Տարզանը՝ կապիկների տոհմից

Տարզանը՝ կապիկների տոհմից, ամերիկացի գրող Էդգար Ռայս Բերոուզի 1912 թվականի վեպը, որն առաջինն է Տարզանի կերպարի մասին պատմող 24 գրքերի շարքում։ Այն առաջին անգամ տպագրվել է  The All-Story քրեական ամսագրում, 1912 թվականի հոկտեմբերին, նախքան 1914 թվականին գրքի թողարկումը։

Պատմությունը հետևում է Տարզանի արկածներին՝ սկսած ջունգլիներում նրա մանկությունից, կապիկների կողմից դաստիարակվելուց, և այլ մարդկանց և արևմտյան հասարակության հետ ունեցած հետագա հանդիպումներից։ Կերպարն այնքան սիրված էր, որ Բերոուզը շարքը շարունակեց 1940-ական թվականներին՝ երկու տասնյակ շարունակությամբ։

2012-ի ապրիլին՝ վեպի հարյուրամյակին Ամերիկայի գրադարանը հրատարակեց կոշտ կազմով հրատարակություն՝ հիմնված Բերոուզի ինքնատիպ գրքի վրա, Թոմաս Մալոնի նախաբանով։ Գիտնականները վեպում նշել են մի քանի կարևոր թեմաներ. ժառանգականության ազդեցությունը վարքի վրա, ռասայական խտրականություն, քաղաքակրթություն՝ մանավանդ որ Տարզանը պայքարում է  իր ինքնության հետ, սեռականություն և էսկապիզմ։

Սյուժեի համառոտ նկարագրություն 
Անգլիայից ժամանած Ջոն և Ալիս (Ռադերֆորդ) Քլեյթոնի, անգլիացի Վիսկոնտ և Լեդի Գրիսթոքների մասին, հրապարակվել են հասարակածային Աֆրիկայի արևմտյան ափամերձ ջունգլիներում 1988-ին։ Որոշ ժամանակ անց ծնվում է նրանց որդին՝ Ջոն Քլեյթոն Երկրորդը։ Նրա մայրը մահանում է, երբ նա 1 տարեկան էր, իսկ հայրը սպանվում է վայրի արքա կապիկ Կերչակի կողմից։ Դրանից հետո նորածնին որդեգրում է կապիկ Կալան։

Քլեյթոնը ստացել է «Տարզան» անվանումը (կապիկի լեզվով «Սպիտակ մաշկ») և դաստիարակվել է իր մարդկային ժառանգության անտեղյակությամբ։

Ֆիզիկական տարբերությունների պատճառով իրեն օտար զգալով՝ նա հայտնաբերում է իր իսկական ծնողների տնակը, որտեղ նա իր գրքերում նախ սովորում է իր նմանների մասին։ Օգտագործելով նկարների հետ կապված հիմնական այբբենարաններ՝ երկար տարիներ նա ինքն իրեն է անգլերեն է սովորում կարդալ, բայց երբևէ չի լսել այն և չի կարող խոսել։

Սենյակ վերադառնալուն պես նա հարձակման է ենթարկվում հսկայական գորիլայի կողմից, որին հաջողվում է սպանել հոր դանակով, չնայած պայքարում սարսափելի վիրավորվում է։ Մեծանալուն պես, Տարզանը դառնում է հմուտ որսորդ՝ զարկ տալով Կերչակի՝ կապիկների առաջնորդի նախանձին, որը վերջապես հարձակվում է նրա վրա։ Տարզանը սպանում է Կերչակին և զբաղեցնում նրա տեղը որպես կապիկների «արքա»։

Ավելի ուշ այդ տարածքում բնակվում է սեւամորթ աֆրիկացիների ցեղ, իսկ Տարզանի որդեգրած մայրը՝ Կալան, սպանվում է նրա որսորդներից մեկի կողմից։ Կենտրոնանալով մարդասպանի վրա՝ Տարզանը սկսում է անտագոնիստական հարաբերություններ ցեղի հետ, հարձակվում է նրանց գյուղի վրա զենք ձեռք բերելու համար։ Նրանք իրենց հերթին համարում են, որ նա չար ոգին է և փորձում են նրան հեռացնել։

