Հուսիտներ

Հուսիտներ (), ուշ միջնադարի չեխական ռեֆորմիստական կրոնական, ինչպես նաև որոշ չափով ազգային, սոցիալական և քաղաքական շարժառիթներով պայմանավորված շարժման հետևորդներ։ Հուսիտները առաջացել են Պրահայի համալսարանի մագիստր Յան Հուսի կողմնակիցների շրջանակից, որին այրելուց հետո` 1415 թվականին նրանք զանգվածաբար տարածվել են Չեխիայի թագավորությունում և Մորավիայի մարկգրաֆությունում (և մասամբ Վերին Սիլեզիայի իշխանություններում) և սկսել են զգալի ազդեցություն ունենալ Կենտրոնական Եվրոպայի պատմության վրա։

Հուսիտներն իրենց անվանում էին «հավատավոր» (այսինքն՝ իրավամբ հավատացող) չեխեր կամ Աստծո ռազմիկներ։ «Հուսիտներ» տերմինը ի սկզբանե նվաստացուցիչ էր, և հիմնականում օգտագործում էին նրանց հակառակորդները, ովքեր նրանց ուսմունքը համարում էին հերետիկոսական, իսկ ավելի ուշ այն ձեռք բերեց չեզոք իմաստ։

Հուսիների գաղափարախոսության ձևավորման վրա ազդել են Ջոն Ուիքլիֆի, վալդենսների և չեխ բարեփոխիչ Մատթեոս Յանովի հայացքները։ Արմատական հուսիտները ժխտում էին Եկեղեցու հեղինակությունը և որպես հավատքի միակ հիմք ճանաչում էին միայն Սուրբ Գիրքը։ Չափավոր հուսիտները կոչ էին անում բարեփոխել Եկեղեցին, խորհուրդներն ընկալում էին հիմնականում կաթոլիկ ոգով, բայց պահանջում էին պարզեցնել պատարագը և ներդնել չեխերեն ժամերգություններ։

Եկեղեցու բարեփոխման կոչ 
Կառլոս IV կայսեր գահակալության վերջում Չեխական թագի հողերը դարձել էին կենտրոնական Եվրոպայի ամենահզոր պետություններից մեկը, սակայն նրա թույլ իրավահաջորդ Վենցլավ IV-ի օրոք երկրի տնտեսական և քաղաքական իրավիճակը զգալիորեն վատթարացավ։ Քաղաքական առումով դա բացատրվում է Վենցլավ IV-ի հակամարտությամբ եկեղեցու, ազնվականության, ինչպես նաև նրա եղբոր՝ Սիգիզմունդի՝ Սրբազան Հռոմեական կայսրության ապագա կայսրի հետ։ Հասարակության բարոյական վերածննդի կոչն ուղղված էր Եկեղեցու դեմ, որն ուներ հավատացյալների հոգիների հետմահու փրկության ճանապարհի իր տիրական հեռանկարը, իսկ եկեղեցու գործողությունները քննադատող թույլ կառավարչին աջակցողները Պրահայի համալսարանի կրթված միջավայրից էին։

Զոն Վիքլիֆի գաղափարները 
Համալսարանը աստվածաբանափիլիսոփայական պայքարի վայր էր. չեխ գիտնականներին հնարավորություն էր տալիս տարբերվել գերմանացի նոմինալիստներից (անվանապաշտներից)՝ ընդունելով Ջոն Ուիքլիֆի գաղափարները, որոնք Բոհեմիա բերեց Ժերոմ Պրահացին։ Ուիքլիֆի տեսակետները Պրահայում նոր չէին, դեռ 1381 թվականին Միկուլաշ Բիսկուպեցը վիճում էր խորհուրդների, մասնավորապես Հաղորդության մասին, և արքեպիսկոպոս Յան Յենշտեյնսկին «շփոթեցրեց մտքերը» 1393 թվականի ապստամբությունից հետո ունեցվածքի վերաբաշխման օրինականության հարցերով։

Սկզբում նոմինալիստների և ռեալիստների միջև քննարկումը տեղի ունեցավ բանականության գիտական ​​և աստվածաբանական ճյուղի շրջանակներում, բայց երբ 1403 թվականին համալսարանի գերմանական մասը միաձայն դատապարտեց դոմինիկյան Յան Հյուբների տեսակետները աշխարհիկ կարգի վերաբերյալ, լարվածությունը զգալիորեն մեծացավ. Հռոմի պապ Գրիգոր XII-ը Պրահայի արքեպիսկոպոսի միջոցով հորդորեց Կառլի համալսարանին մերժել բողոքականության հիմնադիր հայրերից մեկի՝ Ուիքլիֆի ուսմունքը, սակայն Հազմբուրկի արքեպիսկոպոս Զբինեկ Զաջիչը թագավորի ճնշման ներքո հայտարարեց, որ երկրում մոլորություններ չկան։ Այնուամենայնիվ, ոչ միայն նրա փիլիսոփայական հայացքները գրավեցին գիտնական աստվածաբան Ուիքլիֆի կողմնակիցներին, այլև առաջին հերթին նրա պատկերացումները եկեղեցու բարեփոխման մասին՝ որպես կենդանի կազմակերպության՝ հիմնված Հիսուս Քրիստոսի հին առաքյալների կողմից, որն ինքնին աստվածաբանական հակասությունների տեղիք է տալիս։

