Ռացիոնալ էգոիզմ

Ռացիոնալ էգոիզմ (կոչվում է նաև ռացիոնալ եսասիրություն), փիլիսոփայական սկզբունք, ըստ որի գործողությունը ռացիոնալ է, միայն և միայն այն դեպքում, երբ այն առավելագույնի հասցնի սեփական շահը։ Որպես այդպիսին, այն համարվում է էգոիզմի նորմատիվ ձև, թեև պատմականորեն կապված է ինչպես դրական, այնպես էլ նորմատիվ ձևերի հետ։ Մի կողմից, ռացիոնալ էգոիզմը պնդում է, որ սեփական շահերը չհետապնդելը միանշանակ իռացիոնալ է։ Մյուս կողմից էլ, սակայն, պնդում է, որ թեև ռացիոնալ է սեփական շահը հետապնդելը, սակայն սեփական շահը չհետապնդելը միշտ չէ, որ իռացիոնալ է։

Ի սկզբանե Ռուսաստանում նիհիլիստական փիլիսոփայության տարր էր, այն հետագայում տարածվեց անգլիախոս երկրներում ռուս-ամերիկյան գրող Այն Ռանդի կողմից։

Ծագում 
Ռացիոնալ էգոիզմը առաջացել է որպես ռուսական նիհիլիստական շարժման գերիշխող սոցիալական փիլիսոփայություն, որը զարգացել է նիհիլիստ փիլիսոփաներ Նիկոլայ Չեռնիշևսկու և Դմիտրի Պիսարևի աշխատություններում։ Այնուամենայնիվ, նրանց տերմինաբանությունը հիմնականում խճճված էր՝ կառավարական գրաքննությունից խուսափելու համար, և երկու փիլիսոփաների աշխատություններում էլ ռացիոնալ էգոիզմի անունը բացահայտորեն նշված չէ։ Ռացիոնալ էգոիզմը հետագայում մարմնավորվեց Չեռնիշևսկու 1863 թվականի «Ի՞նչ պետք է անել» վեպում և ի պատասխան քննադատության արժանացավ Ֆյոդոր Դոստոևսկու կողմից 1864 թվականի «Նշումներ ընդհատակից» աշխատության մեջ։ Չեռնիշևսկու համար ռացիոնալ էգոիզմը հիմք հանդիսացավ մարդկային հասարակության սոցիալիստական զարգացման համար։

Անգլիացի փիլիսոփա Հենրի Սիդգվիքը քննարկել է ռացիոնալ էգոիզմը իր «Էթիկայի մեթոդները» գրքում, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1872 թվականին։ Էթիկայի մեթոդը «ցանկացած ռացիոնալ ընթացակարգ է, որով մենք որոշում ենք, թե անհատները ինչ «պետք է» անեն կամ ինչն է «ճիշտ» նրանց համար անել, կամ ձգտել իրականացնել կամավոր գործողությամբ»։ Սիդգվիքը դիտարկում է երեք նման ընթացակարգեր՝ ռացիոնալ էգոիզմ, դոգմատիկ ինտուիցիոնիզմ և ուտիլիտարիզմ։ Ռացիոնալ էգոիզմը այն տեսակետն է, որը եթե ռացիոնալ է, «գործակալը հետևողական հաճույքի և ցավի քանակն իր համար կարևոր է համարում գործողության այլընտրանքների միջև ընտրության հարցում»։

Սիդգվիքը դժվարացավ որևէ համոզիչ պատճառ գտնել ռացիոնալ էգոիզմը ուտիլիտարիզմից գերադասելու համար։ Թեև ուտիլիտարիզմը կարող է ապահովվել ռացիոնալ հիմքով և համաձայնեցվել ողջախոհության բարոյականության հետ, այնուամենայնիվ, ռացիոնալ էգոիզմը նույնքան հավանական վարդապետություն է թվում։ Այսպիսով, մենք պետք է «ընդունենք վերջնական և հիմնարար հակասությունը մեր ինտուիցիաների միջև, և այս ընդունումից հետո թվում է, որ Գործնական բանականության ակնհայտորեն ինտուիտիվ գործողությունը, որը դրսևորվում է այս հակասական դատողություններում, ի վերջո պատրանքային է»։

Այն Ռանդ 

Գրող և փիլիսոփա Այն Ռանդը նույնպես քննարկում է մի տեսություն, որը նա անվանեց ռացիոնալ էգոիզմ։ Նա գտնում է, որ սեփական շահերի դեմ գործելը և՛ իռացիոնալ է, և՛ անբարո։ Այսպիսով, նրա տեսակետը և՛ ռացիոնալ էգոիզմի, և՛ էթիկական էգոիզմի միացումն է, քանի որ ըստ օբյեկտիվիստական փիլիսոփայության՝ էգոիզմը չի կարող պատշաճ կերպով արդարացվել առանց բանականության վրա հիմնված իմացաբանության։

Նրա «Եսասիրության առաքինությունը» (1964) գիրքը խորությամբ բացատրում է ռացիոնալ էգոիզմի հայեցակարգը։ Ըստ Ռանդի՝ բանական մարդը իր կյանքը համարում է բարձրագույն արժեք, ռացիոնալությունը՝ ամենաբարձր առաքինություն, իսկ երջանկությունը՝ իր կյանքի վերջնական նպատակ։

Ռանդը կտրուկ քննադատում էր ալտրուիզմի էթիկական ուսմունքը․Մի շփոթեք ալտրուիզմը բարության, բարի կամքի կամ ուրիշների իրավունքների հարգանքի հետ։ Սրանք ոչ թե առաջնահերթություններ են, այլ հետևանքներ, որոնք իրականում անհնարին է դարձնում ալտրուիզմը։ Ալտրուիզմի առաջնայինը անձնազոհությունն է, որը նշանակում է ինքնահրկիզում, ինքնաժխտում, ինքնաոչնչացում, ինչը համարում է եսը՝ որպես չարի չափանիշ, անշահախնդիրը՝ որպես բարու չափանիշ։ Մի թաքնվեք այնպիսի մակերեսայնության հետևում, ինչպիսին է, թե պետք է մուրացկանին դրամ տալ, թե ոչ։ Հարցը սա չէ։ Խնդիրն այն է, թե դու գոյության իրավունք ունե՞ս, թե՞ ոչ՝ առանց նրան այդ դրամը տալու։ Խնդիրն այն է, թե արդյոք ուրիշների կարիքը քո կյանքի առաջին գրավն է և քո գոյության բարոյական նպատակը։ Խնդիրն այն է, թե արդյոք մարդը պետք է դիտարկվի որպես զոհաբերվող կենդանի։ Ցանկացած ինքնագնահատական ունեցող մարդ կպատասխանի՝ ոչ։ Ալտրուիզմն ասում է՝ այո։

Քննադատություն 
Ռացիոնալ էգոիզմին երկու առարկություն է տալիս անգլիացի փիլիսոփա Դերեկ Պարֆիտը, ով երկար քննարկում է տեսությունը Պատճառներ և անձինք աշխատությունում (1984)։ Նախ, ռացիոնալ էգոիստական տեսանկյունից, հիմա ռացիոնալ է նպաստել կենսաթոշակային սխեմային, թեև դա վնասում է մարդու ներկա շահերին։ Բայց նույնքան խելամիտ է թվում սեփական շահերը առավելագույնի հասցնելը հիմա, հաշվի առնելով, որ նրա պատճառները կապված են նաև նրա հետ, թե ինչպիսին է նա հիմա։ Պարֆիտը նաև պնդում է, որ քանի որ ներկա հոգեկան վիճակի և ապագա ես-ի հոգեկան վիճակի միջև կապերը կարող են նվազել, խելամիտ չէ պնդել, որ մարդը պետք է անտարբեր լինի իր ներկա և ապագա ես-ի միջև։

Տես նաև 
 Հեդոնիզմ
 Պրաքսեոլոգիա 
 Չարվակա

Գրականություն 

 Baier, Kurt (1990). "Egoism" in A Companion to Ethics. Peter Singer (ed.), Blackwell: Oxford.
 Brink, D. 1992, "Sidgwick and the Rationale for Rational Egoism," in Essays on Henry Sidgwick, ed. B. Schultz, Cambridge: Cambridge University Press.
 Gauthier, David (1986). Morals by Agreement. Oxford: Oxford University Press.
 Gert, Bernard (1998). Morality: Its Nature and Justification. Oxford University Press.
 Kagan, S., 1986, "The Present-Aim Theory of Rationality," Ethics 96: 746–59. 
 McKenzie, Alexander J. (2003). "Evolutionary Game Theory". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer Edition), Edward N. Zalta (ed.). link
 Moseley, Alexander (2006). "Egoism". The Internet Encyclopedia of Philosophy. J. Fieser & B. Dowden (eds.). link
 Mueller, D. (1989). Public Choice II. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
 Parfit, D., 1984, Reasons and Persons, Oxford: Oxford University Press.
 Parfit, D., 1986, Reply to Kagan, Ethics, 96: 843–46, 868–69.
 Paul, E. & F. Miller & J. Paul (1997). Self-Interest. Cambridge University Press
 Shaver, Robert (1998). Rational Egoism: A Selective and Critical History. Cambridge University Press.
 Shaver, Robert (2002). "Egoism". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter Edition), Edward N. Zalta (ed.). link
 Sigwick, H., The Methods of Ethics. London, 1874, 7th ed. 1907.
 Smith, Tara (2006). Ayn Rand's Normative Ethics. Cambridge University Press.
 Sober, E. & D.S. Wilson (1998). Unto Others: The Evolution and Psychology of Unselfish Behavior. Harvard University Press.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Egoism in the Փիլիսոփայության ինտերնետային հանրագիտարան
 Egoism in the Փիլիսոփայության Սթենֆորդի հանրագիտարան
 The Red/Black Game

Կապիտալիզմ
Իմացաբանություն
Էթիկական տեսություններ
Կյանքի փիլիսոփայություն
Բարոյագիտություն
Ինդիվիդուալիզմ