Կոռուպցիան Ուկրաինայում

Կոռուպցիան Ուկրաինայում լուրջ խնդիր է։ 2017 թվականին Transparency International միջազգային կազմակերպության կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում Ուկրաինան զբաղեցրել է 120-րդ տեղը 180 հետազոտված երկրներից (Ջիբութիի և Մալիի հարևանությամբ)։ Դեռևս 2007 թվականին Ուկրաինան զբաղեցրել է 118-րդ տեղը (179 երկրներից, որոնք հետազոտվել են տարվա ընթացքում)։ Ernst & Young միջազգային աուդիտորական ընկերությունը 2012 թվականին Ուկրաինան աշխարհի ամենակոռումպացված երկրների եռյակում է մատակարարել Կոլումբիայի և Բրազիլիայի հետ միասին։

ԱՄՆ-ի դիվանագիտական ծառայությունը Լեոնիդ Կուչմայի և Վիկտոր Յուշչեկոյի նախագահության օրոք Ուկրաինան նկարագրել է որպես ավազակապետություն։ 

2014 թվականից ի վեր Ուկրաինայում կոռուպցիան աճել է։ 2017 թվականի ապրիլին EY միջազգային աուդիտորական ընկերությունը հետազոտվող 41 երկրների շարքում (այդ թվում՝ Աֆրիկայից) աշխարհում առաջին տեղն Է զբաղեցրել կոռուպցիայի մակարդակով։

Ընդհանուր բնութագիր 
Ուկրաինայի տնտեսական գիտությունների ակադեմիայի փոխնախագահ, պրոֆեսոր Ն. Գ. Բելոպոլսկու կարծիքով, գողության և կոռուպցիայի հակումը վերածվել է ուկրաինական սոցիումի հիմնական գաղափարախոսության, որն ընդգրկում է բնակչության բոլոր շերտերն առանց բացառության։ Հենց նրանց շնորհիվ է, որ Ուկրաինան համաշխարհային վարկանիշներում վստահորեն առաջատար դիրքեր է զբաղեցնում կոռումպացված մակարդակի մակարդակով, իսկ պետական բյուջեին այդ երևույթներից վնասը հաշվվում է տասնյակ միլիարդ գրիվնայով։ Բացի ուղղակի ֆինանսական կորուստներ պատճառելուց, Ուկրաինական կոռուպցիան նաև պատճառ է հանդիսանում, որ օտարերկրյա ներդրողները չափազանց դժկամությամբ են իրենց կապիտալները ներդնում երկրի տնտեսության մեջ։ Ուկրաինայում բիզնես-նախագծերի բնականոն գործունեության համար կաշառքի գումարը սովորաբար համադրելի է ներդրված միջոցների ծավալների հետ, չինովնիկական ապարատն ամենազոր է և անպատիժ, և նույնիսկ իշխանության բարձրագույն էշելոններն ի վիճակի չեն սանձել այդ կամայականությունները։

Հետխորհրդային Ուկրաինայում կոռուպցիայի աճին նպաստել են ավտորիտար-օլիգարխիկ իշխանության ձևավորման գործընթացները, որի առաջնորդներն իրենց անցյալն են վարում ԽՍՀՄ ժամանակների կուսակցական նոմենկլատուրայի շարքերից։ Նշվում է, որ Ուկրաինայի բոլոր հինգ նախագահները ոչինչ չեն արել, որպեսզի Ուկրաինան դառնա զարգացած և ինքնաբավ եվրոպական պետություն։ Նրանց գործողությունների շարժառիթը միայն իշխանության ծարավն էր, ուժասպառ լինելու ձգտումը և այս աշխարհի ուժեղների հանդեպ ստորությունը։ Արդյունքում երկիրը դարձել է մի տարածք, որտեղ ծաղկում է կոռուպցիան, հանցագործությունն ու մարմնավաճառությունը, իսկ հասարակության մեջ հաստատվել են իրավական նիհիլիզմը, ցինիզմը և գռեհիկությունը։

Որոշ հետազոտական աշխատանքներ ցույց են տալիս, որ ամենակոռումպացված երկրներում ակնհայտ կոռելյացիա է նկատվում կոռուպցիոն ակտիվության մակարդակի և մարդկանց անօրինական արտահանման ծավալների աճի միջև, որը պարտադրում է երկրից կամավոր արտագաղթի գործընթացները։ Եթե հավատանք Transparency International-ի տվյալներին, ապա Ուկրաինան, Նիգերիայի և Ֆիլիպինների նման երկրների հետ միասին, զբաղեցնում է «կենդանի ապրանքի» (հիմնականում՝ կանանց և երեխաների) առաջատար մատակարարներից մեկի տեղը միջազգային շուկաներ։ Ընդ որում հանցավոր խմբավորումների և կառավարական շրջանակների սերտաճումը թույլ է տալիս հսկայական շահույթ ստանալ և մարդկանց անօրինական փոխադրում իրականացնել միջազգային սեքս-ինդուստրիայում շահագործման համար։

