Ցեֆալոսպորիններ

Ցեֆալոսպորիններ, β-լակտամային օղակ պարունակող հակաբիոտիկների խումբ, որոնք ստացվում են են ակրեմոնիա սնկից, որը նախկինում կոչվել ցեֆալոսպորիում։

Ցեֆամիցինների հետ միասին կազմում են β-լակտամայինին հակաբիոտիկների ենթախմբերից մեկը՝ ցեֆեմները։ Ցեֆալոսպորինները հայտնաբերվել են 1945 թվականին և վաճառքի են հանվել 1964-ից։

Հայտնաբերում 
Աերոբ բորբոսը, որն արտադրում է ցեֆալոսպորին C հայտնաբերվել է իտալացի դեղագետ Ջուզեպպե Բրոցուի կողմից 1945 թվականի հուլիսին Սարդինիայի Կալյարի նավահանգստի մոտակայքում։

Կառուցվածք 
Ցեֆալոսպորինները պարունակում են դիհիդրոթիազինի 6-անդամանի օղակ։ 3-րդ դիրքում տեղակայված խմբերը հիմնականում ապահովում են ֆարմակալոգիական հատկությունները, իսկ 7-րդ դիրքի խմբերը հակաբակտերիալ ակտիվությունը։ Սակայն առկան են բացառություններ։

Կիրառում 
Ցեֆալոսպորիններն օգտագործվում են իրենց նկատմամբ զգայուն բակտերիալ ինֆեկցոին հիվանդությունների կանխերգելման և բուժման նպատակով։ Առաջին սերնդի ցեֆալոսֆորինները հիմնականում ակտիվ են Գրամ-դրական բակտերիաների, օրինակ՝ ստաֆիլակոկերի և ստրեպտոկոկերի նկատմամբ։ Դրանք օգտագործվում են մաշկի, փափուկ հյուսվածքների և վիրաբուժական վարկների բուժման համար։ Ցեֆալոսպորինների հաջորդող սերունդները ավելի բարձր ակտիվություն են ցուցաբերում Գրամ-բացասական բակտերիաների նկատմամբ, դիտվում է նաև Գրամ-դրականների նկատմամբ ակտիվության թուլացում։

β-լակտամային օղակում առկա որոշակի տարբերությունների շնորհիվ ցեֆալոսֆորինները երբեմն կարող են օգտագործվել այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն ալերգիա պենիցիլինների նկատմամբ։ Ցեֆալաոսֆորինների արտազատումը կատարվում է երիկամերով։

Կողմնակի ազդեցություններ 
Ցեֆալոսպորինների հաճախ հանդիպող (≥ 1% դեպքերում) կողմնակի ազդեցություններն են՝ փորլուծությունը, սրտխառնոցը, ցանը, ջրա-էլեկտրոլիտային հաշվեկշռի խանգարումները, ցավն ու բորբոքումը ներարկման տեղում։ Հազվադեպ հանդիպող կողմնակի (0.1–1% դեպքերում) էֆեկտներն են՝ փսխումը, գլխացավը, գլխապտույտը, բերանի և հեշտոցի կանդիդոզը, կեղծ թաղանթային կոլիտը, սուպերինֆեկցիաները, էոզինոֆիլիան,նեֆրոտոքսիկությունը, նեյտրոպենիան, թրոմբոցիտոպենիան և ջերմության բարձրացումը։

Ցեֆալոսպորինները կարող են առաջացնել խաչաձև ալերգիկ ռեակցիաներ այլ բետա լակտամային հակաբիոտիկների հետ։

Որոշ ցեֆալոսպորիններ կարող են առաջացնել դիսուլֆիրամին նման ազդեցություն (բարձրացնում են զգայունությւոնը էթանոլի նկատմամբ), ինչպես նաև կարող են բերել հիպոպրոթրոմբինեմիայի։ Դրանց խմբին են պատկանում լատամոքսեֆը (մոքսալակտամ), ցեֆենօքսիմը, ցեֆոպերազոնը, ցեֆամանդոլը, ցեֆմետազոլը և ցեֆոտետանը։ Սրա հավանական պատճառը կարող է լինել այս ցեֆելաոսպորինների կառուցվածքում առկա N-մեթիլթիոտետրազոլի կողմնային շղթան, որը արգելակում է վիտամին K էպոքսիդ ռեդուկտազ ֆերմենտը (հիպոպրոթրոմբինեմիա) և ալդեհիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտը (էթանոլի տանելիության նվազում)։ Այպիսով, ալկոհոլի և ցեֆալոսպորինների զուգակցումը հակացուցված է և ծանր դեպքերում կարող բերել մահվան։

Ազդման մեխանիզմ 
Ցեֆալոսպորինները, որոնք մանրէասպան հակաբիտիկներ են, այլ β-լակտամայինին հակաբիոտիկների նման ընկճում են բակտերիալ բջջապատի պեպտիդոգլիկանների սինթեզը։ Պեպտիդոգլիկանները կարևոր նշանակություն ունեն բջջապատի ամբողջականության պահպանման համար։ Պեպտիդոգլիկանների տրանսպեեպտիդացման պրոցեսի վերջին փուլը կատարում են պենիցիլին-կապող սպիատակուցները (ՊԿՍ)։ Ցեֆալոսպորինները իրենց β-լակտամայինին օղակով նմանակում են պետտիդոգլիկանի D-Ala-D-Ala հատվածին և կապվում են պենիցիլին-կապող սպիատակուցներին՝ անդարձելի ընկճելով տրանսպեպտիդացման պրոցեսը և բջջապատի սինթեզը։

Կայունություն 
Ցեֆալոսպորինների նկատմամբ կայունությունը զարգանում է կա՛մ առկա ՊԿՍ-ների նկատմամբ խնամակցության նվազմամբ կամ β-լակտամայինին օղակի նկատմամբ անզգայուն ՊԿՍ-ների սինթեզով։ Համեմատած այլ β-լակտամային հակաբիոտիկների առավել կայուն են β-լակտամազի նկատմամբ։ Citrobacter freundii-ի, Enterobacter cloacae-ի, Neisseria gonorrhoeae-ի, and Escherichia coli-ի որոշ շտամներ ձեռք են բերել կայունություն ցեֆալոսպորինների նկատմամբ։ Morganella morganii-ի, Proteus vulgaris-ի, Providencia rettgeri-ի, Pseudomonas aeruginosa-ի, Serratia marcescens-ի and Klebsiella pneumoniae-ի որոշ շտամներ զարգացրել են տարբեր աստիճանների կայունություն ցեֆալոսպաորինների նկատմամբ։

Դասակարգում 
Ցեֆալոսպորինները պայմանականորեն բաժանվում են 5 սերունդների։ Ամեն հաջորդ սերունդ ունի ավելի բարձր ակտիվություն Գրամ-բացասական մանրէների նկատմամբ, իսկ Գրամ-դրակաների նկատմամբ ակտիվությունը սովորաբար նվազում է։

Առաջին սերունդ 
Ցեֆալոտին, ցեֆազոլին, ցեֆալեքսին, ցեֆապիրին, ցեֆրադին։

Երկրորդ սերունդ 
Ցեֆօքսիտին, ցեֆուրօքսիմ, ցեֆակլոր, ցեֆպրոզիլ և ցեֆմետազոլ։

Երրորդ սերունդ 
Ցեֆտազիդիմ, ցեֆտրիաքսոն, ցեֆոտաքսիմ, ցեֆոպերազոն։

Չորրորդ սերունդ 
Ցեֆեպիմ, ցեֆպիրոմ։

Հինգերրորդ սերունդ 
Ցեֆտոբիպրոլ (զևտերա)։

Ակտիվություն 
1-ին-4-րդ սերունդների ցեֆալոսպորինները անարդյունավետ են հետևյալ մանրէների նկատմամբ.

 Լիստերիա
 Ատիպիիկ թոքաբորբի հարուցիչներ (այդ թվում միկոպլազմա և քլամիդիա)
 MRSA (մեթիցլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլակոկ)
 Էնտերոկոկեր

5-րդ սերնդի ցեֆալոսպորինները ակտիվ են MRSA-ի, լիստերիայի և Enterococcus faecalis-ի նկատմամբ։

Պատմություն 
Ցեֆալոսպորիներն առաջին անգամ ստացել է իտալացի դեղագետ Ջուզեպպե Բրոցուին՝ ակրեմոնիա սնկից 1945 թվականին Սարդինիայում։ Նա նկատել է, որ այս սնկի կուլտուրաները արտադրում են տիֆի հարուցչին ոչնչացնող ակտիվ նյութեր։ Գայ Նյուտոնը և Էդվարդ Աբրահամը Օքսֆորդի համալսարնում առաջին անգամ անջատել են ցեֆալոսպորին C-ն։ Ցեֆալոսոպրին C-ից անջատել են ցեֆալոսպորինի կորիզը՝ 7-ամինոցեֆալոսպորինաթթուն, որը 6-ամինոպենիցլինաթթվի անալոգն էր, բայց չուներ էական կլինիկակակն նշանակություն։ 1964 թվականին Eli Lilly and Company դեղագիտական ընկերությունը 7-ամինոցեֆալոսպորինաթթվի կողմնային շղթաների մոդիֆիկացիայի արդյունքում ստացել է խմբի առաջին հակաբիոտիկը՝ ցեֆալոտինը։

Ծանոթագրություն

Արտաքին հղումներ 

 Cephalosporins

Հակաբիոտիկներ
Դեղամիջոցներ
Ազոտային հետերոցիկլային միացություններ
Լակտամներ
Բժշկություն
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