Նայիմ բեյի հուշեր

Նայիմ բեյի հուշեր․ հայերի տեղահանման և ջարդերի վերաբերյալ թուրքական պաշտոնական փաստաթղթեր, հայտնի է նաև «Թալեաթ փաշայի հեռագրեր» վերնագրով, պատմաբան և լրագրող Արամ Անտոնյանի գիրքը, որը հեղինակը գրել է 1919 թվականին։ Գրքի օրիգինալ տարբերակը գրվել է հայերենով։ Գիրքն առավել հայտնի է դարձել անգլերեն թարգմանության հրատարակումից հետո, որը հրատարակվել է լոնդոնյան «Hodder & Stoughton» հրատարակչության կողմից։ Այն ներառում է մի շարք փաստաթղթեր (հիմնականում հեռագրեր), որոնք վկայում են, որ Հայոց ցեղասպանությունը եղել է Օսմանյան կայսրության կողմից վարվող ներքին քաղաքականության բաղկացուցիչ մաս։

Գրքի անգլերեն առաջին թարգմանության ներածության հեղինակը վիկոնտ Հերբերտ Գլեդսթոնն է։

Բովանդակություն 
Ըստ Անտոնյանի՝ փաստաթղթերը հավաքվել են օսմանյան պետական ծառայողներից մեկի՝ Նայիմ բեյի կողմից, որն աշխատել է Հալեպի փախստականների գրասենյակում։ Վերջինս այդ փաստաթղթերը փոխանցել է Անտոնյանին։ Յուրաքանչյուր հեռագիր ստորագրված է Թալեաթ Մեհմեդ փաշայի կողմից, որը եղել է Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարարն, իսկ հետո արդեն կայսրության մեծ վեզիրը։ Այդ հեռագրերի բովանդակությունը «հստակորեն արտացոլում է կայսրության համայն հայությանը բնաջնջելու ցանկությունը, ուրվագծում ոչնչացման ծրագիրը, ապահովում անձեռնամխելիություն պետական բոլոր պաշտոնյաների համար, խրախուսում խիստ գրաքննությունը և հատուկ ուշադրություն դարձնում մանկատների հայ սաների վրա»։ Հեռագրերը պահպանվել են կոդավորված տարբերակով և գրված են օսմանյան թուրքերենով։

Այս վկայություններից ի հայտ եկող ընդհանուր պատկերը ցույց է տալիս տեղահանվածների ոչնչացման կազմակերպված ցանցի գոյության փաստը։ Այն միանգամայն հաստատում է բրիտանացի պատմաբան Առնոլդ Թոյնբիի (Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոց, Լոնդոնի համալսարան) հայտնի «այս ահռելի մեղքն ամայեցնում է Մերձավոր Արևելքը» արտահայտությունը

Վավերականություն 
1983 թվականին Թուրքիայի պատմական ընկերակցությունը (Հայոց ցեղասպանության ժխտմամբ զբաղվող պետական կազմակերպություն) հրապարակել է «Թալեաթ փաշայի հեռագրերը․ պատմական փա՞ստ, թե՞ հայկական հորինվածք» գիրքը, որի հեղինակներն էին Շինասի Օրելը և Սյուրեյա Յուջան։ Գիրքը ներկայումս չի ընդունվում ցեղասպանագետների կողմից։ Օրելի և Յուջայի գրքի անգլերեն տարբերակը հրատարակվել է 1985 թվականին, որի ներածության մեջ «ցեղասպանություն» և «ջարդեր» տերմինները դիտարկվում են որպես սխալ բնութագրում Հայոց ցեղասպանության համար։ Վերջիններս կիրառում են հայկական «պահանջ» կամ Թուրքիայի դեմ իրականացվող զրպարտություն եզրույթները։ Ըստ հեղինակների՝ «Նայիմ բեյի հուշերում» ներկայացված փաստաթղթերը կեղծ են և ավելի քան 60 տարի ընկած են եղել «ցեղասպանության» և «զանգվածային ջարդերի» ապացուցման հիմքում։

Ֆրանսիացի պատմաբան Իվ Տերնոնը, որը 1984 թվականին հրավիրվել է Ժողովուրդների մշտական տրիբունալ, պնդում է, որ, այդուհանդերձ, այդ հեռագրերը «ուսումնասիրվել են մասնագետների կողմից... [բայց] հետ են ուղարկվել Լոնդոն՝ Անտոնյանին և կորել են։»։

Պատմաբան Վահագն Տատրյանը 1986 թվականին նշել է, որ թուրք պատմաբանների առաջ քաշած թեզերը ապակողմնորոշելու միտում ունեն և շատ հաճախ հակասում իրենց իսկ բերած անհամապատասխանություններին։

Հարվարդի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր, շոտլանդացի պատմաբան Նիլ Ֆերգյուսոնը, որը եղել է Օքսֆորդի համալսարանի Հիսուսի քոլեջի և Սթենֆորդի համալսարանի Հուվերի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող և Ռիչարդ Ալբրեխտը նույնպես նշել են, որ 1921 թվականին դատարանը նույնպես կասկածի տակ չի դրել փաստաթղթերի վավերականությունը, որոնք, սակայն, որպես ապացույց չեն օգտագործվել դատարանում և որ բրիտանացիները, նույնպես, ունեն բազմաթիվ հեռագրեր, որոնք վստահաբար հաստատում են «Թալեաթ փաշայի և թուրք մյուս պաշտոնյաների միջև առկա նամակագրությունը» և «առաջին գիտնականներից մեկը՝ Վահագն Դադրյանը 1986 թվականին հաստատել է փաստաթղթերի իրական լինելը և ուղարկվել են [...] Թալեաթ փաշայի կողմից»։ Նա ավելացրել է․

Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամը առանձնացնում է Անտոնյանի կողմից հրապարակված հեռագրերի և օսմանյան պաշտոնական փաստաթղթերի նմանությունները։ 2016 թվականին տպագրված «Նայիմ էֆենդիի հուշերը և Թալեաթ փաշայի հեռագրերը» գրքում Աքչամը նշել է, որ այդ հուշերն ու հեռագրերն իրական են։ Աքչամը պնդում է, որ իր ուսումնասիրությունների արդյունքում հանգել է այն եզրակացության, որ կան մի շարք փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են այդ վարկածը։ Աքչամը դրանք համախմբել է հետևյալ պնդումներում․

 Փաստացիորեն, գոյություն է ունեցել Նայիմ էֆենդի (պարոն) անունով օսմանյան պետական ծառայող։ Գոյություն ունեն օսմանյան օրիգինալ մի շարք փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են այդ փաստը։ Դրանցից մի քանիսը հրապարակվել է Աքչամի գրքում։
 Կան հուշեր, որոնք պատկանում են Նայիմ բեյին։ Դրա միկրոֆիկ պատճենները, որոնք նա գրել է օսմանյան ձեռագրով, ներկայումս գտնվում են Աքչամի հավաքածուում։ Իր գրքում նա ներկայացնում է այդ ձեռագրերը։
 Հուշը իսկական է, իսկ ներկայացվող տեղեկատվությունը ճշմարտացի։ Փաստաթղթերը հնարավոր է գտնել օսմանյան արխիվներում, որոնք վերաբերում են հուշերում հիշատակվող իրադարձություններին և մարդկանց։
 Թուրք պատմաբաններ Շինասի Օրելը և Սյուրեյա Յուջան նշել են, որ հեռագրերում առկա տողավոր թղթերը խոսում են դրանց կեղծ լինելու մասին, որովհետև, համաձայն դրանց, օսմանյան բյուրոկրատիան չի օգտագործել տողավոր թղթեր։ Աքչամն սա բացատրում է նրանով, որ 20-րդ դարի սկզբին օսմանյան բյուրոկրատիան օգտագործել է տողավոր թղթեր, իսկ օսմանյան արխիվներում առկա են բազմաթիվ այդպիսի փաստաթղթեր։ Դրանց մի մասը պատկանել են Ներքին գործերի նախարարությաւն բազմաթիվ ստորաբաժանումների։
 Հեռագրերը, որոնք Նայիմ էֆենդին վաճառել է Անտոնյանին, բաղկացած է երկու կամ երեք թվային կոդերից։ Օրելը և Յուջան պնդում էին, որ պատերազմի տարիներին օսմանյան կառավարությունը օգտագործել են միայն կոդավորված տեխնիկա, որոնք բաղկացած են եղել չորս կամ հինգ թվային կոդերից։ Ըստ այդմ, նրանք ենթադրում են, որ հեռագրերը կեղծ են։ Աքչամն այս հանգամանքը բացատրում է նրանով, որ պատերազմի տարիներին օսմանյան կառավարությունը կիրառել է թվային կոդեր, որոնք բաղկացած են եղել տարբեր թվային խմբերից, որոնք հեռագրերի միջոցով ուղարկվում էին հասցեատերերին։ Տեքստերը, որոնք նա բացահայտել է օսմանյան արխիվներում, կիրառում են երկու, երեք, չորս կամ հինգ թվանոց կոդեր։

Ռևիզիոնիզմ
Քաղաքագետ և Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող Գյունտեր Լյուին նույնպես պնդում է, որ հեռագրերը ձևավորում են «թուրքերի դեմ գործողությունների» միջուկը։ Նա կարծում է, որ Նայիմ-Անտոնյանի փաստաթղթերի իսկությունը «կարելի է պարզել օսմանյան համապատասխան փաստաթղթերի բացահայտմամբ և հրապարակմամբ», իսկ Օրելի և Յուջայի աշխատությունը կոչում «այդ փաստաթղթերի փութաջան վերլուծություն», հետևաբար «այդ փաստաթղթերի կիրառումը գիտական աշխատություններում կիրառելն անընդունելի է»։ Այս տեսակետի վերաբերյալ Դևիդ Բրյուս Մաքդոնալդը գրել է, որ Լյուին «թուրք ժխտողներ Շինասի Օրելի և Սյուրեյա Յուջայի ակտիվ երկրպագու է»։ «Լևիի թախծոտ սյուների մասին հայեցակարգն համընկնում է Հոլոքոսթի ժխտողների աշխատանքին, որոնք նույնպես տեսնում են Հոլոքոստի պատմությունը, որը հենասյուների վրա է... Սա վտանգավոր ենթադրություն է, քանի որ այն հենց սկզբից ենթադրում է, որ Ցեղասպանության մասին գիտությունը հիմնված է ստի վրա, որը հեշտ է հերքել, հենց որ պատմական «ճշմարտության» ավելի խորը ուսումնասիրություն իրականացվի»։

