Արսեն Լյուպեն

Արսեն Լյուպեն (), ֆրանսիացի գրող Մորիս Լեբլանի (1864-1941) վեպերի ու նովելների գլխավոր հերոսը, «ջենթլմեն-կողոպտիչ»։ Առաջին անգամ հայտնվել է «Արսեն Լյուպենի ձերբակալությունը» նորավեպում, որը տպագրվել է ֆրանսիական Je sais tout ամսագրում 1905 թվականի հուլիսին։ Լեբլանը գրել է 24 գիրք Լյուպենի մասին։ Դրանից բացի, գոյություն ունեն մի շարք շարունակություններ, այդ թվում նաև գրված հայտնի համահեղինակներ Պիեռ Բուալոյի և Տոմա Նարսեժակի կողմից, ինչպես նաև բազմաթիվ բեմադրությունները, էկրանավորումներ և կոմիքսներ։

Լյուպենի կերպարը մեծապես ոգեշնչվել է «ազնիվ ավազակի» և առաջին հերթին Ռոկամբոլի կերպարից, որը Պոնսոն դյու Տերրայի (1829-1871) հերոսն է։

Արսեն Լյուպենի կենսագրությունը 
Բազմիցս փորձ է արվել ներկայացնել Արսեն Լյուպենի ամբողջական կենսագրությունն այն տեղեկությունների հիման վրա, որոնք առկա են Մորիս Լեբլանի ստեղծագործություններում։ Առավել հաջողված են համարվում Ֆ. Լակասենի և Անդրե-Ֆրանսուա Ռուդի աշխատանքները։ Համապատասխանաբար, այդ կենսագրությունները տարբերվում են մի շարք կետերով։

Առավել հավանական է, որ Արսեն Լյուպեն Ռաուլը՝ Հենրիետա դ’Անդրեզիի և Թեոֆրաստ Լյուպենի որդին, կարող է ծնված լինել 1874 թվականին («Կոմսուհի Կալիոստրո» ստեղծագործության մեջ, որի գործողությունները ծավալվում են 1894 թվականին, Արսեն Լյուպենը քսան տարեկան է)։ Նրա ենթադրյալ ծննդավայրը կարող է լինել Բլուա քաղաքը (կախված այն հանգամանքից, թե արդյոք դա ընդունվում է որպես ճշմարտություն, թե այն Լյուպենի հերթական սուտն է)։

Արսենի ծնունդից մի քանի տարի անց նրա մայրը հեռացել է Թեոֆաստ Լյուպենից և որդու հետ բնակություն հաստատել Դրյո-Սուբիզ ընտանիքի տանը։ Այդտեղ Հենրիետան մշտապես ստորացվել է տանտերերի կողմից։ Այդ պատճառով Արսեն Լյուպենը վեց տարեկանում գողանում է Մարի Անտուանետ թագուհու մանյակը, որը Դրյո-Սուբիզ ընտանիքի պարծանքն էր («Թագուհու նոր մանյակը», «Կոմսուհի Կալիոստրո»)։ Չնայած հետաքննությանն այդպես էլ չի հաջողվում պարզել, թե ով և ինչպես է կատարել գողությունը, կասկածն ընկնում է Հենրիետա դ’Անդրեզիի վրա, որն ստիպված է լինում հեռանալ գյուղ, որտեղ էլ մահանում է մի քանի տարի անց։

Արսեն Լյուպենը սովորել է իրավաբանություն, բժշկություն և դարձել մաշկաբանության մասնագետ։ Նա գիտի դասական լատիներեն և հունարեն։ Նրա հայրը եղել է բռնցքամարտի, սուսերամարտի և մարմնամարզության ուսուցիչ և որդուն սովորեցրել է մարտարվեստներ։ Արսենը սովորել է նաև ջուջուցու։

