Վասիլի Սերգեևիչ

Վասիլի Իվանովիչ Սերգեևիչ (, ), իրավունքի ռուս պատմաբան, գաղտնի խորհրդական, վաստակավոր պրոֆեսոր և Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական համալսարանի ռեկտոր։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Օրյոլի նահանգում տոհմիկ ազնվականի ընտանիքում։ Սովորել է Մոսկվայի ազնվական ինստիտուտում, այնուհետև Մոսկվայի 4-րդ գիմնազիայում, որն ավարտել է ոսկե մեդալով 1853 թվականին։
1857 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը` գիտությունների թեկնածուի աստիճանով։ Մինչեւ 1862 թվականի հունիսի 26-ը իրավագիտություն է դասավանդել Մոսկվայի առաջին գիմնազիայում։

Պրոֆեսորի պաշտոնին պատրաստվելու համար գործուղվելով արտերկիր՝ 1862-1865 թվականներին սովորել է հիմնականում Հայդելբերգի համալսարանում։

1867 թվականի դեկտեմբերին նա պաշտպանում է իր ատենախոսությունը պետական իրավունքի մագիստրոսի կոչման համար՝ «Վեչեն և իշխանը. Ռուսական պետական կառուցվածքը և կառավարումը Ռուրիկովիչ իշխանների ժամանակ» և նշանակվել Մոսկվայի համալսարանի պետական իրավունքի ամբիոնի դոցենտ։ 1871 թվականի ապրիլին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Պետական գիտությունների առաջադրանքն ու մեթոդները» և նույն թվականի մայիսին ստացել արտակարգ պրոֆեսորի կոչում։

1872 թվականի օգոստոսին նա ստանձնել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ռուսական իրավունքի պատմության ամբիոնը՝ Մ.Մ.Միխայլովի Արդարադատության նախարարություն տեղափոխվելուց հետո։ 1878 թվականից միաժամանակ Հնագիտական ինստիտուտում դասավանդել է իրավական հնությունների դասընթաց։

1879-1884 թվականներին եղել է համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի քարտուղար, 1888-1897 թվականներին եղել է դեկան, իսկ 1897-1899 թվականներին՝ համալսարանի ռեկտոր, 1893 թվականի փետրվարից՝ համալսարանի վաստակավոր պրոֆեսոր։ 1899 թվականի փետրվարի իրադարձությունները ստիպեցին Վ.Ի.Սերգեևիչին թողնել ռեկտորի պաշտոնը, բայց նա շարունակեց դասախոսել մինչև 1907 թվականի հունվար։
1881 թվականին Թիֆլիսում մասնակցել է հնագետների 5-րդ համագումարին, իսկ 1882 թվականի սեպտեմբերից սկսել է դասավանդել «Ռուսական իրավունքի պատմություն» կայսերական Ալեքսանդր ճեմարանում։
1906 թվականից՝ «Հոկտեմբերի 17-ի միության» անդամ։ 1907 թվականի հունվարի 1-ից՝ նշանակվում է Պետական խորհրդի անդամ։

Վ.Ի.Սերգեևիչն ընտրվել է Յուրիևի, Խարկովի և Կիևի համալսարանների, ինչպես նաև Չեխիայի Ֆրանց Յոզեֆի ակադեմիայի և բազմաթիվ գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ։

1909 թվականին Յուրիևի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը նրան շնորհեց կոմս Մ. Մ. Սպերանսկու մրցանակ «Ռուսական իրավունքի հնություններ» աշխատության 3-րդ հրատարակության համար։
Սերգեևիչը պատմական Ռուսաստանի ընկերության ակտիվ անդամ էր, որի անունից նա հրապարակեց հասարակության հավաքածուներում մեծ թվով փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում էին 1767 թվականի Եկատերինյան օրենսդրական հանձնաժողովին։

Թաղված է Սանկտ Պետերբուրգում՝ Նովոդևիչի գերեզմանատանը։

Հիմնական աշխատություններ 
Սերգեևիչի և՛ մեծածավալ աշխատությունները, և՛ նրա փոքրիկ ամսագրային հոդվածները հավասարապես առանձնանում են եզրակացությունների թարմությամբ և ինքնատիպությամբ, որոնք միշտ խստորեն հիմնավորվում են աղբյուրների մանրակրկիտ ուսումնասիրությամբ։ Դրանք գրված են գրական լեզվով՝ պարզ են, հստակ և պատկերավոր։ Սերգեևիչի առաջին մեծ աշխատությունը՝ «Վեչեն և իշխանը», առաջին անգամ հաստատեց հին ռուսական մելիքությունների պետական կառուցվածքի ճիշտ սխեման։ Ժողովրդական իրավունքները կամ վեչան պարզվեց, որ ոչ միայն հյուսիսային առևտրային հանրապետությունների սեփականությունն էին, այլև կյանքի ընդհանուր ձև բոլոր ռուսական հողերում. դրանց համատարած լինելը պարզաբանվում է՝ հաշվի առնելով և՛ փաստաթղթային ապացույցները, և՛ ընդհանուր կենսապայմանները։ Իշխանության կազմի երկրորդ տարրը` իշխանները, պայմանավորվածությունների հիման վրա որոշում են իրենց հարաբերությունները ժողովրդի, ջոկատի և իրենց միջև։ Ամբողջ պետական կյանքը ներթափանցված է պայմանագրային սկզբունքով. նա որոշեց նաև իշխանների հարաբերությունները։