Բարեփոխումների շրջանակի առաջատար դեմքերն էին Յան Հուսը, Ժերոմը Պրահացին և Յակուբեկը Ստրշիբրոցին։ Նրանցից ոմանք հանդես էին գալիս որպես քարոզիչներ. Ամենատարածվածը Յան Հուսի քարոզն էր Բեթղեհեմի մատուռում։

Բռնակալի դժգոհություններ 
Քարոզիչները, ովքեր պահանջում էին շտկել գոյություն ունեցող պայմանները, հայտնվեցին արդեն Չարլզ IV-ի օրոք (օրինակ՝ Կոնրադ Վալդհաուզերը, Յան Միլիչը Կրոմեժիժից)։ Նրանք ուշադրություն հրավիրեցին ժամանակակից եկեղեցու անարդար պայմանների և այս ինստիտուտի բարեփոխման անհրաժեշտության վրա, որը հեռու էր մնացել իր սկզբնական իդեալներից և որի ներկայացուցիչներն ավելի ու ավելի էին գործում իրենց իսկ ուսմունքներին հակառակ։ Շատ առումներով սա նորաձևության միտում էր, բայց ապագայում քննադատությունը սկսեց իրական ուժ ստանալ։ Յուրաքանչյուր սահմանափակում (Ուիքլիֆի հոդվածների արգելքը, Յան Հուսի նկատմամբ բանադրանք սահմանելը) միայն ճշմարտության զգացում առաջացրեց քարոզիչների մոտ և սրեց նրանց հռետորաբանությունը, քանի որ քրիստոնեական ուսմունքում կենտրոնական պատմական տեղ են զբաղեցնում «անարդար իշխանությունների կողմից» հալածված կերպարները՝ «անարդար քահանայության հետ» դավադրության մեջ։

Քարոզիչների ճնշող մեծամասնությունը հաստատակամորեն հավատարիմ էր աստվածաշնչյան ավանդույթին. նրանք ցանկանում էին բարելավել ներկայիս կարգը, բայց ոչ ամբողջությամբ փոխել այն զրոյից, նպատակն էր վերադառնալ միացյալ եկեղեցի, որը կրկին կմարմնավորեր վաղ եկեղեցու իդեալները։ Քաղաքացիները պետք է ենթարկվեն իշխանություններին միայն այն դեպքում, եթե նրանց որոշումները չեն հակասում Աստծո կամքին, և հենց Աստծո կամքի ճիշտ փոխանցումն էր դարձել ռեալիստների և նոմինալիստների վեճի առարկան։ Քննադատվեցին նաև ինդուլգենցիաները։ Սկզբում բարեփոխման գաղափարները տարածվեցին քաղաքաբնակների մեջ, իսկ 1510-ական թվականներին, երբ Յան Հուսին որպես հերետիկոս այրեցին խարույկի վրա, տեսակետները սկսեցին տարածվել գյուղերով մեկ։ Հետագայում նրանք միաձուլվեցին խիլիազմի գաղափարներին և ձեռք բերեցին մարտական ​​ոգի։

Յան Հուսի այրում 

1414 թվականին կայսր է ընտրվում Սիգիզմունդ Լյուքսեմբուրգցին, որի գահակալության սկզբում իրավիճակը կայսրությունում բուռն էր և բարդանում էր պապական պառակտմամբ։ Սիգիզմունդի պնդմամբ Կոնստանցի տիեզերական ժողովը գումարվեց Երեք պապերի խնդիրը լուծելու համար։ Խորհուրդը նաև նպատակ ուներ քննարկել հերետիկոսության մասին եկեղեցական բարեփոխումը։

