Օսմանյան կայսրության սուլթանների մայրերի ցուցակ

Օսմանյան կայսրության սուլթանների մայրերի ցուցակ՝ 1299-1924 թվականներին իշխած Օսմանյան դինաստիայի գլխավոր կառավարիչների մայրերի ժամանակագրական ցանկ։  
Սուլթանի մահով կամ գահից նրա հեռացմամբ նրա ողջ հարեմը մեկնում Էր Հին պալատ, որտեղից նրա իրավահաջորդի գահ բարձրանալուց հետո կանչվում էր վերջինիս մայրը, ով վալիդե ալայի շքեղ արարողության ժամանակ  ստանում էր «վալիդե սուլթան» տիտղոսը, ղեկավարում էր որդու հարեմը և համարվում էր «պետության առաջին կինը»։ Նախքան սելջուկյան ավանդույթի համաձայն վալիդե սուլթանի տիտղոսի ներդրումը օգտագործվել է «վալիդե խաթուն» տիտղոսը։ Ավելի ուշ վալիդե սուլթանի տիտղոսի հետ միասին օգտագործվել են մեհդ-ի ուլյա-յի սալթանատի ՝ «մեծ սուլթանի օրրան», վալիդե-ի փադիշահ «թագավորի մայր» և վալիդե-ի սաադեթպենահ՝ «երջանիկ ապավենի մայր» տիտղոսները։

Որդու կառավարման ողջ ընթացքում սուլթանի մայրը հարեմի ամենաազդեցիկ դեմքն էր։ Նա վայելում էր մեծ հարգանք և ազդեցություն ինչպես պալատում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս՝ հաճախ ակտիվորեն միջամտելով պետական գործերին։ Այն դեպքում, երբ մայրը չէր ապրում մինչև որդու կառավարումը կամ մեռնում էր կառավարման ժամանակ, նրա արտոնությունների, պարտականությունների մի մասը և երբեմն վալիդեի տիտղոսը, դրվում էր սուլթանի դայակին, հազնեդար-ուստայի (հարեմի կառավարիչ) կամ տիրակալի խնամատար մոր վրա։ Քաղաքականության մեջ ամենամեծ ազդեցությունը սուլթանների մայրերը ձեռք են բերել XVI-XVII դարերում՝ «Կանանց Սուլթանատի» դարաշրջանում։ Այս ժամանակաշրջանի առավել նշանակալի դեմքերն էին Նուրբանու Սուլթանը (Մուրադ III-ի մայրը), Սաֆիե Սուլթանը (Մեհմեդ III-ի մայրը), Քյոսեմ սուլթանը (Մուրադ IV-ի և Իբրահիմ I-ի մայրը) և Թուրհան Սուլթանը (Մեհմեդ IV-ի մայրը)։

Օսմանյան կայսրության պատմությունն ունեցել երեսունվեց սուլթան և մեկ խալիֆ։ Հայտնի են սուլթանների քսաներեք մայրեր, որոնք ապրել են մինչև նրանց կառավարումը։ Երկու դեպքերում սուլթաններ են դարձել հարազատ եղբայրները (Մուրադ IV և Իբրահիմ I / Մուստաֆա II և Ահմեդ III), իսկ նրանց մայրերը՝ Մահփեյքեր Քյոսեմ սուլթանը և Էմեթուլլահ Ռաբիա Գյուլնուշ Սուլթանը, երկու անգամ վալիդեի տիտղոս են ստացել։ Մեկ դեպքում սուլթանի մոր պարտականությունները պալատում կատարել է նրա խորթ մայրը՝ Պիրիստու Կադին էֆենդին։

Օսմանյան բեյլիկի տիրակալների մայրեր 
Օսմանյան պետության գոյության առաջին տարիներին նրա կառավարիչներ Օսման I-ը և Օրհան I-ը կրում էին բեյի կամ էմիրի տիտղոսը, ավելի ուշ Օրհանի որդին՝ Մուրադ I-ը, ընդունեց սուլթանի տիտղոսը և Օսմանյան բեյլիկը վերափոխեց Օսմանյան Կայսրության։

Օսմանյան կայսրության սուլթանների մայրեր

Օսմանյան միջթագավորության տիրակալների մայրեր (1402—1413) 
Սուլթան Բայազիդ I-ի գերությունից և մահից հետո, 1402 թվականին, նրա երեք որդիները բաժանեցին կայսրության բեկորները. Էդիրնեում իրեն Ռումելիայի սուլթան հռչակեց ավագ որդին՝ Սուլեյման–չելեբին, ով զավթել էր իշխանությունը և թուրքական տիրապետության տակ էր առել Բալկանյան թերակղզին, Բուրսայում (արևմտյան Անատոլիա)՝ Իսա–չելեբին, իսկ արևելյան Անատոլիայում՝ կրտսեր որդի Մեհմեդը։ Մեհմեդը 1405-1406 թվականներին պատերազմ է վարել Իսայի դեմ, ջարդել է եղբորը և իր իշխանության տակ միավորել Անատոլիան, որից հետո ավագ եղբորը՝ Մուսային, ուղարկել է Ռումելիա՝ Սուլեյմանի դեմ պայքարելու։ Մուսան հաջողել է, բայց ինքն իրեն է սուլթան հայտարարել և զավթել օսմանների եվրոպական կալվածքները։ 1411 թվականին Մեհմեդը միացել է Ռումելիայի համար մղվող  պայքարին և 1413 թվականին ջախջախել է Մուսայի բանակը, որը փախել է Վալախիա և շուտով զոհվել։ Օսմանյան բոլոր տիրապետությունները կրկին միավորվել են մեկ սուլթանի՝ Մեհմեդ I-ի իշխանության ներքո։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Օսմանյան կայսրություն
Անձանց ցանկեր