Վալախներ

Վալախներ նաև՝ վլախներ, Արևելյան ռոմանական ժողովուրդների նախնիների ընդհանուր անվանումը (ռումինացիներ, մոլդովացիներ, առումիններ, մեգլենիտներ)։ Ի սկզբանե սլավոնացիների մոտ վալախներ կարող էին կոչվել ռոմանալեզու ժողովուրդները ընդհանրապես։ Չեխերը և լեհերը այդպես են անվանել իտալացիներին։ Հին հունական լեզուներում այդպես են անվանվել կելտական և ռոմանալեզու ազգերը։ էթնոնիմի էթիմոլոգիան կապված է անտիկ կելտերի հետ։

Վալախները Վալախիա իշխանության (14-19-ր դարեր), որը 1859 թվականին մտել է Վալախիայի և Մոլդովայի միացյալ իշխանության կազմի մեջ, բնակչության հիմնական մասն են կազմում։

12-19-րդ դարերում հիշատակվում է վալաշական լեզուն, որը սլավոնականությունից լեզվի մաքրումից և 1860 թվականին Ռումինիայի կազմավորումից հետո սկսել է կոչվել ռումիներեն։

Այսօր Բալկաններում կան մի քանի էթնիկ խմբեր, որոնք իրենց անվանում են «վալախներ»։

Էթմոլոգիա և նշանակություն 
Հոմանիշը ռուսերենում՝ воло́хи, вала́хи, влахи. «blácoí»։ Ըստ Մաքս Ֆասմերի՝ մյուս սլավոնական լեզուներում՝ , հոգնակի՝ ,  — «ռումին», , սերբախորվաթերեն՝ вла̏х, , , , ։

Էթնոնիմի ծագումը կապում են վոլքերի (, , )՝ կելտական ցեղերի կոնֆեդերացիայի հետ, որը    բնակություն էր հաստատել Ռոնից և Էբրոյից մինչև Բավարիա և Դանուբ, և հայտնի էր մ․թ․ա 4-րդ դարից։ Էթնոնիմը նշված է Հուլիոս ԿեսարիՍտրաբոնի, Կլավդիոս Պտղոմեոսի գրառումներում։ Գերմաներեն լեզուներում «վլախներ» (, ) անվանումը ծագում է պրագերմանական Walhaz-ից՝ կելտերի էթնոնիմից։  Walhaz բառը  համարվում է պրոգերմանական Wolkā-ի ածանցյալ, որն էլ իր հերթին՝ -ից  է, ինչը նշանակում է «օտար»։

Սլավոնական լեզուներում «վլախներ», «վլոխներ» կամ «վոլոխներ» են կոչվել ռոմանական ժողովուրդները։ Չեխերը դեռևս 20-րդ դարի սկզբում «վալախներ» են անվանել իտալացիներին, իսկ ռուսները, հարավային սլավոնացիները, հույները և թուրքերը 19-ր դարի երկրորդ կեսին Ռումինիայի կազմավորումից հետո՝ ռումինացիներին։ Լեհերենում մինչ օրս Իտալիան կոչվում է , իսկ իտալացիները՝  włosi։ Հին գերմաներենում  բառով կոչվել են Իտալիան և Ֆրանսիան, իսկ ժամանակակից գերմաներենում այդպես է կոչվում Շվեյցարիայի ֆրանսախոս մասը։

Նաև բյուզանդացիները, հարավային և արևելյան սլավոնացիները Միջնադարից սկսած «վլախներ» () են անվանել Բալկանյան թերակղզու>հովվական ժողովուրդներին՝ ի հակադրություն հողագործների</ref>։ Հարավ-սլավոնական հողերում 20-րդ դարի սկզբին վալախներ էին անվանում ուղղափառություն դավանողներին՝ ի տարբերություն կաթոլիկների։

Ներկայումս վլախներ տերմինը էթնոլոգիայում՝ ռոմանա-հեթանոսական համայնքների անուններում, կիրառվում է Բալկաններում, հատկապես Հունաստանում, Ալբանիայում և Հյուսիսային Մակեդոնիայում։ Առումինները  arumãni, armãni, rãmãni, aromãni օգտագործում են որպես ինքնաանվանում, որը ծագում է էթիմոլոգիական ռոմանուս բառից, ինչն էլ նշանակում է «ռոմանական/հռոմեական»։ Մեգլենիտները իրենց անվանում են Vlaşi-ի մակեդոնական ձևով։

Պատմություն

Անտիկ դարաշրջան 
Վալախները արևելառոմանական բոլոր ազգերի նախնիներն են, ձևավորվել են Բալկանյան թերակղզին և Կարպատների նախալեռները ընդգրկող արեալում՝ թրակիական ցեղերի խմբի վրա, որոնք մ․թ․ առաջին դարերում ենթարկվել են ռոմանիզացման։ Հաճախ «վալախներ» են կոչվում իլլիրիա-թրակիակիան տավարաբուծական ցեղերը, որոնք Բալկանյան թերակղզում են հաստատվել մինչև 6-7-րդ դարերում սլավոնների, ինչպես նաև Դալմաթիայի ոչ սլավոնական (ռոմանական) բնակչության այնտեղ հաստատվելը (օրինակ, Դուբրովնիցկի Հանրապետության պայմանագրերում)։