Յան Հուսը նույնպես հրավիրվել է այս ժողովին, սակայն նա նախապես Պապին անվանելով հակաքրիստոս` մերժել էր եկեղեցական դատարանի իշխանությունը և հրապարակայնորեն դիմել Քրիստոսին։ Հուսի ուսմունքը, որտեղ նա ցանկանում էր Քրիստոսին որպես եկեղեցու և փրկության ձգտող մարդկանց առաջնորդ տեսնել, և ժողովրդական եկեղեցուն պատկանելու վարդապետություն էր քարոզում, ի վերջո, հերետիկոսություն հռչակվեցին։ Հուսի գրվածքներից պարզ երևում էր, որ Պապը ոչ միայն եկեղեցու գլուխը չէ, այլ նույնիսկ դրա մի մասն էլ չէ (ինչպես եղավ Հովհաննես 23-րդ Հակապապի դեպքում, որը մեղադրվում էր ծովահենության և արվագիտության մեջ)։ Քանի որ Հուսը չցանկացավ հրաժարվել իր ուսմունքից, նրան հանձնեցին աշխարհիկ իշխանություններին և այրեցին խարույկի վրա Կոնստանցում 1415 թվականի հուլիսի 6-ին, նրա մոխիրը դահիճները ցրեցին Հռենոսում։

Այնուամենայնիվ, Հուսի այրումը Ժողովի ակնկալիքներին հակառակ արդյունքն ունեցավ. հերետիկոսական ուսմունքին վերջ դնելու փոխարեն, այն արագացրեց «հերետիկոսության» տարածումը Չեխիայում, իսկ ինքը՝ Հուսը, սկսեց հարգվել որպես նահատակ։ Առաջին բողոքի ցույցերը գլխավորում էին չեխական ազնվականները՝ Լակը Կրավարժեից, բարձրագույն բուրգգրաֆ Սեդեկը Վարտենբերկից և Վիկտորին Բոչեկ Պոդեբրադցին։ Աճող խռովությունները արագ տարածվեցին, և արդյունքում կաթոլիկ քահանաները վտարվեցին ծխերից, իսկ շրջիկ քարոզիչները աշխուժացրին գյուղացիներին, որոնք սկսեցին Թաբոր լեռ ուխտագնացության գնալ։

Հուսիտական կրոնադավանանք 
Յակուբեկ Ստրշիբրացին ()  հանդես եկավ հոգևորականների և աշխարհականների միջև տարբերության այլ մեկնաբանության գաղափարով, այն ժամանակ, երբ Յան Հուսն արդեն Կոնստանցի ժողովում էր։ Ըստ նրա` տերունական ընթրիքի ծառայությունը աշխարհականներին միայն հացով մատուցվել է Եկեղեցու կողմից միայն վերջին երկու դարում։ Յան Հուսը պատասխանեց, որ ինքը դեմ չէ դրան, բայց խորհրդի հաստատումն անհրաժեշտ է, որպեսզի աշխարհականներն ընդունվեն։ Յակուբեքի նախաձեռնությամբ հացի և գավաթի առաջին մատուցումը տեղի ունեցավ Սբ. Մարտին եկեղեցում, Պրահայում, տեղի քահանա Յան Հրադեցկիի նախաձեռնությամբ` 1414 թվականի հոկտեմբերի վերջին։ Շուտով նրա օրինակին հետևեցին Պրահայի բազմաթիվ եկեղեցիներ։ 1417 թվականի մարտի 10-ին Պրահայի համալսարանը հրապարակեց հռչակագիր, որով հաստատում էր «երկու ուղիները», նման մատւցումները տարածվեցին այլ քաղաքներում և գյուղերում, ինչը հանգեցրեց նրան, որ գավաթը դարձավ ամբողջ շարժման խորհրդանիշը։

Կրոնի մասին վեճերը հենց սկզբից ուղեկցում էին հուսիտներին, քանի որ Պրահայի համալսարանի մագիստրոսները և գյուղական արմատականները տարաձայնություններ էին ունենում մի շարք կրոնական հարցերի շուրջ։ Արդեն 1418 թվականին Հուսի քահանաների Սուրբ Վացլավի Սինոդը փորձում էր ավելի չափավոր փոխզիջում գտնել՝ մերժելով որոշ «աղանդավորական մոլորություններ», փորձելով սակարկել ակնհայտորեն ավելի ուժեղ հակառակորդի հետ հաշտվելու ձգտումով։ Պրահայի մագիստրները չէին մտածում Հռոմեական եկեղեցուց անջատվելու մասին, նրանք ձգտում էին համաձայնության, որը կալիշնականներին (  - թաս, գավաթ) կտար ինքնավար դիրք։ Պրահայի չափավոր ծրագիրը չընդունեց տաբորական քահանաներին, որոնք 1420 թվականի սեպտեմբերին ստեղծեցին իրենց եկեղեցական կազմակերպությունը և նրա ղեկավար նշանակեցին Նիկոլայ Պելհրիմովսկուն։ Այսպիսով, մինչև 1452 թվականը հուսիտների դավանանքը գոյություն է ունեցել երկու ուղղությամբ՝ Պրահայում և Տաբորում։ Երկու ուղղություններով էլ կային պահպանողական և արմատական ​​թևեր, և Տաբորի քահանաների ամենաարմատական ​​խումբը պիկարդիտների  և ադամիտների (տաբորիտների ծայրահեղ ձախ թևը) հետ միասին վերացվել է մինչև 1422 թվականին Պրահայում արմատականների ազդեցությունն ավարտվեց նույն թվականին Յան Ժելիվսկու մահապատժով։

