Խաղեր, որոնք խաղում են մարդիկ (գիրք)

«Խաղեր, որոնք խաղում են մարդիկ»  (), ամերիկացի հոգեբան և հոգեբույժ Էրիկ Բեռնի գիրքը, հրատարակված 1964 թվականին, որի հիմքում ընկած է տրանզակտային վերլուծությանը նվիրված աշխատությունը։ Հրատարակման պահից վաճառվել է ավելի քան 5 միլիոն օրինակ։

Բովանդակություն 

Գրքի առաջին մասում Բեռնը խոսում է տրանզակտային վերլուծության մասին՝ ներկայացնելով այն որպես սոցիալական փոխհարաբերությունների ձև։ Հեղինակը նկարագրում է «ես»-ի երեք վիճակ՝ «Ծնող», «Մեծահասակ», «Երեխա» և պնդում է, որ բազմաթիվ բացասական դրսևորումներ կարող են կապված լինել մարդկանց կողմից այդ դերերը խառնելու հետ։ Օրինակ՝ ղեկավարը, որը իր ենթակաների հետ խոսում է խիստ ծնողի տոնով, կարող է արդյունքում առաջացնել աշխատակիցների ագրեսիվ ռեակցիան։

Գրքի երկրորդ մասը նկարագրում է խաղերի շարք, որում մարդիկ համագործակցում են տրանզակտների միջոցով։ Բեռնի բնորոշմամբ հոգեբանական խաղը այլ մարդկանց հետ  շփման ձև է, որը ներառում է թաքնված տրանզակտներ (հոգեբանական հղումներ) և շատ հաճախ բերում է բացասական զգացմունքերի։ Խաղի «հաղթողը» այն մարդն է, որը վերադարձել է «ես»-ի մեծի կարգավիճակին։

Կարևոր է նշել, որ ոչ բոլոր տրանզակտերն ու փոխգործություններն են խաղեր։ Մասնավորապես՝ եթե երկու կողմն էլ զրույցի մեջ «Մեծահասակի» հոգեվիճակում են, քիչ հավանական է, որ զրույցը կվերածվի խաղի։ Հեշտության համար խաղերը մեծապես նկարագրվում են արական սեռի տեսանկյունից, բացառությամբ այն դեպքերի, որոնք զուտ կանաց են վերաբերում։

Խաղերի բանաձևեր ըստ Բեռնի 
Ինչպես արդեն ասվել է, խաղը կրկնվող, գաղտնի տրանզակտերի խումբ է, որը բնութագրվում է հստակ սահմանված հոգեբանական արտահայտությամբ։ Գաղտնի տրանզակտի ժամանակ խաղի մասնակիցը ավելի հաճախ ձևացնում է, քանի որ ստեղծում է ինչ-որ բան անելու տպավորություն, մինչդեռ իրականում ուրիշ բան է անում։  Բոլոր խաղերը ըստ էության ունեն «խայծ»։

Բեռնը ձևակերպել է հետևյալ «բանաձևը»՝ Կարթ + Խայծ =  Արձագանք → Անցում → Շփոթմունք → Հատուցում («Շահում»)։ «Կարթը» քողարկված, սովորաբար ոչ վերբալ հոգեբանական հղում է  մի «խաղացողից» մյուսին։ 

Օրինակ՝ երրորդ աստիճանի «Գայթակղություն», «Բռնություն» կամ «Դինամո» խաղերը։ Այդ խաղի ընթացքում մի աղջիկ իր ողջ կեցվածքով և վարքով ցույց է տալիս իր  սեռական հասանելիությունը, այլ կերպ ասած՝ կարթ է նետում։ Մի երիտասարդ ընկալում է «խաղին» մասնակցելու նրա «հրավերը», այսինքն՝ ուտում է խայծը։ Նա սկսում է «անհանգստացնել» աղջկան՝ համոզված լինելով նրա հասանելիության մեջ։  «Անցում»՝ աղջիկը նրան մերժում է, իսկ տղան նրան ուժով է տիրանում։  «Շփոթմունք»՝ աղջիկը չի հասկանում, թե ինչու տղան նրան բռնաբարեց, իսկ տղան իր հերթին չի հասկանում, թե ինչու էր աղջիկը ուզում նրան մերժել։ «Հատուցում»՝ աղջիկը հիվանդանոց է ընկնում, տղան՝ բանտ։

Եթե այս հոգեբանական խաղը լիներ առաջին աստիճանի, ապա հատուցումը ավելի մեղմ կլիներ՝ երկու կողմի բացասական զգացումների տեսքով։ Աղջիկը կարող էր պատմել ընկերուհիներին, թե ինչ անհաջող սիրավեպ է ունեցել, իսկ տղան պատմել իր ընկերներին, թե ինչպիսի «տհաճ» աղջիկ է նա եղել։

Խաղերի տեսակներ 
Էրիկ Բեռնի և նրա հետևորդների կողմից նկարագրված խաղերը պատկանում են հետևյալ կատեգորիաներին։

Խաղեր՝ ամբողջ կյանքի համար 
Սովորական հասարակական պայմաններում բոլոր խաղերը մեծ ազդեցություն են թողնում խաղացողների կյանքի վրա։ Բայց դրանցից որոշները մյուսներից ավելի հաճախ են դառնում ամբողջ կյանքի խաղեր և երբեմն ներառում են խաղին չմասնակցող մարդկանց։ Այդ խմբի խաղերը Էրիկ Բեռնը անվանել է «Խաղեր՝ ամբողջ կյանքի համար»։ Այդ խաղերից են՝ «Հարբեցողը», «Պարտապանը», «Հարվածի՛ր ինձ», «Բռնվեցիր, շա՛ն տղա», «Տես, թե ինչ արեցի ես քո պատճառով» և նրանց հիմնական տարբերակները։

Ընտանեկան և ամուսնական խաղեր 
Ամուսնական խաղերը պետք է տարբերել սեքսուալ խաղերից․ վերջիններս նկարագրվում են առանձին գլխում։  Ամուսնական խաղերից են «Թակարդը», «Դատարանը», «Ֆրիգիդային կին», «Ֆրիգիդային տղամարդ», «Ուժասպառ տնային տնտեսուհի», «Եթե դու չլինեիր․․․», «Տեսնու՞մ ես, ինչպես եմ չարչարվել» և «Թանկագինս»։ Հնարավոր են հետևյալ իրավիճակները՝ կինը զոհի դեր է խաղում՝ հանդուրժելով ամուսնու կողմից ֆիզիկական բռնությունները.․ այնուհետև անցնում է «Հետապնդողի» դերին՝ ամուսնուն մատնում է ոստիկանությանը։

«Եթե դու չլինեիր»-ը ամուսնական ամենատարածված խաղն է, որում ամուսիններից մեկը բողոքում է, որ իր զույգը խանգարում է իրեն անել այն, ինչ ինքը իրոք ուզում է։ Բեռն ասում է, որ մարդկանց մեծամասնությունը ենթագիտակցորեն ընտրում է զուգընկեր, որովհետև ունի որոշակի սահմանափակումների կարիք։ Հեղինակը օրինակ է բերում մի կնոջ, որը շատ էր ուզում պարի դասերի գնալ։ Խնդիրն այն էր, որ իր ամուսինը ամեն կերպ սահմանափակում էր նրա հասարակական կյանքը և չէր թողնում, որ նա պարի դասերի գնա։ Կինն, այնուամենայնիվ, սկսում է հաճախել պարի դասերի, բայց հասկանում է, որ անչափ շատ է վախենում հանրության առաջ պարելուց և դուրս է գալիս դասերից։ Բեռնը սրանով ցույց է տալիս, որ մենք խնդիրը տեսնում ենք մեր զուգընկերոջ մեջ, բայց շատ հաճախ խնդիրը հենց մեր մեջ է։

Երեկույթների խաղեր 
Այս գլխում նկարագրված են չորս խաղեր, որոնք սովորաբար մարդիկ «խաղում են» երեկույթների ժամանակ։ Այդ խաղերից են՝ «Որքա՜ն ահավոր է», «Թերություն», «Անշնորհք» և «Ինչու՞ չես փորձում ․․․․ — Այո, բայց…»։

Վերոնշյալներից ամենատարածվածը «Ինչու՞ չես փորձում․․․․ — Այո, բայց…»-ն է, որի ժամանակ մի խաղացողը օգնություն և խորհուրդ է խնդրում, իսկ մյուսները ջանասիրաբար խորհուրդներ են տալիս նրան, բայց հերոսը ի վերջո հրաժարվում է այդ խորհուրդներից՝ զրույցը փակուղի տանելով։ Այդ խաղը սկսվում է, երբ մի մարդ հայտնում է իր կյանքում առկա որևէ խնդրի մասին, իսկ մյուսը կառուցողական լուծումներ է առաջարկում։ Հուսահատ «խորհուրդ ստացողը» ասում է՝ «Այո, բայց․․․», այդպիսով շարունակելով խնդրել լուծման նոր տարբերակներ։ Մարդը «մեծահասակ» ԵՍ-ի կարգավիճակում հետազոտում է, և հավանաբար, որոշում կայացնում, բայց դա չէ խաղացողի նպատակը։ Նրա նպատակը մյուս խաղացողից կարեկցանքի չափաբաժին ստանալն է (մանկական «Ես»)։ Կարեկցողը, իր հերթին խաղում է իմաստուն ծնողի դերը։

Հանցագործ աշխարհի խաղեր 
Մեր օրերում սոցիալական օգնություն ցուցաբերող ծառայության աշխատակիցները աշխատում են դատական մարմինների հետ․ այդ մարմինների աշխատակիցները գնալով ավելի կրթված են դառնում։ Սակայն նրանք պետք է տեղեկացված լինեն, թե ինչպիսի խաղեր  կան հանցագործ աշխարհում՝ բանտում և դրա սահմաններից դուրս։ Հանցագործ աշխարհի խաղերից են «Ոստիկանները և գողեր», «Ինչպես այստեղից դուրս գալ» և «Խաբել Ջոյին» խաղերը։ Խոսքը գողությունների, մեքենայությունների և այլ հանցագործությունների մասին է։

Խաղեր հոգեբույժի սենյակում 

Այստեղ նկարագրվում են այն խաղերը, որոնց ընթացքում հաճախորդը՝ հոգեբույժի մոտ այցելության ժամանակ իրեն փորձում է ամենագետ երևակայել, ենթագիտկացորեն տրամադրվելով այն բանին, որ օգնություն չի ստանալու։ Ընդ որում, նա ամեն կերպ սաբոտաժի է ենթարկում հոգեբույժին՝ օրինակ՝  իրեն հոգեբույժի տեղ դնելով։

Իսկ երբ նա, ինչպես և ուզում էր, իրականում օգնություն չի ստանում, մտածում է․ «Ես ասացի չէ՞, որ նա ինձ չի կարողանա օգնել․․․»։

«Փայտե ոտքը» խաղը խաղացող մարդը օգտվում է պաշտպանական մեխանիզմից՝ «Ի՞նչ եք դուք ուզում «փայտե ոտքով» (դժվար մանկություն ունեցած, դեպրեսիայի մեջ գտնվող կամ ալկոհոլիկ) մարդուց»։ Այս խաղի ժամանակ որոշ անձնային հատկանիշներ օգտագործվում են որպես արդարացման միջոց, որը մարդուն ազատում է իր կյանքի համար պատասխանատվություն կրելուց;

Լավ խաղեր 
Էրիկ Բեռնը լավ խաղ է անվանում այն խաղը, որի հանրօգուտ լինելը գերազանցում է շարժառիթների ոչ միանշանակ լինելուն, հատկապես եթե խաղացողը հաշվի է նստում այդ շարժառիթների հետ՝ առանց թեթևամտության և ցինիզմի։ Այդ կերպ «լավ» խաղը միաժամանակ օգուտ է բերում մյուս խաղացողներին և թույլ է տալիս այն նախաձեռնողին ինքնադրսևորվել։ Այս բաժնում նկարագրվում են հետևյալ խաղերը՝ «Աշխատանքային արձակուրդ», «Երկրպագու», «Ուրախ եմ օգնել», «Տեղացի իմաստունը» և «Նրանք ուրախ կլինեն, որ ճանաչեցին ինձ»։

Օրինակ՝ «Տեղացի իմաստունը» խաղում կրթված և խելացի մի մարդ ուսումնասիրում է մի շարք հիմնահարցեր, որոնք իր մասնագիտության հետ կապ չունեն։ Հասնելով կենսաթոշակային տարիքի՝ նա տեղափոխվում է մեծ քաղաքից և իր տեղը գրավում փոքր քաղաքում։ Շուտով պարզվում է, որ նրան կարելի է դիմել ցանկացած հարցով և նա կա՛մ անձամբ կօգնի, կա՛մ կուղղորդի համապատասխան մասնագետի մոտ։ Ժամանակի ընթացքում նա իր շրջապատում «տեղացի իմաստունի» դիրքն է զբաղեցնում, որին դիմում են բոլորը։

Ազդեցություն 
Բեռնի գիրքը հրատարակվելուց հետո մեծ հաջողություն է ունեցել։ 1964 թվականից սկսած երեք տարվա ընթացքում գիրքը վաճառվել է 600 000 օրինակով։  Այն ավելի քան երկու տարի եղել է The New York Times -ի բեսթսելլերների շարքում՝ ավելի երկար, քան վիպագրական բովանդակությամբ որևէ գիրք նախկին տասնամյակում։

1988 թվականին գիրքը մեծ տպաքանակով հրատարակվել է ԽՍՀՄ-ում՝ «Прогресс» հրատարակչության կողմից, որը զանգվածային հետաքրքրություն է առաջացրել հոգեբանության նկատմամբ։

Էրիկ Բեռնի գիրքը մեծ ազդեցություն թողեց ոչ միայն ընթերցողների վրա ամբողջ աշխարհով, այլ նաև Բեռնի հետևորդների վրա։ Նրա ուսանողներն այդ գիրքը որպես չափանիշ էին օգտագործում՝ իրենց աշխատանքները հրատարակելու համար։ Բեռնի ազդեցությունն են կրել Թոմաս Հարրիսը՝ «Ես ՝ օքեյ, դու՝ օքեյ» գրքի հեղինակը, և «Մարդկանց կյանքի սցենարները» գրքի հեղինակ Կլոդ Շտայները։ 

Այս մարդիկ և այլք, ովքեր ոգեշնչվել էին Բեռնով, օգտագործել են տրանզակտային անալիզը՝ մարդկային հարաբերությունների դինամիկան ավելի լավ ուսումնասիրելու համար։ Այդ գիրքը տրանզակտային անալիզը հոգեբուժության մեջ հայտնի գործիք է դարձրել։  Այժմ էլ գիրքը պահպանում է իր պահանջվածությունը և վաճառվում է տարեկան տասնյակ հազարավոր օրինակներով՝ մնալով Էրիկ Բեռնի հեղինակած ամենահայտնի գիրքը։

Քննադատություն 
1965 թվականի հունիսին հայտնի ամերիկացի երգիծաբան Կուրտ Վոնեգութ կրտսերը հայտնի Life Magazine ամսագրում ակնարկ է հրատարակել Բեռնի գրքի վերաբերյալ․ «Հիմնարար գիրք։ Հոգեբանական ներակայացումների հիասքանչ, ապշեցուցիչ շարք, որը մարդիկ խաղում են կրկին ու կրկին։ Դոկտորը տրամադրել է սպառիչ սյուժետային գծեր, որոնք արդիական կլինեն առաջիկա 10 000 տարին»։

2004 թվականին՝ ի պատիվ գրքի 40 ամյակին, բրիտանացի գրող, Տրանզակտային վերլուծության միջազգային ասոցիացիայի նախկին նախագահ Ջեյմս Ալենը աշխատություն է գրել «Խաղեր, որոնք խաղում են մարդիկ» գրքի ազդեցության մասին։  Այն նույն թվականին հրատարակվել է  The Script -ում․

«Այդ յուրահատուկ գրքի գլխավոր գաղափարներից մեկն այն է, որ հասարակության անդամներին տվել է այնպիսի զգացողություն, որ իրենք և ուրիշները կարող են լինել հասկացված, և, որ ամենակարևորն է, նրանք կարող են փոխվել։ Այդ կերպ մենք վստահաբար կարող ենք ասել, որ այժմ մարդիկ ունեն իրենց դրական զգացմունքների փորձի կառուցման գործիք։ Միայն այդ երկու ասպեկտների հիշատակումն արդեն կարող է ապահովել գրքի հայտնիությունը։ Դա անորսալի բեսթոսելլեր է»։

1970 թվականին Ջեկ Շիֆի «Իմ բոլոր երեխաները» գիրքը մասսայականացրել է այն շարլատանական թերապիան, որը դարձել է Տրանզակտային վերլուծության շարժման պառակտման աղբյուրը։

Հանրության՝ սեփական համոզմունքներից հրաժարվելու անկարողությունը տրանզակտային վերլուծությանը վատ համբավ է բերել։

Գրքի հիմքում ընկած տրանզակտային վերլուծության գաղափարը երկիմաստ երանգ է ձեռք բերել նաև այն բանից, որ Բեռնի դրույթներից մի քանիսը, որոնք արդիական էին հոգեբանության մեջ 1950-1960 թվականներին, ներկայումս հերքվել են, օրինակ՝ վարքագծային մոտեցումը, որը հաստատում է, որ համասեռամոլության ու ալկոհոլամոլության պատճառներից մեկը ծնողների վարքագիծն է, որը երեխան ընդօրինակում է վաղ տարիքում, կամ, որ աուտիզմը զարգանում է մայրական ջերմության պակասից։

Միացյալ Նահանգներում Տրանզակտային վերլուծությունը ներկայումս այնքան տարածված չէ, ինչպես նախկինում, թեև որոշ երկրներում այն դեռևս հայտնի է։

Գրքի հասցեին ուղղված հիմնական քննադատությունն այն է, որ գիրքը պարունակում է մարդկային փոխհարաբերությունների պարզեցված և կամային դասակարգում, որը գիտականորեն հաստատված չէ։ Այլ կերպ ասած՝ քննադատները հաստատում են, որ Բեռնի գաղափարները պարունակում են  կեղծ գիտության տարրեր։

Ծանոթագրություններ 

Գրքեր հոգեբանության մասին
1964 գրքեր
Հոգեբանություն
Ինքնուսույց գրքեր
Հանրամատչելի հոգեբանություն
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով