Հարլան Էլիսոն

Հարլան Էլիսոն (, ), ամերիկացի ֆանտաստ գրող և սցենարիստ։ Փառքի է արժանացել որպես կարճ արձակի առավել արդյունավետ հեղինակի և որպես առավել տիտղոսակիր հեղինակ իր ծավալուն գրական ստեղծագործության համար։ Գրել  է ավելի քան երկու հազար պատմվածքներ, էսսեներ, ակնարկներ և հոդվածներ։

Կենսագրություն 
Երիտասարդ տարիքում վռնդվել է համալսարանից գրականության պրոֆեսորին վիրավորելու համար, որը հայտարարել է, թե Էլիսոնը տաղանդ չունի, և չարժի, որ նա ստեղծագործի։ Էլիսոնը դա ընկալել է որպես ամենադաժան վիրավորանք, որպես իր ողջ կյանքի երազանքի սպանություն և պատասխանել է իրեն բնորոշ կոպիտ ձևով, ինչի համար անմիջապես հեռացվել է  համալսարանից։ Հետագա քսան տարիների ընթացքում նա իր յուրաքանչյուր հրապարակումն ուղարկել է այդ պրոֆեսորին, սակայն ոչ մի պատասխան չի ստացել։

Մեծանալով ամերիկա-հրեական ոչ հարուստ ընտանիքում և լինելով ցածրահասակ (159 սմ)՝ Հարլանը մանկուց տառապել է թերարժեքության բարդույթով և ամբողջ կյանքում փորձել է ապացուցել, որ ինքն ինչ-որ բան արժի։

1950-ականներին համալսարանից հեռանալուց հետո սկսնակ գրողն առանց փողի տեղափոխվել է Նյու Յորք։ Բնակարան չունենալու պատճառով նա հաճախ գիշերել է ընկերների մոտ, իսկ երբեմն էլ որտեղ պատահի։ Առաջին պատմվածքը նա գրել է երկու գիշերվա ընթացքում ծանոթների խոհանոցում, որտեղ գիշերում էր։ Նա պատմվածքը ներկայացրել է բոլոր առաջատար ամսագրերին և ստացել մերժում։ Բայց հետո խմբագիրներից մեկը համաձայնել է և  տվել 40 դոլար հոնորարի անդորրագիր։ Դա Էլիսոնին վստահություն է ներշնչել, որ ինքը կկարողանա դառնալ պրոֆեսիոնալ գրող։

Իր ստեղծագործական կյանքի հիսուն տարվա ընթացքում Հարլան Էլիսոնը գրել է ավելի քան 2000 պատմվածքներ, հոդվածներ, ակնարկներ և էսսեներ։ Էլիսոնը երբեք ոչ մի տեղ չի աշխատել, զբաղվել է միայն գրական գործունեությամբ՝ իրականացնելով իր երազանքը` դառնալ պրոֆեսիոնալ գրող։ Իր բռնկուն բնավորութ և ազատ լինելու, իր ցանկացածն ասելու և անելու պատճառով գրողը բազում թշնամիներ է ունեցել։

Մի անգամ, երբ Էլիսոնին հրավիրել էին համագործակցելու Ուոլթ Դիսնեյի ընկերության հետ,  ժնա հարցրեց իր գործակալին. «Նրանք խենթացե՞լ են, դուք վստա՞հ եք, որ նրանք ցանկանում են հենց ինձ՝ Հարլան Էլիսոնիս, այլ ոչ թե, օրինակ, Բոբ Էլիսոնին։ Ես  խենթ եմ, ծայրահեղական, ռումբեր նետող մի կոպիտ մարդ, որը գրում է պատմություններ երևույթների մասին, որոնք դուրս են գալիս զուգարաններից, որ կծեն նորածինների հետույքները»։ Շնորհանդեսի ժամանակ սեքսուալ Միկի Մաուս ստեղծելու վերաբերյալ Էլիսոնի կատակից հետո ստուդիայի հետ նրա պայմանագիրն անմիջապես չեղարկվել է։

