Եդվաբնեի կոտորած

Եդվաբնեի կոտորած, հրեաների զանգվածային սպանություններ Բելառուսական ԽՍՀ Բելոստոկի մարզի Եդվաբնե գյուղում (այժմ՝ Լեհաստան) Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականի հուլիսին։ Երկար ժամանակ համարվել է, որ կորոտածն իրականացրել են գերմանացի պատժողները, բայց ներկայում հայտնի է, որ ջարդարարների հիմնական մասը եղել են լեհեր, որոնք ապրում էին հարակից տարածքներում։

Կոտորած 
1941 թվականի հուլիսի 10-ին լեհերի մոլեգին ամբոխը հարձակվել է հրեաների վրա, որոնց թվում է եղել տեղի ռաբբին։ Հրեաների մեծ մասին ողջ-ողջ այրել են գոմում։

Հետաքննություն 
Մինչ 2000 թվականը ենթադրվում էր, որ կոտորածն իրականացրել են գերմանացիները։ Սակայն 2001 թվականին ամերիկացի պատմաբան Յան Թոմաշ Գրոսը հրատարակել է «Sąsiedzi: Historia zagłady zydowskiego miasteczka» գիրքը, որում ցույց է տվել, որ ջարդերը կատարել են տեղի բնակիչները՝ առանց գերմանացիների օգնության։Հիմնական փաստերը անհերքելի են թվում։ 1941 թվականի հուլիսին Եդվաբնեում բնակվող լեհերի մի մեծ խումբ մասնակցել է այնտեղի գրեթե բոլոր հրեաների դաժանաբար ոչնչացմանը, որոնք, ի դեպ, կազմում էին ավանի բնակիչների ճնշող մեծամասնությունը։ Նախ նրանց սպանել են մեկ առ մեկ՝ փայտերով, քարերով, խոշտանգել են, կտրել գլուխները, պղծել դիակները։ Հետո՝ հուլիսի 10-ին, շուրջ մեկուկես հազար փրկվածներ տարվել են գոմ և ողջ-ողջ այրվել։

Որոշ լեհեր չեն համաձայնել իրադարձությունների տվյալ գնահատականի հետ։ 2000 թվականից մինչև 2004 թվականը Լեհաստանի Ազգային հիշողության ինստիտուտի կողմից կատարված հետաքննության արդյունքում կատարվել են եզրակացություններ, որոնք հիմնականում հաստատել են Գրոսի վարկածը, բացառությամբ լեհերի ձեռքից մահացած հրեաների քանակի. 1600 մահվան փոխարեն նշվել է 340-350 մարդու մահվան մասին։ Դատախազ Ռադոսլավ Իգնատիևի կարծիքով՝ հնարավոր է, որ «սպանությունները ներշնչվել են գերմանացիներից, և գերմանացի զինվորների տեղում գտնվելու փաստը պետք է համարել համարժեք սպանությանը նրանց համաձայնությանը»:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում լեհերն իրենց հրեա հարևանների դեմ կատարել են ռազմական հանցագործություններ երկրի առնվազն 24 շրջաններում։ Այս եզրակացությանն է հանգել Երկրորդ աշխարհամարտի սկզբին Լեհաստանում տեղի ունեցած իրադարձություններն ուսումնասիրող կառավարական հանձնաժողովը։

Հետաքննության պատասխանը 
2001 թվականին Լեհաստանի նախագահ Ալեքսանդր Կվասնևսկին պաշտոնապես ներողություն է խնդրել հրեա ժողովրդից այս հանցանքի համար։

Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր լեհերն են պատրաստ միանալ նախագահ Կվասնևսկու ներողությանը։

Վերահուղարկավորում 
2013 թվականի հուլիսի 10-ին Լեհաստանի Եդվաբնե քաղաքում տեղի ունեցած սպանդի 72-րդ տարելիցի արարողության ժամանակ քաղաքում տեղի ունեցած ջարդի զոհերի աճյունները վերաթաղվել են։

Հուղարկավորության արարողությունը կազմակերպել էին Լեհաստանի ազգային հիշողության ինստիտուտը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի թանգարանը։ Դրան մասնակցել են Լեհաստանի գլխավոր ռաբբի Միխայել Շուդրիխը, Լեհաստանի հրեական համայնքների միության նախագահ Պյոտր Կադլչիկը և Իցհակ Լևինը, որը մանկության տարիներին հրաշքով էր փրկվել կոտորածից։

Եդվաբնեի կոտորածն արվեստում 
Եդբավնում տեղի ունեցած իրադարձություններն ընկած են Վլադիսլավ Պասիկովսկու «Հասկիկներ» ֆիլմի հիմքում, որի հերոսները իմանում են իրենց հայրենի գյուղում հրեաների զանգվածային սպանության մասին։ Նաև իրադարձությունները հիմք են հանդիսացել Թադեուշ Սլոբոդզյանեկի «Համադասարանցիներ. Պատմություն 14 դասերում» ֆիլմի համար։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 Gross J. T. Neighbors: The Destruction of the Jewish Community in Jedwabne, Poland, Princeton University Press, 2001 (ISBN 0-14-200240-2).
 Stola D. «Jedwabne: Revisiting the evidence and nature of the crime», Holocaust and Genocide Studies, vol. 17, no. 1, Spring 2003, 139—152.
 The Neighbors Respond: The Controversy over the Jedwabne Massacre in Poland / editors Antony Polonsky and Joanna B. Michlic. Princeton University Press, 2003 (ISBN 0-691-11306-8).
 Станислав Куняев. «Поэзия, Судьба, Россия».
 Э. Блокчейн. Погром в Едвабне: как было на самом деле

Արտաքին հղումներ 
 The Polish debate about the Jedwabne massacre
 Poles and the Jews: How Deep the Guilt ?  — Adam Michnik, New York Times, 17 March 2001
 
 Jedwabne — all english articles in the site

Հոլոքոստը Լիտվայում
Հակասեմականություն