Բառային-գործառույթային քերականություն

Բառային-գործառույթային քերականություն, տեսական լեզվաբանության մեջ սահմանափակումների վրա հիմնված քերականության շրջանակ։ Այն շարադրում է շարահյուսական կառույցի երկու առանձին մակարդակ՝ շարադասության և բառակազմության կառուցվածքի քերականական ներկայացում և քերականական գործառույթների ներկայացում, օրինակ՝ ենթակա և խնդիր։ Տեսությունը զարգացրին Ջոան Բրեզնանը և Ռոնալդ Կապլանը 1970-ական թվականներին՝ ի պատասխան տրանսֆորմացիոն քերականության տեսության, որն արդի էր 1970-ականների վերջին։ Ուսումնասիրության կենտրոնում առավելապես շարահյուսությունն է, ներառյալ՝ դրա կապը ձևաբանության և իմաստաբանության հետ։ Բառային-գործառույթային քերականությունը շատ քիչ առնչություններ ունի հնչյունաբանության հետ (չնայած վերջերս հետազոտական աշխատանքներում մեծ տարածում է գտել)։

Ընդհանուր բնութագիր 
Բառային-գործառույթային քերականությունը ընկալում է, որ լեզուն բաղկացած է կառույցի բազմաթիվ չափումներից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացված է որպես հստակ կառույց իր կանոններով, հասկացություններով և արտահայտման ձևով։ Ուսումնասիրությունների արդյունքում կարող ենքդասակարգել երկու հիմնական կառույցի տեսակ

 քերականական գործառույթների ներկայացում (f-կառուցվածք)։
շարահյուսական բաղադրիչների կառուցվածք (c-կառուցվածք)։

Օրինակ, «Պառավը ֆալաֆել է ուտում» նախադասության մեջ, c- կառուցվածքի վերլուծության համաձայն, սա նախադասություն է, որը կազմված է երկու մասից՝ գոյական արտահայտությունից և բայական արտահայտությունից։ Բայական արտահայտությունն էլ իր հերթին կազմված է երկու մասից` բայ և մեկ այլ գոյականական արտահայտություն։ Գոյականական արտահայտությունն էլ ունի բաղկացուցիչ մասեր։ Վերջապես, կառույցի հիմքը կազմում են բառերը, որոնց հիման վրա էլ կազմվում է նախադասությունը։ Մինչդեռ f-կառուցվածքի վերլուծության համաձայն՝ նախադասությունը կազմված է որոշիչներից, հատկանիշներ, որոնցից են թիվը, ժամանակաձևը կամ գործառույթային այլ միավորներ,ինչպիսիք են ենթականը, ստորոգյալը կամ խնդիրը։

Բառային-գործառույթային քերականության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել նաև մի շարք այլ կառույցներ.

 փաստարկային կառուցվածք (a-կառուցվածք). այս մակարդակում ներկայացվում է ստորոգյալի համար բերվող փաստարկների քանակը և դրանց իմաստաբանության որոշ հայեցակարգեր,

 իմաստային կառուցվածք (s-կառուցվածք), մակարդակ, որը ներկայացնում է արտահայտությունների և նախադասությունների իմաստը։

 տեղեկատվական կառուցվածք (i- կառուցվածք)
 ձևաբանական կառուցվածք (m-կառուցվածք)
 հնչյունաբանական կառուցվածք (p- կառուցվածք)։

Հետաքրքիր է նկատել, որ այս տարբեր կառույցները փոխադարձաբար սահմանափակում են միմյանց։ Լեզվական կառուցվածքի բառային-գործառույթային քերականություն հասկացությունը տարբերվում է Չոմսկու տեսություններից, որոնք միշտ ներառել են բաղկացուցիչ կառուցվածքի ներկայացման առանձին մակարդակներ, որոնք միմյանց կապվում ու վերագրվում են փոխակերպումների միջոցով։ Բառային գործառույթային քերականական մոտեցումը առանձնահատուկ հաջողությունների է հասել ոչ կոնֆիգուրացիոն լեզուների շրջանակում։ Այս լեզուներում կառուցվածքի և գործառույթի փոխհարաբերությունն անմիջական չէ ի տարբերություն, օրինակ, անգլերենի։ Այդ իսկ պատճառով էլ
բառային-գործառույթային քերականության հետևորդներն այն համարում են լեզուների համընդհանուր մոդել։

Բառային-գործառույթային քերականության մեկ այլ առանձնահատկություն էլ այն է, որ քերականական-գործառույթային փոխակերպումները (օրինակ` կրավորականացում) դիտվում են որպես հարաբերություններբառերի և ոչ թե նախադասությունների միջև։ Սա նշանակում է, որ ներգործական-կրավորական կապը, օրինակ, փոխկապակցվածություն է երկու տեսակի բայերի միջև։

Բառապաշարում արտադրական գործընթացների առաջադրման և կառուցվածքի ու գործառույթի տարանջատման միջոցով բառային-գործառույթային քերականությունը կարող է հաշվել շարահյուսական օրինաչափությունները ՝ առանց շարահյուսական կառույցի նկատմամբ սահմանված վերափոխումների օգտագործման։ Օրինակ, «Ի՞նչ տեսար» նախադասության մեջ, որտեղ «ի՞նչ»-ը «տեսար» բայի համար խնդիր է հանդես գալիս, տրանսֆորմացիոն քերականությունը «ի՞նչ»-ը դնում է «տեսնելուց» հետո (խնդրի համար սովորական դիրքում)՝ խորքային կառույցում, այնուհետև տեղափոխում է այն։ Ըստ բառային-գործառույթային քերականության՝ «ի՞նչ»-ն ունի երկու գործառույթ` հարցական բառ և խնդիր:Փաստորեն, լեզվի սահմանափակումները թույլ են տալիս, որ հարցական բառը նաև կատարի խնդրի գործառույթ։

Բառային-գործառույթային քերականության ուսումնասիրության հիմնական նպատակը քերականության
մոդելի ստեղծումն է այնպիսի խորությամբ, որը դուր կգա լեզվաբաններին՝ միևնույն ժամանակ արդյունավետորեն վերլուծելով և ունենալով ֆորմալիզմին բնորոշ հատկանիշներ, որն էլ պահանջում են
մաթեմատիկական լեզվաբանության հետևորդները։ Այդ նպատակով մշակվել են մաթեմատիկական վերլուծիչներ, և բառային-գործառույթային քերականությունը օգտագործվում է նաև որպես տարբեր մեքենայական թարգմանության գործիքների տեսական հիմք, ինչպիսիք են AppTek's TranSphere- ը և Julietta Research Group’s Lekta-ն։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
Lexical Functional Grammar Home Page
Proceedings of the annual LFG conference
Julietta Research Group, Lekta Manual
Lexical Functional Grammar course lectures on YouTube, Prof Miriam Butt, University of Konstanz
Քերականություն
Շարահյուսություն
Ֆորմալ լեզուներ