Երկրաշարժեր Հերաթում (2023)

2023 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Աֆղանստանի Հերաթ նահանգում 6,3 մագնիտուդ ուժգնությամբ երեք երկրաշարժ է տեղի ունեցել։ Առաջին երկու երկրաշարժերը տեղի են ունեցել հոկտեմբերի 7-ին ժամը 11:11-ին և 11:42-ին Հերաթ քաղաքի մոտակայքում, որին հաջորդել են բազմաթիվ հետցնցումներ։ Հոկտեմբերի 11-ին 6,3 մագնիտուդ ուժգնությամբ ևս մեկ երկրաշարժ է տեղի ունեցել նույն տարածքում։ Երկրաշարժի խզվածքը կապված էր նախորդ երկրաշարժերի հետ։ Մահացել է առնվազն 1294 մարդ, 1688-ը վիրավորվել են, 485-ը համարվում են անհետ կորած։ Զոհերի մեծ մասը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 7-ի առաջին երկու խոշոր երկրաշարժերի ժամանակ, մինչդեռ հոկտեմբերի 11-ի երկրաշարժի հետևանքով զոհվել է առնվազն մեկ և վիրավորվել 130 մարդ։ Փոքր ավերածություններ են տեղի ունեցել նաև Իրանում։

Տեկտոնական դրվածք 
Աֆղանստանը գտնվում է Արաբական, Հնդկական և Եվրասիական սալերի բախման լայն և բարդ գոտում։ Երկրի արևմտյան հատվածը բաժանված է երկու հիմնական երկրաբանական շրջանների՝ Հյուսիսային Աֆղանստանի պլատֆորմ՝ հյուսիսում և մի շարք միակցված տեռանների՝ հարավում։ Հյուսիսային Աֆղանստանի պլատֆորմը ուշ պալեոզոյան դարաշրջանում (մոտ 300 մլն տարի առաջ) տեկտոնիկորեն համեմատաբար կայուն է մնացել հերցինյան ծալքավորությունից (քիչ տեղաշարժերով), երբ այն դարձավ Եվրասիայի մի մասը։ Հարավում կա մի շրջան, որը կազմված է մայրցամաքային բեկորներից և հրաբխային կամարներից, որոնք աստիճանաբար կցվել են պլատֆորմին, հատկապես մեզոզոյան դարաշրջանում։ Հյուսիսային Աֆղանստանի պլատֆորմի և հարավային մակերևույթների միջև սահմանը Հարիրուդի (կամ Հերաթի) խզվածքն է։ Սա աջակողմյան հարվածային խզվածք է, ինչը նշանակում է, որ խզվածքի երկու կողմերը սահում են միմյանց կողքով հորիզոնական, իսկ աջ կողմը շարժվում է դեպի արևելք։ Հարիրուդի խզվածքից հյուսիս, Բանդ-է Թուրքեստանի մոտ զուգահեռ խզվածքը վերջեր ցույց է տալիս ակտիվության նշաններ, նաև աջակողմյան իմաստով։

Աֆղանստանի սեյսմիկությունը վերագրվում է արաբական, եվրասիական և հնդկական սալերի բարդ և ակտիվ տեկտոնական փոխազդեցություններին։ Հոկտեմբերի 7-ի երկրաշարժերի էպիկենտրոններից 250 կմ հեռավորության վրա եղել են 6 բալ և ավելի ուժգնությամբ յոթ երկրաշարժեր, որոնց էպիկենտրոնները գտնվել են Իրանում։ Դրանց թվում են 1997 թվականի մայիսին Քայենի (7.3 մագնիտուդ) և 1979 թվականի Ղաենաթի (7.1 մագնիտուդ) երկրաշարժերը։ 2022 թվականի հունիսին արևելյան Աֆղանստանը տուժեց երկրաշարժից, որը խլեց ավելի քան 1000 մարդու կյանք։

Երկրաշարժ 

6,3 մագնիտուդով առաջին ցնցումը տեղի է ունեցել տեղական ժամանակով 11:11-ին (06:41 UTC)։ Ութ րոպե անց տեղի է ունեցել 5,5 մագնիտուդով հետցնցում։ Մեկ այլ ցնցում 6,3 մագնիտուդով տեղի է ունեցել տեղական ժամանակով 11:42-ին, որին հաջորդել է 5,9 մագնիտուդով հետցնցում։ Ինչպես երկրաշարժը, այնպես էլ 5,9 մագնիտուդով հետցնցումներն ունեցել են Մերկալլիի սանդղակով VIII կարգի ինտենսիվություն։ Հոկտեմբերի 11-ին նույն տարածքում տեղի է ունեցել 6,3 մգ ուժգնությամբ երրորդ երկրաշարժը։ Ըստ ԱՄՆ-ի երկրաբանական ծառայության՝ այս երկրաշարժերը տեղի են ունեցել ոչ խորը վերնետվածքի հետևանքով։ Խզվածքի հարթությունը ցույց է տալիս խզման աղբյուրը՝ ուղղված արևելքից արևմուտք հյուսիսային կամ հարավային թեքությամբ։

Ըստ սեյսմոլոգների՝ այս երկրաշարժերն ունեցել են էպիկենտրոններ հյուսիսում գտնվող Սիախուբուլակ Ֆաուլթ և հարավում՝ Հերաթ խզվածքների միջև։ Ըստ Sentinel-1A-ի արբանյակային տվյալների՝ 30 կմ և 15 կմ չափերով և արևելք-արևմուտք տարածվող այս երկրաշարժերի վայրի շուրջ տարածքը բարձրացել է։ Միևնույն ժամանակ արբանյակը իջած փոքր տեղամաս է նկարել բարձրացված գոտուց դեպի արևելք։ Սեյսմոլոգները հավելել են, որ ընդերքի դեֆորմացիան եղել է ցրված, և ենթադրել են, որ երկրաշարժերն առաջացել են մակերես չհասնող կույր խզվածքից։ Պատասխանատու խզվածքը, հավանաբար, Հերաթի և Սիախուբուլակի խզվածքների միջև գտնվող կառույցն է։

Իտալիայի երկրաֆիզիկայի և հրաբխագիտության ազգային ինստիտուտը հրապարակել է երկրորդ մեծ երկրաշարժի երկու հնարավոր վերջավոր մոդելներ։ Երկու մոդելներում էլ մոդելի վերին խորության վրա ոչ մի սայթաքում տեղի չի ունեցել։ Առաջին մոդելը դեպի հյուսիս խորացող, արևելք-հարավ-արևելք-արևմուտք-հյուսիս-արևմուտք հարվածող խզվածք է։ Խզման մեխանիզմը փոքր աջակողմյան բաղադրիչով հակադարձ խզվածքով էր, որը սկիզբ էր առնում 5,0 կմ խորության վրա։ Այս մոդելում առավելագույն սահքը 4,8 կմ խորության վրա եղել է 2,2 մ և հիպոկենտրոնից անմիջապես արևելք։ Հիպոկենտրոնից դեպի արևելք և արևմուտք դիտվել է 1 մ կամ ավելի սահք, չնայած ամենամեծ սահքը դիտվել է դեպի արևելք։

Վերջին մոդելում խզվածքը խորանում է դեպի հարավ և հարվածում արևելք-արևմուտք։ Կիզակետային խորությունը ենթադրվում է 5,8 կմ. առավելագույն սահքի գոտին գտնվում է հիպոկենտրոնից արևելք, որտեղ այն հասել է 2,8 մ բարձրության վրա։ Ընդհանուր առմամբ, հիպոկենտրոնի անմիջական արևելք և արևմուտք, սահքը եղել է մոտ 2 մ, չնայած ավելի մեծ արժեքները դիտվել են ավելի հեռու։

Հետևանքներ 
Թալիբան շարժման ներկայացուցչի խոսքով՝ զոհերի թիվը գերազանցել է 2530-ը։ Աֆղանստանի Կարմիր մահիկի ընկերությունը հայտնել է առնվազն 500 մահվան մասին։ Ավելի քան 9240 մարդ վիրավորվել է։

Վնասվել կամ ավերվել է ավելի քան 1329 տուն։ Աղետների կառավարման ազգային մարմնի ներկայացուցչի խոսքով, 1000 բնակչություն ունեցող մի քանի գյուղերում 300 տներից միայն 100-ն են մնացել կանգուն։ Ընդհանուր առմամբ ավերվել է էպիկենտրոնին մոտ 12 (այլ աղբյուրների համաձայն՝ 13) գյուղ, այդ թվում՝ չորսը՝ Զինդա Ջանի շրջանում։ Հեռախոսային կապը նույնպես խափանվել է ։ Լրատվամիջոցների տվյալներով՝ փլատակների տակ մնացել են ամբողջ ընտանիքներ։ Ավերված տների և զոհերի մասին հաղորդումներ են ստացվել նաև հարևան Բադղիս և Ֆարահ նահանգներից։ Հաղորդվել են սողանքների մասին։

Իրանական Տորբետե-Ժամում երկրաշարժի հետևանքով տուժել է մեկ մարդ։ Թայբադում աննշան վնասներ են հասցվել տներին։

Երկրաշարժերի ժամանակ տարհանվել են շենքերի բնակիչները։ Թալիբները դեպքի վայր են ուղարկել 10 փրկարարական թիմ։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունըտուժածներին հիվանդանոցներ տեղափոխելու համար շտապօգնության 12 մեքենա է ուղարկել Զինդա Ջանի շրջան։ Թալիբների տնտեսական հարցերով փոխվարչապետ Աբդուլ Ղանի Բարադարը ցավակցություն է հայտնել երկրաշարժի զոհերին։ Թալիբները նույնպես օգնության կոչ են արել։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Առաջին երկրաշարժը USGS կայքում.
 Երկրորդ երկրաշարժը USGS կայքում.

2023 երկրաշարժեր
2023 Աֆղանստանում