Առավելություն

Առավելություն, համակարգային առավելություն (արտոնություն), որը ձեռք է բերվում անհատի (խմբի, դասի և այլն)` այս կամ այն գերիշխող սոցիալական խմբի անդամ լինելու պատճառով և նրան մարգինալացված անհատների հետ համեմատած տալիս է անհամաչափ մեծ նյութական ռեսուրսների և ինստիտուցիոնալ իշխանության հասանելիությունը։

Առավելության դասական օրինակներ են դասային, սպիտակների և տղամարդկանց առավելությունները։ Ժամանակակից հետազոտողները նաև վերլուծում են դասի, սեռականության, տարիքի և տիրապետության այլ համակարգերի հետ կապված արտոնությունները, և ուսումնասիրում են դրանց փոխադարձ ազդեցությունը և փախգործակցությունը։ Արտոնությունները թույլ են տալիս արտոնյալ խմբերի անդամներին խուսափել ճնշված խմբերի անդամների առջև ծառացած համակարգային սահմանափակումներից և խոչընդոտներից։ Ի տարբերություն շատ այլ առավելությունների, արտոնությունները ծագում են ոչ թե անհատական ​​ունակությունների կամ նվաճումների արդյունքում, այլ միայն պայմանավորված են գերիշխող սոցիալական խմբին պատկանելու փաստով։

Պատմություն 
Արտոնությունների պատմությունը որպես կոնցեպտ հավանաբար թվագրվում է ամերիկացի սոցիոլոգ և պատմաբան Դյու Բոյս Դյուբուայի «Սև ժողովրդի հոգիները» (1903) գրքին։ Դրանում նա գրել է, որ չնայած աֆրոամերիկացիները տեսել են սպիտակամորթ ամերիկացիների կյանքը և գիտակցել են ռասայական խտրականությունը, սպիտակամորթ ամերիկացիները քիչ էին մտածում ինչպես աֆրոամերիկացիների, այնպես էլ` ռասայական խտրականության հետևանքների մասին։ 1935 թվականին Դյուբուան գրել է այսպես կոչված «սպիտակության համար աշխատավարձի» (wages of whiteness) մասին, որը ստանում են սպիտակամորթ ամերիկացիները։ Նա գրել է, որ այն ներառում է քաղաքավարություն և ակնածանք, բոլոր հասարակական միջոցառումների անխափան հասանելիություն, դատարանում ներողամիտ վերաբերմունք և լավագույն դպրոցներ մուտք գործելու հնարավորություն։

1988 թվականին ամերիկացի ֆեմինիստ և հակառասիստուհի Պեգի Մակինտոշը հրապարակել է «Սպիտակ արտոնությունները և տղամարդկանց արտոնությունները» գիրքը (): Դրա մեջ Մակինտոշը նկարագրել է քառասունվեց արտոնություններ, որոնք նա, որպես սպիտակ մարդ, ունեցել է Միացյալ Նահանգներում։  Օրինակ` «Ես կարող եմ վստահ լինել, որ եթե ինձ անհրաժեշտ լինի իրավաբանական կամ բժշկական օգնություն, իմ ռասան չի գործի իմ դեմ» և «ես չպետք է սովորեցնեմ իմ երեխաներին գիտակցել համակարգային ռասիզմը իրենց ամենօրյա ֆիզիկական պաշտպանության համար»։ Մակինտոշը սպիտակ արտոնությունները նկարագրել է որպես «չվաստակած ակտիվների անտեսանելի փաթեթ», որը սպիտակ մարդիկ չեն ցանկանում ճանաչել և ինչը հանգեցնում է նրան, որ նրանք վստահ և հարմարավետ են իրենց զգում և ուշադրություն չեն դարձնում ռասայական խնդիրներին, մինչդեռ այլ ռասաների մարդիկ դառնում են անվստահ, իրենց զգում են անհարմար և օտարված։ Մակինտոշի էսսեն ճանաչվել է արտոնությունների նկատմամբ ակադեմիական հետաքրքրության խթանման համար էսսե, որը տասնամյակներ շարունակ լայնորեն ուսումնասիրել են։

Բնութագրիչներ 
Արտոնությունների համար բնորոշ են հետևյալ հիմնական հատկանիշները.
 Արտոնությունները անտեսանելի են իրենց տերերի համար։ Որպես սոցիալական և մշակութային մեխանիզմ, արտոնությունները սոցիալական իրողությունը կառուցում են այնպես, որ արտոնություններից օգտվող մարդիկ դա չեն նկատում։
Արտոնյալ խումբն ունի սոցիալական նորմը որոշելու իշխանություն։ Արտոնյալ խմբերը դառնում են կարգավորող հարաբերությունների օրինակ, որոնց վերաբերյալ մարգինալացված խմբերի ներկայացուցիչները սահմանվում են որպես շեղում կամ բացառություն։ Տղամարդկանց արտոնությունների վերաբերյալ այս երևույթը կրում է «անդրոցենտրիզմ» անվանումը, հետերոսեքսուալների վերաբերյալ` «հետերոնորմատիվություն», իսկ ցիսգենդերների նկատմամբ` «ցիսնորմատիվություն» տերմինը։ 
Արտոնյալ և մարգինալացված խմբերի սոցիալական բաժանումները բնականացվում են։ Սեռի, գենդերի, ռասայի, դասի, սեռականության վրա հիմնված սոցիալական բաժանումները նկարագրվում և ընկալվում են որպես բնական` ունենալով աստվածային կամ բնական ծագում։ Սոցիալական հիերարխիաների բնականոնության համոզմունքները արդարացնում են այդ հիերարխիաները և ազատում են իշխող խմբերին սոցիալական անհավասարության համար պատասխանատվությունից։
 Արտոնյալ խմբերի ներկայացուցիչներն իրենց իրավունք են վերապահում ավելի բարձր դիրք զբաղեցնել։ Նրանք հավատում են, որ իրավունք ունեն ճանաչման, հարգանքի և խրախուսման, քանի որ պատկանում են արտոնյալ խմբի։

Տես նաև 
 Սեքսիզմ
 Ռասիզմ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 

Գենդերային հետազոտություններ
Քննադատական տեսություն
Պոստստրուկտուրալիզմ
Նույնականության քաղաքականություն
Սոցիալական անհավասարություն
Ֆեմինիստական տերմիններ
Սեռական հավասարություն
Մեծամասնություն-փոքրամասնություն հարաբերություններ
Սոցիալական հոգեբանություն