Վեներայի երկրաբանություն

Վեներա, զարմանալի երկրաբանությամբ մոլորակ։ Արեգակնային համակարգի մյուս բոլոր մոլորակներից այն Երկրին ամենամոտն է և զանգվածով ամենանմանն է, բայց չունի մագնիսական դաշտ, կամ ճանաչելի թիթեղյա կառուցվածքային համակարգ։ Գետնի մակերևույթի զգալի մասը բաց հրաբխային ապարներ է, որոշ մասեր՝ հողի բարակ և բծավոր շերտեր, ի տարբերություն Երկրի, Լուսնի և Մարսի։ Գոյություն ունեն որոշ հարվածային խառնարաններ, կամ այլ կերպ կոչվող աստրոբլեմաներ, բայց Վեներան նման է Երկրին նրանով, որ կան ավելի քիչ խառնարաններ, քան մյուս քարքարոտ մոլորակներում, որոնք հիմնականում ծածկված են դրանցով։

Սա մասամբ պայմանավորված է Վեներայի մթնոլորտի հաստությամբ, որը խաթարում է փոքր հարվածները նախքան գետնին ընկնելը, սակայն խոշոր խառնարանների սակավությունը կարող է պայմանավորված լինել հրաբխային վերմակերևույթով, հվանական է, որ աղետալի բնույթ ունի։ Հրաբխները Վեներայի վրա երկրաբանական փոփոխությունների գերիշխող գործոնն է։ Հրաբխային լանդշաֆտներից մի քանիսը յուրահատուկ են մոլորակի համար։ Կան վահանային հրաբուխներ և ստրատոհրաբուխներ, որոնք նման են Երկրի վրա հայտնաբերվածներին։ Հաշվի առնելով, որ Վեներան ունի մոտավորապես նույն չափը, խտությունը և կազմը, ինչ Երկիրը, հավանական է, որ հրաբխային զարգացումը կարող է շարունակվել մոլորակի վրա, ինչպես ցույց են տվել վերջին ուսումնասիրությունները։

Վեներայի մակերեսի մեծ մասը համեմատաբար հարթ է։ Այն բաժանված է երեք տեղագրական միավորների՝ հարթավայրային, սարահարթային և տափաստանային։ Ռադարների դիտարկման առաջին օրերին սարահարթերը համեմատում էին Երկրի մայրցամաքների հետ, սակայն ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դա մակերեսային է, և թիթեղների կառուցվածքային բացակայությունը այս համեմատությունը դարձնում է ոչ հավաստի։ Կառուցվածքային առանձնահատկությունները առկա են սահմանափակ չափով, ներառյալ գծավոր «դեֆորմացված գոտիները», որոնք կազմված են ծալքերից և խզվածքներից։ Դրանք կարող են առաջանալ ծածկույթի կոնվեկցիայի պատճառով։ Շատ կառուցվածքային առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են թեսսերաները (մեծապես դեֆորմացված տեղանքի մեծ տարածքներ, ծալված և ճեղքված երկու, կամ երեք մեծություններում) և արախնոիդները (սարդի ցանց հիշեցնող հատկանիշների համար) կապված են հրաբխ գոծընթացի հետ։

Էոլյան լանդշաֆտները տարածված չեն մոլորակի մակերեսին, սակայն զգալի ապացույցներ կան, որ մոլորակի մթնոլորտը առաջացնում է ապարների քիմիական եղանակային քայքայումը, հատկապես բարձր բարձրությունների վրա։ Մոլորակը զարմանալիորեն չոր է, Վեներայի մթնոլորտում միայն ջրային գոլորշու քիմիական հետք է (20 մաս-մեկ-միլիոն) համարժեքությամբ։ Մակերեւույթի ռադարային պատկերներում տեսանելի չեն լանդշաֆտները, որոնք փաստում են տալիս անցյալում գոյությու ունեցող ջրի, կամ սառույցի մասին։ Մթնոլորտը ցույց է տալիս իզոտոպային ապացույցներ այն մասին, որ ժամանակի ընթացքում հեռացվել են ցնդող տարրերից՝ գազի անջատումների և արևային քամու էրոզիայի հետևանքով, ինչը հավանական է դարձնում, որ Վեներան կարող էր հեղուկ ջուր ունենալ հեռավոր անցյալում ինչ-որ պահի, որի համար հստակ ապացույցներ չեն հայտնաբերվել։ Վեներայի երկրաբանական պատմության մասին շատ ենթադրություններ այսօր շարունակվում են։

Վեներայի մակերեսը հեշտությամբ հասանելի չէ չափազանց խիտ մթնոլորտի (մոտ 90 անգամ ավելի, քան Երկրի մթնոլորտը) և 470°C (878°F) մակերեսի ջերմաստիճանի պատճառով։ Այն, ինչ հայտնի է դրա մասին, գալիս է ուղեծրային ռադարային դիտարկումներից, քանի որ մակերեսը մշտապես անորոշ ու խավար է՝ տեսանելի ալիքի երկարությամբ ամպի ծածկույթով։ Բացի այդ, մի շարք վայրէջքներից հետո մակերեսից որոշ տվյալներ են ձեռք բերվել, այդ թվում՝ պատկերներ։

Տեղագրություն 

Վեներայի մակերեսը համեմատաբար հարթ է։ Երբ տեղագրության 93%-ը քարտեզագրվեց «Պիոներ-Վեներա-1»-ով, գիտնականները պարզեցին, որ ընդհանուր հեռավորությունը ամենացածր կետից մինչև ամբողջ մակերեսի ամենաբարձր կետը կազմում է մոտ 13 կիլոմետր (8,1 մղոն), գրեթե նույնն է, ինչ ուղղահայաց հեռավորությունը Երկրի օվկիանոսի հատակից մինչև Հիմալայների բարձրագույն գագաթները։ Այս նմանությունը սպասվող է, քանի որ մոլորակի վրա բարձրության առավելագույն հասանելի հակադրությունները հիմնականում նշված են մոլորակի ձգողության ուժով և նրա լիթոսֆերայի մեխանիկական ուժով, Երկրի և Վեներայի համար դրանք նման են։