Մի քանի տարի անց, երբ Տարզանը 21 տարեկան էր, նոր ժողով է կազմակերպվում, որին մասնակցում է 19-ամյա Ջան Փորթերը։ Կուսակցության շարքում է նաև Տարզանի զարմիկը՝ Ուիլյամ Սեսիլ Քլեյթոնը։ Տարզանը լրտեսում է նորեկներին, գաղտնի օգնում նրանց և փրկում Ջանին ջունգլիների վտանգներից։

Կուսակցության մեջ էր Ֆրանսիայի ծովային սպա Պոլ Դ'Արնոն։ Դ'Արնոտը Տարզանին սովորեցնում է ֆրանսերեն խոսել և առաջարկում է Տարզանին տանել սպիտակամորթների երկիր, որտեղ նա կարող է նորից կապվել Ջանի հետ։ Հաջորդ ամիսներին Տարզանը, ի վերջո, սովորում է խոսել նաև անգլերեն։

Ի վերջո, Տարզանը ճանապարհորդում է Վիսկոնսինում և ԱՄՆ, որտեղ նա փրկում է Ջանին կրակից։ Միևնույն ժամանակ, նրա ծնողների տնակից ստացված տեղեկությունները թույլ տվեցին Դ'Առնոտին ապացուցել Տարզանի իրական ինքնությունը՝ որպես Ջոն Քլեյթոն Երկրորդ, Գրեյստոկի կոմս։ Փոխանակ Ուիլյամից վերադարձնելու իր ժառանգությունը, Տարզանը նախընտրում է թաքցնել և հրաժարվել այդ ամենից՝ հանուն Ջանի երջանկության։

Կերպարները հայտնվելու հերթականությամբ 
 Ջոն Քլեյթոն, Գրեյստոքի կոմս
 Ալիս Քլեյթոն (Ռադերֆորդ), Գրեյստոքի կոմսուհի
 Կապիտան Բիլինգս
 Բլեք Մայքլ
 Կերչակ
 Կալա
 Տարզան (Ջոն Քլեյթոն, լորդ Գրեյստոք)
 Թանթոր
 Տուբլաթ
 Նեետա
 Սաբոր
 Բոլգանի
 Նումա
 Շիտա
 Հորտա
 Պիսա
 Կուլոնգա
 Մբոնգա
 Բարա
 Առն
 Դանգո
 Մանու
 Տերկոզ
 Թակա
 Մունգո
 Թանա
 Գունտո
 Միրանդո
 Մունանգո-Քեվատի
 Պամբա
 Պրոֆեսոր Արքիմեդես Ք. Պորտեր
 Ջեյն Պորտեր
 Սամուել Տ. Ֆիլանդեր
 Ուիլյամ Սեսիլ Քլեյթոն
 Էսմերալդա
 Դիպուկահարներ
 Փորկի Էվանս
 Ջեյն Պորտեր, ավագ
 Թագավոր
 Պիտեր
 Թոմ
 Բիլլ
 Տարանտ
 Հեյզլ Սթրոնգ
 Ռոբերտ Քանլեր
 Լեյտենանտ Պոլ Դ՚Արնոտ
 Լեյտենանտ Շարպանտիեր
 Կապիտան Դուֆրան
 Հայր Կոստանդին

