Սիմֆոնիա № 1 (Արամ Խաչատրյան)

Սիմֆոնիա № 1 (e-moll), հայ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանի սիմֆոնիան է՝ գրված 1934 թվականին։ Եռամաս սիմֆոնիան կոմպոզիտորի դիպլոմային աշխատանքն է Նիկոլայ Մյասկովսկու կոմպոզիցիայի դասարանում Մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտելիս։

Հայաստանում երաժշտության պատմության մեջ իր գեղարվեստական արժեքով և պատմական նշանակությամբ համարվում է այս ժանրի առաջին և Արամ Խաչատրյանի խոշոր կտավի անդրանիկ ստեղծագործությունը։  

Առաջին սիմֆոնիան Արամ Խաչատրյանը նվիրել է Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման 15-ամյա հոբելյանին՝ ընդգծելով, որ «Առաջին սիմֆոնիան ինձ համար ասոցացվում է Հայրենիքի հետ»։

Արամ Խաչատրյանը իր հետագա ստեղծագործական կյանքի ընթացքում՝ թե՛ երիտասարդ, և թե՛ հասուն տարիքում առանձնակիորեն է կարևորել իր Առաջին սիմֆոնիան:

Պրեմիերա 

Արամ Խաչատրյանի Առաջին սիմֆոնիան որպես դիպլոմային աշխատանք քննության ժամանակ կատարվեց 1934 թվականի հունիսի 11-ին չորս ձեռքի համար դաշնամուրային փոխադրության տարբերակով կոմպոզիտոր Ա.Ստեփանովի և դաշնակահարուհի Նինա Մուսինյանի կատարմամբ։

Մոսկվայի կոնսերվատորիայի որակավորման հանձաժողովը, որի կազմի մեջ էին մտնում նաև Նիկոլայ Մյասկովսկին, Ռեյնգոլդ Գլիերը, Վիսարիոն Շեբալինը, Հենրիխ Լիտինսկին և Նիկոլայ Ժիլյաևը, միաձայն Արամ Խաչատրյանի դիպլոմային աշխատանքը գնահատեց գերազանց։ Արձանագրությունում հանձնաժողովի բոլոր հինգ անդամների անվան դիմաց կրկնվում էր գերազանց. «Հիմնվելով վերոնշյալ գնահատականների վրա՝ Որակավորման հանձնաժողովը Արամ Խաչատրյանին համարում է ավարտած Մոսկվայի կոնսերվատորիան՝ «Երաժշտական արվեստի գործիչ կոչմամբ»։

Արամ Խաչատրյանը արժանանում է նաև բարձր պատվի. Նրա անունը ոսկյա տառերով գրված է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի փոքր դահլիճի մուտքի մոտ գտնվող Պատվո մարմարե տախտակին, որը կարելի է տեսնել նաև այսօր։ 

Իրեն սպասեցնել չտվեց նաև Արամ Խաչատրյանի Առաջին սիմֆոնիայի պրեմիերան համերգային դահլիճում։ Սիմֆոնիան միանգամից ուշադրության արժանացավ այդ տարիներին սիմֆոնիկ նվագախմբի ղեկավար Էուգեն Սենկարի կողմից։  

Սիմֆոնիան առաջին անգամ կատարվել է 1935 թվականի ապրիլի 23-ին Մոսկվայի Կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճում  Մոսկվայի պետական ֆիլհարմոնիայի նվագախմբի կատարմամբ սիմֆոնիկ նվագախմբի ղեկավար անվանի դիրիժոր Էուգեն Սենկարի ղեկավարությամբ։ 

Հաջորդ թատերաշրջանի սկզբին Սենկարը Մոսկվայում ևս երկու անգամ կատարեց Առաջին սիմֆոնիան՝ 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին և 24-ին։ 1936 թվականի ապրիլի 23-ին, Սիմֆոնիայի պրեմիերայից ուղիղ մեկ տարի անց ստեղծագործությունը հնչում է Լենինգրադի ֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ՝ գլխավոր դիրիժոր Ֆրից Շտիդրիի ղեկավարությամբ։ Լենինգրադյան կատարմանը ներկա էր նաև ռուս հայտնի կոմպոզիտոր Դմիտրի Շոստակովիչը։ 

1950-ականներին կանգնելով դիրիժորական վահանակին՝ Արամ Խաչատրյանը հաճախ է կատարել իր Առաջին սիմֆոնիան ԽՍՀՄ–ում և արտերկրում իր հեղինակային համերգների ժամանակ։ 60-ամյա հոբելյանի նախաշեմին ժամանելով Երևան՝ Արամ Խաչատրյանը Մարգարիտ Հարությունյանին ուղղված նամակում գրում է՝ «Ուզում եմ կատարել իմ առաջին սիմֆոնիան։ Ես այն Հայաստանին չեմ ներկայացրել։ Այն ընդհանրապես հայտնի չէ Երևանում։ Կարծում եմ, ես ամբողջովին սերել եմ իմ Առաջին սիմֆոնիայից և ոչ միայն…»։

