Շախմատային նովել

Շախմատային նովել (), ավստրիացի գրող Ստեֆան Ցվայգի վերջին և միաժամանակ ամենահայտնի ստեղծագործությունը։ Գրել է 1938-ից մինչև 1941 թվականը Բրազիլիայում։ Առաջին հրատարակությունը հայտնվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Բուենոս Այրեսում՝ սահմանափակ տպաքանակով՝ 300 օրինակով։

Առաջին եվրոպական հրատարակությունը հայտնվել է 1943 թվականին Ստոկհոլմի գաղթական՝ Հոթֆրիդ Բերման Ֆիշերի հրատարակությունում։ 1944 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել առաջին անգլերեն հրատարակությունը։ Գերմանիայում 1974 թվականին լույս է տեսել գրպանի հրատարակություն, որը երկար ժամանակ եղել է բեսթսելլեր. վաճառվել է 1.2 մլն օրինակ։ 

Միխայիլ Բոտվիննիկի կարծիքով՝ Միրկո Չենտովիչի կերպարը հանդիսանում էր այնպիսի խաղացողի հայտնվելու կանխատեսումը՝ ինչպես Ռոբերտ Ֆիշերն էր։

Էկրանավորում 
1960 թվականին Գ. Օսվարդը էկրանավորել է համանուն ֆիլմը։ Վերներ ֆոն Բազիլի (դոկտոր Բ.) դերում հանդես է եկել Կուրդ Յուրգենսը, Մ. Չենտովիչի դերում՝ Մ. Ադորֆը։ 

2021 թվականին թողարկվել է ավստրո-գերմանական համանուն ֆիլմը։

Բովանդակություն 
Մեծ շոգենավի տախտակամածի վրա, որը Նյու Յորքից Բուենոս Այրես է լողում, կանգնած է հերոսը, որի անունից պատմվում է նովելը։ Նրա ընկերը, տեսնելով լուսանկարչական սարքի բռնկումները, հայտնում է, որ այդ նույն նավի վրա լողում է շախմատի աշխարհի չեմպիոն Միրկո Չենտովիչը, որը ջախջախել է Ամերիկայի լավագույն շախմատիստներին, և, այդ առիթով, նրա մասին մի քանի պատմություններ է պատմում։

12 տարեկանում շախմատիստը որբ է դարձել։ Չեմպիոնի հոր նավակը խեղդվել է, երբ նա 12 տարեկան էր։ Որբերին ապաստանած քահանան հաճախ շախմատ էր խաղում վահմիստի հետ, և մի անգամ, երբ քահանան զբաղված էր, վահմիստը կատակով առաջարկեց Միրկոյին, ով մշտապես հետևում էր խաղին, խաղալ նրա հետ։ Զարմանալիորեն, 14 տարեկանում մի հիմար տղա, որը հազիվ թե գիտեր այբուբենը և մատների վրա հաշվել, հեշտությամբ հաղթում է և նրան, և քահանային։ Տեղի շախմատիստների նկատմամբ մի շարք հաղթանակներից հետո նրան հանձնում են Վիեննայի շախմատի գիտակի աշակերտներ։ 18 տարեկանում դառնում է Հունգարիայի չեմպիոն, 20-ում ՝ աշխարհի չեմպիոն։

Չնայած ակնհայտ շախմատային տաղանդին՝ Միրկոն չի կարող խաղալ հիշողության մեջ, կուրորեն։ Նրա խորհուրդները, անգրագիտությունն ու բացահայտ բթամտությունը, ագահությունը հեռու են մղում մարդկանց։ Ընդ որում, գիտակցումը, որ նա ավելի լավն է, քան բոլոր այդ կրթված և մշակութային մարդիկ, նրան դարձնում էին մեծամիտ և գոռոզ։

