Ստեփան Զատիկյան

Ստեփան Սեղբոսի Զատիկյան (), հայ խորհրդային այլախոհ, Ազգային միացյալ կուսակցություն (ԱՄԿ) ընդհատակյան կազմակերպության համահիմնադիր։

Կենսագրություն

Վաղ կյանք 
Ծնվել է 1946 թվականի հունիսի 20-ին Երևանում, արհեստավորի ընտանիքում։ Ծնողները ներգաղթել են Արևմտյան Հայաստանից։ 1963 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Միքայել Նալբանդյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ Նույն տարի ընդունվել է Երևանի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիական ֆակուլտետ։

Ազգային միացյալ կուսակցություն 
1965 թվականին մասնակցություն է ունեցել Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակման 50-ամյա տարելիցին նվիրված ցույցերին, որը, որպես այդպիսին, ԽՍՀՄ պատմության առաջին համաժողովրդական ընդվզումն էր։ Մեկ օր անց, ներշնչվելով ցույցի գաղափարախոսությամբ, Զատիկյանը գնում է Երևանի քաղաքային պանթեոն, որպեսզի ծաղիկներ դնի Կոմիտասի գերեզմանին, որտեղ էլ ձերբակալվում է ոստիկանության (միլիցիա) կողմից և 15 օր պահվում նախնական կալանքի տակ։ Կալանավայրում Զատիկյանը ծանոթանում է նույն արարքի համար բանտարկված Հայկազն Խաչատրյանի հետ։ Զատիկյանը և Խաչատրյանը որոշում են համագործակցել ընդհանուր գաղափարի շուրջ։ Որոշ ժամանակ անց նրանց է միանում նաև ուսանող Շահեն Հարությունյանը, և 1966 թվականի ապրիլի 24-ին եռյակը հիմնադրում է ընդհատակյա Ազգային միացյալ կուսակցությունը (ԱՄԿ)։ Որոշ ժամանակ անց, ԱՄԿ-ն իր շուրջն է համախմբում մինչ այդ առանձին հանդես եկող մի շարք ընդհատակյա երիտասարդական կազմակերպությունների։ Որպես տարիքով ամենամեծը՝ կազմակերպության ղեկավարությունը ստանձնում է Հայկազ Խաչատրյանը։ Կուսակցության ղեկավար մարմնի՝ Գլխավոր խորհրդի անդամ է ընտրվում Զատիկյանը։ Կազմակերպության մշակած կանոնադրության և գործողության պլանի տեքստերի հեղինակը հենց Զատիկյանն էր։ ԱՄԿ-ում ընդգրկված նոր անդամները պարտավորվում էին կուսակցության գաղափարներին հավատարիմ մնալու երդում տալ (Ազգային Սուրբ երդում) Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրում և անվերապահորեն հետևել կուսակցության՝ «հանուն Ազգի և Հայրենիքի» կոչվող ծրագրին ։

Զատիկյանը հանդիսանում էր նաև «Փարոս» ընդհատակյա թերթի առաջին համարի (ապրիլի 24, 1967) խմբագիրը։ Եղել է նաև բազմաթիվ այլ նյութերի հեղինակ («Այլևս չի կարելի լռել», «Լենինը՝ հայ ժողովրդի դահիճ» և այլն)։ Մի քանի հարյուր օրինակով թերթը տարածվեց քաղաքի կենտրոնում։ Գրեթե նույնքան օրինակ էլ հայտնվեց հայ մտավորականության ներկայացուցիչների փոստարկղերում։ «Փարոս» թերթը հայտնի դարձավ նաև Խորհրդային Միության սահմաններից դուրս։ Շուտով թերթի գործունեությունն արգելվեց և այն ճանաչվեց հակասովետական, ընդ որում՝ խորհրդային իշխանությունները հալածանքների էին ենթարկում ոչ միայն հեղինակներին այլև ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, հաջողվել էր ընդամենը հրատարակել երկու համար։

Կուսակցությունն իր կառուցվածքում ուներ նաև երիտասարդական թև, որը կոչվում էր «Շանթ»։ Խաչատրյանն ու Զատիկյանը երիտասարդական թևի ղեկավարությունը որոշեցին վստահել 17-ամյա Պարույր Հայրիկյանին։ ԱՄԿ բազամթիվ անդամներ հետագայում առավել լայն ճանաչման արժանացան ժողովրդի շրջանում։ Այդպիսիններից էին Մովսես Գորգիսյանը, Աշոտ Նավասարդյանը, Անդրանիկ Մարգարյանը, Ազատ Արշակյանը և այլք։

