Կանայք Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման ժամանակ (2022)

Կանայք տարբեր դերեր են խաղում 2022 թվականին Ուկրաինա ռուսական ներխուժման ժամանակ, որը սկսվել է 2022 թվականի փետրվարի 24-ին և ազդել կյանքի տարբեր բնագավառների վրա։

Ուկրաինայի առաջին տիկին Օլենա Զելենսկան հայտարարել է, որ մեր դիմադրությունը, որպես մեր ապագա հաղթանակ, ձեռք է բերել հատկապես կանացի տեսք և գովել է ուկրաինացի կանանց բանակում ծառայելու, պատերազմի ժամանակ երեխաներին մեծացնելու և հիմնական ծառայություններ մատուցելու համար։

Պատմություն 
2014 թվականին Ռուս-ուկրաինական պատերազմի բռնկմամբ զգալիորեն ավելացավ կանանց դերը ուկրաինական զինված ուժերում, այդ թվում՝ մի քանի պաշտոններ, որոնք պահեստավորված էին միայն տղամարդկանց համար, բաց էին միայն կանանց համար, և կանանց ընդհանուր թիվը, ովքեր ծառայում էին, ավելացավ ավելի քան երկու անգամ։

Սակայն խտրականությունն ու ճնշումները լուրջ խնդիրներ են մնում ուկրաինական բանակում։ Պատերազմի ընթացքում ուկրաինացի քաղաքացիական կանայք նույնպես բախվեցին զգալի վտանգների և մարտահրավերների։ Ուկրաինայի գնչու կանայք բախվել են խտրականության հատուկ մակարդակի, ներքին տեղահանվածների կարգավիճակում գտնվելով հաճախ նրանք մերժվել են և բախվել կոշտ ռասիզմի։

Ամբողջ աշխարհում կանայք և աղջիկները նույնպես ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում հասարակության մեջ տեղաշարժվելու և նորմալ պաշտպանությունը խաթարելու պատճառով, և սեռական բռնությունը շատերի կողմից օգտագործվում է որպես մարտավարություն պատերազմի, ահաբեկչության, խոշտանգումների և քաղաքական բռնաճնշումների ժամանակ։ ՄԱԿ-ի կանանց կառույցի տվյալներով՝ կանանց ավելի քան 70 %-ը ճգնաժամային իրավիճակի ժամանակ ենթարկվում է գենդերային բռնության, իսկ Lancet Medical Journal ամսագրում հրապարակված աշխատանքները ցույց են տալիս, որ զինված հակամարտություններից տուժած կանայք և աղջիկները ավելի շատ տրավմատիկ ապրումների են ենթարկվում։

Ռազմական հանցագործություններ և կանանց նկատմամբ բռնություն 

Ներխուժման ժամանակ կանայք ենթարկվել են սեռական բռնության։ Ուկրաինացի պատգամավորներ Լեսյա Վասիլենկոն, Ալոնա Շկրումը, Մարիա Մեզենցևան և Ելենա Խոմենկոն հայտարարել են, որ Ռուսաստանի կողմից գրավված քաղաքներում տարեց կանանց մեծ մասը մահապատժի են ենթարկվել բռնաբարությունից հետո կամ ինքնասպան են եղել։

Ներխուժման ժամանակ ռուս զինվորների կողմից սեռական ոտնձգությունների մասին պնդումների առաջին պաշտոնական հետաքննությունը սկսվել է այն բանից հետո, երբ լոնդոնյան Times-ը 2022 թվականի մարտի 28-ին հրապարակեց մի կնոջ զեկույց, որը պնդում էր, որ իր ամուսինը սպանվել է, իսկ նա բռնաբարվել է Շևչենկովո գյուղում ռուս զինծառայողների կողմից.

Մարիուպոլի քաղաքային խորհուրդը հայտարարել է, որ ռուսական ուժերը մի քանի հազար ուկրաինացի կանանց և երեխաների բռնի արտաքսել են քաղաքից Ռուսաստան։ Մարիուպոլի հիվանդանոցն ավիահարվածի է ենթարկվել Մարիուպոլի ծննդատան ուղղությամբ։

Հակամարտության ակտիվ մասնակիցներ

Բանակի անդամներ 
Զգալի թվով կանայք կամավոր կռվել են ուկրաինական ուժերի կողմից՝ ի պատասխան ներխուժման։ Միա Բլումը և Սոֆիա Մոսկալենկոն Ջորջիայի պետական համալսարանից ասում են, որ «ուկրաինացի կանայք պատմականորեն վայելել են անկախությունը, ինչը բնորոշ չէ աշխարհի այլ մասերին», և որ «Ուկրաինան յուրահատուկ պատկերացում է տալիս այն դերի մասին, որը կանայք կարող են խաղալ ազգի պաշտպանության և առաջնորդների համար։ Իրենց իսկ իրավունքներում»։

Ներխուժումից մեկ շաբաթ առաջ Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետությունը և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունը արգելել էին 18-ից 55 տարեկան տղամարդկանց լքել մարզերը, որպեսզի ապահովեն նրանց զինվորական ծառայության զորակոչվելու պատրաստակամությունը։ Ներխուժումից հետո Ուկրաինայի կառավարությունը նմանատիպ հրաման է կիրառել 18-ից 60 տարեկան տղամարդկանց նկատմամբ։ Այս օրենքները մեծ հակասություններ են առաջացրել՝ մասամբ իրենց գենդերային բնույթի պատճառով։

Լրագրողներ 
Կանայք զգալի դեր են խաղացել որպես լրագրողներ ներխուժման ժամանակ։ Associated Press-ից Լին Էլբերը հայտարարել է, որ «Ուկրաինայի իրադարձությունները լուսաբանող կանանց ներկայությունը տեղի է ունենում ավանդական դերերի և սպասումների ֆոնին», սակայն այդ ներկայությունը «փոխել է պատերազմի մասին ռեպորտաժների բնույթը։ Նրանք ծածկում են պատերազմի մարտավարությունը, բայց հավասարապես գնահատում են դրա կորուստները»։ Մարտի 23-ի դրությամբ ներխուժման ժամանակ սպանված հինգ լրագրողներից երկուսը կանայք էին՝ Ալեքսանդրա Կուվշինովան և Օքսանա Բաուլինան։

Կին լրագրողները ներխուժման ժամանակ բախվել են հատուկ դժվարությունների։ Արտաքին քաղաքականություն, որում կանայք կազմում են ներխուժման մասին նորությունների հոդվածներում «ընդհանուր փորձագետների, գլխավոր հերոսների կամ աղբյուրների» մոտ 23%-ը։ Foreign Policy-ն նաև մեջբերում է ուկրաինական ռադիոյի լրագրող Իրինա Սլավինսկայային, որը Կուվշինովայի մահից հետո ասել է. «Ցավոք, դա հաճախ է պատահում պատերազմում ուկրաինացի կին լրագրողների հետ», որոնք, նրա խոսքով, ստիպված են ընտրություն կատարել հակամարտության գոտում մնալու, իրադարձությունները լուսաբանելու կամ իրենց ընտանիքների հետ փախչելու միջև, բացի սեռական բռնության սպառնալիքից։

Քաղաքացիական բնակչություն

Ազդեցությունը վերարտադրողական առողջության վրա 
Ուկրաինայում վերարտադրողական առողջապահությունը, ներառյալ հղի կանանց առողջապահությունը, զգալի խափանումների է հանդիպել ներխուժման պատճառով։ Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան հայտարարել է, որ ներխուժումը «լուրջ վնաս է հասցնում Ուկրաինայի կանանց, աղջիկներին և մարգինալացված բնակչությանը և վտանգում է նրանց սեռական և վերարտադրողական առողջությունն ու իրավունքները»։ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի կանանց և իրավահավասարության հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Քերոլայն Նոուքսը հայտարարել է, որ «պատերազմից փրկվող կանայք կորցրել են կարևորագույն բուժօգնության հասանելիությունը։ Հղի և կրծքով կերակրող կանայք հաճախ չեն կարողանում մուտք գործել նախածննդյան և հետծննդյան կենսական ծառայություններ կամ գտնել անվտանգ ծննդաբերության վայրեր»։

Պերինատալ կլինիկաներից շատերը ինչպես Խարկովում, այնպես էլ Լվովում հայտնում են վաղաժամ ծնունդների աճի մասին, ինչը կրկնապատկվում կամ եռապատկվում է ներխուժման արդյունքում առաջացած սթրեսի և առողջական խնդիրների ավելացման պատճառով։ Հաղորդվում է, որ Խարկովի կլինիկայում վաղաժամ ծնունդները կազմում են բոլոր ծնունդների 50% - ը, ինչը երեք անգամ գերազանցում է նորմալ ցուցանիշը, որն արդեն բարձր էր, քանի որ նրանք օգնություն էին տրամադրում Դոնեցկի և Լուգանսկի կանանց։

Ուկրաինայում փոխնակ մայրերը նույնպես հայտնել են ներխուժման հետևանքով առաջացած լուրջ խնդիրների մասին։