Գրողը մասնագիտացել է «ցնցող» բնույթի պատմվածքներ և փոքր պատմություններ գրելու վրա։ Գրական գործունեության սկիզբը 1956 թվականին եղել է «Լուսատտիկ» պատմվածք։ Այն պատմում է Երկրի վրա ապրող վերջին մարդու՝ գաղտնի փորձերի առարկա, շողացող մուտանտի մասին։ Մնալով միանգամայն մենակ՝ նա որոշում է նորոգել տիեզերանավը և գնալ մարդկանց գաղութ Պրոքսիմա II-ի վրա։

Էլիսոնը գիտական ֆանտաստիկայի ոլորտում շնորհվող մրցանակների ամենատիտղոսակիր դափնեկիրներից է։ Ի թիվս այլ մրցանակների նա արժանացել է ամենահեղինակավոր՝ «Հյուգո» (11 անգամ), «Նեբուլա» (5 անգամ) և բազմաթիվ այլ գրական մրցանակների։ Դրան նպաստել են հեղինակի՝ շատ ստեղծագործությունները գրելու հանգամանքը (2000 պատմվածք), նրա մասնակցությունը բոլոր մրցույթներին, էպատաժային ոճը և անլիարժեքության զարգացած բարդույթի դեմ պայքարը։

Էլիսոնի կողմից սկսված հեղինակային իրավունքին վերաբերող ամենահայտնի պատերազմներից մեկը կապված է «Տերմինատոր» ֆիլմի հետ։ Ֆիլմի թողարկվելուց հետո Էլիսոնը դատական հայց է ներկայացրել նրա ստեղծողների դեմ` նրանց մեղադրելով գրագողության մեջ և պնդելով, որ սյուժեն վերցված է իր «Զինվոր» և «Ապակե ձեռքով դևերը» պատմվածքներից։ Դատարանը բավարարել է Էլիսոնի հայցը։

Էլիսոնի ոճի բնորոշ օրինակ կարող է ծառայել «Տղան ու նրա շունը» վիպակ-հակաուտոպիան։ Պատերազմից հետո աշխարհում տիրում են ավերածություններ, մուտանտներն ու խուլիգանական խմբավորումները։ Գոյատևելու համար գլխավոր հերոսը պետք է սպանի բոլորին իր տելեպատ շան օգնությամբ։ Մի անգամ նա հանդիպում է մի աղջկա և սիրահարվում նրան, ինչը վտանգում է շան հետ իր ամուր կապը։ Եվ գլխավոր հերոսը պետք է ընտրի մեկին։

Հարլան Էլիսոնի ամենահայտնի պատմվածքը՝ «Ես բերան չունեմ, բայց պետք է գոռամ», պատմում է Ա.Մ. («Միջուկային մանիպուլյատոր») գերհամակարգչի մասին, որը ոչնչացրել է ողջ մարդկությունը և կենդանի թողել միայն հինգ մարդու։ Նրանց տալով անմահություն՝ գերհամակարգիչը, ատելով իր ստեղծողներին, վրեժ է լուծում իր գերիներից։ Համակարգիչն այդ հինգ մարդում ենթարկում է սովի, ցրտի, տանջում նրանց վախով և գայթակղություններով 109 տարի։ Ի վերջո գլխավոր հերոսը գտնում է մի ելք՝ սպանելով իր ընկերներին, որպեսզի փրկի նրանց տանջանքներից, բայց վրեժխնդրության համար համակարգիչը նրան զրկում է մարդկային տեսքից և շարունակում է ակտիվորեն տանջել նրան։ Պատմվածքն այնպիսի ճանաչում է ձեռք բերել, որ նրա վերնագիրն սկսել է օգտագործվել որպես գովազդ այնպիսի երևույթների համար, որոնք ոչ մի կապ չունեին ստեղծագործության հետ։ Օրինակ, քիչ հայտնի մի հեղինակ, որի ստեղծագործությունն այդ ժամանակ բեմադրվում էր, որոշել է փոխել իր ներկայացման անվանումը պատմվածքի վերնագրով։ Այդպիսի մի քանի դեպքերից հետո Էլիսոնը սկսել է դատական գործ, և դատավորի վճիռը եղել է նրա օգտին՝ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Չնայած պատմվածքի վերնագիրն ամբողջությամբ չի կարող լինել հեղինակային սեփականություն և այն ամբողջությամբ պաշտպանել չի կարելի, այնուամենանիվ այն ապրանքանիշ է և պետք է պաշտպանված լինի»։ Պատմության սյուժեն հիմք է հանդիսացել I Have No Mouth, and I Must Scream (1995) համակարգչային խաղի համար, որում գրողը հնչյունավորել է գլխավոր բացասական կերպարին` Ա.Մ. գլոբալ համակարգչին։ Նույն խաղում Ալիսոնը վերջապես ավարտել է սյուժեն՝ պատասխանելով այնպիսի հարցերի, ինչպիսիք են՝ «Ինչո՞ւ է Ա.Մ.-ն ընտրել այս հինգ հոգուն» և «Ի՞նչ անցյալ ունի նրանցից յուրաքանչյուրը»։

