Նոր իմպերիալիզմ

Նոր իմպերիալիզմ (), պատմական համատեքստում տերմինը նշանակում է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին եվրոպական խոշոր տերությունների, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի և Ճապոնիայի գաղութային էքսպանսիայի շրջան. նրանց միջև աննախադեպ մրցակցության ժամանակաշրջան արտասահմանյան ունեցվածքի ձեռքբերումներում։ Նոր իմպերիալիզմի դարաշրջանում արևմտյան տերությունները (և Ճապոնիան) ենթարկեցրին գրեթե ամբողջ Աֆրիկան և Ասիայի զգալի մասերը։ Նոր իմպերիալիզմը, որպես երևույթ, բնութագրվում է որպես մեծ տերությունների միջև սուր մրցակցության հետագա զարգացում համաշխարհային շուկաների և էժան ռեսուրսների համար պայքարում և որպես իրենց ազգային էլիտաների անկասելի ցանկություն համաշխարհային տիրապետության համար։ Այս ժամանակահատվածում հիմնադրված գաղութներից շատերը անկախություն ձեռք բերեցին միայն ապագաղութացման դարաշրջանում, որը մի տեսակ դարձավ երկու համաշխարհային պատերազմների արդյունք։

«Նոր» սահմանումն օգտագործվում է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կապիտալիստական իմպերիալիզմի դարաշրջանը նախորդ դարաշրջանից տարբերելու համար, որը կապված է ֆեոդալական գաղութային կայսրությունների զարգացման և այսպես կոչված «գաղութացման առաջին ալիքի» ժամանակների հետ, երբ եվրոպական տերությունները տիրեցին Ամերիկային և Սիբիրինև հիմնեցին ամուր ֆորպոստներ Աֆրիկայում և Ասիայում։

Նախադրյալներ 
Ամերիկյան հեղափոխությամբ (1775-1783) և Լատինական Ամերիկայում Իսպանական կայսրության վերջնական փլուզմամբ (մոտ 1820) ավարտվեց Եվրոպական իմպերիալիզմի առաջին դարաշրջանը։ Մեծ Բրիտանիայում նրանք հասկացան մերկանտիլիզմի թերությունները՝ սահմանափակ հարստության համար տնտեսական մրցակցության ուսմունքները, որոնք նախկինում ծառայում էին որպես ընդլայնման հիմք։ 1846 թվականին «հացի օրենքները», որոնք արգելակում էին բիզնեսը, վերացվեցին, արտադրողները ստացան գործողությունների ավելի մեծ ազատություն։

Վիեննայի վեհաժողովից (1815) մինչև Ֆրանկո-պրուսական պատերազմի ավարտը (1871) տևած ժամանակահատվածում Մեծ Բրիտանիան շահեց ավելի շատ, քան մյուս տերությունները՝ զգալիորեն առաջ անցնելով նրանցից տեխնոլոգիայի և քաղաքացիական ինստիտուտների զարգացման գործում։ Մեծ Բրիտանիայի շուկաներում պատրաստի արտադրանքի գներն ավելի ցածր էին, քան այլ երկրների շուկաներում, իսկ արտադրանքի քանակը թույլ էր տալիս առանց վնասելու ավելցուկը մրցակցային գնով մատակարարել նույնիսկ այնպիսի արդյունաբերական երկրներ, ինչպիսիք են Գերմանիան, Ֆրանսիան, Բելգիան և Միացյալ Նահանգները։