Սակայն, ի տարբերություն ավանդական կոռուպցիոն մոդելի, որը միավորում է քրեական և քաղաքական շրջանակները, Ուկրաինայում ձևավորվել է կոռուպցիայի իր հատուկ սխեման՝ կապիտալի, կրիմինալի և քաղաքականության եռամիասնության տեսքով։ Ներկայումս բաց քրեական գործերի առնվազն 50 %-ը կապված է կաշառակերության հետ, ինչը տարբերակեց 1980-ական թվականների կեսերը, երբ նման դեպքերի թիվը 33 %-ից ոչ ավելի էր։ Հաճախ նշվում է, որ Ուկրաինայում համընդհանուր կոռումպացվածության խնդիրն այնքան լուրջ է, որ այն ոչ միայն խոչընդոտում է երկրում ներդրումների ներգրավմանը, այլև արդեն սպառնալիք է կառավարության ամբողջականության համար։

Կոռուպցիան զանգվածային գիտակցության մեջ 
Կանադացի հայտնի տնտեսագետ և ֆինանսների նախկին փոխնախարար Օ. Գավրիլիշինը, իր հետազոտության մեջ անդրադառնալով Transparency International-ի տվյալներին, նշում է, որ Ուկրաինայում կոռուպցիայի մակարդակը կարող է զգալիորեն ավելի բարձր լինել, քան Լատինական Ամերիկայում։ Նրա հաշվարկներով՝ Ուկրաինայում կոռուպցիան ավելի շուտ համապատասխանում է արևադարձային Աֆրիկայի երկրների ցուցանիշներին, որոնցից Ուկրաինային առավել մոտ են Ուգանդայում կոռուպցիայի վերաբերյալ տվյալները։ Օ. Գավրիլիշինի կարծիքով՝ հենց դրա հետ կարելի է կապել այնպիսի կայուն արտահայտությունների ի հայտ գալը, ինչպիսիք են «Ուկրաինայի ուգանդացումը» և «Ուկրգանդը»։

Բելգիայում ուկրաինացի ներգաղթյալների վկայությամբ՝ համատարած կոռուպցիան շարքային քաղաքացիների առօրյա կյանքն անտանելի է դարձնում իրենց հայրենիքում և երկրից անշեղորեն աճող արտագաղթ է առաջացնում։ Ուկրաինայում կոռուպցիան փաստացի ձեռք է բերել սոցիալ-մշակութային արտեֆակտի կարգավիճակ և դարձել է գործունեության ցանկացած ոլորտում ամենօրյա գործնական ակտիվության անբաժանելի մասը։ Բացի այդ, կոռուպցիայի նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Ուկրաինայի քաղաքացիները նախընտրում են իրենց ներկայացնել որպես շորթման անմեղ զոհեր, և այդ վարքագծի մոդելը շատ բնորոշ է ամբողջ բնակչության համար։ Միևնույն ժամանակ հայտնաբերվել է, որ ուկրաինացի քաղաքացիների առնվազն 61 %-ը չի հրաժարվի կաշառք վերցնելու գայթակղությունից, եթե իրենք զբաղեցնեին ցածր վարձատրվող պաշտոնյային։ Չնայած նրան, որ ուկրաինացիների մեծ մասը դատապարտում է կաշառակերությունը, նրանց մեծ մասը նույնպես մերժում է նրա նկատմամբ վերաբերմունքի վեբերիական մոդելը (ոչ նվերներ, ոչ հովանավորություն)։

Կոռուպցիոն ճյուղեր 
Կաշառք տրվում է կոնկրետ պահին կամ մշտական հիմունքներով հանրային ծառայություններ ստանալու համար։ Ուկրաինացիները պնդում են, որ կաշառք են տալիս, քանի որ կարծում են, որ դա նորմալ է և սպասելի։ Խոշոր կաշառքներից մի քանիսը գնահատվել են ավելի քան 1 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ 2008 թվականի Management Systems International (MSI) սոցիոլոգիական հարցումը ցույց է տվել, որ կոռուպցիայի ամենաբարձր մակարդակներն արձանագրվել են տեխզննման (57,5 %), ոստիկանության (54,2 %), առողջապահության (54 %), դատարանների (49 %) և բարձրագույն կրթության (43,6 %) ոլորտներում։ 2011 թվականի հունիսի 8-ին Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչը հայտարարել էր, որ կոռուպցիան պետական բյուջեին զրկում է տարեկան 2,5 միլիարդ դոլար եկամուտներից, և պետական գնումների ոլորտում կոռուպցիոն գործարքների պատճառով բյուջետային միջոցների 10-ից մինչև 15 %-ը (7,4 միլիարդ դոլար) նստում են պաշտոնյաների գրպաններում։

Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) տվյալների համաձայն, Ուկրաինայում կոռուպցիայի հիմնական պատճառներն են արդարադատության թույլ համակարգը և անհարկի վերահսկող ոչ թափանցիկ կառավարությունը, զուգորդված բիզնես-քաղաքական կապերի և թույլ քաղաքացիական հասարակության հետ։ Կոռուպցիան պարբերաբար քննարկվում է ուկրաինական ԶԼՄ-ներում։

Անհատական վերաբերմունք կոռուպցիայի նկատմամբ 
Կաշառք ստացողները` ոստիկանության, առողջապահության և կրթական համակարգը։ 2000-ական թվականների վերջին և 2010 թվականի սկզբին ուկրաինացիների մոտավորապես 67 %-ը, որոնք զբաղվում էին կառավարական հաստատությունների հետ, ասել է, որ նրանք անմիջականորեն ներգրավված են եղել կոռուպցիոն գործարքներում։ 2010 թվականի հարցման ժամանակ հարցվածների 30-49,9 %-ը խոստովանել է, որ կաշառք է վճարել հանրային ծառայություններ մատուցողներին անցյալ տարվա ընթացքում։ 2007 թվականին նման հետազոտություն անցկացնելիս հարցվածների 18-32 %-ը խոստովանել է, որ կաշառք է վճարել։

Մեծ Բրիտանիայի համար նման ցուցանիշը 2011 թվականին կազմել է 1,9 %։ Սակայն, 2008 թվականի վերջին մեկ այլ հարցման ժամանակ միայն 21 %-ն է պատասխանել, որ նրանք կամ նրանց ընտանիքի անդամները նախորդ 12 ամիսների ընթացքում կաշառք են վճարել, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի համեմատելի ցուցանիշներն են եղել համապատասխանաբար 2% և 3%-ը։ GfK-ի շուկայական հետազոտությունների ինստիտուտի հարցման մեջ, որն անցկացվել է 2001 թվականի ամռանը, 43 %-ը հայտարարել է, որ իրենք երբեք անձամբ կաշառք չեն տվել։

2013 թվականին 74 %-ը չի հայտնել կոռուպցիայի անձնական դեպքերի մասին, 24%-ը վախենում էր հետևանքներից, 63%-ը կարծում էր, որ դա ոչ մի նշանակություն չունի։

Քաղաքական կոռուպցիա 
ՄՄի քանի տարի առաջ, երբ Ուկրաինայի անկախության հռչակումից հետո, լայն տարածում գտավ ընտրությունների կեղծումը, հիմնականում «վարչական ռեսուրսի» օգտագործման հաշվին։ Մյուս կողմից, Տարաս կուզեի կարծիքով, Ուկրաինայում ընտրությունների կեղծումը չի կարող գերազանցել ձայների ընդհանուր թվի հինգ տոկոսը։ Ձայների ուղղակի կեղծիքները նվազել են 2004 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո։ Ընտրությունների երկրորդ փուլից հետո Ուկրաինայի Գերագույն դատարանը վճռել է, որ ընտրակեղծիքների մասշտաբների հետ կապված անհնար է դարձել պարզել ընտրությունների արդյունքները և նշանակել կրկնակի քվեարկություն։ Այդ ժամանակից ի վեր քաղաքական գործիչները շարունակում են հայտարարել, որ Ուկրաինայում չեն կորել ընտրակեղծիքներն ու վարչական խորամանկությունները՝ որոշակի կուսակցության համար ավելի շատ ձայներ ստանալու նպատակով։

2006 թվականին մի շարք արևմտյան հետազոտողներ մատնանշում էին որպես Գերագույն ռադայի սուր թերություններից մեկը կոռուպցիայի բարձր մակարդակը։ Նրանց կարծիքով Ուկրաինայի Գերագույն ռադան տխրահռչակ համբավ է ձեռք բերել ամենատարբեր ուժերի բիզնես-շահերի լոբբինգով, որոնք գիտակցաբար խոչընդոտում են օրենսդրության մշակմանը, որը նպաստում է տնտեսական կառավարման ընթացակարգերի պարզեցմանը։

Ուկրաինայի ընտրազանգվածը թերահավատորեն է վերաբերվում ընտրական գործընթացի ազնվությանը (2010 թվականի տվյալներ)։ Փորձագիտական հանրության տեսանկյունից Ուկրաինայի ընտրական համակարգը հետաքրքիր է նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս պատգամավորության թեկնածուների կեսին հայտնվել Գերագույն ռադայում համամասնական ներկայացուցչության շնորհիվ և միայն կեսն է ընտրվում միամանդատ ընտրատարածքներով։ Բացի այդ, նման համակարգը շատ հնարավորություններ է ընձեռում, այսպես կոչված, «ձայների գողության» համար, օրինակ, հատուկ ընտրական տեղամասերի միջոցով։ 2005 թվականին Ուկրաինայի 30 000 ընտրատարածքների վերաբերյալ տվյալների վերլուծության միջոցով պարզվել է, որ 2002 թվականի ընտրություններում արդյունքները անհամաչափ բարձր էին իշխանության կուսակցության համար և ընդդիմության համար անհամաչափ ցածր էին հենց հատուկ ընտրական տեղամասերի ներդրման շնորհիվ։

ԱՄՆ դիվանագիտական ծառայությունը եզրակացրել է, որ առնվազն մի քանի ուկրաինական պետական ձեռնարկություններ անազնիվ կերպով սեփականաշնորհվել են հօգուտ քաղաքական ընկերների։ Տարածաշրջանային մակարդակում կոռուպցիան նկատվել է նաև հողի հատկացման կապակցությամբ։

Ուկրաինացի քաղաքական գործիչները պարբերաբար միմյանց մեղադրում են կոռուպցիայի մեջ՝ հայտարարելով, որ կոռուպցիայի դեմ պայքարում են միայն իրենք։

Տեղական քաղաքականություն 
Մի քանի քաղաքային ղեկավարներ կասկածվում են իրենց պաշտոններն իրենց բիզնես շահերից ելնելով օգտագործելու մեջ։

Չերկասի նախկին քաղաքային ղեկավար Սերգեյ Օդարիչը կասկածվում էր տեղական բյուջեից 600 000 ₴ մսխելու մեջ։

Կոռուպցիան պաշտպանական ոլորտում 
Շվեդիայի FOI ռազմավերլուծական կենտրոնի փորձագետների կարծիքով՝ կոռուպցիան Ուկրաինայի պաշտպանական կազմակերպություններում համատարած երևույթ է։ Այն առկա է ռազմական գնումների, բնակարանային բաշխման, անձնակազմի հավաքագրման և նույնիսկ մարտական առաջադրանքներ կատարելիս, ինչը ոչ միայն դժվարացնում է ռազմական գերատեսչություններին իր անմիջական պարտականությունների կատարումը, այլև էապես խաթարում է բնակչության կողմից նրանց նկատմամբ հանրային վստահության մակարդակը։ Չնայած ձեռնարկված մի շարք միջոցառումների, ինչպիսիք են, օրինակ, Ուկրաինայի Ազգային հակակոռուպցիոն բյուրոյի ստեղծումը, դրանք որոշակիորեն անբավարար են ներկայացվում։ Օրինակ՝ Transparency International միջազգային կազմակերպության գնահատմամբ՝ հակակոռուպցիոն բյուրոյի ինստիտուցիոնալ գործառույթն այն գնահատում է «անգործունակ և անարդյունավետ»։ Լյուստրացիայի մասին օրենքները, որոնք ուժի մեջ են մտել 2015 թվականի հոկտեմբերին, լայնորեն քննադատվում են դրանց ընտրողականության և ոչ նպատակային օգտագործելու հնարավորության կապակցությամբ։

Նման կարծիք է հայտնել ամերիկյան RAND կորպորացիայի ամփոփ հաշվետվության էջերում։ Ամերիկացի վերլուծաբանների եզրակացությամբ՝ համատարած կոռուպցիան մեծապես դժվարացնում է պաշտպանական ոլորտում որևէ բարեփոխումների իրականացումը, իսկ օլիգարխների ազդեցությունն ու պետական կառույցների թուլությունը նպաստում են «չգրված կանոնների» առաջացմանը, որոնք, գործելով օրենքին զուգահեռ, երաշխավորում են կառավարական ինստիտուտների օգտագործումը անձնական հարստացման համար։

