Հայկական բարեփոխումների ռուս-թուրքական համաձայնագիր

Հայկական բարեփոխումների ռուս-թուրքական համաձայնագիր, 1912-14 թվականներին եվրոպական տերությունների կողմից մշակված բարեփոխումների ծրագիր, որը նախատեսում էր երկու գավառների ստեղծում Արևմտյան Հայաստանում, որոնք ղեկավարելու էին եվրոպական երկու գլխավոր տեսուչները։ Նրանք նշանակվելու էին հայերի հետ կապված հարցերի վերահսկողության համար։ Գլխավոր տեսուչները ամենաբարձր պաշտոններն էին զբաղեցնելու արևելյան վեց վիլայեթներում (նահանգներում), որտեղ բնակվում էր հայ բնակչության հիմնական մասը, և նրանց նստավայրերը լինելու էին Էրզրումը և Վանը։ Բարեփոխումների փաթեթը ստորագրվել է 1914 թվականի փետրվարի 8-ին, սակայն 1914 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին Օսմանյան կայսրության անդամակցությունից մի քանի շաբաթ անց, ի վերջո այն չեղյալ է հայտարարվել։

Նախապատմություն 
Բալկանյան պատերազմները հնարավորություն ստեղծեցին Օսմանյան կայրսրության տիրապետության տակ գտնվող հայերի կենսապայմանների բարելավման նոր ծրագրերի վերածննդի համար։ Ֆրանսիացիները, անգլիացիները և իտալացիները ձգտում էին սահմանափակել Գերմանիայի ազդեցությունը Օսմանյան կայսրությունում, մինչդեռ ռուսական կառավարությունը խրախուսում էր հայոց կաթողիկոսին Կովկասի կառավարչապետի միջոցով դիմել օսմանյան կառավարությանը՝ հայաբնակ վիլայեթներում բարեփոխումների օգտին միջամտելու խնդրանքով։ Այդպիսի մի նախագիծ պատրաստվել էր Անդրեյ Մանդելշտամի՝ Կոստանդնուպոլսում Ռուսաստանի դեսպանատան թարգմանչի և արևմտահայության ազգային ժողովի ներկայացուցիչների կողմից։ Այն ներկայացվել և քննարկվել է Կոստանդնուպոլսում Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Իտալիայի դեսպանների հանդիպման ժամանակ։

Նախագիծը ենթադրում էր վեց վիլայեթներից (Էրզրում, Վան, Բիթլիս, Դիարբեքիր, Էլազըղ և Սիվաս) միասնական նահանգի կազմավորում, որը ղեկավարվելու էր օսմանահպատակ քրիստոնյայի կամ եվրոպական գեներալ-նահանգապետի ղեկավարությամբ։ Գեներալ-նահանգապետը պետք է իշխանությունների կողմից նշանակվեր հաջորդ հինգ տարիների համար։ Գերմանիան դեմ է արտահայտվել այս նախագծին և զգալի փոփոխությունների է հասել, այդ թվում կարողացել է մեկ միասնական նահանգը բաժանել երկու առանձին նահանգների։

Ծրագիր 
Բարեփոխումների փաթեթը ստորագրվել է 1914 թվականի փետրվարի 8-ին Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև։ Առաջին երկու տեսուչներ են ընտրվել Վեստենենկը և Հոֆֆը։ Հոֆֆը արդեն Վանում էր, իսկ Վեստենենկը պատրաստվում էր մեկնել Էրզրում և ստանձնել իր պաշտոնը, երբ սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ինչից հետո Օսմանյան կայսրությունը հրաժարվեց կատարել բարեփոխումները։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Օսմանյան Հայաստան
Հայոց պատմություն
Բարեփոխումներ
Օսմանյան կայսրության պատմություն
Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում
Ռուս-թուրքական հարաբերություններ