Բանտարկյալների իրավունքները միջազգային իրավունքում

Միջազգային իրավունքում կնքված իրավունքները ամրագրված են մի շարք միջազգային պայմանագրերում։ Մեծ մասամբ այս պայմանագրերը ի հայտ եկան երկու համաշխարհային պատերազմներից հետո, սակայն օրենքների օրենսգիրքը շարունակում է լրացվել և փոփոխվել։

Պատմություն 
Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների իրադարձությունները մեծ ազդեցություն ունեցան միջազգային իրավունքի վրա ՝ ռասայական, կրոնական և քաղաքական խտրականության հիման վրա քաղաքացիական իրավունքների և ազատությունների համատարած մերժման պատճառով։ Բռնության համակարգված կիրառումը, ներառյալ սպանությունները և, ի վերջո, ցեղասպանությունը, ստրկատիրական աշխատանքի օգտագործումը, ռազմագերիների դաժան վերաբերմունքն ու սպանությունները, տեղահանությունները և գույքի բռնագրավումը ստիպեցին փոխել ստատուս քվոն։ Անցած տասնամյակների ընթացքում միջազգային իրավունքի բոլոր ոլորտներում սկսել են տեղի ունենալ լայնածավալ փոփոխություններ, և բանտարկյալների իրավունքները բացառություն չեն դարձել։

Այժմ կան համապատասխան միջազգային փաստաթղթեր․

 Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
 Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի կանխարգելման մասին եվրոպական կոնվենցիա

Բացի այդ, կան ուղեցույցներ, որոնք սահմանում են այն օրենսգրքերը, որոնց համաձայն պետք է վարվել բանտարկյալների հետ։ Դրանցից հիմնականներն են՝

 Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր,
 ՄԱԿ-ի բանտարկյալների հետ վարվելու նվազագույն ստանդարտ կանոններ,
 ցանկացած ձևով ձերբակալման կամ ազատազրկման ենթարկված բոլոր անձանց պաշտպանության սկզբունքների ամբողջություն,
 Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիա,
 Եվրոպական բանտային կանոններ։

Ժնևի երրորդ կոնվենցիա 
Ժնևի երրորդ կոնվենցիան սահմանում է ռազմագերիների մարդասիրական պաշտպանությունը։ Ռազմագերիները սահմանվում են որպես ՝ (1) հակամարտության մեջ գտնվող կողմի զինված ուժերի զինծառայողները, ինչպես նաև այդ զինված ուժերի կազմի մեջ մտնող աշխարհազորայինների կամ կամավորական կորպուսների անդամները,

 (2) այլ աշխարհազորայինների և այլ կամավորական կորպուսների անդամներ, ներառյալ հակամարտության կողմին պատկանող և իրենց տարածքում կամ դրա սահմաններից դուրս գործող կազմակերպված դիմադրության շարժումների անդամները, նույնիսկ եթե այդ տարածքը օկուպացված է, պայմանով, որ նրանք կատարեն հետևյալ պայմանները․
 (ա) իր ենթականերին հրամանատար հանդիսացող անձը,
 (բ) այդ հեռավորության վրա ճանաչելի ֆիքսված տարբերակիչ նշանի առկայություն,
 (գ) զենքի բաց կրմանը վերաբերական,
 (դ) որ նրանք իրենց գործողություններն իրականացնում են պատերազմի օրենքներին և սովորույթներին համապատասխան։

 (3) Կանոնավոր զինված ուժերի զինծառայողներ, ովքեր իրենց հավատարմությունը տալիս են կառավարությանը կամ իշխանության մարմնին, որը չի ճանաչվում որպես օրինական իշխանություն,

 (4) Այն անձինք, ովքեր ուղեկցում են զինված ուժերին ՝ առանց իրականում նրանց անդամ լինելու, ինչպիսիք են ռազմական ինքնաթիռների անձնակազմի քաղաքացիական անդամները, ռազմական թղթակիցները, մատակարարման կապալառուները, աշխատանքային ստորաբաժանումների կամ ծառայությունների աշխատակիցները, որոնք պատասխանատու են զինված ուժերի բարեկեցության համար, պայմանով, որ նրանք թույլտվություն են ստացել իրենց ուղեկցող զինված ուժերից, որոնք պետք է ապահովեն։ Այդ նպատակով պետք է ցույց տրվի նույնականացման քարտ, որը համապատասխանում է կցված նմուշին,

 (5) Անձնակազմի անդամները, ներառյալ նավապետները, օդաչուները և ճանապարհորդները, առևտրական նավատորմը և կոնֆլիկտի մեջ գտնվող կողմերի քաղաքացիական օդանավերի անձնակազմերը, որոնք չեն օգտվում ավելի բարենպաստ ռեժիմից ՝ միջազգային իրավունքի որևէ այլ դրույթի համաձայն,

 6) Չօկուպացված տարածքի բնակիչներ, ովքեր, երբ թշնամին մոտենում է, ինքնաբերաբար զենք են վերցնում ՝ դիմակայելու ներխուժող ուժերին ՝ չհասցնելով ձևավորվել կանոնավոր զինված ստորաբաժանումներ, պայմանով, որ նրանք բացահայտ զենք են կրում և հարգում են պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները։Ռազմագերիները չեն կարող չօգտվել կոնվենցիաներով ամրագրված իրավունքներից։ Այս իրավունքները ներառում են մարդասիրական վերաբերմունքի իրավունքները, որոնք հատուկ արգելում են բռնությունը, որը հանգեցնում է մահվան կամ առողջության լուրջ սպառնալիքի, կամ ֆիզիկական խեղման կամ գիտական կամ բժշկական փորձերի, պաշտպանություն ահաբեկման, վիրավորանքի և հանրային հետաքրքրասիրության գործողություններից, պաշտպանություն բռնաճնշումներից, ֆիզիկական վարժություններից, պաշտպանություն ֆիզիկական կամ հոգեկան խոշտանգումներից, համապատասխան ֆիզիկական և հոգեբանական բուժում ՝ անձնական իրերը, ներառյալ տարհանման ենթակա գումարները, պահպանելու համար, եթե տարածքը, որտեղ դրանք պահվում են, դառնում է, կրոնի ազատություն և բողոքելու իրավունք։ Կալանքի տակ գտնվող իշխանություններն իրավունք ունեն փախուստի կամ ապստամբության դեպքում կիրառել համապատասխան ուժ, կալանավորներից պահանջել տալ իրենց անունն ու կոչումը, ինչպես նաեւ օգտագործել կալանավորներն աշխատանքային գործունեության համար, քանի դեռ այդ աշխատանքը կապված չէ ռազմական գործողությունների հետ։

Ռազմագերիների մասին Ժնևի 1929 թվականի կոնվենցիան ընդունվել է 1929 թվականին, սակայն էապես վերանայվել և փոխարինվել է Ժնևի երրորդ կոնվենցիայով 1949 թվականին։ Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհուրդը վերջնական միջազգային տրիբունալն է Ժնևյան կոնվենցիաներին վերաբերող բոլոր հարցերի վերաբերյալ։ Բոլոր պետությունները, որոնք ստորագրել են ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը, և դրանցից 193-ը կապված են Ժնևի կոնվենցիաներով։

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր 
Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրն ուժի մեջ է մտել 1976 թվականի մարտի 23-ին։ Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 10-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ազատությունից զրկված ցանկացած անձի հետ պետք է վարվել մարդասիրաբար և արժանապատվորեն։ Հոդվածը սահմանում է նախնական կալանքի տակ գտնվող կալանավորներին առանձին պահելու պահանջը այն անձանցից, ովքեր արդեն դատապարտվել են հանցագործությունների համար, ինչպես նաև մեղադրյալ անչափահաս կալանավորներին մեծահասակներից առանձնացնելու և նրանց անհապաղ դատարան տեղափոխելու կոնկրետ պարտավորություն։ Կա նաև պահանջ, որ բանտերի ուշադրության կենտրոնում լինի բարեփոխումն ու վերականգնումը, այլ ոչ թե պատիժը։ Այս դրույթները կիրառվում են այն անձանց նկատմամբ, որոնք գտնվում են բանտերում, հիվանդանոցներում (հատկապես հոգեբուժական), կալանավայրերում, ուղղիչ հիմնարկներում կամ ցանկացած այլ հաստատությունում, որտեղ անձը զրկված է ազատությունից։ Այս դրույթը լրացնում է դաշնագրի 7-րդ հոդվածը, որն արգելում է խոշտանգումները կամ այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքը ՝ երաշխավորելով ազատությունից զրկված անձանց նույն պայմանները, որոնք սահմանված են ազատ անձանց համար։

