Ֆորմիո

Ֆորմիո (, գեն.՝ Φορμίωνος), Ասոպիոսի որդին, աթենացի գեներալ և ծովակալ Պելոպոնեսյան պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում։ Նավատորմի տաղանդավոր հրամանատար Ֆորմիոն մ.թ.ա. 428 թվականին տարել է Աթենքի մի քանի հայտնի հաղթանակներ, և նրա մահից հետո արժանացել է ակրոպոլիսի արձանին և պետական թաղմանը։ Նա համարվում է Աթենքի բազմաթիվ մեծ ծովակալներից մեկը՝ Թեմիստոկլեսի և Կիմոնի կողքին։

Վաղ հրամաններ
Ֆորմիոն առաջին անգամ հայտնվել է պատմական արձանագրության մեջ մ.թ.ա. 440 թվականին, երբ նա կիսում էր Թուկիդիդեսի, Հագնոնի և մյուսների հետ աթենական նավատորմի հրամանատարությունը Սամյան պատերազմի վերջին հատվածում։ Ք.ա. 432 թվականին նա ղեկավարում էր 1600 հոպլիտներից բաղկացած զորքը, որն ուղարկվել էր օգնելու Պոտիդայի պաշարմանը։ Ֆորմիոն իր մարդկանց դանդաղ բարձրացրեց քաղաքի այն կողմից, որը աթենացիները դեռ չէին շրջապատել, և հակապատ կառուցեցին՝ Պոտիդայի ներդրումն ավարտելու համար ։ Այն բանից հետո, երբ Պոտիդան ամուր պաշարվեց, Ֆորմիոն իր մարդկանց առաջնորդեց հաջող արշավանքի մեջ՝ ընդդեմ Աթենքի թշնամիների Քաղկիդիկայում, իսկ հաջորդ տարում նա կրկին գլխավորեց մի բանակ, որը հարձակվում էր քաղկիդիացիների վրա, այս անգամ Մակեդոնիայի թագավոր Պերդիկաս II-ի կողքին։

Նաուպակտուս 
Ք.ա. 429/8 ձմռանը Ֆորմիոն ուղարկվեց Կորնթյան ծոց՝ որպես 20 եռյակներից բաղկացած նավատորմի հրամանատար։ ստեղծելով իր բազան Նաուպակտուսում՝ Ֆորմիոն շրջափակում է Կորնթոսի նավագնացությունը։ Այնուամենայնիվ, մ.թ.ա. 429 թվականի ամռանը Սպարտան սկսեց մեծ նավատորմ և բանակ պատրաստել տարածաշրջանում Աթենքի դաշնակիցների վրա հարձակվելու համար՝ հուսալով ցամաքով գրավել Ակարնանիան, գրավել Զակինթուս և Կեֆալենիա կղզիները և, հնարավոր է, նույնիսկ վերցնել Նաուպակտուսը ։ Ֆորմիոն տեղեկացվել է այս ծրագրերի մասին շահագրգիռ ակառնացիների կողմից, սակայն ի սկզբանե չէր ցանկանում անպաշտպան թողնել Նաուպակտուսը ։ Երբ Պելոպոնեսյան նավատորմը սկսեց շարժվել Կորնթոս ծոցի հարավային ափով, սակայն, նպատակ ունենալով անցնել Ակարնանիա, աթենացիները հետևեցին հյուսիսային ափին և հարձակվեցին նրանց վրա, երբ նրանք անցան Ծոցից բաց ծով և փորձեցին անցնել հարավից հյուսիս ։

Հետագա ճակատամարտում Ֆորմիոն կիրառեց յուրահատուկ և անսովոր մարտավարություն։ Պելոպոնեսցիները, չնայած իրենց մեծ թվաքանակին (նրանք ունեին 47 նավ, քան աթենացիների 20-ը, թեև նրանց նավերից շատերը բեռնված էին ծանր հետևակով), իրենց նավերը քաշեցին պաշտպանական շրջանի մեջ՝  նավակներով դեպի դուրս։ Ֆորմիոն իր նավերի հետ պտտվում էր Պելոպոնեսյան նավատորմի շուրջը, ավելի սեղմելով շրջանակը։ Մարտավարությունը ռիսկային էր. այն թողեց աթենացիների եզրերը խոցելու համար, բայց այն արդյունք տվեց, երբ քամին փչեց և ստիպեց շրջագծված նավերի անփորձ անձնակազմին փչացնել իրենց թիակները։ Այս շփոթության պահին աթենացիները խուժեցին ներս և ջախջախեցին նավատորմի մնացած նավերը՝ գրավելով դրանցից 12-ը։ 

Դրանից անմիջապես հետո տեղի ունեցած երկրորդ ճակատամարտում Ֆորմիոն և նրա փոքր ուժերը հաղթեցին Պելոպոնեսի 77 նավերից բաղկացած էլ ավելի մեծ նավատորմի դեմ։ Նավպակտուսը պաշտպանելու համար ներքաշված Կորնթյան ծոցի նեղ ջրերի մեջ, աթենացիները սկզբում ջախջախվեցին և բաժանվեցին, բայց 11 աթենական նավեր, որոնք հետապնդվում էին դեպի Նաուպակտուս, կարողացան շրջվել իրենց հետապնդողների դեմ և ջախջախել իրենց դիմաց գտնվող թվով գերազանցող ուժին։ Այս հաղթանակը պահպանեց Աթենքի ծովային գերակայությունը Ծոցում և վերջ դրեց պատերազմի այս ժամանակահատվածում այն մարտահրավեր նետելու Պելոպոնեսի փորձերին ։

Ժառանգություն 
Ք.ա. 428 թվականին Ակարնանիայում մեկ ցամաքային արշավից հետո Ֆորմիոն չի գրանցվում որպես կրկին հրամանատար։ Իր գործունեության մի քանի տարիների ընթացքում, սակայն, նա խորը հետք էր թողել Պելոպոնեսյան պատերազմի վաղ շրջանի վրա։ Աթենքի պարտությունը Կորնթոս ծոցում մ.թ.ա. 429/8 թթ. կործանարար հարված կլիներ Հունաստանի հյուսիս-արևելքում Աթենքի ազդեցությանը և ծովային անպարտելիության քաղաքի համբավին։ Նրա մահից հետո աթենացիները ոգեկոչեցին պետությանը մատուցած նրա ծառայությունը՝ ակրոպոլիսում կանգնեցնելով նրա արձանը և թաղելով նրա մարմինը պետական գերեզմանոցում։ 

Ֆորմիոյի որդին, ում անունը Ասոպիոս է կոչել իր պապի անունով, նույնպես պատերազմի ժամանակ ղեկավարել է ծովային արշավախումբը։

Գրականություն 

Kagan, Donald. The Peloponnesian War (Penguin Books, 2003).

Արտաքին հղումներ
Livius, Phormio  by Jona Lendering

Ծանոթագրություններ 

Հին հույներ
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023