Ըստ «Պիոներ-Վեներա-1»-ի բարձրաչափերի տվյալների՝ մակերեսի գրեթե 51%-ը գտնվում է 6052 կմ (3761 մղոն) միջին շառավղից 500 մետրի վրա (1600 ուտնաչափ)։ Մակերեւույթի միայն 2%-ն է գտնվում միջին շառավղից 2 կմ (1,2 մղոն) բարձրության վրա։

Մագելանի բարձրաչափական փորձը հաստատեց լանդշաֆտի ընդհանուր բնույթը։ Մագելանի տվյալների համաձայն՝ տեղագրության 80%-ը գտնվում է միջին շառավղից 1կմ (0,62 մղոն) հեռավորության վրա։ Ամենակարևոր բարձրությունները Լակշմիի բարձրավանդակը շրջապատող լեռնաշղթաներում են՝ Մաքսվելի լեռները (11 կմ, 6,8 մղոն), Ակնա լեռները (7 կմ, 4,3 մղոն) և Ֆրեյա լեռնեը (7 կմ, 4,3 մղոն)։ Չնայած Վեներայի համեմատաբար հարթ լանդշաֆտին, բարձրաչափական տվյալները հայտնաբերել են նաև մեծ, թեք հարթավայրեր։ Այդպիսին է Մաքսվել լեռների հարավ-արևմտյան կողմը, որը որոշ մասերում կարծես թեքված է մոտ 45°: Դանու լեռներում և Թեմիս Րեջիո շրջանում գրանցվել են 30° թեքություններ։

Մակերևույթի մոտ 75%-ը կազմված է դատարկ ապարից։

Հիմնվելով «Պիոներ-Վեներա-1» զննաձողի բարձրաչափ տվյալների վրա, որոնք համապատասխանում են Մագելանի տվյալներին, մոլորակի տեղագրությունը բաժանված է երեք ծայրամասերի՝ հարթավայրեր, նստվածքային հարթություններ և բարձրալեռներ։

Բարձրալեռներ 

Այս միավորը ծածկում է մոլորակի մակերեսի մոտ 10%-ը, իսկ բարձրությունները 2 կմ-ից ավելի են (1,2 մղոն)։ Լեռնաշխարհի ամենամեծ շրջաններն են Աֆրոդիտե Տերրան, Իշտար Տերրան և Լադա Տերրան, ինչպես նաև Բետա շրջանը, Ֆիբի շրջանը և Թեմիս շրջանը։ Ալֆա շրջան, Բելլ շրջան, Էիսլա շրջան և Ֆոլուս շրջան շրջանները բարձրավանդակների ավելի փոքր շրջաններ են։

Այս տարածքների որոշ տեղանքներ հատկապես արդյունավետ է ռադիոլոկացիոն ազդանշանների արտացոլման համար։ Հնարավոր է, որ սա նման է Երկրի վրա ձյան գծերին և, հավանաբար, կապված է այնտեղ ջերմաստիճանի և ճնշման հետ, որն ավելի ցածր է, քան մյուս շրջաններում՝ ավելի բարձր բարձրության պատճառով, ինչը թույլ է տալիս հստակ հանքագիտությամբ զբաղվել։ Ենթադրվում է, որ բարձրադիր ապարների գոյացումները կարող են պարունակել կամ պատված լինել հանքանյութերով, որոնք ունեն բարձր երկէլեկտրական հաստատուններ։ Բարձր երկէլեկտրական հանքաքարերը կայուն են բարձրավանդակներում՝ շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի ժամանակ, բայց ոչ հարթավայրերում, որոնք ընդգրկում են մոլորակի մնացած մակերեսը։ Պիրիտը՝ երկաթի սուլֆիդը, համապատասխանում է այս չափանիշներին և հիմնականում ենթադրվում է որպես հնարավոր պատճառ։ Այն ստեղծվում է հրաբխային բարձրավանդակների քիմիական եղանակային ազդեցության արդյունքում՝ ծծումբ պարունակող Վեներայի մթնոլորտի երկարատև ազդեցությունից հետո։ Վեներայի վրա պիրիտի առկայությունը վիճարկվել է, և մթնոլորտային մոդելավորումը ցույց է տվել, որ այն կարող է կայուն չլինել Վեներայի մթնոլորտային պայմաններում։ Այլ վարկածներ են առաջ քաշվել՝ բացատրելու բարձր լեռնային շրջաններում ռադարների ավելի բարձր արտացոլումը, ներառյալ ֆերոէլեկտրական նյութի առկայությունը, որի երկէլեկտրական հաստատունը փոփոխվում է ջերմաստիճանի հետ (Վեներայի հետ ջերմաստիճանի փոփոխվող թեքության բարձրացումով)։ Նկատվել է, որ ռադարային լուսավոր բարձրավանդակների դերը Վեներայի ամբողջ մակերեսին ամուր չէ։ Օրինակ, Մաքսվել Մոնտեսը ցույց է տալիս արտացոլող կտրուկ, ձյան գծի նման փոփոխությունը, որը համապատասխանում է հանքաբանության փոփոխությանը, մինչդեռ Օվդա շրջանը ցույց է տալիս ավելի աստիճանական լուսավորում՝ դեպի վեր ուղղությամբ։ Օվդա շրջանի բարձրացող ուղղությունը համապատասխան է ֆերոէլեկտրական նշանին և ենթադրվել է, որ ցույց է տալիս քլորապատիտի առկայությունը։

Նստվածքային հարթություններ 
Նստվածքային հարթություններն ունեն միջինը 0-ից 2 կմ բարձրություններ և ծածկում են մոլորակի մակերեսի կեսից ավելին։

Հարթավայրեր 
Մակերեւույթի մնացած մասը հարթավայրեր են և հիմնականում գտնվում է զրոյական բարձրությունից ներքև։ Ռադարային արտացոլման տվյալները ցույց են տալիս, որ սանտիմետրային մասշտաբով այդ տարածքները հարթ են՝ աստիճանավորման (բարձրալեռնային գոտուց քայքայված բարակ նյութի կուտակման) արդյունքում։

