Ռուսաստանի էներգետիկ քաղաքականություն

Ռուսաստանի էներգետիկ քաղաքականությունը առաջին անգամ հաստատվել է 2000 թվականին «Էներգետիկ ռազմավարություն» փաստաթղթով, որը սահմանում է կառավարության քաղաքականությունը մինչև 2020 թվականը (երկարաձգվել է մինչև 2030 թվական)։ «Էներգետիկ ռազմավարությունը» նախանշում է մի քանի հիմնական առաջնահերթություններ՝ էներգախնայողության բարձրացում, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազում, կայուն զարգացում, էներգետիկ և տեխնոլոգիական զարգացում, ինչպես նաև արդյունավետության և մրցունակության բարձրացում։ Ռուսաստանի կողմից ջերմոցային գազերի արտանետումները մեծ են նրա էներգետիկ քաղաքականության պատճառով ։ Ռուսաստանը՝ աշխարհի էներգետիկ գերտերություններից մեկը, հարուստ է բնական էներգետիկ ռեսուրսներով, զուտ էներգիայի ամենամեծ արտահանողն է աշխարհում և Եվրամիության հիմնական մատակարարներից մեկը։ Մինչ Ռուսաստանը նույնպես ստորագրել և վավերացրել է Կիոտոյի արձանագրությունը, բազմաթիվ գիտնականներ նշում են, որ Ռուսաստանն օգտագործում է իր էներգակիրների արտահանումը որպես արտաքին քաղաքականության գործիք այլ երկրների նկատմամբ ։

2008 թվականի հուլիսին Ռուսաստանի նախագահը ստորագրեց օրենք, որը թույլ է տալիս  կառավարությանը առանց աճուրդի անցկացման ընթացակարգի հատկացնել մայրացամաքային ծանծաղուտում նավթի և գազի ռազմավարական հանքավայրերը։ 2011 թվականի փետրվարի 17-ին Ռուսաստանը գործարք կնքեց Չինաստանի հետ, որում ասվում էր, որ ռուսական նավթային ընկերություններին 25 միլիարդ դոլարի չինական վարկերի դիմաց Ռուսաստանը առաջիկա 20 տարիների ընթացքում հում նավթ կմատակարարի Չինաստանին ։ 2014 թվականի դրությամբ նավթն ու գազը կազմում են Ռուսաստանի արտահանման ավելի քան 60%-ը և կազմում են երկրի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ավելի քան 30%-ը ։ Ռուսաստանի էներգետիկ քաղաքականությունը՝ օրական 10,6 մլն բարել նավթ մղելու համար, կազմում է տարեկան մոտ 4 մլրդ բարել։

2014 թվականի դրությամբ նավթն ու գազը կազմում են Ռուսաստանի արտահանման ավելի քան 60%-ը և կազմում են համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ավելի քան 30%-ը ։ Ռուսաստանի ապացուցված նավթի պաշարները կազմում են 200 միլիարդ բարել։ Դրա հասանելի ածխաջրածնային ներուժը կկարողանա ապահովել երկրի տնտեսության աճը 30 տարվա ընթացքում։

Ռուսաստանին է պատկանում աշխարհի ընդհանուր գազի պաշարների 54%-ը, ածխի՝ 46%-ը, ուրանի՝ 14%-ը և նավթի՝ 13%-ը։ Ռուսական նավթի արդյունահանումն ու արտահանումը զգալիորեն աճել են 2000 թվականից ի վեր, իսկ 2006 թվականին ժամանակավորապես գերազանցել են Սաուդյան Արաբիայի արտադրությունը։ 2016 թվականից Ռուսաստանը հում նավթի առաջատար արտադրողն է։ Ռուսաստանը նաև աշխարհում էներգակիրների խոշորագույն արտադրողն է։ Ռուսաստանը ՕՊԵԿ-ի (Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն) անդամ չէ և ներկայանում է որպես Մերձավոր Արևելքի էներգետիկ ռեսուրսների այլընտրանք՝ պնդելով, որ իրականում «հուսալի էլեկտրաէներգիայի մատակարար է, և որ ձգտում է՝ օգտագործել իր կարևոր մատակարարի դիրքը՝ գլոբալ էներգետիկ անվտանգության բարձրացման համար» ։

Ռուսաստանի տնտեսությունը մեծապես կախված է բնական ռեսուրսների՝ նավթի և բնական գազի արտահանումից, և Ռուսաստանն այդ ռեսուրսները օգտագործում է իր քաղաքական շահերի համար ։ Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ-ը և այլ արևմտյան երկրներ աշխատել են Եվրոպայի կախվածությունը Ռուսաստանից և նրա ռեսուրսներից թուլացնելու ուղղությամբ ։ 2000-ականների կեսերից Ռուսաստանն ու Ուկրաինան ունեին որոշ վեճեր, որոնցում Ռուսաստանը սպառնում էր դադարեցնել գազի մատակարարումը։ Քանի որ Ռուսաստանի գազի մեծ մասը Եվրոպա է արտահանվում խողովակաշարերով, որոնք անցնում են Ուկրաինայի միջով, այդ վեճերն ազդել են եվրոպական մի քանի  այլ երկրների վրա։ Պուտինի օրոք հատուկ ջանքեր գործադրվեցին Եվրոպայի էներգետիկ ոլորտի նկատմամբ վերահսկողություն ձեռք բերելու համար ։ Ռուսաստանի ազդեցությունը մեծ դեր խաղաց «Նաբուկկո» գազատարի շինարարությունը չեղյալ հայտարարելու գործում, որը բնական գազը կմատակարարեր Ադրբեջանից՝ հօգուտ «Հարավային հոսքի» (չնայած «Հարավային հոսքը» նույնպես հետագայում չեղյալ հայտարարվեց) ։ Ռուսաստանը նաև ձգտել է ստեղծել Եվրասիական տնտեսական միությունը, որը բաղկացած էր իրենից և այլ հետխորհրդային երկրներից ։

