Հանցանք

Հանցանք (քրեական հանցագործություն), իրավախախտումը (հանրորեն վտանգավոր արարք), որի կատարումն առաջացնում է անձի նկատմամբ քրեական պատասխանատվության միջոցների կիրառում։ Հանցանքները կարող են առանձնացվել իրավախախտումների ընդհանուր զանգվածից՝ ըստ ֆորմալ հատկանիշի (դրանց համար քրեական պատիժ սահմանելը, քրեական օրենսդրությամբ արգելելը), ինչպես նաև նյութական հատկանիշով (հասարակության համար դրանց վտանգի բարձր աստիճանը, դրանց կողմից պատճառվող իրավակարգի խախտումները)։

Ըստ Ն. Ս. Տագանցևի հանցագործությունն ընդհանուր առմամբ, իրենից ներկայացնում է մարդու դելինքվենտ (հանցավոր) վարքագծի ձև։         Ինչպես ցույց է տալիս բուն «հանցանք» անվանումը... նման արարքը պետք է իր մեջ ներառի անցում, հանցանքի ինչ-որ սահմանաչափի համար, ինչ-որ բանի շեղում կամ ոչնչացում:Ժամանակակից քրեական օրենսդրությունները պարունակում են կամ զուտ ֆորմալ («հանցանք՝ քրեական օրենսգրքով արգելված արարք՝ պատժի սպառնալիքով»), կամ հանցանքի ֆորմալ-նյութական սահմանում, ներառյալ դրանում նաև հասարակական վտանգի նշան։ Բացի այդ, այն երկրներում, որտեղ օգտագործում են սուբյեկտիվ հանցագրում դնելու սկզբունքը (օրինակ՝ Ռուսաստանում), այդ հասկացության մեջ ավելանում է նաև մեղավորության հանգամանքը։

Հանցագործության հայեցակարգի էվոլուցիա 

Հին աշխարհի և Միջին դարերի օրենսդրությանը «հանցանք» ընդհանուր հասկացությունն անհայտ էր, այն հայտնվեց միայն ժամանակակից պատմության օրենսդրության մեջ։ Միջնադարյան իրավունքի ռուսալեզու աղբյուրներում օգտագործվում էին այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ «վիրավորանք»-ը (Ռուսկայա Պրավդա), «դժբախտ գործը» (1550 թվականի Դատաստանագիրք), «չար գործը» (1649 թվականի տաճարի տեղադրումը), սակայն դրանք չեն կրել ընդհանուր հասկացության բնույթ։

Սակայն արդեն 1791 և 1810 թվականների ֆրանսիական քրեական օրենսգրքերից կարելի էր առանձնացնել առանձին հատկանիշեր, որոնք բնորոշ են հանցավոր արարքների համար. հանցանք է ճանաչվել քրեական օրենսգրքով արգելված արարքը՝ պատժի սպառնալիքով, համաձայն «nullum crimen sine lege» սկզբունքի (առանց օրենքի հանցագործություն չկա)։ Այս տերմիններն այս կամ այն հատկանիշերով հետագայում արդեն տեղ են գտել  բոլոր եվրոպական քրեական օրենսգրքերում։

Դա հանցանքի ֆորմալ սահմանումն էր, որը որպես արարքի հանցավորությունը որոշող հիմնական հանգամանք մատնանշում էր քրեաիրավական արգելքի առկայությունը։ Նման ձևական սահմանումը չի բացահայտել հանցավոր արարքի սոցիալական էությունը, չի պատասխանել այն հարցին, թե ինչո՞ւ է այդ արարքը հանցավոր ճանաչվել և որպես այդպիսին ընդգրկվել քրեական օրենսգրքում։ 20-րդ դարում սահմանմանը նման մոտեցում է ցուցաբերվել դոկտրինալ քննադատության գիտնականները, նրանք առաջարկել են հանցանքի նյութական սահմանումը։

Հանցագործության նյութական սահմանումը տարբերվում է ֆորմալից նրանով, որ դրանում ներառվում է հասարակական վտանգի նշան, որը հասկացվում է որպես հասարակությանը վնաս հասցնելու արարքի (օբյեկտիվ) հնարավորություն։

Առաջին նորմատիվ իրավական ակտը, որը նախադրյալներ էր ստեղծում հանցագործության նյութական սահմանման համար, եղել է 1789 թվականին՝ մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը, որն ընդունվել է Ֆրանսիայում։ Դրա 5-րդ հոդվածում ասվում էր, որ օրենքն իրավունք ունի արգելելու միայն այն գործողությունները, որոնք վնասակար են հասարակության համար։ Ավելի ուշ նմանատիպ, թեև ավելի կոնկրետացված սահմանումները տրվել են բազմաթիվ գիտնականների կողմից, օրինակ՝ 19-րդ դարի կեսերին «Անգլիայի օրենքների նոր մեկնաբանություններում» տրվել է այնպիսի սահմանում, որն արժանացել է նաև Վիլյամ Բլեքսթոնի հավանությանը՝

Հանցանք է համարվում մասնավոր կամ հանրային իրավունքի ցանկացած խախտում, որը դիտարկվում է վնասակար ուղղվածության տեսանկյունից (անգլ. ՝ evil tendency) հասարակության դեմ նման խախտում և համարվում է պատժելի։ 
-

