Ամուսնության տնտեսագիտություն

Ամուսնության տնտեսագիտություն (անգլ․՝ economics of marriage)՝ տնտեսական վերլուծություն, որն ընդգրկում է տնային համատեղ տնտեսության ձևավորման և անկման, ինչպես նաև արտադրությանն ու բաշխմանն առնչվող որոշումների վերաբերյալ վերլուծություն։ Այն սերտորեն կապված է ամուսնական և ընտանեկան օրենսդրության հետ։ Գրոսբարդ-Շեխտմանը (1999a և 1999b) առանձնացնում է ամուսնության տնտեսագիտության երեք մոտեցում ՝ մարքսիստական ( Ֆրիդրիխ Էնգելս (1884) և Հիմելվեյթ-Մոհուն (1977)), նեոդասական ( Գերի Բեքեր (1974)) և խաղերի տեսության մոտեցում (Մերիլին Մանսեր, Մուրեյ Բրաուն, Մարջըրի ՄըքԷլրոյ և Մերի Ջեյն Հորնի) ։ Ուշագրավ է, որ ամուսնական կարգավիճակն իր հերթին դրական է ազդում տնտեսական կարգավիճակի վրա․ ամուսնացած տղամարդկանց աշխատավարձը 15%-ով ավելի է բարձր է  չամուսնացած տղամարդկանց աշխատավարձից։ Ամուսնական սեփականության մասին համընդհանուր ակտը սահմանում է ամուսնական և անհատական սեփականության բաշխման դրույթներ։ Իսկ Նախաամուսնական պայմանագրերի համընդհանուր ակտերը սահմանում են ամուսնությունից առաջ իրավունքների և պարտականությունների բաշխման վերաբերյալ համաձայնության ձեռք բերելու դրույթներ։

Ամուսնության տնտեսական արմատները 
Ռիչարդ Վրենհեմը (Richard Wrangham) նշում է, որ «որսորդների և հավաքողների» հասարակությունում ամուսնության համար սկզբունքային նշանակություն ունեն տղամարդկանց համար կերակուր պատրաստող կանայք։  Նման օրինակներից կարելի է ենթադրել,որ զուգավորման համակարգը սահմանափակվում է տեսակների կողմից իրենց սննդին սոցիալապես հարմարվելով։ . . . Տղամարդու տնտեսական կախվածության հետևանքները տարբեր հասարակություններում տարբեր կարող են լինել, բայց ինչպես Ջեյն Կոլիերն ու Միշել Ռոզալդոն են պնդում, որսորդների և հավաքողների հասարակությունում կնոջ կարիքը զգալը մեծապես պայմանավորված է սննդով։ Ամուսնության վերաբերյալ որոշումներ կայացնելիս տղամարդը, թվում է՝ ավելի շատ շարժվում է ոչ թե սեռական զուգընկեր ունենալու, այլ՝ սննդի առաջնահերթությամբ։    Այս ամենի արդյունքում տղամարդիկ սկսեցին առևանգել կանանց։  Ինուիտների հասարակությունում կնոջ՝ սնունդ ու տաք, չոր որսորդական հագուստ պատրաստելը կենսական նշանակություն ունեին. տղամարդը չէր կարող և՛ որս անել, և՛ ուտելիք պատրաստել։ Այս ամենից դրդված՝  հարևան ընտանիքներից այրիները կամ չամուսնացածները կարող էին առևանգել կնոջը՝ նույնիսկ եթե ստիպված լինեին սպանել վերջինիս ամուսնուն։ Տվյալ երևույթն այնքան մեծ տարածում ուներ, որ… անգամ առանց որևէ պարզաբանման անծանոթ տղամարդկանց կարող էին միանգամից սպանել։ Ուշագրավ է, որ կանանց չէին առևանգում՝ սեռական ցանկությունից դրդված։ «Կնոջն առևանգելու ամենաատարածված պատճառը տնային գործերն էին», - պնդում է ազգագրագետ Դեվիդ Ռիչեսը։  Ջերեմի Գրինվուդը և Նեզիհ Գուները (2009) պնդում են, որ կենցաղային ոլորտում տեխնոլոգիական զարգացման, օրինակ՝ աման լվանալու սարքերի, սառեցված սննդի, փոշեկուլների, լվացքի մեքենաների, սննդի պլաստմասե տարրաների և այլնի ի հայտ գալուն զուգահեռ տնային/կենցաղային գործերով զբաղվելու անհրաժեշտությունը սկսեց կտրուկ նվազել։ Ինչի արդյունքում միայնակ ապրելը շատ ավելի հեշտացել է։ Սա էլ իր հերթին հանգեցրել է նրան, որ մարդիկ սկսել են ավելի հազվադեպ ամուսնանալ և ավելի հաճախ ամուսնալուծվել։