Հուսիտների երկու հոսանքները տարբերվում էին խորհուրդների, սրբերի պաշտամունքի և պատարագի նկատմամբ իրենց մոտեցումներով։ Պրահայի հուսիտները հաշվի էին առնում եկեղեցական ավանդույթը և ձգտում էին միայն որոշակի պարզեցնելու այն։ Հաղորդություններից Թաբորի բնակիչները ճանաչում էին միայն մկրտությունը, ամուսնությունը և Տիրոջ ընթրիքը, մերժում էին աստվածաբանության մեջ քավարանի գոյության մեկնաբանությունը և նշանակված սրբերի պարտադիր պաշտամունքը։ Ինչ վերաբերում է հաղորդությանը, Պրահայի աստվածաբանները հավատարիմ են մնացել զոհասեղանի հաղորդության մեջ Քրիստոսի իրական ներկայության հայեցակարգին, մինչդեռ, ըստ տաբորիտների, այն այստեղ միայն խորհրդանշական է եղել։ Երկու ուղղությունների քահանաները պատարագ էին մատուցում չեխերենով, բայց տաբորիտները հրաժարվում էին հալածանքից։ Ի տարբերություն տաբորիտների, Պրահայի հուսիտները պնդում էին քահանաների իրական ձեռնադրությունը արքեպիսկոպոսի կամ օծող եպիսկոպոսների կողմից։

Թեև հուսիտների միջև շատ տարաձայնություններ և վեճեր կային, նրանք կարողացան համաձայնության գալ հիմնական ընդհանուր ծրագրի շուրջ, որը հայտնի դարձավ որպես «Պրահայի չորս հոդվածներ», որոնք համաձայնեցվեցին 1420 թվականի գարնանը Պրահայում կայացած բանակցություններում։

Հոդվածները հրապարակվել են 1421 թվականի գավառական ակտով Չասլավի ժողովում, որտեղ հուսիտների ներկայացուցիչները եռանդորեն պաշտպանել են դրանք, և փոխզիջման տեսքով դրանք նույնպես ներառվել են պայմանագրի մեջ։ Ի սկզբանե արմատական ​​հուսիտները ցանկանում էին, որ այս ծրագիրը պարտադիր լինի ամբողջ Եվրոպայի համար, սակայն, հասկանալով դրա անհնարինությունը, բավարարվեցին Չեխական հողերով։ Արդյունքում, Բազելի պայմանագրերը վավերական դարձան, քանի որ հուսիտ լինելն այլևս հերետիկոսություն չէր համարվում։

Խաչակրաց արշավանքներ հուսիտների դեմ 
Չափավոր հուսիտները (չաշնիկները) իրենց պահանջները ձևակերպել են Պրահայի չորս հոդվածներում, որոնք հավանության են արժանացել տաբորական քահանաների կողմից։ Այս հիման վրա տաբորիտները և չաշնիկները միավորվեցին ընդհանուր թշնամու` Սրբազան Հռոմեական կայսր Սիգիզմունդի (Վենցլավ IV-ի եղբայրը և Չեխիայի թագի ժառանգորդը) դեմ, որը 1420 թվականի գարնանը խաչակրաց արշավանք կազմակերպեց հուսիտների դեմ։ Կայսրը վերցրեց Հյուսիսային Բոհեմիայի քաղաքները և նույն թվականի հունիսին պաշարեց Պրահան։ Հուսիտների միավորված զորքերը Յան Ժիժկայի գլխավորությամբ 1420 թվականի հուլիսի 14-ին ջախջախիչ պարտություն են կրել խաչակիրներին։ 1421 թվականի հունիսի 3-7-ին Չասլավում գումարված Սեյմն ընտրեց նոր ժամանակավոր կառավարություն, օրենքով հռչակվեցին Պրահայի չորս հոդվածները, իսկ Սիգիզմունդը զրկվեց Չեխիայի գահից։

