Ռաբիա Բասրի

Ռաբիա ալ-Ադավիյյա ալ-Կայսիյյա (, , ), սուֆիստական միստիկ։ Աշխարհի տարբեր մասերում հայտնի է որպես Հազրատ Բիբի, Ռաբիա Ալ Բասրի կամ պարզապես Ռաբիա Բասրի։

Ծնունդ
Համարվում է, որ Ռաբիան ծնվել է մ․թ․ 714 - 718 թվականների միջև (ըստ Իսլամական օրացույցի՝ 95-98) Իրաքի Բասրա քաղաքում, քայս ցեղին պատկանող արաբ ընտանիքում։ Նրա կյանքի վաղ շրջանի մասին հետագայում պատմել է սուֆիական սուրբ և բանաստեղծ Աթթարը։  

Ռաբիան իր կյանքի մասին գրավոր տեղեկություններ չի թողել։ Եղել է ընտանիքի չորրորդ դուստրը, այդ պատճառով անվանվել է Ռաբիա, որը նշանակում է «չորրորդ»։ 
Ըստ Աթթարի՝ երբ Ռաբիան ծնվել է, նրա ծնողներն այնքան աղքատ են եղել, որ տանը լամպը վառելու համար ոչ նավթ է եղել, ոչ էլ կտոր՝ երեխային փաթաթելու համար։ Նրա մայրը խնդրել է ամուսնուն հարևանից մի քիչ նավթ պարտքով խնդրել, սակայն ամուսինն ուխտ է ունեցել իր կյանքում որևէ մեկից ոչինչ չխնդրել, բացի Աստծուց։ Նա ձևացրել է, թե գնում է դեպի հարևանի դուռն ու տուն վերադարձել դատարկաձեռն։ Գիշերը նրան երազում հայտնվել է Մուհամմադն ու ասել․Քո նորածին դուստրը Տիրոջ սիրելին է և շատ մուսուլմանների կառաջնորդի դեպի ճիշտ ուղի։ Դու պետք է մոտենաս Բասրայի  ու նրան մի նամակ հանձնես, որտեղ գրված կլինի․ «Ամեն գիշեր սուրբ մարգարեին դու հարյուր անգամ  ես առաջարկում, իսկ հինգշաբթի գիշերը՝ չորս հարյուր անգամ։ Սակայն քանի որ անցած հինգշաբթի այս կանոնին չես հետևել, որպես պատիժ նամակաբերին կվճարես չորս հարյուր դինար»։

Կյանք
Ռաբիայի հոր մահից հետո Բասրայում սով է սկսվել, ու նա բաժանվել է իր քույրերից, գնացել անապատ աղոթելու և ճգնելու՝ ապրելով կիսամեկուսացված կյանքով։ Նրա մասին հաճախ են նշել են որպես սուրբ կանանց թագուհու․ նա հայտնի էր «Աստծո նկատմամբ անվերապահ սիրո» դրսևորում լիակատար նվիրվածությամբ։ Աստծո այլ նվիրյալների շարքում նա Աստծո և Նրա ստեղծագործության միջև հանդիսանում էր փոխադարձ սիրո մի օրինակ, այնպիսի օրինակ, երբ երկրային նվիրյալը մեկ է դառնում Սիրելիի հետ։

Նա աղոթում էր․«Օ, Տեր, եթե ես քեզ աղոթում եմ քեզ դժոխքի վախից,

վառիր ինձ դժոխքում,

եթե ես աղոթում եմ քեզ, որովհետև դրախտ եմ փափագում,

արտաքսիր ինձ դրախտից,

բայց եթե ես աղոթում եմ քեզ միայն հանուն քեզ,

ապա ինձ մի զրկիր քո հավերժական գեղեցկությունից»։

Մահ
Ռաբիան վախճանվել է մոտավորապես 80 տարեկանում Բասրայում մ․թ․ 801 թվականին, որտեղ քաղաքից դուրս գտնվում է նրա գերեզմանը։

Փիլիսոփայություն 

Հաճախ  է նշվել, որ լինելով իսլամական պատմության մեջ միակ ամենահայտնի և ազդեցիկ ճգնավոր կինը՝ Ռաբիան հայտնի էր իր ծայրահեղ առաքինությամբ և բարեպաշտությամբ։ Երբ նրան հարցնում էին, թե ինչու է օրվա ու գիշերվա ընթացքում հազար ծիսական խոնարհում կատարում, նա պատասխանում էր․«Ես դրա համար պարգևատրություն չեմ ուզում․ ես դա անում եմ, որ Աստծո սուրհանդակը, թող Աստված նրան օրհնի ու խաղաղություն տա, ուրախանա դրանով Հարության օրը և ասի մարգարեներին․ «Նկատի ունեցեք, թե ինչպես է վարվել մի կին իմ համայնքում»»։ 

Նա եռանդուն կերպով էր ինքնահրաժարվում և նվիրվում Աստծուն։ Նա երբեք չի պնդել, որ Նրա հետ միասնության է հասել, ընդհակառակը, իր կյանքը նվիրել է Աստծուն ավելի մոտենալուն։ Որպես բացատրություն, թե ինչու էր որպես համեստության նշան հրաժարվում գլուխը դեպի երկինք բարձրացնելուց, նա սովորաբար ասում էր․ «Եթե աշխարհը պատկաներ միայն մեկ մարդու, դա նրան հարուստ չէր դարձնի, որովհետև այն անցողիկ է»։ 

