Մարկոս Ավետարանիչ

Մարկոս Ավետարանիչ (, , ), ավանդաբար համարվում է Մարկոսի Ավետարանի հեղինակը։ Ասվում է, որ Մարկոսը եղել է վաղ Քրիստոնեության ամենակարևոր եպիսկոպոսական աթոռներից մեկի՝ Ալեքսանդրիայի եկեղեցու հիմնադիրը։ Ապրիլի 25-ը նրա հիշատակության օրն է, իսկ թևավոր առյուծը՝ նրա խորհրդանիշը։

Պատմություն

Անունն այլ լեզուներով 
Մարկոս Ավետարանչի անունը տարբեր լեզուներով հնչում է տարբեր կերպ.

, ,  (),  (),  (),  (), լիբիա-բերբերերեն՝ ⵎⴰⵔⵇⵓⵙ:

Մարկոսի ինքնությունը 

Ըստ Վիլլիամ Լեյնի (1974), «անխախտ ավանդությունը» Մարկոս Ավետարանչին նույնացնում է Հովհաննես Մարկոսի հետ, վերջինը ներկայացվում է որպես Բառնաբասի զարմիկ։ Այնուամենայնիվ, Հիպողիտոս Հռոմեացին իր Յոթանասուն Առաքյալների Մասին աշխատության մեջ տարբերակում է Մարկոս Ավետարանչին (Բ. Տիմ. 4:11), Հովհաննես Մարկոսին (Գործք 12:12, 25; 13:5; 13; 15:37) և Բառնաբասի զարմիկ Մարկոսին (Կող. 4:10; Փիլ. 1:24): Ըստ Հիպողիտոսի, նրանք բոլորը պատկանել են «Յոթանասուն Աշակերտների» խմբին, ովքեր Հիսուսի կողմից առաքվել են Հուդայի երկիր Ավետարանը քարոզելու  (Ղուկ. 10:1):

Ըստ Եվսեբիոս Կեսարացու (Եկ. Պատմ. 2.9.1-4), Հերովդես Ա Ագգրիպացին (Ք. հ. 41 թվականին) Հրեաստանում իր կառավարության առաջին տարում հրամայել է սպանել Զեբեդեոսի որդի Հակոբոսին և կալանավորել Պետրոսին՝ պլանավորելով սպանել նրան Պասեքից հետո։ Պետրոսը հրեշտակների կողմից հրաշքով փրկվելով փախել է Հերովդեսից (Գործք 12:1-19)։ Պետրոսը գնացել է Անտիոք, հետո` Փոքր Ասիա (Պոնտոս, Գաղատա, Կապադովկիա, Ասիա և Բյութանիա, ինչպես նշված է Ա Պետրոս 1:1 համարում), ապա ժամանել է Հռոմ Կլավդիոս կայսեր կառավարման երկրորդ տարում (Ք. հ. 42 թվական, Եվսեբիոս, Եկ. Պատմ. 2.14.6): Ճանապարհին Պետրոսը հանդիպել է Մարկոսին, ով ընկերակցել է Պետրոսի հետ՝ դառնալով նրա գործընկերն ու թարգմանը։ Մարկոս Ավետարանիչը գրի է առել Պետրոսի քարոզները, որոնց հիման վրա շարադրել է Մարկոսի Ավետարանը (Եկ. Պատմ. 15-16): Մարկոսն իր Ավետարանը գրել է Կլավդիոսի կառավարման երրորդ տարում՝ նախքան իր Ալեքսանդրիա մեկնելը (Ք. հ. 43 թվականին)։   

Ըստ Գործք 15:39 համարի, Մարկոսը Բառնաբասի հետ գնացել է Կիպրոս Երուսաղեմի ժողովից հետո։ Ավանդության համաձայն, Ք. հ. 49 թվականին՝ Քրիստոսի Համբարձումից մոտավորապես 19 տարի հետո, Մարկոսը ճամփորդել է Ալեքսանդիա և հիմնադրել Ալեքսանդիայի Եկեղեցին։ Ներկայիս Ղպտի Ուղղափառ, Ալեքսանդիայի Հույն Ուղղափառ և Ղպտի Կաթոլիկ Եկեղեցիները սկզբնավորվել են Մարկոս առաքյալի կողմից հիմնադրած այս քրիստոնեական համայնքից։ Ղպտի Եկեղեցու ծիսական առանձնահատկությունները կապվում են Մարկոսի անվան հետ։ Նա դարձել է Ալեքսանդիայի առաջին եպիսկոպոսը և համարվում է Քրիստոնեության սկզբնավորողը Աֆրիկայում։      

Ըստ Եվսեբիոսի (Եկ. Պատմ. 2.24.1), Ներոնի թագավորության ութերորդ տարում (62/63 թվականներին)՝ հավանաբար Մարկոս առաքյալի մահից հետո, Աննիանոսը հաջորդել է Մարկոսին՝ որպես Ալեքսանդիրայի եպիսկոպոս։ Ավելի ուշ Ղպտի ավանդությունը փաստում է, որ Մարկոսը նահատակվել է 68 թվականին։ Սուրբ գրքի ժամանակակից մասնագետները պնդում են, որ Մարկոսի Ավետարանը գրվել է ոչ թե իրադարձությունների անմիջական ականատեսի, այլ անհայտ հեղինակի կողմից:

Մարկոս առաքյալը Սուրբ Գրքում և եկեղեցական ավանդության մեջ 

Մարկոսին՝ որպես իր անունը կրող Ավետարանի հեղինակ, հիշատակում է Պապիասը։ Երրորդություն Ավետարանական աստվածաբանական դպրոցի մասնագետները «գրեթե համոզված են», որ Պապիասը անդրադառնում է Հովհաննես Մարկոսին։ Սուրբ Գրքի ժամանակակից մասնագետները հրաժարվում են Պապիասի հաղորդած տեղեկությունից որպես ոչ վստահելի աղբյուր: Եվսեբիոսը ևս կասկածի տակ է առնում Պապիասի հաղորդած տեղեկությունը։ 

Մարկոս Ավետարանիչը և Հովհաննես Մարկոսը նույնացվում են այն մարդու հետ, ով ջուր է տարել Վերնատուն, որտեղ տեղի է ունեցել Վերջին ընթրիքը (Մարկ. 14:13) կամ այն երիտասարդի հետ, ով Քրիստոսի ձերբակության ժամանակ մերկ փախել է (Մարկ. 14:51-52):

Ղպտի եկեղեցու ավանդությունը նույնացնում է Մարկոս Ավետարանչին և Հովհաննես Մարկոսին, ինչպես նաև ընդունում Հիպողիտոսի կողմից հաղորդված այն տեղեկությունը, որ Մարկոսը եղել է Քրիստոսի կողմից ուղարկված Յոթանասուն առաքյալների թվում (Ղուկ. 10:1): Ղպտի ավանդության համաձայն՝ Մարկոս Ավետարանիչը Քրիստոսի մահից հետո հյուրընկալել է առաքյալներին իր տանը։ Այդ նույն տանն է Հարուցյալ Քրիստոս հայտնվել է իր աշակարետներին (Հովհ. 20), և այդ նույն տանն էին գտնվել առաքյալները, երբ Հոգեգալստի օրը Սուրբ Հոգին իջել է նրանց վրա։ Ավելին, Մարկոսը Կանայի հարսանիքի ժամանակ այն ծառաների մեջ է եղել, ովքեր լցրել են ջուրը, որը Քրիստոս վերածել է գինու (Հովհ. 2:1-11):

Ղպտի եկեղեցու ավանդությունը պնդում է, որ Մարկոսը ծնվել է Կիրենում՝ քաղաք Հյուսիսային Աֆրիկայի Պենտապոլիսում (այժմ Լիբիա)։ Նույն ավանդությունը պատմում է, որ Մարկոսը վերադարձել է Պենտապոլիս ավելի ուշ՝ Պողոսի կողմից Կողոսիա ուղարկվելուց հետո ( Կող. 4:10, Փիլ. 24. թեև շատերը կարծում են, որ այս տեղեկությունը վերաբերում է Բառնաբասի զարմիկ Մարկոսին) իր հետ Հռոմում ծառայելու համար (Բ Տիմ. 4:11): Այնուհետև, Պենեպոլիսից Մարկոսը գնում է Ալեքսանդիրա, որտեղ  հեթանոս տեղաբնիկներին զայրացնում են ալեքսանդրիացիներին  հելլենիստական աստվածների պաշտամունքներից հեռու պահելու Մարկոսի ջանքերը։ Ք. հ. 68 թվականին, տեղացի հեթանոսները պարանով կապում են առաքյալի պարանոցը և քաղաքի փողոցներով նրան քարշ տալով՝ ի վերջո սպանում են։

Հիշատակության օր  
Ապրիլի 25-ը Մարկոս առաքյալի հիշատակության օրն է Կաթոլիկ և Ուղղափառ Եկեղեցիներում։ Ղպտի Եկեղեցին Մարկոս առաքյալի տոնը նշում է Պարմոտի 30-ին (այդ օրը Ղպտի եկեղեցական օրացույցում  համապատասխանում է Հուլյան տոմարով ապրիլի 25-ին)։ Որտեղ Հովհաննես Մարկոսը զանազանվում է Մարկոս Ավետարանչից և նրա հիշատակության օրը նշվում է սեպտեմբերի 27-ին (համաձայն Հռոմեական Մարտիրոսաբանության), իսկ Մարկոս Ավետարանչինը՝ ապրիլի 25-ին։

Սուրբ Մարկոսի մասունքներ 

Ավանդության համաձայն՝ 828 թվականին, երկու վենետիկյան առևտրականներ՝ երկու հույն վանականների օգնությամբ, Ալեքսանդրիայից գողացել են Սուրբ Մարկոսի մասունքները (Աբբասյան Խալիֆայության կառավարման շրջանում) և տարել են Վենետիկ։ Սուրբ Մարկոսի Տաճարի խճանկարը պատկերում է նավաստիներին, որոնք ծածկում են մասունքները խոզի մսի շերտերով և կաղամբի տերևներով։ Դա արվել է միտումնավոր, որով կարողացել են հսկիչներին խոչընդոտել մանրամասնորեն զննելու նավի բեռը, քանի որ մուսուլմաններին արգելված է ուտել խոզի միս։

Դոնալդ Նիկոլը բացատրում է, որ այս քայլը « ավելի շատ մոտիվացված է եղել քաղաքական, քան կրոնական նպատակներով» և «հաշվարկված քայլ է եղել ընդդեմ Աքուիլեայի Պատրիարքության հավակնությունների»։ Գրադոյի եկեղեցին զարդարելու փոխարեն, որտեղ գտնվել է Սուրբ Մարկոսի գահը, մասունքները գաղտնի կերպով պահվել են Դոգ Գուստինիանո Պարտիքիպազիոյի համեստ պալատում։ Ըստ Նիկոլի՝ Սուրբ Մարկոսի մասունքները «ո՛չ Գրադոյի Պատրիարքության, և ո՛չ էլ Օլիվոլոյի եպիսկոպոսական թեմի, այլ Վենետիկ քաղաքի խորհրդանիշն է եղել»։ Դոգ Գուստինիանոյի այրին՝ նրա կամքի համաձայն՝ կառուցել է Սուրբ Մարկոսին նվիրված տաճար իր պալատի և Սուրբ Թեոդոր Ստրատիլատի մատուռի միջև։ Վերջինս  Վենետիկ քաղաքի հովհանավոր սուրբն էր մինչ այդ։
1063 թվականին, Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարի կառուցման ժամանակ, Սուրբ Մարկոսի մասունքները չեն գտնվել։ Չնայած, ավանդության համաձայն, 1094 թվականին, Սուրբն ինքը հայտնվել է իր մասունքների գտնվելու վայրում՝ տարածելով իր ձեռքը դեպի սյունը։ Նորագյուտ մասունքները տեղադրվել են տաճարի քարե տապանի մեջ։

Ղպտիները հավատում են, որ Սուրբ Մարկոսի գլուխը պահվում է Ալեքսանդրիայում՝ իր անունը կրող եկեղեցում, իսկ մասունքների մի մասը գտնվում է Սուրբ Մարկոսի անունը կրող Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցու Մայր Տաճարում (Կահիրե)։ Մասունքների մնացած մասը Վենետիկում է։ Ամեն տարի Պաոպա ամսի 30-ին, Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցին տոնում է Սուրբ Մարկոսի Եկեղեցու կառուցման հիշատակի և Ալեքսանդրիայում Սրբի գլխի հայտնվելու օրը։ Արարողությունը կատարվում է Ալեքսանդրիայի Սուրբ Մարկոս Ղպտի Ողղափառ Մայր Տաճարում։ 

1968 թվականի հունիսին, Կյուրեղ VI Ալեքսանդրացի Պապը ուղարկել է պաշտոնական նամակ Հռոմ՝ Պողոս VI Պապին՝ Սուրբ Մարկոսի մասունքները ստանալու նպատակով։ Պատվիրակությունը բաղկացած է եղել տասը մետրոպոլիտներից և եպիսկոպոսներից (նրանցից յոթը ղպտի էին, իսկ երեքը՝ եթովպիացի) և երեք հայտնի ղպտի աշխարհական առաջնորդներից։ Ասվում է, որ մասունքը եղել է ոսկորի փոքր կտոր, որը տրվել է Հռոմի Պապին՝ Վենետիկի Պատրիարք Ջիովաննի Ուրբանոս Կարդինալի կողմից։ Պողոս Պապը պատվիրակությանն ուղղված իր խոսքում ասել է, որ Սուրբ Մարկոսի մասունքների մի մասը պահպանվել է Վենետիկում։   

Պատվիրակությունը ստացել է մասունքը 1968 թվականի հունիսի 22-ին։ Հաջորդ օրը, ի նշանավորումն այս իրադարձության՝ պատվիրակությունը կատարել է հատուկ եկեղեցական արարողություն Հռոմի Սուրբ Աթանասի Առաքյալական Տաճարում։ Մետրոպոլիտները, եպիկոպոսները և պատվիրակության քահանաները բոլորը մասնակցել են արարողությանը։ Պապական պատվիրակության անդամները, Հռոմում ապրող ղպտիները, լրագրողներ և շատ ուրիշ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ մասնակցել են այդ եկեղեցական արարողությանը։

Արվեստում 

Մարկոս ավետարանիչը հաճախ պատկերվում է իր Ավետարանը ձեռքին։ Քրիստոնեական ավանդության մեջ Մարկոս Ավետարանչի խորհրդանիշը առյուծն է։ 
   
Մարկոս Ավետարանիչը պատկերվում է տարբեր կերպ՝ որպես առյուծ անապատում, եպիկոպոս՝ նստած առյուծներով զարդարված գահին և վենետիկյան նավաստիներին օգնող մարդ։ Նա հաճախ պատկերվում է ձեռքին արմավենի կամ «pax tibi Marce» (Խաղաղություն ձեզ, Մարկոս) մակագրությամբ գիրք։ Այլ սրբապատկերներում Մարկոս Ավետարանիչը ներկայացվում է գրքով կամ մագաղաթով մարդ՝ թևավոր առյուծի ուղեկցությամբ։ Նրան պատկերում են նաև պարանը վզին, ինչպես նաև՝ քրիստոնյա ստրուկներին սարակինոսներից փրկելուց։

Պատկերասրահ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Նոր Կտակարանի անձինք
Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր
Առաքյալներ
Եպիսկոպոսներ
Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի