Ուսուցման բիհեյվիորիստական և կոգնիտիվ տեսություններ

Հոգեբանության մեջ  վարքային մոտեցումն ուսուցման տեսության ոլորտում առաջացել է 19-րդ դարի վերջին , իսկ 20-րդ դարի սկզբին այն հռչակվել է որպես ընդհանուր հոգեբանական մոտեցում և երկար ժամանակ եղել է հոգեբանության առաջատար ուղղությունը։ 60-ական թթ. Սկիները(նեյրոբիհեյվիորիզմի ներկայացուցիչ) փորձ արեց ուսուցման վարքային տեսությունը ներմուծել կրթության պրակտիկայում։

Ուսուցման վարքային տեսությունները բնութագրվում են նրանով, որ ուսուցման գործընթացը վերլուծելիս հաշվի են առնվում միայն այն ազդեցությունները (խթանները), որոնք գործադրվում են սովորողի վրա և նրա արձագանքները այդ ազդեցություններին։

Ուսուցման վարքային տեսության երկրորդ հատկանիշը կենսաբանությունն է։ Այս տեսության կողմնակիցները որակական տարբերություն չեն տեսնում մարդու վարքի և կենդանիների վարքի միջև։ Այսինքն՝ անտեսում են մարդու սոցիալական բնույթը։

Այսպիսով, ուսուցման վարքային տեսության հիմնադիր է Թորնդայքը, ով գրում է. 

-  "Այս առումով կենդանական աշխարհի զարգացումը բաղկացած է իրավիճակի և արձագանքի միջև կապի միևնույն գործընթացի քանակական աճից , որը բնորոշ է բոլոր ողնաշարավորներին և նույնիսկ ցածրակարգ  կենդանիներին"։

Ջ. Ուոթսոնը  ,ով համարվում է վարքագծի իրական հայրը  1913 թվականին հանդես եկավ հոգեբանության նոր ուղղության մանիֆեստով, որը կոչվում էր «Հոգեբանությունը բիհեյվիորիստի աչքով»։ Ուոթսոնը հոգեբանության խնդիրը տեսնում էր ֆիզիկական և սոցիալական միջավայրում հարմարվող կենդանի էակների վարքագծի ուսումնասիրության մեջ։

Հոգեբանության նպատակը վարքագիծը վերահսկելու միջոցներ ստեղծելն է։ Վարքագծի հիմնական մեխանիզմը խթանի և արձագանքի (հայտնի S - < R) հարաբերությունն է։ Այն, ինչ նախկինում հոգեբաններն անվանում էին «գիտակցություն», նույնպես վարքագիծ է, միայն ներքին, և բխում է արտաքին վարքագծից։

Ուսուցման գործընթացը, ըստ այս տեսության, խթանների և արձագանքների միջև որոշակի կապեր հաստատելն է, ինչպես նաև այդ կապերի ամրապնդումը։

Այս հայեցակարգի հեղինակները մարդու ուսուցումը  նմանեցնում են կենդանիների վարժեցմանը։ Վարժեցման  գործընթացում գտնվող կենդանին տիրապետում է վարքի որոշակի ռեպերտուարին, որը ստեղծում է ռացիոնալության պատրանք։ Իրականում սա զուտ մեխանիկական վարքագիծ է, որը որոշակիորեն ընդլայնում է նրա բնական անգիտակցական բնազդը։

Հայտնի ռուս ֆիզիոլոգ Ի.Պ.Պավլովն այս պահվածքը անվանել է պայմանական ռեֆլեքս։ Այս ռեֆլեքսը ձևավորվում է շատ պարզ բանաձևի համաձայն.

S - > R - խթան - արձագանք

կամ ավելի բարդ՝ խթան - արձագանք - ամրապնդում։

Որպես խթանի և ռեակցիայի միջև կապի ձևավորման և ամրապնդման հիմնական օրենքներ նշվում են ազդեցության օրենքը, կրկնության (վարժության) և պատրաստակամության օրենքը։

Ազդեցության օրենքը. Ազդեցությունը կարող է լինել և՛ դրական, և՛ բացասական։ Ձևավորված կապի դրական ազդեցությունն առաջացնում է բավարարվածության վիճակ. բավարարվածության ազդեցությունն ուղղակիորեն գործում է ձևավորված կապի վրա՝ հանգեցնելով դրա ամրապնդմանը։

Ըստ այս օրենքի գիտակցության մեջ  կապերն ավելի  հաջող են հաստատվում , եթե գռգռիչին արձագանքը ուղղեկցվում է պարգևատրմաբ։

Ընդհակառակը, հիասթափության, ձախողման (բացասական էֆեկտի) փորձը որոշիչ ազդեցություն ունի ձևավորված կապի վրա, հանգեցնում է դրա կործանմանը։

Վարժության օրենքի դեպքում որքան հաճախ կրկնվի ստիմուլի ժամանակային հաջորդականությունը և համապատասխան արձագանքը, այնքան կապը ուժեղ կլինի։

Պատրաստակամության օրենքը ցույց է տալիս կապի արագ ձևավորման  կախվածությունը առարկայի ներկա վիճակին  համապատասխան։

