Սուշրուտա

Սուշրուտա (, , բառացի՝ լավ լսված, հանրաճանաչ; ), հին հնդիկ բժիշկ, վիրաբույժ և գրող, որն այսօր գիտության պատմության մեջ հայտնի է որպես «Հնդկական վիրաբուժության հայր» և «պլաստիկ վիրաբուժության հայր»։ Այս թեմայով նրա աշխատանքը՝ «Սուշրուտա սամհիտան» (Սուշրուտայի ամփոփագիր) համարվում է պլաստիկ վիրաբուժության վերաբերյալ աշխարհի ամենահին տրակտատը և Այուրվեդական բժշկության մեծ եռագրություններից երկրորդը․ առաջինը՝ Չարակա Սամհիտա, երրորդը՝ Աշտանգա Հրիդայա տրակտատներն են։

Կենսագրություն

Ժամանակաշրջանի վերծանում 
Սուշրուտայի ապրած տարիները և վայրը հստակ հայտնի չեն։ Նրա անունը հիշատակվում է հին հնդկական Մահաբհարաթա էպոսում։ Նրա մասին տեղեկությունները քաղվում են «Սուշրուտա սամհիտա» տրակտատի հիման վրա։ Եվ ըստ այդմ, ենթադրվում է, որ Սուշրուտան ծնվել է Վարանասիում, քանի որ համարվում է, որ նա պատկանել է հին հնդկական բժշկության Կաշի դպրոցին (ներկայիս՝ Բենարես)։  Նա ապրել է մ․թ․ա․ 7-6 րդ դարերում, ոչ ուշ, քան 8-րդ դարի ավարտը, երբ նրա աշխատությունը թարգմանվել է արաբերեն։

Ըստ Ռուդոլֆ Հերնլեի (1841-1918), Սուշրուտա սամհիտա տրակտատի որոշ հասկացություններ կարելի է գտնել «Սատապատհա» (Śatapatha-Brāhmaṇa) վեդայական բրահմանում, որը թվագրվում է մինչև մ.թ.ա. 600 թվական։ Սակայն նրանից հետո՝ հնդկական բժշկական գրականության պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրությունների նշանակալիորեն առաջադիմելու արդյունքում, ապացուցվել է, որ Սուշրուտա Սամհիտան մի քանի պատմական շերտերի աշխատանք է։ Նրա կազմումը կարող է սկսվել մ.թ.ա. վերջին դարերում, և ներկայիս տեսքով այն լրացվել է մեկ այլ հեղինակի կողմից, որը վերափոխել է տրակտատի առաջին հինգ գլուխները և ավելացրել վերջին՝ «Ուտարատանտրան» (Uttaratantra) ծավալուն գլուխը։ Հավանաբար, Սուշրուտա Սամհիտհան հայտնի է եղել գիտնական Դրդհաբալային (Dṛḍhabala, մ. թ. 300-500 թթ.), որը Չարակա Սամհիտայում տալիս է այսօր մեզ հասած ստեղծագործության տարբերակի վերջին ամսաթիվը։ Պատմական հետազոտությունների միջոցով պարզվել է նաև, որ կան մի քանի հնագույն հեղինակներ, որոնք կոչվում են «Suśruta»։

Վկայություններ 
1907 թվականին հրատարակված Մահաբհարաթա հնդկական հնագույն էպիկական տեքստում թարգմանիչ Բհիշագրատնան Սուշրուտային ներկայացնում է որպես հնագույն իմաստուն Վիշվամիտրայի որդիներից մեկը։ Բիշագրատնան նաև պնդում է, որ Սուշրուտան այն կլանի անունն էր, որին պատկանում էր Վիշվամիտրան։ Բհիշագրատնայից հետո Սուշրուտայի և «Սուշրուտա սամհիթի» տրակտատի մասին տեղեկությունները փոխվել են ավելի նոր հայտնագործությունների և գիտելիքների շնորհիվ, որոնց մեծ մասը դիտարկվում է Մյուլենբելդի «Հնդկական բժշկական գրականության պատմության» IA հատորում (5 հատոր, 1999-2002)։