Էներգետիկ ռազմավարություն 
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության տնտեսությունը հիմնված էր արտադրության, կոլտնտեսության, արդյունաբերական արտադրության և կենտրոնացված վարչական պլանավորման միջոցների պետական սեփականության համակարգի վրա։ Տնտեսությունը բնութագրվում էր ներդրումների պետական վերահսկողությամբ և արդյունաբերական ակտիվների հանրային սեփականությամբ։ Խորհրդային Միությունը մեծ ներդրումներ կատարեց ենթակառուցվածքային նախագծերի մեջ, ներառյալ հսկայական տարածքների էլեկտրաֆիկացումը, բնական գազի և նավթամուղերի կառուցումն ու պահպանումը, որոնք ձգվում էին Ռուսաստանից դեպի ԽՍՀՄ յուրաքանչյուր հանրապետություն։ Ներդրումների այս տեսակը Ռուսաստանի համար էներգետիկ գերտերություն դառնալու հիմք ստեղծեց ։

Ռուսաստանի ազգային էներգետիկ քաղաքականության հայեցակարգը հաստատվել է Ռուսաստանի կառավարության կողմից 1992 թվականին, և կառավարությունը որոշում կայացրեց մշակել էներգետիկ ռազմավարությունը ։ Այդ նպատակով ստեղծվեց միջգերատեսչական հանձնաժողով։

1994 թվականի դեկտեմբերին կառավարության կողմից հաստատվեց «Ռուսաստանի էներգետիկ ռազմավարությունը» (հիմնական դրույթներ), որին հաջորդեց նախագահի 1995 թվականի մայիսի 7-ի հրամանագիրը, որում նախանշվեց հետխորհրդային ռուսական էներգետիկ առաջին ռազմավարությունը` «էներգետիկ քաղաքականության հիմնական ուղղությունների ու վառելիքի վերակազմավորման մասին և Ռուսաստանի Դաշնության էներգետիկ արդյունաբերությունը մինչև 2010 թվականը ժամանակահատվածի համար», և կառավարության 1995 թվականի հոկտեմբերի 13-ի որոշումը, որով հաստատվեց «Ռուսաստանի Դաշնության էներգետիկ ռազմավարության հիմնական դրույթները» ։

Ռազմավարությունը լրամշակվեց Վլադիմիր Պուտինի նախագահության օրոք։ 2000 թվականի նոյեմբերի 23-ին կառավարությունը հաստատեց մինչև 2020 թվականի Ռուսաստանի էներգետիկ ռազմավարության հիմնական դրույթները։ 2002 թվականի մայիսի 28-ին Ռուսաստանի էներգետիկայի նախարարությունը մանրամասն նկարագրեց հիմնական դրույթները։ Այս փաստաթղթերի հիման վրա մինչև 2020 թվականը Ռուսաստանի նոր էներգետիկ ռազմավարությունը հաստատվել է 2003 թվականի մայիսի 23-ին և կառավարության կողմից` 2003 թվականի օգոստոսի 28-ին։ Էներգետիկ ռազմավարության հիմնական նպատակը սահմանվել է վառելիքի ու էներգետիկ խառնուրդի ավելի լավ որակի հասնելը և համաշխարհային շուկայում ռուսական էներգիայի արտադրության ու ծառայությունների մրցունակության բարձրացումը։ Այդ նպատակով երկարաժամկետ էներգետիկ քաղաքականությունը պետք է կենտրոնանար էներգետիկ անվտանգության, էներգաարդյունավետության, բյուջեի արդյունավետության և էկոլոգիական էներգետիկ անվտանգության վրա ։

Էներգետիկ ռազմավարությունը սահմանում է Ռուսաստանի էներգետիկ ռազմավարության հիմնական գերակայությունը որպես էներգաարդյունավետության բարձրացում (նկատի ունի արտադրության և էներգամատակարարման ծախսերում էներգիայի ինտենսիվության նվազում), շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցում, կայուն զարգացում, էներգետիկայի զարգացում և տեխնոլոգիական զարգացում, ինչպես նաև արդյունավետության և մրցունակության բարելավում ։

Բնական գազ 

Ռուսաստանում հիմնական բնական գազի արտադրողներն են «Գազպրոմ», «Նովատեկ», «Իտեռա», «Նորթգազ» և «Ռոսպան» գազային ընկերությունները, ինչպես նաև «Սուրգուտնեֆթեգազ», «ՏՆԿ-ԲՊ», «Ռոսնեֆթ» և «Լուկօյլ» ինտեգրված նավթային ու գազային ընկերությունները ։