Առաջին ձերբակալություն 
ԱՄԿ ղեկավարների ձերբակալությունները սկսվեցին 1968 թվականի հուլիսի 9-ին։ Բոլորը մեղադրվեցին «Հակախորհրդային» գործունեության մեջ։ Այդ ժամանակ Զատիկյանը սովորում էր համալսարանի հինգերորդ կուրսում։ Հուլիսի 10 -ին Զատիկյանը քննիչին հայտնեց, որ հացադուլ է սկսել և վկայակոչելով Մարդու իրավունքների դեկլարացիան, որտեղ նաև Խորհրդային Միության ներկայացուցչի ստորագրությունը կա, պնդեց որ ոչինչ հակախորհրդային չէր արել։

Զատիկյանին մեղադրանք է առաջադրվում է ՀԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 65.1 և 67 հոդվածներով (համապատասխանաբար՝ «հակախորհրդային ագիտացիա և պրոպագանդա» և «առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործությունների կատարմանն ուղղված կազմակերպական գործունեություն, ինչպես նաև մասնակցություն հակասովետական կազմակերպությանը»)։  ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանը Զատիկյանին դատապարտում է 4 տարվա ազատազրկման և ուղղարկում ուղղիչ աշխատանքային գաղութ։

Պատժի առաջին տարիները Զատիկյանն անցկացնում է Մորդովիայի քաղաքական ճամբարում։ Այնուամենայնիվ, նա չի դադարում քաղաքական գործունեությամբ զբաղվել։ 1970 թվական հուլիսի սկզբին Զատիկյանը 20 երիտասարդ քաղբանտարկյալների հետ մասնակցում է խստացված ռեժիմի դեմ 6-օրյա հացադուլին, ինչի համար մի քանի համախոհների հետ (Վ. Կուլինին, Ն. Դրագոշ, Ն. Տարնովսկի) ուղարկվում է Վլադիմիրի կենտրոնական բանտ։ Այդ առիթով բողոքի հացադուլ է սկսվում երկու կալանավայրերում, որտեղ ընթերցվում է նրանց տեղափոխման մասին հրամանը։ ։ 1971 թվականի նոյեմբերին Զատիկյանը մի շարք այլ քաղբանտարկյալների հետ կրկին հացադուլ է սկսում։ Հացադուլի մասնակիցները հակադրվում էին Պետական անվտանգության կոմիտեի (ԿԳԲ)՝ քաղբանտարկյալների մասին տեղեկություններ տրամադրողներին հավաքագրելու գործելակերպի, ինչպես նաև բանտարկյալների հայտարարությունները պետական մարմիններում որպես հակախորհրդային փաստաթղթեր ներկայացնելու, դրանք քրեականացնելու և շանտաժի դեմ։

1972 թվականի հուլիսին Զատիկյանն ազատվում է և վերադառնում Երևան։ Ազատ արձակվելուց հետո գտնվում է ոստիկանության անմիջական վերահսկողության տակ։ Շուրջ երկու տարի Զատիկյանին արգելվում էր երեկոյան ժամը 5:00-ից հետո տանից բացակայել։ Զատիկյանին այդպես էլ թույլ չի տրվում ավարտել համալսարանը՝ ուսանողության շրջանում նրա ներկայությունը բացառելու համար, ուստի ստիպված աշխատանքի է անցնում Կիսահաղորդիչների և մետաղակերամիկայի գործարանում։ Ի վերջո, Զատիկյանին հաջողվում է կապ հաստատել ԱՄԿ-ի համախոհների հետ։ 1975 թվականին հրաժարվում է քաղաքացիությունից և ԽՍՀՄ-ից հեռանալու և ոչ սոցիալիստական երկրում հաստատվելու հայտ ներկայացնում, սակայն իշխանությունները նրան մերժում են։ Հայտի մեջ Զատիկյանը դրել էր նաև իր անձնագիրը, որը ուղարկվում է ԿԳԲ-ի ներկայացուցչությանը։

«Մետրոյի գործ» 

1977 թվականի հունվարի 8-ին Մոսկվայի մետրոյում տեղի ունեցավ պայթյունների շարք, որի հետևանքով զոհվեց 7 մարդ, ևս 38-ը վիրավորվեցին (տուժածների քանակը հայտնի դարձավ միայն դատավճռից հետո)։ Դեպքի հաջորդ օրը նշանավոր խորհրդային ակադեմիկոս, քաղաքական գործիչ և այլախոհ Անդրեյ Սախարովը կասկածներ հայտնեց, որ պայթյունները կազմակերպվել են հենց ԿԳԲ-ի կողմից և օգտագործվել այլախոհական շարժման մասնակիցների դեմ։

