Մոլորությունների ցուցակ

Մոլորությունը պատճառաբանություն է, որը տրամաբանորեն անվավեր է, կամ որը խաթարում է փաստարկի տրամաբանական վավերականությունը։ Մարդկային հաղորդակցության բոլոր ձևերը կարող են պարունակել մոլորություններ։ Սա հայտնի մոլորությունների ցանկն է։

Իրենց բազմազանության պատճառով մոլորությունները դժվար է դասակարգել։ Դրանք կարելի է դասակարգել ըստ իրենց կառուցվածքի (ֆորմալ մոլորություններ) կամ բովանդակության (ոչ ֆորմալ մոլորություններ)։ Ոչ ֆորմալ մոլորությունները, ավելի մեծ խումբը, այնուհետև կարող են բաժանվել այնպիսի կատեգորիաների, ինչպիսիք են ոչ պատշաճ կանխավարկածը, սխալ ընդհանրացումը և պատճառահետևանքների և համապատասխանության վերագրման սխալները, և այլն։

Մոլորությունների օգտագործումը տարածված է, երբ խոսացողի նպատակը՝ հասնել ընդհանուր համաձայնության, իր համար ավելի կարևոր է, քան առողջ դատողություն օգտագործելը։ Երբ օգտագործվում են մոլորություններ, նախադրյալը պետք է ճանաչվի որպես ոչ հիմնավորված, եզրակացությունը՝ չապացուցված (բայց պարտադիր չէ, որ կեղծ), իսկ փաստարկը՝ անհիմն։

Ֆորմալ մոլորություններ 

Ֆորմալ մոլորությունը փաստարկի ձևում հանդես եկող սխալն է:Բոլոր ֆորմալ մոլորությունները  տեսակներ են։

 Հավանականության բողոքարկումը – ինչ-որ բան ընդունել որպես ընդունել որպես «տենց էլ պիտի լինի», քանի որ դա հավանաբար այդպես էլ կլինի (կամ հնարավոր է, որ այդպես լինի)։
 Փաստարկ մոլորությունից (նաև հայտնի է որպես մոլորության մոլորություն) – ենթադրություն, որ եթե «եզրակացության» կոնկրետ «փաստարկը» սխալ է, ապա «եզրակացությունն» ինքնին կեղծ է:
 Բազային տոկոսադրույքի մոլորություն – հավանականության դատողություն կատարել պայմանական հավանականությունների հիման վրա՝ առանց հաշվի առնելու նախորդ հավանականությունների ազդեցությունը։
 Կապակցման սխալ - ենթադրություն, որ մի քանի պայմաններին միաժամանակ բավարարող արդյունքն ավելի հավանական է, քան դրանցից մեկին բավարարող արդյունքը։
 Non sequitur մոլորություն – որտեղ եզրակացությունը տրամաբանորեն չի բխում նախադրյալից։
 Դիմակավորված մարդու մոլորություն (նույնականների ապօրինի փոխարինում) – ճշմարիտ հայտարարության մեջ նույնական նշանների փոխարինումը կարող է հանգեցնել կեղծի:

Առաջարկությունների մոլորություններ 

Առաջարկությունների մոլորությունը մոլորություն է, որը վերաբերում է բարդ առաջարկներին։ Որպեսզի բարդ առաջարկը ճշմարիտ լինի, դրա բաղկացուցիչ մասերի ճշմարտության արժեքները պետք է բավարարեն համապատասխան տրամաբանական կապերը, որոնք տեղի են ունենում դրանում (առավել հաճախ՝ [և], [կամ], [ոչ], [միայն եթե], [եթե և միայն])։ Հետևյալ մոլորությունները ներառում են հարաբերություններ, որոնց ճշմարտության արժեքները երաշխավորված չեն և, հետևաբար, երաշխավորված չեն ճշմարիտ եզրակացություններ տալու համար։
 Առաջարկային մոլորությունների տեսակները.
 Անջատման հաստատում – եզրակացություն, որ տրամաբանական անջատման մի անջատումը պետք է կեղծ լինի, քանի որ մյուս անջատումը ճշմարիտ է. «A կամ B; A, հետևաբար ոչ B»:
 Հետևանքի հաստատում – ցուցիչ պայմանականում նախադրյալը համարվում է ճշմարիտ, քանի որ հետևանքը ճշմարիտ է. «Եթե A, ապա B; B, հետևաբար A»:
 Նախորդը հերքելը – ցուցիչ պայմանականում հետևանքը համարվում է կեղծ, քանի որ նախորդը կեղծ է. «Եթե A, ապա B; ոչ A, հետևաբար ոչ B»:

Քանակական մոլորություններ 
Քանակական մոլորությունը տրամաբանության մեջ մոլորություն է, երբ նախորդի քանակականները հակասում են եզրակացության քանակական ցուցանիշին։
 Էկզիստենցիալ մոլորություն – փաստարկ, որն ունի համընդհանուր նախադրյալ և որոշակի եզրակացություն:

Ֆորմալ սիլլոգիստական մոլորություն 
Սիլլոգիստական մոլորություններ – տրամաբանական մոլորություններ, որոնք տեղի են ունենում սիլլոգիզմներում։
 Հաստատական եզրակացություն բացասական նախադրյալից (ապօրինի բացասական) – կատեգորիկ սիլլոգիզմը ունի դրական եզրակացություն, բայց առնվազն մեկ բացասական նախադրյալ։