Արտաքին տեսք 

Արսեն Լյուպենը վերափոխումների վարպետ է և հաճախ է փոխում իր դիմագծերը, մազերի գույնը, հագուստի ոճն ու նույնիսկ բնավորությունը։ Այդ պատճառով դժվար է հստակ նկարագրել նրան։ Միայն հայտնի է, որ հերոսը բավական բարեկազմ է, գեղեցիկ և արտասովոր ուժեղ, ինչն օգնում է նրա գողի մասնագիտությանը։

Բնավորություն 
Արսեն Լյուպենը ցույց է տվել իր տաղանդն ու խելքը բազմաթիվ արկածներում՝ հանդես գալով ոչ միայն որպես կողոպտիչ, այլ նաև որպես դետեկտիվ և լուծելով մինչ այդ անլուծելի հանելուկներ, ինչը հաճախ զգալի շահույթ է բերել նրան։ Սակայն բացառված չեն նաև կերպարի ձախողումները, որոնցից նա դուրս է գալիս իր ունակությունների ու հաջողության շնորհիվ, ինչը ջենթլմեն-կողոպտիչին մոտեցնում է սվորական մարդու։ Դրանից բացի, հերոսն արժանանում է ընթերցողի համակրանքին իր բարոյական սկզբունքների շնորհիվ, որոնցից են սպանության բացառումն ու նուրբ քաղաքավարությունը կանանց հանդեպ։ Լյուպենը հաճախ կանանց օգնում է հաղթահարել դժվարին իրավիճակը, ավելին, նա հանուն կնոջ պատրաստ է հրաժարվել իր հանցագործ մտադրություններից։ Հերոսին խորթ չէ հայրենասիրությունը, ինչն առավել վառ արտահայտվում է այն դրվագներում, որոնցում ներկայացված գործողությունները տեղի են ունենում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Նա տանձնում է Ֆրանսիայի օգտին մի շարք դիվանագիտական գործընթացների  պատախանատվությունը։ Դրանից բացի, Արսեն Լյուպենն ընդգրկվել է Արտասահմանյան Լեգեոնի կազմում և կռվել Ֆրանսիայի օգտին Հյուսիսային Աֆրիկայում («Վագրի ատամները»)։

