T-լիմֆոցիտներ

T բջիջները իմունային համակարգի արյան սպիտակ բջիջների կարևոր տեսակներից են և կենտրոնական դեր են խախում ադապտիվ իմունային պատասխանում։ T բջիջները կարող են տարբերվել այլ լիմֆոցիտներից իրենց բջջային մակերեսի վրա T-բջիջների ընկալիչի (TCR) առկայությամբ:T բջիջները ծնվում են արյունաստեղծ ցողունային բջիջներից ոսկրածուծում։ Զարգացող T բջիջներն այնուհետև տեղափոխվում են տիմուսային գեղձ՝ զարգանալու (կամ հասունանալու համար)։ T բջիջներն իրենց անվանումն ստացել են տիմուսից։ Տիմուս տեղափոխելուց հետո պրեկուրսոր բջիջները հասունանում են մի քանի տարբեր տեսակի T բջիջների։ T բջիջների տարբերակումը շարունակվում է նաև թիմուսից դուրս գալուց հետո։ Հատուկ, տարբերակված T բջիջների ենթատիպերի խմբերն ունեն մի շարք կարևոր գործառույթներ՝ վերահսկում և ձևավորում են իմունային պատասխանը։

Այդ գործառույթներից մեկը իմունային միջնորդավորված բջիջների մահն է, և այն իրականացվում է երկու հիմնական ենթատեսակներով՝ CD8+ «մարդասպան» (ցիտոտոքսիկ) և CD4+ «օգնական» T բջիջներ (Սրանք անվանվել են բջիջների մակերեսի CD8 կամ CD4 սպիտակուցների առկայության պատճառով)։ CD8+ T բջիջները, որոնք նաև հայտնի են որպես «մարդասպան T բջիջներ», ցիտոտոքսիկ են, ինչը նշանակում է, որ նրանք ունակ են ուղղակիորեն սպանել վիրուսով վարակված բջիջները, ինչպես նաև քաղցկեղի բջիջները:CD8+ T բջիջները կարող են նաև օգտագործել փոքր ազդանշանային սպիտակուցներ, որոնք հայտնի են որպես ցիտոկիններ՝ իմունային պատասխան ստեղծելու ժամանակ այլ տեսակի բջիջներ հավաքագրելու համար։ T բջիջների մյուս պոպուլյացիան՝ CD4+ T բջիջները, գործում են որպես «օգնական բջիջներ»։ Ի տարբերություն CD8+ մարդասպան T բջիջների, CD4+ օգնական T (TH) բջիջները գործում են՝ հետագայում ակտիվացնելով հիշողության B բջիջները և ցիտոտոքսիկ T բջիջները, ինչը հանգեցնում է ավելի մեծ իմունային պատասխանի։ T հելփեր բջիջի կողմից կարգավորվող հատուկ ադապտիվ իմունային պատասխանը կախված է նրա ենթատեսակից (օրինակ՝ T-helper1, T-helper2, T-helper17, ռեգուլյատոր T-բջիջ), որոնք առանձնանում են իրենց կողմից արտազատվող ցիտոկինների տեսակներով։

Ռեգուլյատոր T բջիջները T բջիջների ևս մեկ հստակ պոպուլյացիա են, որոնք ապահովում են տոլերանտության կարևոր մեխանիզմը, որի միջոցով իմունային բջիջները կարողանում են տարբերել օտար բջիջները սեփականից։ Սա կանխում է իմունային բջիջների ոչ ճիշտ արձագանքը սեփական բջիջների դեմ, որը հայտնի է որպես «աուտոիմուն» պատասխան։ Այդ իսկ պատճառով այս կարգավորող T բջիջները կոչվում են նաև «սուպրեսոր» T բջիջներ։

Զարգացումը
Ծագումը, վաղ զարգացումը և միգրացիան դեպի տիմուս

Բոլոր T բջիջները ծագում են c-kit+Sca1+ արյունաստեղծ ցողունային բջիջներից (HSC), որոնք գտնվում են ոսկրածուծում։ Որոշ դեպքերում ծագումը կարող է լինել սաղմնային զարգացման ընթացքում պտղի լյարդը։ Այնուհետև HSC-ն տարբերվում է բազմապրոգենիտատորների (MPP), որոնք պահպանում են և՛ միելոիդ, և՛ լիմֆոիդ բջիջներ դառնալու ներուժը։ Տարբերակման գործընթացն այնուհետև անցնում է ընդհանուր լիմֆոիդ պրոգենիտորի (CLP), որը կարող է տարբերակվել միայն T, B կամ NK բջիջների։ Այս CLP բջիջներն այնուհետև արյան միջոցով տեղափոխվում են թիմուս, որտեղ պատվաստվում են ։ Այսուհետ դրանք հայտնի են որպես թիմոցիտներ՝ T բջիջի ոչ հասուն փուլ։