Մակերևութային դիտարկումներ 
Տասը տիեզերանավեր հաջողությամբ վայրէջք են կատարել Վեներայի վրա և իրենց հետ բերել տվյալներ, բոլորը թռչել են Խորհրդային Միության ժամանակ։ Վեներա 9, 10, 13 և 14-ն ունեին տեսախցիկներ և վերադարձրել էին հողի և ժայռի պատկերներ։ Սպեկտրոֆոտոմետրիայի արդյունքները ցույց են տվել, որ այս չորս թռիչքները վայրէջքի ժամանակ փոշու ամպեր են առաջացրել, ինչը նշանակում է, որ փոշու որոշ մասնիկներ պետք է լինեն մոտ 0,02 մմ-ից փոքր։ Բոլոր չորս տեղանքների ժայռերը ցույց տվեցին բարակ շերտեր, որոշ շերտեր ավելի արտացոլող էին, քան մյուսները։ Վեներա 13 և 14 տեղամասերում ժայռերի վրա կատարվող փորձերը պարզել են, որ դրանք ծակոտկեն են և հեշտությամբ փշրվող (կրում են 0,3-ից մինչև 1 ՄՊա առավելագույն ծանրություն), այս ապարները կարող են լինել թույլ քարացած նստվածքներ կամ հրաբխային տուֆ։ Սպեկտրոմետրիան պարզել է, որ Վեներա 9, 10, 14 և Վեգա 1 և 2 վայրէջքի ժամանակ, որ մակերեսային նյութերը քիմիական բաղադրություններ են ունեցել, որոնք նման են թոլեյիտային բազալտներին, մինչդեռ Վեներա 8 և 13 տեղամասերը քիմիապես նման են ալկալային բազալտներին։

Հարվածային խառնարաններ և մակերեսի տարիքային գնահատումներ 

Երկրի վրա հիմնված ռադիոտեղորոշիչ հետազոտությունները հնարավորություն էին տվել բացահայտել խառնարանների հետ կապված որոշ տեղագրական օրինաչափություններ, իսկ Վեներա 15 և Վեներա 16 զոնդերը հայտնաբերել են հավանական հարվածի ծագման գրեթե 150 նման առանձնահատկություններ։ Մագելանի գլոբալ ծածկույթը հետագայում հնարավորություն տվեց բացահայտել մոտ 900 հարվածային խառնարաններ։

Մերկուրիի, Լուսնի և նման այլ մարմինների համեմատ Վեներան շատ քիչ խառնարաններ ունի։ Մասամբ դա պայմանավորված է նրանով, որ Վեներայի խիտ մթնոլորտը այրում է ավելի փոքր երկնաքարերը, նախքան դրանք կդիպչեն մակերեսին։ Վեներայի և Մագելանի տվյալները համընկնում են. կան 30 կմ-ից պակաս տրամագծով հարվածային խառնարաններ, իսկ Մագելանի տվյալները ցույց են տալիս 2 կմ (1,2 մղոն) տրամագծով փոքր խառնարանների բացակայությունը։ Փոքր խառնարաններն անկանոն են և հայտնվում են խմբերով, այդպիսով մատնանշելով հարվածների դանդաղումը և քայքայումը։ Այնուամենայնիվ, կան նաև ավելի քիչ քանակի մեծ խառնարաններ, և դրանք համեմատաբար երիտասարդ են թվում, դրանք հազվադեպ են լցվում լավայով, ինչը ցույց է տալիս, որ դրանք ձևավորվել են տարածքում հրաբխային ակտիվության դադարեցումից հետո, և ռադարային տվյալները ցույց են տալիս, որ դրանք ամուր են և չեն հասցրել քայքայվել։

Համեմատած այնպիսի մարմինների, ինչպիսին Լուսնն է, կապված իրավիճակից, ավելի դժվար է որոշել Վեներայի մակերեսի տարբեր տարածքների տարիքը՝ ելնելով խառնարանների թվից, մեզ հայտնի խառնարանների փոքր քանակի պատճառով։ Այնուամենայնիվ, մակերեսի բնութագրերը միանգամայն համապատասխան են պատահական բաշխմանը, ինչը ենթադրում է, որ ամբողջ մոլորակի մակերեսը մոտավորապես նույն տարիքի է, կամ շատ մեծ տարածքները տարիքով շատ չեն տարբերվում միջինից։

Այս ապացույցները միասին վերցրած ցույց են տալիս, որ Վեներայի մակերեսը երկրաբանորեն երիտասարդ է։ Հարվածային խառնարանների բաշխումը, ըստ երևույթին, առավել համապատասխան է այն մոդելներին, որոնք պահանջում են մոլորակի գրեթե ամբողջական վերստեղծումը։ Ծայրահեղ ակտիվության այս ժամանակաշրջանից հետո գործընթացների արագությունը նվազել է, և հարվածային խառնարանները սկսել են կուտակվել, որոնցից հետո միայն աննշան փոփոխություններ են տեղի ունեցել և նորից վերստեղծվել։

Համեմատած երկրային մյուս մոլորակների հետ, միևնույն ժամանակ ստեղծված երիտասարդ մակերեսը այլ իրադարձություն է։

Համընդհանուր վերափոխման իրադարձություն 
Տարիքային գնահատումները, որոնք հիմնված են խառնարանների հաշվարկի վրա, ցույց են տալիս նոր մակերեսը՝ ի տարբերություն Մարսի, Մերկուրիի և Լուսնի, շատ ավելի հին մակերևույթները։ Վարկածներից մեկն այն է, որ Վեներան 300-ից 500 միլիոն տարի առաջ ենթարկվել է ինչ-որ գլոբալ մակերևույթի վերափոխման, որը վերացրել է ավելի հին խառնարանների ապացույցները։