Ֆրանկո-պրուսական պատերազմի արդյունքը, որում գերմանական պետությունների կոալիցիան Պրուսիայի գլխավորությամբ ջախջախեց Ֆրանսիային, ցնցեց Մեծ Բրիտանիայի երկարատև հեգեմոնիան։ 1820-1870 թվականների եվրոպական և համաշխարհային պատմության ընթացքում կուտակված լուրջ քաղաքական և տնտեսական փոփոխությունները խախտեցին ուժերի գոյություն ունեցող հավասարակշռությունը Վիեննայի վեհաժողի ստեղծած եվրոպական համերգում։ Գերմանիայում և Իտալիայում ազգային պետությունների հռչակումը լուծեց տարածքային հարցեր, որոնք երկար ժամանակ շեղում էին այդ պոտենցիալ մրցակիցների ուշադրությունը ներքին գործերի վրա։ 1871 թվականից 1914 թվականներին ընկած ժամանակահատվածը պարզվեց, որ ծայրաստիճան անկայուն աշխարհի ժամանակաշրջան է։ Ֆրանս-պրուսական պատերազմի արդյունքում կորցրած Էլզաս-Լոթարինգիան վերադարձնելու Ֆրանսիայի ամուր մտադրությունը, ինչպես նաև Գերմանիայում կայսերական նկրտումների աճը, երկու երկրներին մշտապես մղում էին հակամարտության։

Հակասությունները բարդանում էին նաև 1873-1896 թվականներին բռնկված երկարատև ճգնաժամի պատճառով՝ գների անկման ձգձգված ժամանակահատված, որն ուղեկցվում էր արտադրության անկմամբ։ Խրախուսելով իրենց արդյունաբերությունը՝ կառավարությունները պատրաստակամորեն հրաժարվեցին ազատ առևտրի սկզբունքներից (Գերմանիայում՝ 1879 թվականից, Ֆրանսիայում՝ 1881 թվականից)՝ այս միջոցներով միայն ավելացնելով փոխադարձ լարվածությունը։

Բեռլինի կոնֆերանս 
Բեռլինի կոնֆերանսի մասնակիցները (1884-1885) փորձեցին նվազեցնել լարվածությունը՝ ձևակերպելով «արդյունավետ օկուպացիայի» սկզբունքը։ Սկզբունքը ենթադրում էր առկա տարածքային պահանջների միջազգային ճանաչում (մասնավորապես՝ Աֆրիկայում)՝ միաժամանակ բավարարելով երկու պայման՝ վիճելի տարածքի ռեսուրսների փաստացի տիրապետում և փաստացի զարգացում։ Բնիկ բնակչության կարծիքը հաշվի չի առնվել։ Կայսերական իշխանության դեմ ելույթները անխնա ճնշվում էին։ Առավել հատկանշական է հերերոյի պատերազմներում և 1904-1907 թվականներին Մաջի-Մաջիի ապստամբության ժամանակ Գերմանիայի Արևելյան Աֆրիկյան գաղութներում։ Համաժողովի նպատակներն էին նաև Կենտրոնական Աֆրիկայում առևտրի, նավիգացիայի և սահմանների վերաբերյալ համաձայնագրերի ձեռքբերումը, չնայած մասնակից 15 երկրներից Աֆրիկան ներկայացնող ոչ մեկը չկար։

Համաժողովում գերակշռում էին Ֆրանսիան, Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան և Պորտուգալիան։ Տերությունները վերանայեցին Աֆրիկայի գաղութների սահմանները՝ անտեսելով այստեղ արդեն հաստատված մշակութային և լեզվական սահմանների առկայությունը։ Աֆրիկան բաժանվեց 50 կախյալ տարածքների և հաստատվեց, թե ով է վերահսկելու դրանցից յուրաքանչյուրը։ Ոչ պաշտոնապես, տերությունները պայմանավորվել են նաև վերջ տալ Աֆրիկայում ստրկավաճառությանը։