Ամենավաղ բջիջները, որոնք հասել են տիմուս, սովորաբար կոչվում են կրկնակի բացասական, քանի որ դրանց մակերեսին չեն արտահայտում ոչ CD4, ոչ էլ CD8: Նոր ժամանած CLP բջիջները CD4−CD8−CD44+CD25−ckit+ բջիջներն են և կոչվում են վաղ ուռուցքային պրոգոնիտոր բջիջներ։ Այս բջիջներն այնուհետև կանցնեն բաժանման փուլ և կոչվում են կրկնակի բացասական (DN1) բջիջներ։ T բջիջներ դառնալու համար թիմոցիտները պետք է անցնեն բազմաթիվ DN փուլեր, ինչպես նաև դրական ընտրություն և բացասական ընտրություն։

Կրկնակի բացասական թիմոցիտները կարող են հայտնաբերվել CD2, CD5 և CD7 մակերեսային արտահայտությամբ։ Դեռևս կրկնակի բացասական փուլերի ընթացքում CD34 արտահայտությունը դադարում է և CD1 արտահայտվում է։ Ինչպես CD4-ի, այնպես էլ CD8-ի արտահայտումը դրանք կրկնակի դրական է դարձնում և հասունանում է CD4+ կամ CD8+ բջիջների։

TCR զարգացում

T բջիջների հասունացման կարևոր քայլը T բջիջների ֆունկցիոնալ ընկալիչի (TCR) ստեղծումն է։ Յուրաքանչյուր հասուն T բջիջ, ի վերջո, կպարունակի եզակի TCR, որը արձագանքում է պատահական օրինաչափությամբ՝ թույլ տալով իմունային համակարգին ճանաչել պաթոգենների բազմաթիվ տարբեր տեսակներ։ Այս գործընթացը էական նշանակություն ունի այն սպառնալիքների նկատմամբ իմունիտետի զարգացման համար, որոնց իմունային համակարգը նախկինում չի հանդիպել, քանի որ պատահական փոփոխության պատճառով միշտ կլինի առնվազն մեկ TCR, որը կհամապատասխանի ցանկացած նոր պաթոգենի։

Թիմոցիտը կարող է դառնալ ակտիվ T բջիջ միայն այն դեպքում, երբ այն գոյատևում է ֆունկցիոնալ TCR-ի զարգացման գործընթացում։ TCR-ը բաղկացած է երկու հիմնական բաղադրիչներից՝ ալֆա և բետա շղթաներից։ Սրանք երկուսն էլ պարունակում են պատահական տարրեր, որոնք նախատեսված են տարբեր TCR-ների լայն տեսականի արտադրելու համար, բայց այս հսկայական բազմազանության շնորհիվ դրանք պետք է փորձարկվեն՝ համոզվելու համար, որ դրանք ընդհանրապես աշխատում են։ Նախ, թիմոցիտները փորձում են ստեղծել ֆունկցիոնալ բետա շղթա՝ փորձարկելով այն «կեղծ» ալֆա շղթայի դեմ։ Այնուհետև նրանք փորձում են ստեղծել ֆունկցիոնալ ալֆա շղթա։ Գործող TCR-ն արտադրվելուց հետո բջիջները պետք է ստուգեն, թե արդյոք նրանց TCR-ը ճիշտ կբացահայտի սպառնալիքները, և դա անելու համար պահանջվում է ճանաչել մարմնի հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրը (MHC)՝ դրական ընտրություն կոչվող գործընթացում։ Թիմոցիտը պետք է նաև ապահովի, որ այն բացասաբար չի արձագանքում սեփական անտիգեններին, որոնք կոչվում են բացասական ընտրություն։ Եթե և՛ դրական, և՛ բացասական ընտրությունը հաջող է, ապա TCR-ն լիովին գործում է, իսկ թիմոցիտը դառնում է T բջիջ։

TCR β-շղթայի ընտրություն

DN2 փուլում (CD44+CD25+) բջիջները վերկարգավորում են RAG1 և RAG2 ռեկոմբինացիոն գեները և վերակազմավորում են TCRβ տեղանքը՝ համատեղելով V-D-J ռեկոմբինացիան և մշտական շրջանի գեները՝ փորձելով ստեղծել ֆունկցիոնալ TCRβ շղթա։ Երբ զարգացող թիմոցիտը անցնում է DN3 փուլ (CD44−CD25+), թիմոցիտը TCRβ գենի կողքին արտահայտում է անփոփոխ α-շղթա, որը կոչվում է պրե-Tα:Եթե վերադասավորվող β-շղթան հաջողությամբ զուգակցվում է անփոփոխ α-շղթայի հետ, ապա ստացվում են ազդանշաններ, որոնք դադարեցնում են β-շղթայի վերադասավորումը (և լռեցնում են այլընտրանքային ալելը)։ Չնայած այս ազդանշանները պահանջում են նախնական TCR բջջի մակերևույթում, նրանք անկախ են լիգանդի միացումից pre-TCR-ին։ Եթե շղթաները հաջողությամբ զուգակցվեն, ձևավորվում է նախնական TCR, և բջիջը նվազեցնում է CD25-ը և կոչվում է DN4 բջիջ (CD25−CD44−): Այնուհետև այս բջիջները ենթարկվում են բազմացման և կրկնակի դրական փուլի ընթացքում սկսում են վերակազմավորել TCRα տեղանքը։

Դրական ընտրություն

Դրական ընտրության գործընթացը տևում է 3-ից 4 օր և տեղի է ունենում տիմուսի կեղևում։ Կրկնակի դրական թիմոցիտները (CD4+/CD8+) գաղթում են տիմուսի կեղևի խորքերը, որտեղ դրանք ներկայացված են աուտոանտիգեներով։ Այս աուտոանտիգեներն արտահայտվում են տիմուսի կեղևի էպիթելային բջիջներով MHC մոլեկուլների վրա, որոնք բնակվում են կեղևի էպիթելի բջիջների մակերեսին։ Միայն թիմոցիտները, որոնք լավ են փոխազդում MHC-I-ի կամ MHC-II-ի հետ, կստանան կենսական «գոյատեւման ազդանշան», մինչդեռ նրանք, ովքեր չեն կարող բավականաչափ ուժեղ փոխազդել, ազդանշան չեն ստանա և կմահանան։ Այս գործընթացը երաշխավորում է, որ գոյատևող թիմոցիտները կունենան «MHC կապվածություն», ինչը նշանակում է, որ նրանք կարող են օգտակար գործառույթներ կատարել մարմնում՝ արձագանքելով MHC մոլեկուլներին՝ աջակցելով իմունային պատասխաններին։ Զարգացող թիմոցիտների ճնշող մեծամասնությունը չի անցնում դրական ընտրություն և մահանում է այս գործընթացում։

Թիմոցիտի ճակատագիրը որոշվում է դրական ընտրության ժամանակ։ Կրկնակի դրական բջիջները (CD4+/CD8+), որոնք լավ փոխազդում են MHC II դասի մոլեկուլների հետ, ի վերջո կդառնան CD4+ «օգնական» բջիջներ, մինչդեռ թիմոցիտները, որոնք լավ փոխազդում են MHC I դասի մոլեկուլների հետ, հասունանում են CD8+ «մարդասպան» բջիջների։ Թիմոցիտը դառնում է CD4+ բջիջ՝ կարգավորելով իր CD8 բջջային մակերեսի ընկալիչների արտահայտումը։ Եթե բջիջը չկորցնի իր ազդանշանը, այն կշարունակի նվազեցնել CD8-ը և կդառնա CD4+, և՛ CD8+ և՛ CD4+ բջիջներն այժմ միայնակ դրական բջիջներ են։

Այս գործընթացը ֆիլտեր չէ թիմոցիտների համար, որոնք կարող են առաջացնել աուտոիմունիտետ։ Պոտենցիալ աուտոիմուն բջիջները հեռացվում են բացասական սելեկցիայի հետևյալ գործընթացով, որը տեղի է ունենում տիմուսի մեդուլլայում։