Մեծամասամբ պետականաշնորհված «Գազպրոմը» ունի բնական գազատարների մենաշնորհ և ունի բնական գազի արտահանման բացառիկ իրավունք՝ տրված «Գազի արտահանման մասին» դաշնային օրենքով, որն ուժի մեջ է մտել 2006 թվականի հուլիսի 20-ից ։  «Գազպրոմը» վերահսկողություն ունի նաև Կենտրոնական Ասիայից դուրս գտնվող բոլոր գազատարների վրա, և այդպիսով վերահսկում է մուտքը եվրոպական շուկա ։  Ռուսաստանն օգտագործել է Կենտրոնական Ասիայի գազը, առաջին հերթին Թուրքմենստանի գազը, այն դեպքերում, երբ ինքը չի կարողացել կատարել սեփական արտադրության իր առաքման բոլոր պարտավորությունները ։  Օրինակ՝ 2000 թվականին «Գազպրոմը» թույլ տվեց Թուրքմենստանին իր խողովակաշարերով գազ մատակարարել Ռուսաստանի ներքին շուկա, որպեսզի «Գազպրոմը» կարողանա կատարել իր պարտավորությունները եվրոպական հաճախորդների առջև ։

Պատմականորեն Մեդվեժյեի, Ուրենգոյի և Յամբուրգի գազի հանքավայրերը կազմել են «Գազպրոմի» արտադրության հիմնական մասը ։ Այնուամենայնիվ, առաջիկա 10-20 տարիներին «Գազպրոմի» արտադրության աճող մասնաբաժինը կհասնի նոր հանքավայրերի։

Էներգետիկ ռազմավարությունը նախատեսում է, որ Գազպրոմից բացի, մնացյալ արտադրությունը 2008 թվականին 17% բաժնեմասից բարձրանա 25-30% մինչև 2030 թվականը, ինչը ենթադրում է տարեկան 114-ից մինչև մոտ 245 մետր խորանարդի աճ ։

Ռուսական բնական գազի հիմնական արտահանման շուկաներն են Եվրամիությունն ու ԱՊՀ-ն։ Ռուսաստանը մատակարարում է ԵՄ գազի սպառման քառորդ մասը՝ հիմնականում Ուկրաինայի (Սոյուզ, Եղբայրություն) և Բելառուսի (Յամալ-Եվրոպա գազատար) միջով։ Հիմնական ներկրողներն են Գերմանիան, ինչպես նաև Ուկրաինան, Բելառուսը, Իտալիան, Թուրքիան, Ֆրանսիան և Հունգարիան

Վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը 2009 թվականի սեպտեմբերին ասաց, որ Ռուսաստանը մոտ ժամանակներս կփորձի ազատականացնել ներքին գազի շուկան, բայց մոտ ապագայի հեռանկարում կպահպանի «Գազպրոմի» արտահանման մենաշնորհը ։

Նավթ 

Էներգետիկան խորհրդային տնտեսության ողնաշարն էր։ 1973 թվականի նավթային էմբարգոն շրջադարձային պահ դարձավ խորհրդային հասարակության համար։ Նավթի գնի բարձրացումն ամբողջ աշխարհում ԽՍՀՄ-ին դրդեց սկսել նավթի արտահանումը փողի ու արևմտյան տեխնոլոգիայի դիմաց։ Արևմուտքի՝ ռուսական ռեսուրսներից կախվածության ավելացումը էլ ավելի ամրապնդեց Ռուսաստանի էներգետիկ ոլորտի կարևորությունը ընդհանուր տնտեսության համար ։

Երբ գլոբալ տաքացման պատճառով Արկտիկայի սառույցը հալվում է, ենթադրվում է, որ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում նավթի որոնման հեռանկարը մեծանում է ։ 2001 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ռուսաստանը փաստաթղթեր ներկայացրեց ՄԱԿ-ի մայրացամաքային ծանծաղուտի սահմանների վերաբերյալ հանձնաժողով, որով պնդում էր, որ Ռուսաստանի մայրացամաքային ծանծաղուտի սահմանափակումները ընդլայնում է նախորդ 200 մղոնի գոտուց դուրս`Ռուսաստանի արկտիկական հատվածում ։ 2002 թվականին ՄԱԿ-ի հանձնաժողովը առաջարկեց Ռուսաստանին լրացուցիչ հետազոտություններ կատարել, որոնք սկսվել են 2007 թվականին ։ Ենթադրվում է, որ տարածքը կարող է պարունակել 10 մլրդ տոննա գազի և նավթի պաշարներ ։

Էլեկտրաէներգիա 
Ռուսական էլեկտրաէներգիայի շուկայում գերակշռում են «Ինտեր ՌԱՕ»-ն և «Գազպրոմ Էներգոհոլդինգ»-ը` «Գազպրոմի» էլեկտրաէներգիայի արտադրության դուստր ձեռնարկությունը։ Մինչ արտադրությունն ու մանրածախ վաճառքը բաց են մրցակցության համար, փոխանցումն ու բաշխումը մնում են պետական վերահսկողության ներքո։

Վերջին տարիներին տեղի են ունեցել մի քանի հոսանքազրկումներ, մասնավորապես` 2005 թվականի Մոսկվայի հոսանքազրկումները ։

Կլիմայի փոփոխություն 
Վլադիմիր Պուտինը հաստատեց Կիոտոյի արձանագրությունը 2004 թվականի նոյեմբերի 4-ին, իսկ Ռուսաստանը 2004 թվականի նոյեմբերի 18-ին պաշտոնապես տեղեկացրեց ՄԱԿ-ին դրա վավերացման մասին։ Ռուսաստանի վավերացման հարցը հատկապես ուշադրությամբ դիտվեց միջազգային հանրության շրջանում, քանի որ համաձայնագիրն ուժի մեջ մտավ Ռուսաստանի վավերացումից 90 օր անց (2005 թվականի փետրվարի 16)։