Բրիտանիան նոր իմպերիալիզմի դարաշրջանում 
Բրիտանիայում նոր իմպերիալիզմի դարաշրջանը նշանավորվեց զգալի տնտեսական փոփոխությունների ժամանակաշրջանով։ Քանի որ երկիրն առաջին անգամ սկսեց արդյունաբերականանալ, բրիտանիան տեխնոլոգիապես առաջ անցավ շատ այլ երկրներից տասնիններորդ դարի մեծ մասում։ Տասնիններորդ դարի վերջին, սակայն, այլ երկրներ, հիմնականում Գերմանիան և ԱՄՆ-ը, սկսեցին մարտահրավեր նետել բրիտանական տեխնոլոգիական և տնտեսական հզորությանը։ Մի քանի տասնամյակ մենաշնորհից հետո երկիրը պայքարում էր գերիշխող տնտեսական դիրքը պահպանելու համար, մինչդեռ մյուս տերությունները սկսեցին ավելի մեծ մասնակցություն ունենալ միջազգային շուկաներում։ 1870 թվականին Բրիտանիային բաժին էր ընկնում համաշխարհային արտադրական հզորությունների 31,8%-ը, իսկ ԱՄՆ-ին՝ 23,3%-ը, իսկ Գերմանիային՝ 13,2%-ը։ Մինչև 1910 թվականը Բրիտանիայի արտադրական կարողությունները նույն առումով կրճատվել էին մինչև 14,7%, մինչդեռ ԱՄՆ-ում աճել էին մինչև 35,3%, իսկ Գերմանիայում մինչև 15,9%։ Քանի որ Գերմանիայի և ԱՄՆ-ի նման երկրները տնտեսապես ավելի հաջողակ էին դառնում, նրանք ավելի ու ավելի ակտիվորեն մասնակցում էին իմպերիալիզմին, ինչը բրիտանացիներին ստիպում էր արդեն ամբողջ ուժով պահպանել բրիտանական առևտրի և ներդրումների նախկին ծավալը արտերկրում։

Քսաներորդ դարի սկզբին Բրիտանիան նույնպես լարված միջազգային հարաբերություններ ուներ երեք էքսպանսիոնիստական տերությունների (Ճապոնիա, Գերմանիա և Իտալիա) հետ։ Մինչև 1939 թվականը այս երեք տերությունները երբեք չէին սպառնում հենց Բրիտանիային, բայց կայսրության համար անուղղակի վտանգներն ակնհայտ էին։ 1930-ականներին Բրիտանիան անհանգստանում էր, որ Ճապոնիան կսպառնա Հեռավոր Արևելքում գտնվող իր ունեցվածքին, ինչպես նաև Հնդկաստանի, Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի տարածքներին։ Իտալիան հետաքրքրություն էր ցուցաբերում Հյուսիսային Աֆրիկայի նկատմամբ, որը սպառնում էր Բրիտանական Եգիպտոսին, իսկ եվրոպական մայրցամաքում Գերմանիայի գերիշխանությունը որոշակի սպառնալիք էր ներկայացնում Մեծ Բրիտանիայի անվտանգության համար։ Բրիտանացիները մտահոգված էին, որ ընդլայնողական տերությունները կհանգեցնեն միջազգային կայունության խախտման։ Լինելով ունեցվածքի կորստի սպառնալիքի տակ՝ Մեծ Բրիտանիան որոշեց ընդունել զիջումների քաղաքականություն, որը հայտնի դարձավ որպես հանդարտեցման քաղաքականություն։

Բրիտանիայում նոր իմպերիալիզմի դարաշրջանն ազդել է հասարակության վերաբերմունքի վրա իմպերիալիզմի բուն գաղափարի նկատմամբ։ Հասարակության մեծ մասը հավատում էր, որ եթե իմպերիալիզմը գոյություն ունենար, ավելի լավ կլիներ, եթե Բրիտանիան լիներ դրա շարժիչ ուժը։ Նույն մարդիկ նաև կարծում էին, որ բրիտանական իմպերիալիզմը աշխարհում բարու ուժն է։ 1940 թվականին գաղութային հետազոտությունների Ֆաբիանի բյուրոն պնդում էր, որ Աֆրիկան կարող է զարգանալ ինչպես տնտեսապես, այնպես էլ սոցիալապես, բայց քանի դեռ դա տեղի չի ունեցել, Աֆրիկան լավագույնս կմնա Բրիտանական կայսրության հետ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Բրիտանիայում կային հակաիմպերիալիստական ընդդիմության օջախներ, ընդհանուր առմամբ, երկրում իմպերիալիզմին դիմադրություն գրեթե գոյություն չուներ։ Շատ առումներով, իմպերիալիզմի այս նոր ձևը բրիտանական ինքնության մի մասն էր կազմում մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նոր իմպերիալիզմի դարաշրջանի ավարտը։

Կայսրությունների մրցակցություն 
Աֆրիկայի և Ասիայի տարածքների նկատմամբ եվրոպական տերությունների վերահսկողության ընդլայնումը հիմք հանդիսացավ նոր տարաձայնությունների, կասկածամտության և թաքնված մրցակցության համար, որոնք պայմանավորեցին միջազգային դիվանագիտության գործողությունները Առաջին համաշխարհային պատերազմից մի քանի տասնամյակ առաջ։ 1881 թվականին Ֆրանսիայի կողմից Թունիսի գրավումը տասնհինգ տարով բարդացրեց նրա հարաբերությունները Իտալիայի հետ, որը ձգտում էր նույնը։ Նրանց միջև կռվի դաշտ դարձան մաքսավճարները։ Մեծ Բրիտանիայի կողմից Եգիպտոսի գրավումը մեկ տարի անց հանգեցրեց Ֆրանսիայի հետ նրա հարաբերությունների սառեցմանը։

Դարաշրջանի վառ բախումներն էին 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմը և 1904-1905 թվականների ռուս-ճապոնական պատերազմը, որի արդյունքում բեմում հայտնվեցին ևս երկու կայսերական տերություններ՝ Միացյալ Նահանգները և Ճապոնիան։ 1898 թվականի Ֆաշոդում տեղի ունեցած միջադեպը հանգեցրեց անգլո-ֆրանսիական հարաբերությունների ծանրագույն ճգնաժամի, պատերազմի սպառնալիքի տակ Ֆրանսիայի զիջումները բրիտանացիները ստիպված եղան փոխհատուցել հետագայում, որպեսզի չկորցնեն դաշնակցին Գերմանիայի աճող ազդեցության դեմ պայքարում։

Բրիտանիայի քաղաքականությունը Հարավային Աֆրիկայում և Գերմանիայի ակտիվ գործողությունները Հարավարևելյան Ասիայում 1900-ականներին դրդեցին մինչ այժմ մեկուսացված Բրիտանիային դաշնակիցներ փնտրել։ Սկզբում Ճապոնիան դարձավ նրա դաշնակիցը, ապա Բրիտանիան միացավ Ռուսաստանի հետ Ֆրանսիայի դաշինքին։ Միևնույն ժամանակ, Գերմանիան երկու անգամ ցույց տվեց պատերազմի պատրաստակամություն՝ մարտահրավեր նետելով Մարոկկոյում ֆրանսիական հեգեմոնիային .1905 թվականի Տանգերի ճգնաժամը և 1911 թվականի Ագադիրի ճգնաժամը խթանեցին հակագերմանական տրամադրությունները Անտանտի ճամբարում Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող տարիներին։ Մի կողմից Գերմանիայի, մյուս կողմից՝ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի միջև վեճը Խաղաղ օվկիանոսի տարածաշրջանում վերածվեց ճգնաժամի, որը հանգեցրեց Սամոական կղզիների վերաբաշխմանը։

Մեկ այլ ճգնաժամ տեղի ունեցավ 1902-1903 թվականներին Վենեսուելայի միջև, որը հույսը դնում էր ԱՄՆ-ի վրա և եվրոպական երկրների կոալիցիայի միջև:։

Տեսություններ 
«Կուտակման տեսությունը», որը մշակվել է Կ.Կաուտսկու, Դ. Հոբսոնի կողմից և հանրահռչակվել է Վ. Լենինի կողմից, հատուկ ուշադրություն է դարձրել արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում և դրանից հետո ավելցուկային (մաքուր, ֆինանսական) կապիտալի կուտակմանը։ Այս տեսության համաձայն՝ արդյունաբերական տարածքների զարգացումը ժամանակի ընթացքում ավելի քիչ շահավետ է դարձնում դրանցում ներդրումներ կատարելը։ Ազատ կապիտալը հոսում է չզարգացած տարածքներ՝ ավելի էժան աշխատուժով, չօգտագործված հումքով և թույլ մրցակցությամբ։ Այնուամենայնիվ, կուտակման տեսությունը այս ձևով չի կարող բացատրել գաղութային ընդլայնումը թերզարգացած երկրներից, որոնք չունեն մեծ ազատ կապիտալ, ինչպիսիք են Իտալիան, ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը կամ Ճապոնիան, որոնք նախկինում պարտապաններ էին։ Բացի այդ, գրավված տարածքներում ռազմական և բյուրոկրատական ծախսերը հաճախ գերազանցում էին դրանցից ստացված եկամուտները։ Աֆրիկայում (բացառությամբ այն տարածքների, որոնք 1909 թվականին դարձան Հարավաֆրիկյան միություն) 1880-ական թվականներից առաջ և հետո եվրոպական կապիտալ ներդրումների ծավալը համեմատաբար փոքր էր, և այնտեղ իրենց շահերն ունեցող ընկերությունները գրեթե չունեին քաղաքական ազդեցություն։

«Աշխարհը համակարգային տեսություն է» Իմմանուել Վալերսթայնը հայտարարության մեջ տեսնում է «նոր իմպերիալիզմը» որպես արդյունաբերական երկրների միջուկից դեպի ավելի քիչ զարգացած ծայրամասեր կապիտալ ներդրումների ընդհանուր, աստիճանական աճի մաս։ Պրոտեկցիոնիզմը և «ֆորմալ կայսրությունները», պարզվում է, «կիսաստվերային արդյունաբերական պետությունների» հիմնական գործիքներն են, ինչպիսին է Գերմանիան, որը ձգտում է վերադասավորումներ կատարել համաշխարհային կապիտալիստական խաղաղության համակարգի հիմքում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Albrecht-Carrié, René. A Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna (1958), 736pp; basic survey
 Aldrich, Robert. Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996)
 Anderson, Frank Maloy, and Amos Shartle Hershey, eds. Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa, 1870—1914 (1918), highly detailed summary prepared for use by the American delegation to the Paris peace conference of 1919. full text
 Baumgart, W. Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion 1880—1914 (1982)
 Betts, Raymond F. Europe Overseas: Phases of Imperialism (1968) online  206pp; basic survey
 Cady, John Frank. The Roots Of French Imperialism In Eastern Asia (1967)
 Cain, Peter J., and Anthony G. Hopkins. «Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945.» The Economic History Review 40.1 (1987): 1-26.
 Hinsley, F.H., ed. The New Cambridge Modern History, vol. 11, Material Progress and World-Wide Problems 1870—1898 (1979)
 Hodge, Carl Cavanagh. Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800—1914 (2 vol., 2007); online
 Langer, William. An Encyclopedia of World History (5th ed. 1973); highly detailed outline of events; online
 Langer, William. The Diplomacy of Imperialism 1890—1902 (1950); advanced history; online
 Manning, Patrick. Francophone Sub-Saharan Africa, 1880—1995 (1998) online
 Moon, Parker T. Imperialism & World Politics (1926), Comprehensive coverage; online
 Mowat, C. L., ed. The New Cambridge Modern History, Vol. 12: The Shifting Balance of World Forces, 1898—1945 (1968); online
 Page, Melvin E. et al. eds. Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia (2 vol 2003)
 Pakenham, Thomas. The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876—1912 (1992)
 Stuchtey, Benedikt, ed. Colonialism and Imperialism, 1450—1950, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011
 Taylor, A. J. P. The Struggle for Mastery in Europe 1848—1918 (1954) 638pp; advanced history and analysis of major diplomacy; online

Արտաքին հղումներ 
 J.A. Hobson’s Imperialism: A Study: A Centennial Retrospective by Professor Peter Cain
 Extensive information on the British Empire
 British Empire
 The Empire Strikes Out: The «New Imperialism» and Its Fatal Flaws by Ivan Eland, director of defense policy studies at the Cato Institute. (an article comparing contemporary defense policy with those of New Imperialism (1870—1914)
 The Martian Chronicles: History Behind the Chronicles New Imperialism 1870—1914
 1 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). 
 Imperialism — Internet History Sourcebooks — Fordham University
 The New Imperialism (a course syllabus)
 The 19th Century: The New Imperialism
 2 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). 

Իմպերիալիզմ
Գաղութատիրություն
Գաղութատիրության պատմություն
Համաշխարհային պատմություն
Միջազգային հարաբերություններ
Ժամանակակից պատմություն
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