Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն

Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն (, ), ամերիկացի անվանի երկրաբան, եվգենիստ, հնէաբան։ Երկար տարիներ եղել է բնապատմության ամերիկյան թանգարանի նախագահը (Նյու Յորք)։ Ստեղծել է բրածո բազմաթիվ կենդանիների, այդ թվում՝ տիրանոզավրի (Tyrannosaurus rex) գիտական նկարագիրը։

Ընտրվել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1900), Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (1926), Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1910), գիտությունների ռուսական ակադեմիայի (1923), ֆրանսիական ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1927)։

Կենսագրություն 

Հենրի Օսբորնը ծնվել է Կոնեկտիկուտ նահանգի Ֆերֆիլդ քաղաքում։ Սովորել է Փրինստոնի համալսարանում։ 1883-1890 թվականներին եղել է համեմատական անատոմիայի պրոֆեսոր։ 1891 թվականին աշխատանքի է ընդունվել Կոլումբիա համալսարանում, ինչպես նաև բնության պատմության ամերիկյան թանգարանում։ 1896 թվականին դարձել է համալսարանի կենսաբանության պրոֆեսոր, 1908 թվականին՝ բնապատմության թանգարանի տնօրեն և այդ պաշտոնը վարել է մինչև 1933 թվականը։ Ստեղծել է հնէաբանների ու պրեպարատորների հմուտ թիմ, գիտարշավներ կազմակերպել ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում, Մոնղոլիայում, կուտակել բրածո մնացորդների՝ այն ժամանակների ամենալավ հավաքածուներից մեկն աշխարհում, որոնումներ իրականացրել մարդու նախնիների բրածո մնացորդներ հայտնաբերելու ուղղությամբ։

1897 թվականի նոյեմբերի 23-ին նա ընտրվել է Թեոդոր Ռուզվելտի և Ջորջ Բըրդ Գրինելի կողմից հիմնադրված բնապահպանական ընկերության՝ Բուն և Քրոքեթ ակումբի (Boone and Crockett Club) անդամ։

1909-1925 թվականներին եղել է Նյու Յորքի կենդանաբանական ընկերության նախագահը։

1886 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ, 1901 թվականին՝ արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։ 1903 թվականին նա գիտականորեն նկարագրել և անվանել է Ornitholestes-ը, 1905-ին՝ Tyrannosaurus rex-ը և Albertosaurus-ը, 1923-ին՝ Pentaceratops-ը, 1924-ին՝ Velociraptor-ը։

1929 թվականին Օսբորնը ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի կողմից պարգևատրվել է Դանիել Ժիրո Էլիոթի մեդալով։

Նրա որդին՝ Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն կրտսերը (1887—1969), նույնպես ճանաչված գիտնական էր. երկար տարիներ ղեկավարել է Նյու Յորքի կենդանաբանական ընկերությունը։

Օսբորնի առավել նշանակալի գիտական աշխատությունը The Proboscidea: A Monograph of the Discovery, Evolution, Migration and Extinction of the Mastodonts and Elephants of the World խորագիրը կրող երկհատոր մենագրությունն է, որը հրատարակվել է նրա մահից հետո՝ 1936 թվականին։

Բնության պատմության ամերիկյան թանգարան 

Օսբորնը մեծ ավանդ է ներդրել բնության պատմության ամերիկյան թանգարանի կայացման ու կատարելագործման ասպարեզում։ Կենսագիր Ռոնալդ Ռեյնջերը նրան բնորշել է որպես «գիտության առաջնակարգ կառավարչի և երրորդական կարգի գիտնականի»։ Թերևս Օսբորնի ամենամեծ ներդրումը գիտության մեջ իսկապես էլ կայանում է նրանում, որ նա դիտողական միջոցներով հանրահռչակել է այն։ Նրա հորդորով բնության պատմության ամերիկյան թանգարանի աշխատակիցները նոր էներգիա են ներդրել ցուցադրության էական բարեփոխման համար, և արդյունքում թանգարանը դարձել է 20-րդ դարասկզբի տեսարժան առաջնահերթ վայրերից մեկը։ Թանգարանում նրա պաշտոնավարման ընթացքում արված որմնանկարները, դիորամաները և դիտողական այլ նյութերը գրավել են միլիոնավոր այցելուների և ոգեշնչել այլ թանգարանների՝ ընդօրինակելու նրա նորարարությունները։ Բայց թանգարանի ցուցանմուշները և կրթական ծրագրերը իր ռասիստական ​​ու եվգենիստական ​​համոզմունքներով թաթախելու, ներծծելու նրա ջանքերը անհանգստացրել են իր ժամանակակիցներից շատերին և խաթարել նրա ներդրումների դերն ու նշանակությունը։