Այս իրադարձության հնարավոր բացատրություններից մեկն այն է, որ այն Վեներայի վրա պարբերական գործընթացի մի մասն է։ Երկրի վրա ծածկույթների կառուցվածքը թույլ է տալիս, որ ջերմությունը դուրս գա ծածկույթից՝ ադվեկցիայի միջոցով, ծածկույթի նյութի տեղափոխումը մակերես և հին ընդերքի վերադարձը դեպի ծածկույթ։ Բայց Վեներան չունի ծածկույթի կառուցվածքի մասին ապացույցներ, ուստի այս տեսությունը նշում է, որ մոլորակի ներքին հատվածը տաքանում է (ռադիոակտիվ տարրերի քայքայման պատճառով), մինչև ծածկույթում գտնվող նյութը այնքան տաքանա, որ ստիպողաբար իր ճանապարհը հարթի դեպի մակերևույթ։ Հետագա վերափոխման իրադարձությունը ծածկում է մոլորակի մեծ մասը, կամ ամբողջը լավայով, մինչև ծածկույթը բավականաչափ սառչի, որպեսզի գործընթացը սկսվի նորից։

Հրաբուխներ 

Վեներայի մակերեսին գերակշռում են հրաբուխները։ Չնայած Վեներան մակերեսորեն նման է Երկրին, թվում է, որ Երկրի երկրաբանության մեջ այդքան ակտիվ կառուցվածքային ծածկույթները Վեներայի վրա գոյություն չունեն։ Մոլորակի մոտ 80%-ը բաղկացած է հրաբխային լավայի հարթավայրերի խճանկարից, որը դիտվել է ավելի քան հարյուր խոշոր մեկուսացված վահանային հրաբուխների, հարյուրավոր ավելի փոքր հրաբուխների և հրաբխային կառուցվածքների հետ, ինչպիսիք են պսակները։ Սրանք երկրաբանական առանձնահատկություններ են, որոնք, ենթադրաբար, գրեթե եզակի են Վեներայի համար՝ հսկայական, օղակաձև կառուցվածքներ 100–300 կմ (62–186 մղոն) լայնությամբ և մակերևույթից հարյուրավոր մետր բարձրությամբ։ Միակ այլ վայրը, որը նրանք հայտնաբերել են, Ուրանի արբանյակ Միրանդան է եղել։ Ենթադրվում է, որ դրանք ձևավորվում են, երբ ծածկույթում բարձրացող տաք նյութի փետուրանման մասնիկները կեղևը դեպի վեր են մղում՝ ձևավորելով երկնակամար, որն այնուհետև փլվում է կենտրոնում, երբ հալված լավան սառչում է և արտահոսում կողքերից՝ ստեղծելով թագանման կառուցվածք՝ պսակը։

Տարբերությունները կարելի է տեսնել հրաբխային հանքավայրերում։ Շատ դեպքերում հրաբխային ակտիվությունը տեղայնացված է ֆիքսված աղբյուրի վրա, և հանքավայրերը հայտնաբերվում են այս աղբյուրի մոտակայքում։ Հրաբխի այս տեսակը կոչվում է «կենտրոնացված հրաբուխ», քանի որ հրաբուխները և այլ աշխարհագրական հատկանիշները կազմում են իրարից անջատ շրջաններ։ Հրաբխային ակտիվության երկրորդ տեսակը ճառագայթային, կամ կենտրոնացված չէ. ջրհեղեղի բազալտները ծածկում են մակերեսի լայն տարածությունները, որոնք նման են այնպիսի հատկանիշների, ինչպիսիք են Երկրի վրա գտնվող Դեկանի սարահարթի Թակարդները։ Այս ժայթքումների արդյունքում առաջանում են «հոսքային տեսակի» հրաբուխներ։

20 կիլոմետրից պակաս տրամագծով հրաբուխները հարուստ են Վեներայի վրա և կարող են լինել հարյուր հազարավոր, կամ նույնիսկ միլիոնավոր։ Շատերը հարթացած գմբեթների, կամ «նրբաբլիթների» տեսք ունեն, որոնք ենթադրվում է, որ ձևավորվել են նման կերպ, որպեսզի Երկրի վրա հրաբուխները պաշտպանելու համար։ Այս գմբեթանման հրաբուխները միանգամայն շրջանաձև հատկանիշներ ունեն, որոնք բարձրությամբ և բազմապատիկ լայնությամբ քիչ են 1կիլոմետրից (0.62 մղոն)։ Նմանատիպ հրաբուխների հարյուրավոր խմբերը հեշտ է գտնել վահանային դաշտեր կոչվող տարածքներում։ Վեներայի գմբեթները 10-ից 100 անգամ ավելի մեծ են, քան Երկրի վրա գոյացած գմբեթները։ Նրանք սովորաբար կապված են «պսակների» և «թեսսերների» հետ։ Ենթադրվում է, որ նրբաբլիթանման հրաբուխները ձևավորվել են բարձր մածուցիկ, սիլիցիումով հարուստ լավայից, որը ժայթքում է Վեներայի բարձր մթնոլորտային ճնշման տակ։ Ենթադրվում է, որ գմբեթները, որոնք կոչվում են զարդարված եզրագմբեթներ (սովորաբար կոչվում են տիզեր, քանի որ դրանք բազմաթիվ ոտքերով գմբեթներ են), ենթադրվում է, որ դրանք ենթարկվել են զանգվածային փլման իրադարձությունների, ինչպիսիք են իրենց եզրերի սողանքները։ Երբեմն դրանց շուրջը ցրված բեկորների կուտակումներ կարող են նկատվել։

Վեներայի վրա հրաբուխները հիմնականում վահանի տիպի են։ Այնուամենայնիվ, Վեներայի վահանային հրաբուխների կազմաբանությունը տարբերվում է Երկրի վրա գտնվող վահանային հրաբուխներից։ Երկրի վրա, Մաունա Կեայի դեպքում՝ չափված ծովի հատակից, վահանային հրաբուխները կարող են ունենալ մի քանի տասնյակ կիլոմետր լայնություն և մինչև 10 կմ բարձրություն (6,2 մղոն)։ Վեներայի վրա այս հրաբուխները կարող են ընդգրկել հարյուրավոր կիլոմետրեր տարածքով, սակայն դրանք համեմատաբար հարթ են, միջին բարձրությունը 1,5 կիլոմետր է (0,93 մղոն)։