1977 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ստեփան Զատիկյանը, ԱՄԿ գործուն անդամ Հակոբ Ստեփանյանը և նկարիչ Զավեն Բաղդասարյանը ձերբակալվեցին պայթյունն իրականացնելու մեղադրանքով։ Որպես գրոհի կազմակերպիչ ներկայացվեց Ստեփան Զատիկյանը։ Նախաքննությունն ու դատաքննությունն անցկացվեցին խիստ գաղտնի պայմաններում, և նույնիսկ ամբաստանյալների հարազատները ներկա չէին դատավճռին։ Հարցաքննություններից ենթադրվում էր, որ նախաքննությունը ձգտում էր իրար կապել ԱՄԿ-ն, Հայաստանի հելսինկյան խումբը և պայթյունների մասին գործը («Մետրոյի գործ»)։ Նախաքննությունը ձգվում է ավելի քան երկու տարի, և այդ ամբողջ ժամանակահատվածում մեղադրյալները գտնվում էին Մոսկվայում։  Զատիկյանը հրաժարվում է ցուցմունք տալուց։ Սկզբնապես նա հրաժարվում է նաև փաստաբանից։ Դատն իրականացվում է 1979 թվականի հունվարին՝ գաղտնի պայմաններում, ինչի պատճառով էլ ստույգ օրը հայտնի չէ (ենթադրվում է՝ հունվարի 20-ին)։ Դատավարությունը նկարահանվում էր տեսախցիկով։ Դատավճիռը կայացվում է 1979 թվականի հունվարի 24-ին, և Զատիկյանը, Ստեփանյանն ու Բաղդասարյանը դատապարտվում են մահապատժի։ Դատավճռի մասին հարազատները տեղեկանում են միայն դատից հետո կայացած հանդիպման ընթացքում՝ հունվարի 27-ին։ Հանդիպման ժամանակ, երբ Զատիկյանի եղբայրը նրան մի կողմ է տանում և հարցնում, թե իսկապե՞ս մասնակցություն ունեցել էր հանցագործությանը, նա պատասխանում է հետևյալ կերպ․

Դատավճռի կայացումից 5 օր անց՝ 1979 թվականի հունվարի 29-ին մեղադրյալները հապշտապ կերպով ենթարկվում են մահապատժի։ Կասկածների տեղիք է տալիս նաև դատավճռի իրականացման շտապողականությունը։

1979 թվականի նոյեմբերի 30-ին, դեռևս տեղյակ չլինելով մահապատժի կատարման մասին, Անդրեյ Սախարովը ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Լեոնիդ Բրեժնևին ուղղված նամակում պահանջում է հրաժարվել դատավճռից՝ մինչև նոր դատաքննության իրականացումը, սակայն սուր քննադատությունների է ենթարկվում գործով տուժածների հարազատների կողմից։

1979 թվականի փետրվարի 1-ին Մոսկվայի հելսինկյան խումբն իր Թիվ 81 փաստաթուղթի մեջ կասկածի տակ էր առնում դատավճռի օրինականությունն ու անաչառությունը` հանրության բացակայության պատճառով

Համացանցում առկա են դատավարության ընթացքում ամբաստանյալների ելույթների տեսագրության փոքր հատվածներ (ամբողջականը մինչ օրս գաղտնի է պահվում), որոնցից մեկում Զատիկյանն ասում է․ 

Իր խոսքը Զատիկյանն ավարտում է հայերենով․

«Մետրոյի գործին» վերաբերող մանրամասները մինչ օրս գաղտնազերծված չեն և պահվում են ԿԳԲ արխիվներում։

Անձնական կյանք 
1974 թվականին Զատիկյանն ամուսնացել է Պարույր Հայրիկյանի քրոջ՝ Սոնայի հետ։ Նրանք ունեին երկու զավակ՝ Հասմիկ և Վրեժ։ Զատիկյանների ընտանիքն այժմ բնակվում է Միացյալ Նահանգներում։

Խորհրդային Միության կազմալուծումից և Հայաստանի անկախացումից հետո էլ Զատիկյանը, մինչ օրս չի արդարացվել։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Դիսիդենտական Հայաստան. Ստեփան Զատիկյան
 «Այս օրը հաղորդաշար․ Մետրոյի գործ» (տեսանյութ)

Խորհրդային այլախոհներ
Հայ այլախոհներ