Վալերի Չալիձե

Վալերի Նիկոլայի Չալիձե (), խորհրդային ակտիվ իրավապաշտպան, այլախոհ, ֆիզիկոս, հրապարակախոս, ավելի ուշ՝ ամերիկացի հրատարակիչ և խմբագիր, պատմաբան, բազմաթիվ հրատարակությունների հեղինակ։

Կենսագրություն 
Վալերի Նիկոլայի Չալիձեն ծնվել է 1938 թվականի նոյեմբերի 25-ին Մոսկվայում։ Սովորել է Մոսկվայի և Թբիլիսիի համալսարաններում։ Ավարտել է Թբիլիսիի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ Գիտությունների թեկնածու է։

1960-ական թվականների կեսերին դարձել է մարդու իրավունքների համար շարժման ակտիվ մասնակից։ Եղել է Թբիլիսիի գիտահետազոտական ինստիտուտի բաժնի վարիչ։ 1969-1972 թվականներին եղել է «Հասարակական խնդիրներ» սամիզդատական ամսագրի հրատարակիչ և խմբագիր։

1970 թվականին Անդրեյ Սախարովի և Անդրեյ Տվերդոխլեբովի հետ հիմնադրել է ԽՍՀՄ մարդու իրավունքների կոմիտեն։

1972 թվականին մեկնել է Միացյալ Նահանգներ՝ դասախոսություններ կարդալու նպատակով։ Այնտեղ այցի ընթացքում զրկվել է ԽՍՀՄ քաղաքացիությունից և մնացել որպես փախստական։ Ապրել է Միացյալ Նահանգների Վերմոնտ քաղաքում։

1989 թվականին՝ ԽՍՀՄ-ում հրատարակումների երկարամյա արգելքից հետո, Չալիձեի հոդվածը հայտնվել է «Կոմունիստ» կուսակցական հանդեսում, իսկ 1990 թվականին Վալերի Չալիձեին վերադարձվել է խորհրդային քաղաքացիությունը։

Ընտանիք 
 Կինը՝ Վերա Իլինիչնա Չալիձե (ծնունդով՝ Սլոնիմ, ծնվել է1948 թվականին), 
դուստրը՝ քանդակագործ Իլյա Լվովիչ Սլոնիմ,
քույրը՝ լրագրող Մարիա Սլոնիմ,
թոռը՝ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի ժողկոմ Մաքսիմ Լիտվինով։

Գիտական գործունեություն 
Չալիձեն մի շարք հրատարակությունների, մասնավորապես, մի քանի մաթեմատիկական և մաթեմատիկական ֆիզիկական մենագրությունների հեղինակ է։

Քաղաքացիական գործունեություն 
1970 թվականի մայիսի 13-ին Միխայիլ Լեոնտովիչը, Անդրեյ Սախարովը, Վալենտին Տուրչինը և Վալերի Չալիձեն դիմել են ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազ Ռոման Ռուդենկոյին («Հսկողության կարգով բողոք»)` Տաշքենդի քաղաքային դատարանի և ՈՒՍՍՀ Գերագույն դատարանի որոշման վերաբերյալ Պետրոս Գրիգորենկոյի գործով, սակայն չկան տեղեկություններ, որ դատախազը ինչ-որ կերպ արձագանքել է այս նամակին։

ԽՍՀՄ-ում Մարդու իրավունքների խնդիրների ուսումնասիրման նպատակով 1970 թվականի նոյեմբերին Չալիձեի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է ԽՍՀՄ մարդու իրավունքների կոմիտեն։ Կոմիտեի անդամների թվում են եղել Անդրեյ Սախարովը և Տվերդոխլեբովը, իսկ հետո՝ Իգոր Շաֆարևիչը․ կոմիտեի փորձագետներ դարձել են Ալեքսանդր Եսենին-Վոլպինը և Ցուկերմանը։ Այդ կոմիտեի գործունեությունը վերահսկել է ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեն (ԿԳԲ)։

Չալիձեն թաղված է Միացյալ Նահանգների Վերմոնտ նահանգի Ֆեյր Հեյվեն գերեզմանատանը։

Հրատարակչական գործունեություն 
 Եղել է «Russia» ամսագրի համախմբագիր։
 Գլխավորել է Նյու Յորքի «Լրատու-մամուլ» ամսագիրը և հրատակությունը։
 Նյու Յորքում հիմնադրել է սեփական հրատարակությունը՝ «Chalidze Publications», որտեղ սկսել է հրատարակել Լև Տրոցկու արխիվի ռուսերեն փաստաթղթերը և նյութերը։ Դրանք 1940 թվականից պահվում են Հարվարդի համալսարանի գրադարանում և ներառում Խորհրդային Ռուսաստանի պատմության և հեղափոխության գործիչների մասին նյութեր։
 Խմբագրել է «ԽՍՀՄ․ ներքին հակասություններ» ամսագիրը։

 1989 թվականին լույս է տեսել «Կոմունիստական օպոզիցիա ԽՍՀՄ-ում, 1923-1927 թվականներ» փաստաթղթերի 4 հատոր («ստալինցիների» դեմ «տրոցկիստների» պայքարի մասին)։
 1984 թվականին լույս են տեսել Տրոցկու՝ նախկինում չհրապարակված մեմուարային աշխատանքները՝ «Դիմանկարներ»։
 1986 թվականին՝ «Օրագրեր և գրություններ»։
 1988 թվականին՝ «Հեղափոխականների դիմանկարները» և այլն։

Գրեթե բոլոր այդ հրապարակումներին որպես կազմող մասնակցել է մեկ այլ ռուս-ամերիկյան պատմաբան՝ Յուրի Ֆելշտինսկին։

Վալերի Չալիձեն նաև հրատարակել է Նիկիտա Խրուշչովի հիշողություները և այլ գրքեր։

Ստեղծագործություններ 
 В. Чалидзе. Права человека и Советский Союз. — Нью-Йорк։ изд. Хроника-Пресс, 1974. — 304 с. // англ. пер. V. Chalidze. To defend these rights։ Human rights and the Soviet Union. — N-Y, Random House, 1974. ISBN 0-394-48725-7
 Литературные дела КГБ։ Дела Суперфина, Эткинда, Хейфеца, Марамзина. (ред. В. Чалидзе) Нью-Йорк։ Хроника-Пресс, 1976
 В. Чалидзе. Уголовная Россия. — Нью-Йорк, Хроника-Пресс, 1977. // англ. пер. V. Chalidze. Criminal Russia։ Essays on crime in the Soviet Union. — Random House, 1977. ISBN 0-394-40598-6
 В. Чалидзе. СССР — рабочее движение?. — Нью-Йорк։ Хроника-Пресс, 1978
 Победитель коммунизма։ Мысли о Сталине, социализме и России. Нью-Йорк, 1981.
 В. Чалидзе. Ответственность поколения. Нью-Йорк։ Chalidze Publications, 1981.
 В. Чалидзе. О речевом коде мозга. — Benson, VT։ Chalidze’s Research Diary, 1985
 В. Чалидзе. Иерархический человек։ социобиологические заметки. — Benson, VT։ Chalidze Publications, 1989. — 220 с.
 V. Chalidze. Entropy Demystified։ Potential Order, Life and Money . Universal Publishers, 2000
 V. Chalidze. Mass and Electric Charge in the Vortex Theory of Matter . Universal Publishers, 2001

Մեջբերումներ 
«Կոմունիզմի հաղթող․ Մտքեր Ստալինի մասին» գրքում Չալիձեն, մասնավորապես, գրել է․

Հետաքրքիր փաստեր 
1970 թվականի աշնանը Չալիձեի տանն առաջին անգամ հանդիպել են ակադեմիկոս Անդրեյ Սախարովը և Ելենա Բոները։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Կենսագրությունը «Հրոնոս» կայքում
 Չալիձեի կենսագրությունը «Սամիզդատի անթոլոգիայում»
 Չալիձեի ստեղծագործություններն Անդրեյ Սինյավսկիի անվան էլեկտրոնային արխիվում

Խորհրդային այլախոհներ
Խորհրդային իրավապաշտպաններ
Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Խորհրդային ֆիզիկոսներ
20-րդ դարի գրողներ
Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Մարդու իրավունքները ԽՍՀՄ-ում
20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Խորհրդային գրողներ
Հրապարակախոսներ
Ամերիկացի հրատարակիչներ
Ամերիկացի խմբագիրներ
Ամերիկացի պատմաբաններ
Գիտությունների թեկնածուներ