 Բացառիկ նախադրյալների մոլորություն – կատեգորիկ սիլլոգիզմ, որն անվավեր է, քանի որ դրա երկու նախադրյալներն էլ բացասական են:
 Չորս տերմինների սխալ («quaternio terminorum») - կատեգորիկ սիլլոգիզմ, որն ունի չորս տերմին:
 Ապօրինի մաժոր – կատեգորիկ սիլլոգիզմ, որն անվավեր է, քանի որ դրա հիմնական տերմինը բաշխված չէ հիմնական նախաբանում, այլ բաշխվում է եզրակացության մեջ:
 Անօրինական մինոր – կատեգորիկ սիլլոգիզմ, որն անվավեր է, քանի որ դրա փոքր տերմինը չի բաշխվում մինորում, այլ բաշխվում է եզրակացության մեջ:
 Բացասական եզրակացություն հաստատական նախադրյալներից (ապօրինի հաստատում) – կատեգորիկ սիլլոգիզմն ունի բացասական եզրակացություն, բայց հաստատական նախադրյալներ:
 Չբաշխված միջինի մոլորություն – կատեգորիկ սիլլոգիզմի մեջ միջին տերմինը չի բաշխվում:
 Մոդալ մոլորություն – անհրաժեշտությունը շփոթել բավարարության հետ։ X պայմանը անհրաժեշտ է Y-ի համար, եթե X-ը պահանջվում է հավասարեցնելու Y-ի հավանականությունըvef: X-ն ինքնին չի բերում Y-ին, բայց եթե X չկա, չի լինի Y-ն։ Օրինակ, թթվածինն անհրաժեշտ է կրակի համար։ Բայց չի կարելի ենթադրել, որ ամենուր որտեղ թթվածին կա, կա նաև կրակ։ X պայմանը բավարար է Y-ի համար, եթե X-ն ինքնին բավարար է Y-ին հասնելու համար։ Օրինակ, ավտոբուս նստելը բավարար եղանակ է աշխատանքի հասնելու համար։ Բայց կան փոխադրման այլ եղանակներ՝ մեքենա, տաքսի, հեծանիվ, քայլել, որոնք կարելի է օգտագործել։
 Մոդալ շրջանակի մոլորություն – եզրակացության մեջ դրվում է չհիմնավորված անհրաժեշտության աստիճան։