Նախագահ Պուտինը ավելի վաղ՝ 2004 թվականի սեպտեմբերին, Ռուսաստանի կառավարության հետ հօգուտ արձանագրության որոշում կայացրեց՝  ընդդիմանալով Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիային, Արդյունաբերության և էներգետիկայի նախարարության և այդ ժամանակվա նախագահի տնտեսական հարցերով խորհրդատուն Անդրեյ Իլլարիոնովին՝ ԵՄ-ի կողմից ԱՀԿ-ում Ռուսսաստանի անդամակցությանն աջակցելու համար ։ Ինչպես կանխատեսվում էր դրանից հետո, խորհրդարանի ստորին (2004 թվականի հոկտեմբերի 22-ին) և վերին պալատի վավերացումը խոչընդոտների չի հանդիպել։

Կիոտոյի արձանագրությունը արտանետումները սահմանափակում է մինչև 1990 թվականի մակարդակի տոկոսային աճ կամ նվազում։ Ռուսաստանը չի ենթարկվել պարտադիր կրճատումների, քանի որ նրա ջերմոցային գազերի արտանետումները զգալիորեն ցածր են 1990 թվականի ելակետիc՝ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո տնտեսական արտադրանքի անկման պատճառով ։  Դրա պատճառով, չնայած իր աճող տնտեսությանը, Ռուսաստանը մինչև 2012 թվականը ոչ մի դեպքում չի գերազանցել 1990 թվականի արտանետումների մակարդակը, որը Կիոտոյի արձանագրության մեկնարկման տարին է ։

Վերականգնվող էներգիա 
Վերականգնվող էներգիան Ռուսաստանում համեմատաբար թերզարգացած է՝ կառավարության համապատասխան քաղաքականության շրջանակի բացակայության և հստակ քաղաքական ազդանշանների բացակայության պատճառով ։  Բնական գազի, էլեկտրաէներգիայի և ջեռուցման համար սուբսիդիաների առկայությունը խոչընդոտել է նաև վերականգնվող էներգիայի աճը երկրում ։

Ռուսաստանը և ՕՊԵԿ-ը 
Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպությունը մի քանի անգամ անհաջող կերպով խնդրել է Ռուսաստանին անդամակցել ։  2008 թվականին նավթի գների անկման հետ մեկտեղ, Ռուսաստանը հայտարարեց, որ կաշխատի ՕՊԵԿ-ի հետ`արդյունահանման կրճատումը համակարգելու ուղղությամբ ։

Հաղորդվում էր, որ 2013 թվականին Սաուդյան Արաբիան Ռուսաստանին հորդորում էր միանալ ՕՊԵԿ-ին, բայց Ռուսաստանը մերժեց առաջարկը։ Ռուսաստանը հայտնել է իր ցանկությունը դառնալ դիտորդ ՕՊԵԿ-ում, ինչը կարող է հանգեցնել ավելի մեծ հաղորդակցության, որը Ռուսաստանը փնտրում է 2014 թվականի նավթի գնի անկումից սկսած ։ 2015 թվականին գնահատվում էր, որ ՕՊԵԿ-ի հետ աշխատող Ռուսաստանը մոտ մեկ երրորդով կբարձրացնի կարտելի ազդեցությունը ։

Ռուսաստանը և ՕՊԵԿ-ը 1999 թվականի մարտին նավթի արդյունահանման կրճատման մի քանի պայմանագրեր են կնքել նավթի գինը բարձրացնելու համար, երբ ՕՊԵԿ-ի և ոչ-ՕՊԵԿ-ի նավթարդյունաբերողների միջև համաձայնագրի շրջանակներում գործարք է կնքվել հումքի գները ցածր մակարդակից բարձրացնելու մասին ։

2015 թվականի հունիսին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Սաուդյան Արաբիայի նավթի և հանքային ռեսուրսների նախարար Ալի ալ-Նաիմիի հետ ընդունեց փոխթագաժառանգ Մուհամմադ իբն Սալմանին։ Վերջինս խոսեց երկու երկրների միջև նավթային դաշինք ստեղծելու մասին` ի շահ միջազգային նավթային շուկայի, ինչպես նաև արտադրող երկրների և շուկան կայունացնելու և բարելավելու ։  2016 թվականի նոյեմբերի վերջին Ռուսաստանը համաձայնել է միանալ ՕՊԵԿ-ի երկրներին՝ նավթի արդյունահանման ծավալները կրճատելու համար, ընդ որում կրճատումներն ուժի մեջ են մտնում 2017 թվականի հունվարի 1-ից և տևելու են վեց ամիս ։

Էլեկտրաէներգիայի օգտագործում 
Ռուսական էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի կառուցվածքի տեսանկյունից` ներքին արտադրությունը մեծապես գերազանցում է ներքին պահանջարկը` Ռուսաստանը դարձնելով աշխարհի առաջատար զուտ էլեկտրաէներգիայի արտահանող։ Դաշնային սակագնային ծառայությունը սահմանում է գազի և մեծածախ էլեկտրաէներգիայի գները, տարածաշրջանային էներգետիկ հանձնաժողովները՝ համատեղ արտադրվող էլեկտրաէներգիայի և ջեռուցման գները, իսկ քաղաքապետարանները՝ ջերմային հաղորդման և քաղաքային կաթսաների կողմից ջերմության արտադրման գները։ Կենտրոնական տեղական տարածքից ջերմության բաշխումը դուստր առևտրային կամ բնակելի տարածքներ, մեծ դեր է խաղում ՝ ապահովելով արդյունաբերության էներգիայի պահանջների ավելի քան մեկ երրորդը և առևտրային և տնային տնտեսությունների մոտավորապես կեսը։ Ռուսաստանում առաջնային էներգիայի սպառման գրեթե 50 տոկոսն օգտագործվում է ջերմության արտադրման, փոխանցման և բաշխման համար։ Ներքին գազի գները հիմնականում կազմում են շուկայական տեմպի հազիվ 15-20 տոկոսը, որով Ռուսաստանի գազը վաճառվում է Գերմանիային ։