Նախապատմություն 
Մինչև 36 տարեկան Բերոուզը շրջում էր Միացյալ Նահանգներով, և աշխատել 17 տարի անընդմեջ մինչև պատվածքի հրապարակումը։ Նա աշխատում էր որպես ԱՄՆ հեծելազոր, Օրեգոնում ոսկու արդյունահանող, Այդահոյում կովբոյ, Սոլթ Լեյք Սիթի քաղաքում երկաթուղու ոստիկան և մի քանի ձախողված բիզնեսի սեփականատեր էր։ Նա որոշեց գրել իր սեփական քրեական վեպը՝ հիասթափվելով ուրիշների առաջարկած ընթերցանության նյութից, և այդ պաշտոնում աշխատեց չորս տարի, մինչ լույս տեսավ իր առաջին վեպը՝ «Տարզանը կապիկների տոհմից»։ Առաջին անգամ Տարզանը հայտնվեց The All-Story-ում 1912 թվականի հոկտեմբերին։ Այն պատմությունն ամբողջությամբ հրապարակեց մաս-մաս, և այն որպես վեպ լույս տեսավ 1914 թվականին։

Չնայած երբեմն նշվում է որ «Ջունգլիների գիրք»-ը ազդեցություն է ունեցել Բերոուզի վեպի վրա, նա պնդում էր, որ իր միակ ոգեշնչումը Հռոմեական առասպելն է՝ Ռոմուլուսի և Ռեմուսի մասին։ Ռեդյարդ Կիպլինգը մեկնաբանել է, որ Բերոուզը ««վերակենդանացրել է» «Ջունգլիների գիրք»-ը, և ինչպես ես հասկանում եմ, նա ստացել է մեծ հաճույք դրանից»։

Հիմնական թեմաներ 
Վերջին գրական քննադատությունը վերաբերում է «Տարզանը՝ կապիկների տոհմից» վեպի՝ համանուն հերոսի ինքնությանը։ Գրականագետները՝ ինչպիսիք են Ջեֆ Բերգլունդը, Միկկո Տուհկանենը, Միշել Քոֆլանը, Բիժանա Օկլոպչիչը և Քեթրին Յուրկան ուսումնասիրել են Տարզանի ժառանգականության, ռասայի, քաղաքակրթական վարքի, գրավչությանն առնչվող թեմաները։ Հանրաճանաչ մշակույթի այնպիսի գրողներ, ինչպիսին է՝ Գոր Վիդալը, հաճախ շեշտում են Տարզանի փախուստի կոչը։

Ժառանգականություն 
Բերոուզը ընդունեց վեպում ժառանգականության թեմայի կենտրոնականությունը և դրա հակասությունը շրջակա միջավայրի հետ։ Կենսագիր Ջոն Տալիաֆերոն պնդում է իր ամփոփագրում. «Ես հիմնականում մտադրված էի ընդգծել ժառանգականության և շրջակա միջավայրի մրցույթի գաղափարը։ Այդ նպատակով ես ընտրեցի նորածին երեխա, որը տարբերվում էր ժառանգական հատկություններով՝ ավելի նուրբ և ազնիվ տեսակով և այն տարիքում, երբ նրա վրա չէր ազդում իր տեսակի արարածների հետ շփումը։ Ես նրան գցեցի այնպիսի միջավայր, որը լրիվ հակառակն էր նրանից, որտեղից նա ծնվել էր»։ 

Գիտնական Ջեֆ Բուրգլունդը նկատում է, որ չնայած Տարզանը դաստիարակվել է ջունգլիներում այլ մարդկանցից հեռու, բայց նրան անհասկանալի կերպով գրավում էր ծնողների տնակը և այնտեղ գտնող իրերը։  Նա հայտնաբերում է ջենթլմենական վարքի ունակություն Ջեյնի հետ շփման ժամանակ, չնայած նրան ոչ ոք դա չէր սովորեցրել։ Չնայած աֆրիկյան ցեղերը, որոնց դեմ նա պայքարում է, մարդակերներ են, նա չէր էլ մտածում ուտել իր սպանած աֆրիկացի տղամարդկանցից որևէ մեկին։  Երբ նա հրաժարվում է ուտել աֆրիկացուն, Բերոուզը որպես պատճառ ներկայացնում է «ժառանգական բնազդը»։  Տարզանի ընդհանրությունը բարձր դասի հետ, նրա գործողությունները, թույլ էին տալիս Բերգլունդին պնդելու, որ Տարզանը կարող է ներկայացվել որպես «անգլիական տղամարդ» գաղութացված երկրներում։  Նրա ռասայական գերազանցությունն արտահայտվում է իր վարքագծում և դա փոխկապակցված է արևմտյան քաղաքակրթության հետ, անկախ նրանից՝ նա քաղաքավարի է վերաբերվում կնոջը, թե չի կարող իրեն ստիպել ուտել աֆրիկացի։