Այլ կարծիքների թվում է հոլանդացի պրոֆեսոր Էրիկ Յան Զյուրխերի տեսակետը, որը եղել է Լեյդենի համալսարանի թուրքագիտության պրոֆեսոր։ Զյուրխերը, այդուհանդերձ, շեշտը դնում է մի շարք այլ հիմնավոր փաստաթղթերի վրա, որոնք հաստատում են Անտոնյանի մոտ առկա փաստաթղթերի իսկությունը և պնդում, որ «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի կենտրոնական մարմնի անդամներն ուղղակիորեն ներգրավված են եղել ցեղասպանության կազմակերպման գործում, իսկ վերջինս էլ եղել է կանխամտածված։ Բոլոր այն գիտնականները, որոնք կիսել են Անտոնյանի փաստաթղթերի վերաբերյալ ռևիզիոնիստական կարծիքները, ներառյալ Բեռնարդ Լյուիսը (Փրինսթոնի համալսարանի Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրությունների կենտրոնի պրոֆեսոր և ցեղասպանության ժխտող), որը «Թալեաթ փաշայի հեռագրերը» դասակարգել են որպես «հայտնի պատմական հորինվածք»՝ դնելով այն «Սիոնի իմաստունների արձանագրությունները» աշխատության հետ միևնույն շարքում։ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կենսագիր Էնդրյու Մանգոն այն որակել է որպես «ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշային կասկածելի կերպով վերագրվող հեռագրեր», իսկ Ստրասբուրգի համալսարանի թուրքագիտության պրոֆեսոր Փոլ Դյումոնը իր առաջին գրքերից մեկում նշում է․ «Օսմանյան կառավարության հեռագրերի իսկությունը, որոնցով տրվել է հայերի բնաջնջման հրամանն, այսօր վիճարկվում է»։ Անկարայի Բիլքենթի համալսարանի պրոֆեսոր Նորման Սթոնը Նայիմ-Անտոնյանի գիրքը որակում է որպես «կեղծիք», իսկ Քոլեջ դե Ֆրանսի օսմանյան և թուրքական պատմության պրոֆեսոր Ժիլ Վեյնշթեյնը կարծում է, որ փաստաթղթերը «կեղծիք են, ուրիշ ոչինչ»։

Երուսաղեմի Հոլոքոստի և ցեղասպանության ինստիտուտի ցեղասպանագետ և գործադիր տնօրեն Իսրայել Չարնին գրել է, որ Բեռնարդ Լյուիսը «թվում է, գիտական հոգս ... հայերի, որոնք որպես ապստամբական ուժ, սպառնալիք են ներկայացնում թուրքերի համար։ Վերջիններս ռուսների հետ միասին սպառնում էին Օսմանյան կայսրությանը, և պնդումը, որ իրականացվել է միայն տեղահանության քաղաքականություն, հազիվ թե թաքցնում է այն փաստը, որ կազմակերպված տեղահանություններն հանդիսանում էին համակարգված զանգվածային սպանություններ»։ Չարնին Լյուիսի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտման ժամանակ կիրառվող «տրամաբանական կառուցվածքը» նույնացնում է Էռնստ Նոլտեի կողմից Հոլոքոստի ժխտման «տրամաբանական կառուցվածքին»։

Հրատարակություններ
 «Նայիմ բեյի հուշեր․ հայերի տեղահանման և ջարդերի վերաբերյալ թուրքական պաշտոնական փաստաթղթեր, հայտնի է նաև «Թալեաթ փաշայի հեռագրեր», տպագրվել է Արամ Անտոնյանի կողմից, «Hodder & Stoughton», Լոնդոն, 1920 
 «Հայերի ջարդերին վերաբերող փաստաթղթեր», Փարիզ, 1920 (ամբողջությամբ թարգմանվել է Մ. Ս. Դավիթ բեկի կողմից)
 Մեծ Ոճիրը, հայերեն հրատարակություն, Հայրենիք, Բոստոն, 1921

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 

 Արտաքին հղումներ Enquête sur la négation d'un génocide''. An analysis of the Andonian telegrams 
Primary Documents: Talaat Pasha's Alleged Official Orders Regarding the Armenian Massacres, March 1915-January 1916 - Translated versions of these telegrams

Գրքեր Հայաստանի պատմության մասին
Գրքեր Օսմանյան կայսրության մասին