Կարել Մարտինեկ

Կարել Մարտինեկ (չեխ.՝ Karel Martinek; ), խորհրդային և չեխ ֆիզիկաքիմիկոս, Չեխոսլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1988)։

Կենսագրություն 
Կարելը ծնվել է 1933 թվականի հուլիսի 20-ին Դվուր Կրալով քաղաքում (Չեխոսլովակիա)։ 1948 թվականին նրան հեռացրել են քաղաքի գիմնազիայից՝ ակադեմիական ձախողման և ոչ պատշաճ վարքի համար։ Այնուհետև գործարանում աշխատել է որպես բանվոր, որտեղից հետո տեղափոխվել է տեղի քիմիական և տեքստիլ արդյունաբերական դպրոց։

1953 թվականին Պրահայի քիմիական տեխնոլոգիաների ինստիտուտի առաջարկությամբ նրան ուղարկել են Խորհրդային ​​Միություն սովորելու նպատակով։ Նախ սովորել է Կազանի համալսարանում, ապա տեղափոխվել Մոսկվայի պետական ​​համալսարան։ Իլյա Վասիլիևիչ Բերեզինն այնտեղ նրա գիտական ​​ղեկավարն էր։

1958 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է քիմիայի ֆակուլտետը։ 1965 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզը՝ «Ռադիոակտիվ ցուցանիշի հավելանյութերի օգտագործմամբ ազատ ռադիկալ տարրական ռեակցիաների ուսումնասիրություն» թեմայով։ 1972 թվականից եղել է քիմիայի դոկտոր, դոկտորական ատենախոսության թեման էր՝ «Ֆերմենտային կատալիզի կինետիկ և ջերմադինամիկական օրենքներ (պրոտեոլիտիկ ֆերմենտ ալֆա-քիմոտրիպսին)»։

1986 թվականին՝ ավելի քան 30 տարի անց, նա վերադարձել է Չեխոսլովակիա և շարունակել իր գիտական ​​և ուսուցչական գործունեությունը։

1986-1992 թվականներին եղել է Չեխոսլովակիայի ԳԱ օրգանական քիմիայի և կենսաքիմիայի ինստիտուտի տնօրեն, իսկ 1992-1994 թվականներին՝ առաջատար հետազոտող։ 1988 թվականին ընտրվել է ակադեմիկոս, Նախագահության անդամ և Ակադեմիայի գիտական ​​քարտուղար։

Գիտական հետազոտություններ 
Գիտական ​​հետաքրքրությունների ոլորտ.

 ֆերմենտային կատալիզի ֆիզիկաքիմիական օրենքներ
 ֆերմենտային կատալիզի քիմիական մոդելներ
 միզելերային կատալիզ
 միցելերային էնզիմոլոգիա
 ֆերմենտի կայունացման սկզբունքները

Մարտինեկը Ի․ Վ․ Բերեզինի հետ մշակել է ազատ էներգիայի փոփոխությունների մոդելը՝ ֆերմենտի ակտիվ կենտրոնում սուբստրատի ակտիվացման արդյունքում, այսպես կոչված, Բերեզին-Մարտինեկ մոդելը՝ դրանով իսկ հիմնարար ներդրում ունենալով ֆերմենտային կատալիզի արդյունավետության և առանձնահատկության հիմքերը հասկանալու մեջ։ Մոդելը տրամադրել է ֆիզիկաքիմիական բացատրություն ֆերմենտային կատալիզի տակ գտնվող ռեակցիայի արագացման համար՝ կապված գործընթացի սահմանափակող փուլում ազատ ակտիվացման էներգիայի իջեցմամբ արագ ակտիվ փոխազդեցությունների հետևանքով ենթակայանի ոչ ռեակտիվ մասի հատուկ ներծծման հետ։ 

Մարտինեկը հիմնել է նոր ուղղություն՝ ոչ ջրային լուծիչների, ոչ ջրային միջավայրում ֆերմենտային կատալիզի գործընթացների ուսումնասիրություն։ Ստացել է կենսառեակտորների լուսանկարչության և հնչյունագրության բնագավառում մի շարք արտոնագրեր, ավելի քան երկու հարյուր գիտական ​​հոդվածների և տասը գրքի հեղինակ կամ համահեղինակ է։

Մանկավարժական գործունեություն 
1977 թվականին Կարել Մարտինեկը դարձել է քիմիական ֆերմենտաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր և քիմիական կենսաբանության լաբորատորիայի վարիչ։ Դասավանդել է «Քիմիական կինետիկա և կատալիզացիա», «Ֆերմենտային կատալիզի ֆիզիկական քիմիայի հիմունքները», «Կենսաբանություն» դասընթացները։

Կարել Մարտինեկի ղեկավարությամբ պաշտպանել են տասնյակ գիտնականներ, որոնք աշխատում են Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Նիդեռլանդներում, ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում, Լիտվայում, Ուզբեկստանում, Բուլղարիայում, Վիետնամում, Չինաստանում, Կուբայում և հատկապես Ռուսաստանում։

Գիտական ​​աշխատանքներ 
 «Մոբիլիզացված ֆերմենտներ» (համահեղինակ, 1976)
 «Ֆերմենտային կատալիզային ֆիզիկական քիմիայի հիմունքները» (համահեղինակ, 1977)
 «Կիրառական ֆերմենտաբանության ներածություն» (համահեղինակ, 1982)

Պարգևներ և մրցանակներ 
1982 թվականին Ի․ Վ․ Բերեզինի հետ միասին նա ստացել է «Լենինյան մրցանակ» սրտաբանության համար անշարժացված ֆերմենտների օգտագործման տեսական, փորձարարական և կլինիկական հիմնավորման և սուր թոքային թրոմբոէմբոլիայի բուժման համար։ 1988 թվականին պարգևատրվել է Միջազգային կենսաքիմիական ընկերության մեդալով և Յարոսլավ Հեյրովսկու անվան Չեխոսլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ոսկե մեդալով։

1990 թվականին ընտրվել է Լոնդոնի Քիմիայի թագավորական ընկերության անդամ և Ստրասբուրգի Եվրոպայի ակադեմիայի անդամ։

Հիշատակ 
Ռուս գիտնական Վ.Ա.Կաբանովի որդու հուշերում կա մի հատված` նվիրված Կ. Մարտինեկին։ Վ.Ա.Կաբանովը Մարտինեկի դոկտորական ատենախոսության ընդդիմախոսն էր և հպարտությամբ էր խոսում գիտնականի մասին.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Կենսագրական տվյալներ Դվուր Կորալով քաղաքի կայքում
 Կենսագրական տվյալներ  «Մոսկվայի համալսարանի քրոնիկոն» կայքում
 Ս․Դ․ Վարֆոլոմեևը քիմիական ֆերմենտաբանության մասին

Հուլիսի 20 ծնունդներ
1933 ծնունդներ
Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Անձինք այբբենական կարգով
Գիտնականներ այբբենական կարգով