Ռասիզմ 
Բիլյանա Օկլոպչիչը շեշտը դնում է Տարզանի պատկերման վրա։ Նա պնդում է, որ Տարզանը ներկայացնում է սպիտակ տղամարդկանց հակադրությունը «սև բռնաբարող» կարծրատիպին, որը տարածված էր ԱՄՆ-ի հարավում տպագրության պահին։ Քեթրին Յուրկան նույնպես վերլուծում է Տարզանին՝ չնայած այլ ցեղերի և դասերի ներկայությանը, նա որոշ չափով պահպանում է սեփական մշակույթը։ Այն ճանապարհը, որով Տարզանը պաշտպանում է քաղաքակրթության իր անկյունը՝ իր ծնողների տունը, այն «վայրենիներից», ովքեր ցանկանում են այն ոչնչացնել, արտացոլում է քսաներորդ դարի սկզբի ամերիկյան վերաբերմունքը. քանի որ ավելի մուգ մաշկ ունեցող ներգաղթյալները հեղեղում էին երկիրը, հատկապես քաղաքային բնակավայրերը, սպիտակամորթ ամերիկացիները վախենում էին, որ իրենց մշակույթը կկործանվի այն նորեկների կողմից, ովքեր դա չեն հասկանում և չեն մտածում դրա մասին, և փորձեցին պաշտպանել արվարձանները այնպես, ինչպես Տարզանը փորձում է պաշտպանել իր տունը։

Չնայած Բերոուզի երկրպագուները փորձել են նսեմացնել ռասիզմի պնդումները կամ բացատրել, որ գրքի ստեղծման ժամանակ դա սովորական կարծրատիպ էր, Ջոն Նյուզինգերը ուսումնասիրում է, թե որքանով է Բերոուզը բացասաբար նկարագրել սև մաշկ ունեցող կերպարներին։ Նա գրել է, որ Տարզանը «սպիտակամորթների կողմից աֆրիկյան վայրագության նվաճման» պատմությունն է, որտեղ բնիկ աֆրիկացիները նկարագրվում են որպես դաժան մարդիք, որոնց Տարզանը սիրում է ծաղրել ու սպանել։

Քաղաքակրթություն 
Տարզանի՝ ջունգլիների դաստիարակությունը և, ի վերջո, արևմտյան քաղաքակրթության ազդեցությունը, վեպի գրական քննադատության մեկ այլ ընդհանուր թեմա են կազմում։ Բերգլունդը նշում է, որ Տարզանի կարդալու և գրելու կարողությունը, նրան առանձնացնում է վեպի կապիկներից, աֆրիկացի գյուղացիներից և ցածր դասի նավաստիներից, իսկ գագաթնակետն այն է, որ Տարզանն առաջին անգամ իրեն մարդ է ճանաչում. ավելին, նա իրեն տեսնում է որպես մի մարդ, որը գերազանցում է մյուսներին։ Ջեֆ Բերգլունդը պնդում է, որ այս գիտակցումը ցույց է տալիս, որ Բերոուզը սպիտակությունը և գրագիտությունը, որպես քաղաքակրթության համար հիմնարար կերպար է ներկայացնում ՝ ակնարկելով, որ Տարզանի կատարելապես քաղաքակիրթ անձնավորություն դառնալը բխում է նրա արևմտյան, սպիտակ ժառանգությունից, կարդալու և գրելու ունակությունից։  

Այնուամենայնիվ, Միկկո Տուհկանենը պնդում է, որ Տարզանի ակնհայտ քաղաքակրթական հատկությունները, ինչպիսին է կարդալու հետաքրքրությունը, սպառնում են ջունգլիներում որպես մարդ գոյատևելուն։ Տուհկանենի համար Տարզանը ներկայացնում է այն հեղուկությունը, որով մարդիկ պետք է ինքնորոշվեն։ Նա պնդում է. «[Նա] մարդը և ոչ-մարդկայինը դառնում են գրոտեսկորեն անտարբեր» վեպում։ Կապիկներից մեկը փորձում է բռնաբարել Ջեյնին, Տարազանը գտնում է փոխնակ կապիկ մորը, երբ նա կապիկի պես գոռում է և թռնում ջուրը առյուծի հարձակումից պաշտպանվելու համար։ Թուհկանենի համար վեպը ցույց է տալիս «այլասերված էթիկան» ՝ խրախուսելով «այլասերված սեռականությունը», ինչպես նաև վարքագծեր, որոնք հաճախ հուսահատեցնում էին արևմտյան քաղաքակրթությունը։

Փախուստ (էսկապիզմ) 
Բերոուզի գրած պատմությունների մեծ մասը պատմություններ էր, որոնք նա ինքն էր պատմում։ Գորալ Վիդալի խոսքերով՝ երբ Բերոուզը գոհ չէր լինում իրականությունից, «նա իրեն պատկերացնում էր այլ իրականության մեջ, որտեղ նա գրավիչ և ուժեղ էր, պաշտելի գեղեցիկ կնոջ կողմից և երկրպագվում է էկզոտիկ ցեղերի կողմից»։ Պատմությունը հիմնականում ծառայում էր որպես տղամարդկանց ազատության ձև, որը ոգեշնչում էր տղամարդկանց և տղաներին։ Տարզանի արկածային բնավորությունը տասնյակ տարիներ ամեիկյան հանդիսատեսների մեծ մասին գրավել է նրանով, որ հանդիսանում է ձանձրույթի և հուսախաբության դեմ ուժեղ միջոց, որը ուղեկցում է հասարակության որոշ մասին, ինչպես նաև 20-րդ դարի ամերիկացիների ցանկությունը՝ վերադարձնել իրենց տները, որոնք թվում էր թե կորցրել են։ «Մեծ քաղաքներում խճճված և քաղաքակրթության սահմանափակումներում գտնվող ժամանակակից մարդու աչքերում՝ Տարզանը հասարակ մարդու ուրախ խորհրդանիշ էր, կյանքի հաստատումով, ընթերցողին օժտելով պրոմեթեական ուժի զգացումով»։

Հարմարեցումներ

Կինոնկարներ 
Ռոման Բերոուզայի նովելը մի քանի ֆիլմերի հիմքն է հանդիսանում։ Առաջին երկուսը համր ֆիլմեր էին՝ «Տարզանը՝ կապիկների տոհմից» (1918) և «Տարզանի մասին վեպ» (1918), երկուսում էլ Էլմո Լինկոլը ներկայանում է Տարզանի կերպարով, հիմնված համապատասխանաբար վեպի առաջին և երկրորդ մասերի վրա։ Հաջորդ և ամենահայտնի էկրանավորումը՝ «Մարդ-կապիկ Տարզանը» (1932), որտեղ Տարզանի դերում էր Ջոննի Վայսմյուլլերը, ով շարունակեց նկարահանվել Տարզանի մասին պատմող այլ 11 ֆիլմերում։ Լինկոլը Վեյսմուլերին փոխարինեց (որպես դերասան); ինչպես նաև Կլեյտոնը փոխարինվեց Հարրի Հոլտով (ֆիլմի կերպար)։ Այն փոփոխվել է երկու անգամ՝ 1959 թվականին գլխավոր դերում Դեննի Միլերը և 1981 թվականին՝ Մայլս Օ Կիֆը, իսկ Բո Դերեկը՝ Ջեյնի դերում։

1935 թվականին 12 մասանոց սերիալը՝ «Տարզանի նոր արկածները», դերերում Հերման Բրիքսը(ավելի ուշ՝ Բրյուս Բենեթը)։ Այն արտադրվել էր Վեյսմուլերի տարբերակների հետ միաժամանակ։

