Սյուզեն Զոնթագ

Սյուզեն Զոնթագ (այլ ուղղագրությամբ՝ Սոնթագ, , իսկական ազգանունը՝ Ռոզենբլաթ, ), ամերիկացի գրող, գրական, գեղարվեստական, թատերական և կինոքննադատ, սցենարիստ, թատրոնի և կինոյի ռեժիսոր, ազգային և միջազգային մրցանակների դափնեկիր։

Կենսագրություն 
Զոնթագը ծնվել է 1933 թվականի հունվարի 16-ին Նյու Յորք քաղաքում։ Նրա նախնիները 19-րդ դարում Լեհաստանից և Լիտվայից ԱՄՆ գաղթած հրեաներ են։ Ծնված Ռոզենբլաթ՝ Զոնթագ ազգանունը ստացել է իր մոր երկրորդ ամուսնությունից հետո։ Նրա մանկության միակ ընկերները եղել են գրքերը։ 15 տարեկանում նա ընդունվել է Բերկլիի համալսարան (Կալիֆոռնիա, 1948-1949 թվականներ)։ 1951 թվականին ավարտել է Չիկագոյի համալսարանը, որտեղ ստացել է արվեստի բակալավրի աստիճան (նրա դասախոսներից մեկը Քեննեթ Բըրքն էր)։ Այնտեղ ծանոթացել է երիտասարդ դասախոս-հասարակագետ Ֆ. Ռիֆի հետ, որի հետ շուտով ամուսնացել է (1952 թվականին)։ Ռիֆը նրա միակ որդու՝ Դավիդի հայրն է։

Ընտանիքը տեղափոխվել է Բոստոն, որտեղ Հարվարդի համալսարանում Զոնթագն անգլերեն գրականություն է ուսումնասիրել և 1954 թվականին ստացել փիլիսոփայության մագիստրոսի աստիճան։ Հենց այս ժամանակահատվածում է Զոնթագն ուսումնասիրել դասական փիլիսոփաների աշխատանքները։ 1957 թվականին, սովորելով Օքսֆորդում, բախվել է սեքսիզմի խնդրի հետ, ուստի շուտով տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ մտերմացել է ամերիկյան մտավորականության հետ, որը համախմբված էր «Փարիզյան ցուցադրություն» հանդեսի շուրջ։ Ակտիվորեն զբաղվել է ֆրանսիական կինեմատոգրաֆիայով, փիլիսոփայությամբ և շատ ստեղծագործել է։

1958 թվականին՝ 26 տարեկան հասակում վերադարձել է Ամերիկա, ամուսնալուծվել է և որդու հետ մնացել միայնակ՝ հրաժարվելով ամուսնու ֆինանսական օգնությունից։ 1950-ական թվականների վերջից մինչև 1960-ական թվականների սկզբը ԱՄՆ մի շարք քոլեջներում և համալսարաններում դասավանդել է փիլիսոփայություն, այդ թվում՝ Կոլումբիայի համալսարանում, սակայն հետագայում հրաժարվել է ակադեմիական կարիերայից։ 1960-ական թվականների սկզբին գնացել է Նյու Յորք՝ սկսելով խմբագրի աշխատանքը «Մեկնաբանություն» (Commentary) ամսագրում։

Զոնթագի կյանքի երկրորդ կեսը կապված է Էնի Լեյբովից անվան հետ։ Նրանք ծանոթացել են 1989 թվականի նկարահանումների ժամանակ, նրանց սիրավեպն ընդհատել է Սյուզեն Զոնթագի մահը լեյկեմիայից 2004 թվականին՝ 71 տարեկան հասակում։ Հենց Լեյբովիցին են պատկանում Զոնթագի վերջին բոլոր լուսանկարները, այդ թվում՝ հետմահու։

Գրական ստեղծագործություններ 
Գրականության մեջ Զոնթագը նորամուտը նշել է 1963 թվականին «Բարերար» (Benefactor) վեպով, ինչպես նաև ամերիկյան հեղինակավոր ամսագրերում մի շարք հոդվածներով։ Սակայն ավելի հայտնի է դարձել «Partisan Review» ամսագրում «Քեմփի մասին նշումներ» (Notes on Camp, 1964) հոդվածի հրապարակումից հետո։ Այստեղ Զոնթագը ներկայացրել է «քեմփ» հասկացությունը` գռեհիկ և գեղագիտական ​​տգեղ նյութի օգտագործումը՝ որպես արտահայտիչ միջոց։ Հաջորդած էսսեների «Ընդդեմ մեկնաբանությունների» (Against Interpretation, 1966) և «Անբացատրելի կամքի նմուշներ» (Styles of Radical Will, 1969) ժողովածուները Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի գեղարվեստական ավանգարդի և ժամանակակից մշակույթի ծայրահեղությունների բարոյական իմաստի մասին են, որոնք ամրապնդել են գրողի հեղինակությունը։ Այնուհետև հաջորդել է նրա ամենահայտնի գրքերից մեկը՝ «Լուսանկարչության մասին» (On Photography, 1977):

Մեկ տարի անց Զոնթագը թողարկել է «Հիվանդությունը որպես փոխաբերություն» (Illness As Metaphor, 1978) գիրքը և «Ես և այլն» պատմվածքների ժողովածուն (I, etc.): Հետագայում ևս մեկ ժողովածու՝ նվիրված Իոսիֆ Բրոդսկուն, «Սատուրնի նշանի տակ» (Under the Sign of Saturn, 1980), որին ի պատասխան Բրոդսկին Զոնթանգին նվիրել է առաջին «Վենետիկյան բանաստեղծությունները»։ Այնուհետև հրատարակվել է Զոնթագի «Ընտրյալների» հատորը և հրապարակվել «ՁԻԱՀ-ը և նրա փոխաբերությունները» (AIDS and Its Metaphor, 1989) աշխատությունը։

1989 թվականին նա ընտրվել է ամերիկյան PEN միջազգային կազմակերպության նախագահ։

Նրա մյուս ստեղծագործությունների թվում են «Վեզուվիայի երկրպագուն» (The Volcano Lover, 1992) և «Ամերիկայում» (In America, 1999, էկրանավորում` Էժի Սկոլիմովսկի, 2006) վեպերը, էսսեների գրքերը «Ուր է դրվում շեշտը» (2001), «Նայելով ուրիշների ցավին» (2003), «Իսկ այս պահին. էսսեներ և ներկայացումներ» (2007)։ «Ալիսան անկողնում է» (Alice In Bed, 1992) պիեսն առաջին անգամ բեմադրվել է միայն 2000 թվականին։ Լուսանկարիչ Էնի Լեյբովիցի հետ համատեղ հրատարակել է «Կանայք» (Women, 2000) գիրքը։

Բացի այդ, Զոնթագին են պատկանում է նրա որպես ռեժիսոր նկարահանած «Դուետ կանիբալների համար» (Duet for Cannibals, 1969), «Եղբայր Կարլ» (Brother Carl, 1971), «Խոստացված երկրներ» (Promised Lands, 1974) և «Ուղևորություն առանց զբոսավարի» (Unguided Tour, 1983) ֆիլմերի սցենարները։ Մի քանի անգամ նա հայտնվել է կինոյում (Զելիգ՝ Վուդի Ալլեն)։ Նա նաև հանդես է եկել որպես թատրոնի ռեժիսոր. «Գոդոյին սպասելիս» դրաման նա 1993 թվականի ամռանը բեմադրել է պաշարված Սարաևոյում, որտեղ ավելի ուշ՝ 2010 թվականին, նրա անունով է անվանակոչվել Ազգային թատրոնի դիմաց գտնվող հրապարակը։

