Պարադիգմ

Պարադիգմ, (, «շաբլոն, օրինակ, նմուշ»,  — «ներկայացնել»), նշանակում է հասկացությունների հատուկ շարք կամ մտածողության ձևեր՝ ներառյալ տեսությունները, հետազոտության մեթոդները, կանխադրույթները և ստանդարտները, որոնց համաձայն իրականացվում են հետագա կառուցումները, ընհանրացումներն ու փորձերը ոլորտում ։ Գիտության և փիլիսոփայության մեջ։

Ի սկզբանե բառը գործածվել է  լեզվաբանության և հռետորության մեջ։ ԲԵՀԲ-ում այս տերմինը սահմանվում է հետևյալ կերպ․ «Քերականական բառ է, որ նշանակում է խոնարհման կամ հոլովման աղյուսակ», հռետորության մեջ՝ «օրինակ, որը համեմատության նպատակով վերցված է պատմությունից»։ Merriam-Webster բառարանը 1900 թ․ նմանատիպ սահմանում է տվել միայն քերականական համատեքստում կամ բնորոշում է որպես առակները լուսաբանող տերմին։

1960-ականների վերջերից այս տերմինը հիմնականում գործածվում է գիտության փիլիսոփայության և գիտության սոցիոլոգիայի մեջ՝  ցույց տալու գաղափարների առաջատար համակարգը, տեսակետները և հասկացությունները, հայեցակարագային դիագրամի, մոդելի խնդիրների առաջադրման և դրանց լուծման, գլխավորապես գիտական միջավայրում սահմանված ժամանակի  ընթացքում (գիտական մեթոդաբանություն, հետազոտական մեթոդներ)։

Հասկացության առաջին և առավել հայտնի հիշատակումներից մեկին հանդիպում ենք Պլատոնի դիալոգներում, որտեղ նա այն գործածել է տիեզերքի նախատիպի ինքնազարգացման նշանակությամբ՝ տիեզերք։

Գիտական պարադիգմ  

Այս հասկացությունը, բառի ժամանակակից իմաստով, ներկայացված է ամերիկացի ֆիզիկոս և գիտության պատմաբան Թոմաս Կունի կողմից, որը առանձնացրել է գիտական դիսցիպլինի (գիտության ճյուղ) զարգացման տարբեր էտապները․
 Նախապարադիգմատիկ (նախընտրական պարադիգմայի կարգավորում)
 Պարադիգմի գերակայություն (այսպես կոչված՝ «նորմալ գիտություն»)
 Նորմալ գիտության ճգնաժամ
 Գիտական հեղափոխություն՝ բաղկացած Պարադիգմի տեղաշարժից, անցումը մեկից մյուսին

Ըստ Կունի՝ պարադիգմը այն է, ինչը միավորում է գիտական միջավայրի անդամներին և հակառակը, գիտական միջավայրը կազմված է մարդկանցից, որոնք ընդունում են որոշակի պարադիգմ։ Որպես կանոն, պարադիգմը գրանցված է դասագրքերում, գիտնականների աշխատություններում և երկար տարիներ սահմանում է խնդիրների ու մեթոդների  շրջանակը գիտության այս կամ այն բնագավառում, գիտական դպրոցում։ Պարադիգմը ներառում է, օրինակ, Արիստոտելի հայացքները, նյուտոնյան մեխանիկան և նման այլ օրինակներ։

«Պարադիգմներ ասելով՝ ես հասկանում եմ ձեռքբերած բոլոր գիտական նվաճումների համընդհանուր ճանաչում, որոնք սահմանված ժամանակի ընթացքում գիտական աշխարհին տալիս են խնդիրների առաջադրման և դրանց լուծման մոդելը» «Ներկայացնելով այս տերմինը՝ ես հասկանում եմ, որ փաստացի հետազոտական պրակտիկայի որոշ ընդունված օրինակներ այնպիսին են, որ ներառում են օրենք, տեսություն, դրանց գործնական կիրառություն և անհրաժեշտ գործիքներ,— այս ամբողջությունը տալիս է մեզ մոդելներ, որոնցից առաջանում են գիտական հետազոտությունների հատուկ ավանդույթներ։»

Պարադիգմի տեղաշարժ 

Պարադիգմի տեղաշարժը իրենից ներկայացնում է գիտական հեղափոխություն կամ էվոլյուցիոն անցում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Պարադիգմ, Ա․. Պ. Օգուրցով, Новая философская энциклопедия, в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
 
 СТРУКТУРА НАУЧНЫХ РЕВОЛЮЦИЙ, Т. Кун., М.: Прогресс, 1977, էջ:՝ 304
Գիտության փիլիսոփայություն
Իմացաբանություն
Գիտության իմացաբանություն
Փիլիսոփայական հասկացություններ