Ոչ ֆորմալ մոլորություններ 

Ոչ ֆորմալ մոլորություններ – փաստարկներ, որոնք տրամաբանորեն անհիմն են հիմնավորված հիմքերի բացակայության պատճառով:
 Չափավորության փաստարկ (կեղծ փոխզիջում, միջին հիմք, միջինի սխալ) – ենթադրելով, որ փոխզիջումը երկու դիրքերի միջև միշտ ճիշտ է:
 Շարունակական մոլորություն (մորուքի մոլորություն, գծագրման սխալ, սորիտեսի մոլորություն, կույտի սխալ, ճաղատ մարդու մոլորություն, որոշման կետի մոլորություն) – ոչ պատշաճ կերպով մերժել անճշտության մասին պնդումը:
 Հարաբերականի վրա հիմնված մոլորություններ
 Ճնշված հարաբերական – հարաբերականը վերասահմանվում է այնպես, որ այլընտրանքներից մեկը անհնարին է դառնում (օրինակ՝ «Ես գեր չեմ, որովհետև ավելի նիհար եմ, քան Ջոնը»։
 Դիֆինիստի մոլորություն – վեճի մեջ օգտագործվող տերմինի սահմանում կողմնակալ ձևով (օրինակ՝ օգտագործելով «բեռնված տերմիններ»)։ Փաստարկ անողը ակնկալում է, որ ունկնդիրը կընդունի տրված սահմանումը, ինչը դժվարացնում է փաստարկը հերքելը։
 Աստվածային մոլորություն (փաստարկ անհավատությունից) – փաստարկ, որ քանի որ ինչ-որ բան այնքան անհավատալի կամ զարմանալի է, դա պետք է լինի գերադաս, աստվածային, այլմոլորակային կամ պարանորմալ գործակալության արդյունք։
 Կրկնակի հաշվում – դեպքերի կամ երևույթների հաշվում մեկից ավելի անգամ հավանական պատճառաբանության մեջ, ինչը հանգեցնում է բոլոր դեպքերի հավանականությունների հանրագումարին, որոնք գերազանցում են միասնությունը։
 Էկիվոկացիա – խոսքի մեջ մեկից ավելի նշանակություն ունեցող տերմինի օգտագործում՝ առանց նշելու, թե որ իմաստն է նախատեսված:
 Ոչ միանշանակ միջին տերմին – օգտագործելով միջին տերմինը բազմաթիվ իմաստներով:
 Սահմանային նահանջ – բառի իմաստի փոփոխություն, երբ առարկություն է հնչում: Հաճախ զուգորդվում է դարպասաձողերը տեղափոխելու հետ (տես ստորև), ինչպես, երբ փաստարկը վիճարկվում է՝ օգտագործելով փաստարկի մեջ տերմինի ընդհանուր սահմանումը, և վիճողը ներկայացնում է տերմինի այլ սահմանում և դրանով իսկ պահանջում է տարբեր ապացույցներ՝ փաստարկը հանելու համար։
 Motte-and-Bailey-ի մոլորություն. երկու դիրքերի միավորում նմանատիպ հատկություններով, մեկը համեստ և հեշտ պաշտպանվող («մոտտե») և մեկ այլ վիճելի («բեյլի»):Վիճաբանը նախ նշում է վիճելի դիրքորոշումը, բայց երբ վիճարկվում է, նշում է, որ իրենք առաջ են տանում համեստ դիրքորոշումը։
 Առոգանության մոլորություն – արտահայտության իմաստի փոփոխություն՝ չնշելով, թե որ բառի վրա է շեշտը դրվում։
 Համոզիչ սահմանում – հավակնում է օգտագործել տերմինի «ճշմարիտ» կամ «ընդհանուր ընդունված» իմաստը, մինչդեռ իրականում օգտագործվում է ոչ սովորական կամ փոփոխված սահմանումը։
 Էկոլոգիական մոլորություն – ենթադրություն սուբյեկտի բնույթի մասին՝ հիմնված բացառապես ընդհանուր վիճակագրության վրա, որը հավաքագրվել է այն խմբի համար, որին պատկանում է այդ սուբյեկտը:
 Ստուգաբանական մոլություն. ենթադրություն, որ բառի կամ արտահայտության սկզբնական կամ պատմական նշանակությունը անպայմանորեն նման է դրա իրական ներկայիս օգտագործման իմաստին:
 Կոմպոզիցիայի մոլորություն – ենթադրություն, որ ամբողջության մի մասի համար ճշմարիտ մի բան պետք է ճշմարիտ լինի նաև ամբողջի համար:
 Բաժանման մոլորություն – ենթադրություն, որ բաղադրյալ մասի համար ճշմարիտ մի բան պետք է ճիշտ լինի նաև դրա բոլոր կամ որոշ մասերի համար:
 Կեղծ վերագրում – բողոքարկում է անհամապատասխան, ոչ որակավորված, չբացահայտված, կողմնակալ կամ շինծու աղբյուրին` ի պաշտպանություն փաստարկի։
 Համատեքստից դուրս մեջբերումների սխալ (կոնտեքստոտոմիա, համատեքստոմիա, մեջբերումների արդյունահանում) – բառերի ընտրովի քաղում իրենց սկզբնական համատեքստից՝ նպատակային իմաստը խեղաթյուրելու համար:
 Կեղծ հեղինակություն (մեկ լիազորություն) – օգտագործելով կասկածելի հավատարմագրերի փորձագետի կարծիք կամ օգտագործել միայն մեկ կարծիք՝ ապրանքը կամ գաղափարը խթանելու համար։
 Կեղծ երկընտրանք (կեղծ երկփեղկություն, երկփեղկվածության սխալ, սև-սպիտակ մոլորություն) – տրված են երկու այլընտրանքային պնդումներ որպես միակ հնարավոր տարբերակներ, երբ իրականում դրանք ավելին են։
 Կեղծ համարժեքություն – նկարագրում է երկու կամ ավելի հայտարարություններ որպես գործնականում հավասար, երբ դրանք իրականում հավասար չեն։
 Հետադարձ կապի սխալ - հավատը, որ գնահատման օբյեկտիվությունը պետք է օգտագործվի որպես բարելավման հիմք՝ առանց ստուգելու, որ գնահատման աղբյուրը անշահախնդիր կողմն է։
 Պատմաբանի մոլորությունը. ենթադրությունը, որ անցյալի որոշում կայացնողներն ունեին նույն տեղեկությունը, ինչ նրանք, ովքեր հետագայում կատարեցին որոշման վերլուծությունը: Սա չպետք է շփոթել պրեզենտիզմի հետ, որտեղ ներկայիս գաղափարներն ու հեռանկարները անախրոնիկ կերպով նախագծվում են անցյալում։
 Պատմական մոլորություն – հավատալ, որ որոշակի արդյունքներ առաջացել են միայն այն պատճառով, որ կատարվել է որոշակի գործընթաց, թեև այդ գործընթացը իրականում կարող է կապ չունենալ արդյունքների հետ։
 Բեկոնյան մոլորություն – ենթադրել, որ պատմաբանները կարող են ձեռք բերել «ամբողջ ճշմարտությունը» ինդուկցիայի միջոցով առանձին պատմական ապացույցներից։ «Ամբողջ ճշմարտությունը» սահմանվում է որպես սովորել «ինչ-որ բան ամեն ինչի մասին», «ամեն ինչ ինչ-որ բանի մասին» կամ «ամեն ինչ ամեն ինչի մասին»։ Իրականում պատմաբանը «միայն կարող է հուսալ ինչ-որ բան իմանալ ինչ-որ բանի մասին»։

 Հոմունկուլուսի մոլորություն – բացատրության համար օգտագործելով «միջին մարդու»; դա երբեմն հանգեցնում է ռեգրեսիվ միջին մարդու։ Այն բացատրում է հայեցակարգը բուն հայեցակարգով, առանց բացատրելու դրա իրական էությունը (օրինակ՝ միտքը բացատրելը որպես մի բան, որը արտադրվել է փոքր մտածողի կողմից – հոմունկուլուսի գլխի ներսում պարզապես նույնացնում է միջնորդ դերակատարին և չի բացատրում արտադրանքը կամ մտածողության գործընթացը):
 Կոնֆլիկտի ինֆլյացիա – պնդում, որ եթե գիտելիքի ոլորտի փորձագետները համաձայն չեն այդ ոլորտում որոշակի կետին, ապա որևէ եզրակացության չի կարելի հանգել կամ այդ գիտելիքի լեգիտիմությունը կասկածելի է։
 If-by-wiskey – փաստարկ, որն աջակցում է խնդրի երկու կողմերին՝ օգտագործելով էմոցիոնալ զգայուն և երկիմաստ տերմիններ։
 Թերի համեմատություն. ամբողջական համեմատություն անելու համար տրամադրված է անբավարար տեղեկատվություն։
 Միտումնավոր մոլորություն – պնդումը, որ արտահայտության վերջնական իմաստը պետք է համապատասխանի այն անձի մտադրությանը, ով արտաբերել արտահայտությունը (օրինակ՝ գեղարվեստական ստեղծագործությունը, որը լայնորեն ընդունվում է որպես բացահայտ այլաբանություն, պետք է պարտադիր չհամարվի որպես այդպիսին, եթե հեղինակը այդպես չի համարել)։
 Կաֆկայի թակարդը – բարդ հռետորական միջոց, որտեղ մեղադրյալի կողմից ցանկացած ժխտում ծառայում է որպես մեղքի ապացույց։
 Թեյնիկի տրամաբանություն – օգտագործելով բազմաթիվ, համատեղ անհամապատասխան փաստարկներ՝ դիրքորոշումը պաշտպանելու համար։
 Լուդիկ մոլորություն – հաշվի չառնելը, որ չկարգավորվող պատահական երևույթները, անհայտ անհայտները կարող են ազդել իրադարձության տեղի ունենալու հավանականության վրա։
 Աշխատանքային մոլորություն – սխալ պատկերացում, որ տնտեսության մեջ կա որոշակի քանակությամբ աշխատանք, որը կարող է բաշխվել՝ ստեղծելու ավելի կամ քիչ աշխատատեղեր։
 McNamara մոլորություն (քանակական մոլորություն) – փաստարկ անել՝ օգտագործելով միայն քանակական դիտարկումներ (չափումներ, վիճակագրական կամ թվային արժեքներ) և զեղչելով սուբյեկտիվ տեղեկատվությունը, որը կենտրոնանում է որակի վրա (հատկություններ, առանձնահատկություններ կամ հարաբերություններ)։
 Մտքի պրոյեկցիայի մոլորություն – ենթադրություն, որ օբյեկտի մասին հայտարարությունը նկարագրում է օբյեկտի բնորոշ հատկությունը, այլ ոչ թե անձնական ընկալումը։
 Բարոյական մոլորություն – փաստացի եզրակացություններ հանգել գնահատման հիմքերից՝ խախտելով փաստ-արժեքի տարբերությունը (օրինակ՝ «հանդիսանում է» եզրակացությունը «պետք է որ հանդիսանա»-ից)։ Բարոյական մոլորությունը նատուրալիստական մոլորության հակառակն է։
 Դարպասաձողերի տեղափոխում (բարձրացնելով նշաձողը) – փաստարկ, որում մերժվում են կոնկրետ պահանջի ի պատասխան ներկայացված ապացույցները և պահանջվում են որոշ այլ (հաճախ ավելի մեծ) ապացույցներ։
 Նիրվանայի մոլորություն (կատարյալ լուծման մոլորություն) – խնդիրների լուծումները մերժվում են, քանի որ դրանք կատարյալ չեն։
 Փաթեթի գործարք – էապես տարբեր հասկացությունների հետ վարվել այնպես, կարծես դրանք ըստ էության նման են։
 Ապացույց՝ պնդմամբ. առաջարկը բազմիցս վերահաստատվում է՝ անկախ հակասությունից. երբեմն շփոթվում է կրկնությունից ստացված փաստարկի հետ (, ):
 Դատախազի մոլորությունը. կեղծ համընկնումների ցածր հավանականությունը չի նշանակում կեղծ համընկնումների հայտնաբերման ցածր հավանականություն։
 Չափից շատ ապացուցելը. փաստարկ, որը հանգեցնում է չափազանց ընդհանրացված եզրակացության (օրինակ՝ պնդում, որ ալկոհոլ խմելը վատ է, քանի որ որոշ դեպքերում դա հանգեցրել է ընտանեկան բռնության)։
 Հոգեբանի մոլորություն. դիտորդը ենթադրում է սեփական տեսակետի օբյեկտիվությունը վարքագծային իրադարձությունը վերլուծելիս։
 Հղման սխալ
– ենթադրություն, որ բոլոր բառերը վերաբերում են գոյություն ունեցող իրերին, և որ բառերի իմաստը գտնվում է այն իրում, որոնց նրանք վերաբերում են, ի տարբերություն բառերի, որոնք, հնարավոր է, չեն վերաբերվում իրական առարկայի (օրինակ՝ Պեգասուս) կամ որ իմաստը գալիս է այն բանից, թե ինչպես են դրանք օգտագործվում (օրինակ. «ոչ ոք» սենյակում չէր)։
 Ռեյֆիկացում (կոնկրետիզմ, հիպոստատիզացիա կամ անտեղի կոնկրետության մոլորություն) – վերացական համոզմունքին կամ հիպոթետիկ կառուցվածքին վերաբերվել այնպես, ասես դա կոնկրետ, իրական իրադարձություն կամ ֆիզիկական էություն լինի (օրինակ՝ ասելով, որ էվոլյուցիան ընտրում է, թե որ հատկանիշներն են փոխանցվում ապագա սերունդներին. էվոլյուցիան գիտակցված էություն չէ)։
 Հետադարձ դետերմինիզմ – հավատալ, որ, քանի որ իրադարձությունը տեղի է ունեցել ինչ-որ հանգամանքներում, այդ հանգամանքը պետք է անխուսափելի դարձներ իրադարձությունը (օրինակ՝ որովհետև ինչ-որ մեկը շահել է վիճակախաղը` կրելով իր բախտավոր գուլպաները, կրելով այդ գուլպաները, վիճակախաղում շահելը անխուսափելի է դարձրել)։
 Սայթաքուն լանջ (սեպի բարակ եզր, ուղտի քիթ) – պնդում, որ առաջարկվող, համեմատաբար փոքր, առաջին գործողությունը անխուսափելիորեն կհանգեցնի առնչվող իրադարձությունների շղթայի, որը կհանգեցնի նշանակալի և բացասական իրադարձության և, հետևաբար, չպետք է թույլատրվի:
 Հատուկ խնդրանք. վիճաբանը փորձում է ինչ-որ բան նշել ընդհանուր ընդունված կանոնից կամ սկզբունքից և բացառել այն՝ չհիմնավորելով այդ ազատումը (օրինակ՝ ծնողազուրկ ամբաստանյալը, ով սպանել է իր ծնողներին ներողամտություն է խնդրում)։

Անպատշաճ նախադրյալ 
 Հարցի աղերսում () – օգտագործելով փաստարկի եզրակացությունը՝ ի պաշտպանություն իրեն մի նախադրյալի մեջ (օրինակ՝ ասել, որ ծխախոտ ծխելը մահացու է, քանի որ ծխախոտը կարող է սպանել քեզ, ինչ-որ բան, որը սպանում է, մահացու է։ )
 Բեռնված պիտակ – թեև ի սկզբանե մոլորություն չէ, եզրակացությանն աջակցելու համար ազդարարող տերմինների օգտագործումը հարցը աղերսող մոլորության տեսակ է։ Մոլորությունը օգտագործելու դեպքում տերմինի ենթատեքստերը հիմնվում են՝ փաստարկը դեպի որոշակի եզրակացություն փոխելու համար։ Օրինակ՝ օրգանական սննդամթերքի գովազդը, որտեղ ասվում է, որ «Օրգանական սննդամթերքը անվտանգ և առողջ սնունդ է, որն աճեցվում է առանց թունաքիմիկատների կամ այլ անառողջ հավելումների»։ «Անառողջ հավելումներ» տերմինի օգտագործումը օգտագործվում է որպես արտադրանքի անվտանգ լինելու գաղափարի աջակցություն։
 Շրջանաձև դատողություն – պատճառաբանողը սկսում է նրանով, ինչով որ փորձում է ավարտել (օրինակ՝ բոլոր ամուրիները չամուսնացած տղամարդիկ են)։
 Շատ հարցերի մոլորություն (բարդ հարց, բեռնված հարց) – ինչ-որ մեկը հարց է տալիս, որը ենթադրում է մի բան, որը չի ապացուցվել կամ ընդունվել բոլոր ներգրավված մարդկանց կողմից։ Այս մոլորությունը հաճախ օգտագործվում է հռետորական ձևով, որպեսզի հարցը սահմանափակի ուղիղ պատասխանները նրանց, որոնք ծառայում են հարց տվողի օրակարգին։ (Օրինակ՝ «Դուք, թե՞ չեք դադարել ծեծել ձեր կնոջը»:)

Սխալ ընդհանրացումներ 

Սխալ ընդհանրացում - թույլ նախադրյալներից եզրակացության գալը։
 Պատահար. ընդհանրացման բացառությունն անտեսվում է:
 Ճշմարիտ շոտլանդացի չկա – ընդհանրացումն իրական է դարձնում՝ փոխելով ընդհանրացումը՝ բացառելու հակաօրինակը:
 Cherry picking (ճնշված ապացույցներ, թերի ապացույցներ, փաստարկներ կիսաճշմարտությամբ, բացառման սխալ, քարտերի կուտակում, թեքություն) – առանձին դեպքերի կամ տվյալների օգտագործումը, որոնք հաստատում են որոշակի դիրքորոշում, միաժամանակ անտեսելով առնչվող դեպքերը կամ տվյալները, որոնք կարող են հակասել այդ դիրքորոշմանը:
 Nut-picking (ճնշված ապացույցներ, թերի ապացույցներ) – օգտագործելով առանձին դեպքեր կամ տվյալներ, որոնք կեղծում են որոշակի դիրքորոշում, միաժամանակ անտեսելով առնչվող դեպքերը կամ տվյալները, որոնք կարող են հաստատել այդ դիրքորոշումը։
 Գոյատևման կողմնակալություն – տվյալ գործընթացի փոքր թվով հաջողություններ ակտիվորեն առաջ են մղվում՝ միևնույն ժամանակ ամբողջությամբ անտեսելով մեծ թվով ձախողումները։
 Կեղծ անալոգիա - անալոգիայով փաստարկ, որում անալոգիան վատ է համապատասխանում:
 Հապճեպ ընդհանրացում (անբավարար վիճակագրության մոլորություն, անբավարար նմուշի սխալ, միայնակ փաստի սխալ, հապճեպ ինդուկցիա, «secundum quid», հակառակ պատահար, շտապ եզրակացություններ անել) – եզրակացություն անել փոքր կամ ոչ ներկայացուցչական նմուշի վրա հիմնված:։
 Փաստարկ անեկդոտից – մոլորություն, որտեղ անեկդոտային ապացույցները ներկայացվում են որպես փաստարկ. առանց որևէ այլ օժանդակող ապացույցի կամ պատճառաբանության։
 Ինդուկտիվ մոլորություն – ավելի ընդհանուր անվանում մոլորությունների դասի համար, ներառյալ հապճեպ ընդհանրացումը և դրա հարակիցները։ Ինդուկցիայի մոլորությունը տեղի է ունենում, երբ եզրակացություն է արվում այն նախադրյալներից, որոնք միայն թույլ կերպով օգնում են երզրակացությանը։
 Խաբուսիկ ցայտունություն – ներառում է եղածի վառ մանրամասն նկարագրությունը, նույնիսկ եթե դա բացառիկ երևույթ է, ինչ-որ մեկին համոզելու համար, որ դա ավելի կարևոր է։
 Ճնշող բացառություն. ճշգրիտ ընդհանրացում, որը գալիս է այնպիսի որակավորումների հետ, որոնք վերացնում են այնքան դեպքեր, որ այն, ինչ մնում է, շատ ավելի քիչ տպավորիչ է, քան սկզբնական հայտարարությունը կարող էր ենթադրել:
 Մտածողության վերջացող կլիշե – սովորաբար օգտագործվող արտահայտություն, որը երբեմն անցնում է որպես ժողովրդական իմաստություն, որն օգտագործվում է ճանաչողական դիսոնանսը ճնշելու, նախախնամության բացակայությունը թաքցնելու, այլ թեմաների անցնելու և այլն, բայց ամեն դեպքում, բանավեճը ավելի շուտ կլիշեով ավարտելու համար։