1424 թվականի հոկտեմբերին Յան Ժիժկայի մահից հետո հուսիտների շարժման ռազմական ղեկավարությունը գլխավորում էր նախկին քահանա, փորձառու հրամանատար և դիվանագետ Պրոկոպ Մեծը։ Արմատական ​​հուսիտները պաշտպանությունից անցան հարձակման։ Նրանք ցանկանում էին ճեղքել տնտեսական շրջափակումը և ձգտում էին իրենց արմատական ​​գաղափարները տարածել Չեխիայից դուրս։ Հուսիտներն արշավեցին Սիլեզիա, Գերմանիա, Ավստրիա։ Հուսիտների մանիֆեստները տարածվեցին ողջ Գերմանիայում։

1431 թվականին կարդինալ Ջուլիանո Չեզարինին կազմակերպեց նոր խաչակրաց արշավանք հուսիտների դեմ։ Բազելի ժողովը, որն սկսեց իր աշխատանքը, նախաձեռնեց բանակցություններ հուսիտների հետ։ Ժողովում բանակցությունները հուսիտների կողմից վարում էր Պրոկոպ Մեծը։ 1433 թվականի սկզբի երկամսյա քննարկումներն անարդյունք ստացվեցին։ Չաշնիկները հակված էին փոխզիջման, ինչի արդյունքում ստացվեց «Պրահայի կոմպակտատներ» (1433) փաստաթուղթը, որի ուժով Բազելի խորհուրդը թույլ տվեց նրանց, ովքեր ցանկանում էին հաղորդություն ստանալ երկու տեսակի համաձայն (հացով և գինով)։ Պապական լեգատի միջնորդությամբ հետապնդողները և կաթոլիկները դաշինքի մեջ մտան իրար միջև։ Տաբորիտները դեմ էին համաձայնությանը։ Հուսիթների շարժման երկու ուղղությունների առճակատումն ավարտվեց 1434 թվականի մայիսի 30-ին Լիպանի ճակատամարտով, որտեղ տաբորիտները ջախջախվեցին, իսկ Պրոկոպ Մեծը (մոտ 1380 - 1434) մահացավ։

Կրոնական վեճերը և խաղաղության բանակցությունները երկու հուսիտ կողմերի միջև շարունակվեցին մինչև 1444 թվականի Պրահայի սեյմը, որի ժամանակ տաբորիտների ուսմունքը հայտարարվեց որպես մոլորություն։ Տաբորիտների նկատմամբ չաշնիկների հաղթանակի հետ մեկտեղ սկսեց վերանալ առաջինների կրոնական ոգևորությունը. չնայած նրանք շարունակում էին առանձին եկեղեցի ներկայացնել, բայց նրանք սկսեցին հոգով մոտենալ կաթոլիկներին, և նախկին հուսիտական ​​սկզբունքներից նրանք հարգում էին միայն Հուսի հիշատակը և գավաթի օգտագործումը։ Երկրում վճռորոշ դիրքը գրավեցին չաշնիկները, որոնք ձգտում էին համաձայնության գալ եկեղեցու և կայսրի հետ։ 1436 թվականի հուլիսի 5-ին չաշնիկների և կայսրի միջև կնքվեց հաշտություն, որի արդյունքում Պրահայի կոմպակտները վավերացվեցին կայսր Սիգիզմունդի կողմից։ Եվգենի IV պապը չճանաչեց այս փաստաթղթերը։

Իրականում Չեխիայի իշխանությունը խաչակրաց արշավանքներից հետո պատկանում էր քաղաքական միություններին, որոնք միավորում էին ազնվականներին և քաղաքները հեթմանների վերահսկողության տակ։ Նրանցից մեկը Յիրժի Պոդեբրադցին (Jiří z Kunštátu a Poděbrad) էր, որը 1452 թվականին գրավեց Թաբորը՝ վերջ դնելով տաբորիտների գոյությանը։ 1458 թվականին Սեյմում Յիրժին (Գեորգի) ընտրվեց Չեխիայի թագավոր և նույն օրը թագադրվեց պապական լեգատի ներկայությամբ։ Նա ապահովեց Պիոս II պապի աջակցությունը՝ գաղտնի երդում տալով հնազանդվել Առաքելական Աթոռին, պահպանել Եկեղեցու միասնությունը և ընդդիմանալ իր հպատակների մեջ որևէ հերետիկոսության։ Սակայն Պիոս II-ը Չեխիայի նոր թագավորից պահանջում էր ավելի եռանդուն պայքար հերետիկոսների դեմ, որով նա հասկանում էր հուսիտների ամբողջ կրոնական գաղափարախոսությունն ու կազմակերպությունը։ Բայց, ըստ Չեխիայի իշխանությունների, հերետիկոսներ էին միայն նրանք, ովքեր չէին ընդունում Պրահայի կոմպակտները։