Եվգենիկա 

Օսբորնը, ով 1922 թվականին ակտիվորեն մասնակցել էր Ամերիկյան եվգենիստական ընկերության հիմնադրմանը, պաշտպանում էր այդ ժամանակների հասարակության վերին խավերում տարածում ստացած այն տեսակետը, որ ժառանգականությունը գերազանցում է շրջակա միջավայրի ազդեցությանը։ Նա ընդունում էր, որ գոյություն ունեն տարբեր ռասաներ ՝ ֆիքսված ժառանգական հատկանիշներով, և համարում էր, որ սկանդինավյան կամ անգլո-սաքսոնական «ռասան» ամենաբարձրն է։ Դրանից ելնելով՝ Օսբորնը եռանդուն կերպով պաշտպանում էր եվգենիկայի՝ «լավ» ռասայական պաշարը պահպանելու գաղափարը։ Իր այդ հայացքները նա առավել ցայտուն արտահայտել է Մեդիսոն Գրանտի The Passing of the Great Race գրքի երկրորդ և չորրորդ հրատարակությունների համար գրած ներածություններում։ Ի դեպ, այդ գիրքը մեծապես ազդել է նաև Ադոլֆ Հիտլերի վրա, ով The Passing of the Great Race-ն  անվանել է «իր Աստվածաշունչը», քանի որ այն քարոզում էր ընտրության կոշտ համակարգի ներդրում՝ վերացնելու համար նրանց, ովքեր, ըստ գրողի կարծիքի, պետք է դիտվեն որպես «թույլ» կամ «ոչ պիտանի»։

Ի պատիվ Հենրի Օսբորնի անվանված տաքսոններ 

Saurolophus osborni դինոզավր - անվանվել է Բարնում Բրաունի կողմից, 1912 թվականին։

Osteolaemus osborni աֆրիկյան գաճաճ կոկորդիլոս - անվանվել է Կարլ Պատերսոն Շմիդտի կողմից, 1919 թվականին։

Աշխատություններ 

 From the Greeks to Darwin: An Outline of the Development of the Evolution Idea (1894)
 From the Greeks to Darwin: An Outline of the Development of the Evolution Idea, 2-րդ հրատարակություն (1905)
 Evolution of Mammalian Molar Teeth: To and From the Triangular Type (1907)
 The Origin and Evolution of Life (1916)
 Men of the Old Stone Age (1916)
 The Age of Mammals in Europe, Asia and North America (1921)
 Evolution and Religion (1923)
 Man Rises to Parnassus', Critical Epochs in the Pre-History of Man (1927)
 Aristogenesis, the Creative Principle in the Origin of Species (1934)
 Present Problems in Evolution and Heredity (1892)
 Evolution And Religion In Education (1926)
 Aristogenesis, the Creative Principle in the Origin of Species (1934)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 
 Robertson, Thomas, "Total War and the Total Environment: Fairfield Osborn, William Vogt, and the Birth of Global Ecology," Environmental History, 17 (April 2012), 336–64.
  (Madison Grant was a friend and collaborator of Osborn)
 National Academy of Sciences: Biographical Memoir of Henry Fairfield Osborn (1857–1935), by William K. Gregory, 1937

Արտաքին հղումներ 

 Bibliography of the published writings of Henry Fairfield Osborn for the years 1877-1915
 Brief essay on Osborn's racial theories
 brief biographical sketch
 

Թանգարանային աշխատակիցներ
Հնէաբաններ
Կենսաբաններ
Ամերիկացի երկրաբաններ
ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Ամերիկացի կենդանաբաններ
Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