազմակերպություններին և, ի վերջո, վերահսկում են դրանք։

Բացահայտում պետական մարմիններին 
Մամուլի մասին օրենքի համաձայն, սեփականատերերի բացահայտումը պետք է իրականացվի տեղական Գլխավոր դատախազի գրասենյակում։

Համաձայն մեդիա ծառայություններ մատուցողների (հեռարձակողի) մասին թիվ 6112 օրենքի՝ նրանց սեփականության մասին տեղեկատվությունը պետք է հաղորդվի «Ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհրդին»։

Այնուամենայնիվ, փորձագետները կարծում են, որ կարգավորող մարմինները չունեն թափանցիկ, վստահելի և մատչելի լրատվամիջոցների սեփականության տարեկան հաշվետվություններ։

Բացահայտում քաղաքացիներին 
«Ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհրդին հաղորդված տեղեկատվությունը պետք է հրապարակվի նաև համապատասխան լրատվամիջոցների կազմակերպությունների կողմից իրենց կայքում։ Մամուլի մասին օրենքի համաձայն ՝ դատախազության արխիվները հանրամատչելի են, և յուրաքանչյուր ոք կարող է ծանոթանալ հրապարակված տեղեկատվություն և փաստաթղթեր պարունակող համապատասխան ֆայլերին ՝ ներկայացնելով համապատասխան դիմում։

Հասարակությունը կարող է տեղեկատվություն ստանալ լրատվամիջոցների սեփականության վերաբերյալ՝ տեղեկատվության ազատության խնդրանքով դիմելով «տեղեկատվության իրավունքի մասին» թիվ 4982 օրենքի համաձայն, որը անհատներին իրավունք է տալիս տեղեկատվություն և փաստաթղթեր պահանջել պետական մարմիններից և պետական սեփականություն հանդիսացող կազմակերպություններից։ Սովորաբար, լրատվամիջոցների սեփականության հետ կապված տեղեկատվության հարցումները բարձրացվում են մասնագետների և լրատվամիջոցների կողմից, մինչդեռ սովորական քաղաքացիների շրջանում դա տարածված չէ։

Մեդիա ծառայություններ մատուցողները (ռադիո և հեռուստատեսային հեռարձակողներ) կարող են ստեղծվել միայն որպես բաժնետիրական ընկերություններ։ Միայն բաժնետիրական ընկերությունները պետք է տեղեկատվություն տրամադրեն առևտրային ռեգիստրին` համաձայն թուրքական թիվ 6102 առևտրային օրենսգրքի։ Լրատվական ընկերությունները, որոնք մտնում են հանրային բաժնետիրական ընկերությունների կատեգորիայի մեջ, նույնպես պետք է համապատասխանեն կապիտալի շուկայի թիվ 2499 օրենքը (1981թվական) և Կապիտալի շուկայի խորհրդի Ֆինանսական հաշվետվությունների մասին հաղորդագրությունը։ Այս պետական ձեռնարկությունները պետք է պարբերաբար ֆինանսական հաշվետվություններ ներկայացնեն Կապիտալի շուկաների Խորհրդին, Իսկ տարեկան հաշվետվությունները պետք է հրապարակվեն։

Լրատվամիջոցների ոլորտում հանրային բաժնետիրական ընկերության օրինակ է Թուրքիայի Ռադիոյի և հեռուստատեսության պետական կորպորացիան (TRT - Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu):

Հետազոտության արդյունքները հստակ ցույց են տվել, որ առևտրային օրենսդրության միանձնյա կիրառումը անբավարար տեղեկատվություն է տրամադրում այն մասին, թե ով է իրականում տիրապետում և ի վերջո վերահսկում մեդիա կազմակերպությունները։

Շահավետ սեփականություն 
Տպագիր, հեռարձակվող և առցանց մամուլը կարգավորող օրենքներից և ոչ մեկը չի պահանջում իրական սեփականատերերի բացահայտում, այսինքն՝ այլ անձի անունից բաժնետոմսեր ունեցող սեփականատերերի, կամ անուղղակի վերահսկողություն ունեցող կամ լրատվամիջոցի մարմնի կամ հանրության համար էական շահեր ունեցողների բացահայտում։

