Երկվորյակների իրավիճակ

Երկվորյակների իրավիճակ, երկվորյակների հոգեբանական զարգացման ֆենոմեն, որը բնութագրվում է երկվորյակների երկու ձգտումների ներքին պայքարով՝ երկվորյակ զույգի անդամների փոխադարձ նույնականացման ձգտումով (նման լինելու ձգտումով) և սեփական «Ես» - ի առանձնացման ձգտումով։

Եզրույթի պատմություն 
Երկվորյակների կյանքը միայնակ ծնված երեխաների կյանքից տարբերվում է նրանով, որ նրանք մշտապես կապի մեջ են միմյանց հետ, գտնվում են հոգեկան և ֆիզիկական զարգացման միևնույն փուլում, ունեն կյանքի նման ուղի և փորձ։ Նման զույգը բնութագրվում է հատուկ սոցիալական իրավիճակով։ «Երկվորյակների իրավիճակ» հասկացությունն առանձնացրած առաջին գիտնականը Ռենե Զազոն է։ Նա երևույթը դիտարկել է որպես երկվորյակ զույգի յուրաքանչյուր անդամի մտավոր և անձնական զարգացման պայման։ Ըստ Զազոյի՝ դրա առանձնահատկությունն այն է, որ երկվորյակները ավելի շուտ իրենց զգում են զույգի անդամներ, քան անհատներ։

Երկվորյակների իրավիճակը կարևոր դեր է խաղում նրանց հուզական, ճանաչողական, անձնային և սոցիալական զարգացման գործում։ Ալեքսանդր Լուրիան ասում է, որ սա «զույգի կյանքի յուրօրինակ ձև է»։

Ֆենոմենի էություն 
Երկվորյակների անհատական զարգացման կարևոր պայմաններից մեկը զույգի հետ նույնականացումն է, քանի որ ի սկզբանե երկվորյակները ծնվում են միասին և ընկալվում են որպես զույգի անդամներ, այլ ոչ թե առանձին անհատներ։ Այս ընկալումը նրանց մոտ կարող է պահպանվել ողջ կյանքի ընթացքում։ Շատ մտերիմ հարաբերությունները, որոնք երկվորյակներն ունենում են ծննդյան պահից և շարունակում են ձևավորել կյանքի ընթացքում, ծնողների և նրանց շրջապատող այլ մարդկանց հատուկ վերաբերմունքը հանգեցնում են երկվորյակների իրավիճակի առաջացմանը։ Այս երևույթը բնութագրվում է փոխադարձ նույնականացմամբ, «ես»-ի զգացողության ցրմամբ և, ընդհանուր առմամբ, պարբերաբար կարող է բնորոշվել որպես ինքնագիտակցության թերզարգացում։ Ըստ այդմ, երկվորյակն իր զույգին ընդունում է որպես իր մի մասը։

Դ. Օրտմեերը անձի նման գործոնները նկարագրելու համար օգտագործել է «ես-մենք» ֆենոմենը, ինչը ցույց է տալիս, որ երկվորյակները չունեն հստակ տարբերակումներ իրենց, սեփական և զույգի անհատականության ընկալման մեջ։ Օրտմեերը կարծում էր, որ այդ ֆենոմենի զարգացման պատճառն այն է, որ զույգի անդամների մոտ ձևավորվում են անձի նմանատիպ հատկություններ։ Երկվորյակների կոմպլեմենտարության ձևավորման պատճառներից են ծնողների և շրջապատի հատուկ հարաբերությունները, որոնցում ընդգծվում են երկվորյակների ինքնությունն ու նմանությունը։

Հելմուտ ֆոն Բրակենը (1934) նույնպես ուսումնասիրել է երկվորյակների իրավիճակի ֆենոմենը և նշել, որ իր երկվորյակի հետ մշտական նույնականացումը (այսինքն՝ շրջապատող աշխարհում զույգի առանձնացումը որպես անհատ) հանգեցնում է անձնական ինքնության ձևավորման բացակայությանը և ինչպես մանկական, այնպես էլ չափահաս տարիքում կարող է դառնալ սոցիալական ադապտացիայի դժվարությունների պատճառ։

Ազդեցություն զարգացման վրա 
Ենթադրվում է, որ երկվորյակների զարգացումը  տեղի է ունենում ուշացումով։ Օրինակ՝ երկվորյակներն ավելի երկար են մնում խոսքի զարգացման վաղ փուլերում։ Դպրոցական տարիքի սկզբում երկվորյակների մեծամասնությունը խոսքի զարգացման մեջ հասնում է հասակակիցներին, թեև ոմանց դեպքում կարող են պահպանվել արտաբերական դժվարությունները։ Երկվորյակների խոսքի զարգացման հապաղումների տարբեր պատճառներ կան, որոնցից մեկը երկվորյակների իրավիճակն է։

Երկվորյակների մշտական շփման պատճառով նրանց զարգացման մեջ առաջանում է այնպիսի երևույթ, որն Ալեքսանդր Լուրիան անվանել է ինքնավար խոսք, իսկ Ռենե Զազոն՝ կրիպտոֆազիա։ Այս երևույթը բնութագրվում է երկվորյակների սեփական, պարզեցված լեզվով, որը հասկանալի չէ շրջապատողների համար։

Փորձարարական հաստատում 
Այն, որ նման խոսքի առաջացումը երկվորյակների իրավիճակի զարգացման յուրահատուկ հետևանք է, համարվում է ապացուցված։ Իր աշխատանքներում Ն. Վ. Իսկոլդսկին բերում է հետազոտությունների օրինակներ, որտեղ համեմատվում են երեք խմբի երեխաների բանավոր ինտելեկտի միջին ցուցանիշները․

 երկվորյակներ, որոնց զույգը մահացել է վաղ հասակում,
 երկվորյակներ, որոնք զարգացել են միասին,
 միայնակ ծնված երեխաներ։

Առաջին խմբի երկվորյակները բանավոր ինտելեկտի մակարդակով գործնականում չեն տարբերվել միայնակ ծնվածներից, իսկ միասին մեծացած երկվորյակներն այդ ցուցանիշով հետ են մնացել մյուս երկու խմբերից։ Այս ուսումնասիրության արդյունքները կարող են լինել անուղղակի ապացույց, որ երկվորյակների խոսքի զարգացման հապաղման պատճառը հենց երկվորյակների իրավիճակն է։ Լուրիան և Յուդովիչը (1956) հաստատել են այս եզրակացությունն իրենց աշխատանքներում, որտեղ նկարագրվում են խոսքային ոլորտի զգալի հապաղմամբ զույգեր։ Այդ երկվորյակների վերաբերյալ հետազոտություններում կիրառվել է որոշակի ժամանակահատվածում նրանց առանձնացնելու մեթոդը։ Յուդովիչի տվյալներով՝ խոսքային գործառույթները դրանից հետո արագ վերականգնվել են։

Հետևաբար, երկվորյակների իրավիճակը, որը կապված է զույգի հետ ունեցած սերտ հարաբերությունների, նրանց փոխադարձ նույնականացման գործառույթի, «Մենք»-ի զգացողության առաջացման հետ, կարող է հանգեցնել երկվորյակների յուրօրինակ զարգացման ինչպես անձնային, այնպես էլ ճանաչողական ոլորտներում։

Տես նաև 
 Ալեքսանդր Լուրիա
 Երկվորյակներ

Ծանոթագրություններ 

Դիֆերենցիալ հոգեբանություն
Զարգացման հոգեբանություն