Բանտարկյալների հետ վարվելու ՄԱԿ-ի նվազագույն ստանդարտ կանոնները 
Միավորված ազգերի կազմակերպության բանտարկյալների հետ վարվելու նվազագույն ստանդարտ կանոններն ուժի մեջ են մտել 1955 թվականին։ ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված ստանդարտները իրավաբանորեն պարտադիր չեն, բայց առաջարկում են ուղեցույցներ միջազգային և մունիցիպալ իրավունքում ցանկացած տեսակի կալանքի տակ գտնվող անձի նկատմամբ։ Որպես կանոն, դրանք դիտվում են որպես ազատազրկման վայրերի կառավարման պատշաճ սկզբունքներ։ Փաստաթուղթը սահմանում է կալանքի տակ գտնվող անձանց չափորոշիչները, որոնք ներառում են գրանցումը, անձնական հիգիենան, հագուստը և անկողնային պարագաները, սնունդը, ֆիզիկական վարժությունները և սպորտը, բժշկական օգնությունը, կարգապահությունը և պատիժը, զսպման միջոցները, բանտարկյալների տեղեկատվությունն ու բողոքները, արտաքին աշխարհի հետ շփումները, գրքերը, կրոնը, բանտարկյալների գույքի պահպանումը, մահվան, հիվանդության, տեղափոխման, արտաքսման մասին ծանուցումը, ուղղիչ հիմնարկների անձնակազմը և հաստատությունների ստուգումները։ Այն նաև սահմանում է պատիժ կրող բանտարկյալների ուղեցույցները, որոնք հետագայում ներառում են բեռնաթափում, դասակարգում, արտոնություններ, աշխատանք, կրթություն և ժամանց, ինչպես նաև սոցիալական հարաբերություններ և հետագա խնամք։ Կան նաև հատուկ դրույթներ հոգեկան հիվանդ և հոգեկան աննորմալ բանտարկյալների, բանտարկյալների, կալանքի տակ գտնվող կամ դատավարության սպասող բանտարկյալների, քաղաքացիական բանտարկյալների և առանց մեղադրանքի ձերբակալված կամ կալանքի տակ գտնվող անձանց համար։

Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի կանխարգելման մասին եվրոպական կոնվենցիա 
Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի կանխարգելման մասին եվրոպական կոնվենցիան ուժի մեջ է մտել 2002 թվականի մարտի 1-ից։ Կոնվենցիան հիմնադրում է խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի և պատժի կանխարգելման եվրոպական կոմիտեն (այսուհետ ՝ Կոմիտե)։ Կոմիտեին թույլատրվում է այցելել կալանքի տակ գտնվող բոլոր վայրերը, որոնք կոնվենցիայով սահմանվում են որպես «իր իրավասության սահմաններում գտնվող ցանկացած վայր, որտեղ անձինք զրկվում են ազատությունից պետական մարմինների կողմից»։ Երբ պետական կառավարությունը տեղեկացվի կոմիտեի այցն իրականացնելու մտադրության մասին, այն պարտավոր է թույլ տալ մուտք գործել տարածք ՝ առանց սահմանափակումների ազատ տեղաշարժվելու իրավունքով, համապատասխան հաստատության վերաբերյալ ամբողջական տեղեկատվությամբ, օբյեկտին անսահմանափակ հասանելիությամբ և դրա ներսում ազատ տեղաշարժով, ցանկացած անձի հետ հարցազրույցի իրավունքով, ազատ հաղորդակցվելով ցանկացած անձի հետ, որը, իր կարծիքով, կարող է տրամադրել համապատասխան տեղեկատվություն և մուտք գործելով ցանկացած այլ տեղեկատվություն, որը կոմիտեն անհրաժեշտ է համարում իր առաջադրանքը կատարելու համար։ Հավաքված բոլոր տեղեկությունները գաղտնի են։ Բացառիկ հանգամանքներում պետությունը կարող է պատկերացումներ անել ՝ հիմնվելով ազգային պաշտպանության, հասարակական անվտանգության նկատառումների, ազատազրկման վայրերում լուրջ անկարգությունների, որոշակի վայր կամ որոշակի ժամանակ այցելելու դեմ։ Յուրաքանչյուր այցից հետո կազմվում է հաշվետվություն ՝  համապատասխան պետությանը ցանկացած հնարավոր առաջարկությամբ։

