Մորկիոյի համախտանիշ

Մորկիոյի համախտանիշ, հայտնի է որպես IV տիպի մուկոպոլիսախարիդոզ (MPS IV), հազվադեպ հանդիպող նյութափոխանակային խանգարում է, որի դեպքում օրգանիզմը չի կարողանում մշակել ածխաջրերի որոշ տեսակներ, որոնք կոչվում են գլիկոզամինոգլիկաններ (GAGs, մուկոպոլիսախարիդներ)։ Մորկիոյի համախտանիշի ժամանակ մարմնում կուտակվող հատուկ գլիկոզամինոգլիկանը կերատան սուլֆատն է։ Այս բնածին արատը, որն աուտոսոմ ռեցեսիվ հիվանդություն է, լիզոսոմալ պահեստավորման խանգարման տեսակ է։ Մարմնի տարբեր մասերում գլիկոզամինոգլիկանների կուտակումն առաջացնում է տարբեր օրգան համակարգերի ախտանիշներ։ ԱՄՆ-ում Մորկիոյի համախտանիշով հիվանդացության մակարդակը գնահատվում է 1։ 200.000-ից մինչև 1։ 300.000 կենդանի ծնվածներից։

Նշաններ և ախտանիշներ 

Մորկիոյի համախտանիշով հիվանդները ծնվելու ժամանակ թվում են առողջ։ Մորկիոյի համախտանիշի A և B տիպերն ունեն նմանատիպ դրսևորումներ, սակայն B տիպի ախտանիշներն ավելի թույլ են արտահայտված։ Սովորաբար հիվանդությունը սկսվում է 1-ից 3 տարեկանից։ Մորկիոյի համախտանիշի ժամանակ առաջանում են կողերի և կրծքավանդակի կմախքի պրոգրեսիվվող փոփոխություններ, որոնք կարող են հանգեցնել նյարդաբանական բարդությունների, ինչպիսիք են նյարդերի սեղմումը։ Հիվանդները կարող են ունենալ լսողության կորուստ և եղջերաթաղանթի պղտորվածություն։ Ինտելեկտը սովորաբար նորմալ է, եթե հիվանդը չունի չբուժվող հիդրոցեֆալիա։

Մարմնի աճը դանդաղում է և հաճախ դադարում մոտ 8 տարեկանում։ Կմախքային խանգարումները ներառում են զանգակաձև կրծքավանդակը, ողնաշարի հարթեցումը կամ թեքումը, երկար ոսկրերի կրճատումը և ազդրերի, ծնկների, կոճերի, դաստակների դիսպլազիան։ Գլխի և պարանոցի միջև կապը կայունացնող ոսկրերը կարող են լինել ձևախախտված (օդոնտոիդ հիպոպլազիա), այս դեպքերում կատարում են վիրաբուժական միջամտություն, որը կոչվում է ողնաշարի պարանոցային ոսկրերի միացում։ Հաճախակի են նաև շնչառական անբավարարությունը, հոդերի կոշտացումը և սրտային հիվանդությունները։ Մորկիոյի համախտանիշի ավելի ծանր ձևն ունեցող երեխաները չեն կարող ապրել մինչև 20-30 տարի։

Մորկիոյի համախտանիշի լրացուցիչ նշաններն և ախտանիշներն են՝ ցածր հասակ, սկոլիոզ, կիֆոզ, գերշարժուն հոդեր, վերջույթների ձևախախտում, ողնաշարի ձևախախտում, հեպատոմեգալիա, լսողության, տեսողության և սրտային խնդիրներ։

Պատճառ 
Մորկիոյի համախտանիշը ժառանգվում է աուտոսոմ ռեցեսիվ։ Յուրաքանչյուր մարդ ունի կերատան սուլֆատի քայքայման համար անհրաժեշտ գեների երկու պատճեն՝ առողջ և դեֆեկտավոր։ Եթե երեխայի երկու ծնողներն էլ փոխանցեն գենի 1 դեֆեկտավոր պառճեն, արդյունքում երեխան չի ունենա գենի ֆունկցիոնալ պատճեններ։ Որպես այդպիսին, օրգանիզմը ի վիճակի չէ քայքայել և հեռացնել կերատան սուլֆատը։ Թերի քայքայված գլիկոզամինոգլիկանները պահպանվում են օրգանիզմի բջիջներում՝ առաջացնելով պրոգրեսիվվող վնաս։ Սկզբում հիվանդների մոտ ախտանիշները թույլ են արտահայտված լինում, սակայն վնասված բջիջների քանակի ավելացմանը զուգահեռ, ախտանիշները դառնում են ավելի արտահայտված։

Դասակարգում 
Այս համախտանիշն ունի երկու ձև՝ A և B, որոնք կոչվում են Մորկիո A և Մորկիո B համախտանիշ կամ MPS IVA և MPS IVB: Երկու ձևերը տարբերվում են գենային վնասումով։ A տիպը ներառում է գալակտոզամին-6 սուլֆատազ գենի (GALNS) վնասումը, մինչդեռ B տիպը՝ β-գալակտոզիդազ գենի (GLB1) վնասումը։

Բուժում 
Մորկիոյի համախտանիշի բուժումը ներառում է ֆերմենտային փոխարինող թերապիան։ 2014 թվականի փետրվարի 12-ին ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատեց էլոսուլֆազ ալֆա (Vimizim) դեղամիջոցը A տիպի բուժման համար։ Ներկայումս B տիպի բուժում չկա։

Կանխատեսում 
Մորկիոյի համախտանիշով հիվանդների կյանքի տևողությունը տարբեր է՝ կախված հիվանդության տեսակից։ A տիպն ընդհանուր առմամբ ծանր է, կյանքի սպասվող տևողությունը 20-30տարի է։ 2016 թվականին 81 տարեկանում մահացավ Մորկիոյի համախտանիշով մի տղամարդ։

Ուսումնասիրություններից մեկը ցույց է տվել, որ Միացյալ Թագավորությունում հիվանդների կյանքի միջին տեւողությունը 25 տարի է՝ ստանդարտ շեղումով  17 տարի։ Միջին հաշվով, հիվանդ կանայք 4 տարի ավելի երկար են ապրում, քան հիվանդ տղամարդիկ։ Հիվանդների 63%-ի մոտ մահվան հիմնական պատճառը շնչառական անբավարարությունն է։ Մահվան այլ պատճառներն են սրտային անբավարարությունը (11%), օրգանների հետվնասվածքային անբավարարությունը (11%), վիրահատական բարդությունները (11%) և սրտամկանի ինֆարկտը (4%)։ Կյանքի սպասվող տևողությունը 1980-ականներից ի վեր աճել է։

Պատմություն 
Մորկիոյի համախտանիշն առաջին անգամ նկարագրվել է 1929 թվականին ուրուգվայցի նշանավոր բժիշկ Լուիս Մորկիոյի (1867–1935) և անգլիացի ճառագայթաբան Ջեյմս Ֆրեդերիկ Բրեյլսֆորդի (1888–1961) կողմից։ Մորկիոն իր հետազոտությունների ժամանակ հայտնաբերել է եղջերաթաղանթի պղտորում, աորտալ փականի անբավարարություն, կերատան սուլֆատի միզային արտազատում։ Մորկիոն նկատել է այդ խանգարումը շվեդական ծագում ունեցող ընտանիքի չորս եղբայրների և քույրերի մոտ։

Տես նաև 
 Հուրլերի համախտանիշ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1162/

Նյութափոխանակության խանգարումներ
Համախտանիշներ
Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Հիվանդություններ
2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