1462 թվականի մարտի 31-ին Պիոս II պապը անվավեր ճանաչեց Պրահայի կոմպակտները, իսկ 1466 թվականին Պողոս II-ը անաթեմատացրեց (բանադրանքի երնթարկեց, նզովեց) Յիրժի թագավորին և ազատեց իր բոլոր հպատակներին երդումից։ 1468 թվականին Չեխիայի դեմ նոր խաչակրաց արշավանք հայտարարվեց, որի արդյունքում սկսվեց Հունգարիայի թագավոր Մատյաշ Հունյադիի պատերազմը, որն աջակցում էր Չեխիայի կաթոլիկ ընդդիմությանը՝ Յիրժիի կողմնակիցների հետ։ Այս պատերազմի ժամանակ Չեխիայի գահ է բարձրացել Լեհաստանի թագավորի որդին՝ կաթոլիկ Վլադիսլավ II-ը (Յագելոնյան դինաստիայից)։

Հուսիտների շարժման հետևանքներ 
Հուսիտների ժամանակաշրջանը Չեխիայի պատմության այն ժամանակաշրջաններից է, որը բազմաթիվ հակասությունների տեղիք է տալիս։ Մի կողմից սա հուսիտական ​​մտքի հսկայական հարստություն է, մյուս կողմից՝ կործանարար պատերազմներ, որոնք հանգեցրին Չեխիայի պետության լիակատար անկմանը։ Հուսիտների գաղափարները կարելի է անվանել «Ռեֆորմացիան ռեֆորմացիայից առաջ և հեղափոխությունը հեղափոխությունից առաջ»։ Հուսյան պատերազմների արդյունքները ենթադրում էին արմատական ​​փոփոխություն Չեխիայի ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական պայմաններում։ Տնտեսական և քաղաքական իշխանության տարանջատման զգալի տեղաշարժը նախադրյալներ ստեղծեց հռոմեական պատմական տիպի ընդգծված ոչ կրոնական բյուրոկրատական ​​պետության գաղափարի ստեղծման համար։

Սա եկեղեցու բարեփոխման առաջին լուրջ փորձն էր։ Յան Հուսի և նրա հետևորդների կարծիքով՝ եկեղեցու և հասարակության ուղղման նախապայմանը Աստծո օրենքի խստիվ պահպանումն էր։ Աստվածաշունչը պետք է դառնար բարձրագույն հեղինակություն՝ գերազանցելով մարդկային բոլոր օրենքները, և դա խորհրդանշում էր բոլորի հավասարությունը Աստծո առաջ։ Այս գաղափարներին հետևեց 100 տարի անց 16-րդ դարի ռեֆորմացիան։ Թեև հուսիտները չկատարեցին բարեփոխման բոլոր պահանջները, Չեխիան դարձավ Եվրոպայի առաջին (և այդ ժամանակ միակ) երկիրը, որտեղ օրինականացվեց կրոնի մասնակի ազատությունը։

Երկարատև պատերազմները բացասաբար են անդրադարձել երկրի վրա։ Բնակչությունը զգալի կրճատվել էր, որը կապված էր ոչ միայն ուղղակի սպանությունների, այլև սովի ու ժանտախտի համաճարակների հետ։ Երկիրն ընկավ միջազգային մեկուսացման մեջ՝ ինչպես տնտեսական, այնպես էլ մշակութային։ Համալսարանական համայնքի ոչ չեխական մասի հեռանալով և մի քանի ֆակուլտետների փակմամբ Պրահայի համալսարանի նշանակությունը լրջորեն նվազեց։

Հուսիտյան պատերազմների առանձնահատկություններից էր նպատակաուղղված հարձակումները վանքերի վրա, որոնք ուղեկցվում էին դրանց կողոպուտով, արվեստի և գրականության գործերի ոչնչացմամբ։

Ներկայում 
Հուսի ժամանակներից ի վեր շարունակել են գործել «չեխ եղբայրները», թեև նրանք պաշտոնապես իրենց չեն անվանում հուսիտներ, ինչպես նաև Մորավյան եկեղեցին, որն ի սկզբանե «չեխ եղբայրների» ճյուղն էր, բայց ավելի ուշ ձեռք բերեց ավելի մեծ ազդեցություն։ Այս շարժումները Եվրոպայում ոչ կաթոլիկ քրիստոնեական դավանանքների օրինական գոյության առաջին նախադեպն էին։

Ներկայումս Չեխոսլովակիայի հուսիտ եկեղեցու ծխականներն իրենց անվանում են հուսիտներ (տարբեր հաշվարկներով՝ 100.000-ից մինչև 180.000 ծխական)։ Սակայն այս եկեղեցին ուղղակիորեն չի պատկանում հուսիտների շարժմանը։ Հիմնադրվել է 1918-1920 թվականներին Բոհեմիայի և Մորավիայի Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու հոգևորականների միջև պառակտման արդյունքում։ Դավանանքն իր ներկայիս պաշտոնական անվանումը (Չեխոսլովակյան հուսիտ եկեղեցի) ընդունել է միայն 1971 թվականին։