Գեղարվեստական քննադատություն և Լուսանկարչության մասին 
Գեղարվեստական քննադատությունը եղել է Զոնթագի գրական գործունեության կենտրոնը։ Նրան կարելի է անվանել լիբերալ վերլուծաբանության կարևորագույն ներկայացուցիչ, որն առնչվում է ակադեմիական հետազոտության տարածքին, բայց չի պատկանում նրան։ Ֆորմալ ուսումնասիրության և գրական ստեղծագործության միջև միջանկյալ դրությունը Զոնթագի տեքստերը դարձնում են երևույթ, որը կապված է վերլուծական գեղարվեստական քննադատության ձևաչափի ստեղծման հետ։ Զոնթագի գլխավոր քննադատական ստեղծագործություններից են «Քեմփի մասին նշումները» (1964), «Մեկնաբանման դեմ» ու «Լուսանկարչության մասին» էսսեների ժողովածուները (1966) և «Երբ մենք նայում ենք ուրիշների ցավին»։ Նրա քննադատական աշխատանքների սկզբունքային բնութագիրը նյութին դասական արվեստագիտության տեսանկյունից երկրորդական անդրադարձն է։ Նրա հարցերի ոլորտը լուսանկարն է, նորաձևությունը, «դեռ չճանաչված» և սկզբունքորեն անճանաչելի թեմաները, զանգվածային ճաշակը, էթիկան և վավերագրական պատկերի առանձնահատկությունները։ Սյուզեն Զոնթագի քննադատական աշխատանքների կենտրոնական թեմաներից մեկը մնում է ողբերգական ոճը։

Մրցանակներ 
Սյուզեն Զոնթագը շատ մրցանակների և պատվավոր կոչումների դափնեկիր է։ «Լուսանկարչության մասին» գրքի համար Զոնթագն արժանացել է Քննադատության ոլորտում գրական քննադատների խմբակի ազգային մրցանակի (1978)։ Իտալիայում նրան պարգևատրել են Կուրցիո Մալապարտեի մրցանակով (1992)։ Երկու անգամ պարգևատրվել է ֆրանսիական արվեստի և գրականության շքանշանով (1993)։ Արժանացել է Երուսաղեմի մրցանակի (2001) և Գերմանիայում ամենահեղինակային Գերմանացի գրագիրների աշխարհի մրցանակի (2003)։

2000 թվականին «Ամերիկայում» վեպի համար (1992) ԱՄՆ ազգային գրքային մրցանակն ստանալով՝ գրողի նրա կարիերան հասել է իր ծաղկմանը։ Կյանքի ընթացքում ստացած վերջին մրցանակը Աստուրիայի արքայադստեր մրցանակն է, որը նա ստացել է իսլամական ֆեմինիստուհի Ֆաթիմա Մերնիսիի հետ (2003)։ Նրա վերջին աշխատանքն է եղել «Ուրիշների ցավին նայելով» (Regarding the Pain of Others) գիրքը։

Զոնթագը մահացել է 2004 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Նյու Յորքում։ Թաղված է Փարիզում։ 2005 թվականի մարտին Նյու Յորքում անցկացվել նրա հիշատակին նվիրված համերգ, որի ժամանակ նվագել են Բրենտանո լարային կվարտետն ու բրիտանացի դաշնակահարուհի Միցուկո Ուտիդան։

Սյուզեն Զոնթագն էկրանին (ընտրյալ ֆիլմեր) 
 Galaxie (1966, Գրեգորի Մարկոպուլոս, վավերագրական)
 Vive le cinéma (1972-1973, վավերագրական հեռուստասերիալ)
 Town Bloody Hall (1979, վավերագրական)
 Զելիգ (1983, Վուդի Ալեն, կամեո)
 Mauvaise conduite (1984, վավերագրական)
 Do Not Enter: The Visa War Against Ideas (1986, վավերագրական)
 The Poet Remembers (1989, վավերագրական)
 Joseph Cornell: Worlds in a Box (1991, Մարկ Սթոուքս, վավերագրական)
 Campus, le magazine de l'écrit (2001-2006, վավերագրական հեռուստասերիալ, էպիզոդ)
 Die Liebhaberin des Vulkans — Mit Susan Sonntag in New York (վավերագրական)
 Absolute Wilson (2006, վավերագրական)
 Գերմանիա 09

Հարցազրույց, օրագիր, գրքույկներ 
 Poague L.E. Conversations with Susan Sontag. Jackson: University Press of Mississippi, 1995
 Reborn: journals and notebooks, 1947—1963/ David Rieff, ed. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2008

