Քիմիական տարրերի անվանումների ստուգաբանություն



Պատմություն 
Քիմիայի պատմության ընթացքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ քիմիական տարրեր։ Քանի որ դրանք հայտնաբերվել են տարբեր վայրերում և ժամանակաշրջաններում՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, քիմիական տարրերի անվանումների ստուգաբանությունը կապվում է տարբեր լեզուների և մշակույթների հետ։ Քիմիական տարրերի անվանումները կարող են ծագել տարբեր աղբյուրներից՝ երբեմն այն գիտնականի անունով, որը հայտնաբերել է այն, կամ այն վայրի անունով, որտեղ տարրը հայտնաբերվել է։ Որոշ տարրեր ունեն լատիներեն կամ հունարեն արմատներ, որոնք բխում են տարրի հատկություններից կամ կիրառությունից։

Վայրի անունով 
118 քիմիական տարրերից 32-ի հայերեն անվանումները կապված են Երկրի վրա գտնվող վայրերի հետ, ևս 8-ն անվանակոչվել են Արեգակնային համակարգի մարմինների անունով.

 հելիում` Արեգակի, 
 տելուրիում` Երկրի, 
 սելեն` Լուսնի, 
 ուրան, նեպտունիում և պլուտոնիում` Արեգակնային համակարգի մոլորակների անուններով, 
 ցերիում և պալադիում` Արեգակնային համակարգի փոքր մոլորակների անուններով։

Մարդկանց անուններով 
19 տարրերի անվանումներ կապված են 20 անձանց անունների հետ (կյուրիում տարրն անվանվել է Մարի և Պիեռ Կյուրիների անունով)։ 15 տարր անվանվել է գիտնականների անունով, ևս չորսն անուղղակիորեն կապված են այլ անձանց անունների հետ։ Գլեն Սիբորգը և Յուրի Հովհաննիսյանը միակ գիտնականներն են, որոնց անունով քիմիական տարրեր են անվանակոչվել դեռևս նրանց կենդանության oրոք։ Գիտնական չհանդիսացող չորս անձանց անուններով տարրերն իրականում անվանվել են որևէ վայրի կամ հաստատության անունով, որն իր հերթին անվանված է եղել այդ մարդկանց անունով.
 Սամարիում տարրի անվանումը կապված է սամարսկիտ հանքանյութի հետ, որից այն առանձնացվել է։ Վերջինս իր հերթին անվանվել է ինժեներ Վասիլի Սամարսկի-Բիխովեցի անունով։
 Բերկլիում և լիվերմորիում տարրերը կոչվում են Բերքլի և Լիվերմոր քաղաքների անուններով, որտեղ համապատասխանաբար գտնվում են Կալիֆոռնիայի համալսարանի ճառագայթային լաբորատորիան և Լիվերմորի ազգային լաբորատորիան։ Իսկ ամերիցիում տարրն Ամերիկա աշխարհամասի անվան միջոցով անուղղակիորեն կապված է Ամերիգո Վեսպուչիի հետ։

Դիցաբանական կերպարի անունով 
Բազմաթիվ տարրեր ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն անվանվել են դիցաբանական կերպարների անուններով։ Ցերիում, եվրոպիում, հելիում, իրիդիում, նեպտունիում, նիոբիում, պալադիում, պլուտոնիում, պրոմեթիում, սելեն, տիտան, թորիում, ուրան և վանադիում տարրերի անվանումները կապված են աստվածությունների և առասպելական կերպարների հետ։

Միներալների անուններով 
Որոշ տարրեր անվանվել են այն միներալների անուններով, որոնցում հայտնաբերվել են։ Օրինակ` բերիլիումն այդպես է կոչվել բերիլ միներալի անունով։

Հայերեն անվանումներ 
Քիմիական տարրերի անվանումների մեծ մասը միջազգայնորեն կիրառվող անուններ են։ Որոշ անվանումներ, սակայն, գործածվում են միայն հայերենում։ Դրանք են` ջրածին, թթվածին, ածխածին, ծծումբ, երկաթ, պղինձ, արծաթ, անագ, ծարիր, ոսկի, սնդիկ, կապար։

Տարածում չստացած անվանումներ 
Մի շարք տարրերի համար առաջարկվել են անվանումներ, որոնք, սակայն, պաշտոնապես միջազգային ճանաչում չեն ստացել։ Դրանցից են`

 կոլումբիում (Cb)` Քրիստափոր Կոլումբոսի,
 հանիում (Ha)` գերմանացի քիմիկոս Օտտո Հանի,
 ժոլիոթիում (Jl)` Իռեն Ժոլիո-Կյուրիի,
 կուրչատովիում (Ku)` Իգոր Կուրչատովի, 
 կասիոպեում (Cp)` Կասիոպեա համաստեղության և, հետևաբար, անուղղակիորեն առասպելական Կասիոպեայի անունով։

Տարրերի անվանման գործող ընթացակարգ 
Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում քիմիական տարրերի անվանման գործընթացը վերահսկում է Տեսական և կիրառական քիմիայի միջազգային միությունը, որը նաև ժամանակավոր անվանում և քիմիական նշան է տալիս դեռևս անհայտ կամ վերջերս սինթեզված տարրերին։

Անվանումների ցանկ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Քիմիական տարրեր
Ցանկեր:Քիմիա
Քիմիա
Քիմիայի պատմություն
Ցանկեր
Պարբերական աղյուսակ