Հիասթափություն

Հիասթափություն, անբավականության զգացում, որը հետևում է ակնկալիքների կամ հույսերի ձախողմանը։ Ափսոսանքից այն տարբերվում է դրանով, որ ափսոսանք զգացող մարդը կենտրոնանում է առաջին հերթին անձնական ընտրության վրա, որը նպաստել է վատ արդյունքին, մինչդեռ հիասթափություն ունեցող մարդը կենտրոնանում է հենց արդյունքի վրա։ Հիասթափությունը հոգեբանական սթրեսի աղբյուր է։ Հիասթափության ուսումնասիրությունը, դրա պատճառները, հետևանքները և այն աստիճանը, որով անհատական որոշումները հիմնավորվում են դրանից խուսափելու ցանկությամբ, որոշումների վերլուծության ուսումնասիրության առարկա են, քանի որ հիասթափությունը, ափսոսանքի հետ մեկտեղ, որոշումների ընդունման մեջ ներգրավված երկու հիմնական հույզերից մեկն է։

Հոգեբանություն 

Հիասթափությունն ակնկալվող պարգևատրության հետ կապված սուբյեկտիվ արձագանքն է։ Հիասթափության վերականգնման ժամանակը կախված է հիասթափության ինտենսիվությունից, ինչպես նաև դա վերապրող մարդուց։ Ոմանց համար այն կարող է տևել մի քանի րոպե, իսկ մյուսների համար նույն հիասթափությունը կարող է տևել մի քանի օր։

Հիասթափությունը և դրան պատրաստվելու անկարողությունը նաև առաջադրվել են որպես լավատեսների իմունային համակարգի պատահական խանգարումների աղբյուր։ Մինչ լավատեսներն ընդհանուր առմամբ առողջության ավելի բարձր ցուցանիշներ են ցուցադրում, նրանք կարող են ավելի ցածր իմունիտետ ունենալ, երբ երկարատև կամ անվերահսկելի սթրեսի տակ են գտնվում։ Այս ֆենոմենը հետազոտողները վերագրում են «հիասթափության էֆեկտին»։ «Հիասթափության էֆեկտը» ենթադրում է, որ լավատեսները չեն օգտագործում «հուզական հանդարտեցումը» հիասթափությանը նախապատրաստվելու համար և, հետևաբար, դա զգալու դեպքում նրանք ավելի քիչ ունակ են հաղթահարել այն։ Հիասթափության այս էֆեկտը վիճարկվել է 1990-ական թվականների կեսերին հետազոտող Սյուզան Սեգերստրյոմի կողմից, որն ինչպես միայնակ, այդպես էլ համաձայնությամբ հրապարակել է մի քանի հոդվածներ, որոնք գնահատում են դրա ճշմարտանմանությունը։ Նրա ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ հիասթափությունը հաղթահարելու անկարող լինելու փոխարեն լավատեսները, ամենայն հավանականությամբ, ակտիվորեն լուծելու են իրենց խնդիրները և արդյունքում իմունիտետի որոշակի փոխզիջում է լինելու։

1994 թվականին հոգեթերապևտ Իան Քրեյբը հրատարակել է «Հիասթափության կարևորությունը» () գիրքը, որում նա հենվել էր Մելանի Քլայնի և Զիգմունդ Ֆրոյդի աշխատությունների վրա՝ առաջ մղելով այն տեսությունը, որ հիասթափությունից խուսափելու՝ հատկապես թերապիայի մշակույթը, ապահովում է կյանքում կատարելության կեղծ սպասումներ և խանգարում մարդկանց հասնել առողջ ինքնագիտակցության։ Քրեյբը բժշկական սխալների զոհերի երկու օրինակ է բերել` մարդկանց, որոնք ժամանակին դժբախտ պատահարները կընդունեին որպես կյանքի ուղի, և սիրելիի մահից հետո թախծից տառապող մարդկանց, որոնց, նրա խոսքով, տրամադրվում է վերականգնման փուլի կեղծ մոդել, որն ավելի շատ նախատեսված է ծանր կորուստ վերապրած թերապևտներին մխիթարելու համար, քան հենց զոհերին։