Արտաքին հարաբերություններ 

 1422 թվականին Լիտվայի մեծ իշխան Վիտովտը հուսիտներին օգնելու համար ուղարկեց հինգ հազարանոց լիտվական բանակ` իշխան Ժիգիմոնտ Կորիբուտովիչի գլխավորությամբ, որը հուսիտների հետ մղեց կայսերական զորքերի չորս խաչակրաց արշավանքները։
 1430 թվականի մարտի 23-ին Ժաննա դը Արկը նամակ է թելադրում, որը կոչ է անում խաչակրաց բանակին արշավել հուսիների դեմ, մինչև հուսիները վերադառնան կաթոլիկ հավատքին։ Երկու ամիս անց բրիտանացի և բուրգունդացի զինվորների կողմից նրա գերեվարումը «ազատեց» նրան այս առաքելությունից։
 1452 թվականին հուսիտների դեսպանատունը ժամանեց Կոստանդնուպոլիս՝ պաշտոնական հարաբերություններ հաստատելու ուղղափառ եկեղեցու հետ։ Պատվիրակությունը շատ սիրալիր ընդունվեց, բայց քանի որ հաջորդ տարի Կոստանդնուպոլիսն ընկավ, դա գործնական հետևանք չտվեց։

Հուսիտների սիմվոլիզմ 
Հուսիտների բնորոշ խորհրդանիշը, որը նաև կոչվում է կալիկստիններ, իհարկե Սուրբ Գրաալի գավաթն էր։ Դրոշներ, որտեղ պատկերված է սագ, որը երբեմն խմում է Քրիստոսի խորհրդանշական արյունը գավաթից, հանդիպում են նաև օտար տարեգրություններում։ Հուսիական դրոշակների և վիմպելների ընդհանուր ձևի ամենավստահելի աղբյուրը այսպես կոչված «Codex Vienna»-ն է, որի վրա պատկերված է ոսկե գավաթով կարմիր վիմպել։ Այնուամենայնիվ, գրավոր աղբյուրներից հայտնի է, որ հուսիտները ոչ միայն օգտագործել են գավաթի պատկերով դրոշակներ և վիմպելներ, այլև մարտի են գնացել իրենց տիրակալների դրոշների ներքո, կամ Հիսուս Քրիստոսի կամ Աստծո Գառան պատկերով դրոշների ներքո։ Ամենահայտնի տարբերակը՝ կարմիր գավաթը սև ֆոնի վրա, ոչ մի տեղ չի հիշատակվում պատմական աղբյուրներում և թվագրվում է 19-րդ դարով։

Կարևոր թվականներ 

 1391  — Պրահայի Բեթղեհեմ մատուռի հիմնադրումը
 1392  — Մատթեոս Ջենովացու Հին և Նոր Կտակարանի կանոնները
 1402  — Քարոզիչ Յան Հուսը Բեթղեհեմի մատուռում
 1403  — Բեթղեհեմի մատուռում 45 հոդվածների դատապարտում
 1408  — Պրահայի արքեպիսկոպոսը հեռանում է բարեփոխումների շրջանակից
 1415  — Հուսի մահը, Չեխիայի ազնվականության բողոքները
 1416  — Ժերոմ Պրահացու այրումը
 1417  — հուսիտների արմատականացում
 1419  — հեղաշրջում Պրահայում (խորհրդականների դեֆենեստրացիա), օգոստոսին Վացլավ IV թագավորի մահը
 1420  — Տաբոր քաղաքի հիմնադրումը, Պրահայի չորս հոդվածներ, Վիտկովում առաջին խաչակրաց արշավանքի պարտությունը. Նիկոլայ Հուսի մահը
 1421  — Տաբորի պիկարտների և ադամիտների ոչնչացումը Ժիժկայի կողմից, Երկրորդ խաչակրաց արշավանքի պարտությունը Ժատեցի մոտ
 1422  — Յան Ժելիվսկու մահապատիժը
 1423  — Յան Ժիժկայի «Փոքր տաբորը»
 1424  — Մալեշովի մոտ ազնվականների միասնության ջախջախումը, Յան Ժիժկայի մահը
 1426  — Պրոկոպ Մեծը հուսիտական զորքերի առաջնորդ, Ուստի նադ Լաբեմում կայսերական բանակի պարտությունը
 1427  — Երրորդ խաչակրաց արշավանքի պարտություն, դադարի գագաթնակետային ժամանակահատված
 1429  — հանդիպում Բրատիսլավայում Սիգիզմունդ Լյուքսեմբուրգցու  հետ
 1431  — չորրորդ խաչակրաց արշավանքի պարտությունը Դոմաժլիցի մոտ
 1434  — Լիպանի ճակատամարտ, Պրոկոպ Մեծի մահը
 1436  — Բազելի պայմանագիր, Սիգիզմունդ Լյուքսեմբուրգցու հաստատումը որպես Բոհեմիայի թագավոր, Յան Ռոգաչը Դուբեցու դիմադրությունը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Дени, Эрнест. Гус и гуситские войны / Пер. с франц. А. Б. Ванькова. — М.: Клио, 2016. — 424 с.: ил. — ISBN 978-5-906518-28-6.
 Мацек Йосеф. Гуситское революционное движение  / Пер. с чеш. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1954. — 232 с.: ил.
 Рубцов Б. Т. Гуситские войны. Великая крестьянская война XV века в Чехии / Отв. ред. В. Д. Королюк. — М.: Госполитиздат, 1955. — 323 с.: ил.
 