Սուշրուտայի անունը հիշատակվում է ավելի ուշ գրականության մեջ՝ դեղորայքային սխտորի մասին տրակտատում, որը ներառված է «Բովեր ձեռագրերում» (Bower Manuscript, մ.թ. 6-րդ դար), որտեղ Սուշրուտան Հիմալայներում բնակվող տասը իմաստուններից մեկն է։

Սուշրուտան հնդուական ավանդույթի մեջ ակնածանքով ընդունվում է որպես բժշկության առասպելական աստծո սերունդ։

Լեգենդի համաձայն, Սուշրուտան աշակերտել է բժշկության աստված Դհանվանտարիին, ով վերածնվել է Կաշի թագավորության Դիվոդասա թագավորի կերպարով։

Աշխատանքային գործունեություն 

Սուշրուտային է վերագրվում «Սուշրուտա Սամհիտա» տրակտատը, որը պարունակում է հին հնդկական բժշկության ամբողջական համակարգը։ Տրակտատը գրված է պարզ և հասկանալի լեզվով, և կարող է համեմատվել էպիկական պոեզիայի լեզվի հետ։ Թեև լեզվական ավելի հին ձևերի բացակայությունը վկայում է դրա ավելի ուշ ծագման մասին։ Սուշրուտան այն գրել է իր «համակուրսեցիների» խնդրանքով՝ այն գրելու համար թույլտվություն ստանալով հենց Դհանվանտարիից։

Սուշրուտայի տրակտատում մեծ տեղ է հատկացված դիահերձումների նկարագրությանը, որտեղ նկարագրվել է ավելի քան 500 մկան, 300 ոսկոր, 107 հոդակապեր, 70 արյունատար անոթ և մարմնի այլ օրգաններ։ Նկարագրված են նաև անձնական հիգիենայի կանոնները, ավելի քան 700 դեղաբույսեր, կենդանական և հանքային ծագման դեղամիջոցներ, դրանց պատրաստման և օգտագործման եղանակները։

Սուշրուտան նկարագրել է նաև մի շարք սուր և քրոնիկ հիվանդություններ, նշելով հիվանդությունների ախտանշանները, որոնք հետագայում հայտնի են դարձել ջրծաղիկ, խոլերա, շաքարախտ, էպիլեպսիա անվանումներով։ Լինելով ժամանակի ականավոր վիրաբույժ, ներկայացրել է ավելի քան 100 վիրաբուժական գործիք, տարատեսակ զոնդեր, մետաքսյա և վուշե թելեր։ Նա վիրահատության մեջ կիրառել է ուղիղ և կոր ասեղներ, բանգի և հաշիշ՝ որպես անզգայացնող միջոց։

Նկարագրել է 76 տեսակի աչքի հիվանդություններ, ընդուպ՝ կատարակտի հեռացման գործողությունը։ Նրան են վերագրում աչքից օտար մարմինները հեռացնելու համար մագնիս օգտագործելու հնարը։

Ընդհանուր վիրաբուժության հետ կապված վնասվածքներից բացի, Սուշրուտան մանրամասն նկարագրել է կոտրվածքների 12 տեսակների և հոդախախտման 6 տեսակների բուժման մանրամասները, որով այսօր էլ հետաքրքրված են ժամանակակից օրթոպեդիկ մասնագետները։

Բացի այդ նա մանրամասն կերպով տվել է վիրակապերի 14 ձևերի նկարագրություն, կատարել է անդամահատումներ, պլաստիկ վիրաբուժական միջամտությունների, ծանր ծննդաբերության դեպքերում բժշկական ընթացակարգերի նկարագրություններ, կեսարյան հատում, որը կիրառում էր ծննդկանի մահվան դեպքում՝ պտղին փրկելու համար։

«Սուշրուտա սամհիտա» տրակտատ 

Սուշրուտա Սամհիտան վիրաբուժական տեխնիկայի կարևոր և անգնահատելի աշխատություն է, որի 184 գլուխներում ներկայացվում է  ավելի քան 120 վիրաբուժական գործիքներ, ավելի քան 650 դեղամիջոց,  64 հանքային և 57 կենդանական հիմքով պատրաստուկներ, 1120 հիվանդագին վիճակ, 700 դեղաբույսեր, ավելի քան 300 վիրահատություն, 14 տեսակի վիրակապ։ Սուշրուտայի աշխատություններում կան տվյալներ անատոմիայի վերաբերյալ. նկարագրված են 500 մկաններ, 300 ոսկորներ, 107 հոդեր, 700 արյունատար անոթներ և այլ օրգաններ։

