Գոլում

Գոլում (, մեկ այլ թարգմանությամբ՝ Գորլում), նույն ինքը՝ Սմեագոլ ( կամ Սմեագորլ. այս անունը նա կրում էր, երբ հոբիթ էր), հորինված արարած, Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը» և «Մատանիների տիրակալը» ստեղծագործությունների առանցքային կերպարներից մեկը։

Անձնավորություն 

Գոլումը փոքրահասակ, չափազանց նիհար և մեծ լուսավոր աչքերով արարած է։ Նրա մաշկը, ըստ «Հոբիթի», փայլուն է և սև։ «Հոբիթում» հիշատակվում է, որ նախկինում նա ապրել է երկրի մակերևույթին։ Գոլումն ավելի վաղ եղել է հոբիթ, սակայն չի սիրել արևն ու ձգտել է դեպի խորքը։ Հեղինակի նախնական մտահղացմամբ Գոլումը եղել է անհայտ ցեղի ինչ-որ արարած։ Բաքշի մուլտֆիլմում նա ներկայացված է միաժամանակ սարդի և սոված գորտի կերպարով։ Ջեքսոնի կինոտարբերակում մաշկը, ընդհակառակը, շատ գունատ է ցուցադրվել։ Գոլումը բավականին ուժեղ է և ճարպիկ, բայց վախկոտ է ու ստախոս։ «Մատանիների տիրակալում» Գոլումի կենսագրությունն ու ինքնությունը շատ ավելի ամբողջական են բացահայտվում. եռերգության մեջ նա ներկայանում է արդեն ոչ թե անհասկանալի հրեշի, այլ Մատանու զոհ նախկին հոբիթի տեսքով։ Տառապում է անձնավորության երկատմամբ, խոսում է ինքն իր հետ՝ բաժանվելով միամիտ, վախկոտ Սմեագոլի և չար Գոլումի (այդ պատճառով Սեմուայզ Գեմջին նրան անվանում է գող (այլ կերպ՝ կպչուկ)՝ Սմեագոլ, և գարշահոտ՝ Գոլում)։ Նրա վրա բացասաբար է ազդում թեթև էլֆիական կախարդանքը. նա հրաժարվում է ուտել լեմբասը, իսկ էլֆիական լորիենյան պարանը, որով Սեմը կապում է նրա ոտքը, ինչը միայն իր հպումով Գոլումին տանջալից ցավ է պատճառում։ Նրան ատելի է ցանկացած լույս՝ արևային և լուսնային։ Նրա հիմնական սնունդը հում ձուկը կամ միսն է, հավանաբար, Գոլումը չի զզվում նաև կենդանու դիակներից. «Հոբիթում» հիշատակվում է, որ նա քարանձավներում սպանում և ուտում էր օրկերին, իսկ «Մատանիների տիրակալում»՝ փորձում էր ճահճից դիակներ հանել ուտելու համար, բայց չէր կարողանում հասնել նրանց։ Սակայն նրա սիրած սնունդը, այնուամենայնիվ, հում ձուկն է։

Գոլումի տարբերակիչ առանձնահատկություններից մեկը նրա խոսքի ձևն է։ Նա խոսում է իր մասին առաջին դեմքի հոգնակի թվով և խոսքի մեջ օգտագործում է սովորական բառերի ձևափոխված տարբերակները։ «Գոլում» մականունը նա ստացել է «գոլում» ձայնի համար, որը նա հաճախ կրկնում էր։ Նրա խոսքը հագեցած է յուրահատուկ հոմանիշներով, որոնցով նա փոխարինում է մոռացված բառերը. օրինակ՝ Արևն անվանում է «դեղին դեմք» (այլ տարբերակով՝ «Դեղին դունչ»)։ Իր մասին Գոլումը խոսում է հիմնականում երրորդ կամ երկրորդ դեմքով, երբեմն հոգնակի թվով (մենք), թեև երբեմն, հատկապես, երբ իր մեջ արթնանում է Սմեագոլ ինքնությունը, նա իրեն անվանում է` «ես»։ Սեմն ու Ֆրոդոն դա համարում են նրա խոսքի անկեղծության նշան։ Հատկապես հայտնի է Գոլումի «իմ թովչանք» ասվածքը (). այսպես նա կոչում է Մատանին (իսկ «Հոբիթում»՝ ինքն իրեն)։

