Սաուդյան Արաբիայի աշխարհագրություն

Սաուդյան Արաբիա, գտնվում է հարավարևմտյան Ասիայում և հանդիսանում է այդ տարածաշրջանի խոշորագույն երկրներից մեկը։ Սաուդյան Արաբիան սահմանակից է Պարսից ծոցին և Կարմիր ծովին։ Երկիրը սահմանակից է  Կատարի, Եմենի, ԱՄԷ-ի, Քուվեյթի, Իրաքի, Օմանի և Հորդանանի հետ։ Սաուդյան Արաբիան իր տեղակայման պատճառով հարուստ է նավթային ռեսուրսներով և արտահանում է դրանք Սուեզի ջրանցքի և Պարսից ծոցի միջոցով։ Թագավորությունը զբաղեցնում է Արաբական թերակղզու ամբողջ տարածքի 80%-ը։ Սաուդյան Արաբիայի և Օմանի միջև հստակ սահմաններ չեն սահմանվել, ուստի հնարավոր չէ հաստատել երկրի ճշգրիտ չափը։ Այնուամենայնիվ, թագավորության կառավարությունը գնահատում է 2 217 949 կմ։ Մյուս գնահատականները, որոնք տրվում են արտաքին ուժերի կողմից, տատանվում են 2 149 690 կմ-ից մինչև 2 240 000 կմ-ը։ Գյուղատնտեսության համար հարմար տարածքների 1%-ից պակասը գտնվում է արևելյան և արևմտյան ափամերձ շրջանների խոշոր քաղաքների և օազիսների մոտակայքում։ Թագավորության մնացած մասը զբաղեցնում են անապատները, որոնք որոշ վայրերում փոխարինվում են թերակղզու արևմուտքում միջին բարձրության լեռներով։

Սահմանամերձ երկրներ 
Սաուդյան Արաբիան սահմանակից է 7 երկրների և 3 ջրային օբյեկտների հետ։ Արևմուտքում Ակաբայի ծոցը և կարմիր ծովը կազմում են գրեթե 1800 կմ երկարությամբ ափամերձ սահման։ Սահմանը ձգվում է դեպի հարավ մինչև Եմենի սահմանը և այնուհետև շրջվում է դեպի  հյուսիս-արևելք դեպի Նաջրան քաղաք։ Այս սահմանը սահմանվել է դեռևս 1934 թվականին և Սաուդյան Արաբիայի որոշակի սահմաններից մեկն է։ Չսահմանափակված տարածքը խնդիր է դարձել 1990-ականներին։ Այս տարածքում հայտնաբերվել են նավթի հանքավայրեր, և 1992 թվականին Սաուդյան Արաբիան արգելել է արևմտյան ընկերություններին նավթի հանքավայրեր արդյունահանել Եմենի անունից։ Նույն տարվա ամռանը Սաուդյան Արաբիայի և Եմենի պատվիրակությունները հանդիպեցին Ժնևում սահմանային խնդիրները կարգավորելու համար։ Հյուսիսում Սաուդյան Արաբիան սահմանակից է Հորդանանի, Իրաքի և Քուվեյթի հետ։ Հյուսիսային սահմանը տևում է գրեթե 1400 կմ Ակաբայի ծոցից մինչև Պարսից ծոցի Ռաս-Էլ-Հաֆջի նավահանգիստ։ 1965 թվականին Սաուդյան Արաբիան իր հողերի մի մասը զիջեց Հորդանանին, ինչը Հորդանանին թույլ տվեց մի փոքր մեծացնել իր միակ նավահանգստի մոտակայքում գտնվող տարածքը։

1922 թվականին Աբդ Ալ Ազիզը և Աբդ Ռահման Ալ Սաուդը Իրաքի շահերը ներկայացնող բրիտանացիների հետ միասին ստորագրել են Մոհամարայի համաձայնագիրը, որը սահմանել է հստակ սահման Իրաքի և Սաուդյան Արաբիայի միջև։ Նույն տարի Ալ Ուկարի համաձայնագիրը հաստատեց 7000 կմ2 տարածքով ռոմբաձև գոտու գոյությունը Սաուդյան Արաբիայի, Իրաքի և Քուվեյթի միջև։ Համաձայնագիրը կնքվել է երկու երկրների բեդվինների ինքնությունը պահպանելու համար։ 1938 թվականի մայիսին Իրաքը և Արաբիան համաձայնագիր են ստորագրել չեզոք գոտու վարչակազմի փոփոխությունների մասին։ 43 տարի անց՝ 1981 թվականին, չեզոք գոտին լուծարվել է։

Ջրային ռեսուրսներ 
Սաուդյան Արաբիայի գրեթե ողջ տարածքը չունի մշտական գետեր կամ ջրային աղբյուրներ, ժամանակավոր հոսքերը ձևավորվում են միայն ուժեղ անձրևներից հետո։ Հատկապես առատ են արևելքում՝ Էլ Հասայում, որտեղ շատ աղբյուրներ կան, որոնք ոռոգում են օազիսները։ Ընդերքային ջրերը հաճախ գտնվում են մակերևույթի մոտ և վադիի հոսանքների տակ։ Ջրամատակարարման խնդրի լուծումը իրականացվում է ծովի ջուրը աղեցնող ձեռնարկությունների զարգացման, խոր ջրհորների և արթեզյան հորոսկոպների ստեղծման միջոցով։

