Լեզվական իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր

Լեզվական իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր (հայտնի է նաև որպես «Բարսելոնայի հռչակագիր»), փաստաթուղթ, PEN միջազգային կազմակերպության և մի շարք ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից 1996 թվականին ընդունված որոշումը՝ ի պաշտպանություն լեզվական իրավունքների, հատկապես անհետացման վտանգի տակ գտնվող լեզուների իրավունքների։ Հռչակագիրն ընդունվել է 1996 թվականի հունիսի 6-9-ը Բարսելոնայում կայացած լեզվական իրավունքների համաշխարհային կոնֆերանսի ավարտին։ Նույն թվականին հռչակագիրը ներկայացվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենին, սակայն պաշտոնական հավանություն չի ստացել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից։

Պատմություն

Նախորդող փաստաթղթեր 

Չնայած 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, որպես մարդու իրավունքներից մեկը, նշվում է լեզուն, դրանում չեն թվարկվում և չեն հստակեցվում լեզվական իրավունքները։

Հետագայում ընդունված մի շարք միջազգային փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում էին մարդու իրավունքներին, այս կամ այն չափով անդրադարձել են լեզուների իրավունքներին, մասնավորապես՝

 Ազգային կամ էթնիկ, կրոնական և լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների հռչակագիր
 Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիա
 Տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիա
 Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակային կոնվենցիա
 Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների Միջազգային դաշնագիր
 Ժողովուրդների հավաքական իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր։

Միևնույն ժամանակ գոյություն չի ունեցել որևէ պարտադիր փաստաթուղթ, որը կվերաբերի գլոբալ մասշտաբով բոլոր լեզուների կամ լեզվական իրավունքների պաշտպանությանը։ Այդ կապակցությամբ փորձ է արվել լրացնել այդ բացը։

Լեզվական իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի գաղափարն առաջին անգամ արտահայտվել է 1984 թվականին ժամանակակից լեզվի ուսուցիչների միջազգային ֆեդերացիայում (FIPLV)։ Այն առաջ է քաշել պրոֆեսոր Ֆրանսիշկա Գոմեշ դե Մատուշը Բրազիլիայի լեզվաբանական ասոցիացիայի նախկին նախագահ, որը ձևակերպել է հիմնական լեզվական իրավունքներից մի քանիսը, ինչպես նաև կրթության ոլորտում դրանց կիրառման հետևանքները։

Հռչակագրի գաղափարը հետագա զարգացում է ստացել 1987 թվականին միջմշակութային հաղորդակցության զարգացման միջազգային ասոցիացիայի 12-րդ սեմինարում, որը տեղի է ունեցել Ռեսիֆիում։ Սեմինարը խորհուրդ է տվել լեզվական իրավունքների մասին հռչակագիր ներկայացնել և ընդունել նախնական հռչակագիր, որտեղ թվարկվում են լեզվական իրավունքների որոշ հիմնական տեսակներ։

Տեքստի մշակում 
1980-ական թվականներին Ֆրանսիայում, Պորտուգալիայում և Գերմանիայում տեղի են ունեցել հռչակագրի տեքստի մշակման մի շարք աշխատանքային հանդիպումներ և միջոցառումներ։ 1990 թվականին FIPLV-ն պատրաստել է աշխատանքային փաստաթուղթ, և 1991 թվականի օգոստոսին կազմակերպել է սեմինար Պեչայում, Հունգարիայում՝ հռչակագրի հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ օրակարգով։ Հայտարարությունը քննարկվել է նաև 1993 թվականի դեկտեմբերին՝ PEN միջազգային կազմակերպության թարգմանությունների և լեզվական իրավունքի հանձնաժողովի նիստում։

1994 թվականի սկզբին ստեղծվել է աշխատանքային խումբ պաշտոնական փաստաթուղթ գրելու համար։ Նրա աշխատանքին մասնակցել են շուրջ 40 փորձագետներ տարբեր երկրներից և մարզերից, տեքստերի տարբերակները մշտապես վերամշակվել և համալրվել են նոր գաղափարներով, պատրաստվել Է հռչակագրի տեքստի 12 նախնական տարբերակ։

Ընդունում 

Հռչակագիրն ընդունվել է 1996 թվականի հունիսի 6-ին Իսպանիայի Բարսելոնայում կայացած լեզվական իրավունքների համաշխարհային համաժողովի ժամանակ։ Գիտաժողովը նախաձեռնել էր PEN միջազգային կազմակերպության թարգմանությունների և լեզվաբանական իրավունքների հանձնաժողովը և CIEMEN-ը (էթնիկական և ազգային փոքրամասնությունների Միջազգային Կենտրոն Էսկարրե), որին մասնակցում էին 61 ՀԿ-ների, 41 ՊԵՆ-կենտրոնի և 40 փորձագետների ներկայացուցիչներ։ Փաստաթուղթը ստորագրվել և ուղարկվել է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի ներկայացուցչին, սակայն դա չի նշանակում, որ Հռչակագիրը ստացել է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի պաշտոնական հավանությունը։

Նույն թվականին հռչակագիրը հրապարակվել է կատալաներեն, անգլերեն, ֆրանսերեն և իսպաներեն լեզուներով։ Ավելի ուշ նա տեղափոխվել է նաև գալիսիաներեն, բասկերեն, բուլղարերեն, հունգարերեն, ռուսերեն, պորտուգալերեն, իտալերեն, սարդիներեն և նորվեգերեն (նյունորսկ)։

Չնայած նրան, որ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն պաշտոնապես հավանություն չի տվել հռչակագրին իր 1996 թվականի գլխավոր խորհրդաժողովում, ինչպես նաև հետագա տարիներին, այն բարոյապես աջակցել է Հռչակագրին։

Լեզվական իրավունքների համաշխարհային համաժողովը ստեղծվել է լեզվի իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (FCUDLR) հետագա գործունեության կոմիտե։ FCUDLR-ը նաև ներկայացված է CIEMEN-ում, որը շահույթ չհետապնդող և ոչ կառավարական կազմակերպություն է։ Հանձնաժողովի ստեղծման հիմնական նպատակներն էին՝

 աջակցություն ստանալու համար, հատկապես միջազգային մարմինների կողմից, որպեսզի կշիռ հաղորդենք հռչակագրին և այն հասցնենք ՅՈւՆԵՍԿՕ-ին,
 շփումներ պահպանել ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի հետ և հաշվի առնել երկրների դիրքորոշումները ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի անդամ,
 տարածել տեղեկատվություն հայտարարագրի մասին և ստեղծել դրա աջակցության ցանց։

Կոմիտեն նաև ստեղծել է գիտական խորհուրդ, որը բաղկացած է լեզվական իրավունքի ոլորտի մասնագետներից։ Գիտխորհրդի խնդիրն է պարբերաբար ակտուալացնել հռչակագիրը՝ առաջարկներ հավաքելով շահագրգիռ շրջանակներից։

Կառուցվածք և բովանդակություն 
Հռչակագրի նախաբանը պարունակում է վեց պատճառ, որոնք պայմանավորում են Հռչակագրի ընդունման և տարածման անհրաժեշտությունը։

Տարբեր լեզվական միջավայրերում կիրառելիության պարզությունն ապահովելու համար հայտարարագրում ներառվել է նախնական բաժին, որը պարունակում է իր հոդվածներում օգտագործվող հասկացությունների սահմանումները (հոդվածներ 1-6)։ Հռչակագրի առաջին մասում (7-14-րդ հոդվածներ) թվարկվում են ընդհանուր սկզբունքներ, որոնք երաշխավորում են հավասար լեզվական իրավունքներ լեզվական համայնքների և անհատների համար։ Հռչակագրի երկրորդ մասը նվիրված է լեզուների տարածման առանձին ասպեկտներին և բաղկացած է 6 բաժիններից։ 1-ին բաժնում (15-22-րդ հոդվածներ) քննարկվում է պետական կառավարման և պետական մարմինների հետ կապված լեզուների օգտագործումը։ Բաժին 2 (հոդվածներ 23-30) վերաբերում է լեզվական իրավունքներին կրթության ոլորտում։ 3-րդ բաժնում (31-34-րդ հոդվածներ) սահմանվում են լեզվական իրավունքները սեփական անունների նկատմամբ, իսկ 4-րդ բաժնում (35-40-րդ հոդվածներ) հաստատվում է լեզվական խմբերի իրավունքը ԶԼՄ-ների և նոր տեխնոլոգիաների նկատմամբ։ Բաժին 5 (հոդվածներ 41-46) նկարագրում է մշակութային արտեֆակտների հետ կապված իրավունքները։ Բաժին 6 (հոդված 47-52) վերաբերում է սոցիալ-տնտեսական ոլորտում անձի կամ լեզվական խմբի իրավունքներին։

Հայտարարագրի լրացուցիչ հոդվածներում կոչ է արվում հանրային իշխանության մարմիններին միջոցներ ձեռնարկել, որոնք կապահովեն լեզվական իրավունքների կիրառումը և դրանց մասին տեղեկացնել այլ համապատասխան մարմիններին։ Նաև առաջարկվում է ՄԱԿ-ի շրջանակներում լեզուների խորհուրդ ստեղծել, ինչպես նաև ստեղծել լեզվական իրավունքների համաշխարհային հանձնաժողով, որը պետք է դառնա ոչ պաշտոնական խորհրդատվական խորհուրդ, որը կազմված է լեզվական իրավունքի ոլորտում ոչ կառավարական կազմակերպությունների փորձագետներից։

Աշխարհի արձագանք 
Հռչակագիրն աշխարհում ոչ միանշանակ է ընդունվել և բազմիցս քննադատության է ենթարկվել։ Հռչակագրի պահանջներից մեկն այն էր, որ այն բոլոր լեզուներն ընդունում է հավասար, որի պատճառով մերժում է այնպիսի հաստատված տերմիններ, ինչպիսիք են «պաշտոնական լեզուն», «տարածաշրջանային լեզուն», «փոքրամասնությունների լեզուները», և վճռականորեն հանդես է գալիս պատմական համայնքների բոլոր լեզուների լիարժեք օգտագործման օգտին։

Դիտողությունների մեկ այլ խումբ վերաբերում էր կրթության հարցերին վերաբերող հռչակագրի հոդվածներին (25, 26 և 30 հոդվածներ)։ Այս հոդվածները պնդում են, որ ազգային կրթական համակարգը պետք է լիովին աջակցի համայնքների լեզուների և դպրոցներում սովորող այլ լեզուների զարգացմանը, մինչև սահունություն և բոլոր սոցիալական իրավիճակներում այն օգտագործելու ունակություն։ Բացի այդ, լեզվական համայնքների լեզվի և մշակույթի վերաբերյալ հետազոտությունները պետք է իրականացվեն համալսարանի մակարդակով։ Պնդվում Էր, որ այդ հոդվածներում շարադրված «իրավունքները» կմնան միայն ազդեցիկ լեզվական համայնքների արտոնությունը։ Քանի որ Հռչակագիրը իշխանություններից պահանջում է պատժամիջոցներ կիրառել հռչակված իրավունքների խախտման դեպքում, հիմնավոր մտավախություններ են արտահայտվել, որ կառավարությունները հնարավոր չեն համարի ընդունել այդ փաստաթուղթը։ Երկրների մեծ մասի կառավարություններին (բացի Իսպանիայի այնպիսի տարածաշրջանների իշխանություններից, ինչպիսիք են Կատալոնիան, Մենորկան և Բասկերի Երկիրը) դժվար է համատեղել հռչակագրի հիմնարար սկզբունքները իրենց ընթացիկ լեզվական քաղաքականության և պրակտիկայի հետ։ Անհրաժեշտ է հավասարակշռություն պահպանել կառավարությունների լեզվական քաղաքականության և տարբեր լեզվական համայնքներում մարդկանց իրավունքների պաշտպանության միջև։ Ազգային փոքրամասնությունների համար մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանությունը (ինչպես, օրինակ, ֆիզիկական գոյատևման հարցերը) կառավարությունների կողմից դիտարկվում է որպես լեզվական իրավունքների համեմատ ավելի առաջնային հարց։ Հետևաբար, լեզվական իրավունքներն անտեսվելու են այնքան ժամանակ, մինչև պատշաճ կերպով պահպանվեն մարդու հիմնական իրավունքները։ Բացի այդ, պատժամիջոցների սահմանման հետ կապված ծախսերը կառավարությունների անհանգստության ևս մեկ պատճառ են։ Հիմնական խնդիրը, սակայն, այն է, որ հռչակագիրը պարտադիր իրավաբանական ուժ չունի, և դրա խախտումների համար պատասխանատու անձինք երբեք չեն նշվում։

Քննադատությունը առաջ է բերել նաև այն թեզը, որ հռչակագրում ավելի շատ իրավունքներ են տրվում «լեզվական համայնքներին»։ Նշվում է, որ նրանք, ովքեր չեն ընկնում «լեզվական համայնքների» («ազգային տարածքային փոքրամասնություններին» համարժեք հասկացություն) կատեգորիայի տակ, պետք է «ձուլվեն», քանի որ կրթության իրավունքը պարտադիր չէ, որ նշանակում է իրենց մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու իրավունք։

Հետագա զարգացում

Վավերացման փորձեր 
Հռչակագիրը չի վավերացվել ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի կողմից՝ ի տարբերություն մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի։ Չնայած 1998 թվականի հռչակագրի տեքստի հրապարակմանը, որը հավանության է արժանացել մի շարք համաշխարհային առաջնորդների կողմից, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն չի վավերացրել այդ փաստաթուղթը։ 2002 թվականի ապրիլի 19-ին CIEMEN-ը և PEN միջազգային կազմակերպությունը գագաթնաժողով էին հրավիրել Բարսելոնայում լեզվի քաղաքականության համաշխարհային կոնգրեսի ժամանակ, որտեղ FIPLV-ն առաջարկել էր փոխել հռչակագիրը, որպեսզի այն ընդունվի և իրականացվի։ Նաև հետագա ջանքեր են գործադրվել 2003 թվականին համաժողովների կազմակերպման միջոցով հռչակագրի աջակցությունն ուժեղացնելու ուղղությամբ։

2008 թվականից CIEMEN-ը լոբբինգ է անում լեզվական իրավունքների ներառումը պետությունների օրակարգում, որոնք ներկայումս ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի (UNHRC) անդամներ են։ Չնայած հռչակագրին դրական արձագանքներին, UNHRC-ի անդամ պետությունները համաձայնության չեն եկել այս հարցի շուրջ։ 2008 թվականին Ժնևում UNHRC-ի 8-րդ նստաշրջանի շրջանակներում կազմակերպված «Լեզվական իրավունքները մարդու իրավունքների ամրապնդման համար» խորագրով միջոցառումն ուղղված էր այն բանին, որպեսզի ստանար հռչակագրի վերաբերյալ բանաձևի նախագծի աջակցությունը, որը նախատեսվում էր ներկայացնել UNHRC-ի համաժողովի սեպտեմբերյան նստաշրջանում։ Մեքսիկայի, Բոլիվիայի, Չիլիի, Հայաստանի և Նիգերիայի դեսպանները հարցազրույցների շարքում աջակցել են այդ բանաձևին։ Սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի խորհրդատվական կոմիտեին առաջարկվել էր միջոցներ ձեռնարկել Հռչակագիրը մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում ներառելու համար։

Ժիրոնյան մանիֆեստ 
Ժիրոնյան մանիֆեստը մշակվել է ՊԵՆ միջազգային կազմակերպության թարգմանությունների և լեզվական իրավունքների բաժնի կողմից 2011 թվականի մայիսին՝ ի հիշատակ հռչակագրի տասնհինգերորդ տարեդարձի։ Ժիրոնյան մանիֆեստը հռչակագրի նորացված տարբերակն է, որտեղ հավաքված են դրա հիմնական սկզբունքները հետագա զարգացման համար։ 2011-ի սեպտեմբերին իր 77-րդ համաշխարհային կոնգրեսում PEN կազմակերպությունը վավերացրել է այդ մանիֆեստը։

Մանիֆեստի բովանդակությունը հիմնված է հռչակագրի 10 հիմնական սկզբունքների վրա։ Ի տարբերություն հռչակագրի բարդ ամբողջական տեքստի, մանիֆեստը շարադրված է սեղմ և մատչելի ձևով, որը նախատեսված է «թարգմանելու և տարածելու որպես լեզվական բազմազանության պաշտպանության գործիք ողջ աշխարհում»։ Մանիֆեստի նպատակն է միջազգային հանրության ուշադրությունը կրկին հրավիրել լեզվական իրավունքների հարցի վրա։

Մանիֆեստն աշխարհի բոլոր լեզուների պաշտպանությանն ու տարածմանը ուղղված քայլ է, այդ թվում՝ անհետացման վտանգի տակ գտնվող։ Ինչպես նշեց PEN միջազգային կազմակերպության նախագահ Ջոն Ռոլստոն Սոլը․ «Նա կարող էր մեզ տալ հստակ հրապարակային փաստաթուղթ, որի օգնությամբ կարելի է պաշտպանել և զարգացնել փոքր թվով կրիչների լեզուներ, ինչպես նաև անհետացման վտանգի տակ գտնվող լեզուներ»։

2012 թվականի մարտի 5-ին Ժիրոնյան մանիֆեստը և նրա օտարալեզու տարբերակները ներկայացվել են կատալոնական PEN կենտրոնի կազմակերպած միջոցառմանը։ Այն անցել Է Կատալոնիայի Ժեներալիտետի պալատում, Բարսելոնը։ Այսօրվա դրությամբ մանիֆեստը թարգմանվել է 32 լեզվով։

Ժիրոնյան մանիֆեստի տեքստ՝

 Լեզվական բազմազանությունը համաշխարհային ժառանգություն է, որը պետք է գնահատել և պաշտպանել։
 Բոլոր լեզուների և մշակույթների նկատմամբ հարգանքը հիմնարար նշանակություն ունի ամբողջ աշխարհում երկխոսության և խաղաղության կառուցման և պահպանման գործընթացի համար։
 Բոլոր մարդիկ սովորում են խոսել սրտում հանրության կողմից, որը հնարավորություն է տալիս նրանց կյանքը, լեզուն, մշակույթն ու ինքնությունը։
 Տարբեր լեզուներ և խոսքի տարբեր ձևեր ոչ միայն հաղորդակցման միջոց են. դրանք նաև միջավայր են, որտեղ մարդիկ աճում են և կառուցվում են մշակույթներ։
 Յուրաքանչյուր լեզվական համայնք իրավունք ունի իր լեզուն որպես պաշտոնական լեզու օգտագործել իր տարածքում։
 Դպրոցի ուսուցումը պետք է նպաստի լեզվի հեղինակության բարձրացմանը, որտեղ տարածքի լեզվական համայնքը խոսում է։
 Ցանկալի է, որ քաղաքացիները ունեն ընդհանուր գիտելիքներ տարբեր լեզուներով, քանի որ այն նպաստում է կարեկցանքի և մտավոր հրապարակայնության և նպաստում է ավելի խորը գիտելիքների սեփական լեզվի։
 Թարգմանությունը տեքստերի, հատկապես մեծ ստեղծագործությունների տարբեր մշակույթների, ներկայացնում է շատ կարևոր տարր է անհրաժեշտ գործընթացում ավելի խորը հասկանալու և հարգանքի շրջանում մարդկանց։
 ԶԼՄ-ները արտոնյալ վերահեռարձակում են լեզվական բազմազանության ապահովման և իր հեղինակության գրագետ և կայուն բարձրացման համար։
 Իր լեզվի օգտագործման և պաշտպանության իրավունքը Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից պետք է ճանաչվի որպես մարդու հիմնական իրավունքներից մեկը։

Դոնոստիական արձանագրություն 
2016 թվականին մի շարք կազմակերպություններ, որոնք ներառում են Հռչակագրի հեղինակների մի մասը, ընդունել են լեզվական իրավունքների ապահովման Նախապատմական արձանագրությունը։ Արձանագրությունը վկայակոչում է հայտարարագիրը որպես իր հիմքերից մեկը։

Աջակիցներ 
Իր գոյության ընթացքում հռչակագիրը ստացել է բազմաթիվ քաղաքական և հասարակական գործիչների աջակցությունը, որոնց թվում եղել են Նելսոն Մանդելան, Ռոնալդ Հառվուդը, Օմերո Արիդխիսը, Նոամ Չոմսկին, Ժոզե Ռամուշ-Օրտան, Դալայ լամա XIV-ն, Դեսմոնդ Թուտուն, Լասլո Տյոկեշը, Ռիկարդո Մարիա Կառլես Գորդոն, Ադոլֆ Պերես Էսկիվելը, Խոսե Կարերասը, Շեյմաս Հինին, Նգուգի Վա Տխիոնգոն, Շիմոն Պերեսը, Ջուդիտ Մասկոն, Փիթեր Գեբրիելը և Ջոն Օրոն։

Տես նաև 
Տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիա
Մայրենի լեզվի միջազգային օր
Լեզվական քաղաքականություն
Լեզուների վերածնունդ
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
  
 Linguistic Rights | Droits linguistiques | Lingvaj rajtoj | Diritti linguistici — международный симпозиум «Linguistic Rights in the World, the current situation», ООН, Женева, 24 апреля 2008

Լեզվական իրավունքներ
Հանրալեզվաբանություն