Հերոսը ցանկանում է ծանոթանալ չեմպիոնի հետ, սակայն նա նախընտրում է մենակությունը։ Նրա համար դասավորվում է «ծուղակ». հերոսը երեկոյան շախմատ է խաղում կնոջ հետ՝ հույս ունենալով ջերմացնել Չենտովիչի «մասնագիտական հետաքրքրությունը»։ Շուտով կնոջ փոխարեն հերոսի մրցակիցը դառնում է շոտլանդացի, լեռնային ինժեներ Մակ Կոնորը, որը հարստացել էր Կալիֆոռնիայի նավթային հանքերի վրա։ Չենտովիչը տեսնում է պարտիաներից մեկը, բայց դա նրա մոտ հետաքրքրություն չի առաջացնում։ Ինքնասիրահարված շոտլանդացին, ով իմացել է, որ իր հետ նավով լողում է շախմատի աշխարհի չեմպիոնը, անպայման ցանկանում է խաղալ նրա հետ։ Միրկոն պատրաստ էր խաղալ միայն  250 $ մեկ պարտիայի համար վճարելու դեպքում, իսկ հարուստ և տաքարյուն նավթագործը համաձայնում է։   

Հաջորդ օրը կայանում է հանդիպումը։ Առաջին պարտիան 24-րդ քայլում պարտություն կրեց (խաղալով բոլոր սիրահարների հետ միասին)։ 17-րդ քայլին երկրորդ խաղացողները բարենպաստ դիրք են գրավում։ Խորհրդակցելով ՝ նրանք հնարք չեն գտնում, բայց քայլ անելուց առաջ հանդիսատեսներից մեկն ասում է. «Աստծո սիրուն, պետք չէ»։ Նա բացատրում է, որ դա ծուղակ է, և մի քանի քայլ անց նրանք կպարտվեն, քանի որ այդպես խաղում էր Ալյոխինը Բոգոլյուբովի դեմ 1922 թվականին։ Անսպասելի խորհրդականի թելադրած մի քանի քայլերից հետո Չենտովիչն առաջարկում է ոչ ոքի, ինչպես և կանխատեսվում էր անծանոթի կողմից։ Մակ Կոնորն առաջարկում է խաղալ երրորդ պարտիան՝ անծանոթը չեմպիոնի դեմ, սակայն հուզված հանդիսատեսն ասում է, որ 25 տարի չի խաղացել և հապճեպ հեռանում է։ Հանդիսատեսի խաղի մակարդակը ակնհայտորեն չափազանց բարձր էր։

Մակ Կոնորը առաջարկում է շարունակել խաղը, և պատրաստ է ֆինանսավորել, խնդիրն այն է, թե ինչպես պետք է համոզել խաղացողին։ Հերոսը գտնում է նրան տախտակամածի վրա։ Նա ներկայանում է որպես դոկտոր Բ. և պատմում իր կյանքի պատմությունը։

Դոկտոր Բ.-ն իրավաբան էր, ինչպես իր հայրը։ Ընտանեկան գրասենյակը, առանց ուշադրություն գրավելու, սպասարկել է կայսերական ընտանիքի որոշ անդամների և հարուստ վանքերի։ Հիտլերի իշխանության գալով՝ ամբողջ կայսրության տարածքում հայտնվում են լրտեսական բջիջներ. լրտեսներից մեկը աշխատանքի է անցնում իրենց ընկերությունում։ Ավստրիայի դաշնային կանցլեր Շուշնիգի հրաժարման օրը դոկտոր Բ.-ն ոչնչացնում է առավել կարևոր փաստաթղթերը, իսկ դրանց մի մասը փոխանցում է պահպանության։ Գեստապոն ձերբակալում է նրան նույն օրը՝ հույս ունենալով ստանալ Բ.-ի տեղեկատվությունը կամ արժեքները։ Նացիստները նրան չեն ուղարկում համակենտրոնացման ճամբար, այլ կիրառում են «մեկուսացմամբ խոշտանգում»՝ նրան փակելով հյուրանոցի առանձին համարում։ Երկու շաբաթ լիակատար մեկուսացումից հետո սկսվում են հարցաքննությունները։ դոկտոր Բ.-ն կամաց-կամաց սկսում է խելագարվել։ Հարցաքննությունից չորս ամիս անց նա քննիչի աշխատասենյակի դիմաց կարողանում է գաղտնի վերցնել մեծ վարպետների 150 լավագույն շախմատային պարտիաների հավաքածու գիրքը։ Գերին խիստ հիասթափված էր և բարկացած, բայց անելանելիության պատճառով սկսում է խաղարկել պարտիաները վանդակավոր սաթից պատրաստված ինքնաշեն տախտակի վրա և հացե միջուկից պատրաստած խաղաքարերի վրա։ Հետագայում նա խաղարկում է հիշողության պարտիաները։ Երկու շաբաթ անց նա բոլոր պարտիաները սովորում է ժողովածուից։ Դեռ երեք ամիս անց նա 20-30 անգամ խաղարկում է դրանք, որից հետո սկսում է խաղալ ինքն իր հետ, ինչը մեծ ջանքեր էր պահանջում. Նա պետք է որպես թիմ «մոռանար» սևերի, ապա սպիտակների ծրագրերը։ Հաճույքը շուտով վերածվեց կրքի, մոլուցքի. երբեմն, արթնանալով զգում էր, որ խաղը անգիտակցաբար շարունակվել է երազի մեջ։ 

