Փառանգիոն

Փառանգիոն (նաև՝ Փառանդիոն, Փարանգիոն, Փարանզիոն, Փարգանոն), բերդ (ամրոց) և հանքավայր Մեծ Հայքի Տայք աշխարհի Արսյացփոր գավառում, Ճորոխի վտակներ Ուղթիսի և Թորթում գետերի միախառնման վայրում, Մեծ Հայքի առաջին բաժանման (387) սահմանի վրա։

Պատմություն 
6-րդ դարի բյուզանդական պատմիչ Պրոկոպիոս Կեսարացին իր «Պարսկական պատերազմներ» երկում վկայում է, որ Փառանգիոնը գտնվում էր դժվարագնաց և գահավեժներով ընտհատված տեղում և ապստամբ հայերի կենտրոնն էր։ Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի՝ Փառանգիոնի մոտ էր գտնվում Բողբերդը, որը սակայն գտնվում է Տայոց աշխարհի Բողխա գավառում։

Մեծ Հայքի առաջին բաժանման ժամանակ Փառանգիոնը անցնում է Բյուզանդիային և մտնում նորակազմ Առաջին Հայք պրովինցիայի մեջ։ 536 թվականին, Հուստինիանոս Ա կայսեր նոր օրենսդրությամբ և սահամանային տարբերությամբ ստեղծվում է Առաջին Հայք պրովինցիան, որի կազմում էլ հայտնում է Փառանգիոնը։ 539 թվականին Առաջին Հայքի հայազգի կառավարիչ Ակակիոսի դեմ ապստամբություն է բռնկվում, որի ժամանակ էլ սպանվում է նա։ Նա առանց որևէ պատճառի հափշտակում էր մարդկանց ունեցվածքը և հայերի վրա նոր հարկեր էր սահմանել։ Ապստամբները կենտրոնանում են Ֆառանգիոնում։ Նրանց դեմ ուղարկվում է պատժիչ խումբ՝ Սիտտասի գլխավորությամբ, որը դեռևս 528 թվականին նշանակվել էր Հայաստանի զորքերի գլխավոր հրամանատար (magister militium per Armenian): Սիտտասը ապստամբ հայերին խոստանում է միջնորդ դառնալ կայսեր առաջ ծանր հարկի վերացման համար, բայց ապստամբները նրան չխաբնվեցին։ Սիտտասը այնուհետև փորձում է ապստամբների շարքերում պառակտում մտցնել, կաշառել մի քանիսին, բայց անհաջողության է մատնվում։ Սիտտասը որոշում է զենքի ուժով ճնշել ապստամբությունը, բայց դեռ գործի չանցած ապստամբության ղեկավարներից մեկի՝ Արտավան Արշակունու նիզակի զոհն է դառնում։

Կայսրը ապստամբ հայերի դեմ է ուղարկում Բուզես զորավարին։ Նա նույնպես փորձում է խաղաղ ճանապարհով դադարեցնել հայերի ապստամբությունը, բայց ապարդյուն, հատկապես այն բանից հետո, երբ նա չարանենգորեն սպանում է բանակցությունների համար իր մոտ ժամանակ Հովհաննեսին, Արտավան Արշակունու հորը։ Դրանից հետո «հայերը հռոմեացիների հետ համաձայնության գալու բոլոր հույսերը կտրեցին․ ի վիճակի չլինելով պատերազմում պարտության մատնել կայսերական բանակը, գործունյա Վասակի գլխավորությամբ նրանք գնացին պարսից արքայի մոտ»։

Փառանգիոնը, լինելով նաև ոսկու հարուստ հանքավայր և գտնվելով հռոմեա-պարսկական սահմանի վրա, հաճախ է ձեռքից ձեռք անցել։ Հուստինիանոս Ա կայսեր ժամանակ (527-565) հանքերը տնօրինող հայազգի Սիմեոնը այն հանձնում է բյուզանդացիներին։

Տեղադրություն 
Փառանգիոնը ենթադրաբար նույնացվում է հայկական աղբյուրներում հիշատակված Ոսկեհանքին, որն էլ տեղադրվում է հետագայի Քարավանք գյուղի մոտ։ Ղուկաս Ինճիճյանը այս անվան հունարենը կարդում է Փարգանոն և այն նույնացնում է Արղանայի հետ։ Անվան Փառանդիոն և Փառանզիոն տարբերակները ենթադրվում է, որ սխալ ընթերցումներ են։

Ծանոթագրություններ 

Բերդեր այբբենական կարգով
4-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Տայքի բնակավայրեր
Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