Պետական կրոն

Պետական կրոն (նաև կոչվում է պաշտոնական կրոն) կրոն կամ դավանանք, որը պաշտոնապես հաստատվել է ինքնիշխան պետության կողմից։ Պաշտոնական կրոն ունեցող պետությունը (հայտնի է նաև որպես դավանանքի պետություն կամ ազգային պետություն), թեև դա աշխարհիկ պետություն չէ, բայց պարտադիր չէ, որ լինի կրոնապետություն։ Պետական կրոնները կրոնի պաշտոնական կամ կառավարության կողմից լիազորված հաստատումներ են, բայց պետությունը պարտադիր չէ, որ լինի հոգևորականների վերահսկողության տակ (ինչպես կրոնապետության մեջ), և պետության կողմից լիազորված կրոնը պարտադիր չէ, որ լինի պետության վերահսկողության տակ։

Պաշտոնական կրոնները հայտնի են եղել մարդկության պատմության ընթացքում գրեթե բոլոր տեսակի մշակույթներում՝ հասնելով հին Մերձավոր Արևելք և նախապատմական դարաշրջան։ Կրոնական աղանդի և պետության վերաբերմունքը քննարկվել է Հին հռոմեացի գիտնական Մարկոս Տերենտիոս Վառոյի կողմից «քաղաքակրթության Աստվածաբանություն» եզրույթով։ Պետության կողմից հովանավորվող առաջին քրիստոնեական եկեղեցին եղել է Հայ առաքելական եկեղեցին, որը հիմնադրվել է մ.թ. 301 թվականին։ Քրիստոնեությունում, քանի որ «եկեղեցի» տերմինը սովորաբար կիրառվում է քրիստոնյաների պաշտամունքի վայրի կամ նրանց միավորող կազմակերպությունների հետ, «պետական եկեղեցի» տերմինը կապված է կառավարության կողմից արտոնված քրիստոնեության հետ, պատմականորեն Հռոմեական կայսրության պետական եկեղեցի կայսրության գոյության վերջին դարերում և երբեմն օգտագործվում է քրիստոնեության որոշակի ժամանակակից ազգային ճյուղին վերաբերելու համար։ Սերտորեն կապված են Էկկլեսիա պետական եկեղեցիների հետ, որոնք նման են, բայց ունեն ավելի աննշան երանգ։ 

Մերձավոր Արևելքում հիմնականում մուսուլման բնակչություն ունեցող պետությունների մեծ մասը որպես պաշտոնական կրոն հռչակում է իսլամը, թեև քաղաքացիների առօրյա կյանքում կրոնական սահմանափակումների աստիճանը տատանվում է ըստ երկրի։ Սաուդյան Արաբիայի կառավարիչները օգտագործում են ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնական իշխանությունը, մինչդեռ Իրանի աշխարհիկ նախագահները պետք է հետևեն կրոնական իշխանությունների որոշումներին 1979 թվական իսլամական հեղափոխությունից ի վեր։ Թուրքիան, որտեղ նույնպես բնակչության մեծամասնությունը մուսուլմաններ են, աշխարհիկ երկիր է դարձել Աթաթուրքի բարեփոխումներից հետո, թեև, ի տարբերություն ռուսական հեղափոխության նույն ժամանակաշրջանի, դա չի հանգեցրել պետական աթեիզմի ընդունմանը։ 

Այն աստիճանը, որով պետությունը քաղաքացիներին պարտադրում է պաշտոնական ազգային կրոնը ժամանակակից հասարակության մեջ, զգալիորեն տատանվում է բարձրից, ինչպես` Սաուդյան Արաբիայում և Իրանում, մինչև զրո, ինչպես` Գրենլանդիայում, Դանիայում, Անգլիայում, Իսլանդիայում և Հունաստանում։

Տեսակները
Պետական կրոն հայտարարված դավանանքին կամ դավանանքին պետական աջակցության աստիճանն ու բնույթը կարող են տարբեր լինել։ Սա կարող է տատանվել ՝ այլ դավանանքների դավանանքի ազատության պարզ հաստատումից (ֆինանսական աջակցությամբ կամ առանց դրա) մինչև ցանկացած մրցակից կրոնական կազմակերպության գործունեության արգելմամբ և այլ աղանդների հետևորդների հետապնդմամբ։ Եվրոպայում, 16-րդ դարում պետական աջակցության համար կաթոլիկ և բողոքական եկեղեցիների միջև մրցակցությունը զարգացրեց «Cuius regio, eius religio» սկզբունքը (պետությունները հետևում են տիրակալի կրոնին), որը նշանավորեց Աուգսբուրգի հաշտության սկիզբը, 1555 թվականին։ Անգլիայում Հենրի VIII-ը խզեց կապերը  Հռոմի հետ 1534 թվականին՝ հռչակվելով Անգլիկան Եկեղեցու գերագույն ղեկավար, Անգլիայի պաշտոնական կրոնը շարունակում էր մնալ «առանց պապի կաթոլիկությունը» մինչև նրա մահը՝ 1547 թվականը, մինչ Շոտլանդիայում շոտլանդական եկեղեցին նպաստում էր պետությունից հոգևոր անկախությանը։

Որոշ դեպքերում վարչական շրջանը կարող է հովանավորել և ֆինանսավորել մի շարք կրոնական դավանանքներ. այդպիսին է Էլզաս-Լոթարինգիայում `Ֆրանսիայում՝ իր տեղական օրենսդրությունում՝ հետևելով ֆրանսիական հաշտեցման իրավական համակարգին, որը գործում էր մինչև 1905 թվականը և իր նմանակներն ունեցել Գերմանիայում։

Որոշ կոմունիստական պետություններում, հատկապես Հյուսիսային Կորեայում և Կուբայում, պետությունը հովանավորում է կրոնական կազմակերպություններին, և այդ պետության կողմից հովանավորվող կրոնական կազմակերպություններից դուրս գործողությունները բախվում են պաշտոնական անհամաձայնության տարբեր աստիճանի։ Այս դեպքերում պետական կրոնները լայնորեն դիտվում են որպես իշխանության այլընտրանքային աղբյուրները կանխելու պետության ջանքեր։

Պետական եկեղեցիներ
Տարբերություն կա նաև «պետական եկեղեցու» և «պետական կրոն» ավելի լայն տերմինների միջև։ «Պետական եկեղեցին» պետական կրոն է, որը ստեղծվել է պետության կողմից՝ բացառապես այդ պետության կողմից օգտագործելու համար։ «Պետական կրոնի» օրինակ, որը նույնպես «պետական եկեղեցի» չէ, Կոստա Ռիկայի հռոմեական կաթոլիկությունն է, որն 1949 թվականի Սահմանադրության մեջ ընդունվել է որպես պետական կրոն` չնայած ազգային եկեղեցիների բացակայությանը։ «Պետական եկեղեցու» դեպքում պետությունը բացարձակ վերահսկողություն ունի եկեղեցու նկատմամբ, բայց «պետական կրոնի» դեպքում եկեղեցին ղեկավարվում է արտաքին մարմնի կողմից. կաթոլիկության դեպքում Վատիկանը վերահսկողություն ունի եկեղեցու վրա։ Ամեն դեպքում, պաշտոնական պետական կրոնը որոշակի ազդեցություն ունի պետության կառավարման վրա։ 2012 թվականի դրությամբ մնացել է ընդամենը հինգ պետական եկեղեցի։

Լուծարում

Վերացումը եկեղեցու՝ որպես պետական մարմնի կարգավիճակի վերացման գործընթացն է։ Մի պետությունում, որտեղ գոյություն ունի կայացած եկեղեցի, նման քայլին հակազդելը կարելի է բնութագրել որպես եկեղեցու անջատումը պետությունից։ Այս բառը, սակայն, առավել հաճախ ասոցացվում է բրիտանական կղզիներում Անգլիկան եկեղեցիների վիճակի մասին բանավեճերի հետ՝ իռլանդական եկեղեցի (վերացվել է իռլանդական եկեղեցու մասին ակտ 1869/1871-ում), Ուելսում Անգլիկան եկեղեցիում(վերացվել է Ուելսի եկեղեցու մասին ակտ 1914/1920-ի համաձայն) և բուն Անգլիկան եկեղեցին (որը մնում է հաստատված Անգլիայում)։

Պետական կրոն ունեցող ժամանակակից պետություններ

Բուդդիզմ
Կառավարությունները, որոնցում բուդդիզմը, կամ դրա հատուկ ձևը, կամ ընդհանրապես բուդդիզմը հաստատվել է որպես պաշտոնական կրոն.
 ` Սահմանադրությունը սահմանում է բուդդիզմը որպես «Բութանի հոգևոր ժառանգություն»։ Բութանի սահմանադրությունը հիմնված է բուդդայական փիլիսոփայության վրա։ Նա նաև հրամայում է, որ Դրուկ Գյալպոն (թագավորը) նշանակի Ջե Խենպո և Դրաթշանգ Լհենշոգ (վանական գործերի հանձնաժողով)։
 ` Սահմանադրությունը բուդդիզմը հռչակել է որպես երկրի պաշտոնական կրոն։ Կամբոջիայի բնակչության 98%-ը բուդդիստ են։
 ` Սահմանադրության 361-րդ բաժնում ասվում է, որ «Միությունը ճանաչում է բուդդիզմի հատուկ դիրքը՝ որպես միության քաղաքացիների ճնշող մեծամասնության դավանած հավատ»։ Պետական կրոնի խրախուսման և աջակցության մասին 1961 թ. օրենքը պահանջում է. բուդդիզմի դասեր դասավանդել դպրոցներում, առաջնային դաս տալ բուդդայական վանքերում տարրական դպրոցներ հիմնելիս, Վասա ամիսների ընթացքում Ուպոսաթա օրերը հայտարարել հանգստյան օրեր, հեռարձակել պետական լրատվամիջոցներում բուդդայական քարոզները։ Ուպոսաթայի օրերը և բուդդիզմը որպես պետական կրոն խթանելու և աջակցելու այլ գործողություններ։
 ` Շրի Լանկայի Շրի Սահմանադրության II գլխի 9-րդ հոդվածում ասվում է. «Շրի Լանկայի Հանրապետությունը բուդդիզմը հռչակում է պետական կրոն, և, համապատասխանաբար, պետության ղեկավարի և կառավարության ղեկավարի պարտականությունն է պաշտպանել և զարգացնել բուդդիզմը»։

Որոշ երկրներում բուդդիզմը չի ճանաչվում որպես պետական կրոն, բայց ունի հատուկ կարգավիճակ`
 ` Սահմանադրության 67-րդ հոդվածում ասվում է. «Պետությունը պետք է աջակցի և պաշտպանի բուդդիզմը»։ Աջակցելով և պաշտպանելով բուդդիզմը՝ պետությունը պետք է խրախուսի և աջակցի Թերավադա բուդդիզմի դհարմական սկզբունքների ձևավորմանն ու տարածմանը, և պետք է ունենա միջոցներ և մեխանիզմներ՝ ցանկացած ձևով կանխելու բուդդիզմի քայքայումը։ Պետությունը պետք է նաև խրախուսի բուդդայականներին մասնակցել նման միջոցառումների կամ մեխանիզմների իրականացմանը։
 ` Համաձայն Լաոսի սահմանադրության, երկրում բուդդիզմին հատուկ ուշադրություն է դարձվում։ Պետությունը հարգում և պաշտպանում է բուդդիզմի բոլոր օրինական գործունեություն։։
 Կալմիկիա (Ռուսաստան)` Տեղական կառավարությունը աջակցում է բուդդիզմին, ինչպես նաև խրախուսում է բուդդայական ուսմունքներն ու ավանդույթները։ Այն նաև կառուցում է տարբեր բուդդայական տաճարներ և տեսարժան վայրեր։ Կառավարությունը տարբեր ջանքեր է գործադրում հանրապետությունում բուդդիզմը վերակենդանացնելու համար։

Քրիստոնեություն
Հետևյալ պետությունները ճանաչում են քրիստոնեության այս կամ այն ձևը որպես իրենց պետական կամ պաշտոնական կրոն կամ ճանաչում են դրա համար հատուկ կարգավիճակ (կախված դավանանքից)`

Ոչ դավանական քրիստոնեություն
 ` 2017 թվականի հունիսին, խորհրդարանը կողմ քվեարկեց Սահմանադրության հոդվածի ձևակերպման մեջ փոփոխություններ կատարելուն՝ այդպիսով քրիստոնեությունը դարձնելով պետական կրոն։ 1-ին մասի (1)(3) բաժնում ասվում է. «Սամոան քրիստոնյա ազգ է, որը հիմնված է Հայր Աստծո, Որդու և Սուրբ Հոգու վրա»։ Կրոնի կարգավիճակը նախկինում հիշատակվում էր միայն նախաբանում, որը վարչապետ Թուիլաեպա Այոնո Սիլելե Մալիելեգաոն համարել էր իրավաբանորեն ոչ ադեկվատ։
 ` 1991 թվականի Զամբիայի սահմանադրության նախաբանում Զամբիան հռչակում է «քրիստոնյա ազգ»՝ միաժամանակ երաշխավորելով կրոնի ազատությունը։

Կաթոլիկություն
Իրավասություններ, որտեղ կաթոլիկությունը հիմնադրվել է որպես պետական կամ պաշտոնական կրոն`
 ` Կոստա Ռիկայի Սահմանադրության 75-րդ հոդվածը հաստատում է, որ «կաթոլիկ և առաքելական կրոնը պետության կրոնն է, որը նպաստում է դրա պահպանմանը՝ չխոչընդոտելով Հանրապետությունում երկրպագության այլ ձևերի ազատ իրականացմանը, որոնք չեն հակասում համամարդկային բարոյականությանը կամ բարի սովորույթներին»։
 Սուրբ Աթոռ` Դրանք են՝ ընտրովի, կրոնապետություն (կամ քահանայական պետություն), բացարձակ միապետություն, որը ղեկավարվում է Հռոմի Պապի կողմից, որը նաև Քրիստոսի փոխանորդն է։  Պետական բարձրագույն ֆունկցիոներներն են բոլոր կաթոլիկ հոգևորականները տարբեր ազգային ծագմամբ։ Սա Սուրբ Աթոռի ինքնիշխան տարածքն է (լատ. Sancta Sedes) և Հռոմի պապի պաշտոնական նստավայրի գտնվելու վայրը, որը կոչվում է Վատիկանի առաքելական պալատ։ 
 ` Լիխտենշտայնի սահմանադրությունը կաթոլիկ եկեղեցին նկարագրում է որպես պետական կրոն և վայելելով «պետության լիակատար պաշտպանությունը»։ Այնուամենայնիվ, սահմանադրությունը երաշխավորում է, որ այլ դավանանքների մարդիկ «իրավունք ունեն դավանելու իրենց համոզմունքները և կրոնական ծառայություններ մատուցելու այնքանով, որքանով դա համապատասխանում է բարոյականությանը և հասարակական կարգին»։
 ` Մալթայի սահմանադրության 2-րդ հոդվածը հայտարարում է, որ «Մալթայի կրոնը կաթոլիկ և առաքելական կրոնն է»։
 ` Մոնակոյի սահմանադրության 9-րդ հոդվածը նկարագրում է »կաթոլիկ և առաքելական կրոնը» որպես պետության կրոն։

Իրավասություններ, որոնք իրենց սահմանադրություններում տարբեր աստիճաններով ճանաչում են հռոմեական կաթոլիկությունը՝ առանց այն որպես պետական կրոն հաստատելու.
 
 ` Արգենտինայի սահմանադրության 2-րդ հոդվածը հստակ ասվում է, որ կառավարությունը աջակցում է Հռոմեական կաթոլիկ առաքելական հավատքին, բայց սահմանադրությունը չի սահմանում պետական կրոն 1994 թվականին սահմանադրության փոփոխությունից առաջ սահմանադրությունն ասում էր, որ հանրապետության նախագահը պետք է լինի հռոմեական կաթոլիկ։ 
 ` Չնայած Արևելյան Թիմորի սահմանադրությունը 45-րդ բաժնի ստորակետ 1-ում ամրագրում է կրոնի ազատության և եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքները, նախաբանը նաև ճանաչում է «կաթոլիկ եկեղեցու մասնակցությունը ազգային ազատագրման գործընթացին» (չնայած դա իրավական ուժ չունի)։
 ` Չնայած Սալվադորի Սահմանադրության 3-րդ հոդվածում ասվում է, որ «ոչ մի սահմանափակում չպետք է սահմանվի ազգության, ռասայի, սեռի կամ կրոնի տարբերությունների հիման վրա», 26-րդ հոդվածում ասվում է, որ պետությունը ճանաչում է կաթոլիկ եկեղեցին և դրան տալիս է իրավական նախապատվություն։
 ` Գվատեմալայի Սահմանադրությունը ճանաչում է կաթոլիկ եկեղեցու իրավասուբյեկտությունը։ Կրոնական բնույթի այլ եկեղեցիներ, պաշտամունքներ, կազմակերպություններ և ասոցիացիաներ կստանան իրենց իրավաբանական անձի ճանաչում' իրենց հիմնադրման կանոններին համապատասխան։
 ` Իտալիայի Սահմանադրությունը պետական կրոն չի հաստատում, բայց պետությունը և կաթոլիկ եկեղեցին ճանաչում է որպես «անկախ և ինքնիշխան, յուրաքանչյուրն իր ոլորտում»։ Սահմանադրությունը կաթոլիկ հավատքին լրացուցիչ հատուկ դիրք է վերապահում երկրպագության կազմակերպման հետ կապված, ի տարբերություն մյուս բոլոր դավանանքների։
 ` Պանամայի սահմանադրությունը կաթոլիկությունը ճանաչում է որպես քաղաքացիների «մեծամասնության կրոն», բայց այն չի սահմանում որպես պաշտոնական պետական կրոն։
 ` Պարագվայի սահմանադրությունը ճանաչում է կաթոլիկ եկեղեցու դերը պատմական և մշակութային ազգի ձևավորման գործում։
 ` Պերուի սահմանադրությունը կաթոլիկ եկեղեցին ճանաչում է որպես Պերուի պատմական, մշակութային և  բարոյական կայացման մեջ կարևոր տար։
 ։
 ` 1978 թվականի Իսպանիայի սահմանադրությունը վերացրեց կաթոլիկությունը որպես պաշտոնական պետական կրոն՝ միաժամանակ ընդունելով այն դերը, որը նա խաղում է իսպանական հասարակության մեջ։

Արևելյան ուղղափառություն
 ` Հունական եկեղեցին Հունաստանի սահմանադրությամբ ճանաչվում է որպես Հունաստանում գերակշռող կրոն և աշխարհում միակ երկիրն է, որտեղ Արևելյան ուղղափառությունը հստակ ճանաչվում է որպես պետական կրոն։ Այնուամենայնիվ, այս դրույթը չի տալիս հունական եկեղեցու պաշտամունքի բացառիկությունը, մինչդեռ մնացած բոլոր կրոնները ճանաչվում են հավասար և կարող են ազատորեն խոստովանել։

Ստորև բերված իրավասությունները տարբեր աստիճաններով ճանաչում են Արևելյան ուղղափառությունը իրենց սահմանադրություններում, բայց չեն հաստատում այն որպես պետական կրոն`
 ` Բուլղարիայի սահմանադրության մեջ Արևելյան ուղղափառությունը ճանաչվում է որպես բուլղարացի ժողովրդի «ավանդական կրոն», բայց պետությունն ինքնին մնում է աշխարհիկ։
 ` Կիպրոսի սահմանադրությունը ասում է. «Ավտոկեֆալիկ հունական ուղղափառ Կիպրոսի եկեղեցին շարունակում է ունենալ բացառիկ իրավունք՝ կարգավորելու և կառավարելու իր ներքին գործերը և ունեցվածքը՝ համաձայն սուրբ կանոնների և իր կանոնադրության, որը գործում է ամբողջ ընթացքում և հունական համայնքային պալատը չպետք է հանդես գա նման իրավունքի դեմ և հունական համայնքային պալատը չպետք է գործի այս իրավունքին հակառակ» ։
 ` Եվ ֆիննական ուղղափառ եկեղեցին, և Ֆինլանդիայի Ավետարանական-Լյութերական եկեղեցին «ազգային եկեղեցիներ» են։
 ` Վրաց ուղղափառ եկեղեցին ունի սահմանադրական համաձայնագիր պետության հետ, որի սահմանադրությունում ճանաչվում է «Վրաստանի առաքելական ավտոկեֆալական ուղղափառ եկեղեցու հատուկ դերը Վրաստանի պատմության մեջ և նրա անկախությունը պետության մեջ»։

Բողոքականություն
Հետևյալ պետությունները բողոքականության այս կամ այն ձևը ճանաչում են որպես իրենց պետական կամ պաշտոնական կրոն.

Ազգերի համագործակցություն

Անգլիկանիզմ
Անգլիկան եկեղեցին ճանաչված եկեղեցի է Անգլիայում, ինչպես նաև բոլոր թագից կախում ունեցող եկեղեցիները`
 ` Անգլիկան եկեղեցին ճանաչված եկեղեցի է Անգլիայում, բայց ոչ ամբողջ Միացյալ Թագավորությունում։ Այն միակ ճանաչված անգլիկան եկեղեցին է ամբողջ աշխարհում։ Անգլիկան Ուելսի եկեղեցին, շոտլանդական եպիսկոպոսական եկեղեցին և Իռլանդիայի եկեղեցին պաշտոնական եկեղեցիներ չեն և անկախ են Անգլիկան եկեղեցուց։ Բրիտանական միապետը անգլիկան եկեղեցու գերագույն կառավարիչ է։ Անգլիկան եկեղեցու 26 բարձրաստիճան եպիսկոպոսները հոգևոր լորդեր են և տեղ ունեն Միացյալ Թագավորության լորդերի պալատում` Միացյալ թագավորության խորհրդարանում։ 
 ` Անգլիկան եկեղեցին Գերնսիի պաշտոնական եկեղեցին է, իսկ տարածքում Անգլիկան եկեղեցու առաջնորդը Գերնսիի ավագ քահանան է։
 ` Անգլիկան եկեղեցին Մեն կղզու պաշտոնական եկեղեցին է։ Սոդորի և Մեյնի Եպիսկոպոսը ի պաշտոնե Մեն կղզու օրենսդիր խորհրդի (Թինվալդիի վերին պալատի անդամ է։
 ` Անգլիկան եկեղեցին պաշտոնական եկեղեցին է Ջերսիում, իսկ կղզու եկեղեցու առաջնորդը Ջերսիի ավագ քահանան է, Ջերսիի Նահանգներում քվեարկության իրավունք չունեցող անդամ։

Կալվինիզմ
 ` Շոտլանդիայի եկեղեցին ազգային եկեղեցի, բայց ոչ ամբողջությամբ Միացյալ Թագավորությունում։ Չնայած այն ազգային եկեղեցի է, այն «չի վերահսկվում պետության կողմից», և միապետը «Գերագույն կառավարիչ» չէ, ինչպես Անգլիկան եկեղեցում։
 ` Տուվալուի եկեղեցին պետական կրոն է, թեև գործնականում այն պարզապես իրավունք է տալիս «ազգային խոշոր միջոցառումների ժամանակ հատուկ պաշտամունքային ծառայություններ կատարելու արտոնությանը»։ Տուվալուի սահմանադրությունը երաշխավորում է կրոնի ազատությունը, ներառյալ դավանանքի ազատությունը, կրոնը փոխելու ազատությունը, դպրոցում կրոնական կրթություն չստանալու կամ դպրոցում կրոնական արարողություններին չմասնակցելու իրավունքը և «երդում տալու կամ նրա համոզմունքներին հակասող հայտարարություններ անելու» իրավունք ։

Հյուսիսային երկրներ

Լյութերականություն
Իրավասություններ, որտեղ Լյութերական եկեղեցին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն պետության կողմից ճանաչվել է որպես կրոն Հյուսիսային պետություններում`
 ` Դանիայի սահմանադրության 4-րդ բաժինը հաստատում է դանիական եկեղեցին որպես ճանաչված եկեղեցի։
 Ֆարերյան կղզիների եկեղեցին Ֆարերյան կղզիների պետական եկեղեցին է, Դանիայի թագավորության ինքնավար վարչական միավորի կազմում։
 ` Դանիական եկեղեցին, պետական եկեղեցի է Գրենլանդիայում, ինքնավար վարչական միավոր` Դանիայի Թագավորության կազմում։
 ` Իսլանդիայի սահմանադրությունը հաստատում է Իսլանդիայի եկեղեցին որպես Իսլանդիայի պետական եկեղեցի։
 ` Մինչև 2017 թվականը Նորվեգիայի եկեղեցին կառավարությունից առանձին իրավաբանական անձ չէր։ Այն վերացվեց և դարձավ ազգային եկեղեցի` պետությունից իրավաբանորեն տարբերվող հատուկ սահմանադրական կարգավիճակ ունեցող սուբյեկտ։ Սահմանադրությունը պահանջում է, որ Նորվեգիայի թագավորը լինի նորվեգական եկեղեցու անդամ, իսկ եկեղեցու գործունեությունը ի տարբերություն այլ կրոնների կարգավորվում է հատուկ կանոնական օրենքով։