Սերգեևիչը տոհմային կյանքի տեսության ամենաեռանդուն հակառակորդներից էր։ Ցեղային ավագության գաղափարին, որը, ըստ այս տեսության, որոշում էր իշխանների հարաբերությունները, հակադրվում էր իշխանների հավասար արժանապատվության գաղափարը։

Սերգեևիչը, կարծես իր մեթոդաբանական տեխնիկան ամրապնդելու համար, հրատարակեց իր փայլուն ուսումնասիրությունը «Պետական ​​գիտությունների առաջադրանքն ու մեթոդը»։ Այստեղ անողոք քննադատության են ենթարկվում գերմանացի քաղաքական գրողների հետազոտության մեթոդները` սկսած Կանտից, իսկ պետական գիտությունների անմխիթար վիճակը Գերմանիայում բացատրվում է զուտ փիլիսոփայական կամ խառը մեթոդների ոչ պիտանիությամբ։ Դրանից հետո առաջին անգամ ռուս ընթերցողի համար տրվում է դրական մեթոդի հիմնական մեթոդների և առաջադրանքների համառոտ ներկայացումը, քանի որ այն մշակվել է Կանտի, Միլի և Լյուիսի կողմից։

Սերգեևիչը ավելի ուշ վերադարձավ մեթոդաբանական խնդիրներին, օրինակ, «Օրենքը և պետությունը պատմության մեջ» հոդվածում, բայց նրա ուշադրությունը հիմնականում գրավել են իրավունքի պատմության որոշ հարցեր, ինչպիսիք են՝ զեմստվոյի խորհուրդները, Եկատերինայի հանձնաժողովը, հույների հետ պայմանագրերը, պետական տարածքի ձևավորումը և այլն։
Այս հարցերից յուրաքանչյուրի վերաբերյալ նա արտահայտեց կարծիքներ, որոնք պետք է հաշվի առնի յուրաքանչյուր հետազոտող, և որոնք դեռևս մնում են անսասան շատ առումներով. հետևաբար, «Զեմսկի սոբորները Մոսկվա պետությունում» մնում է լավագույն աշխատությունը այս հարցի վերաբերյալ։
Հեռու է սլավոֆիլ տեսակետից, ըստ որի ռուսական տաճարները ներկայացուցչության իդեալն են, հեղինակը չի կիսում Ս. Մ. Սոլովյովի և Բ. Ն. Չիչերինի բացասական տեսակետը։
Նա տաճարներում տեսնում է ներկայացուցչական ինստիտուտների զարգացման առաջին փուլը և անալոգիա է անում Ֆրանսիայի և Անգլիայի նմանատիպ հաստատությունների հետ։

Չնայած կազմակերպչական անկատարությանը, տաճարները մեծ ծառայություններ են մատուցել պետությանը. «միայն 17-րդ դարի սկզբի Զեմստվոյի սոբորների հայրենասիրական գործունեությունը արդեն բավական է, որպեսզի Ռուսաստանը միշտ երախտագիտությամբ հիշի նրանց»։ Նկատի ունենալով ռուսական պետության տարածքային աճի հարցը՝ Սերգեևիչը, հակառակ հաստատված տեսակետին, որ այն առաջացել է մոսկովյան իշխանների ժառանգությունից, զարգացնում է այն միտքը, որ ոչ թե մոսկովյան ժառանգությունը, այլ Վլադիմիր Մեծ  ծառայում էր որպես հիմնական բջիջ այս աճի համար` հենց այն րոպեից, երբ Դմիտրի Դոնսկոյն այն ձեռք բերեց իր տան ժառանգական տիրապետության տակ։ Մոսկովյան իշխանները՝ Կալիտայից մինչև Դմիտրի Դոնսկոյ, ամենևին էլ այն կարգի ստեղծողները չէին, որը Մոսկվան տանում էր դեպի ինքնակալություն և մեծություն։ Կալիտան ամենևին էլ Մոսկվայի պետական մեծության հիմնադիրը չէ, ինչպես կարծում էին հին գրագետները և նրանցից հետո վերջին պատմաբանները, այլ թագավորելու՝ որպես արքայազնի մասնավոր սեփականություն, ամբողջ հակապետական տեսակետի առաջին վճռական դիրիժորը` նման տեսակեոլոր տի հակապետական հետևանքների հետ մեկտեղ։
1883 թվականին Սերգեևիչը հրապարակեց իրավունքի պատմության վերաբերյալ իր բոլոր ուսումնասիրությունները՝ դրանց ավելացնելով իր դասախոսությունների հակիրճ ակնարկը՝ ունկնդիրների համար ձեռնարկի տեսքով։

1890 թվականին լույս տեսավ «Ռուսական իրավական հնություններ» կապիտալ աշխատության առաջին հատորը, որը ներկայացնում է մինչև 17-րդ դարի վերջ ռուսական իրավունքի պատմության նոր վերանայման սկիզբը։ Այս նոր աշխատությունը մտածված է լայնածավալ մասշտաբով. հրատարակված երկու հատորում (ավելի քան 1100 էջ) հաշվի են առնվում միայն տարածքը, բնակչությունը և հզորությունը (վերջինս ամբողջությամբ չէ. Զեմստվո սոբորների մասին գլուխ չկա)։ Ուսումնասիրությունն ինքնին ներկայացնում է այն յուրահատկությունը, որ տեքստը պարունակում է աղբյուրներից բնորոշ հատվածներ, որոնք բացատրվում են։

Գրեթե բոլոր հարցերի շուրջ կա՛մ առաջարկվում են նոր օրիգինալ եզրահանգումներ, կա՛մ նոր նկատառումներ՝ հօգուտ նախկինում արտահայտված տեսակետների։

Նույնիսկ հեղինակի կողմից նախկինում ուսումնասիրված հատվածները գրվում են նորից ու նոր պլանով։ Այս ամենը ռուսական իրավաբանական հնությունները (հատոր 1, 1890, հատ. 2, թողարկում 1, 1893  հատ. 2, համար 2, 1896 թ.) դասում է ռուսական պատմական գրականության ամենաակնառու երևույթների շարքին։

Մատենագրություն

Աշխատանքների ցանկ 
 
 
 «Лекции и исследования по истории русского права» (1883; в изданиях 1894 и 1899 гг. не вошла история права в империи и опущены отделы, обработанные в «Юридических древностях»).
 «О служебных экзаменах в Пруссии» («Журнал Министерства народного просвещения», ч. 117),
 «Особенности французского кассационного суда» (ib., ч. 118),
 «Очерк кассации в Пруссии» (ib., ч. 120),
 «Время возникновения германской поземельной общины» (ib., ч. 125),
 «Порядок отмены решений по новому уставу гражданского судопроизводства» (ib., ч. 127),
 «Об университетском преподавании» («Моск. унив. известия», 1865, № 2),
 «Земские соборы в Московском государстве» («Сборн. госуд. знаний», т. 2, 1875),
 «Откуда неудачи Екатерининской законодательной комиссии?» («Вестник Европы (конец XIX века)|Вестник Европы», 1878, № 1),
 «Государство и право в истории» («Сборн. госуд. знаний», т. 7, 1879),
 «Опыты исследования обычного права» («Наблюдатель», 1882, № 1 и 2),
 «Греческое и русское право в договорах с греками» («Журнал Министерства народного просвещения», 1882, № 1),
 «Как и из чего образовалась территория Московского государства» («Новь», 1886, № 1 и 2),
 «Вольные и невольные слуги московских государей» («Наблюдатель», 1887, № 1—3),
 «О порядке приобретения учёных степеней» («Сев. вестник», 1897, № 10),
 «Воспитание и обучение в наших университетах» («Научн. обозр.», 1898, № 10),
 «Русская Правда и её списки» («Журнал Министерства народного просвещения», 1899, № 1),
 Русские юридические древности — Т. 1: Территория и население. — 2-е изд., с переменами и доп. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1902. (1-изд. — 1890)
 Русские юридические древности — Т. 2: Вече и князь; Советники князя. — 3-е изд., с переменами и доп. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1908.
 Русские юридические древности — Т. 3: Землевладение. Тягло. Порядок обложения. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1903.

Գրականություն 
 Сергеевич, Василий Иванович // Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского С.-Петербургского университета за истекшую третью четверть века его существования, 1869—1894. — Т. 2. — Санкт-Петербург : тип. Б. М. Вольфа, 1898. — С. 188—189.
 Василий Иванович Сергеевич (некролог) // Отчет о состоянии и деятельности Императорского С.-Петербургского университета за 1910 год. — С. 42—45.

Ծանոթագրություններ 

Գիտնականներ այբբենական կարգով
Ռուս իրավագետներ