Ռաբիան առաջինն է շարադրել ագապեի վարդապետությունը և լայնորեն համարվում է վաղ ճգնավոր-հրաժարվողներից ամենակարևորը, բարեպաշտության օրինակ, որն ի վերջո անվանվելու էր սուֆիզմ։

Պոեզիա և առասպելներ 

Ռաբիային վերաբերող պոեզիայի մեծ մասն անհայտ ծագում ունի։ Դժվարություններով լի կյանքից հետո նա ինքնաբերաբար հասել է ինքնիրացման վիճակի։ Նա կարողացել է աստվածային հրաշքներ գործել այս ինքնադիտողության միջոցով՝ Աստծո հետ մտերմության շնորհիվ։ Երբ շեյխ Հասան ալ-Բասրին նրան հարցրել է, թե ինչպես է նա բացահայտել այդ գաղտնիքը, Ռաբիան պատասխանել է․  «Դուք գիտեք ինչպեսի մասին, իսկ ես գիտեմ ինչպես-չն»։ 

Ռաբիայի կյանքին վերաբերող բազմաթիվ առասպելներից մեկն այն մասին է, որ նրան ազատել են ստրկությունից, որովհետև տերը նրան տեսել է լույսերի մեջ պարուրված աղոթելիս ու հասկացել, որ նա սուրբ է ու վախեցել իր կյանքի համար, եթե շարունակի նրան որպես ստրուկ պահել։

Ռաբիայի կյանքի վրա հիմնված ֆեմինիստական տեսություն 
Սուֆիզմի մի քանի տեսություններ հուշում են, որ սուֆիական գաղափարախոսություններն ու գործելակերպը հանդես են գալիս որպես հակադրումներ գերիշխող հասարակությանն ու կանանց մասին դրա ընկալմանը, ինչպես նաև տղամարդկանց և կանանց միջև հարաբերություններին։ Ռաբիայի կյանքի ու գործունեության մասին պատմությունները ցույց են տալիս հասարակության մեջ գենդերի դերի հակամշակութային ըմբռնումը։ Որպես հոգևոր և մտավոր գերակայության նրա դերը նկարագրված է մի քանի պատմություններում։ Սուֆիական մի պատմվածքում առաջնորդ Հասան ալ-Բասրին բացատրել է․ «Ես մի ամբողջ օր ու գիշեր եմ անցկացրել Ռաբիայի հետ։ Իմ մտքով այդպես էլ չանցավ, որ ես տղամարդ եմ, իսկ նրա մտքով չանցավ, որ ինքը կին է։ Երբ ես նայում էի նրան, ինձ բացարձակ արժեզուրկ էի զգում, իսկ Ռաբիային՝ լի հոգևոր առաքինությամբ»։ Սակայն նա որոշում էր կայացրել կուսակրոն մնալու մասին, որպեսզի հրաժարվի կանացիությունից ու ամբողջովին նվիրվի Աստծուն։

Կյանքից վերցված դեպք
Մի օր Ռաբիային տեսել են Բասրայի փողոցներով վազելիս՝ մի ձեռքով կրակով լի աման բռնած, մյուս ձեռքով՝ մի դույլ ջուր։ Երբ նրան հարցրել են, թե ի՞նչ է անում, նա պատասխանել է․ «Ես ցանկանում եմ հանգցնել դժոխքի կրակները և այրել դրախտի պարգևները։ Դրանք փակում են Ալլահի ճանապարհը։ Ես չեմ ուզում երկրպագել պատժի վախից ելնելով կամ պարգևատրության խոստման դիմաց, այլ պարզապես՝ հանուն Ալլահի սիրո»։

Հանրային մշակույթում
Ռաբիայի կյանքը թուրքական կինոյի մի քանի շարժանկարների առարկա է դարձել։ Այդ ֆիլմերից մեկի՝ 1973 թվականին նկարահանված «Ռաբիայի» ռեժիսորը Օսման Ֆ․ Սեդենն է, իսկ Ռաբիայի դերը կատարել է Ֆաթմա Գիրիկը։ 

Ռաբիայի կյանքի մասին նկարահանված ևս մեկ թուրքական ֆիլմ՝ «Ռաբիա, առաջին կին սուրբը» թողարկվել է նույնպես 1973 թվականին ռեժիսոր Սուրեյա Դուրուի և գլխավոր դերակատար Հյուլյա Կոշյիգիթի  մասնակցությամբ։ 

Ռաբիայի մասին երգ է թողարկվել Ինդոնեզիայում 2004 թվականին։

«Լավ աշխարհ» կատակերգական շոուի վերջին դրվագում հղում է արվել 8-րդ դարի սուֆիական միստիկ բանաստեղծ Հազրատ Բիբի Ռաբիա Բասրիին որպես դրախտ ընկած շատ արժանավորներից մեկի։

Տես նաև
 Համբարձման եկեղեցի, Երուսաղեմ (գերեզման, որը համարվում Ռաբիայինը)

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցանություն
 Kayaalp, Pinar, "Rabi'a al-'Adawiyya", in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. II, pp. 511–12; 
 Mohammad, Shababulqadri Tazkirah e Hazrat Rabia Basri, Mushtaq Book Corner, 2008

Արտաքին հղումներ

 Sufimaster.org - Teachings 
 Sufi Teachings-Writings-Rabia-al-Basri

Սուֆիզմ
Իրաքցի բանաստեղծներ
Արաբալեզու բանաստեղծներ
Միջնադարյան բանաստեղծներ
Կին փիլիսոփաներ
8-րդ դարի գրողներ
Կին