Ռ. Իերինգը հանցագործություն էր անվանել «օրենսդրությամբ ամրագրված վնասակար ոտնձգությունը հասարակության կենսապայմանների վրա»։ Ն. Դ. Սերգեևսկին նշել է, որ «հանցավոր արարքն իր բովանդակությամբ արարք է, որը վնաս է հասցնում հասարակությանը կամ անհատներին կամ էլ իր մեջ վտանգ է պարունակում։

Քրեական օրենսդրության մեջ հանցագործության նյութական հատկանիշներն առաջին անգամ մարմնավորում են գտել Անզելմ Ֆեյերբախի կողմից կազմված Բավարիայի Թագավորության քրեական օրենսգրքի ընդունմամբ, որը պարունակում էր հանցագործության այսպիսի սահմանում՝ «օրենքի բոլոր կանխամտածված խախտումները, որոնք իրենց հատկությունների և չարակամության չափի պատճառով գտնվում են պատժի սպառնալիքի տակ, կոչվում են հանցանքներ»։

Սակայն շատ երկրների քրեական օրենսգրքերի մեծ մասում հանցանքի նյութական կառուցվածքը, որպես կանոն ուղղակի ամրագրում չի գտնում, այլ օգտագործվում է ֆորմալ սահմանում, որը սովորաբար տեղ է գտնում այն բաժնում, որտեղ պարունակվում են օրենքում օգտագործվող տերմինների սահմանումները։

Հանցանքի սահմանման նյութական կառուցվածքը պետք է տարբերվի կեղծ նյութականից, որտեղ հասարակությանն ուղղված վտանգը բնութագրվում է հարաբերությունների չափազանց հստակ շրջանակին վնաս հասցնելու միջոցով։ «Հանցանքը քրեորեն պատժելի սուտն է», «հանցանքը միջին բարոյականության նկատմամբ ոտնձգությունն է», «հանցանքը արարք է, որը հակասում է սահմանված կարգին» այս սահմանումները հասարակության շահերը հաշվի առնելու տեսանելիություն են ստեղծում արարքների քրեականացման հարցը լուծելիս, սակայն գործնականում, հաշվի առնելով շահերի շրջանակի լղոզվածությունը, որոնք կարող են վտանգվել, հանգում է ֆորմալ քրեականացման։

«Հանցանք» հասկացության սահմանման նոր մոտեցումների մշակումը շարունակվում է նաև ներկայումս։ Որոշ հեղինակների կողմից առաջարկվում է եզրակացնել, որ հանցանքի էությունը ոչ թե անձի կողմից կատարվող արարքն է, այլ դրա կատարման ժամանակ ծագող հասարակական նշանակալի հարաբերությունները։

Հանցանքի նշաններ

Հանցավոր արարք 

Հանցանքն արարք է։ Քրեական իրավունքի արարքը ընկալվում է որպես մարդու վարքագծի ակտ, որը կարող է արտահայտված լինել ինչպես ակտիվ (գործողություն), այնպես էլ պասիվ ձևով (անգործություն), որը կարող է առաջացնել տարբեր տեսակի վնասակար, հասարակության համար վտանգավոր հետևանքներ՝ անձի ֆիզիկական, բարոյական և նյութական վնաս, տնտեսական ինստիտուտների բնականոն գործունեության խախտում, շրջակա միջավայրին վնաս և այլն։

Հրամանագիրը, որ հանցանքն արարք է, բավականին մեծ նշանակություն ունի։ Առաջին հերթին դրա հետևանքով հանցանք կարող է ճանաչվել միայն մարդու վարքագծի ակտը, այլ ոչ թե նրա մտքերն ու համոզմունքները։ Այս դրույթը հասնում է դեռ հռոմեական իրավունքի սահմանմանը՝ Դիգեստուս Հուստինիանոս Մեծն ասում էր, որ ոչ ոք չպետք է պատժվի մտքի (մտածածի) համար (): Արարքը պետք է համապատասխանի արտացոլման հատկանիշին, այսինքն՝ հասանելի լինի մարդկային ճանաչողության համար, պետք է ունենա իր օբյեկտիվ (սուբյեկտից) նկարագրությունը կազմելու հնարավորություն։

Հարկ է նշել, որ մարդու հանցավոր մտքերն ու համոզմունքները ճանաչելու անհնարինությունը չի նշանակում հանցավոր ակտն այլ անձանց ուղղված նրանց արտաքին արտահայտության (բանավոր կամ գրավոր) ճանաչման անհնարինություն, բազմաթիվ պետությունների օրենսդրությամբ ճանաչվում են հանցավոր, օրինակ՝ վիրավորական և զրպարտչական արտահայտություններ, բռնության կոչեր, այդ թվում՝ պետական իշխանության գոյություն ունեցող ինստիտուտների տապալմանն ուղղված։ Նման արարքների քրեականացումն ընդհանուր առմամբ չի հակասում խոսքի ազատության սկզբունքին՝ դրանց օբյեկտիվ վնասակարության պատճառով։

