Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է

«Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» («Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրելի է»), Դոստոևսկուն վերագրվող թևավոր արտահայտություն, որը սովորաբար կապում են Դոստոևսկու «Կարամազով եղբայրներ» վեպի հետ։ Ներկայացնում է Իվան Կարամազովի հայացքների համառոտ շարադրանքը։ Ճշգրիտ մեջբերում չէ և որպես միասնական արտահայտություն նշված վեպում բացակայում է։

Թևավոր արտահայտություն 
«Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրված է» արտահայտությունը (և դրա տարբեր տարբերակները) համարվում են Դոստոևսկու մեջբերումներից։ Այն նույնիսկ ճանաչում են որպես (օրինակ՝ փիլիսոփա Ի. Չուբայսը) ամենաճանաչված արտահայտություն, կամ էլ (օրինակ՝ մշակութաբան և պատմաբան Կ. Դուշենկոն) երկրորդը՝ ճանաչվածությամբ։ Այն կարելի է գտնել հանրագիտարանի կինոյի արվեստի էջերում, փիլիսոփայական բառարանների մեջ, այն օգտագործում են փիլիսոփաները, գրողները, քահանաները, հնչում է ռադիոյով, առկա է Կերենսկու հուշերում։ Ժան Պոլ Սարտրը իր «Էքզիստենցիալիզմը մարդասիրություն է» դասախոսության ժամանակ, վերցրել է այն էքզիստենցիալիզմի փիլիսոփայության ելակետից։ Սովորաբար (թեև ոչ միշտ) այն կապում են Դոստոևսկու «Կարամազով եղբայրները» վեպի հետ։ Այնուամենայնիվ, «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» արտահայտությունը, որպես նշված վեպում միասնական արտահայտություն բացակայում է։ Այն չկա նաև Դոստոևսկու մյուս ստեղծագործություններում։

Տարբեր ձևակերպումներ 

Դոստոևսկու թեզը ներկայացված է մի քանի տարբերակներով (տես հատվածը)։ Նրանցից ոչ մեկը Դոստոևսկու ճշգրիտ մեջբերումը չէ։ Շեղագրմամբ առանձնանում է այն տարբերակը, որը կապված է Սարտրայի անվան հետ (տես ներքևում)։

Դոստոևսկու թեզը որպես մեկնաբանության առարկա և գործիք 
Դոստոևսկու թեզը կարելի է ընդունել և չընդունել։ Թեզի ընդունման դեպքում այն ունի ինչպես կրոնական, այնպես էլ աթեիստական մեկնաբանում։

Կրոնական մեկնաբանություն 
Վերլուծելով Դոստոևսկու թեզը, գրող Վիկտոր Երոֆեևը, ըստ էության, բերում է Աստծո գոյության ապացույցներից մեկը։

Վիկտոր Երոֆեևի քննադատությունը 
Այնուամենայնիվ Երոֆեևը համաձայն չէ Դոստոևսկու հետ, նա ասում է.

Թեզը Սարտրի մեկնաբանման մեջ	
Ի տարբերություն Երոֆեևի, փիլիսոփա Ժան Պոլ Սարտրը չի վիճարկում թեզը, այլ վերցնում է էքզիստենցիալիզմի սկզբնական կետը։

Լինելով աթեիստական էքզիստենցիալիզմի ներկայացուցիչ՝ նա գալիս է այն եզրակացության, որ, ինչպես նշում է փիլիսոփա Ֆրեդերիկ Քոփլսթոնը,

Վեպի տեքստի հետ կապ 
Ամեն դեպքում, «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» թեզը Իվան Կարամազովի հայացքների հակիրճ, բայց բավականին ճշգրիտ ձևակերպումն է։ Այս տեսակետը նա ի սկզբանե արտահայտում է որոշակի վեճի ժամանակ, որը վեպում նկարագրված չէ։ Այնուհետև վեճի վկան (Պետրոս Ալեքսանդրովիչ Միուսովը), Զոսիմայի ծերանոցում, այսպես է վերապատմում այդ տեսակետները։

Լսելով պատմողին՝ Իվան Կարամազովը ոչ միայն չի հերքում այն, այլև, պատասխանել է ծերունի Զոսիմայի հարցին, նա լիովին հաստատել է Միուսովի ասածը՝ եթե չկա անմահություն, թույլատրվում է ամեն ինչ։ Այս տեսակի համոզմունքը դարձել է Իվանի համար ծայրահեղ դժբախտության աղբյուր։

Թեզերի նախատիպեր 

Կոնստանտին Դուշենկոն նշում է, որ Դոստոևսկու միտքը «հին է գրեթե այնպես, ինչպես քրիստոնեությունը» և մեջբերում է լատինական աստվածաբան III-IV դարերի Լակտանտիոսը։

Եթե Աստված չկա… 

 «Եթե Աստված չկա, իսկ ես հավատում եմ նրան, ես ոչինչ չեմ կորցնում։ Բայց եթե Աստված կա, իսկ ես դրան չեմ հավատում, ես կորցնում եմ ամեն ինչ»։ (վերագրվում է Բլեզ Պասկալին, տես նաև Պասկալի գրազը)
 «Եթե Աստված չկա, ապա այն պետք է հորինենք». (Վոլտեր)
 «Եթե Աստված չկա, ապա ի՞նչ կապիտան եմ ես դրանից հետո» (Դոստոևսկի, «Դևեր» վեպի առաջին գլխի երկրորդ մասում, անանուն դերասանի խոսքերից)
 «Եթե Աստված չկա, ապա ես եմ Աստված.» (Դոստոևսկի, «Դևեր» վեպի առաջին գլխի երրորդ մասում, անաստված Կիրիլովի խոսքերը, այս արտահայտությունը գրելու ճիշտ տարբերակը դեռ չի հաջողվել ճշտել)
 «Բայց եթե Աստված չկա, ինչու եմ ես ամաչում։''» (փիլիսոփա Լեոնտևը Տիխոմիրովի հիշողություններից)

Կոնտրթեզիսներ

Լականի խոսքը 
Դոստոևսկու թեզին հոգեվերլուծող Ժակ Լականը պատասխանել է հետևյալ թեզով. «Եթե Աստված կա, ապա ամեն ինչ թույլատրելի է»։ Փիլիսոփա Փառա Ժիժեկը օգտագործում է այս արտահայտությունը որպես իր հոդվածի անվանում։

Վերսիլովի խոսքը

Ծանոթագրություններ 

Քրիստոնեական փիլիսոփայություն
Էքզիստենցիալիզմ
Ֆեոդոր Դոստոևսկի
Ռուսաստանի փիլիսոփայություն
Կրոնական էթիկա
Թևավոր խոսքեր