 БАРТОШ, Франтишек Михалек. Чешская история II./6. Богемия времен Гусова (1378—1415). Прага: Ян Лайхтер, 1947. 515 с.
 БАРТОШ, Франтишек Михалек. Чешская история II./7. Гуситская революция. 1. Жижковский период 1415—1426 гг. Praha: Nakladatelství Československé akademie věd, 1965. 236 с.
 БАУМ, Вильгельм. Император Сигизмунд: склеп, гуси и войны против турок. Прага: Млада фронта, 1996. 405 с. ISBN 80-204-0543-7.
 БЕЗОЛЬД, Фридрих фон. По истории гуситов: культурно-историческое исследование. Перевод А. Чытиля. Praha: Josef Pelcl, 1914. 122 с. Доступно онлайн. Со вступительной статьёй Йос. Пекари.
 BYSTRICKÝ, Владимир; ВАСКА, Карел. Об изгнании крестоносцев из Чехии в 1427 у. Победа гуситов при Стршибро и Тахове. Plze: Západočeské nakladatelství, 1982. 57 с.
 БАУМ, Вильгельм. Сигизмунт Инспектор: скобы, гуси и военные аналоги. Прага: Малады Фронт, 1996. 405 с. ISBN 80-204-0543-7.
 BYSTRICKÝ, Владимир; ВАСКА, Карел. О признании христианами Чехии в 1427 у. Победа воров под Страсбургом и Таховой. Plze: Západočeské nakladatelství, 1982. 57 с.
 Циронис, Петрос. Жизнь и деятельность Мастера Якитанского. Rockicans: Государственный региональный архив, Rockicans, 1997. 97 с.
 ЧЕХУРА, Ярослав. Чешские земли в 1378—1437 ах: люксембуржцы на чешском престоле II. Прага: Libri, 2000. 438 стр. ISBN 80-85983-98-2.
 ЧОРНЕЙ, Петр. Тайны чешских хроник: пути к истокам гуситской традиции. 2-е издание Прага; Литомышль: Пасека, 2003. 456 с. ISBN 80-7185-590-1.
 ДОЛЕЙСИ, Йозеф; КРИЗЕК, Леонид. Гуситы: вершина боевых искусств в Богемии 1419—1434 гг. Прага: Elka Press, 2009. 361 с. ISBN 978-80-87057-08-7.
 ELBEL, Petr — JAN, Libor — JUROK, Jiří, Z počátků husitské revoluce. Брно: Matice moravská, 2019. 380 с. ISBN 978-80-87709-22-1.
 ФИАЛА, Зденек. Прегуситская Богемия 1310—1419 гг. Прага: Свобода, 1978. 421 с. ОПАСНОСТЬ, Гарри В. и др. История крестовых походов. Vol. 3, четырнадцатый и пятнадцатый века. Мэдисон: University of Wisconsin Press, 1975. 813 стр. Доступно онлайн. ISBN 0-299-06670-3. (Английский) HOENSCH, Йорг Конрад. Люксембург: позднесредневековая династия европейского значения 1308—1437 гг. Прага: Арго, 2003. 304 с. ISBN 80-7203-518-5.
 ЮРОК, Иржи, Причины, структуры и личности гуситской революции. České Budějovice: Veduta, 2006. 299 стр. ISBN 80-86829-22-7. КАЛИВОДА, Роберт. Гуситская идеология. Прага: Nakladtelství Československé akademie věd, 1961. 560 с.
 КАЛИВОДА, Роберт. — подумал гусит. Прага: Философия, 1997. 367 с. ISBN 80-7007-098-6:

Բողոքականության պատմություն
Աղանդներ
Քաղաքական շարժումներ
Ռեֆորմացիա