Մուրոյի «զրուց»-ը (պատմվածք)

«Մուրոյի «զրուց»-ը», Ակսել Բակունցի պատմվածքներից, հավանաբար գրվել է 1929-1930 թվականի հունվար ընկած ժամանակահատվածում։ Պատմվածքի բնագրային աղբյուրներն են՝ «Խորհրդային Հայաստան», օրաթերթ (Երևան), Հոկտեմբեր — Նոյեմբեր։ Տարեգիրք։ Երևան, 1934,  Ակսել Բակունց Անձրևը։ (Ժողովածու), Երևան, 1935։

Պատմություն 
Պատմվածքն առաջին անգամ հրատարակվել է 1930 թվականի հունվարի 22-ին, «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, այնուհետև՝ 1932 թվականին Երևանում լույս տեսած  «Հոկտեմբեր-նոյեմբեր» տարեգրքում, 1934 թվականին պատմվածքը հրապարակվել է Երևանում լույս տեսած «Լենին. գրողները Լենինի մասին» ժողովածվում։ Հետագայում պատմվածքը հրատարակվել  միջնակարգ դպրոցների  5-րդ տարվա «Գրականության քրեստոմատիայում»։ Պատմվածքը  մշակումից հետո, 1935 թվականին տեղ է գտել Բակունցի  «Անձրևը» ժողովածվում, այնուհետև բազմիցս հրապարակվել է պարբերականներում, ժողովածուներում, դասագրքերում։

«Մուրոյի «զրուց»-ը 1955 թվականին տեղ է գտել Բակունցի Երկերի երևանյան հրատարակության մեջ և բեյրության «Ամբողջական գործի» Ա հատորում, 1957-ին «Լենինը մեր սրտում» գրական-գեղարվեստական ժողովածուի մեջ, 1959-ին՝ «Եղբայրության ընկուզենիները» ժողովածվում, 1960-ին լույս է տեսել առանձին գրքույկով, ինչպես և տպագրվել է «Սովետահայ գրականության ընտիր էջեր։ Արձակ» հրատարակության մեջ, 1964 թվականին՝ Երկերի առաջին հատորում, 1969-ին՝ «Նամակ ռուսաց թագավորին» պատմվածքի հետ հրատարակվել է առանձին գրքույկով։

«Անձրևը» ժողովածուի մեջ պատմվածքի վերջում թվական չկա նշված։ Երկերի 1955 և 1964 թվականների հրատարակություններում պատմվածքի վերջում նշված է  1932, որը հնարավոր չէ լինի պատմվածքը գրելու ճիշտ թվականը, քանի-որ երկն  առաջին անգամ հրապարակվել է 1930 թվականի  հունվարի 22-ին, «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում։

Սյուժեի վերլուծություն
Ըստ պատմվածքի սյուժեի, հեղինակը եղել է Մաղդա գյուղում և պատմվածքի  հերոսի՝ Մուրոյի նախակերպարին հանդիպել ամռանը կամ աշնան սկզբին։ Ամենայն հավանականությամբ դա եղել է 1929 թվականի ամառը կամ աշնան սկիզբը։ Այստեղից պարզ է դառնում, որ Բակունցը երկը գրել է 1929 թվականից մինչև 1930  թվականի հունվար  ընկած ժամանակահատվածում։

Աշտարակի շրջանի լեռնային Մաղդա գյուղում (այժմ Լեռնաշեն) Սասունից  եկած բնակիչներ են ապրում։ Երկար տարիներ 38-րդ խորհրդային տնտեսությունում աշխատում էր Գևորգ Ավետիսյան անունով մի սասունցի վերաբնակիչ, որը հանդիսացել է  բակունցյան Մուրոյի նախակերպարը, արտաքինով շատ նման նրան։ Նա  հիշում էր հանդիպումը քաղաքից եկած երկու մարդկանց հետ։ Գևորգ Ավետիսյանը ծանոթ է եղել  Մուրոյի «զրուց»-ը պատմվածքին, որտեղ Բակունցը նշել է, որ   ոչ մի հարազատ չունի։ Սակայն իրականում Գևորգն ունեցել է եղբայր, այդ պատճառով նա հայտնել է իր դժգոհությունը։ Բակունցը իրողությունից այս շեղումը, բնականաբար, կատարել է գեղարվեստական նկատառումով. որևէ հարազատ չունեցող Արևմտյան Հայաստանից եկած վերաբնակիչ հովիվը պատմվածքում ավելի տպավորիչ պետք է լիներ։ Գևորգի անունը Բակունցը փոխել է Մուրո, քանի որ այդ անունը պատմվածքում ավելի «հովվական» է հնչում։ Իրականում Բակունցն ունեցել է մի այլ հովիվ ծանոթ, քուրդ՝ Հակո Շամիլով անունով, որին նաև Մուրո են ասել։ Հակոն որևէ առնչություն չունի պատմվածքի  հետ, նրանից Բակունցը միայն Մուրո անունն է վերցրել և այդպես կոչել իր գրական հերոսին։

Հետագայում Հակո Շամիլովը պնդել է, թե Բակունցի Մուրոն ինքն է, սակայն Բակունցի Մուրոյի նախակերպարի վերաբերյալ մի քանի նյութեր են տպագրվել

Ծանոթագրություններ 

Ակսել Բակունցի ստեղծագործություններ
Պատմվածքներ
Գրական ստեղծագործություններ