Սուրբ Աստվածածին վանք (Բիստ)

Սուրբ Աստվածածին վանք (հայտնի էր նաև Սուրբ Ստեփանոս վանք անունով),  հայկական առաքելական ավերված վանական համալիր ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Բիստ գյուղի կենտրոնական հատվածում։

Պատմություն 

Վանական համալիրը կառուցված էր 12-րդ դարում պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառի Բիստ գյուղի կենտրոնական հատվածում, արևելյան հատվածի բարձրադիր վայրում։

18-րդ դարում Աբրահամ կաթողիկոս Կրետացին այցելելով Բիստ եկեղեցին որակավորել է որպես

Ճարտարապետություն 

Վանական համալիրը կազմված էր եկեղեցուց, գավթից, պարսպից  և վանքապատկան այլ շինություններից, որոնք արդեն 20-րդ դարի կեսերից ավերված էին։

Եկեղեցի 

Սուրբ Աստվածածին վանքի եկեղեցին կառուցված էր կարմրերանգ (տուֆ) սրբատաշ քարերից և բազալտից։ Ուղղանկյուն հատակագծով այդ եկեղեցին մեկ զույգ մույթերով եռանավ բազիլիկա էր, հնգանիստ աբսիդով, երկհարկանի զույգ ավանդատներով և ծածկված էր երկթեք տանիքով։ Ներքուստ և արտաքուստ զուրկ էր հարդարանքից։

Եկեղեցու միակ մուտքը գտնվում էր արևմտյան ճակատում, որի ուղղանկյուն բացվածքը երիզված էր բարձր և քանդակազարդ կամարով։  Բարավորից վերև ագուցվաժ էր 17-րդ դարի խաչքար։

Սուրբ Աստվածածին վանքի եկեղեցու բարձր և ընդարձակ սրահը չորս խաչաձև կտրվածքով հաստահեղույս (1,57 մ) մույթերով և կամարաշարով բաժանված էր երկու փոքր և մեկ մեծ նավի։ Սրահը ուներ 15,64 մ լայնություն և 22,5 մ երկարություն, միջին նավի թաղի լայնությունը կազմում է 7 մ, իսկ կամարների թռիչքը երկայնական ուղղությամբ 7,60 մ։ Եկեղեցու սրահի որմերում կան բավական լայն բացվածքներով 14 որմնախորշեր։ Ծածկում՝ մեծ նավի թաղի մեջ, բացված է շրջանաձև երդիկ, որի վրա ժամանակին կառուցված էր եղել զանգակատան ռոտոնդան։

Բեմի աբսիդը, որն ուներ յոթանիստ կազմություն։ Ընդարձակ և բարձր աբսիդի բոլոր նիստերում արված էին լայն բացվածքներով խորշեր։ Միջին խորշի վերևում կար պատուհան, որը և լուսավորում էր աբսիդը։

Եկեղեցու բեմը իր երկու կողմերում ուներ համարյա քառակուսի հատակագծերով երկհարկանի ավանդատներ, որոնց առաջին հարկերի որմնախորշերը ևս ունեին լայն ու բարձր բացվածքներ և լուսավորվում են արևելյան որմի պատուհաններով։ Եկեղեցու աբսիդի և ավանդատների, ինչպես նաև նավերի թաղերի միջև, ծածկի տակ թողնված էին թունելանման թաքստոցներ, որոնք միջանցքների պես ձգվում էին կառույցի երկարությամբ՝ արևելք-արևմուտք։ Թաքստոցների մուտքերը բացված էին առաջին հարկի ավանդատների որմերում։ Հյուսիսային ավանդատան թաքստոցների մուտքը բացված էր նրա առաջին հարկի հարավային որմի հարավ-արևելյան անկյունային որմնախորշում, իսկ հարավային ավանդատանը՝ հյուսիս-արևելյան անկյունային որմնախորշում, որոնք փակվել էին սալերով և միանգամայն աննկատ դարձրել թաքստոցների մուտքերը։ Այդ մուտքերից քարե աստիճաններով նախ բարձրանում էին ավանդատների երկրորդ հարկերի անմիջապես ետին մասերում հյուսիս-հարավ առանցքով կառուցված 3,30 մ  x 1,60 մ թաքստոց-սենյակները, որոնք օդ ու լուսավորություն էին ստանում արևերյան որմում քողարկված և արտաքինից աստղաձև փոքրիկ լուսամուտներից։ Այնուհետև այդ սենյակ-թաքստոցներից բարձրանում էին աբսիդի ծածկի ուղղությամբ և թունելանման միզանցքներով մտնում սրահի ծածկի տակ թողնված թաքստոցները։

Գավիթ 

Գավիթը կցված էր եկեղեցուն հարավից։  Գավիթը հատակագծում ուղղանկյունի էր, կառուցված էր սրբատաշ բազալտից և տեղական կարմիր քարից։ Նրա հարավային ճակատը իրենից ներկայացնում է երեք բացվածքներով կամարաշար։ Գավթի և եկեղեցու պատերի շարվածքի կոնստրուկտիվ կապերի առկայությունը թռւյլ էր տալիս եզրակացնելու, որ գավիթը կառուցվել էր եկեղեցու վերանորոգման հետ միաժամանակ (1687 թվական)։

Պարիսպ և այլ շինություններ 

Եկեղեցու արևմտյան և հարավային կողմերում կառուցված էին եղել վանքապատկան շինություններն ու խցերը։ Վանքապատկան տարածքը շրջապատված էր պարսպով։

Տես նաև 
 Գողթն
 Վասպուրական
 Բիստ

Գրականություն 
 Այվազյան, Արգամ, «Նախիջևանի կոթողային հուշարձաններն ու պատկերաքանդակներն», Երևան, 1987 թվական, էջ 47-48
 Այվազյան, Ա. (1978) Գողթն գավառի Բիստ ավանի ճարտարապետական հուշարձանները. Պատմա-բանասիրական հանդես, № 1 . pp. 283–289

Ծանոթագրություններ 

Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
գ
Վանքեր այբբենական կարգով
Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