Իրավասություններ, որոնք տարբեր աստիճաններով ճանաչում են լյութերականությունը իրենց սահմանադրություններում՝ առանց այն հաստատելու որպես պետական կրոն`
 ` Ֆինլանդիայի Ավետարանական-Լյութերական եկեղեցին հատուկ հարաբերություններ ունի ֆիննական պետության հետ, նրա ներքին կառուցվածքը նկարագրված է հատուկ օրենքում՝ եկեղեցու մասին օրենքում։ Եկեղեցու մասին օրենքը կարող է փոփոխվել միայն Ավետարանական-Լյութերական Եկեղեցու սինոդի որոշմամբ և Ֆինլանդիայի խորհրդարանի կողմից հետագա վավերացմամբ։ Եկեղեցու մասին օրենքը պաշտպանված է Ֆինլանդիայի սահմանադրությամբ, և պետությունը չի կարող փոխել եկեղեցու մասին օրենքը՝ առանց սահմանադրությունը փոխելու։ Եկեղեցին իրավունք ունի հարկելու իր անդամներին։ Պետությունը վճարում է այդ հարկերը եկեղեցու համար։ Մյուս կողմից, եկեղեցին պարտավոր է իր գերեզմանատներում յուրաքանչյուրին թաղման տեղ տրամադրել։ Ֆինլանդիայի նախագահը նաև թեմաներ է սահմանում Սուրբ Աստվածածնի բարեխոսության օրերի համար։ Եկեղեցին իրեն պետական եկեղեցի չի համարում, քանի որ ֆիննական պետությունը իշխանություն չունի ազդելու իր ներքին աշխատանքի կամ աստվածաբանության վրա, չնայած այն վետոյի իրավունք ունի ներքին կառուցվածքի այն փոփոխությունների համար, որոնք պահանջում են եկեղեցու մասին օրենքի փոփոխություն։ Ֆիննական պետությունը նույնպես որևէ նախապատվություն չի տալիս լյութերականներին կամ Լյութերական հավատքին իր գործողություններում։
 ` Շվեդիայի եկեղեցին Շվեդիայի պետական եկեղեցին էր 1527 թվականից, երբ թագավոր Գուստավ Վասան խզեց բոլոր կապերը Հռոմի հետ,  և 2000 թվականին երբ պետությունը պաշտոնապես դարձավ աշխարհիկ։ Ինչպես Ֆինլանդիայում, այն առանձնահատուկ վերաբերմունք ունի Շվեդիայի պետության նկատմամբ, ի տարբերություն ցանկացած այլ կրոնական կազմակերպությունների։ Օրինակ` գոյություն ունի հատուկ օրենք, որը կարգավորում է եկեղեցու գործունեության որոշակի ասպեկտներ և թագավորական ընտանիքի անդամները պարտավոր են պատկանել նրան, որպեսզի ժառանգության գծի իրավունք ունենան։ Բնակչության մեծ մասը դեռ պատկանում է Շվեդիայի եկեղեցուն։

