Վելիչկայի աղի հանք

Վելիչկայի աղի հանք (a), աղի հանք Լեհաստանի հարավային Վելիչկա քաղաքում՝ Կրակով քաղաքի մետրոպոլիտենի տարածքում։

Նեոլիթյան ժամանակներից նատրիումի քլորիդը (սեղանի աղ) այնտեղ արտադրվում էր վերգետնյա ավազանից։ Վելիչկայի աղի հանքավայրը, որտեղ պեղումներ են կատարել 13-րդ դարից, պարբերաբար սեղանի աղ է արտադրել մինչև 2007 թվականը, հանդիսանալով աշխարհի հնագույն գործող աղի հանքերից մեկը։ Իր պատմության ընթացքում թագավորական աղի հանքավայրը շահագործվում էր Żupy krakowskie (Կրակովի աղի հանքեր) ընկերության կողմից։

Աղի գների անկման և հանքերի ջրհեղեղի պատճառով առևտրային աղի արդյունահանումը դադարեցվեց 1996 թվականին։

Վելիչկայի աղի հանքավայրը այժմ Լեհաստանում պաշտոնական պատմական հուշարձան է (Pomnik Historii): Տեսարժան վայրերը ներառում են՝ հանքահորեր և լաբիրինթոս անցումներ, պատմական աղի հանքարդյունաբերության տեխնոլոգիական ցուցադրություն, ստորգետնյա լիճ, չորս մատուռներ և  աղից դուրս փորագրված քանդակներ, ինչպես նաև ժամանակակից նկարիչների վերջին քանդակները։

Պատմություն 
Վելիչկայի աղի հանքը հասնում է 327 մ խորության, իսկ հորիզոնական անցումներով և խոռոչներով տարածվում է ավելի քան 287 կմ (178 մղոն)։ Ժայռի աղը, բնականաբար, մոխրագույնի տարբեր երանգներ ունի, որոնք նման են չմշակված գրանիտի, քան սպիտակ բյուրեղային նյութը, որը հոսում է։

13-րդ դարից ի վեր, աղի հորատանցքը մինչև մակերեսը հավաքվել և վերամշակվել է նատրիումի քլորիդի (սեղան-աղ) պարունակության համար։ Այս շրջանում ջրհորները սկսեցին ընկղմվել, և ժայռի աղը հանելու համար փորել առաջին լիսեռները։
13-րդ դարի վերջից մինչև 14-րդ դարասկիզբը կառուցվեց Saltworks Castle-ը։ Վելիչկան այժմ Կրակովի աղի թանգարանների տունն է համարվում։

Կազիմիր III Մեծ թագավորը (թագադրված 1333–1370 թթ․) մեծ ներդրում ունեցավ Վելիչկայի աղի հանքավայրի մշակման գործում ՝ դրանով շատ արտոնություններ տալով և հանքափորներին վերցնելով իր հովանավորության տակ։ 1363 թ-ին նա հիվանդանոց է հիմնել աղի հանքավայրի մոտակայքում։

Հանքի շահագործման ժամանակահատվածում փորվել են բազմաթիվ պալատներ  և ավելացվել են տարբեր տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են հունգարական ձիադաշտը և Սաքսոնյան քայլարշավը ՝ մակերեսային աղ ստանալու համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ականը օկուպացված գերմանացիների կողմից օգտագործվում էր որպես պատերազմի հետ կապված արտադրության ստորգետնյա հաստատություն։ Հանքավայրում ներկայացված են ստորգետնյա լճեր,  3,5 կիլոմետրանոց (2.2 մղոն) այցելուի երթուղու վրա աղի արդյունահանման պատմության ցուցանմուշներ և(հանքի անցումների ընդհանուր երկարության 2 տոկոսից պակաս), ներառյալ քարե աղից փորագրված արձաններ։

1978-ին Վելիչկան տեղադրվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերի բնօրինակ ցուցակում։

Արքայադուստր Քինգայի մասին լեգենդը, որը կապված է Վելիչկայի հանքավայրի հետ, պատմում է հունգար արքայադուստեր մասին, ով ամուսնանալու պետք է ամուսնանար Կրոլովի արքայազն Bolesław V the Chaste-ի հետ։ Որպես իր օժանդակ մաս, նա խնդրեց իր հորը, Հունգարիայի Բելա IV-ին, մի բաժակ աղ տալ, քանի որ Լեհաստանում աղը արժեքավոր էր։ Հայրը՝ Բելա թագավորը, տարավ աղջկան Մարիամարոսի աղի հանքավայր։ Լեհաստան մեկնելուց առաջ նա Բոլոսլավի կողմից ստացած նշանադրության մատանին կորցրեց լիսեռներից մեկում:Կրակով ժամանելուն պես նա հանքափորներին խնդրեց խորը փորել, մինչև որ հասնեն ժայռի վերջը:։ Մարդիկ այնտեղ գտան մի կտոր աղ և երբ բաժանեցին երկու մասի, հայտնաբերեցին արքայադստեր մատանին։ Քինգան այդպիսով դարձավ Լեհաստանի մայրաքաղաքում և նրա շրջակայքում գտնվող աղի հանքագործների հովանավոր սուրբը։

Նացիստական օկուպացիայի ընթացքում մի քանի հազար հրեաներ Պլասցովի և Միելեկի հարկադիր աշխատանքային ճամբարներից տեղափոխվեցին դեպի Վելիչկա հանքավայր՝ աշխատելու գերմանացիների կողմից ստեղծված ստորգետնյա սպառազինության գործարանում։ Այնուամենայնիվ, արտադրությունը երբեք չսկսվեց, քանի որ մոտենում էր խորհրդային հարձակումը։ Մեքենաների և սարքավորումների որոշ մասեր ապամոնտաժվել էին, այդ թվում ՝ Ռեգիսի լիսեռից էլեկտրական վերամբարձ մեքենան և տեղափոխվել Լյուբենաու՝ Սուդեթի լեռներ։ Սարքավորումների մի մասը վերադարձվեց պատերազմից հետո՝ 1945-ի աշնանը։ Հրեաները տեղափոխվեցին Չեխիայի և Ավստրիայի գործարաններ։

Հանքը հանդիսանում է Լեհաստանի պաշտոնական ազգային պատմական հուշարձաններից մեկը (Pomniki historii), որը նշանակված էր առաջին փուլում, 1994 թ. Սեպտեմբերի 16-ին։ Նրա ցուցակը պահպանվում է Լեհաստանի ազգային ժառանգության խորհրդի կողմից։ 2010 թվականին հաջողությամբ ընդունվեց այն առաջարկը, որ մոտակա պատմական Բոչնյա աղի հանքավայրը (Լեհաստանի ամենահին աղի հանքավայրը) ավելացվի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերի ցանկում։ Քույր աղի հանքավայրերը այժմ ներգրավված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերի ցանկում ՝ որպես «Ուիլիչկա և Բոչնյա արքայական աղի ականներ»։
2013 թ.-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության տարածքն ընդլայնվեց Żupny Castle- ի հավելումով։

Զբոսաշրջություն 
Հանքը ներկայումս հանդիսանում է Լեհաստանի պաշտոնական ազգային պատմական հուշարձաններից մեկը (Pomniki historii), որի տեսարժան վայրերը ներառում են տասնյակ արձաններ և չորս մատուռներ, որոնք հանքափորները փորագրել են ժայռի աղից։ Ավելի հին քանդակների շարքը լրացվել է ժամանակակից նկարիչների կողմից պատրաստված նոր քանդակներով։ Տարեկան մոտ 1,2 միլիոն մարդ այցելում է Վելիչկայի աղի հանքավայր։ Նշանավոր այցելուներն են ՝ Նիկոլայ Կոպեռնիկոս, Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեն, Ալեքսանդր Հումբոլդտ, Ֆրեդերիկ Շոպեն, Դմիտրի Մենդելեևը, Բոլեսլավ Պրուսը,  Իգնացի Յան Պադերևսկին, Իգնացի Յան Պադերևսկին, Ջեյքոբ Բրոնովսկին (ովքեր հանքավայրում նկարահանել են "The Ascent of Man" ֆիլմի որոշ հատվածներ)։ Ֆոն Ունրուգ ընտանիքը (նշանավոր լեհ-գերմանական թագավորական ընտանիք), Կարոլ Վոյտիցան (հետագայում ՝ Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II), ԱՄՆ նախկին նախագահ Բիլ Քլինթոնը և շատ ուրիշներ։

Գոյություն ունի մատուռ և ընդունարան, որն օգտագործվում է մասնավոր գործառույթների, ներառյալ հարսանիքների համար։ Պալատը հանքափորների կողմից փորագրված պատեր ունի`փայտի նմանվելու համար, ինչպես վաղ դարերում կառուցված փայտե եկեղեցիներում։ Փայտե սանդուղքն ապահովում է հանքի 64-մետրանոց մակարդակը։ 3 կիլոմետրանոց (1.9 մղոն) շրջագայության համար նախատեսված միջանցքներ, մատուռներ, արձաններ և ստորգետնյա լիճ, 135 մետր խորությամբ։ Վերելակը այցելուներին բարձրացնում է մակերես։ Վերելակը կարող է տանել 36 անձ (մեկ մեքենան տեղավորում է ինը ուղևոր) իսկ ուղևորությունը տևում է մոտ 30 վայրկյան։

Մշակույթ 
Լեհ լրագրող և վիպասան Բոլեսլավ Պրուսսը նկարագրել է իր 1878 թվականի այցը աղի հանքավայր՝ երեք հոդվածների ուշագրավ շարքում ՝ «Kartki z podróży (Wieliczka)», («Ճանանապարհորդական նշումներ (Wieliczka)»), Կուրիեր Վարշավսկու (Վարշավայի սուրհանդակ), 1878, թիվ։ 36–38. Պրուսի ականավոր գիտնական Զիգմունտ Ցվեյկովսկին գրում է. «Լաբիրինթոսի տեսարանների ուժը [Պրուսում 1895 պատմական վեպում, Փարավոնը] բխում է, ի թիվս այլ բաների, այն փաստից, որ նրանք վերարտադրում են Պրուսի սեփական փորձառությունները Վելիչկա այցելելիս»։ Վելիչկայի աղի հանքը իսկապես ոգեշնչման աղբյուր հանդիսացան փարավոնի համար<ref name="Pharaoh 1997, pp. 349">Christopher Kasparek, "Bolesław Prus Pharaoh and the Wieliczka Salt Mine," The Polish Review, 1997, no. 3, pp. 349–55.</ref>։ Պրուսը համադրեց աղի հանքի իր տպավորիչ տպավորությունները Հինոդոտոսի Պատմությունների II գրքում ՝ Հին Եգիպտոսի լաբիրինթոսի նկարագրության հետ, որպեսզի իր վեպի 56 և 63 գլուխներում վերստեղծի հայտնաբերված ուշագրավ տեսարանները։

1995 թ.-ին Preisner's Music''- ը, լեհ կոմպոզիտոր Զբիգնև Պրիսների կինոնկարի սաունդտրեքների մի ժողովածու, ձայնագրվեց Սինֆոնիա Վարսովիայի կողմից Վելիչկայի հանքի մատուռում։ Համարվում էր, որ մատուռը Եվրոպայում ունի լավագույն ակուստիկան։

Ավստրալիայի Spellbinder: Land of the Dragon Lord ի հեռուստասերիալում հանքը օգտագործվել է որպես Մոլոխքի երկիր։

Առցանց շրջագայություն

Տես նաև 

 Փարավոն (վեպ)
 https://muzeum.wieliczka.pl/en

Ծանոթագրություններ 

Հանքավայրեր
Թանգարաններ
Համաշխարհային ժառանգություն Լեհաստանում
13-րդ դարի հիմնադրումներ
Լեհաստանի տեսարժան վայրեր