Լեզվակ

Լեզվակ, կամ քմային լեզվակ (, հայերենում հայտնի է որպես փոքրիկ խաղող), փափուկ քիմքի հետին մասի կենտրոնից կախված կոնաձև գոյացություն` կազմված ալվեոլյար գեղձեր և մկանային տարրեր պարունակող շարակցական հյուսվածքից։ Այն կարող է պարունակել նաև շատ շճային գեղձեր, որոնք արտադրում են թուք։ Լեզվակն առկա է միայն մարդկանց մոտ։

Կառուցվածք

Մկան 
Լեզվակի մկանային հատվածը () նեղացնում և լայնացնում է լեզվակը։ Սրա արդյունքում փոխվում է փափուկ քիմքի հետին հատվածի եզրագիծը։ Այս փոփոխությունը թույլ է տալիս լեզվակին մոտենալ ըմպանի հետին պատին, փակել քթըմպանը կլլման ժամանակ։Լեզվակի մկանները նյարդավորվում և կառավարվում են թափառող նյարդի ըմպանային ճյուղերով։

Տեսակներ
Երկատված լեզվակը բնութագրվում է ճեղքված տեսքով։ Ճեղքված քիմքով նորածինների մոտ հաճախ առկա է նաև ճեղքված լեզվակ։ Երկատված լեզվակն առաջանում է պտղի զարգացման ընթացքում քմային ճեղքի ոչ լրիվ, խանգարված սերտաճման հետևանքով։ Ճեղքված լեզվակը ավելի քիչ մկանային տարրեր է պարունակում քան նորմալ լեզվակը, որը կարող է միջին ականջի բորբոքային հիվանդությունների հանգեցնել։ Կլլման ժամանակ փափուկ քիմքը հետ է սեղմվում, կանխելով սնունդի և հեղուկների՝ քթի խոռոչ թափանցումը։ Այս ֆունկցիայի խանգարման դեպքում սնունդն ու ուտելիքը անցնում են դեպի քթի խոռոչ։ Երկատված լեզվակը հաճախ չի հանդիպում, սակայն այն հանդիսանում է նորածինների մոտ բերանի և քթի ճեղքվածքների ամենահաճախ հանդիպող տեսակը։ Երկատված լեզվակը հանդիպում է երկրագնդի բնակչության մոտ 2%-ի մոտ, սակայն որոշ պոպուլյացիաներում, մասնավորապես բնիկ ամերիկացիների մոտ, դիտվում է 10% հանդիպման հաճախականություն։

Երկատված լեզվակը հազվադեպ հանդիպող Լոեյս-Դիեցի գենետիկ համախտանիշի նշան է, որին բնորոշ է նաև աորտալ անևրիզմայի առաջացման բարձր ռիսկը։

Ֆունկցիա
Երբ կատարվում է կլլման ակտ, փափուկ քիմքը և լեզվակը միասին հետ են ձգվում՝ քթըմպանի մուտքը փակելու, որը կանխում է սննդի մուտքը դեպի քթի խոռոչ։

Կա կանխավարկած, որ լեզվակի կողմից արտադրած քիչ քանակությամբ թուքը ապահովում է կոկորդի խոնավության պահպանումը։

Լեզվակը դեր ունի նաև խոսքի ձևավորման մեջ։ Շատ լեզուներում որոշ բաղաձայների (հագագ) արտասանության համար լեզվակի և լեզվի արմատի միջև օդի հոսքի նեղացում է պահանջվում։

Քանի որ լեզվակը բացակայում է այլ կաթնասունների մոտ, ինչպես նաև դրա թքարտադրող ֆունկցիայի շնորհիվ, այն դասում են երկրորդային խոսքի օրգանների շարքում։ Լեզվակի գրգռումը հանգեցնում է ըմպանային ռեֆլեքսի առաջացման։ Սա հաճախ հանդիպող խնդիր է լեզվակի փիրսինգ ունեցող մարդկանց մոտ։

Կլինիկական նշանակություն

Բորբոքում
Սովորաբար լեզվակի շուրջ գտնվող լորձաթաղանթը կարող է այտուցվել, որը հանգեցնում է լեզվակի չափերի՝ նորմայից 3-5 անգամ մեծացման։ Այս վիճակը հայտնի է որպես ուվուլիտ։ Երբ այտուցված լեզվակը դիպչում է կոկորդին կամ լեզվին, առաջանում է սպազմի կամ խեղդվելու զգացողություն, չնայած ոչ մի օտար մարմին կոկորդում չկա։ Սա կարող է առաջացնել շնչառության, խոսքի, ուտելու հետ խնդիրներ։

Լեզվակի այտուցման բազբաթիվ պատճառներ կան, որոնցից են ջրազրկումը, մոլի ծխելը կամ այլ գրգռիչների ներշնչելը, խռմփոցը, ալերգիկ ռեակցիաները կամ վիրուսային և բակտերիալ ինֆեկցիաները։ Լեզվակի վրա առաջացած աֆթոզ խոցը նույնպես կարող է այտուց և դիսկոմֆորտ առաջացնել։

Եթե այտուցն առաջացել է ջրազրկման հետևանքով, հեղուկների օտագործումը կարող է բարելավել վիճակը։ Եթե առաջացման պատճառը բակտերիալ ինֆեկցիան է, խորհուրդ է տրվում կատարել աղաջրով ողողումներ։ Այնուամենայնիվ, այտուցը կարող է առաջանալ նաև այլ պատճառներից։ Որոշ մարդիկ, ում մոտ առկա է կրկնվող ուվուլիտների պատմություն, իրենց մոտ միշտ ունենում են էֆեդրինի աուտոներարկիչներ՝ գրոհի ժամանակ առաջացած ախտանիշերի դեմ։ Այտուցված լեզվակը կյանքին սպառնացող վիճակ չէ և ախտանշանները հետաճում են կարճ ժամանակ, սովորաբար 1-2 օրվա ընթացքում։

Խռմփոց և քնի ապնոէ
Երկարած ուվուլան քնած ժամանակ ենթարկվում է վիբրացիաների, որը կարող է հանգեցնել խռմփոցի։ Որոշ դեպքերում կայն կարող է հանգեցնել քնի ապնոէի առաջացման, որի բուժումը ենթադրում է ուվուլայի ավելցուկային լորձափաղանթի հեռացում (ուվուլոպալատոֆարինգոպլաստիկա)։ Այնուամենայնիվ, եթե առկա է հետվիրահատական սպի, այն նույնպես կարող է հանգեցնել քնի ապնոէի առաջացման՝ քմաըմպանային հատվածում օդի հոսքի խանգարման հետևանքով։ Քնի ապնոէի բուժման հարցում ուվուլոպալատոպլաստիկայի կիրառման օգտակարությունը ճշտված չէ, սակայն որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ 40–60% դեպքերում ախտանշանները հետ են զարգանում։ Սովորաբար ապնոէն կարճ ժամկետում հետ է զարգանում, սակայն հազվադեպ ախտանշանները կարող են վերադառնալ և հարաճել՝ դառնալով ավելի արտահայտված, քան մինչև վիրահատությունը։

Քմաըմպանային անբավարարություն
Մարդկանց քիչ տոկոսի մոտ լեզվակը պատշաճ կերպով չի փակում քիթըմպանի մուտքը, հանգեցնելով քմաըմպանային անբավարարության։ Սա հանգեցնում է քթախոսության, երբ խոսելու ժամանակ քթով հավելյալ քանակությամբ օդ է անցնում, և խոսողը դժվարանում է արտաբերել «բ» և «մ» հնչյունները։

Քթային հետհոսք
Կլլման ժամանակ փափուկ քիմքը և լեզվակը փակում են քթըմպանի բերանային մուտքը։ Երբ այս պրոցեսը խանգարվում է, արդյունքում առաջանում է սնունդի քթային հետհոսք։ Սա հաճախ հանդիպում է քմաըմպանային անբավարարությամբ, միոզիտներով, նյարդամկանային հիվանդություններով մարդկանց մոտ։ Ուժեղ հազի ժամանակ դիտվում է նաև հեղուկների հետհոսք։

Հանրություն և մշակույթ 
Աֆրիկայի որոշ հատվածներում՝ Սոմալիում, Եթովպիայում և Էրիթրեայում, լեզվակը հատում են ծիսակատարության ընթացքում։ Այս դեպքում լեզվակը կարող է արտահայտված կարճանալ։ Այս գործողության ընթացքում սովորաբար քմաըմպանային անբավարարություն չի առաջանում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ քմային նշիկները նույնպես հեռացված են։

Տես նաև

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

  - Ուվուլիտ

Անատոմիա
Մարդու անատոմիա
Մարսողական համակարգ
Շնչառական համակարգ
Գլուխ
Բերանի խոռոչ
Օրգաններ
Լեզու
Զգայական օրգաններ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