Հայաստանը հռոմեա-պարսկական հակամարտության ծիրում

Դ դարի քաղաքական պատմությունը վայրիվերոյումներով լեցուն մի ժամանակաշրջան էր, երբ երկու հզոր տերություններ (Հռոմը և Սասանյան Պարսկաստանը) հակամարտում էին գերազանցության հասնելու մեկը մյուսի նկատմամբ։ Արշակունյաց Հայաստանը թեև այդպիսի մեծ տերություն չէր, սակայն ուներ ռազմական մեծ ներուժ և հակամարտող կողմերից որևէ մեկի կողմն անցնելուն պես կարող էր ուժերի հավասարակշռության մեջ էական տարբերություն մտցնել։ 

350 թ. Հռոմում բռնկվեցին ներքին գահակալական կռիվները։ Դեռևս 340 թ.հռոմեական կայսր Կոստանդիոսի Բ-ի կրտսեր եղբայր Կոստանդը իրեն կայսր էր հռչակել Գալլիայում։ Սակայն 350 թ. Կոստանդի թիկնապահ զորամասի հրամանատար Մագնենտիոսը սպանելով նրան, գրավել էր գահը։ Այդ լուրը լսելով, Կոստանդիոսը Բ-ը մի զորաբանակով արշավեց Իտալիա։ 353 թ. Կոստանդիոսը պարտության է մատնում Մագնենտիոսին և ընդհանրապես իր բոլոր հակառակորդներին ու դառնում Հռոմի միանձնյա կայսր։

Պարսից արքա Շապուհը (309-379) քաջատեղյակ լինելով Հռոմում տեղի ունեցող իրադարձություններին և օգտվելով հարմար պահից, 350 թ., երբ Կոստանդիոսը գտնվում էր Եվրոպայում, սկսում է ռազմական գործողություններն ինչպես Միջագետքում, այնպես էլ Հայաստանում։ Պարսկական զորքերը պաշարում են Մծբինը։ Պաշարումը տևեց երեք ամիս և պարսկական զորքերը հազարավոր զոհեր տվեցին։ Նույն ժամանակ պարսկական մի բանակ ներխուժեց Հայաստան։ Պարսիկներին հաջողվեց գերել Հայոց թագավոր Տիրանին (339-350) և տեղափոխել Տիզբոն, որտեղ հետագայում նրան կուրացրին։ Կոստանդիոսն իր գործերը Հռոմում կարգավորելուց հետո ուղևորվեց Արևելք։ Հռոմեական և պարսկական ուժերը 352 թ. հանդիպեցին Բասենում, որտեղ տեղի ունեցավ մի խոշոր ճակատամարտ, որն ավարտվեց պարսկական ուժերի պարտությամբ։ Բասենի ճակատամարտից հետո կնքվում է զինադադար։ Պարսիկները վերադարձրին Հայաստանից ու հռոմեական արևելյան տիրապետություններից հափշտակած գույքը և կատարեցին գերիների փոխանակություն։ Պարսկաստանից վերադարձող գերիների մեջ է լինում նաև կուրացած թագավոր Տիրանը, բայց քանի որ նա ի վիճակի չէր կառավարելու երկիրը, ուստի թագավորական գահն ստանում է նրա որդի Արշակ Բ-ը։ Արշակ Բ-ն այս հակամարտության համատեքստում ներկայանում էր որպես պատերազմի գիտակ և միանգամայն շրջահայաց թագավոր, այստեղ մենք գործ ունենք այնպիսի պատմական կերպարի հետ, ըստ որի՝ պետական շահը գերակա էր այս հակամարտության մեջ։ Տարածաշրջանում գերակայության հասնելու համար երկու տերություններն էլ փորձում էին իրենց կողմը գրավել Հայաստանը, և այս պայմաններում երկրի վերնախավը դադարեց միասնական լինելուց և եռատվեց տարբեր քաղաքական ուղղությունների։ Մի մասը կարծում էր, որ պետք է բարեկամական հարաբերություններ պահպանել կայսրության հետ, մյուսը՝ Պարսկաստանի հետ, իսկ երրորդը կամենում էր վարել լրիվ ինքնուրույն քաղաքականություն։ Արտաքին ուժերի հարաբերակցությունն այնպիսին էր, որ Հայոց թագավոր Արշակ Բ-ը մերթ մնում էր չեզոք, մերթ հարում էր մեկին, մերթ՝ մյուսին՝ ի վերջո հայտնվելով կայսրության դաշնակցի դերում։

Գրականություն