Լապտեր

Լապտեր ( ) փոխադրական կամ տեղակայված արհեստական լույսի աղբյուր։ Օրվա մութ ժամերին որոշակի տարածություն լուսավորելու համար նախատեսված սարք։ Լապտեր բառի սկզբնարմատը ծագել է հունական ջահ բառից։ Լապտեր բառի համանուն անունով թաղամաս է եղել Կոստանդնուպոլսում։

Պատմություն
Ձեռքի լապտերների մասին առաջին հիշատակումները եղել են անտիկ ժամանակներում։ Հայտնի է, որ Դիոգենես Սինոպացին  լապտերը ձեռքին քայլել է փողոցով և կանչել  "Մարդ եմ փնտրում": Համարյա նույն ժամանակահատվածում  (III մ.թ.ա.) Արևելքում հայտնվում են չինական լապտերները և արդյունքում հաստատվում են լապտերների տոնակատարությունները։ Հին Հռոմում կային լապտերագործ վարպետներ (lanternarius), որոնք պետք է գիշերը լուսավորեին ճանապարհները։ Աստվածաշնչում միայն մեկ անգամ է հիշատակվում լապտերը, երբ հռոմեացի զինվորները գալիս են ձերբակալելու Քրիստոսին (Աստվածաշունչ | Հովհաննես 18:3)։

Միջնադարյան Գերմանիայում ավանդույթ է եղել Սուրբ Մարտինի օրը՝ նոյեմբերի 11-ը նշել լապտերներով երթով։ Անգլիայում միջնադարում հայտնվել են փողոցային լապտերներ։ Լոնդոնում դրանք առաջին անգամ վառվել են  1417 թվականին՝ քաղաքապետ Հենրի Բարտոնի  հրամանով։ Այդ ժամանակ լապտերների մեջ օգտագործվել են մոմեր։

1669 թվականին հոլանդեացի Յան վան դեր Հեյդենը հայտնագործում է փողոցային լապտեր, որն այրվում էր  բամբակով և ձեթով:Ամստերդամի Կարմիր լապտերների թաղամասը նույնացվում է հասարակաց տների հետ։ 17-րդ դարում  ի հայտ է գալիս կախարդական լապտեր անվանումով պրոյեկտոր։ 1720 թվականին յուղով վառվող  ապակե լապտերներ հայտնվել են նաև Սանկտ Պետերբուրգում։ Որպես վառելիք օգտագործվել է կանեփի յուղը, իսկ դրանց մատակարարմամբ զբաղվել են ֆուրգոնապանները։ Հեռավոր Արևելքում տարածված են ճապոնական լապտերները։

1807 թվականին Լոնդոնում ի հայտ են եկել  գազային լապտերներ, հայտնագործողը Վիլյամ Մերդոկն էր, իսկ  1839 թվականին դրանք օգտագործվում էին նաև Սանկտ Պետերբուրգում։

1879 թվականին Լիթեյյան կամրջի վրա այրվել են  Յաբլոչկովի էլեկտրական լապտերները։ 1883 թվականին դրանք լուսավորել են նաև Նևսկի պողոտան։

Մշակույթում
 1847 թվականին Հանս Քրիստիան Անդերսենը  գրել է "Փողոցի հին լապտերը հեքիաթը (Gadelygte)
 1912 թվականին Ալեքսանդր Բլոկը գրել է "Գիշեր, փողոց, լապտեր, դեղատուն"  ստեղծագործությունը  
 1923 թվականին  Կոռնեյ Չուկովսկին գրել է Տզզան ճանճը բանաստեղծությունը, որում հիշատակվում է մոծակի ձեռքի փոքրիկ լապտերը։
 1908 թվականին  Իսահակ Իսահակյան գրել է «Հսկա քաղաքի լապտերները վառ» բանաստեղծությունը։

Ծանոթագրություններ 

Կենցաղային գործիքներ
Լույսի աղբյուրներ