Շուտով նա հայտնվում է հիվանդանոցում՝ ուժեղ նյարդային հյուծվածությամբ. խաղի ժամանակ նա վազում էր ինքն իրենից, գոռում ու հարձակվում էր աղմուկի պատճառով եկած հսկիչի վրա։ Շուտով, կամ բարի բժշկի միջնորդությամբ, ով հայտարարել էր, որ գերին պատասխանատու չէ արարքների համար, կամ գեստապոյի (Հիտլերը զավթել էր Ավստրիան) կողմից իր նկատմամբ հետաքրքրությունը կորցնելու պատճառով՝ գերուն ազատում են և նույնիսկ ստիպում հեռանալ երկրից։

Դոկտոր Բ.-ն համաձայնում է խաղալ միայն մեկ պարտիա, միայն պարզելու համար, թե արդյո՞ք նա մտավոր կերպով խաղացել է այդ բոլոր պարտիաները, թե դա եղել է հալյուցինացիաներ և անհեթեթություններ։ Հաջորդ օրը խաղարկվում է պարտիան։ Չենտովիչը խաղում էր բավականին դանդաղ, ամեն անգամ մտածելով ավելի ու ավելի, իսկ դոկտոր Բ.-ն կատարում էր իր քայլը շատ արագ, իսկ քայլերի միջև եղած դադարները տեղի էին տալիս նրա նյարդերին։ 42-րդ քայլիս հետո՝ անելով հզոր քայլ, դոկտոր Բ.-ն տախտակամածի վրա սկսում է նյարդայնացած քայլել՝ նույն տարածքում հետ ու առաջ քայլելով։ Պատմությունը պատմողը հասկանում է, որ դոկտոր Բ.-ն մտքերով հասել է իր խուց-սենյակ։ Տաս րոպե մտածելուց հետո Չենտովիչը դանդաղ քարերը դնում է տախտակի վրա և հանձնվում։ Նա առաջարկում է ևս մեկ անգամ խաղալ, իսկ դոկտոր Բ.-ն հանկարծակի համաձայնում է։ Հասկանալով, որ իր դանդաղ քայլերը նյարդայնացնում են մրցակցին՝ Չենտովիչը յուրաքանչյուր քայլի համար մի քանի րոպե մտածում էր։ Որոշ ժամանակ անց դոկտոր Բ.-ին թվում է՝ կորցրել է խաղի հանդեպ հետաքրքրությունը և մտքում սկսում է այլ պարտիաներ խաղալ։ Հանկարծ, իր քայլից հետո դոկտոր Բ.-ն հայտարարում է շախ, ընդ որում շախ չկար. մրցակցի արքան փակված էր զինվորով։ Նա սկսում է արդարանալ, որ խաղաքարերը իրենց տեղում չեն, բայց իրականում նա այս պարտիան շփոթել էր նրա հետ, որը նա դադարի ժամանակ իր մտքում էր խաղում։ Պատմողը հիշեցնում է նրան իր ձեռքի վրայի սպիի և միայն մեկ պարտիա խաղալու մասին։ Նա հանգստանում է, հանձնվում, ներողություն է խնդրում չեմպիոնից և հանդիսատեսից։     

Չենտովիչը մեծահոգաբար ասում է, որ սիրողական խաղացող լինելով՝ այդ մարդը հազվադեպ տաղանդավոր է։

Ծանոթագրություն

Արտաքին հղումներ 

 նովելի Պատմությունը
 աուդիոգիրք (գերմաներեն)

1942 գրքեր
Հոգեբանական վեպեր
Գերմաներեն վեպեր