Արաբական լիգայի գագաթնաժողով Կահիրեում (1964)

Արաբական պետությունների լիգայի 1964 թվականի գագաթնաժողովը Արաբական պետությունների լիգայի առաջին գագաթնաժողովն էր, որը տեղի ունեցավ Կահիրեում ՝ Եգիպտոսում, 1964 թվականի հունվարի 13-16-ին, որին մասնակցում էին այն ժամանակվա բոլոր 13 անդամ պետությունները ՝ Միացյալ Արաբական Հանրապետությունը (Եգիպտոս), Իրաքը, Լիբանանը, Սիրիան, Սաուդյան Արաբիան, Հորդանանը, Եմենի Արաբական Հանրապետությունը, Լիբիան, Սուդանը, Մարոկկոն, Թունիսը, Քուվեյթը և Ալժիրը։

Միավորված Արաբական Հանրապետության (այժմ միայն Եգիպտոսը ՝ 1961 թվականին Սիրիայից դուրս գալուց հետո) նախաձեռնությամբ տեղի ունեցած գագաթնաժողովում որոշվել է իրականացնել միջարաբական հակամարտությունների կարգավորման պլանավորում և իմպերիալիզմի ու Իսրայելի «ագրեսիվ քաղաքականության» դեմ պայքարի ընդհանուր սկզբունքների ընդունում։ 

Գագաթնաժողովի առանցքային բանաձևերն ընդլայնվել են ութ ամիս անց Արաբական պետությունների լիգայի 1964 թվականի գագաթնաժողովում (Ալեքսանդրիա) ամրագրված ՄԱԿ-ի նամակում։

Նախապատմություն 
Այդ ժամանակ Սիրիան և պաղեստինցի ֆեդայինները 1948 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմի ռևանշի կոչ էին անում, սակայն արաբական մյուս պետությունները (հատկապես Եգիպտոսը Գամալ Աբդել Նասերի օրոք) կարծում էին, որ այժմ հարված հասցնելու ամենահարմար պահը չէ։ Փոխարենը նրանք պայմանավորվել են ոչ ռազմական մարտավարության մասին, որպեսզի Իսրայելը չկարողանա օգտագործել այն։ Այս դիվերսիան անվանվել է 1964-ի գլխաքանակի հեռացման ծրագիր։ Դա հակասում էր սկզբնական համաձայնեցված առաջարկներին ինչպես Իսրայելի, այնպես էլ Հորդանան գետում 1955 թվականի Ջոնսթոնի ծրագրին, որը նույնպես հայտնի է որպես Հորդանան գետի հովտի միասնական ջրային ծրագիր։ Դա այն գործոններից մեկն էր, որոնք հետագայում արագացրեցին վեցօրյա պատերազմը 1967 թվականին։

Գագաթնաժողովի անմիջական առիթը եղել է Իսրայելի առաջարկած ՝ ջրի հեռացումը Տիբերիայի լճից։ Ի պատասխան Սիրիայի կողմից Իսրայելի հետ ռազմական առճակատման մեջ չմտնելու Եգիպտոսի ցանկության ՝ Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերը (1918-1970) հանդես է եկել ի պաշտպանություն Հորդանան գետի երկու աղբյուրների ՝ Հասբանի գետի և Բանիաս գետի հեռացման արաբական ծրագրի։ Նասերը արաբական ստորաբաժանումներին մեղադրել է այն «աղետալի իրավիճակ» համարելու մեջ։ 1964 թվականի ջրի հեռացման ծրագրի երկու առաջարկներից այս տարբերակն է ընտրվել։ 1963 թվականի դեկտեմբերի 23-ին նա ասաց․

Մենք ջուրը կտանք արաբների կամքին հակառակ, իսկ արաբները կարող են անել այն ամենը, ինչ ցանկանում են,-արաբական թագավորների և պետությունների ղեկավարների հանդիպումը պետք է կայանա որքան հնարավոր է շուտ ՝ անկախ նրանց միջև առկա հակամարտություններից և տարաձայնություններից։ Նրանց հետ, ում հետ մենք հակամարտում ենք, մենք պատրաստ ենք հանդիպել, նրանց հետ, ում հետ մենք վիճում ենք, մենք պատրաստ ենք հանուն Պաղեստինի նստել կողք կողքի։

Մասնակիցները 
Ժողովի մասնակիցները ՄԱԿ-ին ուղղված նամակում գրառել են հետևյալ կերպ։