Չի կարող հանցագործություն ճանաչվել նաև մարդու ֆիզիկական կամ հոգեկան վիճակը, անձի սոցիալական կարգավիճակը և այլ հատկություններն ինչպես ներքին (բնավորություն, սովորույթներ), այնպես էլ արտաքին (ռասա, ազգություն) բնույթի, քրեական հետապնդման միջոցների կիրառումը անձի «վտանգավոր վիճակի» մասին պատկերացումների հիման վրա ժամանակակից քրեական իրավունքում անթույլատրելի է համարվում։

Բացի այդ, քանի որ արարքը վարքագիծ է, հանցավոր կարող են ճանաչվել միայն այնպիսի գործողություններ կամ անգործություններ, որոնք վարքագիծ են ձևավորում այն իմաստով, որը այս հասկացության մեջ հոգեբանական հասկացություն է մտցնում։ Վարքագիծը բնութագրվում է մոտիվացիայի նշաններով (արարքի պատճառած հուշումների առկայությամբ) և նպատակասլացությամբ, որն արտահայտվում է մարդու կողմից իր արարքների հնարավոր արդյունքների գիտակցմամբ, եթե այդ հատկանիշներից գոնե մեկը բացակայում է, ապա չկա վարքագիծ և հետևաբար՝ չի կարող լինել հանցագործություն։

Օրինակ քրեական չեն համարվում այն ռեֆլեկտոր գործողությունները, որոնք օրինակ՝ մի անձ սայթաքելուց հետո խոսափելով վայր ընկնելուց, բռնվում է կողքինից, բայց այնուամենայնիվ ընկնում ու արդյունքում վնաս է պատճառում կողքինին, այդ գործողությունները չեն համարվում քրեական արարք։ Նույն իրավիճակն է, երբ արարքը կատարվում է անգիտակից վիճակում կամ անհաղթահարելի ուժի (տարերային աղետի կամ այլ մարդկանց կողմից ստեղծված արտակարգ իրավիճակի) ազդեցության հետևանքով։ Այս բոլոր դեպքերում չի կարելի խոսել մարդու կամքի ազատության մասին. նա չունի ընտրության իրավաչափ և ոչ իրավաչափ, հանցավոր և անառարկելի վարքագծի միջև։ Շատ երկրների օրենսդրություններ պարունակում են հատուկ դրույթներ, որոնք սահմանում են նման արարքների անհասանելիությունը։

Օրինակ Չինաստանի ՔՕ հոդված 13-ում սահմանում է, որ «այն արարքները, որոնք օբյեկտիվորեն թեև հանգեցրել են վնասակար հետևանքների, բայց ոչ թե դիտավորյալ կամ անզգուշության հետևանք են, այլ պայմանավորված են անհաղթահարելի ուժի կամ այն կանխատեսելու անհնարինությամբ, չեն ճանաչվում հանցավոր», իսկ ԱՄՆ-ի ՔՕ-ն չի սահմանափակվում ընդհանուր սահմանմամբ՝ անվանելով դրանք անբարեխիղճ վարքագծի առավել բնորոշ տարբերակներ՝

(1) անձը կարող է մեղավոր ճանաչվել ոտնձգություն կատարելու համար միայն այն դեպքում, եթե նրա պատասխանատվությունը հիմնվում է այն վարքագծի վրա, որն իր մեջ ներառում է կամովին կատարված գործողությունը կամ գործողության վրա վստահ չլինելը, որը կատարվել է տվյալ անձի մոտ։

(2) սույն հոդվածի իմաստով հետևյալ գործողությունները կամավոր չեն։

Ա) ռեֆլեկտոր կամ կոնվուլսիվ։

(b) երազի կամ անգիտակից վիճակում կատարված մարմնի շարժումները։

գ) հիպնոսի ազդեցության տակ կամ հիպնոտիկ ներշնչման արդյունքում կատարված գործողությունները։

(դ) այլ մարմնական շարժում, որը ոչ թե անձի ջանքերի կամ որոշման արդյունք է, որը կատարել է գիտակցված կամ ավտոմատացված (սովորական)։

Աղբյուրը՝ ԱՄՆ-ի մոդելային Քրեական օրենսգիրք

Անձի մոտ ընտրության ազատության բացակայությունը նույնպես կարող է պայմանավորված լինել նրա ֆիզիկական հարկադրանքի կիրառմամբ։ Այդ դեպքում արարքը նույնպես չի կարող հանցավոր ճանաչվել։ Համապատասխան օրենսդրական նորմը պարունակվում է օրինակ ՌԴ քրեական օրենսգրքի 40-րդ հոդվածի 1-ին մասում, որը սահմանում է, որ «ֆիզիկական հարկադրանքի հետևանքով քրեական օրենքով պահպանվող շահերին վնաս պատճառելը հանցագործություն չի համարվում, եթե նման հարկադրանքի հետևանքով անձը չէր կարող ղեկավարել իր գործողությունները (անգործությունը)»։

Հանցավոր արարքը կարող է կատարվել ինչպես գործողության տեսքով, այնպես էլ անգործության, այդ ձևերն ամբողջովին հավասարազոր են, չնայած հիմնական (առավել հաճախ հանդիպող) ձևն այնուամենայնիվ ակտիվ է։ Օրինակ՝ ՌԴ քրեական օրենսգրքով նախատեսված հանցագործություններից գործողության միջոցով կատարվում է մոտավորապես 70%-ը։ Անգործությունը հանցավոր է միայն որոշակի պայմանների առկայության դեպքում. դա առաջին հերթին պարտավորության առկայությունն է (որպես կանոն՝ իրավաբանական) գործողություն կատարելու և երկրորդ՝ պահանջվող գործողությունը կատարելու հնարավորության առկայությամբ։

Հասարակական վտանգը որպես հանցագործության նշան 

Հանցանքի նյութական (բովանդակային) հատկանիշը դրա հասարակական վտանգն է։ Քրեական իրավունքն արգելում և հանցավոր է համարում միայն այն արարքները, որոնք վնաս են հասցնում անձին, հասարակությանը և պետության շահերին կամ ստեղծում են այդպիսի վնաս պատճառելու վտանգ, եթե ֆորմալ կերպով արգելված արարքը քիչ թվացյալ լինելու հետևանքով չի կարող նման վնաս պատճառել, այն չի կարող համարվել հանցավոր։ Հանրային վտանգ կա արարքի օբյեկտիվ հատկության մեջ, որը բնորոշ է նրան՝ անկախ օրենսդրական գնահատականից, որը հիմք է հանդիսանում դրա քրեականացման համար։

Հանցագործությամբ պատճառված վնասը միշտ չէ, որ կոնկրետացվում է քրեական օրենսգրքում։ Ավելին, հանցագործության կատարման որոշ դեպքերում գրեթե անհնար է նշել, թե ում, ինչ անհատապես որոշակի շահերի և բարիքների վնաս է պատճառվել։ Սակայն դա չի նշանակում, որ նման արարքները անվնաս են. հանրային վտանգը կարող է լինել հասարակական հարաբերությունների գոյություն ունեցող կարգի կազմալուծումը, ընդհանուր առմամբ հասարակության կայունության խախտումը։

Հասարակական վտանգի նշանը կարող է տարբեր արտահայտություն գտնել օրենսդրության մեջ։ Որոշ օրենսդրական ակտեր (օրինակ` ՌԴ քրեական օրենսգիրք, Լեհաստանի ՔՕ) ուղիղ կերպով նշում են, որ հանցավոր է համարվում այն արարքը, որը կարող է վնաս հասցնել հանրությանը։

Հենց հանրային վտանգն է հանդես գալիս որպես նշան, որը թույլ է տալիս տարանջատել հանցանքներն այլ իրավախախտումներից ինչպիսիք են օրինակ՝ Վարչական իրավախախտումը։

Հանրային վտանգը ներառում է ինչպես պատճառված վնասի օբյեկտիվ նշան (դրա չափը, բնույթը և այլն), այնպես էլ սուբյեկտիվ նշան՝ մեղքի ձևը և տեսակը, հանցավոր արարքի կատարման դրդապատճառները, նպատակը, որը ցանկանում էր հասցնել մեղավորը և այլն։  Անզգուշությամբ մահ պատճառելու հանրային վտանգը ցածր է համարվում, քան խանդի արդյունքում կանխամտածված մահվան (սպանություն) հասցնելը։ Իր հերթին, խանդի արդյունքում սպանության հասարակական վտանգն ավելի պակաս է, քան խուլիգանական դրդումներով սպանությունները և այլն։

Թեև անձի շարժառիթներն ու նպատակները կարևոր դեր են խաղում կատարված արարքի հասարակական վտանգները գնահատելիս, դրանով չի կարելի եզրակացություն անել հանցագործի ինքնության վերաբերյալ. հավասարապես վտանգավոր, հասարակության համար վնասակար են չարամիտ խուլիգանի և այն անձի արարքները, որը նախկինում իրեն պահել է օրինապահ։ Հանցագործի անձի բնութագրերն ազդում են նրան նշանակված պատժի վրա, բայց ոչ նրա կատարած արարքի հասարակական վտանգավորության գնահատականի վրա։

Սակայն պետք է նշել, որ կան արարքներ, որոնք համարվում են հանրության համար վտանգավոր միայն այն դեպքում, եթե դրանք կատարվել են որոշակի հատկանիշեր ունեցող անձի կողմից։ Օրինակ, անձի ծառայողական պարտականությունների մեջ մտնող գործողությունների կատարման համար օրենքով չնախատեսված վարձատրություն ստանալը հանցագործություն է (կաշառակերություն) միայն այն դեպքում, եթե այդ անձը որոշակի պաշտոն է զբաղեցնում (պաշտոնյա է), հիվանդին օգնություն չցուցաբերելու համար կարող է պատասխանատվություն կրել միայն այն անձը, որը կարող է ցուցաբերել բժշկական օգնություն (բժիշկ կամ իրավապահ մարմինների աշխատակից, ով անցել է համապատասխան հրահանգավորում)։ Եթե օբյեկտիվ հատկանիշներով նման արարքը կատարվել է համապատասխան սուբյեկտիվ հատկանիշներ չունեցող անձի կողմից, ապա այն հասարակության համար վտանգավոր և հանցավոր արարք չի համարվում։

Տարբերակելու համար տարբեր հանցանքների հասարակական վտանգը, օգտագործվում են այնպիսի ցուցանիշեր, ինչպիսիք են՝ արարքի հասարակական վտանգի բնույթը և աստիճանը։ Հասարակական վտանգի բնույթը որոշվում է ոտնձգության օբյեկտի հատկանիշների (հանցագործություն կատարած հասարակական հարաբերությունների կատեգորիայի), հանցավոր հետևանքների (ֆիզիկական, տնտեսական, կազմակերպչական և այլն), մեղքի (դիտավորյալ կամ անզգույշ) և հանցագործության կատարման (բռնի կամ ոչ բռնի, «մարդասիրական» կամ առանձնապես դաժան և այլն) ձևի համադրությունների արդյունքներով։

Հասարակական վտանգի աստիճանը հասարակական վտանգի քանակական բնութագիրն է։ Այն կախված է պատճառված կամ պոտենցիալ վնասի չափից, անձի մեղքի արտահայտվածության աստիճանից, նրա շարժառիթների և նպատակների բարոյական գնահատումից, ոտնձգության կոնկրետ միջոցի ավելի բարձր կամ ավելի ցածր վտանգից։ Հասարակական վտանգավորության աստիճանը որոշում է նշանակված պատժի խստությունը, արտացոլվում է քրեաիրավական նորմի սանկցիայում։ Համապատասխան մտքերը կարելի է տեսնել միջնադարյան իրավագետների աշխատություններում։ Օրինակ, անգլիացի գիտնական Ջերեմի Բենթամը, ով հավատարիմ է քրեական իրավունքում դասական ուղղությանը, իր հայտնի «հաճույքների և տառապանքների աղյուսակ»-ում գրել է՝ «որքան վտանգավոր է հանցանքն այնքան դաժան պատիժ պետ է որոշել այն կատարողի համար, որպեսզի կանխվի այդ հանցանքի կատարումը»։

Մեղավորությունը որպես հանցանքի նշան 

Սուբյեկտիվ հանցագրում նշանակելու սկզբունքին համապատասխան՝ հանցավոր է համարվում դիտավորությամբ (այսինքն՝ գիտակցաբար պատճառվող  արարքի հետևանքների վնասակար բնույթի ըմբռնման առկայության դեպքում) կամ հանցավոր անզգուշության հետևանքով կատարված արարքը։ Եթե վնասը պատճառվել է չմտածված, ապա դա քրեաիրավական կազուս է, որի համար քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում։

Մեղքն իրենից ներկայացնում է անձի որոշակի ներքին հոգեկան վերաբերմունքն այն արարքի նկատմամբ, որը նա կատարել է և դրա իրական կամ հնարավոր հետևանքների նկատմամբ։ Քրեական իրավունքում օգտագործվում է նաև «մեղք» եզրույթին համարժեք «մեղավոր» հասկացությունը։ Իրավունքի այլ ճյուղերում այդ տերմինը կարող է այլ նշանակություն ունենալ, մասնավորապես՝ քրեական դատավարության իրավունքում մեղավոր է համարվում անձի «հանցավորությունը», նրա արարքում քրեական պատասխանատվության համար անհրաժեշտ բոլոր հատկանիշների առկայությամբ։

Հասարակությունն իրենից ներկայացնում է դինամիկ համակարգ, որտեղ մշտապես հայտնվում են հասարակական հարաբերությունների նոր տեսակներ և փոփոխվում են հները։ Դրա հետ կապված հանցանքների նոր տեսակներ են ի հայտ գալիս, իսկ հների հասարակական վտանգը կարող է փոխվել քանակությամբ դառնալ ավելի հաճախ կրկնվող կամ ընդհակառակը՝ համեմատաբար քչանալ կամ վերանալ ընդհանրապես։

Օրինակ, հին հրեական հասարակությունում համարվում էին առավել վտանգավոր և մահվան պատճառ (քարկոծություն) այնպիսի արարքներ, ինչպիսիք են կռապաշտությունը, դրան դրդելը, Մողոքին նվիրված զոհաբերությունը, կախարդությունը, հոգիներ կանչելը, ծնողներին անհնազանդությունը, շաբաթ օրվա տոնը չպահպանելը, հայհոյանքը, ուրիշի հարսնացուի բռնաբարությունը, աղջկա վատ վարքը, մինչև մեր օրերն այդ արարքներից, որպես հանցագործություն հասավ միայն բռնաբարությունը և որոշ ժամանակակից պետություններում նաև՝ հայհոյանքը։ Քրեականացման և ապաքրեականացման մասշտաբային գործընթացները սովորաբար տեղի են ունենում տնտեսական կարգի փոփոխության հետ կապված։ Կարլ Մարքսը գրել է՝ «երբ անգլիացիները դադարեցին այրել վհուկներին խարույկների վրա, միևնույն ժամանակ նրանք սկսեցին կախաղան բարձրացնել թղթադրամներ կեղծողներին»։ Ռուսաստանում տնտեսական բարեփոխումների ընթացքում ապաքրեականացվել են բազմաթիվ արարքներ, որոնք նոր տնտեսական պայմաններում կորցրել են հասարակական վտանգը (սպեկուլյացիա, կոմերցիոն միջնորդություն, մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեություն), բայց միաժամանակ հանցավոր են ճանաչվել քրեական օրենսգրքով նախկինում անհայտ բազմաթիվ արարքներ։ Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ հասարակության մեջ անընդհատ ընթանում են քրեականացման և արարքների ապաքրեականացման գործընթացներ։

Վերջին օրինակներից մեկը. այսպես կոչված ռեպոստերի ապաքրեականացման մասին օրենքը, որն ընդունվել է 2018 թվականի դեկտեմբերի 19-ին։ Այդ փաստաթղթի համաձայն՝ 282-րդ հոդվածով քրեական պատիժն իրականացվելու է միայն այն դեպքում, եթե քաղաքացին նախկինում վարչական պատասխանատվության է ենթարկվել նույն արարքի համար մեկ տարվա ընթացքում։ Իսկ եթե խախտումը տեղի է ունենում առաջին անգամ, ապա այն ենթակա է պատժի ըստ վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Ռուսաստանի Դաշնության օրենսգիրքի։ Այս օրենքն ուժի մեջ է մտել, դեկտեմբերի 27-ին նախագահ Պուտինինի ստորագրումից հետո։

Ապաքրեականացման գործընթացը կապված է այն բանի հետ, որ գործողության հասարակական վտանգն անհետանում է՝ պահպանելով դրա պաշտոնական հակաիրավական լինելը։ Երբ ինչ-որ արարք չի վնասում հասարակությանը և չի գիտակցվում քաղաքացիների մեծամասնության (այդ թվում իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչների) կողմից որպես հանցավոր, նույնպես անկայուն է։ Նման արարքի համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելը գնահատվում է որպես անարդարության դրսևորում, ինչն ի վերջո հանգեցնում է քրեաիրավական արգելքի վերացմանը։

Հանցանքների կատեգորիաներ 

Հանցանքներն ըստ տարբեր հիմքերի կարող են դասակարգվել խմբերի։ Նման դասակարգումները կարող են կրել նորմատիվ (օրենսդրական) կամ դոկտրինալ (գիտական) բնույթ։ Առավել հաճախ հանդիպում են հանցանքների դասակարգումն ըստ հասարակական վտանգի բնույթի և աստիճանի։ Դասակարգման այլ չափորոշիչները ներառում են հանցանքի կատարման եղանակի բնութագիրը, դրա վերջնական աստիճանը, սուբյեկտի և սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները և այլն։

Դասակարգում ըստ հասարակական վտանգի բնույթի և աստիճանի 

Հանցանքների խմբավորման հիմք կարող է ծառայել դրանց հասարակական վտանգի բնույթը և աստիճանը։ Պետությունների մեծ մասի օրենսդրությամբ այս հիմքով հանցագործությունները բաժանվում են 2-3 կատեգորիայի, ընդ որում՝ հաճախ ավելի քիչ վտանգավոր հանցագործություններ են համարվում քրեական արարքների անվանումը։ Քրեական արարքների համար նշանակվում են պատիժների նվազագույն ժամկետներ, հաճախ դրանք չեն հանգեցնում քրեական պատասխանատվության հետ կապված այլ հետևանքների (օրինակ՝ դատվածության)։

Շատ երկրների քրեական օրենսգրքերի մեծ մասը հասարակական վտանգի բնույթը և աստիճանը որոշվում են կախված կատարած հանցանքի ձևից և պատժամիջոցներով նախատեսված պատժի առավելագույն չափից։ Օրինակ, հոդված 111-1 Ֆրանսիայի քրեական օրենսգիրքը (1992 թվական) բաժանում է բոլոր հանցավոր արարքները հանցագործությունների, զանցանքների և խախտումների, կախված նրանից, թե արարքները կանխամտածված են թե անզգույշ, և ինչը դրանց համար կարող է նշանակվել պատիժ (այսպես, խախտումները դիտավորյալ և անզգույշ արարքներ են, որոնք պատժվում են օրենքով՝ տուգանքով, զրկելով կամ սահմանափակելով իրավունքները, իսկ հանցնանքերը դիտավորյալ արարքներ են, որոնց համար նախատեսվում է պատիժ ԱՄՆ-ի 1948 թվականի դաշնային ՔՕ-ի բոլոր հանցանքները բաժանում է 3 խմբի՝ ֆելոնիին (պատժվում են մահապատժով կամ մեկ տարուց ավելի ժամկետով ազատազրկմամբ), միսդիմինորներ և մանր ոտնձգությունները (petty offence), որոնք պատժվում են ոչ ավելի, քան 6 ամիս ժամկետով ազատազրկմամբ կամ 500 դոլար գումարի չափի տուգանքով։ Իսպանիայում հանցավոր արարքները բաժանվում են հանցանքների և խախտումների, Գերմանիայում՝ հանցանքների և զանցանքների։

Այն երկրներում, որտեղ հանցագործությունների կատեգորիաները բացահայտ չեն թվարկվում քրեական օրենսդրության ընդհանուր հատվածում, հաճախ հանցագործությունների դասակարգումը գտնվում է հատուկ առանձնացված հատվածում, որտեղ առանձին հանցագործություններ նշվում են որպես ծանր կամ թեթև (ՉԺՀ-ի ՔՕ, Շվեդիայի ՔՕ)։

Հանցագործությունների դասակարգումը թույլ է տալիս տարբերակված մոտենալ քրեական պատասխանատվության սահմանմանը. հանցանքների համար կարող է նախատեսվել տարբեր իրավական ռեժիմեր։ Դա կարող է վերաբերել օրինակ անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետներին, պատիժ նշանակելուն, քրեական պատասխանատվությունից ազատելուն և պատժից ազատելուն։

Դասակարգում ըստ սեռական ոտնձգության օբյեկտի 

Հանցանքները կարող են դասակարգվել ըստ այն օբյեկտների, որոնց վրա նրանք ոտնձգություն են կատարում։ Օրինակ՝ սպանություն (կյանք), գողություն (սեփականություն) և ցեղասպանություն (խաղաղություն և մարդկային անվտանգություն)։

Ժամանակակից քրեական օրենսգրքերում հանցանքները, որպես կանոն, խմբավորվում են ըստ վայրերի և տեղանքների։

Թեթև և ծանր հանցանքներ 

Տեսականորեն քրեական իրավունքի հանցանքները բաժանվում են երկու տեսակի՝ թեթև և ծանր։ Առանձնանում է ծանր հանցանքների երեք տեսակ՝ բաղկացուցիչ, շարունակական և տևական։

Հանցանք է հանդիսանում արարքը, որը փաստացի իրենից ներկայացնում է մի քանի տարրական արարքների ամբողջություն, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին հանցավոր է։ Օրինակ, ՌԴ ՔՕ-ում հանցանք է համարվում բռնաբարությունը, որի արդյունքում վարակել է վեներական հիվանդությամբ (ՌԴ ՔՕ 131 հոդվածի 2-րդ մասի «գ» կետ), այն կարող է ներկայացվել որպես վեներական հիվանդության (ՌԴ ՔՕ 121-րդ հոդված) և բռնաբարության հիմնական կազմ (հ.131-րդ հոդվածի 1-ին մաս), որպես բռնաբարության ամբողջություն։

Հանցավոր արարքը կարող է լինել երկու տեսակի շարունակական և երկարատև։ Շարունակակն արարքը բաղկացած է մի շարք նույնական արարքներից, որոնք ուղղված են ընդհանուր նպատակին հասնելուն։ Օրինակ՝ շարունակելի է բազմահատոր ժողովածուի գրադարանից մեկ առ մեկ կատարվող գողությունը, պահեստամասերից ապրանքի դուրս բերումը՝ դրանցից պատրաստի արտադրանք հավաքելու նպատակով և այլն։ Աշխարհի երկրների մեծ մասի (բացառությամբ, օրինակ Մոնղոլիայի քրեական օրենսգրքի) օրենսդրությունը չի պարունակում շարունակվող հանցագործության օրենսդրական սահմանում, սակայն նույնատիպ կոնստրուկցիաները օգտագործվում են աշխարհի շատ երկրներում։

Երկարատև հանցագործությունը բաղկացած է հանցավոր անգործության ակտից, որը շարունակվում է անձի վրա դրված պարտականությունների երկարատև չկատարմամբ (օրինակ՝ ալիմենտ վճարելու կամ զինվորական ծառայություն անցնելու դեպքում)։

Դասակարգում այլ իրավական գիտությունների և իրավունքի ոլորտների 

Քրեական իրավունքից բացի, հանցանքի տարբեր ասպեկտներ քրեադատավարական և քրեակատարողական իրավունքի, ինչպես նաև քրեաբանության և քրեագիտության քննության առարկա են, արդյունքում համապատասխանաբար, հնարավոր են դառնում հանցագործությունների այլ դասակարգումներ՝

 Քրեաբանության մեջ դասակարգման հիմքում դրվում են հանցագործի անձի նշաններն, ինչպես նաև հանցավոր ոտնձգության մեխանիզմն ու եղանակը։ Հանցանքների այս դասակարգման հիման վրա առանձնացվում են հանցանքի տարբեր տեսակներ՝ բռնի և շահադիտական հանցանքներ, անչափահասների հանցանքներ, կանանց կողմից կատարված հանցանքներ և այլն։
 Քրեակատարողական իրավունքում հանցանքների դասակարգումը կախված է առաջին հերթին հանցագործի անձի հատկանիշներից։ Կան տարբեր հանցանքներ, որոնք կատարվել են կանանց և տղամարդկանց, անչափահասների և չափահասների, նախկինում չդատված անձանց, ռեցիդիվիստների կողմից և այլն։
 Քրեագիտության մեջ հանցանքների խմբավորումը կատարվում է կախված մարտավարության առանձնահատկություններից և դրանց քննության մեթոդիկայից։

Քիչ նշանակություն ունեցող արարք 

Իրավակիրառ պրակտիկայում կարող է առաջանալ մի իրավիճակ, երբ կատարված արարքը ֆորմալ տեսանկյունից պարունակում է հանցագործության հատկանիշներ, սակայն ըստ էության, հանրության համար վտանգավոր չէ, չի պատճառել և չի կարողացել վնաս հասցնել քրեական օրենքով պահպանվող հասարակական հարաբերություններին։

Աշխարհի շատ երկրներում նման արարք կատարած անձը ենթակա չէ պատժի, ընդ որում այն երկրներում, որտեղ հանցագործության օրենսդրական սահմանումը ներառում է նյութական հատկանշի (հասարակական վտանգ) համապատասխան նորմերը, որպես կանոն պահվում են հանցանքների մասին հոդվածներում, իսկ այն երկրներում, որտեղ քրեական օրենսդրության մեջ պարունակվում է միայն հակաիրավական ֆորմալ նշան, աննշան արարքների անպատժելիությունը որոշվում է հատուկ քրեաիրավական կամ քրեադատավարական նորմայով։

Աննշան արարքը կարող է կատարվել միայն դիտավորյալ մեղավորության ձևով։ Եթե անձը մտադիր էր ավելի լուրջ վնաս պատճառել, բայց իրենից անկախ հանգամանքներով շատ ավելի փոքր վնաս պատճառեց, քիչ նշանակություն չունի, փոխարենը կիրառվում են չավարտված հանցավոր գործունեության մասին օրենքի նորմերը։

Փոքր նշանակություն ունեցող արարքներից պետք է տարբերակել վնաս պատճառող արարքները, որոնք ավելի քիչ են պահանջվում անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար։ Որոշ արարքներ (օրինակ՝ հարկերից խուսափելը) կարող են պատժելի լինել միայն այն դեպքում, եթե պատճառած վնասը գերազանցել է որոշակի սահմանված չափը։ Այն դեպքում, երբ անձի գործողությունները կամ անգործությունը ավելի քիչ վնաս են պատճառել, բացակայում է ոչ միայն հասարակական վտանգը, այլև արարքի քրեական հակաիրավական լինելը։ Այդ դեպքում անձի քրեական հետապնդումից պետության հրաժարվելու հիմքը կլինի ոչ թե արարքի նշանակալիությունը, այլ դրանում հանցակազմի բացակայությունը։

Քիչ նշանակություն ունեցող արարքի անառարկելիությունը չի նշանակում դրա իրավաչափություն։ Քիչ նշանակություն ունեցող արարք կատարած անձը կարող է ենթարկվել վարչական, կարգապահական, քաղաքացիական և այլ պատասխանատվության, այսինքն՝ աննշան արարքը կարող է համարվել իրավախախտում։ Որոշ քիչ նշանակություն ունեցող արարքներ կարող են համարվել անբարոյական զանցանքներ։

Իրավախախտումների այլ կատեգորիաներից և անբարոյական արարքներից հանցանքների սահմանազատում 

Հանցանքները պետք է սահմանազատվեն իրավախախտումների այլ տեսակներից, որոնց համար պատասխանատվությունը նախատեսված է վարչական, աշխատանքային, հարկային և իրավունքի այլ ոլորտների նորմերով։

Նման բաժանումը կատարվում է նյութական և պաշտոնական հիմքերով։ Սահմանազատման նյութական հիմք է հանդիսանում հանցագործություններում իրավախախտումներից բացակայող հասարակական վտանգի առկայությունը, չնայած իրավախախտումները նույնպես վնասում են հասարակությանը, հակասոցիալական են, այդ վնասն իր բնույթով և աստիճանով շատ ավելի քիչ վտանգավոր է, քան հանցագործություններից առաջացած վնասը։ Հասարակական վտանգը բավականին հաճախ բնութագրող նշանները, որոնք թույլ են տալիս իրավախախտումից տարանջատել հանցագործությունը, ամրագրվում են քրեական օրենսգրքի համապատասխան նորմում։ Այս նշանները կարող են կրել ինչպես ֆորմալ, այնպես էլ գնահատման բնույթ։ Դա կարող է լինել պատճառված վնասի (նյութական կամ ֆիզիկական) որոշակի չափը, իրավիճակը, ժամանակը, հանցագործության վայրը, մեղքի ձևը, կատարված արարքի դրդապատճառների և նպատակների ցածր լինելը և այլն։

Հանցանք և հանցագործություն 

Հիմնական հոդված՝ Հանցագործություն

Հանցանքը պատմականորեն փոփոխվող սոցիալական և քրեաիրավական բացասական երևույթ է, որն իրենից ներկայացնում է այս կամ այն ժամանակահատվածում որոշակի տարածքում կատարված հանցագործությունների համակարգ։

Հանցանքն իրենից առանձին հանցագործությունների մեխանիկական գումար չի ներկայացնում, դա առանձին սոցիալական երևույթ է, որը որոշվում է հասարակության մեջ գերիշխող տնտեսական, քաղաքական, գաղափարական և այլ պայմաններով։

Հանցավորության, հանցագործի անձի, հանցավորության կանխման միջոցների և մեթոդների, դրա դեմ պայքարի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է սոցիալ-իրավական հատուկ գիտությունը՝ քրեաբանությունը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Иванов Н. Г. Модельный уголовный кодекс. М., 2003.
 Криминология: Учебник / И. Я. Козаченко, К. В. Корсаков. М., 2011. 304 с. ISBN 978-5-91768-209-9.
 Уголовный кодекс Российской Федерации.
 Уголовное право. Общая часть / Под ред. Л. В. Иногамовой-Хегай. М., 2005. ISBN 5-900785-87-4.
 Հանցագործության հասկացություն։ Ռուսաստանի քրեական իրավունքի հանրագիտարան

Արտաքին հղումներ 

 murders.ru — «Անցյալի առեղծվածային հանցագործությունները»

Տես նաև 

 Հանցագործություն

Հանցագործություններ
Հանցագործություն
Քրեական իրավունք
Իրավունք