Բացասական ընտրություն

Բացասական ընտրությունը հեռացնում է թիմոցիտները, որոնք ունակ են խիստ կապվելու «ինքնուրույն» MHC մոլեկուլների հետ։ Թիմոցիտները, որոնք գոյատևում են դրական ընտրությունից, գաղթում են դեպի կեղևի և մեդուլլայի սահմանը տիմուսում:Մեդուլլայում, նրանք կրկին ցուցադրվում են աուտոանտիգենով, որը ներկայացված է մեդուլյար տիմուսային էպիթելային բջիջների MHC համալիրի վրա (mTECs): mTEC-ները պետք է լինեն աուտոիմուն կարգավորիչ դրական (AIRE+), որպեսզի պատշաճ կերպով արտահայտեն աուտոանտիգենները մարմնի բոլոր հյուսվածքներից իրենց MHC դասի I պեպտիդների վրա:Որոշ mTEC-ներ ֆագոցիտացվում են տիմուսային դենդրիտիկ բջիջների կողմից, սա նրանց դարձնում է AIRE− անտիգեն ներկայացնող բջիջներ (APC), որոնք թույլ են տալիս աուտոանտիգեններ ներկայացնել MHC II դասի մոլեկուլների վրա (դրականորեն ընտրված CD4+ բջիջները պետք է փոխազդեն այս MHC II դասի մոլեկուլների հետ, հետևաբար APC-ները, որոնք ունեն MHC II դասի մոլեկուլներ, պետք է ներկա լինեն։ CD4+ T-բջիջների բացասական ընտրության համար)։ Թիմոցիտները, որոնք չափազանց ուժեղ են փոխազդում աուտոանտիգենի հետ, ստանում են ապոպտոտիկ ազդանշան, որը հանգեցնում է բջիջների մահվան։ Այնուամենայնիվ, այս բջիջներից որոշները ընտրվում են T-reg բջիջներ դառնալու համար։ Մնացած բջիջները դուրս են գալիս տիմուսից՝ որպես հասուն պարզ T բջիջներ, որոնք նաև հայտնի են որպես վերջին ուրցագեղձային արտագաղթ։ Այս գործընթացը կենտրոնական տոլերանտության կարևոր բաղադրիչն է և ծառայում է կանխելու ինքնառեակտիվ T բջիջների ձևավորումը, որոնք ընդունակ են ընդունողի մոտ առաջացնել աուտոիմուն հիվանդություններ։

TCR զարգացման ամփոփագիր

β-սելեկցիան առաջին հսկիչ կետն է, որտեղ թիմոցիտներին, որոնք ի վիճակի են ձևավորել ֆունկցիոնալ նախա-TCR (ինվարիանտ ալֆա շղթայով և ֆունկցիոնալ բետա շղթայով), թույլատրվում է շարունակել զարգացումը տիմուսում։ Հաջորդը, դրական ընտրությունը ստուգում է, որ թիմոցիտները հաջողությամբ վերադասավորել են իրենց TCRα տեղանքը և ի վիճակի են ճանաչելու MHC մոլեկուլները համապատասխան կապով։ Բացասական ընտրությունը մեդուլլայում վերացնում է թիմոցիտները, որոնք չափազանց ուժեղ են կապվում MHC-ի մոլեկուլների վրա արտահայտված աուտոանտիգենների հետ։ Այս ընտրության գործընթացները թույլ են տալիս իմունային համակարգի տոլերանտությունը սեփականի նկատմամբ։ Տիպիկ պարզ T բջիջները, որոնք թողնում են թիմուսը (կորտիկոմեդուլյար հանգույցի միջոցով) ինքնասահմանափակված են, ինքնահանդուրժող և միայնակ դրական։

Տիմուսի արտադրանքը

Թիմոցիտների մոտ 98%-ը մահանում է տիմուսում զարգացման պրոցեսների ընթացքում՝ ձախողելով դրական ընտրությունը կամ բացասական ընտրությունը, մինչդեռ մնացած 2%-ը գոյատևում է և թողնում է թիմուսը՝ դառնալով հասուն իմունային կոմպետենտ T բջիջներ։ Տիմուսը արտադրում է ավելի քիչ բջիջների, քանի մարդը ծերանում է։ Քանի որ տիմուսը փոքրանում է տարեկան մոտ 3%-ով միջին տարիքում, տեղի է ունենում պարզ T բջիջների արտադրման համապատասխան անկում, ինչը թույլ է տալիս ծայրամասային T բջիջների ընդլայնումը և վերածնումն ավելի մեծ դեր խաղալ տարեց մարդկանց պաշտպանության գործում։

T լիմֆոցիտների տեսակները 
T բջիջները խմբավորված են մի շարք ենթախմբերում՝ ելնելով իրենց ֆունկցիայից։ CD4 և CD8 T բջիջները ընտրվում են տիմուսում, բայց ծայրամասում ենթարկվում են հետագա տարբերակման մասնագիտացված բջիջների, որոնք ունեն տարբեր գործառույթներ։ T բջիջների ենթախմբերը ի սկզբանե սահմանվել են ըստ ֆունկցիայի, սակայն կապված են գենի կամ սպիտակուցի արտահայտման հետ։