Էներգիան արտաքին քաղաքականության մեջ 
Ռուսաստանի էներգետիկ գերտերության կարգավիճակը 2006 թվականին բուռն թեմա դարձավ Եվրամիությունում ։ Ռուսաստանի բնական գազի մեծ պաշարները օգնել են նրան գերտերության տիտղոսը շնորհել առանց շատ բանավեճերի ։

Ռուսաստանը բնութագրել է բնական գազը՝ որպես հիմնական ռազմավարական ակտիվ, և 2006 թվականի հուլիսի 20-ից «Գազպրոմն» ունի բնական գազ արտահանելու բացառիկ իրավունք։ Ռուսաստանի կառավարությունը «Գազպրոմի» խոշորագույն բաժնետերն է, և նրան մեղադրում են քաղաքական պատճառներով գները շահարկելու մեջ, մասնավորապես ԱՊՀ երկրներում ։

Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումից և 2014 թվականին Արևելյան Ուկրաինայի պատերազմին ներգրավվելուց հետո արևմտյան երկրները պատժամիջոցներ կիրառեցին՝ ուղղված Ռուսաստանի նավթի և գազի սեկտորի դեմ։ Պատժամիջոցները չհանգեցրին Ռուսաստանի տնտեսության փլուզմանը, բայց նոր նավթագազային հանքավայրերի շահագործման երկարատև հետամնացության պատճառով կարող են ավելի երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ ռուսական նավթի արդյունահանման վրա ։

Էներգետիկ վեճեր 
Ռուսաստանը մեղադրվում է Արևմուտքում (այսինքն Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում) իր բնական ռեսուրսներն՝ որպես քաղաքական գործիք, օգտագործելու մեջ, որը պետք է կիրառվի օրինախախտ պետությունների դեմ, ինչպիսիք են Վրաստանը, Ուկրաինան և այլ պետություններ, որոնց նա ընկալում է որպես իր հզորության խոչընդոտներ։ Ըստ մեկ գնահատման՝ 1991 թվականից ի վեր տեղի են ունեցել ավելի քան 55 էներգետիկ վեճեր, որոնցից ավելի քան 30-ը ունեցել են քաղաքական հիմքեր։ Միայն 11 վեճ քաղաքական հիմքեր չեն ունեցել ։ Մյուս կողմից, Ռուսաստանի պաշտոնյաները սիրում են իրենց արևմտյան գործընկերներին հիշեցնել, որ նույնիսկ Սառը պատերազմի թեժ պահին Խորհրդային Միությունը երբեք չի խաթարել Արևմուտքին էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը ։ Եվ այնուամենայնիվ, Ռուսաստանի էլեկտրաէներգիան՝ որպես արտաքին քաղաքական գործիք օգտագործելու կարողությունը, կաշկանդված է բազմաթիվ գործոններով ։

Ռուսաստանն իր հերթին մեղադրում է Արևմուտքին շուկայական սկզբունքներին վերաբերող երկակի ստանդարտներ կիրառելու մեջ՝ նշելով, որ ինքը գազ է մատակարարում տվյալ պետություններին համաշխարհային շուկայի մակարդակից զգալիորեն ցածր գներով, իսկ որոշ դեպքերում այդպիսին է մնում նաև թանկացումներից հետո։ Ռուսաստանը պնդում է, որ պարտավոր չէ արդյունավետորեն սուբսիդավորել հետխորհրդային երկրների տնտեսությունները` նրանց ռեսուրսներ մատակարարելով շուկայականից ցածր գներով։

Նախկին Խորհրդային Միության պետությունների համար մատակարարման ընդհատումների վտանգ դեռ կա։ Կախված երկկողմ հարաբերություններից և ներկա համատեքստից․ մասնակի և (կամ) կարճատև անջատումների ռիսկը մեծ է։ 1991 թվականից էներգիայի լծակն օգտագործվում է Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Մոլդովայի, Վրաստանի վրա քաղաքական կամ տնտեսական ճնշում գործադրելու համար, ինչը հետագայում ազդեց Եվրոպայի մեծ մասի վրա։ Ռուսաստանի հարկադրական քաղաքականության անմիջական պատճառները, կարծես, քաղաքական զիջումն են ընթացող բանակցություններում, ենթակառուցվածքների գրավումն ու տնտեսապես բարենպաստ գործարքների կնքումը կամ քաղաքական հայտարարություններ անելը։ Դեպքերի մեծ մասում կան տնտեսական հիմքեր, և Ռուսաստանի պահանջները պարտքերի վճարման համար օրինական են։ Այնուամենայնիվ, դեպքերի կեսից ավելիում կան նաև քաղաքական հիմքեր, և մի քանի դեպքերում ակնհայտ են բացահայտ քաղաքական պահանջները ։