Լականցիները մանկության հիասթափությունն անհրաժեշտ էին համարում մշակույթի խորհրդանշական աշխարհ մտնելու համար, իսկ հիասթափությունը հասուն տարիքում աշխարհի կողմից մեր պահանջների ֆրուստրացիան է, որպես այն բանի բացահայտման բանալին, թե ով ենք մենք իրականում։

Տեսություն 
Հիասթափության տեսությունը, որն առաջին անգամ առաջարկվել է 1980-ական թվականների կեսերին Դևիդ Է. Բելի կողմից և հետագա զարգացում է ստացել Գրեմ Լումսի և Ռոբերտ Սագդենի կողմից, պտտվում է այն գաղափարի շուրջ, որ ռիսկի մասին մտածող մարդիկ հիասթափվում են, երբ ռիսկի արդյունքը այնքան դրական չի գնահատվում, որքան ակնկալվող արդյունքը։ Հիասթափության տեսությունն օգտագործվել է այնպիսի բազմազան որոշումների կայացման գործընթացների ուսումնասիրության ժամանակ, ինչպիսիք են հետադարձ ներգաղթը, հարկատուների պահանջների պահպանումը և հաճախորդների պատրաստակամությունը վճարելու համար։ Դևվիդ Գիլը և Վիկտորիա Փրոուզը փորձարարական ապացույցներ են ներկայացրել, որ մարդիկ հակված են հիասթափություն են, երբ մրցում են:

Հիասթափված մարդիկ կենտրոնանում են «աճող կոնտրփաստերի» վրա՝ այլընտրանքային արդյունքների, որոնք ավելի լավ կլինեին, քան դրանք, որոնք իսկապես ստացվել են, այն աստիճանի, որ նույնիսկ դրական արդյունքները կարող են հանգեցնել հիասթափության։ Բելի կողմից ներկայացրած օրինակներից մեկը վերաբերում է վիճակախաղում $10,000.00-ի շահմանը։ Սա իրադարձություն, որը տեսականորեն ընկալվելու է ավելի դրական, եթե այդ գումարն իրենից ներկայացնում է վիճակախաղի ամենաբարձր հնարավոր շահումը, քան, եթե այն ներկայացնում է ամենացածրը։ Որոշումների վերլուծաբանները ենթադրում են, որ մարդիկ կանխատեսում են հիասթափությունը և որոշումներ են կայացնում, որոնք ավելի քիչ հավանական է հանգեցնեն այդ զգացողության ապրմանը։

Մինչդեռ հիասթափության տեսության վաղ զարգացնողները կենտրոնացած են եղել ակնկալվող արդյունքների վրա, ավելի ուշ ուսումնասիրությունները INSEAD-ից Ֆիլիպ Դելկյեի և Ալեսանդրա Սիլոյի կողմից կենտրոնացել են ավելի ուշ հիասթափության ազդեցության վրա, որն առաջանում է, երբ փաստացի արդյունքը սկսվում է որպես բացասական դիտարկվել հետագա զարգացման հիման վրա։ Օրինակ, եթե մարդը սպասվածից ավելի մեծ շահույթ է ստանում ֆոնդային շուկայում, նա կարող է ոգևորված լինել, մինչև որ մեկ շաբաթ անց չհայտնաբերի, որ կարող էր շատ ավելի մեծ շահույթ ստանալ, եթե վաճառելուց ևս մի քանի օր սպասեր։ Հիասթափության այս փորձը կարող է ազդել հետագա վարքագծի վրա, և վերլուծաբանները պնդում են, որ նման փոփոխականների ներառումը հիասթափության տեսության մեջ կարող է բարելավել վարքագծային ֆինանսների ուսումնասիրությունը։ Հիասթափությունը, ափսոսանքի հետ մեկտեղ, չափվում է հարցվողների ուղղակի հարցմամբ։

Տես նաև 
 Փարիզյան համախտանիշ
 Ֆրուստրացիա
 Ափսոսանք

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցում 
 
 
 

Ռիսկեր
Զգացմունքներ
Հույզեր
Էմոցիաներ