Գանգրահեր տղան

Գանգրահեր տղան, Եղիշե Չարենցի պոեմներից, գրված 1928-1929 թվականներին։

Ժամանակի արտացոլումը պոեմում 
Չարենցն իր չորս գործերում («Homo Sapiens», «Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում»,  «Մեծ առօրյան», «Գանգրահեր տղան») օգտագործել է չափածո նովելի տեսակը։ Այս չորս երկերը փոքր պատմություններ են, որոնք ունեն հերոսներ, գործողություն և նովելային անակնկալ կտրուկ ավարտ։ Այս գործերին բնութագրական են ժամանակային դասավորությունը և կառուցվածքը։ «Homo Sapiens»-ում վերաշարադրված է անցյալի իրականությունը՝ իբրև հուշ, «Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում» երկում անցյալը հառնում է իբրև տեսիլք։ «Մեծ առօրյան» երկի գործողություններն անցյալից տեղափոխվում են ներկա իսկ «Գանգրահեր տղան» չափածո նովելում ապագան հառնում է իբրև տեսիլք։
«Գանգրահեր տղան» չափածո նովելը զուգահեռներ ունի «Homo Sapiens»-ի հետ։ Անցյալի և ընթացիկ կյանքի գեղարվեստական ընկալմամբ Չարենցը ճանապարհ էր հարթում դեպի ապագան։ Ներկայի դիրքերից ժամանակային նույն հակադիր հեռավորության վրա են երկու չափածո նովելների պատանի հերոսները։ Կա մեկ տարբերություն, այն է` առաջինն ապրել է անցյալում, իսկ երկրորդը պիտի ապրի գալիքում։
Այնպես, ինչպես Չարենցը փակում էր աչքերը և վերհիշում իր պատանությունը, այդպես էլ՝ աչքերը փակ, նա պատկերացնում էր գալիք օրվա գանգրահեր պատանուն։ Գանգրահեր տղան գալիքի խորհրդանշանն է։ Մարդկության տարբեր հասակներն ի մի բերող բանաստեղծը, իրեն տեսնելով անցյալի մեջ, կարող էր իրեն նաև պատկերացնել ապագայում՝ որպես հուշ ու հիշատակ հաջորդների համար։ Եղիշե Չարենցը տեսիլքի պես պատկերացնում է երազային ապագան, որի մեջ ապրում է իր ավարտված կյանքի հիշատակը։ Այս գործը շարունակվող կյանքի փառաբանություն է.

Սակայն օրերը Չարենցի համար թույն ու մաղձ էին թորում, և նա նույնիսկ շիրիմ չունեցավ, որ գանգրահեր տղաների սերունդները գնային այցի։

Երկու հակադիր պատկեր  
«Գանգրահեր տղան» չափածո նովելի նկարագրությունները ներքուստ հակադրված են «Homo Sapiens»-ի պատկերային համակարգին։ Այնտեղ փողոցը հորանջում էր քնից, տները մեկ հարկանի էին ու իրար կպած, հազվադեպ միայն մայթերին մարդիկ էին երևում և արագ անհայտանում, իսկ այստեղ՝

Մանուկ տղային` խունացած սև շապիկը հագին, որը հագել էր ավելի քան երեք ամառ,  փոխարինում է պայծառ աչքերով պատանին՝ «Հագին սպիտակ, կապտերիզ շապիկ»։

Ընդհանուր նկարագիր 
Պոեմը իր հետքն է թողել գրական մտածողության վրա, որը ներկայացնում է Հայաստանի գալիք օրերի, տարիների ու դարերի երգը։ Մահվան տեսիլներից և հարդագողի մոլոր ուղիներից հետո Չարենցի պոեզիայում պատկերները ծնվում են նոր իրականությունից, աշխատանքի, ստեղծման, հավատի ու հպարտության այն մթնոլորտից, որի մեջ ապրում էր վերածնված Հայաստանը։ Թվում է, թե «Գանգրահեր տղան» ունեցել է նախապատրաստություն, որը տեսանելի է «Գարուն» բանաստեղծության մեջ։ «Գարունը» կյանքի վերածնության, բախտի ու ճանապարհի երգն է։ Բանաստեղծի տեսողությունը այս անգամ տարածվում է Հայաստանի գալիքի վրա։ «Գանգրահեր տղան» պոեմում առաջին իսկ տողերից երևում է բանաստեղծը՝ երկար ուղի անցած, տառապանքի տեսիլներից հոգնած։ Սկսվում է հյուսվել Հայաստանի գալիքը, Երևանի պատկերը։ Տիրող խնդությունը, հարստությունը, գեղեցկությունը, այս նվիրական շոսսեն, սերունդների հավերժական ընթացքը հայկական երազների ամբողջացումն է։ Սակայն Չարենցը սիրում է իր նվիրական երազներին տալ դրամատիկ լարում։ Երազանքն ստանում է խորհրդավորություն։ Զանգվի ափին ձգվում է հին ցանկապատ, կանաչների մեջ երևում են մոռացված քարեր։ Գերեզմանատունն է։

Պատկերը շարունակական է դառնում։ Գանգրահեր տղան բաժանվում է խմբից և մոտենում մոռացված շիրիմներին։ Նա կանգնում է մեծ երազողի շիրիմի առջև․ 

Սակայն հիշե՞ց պատանին գալիքի համար տառապած մեծ նախորդին։ 

Իսկ հանդում հավիտյան մնում է որպես հուշ երազողի կորած շիրիմը։

Ծանոթագրություններ 

Եղիշե Չարենցի ստեղծագործություններ
Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023