Ադրբեջան և Հայաստան 
2007 թվականի հունվարի 1-ից «Գազպրոմ»-ը Ադրբեջանին տրվող բնական գազի գինը հազար խորանարդ մետրի դիմաց 110 ԱՄՆ դոլարից բարձրացրեց՝ դարձնելով 235 ԱՄՆ դոլար։ (Այն ժամանակ «Գազպրոմը» ԵՄ-ից գանձում էր 250 ԱՄՆ դոլար:) Ադրբեջանը հրաժարվեց վճարել այս գինը, և դադարեցվեց գազի մատակարարումը Ադրբեջան։ Իր կողմից Ադրբեջանը դադարեցրեց դեպի Ռուսաստան և Ռուսաստանի միջով նավթի արտահանումը ։

Վլադիմիր Սոկորը նկատել է, որ մեկ տարի առաջ արևմտամետ Վրաստանի նման ռուսամետ Հայաստանը տուժեց նույն 100%-անոց գնի թանկացումից ։

Բելառուս 
Ռուսաստան-Բելառուս էներգետիկ վեճը սկսվեց այն ժամանակ, երբ ռուսական պետական գազամատակարար «Գազպրոմը» պահանջեց բարձրացնել բենզինի գները, որը վճարում է Բելառուսը, երբ վերջինս սերտորեն դաշնակցում է Մոսկվայի հետ և ազատ միութենական պետություն է ստեղծում Ռուսաստանի հետ։ Այն սրվեց 2007 թվականի հունվարի 8-ին, երբ ռուսական պետական «Տրանսնեֆտ» գազատար խողովակաշարային ընկերությունը դադարեցրեց նավթի մղումը «Դրուժբա» նավթատարի մեջ, որն անցնում էր Բելառուսով ։ «Տրանսնեֆտը» մեղադրում է Բելառուսին այն բանի համար, որ նա ստիպել է դադարեցնել աշխատանքը՝ խողովակաշարից նավթ գողանալով, և դադարեցնել է նավթի փոխադրումը ։ Հունվարի 10-ին «Տրանսնեֆտը» վերսկսեց նավթամթերքի արտահանումը խողովակաշարով այն բանից հետո, երբ Բելառուսը դադարեցրեց սակագինը ։

Չեխիա 
2008 թվականի հուլիսի 9-ին Միացյալ Նահանգների և Չեխիայի միջև հակաբալիստիկ հրթիռային համակարգի ռադարի տեղակայման մասին համաձայնագիր ստորագրելուց հետո, ռուսական նավթի հոսքը Դրուժբա խողովակաշարով դեպի Չեխիա սկսեց կրճատվել։ Չնայած պաշտոնապես չէր պնդվում նավթի մատակարարումների կրճատման և ռադարային համաձայնագրի կապը, այն կասկածվում էր։ «Տրանսնեֆտը» հերքեց ռադարային համաձայնագրի հետ կապ ունենալը` ասելով, որ կրճատումը զուտ առևտրային է, քանի որ «Թաթնեֆտը» ու «Բաշնեֆտը» սկսեցին ավելի շատ նավթ վերամշակել իրենց վերամշակման գործարաններում ։ Չնայած վարչապետ Պուտինը փոխվարչապետ Իգոր Սեչինին խնդրեց «աշխատել բոլոր գործընկերների հետ, որպեսզի խափանումներ չլինեն», իրականում մատակարարումները կրճատվեցին մինչև 50% ։

Վրաստան 
2006 թվականի հունվարին Հյուսիսային Օսիայի ենթադրյալ դիվերսիաներում տեղի ունեցան միաժամանակ երկու պայթյուններ Մոզդոկ-Թբիլիսի խողովակաշարի հիմնական ճյուղի և պահուստային ճյուղի վրա Ռուսաստանի սահմանային Հյուսիսային Օսիա շրջանում։ Վրաստանի հարևանությամբ գտնվող Կարաչաևո-Չերկեսիա շրջանի հարավային տարածաշրջանում էլեկտրաէներգիայի փոխանցման գիծը պայթյունի արդյունքում իջեցվեց մի քանի ժամ անց։ Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին մեղադրել է Ռուսաստանին ամենացուրտ եղանակի ժամանակ Վրաստանի էներգետիկ համակարգի վրա ճնշում գործադրելու մեջ ։

2006 թվականի նոյեմբերի 1-ին «Գազպրոմը» հայտարարեց, որ կառուցելու է ուղիղ գազատար դեպի Վրաստանի անջատված տարածաշրջան` Հարավային Օսիա։ Խողովակաշարի աշխատանքները սկսվել են Հարավային Օսիայի՝ Վրաստանից բաժանվելու մասին նոյեմբերի 12-ին անցկացվող հանրաքվեից անմիջապես առաջ ։ 2007 թվականի հունվարի 1-ից «Գազպրոմը» բարձրացրեց Վրաստան մատակարարվող բնական գազի գինը միջազգային միջադեպից հետո, որը ենթադրաբար փորձում էր ուժեղ ազդեցություն ունենալ վրացական ղեկավարության կողմից Մոսկվայի դեմ։ Ներկայիս գինը հազար խորանարդ մետրը 235 ԱՄՆ դոլար է, որն ամենաբարձրն է ԱՊՀ երկրների շարքում։

1990-ականների սկզբից Վրաստանից փաստացի անկախացած Հարավային Օսիայի ինքնավար շրջանի շուրջ 2008 թվականի օգոստոսի ռազմական բախումը Վրաստանի և Ռուսաստանի միջև, հավանաբար, փոփոխեց ուժերի հավասարակշռությունը Կասպից և Կենտրոնական Ասիայի էներգետիկայի ապագայի ձևավորման մեջ ներգրավված հիմնական դերակատարների միջև, ներառյալ․