Անվան ստուգաբանություն 
Սմեագոլ անունը բխում է հին անգլերեն smygel բառից («բույն», «որջ»)։ Ավելի հեռավոր կերպով այս անունը նաև կապված է վիշապ Սմաուգայի անվան հետ, որը smugan պրագերմանական բայի անցյալ ժամանակաձևն է (պրագերմաներեն՝ ծակվել)։ Սմեագոլի իսկական անունը վեստրոնրենով () Թրահալդ է (, թարգմանվում է՝ որպես «որջերի փորում», «պտուտակում դեպի խորքը»), որը նույն կերպ կապված է Դեյլա լեզվով իսկական Սմաուգա անվան հետ։

Գոլում անունը կարող էր վերցվել հին նորվերգական լեզվից, որտեղ կա gull բառը (այլ կերպ՝ goll), որը նշանակում է ոսկի, գանձ, թանկարժեք իրեր, իսկ fingr-gull բառակապակցությունում նաև նշանակում է «մատանի»։

Կենսագրություն 

Երրորդ դարաշրջանի վերջին հազարամյակում Հոբիթ Սմեագոլն ապրել է մի փոքրիկ գյուղում, որը գտնվում էր Անդուինի մեջ թափվող գետի ափին։ Երրորդ դարաշրջանի երկրորդ տարում հենց այդ ափերին սպանվել էին Իսիլդուրը և նրա երեք ավագ որդիները, իսկ Վսեվլաստիայի Մատանին կորել էր։ 2463 թվականին կտրիճների ցեղին պատկանող և Սմեագոլի ազգական Դեագոլ հոբիթը գետում պատահաբար գտել է Մատանի։ Հազիվ տեսնելով Մատանին՝ Սմեագոլն անմիջապես ցանկացել է այն Դիավոլից ստանալ՝ որպես ծննդյան նվեր, բայց Դեագոլը, որը նույնպես Մատանու իշխանության տակ էր, մերժել է նրան, ինչն էլ հանգեցրել է մահվան։ Սմեագոլը սպանել է իր ազգականին և յուրացրել Մատանին։ Մատանին արագ իրեն է ենթարկել Սմեագոլին և վատ առումով փոխել նրա բնավորությունը։ Կատարած հանցագործությունների համար հոբիթին արտաքսել են ցեղից։ Այդ ժամանակ նա ստացել է Գոլում մականունը՝ արտասանած անհասկանալի հնչյունների պատճառով։

Երրորդ դարաշրջանի 2470 թվականին նա գնացել է Մշուշոտ լեռներ՝ հույս ունենալով լեռների ստորոտին նոր կյանք գտնել։ Այդ ժամանակից ի վեր նա իրեն անվանել է «Մենք», իսկ Մատանին՝ «թովչանք»։ Մատանին զգալիորեն երկարացրել է նրա կյանքը, և գրեթե 500 տարի նա ապրել է ստորգետնյա լճի կղզում՝ վերջնականապես դառնալով Մատանու ստրուկն ու կորցնելով հոբիթի կերպարանքը։ Բիլբո Բեգինսի և թզուկների արշավի ժամանակ (տես՝ Հոբիթ կամ գնալն ու գալը) ճանապարհորդներն ընկել են Մշուշոտ լեռների խորքերը, և մոլորված հոբիթը՝ Բիլբոն, գտել է Վսեվլաստիայի Մատանին, որը Գոլումն անսպասելիորեն կորցրել էր օրկերի թունելներից մեկում։ Վերջինս հանդիպել է Բեգինսին և նրա հետ խաղալիս պարտվելով՝ հասկացել է, թե ով է գտել «իր թովչանքը» և փորձել է հարձակվել. Բիլբոն հազիվ է խուսափել մահից՝ պատահաբար Մատանին դնելով մատին։ Թոլքինի մտահղացմամբ՝ Բիլբո Բեգգինսը, որը մասնակիորեն հայտնվել էր Մատանու իշխանության տակ, խաբում է Գենդալֆին և թզուկներին՝ պատմելով, թե իբր «հաղթել է» Մատանին «հանելուկ խաղում», թեև իրականում Բիլբոն Մատանին գտել է հատակին և հետո չի վերադարձրել սեփականատիրոջը։ Մյուս կողմից, Բիլբոն չի սպանել Գոլումին, չնայած որ մի քանի րոպե առաջ նա ինքն է ցանկացել սպանել նրան, թեև Մատանու շնորհիվ ստացված անտեսանելիությունը հոբիթին նման հնարավորություն է տվել։ Մոգ Գանդալֆը կասկածել է, որ Բիլբոյի մատանին կախարդական է, բայց չի ճանաչել նրա իսկական ուժը՝ վախենալով նույնիսկ դիպչել նրան։

Հաջորդ երեք տարիների ընթացքում Գոլումն անտանելի տառապել է առանց Մատանու, և, վերջապես, երրորդ դարաշրջանի 2944 թվականին դուրս է եկել մակերևույթ և սկսել «գողի» որոնումները։ Թափառումների ընթացքում Գոլումն անհասկանալի պատճառներով (հնարավոր է՝ Մատանու իսկական տիրոջ՝ Սաուրոնի կանչով) փորձել է հասնել Մորդոր, որտեղ հանդիպել է խութերի հետ և հրաշքով ողջ մնացել՝ նրա հետ միության մեջ մտնելով և խոստանալով նրան կենդանի զոհեր մատուցել։ Հետագա երեսուն տարիները նա անց է կացրել Մատանու որոնումներով՝ երբեմն վերադառնալով Շելոբ։ Այդ ժամանակ (3001, 3-րդ դարաշրջան) Գենդալֆը գլխի է ընկել Բիլբոյին պատկանող Մատանու ուժի մասին, և Շիրի պահպանությունն ուժեղացրել է։ Մոգը փորձել է գտնել Գոլումին և խնդրել Արագորնին օգնել իրեն։ Սակայն 3009 թվականին Գոլումն ընկել է Սաուրոնի ձեռքը և կտտանքների ենթարկվելով՝ պատմել Մատանու և նրա գտնվելու վայրի մասին։ Ինը նազգուլներ լքել են Մորդորը և ուղևորվել դեպի Շիր։ Նրան հետևել է Գոլումը. Արագորնը և Գենդալֆը կարողացել են բռնել նրան, և որոշ ժամանակ նա մնացել է Լիխոլեսիայի էլֆերի մոտ, սակայն օրկերը նրան օգնել են փախչել։ Նա գնացել է Մատանու Միաբանության հետքերով և 3019 թվականի փետրվարի 29-ին հանդիպել Ֆրոդոյի հետ։ Գոլումը, փորձելով հոբիթներից խլել Մատանին, հարձակվել է նրանց վրա, սակայն հոբիթները հաղթել են նրան և ստիպել ծառայել իրենց, որպես ուղեցույց՝ ստիպելով երդվել Մատանու անունով, որ կծառայի Մատանու տիրոջը (Ֆրոդոյին)։ Այնուամենայնիվ, Գոլումը չի թողել «իր թովչանքին» տիրանալու փորձերը և առաջարկել է հոբիթներին գաղտնի ճանապարհով անցնել Քիրիթ Ունգոլի լեռնանցքով, որտեղ գտնվում է Շելոբի բույնը։ Այսպիսով, Գոլումը հույս է ունեցել հրեշի օգնությամբ հաշվեհարդար տեսնել հոբիթների հետ և տիրանալ անտեր Մատանուն։ Սակայն նրա մտահղացումը ձախողվել է, իսկ Գոլումը, հարձակվելով Սեմի վրա, կենդանի է մնացել միայն հրաշքով։ Մորդորում Գոլումը գաղտնի հետևել է Ֆրոդոյին և Սեմ Օորոդրուինին՝ սպասելով Մատանուն տիրանալու հարմար առիթի։ Երրորդ դարաշրջանի 3019 թվականի մարտի 25-ին հոբիթները հասել են լեռան մոտ գտնվող Սամաթ Նաուրի քարանձավին։ Նրանք մտադրվել են Մատանին նետել լավայի մեջ, բայց պարզվել է, որ դա այնքան էլ հեշտ չէ. ցանկացած արարած հայտնվում է Մատանու լիարժեք իշխանության տակ, և անհնար է լինում դիմակայել դրան։ Անդունդի եզրին կանգնած Ֆրոդոն իրեն հռչակել է Մատանու տիրակալ, բայց հանկարծ Գոլումը հարձակվել է նրա վրա։ Գոտեմարտում Գոլումը Մատանու հետ կծել է մրցակցի մատը, բայց գրեթե անմիջապես, ուրախությունից ցատկելով, ընկել է անդունդը։ Մատանին ընկել է Օորոդրուինի լավայի մեջ և ոչնչացվել։ Գոլումը մահացել է՝ դրանով իսկ որոշիչ դեր խաղալով Մատանու պատմության մեջ։

Ստեղծում և զարգացում 

Ըստ Դուգլաս Անդերսոնի՝ Գոլումի նախատիպը հայտնվել է շուրջ 1928 թվականին գրված Glip բանաստեղծությունում։ Թոլքինն այնտեղ նկարագրել է քարանձավում ապրող քաղցած արարածի՝ խավարում փայլող երկու կլոր աչքերով։

Հոբիթի առաջին հրատարակությունում Գոլումը ներկայացվում է որպես համեմատաբար բարյացկամ և հարգարժան արարած, որն ընդունում է իր պարտությունը հանելուկներ խաղում և երբ հասկանում է, որ մատանին կորցրել է, ներողություն է խնդրում Բիլբոյից՝ Մատանու փոխարեն առաջարկելով ցույց տալ նրան քարանձավից դուրս գալու ճանապարհը։

1937 թվականին հրատարակչի խնդրանքով, որը սպասում էր Հոբիթի շարունակությանը, Թոլքինն սկսել է գրել «Մատանիների տիրակալը»։ «Անցյալի ստվերը» գլխի առաջին տարբերակում Գոլումի պատմությունը, որը պատմել է Գենդալֆը, արդեն մոտ էր վերջնական տարբերակին։ Տարբերությունն այն է, որ Գոլումն ինքը մատանին գտնում է գետում, իսկ նրա սկզբնական անունը Դիգոլ է (, «գաղտնի», «թաքնված»), այլ ոչ թե Սմեագոլ (հետագայում Դիգոլ անունը փոխվել է Դեագոլի () և հանձնվել է Գոլումի զարմիկին)։ 1939 թվականին թվագրված նշումների մեջ Թոլքինը ենթադրել է, որ Գոլումը կարող է երկրորդ մատանին գտնել Մորդորում, սակայն այդ գաղափարը հետագա զարգացում չի ստացել։ Նույն ուրվագծով արդեն կա «Մատանիների տիրակալի» եզրափակիչը։

1947 թվականին՝ դեռևս «Մատանիների տիրակալը» գրելու ընթացքում, Թոլքինն իր հրատարակչին «Հոբիթի» հետ կապված տարբեր ուղղումներ է ուղարկել։ 1937 թվականի բնօրինակ տարբերակում Գոլումը պատրաստ էր Մատանին որպես նվեր տալ Բիլբոյին, բայց այդ տարբերակը չի համապատասխանում «Մատանիների տիրակալին», որտեղ մատանին չափազանց մեծ նշանակություն ուներ, հատկապես Գոլումի համար։ Այդ պատճառով Թոլքինը մտադիր էր փոխել Բիլբո Բեգինսի և Գոլումի հանդիպման պատմությունը։ Նա հրատարակիչ Սթենլի Անվինին է ուղարկել «Հանելուկներ խավարի մեջ» գլխի վերաշարադրված տարբերակը՝ որպես «Մատանիների տիրակալի» հետ հակասությունները վերացնելու համար անհրաժեշտ փոփոխությունների մեկ օրինակ։ Ի զարմանս Թոլքինի՝ գլխի նոր տարբերակը ներառվել է «Հոբիթի» երկրորդ հրատարակության մեջ, որը հրատարակվել է 1951 թվականին։ «Մատանիների տիրակալի» նախաբանում ներառված է դիտողություն, որը բացատրում է, որ 1937 թվականի տարբերակը թզուկների համար Բիլբոյի կողմից պատմված սուտ էր, իսկ նոր տարբերակը պարունակում է իրական իրադարձությունների նկարագրությունը։

Ոգեշնչման աղբյուրներ 

Գոլումին հաճախ համեմատում են հինավուրց «Բեովուլֆ» պոեմից Գրենդելի հրեշի հետ։ Բացի արտաքին նմանությունից, երկուսն էլ գիշերային, ստորերկրյա և ջրի հետ կապված ապրելակերպ են վարում։ Գոլումին նաև համեմատում են աստվածաշնչյան Կայենի հետ, որը, ըստ «Բեովուլֆի» տեքստի, Գրենդելի նախնին է։ Երկուսն էլ սպանել են մերձավոր ազգականներին՝ Աբելին և Դեագոլին, ինչից հետո նրանց վռնդել են ընտանիքից. «Գոլումը գործեց Կայենի մեղքը՝ ձեռք բերելով Մատանին և սպանելով իր զարմիկին՝ Մատանուն տիրանալու նախանձելի ցանկությամբ»։ 