 Հորդանան․ Հորդանանի Հուսեյն թագավոր
 Թունիս․ փաստացի վարչապետ Բահի Լենդգեմ
 Ալժիր․ նախագահ Ահմեդ բին Բելլա
 Սուդան․ նախագահ Իբրահիմ Աբբուդ
 Իրաք․ նախագահ Աբդուլ Սալամ Արիֆ
 Սաուդյան Արաբիա․ արքայազն (հետագայում թագավոր) Ֆեյսալ
 Սիրիա․ նախագահ Ամին ալ Հաֆեզ
 Եգիպտոս․ նախագահ Գամալ Աբդել Նասեր (միաժամանակ Միացյալ Արաբական Հանրապետության նախագահ)
 Եմենի Արաբական Հանրապետություն․ (Հյուսիսային Եմեն) նախագահ Աբդուլլահ ալ-Սալլահ
 Քուվեյթ․ արքայազն Աբդուլլահ 3-րդ Ալ-Սալիմ Ալ-Սաբահ
 Լիբանան․ նախագահ Չարլզ Հելու
 Լիբիա․ Իդրիս թագավոր
 Մարոկկո․ արքայազն Մուլայի Աբդալլահ
 Պաղեստին․ Ահմադ Շուքեիրի

Մի շարք առանցքային արաբական պետություններ դեռևս չեն անկախացել Մեծ Բրիտանիայից 1964 թվականին, ուստի նրանց առաջնորդները չեն մասնակցել խորհրդաժողովին։ Դրանք են․

 Բահրեյն․ Էմիր Իսա բին Սալման ալ Խալիֆա
 Օման․ Սուլթան Սաիդ բին Թայմուր
 Քաթար․ Էմիր Ահմադ բին Ալի ալ Ֆանի
 Արաբական Միացյալ Էմիրություններ․ Հարավարևելյան Ասիայի երկրների էմիրներ
 Հարավային Եմեն․ Հարավային Արաբիայի Համադաշնության և Հարավային Եմենի պրոտեկտորատի սուլթաններ

Հետևանքները 

Ինչ վերաբերում է Պաղեստինին, ապա Ահմադ աշ Շուքայրիին (1908-1988) ՝ պաղեստինցի դիվանագետին և Արաբական պետությունների լիգայի գլխավոր քարտուղարի նախկին օգնականին (1950-1956), հանձնարարվել է կապեր նախաձեռնել Պաղեստինյան կրթության ստեղծմանն ուղղված, որի դերում նա կդառնա Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության առաջին նախագահը։

Կահիրեի ռադիոն ռազմաճակատում հայտարարել է, որ Արաբական Պետությունների Լիգայի անդամ պետությունների ղեկավարները պայմանավորվել են ստեղծել միացյալ ռազմական հրամանատարություն ՝ Արաբական միացյալ հրամանատարություն, որը կգլխավորի Եգիպտոսի գեներալ-լեյտենանտ Ալի Ամերը Կահիրեի կենտրոնակայանում։ Այդ նոր մարմնի մասին ոչ մի հիշատակում չի արվել գագաթնաժողովի պաշտոնական կոմյունիկեում, թեև գլխավոր քարտուղար Աբդել Հալեկ Հասունան հայտարարել է, որ ընդունված որոշ բանաձևեր գաղտնի կմնան։

Ինչ վերաբերում է ջրի հեռացման ծրագրին, ապա բոլոր տասներեք անդամ պետությունները միաձայն որոշում են կայացրել հավանություն տալ Նասերի առաջարկին։ Գագաթնաժողովի և դրա վրա ընդունված որոշումների արդյունքը դարձավ Արաբական պետությունների լիգայի խորհրդի սառեցումը և այն որպես որոշում կայացնող գլխավոր մարմին դուրս մղելը։ Նասերը կանգնեցրել է սիրիացի և պաղեստինցի պարտիզաններին իսրայելցիներին հրահրելուց, որ պատերազմ սկսեն ՝ խոստովանելով, որ Իսրայելի հետ պատերազմի պլաններ չունի։ 

Գագաթնաժողովի ընթացքում Նասերը «զարգացրել է» ջերմ հարաբերությունները Հուսեյնի թագավորի հետ, կապեր են հաստատվել Սաուդյան Արաբիայի, Սիրիայի և Մարոկկոյի կառավարիչների հետ։ 1964 թվականի վերջին արաբական պետությունների լիգայի երկրորդ գագաթնաժողովը պետք է կայանար Ալեքսանդրիայում։ Այս երկրորդ գագաթնաժողովից հետո Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն նամակ է ուղարկվել համաձայնեցված բանաձևերի շարադրմամբ։

Հղումներ

Մատենագրություն 

20-րդ դարի դիվանագիտական կոնֆերանսներ
Արաբական Լիգա