• Արտադրող և տարանցիկ երկրներ՝ Ադրբեջան, Վրաստան, Ղազախստան, Թուրքմենստան, Ուզբեկստան, Թուրքիա և Իրան

• Տարածաշրջանի ածխաջրածնային հատվածում գործող արտասահմանյան կորպորացիաներ

• Արտաքին հիմնական դերակատարներ՝ Չինաստան, Ռուսաստան, Եվրամիություն և Միացյալ Նահանգներ

Այս տրանզիտային երթուղիների անկայունությունը, ամենայն հավանականությամբ, կձևավորի միջազգային նավթային ընկերությունների ներդրումային որոշումները, որոնք մասնակցում են Կենտրոնական Ասիայի և Կասպից ծովի ածխաջրածինների արտահանման զարգացմանը և դրանց համաշխարհային շուկաներ տեղափոխմանը։ Ռեսուրսներով հարուստ այս երկրների կառավարությունները պարտավոր են լուրջ մտահոգություններ ունենալ Վրաստանի Սևծովյան Բաթումի, Կուլևի և Փոթի նավահանգիստներում BTC, WREP և BTE խողովակաշարերի, երկաթուղային ցանցերի և նավթային տերմինալների անվտանգության վերաբերյալ, որոնք բոլորն էլ կասեցվել են վրաց-ռուսական ռազմական գործողությունների պատճառով։ Այս իրավիճակում Կենտրոնական Ասիայի և Կասպից ծովի արտադրողները կարող են նախընտրել Ռուսաստանի միջոցով ավանդական արտահանումը (եթե Մոսկվան հաջողությամբ ընդլայնի նավթի և գազի արտահանման ուղիների հզորությունը) և դեպի Չինաստան արտահանման նոր խողովակաշարերը ։

Լիտվա 
2006 թվականի հուլիսի 29-ին Ռուսաստանը դադարեցրեց նավթի արտահանումը Լիտվայի Մաչեիկիչ նավթավերամշակման գործարան այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանի Բրյանսկի մարզում տեղի ունեցավ «Դրուժբա» խողովակաշարային համակարգի վրա նավթի արտահոսք, այն կետի մոտ, որտեղ դեպի Բելառուս և Լիտվա հիմնական արտահանման խողովակաշարներն են դուրս գալիս։ «Տրանսնեֆտը» հայտնեց, որ վնասված հատվածը վերականգնելու համար իրեն մեկ տարի և ինն ամիս ժամանակ է պետք։ Չնայած Ռուսաստանը վկայակոչեց Լիտվա նավթի մատակարարումը դադարեցնելու տեխնիկական պատճառները, Լիտվան պնդում է, որ նավթի մատակարարումը դադարեցվեց, քանի որ Լիտվան վաճառեց Մաչեիկիչ նավթավերամշակման գործարանը լեհական «PKN Orlen» ընկերությանը՝  փորձելով խուսափել նավթավերամշակման գործարանն ու ենթակառուցվածքները Ռուսաստանի կողմից գնվելուց ։  Ռուսական հում նավթն այժմ փոխադրվում է «Būtingė» նավթային տերմինալի միջոցով ։

Լեհաստան 
Վարշավայում մերձեցում է տեղի ունեցել Տուսկի կառավարության հետ Կաչինսկու պահպանողական կառավարության հետ երկամյա լարվածությունից հետո։ Յամալ-Եվրոպա խողովակաշարի շուրջ համագործակցությունը շարունակվել է առանց լուրջ խնդիրների։ Այնուամենայնիվ, Յամալ-Եվրոպա խողովակաշարի վերահսկման և տարանցիկ գնագոյացման հետ կապված որոշ տարաձայնություններ դեռ մնում են։ Չնայած լարվածությունը թուլացնելու փորձերին, Լեհաստանի կառավարությունները կտրականապես դեմ են «Հյուսիսային հոսք» նախագծին` շրջանցելով Լեհաստանը և կողմ են ցամաքային այլընտրանքների հետագա զարգացմանը։ Վիճելի հարց է մնում այն, որ 2009 թվականին ռուս-ուկրաինական գազի մատակարարման վեճի արդյունքում լեհական «PGNIG» գազային ընկերությունը չի ստացել Ուկրաինայից ռուսական գազի պայմանագրային մատակարարումներ ։

Ուկրաինա 
2006 թվականի սկզբին Ռուսաստանը մեծապես թանկացրեց Ուկրաինայի համար գազի գինը`այն շուկայական արժեքներին համապատասխանեցնելու համար։ Ռուսաստանի պետական մատակարար «Գազպրոմի» և Ուկրաինայի միջև բնական գազի գների շուրջ վեճը սկսվել է 2005 թվականի մարտին (բնական գազի գնի և «Գազպրոմի» գազը Եվրոպա անցնելու գների շուրջ)։ Երկու կողմերը չկարողացան համաձայնության գալ վեճը լուծելու համար, և Ռուսաստանը 2006 թվականի հունվարի 1-ին ժամը 10։00-ին դադարեցրեց գազի արտահանումը Ուկրաինա։ Մատակարարումը վերականգնվեց հունվարի 4-ին, երբ երկու գազային ընկերությունների միջև նախնական համաձայնություն կայացվեց։ Այլ վեճեր ծագեցին 2007 թվականի հոկտեմբերին և 2009 թվականի հունվարին, այս վեճը կրկին հանգեցրեց այն բանին, որ եվրոպական 18 երկրներ հայտնեցին Ուկրաինայի միջով Ռուսաստանից տեղափոխող իրենց գազի մատակարարումների մեծ անկման կամ դադարեցման մասին։ Գազի մատակարարումները վերսկսվել են 2009 թվականի հունվարի 20-ին և ամբողջությամբ վերականգնվել են 2009 թվականի հունվարի 21-ին։