Վեներայի մակերևույթի այլ եզակի առանձնահատկություններն են՝ Նովա աստղերը (դայքերի՝ քարե պատերի, կամ գրաբենների ճառագայթային ցանցեր) և արախնոիդներ են։ Նովան ձևավորվում է, երբ մեծ քանակությամբ մագմա արտամղվում է մակերեսի վրա՝ ձևավորելով ճառագայթող ծայրեր և փոսեր, որոնք արտացոլում են ռադարները։ Այս ժայռերը սիմետրիկ ցանց են կազմում այն կենտրոնական կետի շուրջ, որտեղ լավան առաջացել է, որտեղ կարող է լինել նաև մագմայի խոռոչի փլուզման հետևանքով առաջացած ցածրադիր գոտի։

Արախնոիդներն այդպես են անվանվել, քանի որ դրանք նման են սարդի ցանցի, որը պարունակում է մի քանի համակենտրոն օվալներ՝ շրջապատված ճառագայթային բեկորների համալիր ցանցով, որոնք նման են նովայի բեկորներին։ Հայտնի չէ, թե արդյո՞ք արախնոիդների բացահայտված մոտ 250 հատկանիշներն իրականում ընդհանուր ծագում ունեն, թե՞ տարբեր երկրաբանական գործընթացների արդյունք են։

Կառուցվածքային ակտիվություն 
Չնայած այն հանգամանքին, որ Վեներան, որպես այդպիսին, կարծես թե չունի գլոբալ թիթեղային կառուցվածքային համակարգ, մոլորակի մակերեսը ցույց է տալիս տարբեր առանձնահատկություններ, որոնք կապված են տեղանքի կառուցվածքային գործունեության հետ։ Այնպիսի առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են խզվածքները, ծալքերը և հրաբուխները, առկա են այնտեղ և կարող են պայմանավորված լինել հիմնականում ծածկույթի գործընթացներով։

Վեներայի ակտիվ հրաբուխը առաջացրել է ծալքավոր լեռների, ճեղքված հովիտների և տարածություններ, որոնք հայտնի են որպես թեսերաներ, որը հունարեն նշանակում է «հատակի հախճասալիկներ»։ Թեսերաները ցուցադրում են ճնշման և լարման դեֆորմացիայի դարաշրջանների ազդեցությունը։

Ի տարբերություն Երկրի, Վեներայի դեֆորմացիաներն ուղղակիորեն կապված են մոլորակի ծածկույթում գտնվող տարածաշրջանային ակտիվ ուժերի հետ։ Գրավիտացիոն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Վեներան տարբերվում է Երկրից աստենոսֆերայի բացակայությամբ՝ ավելի ցածր մածուցիկության շերտով և մեխանիկական թուլությամբ, որը թույլ է տալիս շարժվել Երկրի կեղևի կառուցվածքային թիթեղներին։ Վեներայի վրա այս շերտի ակնհայտ բացակայությունը ենթադրում է, որ Վեներայի մակերեսի դեֆորմացիան պետք է բացատրվի մոլորակի ծածկույթի ներսում՝ կոնվեկտիվ շարժումներով։

Վեներայի վրա կառուցվածքային դեֆորմացիաները տեղի են ունենում տարբեր մասշտաբներով, որոնցից ամենափոքրը կապված է գծային կոտրվածքների կամ խզումների հետ։ Շատ տարածքներում այդ խզվածքները հայտնվում են որպես զուգահեռ գծերի ցանցեր։ Գտնվել են փոքր, իրարից անջատ լեռնային գագաթներ, որոնք նման են Լուսնի և Մարսի գագաթներին։ Ընդարձակ կառուցվածքի ազդեցությունը դրսևորվում է սովորական խզվածքների առկայությամբ, որտեղ ընդերքը խրված է շրջակա ապարներին և մակերեսային ճեղքվածքներին հավասար տարածքում։ Ռադարային պատկերները ցույց են տալիս, որ այս տեսակի դեֆորմացիաները կենտրոնացած են հասարակածային և հարավային բարձր լայնություններում տեղակայված գոտիներում։ Այս գոտիները հարյուրավոր կիլոմետրերի լայնություն ունեն և կարծես փոխկապակցված են ամբողջ մոլորակի հետ՝ ձևավորելով ընդհանուր ցանց, որը կապված է հրաբուխների բաշխման հետ։

Վեներայի ճեղքերը, որոնք ձևավորվել են լիթոսֆերայի ընդլայնումից, տասնյակից հարյուրավոր մետր լայնությամբ և մինչև 1000 կմ (620 մղոն) երկարությամբ խոռոչների խմբեր են։ Ճեղքերը հիմնականում կապված են գմբեթների տեսքով մեծ հրաբխային բարձրությունների հետ, ինչպիսիք են Բետա Րեջիոն, Ատլա Րեջիոն և Էիսլա Րեջիոյի արևմտյան հատվածը։ Այս լեռնահարթերը, կարծես, վիթխարի ծածկույթների (մագմայի բարձրացող հոսանքների) արդյունք են, որոնք առաջացրել են բարձրացում, ճեղքվածք, խզվածք և հրաբուխ։

Վեներայի ամենաբարձր լեռնաշղթան Իշտար Տերրայում գտնվող Մաքսվել Մոնտեսն է, որը ձևավորվել է ճնշման, ընդլայնման և հորիզոնական շարժման գործընթացներից։ Աշխարհագրական առանձնահատկությունների մեկ այլ տեսակ, որը հայտնաբերվել է հարթավայրերում, բաղկացած է մակերևույթից մի քանի մետր բարձր լեռնաշղթաներից՝ հարյուր կիլոմետր լայնությամբ և հազար կիլոմետր երկարությամբ։ Գոյություն ունեն այս գոտիների երկու հիմնական ուղվածություններ՝ Լավինիա Պլանիտիայում՝ հարավային բևեռի մոտ, իսկ մյուսը՝ Ատալանտա Պլանիտիայում՝ հյուսիսային բևեռի մոտ։