Ամուսնության առավելությունները 
ԱՄՆ-ում գործատուների 93% -ը ամուսնացած զույգերին տրամադրում է բժշկական ապահովագրություն։Ամուսնացած տղամարդկանց համար գործում է աշխատավարձի ավելի բարձր ժամավճար։ Համաձայն «1976 թ․ ըստ ամուսնական կարգավիճակի դասակարգված սպիտակամորթ երտասարդ տղամարդկանց ընդհանուր վիճակագրություն» հետազոտության, որը հեղինակները Կորենմենն ու Նյումարկն են՝ ամուսնացած մարդկանց ժամավճարը կազմում է 6.57 դոլար, իսկ չամուսնացածներինը՝ 5.56 դոլար,  ինչը մոտավորապես 15%-ով ցածր է ամուսնացածների ժամավճարից։

Ամուսնության հարկային և ֆինանսական հետևանքները 
Նախքան ամուսնանալը բոլոր զույգերը պետք է գիտակցեն իրենց կայացրած որոշումների հետևանքները և հասկանան, թե ինչպես է ամուսնությունն իրենց վրա ազդելու  ֆինանսապես։

Հարկային արտոնություններն ու սահմանափակումները հարկային նոր  օրենքով 
2017 թ․ «Հարկային կրճատումների և աշխատանքի մասին» օրենքը ԱՄՆ-ում առաջ բերեց մի շարք հարկային կարգավորումներ՝ վերաձևակերպելով հարկային դրույքաչափերը։

Մինչև 2025 թվականին օրենքի ուժի կորցելը, եթե իհարկե Կոնգրեսը այն նորից ուժի մեջ չմտցնի, զույգերի համար եկամտի համագումարը բոլոր հարկային դրույքաչափերի դեպքում, բացառությամբ մեկի, երկու անգամ ավելին է, քան անհատների համար։

Ենթադրենք՝ 2017 թ․ ամուսիններից յուրաքանչյուրը տարեկան վաստակում էր 91,000 դոլար։ Նույն տարում ընդունված օրենքի սահմանափակումների արդյունքում նրանցից յուրաքանչյուրը ստիպված կլիներ նոր 24%-ի չափով հարկեր վճարել, եթե ամուսնացած չլինեին և ներկայացնեին առանձին եկամտային հաշիվներ։

Իսկ եթե ամուսնացած են և ներկայանում են որպես համատեղ հարկատուներ, ապա հարկերը նախկին 25%-ի փոխարեն արդեն կկազմեն 24%։

Հարկային ամենաբարձր դրույքաչափը 2017-ին 39,6%-ից նվազեցվեց մինչև 37%։ Մինչդեռ այս արտոնությունից անհատ հարկատուները չեն կարող օգտվել, եթե չվաստակեն ավելի քան 500,000 դոլար կամ 600,000 դոլար՝ արդեն ամուսնացած ժամանակ։