ԵՄ-Ռուսաստան էներգետիկ երկխոսություն 
ԵՄ-Ռուսաստան էներգետիկ երկխոսությունը մեկնարկեց Փարիզում կայացած ԵՄ-Ռուսաստան գագաթնաժողովին 2000 թվականի հոկտեմբերին։ Եվրահանձնաժողովի էներգետիկայի և տրանսպորտի գլխավոր հանձնակատար Ֆրանսուա Լամուրոն և Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետ Վիկտոր Խրիստենկոն ստանձնեցին միակ զրուցակիցների դերը։ Երկխոսության համակարգող նշանակվեց Քրիստիան Քլյոտինսը՝ այն ժամանակ Եվրահանձնաժողովի ղեկավարը։ Աշխատանքային մակարդակում էներգետիկ երկխոսությունը բաղկացած է երեք թեմատիկ աշխատանքային խմբերից։ Էներգետիկ երկխոսության մեջ ներգրավված են ԵՄ անդամ երկրները, էներգետիկ արդյունաբերությունը և միջազգային ֆինանսական հաստատությունները ։

Էներգետիկ խարտիայի պայմանագրի վավերացում 
Ռուսաստանը 1994 թվականին ստորագրեց Էներգետիկ խարտիայի պայմանագիրը, բայց կտրականապես հրաժարվեց վավերացնել իր ներկայիս վերանայումը։ Վավերացման վերաբերյալ Ռուսաստանի հիմնական առարկությունները պտտվում են երրորդ կողմի ՝ խողովակաշարերի մուտքի և տարանցման վճարների վերաբերյալ դրույթի շուրջ։ Չնայած այն փաստին, որ Ռուսաստանը չվավերացրեց պայմանագիրը, Իվան Մատերովը՝ Ռուսաստանի Դաշնության արդյունաբերության և էներգետիկայի նախարարի տեղակալը, աշխատում է որպես Էներգիայի խարտիայի խորհրդաժողովի փոխնախագահ, իսկ Անդրեյ Կոնոպլյանիկը՝ որպես գլխավոր քարտուղարի տեղակալ։

Ռուսաստանը և Եվրամիությունը նույնպես չեն կարողացել ավարտին հասցնել տարանցման մասին էներգետիկ խարտիայի արձանագրության շուրջ բանակցությունները։ Հիմնական խնդիրը մնում է բաց․ այն, թե ինչպես և որքանով արձանագրությունը կներառի երկարաժամկետ տարանցիկ պայմանավորվածություններ հաստատելու մեխանիզմներ ։ Երրորդ կողմի մուտքն իր գազատարի ենթակառուցվածքը մնում է Ռուսաստանի հիմնական առարկությունը արձանագրության վերաբերյալ։

Հակասություններ

Կոռուպցիա 
Շվեդ տնտեսագետ Անդերս Ասլունդի գնահատմամբ՝ 2008 թվականին պետական «Գազպրոմի» ներդրումների 50%-ը կորել է կոռուպցիոն գործողությունների արդյունքում ։ Օրինակ՝ «Կապույտ հոսք» գազատարի ռուսական հատվածի մեկ կիլոմետրը կառուցելը երեք անգամ ավելի թանկ էր, քան գազատարի թուրքական հատվածը։

Փորձագետները կարծում են, որ Բիլ Բրոուդերի  «վիզայի խնդիրը» կապված է նրա հետ, որ նա հարցեր է ուղղել «Գազպրոմի» կեղտոտ միջնորդների վերաբերյալ, որոնք գումար են ստանում «Գազպրոմից» ։

«Նավթ՝ սննդի համար» ծրագիր 
Ռուսաստանի կառավարությունը և ռուսական էներգետիկ ընկերությունները «Նավթ՝ սննդի համար» ծրագրի շահառուներն էին ։

ՕՊԵԿ-ը ժամանակավորապես իջեցնում է նավթի գինը 
Հում նավթի գները նվազել են մեկ բարելի դիմաց ավելի քան 100 դոլար՝ 2014 թվականին, մինչև 2015 թվականը՝ 50 ԱՄՆ դոլարից ցածր։ Ռուսաստանը փորձեց և չկարողացավ ստանալ ՕՊԵԿ-ի աջակցությունը արտադրության կրճատումներին և այժմ մեծացնում է նավթի արդյունահանումը` նավթի եկամուտների անկումը նվազեցնելու համար ։  ՕՊԵԿ-ի նավթի մատակարարման քաղաքականությունն ազդել է Ռուսաստանի տնտեսության վրա և էներգետիկ քաղաքականության վրա ։

Տարաձայնություններ կան նավթի գինը իջեցնելու ՕՊԵԿ-ի քաղաքականության պատճառների վերաբերյալ ։  Ռուսաստանը պատասխանել է ՕՊԵԿ-ի քաղաքականությանը` ավելացնելով ՕՊԵԿ-ի հետ երկխոսությունը ։

Տես նաև 
Ռուսաստանի տնտեսություն

Նավթարդյունաբերությունը Ռուսաստանում

Ծանոթագրություններ

Նշումներ 

Ռուսաստանի էներգետիկա
Ռուսաստանի քաղաքականություն