Հիվանդի նկատմամբ անհատական մոտեցման ուսմունքում մարմնի կառուցվածքային երեք սուբստանցին՝ դոշային (օդ, լորձ, լեղի), ավելացրել է չորրորդը՝ արյունը։ 

Խորհուրդ է տվել ֆիզիկական վարժություններ՝ որպես հիվանդության բուժման և կանխարգելման մեթոդ։ 

Հետաքրքրական է, որ ո՛չ Սուշրուտան, ո՛չ Չարական ոչինչ չեն հայտնում զարկերակային ուսումնասիրությունների մասին։ Միևնույն ժամանակ, Սուշրուտան նկարագրում է նույնիսկ հին հույներին անհայտ շաքարային դիաբետը, որը նա որոշում էր մեզի համով։ Տարբերակել է շաքարային դիաբետի 2 տեսակ՝ ժառանգական (անբուժելի) և առաջացած «ուտելու խանգարումներով», որը նա բուժում էր դիետայով, դեղաբույսերով, սպորտով զբաղվելով։

Որոշ գիտնականներ՝ (Վիգլիանի, Իթոն) ենթադրվում են, որ վիրաբուժությունը բուժման վերջին միջոցն է, քանի որ շատերը փորձում են խուսափել մարդու մարմինը կտրելուց և հաճախ ուսումնասիրելով  բուժման այլ մեթոդներ։ Սուշրուտան վիրաբուժությունը համարել է «բշկական գիտություններից առաջինը և լավագույնը» և կիրառել է այն որպես տառապանքը մեղմացնելու լավագույն միջոց։

Գրքի մի շարք գլուխներում նկարագրվում են որոշակի իրավիճակներ առաջարկելով համապատասխան բուժում։ Ներառվում են մանրամասներ այն մասին, թե ինչպես պետք է բժիշկը սկզբից մինչև վերջ կատարի  վիրահատություն։ Սուշրուտան նկարագրել է գլխի 8 վիրաբուժական միջամտություն, պլաստիկ վիրաբուժության բոլոր հիմնական սկզբունքներով։ Բացի այդ, նկարագրվել է տարբեր տեսակի արատների վերականգնողական տարբեր մեթոդներ, ինչպիսիք են՝ պեդիկուլայի ճարմանդները, մաշկի օգտագործումը փոքր արատները ծածկելու համար, փեղկերի ռոտացիան՝ մասնակի կորուստը փոխհատուցելու և վնասվածքի մաշկի ամբողջական կորուստը ծածկելու համար։ Այս մեթոդները կիրառվել են տարբեր դեպքերի՝ սկսած քթի և այտի պլաստիկ վիրաբուժությունից մինչև ճողվածքի վիրահատություն, կեսարյան հատում, շագանակագեղձի, ատամի, կատարակտի հեռացում, վերքերի և ներքին արյունահոսության բուժում և այլն։

Հետագայում սահմանեց նաև աչքերի և ականջների հիվանդությունները, օգտագործման համար ներկայացվեցին աչքի և ականջի կաթիլներ, ստեղծեց սաղմնագիտական դպրոցը, զարգացրեց պրոթեզային վերջույթների ստեղծման մի շարք մեթոդներ, կուտակվեցին մարդու մարմնի մասերի մասնատման մասին առաջատար գիտելիքներ և մարդու անատոմիայի արդյունքում դրանք հասկանալու պրակտիկա։

Տեքստը ներկայացնում է շնչափողի զոնդավորման, օրգանիզմից օտար մարմիններ հեռացնելու վիրահատական կտրվածքներ, ալկալիական և ջերմային խարանման, ատամների հեռացման, վիրահատման վիրաբուժական մեթոդներ կատարելու և թրոքարների () տեղադրման տեխնիկան՝ թարախի արտահոսքի, հիդրոցելի և ասցիտային հեղուկի հեռացման, շագանակագեղձի հեռացման, միզուկի նեղացման, վեզիկոլիթոտոմիայի, ճողվածքի վիրահատության, կեսարյան հատման, թութքի բուժման, ֆիստուլաների, լապարոտոմիայի և աղիքային անանցանելիության բուժման, ծակված աղիների և  պատահական վնասվածքից օմենտումի՝ որովայնի խոռոչ ներթափանցելու և ոսկրային կոտրվածքների բուժման հնարքներ, այսինքն՝ ձգում, մանիպուլյացիա, տեղադրում և կայունացում, ներառյալ պրոթեզի վերականգնման և տեղադրման որոշ միջոցառումներ։

Այն թվարկում է վեց տեսակի հոդախախտումներ, տասներկու տեսակի կոտրվածքներ և ոսկորների դասակարգում և դրանց արձագանքը վնասվածքներին, և տալիս է աչքի հիվանդությունների դասակարգում, ներառյալ կատարակտի վիրահատությունը։

Թարգմանություններ 
Գոյություն ունեն Սուշրուտա սամհիտա շարադրանքի մի քանի հրատարակություններ (հրապարակված՝ Կալկաթայում 1836, 1873, 1885 թվականներին)։

Սանսկրիտյան այլ տեքստերի նման, Սուշրուտա Սամահիտան նույնպես Հնդկաստանից տարածվել է աշխարհի տարբեր ծայրեր։ 8-րդ դարի սկզբին Մանկահ անունով հնդիկ բժիշկը Բաղդադի խալիֆ Հարուն-ալ-Ռաշիդի հզոր նախարար Յահյա Բարմակիդի հրամանով տեքստը թարգմանել է արաբերեն՝ որպես «Քիթաբ Շահ Շուն ալ-Հինդի»։ Տեքստի մասին պատմական հիշատակում կա նաև Քմերական կայսրության թագավոր Յասովարման I- ի (մ. թ. 889 - մ. թ․ 900) արքունիքում, ինչպես նաև Տիբեթի վանքերում։ Սուշրուտա սամհիտայի առաջին եվրոպական թարգմանությունը լատիներենով  հրատարակել է Հեսլերը, 19 -րդ դարի սկզբին (Էռլանգեն, 1845-1854 թվականներ)։ Եղել են անգլերեն անավարտ թարգմանություններ (Կալկաթա, «Biblioth. Indica», 1883-1891 և 1897 թվականներ), իսկ առաջին ամբողջական անգլերեն թարգմանությունը կատարել է Կավիրաջ Կունջա Լալ Բիշագրատնան երեք հատորով՝ 1907 թվականին, Կալկաթայում։

Սուշրուտան բժիշկների և բժշկության մասին 

Սուշրուտա սամհիտան հիվանդներին լիարժեք ուշադրություն ցուցաբերելու մասին ուղեցույց է բժիշկներին։ Նրա խոսքով, հիվանդությունը (հետևելով Չարակայի պատվիրաններին) առաջանում  է մարմնի անհավասարակշռությունից, և բժշկի պարտքն է օգնել վերականգնելու և պահպանելու հավասարակշռությունը։ Այդ նպատակով յուրաքանչյուր ոք, ով զբաղվում է բժշկական պրակտիկայով, պետք է ինքը նախ լինի հավասարակշռված։ Սուշրուտան անդրադառնում է իդեալական բժշկական պրակտիկային՝ կենտրոնանալով բուժքրոջ գործունեության վրա, հետևյալ կերպ.

Բժիշկը միշտ պետք է կենտրոնացած լինի մարմնում հիվանդությունը կանխելու վրա, և դա կարող է իրականացվել միայն այն դեպքում, եթե հասկանա, թե ինչպես է օրգանիզմն աշխատում բոլոր առումներով։ Սուշրուտայի համար բժշկության պրակտիկան ըմբռնման ճանապարհ է, որի համար բժիշկից  խելացի ու գիտական մոտեցում է պահանջվում՝ ճանաչելու, թե ինչն է անհրաժեշտ առողջության համար և ինչպես օգտագործել այդ գիտելիքները ցանկացած իրավիճակում։

Մարդու վրա բժշկություն կիրառելու համար, անհրաժեշտ էր ճանաչել շրջապատի տարբեր ազդեցությունները, որոնք կարող են հետք թողնել մարդու առողջությանը։ Ընդգծելով հիվանդության բուժման համար  շրջակա միջավայրի և գենետիկական խնդիրների ըմբռնման կարևորությունը, և Սուշրուտան խրախուսում է ուսանողներին հիվանդին հարցեր տալ և ճանաչելով այն բոլոր ազդեցությունները, որոնք կարող են որոշակիորեն հետք թողնել մարդու առողջության վրա։

Եթե հիվանդությունը գենետիկ չի և ոչ մի կապ չկա շրջակա միջավայրի հետ, ապա դա, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված էր մարդու կենսակերպով, որն առաջ է եկել կենսակերպի, բորբոքումի, սննդակարգի  անհավասարակշռության պայմաններում՝/օդի դոշա/: Դոշան արտադրվում էր այն ժամանակ, երբ օրգանիզմը աշխատում է կերած սննդի վրա։  Հետևաբար, մարդու Դիետան կարևոր նշանակություն ունի առողջության պահպանման գործում, որտեղ խրախուսվում է բուսական սնունդը։ Սուշրուտան առաջարկում է հիվանդին տալ դիետիկ դեղատոմսեր, ինչպես նաև վարժությունների հետ կապված այլ միջոցներ, կարևորելով  նույնիսկ մտքերն ու վերաբերմունքը, քանի որ դրանք կարող են նաև ազդել մարդու առողջության վրա։

Սուշրուտան գիտակցում է, որ հիվանդը օպտիմալ առողջության կարող է հասնել միայն մտքի և մարմնի ներդաշնակության միջոցով՝ պատշաճ սնման, վարժությունների, դրսևորած վարքի և այլնի միջոցով։ Սակայն որոշ դեպքերում, երբ հիվանդի անհավասարակշռությունը խիստ է արտահայտված, վիրահատությունը համարվում է լավագույն ընթացքը։ Իրականում Սուշրուտայի համար վիրաբուժությունը բժշկության մեջ ամենաբարձրն է, որովհետև այն կարող է ավելի արագ արդյունքներ տալ, քան բուժման այլ մեթոդները։

Վիրաբուժական ժառանգություն 

Սուշրուտայի վիրաբուժական միջամտության կարևորագույն մասը քթի վերակառուցման կամ ռինոպլաստիկա կոչվող վիրահատությունն է (այլանդակված քթի վերականգնում ճակատի մաշկի կտորով), որը նա օգտագործում էր վերականգնելու համար այն քթերը, որոնք անդամահատվում էին որպես հանցագործության համար պատիժ։ Տեխնիկան կիրառվում է գրեթե անփոփոխ առ այսօր։ Իսկ ճակատից վերցվող մաշկի հատվածը կոչվում է հնդկական ծալք (Indian flap)։

Պլաստիկ վիրաբուժության վերաբերյալ այս գիտելիքները գոյություն են ունեցել Հնդկաստանում մինչև 18-րդ դարի վերջ։

Սուշրուտայի համար առողջությունը ոչ միայն ֆիզիկական բարեկեցիկ վիճակ է, այլև հոգեկան, որն առաջացել և պահպանվել է հավասարակշռված հումորի ապահովմամբ, նորմալ սնվելով, սննդի արգասիքների պատշաճ հեռացմամբ, մարմնի ու մտքի ներդաշնակ վիճակով։

Հաջող վիրահատության համար Սուշրուտան անզգայացնում է՝ օգտագործելով շատ գինի և կանեփ (Cannabis indica), որոնց բարձր չափաբաժինները ապահովում էին էյֆորիկ էֆեկտներ՝ այն դարձնելով  օգտագործման համար արդյունավետ և՛ որպես հանգստացնող, և՛ որպես բուժական միջոց։

Վիրաբուժությունը համարում էր բժշկության առաջին և ամենագլխավոր ճյուղ, որը վիրաբուժական գործիքների և սարքերի միջոցով առաջացնում է ակնթարթային ազդեցություն, հնարավորինս երկարացնում է մարդկության գոյության տևողությունը երկրի վրա և օգնում է հիվանդներին հաջողությամբ հաղթահարել մի շարք հիվանդություններ և շարունակել իրենց բնականոն կյանքը։

Պլաստիկ վիրաբուժություն 

Հնդկաստանում Վիրաբուժության պրակտիկան հաստատվել է Սուշրուտայի ժամանակաշրջանում, բայց համեմատաբար պակաս առաջադեմ ձևերով։ Մշակվել են տարբեր վիրաբուժական մեթոդներ և մասնավորապես՝ կոսմետիկ վիրաբուժության պրակտիկա։ 

Ռինոպլաստիկան Սուշրուտայի վիրաբուժության գագաթն է։ Այն զարգացել է Հնդկաստանում ռինոտոմիայի (քթի անդամահատում) վաղեմի ավանդույթի շնորհիվ, որը կիրառվում էր որպես պատիժ։ Քթի անդամահատումը նաև հաճախ կիրառվում էր կանանց նկատմամբ՝ անբարոյականության մեղադրանքի դեպքում։ Ռինոպլաստիկայի շնորհիվ քթերը վերականգնելու հնարավորւթյուն էին ունենում դատապարտյալները։ 

Պլատիկ վիրաբուժության մեջ գինին օգտագործվում էր որպես անզգայացնող միջոց, և հիվանդներին խրախուսվում էր մեծ քանակությամբ գինի խմել վիրահատությունից առաջ։ Դրանի զուգահեռ կիրառում էին նաև կանեփի եփուկ, խունկ՝ որպես քնաբեր կամ զգայարանների թմրամիջոց։ Եվ երբ հիվանդը հարբած էր անզգայության աստիճանի, նրան կապում էին ցածրադիր փայտե սեղանին՝ շարժումը կանխելու համար։

Դիահերձման մեթոդներ և վիրաբուժական կրթություն 

Մարդկության պատմության մեջ Սուշրուան առաջինն է, ով առաջարկել է, որ ապագա վիրաբույժը մարդու մարմնի և նրա օրգանների մասին պետք է տեղեկանա՝ դիակը մասնատելով և ուսումնասիրելով։ 

Ուսումնասիրության համար մարմինը ընկղմվում էր ջրի մեջ՝ քայքայվելու, որին հաջորդում էր քայքայվող մարմնի զննումը ընդմիջումներով՝ ուսումնասիրելով հյուսվածքները շերտ առ շերտ, քանի որ դրանք քայքայվելուց հետո ավելի տեսանելի են դառնում։ Նկարագրելու ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն էր, որ հերձումն իրականացվում էր առանց դանակի միջամտության։

Սուշրուտան առաջարկում էր դիակը դնել վանդակի մեջ (այն կենդանիներից պաշտպանելու համար) և սուզել սառը ջրի մեջ, օրինակ, հոսող գետի կամ առվակի, այնուհետև պարբերաբար ստուգել դրա քայքայումը՝ մաշկի շերտերը, հյուսվածքները, մկանները և վերջապես ներքին օրգանների և կմախքի դասավորությունը ուսումնասիրելով։ Երբ մարմինը քայքայվում և փափկում էր, բժիշկը կարող էր շատ բան իմանալ այն մասին, թե ինչպես է գործում օրգանիզմի ամեն մի օրգանը և հետագայում այդ գիտելիքները կիրառել հիվանդին առողջացնելու համար։

Վերականգնողական վիրաբուժության մեջ ներգրավվելով՝ ուսանողները վարպետանում էին բժշկական արվեստի բոլոր ասպեկտներում, հատկապես գործնական պարապմունքներ իրականացնելիս։ Քանի որ դիակների մասնահատումը արգելված չէր (ինչպես Եվրոպայում է եղել դարեր շարունակ), բժիշկները կարող էին դիահերձում անել՝ ավելի լավ հասկանալու համար, թե ինչպես օգնել դեռևս ողջ մարդուն։ Սակայն նախքան դիակի վրա ուսումնասիրությունները, նրանք պատշաճ կերպով վերապատրաստվում էին տարբեր փորձարարական մոդել օրգանիզմների վրա։ 

Պարապմունքների ընթացքում երիտասարդ վիրաբույժները մարզվում էին հիվանդի օրգաններ հիշեցնող կենդանի և արհեստական առարկաների վրա՝ օգտագործելով կենդանիների՝ հիվանդությունից ախտահարված օրգանները, բույսերի պտուղները, ջրով լցված տոպրակները և մահացածների միզապարկը։ Զոհաբերված կենդանիները  Արյունահոսության արվեստը ուսուցանվում էր սատկած կամ զոհաբերված կենդանիների արյունատար անոթների և ջրաշուշանի ցողունների ուսումնասիրության վրա, իսկ  պինդ նյութեր հանելու արվեստը՝ հնդկական հացի ծառ հնդկական տեսակի՝ արտոկարպուսի () և շահնալի () ծառերի պտուղների վրա, վիրակապերը՝ մակետերի, կատետրների տեղադրումը՝ ջրով լցված և դեռևս չպնդացած կավե տարայի վրա, ջրով լցված չբուժված հողային նավի վրա։ 