Ամուսնության գինը

Հարսանեկան միջին ծախսերը 
2018 թ․ WeddingWire-ը՝ որպես հետազոտության մի մաս, ուսումնասիրել է ամերիկյան ավելի քան 18,000 հարսանիք։ Բոլոր տվյալները մեկտեղելով՝ պարզվեց, որ ԱՄՆ-ում հարսանիքը միջինում արժի 38,700 դոլար (5,000 դոլար նշանադրության մատանու + 29.200 դոլար հարսանեկան արարողության + 4,500 դոլար մեղրամսի համար)։ Այս հետազոտությունը ընդգրկել էր ԱՄՆ-ի տարբեր նահանգներում տեղի ունեցած հարսանիքներ, որոնք ծախսերի առումով իրարից էապես արբերվում էին։ Պարզվեց, որ 2018-ին ամուսնության համար 3 ամենաթանկ վայրերն են եղել Նյու Յորքը, Սան Ֆրանցիսկոն և Վաշինգտոնը ԿՇ-ն, իսկ ամենամատչելիները՝  Քլիվլենդը, Փիթսբուրգը և Ֆինիքսը։

Ամուսնության վերաբերյալ օրենսդրական փոփոխությունները 
Ակտիվների բաշխման ավանդական համակարգի համաձայն՝ ամուսնությունից առաջ ձեռք բերված կարողությունը, ինչպես նաև ամուսնության ընթացքում  անհատապես ձեռք բերված կարողությունը համարվում են տվյալ անձի առանձին՝ ոչ համատեղ սեփականություն։ Ամուսնական համատեղ սեփականության մասին ակտը（առաջին անգամ ընդունվել է 1983 թ.-ին Իրավաբանների ասոցիացիայի կողմից) ընտանիքը սահմանեց որպես տնտեսվարող սուբյեկտ։ Համաձայն ակտի՝ թե՛ ամուսնական և թե՛ անձնական սեփականությունը հավասարապես պատկանում են զույգից յուրաքանչյուրին, այն ներառում է թե՛ ամուսնության ընթացքում, թե՛ ամուսնությունից առաջ ձեռք բերված եկամուտները՝ ներառյալ, օրինակ, երրորդ կողմից ստացված նվերները կամ նախքան ամուսնությունը ձեռք բերված գույքի ավելացված արժեքը։ Եթե սեփականության հարցը մնում է անորոշ, ապա գույքը համարվում է համայնքային սեփականություն։ Ամուսինները պարտավոր են պաշտպանել իրենց ամուսնական սեփականությունը։

Նախաամուսնական պայմանագիր 
Նախաամուսնական պայմանագիրը փաստաթուղթ է, որը ստորագրվում է զույգի կողմից՝ ամուսնության ընթացքում, ամուսնալուծությունից հետո կամ ամուսիններից մեկի մահից հետո ամուսնական իրավունքներն ու պարտականությունները բաշխելու նպատակով ։«Նախաամուսնական պայմանագրի մասին ակտը» ընդունվել է 1983 թ.-ին Իրավաբանների միասնական խորհրդի կողմից և վավերացվել ԱՄՆ 27 նահանգներում։ Այն ներառում է իրավունքներ և պարտականություններ, որոնք սահմանում են, թե երբ և որտեղ պետք է կիրարկել նախաամուսնական պայմանագիրը։ Այն պետք է պարտադիր ամրագրվի գրավոր կերպով և ստորագրվի երկու ամուսինների կողմից։ Համաձայն ակտի՝ նախաամուսնական պայմանագիր կնքելիս կողմերը պետք է ազնվորեն ի ցույց դնեն իրենց ամբողջ սեփականությունը։

Ուշագրավ է, որ Հայաստանում նախաամուսնական պայմանագրեր հիմնաակնում չեն կնքում։ Այս ոլորտը Հայաստանում գրեթե գոյություն չունի։

Սփիերը (1992) նշում է, որ նախաամուսնական պայմանագրերը հետագայում կարող են ավելի հազվադեպ բնույթ կրել։ Պատճառն այն է, որ պայմանագրի մասին ակնարկելիս զույգը կարող է կարծել, թե ամուսնալուծության հավանականությունն ավելի մեծ է ։ Սմիթն (2003 թ.) առաջարկում է ամուսնական պայմանագրերի վերաբերյալ իրավական և տնտեսագիտական գրականություն ։