Իր որդու՝ Քրիստոֆերի նամակներից մեկում Թոլքինը համեմատում է Սեմի վերաբերմունքը Գոլումի նկատմամբ Վիլյամ Շեքսպիրի «Փոթորիկ» պիեսում Կալիբանի հանդեպ Արիելի վերաբերմունքի հետ։ Լիզա Հոփքինսը նաև զուգահեռներ է անցկացնում Գոլումի հանդեպ Ֆրոդոյի և Փրոսպերոյի հանդեպ Կալիբանոյի վերաբերմունքի միջև։

19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկզբի գրականության մեջ Գոլումը համեմատվում է Հենրի Հագարդի «Սողոմոն թագավորի հանքերը» վեպի Գագուլա կախարդուհու հետ, որը հրատարակվել է 1885 թվականին և Թոլքինի կողմից ընթերցվել երիտասարդության տարիներին։ Այս համեմատության մեջ հատկապես առանձնանում են Գագուլայի ֆիզիկական բնութագրերը և նրա խոսակցության ոճը։

Ոգեշնչման մեկ այլ հնարավոր աղբյուր է Գուստավ Մայրինկի 1915 թվականի համանուն ֆանտաստիկ վեպի Գոլեմը։ Բացի անունների նմանությունից Գոլումը և Մայրինկի Գոլեմը համարվում են անհայտ տեսակի մարդանման արարածներ և ունեն անտեսանելի դառնալու կարողություն։

Դեյվ Նելսոնի կարծիքով Գոլումի նկարագրության վրա ենթադրաբար ազդել է Հերբերտ Ուելսի Ժամանակի մեքենա վեպը, հատկապես՝ մորլոկի կերպարները (մարդանման ստորգետնյա մարդակեր-արարածներ)։ Մորլոկների մաշկը սպիտակ է և խամրած, իսկ աչքերն արտացոլում են լույսը։ Ինչպես Գոլումը, նրանք համեմատվում են սարդերի հետ, վախենում են լույսից և ուտում էլոյներին (մարդանման արարածների հորինված ցեղ), ինչպես Գոլումն ուտում է օրկերին։

Թոլքինի ստեղծագործություններում Գոլումը համեմատվում է «Մատանիների տիրակալի» Գրիմա Գնիլոուստի կերպարի հետ։ Ինչպես Գրիման, որը վերջիվերջո դավաճանում է իր պարոն Սարումանին, Գոլումը դավաճանում է Ֆրոդոյին՝ թողնելով նրան Շերոբի որջում։

Բեմական մարմնավորումներ 
 «Միստր Բիլբո Բեգինսի, Հոբիթի հեքիաթային ճամփորդությունը» (ԽՍՀՄ) հեռուստանախագծում՝ Իգոր Դմիտրիև
 «Մատանիների տիրակալը» և «Հոբիթ» կինոնկարներում՝ Էնդի Սերքիս (ինչպես համակարգչային անիմացիայում motion capture-ի օգնությամբ, այնպես էլ կենդանի)
 «Գոլումի որս» կարճամետրաժ ֆանատիկ ֆիլմում՝ Գարեթ Բրոու

Մրցանակներ 
Գոլումն արժանացել է MTV կինոմրցանակին՝ նրա դերակատար Էնդի Սերկիսի հետ միասին, և անձամբ է վերցրել մրցանակը։ Ընդ որում, զգացմունքային խոսքեր է ասել MTV-ի դեմ։

Արտացոլում մշակույթում 
Գոլումի «իմ թովչանք» հայտնի արտահայտությունն Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 100 լավագույն խոսքերի ցանկում զբաղեցրել է 85-րդ տեղը՝ AFI-ի վարկածով։ 2011 թվականին Empire ամսագրի կայքում անցկացված հարցման արդյունքում կերպարը՝ Սերքիսի կատարմամբ, կինոյի 100 մեծագույն կերպարներն ամսագրի վարկածով զբաղեցրել է 13-րդ տեղը։

Գոլումի պատվին անվանվել է Ingerophrynus gollum-ը՝ 2011 թվականին նկարագրված անպոչ երկկենցաղ դոդոշների տեսակը, որն Արևմտյան Մալայզիայում համարվում է էնդիմիկ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 

 Գոլումը Tolkien Gateway կայքում
 Գոլումը Thain’s Book կայքում
 Գոլումը Encyclopedia of Arda կայքում
 

Թոլքինի լեգենդարիումի կերպարներ
Կերպարներ այբբենական կարգով
«Հոբիթ» վեպի հերոսներ
Հորինված մարդասպաններ
«Մատանիների տիրակալը» վեպի հերոսներ