Տեսերաները հիմնականում հանդիպում են Ափրոդիտե Երկրում, Ալֆա Րեջիոում, Թելլուս Րեջիոյում և Իշտարի Երկրի արևելյան մասում։ Այս շրջանները պարունակում են տարբեր երկրաբանական միավորների գրաբենների վերադիրքավորում և հատում, ինչը ցույց է տալիս, որ դրանք մոլորակի ամենահին մասերն են։ Ժամանակին վարկած կար, որ թեսերաները մայրցամաքներ են՝ կապված Երկրի նման կառուցվածքային թիթեղների հետ։ Իրականում դրանք, հավանաբար, բազալտային լավայի հեղեղումների հետևանք են, որոնք ձևավորել են մեծ հարթավայրեր, որոնք էլ իրենց հերթին, ենթարկվել են ինտենսիվ կառուցվածքային ճեղքվածքի։

Մագնիսական դաշտ և ներքին կառուցվածք 
Վեներայի կեղևը, ըստ երևույթին, ունի 70 կիլոմետր հաստություն և կազմված է սիլիկատային ապարներից։ Վեներայի ծածկույթը մոտավորապես 2,840 կիլոմետր (1760 մղոն) հաստություն ունի, նրա քիմիական բաղադրությունը, հավանաբար, նման է քոնդրիտներին։ Քանի որ Վեներան երկրային մոլորակ է, ենթադրվում է, որ այն ունի կիսապինդ երկաթից և նիկելից պատրաստված միջուկ՝ մոտավորապես 3000 կմ (1900 մղոն) շառավղով։

Վեներայի սեյսմիկ տվյալների անհասանելիությունը խիստ սահմանափակում է այն, ինչ կարելի է միանշանակ իմանալ մոլորակի ծածկույթի կառուցվածքի մասին, սակայն Երկրի ծածկույթի նմուշները փոփոխվել են՝ կանխատեսումներ անելու համար։ Ենադրում են, որ ամենավերին ծածկույթը՝ մոտ 70-ից 480 կիլոմետր (43-ից 298 մղոն) խորությամբ, հիմնականում կազմված է օլիվին հանքանյութից։ Ծածկույթի միջով առաջանալով՝ քիմիական բաղադրությունը հիմնականում մնում է նույնը, բայց մոտավորապես 480-ից 760 կիլոմետր (300 և 470 մղոն) հեռավորության վրա, աճող ճնշումը հանգեցնում է նրան, որ օլիվինի բյուրեղային կառուցվածքը փոխվում է շպինելի ավելի խիտ և ամուր կառուցվածքի։ Մեկ այլ անցում տեղի է ունենում 760 և 1000 կիլոմետր (470 և 620 մղոն) խորության միջև, որտեղ նյութը ձեռք է բերում իլմենիտի և պերովսկիտի աստիճանաբար ավելի սերտ բյուրեղային կառուցվածքներ, և աստիճանաբար դառնում է ավելի նման պերովսկիտին, մինչև կհասնի միջուկի սահմանին։

Վեներան չափերով և խտությամբ նման է Երկրին, և, հավանաբար, նաև զանգվածային բաղադրությամբ, սակայն այն չունի արտահայտիչ մագնիսական դաշտ։ Երկրի մագնիսական դաշտն արտադրվում է միջուկային դինամոյի միջոցով, որը բաղկացած է էլեկտրական հաղորդիչ հեղուկից՝ նիկելային երկաթի արտաքին միջուկից, որը պտտվում է, ինչպես նաև կոնվեկցիոն է։ Ենթադրվում է, որ Վեներան կունենա նմանատիպ կազմի էլեկտրական հաղորդիչ միջուկ, և չնայած դրա պտտման ժամանակահատվածը շատ երկար է (243.7 երկրային օր), ձևավորումները ցույց են տալիս, որ դա բավարար է դինամո արտադրելու համար ։ Սա ենթադրում է, որ Վեներան չունի կոնվեկցիա իր արտաքին միջուկում։ Կոնվեկցիան տեղի է ունենում, երբ միջուկի ներքին և արտաքին մասերի միջև ջերմաստիճանի մեծ տարբերություն կա, բայց քանի որ Վեներան չունի ծածկույթի կառուցվածք, որպեսզի ջերմությունը բաց թողնի ծածկույթից, հնարավոր է, որ արտաքին միջուկի կոնվեկցիան ճնշվի տաք ծածկույթով։ Հնարավոր է նաև, որ Վեներան չունի ամուր ներքին, միջուկ նույն պատճառով, եթե միջուկը կա՛մ շատ տաք է, կա՛մ բավարար ճնշման տակ չիգտնվում, որպեսզի հալած նիկելային երկաթն այնտեղ սառչի։

Լավայի հոսքեր և ալիքներ 

Վեներայի վրա լավայի հոսքերը հաճախ շատ ավելի մեծ են, քան Երկրինը՝ մինչև մի քանի հարյուր կիլոմետր երկարություն և տասնյակ կիլոմետր լայնություն։ Դեռևս անհայտ է, թե ինչու են այս լավային դաշտերը, կամ ճյուղավորված հոսքերը հասնում այդպիսի չափերի, սակայն ենթադրվում է, որ դրանք բազալտային, ցածր մածուցիկությամբ լավայի շատ մեծ ժայթքման արդյունք են, որոնք տարածվում են՝ ձևավորելով լայն, հարթ հարթավայրեր։

Երկրի վրա հայտնի են բազալտային լավայի երկու տեսակ՝ «ʻaʻa» և «pāhoehoe»: «ʻAʻa» լավան իրենից ներկայացնում է կոպիտ հյուսվածք՝ կոտրված բլոկների տեսքով։ «Pāhoehoe» լավան ճանաչում են իր բարձանման, կամ պարանման տեսքով։ Կոպիտ մակերեսները վառ հայտնվում են ռադարային պատկերներում, որոնք կարող են օգտագործվել՝ որոշելու «‘aʻa» և «pāhoehoe» լավաների միջև եղած տարբերությունները։ Այս տատանումները կարող են նաև ցույց տալ լավայի տարիքի և պահպանման տարբերությունները։ Վեներայի վրա շատ տարածված են ալիքներն ու լավային խողովակները (ալիքներ, որոնք սառչել են և որոնց վրա գմբեթ է գոյացել)։ Ավստրալիայի Վոլոնգոնգի համալսարանի երկու մոլորակային աստղագետներ՝ դոկտոր Գրեմ Մելվիլը և պրոֆեսոր Բիլ Զելին, մի քանի տարիների ընթացքում ուսումնասիրել են այս լավային խողովակները՝ օգտագործելով ՆԱՍԱ-ի տրամադրած տվյալները, և եզրակացրել, որ դրանք լայն տարածում ունեն և մինչև տասն անգամ մեծ են, քան Երկրինը։ Մելվիլը և Զելին ասացին, որ Վեներայի լավայի խողովակների հսկա չափը (տասնյակ մետր լայնություն և հարյուրավոր կիլոմետր երկարություն) կարող է բացատրվել հենց հեղուկ լավայի հոսքերով Վեներայի վրա բարձր ջերմաստիճանի հետ միասին, ինչը թույլ է տալիս լավային դանդաղ սառչել։

Մեծ մասամբ լավայի հոսքի դաշտերը կապված են հրաբուխների հետ։ Կենտրոնական հրաբուխները շրջապատված են մեծ հոսքերով, որոնք կազմում են հրաբխի միջուկը։ Դրանք կապված են նաև ճեղքվածքային խառնարանների, պսակների, հրաբխային գմբեթների խիտ կույտերի, կոնների, աղբյուրների և ալիքների հետ։

Մագելանի շնորհիվ հայտնաբերվել են ավելի քան 200 ալիքներ և հովտային համալիրներ։ Ալիքները դասակարգվում էին որպես պարզ, բարդ, կամ խառնածին։ Պարզ ալիքները բնութագրվում են մեկ, երկար և հիմնական ալիքով։ Այս դասակարգման մեջ մտնում են հոսանքները, որոնք նման են Լուսնի վրա հայտնաբերվածներին, և մի նոր տեսակ, որը կոչվում է «Canali», որը բաղկացած է երկար, հստակ ալիքներից, որոնք պահպանում են իրենց լայնությունը ողջ ընթացքում։ Հայտնաբերված ամենաերկար նմանատիպ ալիքը «Բոլթիս Վելլիս»-ն է, որն ունի ավելի քան 6800 կիլոմետր (4200 մղոն) երկարություն, որը կազմում է մոլորակի շրջագծի մոտ մեկ վեցերորդը։

Բարդ ալիքները իրենց մեջ ներառում են անաստոմոզացված ցանցեր, ինչպես նաև բաժանված ցանցեր։ Այս տեսակի ալիքը նկատվել է մի քանի հարվածային խառնարանների և լավայի կարևոր հեղեղումների հետ՝ կապված լավայի հոսքերի հիմնական դաշտերի հետ։ Խառնածին ալիքները պատրաստված են ինչպես պարզ, այնպես էլ բարդ հատվածներից։ Այս ալիքներից ամենամեծը ցույց է տալիս անաստոմոզացված ցանց և ձևափոխված բլուրներ, որոնք նման են Մարսի վրա գտնվող բլուրներին։

Թեև այս ալիքների ձևը հիմնականում հուշում է հեղուկային էրոզիայի մասին, չկա որևէ ապացույց, որ դրանք ձևավորվել են ջրի միջոցով։ Իրականում, վերջին 600 միլիոն տարվա ընթացքում Վեներայի վրա որևէ տեղ ջրի մասին որևէ ապացույց չի գրանցվել։ Թեև ալիքների ձևավորման ամենահայտնի տեսությունն այն է, որ դրանք լավայի կողմից ջերմային էրոզիայի արդյունք են, կան այլ վարկածներ, ներառյալ այն, որ դրանք ձևավորվել են հարվածների ժամանակ՝ ձևավորված և արտանետվող տաքացած հեղուկներից։

Մակերևույթային գործընթացներ

Քամի  

Հեղուկ ջուր և սառույց գոյություն չունեն Վեներայի վրա, հետևաբար, ֆիզիկական էրոզիայի միակ գործոնը, որը հայտնաբերվել է (բացի լավայի հոսքերի ջերմային էրոզիայից) քամին է։ Քամու ստորանցքի փորձերը ցույց են տվել, որ մթնոլորտի խտությունը թույլ է տալիս տեղափոխել նստվածքները նույնիսկ փոքր զեփյուռով։ Հետևաբար, էոլային՝ հողային, տարածքների ձևերի թվացյալ հազվադեպությունը պետք է այլ պատճառ ունենա։ Սա ենթադրում է, որ ավազի չափի տեղափոխելի մասնիկները համեմատաբար քիչ են մոլորակի վրա, որը կլիներ մեխանիկական էրոզիայի շատ դանդաղ տեմպերի արդյունք։ Գործընթացը, որն նստվածքի արտադրության համար ամենակարևորն է Վեներայի վրա, կարող է լինել խառնարան ձևավորող հարվածային իրադարձություններ, որոնք ամրապնդվում են հարվածային խառնարանների և քամու ներքևում գտնվող էոլային տարածքների ձևերի միջև թվացյալ կապով։