Ամուսնությունն ավարտվում է ամուսնալուծությամբ, որից զույգերը հաճախ խուսափում են։ Չնայած վերջին տարիներին ամուսնալուծության մակարդակն աշխարհում նվազում է ավելի հասուն տարիքում ամուսնանալու և կրթական մակարդակի բարձրացման արդյունքում՝ այնուամենայնիվ, դրա միտումը դեռևս նկատելի է սոցիալական ավելի ցածր և պակաս կրթված շերտերում։ CDC-ն տեղեկացնում է, որ 2017 թ․ 2.236.496 ամուսնությունից 787.251-ը ավարտվել է ամուսնալուծությամբ։ Սա նշանակում է, որ ամուսնությունների 35 տոկոսն ավարտվել է ամուսնալուծությամբ՝ տարեկան 50 միլիարդ դոլար ընդհանուր արդյունաբերական արժեքով։ Այս տվյալների՝ ամուսնության տնտեսագիտության թեմայի հետ կապված  կարևորությունը կարելի է բացատրել "Ամուսնության և ամուսնալուծության ազդեցությունը հարստության վրա" զեկույցով, որի հեղինակը Ջայ Զագորսկին է։ Այս զեկույցը ապացուցում է, որ ամուսնանալն ավելի շահավետ է, քան ամուսնալուծվելը։ Համաձայն Զագորսկու հոդվածի՝ «հարցվածների շրջանում ամուսնացածները, ի տարբերություն չամուսնացածների, ունեցել են  զուտ հարստության 77 տոկոսի աճ։ [Մինչդեռ] ամուսնալուծված հարցվողների հարստությունը սկսում է նվազել ամուսնալուծությունից չորս տարի առաջ և նրանք ունենում են 77 տոկոսով հարստության միջին անկում։ 1994 թվականին Մերի Կորկորանի կատարած ուսումնասիրությունը նայում էր նույն ընտանիքներին, երբ նրանք ամուսնացած էին, և երբ նրանք բաժանվում էին։ 1994 թվականին Մերի Կորկորանի կատարած հետազոտության շրջանակներում ուսումնասիրվում էին նույն ընտանիքները ամուսնացած և ամուսնալուծված ժամանակ։ Արդյունքում պարզվեց, որ մի ընտանիքի եկամուտը, որը ժամանակին միջինում 43,600 դոլար էր կազմում, նվազել էր մինչև 25.300 դոլար։ Նման արդյունքի պատճառներից մեկն այն է, որ ամուսնացած ժամանակ զույգերն ավելի շատ են ընդհանուր ներդրումներ անում ու հակված են, օրինակ, միասին բնակարան ձեռք բերել։ Մեկ այլ պատճառ էլ այն է, որ ամուսնացած զույգերը, ի տարբերություն չամուսնացածների, կարիք չունեն միևնույն կենցաղային տեխնիկայից մի քանի հատ ունենալ, ինչպես նաև կարող են բաժանել երեխաների/տնային գործերի աշխատանքն ու ծախսերը։ Ամուսնալուծության մասին մտածելիս պետք է չմոռանալ երեխաների մասին։ Միայնակ մայրերի կողմից վարած տնային տնտեսություններն ավելի շատ են դատապարտված աղքատության։ Մեկ այլ ուսումնասիրության համաձայն էլ «նպաստ ստանալու համար դիմող կանանց 75 տոկոսը ունեցել է ընդհատված ամուսնություն կամ խզել է հարաբերությունները այն տղամարդու հետ, ում հետ ունեցել է արտաամուսնական կապ։ Երեխայի խնամքով զբաղվող միայնակ ծնողի եկամուտը ընդհանուր առմամբ նվազում է։

Հայաստանն ամուսնալուծությունների բավական ցածր մակարդակ ունեցող երկրների մեջ է։

Ծանոթագրություններ 

Ամուսնություն
Ժողովրդագրական տնտեսագիտություն
Ընտանիքի տնտեսագիտություն