Պայմանական ադապտիվ T բջիջներ

T հելպեր CD4+ բջիջներ

T հելփեր բջիջները (TH բջիջները) օգնում են այլ լիմֆոցիտներին, ներառյալ B բջիջների հասունացմանը պլազմային բջիջների և հիշողության B բջիջների, ինչպես նաև ցիտոտոքսիկ T բջիջների և մակրոֆագների ակտիվացմանը։ Այս բջիջները հայտնի են նաև որպես CD4+ T բջիջներ, քանի որ դրանք արտահայտում են CD4 գլիկոպրոտեինը իրենց մակերեսների վրա։ Հելփեր T բջիջները ակտիվանում են, երբ նրանց ներկայացվում են պեպտիդային անտիգեններ MHC II դասի մոլեկուլների միջոցով, որոնք արտահայտվում են անտիգեն ներկայացնող բջիջների մակերեսին (APCs): Ակտիվացումից հետո նրանք արագորեն բաժանվում են և արտազատում ցիտոկիններ, որոնք կարգավորում կամ օգնում են իմունային պատասխանը։ Այս բջիջները կարող են տարբերակվել մի քանի ենթատիպերից մեկի մեջ, որոնք ունեն տարբեր դերեր։ Ցիտոկինները ուղորդում են T բջիջները որոշակի ենթատիպերի.:

Ցիտոտոքսիկ CD8+ T բջիջներ
Ցիտոտոքսիկ T բջիջները (TC բջիջներ, CTL, T-մարդասպան բջիջներ, մարդասպան T բջիջներ) ոչնչացնում են վիրուսով վարակված բջիջները և ուռուցքային բջիջները, ինչպես նաև ներգրավված են փոխպատվաստման մերժման մեջ։ Այս բջիջները սահմանվում են CD8 սպիտակուցի արտահայտմամբ իրենց բջջի մակերեսին։ Ցիտոտոքսիկ T բջիջները ճանաչում են իրենց թիրախները՝ միանալով կարճ պեպտիդներին (8-11 ամինաթթու երկարությամբ)՝ կապված MHC I դասի մոլեկուլների հետ, որոնք առկա են բոլոր միջուկավորված բջիջների մակերեսին։ Ցիտոտոքսիկ T բջիջները նաև արտադրում են առանցքային ցիտոկիններ IL-2 և IFNγ: Այս ցիտոկինները ազդում են այլ բջիջների, մասնավորապես մակրոֆագների և NK բջիջների էֆեկտորային ֆունկցիաների վրա:

Հիշողության T բջիջներ
Անտիգենային նաիվ T բջիջները զարգանում և տարբերակվում են հիշողության և էֆեկտոր T բջիջների այն բանից հետո, երբ նրանք հանդիպում են իրենց հարակից անտիգենին MHC մոլեկուլի կոնտեքստում պրոֆեսիոնալ անտիգեն ներկայացնող բջջի մակերեսին (օրինակ՝ դենդրիտային բջիջ)։ Համապատասխան համատեղ խթանումը պետք է առկա լինի անտիգենների հանդիպման ժամանակ, որպեսզի այս գործընթացը տեղի ունենա։ Պատմականորեն ենթադրվում էր, որ հիշողության T բջիջները պատկանում են կա՛մ էֆեկտորային, կա՛մ կենտրոնական հիշողության ենթատիպերին, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի բջջի մակերևույթի մարկերների իրենց տարբերակիչ շարքը։ Հետագայում հայտնաբերվեցին հիշողության T բջիջների բազմաթիվ նոր պոպուլյացիաներ, ներառյալ հյուսվածքային ռեզիդենտ հիշողության T (Trm) բջիջները, ցողունային հիշողության TSCM բջիջները և վիրտուալ հիշողության T բջիջները։ Հիշողության բոլոր T բջիջների ենթատիպերի միակ միավորողը այն է, որ դրանք երկարակյաց են և կարող են արագորեն ընդլայնվել մինչև մեծ թվով էֆեկտոր T բջիջներ՝ իրենց հարազատ անտիգենին կրկին ենթարկվելուց հետո։ Այս մեխանիզմով նրանք իմունային համակարգին ապահովում են «հիշողություն» նախկինում հանդիպած պաթոգենների դեմ։ Հիշողության T բջիջները կարող են լինել կամ CD4+ կամ CD8+ և սովորաբար արտահայտում են CD45RO:

Հիշողության T բջիջների ենթատիպեր

 Կենտրոնական հիշողության T բջիջները (TCM բջիջները) արտահայտում են CD45RO, C-C քիմոկինային ընկալիչ 7 (CCR7) և L-սելեկտին (CD62L): Կենտրոնական հիշողության T բջիջները նույնպես ունեն CD44-ի միջինից բարձր արտահայտվածություն։ Այս հիշողության ենթապոպուլյացիան սովորաբար հանդիպում է ավշային հանգույցներում և ծայրամասային շրջանառությունում։
 Էֆեկտորային հիշողության T բջիջները (TEM բջիջներ և TEMRA բջիջներ) արտահայտում են CD45RO, սակայն բացակայում են CCR7-ի և L-սելեկտինի արտահայտումը։ Նրանք նաև ունեն CD44-ի միջինց բարձր արտահայտվածություն։ Այս հիշողության T բջիջները չունեն ավշային հանգույցներ տանող ընկալիչներ և այդպիսով հայտնաբերվում են ծայրամասային շրջանառության մեջ և հյուսվածքներում։ TEMRA-ն նշանակում է տերմինալ տարբերակված էֆեկտորային հիշողության բջիջներ, որոնք վերարտահայտում են CD45RA, որը սովորաբար հայտնաբերվում է նաիվ T բջիջների վրա։
 Հյուսվածքային ռեզիդենտ հիշողության T բջիջները (TRM) զբաղեցնում են հյուսվածքները (մաշկը, թոքերը և այլն) առանց վերաշրջանառության։ Բջջի մակերեսի մեկ մարկեր, որը կապված է TRM-ի հետ, ինտեգրին αeβ7-ն է, որը նաև հայտնի է որպես CD103:
 Վիրտուալ հիշողության T բջիջները (TVM) տարբերվում են հիշողության մյուս ենթաբազմություններից նրանով, որ դրանք չեն առաջանում ուժեղ կլոնային ընդլայնման իրադարձությունից հետո։ Այսպիսով, չնայած այս պոպուլյացիան որպես ամբողջություն առատ է ծայրամասային շրջանառության մեջ, առանձին վիրտուալ հիշողության T բջջային կլոնները հանդիպում են համեմատաբար ցածր հաճախականությամբ։ Տեսություններից մեկն այն է, որ հոմեոստատիկ պրոլիֆերացիան առաջացնում է այս T բջիջների պոպուլյացիան։ Չնայած CD8 վիրտուալ հիշողության T բջիջները առաջինն էին, որոնք նկարագրվեցին, այժմ հայտնի է, որ CD4 վիրտուալ հիշողության բջիջները նույնպես գոյություն ունեն։

Ռեգուլյատոր CD4+ T բջիջներ
Ռեգուլյատոր T բջիջները շատ կարևոր են իմունոլոգիական հանդուրժողականության պահպանման համար։ Նրանց հիմնական դերն է դադարեցնել T բջիջների միջնորդությամբ իմունիտետը իմունային ռեակցիայի ավարտին և ճնշել ավտոռեակտիվ T բջիջները, որոնք խուսափել են տիմուսում բացասական ընտրության գործընթացից։

Նկարագրված են CD4+ Treg բջիջների երկու հիմնական դասեր՝ FOXP3+ Treg բջիջներ և FOXP3− Treg բջիջներ։

Կարգավորող T բջիջները կարող են զարգանալ կամ տիմուսում նորմալ զարգացման ընթացքում, որոնք հայտնի են որպես տիմուսային Treg բջիջներ, կամ կարող են առաջանալ ծայրամասային ճանապարհով և կոչվում են ծայրամասային ածանցյալ Treg բջիջներ։ Այս երկու ենթաբազմությունները նախկինում կոչվում էին համապատասխանաբար «բնականորեն առաջացող» և «հարմարվողական» (կամ «առաջացած»)։ Երկու ենթատիպերը պահանջում են տրանսկրիպցիոն գործոն FOXP3-ի արտահայտությունը, որը կարող է օգտագործվել բջիջները նույնականացնելու համար։ FOXP3 գենի մուտացիաները կարող են կանխել կարգավորիչ T բջիջների զարգացումը` առաջացնելով IPEX մահացու աուտոիմուն հիվանդություն։

T բջիջների մի քանի այլ տեսակներ ունեն ճնշող ակտիվություն, բայց չեն արտահայտում FOXP3-ը։ Դրանք ներառում են Tr1 և Th3 բջիջները, որոնք, ենթադրաբար, առաջանում են իմունային պատասխանի ժամանակ և գործում են ճնշող մոլեկուլներ արտադրելով։ Tr1 բջիջները կապված են IL-10-ի հետ, իսկ Th3 բջիջները կապված են TGF-բետա-ի հետ։ Վերջերս այս ցանկին ավելացվել են Th17 բջիջները։

Բնածին նման T բջիջներ

Բնածին նման T բջիջները կամ ոչ սովորական T բջիջները ներկայացնում են T բջիջների որոշ ենթախմբեր, որոնք տարբեր կերպ են վարվում իմունիտետում։ Նրանք արագ իմունային պատասխաններ են հրահրում, անկախ հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրի (MHC) արտահայտությունից, ի տարբերություն իրենց սովորական գործընկերների (CD4 T օգնական բջիջներ և CD8 ցիտոտոքսիկ T բջիջներ), որոնց աշխատանքը կախված են պեպտիդային անտիգենների ճանաչումից MHC մոլեկուլի համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ, կան ոչ ավանդական T բջիջների երեք մեծ պոպուլյացիաներ՝ NKT բջիջներ, MAIT բջիջներ և գամադելտա T բջիջներ։ Այժմ նրանց ֆունկցիոնալ դերերն արդեն լավ հաստատված են վարակների և քաղցկեղի համատեքստում։ Ավելին, այս T բջիջների ենթախմբերը բացահայտում են բազմաթիվ բուժումներ չարորակ ուռուցքների դեմ, ինչպիսին է, օրինակ, լեյկոզը.:

Բնական քիլլեր T բջիջներ

Բնական քիլլեր T բջիջները (NKT բջիջները. չպետք է շփոթել բնածին իմունային համակարգի բնական քիլլեր բջիջների հետ) կապում են հարմարվողական իմունային համակարգը բնածին իմունային համակարգի հետ։ Ի տարբերություն սովորական T բջիջների, որոնք ճանաչում են պրոտեինային պեպտիդային անտիգենները, որոնք ներկայացված են հիմնական հիստոկոմպլեքսի (MHC) մոլեկուլներով, NKT բջիջները ճանաչում են գլիկոլիպիդային անտիգենները, որոնք ներկայացված են CD1d-ով։ Ակտիվացումից հետո այս բջիջները կարող են կատարել գործառույթներ, որոնք վերագրվում են ինչպես օգնական, այնպես էլ ցիտոտոքսիկ T բջիջներին՝ ցիտոկինի արտադրություն և ցիտոլիտիկ (բջիջ սպանող) մոլեկուլների ազատում։ Նրանք նաև կարողանում են ճանաչել և վերացնել որոշ ուռուցքային բջիջներ և հերպեսի վիրուսներով վարակված բջիջներ։

Ակտիվացում
CD4+ T բջիջների ակտիվացումը տեղի է ունենում T-բջջային ընկալիչի և T-բջջի վրա համատեղ խթանող մոլեկուլի (ինչպես CD28 կամ ICOS) միաժամանակյա ներգրավման միջոցով՝ հիմնական հիստոմատատելիության համալիրի (MHCII) պեպտիդով և APC-ի վրա համատեղ խթանող մոլեկուլներով։ Երկուսն էլ անհրաժեշտ են արդյունավետ իմունային պատասխան ստեղծելու համար. համատեղ խթանման բացակայության դեպքում T բջիջների ընկալիչների ազդանշանը միայն հանգեցնում է աներգիայի։ Ազդանշանային ուղիները զուգահեռ խթանող մոլեկուլներին հակարակ սովորաբար ներգրավում են PI3K ուղին, որը առաջանում է PIP3 պլազմային թաղանթում և հավաքագրում է PH տիրույթը, որը պարունակում է PDK1-ի նման ազդանշանային մոլեկուլներ, որոնք էական են PKC-θ-ի և վերջնական IL-2-ի ակտիվացման համար։ CD8+ T բջիջների օպտիմալ արձագանքը հիմնված է CD4+ ազդանշանի վրա։ CD4+ բջիջները օգտակար են նաիվ CD8 T բջիջների սկզբնական անտիգենային ակտիվացման և հիշողության CD8+ T բջիջների պահպանման համար՝ սուր վարակի հետևանքով։ Հետևաբար, CD4+ T բջիջների ակտիվացումը կարող է օգտակար լինել CD8+ T բջիջների գործողության համար։

T բջիջների ակտիվացումը մոդուլացվում է թթվածնի ռեակտիվ տեսակների կողմից։

Անտիգենային տարբերակում

T բջիջների եզակի առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք կարող են տարբերակել մարմնի առողջ և աննորմալ բջիջները (օրինակ՝ վարակված կամ քաղցկեղային)։ Առողջ բջիջները սովորաբար արտահայտում են իրենց բջջի մակերևույթի վրա ինքնուրույն ստացված pMHC-ի մեծ քանակություն, և չնայած T բջիջների անտիգենի ընկալիչը կարող է փոխազդել այս ինքնուրույն pMHC-ի առնվազն մի ենթախմբի հետ, T բջիջը սովորաբար անտեսում է այս առողջ բջիջները։ Այնուամենայնիվ, երբ այս նույն բջիջները պարունակում են պաթոգենից ստացված pMHC նույնիսկ փոքր քանակությամբ, T բջիջները կարող են ակտիվանալ և սկսել իմունային պատասխանները։ T բջիջների՝ առողջ բջիջները անտեսելու, բայց արձագանքելու կարողությունը, երբ այդ նույն բջիջները պարունակում են պաթոգեն (կամ քաղցկեղ) ստացված pMHC, հայտնի է որպես անտիգենային դիսկրիմինացիա։ Այս գործընթացի հիմքում ընկած մոլեկուլային մեխանիզմները հակասական են։