Կլիմայական պայմաններ 
Հյուսիսում կլիման սուբտրոպիկ է, հարավում՝ արևադարձային, կտրուկ մայրցամաքային, չոր։ Ամառը շատ տաք է, ձմեռը տաք։ Հուլիսին Ալ-Ռիադում միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 26 °C-ից մինչև 42 °C, հունվարին ՝ 8 °C-ից մինչև 21 °C, բացարձակ առավելագույնը 48 °C, երկրի հարավում ՝ մինչև 54 °C: Լեռներում ձմռանը երբեմն նկատվում են մինուսային ջերմաստիճաններ և ձյուն։ Անձրևների միջին տարեկան նորմա մոտ 70-100 մմ (կենտրոնական շրջաններում առավելագույնը գարնանը, հյուսիսում ձմռանը, հարավում ամռանը), լեռներում մինչև 400 մմ տարեկան։ Ռուբ ալ-Խալի անապատում և որոշ այլ շրջաններում առանձին տարիներին անձրև չի գալիս։ Անապատների համար բնորոշ են սեզոնային քամիները։ Գարնանը և ամռան սկզբին հարավային սառը և չոր քամիները հաճախ ավազային փոթորիկներ են առաջացնում, իսկ ձմռանը հյուսիսային քամին սառեցում է բերում։ Սաուդյան Արաբիայի անապատներում ջերմաստիճանի կտրուկ անկում է նկատվում։ Ապրիլի կեսերից մինչև հոկտեմբերի կեսերը ցերեկային ջերմաստիճանը մոտ 45 °C կամ ավելի բարձր է ՝ կախված երկրի տարածաշրջանից։ Ձմռանը (դեկտեմբերից հունվար) այստեղ բավականին ցուրտ է՝ մոտ 15 °C, իսկ կենտրոնական անապատային շրջաններում ավելի ցուրտ է գիշերը։ Ափամերձ տարածքում պարբերաբար անձրև է տեղում, սակայն մայրաքաղաք Ալ-Ռիադում գրեթե չի տեղում։

Բուսական աշխարհ 
Բույսերի աշխարհը հիմնականում անապատային և կիսաանապատային է։ Մեղրերի վրա տեղերով աճում են սպիտակ սաքսաուլ, ուղտափուշ, համադներում՝ լիսայներ, լավայի դաշտերում՝ լողավազան, աստրագալ, վադիի հողատարածքների վրա՝ միայնակ տոպոլներ, ակացիաներ, իսկ ավելի աղոտ վայրերում՝ թամարիսկ, ափերի և աղոտների վրա՝ գալոֆիտային թփեր։ Ավազային և քարքարոտ անապատների զգալի մասը գրեթե ամբողջությամբ զուրկ է բուսականությունից։ Գարնանը և խոնավ տարիներին աճում է էֆեմերայի դերը բուսականության բաղադրության մեջ։ Ասիրի լեռներում՝ սավաննաների տարածքներ, որտեղ աճում են ակացիա, վայրի ձիթապտուղ, նուշ։ Օազիսներում կան արմավենու, ցիտրուսային մրգերի, բանանի, հացահատիկային և այգեգործական կուլտուրաների պուրակներ։

Կենդանական աշխարհ 
Կենդանիների աշխարհը բավականին բազմազան է. այծքաղներ, այդ թվում՝ արաբական օրիքս, վիթեր, դաման, գայլ, շաքալ, հիենա, ֆենեկ, կարակալ, նուբիական լեռնային այծ, վայրի էշ, օնագրա, նապաստակ։ Բազմաթիվ են առնետները ( ավազամկներ, գետնասկյուռներ, ճագարամկներ) և սողունները (օձե), մողեսներ, կրիաներ)։ Թռչունների շարքում՝ արծիվներ, կարշուններ, գրիֆեր, սակալներ-սապսաններ, դրոֆեր, գորգեր, սողուններ, խոզուկներ, աղավնիներ։ Ափամերձ հածավայրերը սատկերի բազմացման օջախ են։ Կարմիր ծովում և Պարսից ծոցում կան ավելի քան 2000 տեսակի պղպեղներ (հատկապես գնահատվում է սև պղպեղը)։ Երկրի տարածքի մոտ 3%-ը զբաղեցնում են 10 պահպանվող տարածքներ։ 1980-ական թվականների կեսերին կառավարությունը կազմակերպել է Ասիր ազգային պարկը, որտեղ պահպանվում են վայրի կենդանիների գրեթե անհետացած տեսակներ, ինչպիսիք են արաբական օրիկը (սերնոբիկը) և նուբիական լեռնային այծը։

Անհետացած կենդանիներ 
Ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայի տարածքում եղել են պատմական անցյալում ապրած կենդանիներ. սիրիական կուլան (ամբողջությամբ վերացել է), ասիական առյուծ, ասիական վագրակատու(այժմ չեն հանդիպում Սաուդյան Արաբիայում և ամբողջ Արաբական թերակղզում)։ Օրինակ, Մուվաթայի հադիսներից մեկում ասվում է, որ մուսուլման ուխտագնացները պետք է զգույշ լինեն ասադից (լյովից), ֆահդայից (գիփարդից) և որոշ այլ կենդանիներից։ Երկրի վերջին հայտնի խոզերը սպանվել են 1973 թվականին Հայիլից ոչ հեռու։ Առյուծը վերացել է 19-րդ դարի կեսերին։

Նեֆուդ անապատում հայտնաբերվել է մոտավորապես 325 հազար տարեկան պալեոլոկսոդոնի բուռն, որը ապրել է բեղնավոր հարթավայրերում ժամանակակից անապատի տեղում։ Մոտ 120 հազար տարի առաջ Սաուդյան Արաբիայում մարդկանց հետ միաժամանակ ապրել են ոչ միայն ուղտերը, այլև բուվոլները և հնագույն փղերը, որոնք ավելի մեծ էին, քան ժամանակակից տեսակները։

Ծանոթագրություններ 

Սաուդյան Արաբիայի աշխարհագրություն