Հարլան Էլիսոնն ընկերական հարաբերություններ է ունեցել հայտնի հեղինակների հետ և համագործակցել նրանց հետ, ինչպիսիք են Հենրի Սլեզարը (հումորային պատմվածք «Կանաչ հյուրը»), Ռոբերտ Շեկլին («Տեսնում եմ՝ մարդը նստած է աթոռին, և աթոռը կծում է նրա ոտքը» պատմվածք)։

Իր էջում Էլիսոնը գրել է կյանքի երեք կարևորագույն երևույթների մասին։ Նրա կարծիքով՝ դրանք են մարդու սեռը (նկատի ունենալով սեռերի պատերազմը և տղամարդկանց ու կանանց խենթ դիմակայությունը և տարբերությունը), բռնությունը (այս աշխարհը կառուցվում է դրա վրա, և դա սարսափելի է) և հարաբերությունները աշխատանքի վայրում (հարյուրից 99 մարդ պատրաստ է գնալ ցանկացած նվաստացման հանուն աշխատանքի պահպանման և կարիերայի)։

Քննադատների և ընթերցողների կարծիքով՝ հեղինակի լավագույն ստեղծագործությունները նրա սակավաթիվ ռեալիստական պատմվածքներն են, իր մասին ակնարկները, այլ ոչ թե բազմաթիվ ֆանտասմագորիկ պատմությունները։

Հարլան Էլիսոնը մահացել է 2018 թվականի հունիսի 28-ին՝ 85-տարեկան հասակում, Կալիֆոռնիայի իր տանը։

Մատենագիտություն 

 «Ապաշխարիր, Առլեքին»,— ասաց Թիքթաքչիկը (1965 թվական), «Նեբյուլա» մրցանակ 1965 թվականին
 «Ես բերան չունեմ, բայց պետք է գոռամ» (1967 թվական), «Հյուգո» մրցանակ 1968 թվականին
 «Գազանը, որ սեր էր գոռում աշխարհի սրտում» (1968 թվական)
 «Էրոտոֆոբիա»։ «Penthouse» (1971 թվականի օգոստոս)
 «Փյունիկ առանց մոխրի» (1975 թվական, Էդվարդ Բրայանտի համահեղինակությամբ)
 «Ջեֆտին հինգ տարեկան է» (1977 թվական)
 «Ես ռոբոտ եմ» (1994 թվական, սցենար Այզեկ Ազիմովի պատմվածքների հիման վրա)

Էկրանավորում 

 Տղան և իր շունը (1974)
 Ես բերան չունեմ, բայց պետք է գոռամ (տեսախաղ, 1995)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Մատենագիտությունը Internet Speculative Fiction Database կայքում

Ամերիկացի գրողներ
Ամերիկացի սարսափ ժանրի գրողներ
20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Ամերիկացի աթեիստներ
Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Ամերիկացի ֆանտաստ գրողներ
Ամերիկացի սցենարիստներ
Ամերիկացի լրագրողներ
Օհայո նահանգի համալսարանի շրջանավարտներ
Ամերիկացի կինոքննադատներ