ԼԳԲՏ կանայք 
Տրանսգենդերները և ոչ-բինար մարդիկ պատերազմի արդյունքում խտրականության են ենթարկվել։ Տևանս կանայք, որոնք փորձել են լքել Ուկրաինան, բախվել են այն բանի հետ, որ նրանց ստիպել են մերկանալ և անցակետերում անվտանգության աշխատակիցների կողմից ֆիզիկական զննության են ենթարկվել, ինչպես նաև նրանց խոչընդոտել են որպես փախստական դուրս գալը։ Տրանսգենդերներին որոշ դեպքերում խորհուրդ են տվել իրենց հետ չունենալ անձը հաստատող փաստաթուղթ՝ Ուկրաինայից հեռանալու ժամանակ նպատակային հետապնդումներից խուսափելու համար։ Ուկրաինայում մնացած որոշ տրանսգենդերներ հայտնում են, որ ներխուժման պատճառով զենքի հասանելիության ավելացումը հանգեցրել է տրանսգենդերների նկատմամբ բռնության սպառնալիքների ավելացմանը։

Մտահոգություններ են հնչել նաև այն մասին, թե որտեղ են շատերը փախչում ռուսական ներխուժումից, քանի որ Լեհաստանը և Հունգարիան Եվրամիության կողմից դատապարտվել են գեյերի դեմ օրենքներ ընդունելու համար։ Օրենքները ստիպել են Վարշավայի և Բուդապեշտի հպարտության որոշ ակտիվիստների մտահոգություն հայտնել, որ ԼԳԲՏ փախստականները պետք է շարունակեն տեղափոխվել Արևմտյան Եվրոպայի այլ երկրներ՝ օրենքով պաշտպանված լինելու համար։

Փախստականներ 
Կանայք պատերազմից փրկվող փախստականների զգալի մասն են կազմում։ Ուկրաինայի միակ կին ռաբբի Յուլիա Գրիսը ներխուժման պատճառով ստիպված է եղել լքել երկիրը։

Փախստական կանայք նույնպես խտրականության և բռնության են ենթարկվել Ուկրաինայի սահմաններից դուրս։ Մարտի 22-ին Amnesty International-ը հայտարարեց, որ «կանանց և աղջիկների նկատմամբ գենդերային բռնության մասին հաղորդումները հատկապես մտահոգիչ են» Լեհաստանում փախստականների պաշտպանության տեսանկյունից, և որ լեհական իրավապաշտպան որոշ խմբեր «հետևել են, թե ինչպես են Լյուբլինում տղամարդիկ ագրեսիվորեն մոտենում Ուկրաինայի կանանց՝ առաջարկելով նրանց տրանսպորտ և կացարան»։ Լեհաստանում հղիության արհեստական ընդհատման դեմ շարժումները նաև ուղղված են փախստականներին քարոզչության և ապատեղեկատվության միջոցով։

Հակապատերազմական շարժումը Ռուսաստանում 

Կանայք նշանակալի դեր են խաղացել Ռուսաստանում 2022 թվականի հակապատերազմական բողոքի ցույցերում։ «Մեդուզա»- ի լրագրող Ալեքսեյ Կովալյովը հայտարարել է, որ «իրական բռնությանը և լուրջ բանտարկությանը հիմնականում ենթարկվում են կանայք»։

Ներխուժումից հետո Ռուսաստանում առաջացավ ֆեմինիստական հակապատերազմական դիմադրություն՝ իր մանիֆեստում նշելով, որ «Ֆեմինիզմը որպես քաղաքական ուժ չի կարող լինել ագրեսիվ պատերազմի և ռազմական օկուպացիայի կողքին», որ «պատերազմը խորացնում է գենդերային անհավասարությունը և հետ է մղում նվաճումները։ Պատերազմն իր հետ բերում է ոչ միայն ռումբերի և փամփուշտների բռնություն, այլև «սեռական բռնություն», և որ ներխուժումը իրականացվել է կառավարության գաղափարախոսների կողմից հռչակված «ավանդական արժեքների» դրոշի ներքո, որոնք ներառում են գենդերային անհավասարություն, կանանց շահագործում, պետական բռնաճնշումներ նրանց դեմ, ում ապրելակերպը, ինքնությունը և գործողությունները չեն համապատասխանում նեղ հայրիշխանական նորմերին»։ Խումբը գլխավորել է բողոքի ակցիաները կանանց միջազգային օրը՝ մարտի 8-ին, բողոքելով Ռուսաստանի քաղաքներում Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձանների մոտ։ Պատերազմի դեմ է արտահայտվել նաև Ռուսաստանի զինվորների մայրերի կոմիտեների միությունը։

Պատերազմի դեմ բողոքող կանայք և գենդերային փոքրամասնությունները դաժան հետապնդման են ենթարկվում Ռուսաստանի ոստիկանության կողմից, ներառյալ սեռական բռնության սպառնալիքները։

Ծանոթագրություններ 

Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)
Կանայք Ուկրաինայում