Մորիս Լեբլանի ստեղծագործություններն Արսեն Լյուպենի մասին 

 1907 – Արսեն Լյուպենը՝ ազնիվ կողոպտիչը /  (9 պատմվածք)
 Արսեն Լյուպենի ձերբակալությունը / 
 Արսեն Լյուպենը բանտում / 
 Արսեն Լյուպենի փախուստը / 
 Խրհրդավոր ճանապարհորդը / 
 Թագուհու մանյակնը / 
 Ինչպես ես ծանոթացա Արսեն Լյուպենի հետ (Փոսիկի յոթ) / 
 Մադամ Էմբերի չհրկիզվող պահարանը / 
 Սև մարգարիտ / 
 Հերլոկ Շոլմսն ուշացել է / 
 1908 – Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Հերլոկ Շոլմսի / 
 Շիկահեր տիկինը/ 
 Հրեական լամպ / 
 1909 – Արսեն Լյուպեն /  (պիես)
 1909 – Սնամեջ ասեղ / 
 1910 – 813 / , 1917 թվականին հրատարակվել է երկու հատորով
 Արսեն Լյուպենի երկակի կյանքը / 
 Արսեն Լյուպենի երեք հանցանքները / 
 1911-1913 – Արսեն Լյուպենի գաղտնիքները /  (9 պատմվածք)
 Արևաշողքեր / 
 Հարսանեկան մատանի / 
 Ստվերի հուշումով / 
 Դժոխային թակարդ / 
 Կարմիր մետաքսե շարֆ / 
 Մահը թափառում է մոտակայքում / 
 Կարապի վզով Էդիտը / 
 Ցղոտի խուրձ / 
 Արսեն Լյուպենի ամուսնությունը / 
 1911 – Արսեն Լյուպենի ավանտյուրան /  (պիես)
 1912 – Բյուրեղապակե խցան / 
 1915 – Արկի բեկոր / 
 1917 – Ոսկե եռանկյուն / 
 1919 – Երեսուն դագաղների կղզին / 
 1920 – Վագրի ատամները / 
 1920 – Արսեն Լյուպենի վերադարձը /  (պիես)
 1923 – Պատի ժամացույցի ութ զարկերը /  (8 պատմվածք)
 Աշտարակի գագաթը / 
 Ջրով գրաֆին / 
 Թերեզան և Ժերմենան / 
 Դիմակազերծող ֆիլմը / 
 Ժան-Լուիի գործը / 
 'Կացնով տիկինը / 
 Քայլերի հետքերը ձյան վրա / 
 Ի պատիվ Մերկուրի աստծու / 
 1924 – Կոմսուհի Կալիոստրո / 
 1927 – Կանաչ աչքերով օրիորդը / 
 1927 – Այծի մորթով մարդը /  (պատմվածք)
 1928 – Գործակալություն Բառնետ և Քո. /  (8 պատմվածք)
 Ընկնող կաթիլներ / 
 Գեորգ թագավորի սիրային նամակը / 
 Բակարայի խաղ / 
 Ոսկե ատամներով մարդը / 
 Բեշուի տասներկու ակցիաները / 
 Պատահականությունը հրաշքներ է գործում / 
 Սպիտակ ձեռնոցներ… սպիտակ զանկապաններ… / 
 Բեշուն ձերբակալում է Ջիմ Բառնետին / 
 1928 – Խորհրդավոր դաստակերտը / 
 1930 – Դաստակերտ «Բուռն հոսք» / 
 1930 – Զմրուխտե կարկեհան /  (պատմվածք)
 1932 – Երկու ժպիտներով կինը / 
 1934 – Վիկտորը բարձրաշխարհիկ բրիգադից / 
 1935 – Կոմսուհի Կալիոստրոյի վրեժը / 
 1941 – Արսեն Լյուպենի միլիարդները / , Արսեն Լյուպենի մասին պատմող շարքի պաշտոնական վերջին գիրքը, հրատարակվել է 1939 թվականին, հետմահու առանձին գրքով լույս է տեսել 1941 թվականին, սակայն առանց  «Չհրկիզվող պահարանը» մասի (IX. Les coffres-forts)։ Ավելի ուշ այդ հրատարակությունը հետ է կանչվել Լեբլանի որդու խնդրանքով։ 2002 թվականին որոշ Արսեն Լյուպենի երկրպագուների և կորեացի թարգմանիչ Սոն Գվի Սուի ջանքերով վերականգնվել է բացակայող գլուխը, և Լյուպենի մասին պատմող ամբողջական վերջին վեպը հրապարակվել է  Կորեայում՝ Կաչի հրատարակչությունում։ Ներկայում հասանելի են ֆրանսերեն ամբողջական էլեկտրոնային գիրքը, ինչպես նաև տպագիր տարբերակը, որ լույս է ընծայվել Editions Manucius հրատարակչության կողմից (2015)։
 2012 – Արսեն Լյուպենի վերջին սերը /  (անավարտ վեպ, գրվել է շուրջ 1936 թվականին, տպագրվել է 2012 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ 2011 թվականին այն գտել է գրողի թոռնուհին՝ Ֆլորենս Բոեսպֆլյուգ-Լեբլանը)։

