Հիշիր քո անունը

«Հիշիր քո անունը» (, ), լեհ-խորհրդային ռազմական-դրամատիկական գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Սերգեյ Կոլոսովը 1974 թվականին «Մոսֆիլմ» (ԽՍՀՄ) և «Իլյուզիոն» (Iluzjon, ԼԺՀ) ստուդիաներում։ Լեհական վարձույթում ֆիլմը ցուցադրվել է ենթագրերով լեհ դերասանների ձայնը չի փոխարինվել թարգմանչի ձայնով։

Ֆիլմի գլխավոր հերոսուհու դերը կատարել է ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ Լյուդմիլա Կասատկինան՝ ռեժիսոր Սերգեյ Կոլոսովի կինը։

Ֆիլմի իրադարձությունները ծավալվում են Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ և դրա ավարտից հետո։ Ֆիլմը հիմնված է նացիստական Գերմանիայի Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարի խորհրդային բանտարկյալի իրական դրամատիկ պատմության վրա, որն այնտեղ բաժանվել է իր որդուց և գտել նրան միայն քսան տարի անց։

Սյուժե 
1941 թվականի հունիսի 22-ին՝ ԽՍՀՄ-ի վրա նացիստական Գերմանիայի հարձակման օրը, Բելառուսի բնակչուհի Զինա Վորոբյովան որդի է ունենում, որին կոչում է Գենա։ Որոշ ժամանակ անց մայրն ու որդին հայտնվում են Լեհաստանի գրավված տարածքում գտնվող գերմանական Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարում, որտեղ կարանտինից հետո նրանց տեղավորում են տարբեր բարաքներում, բայց Զինան հնարավորության դեպքում անընդհատ այցելում է Գենային և կերակրում այն։ Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտին՝ բելառուսական «Բագրատիոն» հարձակողական գործողության շրջանակներում Կարմիր բանակի հարձակման ժամանակ, Զինան այլ անձանց հետ ուղարկվում է «մահվան երթի», և ճամբարից դուրս գալիս սարսափով տեսնում է, որ բարաքը, որում գտնվում է իր որդին, փակում են. նացիստները ակնհայտորեն պատրաստվում են սպանել երեխաներին։

Հետագայում՝ այլ հայրենադարձների հետ գնացքով վերադառնալու ժամանակ, Զինան պատահաբար հանդիպում է ամուսնու նախկին ծառայակցին, որից իմանում է, որ նա զոհվել է պատերազմի հենց առաջին օրը, և շոկից կորցնում է տեսողությունը։ Նա դժվարությամբ ապաքինվում է, բնակություն է հաստատում Լենինգրադում, որտեղ այնուհետև սկսում է աշխատել հեռուստացույցների արտադրության գործարանի որակի լաբորատորիայում, բայց դադարում փնտրել որդուն՝ Գենային, քանի որ վստահ է, որ նա ողջ է. դեռ հիվանդանոցում նա հանդիպել է Գենայի բարաքից բուժքույր Նադեժդային և նրանից իմացել, որ բանտարկյալ երեխաները, ամենայն հավանականությամբ, պարզապես լքվել են համակենտրոնացման ճամբարի անձնակազմի կողմից նահանջի ժամանակ։ Լսելով, որ պատերազմից հետո Լեհաստանի Օսվենցիմի թանգարանն ակտիվորեն օգնում է ճամբարի նախկին բանտարկյալների անհայտ կորած երեխաների որոնմանը, նա անընդհատ հարցումներ է ուղարկում այնտեղ։ Մի անգամ նա հեռուստատեսությամբ տեսնում է Օսվենցիմի մասին պատմող ֆիլմ, որը նկարահանվել է խորհրդային զինվորների կողմից նրա ազատագրումից հետո, և ազատագրված երեխաների խմբի մեջ ճանաչում է Գենային։

Զուգահեռաբար ցույց է տրվում, որ Գենան իսկապես կենդանի է։ Պատերազմից հետո նա և հարազատներին չգտած մյուս երեխաները հայտնվում են հանպատրաստից մանկատանը, որտեղ նրա հանդեպ հետաքրքրություն է ցուցաբերում Օսվենցիմի նախկին բանտարկյալ լեհ Գալինա Տրուշչինսկայան։ Այդ ժամանակ Գենան այլևս չի խոսում ռուսերեն, այլ միայն լեհերեն ու գերմաներեն և կարծում է, որ ինքը ֆրանսիացի է (նա իր Գենայի անունը վերափոխում է լեհական Գենեկի)։ Որոշ ժամանակ անց Գալինան որդեգրում է Գենային, և այժմ նրա անունը Էուգենիուշ Տրուշչինսկի է։ Տարիներն անցնում են, և Էուգենիուշը դառնում է ծովային կապիտան։ Մի օր նա իր ընկերուհու հետ էքսկուրսիայի է գնում Օսվենցիմի թանգարան և ցնցվում, երբ Զինայի դիտած նույն կինոխրոնիկայի կադրում տեսնում է իրեն։ Թանգարանի տնօրենը նրան հրավիրում է իր մոտ և իմանալով նրա ճամբարի համարը՝ հայտնում է Զինաիդայի հարցման մասին։ Չնայած ներքին հակասություններին՝ Էուգենիուշը մեկնում է Լենինգրադ և վերամիավորվում է իր մոր հետ, բայց որոշ ժամանակ անց հեռանում է, քանի որ իր կյանքն արդեն դասավորվել է Լեհաստանում։

Դերերում 
 Լյուդմիլա Կասատկինա – Զինաիդա Գրիգորևնա Վորոբյովա
 Լյուդմիլա Իվանովա – Նադեժդա
 Թադեուշ Բորովսկի — Էուգենիուշ Տրուշչինսկի (Գենադի Վորոբյով)
 Սլավա Աստախով – Գենադի Վորոբյովը մանկության տարիներին
 Ռիշարդա Խանին – Գալինա Տրուշչինսկայա
 Լիլիա Դավիդովիչ – Մարիա Գուբարևիչ
 Վլադիմիր Իվաշով – մայոր
 Լեոն Նեմչիկ – Պյոտրովսկի, նավի նավապետ
 Պավել Վիննիկ – խորհրդային ժամապահ
 Ելենա Վոլսկայա – դայակ
 Գելենա Իվլիևա – Նինա Պետրուխինա
 Դանուտա Ստոլյարսկայա – Նատալյա
 Լյուբով Սոկոլովա – փոստատար
 Վալենտինա Տելեգինա – դայակ ծննդատանը
 Վերա Տիտովա – Զինաիդայի գործընկերուհին
 Վիկտոր Շուլգին – Պյոտր Ֆեոդորովիչ
 Ելենա Չուխրայ – Օքսանա
 Ստանիսլավ Յասկևիչ – Օսվենցիմի թանգարանի տնօրեն
 Բորիս Կորդունով – բժիշկ-ակնաբույժ
 Ալեքսեյ Կոժևնիկով – էպիզոդ (լուսագրերում նշված չէ)
 Յանա Պոպլավսկայա – էպիզոդը հանվել է
 Դիտեր Կնուստ – Յոզեֆ Մենգելե
 Անջեյ Կրասիցկի – էսէռական երեխաներին առանձնացնելու տեսարանում
 Սիլվեստր Պշեդվոևսկի – էսէռական երեխաներին առանձնացնելու տեսարանում
 Աննա Յարաչովնա – կալանավոր, որը լիզում է ափսեն
 Ալեքսեյ Կոլոսով – բրդյա սաղավարտով գերմանացի զինվոր (լուսագրերում նշված չէ)

Նկարահանող խումբ 
 Ռեժիսոր՝ Սերգեյ Կոլոսով
 Սցենարի հեղինակներ՝ Սերգեյ Կոլոսով, Էռնեստ Բրիլ, Յանուշ Կրասինսկի
 Օպերատոր՝ Բոգուսլավ Լյամբախ
 Բեմադրող նկարիչ՝ Միխայիլ Կարտաշով
 Կոմպոզիտոր՝ Անջեյ Կոժինսկի
 Մոնտաժող՝ Գալինա Սպիրինա
 Կոստյումների հեղինակ՝ Էդիթ Պրիդե, Իզաբելլա Կոնաժևսկա
 Ձայնը՝ Վլադիմիր Կրաչկովսկու

Արտադրություն 
Ֆիլմում գլխավոր դերը կատարելու համար դերասանուհի Լյուդմիլա Կասատկինան իր ամուսնուց՝ ռեժիսոր Սերգեյ Կոլոսովից գաղտնի պահպանել է ամենադաժան դիետա՝ խմելով միայն լիմոնով ու մեղրով թեյ։ Արդյունքում նա նիհարել է 12 կիլոգրամ և նկարահանումների ժամանակ մի քանի անգամ կորցրել գիտակցությունը ուժասպառությունից։

Իրական պատմություն 
Ֆիլմը հիմնված է Օսվենցիմի կալանավոր Գենադի Մուրավյովի կենսագրության վրա, բայց մեծ տարբերություններով։ Գենադին ծնվել է ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից հինգ ամիս առաջ Զինաիդա և Պավել Մուրավյովների ընտանիքում՝ Վիտեբսկի մերձակայքում գտնվող Նովկա գյուղում։ Նրա հայրը մեկնել է ռազմաճակատ և 1945 թվականի ապրիլի 9-ին զոհվել Քյոնիգսբերգի մոտ տեղի ունեցած մարտում։ Գենադին և Զինաիդան սկզբում թաքնվել են անտառում, սակայն 1943 թվականին գերեվարվել են գերմանացիների կողմից և վեց ամիս անցկացրել Վիտեբսկի բանտում, քանի որ նրանց գյուղի բնակիչներին մեղադրել են պարտիզաններին օգնելու մեջ։

1943 թվականի սեպտեմբերի 19-ին երկուսն էլ հասել են Օսվենցիմ, որտեղ կարանտինից մեկ ամիս անց նրանց տեղավորել են տարբեր բարաքներում։ Զինաիդայի համարը եղել է 62105, Գենադիիի համարը՝ 149850։ Զինաիդան, կանխատեսելով, որ իրենք բաժանվելու են, անընդհատ Գենադիի համար կրկնում էր նրա լրիվ անունը՝ հուսալով, որ նա կհիշի այն, բայց հասկանալով, որ նա կարող է և չհիշել, միևնույն ժամանակ անգիր անել է տվել նրա ճամբարային համարը՝ 149850: Չնայած մոր ջանքերին՝ Գենադին հիշել է միայն իր անունը։ 1945 թվականի հունվարին Զինաիդան հայտնվել է «մահվան երթում» և արտաքսվեց Բերգեն-Բելզեն, որտեղ մնացել է մինչև 1945 թվականի ապրիլին ազատ արձակվելը։

Ազատություն ստանալուց հետո Գենադին, ի թիվս այլ ողջ մնացած երեխաների, հայտնվել է Հարբուրտովիցեի պլոֆիլակտորիայում, այնուհետև Բուչայի մանկատանը, որտեղ ուսուցչուհի Ելենա Գրուշչինսկայան հետաքրքրություն է ցուցաբերել նրա նկատմամբ և փորձել է որդեգրել նրան, բայց մի շարք պատճառներով չի կարողացել դա անել, սակայն նրանք շարունակել են կապ պահպանել։ Երբ Գենադին սկսել է սովորել տեխնիկումում, վերցրել է Գրուշչինսկի ազգանունը, իսկ անունը դարձրել է Էուգենիուշ (նա չի հիշել իր լրիվ անունը՝ Գենադի և Էուգենիուշ է ընտրել այն պատճառով, որ նրա փոքրացուցիչ ձևը՝ Գենկա, նման էր իր Գենա անվանը)։

Էուգենիուշը ծնողներին գտնելու փորձեր չի արել։ Զինաիդան որդուն մահացած էր համարում և ակտիվորեն սկսել է փնտրել նրան միայն այն ժամանակ, երբ պատահաբար որդուն տեսել է ազատագրման օրը նկարահանված կինոխրոնիկայի կադրում։ Այնուհետև, լինելով Շչեցինի պոլիտեխնիկականի ուսանող, Էուգենիուշը էքսկուրսիայի է գնացել Օսվենցիմ, որտեղ պատահաբար նկատել է իրեն հենց այդ կինոխրոնիկայում։ Դրանից հետո թանգարանի վերահսկիչ Թադեուշ Շիմանսկին նրան հայտնել է, որ վաղուց է փնտրում այդ երեխային և խնդրել է հայտնել իր ճամբարային համարը։ 1965 թվականին, երբ Էուգենիուշն արդեն աշխատում էր որպես աստստենտ պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, նա և Զինաիդան հանդիպել են Մինսկի երկաթուղային կայարանում՝ մամուլի բազմաթիվ ներկայացուցիչների ներկայությամբ։ Ինչ-որ պահի Էուգենիուշը դարձել է հայտնի անձ, և 1969 թվականին Լեհաստանում նրա մասին նկարահանվել է կես ժամանոց «Numer 149850» հեռուստաֆիլմը։

Հետագայում Զինաիդան և Էուգենիուշը ևս մի քանի անգամ հանդիպել են, բայց Էուգենիուշը փորձեր չի ձեռնարկել տեղափոխվելու ԽՍՀՄ։ Նա վերջնականապես հաստատվել է Շչեցինում, ամուսնացել և ունեցել երկու դուստր։ Զինաիդան մահացել է 1993 թվականին։ Էուգենիուշը դարձել է Լեհաստանի վետերանների միության և նախկին քաղբանտարկյալների Արևմտյան Պոմերանյան խորհրդի փոխնախագահ, որտեղ ակտիվորեն ներգրավվել է նրա անդամների սոցիալական, բժշկական և իրավական օգնության մեջ։ Էուգենիուշը եղել է այն տասներկու նախկին բանտարկյալների կազմում, որոնք ողջունել են Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսին 2016 թվականի հուլիսին Օսվենցիմ կատարած այցի ժամանակ։ Հենց Էուգենիուշն է Ֆրանցիսկոսին մոմ տվել, որը նա այնուհետև դրել է մահապատժի պատի առջև՝ 11-րդ բարաքի մոտ։

Մրցանակներ 
  – Քիշնևի 8-րդ համամիութենական կինոփառատոնի գլխավոր մրցանակ
 Լեհական կինոփառատոն – Լավագույն դերասանուհի (Լյուդմիլա Կասատկինա)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Խորհրդային ֆիլմեր
«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
1974 ֆիլմեր
Լեհական դրամա ֆիլմեր
Լեհերեն ֆիլմեր
Ֆիլմեր Հոլոքոստի մասին
Խորհրդային դրամա ֆիլմեր
Լեհական ռազմական ֆիլմեր
Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1940-ականներին
Լեհական պատմական ֆիլմեր
Գերմաներեն ֆիլմեր
Լեհական ֆիլմեր
Խորհրդային պատմական ֆիլմեր
Ռուսերեն ֆիլմեր
Ֆիլմեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին
Իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմեր
Ֆիլմեր Հայրենական մեծ պատերազմի մասին