Միջին դարեր 

5-րդ դարում գերմանացիները վալախներ էին անվանում ընդհանրապես կելտերին և ռոմանացված ժողովուրդների ներկայացուցիչներին</ref>։ Էթնոմի կիրառման վաղ օրինակ կա 6-րդ դարի երկրորդ կեսերի «Ճամփորդի երգերը»-ում, որտեղ Կեսարի թագավորությունը անվանում են walaric, welshry, rum-walas։

«Վլախներ» էթնոմին ազգակից են «վալոններ» և «Ուելս» բառերը, որոնցով անգլոսաքսերը և յուտերը կոչել են մասամբ Բրիտանական կղզիների և Վալգաուի կելտերին։  անունով հին գերմաներենում կոչվել է Իտալիան և Ֆրանսիան, իսկ ժամանակակից գերմաներենում այդպես են անվանում Շվեյցարիայի, այսպես կոչված, ֆրանսախոս մասը։ Լեհերենում  մինչ օրս Իտալիան անվանվում է ։ 

Վլախների՝ հարավ կարպատյան շրջանում հայտնվելու մասին կան երկու տեսակետ, որոնցից մեկի համաձայն՝ վալախների էթնոգենեզը տեղի է ունեցել Դակիա հռոմեական նահանգում (ժամանակակից արևմտյան Ռումինիայի և Հարավ-Արևելյան Հունգարիայի տարածք) հռոմեական գաղութարարների գրավված տարածքներից Դունայի աջ ափ մ. թ. 271-275 թվականներին տարհանումից հետո։ «Միգրացիոն» տեսակետի ներկայացուցիչները կարծում են, որ վալախների էթնոգենեզը տեղի է ունեցել Դունայից հարավ և հարավ-արևելք՝ Հռոմեական կայսրության սահմաններում, որտեղ նրանց այդ անվան տակ աղբյուրները ֆիքսում են մոտավորապես 5-րդ դարից։ Նրանց կարծիքով վալախների՝ Դունայի ձախ ափ՝ հին Դակիա, տեղափոխվելը (Վալաշի ապագա իշխանապետությունը, Տրանսսիլվանիա, նաև Մոլդովա) տեղի է ունեցել 9-րդ դարի վերջից 13-րդ դարերում։ Ի․ Պիչը համարում է, որ 3-13-րդ դարերում ռոմանական տարրը պահպանվել է հիմնականում Մարամուրեշում, Բանատում,  Տրանսիլվանիաում։ Գիտնականները նշում են, որ Բանատում և Տրանսիլվանիայի Ալպերում ռոմանական բնակչությունը եղել է առավել ազդեցիկ։ Վալախիայի և Մոլդավայի տարածքում 3-րդ դարում ռոմանական տարրը անհետացել է։

6-18-րդ դարերում վալախները իրենց վրա զգացել են սլավական լեզվի և մշակույթի ազդեցությունը։ 6-7-րդ դարերում ապագա Վալաշի իշխանության տարածքում բնակություն են հաստատել սլավոնները, որոնք մեծ ազդեցություն են թողել տեղի բնակչության նյութական և հոգևոր մշակույթի վրա՝ կարևոր դեր խաղալով նրա պետականության զարգացման և արևելառոմանական ազգության կազմավորման վրա (աղբյուրներում՝ վլախներ կամ վոլոխներ)։
Սակայն կար կարծիք, որ վալախները այդ տարածքում հաստատվել են ավելի ուշ։  8-10-րդ դարերում ապագա Վալախիայի տարածքի մեծ մասը մտել է Բուլղարական առաջին կայսրության կազմի մեջ։ 10-րդ դարին են վերաբերում առաջին վալաշա-սլավոնական քաղաքական միավորումները։ Բայց կենցաղի և սովորույթների տարբերությունը թույլ չի տվել վալախներին ձուլվել սլավոնական միջավայրի հետ, չնայած սլավոնա-ռոմանական երկլեզվությունը իր գագաթնակետին է հասել 8-12-րդ դարերում։ Վալախիայի թեմը մտել է Օխրիդի, ապա՝ Տիռնովոյի պատրիարքարանի կազմի մեջ  (1234—1393), ինչի արդյունքում ընդունել է սլավոնական այբուբենը և եկեղեցասլավոնական լեզուն՝ որպես պատարագի լեզու։  17-րդ դարում Վալախիայի և Մոլդավիայի իշխանություններում ձևավորված պետական լեզուն հին սլավոներենն էր։

9-րդ դարում վալախներին դուրս են մղել Տրանսիլվանիայի մասից։ Հունգարացիների հետ մոտ հարևանությունը նպաստել է վալախների լեզվում բազմաթիվ հունգարերեն բառերի փոխառնմանը։

Առաջին անգամ հիշատակվում է 11-րդ դարի Բյուզանդական աղբյուրներում ()՝ 10-րդ դարի վերջի իրադարձությունների նկարագրությունում․ տեղայնացվել է Թեսալիայում, Մակեդոնիայում և Ստարա Պլանինաում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 

 Օտարալեզու
 
 
 
 Nicolae Iorga, Teodor Capidan, C. Giurescu : «Istoria Românilor»

Ռումինիայի ազգեր
Էթնիկ խմբեր