Այլ/խառը
 ` Հայ առաքելական եկեղեցին ունի սահմանադրական համաձայնություն երկրի հետ. «Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում»։
 ` Դոմինիկյան Հանրապետության սահմանադրությունը սահմանում է, որ պետական եկեղեցի գոյություն չունի և նախատեսում է կրոնի և համոզմունքների ազատություն։ Կոնկորդատը Սուրբ Աթոռի հետ սահմանում է կաթոլիկությունը որպես պաշտոնական կրոն և Կաթոլիկ եկեղեցուն տալիս է հատուկ արտոնություններ, որոնք չեն տրվում այլ կրոնական խմբերին։ Դրանք ներառում են եկեղեցական իրավունքի օրինական ճանաչում, պետական միջոցների օգտագործում եկեղեցական որոշ ծախսեր հոգալու համար և մաքսատուրքերից ամբողջությամբ ազատում։
 ` Էլզաս-Մոզելի տեղական օրենքը պաշտոնական կարգավիճակ է տալիս Ֆրանսիայի տվյալ շրջանի չորս կրոնների՝ հուդայականություն, հռոմեական կաթոլիկություն, լյութերականություն և կալվինիզմ։ Այս օրենքը նապոլեոնյան 1801 թվականի Կոնկորդատի մասունք է, որը վերացվել է Ֆրանսիայի մնացած տարածքում 1905 թվականի եկեղեցին պետությունից առանձնացնելու մասին օրենքով։ Այնուամենայնիվ, այն ժամանակ Էլզաս-Մոզելը բռնակցվեց Գերմանիային։ Այսպիսով, կոնկորդատը ուժի մեջ մնաց այս տարածքներում, և այն չեղարկվեց, երբ 1918 թվականին Ֆրանսիան վերականգնեց վերահսկողությունը տարածաշրջանի վրա։ Այսպիսով, եկեղեցու տարանջատումը պետությունից, որը ֆրանսիական Laïcité հասկացության մաս է կազմում, կիրառելի չէ այս տարածաշրջանում։
 ` Թեև կաթոլիկությունը պետական կրոն չէ 1987 թվականից ի վեր, 19-րդ դարի կոնկորդատը Սուրբ Աթոռի հետ շարունակում է արտոնյալ վերաբերմունք տրամադրել կաթոլիկ եկեղեցուն՝ հոգևորականության կրթաթոշակների, եկեղեցիների և կրոնական դպրոցների ֆինանսական աջակցության տեսքով։ Կաթոլիկ եկեղեցին նաև իրավունք է վերապահում որոշակի թվով հոգևորականներ նշանակել Հայիթիում՝ առանց կառավարության համաձայնության։
 ` 2011 թվականին ընդունված Հունգարիայի սահմանադրության նախաբանը նկարագրում է Հունգարիան որպես «քրիստոնեական Եվրոպայի մաս» և ճանաչում է «քրիստոնեության դերը պետականության պահպանման գործում», մինչդեռ VII հոդվածը սահմանում է, որ «պետությունը պետք է համագործակցի եկեղեցիների հետ՝ հասարակական նպատակներին հասնելու համար»։ Այնուամենայնիվ, սահմանադրությունը նաև երաշխավորում է կրոնի ազատությունը և եկեղեցու տարանջատումը պետությունից։
 ` 1987 թվականի Նիկարագուայի սահմանադրությունը ասում է, որ երկիրը չունի պաշտոնական կրոն, բայց սահմանում է «քրիստոնեական արժեքները» որպես «Նիկարագուայի ազգի սկզբունքներից մեկը»
 ` Չնայած եկեղեցին և պետությունը պաշտոնապես բաժանված են, Պորտուգալիայի կաթոլիկ եկեղեցին դեռևս ստանում է որոշակի արտոնություններ:։

Իսլամ
Մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող շատ երկրներ սահմանադրորեն հաստատել են իսլամը կամ դրա հատուկ ձևը որպես պետական կրոն։  Հոգեորսությունը` (մարդկանց իսլամ դարձնելը) հաճախ անօրինական է նման պետություններում։
 ` Պաշտոնապես Աֆղանստանը մշտապես իսլամական պետություն է՝ տարբեր սահմանադրությունների համաձայն, առնվազն 1987 թվականից ի վեր։
 ` «Իսլամը պետք է լինի պետական կրոն»։
 ` «Պետական կրոնը իսլամն է»։
 ` Բանգլադեշի սահմանադրության (2ա) հոդվածը ասում է. «Իսլամը Հանրապետության պետական կրոնն է»։
 ` Բրունեյի սահմանադրության հոդված 3. «Բրունեյ-Դարուսալամի պաշտոնական կրոնը իսլամական կրոնն է»
 ` Ջիբութիի սահմանադրության 1-ին հոդված. «Իսլամը պետության կրոնն է»
 ` Եգիպտոսի սահմանադրության 2-րդ հոդված` »Իսլամը պետության կրոնն է»։
 ` Իրանի սահմանադրության 12-րդ հոդված. «Իսլամը Իրանի պաշտոնական կրոնն է»։ Իսլամը Իրանի պետական կրոնն էր 1501 թվականից` Սեֆյանների ժամանակաշրջանից ու շարունակվում է մինչ օրս` բացառելով Փահլավիների ժամանակաշրջանի ընդհատումների շրջանը։ 
  Իրաքի սահմանադրության հոդված 2. «Իսլամը պետության պաշտոնական կրոնն է և օրենսդրության հիմնարար աղբյուրը»։
 . Հորդանանի սահմանադրության հոդված 2. «Իսլամը պետության կրոնն է, իսկ արաբերենը նրա պաշտոնական լեզուն»։
 ` Քուվեյթի սահմանադրության 2-րդ հոդված. «Պետության կրոնը իսլամն է, և իսլամական օրենքը պետք է լինի օրենսդրության հիմնական աղբյուրը»։
  Լիբիայի ժամանակավոր սահմանադրության 1-ին հոդված. «Իսլամը պետական կրոն է, իսկ օրենսդրության հիմնական աղբյուրը իսլամական իրավագիտությունն է (շարիաթը)»։
 ` Օմանի սահմանադրության 2-րդ հոդված. «Պետության կրոնը իսլամն է, իսկ օրենսդրության հիմքը իսլամական շարիաթն է»։
 ` Պակիստանի սահմանադրության հոդված 2. »Իսլամը պետք է լինի Պակիստանի պետական կրոնը»։
 ` Կատարի սահմանադրության 1-ին հոդված. «Կատարը անկախ ինքնիշխան արաբական պետություն է։ Նրա կրոնը իսլամն է, և շարիաթի օրենքները պետք է լինեն նրա օրենսդրության հիմնական աղբյուրը»։
 ` Սաուդյան Արաբիայի հիմնական օրենքի հոդված 1. «Սաուդյան Արաբիայի Թագավորությունը ինքնիշխան արաբական իսլամական պետություն է։ Նրա կրոնը իսլամն է»։
 ` Արաբական Միացյալ Էմիրությունների սահմանադրության հոդված 7` «Իսլամը պետք է լինի միության պաշտոնական կրոնը»։

Որոշ երկրներում Իսլամը չի ճանաչվում որպես պետական կրոն, բայց ունի հատուկ կարգավիճակ(
 ` Չնայած այն հանգամանքին, որ կրոնը տարանջատված է քաղաքականությունից, իրավունքի որոշ ասպեկտներ նույնպես նախընտրում են իսլամը։ Նման օրենքներից մեկը հռչակում է «իսլամը որպես Տաջիկստանի ավանդական կրոն, ընդ որում իսլամական կազմակերպություններին ավելի շատ իրավունքներ և արտոնություններ են տրվում, քան ոչ մուսուլման ծագում ունեցող կրոնական խմբերին»։
 ` Թունիսի 2022 թվականի հուլիսի 25-ի Սահմանադրության (2 Ա) հոդվածը հայտարարում է. «Թունիսը իսլամական ազգի մի մասն է (նկատի ունի իսլամական աշխարհը), և միայն պետությունը պետք է աշխատի «մաքուր իսլամի նպատակներին հասնելու համար` արժանապատիվ կյանք և կրոնական ազատություն պահպանելու համար»։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Թունիսի նոր Սահմանադրությունը իսլամին հատուկ արտոնություններ է տվել, այն այլևս Հանրապետության պետական կրոնը չէ Բացի այդ, 88-րդ հոդվածում նշվում է, որ նախագահը պետք է դավանանքով մուսուլման լինի։
 ` Թուրքիայի Հանրապետությունը պաշտոնապես աշխարհիկ երկիր է։  Թեև ներկայիս իշխող կուսակցությունը սերտ կապ ունի սուննի իսլամի հետ, վերջինս 1982 թ. սահմանադրությունը չի ճանաչում որպես պետական կրոն և չի խրախուսում դրանցից որևէ մեկը։ Իսլամը հիշատակվում է որպես երկրի հիմնական կրոն, և այն կարևոր գերիշխող դեր է խաղում թուրք ժողովրդի կյանքում։  Կրոնական գործերի վարչությունը` պաշտոնական պետական հաստատություն, որը ստեղծվել է Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից 1924 թվականին, կարծիքներ է հայտնում կրոնական հարցերի վերաբերյալ և պատասխանատու է սուննի բոլոր հաստատությունների կառավարման համար։ Թուրքական կառավարությունը վերահսկողություն է իրականացնում մուսուլման կրոնական հաստատությունների և կրթության նկատմամբ իր Կրոնական գործերի վարչության միջոցով, որը գտնվում է նախագահի (նախկինում վարչապետի) իրավասության ներքո։ Տնօրինությունը կարգավորում է երկրում հարյուր հազարավոր գրանցված մզկիթների աշխատանքը և վարձում է տեղական և գավառական իմամներին (որոնք պետական ծառայողներ են)։ Սուննի իմամները նշանակվում և վճարվում են պետության կողմից։
 ` Սահմանադրությունը պնդում է, որ աջակցում է աշխարհիկ համակարգին, որտեղ կրոնական և պետական հաստատությունները բաժանված են։ Սակայն Թուրքմենստանում պետությունն ակտիվորեն խրախուսում է ավանդական իսլամի այս կամ այն ձևը։ Մշակույթը` ներառյալ Իսլամը, առանցքային ասպեկտ է, որը նպաստում է թուրքմենների ազգային ինքնությանը։ Պետությունը խրախուսում է «թուրքմենական իսլամի» կոնցեպտուալացումը։
 ` Անկախությունից ի վեր իսլամը բոլորովին նոր դեր է ստանձնել Ուզբեկստանում պետականաշինության գործընթացում։ Կառավարությունը հատուկ կարգավիճակ է տալիս իսլամին և այն հռչակել ազգային հարստություն և բարոյական ուղեցույց։

Տես նաև 
 Համաշխարհային կրոնական խմբեր
 Աշխարհիկ պետություն
 Պետական աթեիզմ
 Եկեղեցու բաժանումը պետությունից
 Աշխարհականություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Rowlands, John Henry Lewis (1989). Church, State, and Society, 1827–1845: the Attitudes of John Keble, Richard Hurrell Froude, and John Henry Newman. Worthing, Eng.: P. Smith [of] Churchman Publishing; Folkestone, Eng.: distr.... by Bailey Book Distribution. 
 

Կրոն և քաղաքականություն
Կրոնական խտրականություն
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