 Այլ հեղինակների ստեղծագործություններ 
 Սերգեյ Կոլբասև
 Արսեն Լյուպեն (, 1930, Լենինգրադ, «Поворот всё вокруг» եռագրության կազմում)
 Անտոնի Բուշե / 
 Արսեն Լյուպենն ընդդեմ գնդապետ Լիննոյի /  (Ellery Queen’s Mystery Magazine ամսագիր, հատոր 5, № 19, նոյեմբեր, 1944 թվական)
 Վալերի Կատոգան /  (կեղծանունը՝ )
 Ֆրանսիայի թագավորի գաղտնիքը, կամ Արսեն Լյուպենի իրական դեմքը /  (1955, Paris, Édition de Minuit, ռոմանտիկ էսսե)
 Բուալո-Նարսեժակ ()
 Էներվիլի գաղտնիքը /  (1973, վեպ)
 Վառոդի տակառ /  (1974, վեպ)
 Արսեն Լյուպենի երկրրդ դեմքը /  (1975, վեպ)
 Արսեն Լյուպենի արդարադատությունը /  (1977, վեպ)
 Արսեն Լյուպենի երդումը /  (1979, վեպ)
 /  (Տոմ Նարսեժակի պատմվածքը)
 Քրիստիան Պոսլանեց / 
 Իդեալական հանցագործություն /  (École des loisirs, 1999)
 Դանիել Սալմոն / 
 Ջեյնի ատամը/  (2001)
 Միշել Զինկ ()
 Արսեն Լյուպենն ու դ’Արսոնվալի գաղտնիքը /  (2004, роман)
 Կարլինա և Դիդյո Կայոլ ()
 Վինսանի գայլերը /  (2006, վեպ)
 Միշել Բյուսի / 
  Լյուպենի կոդը /  (2006)
 Բորիս Ակունին
 Աշտարակի կալանավորուհին, կամ Երեք իմաստունների կարճ, բայց հիանալի ուղին /  (2007, վիպակ)
 Գաբրիել Տովերոն / 
 Ո՞վ է վախեցրել Վիրջինիա Վուլֆին (…պարզից պարզ է, իմ թանկագին Լյուպեն) /  (վեպ)
 Պատրիկ Ֆերտե / 
 Արսեն Լյուպենը՝ մեծագույն հանելուկը։ Մորիս Լեբլանի տեքստերի կոդի բանալին'' /  (հոդված Մորիս Լեբլանի ստեղծագործությունների էզոթերիկ կողմերի վերաբերյալ)
 Կաձուհիկո Կատո
 Lupin III (մանգա, որի գլխավոր հերոսը Արսեն Լյուպենի թոռն է)

Ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ 

 1910 – Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Շերլոկ Հոլմսի (Arsène Lupin contra Sherlock Holmes), Գերմանիա
 1916 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), Մեծ Բրիտանիա
 1917 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), ԱՄՆ
 1932 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), ԱՄՆ
 1937 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin détective), Ֆրանսիա
 1938 – Արսեն Լյուպենը վերադառնում է (Arsène Lupin Returns)
 1947 – Արսեն Լյուպեն (Arsenio Lupin), Մեքսիկա
 1957 – Արսեն Լյուպենի արկածները, Ֆրանսիա, Իտալիա
 1959 – Подписано: Арсен Люпен (Signé: Arsène Lupin), Ֆրանսիա
 1962 – Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Արսեն Լյուպենի (Arsène Lupin contre Arsène Lupin), Ֆրանսիա, Իտալիա
 1971-1973 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), Ֆրանսիա, Իտալիա
 1980 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin joue et perd), մինիսերիալ, Ֆրանսիա, Իտալիա, Շվեյցարիա, Գերմանիա (ԳՖՀ)
 1989 – Արսեն Լյուպենի վերադարձը (Le Retour d’Arsène Lupin)
 1995-1996 – Արսեն Լյուպենի նոր սխրանքները (Les Nouveaux Exploits d’Arsène Lupin)
 2004 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin), Ֆրանսիա
 2018 – Kaitou Sentai Lupinranger VS Keisatsu Sentai Patranger

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Zink M. Arsène Lupin et le mystère d’Arsonval. Paris: Éditions de Fallois, 2004

Արտաքին հղումներ 
 Արսեն Լյուպենի թանգարան 

Գրական հերոսներ
Ֆիլմերի հերոսներ
Հորինված տղամարդիկ
Հորինված գողեր
Հորինված ֆրանսիացիներ
Հորինված հանճարներ