Մինչև օրս արվել է ևս 4 կինոնկար. անգլերեն ֆիլմը Կրիստոֆեր Լամբերտի հետ գլխավոր դերում, որը ավելի համապատասխան է գրքին; «Greystoke: The Legend of Tarzan, Lord of the Apes» (1984) անիմացիոն ֆիլմը, Դիսնեյի անիմացիոն կինոնկարը՝ Թոնի Գոլդվինի հետ, որպես Տարզանի ձայն կրկնօրինակող և «The Legend of Tarzan» (2016)-ը ավելի պատմականորեն համատեքստային թարմացում է, որում նկարահանվել են Ալեքսանդր Սկարսգորդը և Մարգոտ Ռոբին, ինչպես նաև Քրիստոֆ Վալթսը և Սեմուել Լ. Ջեքսոնը, ովքեր ներկայացվում էին որպես այդ ժամանակվա Կոնգոյի իրական գործիչներ, դաժան բելգիացի կապիտան Լեոն Ռոմը և ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի զինվոր՝ Ջորջ Վաշինգտոն Ուիլյամսը համապատասխանաբար։

Բերոուզի այլ վեպեր Տարզանի մասին նույնպես էկրանավորել են։ Մեծաքանակ Տարզանի մասին ֆիլմեր կապ չեն ունեցել գրքի հետ բացի կերպարից։

Կոմիքսների էկրանավորումը 
Գիրքը մի քանի անգամ ներկայացվել է կոմիքսի ձևով, որը ինչպես գրքում էր այնպես էլ կոմիքսում էր։ Շարքը ինքնին սկսվել է Հալ Ֆոսթերի պատմվածքի մշակումից։ Հայտնի կոմիքսների փոփոխված ձևերն են՝  Gold Key Comics-ի կողմից՝ Tarzan no. 155(Գեյլորդ Դյուբուի սցենարը, Ռաս Մենինգի իլուստրացիաները), հրապարակվել է սեպտեմբերին՝ 1966 թվականին (վերատպագրվել է 178 էպիզոդ, որը լույս է տեսել 1969 թվականի հոկտեմբերին), DC Comics-ի կողմից՝ Tarzan nos. 207-210, հրապարկվել է 1972 թվականի ապրիլ֊հուլիս ամիսներին և Marvel-ի Tarzan Super Special no. 1 (վերատպագրվել է Tarzan of the Apes nos. 1-2 1984 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին)։ Հավանաբար ամենահեղինակավոր տարբերակը, այնուամենայնիվ, նկարազարդող և նախկին Տարզանի մասին կոմիքսների նկարիչ Բյորնա Հոգարթսի 1972 թ. գրքի առաջին կեսի գրաֆիկական վեպն է՝ «Տարզանը՝ կապիկների տոհմից»։ Դայնըմայթ ընկերությունը էկրանավորել է «Lord of the Jungle»-ի առաջին վեց համարները, թեկուզ և ոչ այնքան նման, օրինակ՝ մարդակեր ցեղը փոխարինվեց կապիկների տոհմով։

Ռադիո հարմարեցումը 
Երեք հին ռադիոհաղորդումներ նկարահանվել են Տարզանի կերպարի հիման վրա։ Բերոուզը հենց ինքն էր ստուգում 1932-1934 թվականների սցենարները, որպեսզի հնարավորինս չափով նման լինի։ Այս հաղորդման մեջ Բերոուզի աղջիկը՝ Ջոանը, հանդես եկավ Ջեյնի կերպարում։

Հղումներ

Արտաքին հղումներ 
 Տարզանը՝ կապիկների տոհմիցը standardebooks.org-ում
 Burroughs, Edgar
 Tarzan of the Apes at Internet Archive and  Google Books
 Tarzan of the Apes at Project Gutenberg
 Tarzan of the Apes
 Tarzan of the Apes Publishing History
 Summary: Tarzan of the Apes

1912 վեպեր
ԱՄՆ-ի գրականություն
Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն