Միլիսենթ Գարեթ Ֆոսեթ

Միլիսենթ Գարեթ Ֆոսեթ (, ), անգլիացի քաղաքական առաջնորդ, ակտիվիստ, գրող, սուֆրաժիստ և ֆեմինիստների պաշտամունքի առարկա, օրիորդական ազգանունը՝ Գարեթ։ Հայտնի է որպես օրենսդրական փոփոխությունների միջոցով կանանց ընտրական իրավունքերի պաշտպանության արշավի մասնակից։ 1897 թվականից մինչև 1919 թվականը նա ղեկավարում էր Մեծ Բրիտանիայի կանանց իրավունքների պաշտպանության ամենամեծ կազմակերպությունը՝ Կանանց քվեարկելու իրավունքների պաշտպանության  կազմակերպությունների ազգային միությունը (NUWSS)։ Նա գրել է. «Չեմ կարող ասել, որ ես դարձել եմ սուֆրաժիստ։ Ես միշտ նույն եմ եղել` սկսած այն ժամանակվանից, երբ ես բավականաչափ մեծ էի, որպեսզի ընդհանրապես մտածեի ներկայացուցչական կառավարության սկզբունքների մասին»։ Միլիսենթը նաև փորձել է բարելավել բարձրագույն կրթություն ստանալու կանանց հնարավորությունները՝ Միլիսենթը դառնալով Լոնդոնի Բեդֆորդ քոլեջի կառավարիչ (այժմ՝ Royal Holloway), իսկ 1875 թվականին` Քեմբրիջի Նյունհեմ քոլեջի համահիմնադիր։

2018 թվականին, «Ժողովրդի ներկայացուցչության մասին» ակտի ընդունումից 100 տարի անց, Միլիսենթը դարձել է առաջին կինը, ի պատիվ որի, որպես հարգանքի տուրք հուշարձան է կանգնեցվել Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի հրապարակում։

Կենսագրություն

Վաղ տարիներ 
Միլիսենթ Գարեթը ծնվել է 1847 թվականի հունիսի 11-ին, Ալդեբուրգ քաղաքում ()։ Հայրը մոտակա Լեիսթոն քաղաքի հաջողակ գործարար Նյուսոն Գարեթն էր (1812–1893), իսկ մայրը՝ Լուիզան (ծնունդով Դուննել Լուիզա, 1813–1903), Լոնդոնից էր։ Միլիսենթը նրանց տասը երեխաներից ութերորդն էր։

Ըստ Ստրաչեյսի, «Գարեթները ջերմ և երջանիկ ընտանիք էին, երեխաներին խրախուսում էին ֆիզիկապես ակտիվ լինել, շատ կարդալ, արտահայտել սեփական մտքերը և կիսել իրենց հոր քաղաքական հայացքները, որը պահպանողականությունից անցել էր Գլադստոնյան լիբերալիզմին, պայքարող տղամարդ էր և խիստ հայրենասեր»։

Միլիսենթը դեռ երեխա էր, երբ 1854 թվականին նրա ավագ քույրը՝ Էլիզաբեթ Գարեթ Անդերսոնը, որը հետագայում դառնալու էր Բրիտանիայի առաջին կին բժիշկը, նրան ծանոթացրել է անգլիացի սուֆրաժիստուհի Էմիլի Դեյվիսի հետ։ Էլիզաբեթի դուստրը՝ Լուիզա Անդերսոնն իր կենսագրության մեջ մեջբերում է Դեյվիսին, որն իր մորը՝ Էլիզաբեթին և մորաքրոջը՝ Միլիսեթին ասում է․ «Միանգամայն պարզ է, թե ինչ պետք է արվի։ Քանի դեռ դու բժշկական մասնագիտությունը հասանելի ես դարձնում կանանց համար, ես պետք է բարձրագույն կրթություն ստանամ։ Այդ անելուց հետո էլ մենք պետք է հոգանք ձայնի իրավունք ստանալու մասին»։ Դրանից հետո նա դիմում է Միլիսենտին․ «Դուք ավելի երիտասարդ եք, քան մենք, Միլի, այնպես որ դո՛ւք պետք է զբաղվեք դրանով»։ Գարեթին վիճակված էր բժշկական մասնագիտության ճանապարհը հարթել կանանց համար, Դևիսին՝ համալսարանական կրթության դուռը բացել կանանց համար, մինչդեռ 13-ամյա Միլիսենթը զբաղվելու էր  քաղաքականությամբ և կանանց ընտրական իրավունքի ձեռքբերմամբ։

1858 թվականին, 12 տարեկան հասակում, Միլիսեթին քրոջ՝ Էլիզաբեթի հետ ուղարկել են Լոնդոն՝ սովորելու Բլեքհայթի () մասնավոր գիշերօթիկ հաստատությունում։ Նրանց քույրը՝ Լուիզան, Միլիսենթին տարել է քահանա Ֆրեդերիկ Դենիսոն Մորիսի () քարոզներին, որը սոցիալական գիտակցություն ունեցող և Անգլիկան եկեղեցու ոչ այնքան ավանդական հոգևորական էր, և որի հայացքներն ազդել են կրոնի մասին Միլիսենթի տեսակետների վրա։

1865 թվականին Միլիսենթ Գարեթը մասնակցել է Ջոն Ստյուարտ Միլի դասախոսությանը, իսկ հաջորդ տարի, իր ընկերուհի Էմիլի Դեյվիսի հետ միասին, մասնակցել է Քենսինգթոնյան ընկերությանը աջակցելու համար ստորագրություններ հավաքելուն, որով խորհրդարանին խնդրագիր էր ներկայացվելու կին-բնակարանատերերին ձայնի իրավունք տալու համար։

Ամուսնություն և ընտանիք 

Ջոն Ստյուարտ Միլը Միլիսենթին ծանոթացրել է կանանց բազմաթիվ այլ իրավապաշտպանների, այդ թվում՝ խորհրդարանի լիբերալ անդամ Հենրի Ֆոսեթի հետ, որը պատրաստվում էր ամուսնանալ իր քրոջ՝ Էլիզաբեթի հետ, նախքան նա որոշել էր կենտրոնանալ իր բժշկական կարիերայի վրա։ Միլիսենթն ու Հենրին մտերիմ ընկերներ դառնալով ամուսնացել են 1867 թվականի ապրիլի 23-ին։ Հենրին 25 տարեկանում կուրացել էր 1858 թվականին տեղի ունեցած հրաձգության հետևանքով, ուստի Միլիսենթը նրա քարտուղարի դերն է ստանձնել։ Նրանց ամուսնությունը նկարագրվում էր որպես «բացարձակապես ինտելեկտուալ համակրանքի» հիման վրա հիմնված, և Միլիսենթը Հենրիի մասին հոգալու հետ միասին շարունակում էր ստեղծագործել։ Հենրի Ֆոսեթն ուներ երկու տնային տնտեսություն՝ մեկը Քեմբրիջում, և մյուսը՝ Լոնդոն։ Ընտանիքն ուներ որոշակի արմատական համոզմունքներ՝ աջակցել համամասնական ընտրակարգին, անհատական և ազատ առևտրի սկզբունքներին և կանանց համար հնարավորություններին։ Նրանց միակ երեխան՝ Ֆիլիպա Ֆոսեթը, որը ծնվել է 1868 թվականին, չափազանց ոգևորվում էր իր կրթություն նկատմամբ մայրիկի վերաբերմունքից։ 1890 թվականին Ֆիլիպան դարձել է առաջին կինը, որն ստացել է Քեմբրիջի Մաթեմատիկական տրիպոս ( քննություններում բարձր գնահատական։

1868 թվականին Միլիսենթը միացել է Լոնդոնի Սուֆրաժիստական հանձնաժողովին, իսկ 1869 թվականին խոսել է Լոնդոնում կայացած քվեարկելու իրավունքի մասին առաջին հանրային միտինգի ժամանակ։ 1870 թվականի մարտին նա խոսել է Բրայթոնում՝ իր ամուսնու ընտրատարածքում։ Որպես խոսնակ, նրան ասում էին, որ հստակ ձայն ունի։ 1870 թվականին նա հրատարակել է իր կարճ «Քաղաքական տնտեսություն սկսնակների համար» ()-ը, որը «չափազանց հաջող էր». 41 տարվա ընթացքում ունեցել է 10 հրատարակություն։ 1872 թվականին նա իր ամուսնու հետ հրատարակել է Էսսեներ և դասախոսություններ սոցիալական և քաղաքական առարկաների վերաբերյալ (), որոնք պարունակում էին Միլիսենթի ութ էսսեներ։ 1875 թվականին նա եղել է Քեմբրիջի համալսարանի Նյունհեմ Հոլլի () համահիմնադիրը և ծառայել է խորհրդի կազմում։ Սա կանաց համար նախատեսված երկրորդ քոլեջն էր Քեմբրիջում։

Չնայած բազմաթիվ հետաքրքրություններին և պարտականություններին՝ Միլիսենթը, Ագնես Գարեթի հետ միասին, մեծացրել են վաղ հասակում որբացած իրենց չորս զարմիկներին` Էմի Գարեթ Բադլիին, Ֆիդել Էդմունդ Գարեթին, Էլզի Գարետ Ռայսին (հետագայում՝ բուսաբանական ականավոր նկարիչ Հարավային Աֆրիկայում) և Էլզիի երկվորյակ Ջոնին։

1884 թվականի նոյեմբերի 6-ին ամուսնու մահից հետո Միլիսենթ Գարեթ Ֆոսեթը ժամանակավորապես թողել է հասարակական կյանքը, վաճառել երկու ընտանեկան տները և Ֆիլիպայի հետ տեղափոխվել իր քրոջ՝ Ագնես Գարեթի տուն։ 1885 թվականին, երբ կրկին գործի է լծվել, Ֆոսեթն սկսել է կենտրոնանալ քաղաքականության վրա և եղել է Կանանց տեղական ինքնակառավարման հասարակություն կազմակերպության առանցքային անդամ։ Սկզբնապես լինելով լիբերալ` 1886 թվականին նա անդամակցել է Լիբերալ յունիոնիստ կուսակցությանը` ընդդեմ Իռլանդական ինքնակառավարման շարժմանը։ Նա, Անգլիայի մյուս բողոքականների նման, կարծում էր, որ կաթոլիկ Իռլանդիային հոմրուլ թույլ տալը կվնասի Անգլիայի բարգավաճմանը և աղետալի կլինի իռլանդացիների համար։

1891 թվականին Ֆոսեթը գրել է Մարի Վոլսթոնքրաֆթի «Կնոջ իրավունքների պաշտպանություն» գրքի նոր հրատարակության առաջաբանը։ Կենսագիր Լինդալ Գորդոնը այն անվանել է «ազդեցիկ ակնարկ», որում Ֆոսեթը վերահաստատել է վաղ ֆեմինիստական փիլիսոփայի հեղինակությունը և նրան հայտարարել որպես քվեարկության համար պայքարի նախամայր։

1899 թվականին Ֆոսեթը իրավաբանության պատվավոր դոկտորի աստիճան է ստացել Սբ․ Էնդրյուս համալսարանի (, կրճատ՝ St And) կողմից (Շոտլանդիա)։

Քաղաքական գործունեություն 
Միլիսենթ Ֆոսեթն իր քաղաքական գործունեությունը սկսել է 22 տարեկանում՝ կանանց առաջին սուֆրաժիստական միտինգի ժամանակ։ Լիդիա Բեքերի մահից հետո Ֆոսեթը դարձել է Մեծ Բրիտանիայի գլխավոր սուֆրաժիստական կազմակերպության՝ Կանանց սուֆրաժիստական ընկերությունների ազգային միության (NUWSS) առաջնորդ։ Քաղաքական առումով նա ստանձնել է չափավոր դիրքորոշում՝ հեռու մնալով Կանանց սոցիալ-քաղաքական միության (WPSU) ռազմատենչ և ուղիղ քայլերից, որոնց գործողությունները, նրա համոզմամբ, վնասում էին քվեարկելու իրավունք ստանալու հարցում հաղթելու կանանց հնարավորություններին՝ խաթարելով հասարակական կարծիքը և օտարելով խորհրդարանի պատգամավորներին։ Չնայած WSPU-ի ճանաչվածությանը, NUWSS-ն իր «Օրինապաշտ սուֆրաժիստներ» () կարգախոսով ավելի մեծ աջակցություն է գտել։ 1905 թվականին Ֆոսեթի NUWSS-ն ուներ 305 վստահորդ ընկերություններ (constituent societies) և գրեթե 50,000 անդամ՝ ի տարբերություն 1913 թվականին WSPU-ի ունեցած 2000 անդամների։ Ֆոսեթը հիմնականում պայքարում էր կանանց ընտրական իրավունքի համար և համարում էր, որ հոմրուլը «հարվածում էր Անգլիայի մեծությանն ու բարգավաճմանը, ինչպես նաև կբերի դժբախտություն ու ... աղքատություն և ցավ ու ամոթ»։

Իրենց շարժումից ավելի ռազմատենչ շարժման նկատմամբ իր հիասթափությունը Ֆոսեթն այսպես է ներկայացրել իր «Կանանց ընտրական իրավունք. հակիրճ պատմություն մեծ շարժման մասին» գրքում․

Հարավային Աֆրիկայի պատերազմը բրիտանական մշակույթում ընդունված կանանց պարտականությունները կիսելու հնարավորություն է ստեղծել Ֆոսեթի համար։ Նա նշանակվել է Հարավային Աֆրիկա ուղարկված կանանց հանձնաժողովի ղեկավար։ 1901 թվականի հուլիսին նա այլ կանանց հետ նավարկել է, որպեսզի «քննի Բուերի զինվորների ընտանիքների համակենտրոնացման ճամբարներում պահելու դաժան պայմանների մասին Էմիլի Հոբհաուսի () մեղադրանքը»։ Պատերազմի ժամանակ Բրիտանիայում այդպիսի առաջադրանք ոչ մի կնոջ չէր վստահվել։ Միլիսենթը պայքարում էր «ուիթլանդերների» (, օտարական, Աֆրիկայում ոչ աֆրիկացիների, հիմնականում անգլիացիների) քաղաքացիական իրավունքների համար, իբրև «կանանց ընտրական իրավունքի նկատմամբ հետաքրքրության վերականգնման պատճառ»։

Ֆոսեթը տարիներ շարունակ մասնակցել է բազմաթիվ նախաձեռնությունների։ Դրանցից էին երեխայի նկատմամբ բռնության չարաշահումը սանձելը՝ բարձրացնելով նրանց համաձայնության տարիքը, քրեական պատասխանատվության ենթարկել արյունապղծության համար, ընտանիքում երեխաների նկատմամբ դաժանության համար, կանանց նկատմամբ սեռական ոտնձգությունները քննելիս դադարեցնել կանանց դատարանի դահլիճներից հանելու պրակտիկան, վերացնել «սպիտակ ստրուկների առևտուրը» և կանխել երեխաների ամուսնությունը, մարմնավաճառությունը Հնդկաստանում դարձնել կարգավորվող։ Ֆոսեթը գործունեություն է ծավալել վարակիչ հիվանդությունների օրենքները () փոփոխելու ուղղությամբ․ դրանք արտացոլում էին սեռական երկակի ստանդարտներ։ Ըստ այդ ստանդարտների, մարմնավաճառները հետազոտվում էին սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների համար, և, եթե պարզվեր, որ նրանք իրենց հաճախորդներին փոխանցել են հիվանդություն, բանտարկվում էին։ Կանայք կարող էին ձերբակալվել մարմնավաճառ լինելու կասկածանքով և բանտարկվել այն բանի համար, որ նրանք հրաժարվել են ինվազիվ և ցավոտ քննություններից։ Կանանց վարակած տղամարդիկ ենթակա չէին պատասխանատվության, ինչը չեղյալ է հայտարարվել Ֆոսեթի ​​և այլոց քարոզչության միջոցով։ Նա հավատում էր, որ նման կրկնակի բարոյական չափանիշները հնարավոր չի լինի արմատախիլ անել այնքան ժամանակ, քանի դեռ կանայք ներկայացված չեն հանրային ոլորտում։

Ֆոսեթը գրել է երեք գիրք, որոնցից մեկը համահեղինակել է ամուսնու՝ Հենրիի հետ, և բազմաթիվ հոդվածներ, որոնցից որոշները հետմահու են հրապարակվել։ Ֆոսեթի Քաղաքական տնտեսագիտություն սկսնակների համար գիրքն ունեցել է տասը հրապարակումներ, հիմք է հանդիսացել է երկու վեպերի համար և հրապարակվել է բազմաթիվ լեզուներով։ Կանանց կրթության մասին նրա առաջին հոդվածներից մեկը հրապարակվել է Macmillan's Magazine ամսագրում, 1875 թվականին, երբ այդ խնդրի վերաբերյալ նրա հետաքրքրությունը հանգեցրել է Քեմբրիջում Կանանց համար Նյունհեմ քոլեջի ստեղծմանը։ Այնտեղ նա խորհրդի անդամ էր և աջակցել է այն ոչ միանշանակ առաջարկին, թե բոլոր կանայք Քեմբրիջի դիպլոմ պետք է ստանան։ Միլիսենթը պարբերաբար ելույթ էր ունենում օրիորդաց դպրոցներում, կանանց քոլեջներում և չափահասների կրթական կենտրոններում։ 1904 թվականին նա հեռացել է արհմմիություններից ազատ առևտրի հարցի պատճառով, երբ Ջոզեֆ Չեմբեռլենն ստացել է սակագնային ռեֆորմների կատարումն իրականացնելու հսկողության իրավունքը։

1914 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումից հետո WSPU-ն դադարեցրել է իր գործունեությունը և կենտրոնացել պատերազմական վիճակում գտնվող երկրին օգնություն ցուցաբերելու վրա։ Ֆոսեթի NUWSS-ն դադարեցրել է քաղաքական գործունեությունը և օժանդակել հիվանդանոցային ծառայություններին Շոտլանդիայի, Ռուսաստանի և Սերբիայի ուսումնամարզական ճամբարներում, հիմնականում` քանի որ կազմակերպությունը համեմատաբար ավելի քիչ արմատական էր, քան WSPU․ այն համեմատաբար ավելի շատ պացիֆիստներ ուներ և կազմակերպության ներսում պատերազմի աջակցությունն ավելի թույլ էր։ WSPU-ն ջինգոիստական () է կոչվել այն բանի համար, որ նրա առաջնորդները խիստ կողմ էին պատերազմին։ Թեև Ֆոսեթը պացիֆիստ չէր, բայց հասկանում էր, որ կազմակերպությունը քայքայելու ռիսկ կա, եթե պահանջի դադարացնել պատերազմը, և NUWSS-ն հետևում է WSPU-ի օրինակին և միջոցներն ուղղում է կառավարություն։ Բայց միևնույն ժամանակ NUWSS-ն շարունակում էր քարոզել, որ քվեարկություն անցկացվի և ստեղծված իրավիճակն իր նպատակներին էր ծառայեցնում` մատնանշելով պատերազմի ընթացքում կանանց ջանքերը։ Նա իր պաշտոնում մնացել է մինչև 1919 թվականը, երբ կանայք արդեն մեկ տարի է, որ առաջին անգամ ձայնի իրավունք էին ստացել 1918 թվականի ժողովրդական ներկայացուցչության մասին օրենքով ()։ Դրանից հետո նա թողել է ընտրական նախաձեռնությունը և իր ժամանակի մեծ մասը նվիրել գիրք գրելուն, այդ թվումէ Ժոզեֆին Բաթլերի կենսագրությունը։

Հետագա տարիներ և հարգանքի տուրք 
1919 թվականին Ֆոսեթին շնորհվել է Բիրմինգհեմի համալսարանի պատվավոր դոկտորի աստիճան։ 1925 թվականի հունվարի 1-ի Ամանորյա Պատվո կոչումներում նա արժանացել է Բրիտանական կայսրության ամենամեծ պարգևին՝ Մեծ Խաչի տիկին շքանշանին (GBE)։

Մահացել է 1929 թվականին, Լոնդոնի Գոուեր փողոցում գտնվող իր տանը։ Նրա մոխիրը ցրվել է Գոլդերս Գրին դիակիզարանում։ 1932 թվականին Վեստմինստերյան աբբայությունում բացվել է Ֆոսեթի հուշահամալիր-կոթող՝ վերևում նրա ամուսնու գլուխը պատկերող քանդակով և ներքևում՝ մակագրությամբ. «Մշտապես իմաստուն և քաջարի անգլուհի։ Նա շահեց քաղաքացիություն կանանց համար»։

Ժառանգություն 
Միլիսենթ Ֆոսեթ հոլը կառուցվել է 1929 թվականին Վեսթմինսթերում՝ որպես կանանց բանավեճերի և քննարկումների վայր։ Ներկայումս պատկանում է Վեսթմինսթերյան հանրակրթական դպրոցին, սրահը դրամայի բաժնի համար ծառայում է որպես 150 տեղանոց թատրոն-ստուդիա։

Ֆոլկեթի համար Կապույտ հուշատախտակ է տեղադրվել 1954 թվականն Լոնդոնի շրջանային խորհրդի կողմից՝ Բլումսբերիում գտնվող 45 տարվա իր տանը՝ ի նշան այն բանի, որ այդ վայրը կապված է նրա հետ։

Միլիսենթ Ֆոսեթի արխիվները պահվում են Լոնդոնի տնտեսագիտական դպրոցում գտնվող «Կանանց գրադարանում»։

2018 թվականի փետրվարին Ֆոսեթը հայտարարվել է BBC Radio 4 հարցման հաղթող՝ որպես անցած 100 տարվա ամենաազդեցիկ կին։

Հուշարձանի բացում Խորհրդարանի հրապարակում (2018) 

2018 թվականին՝ Ժողովրդի ներկայացուցչության մասին 1918 թվականի օրենքի ընդունումից 100 տարի անց, որի համար Ֆոսեթը հրաշալի քարոզարշավ էր իրականացրել և որը սահմանափակ արտոնություններ էր նախատեսում, նա դարձել է առաջին կինը, որի հիշատակը հավերժացվել է Խորհրդարանի հրապարակում՝ քանդակագործ Գիլիան Վերինգի (Gillian Wearing) քանդակով։ Այն Քարոլին Կրիադո Պերեսի գլխավորած արշավից հետո էր, որում հավաքվել էին ավելի քան 84,000 առցանց ստորագրություններ։ Ֆոսեթի արձանի ձեռքի ցուցատակտակի վրա մեջբերված են նրա 1920 թվականին ասված խոսքերը, որոնք նա արտասանել էր Էպսոմ քաղաքի ձիարշավարանում տեղի ունեցած դերբիի ժամանակ մահացած Էմիլի Դևիսոնի մահվան կապակցությամբ․

Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Թերեզա Մեյը նշել է. «Ես այսօր այստեղ չէի կանգնի որպես Վարչապետ, ոչ մի կին պատգամավոր չէր ունենա իր տեղը Խորհրդարանում, մեզանից ոչ մեկը չէր ունենա այն իրավունքները, որոնք մենք հիմա վայելում ենք, եթե չլիներ մի իսկապես հիանալի կին՝ տիկին Միլիսենթ Գարեթ Ֆոսեթը»։ Այն բացվել է 2018 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Բրիտանիայի երկրորդ կին վարչապետ Թերեզա Մեյի կողմից։

Նշանակալից աշխատանքներ 
1870: Political Economy for Beginners Ամբողջ տեքստը 
1872: Essays and Lectures on social and political subjects (Հենրի Ֆոսեթի հետ) Ամբողջ տեքստը 
1872: Electoral Disabilities of Women: Դասախոսություն
1874: Tales in Political Economy Ամբողջ տեքստը 
1875: Janet Doncaster, նովել նրա ծննդավայր Ալդեբուրգի մասին
1889: Some Eminent Women of our Times: short biographical sketches Ամբողջ տեքստը  
1895: Life of Her Majesty, Queen Victoria Ամբողջ տեքստը 
1901: Life of the Right Hon. Sir William Molesworth Ամբողջ տեքստը 
1905: Five Famous French Women Ամբողջ տեքստը 
1912: Women's Suffrage : a Short History of a Great Movement  Ամբողջ տեքստը 
1920: The Women's Victory and After: Personal reminiscences, 1911–1918 Ամբողջ տեքստը 
1924: What I Remember (Pioneers of the Woman's Movement)  
1927: Josephine Butler: her work and principles and their meaning for the twentieth century (գրված Էթհել Մ․ Տուրների հետ) 

 Տես նաև 
 Մարի Վոլսթոնքրաֆթ, պրոտոֆեմինիստ, 1792 թվականին գրել է Կնոջ իրավունքների պաշտպանություն ()
 Ժոզեֆին Բաթլեր, ֆեմինիստ, գրել է Միլիսենթ Ֆոսեթիի կենսագրությունը
 Լիդիա Բեքեր, հիմնադիրն է Կանանց ընտրական իրավունքի ամսագրի ()
 Էմմելին Պանկհյորսթ, հիմնադիրն է Կանանց սոցիալ-քաղաքական միության
 Շառլոտ Դեսպարդ հիմնադիրն է Կանանց ազատությունների լիգայի ('')
 Սուֆրաժիստուհիների և սուֆրաժիստների ցանկ
 Կանանց իրավունքների համար պայքարող ակտիվիստների ցանկ
Ֆեմինիզմի պատմություն

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ 

 
Անգլիացի սուֆրաժիստներ
Բրիտանացի ֆեմինիստներ
20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Բրիտանացի հասարակական գործիչներ
Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք
Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներ
Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ
Կանայք պատմության մեջ
Ֆեմինիզմը Միացյալ Թագավորությունում
Բրիտանացի գրողներ
Բրիտանացի տնտեսագետներ