Կախովկայի հիդրոէլեկտրակայանի վթար

Կախովկայի հիդրոէլեկտրակայանի վթար, 2023 թվականի հունիսի 6-ին Ուկրաինայի Կախովկայի ՀԷԿ-ի ամբարտակի վթարն է, որ առաջացրել է լայնածավալ հեղեղումներ։ Ամբարտակը գտնվում էր Դնեպր գետի վրա, Խերսոնի մարզում։ Ուկրաինա ռուսական ներխուժման պատճառով ամբարտակը վթարի պահին գտնվել է ռուս զինվորականների վերահսկողության տակ։ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի իշխանությունները ավերածությունների մեջ մեղադրել են միմյանց։

Ջրամբարում ջրի մակարդակը բարձրացել է ամիսներ շարունակ և ամբարտակի վթարի ժամանակ եղել է ամենաբարձր մակարդակի վրա։

Հոսանքն ի վար հազարավոր բնակիչներ տարհանվել են, քանի որ հեղեղները ջրի տակ են առել Ուկրաինայի և Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող տարածքների մի քանի գյուղեր։ Ջրամբարի ջրի կորուստը սպառնում է Ռուսաստանի կողմից օկուպացված Ղրիմի և Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող Զապորոժիեի ատոմակայանի ջրամատակարարմանը։

Նախապատմություն 
2022 թվականի վերջին, երբ Խերսոնի հակահարձակումը մոտեցել է Դնեպրին, Ուկրաինան մեղադրել է Ռուսաստանին պատնեշը պայթեցնելու պլանավորման մեջ։ Հակահարձակման ընթացքում ուկրաինական ուժերը հաջող հարված են հասցրել Նովա Կախովկա ամբարտակի սելավատարներից մեկին՝ օգտագործելով HIMARS համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգ։ 

2022 թվականի նոյեմբերին, երբ ռուսական ուժերը նահանջել են Խերսոնից, նրանք ավերել են կամրջի հարթակի մի հառվածը՝ միաժամանակ վնասելով շլյուզների դարպասների մի մասը։  Այնուհետ ռուսները միտումնավոր բացել են լրացուցիչ շլյուզների փակ դարպասներ՝ թույլ տալով, որ ջուրը արագ դուրս գա ջրամբարից։ Այդ ժամանակ Զապորոժիեի շրջանային ռազմական վարչակազմը հայտարարության մեջ ենթադրել է, որ ջրամբարի ջրահեռացման նպատակներից մեկը կարող էր լինել ամբարտակից հարավ գտնվող տարածքը հեղեղելը, որպեսզի Ուկրաինայի զինված ուժերը չանցնեն Դնեպր գետը։ Պաշտոնյաները հայտարարել են, որ «Ուկրհիդրոէներգո» ուկրաինական հիդրոէլեկտրական ընկերությունը կարծում է, որ ռուս օկուպանտները «բացել են կայանի շլյուզները՝ վախենալով ուկրաինացի զինվորների առաջխաղացումից»։ 

Հաջորդ ամիսներին Ռուսաստանը ուկրաինական ենթակառուցվածքներին, այդ թվում մի քանի ամբարտակների է հարվածել և բնակիչների մի մաս մնացել է առանց ջրի հասանելիության։ Օրինակները ներառում են ռուսական հրթիռային հարձակումը Կրիվոյ Ռոգի ամբարտակի վրա և Օսկոլ գետի ամբարտակի ոչնչացումը ռուսական ցամաքային զորքերի կողմից։  2022 թվականի հոկտեմբերին Մոլդովայի արտաքին գործերի նախարար Նիկու Պոպեսկուն հայտարարել է, որ Ուկրաինան որսացել է ռուսական հրթիռները, որոնք ուղղված էին Դնեստր գետի ամբարտակին։ 

Ժնևի կոնվենցիաների I արձանագրության 56-րդ հոդվածն արգելում է «վտանգավոր ուժեր պարունակող կայանքների»՝ ինչպիսիք են ամբարտակները, կանխամտածված ոչնչացումը։

Վթար 
2023 թվականի հունիսի 6-ի առավոտյան տեղական ժամանակով ժամը 02:50-ին տեղի է ունեցել ամբարտակի «կոնստրուկցիաների ներքին պայթյուն», հայտարարել է Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին։  Պատնեշը փաստացի ավերվել է, ինչը հանգեցրել է հոսանքն ի վար համատարած ջրհեղեղի։ Քանդման պահին ամբարտակը գտնվել է Ռուսաստանի վերահսկողության տակ, իսկ ջրի մակարդակը բարձրացել էր մինչև 30 տարվա առավելագույն մակարդակի։ 

BBC News-ի կողմից ստացված արբանյակային պատկերները ցույց են տվել, որ ամբարտակի վիճակը վատթարացել է հունիսի 1-ից կամ ավելի վաղ, իսկ ամբարտակի վրայովանցնող ճանապարհը որոշակի վնաս է կրել հունիսի 2-ին։

Մեղադրանքներ 
Ամբարտակի ոչնչացման վերագրումը որևէ կողմի վիճարկվում է։ Ըստ Reuters-ի՝ կողմերից ոչ մեկը անհապաղ հրապարակային ապացույցներ չի ներկայացրել իրենց մեղադրանքները հաստատելու համար։

Մեղադրանքներ Ռուսաստանին 
Ուկրաինայի իշխանությունները հայտնել են, որ ռուսական ուժերը ոչնչացրել են ամբարտակը։ Ուկրաինայի պետական հիդրոէներգետիկ գործակալությունը՝ «Ուկրհիդրոէներգո»-ն, հայտարարել է, որ ամբարտակը «ամբողջովին ավերվել է» շարժիչի սենյակում տեղի ունեցած պայթյունից հետո և չի կարող վերականգնվել։ Ուկրաինացի պաշտոնյաները հայտարարել են, որ Ռուսաստանը «խուճապի մեջ» քանդել է ամբարտակը՝ դանդաղեցնելու Ուկրաինայի ծրագրված հակահարձակումը։

Ուկրաինայի արտաքին գործերի նախարար Դմիտրի Կուլեբան քննադատել է միջազգային լրատվամիջոցներին ուկրաինական և ռուսական վերագրումները հավասարապես արժանահավատ ներկայացնելու համար՝ պնդելով, որ դա «հավասար հիմքերի վրա է դնում փաստերն ու քարոզչությունը»։

Մեղադրանքներ Ուկրաինային 
Ռուսական կողմում գտնվող Նովա Կախովկայի քաղաքապետը սկզբում ասել է, որ ամբարտակը չի վնասվել, սակայն ավելի ուշ մեղադրել է Ուկրաինային։  Վլադիմիր Պուտինի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հերքել է ամբարտակի ոչնչացմանը Ռուսաստանի մասնակցության մեղադրանքները և այն անվանել ուկրաինական դիվերսիա։ Ռուսական պետական լրատվամիջոցները ոչնչացումը վերագրել են «Վիլխա» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերով վարվող կրակի հետ։

Հետևանքներ

Ջրհեղեղներ և տարհանումներ 

Ուկրաինայի ազգային ոստիկանությունը հրամայել է տարհանել Դնեպրի արևմտյան ափի մի շարք բնակավայրեր, Խերսոն քաղաքի Սադովե և Կորաբել կղզի շրջանները։ Խերսոնի մարզի նահանգապետ Ալեքսանդր Պրոկուդինը հունիսի 6-ի առավոտյան ուկրաինական հեռուստատեսությանը հայտնել է, որ ութ գյուղեր հեղեղվել են, իսկ տուժած շրջաններում ավտոբուսներով և գնացքներով շարունակվում է 16000 բնակիչների տարհանումը։ 

Ռուսական հսկողության տակ գտնվող Նովայա Կախովկայում ՝ պատնեշի արևելյան ծայրամասում, 22 հազար մարդ է ապրում ջրհեղեղի վտանգի տակ գտնվող տարածքներում, և 600 տուն հեղեղվել էլ։ Ռուսաստանի իշխանությունները գետի ձախ ափին արտակարգ դրություն են հայտարարել։

Հակահարձակում 
Ջրհեղեղը կարող է խանգարել ուկրաինական պլանավորված գործողություններին այդ տարածքում և անցնել Դնեպր գետի ձախ ափ։ Որոշ արևմտյան ռազմական փորձագետների կարծիքով՝ Ռուսաստանը ռազմական առումով շահում է ջրհեղեղից։

Ջրամատակարարում 
Ջրամբարից օգտվում է Հարավային Ուկրաինան և Ղրիմի թերակղզու հարավային հատվածը և Զապորոժիեի ատոմային էլեկտրակայանը։ Ռուսական պետական լրատվամիջոցները հաղորդում են, որ ռուսաստանյան Նովայա Կախովկայի քաղաքապետն ասել է, որ ամբարտակի ոչնչացման պատճառով Հյուսիսային Ղրիմի ջրանցքից Ղրիմ եկող ջրամատակարարման հետ կապված «խնդիրներ» կլինեն։ Ջրի մակարդակը 13.2 մ նվազագույնն է, որն անհրաժեշտ է Զապորոժիեի ատոմակայանի հովացման համար ջուր մատակարարելուն «Մեր ներկայիս գնահատականն այն է, որ կայանի անվտանգության համար անմիջական վտանգ չկա»,- ասել է Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության ղեկավար Ռաֆայել Գրոսին։

Արձագանք

Ուկրաինա 
Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին ասել է. «Ռուս ահաբեկիչների կողմից Կախովկա հիդրոէլեկտրակայանի ամբարտակի ոչնչացումը միայն հաստատում է ողջ աշխարհին, որ նրանց պետք է վտարել ուկրաինական հողի յուրաքանչյուր անկյունից»։ Ուկրաինայի նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Անդրեյ Երմակը ամբարտակի ոչնչացումն անվանել է «էկոցիդ»։ «Մենք կոչ ենք անում միջազգային հանրությանը վճռականորեն դատապարտել ռուսական ահաբեկչությունը «Կախովկա» ՀԷԿ-ի (Հիդրոէլեկտրակայանի) վրա»՝ կոչ անելով ՄԱԿ ԱԽ-ի նիստի և ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ հանդիպման։ Ուկրաինայի գլխավոր դատախազը հայտարարել է, որ հետաքննում է ավերածությունները՝ որպես ռազմական հանցագործություն։

Միջազգային 
ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Ենս Ստոլտենբերգը իրադարձությունն անվանել է «վրդովեցուցիչ» և ասել, որ այն ցույց է տալիս «Ուկրաինայում Ռուսաստանի պատերազմի դաժանությունը»։ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելը ՀԷԿ-ի պայթեցումը ռազմական հանցագործություն է անվանել Ռուսաստանի կողմից։ Եվրախորհուրդը հայտարարել է. «Մենք խստորեն դատապարտում ենք Ուկրաինայի Խերսոնի մարզում Նովա Կախովկա ամբարտակի ոչնչացումը»։ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Ջեյմս Քլևերլին, ով այդ ժամանակ գտնվում էր Ուկրաինայում, ասել է, որ «միակ պատճառը, որ դա ընդհանրապես խնդիր է, Ռուսաստանի չհրապարակված լայնամասշտաբ ներխուժումն է»։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը ասել է  է, որ փլուզումը «Ռուսաստանի Ուկրաինա ներխուժման ևս մեկ ավերիչ հետևանք է» և հայտարարել է, որ «հարձակումները խաղաղ բնակչության և կարևոր քաղաքացիական ենթակառուցվածքների վրա պետք է դադարեցվեն»։

Ծանոթագրություններ 

Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)
Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Ջրհեղեղներ
2023 իրադարձություններ
Իրադարձություններ Ուկրաինայում
2023 աղետներ