Անատոմիայի գործնական ուսուցման դժվարություններից էր չդիակիզելը, քանի որ դիահերձումը հինդուիստների կողմից ընկալվում էր որպես թաղման կրակում հոգու մաքրման և դրա հետագա մարմնավորման խոչընդոտ։

Հանդիսավոր երդում․ հետևորդներ 
Սուշրուտան ներգրավել է մի շարք աշակերտների, որոնք հայտնի էին որպես Սաուշրուտաներ (Saushrutas)։ Ուսուցումը տևում էր վեց տարի, որից հետո նոր նրանք կարող էին սկսել վիրաբուժական գործնական ուսուցումը։ Դասընթացը սկսելուց առաջ նրանք պետք է հանդիսավոր երդում տային ՝ բուժմանը նվիրվելու և ուրիշներին վնաս չպատճառելու համար, ինչը կարելի է համեմատել մերօրյա Հիպոկրատի երդման հետ։ 

Սուշրուտան մեծապես կարևորում էր երիտասարդ բժիշկների կարգապահությունը և էթիկան, քանի որ նրանք կոչված էին պահպանելու մարմնի և մտքի մաքրությունը։ Սուշրուտայի ուսանողները դասընթացին թույլատրվում էին հանդիսավոր երդում տալուց հետո։ Ընդունելության ժամանակ աշակերտը հանդիսավոր կերպով մերժում էր զգայականությունն ու ցասումը, փողի տենչը, հպարտությունը, փառամոլությունը, դժգոհությունը, եսասիրությունը, ամբանությունը, խաբեությունը և այլն։ Բուժման կարիք ունեցող բոլորի հետ բժիշկը պետք է վարվեր այնպես, ինչպես կվարվեր իր հարազատների հետ։ Հատկապես կարևորում էր, որ բժիշկը չպետք է սկսի զբաղվել բժշկությամբ, առանց գործնական և տեսական գիտելիքներին հավասարապես տիրապետելու։

Երբ ուսանողներն ընդունվում էին Սուշրուտայի կողմից, նա նրանց հրահանգում էր վիրաբուժական միջամտություններ կատարել՝ բանջարեղենի կամ սատկած կենդանիների վրա։ Այդպես աշակերտը վարպետանում էր կտրվածքի երկարության ու խորության գործում։ Երբ ուսանողն ապացուցում էր իր ունակությունները բույսերի, կենդանիների դիակների կամ փափուկ կամ փտած փայտի վրա և երբ ուշադիր հետևում էին հիվանդների վրա գործնական կիրառություններին, ապա դրանից հետո միայն նրանց թույլատրվում էր անձամբ կատարել վիրահատություններ։

Սուշրուտրայի ուսանողները գիտելիքներ էին ստանում բժշկական արվեստի բոլոր ոլորտներից, ներառյալ անատոմիայից։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Սուշրուտա Սամհիտա
 
 Sutrasthana, Nidanasthana, Sharirasthana, Cikitsasthana, Kalpasthana, Uttaratantra: Անգլերեն թարգմանություն, սրբագրում, ճիշտ ուղղագրություն, տերմինաբանական բառարան
 The Suśruta Project, Ալբերտայի համալսարանի կանադական հետազոտական նախագիծ, որի նպատակն էր ստեղծել Suśrutasahitā սանսկրիտ տեքստի նոր տարբերակ՝ հիմնված վերջերս Նեպալում հայտնաբերված միջնադարյան ձեռագրերի վրա։ 

Այուրվեդա
Բժշկության պատմություն
Հնդիկներ
Գիտնականներ
Հնդիկ գիտնականներ
Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Հնդիկ փիլիսոփաներ
Մ․թ․ա․ 6-րդ դարի մահեր
Անձինք այբբենական կարգով
Վիրաբույժներ
Հնդիկ գրողներ