Այս օրենքի հիմքում ընկած է մոդուլային համակարգը։ Յուրաքանչյուր սովորող կրթություն է ստանում անհատական գրաֆիկով,ունեն անհատական մտածելակերպ և աստիճանաբար են յուրացնում նյութը ,հետևաբար խիտտ գրաֆիկով դասավանդումը հանգեցնում է դպրոցներում և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում  ակադեմիական  ձախողման բարձր մակարդակի։

Բիհեյվիորիզմի առանձին ոլորտների միջև եղած տարբերությունները վերաբերում են ուսուցման անհատական սկզբունքների ըմբռնմանը և կրթության գործընթացում դրանց դերին և խթանի և արձագանքի միջև կապի ամրապնդմանը, ինչպես նաև որոշ լրացուցիչ պայմանների բնույթին և դերին։

Այսպիսով, ազդեցության օրենքի (ամրապնդման սկզբունքի) դերը գնահատելիս կան երեք տարբեր տեսակետներ. Ուսուցման նկատմամբ վարքային մոտեցման որոշ ներկայացուցիչներ (Է. Թորնդայք, Կ. Հալլ և ուրիշներ) կարծում են, որ ուսումն անհնար է առանց ամրապնդման, ինչը սովորողի կողմից պահանջվող ռեակցիան կատարելուց դրական ազդեցություն է ունենում։

Բեյվիորիզմի ներկայացուցիչների երկրորդ խումբը (Է. Տոլման, Է. Գասրի և ուրիշներ) կարծում է, որ ամրապնդումն ամենևին էլ անհրաժեշտ չէ սովորելու համար։ Նրանք ընդգծում են խթանի և արձագանքի միասնությունը։ Հոգեբանների երրորդ խումբը (Բ.Ֆ. Սքիներ, Գ. Ռազրան և ուրիշներ) հավատարիմ է փոխզիջման տեսակետին. մեկը հիմնված է ազդեցության օրենքի վրա, մյուսը՝ միասնության օրենքի վրա. Նրան ուժեղացումներ պետք չեն։

Վարքային տեսություններում  հիմնական շեշտը դրվում է դրական (պարգևատրում) կամ բացասական (պատիժ) հետևանքների ամրապնդման վրա։ Էդվարդ Լ. Թորնդայկն էր, ով հայտնաբերեց  այս օրինաչափությունը, որը հետագայում ստացավ իր անունը և հոգեբանության մեջ հայտնի է որպես «Թորնդայկի էֆեկտի» օրենք։

Վարքագծի գրավիչ և ոչ գրավիչ հետևանքները ազդում են այդ հետևանքների հանգեցնող վարքագծային ակտերի սկզբնավորման հաճախականության վրա։ Այն վարքագիծը, որն առաջացնում է դրական հետևանքներ, հակված է շարունակել և կրկնվել, մինչդեռ այն վարքագիծը, որն առաջացնում է բացասական հետևանքներ, հակված է դադարեցնել»։

Ուսուցման կոգնիտիվ տեսությունները ուղղված են ճանաչողական գործընթացի ուսումնասիրմանը։ Համեմատելով ուսուցման գործընթացը այսբերգի հետ՝ Տ.Վ. Գաբայը գրում է, որ բիհեյվիորիստներին հետաքրքրում էր միայն այսբերգի մակերեսը, տեսանելի մասը, մինչդեռ դրա հիմնական մասը ջրի տակ է։ Կոգնիտիվիստները դիմեցին վարդապետության այս անտեսանելի մասին՝ ճանաչողական գործընթացին, որը հանգեցնում է այս կամ այն պատասխանի (ռեակցիային)։

Ճանաչողական ուսուցման տեսությունները կարելի է բաժանել երկու խմբի. Առաջին խումբը տեղեկատվական տեսություններն են։ Դրանցում ուսուցումը դիտարկվում է որպես տեղեկատվական գործընթացի տեսակ։ 

Ճանաչողական մոտեցման ներկայացուցիչների երկրորդ խումբը մնում է հոգեբանության մեջ և ձգտում է նկարագրել այս գործընթացը հիմնական հոգեկան գործառույթների օգնությամբ՝ ընկալում, հիշողություն, մտածողություն և այլն։

Առանձնացնում են ճանաչողության երկու տեսակ՝ նկարագրական և գնահատողական։

Նկարագրական ճանաչողությունը. պարունակում է տեղեկատվություն իրականության մասին,այն մասին թե ինչ է մարդ ընկալըլ իրեն շրջապատող աշխարհում։

Գնահատողական ճանաչողությունը պարունակում է կապ այս իրականության հետ(գնահատում է տեղեկատվությունը իրականության մասին։

Ընդհանուր առմամբ ուսուցման տեսությունների միջև տարբերությունները որոշվում են նրանով, թե ինչպես է ընկալվում ուսուցման գործընթացի բնույթը, ինչն է առանձնացվում դրանում որպես ուսումնասիրության առարկա, ինչ միավորներում է վերլուծվում այս գործընթացը։

Աղբյուրներ 

Բիհեյվիորիզմ
Կոգնիտիվ գիտություն