Եթե մեդիա ընկերությունը ստեղծվել է որպես բաժնետիրական ընկերություն, ապա բաժնետիրական տեղեկատվությունը հեշտությամբ հասանելի է ընկերության կայքի և առևտրային ռեգիստրի տվյալների բազայի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, եթե բաժնետոմսերը պատկանում են մեկին և իրականում օգտագործվում են մեկ ուրիշի կողմից՝ համաձայն ներքին համաձայնագրի, այս տեղեկատվությունը չի պահանջվում հրապարակել մասնավոր կամ հրապարակային ցուցակված ընկերությունների կողմից, ինչը նշանակում է, որ վերջնական սեփականությունը չի կարող նույնականացվել։

Այդ իսկ պատճառով փորձագետները կարծում են, որ խելամիտ, ոչ տեխնիկական մարդը չի կարողանա պարզել, թե ով է իրականում տիրապետում և, ի վերջո, վերահսկում մեդիա կազմակերպությունը՝ ելնելով առկա տեղեկատվությունից։

Գովազդի ֆինանսավորման ազդեցություն 
Քանի որ գովազդը լրատվամիջոցների մատակարարների համար եկամտի կարևոր աղբյուր է, և գովազդի տեղադրումը կարող է ազդել խմբագրական քաղաքականության վրա կամ թուլացնել որոշ լրատվամիջոցներ, այլ ոչ թե մյուսները, մեդիա ծառայություններ մատուցողները (հեռարձակողները) պետք է զեկուցեն իրենց ամսական առևտրային գովազդի եկամուտների մասին RTÜK-ին մինչև հաջորդ ամսվա 20-ը։

Պետական միջոցների հատկացումը գովազդի համար, ըստ էության, եկամտի կարևոր աղբյուր է փոքր թերթերի համար, սակայն հարաբերական տվյալները մնում են թաքնված։ Օրինակ՝ տեղեկատվության իրավունքի գնահատման թուրքական խորհուրդը մերժել է Media Ownership Monitor-ի կողմից այս թեմայի վերաբերյալ տեղեկատվություն տրամադրելու հարցումը՝ որպես պատճառ նշելով «առևտրային գաղտնիքը»։

Պետական հեղաշրջման փորձից հետո ՝ 2016 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, փոխվել են մամուլում գովազդային գործակալության (Basın Ilan Kurumu - BIK)՝ հանրային հայտարարությունները և գովազդը կառավարող մարմնի կանոնները։ Այս վիճարկվող որոշման համաձայն, ցանկացած լրատվամիջոց, որտեղ աշխատում է լրագրող, որը դատվում է ահաբեկչության հետ կապված մեղադրանքներով, չի ստանա պետական գովազդ, քանի դեռ աշխատակիցը հինգ օրվա ընթացքում չի հեռացվել Մեդիա կազմակերպությունից։

Քաղաքացիական հասարակության նախաձեռնություններ 
Խոսելով ազգային մակարդակով իրականացվելիք գործողությունների մասին ՝ Որոշ փորձագետներ կարևորել են ԶԼՄ-ների սեփականության վերաբերյալ հանրային քննարկումների խրախուսումը և թեմայի շուրջ մեդիագրագիտության բարձրացումը։

2016-ին «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը թուրքական անկախ մամուլի Bianet գործակալության հետ համատեղ սկսել է «Media Ownership Monitor Turkey» նախագիծը՝ խթանելու լրատվամիջոցների սեփականության թափանցիկությունը և քարտեզագրելու, թե ով է պատկանում և վերահսկում լրատվամիջոցները Թուրքիայում՝ ստեղծելով հանրային և թարմացվող տվյալների բազա՝ հիմնական լրատվամիջոցների սեփականատերերի ցուցակով։

Քաղաքացիական հասարակության մեկ այլ նախաձեռնություն է Ցանցային տվյալների հավաքագրումը, տվյալների հավաքագրման և քարտեզագրման կոլեկտիվ նախագիծ, որը նվիրված է Թուրքիայում կապիտալի և իշխանության միջև հարաբերությունների իրականացմանը, որը թողարկվել է 2014 թվականի հուլիսի 14-ին։

Տես նաև 

 Գրաքննությունը Թուրքիայում
 Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Թուրքիայում

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 

Մեդիագիտություն
Թուրքիայի լրատվամիջոցներ
Մարդու իրավունքներ ըստ խնդրի
Խոսքի ազատություն
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