Կասկածելի պատճառ 

Կասկածելի պատճառը սխալի ընդհանուր տեսակ է՝ բազմաթիվ տարբերակներով։ Դրա հիմքը պատճառահետևանքային կապի շփոթումն է՝ կամ անպատշաճ կերպով հետևելով (կամ մերժելով) պատճառահետևանքը, կա՛մ դիտարկվող էֆեկտի պատճառը պատշաճ կերպով հետաքննելու ավելի լայն ձախողմամբ։
  (լատիներեն նշանակում է «սրա հետ, հետևաբար դրա պատճառով», հարաբերակցությունը ենթադրում է պատճառականություն; սխալ պատճառ/հետևանք, պատահական հարաբերակցություն, հարաբերակցություն առանց պատճառաբանության) – թերի ենթադրություն, որ երկու փոփոխականների միջև փոխկապակցվածության պատճառով մեկը մյուսին է առաջացրել:
  (լատիներեն նշանակում է «հետո սրանից հետո, հետևաբար սրա պատճառով», ժամանակային հաջորդականությունը ենթադրում է պատճառահետևանք) – X պատահեց, հետո Y տեղի ունեցավ; ուստի X-ն առաջացրել է Y:
 Սխալ ուղղություն (հակադարձ պատճառաբանություն) – պատճառն ու հետևանքը հակադարձվում են:Երևույթի հետևանքը համարվում է դրա հիմնական պատճառը։
 Ընդհանուր գործի անտեսում
 Մեկ պատճառի մոլորություն (պատճառահետևանքային գերպարզեցում) – ենթադրվում է, որ կա արդյունքի մեկ պարզ պատճառ, երբ իրականում այն կարող է առաջացած լինել միայն մի քանի համատեղ բավարար պատճառներով։ \
 Գաղտնի մոլորություն – ենթադրվում է, որ արդյունքներն առաջացել են որոշումներ կայացնողների ապօրինությունների հետևանքով։
 Կախարդական մտածողություն - գործողությունների և իրադարձությունների միջև պատճառահետևանքային կապերի սխալ վերագրում։ Մարդաբանության մեջ այն հիմնականում վերաբերում է մշակութային համոզմունքներին, որ ծեսը, աղոթքը, զոհաբերությունները և տաբուները կբերեն հատուկ գերբնական հետևանքներ։ Հոգեբանությունում այն վերաբերում է իռացիոնալ համոզմունքին, որ մտքերն ինքնին կարող են ազդել աշխարհի վրա, կամ որ ինչ-որ բան մտածելը համապատասխանում է դա անելուն։

Վիճակագրական սխալներ 
 Ռեգրեսիայի մոլորություն – պատճառ է վերագրում այնտեղ, որտեղ չկա։ Թերությունը չի կարողանում հաշվի առնել բնական տատանումները։ Հաճախ դա «post hoc» մոլորության հատուկ տեսակ է։
 Խաղամոլների մոլորություն – սխալ համոզմունք, որ առանձին, անկախ իրադարձությունները կարող են ազդել մեկ այլ պատահական իրադարձության հավանականության վրա։ Եթե թանկարժեք մետաղադրամը 10 անգամ անընդմեջ ընկնում է ղուշ, ապա այն համոզմունքը, որ դա «պայմանավորված է նախկինում գիր ընկած բազմության պատճառով», ճիշտ չէ:
 Հակադարձ խաղամոլի մոլորություն – խաղամոլի մոլորության հակառակը։ Սխալ համոզմունք է, որ անհավանական արդյունքի հիման վրա գործընթացը պետք է բազմիցս տեղի ունենար։
 p-hacking – համոզմունք արդյունքի նշանակության նկատմամբ, չհասկանալով, որ բազմաթիվ համեմատություններ կամ փորձեր են իրականացվել, և հրապարակվել են միայն ամենակարևորները։
 Ճառագայթային ուղիների այգին մոլորություն է, որ մեկ փորձը չի կարող ենթարկվել բազմակի համեմատությունների ազդեցությանը։

Համապատասխանության մոլորություններ 
 Բողոքարկել քարին () – հայցը համաարել անհեթեթ՝ առանց դրա անհեթեթության ապացույցների։
 Անպարտելի տգիտություն (վիճաբանություն խոզի գլխով) – երբ մարդը պարզապես հրաժարվում է հավատալ փաստարկին՝ անտեսելով տրված ցանկացած ապացույց։
 Փաստարկ անտեղյակությունից (դիմում անգիտությանը, argumentum ad ignorantiam) – ենթադրելություն, որ պնդումը ճշմարիտ է, քանի որ այն չի եղել կամ չի կարող ապացուցվել կեղծ, կամ հակառակը:
 Փաստարկ անհավատությունից (դիմում ողջախոհությանը) – «Ես չեմ կարող պատկերացնել, թե ինչպես դա կարող է ճիշտ լինել, հետևաբար, այն պետք է լինի կեղծ»։
 Փաստարկ կրկնությունից ( կամ ) – արգումենտի կրկնում այնքան ժամանակ, մինչ բոլորին այն քննարկելը կդառնա անհետաքրքիր։
 Փաստարկ լռությունից () – ենթադրելով, որ պնդումը ճշմարիտ է` հիմնված հեղինակավոր աղբյուրից տեքստային կամ բանավոր ապացույցների բացակայության վրա, կամ հակառակը։
  (անկապ եզրակացություն, կետը բացակայում է) – փաստարկ, որն ինքնին կարող է վավեր լինել, բայց չի անդրադառնում բուն խնդրին:

Կարմիր ծովատառեխի մոլորություններ 

Կարմիր ծովատառեխի մոլորությունը, արդիականության սխալների հիմնական ենթատեսակներից մեկը, տրամաբանության սխալ է, երբ առաջարկը ապակողմնորոշիչ է կամ նախատեսվում է ապակողմնորոշել՝ անտեղի կամ կեղծ եզրակացություններ անելու համար։ Սա ներառում է ցանկացած տրամաբանական եզրակացություն, որը հիմնված է կեղծ փաստարկների վրա, որոնք նախատեսված են փոխարինելու իրական փաստարկների բացակայությունը կամ անուղղակիորեն փոխարինելու քննարկման առարկան։

Կարմիր ծովատառեխ – ներկայացնելով երկրորդ փաստարկը՝ ի պատասխան առաջին փաստարկի, որն անտեղի է և ուշադրությունը շեղում է սկզբնական թեմայից (օրինակ՝ ասելով. «Եթե ուզում ես բողոքել այն սպասքից, որը ես թողնում եմ լվացարանում, իսկ կեղտոտ հագուստը դու ինքդ թողնում ես լոգարանում): Երդվյալ ատենակալների դատավարության ժամանակ այն հայտնի է որպես Chewbacca-ի պաշտպանություն։ Քաղաքական ռազմավարության մեջ այն կոչվում է մեռած կատվի ռազմավարություն։