Այս գործընթացը դրսևորվում է Վեներայի մակերևույթ արտանետվող հարվածային խառնարանների արտանետմամբ։ Երկնաքարի հարվածի ժամանակ արտանետվող նյութը բարձրանում է մթնոլորտ, որտեղ քամիները նյութը տեղափոխում են դեպի արևմուտք։ Քանի որ նյութը նստում է մակերեսին, այն ձևավորում է պարաբոլայի տեսք ունեցող նախշեր։ Այս տեսակի հանքավայրը կարող է ստեղծվել տարբեր երկրաբանական հատկանիշների, կամ լավայի հոսքերի վրա։ Այս հանքավայրերը մոլորակի ամենաերիտասարդ կառույցներն են։ Մագելանի պատկերները ցույց են տալիս, որ այս պարաբոլայի տեսքով ավելի քան 60 հանքավայրերի առկայությունը կապված է խառնարանների հարվածների հետ։

Քամու միջոցով տեղափոխվող արտանետվող նյութը պատասխանատու է մակերեսի նորացման գործընթացի համար՝ ըստ Վեներաի ձայնագրությունների չափումների, վայրկյանում մոտավորապես մեկ մետր արագությամբ։ Հաշվի առնելով Վեներայի ստորին մթնոլորտի խտությունը՝ քամիներն ավելի քան բավարար են մակերեսի էրոզիան և մանրահատիկ նյութի տեղափոխումը գրգռելու համար։ Արտանետման հանքավայրերով ծածկված շրջաններում կարելի է հանդիպել քամու հոսանքներ, ավազաթմբեր և յարդանգներ։ Քամու հոսանքները ձևավորվում են, երբ քամին փչում է արտանետվող նյութը և հրաբխային մոխիրը՝ դրանք տանելով տեղագրական խոչընդոտների վերևի հատված, ինչպիսիք են գմբեթները։ Որպես հետևանք, գմբեթների թեքված կողմերը ենթարկվում են մանր հատիկների ազդեցությանը, որոնք հեռացնում են մակերեսի վերին հատվածը՝ գլխարկը։ Նման գործընթացները բացահայտում են ներքևում գտնվող նյութը, որն ունի տարբեր կոշտություն և, հետևաբար, ռադարի տակ տարբեր առանձնահատկություններ՝ համեմատած ձևավորված նստվածքի հետ։

Ավազաթմբերը ձևավորվում են ավազահատիկի չափ մասնիկների նստվածքով և ունեն ալիքաձև ձևեր։ Յարդանգները ձևավորվում են, երբ քամու միջոցով տեղափոխվող նյութը քանդում է փխրուն նստվածքները և առաջացնում խորը ակոսներ։

Քամու գծաձև օրինաչափությունները, որոնք կապված են հարվածային խառնարանների հետ, հետևում են հետագծին՝ հասարակածի ուղղությամբ։ Սա իրենից ներկայացնում է Հադլի բջիջների շրջանառության համակարգի առկայությունը՝ միջին լայնությունների և հասարակածի միջև։ Մագելանի ռադարների տվյալները հաստատում են ուժեղ քամիների առկայությունը, որոնք փչում են դեպի արևելք՝ Վեներայի վերին մակերևույթում, և միջօրեական քամիները՝ մակերեսի վրա։

Քիմիական էրոզիա 
Հին լավայի հոսքերի քիմիական և մեխանիկական էրոզիան առաջանում է ածխածնի երկօքսիդի և ծծմբի երկօքսիդի առկայությամբ մակերևույթի և մթնոլորտի ռեակցիաների հետևանքով։ Այս երկու գազերը համապատասխանաբար մոլորակի առաջին և երրորդ ամենահարուստ գազերն են, երկրորդ ամենահարուստ գազը իներտ ազոտն է։ Փոխազդեցությունները, հավանաբար, իրենց մեջ ներառում են ածխածնի երկօքսիդի կողմից սիլիկատների քայքայումը՝ կարբոնատներ և որձաքարեր առաջացնելու համար, ինչպես նաև սիլիկատների քայքայումը ծծմբի երկօքսիդի միջոցով՝ անհիդրատ կալցիումի սուլֆատ և ածխածնի երկօքսիդ առաջացնելու համար։

Անտիկ ժամանակների հեղուկ ջուր 
ՆԱՍԱ-ի Գոդարդի Տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտը և այլոք ենթադրել են, որ Վեներան հնարավոր է անցյալում ծանծաղ օվկիանոս է ունեցել՝ մոտ 2 միլիարդ տարի առաջ, իր մեջ պարունակելով նույնքան չափի ջուր, որքան Երկիրը։ Կախված նրանց տեսական նմուշում օգտագործված պարամետրերից՝ վերջին հեղուկ ջուրը կարող էր գոլորշիանալ դեռևս 715 միլիոն տարի առաջ։ Ներկայումս, Վեներայի վրա հայտնի միակ ջուրը փոքր քանակությամբ մթնոլորտային գոլորշիների տեսքով է (20 մաս-մեկ-միլիոն)։ Մեր օրերում, ջրածինը, որը ջրի բաղադրիչն է, դեռևս կորչում է տիեզերքում, ինչպես հայտնաբերել է ԵՏԳ -ի «Venus Express» տիեզերանավը։

Տես նաև 
 Վեներայի ձյուն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Խորհրդային տարիներին Վեներայի հետազոտություն
Խորհրդային տարիներին Վեներայի պատկերների կատալոգ
Նախկին թռիչքներ - Մարիներ 10 
Մարիներ 10-ի ճանապարհորդությունը
Մագելանի թռիչքը դեպի Վեներա 
Մագելանի թռիչքի առցանց ռեսուրսներ՝դեպի Վեներա
Մագելանի կողմից արված պատկերների մեկնաբանման ուղեցույց
Տիեզերական գիտության ազգային կենտրոնի էջը Վեներայի վրա (ՆԱՍԱ)
Միացյալ Նահանգների երկրաբանական ծառայության Վեներայի քարտեզները
ՆԱՍԱ-ի/Միացյալ Նահանգների Երկրաբանական ծառայության մոլորակային երկրաբանական քարտեզագրման ծրագիր
 Ծավալադիտակով արված տեղագրություն Վեներայի համար 
 Վեներայի տեղագրական ներբեռնումներ 

Երկրագունդ
Մոլորակագիտություն
Վեներա մոլորակ