Կոռուպցիան դատական համակարգում 
Ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների ամերիկյան կենտրոնի վերլուծաբանների կարծիքով՝ կոռուպցիան Ուկրաինական դատական համակարգում իրենից ներկայացնում է հատկապես բարդ խնդիր։ Նրանց եզրակացությամբ Ուկրաինական դատարանները բաց են անկեղծ առևտրի համար անհրաժեշտ որոշումներով, որոնք ընդունվում են ի շահ նրա, ով ավելի շատ կվճարի նրանց համար։ Բոլոր դատավարությունները ներծծված են կաշառակերությամբ, իսկ ուկրաինական օրենքներն այլանդակ գրված են և հաճախ հակասում են միմյանց, ինչը թույլ է տալիս դրանք մեկնաբանել ինչպես պատահի։

Ուկրաինացի քաղաքական գործիչները և վերլուծաբանները նկարագրում են վիճակը, դատական համակարգի Ուկրաինայի որպես խիստ անբավարար է և ցույց են տալիս, քաղաքական ճնշում և կաշառակերությունը դատավորների շրջանում։ Անկախ իրավաբաններն ու իրավապաշտպանները բողոքում են, որ ուկրաինացի դատավորները պարբերաբար որոշումներ են կայացնում ճնշման տակ և անլուրջ են։ Ուկրաինայի դատական համակարգը լայնորեն դիտվում է որպես կոռումպացված։ Ուկրաինայի արդարադատության նախարարության հարցումը 2009 թվականին ցույց է տվել, որ հարցվածների միայն 10 %-ն է վստահում արդարադատության համակարգին։ 30 %-ից պակասն այն կարծիքին է, որ դատարանում հնարավոր է ստանալ արդար դատավարություն։

Չնայած դատական իշխանության անկախությունը սկզբունքորեն գոյություն ունի, դատական և քաղաքական իշխանությունը գործնականում բավարար չափով բաժանված չէ։ Դատավորները ենթարկվում են քաղաքական և բիզնես շահերի ճնշմանը։

2014 թվականի օգոստոսին «Ուկրաինական ճշմարտության» հոդվածում ասվում էր, որ դատավորները կաշառք են ստանում («մի քանի հազարից մինչև հազար դոլար»), որոնք շատ ավելի բարձր են իրենց աշխատավարձից (մոտավորապես 915 $)։ Ուկրաինացի դատավորները երբեմն ձերբակալվում են կաշառք ստանալիս։

Կոռուպցիան բարձրագույն կրթական համակարգում 
Բարձրագույն կրթությունը Ուկրաինայում տառապում կաշառակերության. Հարցված ուսանողների 33 %-ը պնդում էր, որ իրենք իրենց ուսումնական հաստատությունում կոռուպցիայի են բախվել, 29 %-ը լսել է այլ ուսանողներից կոռուպցիայի դեպքերի մասին, իսկ 38 %-ը չի բախվել կոռուպցիայի։ Ըստ Transparency International-ի՝ 2008 թվականին անցկացված հետազոտության՝ բուհերի ուսանողների 47,3 %-ը հայտարարել է, որ նրանցից կաշառք են պահանջել, որից 29 %-ը կամովին կաշառք է վճարել։ Ուսանողները (ասպիրանտները) կարող են «գնել» բուհ ընդունվելը, քննության արդյունքները, դոկտորական կամ թեկնածուական թեզի ընդունումը։

Առանձին պաշտոնյաներ մեղադրվում են բարձրագույն կրթության մասին փաստաթղթեր կեղծելու մեջ։

Կոռուպցիան բիզնեսում 
Ընկերությունները կոռուպցիայի են բախվում հիմնականում բիզնեսի արտոնագրման, հարկման և մաքսային ոլորտներում։ Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպությունը հայտնել է, որ կոռուպցիան «էական խոչընդոտ է» Ուկրաինայում բիզնես վարելու համար։

Ernst & Young-ի կողմից 2011 և 2012 թվականներին իրականացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ թոփ-մենեջերների թիվը, որոնք կաշառք են վերցնում, 2011 թվականին ավելացել է 9 %-ով և 2012 թվականին՝ 15%-ով։

Բրիտանական ընկերություններից մեկի ներկայացուցիչը պնդում էր, որ նեուկրաինական ընկերությունները հաճախ են կորցնում շփումները, եթե նրանք կաշառք չեն վճարում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Անգլերեն լեզվով

Ռուսերեն լեզվով

Ուկրաիներեն լեզվով 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ուկրաինայի քաղաքականություն