  – վիճվող փոխարեն հարձակվել վիճաբանի վրա։ (Նկատի ունեցեք, որ «»-ը կարող է նաև վերաբերել հակառակորդի սեփական պարտավորությունների հիման վրա վիճելու դիալեկտիկական ռազմավարությանը։ -ի այս տեսակը մոլորություն չէ:)
 Հանգամանքային  – նշումը, որ վիճաբանի անձնական իրավիճակը կամ եզրակացություն առաջացնելուց ընկալվող օգուտը նշանակում է, որ նրանց եզրակացությունը սխալ է։
 Ջրհորի թունավորում՝ -ի ենթատեսակ, որը ներկայացնում է թիրախային անձի մասին բացասական տեղեկատվություն՝ նպատակ ունենալով վարկաբեկել այն ամենը, ինչ թիրախ անձը ասում է:
 Դիմում շարժառիթին – մերժել գաղափարը՝ կասկածի տակ դնելով դրա առաջարկողի դրդապատճառները։
 Տոնային շեշտում – կենտրոնացումը հաղորդագրության հետևում (կամ դրանից բխող) զգացմունքների վրա, այլ ոչ թե հաղորդագրության՝ որպես վարկաբեկող մարտավարության։
 Դավաճան քննադատի մոլորություն (, «Հետևաբար ես հեռանում եմ») – քննադատի ընկալվող պատկանելությունը ներկայացվում է որպես քննադատության հիմքում ընկած պատճառ, և քննադատին խնդրում են ընդհանրապես հեռու մնալ խնդրից։
 Բողոքարկում իշխանությանը (փաստարկ իշխանությունից, ) – պնդումը համարվում է ճշմարիտ՝ այն հաստատող անձի դիրքի կամ իրավասության պատճառով։
 Բողոքարկում կատարմանը – պնդումը համարվում է ճիշտ կամ կեղծ՝ ելնելով առաջարկողի ձեռքբերումներից։
 Կուրտյերի պատասխանը. քննադատությունը մերժվում է` պնդելով, որ քննադատը չունի բավարար գիտելիքներ, հավատարմագրեր կամ պատրաստվածություն` թեմայի վերաբերյալ արժանահավատորեն մեկնաբանելու համար։
 Հետևանքների բողոքարկում () – եզրակացությունը հիմնված է մի նախադրյալով, որը հաստատում է դրական կամ բացասական հետևանքները որոշ գործողություններից՝ փորձելով շեղել նախնական քննարկումը:
 Զգացմունքներին դիմելը – շահարկել ունկնդրի զգացմունքները, այլ ոչ թե օգտագործել հիմնավոր պատճառաբանություն՝ ընդհանուր համաձայնություն ձեռք բերելու համար:
 Դիմում վախին՝ վիճաբանության ժամանակ առաջացնելով անհանգստություն, ցինիզմ կամ նախապաշարմունք հակառակորդի նկատմամբ։
 Շողոքորթության դիմում – չափից ավելի կամ ոչ անկեղծ գովասանքի օգտագործում ընդհանուր համաձայնություն ձեռք բերելու համար:
 Խղճահարության դիմում () – ունկնդիրների մեջ կարեկցանքի կամ ողորմածության զգացումներ առաջացնել՝ ընդհանուր համաձայնություն ձեռք բերելու համար:
 Ծաղրի դիմում () – ծաղրել կամ նշել, որ հակառակորդի դիրքորոշումը ծիծաղելի է` շեղվելով հակառակորդի փաստարկի հիմքերից։
 Հակառակություն – վիճաբանության ժամանակ ունկնդրի մեջ դառնություն կամ թշնամանք առաջացնել հակառակորդի նկատմամբ։
 Դատապարտող լեզու – վիճաբանության ժամանակ վիրավորական կամ վիրավորական խոսքի օգտագործումը։
 Թուխ-փուխ – նշելով, որ հակառակորդի փաստարկն արժանի չէ քննարկման։
 Ոճը բովանդակությից կարևոր – վեճը ազդեցիկ լեզվով զարդարելը, վեճի էսթետիկ որակների նկատմամբ կողմնակալության օգտագործումը։
 Ցանկալի մտածողություն. ունկնդիրների գործողությունների վիճարկումն ըստ այն բանի, ինչը կարող է հաճելի լինել պատկերացնելը, այլ ոչ թե ըստ ապացույցների կամ պատճառների:
 Դիմում բնությանը – դատողությունը հիմնված է բացառապես այն բանի վրա, թե դատողության առարկան «բնական» է, թե «անբնական»։ 
 Դիմում նորույթին (, ) – առաջարկը համարվում է գերազանց կամ ավելի լավ միայն այն պատճառով, որ այն նոր է կամ ժամանակակից:
 Դիմում ավանդույթին () – եզրակացություն, որը հաստատվում է բացառապես այն պատճառով, որ այն երկար ժամանակ համարվում է ճշմարիտ:
 Դիմում հարստությանը () – եզրակացության հաստատում, քանի որ վիճողը հարուստ է (կամ հերքում, քանի որ վիճողը աղքատ է):
  (բողոքարկել փայտին, բողոքարկել ուժին, բողոքարկել սպառնալիքին) – փաստարկ, որը բերվում է հարկադրանքի կամ ուժի սպառնալիքի միջոցով՝ դիրքը պաշտպանելու համար:
  (դիմում համատարած համոզմունքին, բանավեճին, կոչ է անում մեծամասնությանը, կոչ է անում ժողովրդին) – առաջարկը համարվում է ճշմարիտ կամ լավ միայն այն պատճառով, որ մեծամասնությունը կամ շատ մարդիկ հավատում են դրան։
 Ասոցիացիայի մոլորություն – պնդում, որ քանի որ երկու բաներ կիսում են (կամ ենթադրվում է որ կիսում են) որոշ հատկություն, դրանք նույնն են։
 Տրամաբանություն կտրելու սխալ (չնչին առարկություններ) – Կենտրոնանալով փաստարկի չնչին մանրամասների վրա, այլ ոչ թե փաստարկի հիմնական կետի։
  (մերկ պնդումների սխալ) – պնդում, որը ներկայացվում է որպես ճշմարիտ առանց աջակցության, որպես ինքնին ակնհայտորեն ճշմարիտ կամ դոգմատիկորեն ճշմարիտ։ Այս մոլորությունը հիմնված է բանախոսի ենթադրյալ փորձաքննության կամ չհայտարարված ճշմարտացիության վրա։
 Բուլվերիզմ (հոգեգենետիկ մոլորություն) – եզրակացություն, թե ինչու է փաստարկն օգտագործվում, այն կապում ինչ-որ հոգեբանական պատճառի հետ, այնուհետև ենթադրում, որ դրա արդյունքում այն անվավեր է։ Ենթադրություն, որ եթե գաղափարի ծագումը գալիս է կողմնակալ մտքից, ապա գաղափարն ինքնին նույնպես պետք է կեղծ լինի։
 Ժամանակագրական սնոբիզմ. թեզը համարվում է սխալ, քանի որ այն սովորաբար հնչում էր, երբ սովորաբար հնչում էր նաև այլ բան, որը հայտնի է որպես կեղծ։
 Հարաբերական զրկանքների մոլորություն (նաև հայտնի է որպես «դիմում ավելի վատ խնդիրներին» կամ «ոչ այնքան վատ, որքան») – վեճը կամ բողոքը մերժելը ավելի կարևոր խնդիրների պատճառով։ Առաջին աշխարհի խնդիրները այս մոլորության ենթաբազմություն են։
 Գենետիկ մոլորություն – եզրակացություն է առաջարկվում՝ հիմնված բացառապես ինչ-որ բանի կամ ինչ-որ մեկի ծագման վրա, այլ ոչ թե դրա ներկայիս իմաստի կամ համատեքստի վրա:
 Ես իրավասու եմ իմ կարծիքին. անձը վարկաբեկում է ցանկացած ընդդիմության՝ պնդելով, որ ինքն ունի իր կարծիքի իրավունքը։
 Բարոյական մոլորություն – փաստացի եզրակացություններ հանգել գնահատման հիմքերից՝ խախտելով փաստ-արժեքային տարբերակումը. օր. հայտարարություններ անելն այն մասին, թե ինչ կա՝ հիմնվելով այն մասին, թե ինչ պետք է լինի։ Սա նատուրալիստական մոլորության հակառակն է։
 Նատուրալիստական մոլորություն – զուտ փաստացի նախադրյալներից գնահատական եզրակացությունների հանգում փաստ-արժեքային տարբերակումը խախտելով։ Նատուրալիստական մոլորությունը բարոյական մոլորության հակառակն է։
 Ծղոտե մարդու մոլորություն – հակառակորդի փաստարկի սխալ ներկայացում` ընդլայնելով կամ նեղացնելով նախադրյալի շրջանակը և/կամ հերքելով նրանց փաստարկի ավելի թույլ տարբերակը (օրինակ` եթե ինչ-որ մեկն ասում է, որ կենդանիներին սպանելը սխալ է, քանի որ մենք նույնպես կենդանիներ ենք, ասելով. «Դա ճիշտ չէ որ մարդիկ բարոյական արժեք չունեն» կլինի ծղոտե մարդ, քանի որ նրանք չեն պնդում, որ մարդիկ բարոյական արժեք չունեն, ավելի շուտ, որ կենդանիների և մարդկանց բարոյական արժեքը համարժեք է:)
 Տեխասի հրաձիգների մոլորություն – տվյալների կլաստեր բացատրելու պատճառով սխալ պնդում անելը:
  («դուք նույնպես» – կոչ եք անում կեղծավորությանը) – նշելով, որ դիրքորոշումը կեղծ է, սխալ կամ պետք է անտեսվի, քանի որ դրա կողմնակիցը չի կարողանում հետևողականորեն գործել դրա համաձայն:
 Երկու սխալները ճիշտ են դարձնում՝ ենթադրելով, որ եթե մեկ սխալ է կատարվել, մյուս սխալը կուղղի այն:
 Թափուր ճշմարտություն – պնդում, որը տեխնիկապես ճշմարիտ է, բայց անիմաստ։ Օրինակ՝ պնդելը, որ սենյակում ոչ մի բջջային հեռախոս միացված չէ, երբ սենյակում բջջային հեռախոս չկա։

Ծանոթագրություններ