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիա 
Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան ուժի մեջ է մտել 2007 թվականի մարտի 30-ին, որի մասնակից են 154 պետություններ։ Կոնվենցիայի նպատակն է «խրախուսել, պաշտպանել և ապահովել բոլոր հաշմանդամություն ունեցող անձանց կողմից մարդու բոլոր իրավունքների և հիմնարար ազատությունների լիարժեք և հավասար իրականացումը և խրախուսել նրանց բնորոշ արժանապատվության հարգանքը»։ Հաշմանդամություն ունեցող անձինք սահմանվում են որպես «նրանք, ովքեր ունեն Երկարատև ֆիզիկական, մտավոր, մտավոր կամ զգայական խանգարումներ, որոնք, տարբեր խոչընդոտների հետ շփվելիս, կարող են խոչընդոտել նրանց լիարժեք և արդյունավետ մասնակցությանը հասարակության մեջ ՝ ուրիշների հետ հավասար»։ «Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը վերաբերում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց արդարադատության մատչելիությանը։ Դրանում նախատեսվում է, որ «հաշմանդամություն ունեցող անձանց արդարադատության արդյունավետ մատչելիությունն ապահովելու համար մասնակից պետությունները նպաստում են արդարադատության իրականացման ոլորտում աշխատող անձանց, ներառյալ ոստիկանության 7 բանտերի աշխատակիցների պատշաճ պատրաստմանը»։

Բանտարկյալների իրավունքների խախտումները միջազգային իրավունքում

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

Գուանտանամոյի Ծոց 
ԱՄՆ-ը մեղադրել է բանտարկյալների իրավունքների բազմաթիվ խախտումների համար։ Առավել լայնորեն լուսաբանված դեպքը քննչական մեկուսարանն է, որը այն պարունակում է Կուբայի Գուանտանամո ծոցում։ Ամերիկյան կառավարությունը պնդում էր, որ այս հաստատությունը չի տարածվում ռազմագերիների պաշտպանության Ժնևյան կոնվենցիաների վրա, քանի որ ձերբակալվածները «թշնամու մարտիկներ» էին։ Անկախ ձերբակալվածներին տրվող կարգավիճակից ՝ միջազգային իրավունքը շարունակում է արգելել խոշտանգումները։ Այժմ պարզ է, որ կոմիտեն թույլ է տվել խոշտանգում, ինչը դաժան, մարդու արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքն արգելող միջազգային իրավունքի խախտում է։

Աֆղանստան 
Աֆղանստանում ամերիկացի զինվորներին մեղադրում են Բաղրամի ավիաբազայի գաղտնի բանտում կալանավորների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մեջ։ Այնտեղ պահվող բանտարկյալները ընկել են ծայրահեղ ջերմաստիճանի տակ, նրանց չի տրվել բավարար սնունդ, անկողնային պարագաներ կամ բնական լուսավորություն, ինչպես նաև խախտվել են կրոնական պարտականությունները։ Հայտարարություններ են ստացվում նաև Աֆղանստանի հյուսիսում գտնվող Շեբերգան բանտում դաժան վերաբերմունքի մասին, որի համար Ամերիկան համատեղ պատասխանատվություն է կրում Աֆղանստանի կառավարության հետ։ Նշվում է, որ Շեբերգան բանտը լեփ-լեցուն է լողանալու համար ոչ ադեկվատ պայմանների, ինչպես նաև սննդի և բժշկական օգնության բացակայության պատճառով։

Իրաք 
2003 թվականին Աբու Գրեյբ բանտում բանտարկյալների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մեղադրանքներ սկսեցին ի հայտ գալ։ Աբու Գրեյբ բանտում իրենց պատիժը կրող ամերիկացի զինվորներին մեղադրել են բանտարկյալներին ծեծելու, բանտարկյալներին մերկացնելու, բանտարկյալներին ձեռնաշարժության հարկադրելու, բանտարկյալներին շներով սպառնալու, բանտարկյալների վրա կղանքով քսելու, բանտարկյալներին սեքս ընդօրինակելու և մերկ կույտեր ձևավորելու մեջ։ Եղել են նաև մեղադրանքներ այն մասին, որ բանտարկյալներին բռնաբարել են, սոդոմիայի ենթարկել և սպանել։

Ծանոթագրություններ 

Մարդու իրավունքներ
Միջազգային իրավունք
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