Հայերեն հրատարակություններ 
 Ուրիշների ցավին հայելիս, Երևան «ՀԱՀ», 2022, 128 էջ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Васильева Е. Сьюзен Зонтаг о фотографии: идея красоты и проблема нормы // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета. Серия 15., 2014, вып. 3, с. 64 — 80.
 Дубин Б. В. Сьюзен Зонтаг, или Истина и крайности интерпретации // Вопросы литературы. — 1996. — № 2.
 Дубин Б. В. Страсть и меланхолия последней из разносторонних // Он же. На полях письма: Заметки о стратегиях мысли и слова в XX веке. — М.: Emergency Exit, 2005. — С.306-316, 317—323.
 Кимбалл Р. Сьюзен Зонтаг: попытка предсказания // Русский журнал. — 30 Декабря 2004.
 Туркина О. Вспоминая Сьюзен Зонтаг. // Критическая Масса. — 2004. — № 4.
 Ching B.; Wagner-Lawlor J. The scandal of Susan Sontag. New York: Columbia University Press, 2009
 Faber R. Avancierte Ästhetin und politische Moralistin: die universelle Intellektuelle Susan Sontag. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2006
 Kennedy L. Susan Sontag: mind as passion. Manchester: Manchester UP; New York: St. Martin’s Press, 1995
 Lopate Ph. Notes on Sontag. Princeton: Princeton UP, 2009
 Nunez S. Sempre Susan: A Memoir of Susan Sontag. New York, 2011. — ISBN 1935633228
 Poague L.A., Parsons K.A. Susan Sontag an annotated bibliography, 1948—1992. New York: Garland Pub., 2000 (библиография)
 Rieff D. Swimming in a sea of death: a son’s memoir. New York: Simon & Schuster, 2008 (воспоминания сына о последнем периоде жизни писательницы)
 Rollyson C.E., Paddock L.O. Susan Sontag: the making of an icon. New York: W.W. Norton, 2000 (биография)
 Rollyson C.E. Reading Susan Sontag: a critical introduction to her work.Chicago: Ivan R. Dee, 2001
 Sayres S. Susan Sontag: the elegaic [i.e. elegiac] modernist. New York: Routledge, 1990
 Schriber D. Susan Sontag. Berlin: Aufbau, 2007
 Seligman C. Sontag & Kael: opposites attract me. New York: Counterpoint, 2004
 Susan Sontag/ Sharon DeLano and Annie Leibovitz, eds. New York: s.n., 2005 (альбом фотографий писательницы, выполненных мировыми мастерами)

Տեքստեր 
 Эссе «Симона Вайль», «„Думать наперекор себе“: Размышления о Чоране», «Под знаком Сатурна», «Мысль как страсть»  из книги Сьюзен Зонтаг Мысль как страсть. Избранные эссе 1960-70-х годов. М.: Русское феноменологическое общество, 1997.
 Хепенинги. Искусство безоглядных сопоставлении // Мысль как страсть. М., 1997. — rar-архив
 Заметки о кэмпе // Мысль как страсть. М., 1997. — часть 1, часть 2, rar-архив

Արտաքին հղումներ 
 Պաշտոնական կայք
 Սյուզեն Զոնթագ։ Հէրիեթ Ցվերլինգի լուսանկարը, 1958
 36 х 2. «Բոլոր ժամանակների լավագույն ֆիլմերը» ըստ Սյուզեն Զոնթագի
 Հոդվածներ Սյուզեն Զոնթագի մասին
 Խորխե Լուիս Բորխես։ Սյուզեն Զոնթագի հարցազրույցը 
 Լավագույն ֆիլմերի ցանկը, ըստ Սյուզեն Զոնթագի
 Սյուզեն Զոնթագի մասին
 Սյուզեն Զոնթագ։ «Կինոյի անկումը»

 
Ամերիկացի գրողներ
Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Հրեա ֆեմինիստներ
Ամերիկացի ֆեմինիստ գրողներ
21-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Լեյկոզից մահացածներ
Հրեա փիլիսոփաներ
Ֆեմինիստ գրողներ
Ամերիկացի կինոքննադատներ
21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
ԼԳԲՏ վիպասաններ
Ամերիկացի կին վիպասաններ
Ամերիկացի սցենարիստներ
Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Ամերիկացի լրագրողներ
Ամերիկացի պատմաբաններ
Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