Սիմֆոնիայի գաղափար 
Հայաստանում երաժշտության պատմության մեջ իր գեղարվեստական արժեքով և պատմական նշանակությամբ համարվում է այս ժանրի առաջին և Արամ Խաչատրյանի խոշոր կտավի անդրանիկ ստեղծագործությունը։

Առաջին սիմֆոնիայով սկսվեց Արամ Խաչատրյանի գեղարվեստական հասունության, նրա տաղանդի փայլուն զարգացման ու ծաղկման շրջանը։ Այն հանրագումարի բերեց ուսումնառության շրջանի որոնումները և նշանավորեց կոմպոզիտորի ստեղծագործական հասունության նոր փուլը։

Պատմություն 

Արամ Խաչատրյանը իր դիպլոմային աշխատանքի թեման ընտրելիս կանգ է առնում սիմֆոնիայի վրա. «Իմ ստեղծագործական որոնումները և երիտասարդության պայքարը պսակվեցին Առաջին սիմֆոնիայով», - տարիներ անց հիշում է Արամ Խաչատրյանը։ Առաջին սիմֆոնիան կոմպոզիտորը նվիրել է Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման 15-ամյա հոբելյանին՝ ընդգծելով, որ «Առաջին սիմֆոնիան ինձ համար ասոցացվում է Հայրենիքի հետ»։

Որպես դիպլոմային աշխատանք Արամ Խաչատրյանի Սիմֆոնիա գրելու որոշումը հավանության արժանացավ իր ուսուցչի՝ Նիկոլայ Մյասկովսկու կողմից։ 5-րդ կուրսին նախորդող ամռանը Արամ Խաչատրյանը նախապատրաստում է ամբողջ նյութը, իսկ արդեն 1934 թվականի հունվարին արդեն պատրաստ էր Սիմֆոնիայի կլավիրը։ Մյասկովսկին մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում այս գործի նկատմամբ, ինչպես Արամ Խաչատրյանի մյուս գործերի հանդեպ։ Ստեղծագործական ընթացքը բավական տքնաջան աշխատանք է պահանջել կոմպոզիտորից։

«Երբեք չեմ մոռանա Արամ Իլյիչի հետ փորձերը,-պատմում էր Ն․Մուսինյանը (դիպլոմային քննության ժամանակ 1934 թվականի հունիսի 11-ին Արամ Խաչատրյանի առաջին սիմֆոնիան հնչեց չորս ձեռքի համար դաշնամուրային փոխադրության տարբերակով կոմպոզիտոր Ա.Ստեփանովի և դաշնակահարուհի Ն.Մուսինյանի կատարմամբ),- որոնց ընթացքում նա ոգևորված երգում էր, նվագավարում, խոսում, և անհանգստանում էր, թե ինչպես կընդունվի իր սիմֆոնիան»։

Երաժշտագետ Վիկտոր Մարկովիչ Գորոդինսկին, որը այդ տարիների Մոսկվայի պետական ֆիլհարմոնիայի տնօրենն էր, ծանոթ էր Արամ Խաչատրյանի Առաջին սիմֆոնիային և առաջարկում է կոմպոզիտորին այն կատարել խորհրդային կոմպոզիտորների ստեղծագործություններից բաղկացած համերգի ընթացքում։ Արամ Խաչատրյանը ռիսկային է համարում որպես դեռևս չկատարված ստեղծագործություն Սիմֆոնիան ներկայացնել այս համերգի շրջանակներում և հրաժարվում է։ Բոլորը զարմանում են կոմպոզիտորի նման որոշման վրա։ Արամ Խաչատրյանը խնդրում է Վ․Մ․Գորոդինսկուն հատուկ ուշադրություն դարձնել Սիմֆոնիային, քանի որ այն բավական բարդ է։

