Դիրք (խորեոգրաֆիա)

Դիրք, ոտքերի և ձեռքերի հիմնական դրությունը խորեոգրաֆիայում։

Պատմություն 
Զարգանալով` դասական բալետը ստեղծել է իր դպրոցը` հիմնվելով հիմնական դիրքերի վրա, որը հիմք և սկիզբ է հանդիսացել մյուս բոլոր պարային քայլերի համար։

Առաջին խորեոգրաֆը, որը սկսել է ստեղծել բալետի տերմինաբանությունը, եղել է ֆրանսիական թագավոր Լուի XIV-ի պարի ուսուցիչը` Պիեր Բոշանը։   
Այդ մշակումները վերաբերում են 17-րդ դարին։ Ֆրանսիական բալետի դպրոցը 1725 թվական դարձել է իր «Պարի վարպետ» (Le Maître à danser) գրքի առաջին պրոֆեսիոնալ բալետային ուսումնարանը (1661 թվականին եղել է  երաժշտական ակադեմիա, այնուհետև, 1672 թվականին եղել է թագավորական երաժշտական ակադեմիային կից պարային ակադեմիա, սկսել է ստեղծել բալետային տերմինաբանություն և սահմանել է հիմնական բալետային դիրքերը, որոնք հետագայում դարձել են դասական։ Հիմնական դասական բալետի տերմինները, առաջին հերթին` իտալականները, ամրապնդվել են ֆրանսիական բալետային բառապաշարում, որը մինչև այսօր օգտագործվում է նույն ձևով։ 

Բալետում ոտքի հինգ հիմնական դիրքերը առաջին անգամ սահմանել է ֆրանսիացի պարող, Իսպանիայի թագուհի Մարիա Լուիզա Սավոյացիի, այնուհետև` Ֆրանսիայի թագուհի Մարի Լեշինսկու պալատում պարի ուսուցիչ Պիեռ Ռամոն (1674-1748 թվականներ))։ Գիրքը վերահրատարակվել է երկու անգամ` 1734 և 1748 թվականներին, իսկ 1744 թվականին Ջոն Էսսեքսը թարգմանել է այն անգլերեն The Dancing-Master (Պարող վարպետը) վերնագրով։

Բալետային դիրքերի կատարում 
Դասական հիմնական դիրքերն օգնում են արտիստներին ճշգրիտ քայլեր կատարելու գործում` տալով պարին արտահայտչականություն և նրբություն։ Հիմնական դիրքերից ստեղծվում են բազմաթիվ այլ պարային կեցվածքներ։ Բալետային դիրքերը կատարվում են կանգնած դիրքից` միաժամանակ ձգելով բոլոր մկանները, որովայնը, հավաքելով նստատեղը և կեցվածքը պահելով ուղիղ։ Խորեոգրաֆիայի ուսուցումը սկսվում է դանդաղ տեմպով դիրքերի կատարումից։ Դասական բալետում բոլոր դիրքերն արտաշրջված են en dehors (ֆրանսերենից` «դուրս»), միաժամանակ ոտքերը պետք է ձգված լինեն ամբողջ երկայնքով՝ ազդրից մինչև ոտնաթաթ։

Ոտքի դիրքեր 

Հինգ «բաց» դասական պարի դիրքերը խիստ կանոնակարգված են և կատարվում են ոտքերի առավելագույն արտաշրջված վիճակում։ Բոլոր դիրքերում ամբողջ մարմի ծանրությունը հավասարաչափ բախշված է երկու ոտքի վրա։

I դիրք
Կրունկները միասին են, թաթերը ուղղված են դեպի կողք (ուսերի ուղղությամբ) այնպես, որ հատակին ստացվի մեկ ուղիղ գիծ։

II դիրք
Պահպանվում է առաջին դիրքի ուղիղ գիծը, սակայն կրունկները մեկը մյուսից հեռանում են մեկ ոտնաթաթ կամ ավելի։

III դիրք
Մի ոտքը գտնվում է մյուս ոտքի առջև միացրած այնպես, որ մեկ ոտքի կրունկը գտնվի մյուս ոտքի կրունկի մեջտեղում (մեկ ոտքի ոտնաթաթը կիսով չափ փակում է մյուսին)։ III դիրքը լայն կիրառում ունի պատմակենցաղային պարերում, նաև այս դիրքից է սկսվում դասական պարի հիմունքների ուսուցումը. աստիճանաբար զարգացնելով արտաշրջվածքը և մկանների ամրությունը` նաև անցում է կատարվում հինգերրորդ դիրքով վարժությունների կատարմանը։

IV դիրք
Մեկ ոտքը գտնվում է մյուս ոտքի առջև, միաժամանակ մեկ ոտքի թաթը գտնվում է մյուս ոտքի կրունկի ուղղությամբ, ոտնաթաթերի միջև հեռավորությունը կազմում է մեկ ոտնաթաթ կամ գերազանցում է այն. արևմտյան դպրոցում այս դիրքը անվանվում է որպես  խաչված դիրք (croisé), ի տարբերություն IV բաց դիրքի, որի կատարման ժամանակ երկու կրունկներն էլ գտնվում են մեկ գծի վրա։

V դիրք
Մեկ ոտքը գտնվում է մյուս ոտքի առջև, ոտնաթաթերը ամուր կպած են իրար, միաժամանակ մի ոտքի թաթը ամուր կպած է մյուս ոտքի կրունկին։ Այս դիրքը նաև անվանվում է sus-sous (թարգմանաբար` «վեր-վար»։

20-րդ դարում բալետմաստեր և մանկավարժ Սերժ Լիֆարը սկսել է օգտագործել ոտնաթաթեր համար այնպիսի դիրքեր, ինչպիսիք են վեցերորդ և յոթերորդ դիրքերը։

VI դիրք
Կրունկները միասին են, ոտքի թաթերը միացված են ոտնաթաթի նեքին հատվածով. այս դիրքը նաև կոչվում է զուգահեռ կամ I ուղիղ դիրք։

VII դիրք
Ընդարձակ IV դիրքն է, սակայն կատարվում է կիսամատների, մատների կամ կրնկավոր կոշիկների վրա։ Կա երկու VII դիրք` կախված այն բանից, թե որ ոտքն է գտնվում առջևում` աջը թե ձախը։

Բացի արտաշրջված (բաց) դասական դիրքերից, կան ուղիղ (զուգահեռ) և փակ դիրքերը, որոնք լայն կիրառում ունեն ակադեմիական, բնորոշ, ժողովրդական բեմական և ժամանակակից պարերում։

Ձեռքերի դիրքեր 

Ձեռքերի հիմնական դիրքերը հետևյալն են. ձեռքի դաստակը թուլացած է, բութ մատը և ցուցամատը զուգահեռ են, մնացածը միասին են, բայց միաժամանակ ազատ։

Ձեռքերի փոփոխումը դիրքից դիրք կոորդինացիայով և գլխի և հայացքի ուղեկցությամբ կոչվում է port de bras (տեղափոխել՝ porter):

Ֆրանսիական բալետային դպրոցն օգտագործել են յոթ ձեռքի դիրք` կլորացված (arrondi) և երկարացրած (allongé) ձևերով։

 Առաջին դիրք՝ ձեռքերը կլորացված իջեցրած են ներքև, ափերն ուղղված են վերև։
 Երկրորդ դիրք՝ ձեռքերը առաջին դիրքից սահուն բարձրանում են որովայնի բարձրության, ուսերը հանգիստ են և իջեցված ներքև։
 Երրորդ դիրք՝ ձեռքերը երկրորդ դիրքից սահուն բարձրանում են գլխից վեր, դաստակները պահպանում են բալետային դիրքը։
 Չորրորդ դիրք՝ մեկ ձեռքը գտնվում է երկրորդ դիրքում (որովայնի բարձրության), մյուս ձեռքը` երրորդ դիրքում (գլխի վերևում)։
 Հինգերրորդ դիրք՝ մի ձեռքը երրորդ դիրքում է մյուսը՝ ուղիղ, քիչ թեքած դեպի մարմնի ուղղությամբ։
 Վեցերորդ դիրք՝ մի ձեռքը մնում է մարմնի մոտ, մյուսը սահուն իջնում է ներքև, երկրորդ դիրք։
 Յոթերրորդ դիրք՝ երկու ձեռքերն ուղղված են կողքի` ստանալով շրջան արմունկից մինչև դաստակը։

Այս դասական ֆրանսիական մեթոդից (7 դիրք) բացի մանկավարժ և բալետմաստեր Էնրիկո Չեկետին առաջ է բերել ձեռքերի հետևյալ դիրքերը.

 Առաջին դիրք՝ ձեռքերը կլորացված իջեցրած են ազդրերի բարձրության (դիպչելով պարազգեստին)։
 Երկրորդ դիրք՝ ձեռքերը ուղղված են կողքի` անկյունագծով ներքև և առաջ, ափերն առաջ։ Արմունկները գտնվում են ուսերից մի փոքր ներքև,իսկ դաստակներն ավելի ներքև են, քան արմունկները։ Միջին դիրքը, որը գտնվում է առաջին և երկրորդ դիրքերի միջև, կոչվում է կիսաերկրորդ դիրք (demi-seconde):
 Երրորդ դիրք՝  մի ձեռքը գտնվում է առաջին դիրքում, երկրորդը՝ կիսաերկրորդ (demi-seconde):
 Չորրորդ դիրք՝ կա երկու չորրորդ դիրք 1. առաջ չորրորդ դիրք (en avant), որի ժամանակ մի ձեռքը երկրորդ դիրքում է, մյուսը՝ առաջ` հինգերորդ դիրքում (en avant) 2. վերև չորրորդ դիրք (en haut), երբ մի ձեռքը երկրորդ դիրքում է, մյուսը՝ վերև` հինգերրորդ դիրքում (en haut):
 Հինգերրորդ դիրք՝ ձեռքերը ձվաձև են։ Կա ներքև հինգերրորդ դիրք (en bas), առաջ (en avant) դիրքը համապատասխանում է ռուսական և ֆրանսիական առաջին դիրքին, վերև (en haut) դիրքը համապատասխանում է ռուսական երրորդ դիրքին։

Ագրիպինա Վահանովան իր «Դասական պարի հիմք» աշխատությունում սահմանել է ձեռքերի երեք հիմնական դիրք.

 I դիրք՝ կլորացված ձեռքերը գտնվում են ստոծանու բարձրության վրա։
 II դիրք՝ ուղղված են կողք ուսերի բարձրության։
 III դիրք՝ գտնվում են գլխավերևում։

Այս երեք դիրքերից բաղկացած բանաձևը ժամանակակից դասական բալետի հիմքն է։

Դասական բալետը ժամանակակից բառարաններում սահմանվում է` հիմք ընդունելով հիմնական հինգ ոտքի դիրքերը և երեք ձեռքի դիրքերը։

Տես նաև 

 Դիրք (պար)

Ծանոթագրություններ