Կլինիկական նշանակություն 
Անբավարարություն

T բջիջների անբավարարության պատճառները ներառում են T բջիջների լիմֆոցիտոպենիան և/կամ առանձին T բջիջների ֆունկցիայի թերությունները։ T բջիջների ֆունկցիայի ամբողջական անբավարարությունը կարող է լինել գենետիկորեն պայմանավորված, ինչպիսիք են ծանր համակցված իմունային անբավարարությունը (SCID), Օմենն համախտանիշը և աճառային հիպոպլազիան։ T բջիջների ֆունկցիայի մասնակի անբավարարության պատճառները ներառում են ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ (ՁԻԱՀ) և ժառանգական պայմաններ, ինչպիսիք են Դի-Ջորջի համախտանիշը (DGS), քրոմոսոմային կոտրվածքի համախտանիշները (CBSs) և B բջիջների և T բջիջների համակցված խանգարումները, ինչպիսիք են ատաքսիա-տելանգիեկտազիան (AT):

Հիմնական պաթոգենները, որոնք մտահոգիչ են T բջիջների անբավարարության դեպքում, ներբջջային պաթոգեններն են, այդ թվում՝ հերպես սիմպլեքս վիրուսը, միկոբակտերիումը և լիստերիան։ Բացի այդ, սնկային վարակները նույնպես ավելի տարածված և ծանր են T բջիջների անբավարարության դեպքում։

Քաղցկեղ

T բջիջների քաղցկեղը կոչվում է T-բջջային լիմֆոմա և ոչ-Հոջկինի լիմֆոմայի տասը դեպքից մեկն է։ T բջջային լիմֆոմայի հիմնական ձևերն են։

 Էքստրանոդալ T բջջային լիմֆոմա
 Մաշկի T բջջային լիմֆոմաներ․ Սեզարի սինդրոմ և Mycosis fungoides
 Անապլաստիկ խոշոր բջջային լիմֆոմա
 Անգիոիմունոբլաստիկ T բջջային լիմֆոմա

Հյուծում

T բջիջների սպառումը վատ սահմանված կամ երկիմաստ տերմին է : Դրա սահմանման երեք մոտեցում կա. «Առաջին մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք ներկայացնում են նույն բջջային դիսֆունկցիան (սովորաբար, ակնկալվող էֆեկտորային արձագանքի բացակայությունը)։ Երկրորդ մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք արտադրվում են տվյալ պատճառով (սովորաբար, բայց ոչ պարտադիր։ Ի վերջո, երրորդ մոտեցումը հիմնականում սահմանում է որպես սպառված բջիջները, որոնք ներկայացնում են նույն մոլեկուլային մարկերները (սովորաբար, ծրագրավորված բջջային մահվան սպիտակուց 1 [PD-1]):

Դիսֆունկցիոնալ T բջիջները բնութագրվում են ֆունկցիայի աստիճանական կորստով, տրանսկրիպցիոն պրոֆիլների փոփոխություններով և արգելակող ընկալիչների կայուն արտահայտմամբ։ Սկզբում բջիջները կորցնում են IL-2 և TNFα արտադրելու ունակությունը, ինչին հետևում է բարձր բազմացման կարողության և ցիտոտոքսիկ պոտենցիալի կորուստ, և ի վերջո հանգեցնում է դրանց ջնջմանը։ Սպառված T բջիջները սովորաբար ցույց են տալիս CD43, CD69 և արգելակող ընկալիչների ավելի բարձր մակարդակներ՝ զուգորդված CD62L և CD127 ավելի ցածր արտահայտվածությամբ։ Հյուծվածությունը կարող է զարգանալ քրոնիկ վարակների, սեպսիսի և քաղցկեղի ժամանակ։ Հյուծված T բջիջները պահպանում են իրենց ֆունկցիոնալ հյուծվածությունը նույնիսկ անտիգենի կրկնվող ազդեցությունից հետո։

Ծանոթագրություններ

Իմունաբանություն
Իմունիտետ
Արյան բջիջներ
Լեյկոցիտներ
Ավշային համակարգ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