Մոսկվայի պետական ֆիլհարմոնիայի գլխավոր դիրիժոր Էուգեն Սենկարն է ստանձնում Սիմֆոնիան կատարելու պատասխանատվությունը։ Այդ մասին իր հիշողություններում պատմում է Արամ Խաչատրյանը․ «Նա ինձ չէր կանչում, ոչինչ չէր հարցնում և ինձ հետ չէր հանդիպում։ Ես տարակուսանքի մեջ էի և շատ էի անհանգստանում։ Զարմանալիորեն…առաջին փորձին նա ինձ բեմ հրավիրեց, նստեցրեց իր կողքին։ Սիմֆոնիան Սենկարը անգիր գիտեր։ Փորձի ընթացքում նա հաճախ ընդհատում էր նվագախմբին և հարցնում էր ինձ՝ «այսպե՞ս, այսպե՞ս» (գերմաներենով), իսկ ես պատասխանում էի իմ գերմաներենով՝ «դանդաղ» կամ «մի փոքր ավելի արագ»։ Ինձ նաև օգնում էր հիանալի երաժիշտ և ջութակահար, նվագախմբի կոնցերտմայստեր Անիսիմ Բերլինը։ Դիրիժորի ուշադրությունը իմ սիմֆոնիայի հանդեպ ինձ շատ էր հուզել։ Նա ինձ հետ էր համաձայնեցնում բոլոր տեմպերն ու նրբությունները, փորձը անցնում էր շատ հարթ և հանգիստ։ Այդ ժամանակ ես հասկացա, թե ինչ կարևոր նշանակություն ունի դիրիժորի հմուտ լինելը։ Ես նրան մեծ երախտագիտությամբ էի հիշում։ Սենկարից շատ բան սովորեցի, որն ինձ հետագայում պետք եկավ որպես դիրիժոր։ Սիմֆոնիան նա նվագավարեց հիանալի կերպով։ Այն մեծ հաջողություն ունեցավ և հիանալի արձագանքներ գտավ թերթերի և ամսագրերի հոդվածներում»։

Կառուցվածքը 
Սիմֆոնիան եռամաս է․  

 Andante maestoso con passione 
 Adagio sostenuto 
 Allegro risoluto 

Առավել հետաքրքիր և նշանակալից է առաջին մասը, որը բաղկացած է Նախաբանից (Andante maestoso con passione) և սիմֆոնիկ Allegro–ից (Allegro ma non troppo) և վերջաբանից։ Այս ամբողջ մասը, որ լիովին ինքնուրույն է և՛ թեմատիկ բովանդակությամբ, և՛ զարգացման սկզբունքով, կարելի է կոչել սիմֆոնիկ պոեմ Հայրենիքի համար։ 

Սիմֆոնիայի նախաբանում լսելի են թառի հնչողություն հիշեցնող աշուղական մեղեդիներ։ Արամ Խաչատրյանը ժողովրդական գործիքները նախընտրում էր իրենց բնական հնչողությամբ և հաճախ օգտագործում էր իր ստեղծագործություններում, ինչպես օրինակ՝ կինոերաժշտության մեջ։ Նաև սիրում էր նմանեցնել /իմիտացնել/ ժողովրդական գործիքները այնպես, ինչպես վարվել են շատ հայտնի դասականներ՝ ինչպես օրինակ Իգոր Ստրավինսկին, ում մոտ դա հիանալի էր ստացվում։ Լարայինների և կլարնետի զուգորդումները, որոնք օգտագործվել են Սիմֆոնիայի սկզբում, հիշեցնում են աշուղական և գուսանական մեղեդիներ։ Սակայն Արամ Խաչատրյանը կարծում էր, որ շատ խաչատրյանագետներ խիստ չափազանցնում էին աշուղների դերը իր կյանքում։ 

Սիմֆոնիան գրված է հետևյալ գործիքային կազմի համար՝

Փայտյա փողային

 երկու ֆլեյտա, 
 պիկոլո, 
 երկու հոբոյ, 
 երկու կլարնետ, 
 երկու ֆագոտ, 

Պղնձյա փողայիններ 

 երեք շեփոր, 
 երեք տրոմբոն, 
 տուբա, 
 չորս գալարափող 

Հարվածային գործիքներ
 կաթսայաձև թմբուկ (լիտավր),
 եռանկյունի (հարվածային երաժշտական գործիք),
 փայտյա տուփ (լեյնյո),
 դափ (տամբուրին),
 փոքր թմբուկ,
 ծնծղա,
 մեծ թմբուկ,
 հարվածային տամ-տամ,
 քսիլոֆոն,
 զանգակներ (գլյոկենշպիլ),
 զանգեր

Լարային գործիքներ
 1 ջութակներ,
 2 ջութակներ,
 ալտեր,
 թավջութակներ,
 կոնտրաբասեր,
 տավիղ

և դաշնամուրի համար։

Հրատարակություններ 
Արամ Խաչատրյանի Առաջին Սիմֆոնիայի պարտիտուրը ԽՍՀՄ–ում տպագրվել է երեք անգամ։ Առաջին հրատարակութունը կատարվել է 1939 թվականին «Պետական երաժշտական հրատարակչության» կողմից («Госмузиздат») Մոսկվայում–Լենինգրադում, իսկ երկրորդ և երրորդ հրատարակությունները՝ համախապատասխանաբար 1960 և 1962 թվականներին  «Սովետական կոմպոզիտոր» («Советский композитор») հրատարակչության կողմից Մոսկվայում։ Վերջին երկու հրատարակութուններում առաջինի համեմատությամբ որոշ փոփոխություններ են կատարվել։ Պարտիտուրի ձեռագիր տարբերակը պահպանվում է Արամ Խաչատրյանի ընտանեկան արխիվում։ 1984 թվականին «Երաժշտություն» («Музыка») հրատարակչությունում լույս է տեսնում Սիմֆոնիայի պարտիտուրի նոր տարբերակը։

Սիմֆոնիայի մասին 
1936 թվականի ապրիլի 23-ի Սիմֆոնիայի Լենինգրադի կատարմանը ներկա էր նաև ռուս հայտնի կոմպոզիտոր Դմիտրի Շոստակովիչը։ Երկու կոմպոզիտորների ծանոթությունը և ընկերությունը մեծ դեր խաղաց Արամ Խաչատրյանի կյանքում։

Հետաքրքիր փաստեր 

 Արամ Խաչատրյանի հիշողություններից․
   «Լենինգրադում Առաջին սիմֆոնիայի կատարմանը նախորդող գլխավոր փորձի ժամանակ դիրիժոր Ֆրից Շդիտրին դեռ նոր էր բարձրացրել դիրիժորական փայտիկը, երբ նրա քթից սկսեց արյուն հոսել անմիջապես իմ պարտիտուրի վրա. Հետո այն անվանեցին «Արյունոտ Սիմֆոնիա»։ Նա հիանալի կերպով նվագավարեց իմ Սիմֆոնիան»։
 «Սիմֆոնիայի ավարտից հետո ես բեմ բարձրացա շնորհակալություն հայտնելու, իսկ Ֆրից Շդիտրին անընդհատ ինձ փորով հրում էր դեպի մի կողմ և շշնջում՝ «Բրիկը, Բրիկ, Բրիկ»։ Եսց միանգամից չհասկացա, նա ինչ ի նկատի ուներ։ Բայց երբ նա ևս մեկ անգամ ինձ հետևողականորեն ուղղորդեց դեպի թավջութակահարների կոնցերտմայստերը, ես այն ժամանակ մտաբերեցի այն երաժշտի անունը, ով Լենինգրադի ֆիլհարմոնիայում մեծ հեղինակություն էր վայելում, Բրիկը։ Ես, իհարկե, մոտեցա նրան, երախտագիտության խոսքերով սեղմեցի նրա ձեռքը։ Եվ՛ Բրիկն էր գոհացած, և՛ ես էի գոհացած, բայց ավելի շատ՝ Շդիտրին»։

 Առաջին սիմֆոնիայի կլավիրի ձեռագիր նոտաները պահպանվում եմ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի ֆոնդերում։ 2013 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ «Արամ Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաները եւ կինոերաժշտությունը» գրանցվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Աշխարհի հիշողություն ծրագրի Միջազգային ռեեստրում։
Արամ Խաչատրյանը Մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտել է գերազանցությամբ և արժանացել բարձր պատվի։ Կոմպոզիտորի անունը ոսկյա տառերով գրված է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի փոքր դահլիճի մուտքի մոտ գտնվող Պատվո մարմարե տախտակին։

Սկավառակագրություն 
Արամ Խաչատրյանի Առաջին սիմֆոնիայի սկավառակագրության ընդարձակ ցանկին կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղմամբ, այդ թվում՝

 ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Արամ Խաչատրյան, (Мелодия – С10—11983-84), ԽՍՀՄ, 1980 թվական (ձայնագրությունը՝ 5 հունվարի 1975 թվական)։
 Ռուսաստանի Ազգային Ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ, (Мелодия – С10—11983-84), ԽՍՀՄ, 1980 թվական։
 Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Լորիս Ճգնավորյան, (ASV), 1993 թվական։

Արտաքին հղումներ 

 Սիմֆոնիա № 1 (Արամ Խաչատրյան)․ կատարում է ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը, դիրիժոր Արամ Խաչատրյանը, Մոսկվայի Կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճ, ձայնագրությունը՝ 5 հունվարի 1975 թվական; Youtube
Սիմֆոնիա № 1 (Արամ Խաչատրյան)․կատարում է Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը (Armenian National Philharmonic Orchestra) Լորիս Ճգնավորյանի ղեկավարությամբ (Արամ Խաչատրյան Մեծ համերգասրահ); Youtube

Տես նաև 

 Սիմֆոնիա № 2 (Արամ Խաչատրյան)
 Սիմֆոնիա № 3 (Արամ Խաչատրյան)

Ծանոթագրություններ 

Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործություններ