Տնտեսական պղպջակներ

Տնտեսական պղպջակը կամ ակտիվների պղպջակը (երբեմն կոչվում է նաև սպեկուլյատիվ պղպջակ, շուկայի պղպջակ, գների պղպջակ, ֆինանսական պղպջակ, սպեկուլյատիվ մոլուցք կամ փուչիկ) այնպիսի իրավիճակ է, որի դեպքում ակտիվների գները հիմնված են ապագայի վերաբերյալ անհասկանալի կամ անհետևողական հայացքների վրա։ Այն կարող է դիտարկվել նաև, որպես ակտիվի առևտուր այնպիսի գնով կամ գնային միջակայքում, որն էապես գերազանցում է ակտիվի ներքին արժեքը։

Մինչ որոշ տնտեսագետներ ժխտում են պղպջակների առաջացումը, պղպջակների պատճառները շարունակում են վիճելի մնալ նրանց կողմից, ովքեր վստահ են, որ ակտիվների գները հաճախ խստորեն շեղվում են ներքին արժեքներից։

Առաջարկվել են մի շարք բացատրություններ, իսկ ուսումնասիրություններն էլ վերջերս ցույց են տվել, որ պղպջակները կարող են ի հայտ գալ, անգամ, առանց անորոշության, շահարկումների կամ սահմանափակ ռացիոնալության, և այս դեպքում դրանք կարելի է անվանել ոչ սպեկուլյատիվ պղպջակներ կամ արևային կետերի հավասարակշռություն։ Նման դեպքերում, պղպջակները կարող են վիճարկելի լինել ռացիոնալության տեսանկյունից այն պարագայում, երբ ներդրողներին,  յուրաքանչյուր կետում, ամբողջությամբ փոխհատուցում են այն բանի համար, որ պղպջակը կարող է պայթել ավելի բարձր եկամտաբերության պատճառով։ Այս մոտեցումները պահանջում են, որպեսզի պղպջակների պայթելու ժամանակացույցը կանխատեսվի մոտավորապես, և պղպջակների գործընթացն էլ հաճախ մոդելավորվի՝ Մարկովի անցման մոդելի կիրառությամբ։ Նման բացատրությունները ենթադրում են, որ պղպջակներն, ի վերջո, կարող են առաջանալ գների համակարգման գործընթացների արդյունքում։

Պղպջակների ձևավորման ավելի ուշ տեսությունները հուշում են, որ այս իրադարձություններն ունեն սոցիոլոգիական պատճառ։ Օրինակ, բացատրությունները կենտրոնացել են զարգացող սոցիալական նորմերի և այն դերի վրա, որը մշակութային հիմք ունեցող պատմությունները կամ պատմվածքները կատարում են այս իրադարձություններում։

Քանի որ իրական շուկաներում, հաճախ դժվար է դիտարկել ներքին արժեքները, ապա պղպջակները, սովորաբար, վերջնականապես տարբերակվում են ռետրոսպեկտիվորեն՝ գների հանկարծակի անկումից հետո։ Նման անկումը հայտնի է, որպես բախում կամ պղպջակի պայթյուն։ Տնտեսական պղպջակում, գները կարող են անկայուն տատանվել, ինչի պատճառով էլ դրանց կանխատեսումը զուտ առաջարկի ու պահանջարկի տեսանկյունից անհնարին է դառնում։

Ակտիվների պղպջակները այժմ լայնորեն դիտարկվում են որպես ժամանակակից տնտեսական պատմության կրկնվող առանձնահատկություն՝ սկսած 1600-ականներից։ Հոլանդական Ոսկե դարաշրջանի կակաչի մոլուցքը (1630-ականների կեսերին) հաճախ համարվում է արձանագրված առաջին տնտեսական պղպջակը։

Պղպջակի ինչպես պայթյունի, այնպես էլ անկման փուլը հանդիսանում են դրական արձագանքի մեխանիզմի օրինակներ (ի տարբերություն բացասական արձագանքի մեխանիզմի, որը որոշում է հավասարակշռության գինը նորմալ շուկայի պայմաններում)։

Ծանոթագրություններ 

Գործարար ցիկլեր
Բիզնեսի ձախողում