Բորիս Ստեպանցև

Բորիս Պավլովիչ Ստեպանցև (, ), խորհրդային ռեժիսոր-մուլտիպլիկատոր, նկարիչ, գրքերի ու դիաֆիլմերի նկարազարդող։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1972)։ «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավար (1980-1983), Անիմացիոն կինոյի միջազգային ասոցիցիայի («Association International du Film d'Animation», ASIFA) փոխնախագահ (1972-1982)։ Կաննի կինոփառատոնի ժյուրիի անդամ «գեղարվեստական անիմացիա» բաժնում։

Վաղ տարիներ 
Բորիս Ստեպանցևը (ծննդյան ազգանունը՝ Ստեպանցով) ծնվել և մեծացել է Մոսկվայում։ Դեռ Հայրենական մեծ պատերազմից առաջ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել մուլտֆիլմերի նկատմամբ, որոնք դիտել է Ստրաստնոյ բուլվարի կինոթատրոնում և որոշել էր իր կյանքը կապել կատակերգական մուլտիպլիկացիայի հետ։

1946 թվականին ավարտել է Մոսկվայի գեղարվեստական դպրոցը և «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիային կից մուլտիպլիկատորների դասընթացները։ Ուսման ընթացքում դիտել է բազմաթիվ ֆիլմեր, ներառյալ «Դիսնեյ» ստուդիայի մուլտֆիլմերը, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա վրա։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր։ Հինգ տարի ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմում որպես նավաստի ծառայելուց հետո վերադարձել է ստուդիա՝ միևնույն ժամանակ ընդունվելով Մոսկվայի տպագրական ինստիտուտ։ 1954 թվականին դարձել է ԽՄԿԿ-ի անդամ է։

Սյուզմուլտֆիլմ 
1954 թվականին նշել է նորամուտը որպես ռեժիսոր՝ բեմադրելով հետպատերազմյան առաջին տիկնիկային մուլտֆիլմերից մեկը՝ «Պիտակով չարագործը» ()։ Ապա տարվել է նկարված մուլտիպլիկացիայով։ 1956 թվականից մինչև 1962 թվականը նկարահանել է մի շարք կատակերգական ֆիլմեր (այդ թվում՝ մուլտիպլիկացիոն հատվածներ «Գնում էինք, գնում․․․» () ֆիլմի համար) ռեժիսոր Եվգենի Ռայկովսկու և բեմադրող նկարիչ Անատոլի Սավչենկոյի հետ համատեղ։ Վերջինս եղել է նրա մշտական գործընկերը ոչ միայն մուլտֆիլմերի ստեղծման, այլ նաև դիաֆիլմերի և գրքերի նկարազարդումների ժամանակ։

Ստեպանցևը հետաքրքրվել է ժամանակակից հեքիաթի ժանրով, մասնավորապես նկարահանել է «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» (, 1958), որը պարգևատրվել էր «Դափնեպսակով» Անսի անիմացիոն ֆիլմերի 7-րդ միջազգային փառատոնում։ «Միայն ոչ հիմա» (, 1962) յուրօրինակ սիքվելը, որը նույնպես նկարահանվել է Վլադիմիր Սուտեևի «պոստմոդեռնիստական» հեքիաթի մոտիվներով, դարձել է կենդանի դերասանի և նկարված մուլտիպլիկացիայի համադրման վաղ խորհրդային փորձարկումներից մեկը։

1960 թվականին Ստեպանցևը և Ռայկովսկին բեմադրել են «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» (ռուս․՝ «Мурзилка на спутнике»)՝ Խորհրդային Միությունում առաջին լայնէկրան մուլտֆիլմը։ Դրա համար նրանք ստացել են 1-ին մրցանակ Կառլովի Վարիի միջազգային կինոփառատոնում։

Հետագայում Ստեպանցևն աշխատել է մենակ։ 1965 թվականից մինչև 1970 թվականը նկարահանել է իր ամենահայտնի երեք մուլտֆիլմերը՝ «Վովան անդրսարյան թագավորությունում» () (ևս մեկ ժամանակակից հեքիաթ), «Մանչուկն ու Կառլսոնը» և «Կառլսոնը վերադարձել է»։ Աստրիդ Լինդգրենի գրքերի հիման վրա Ստեպանցևի ստեղծած դիլոգիայում խորհրդային կինոյում առաջին անգամ կիրառել է էլեկտրոգրաֆիայի տեխնոլոգիան։ Սակայն, ռեժիսորի խոսքով, «ծաղրանքը» («зубоскальство») սկսել է հոգնեցնել նրան։

1966-1973 թվականներին Բորիս Ստեպանցևը բեմադրել է մի շարք դրամատիկ մուլտֆիլմեր, որոնց հիմքում ընկած են ռուսական դասական երաժշտության ստեղծագործությունները։ «Պատուհանը» մուլտֆիլմն ստեղծելիս նրան ոգեշնչել են Սերգեյ Պրոկոֆևի «Թռուիկությունները» ()։ Ստեպանցևը հետագայում գրել է, որ Պրոկոֆևի երաժշտությունը «ինքն է նկարում այն, ինչ պետք է տեղի ունենա էկրանին, մինչև ամենափոքր ժեստը որոշում է հերոսների խաղը։ ․․․նրա դրամատուրգիան ավելի տրամաբանական էր, ավելի ստույգ՝ շատ մտացածին սյուժետային քայլերից։ Մնում էր միայն հետևել նրան»։

«Բազեի երգը» Մաքսիմ Գորկու համանուն ստեղծագործության ներկայացումն է Ալեքսանդր Սկրյաբինի երաժշտության հետ, ինչպես նաև առաջին լայնէկրան խորհրդային ֆիլմը՝ ապակու վրա գեղանկարչության ոճով (ցելուլոիդ)։ Պյոտր Չայկովսկու «Մարդուկ-Ջարդուկը» բալետի էկրանավորման մեջ օգտագործվել են համակցված նկարահանումներ և էֆեկտներ, որոնք այլևս չեն կրկնվել խորհրդային մուլտիպլիկացիայում։

Վերջին տարիներ 
1980 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը Ստեպանցևը եղել է «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։ Այնտեղ էլ նա նկարահանել է իր վերջին նախագիծը՝ «Ասոլ» լիամետրաժ անիմացիոն-խաղարկային ֆիլմը (1982)՝ Ալեքսանդր Գրինի «Ալ առագաստներ» վեպի մոտիվներով։ Դրանում Ստեպանցևը կիրառել է սոլյարիզացիայի և ֆոտոգրաֆիկայի տեխնոլոգիաներ՝ կենդանի դերասանների պատկերը վերափոխելու և դրանք գեղարվեստական դեկորացիաների հետ համադրելու համար։ Ըստ Իոսիֆ Բոյարսկու՝ ֆիլմի վրա աշխատանքը նրա մոտ դժվարությաբ  հաջողվել, Պետհեռուստառադիոյի ղեկավարությանը հանձնելը եղել է տանջալի, և դա խաթարեց ռեժիսորի առողջությունը։

Կյանքի վերջին տարիներին հետաքրքրվել է նաև համակարգչային գրաֆիկայով և արդեն այն ժամանակ դա անվանել է անիմացիայի ապագա։

Բորիս Ստեպանցևը մահացել է 1983 թվականի մայիսի 21-ին։  Ինչպես գրել է Ռոլան Բիկովն իր օրագրերում՝ նա «մարզանք արեց ու ընկավ․ ինսուլտ»։ Թաղվել է Դոնսկի գերեզմանատանը։

Ֆիլմագրություն

Ռեժիսոր 

 1954  – Պիտակով չարագործը ()
 1956  – Մուրզիլկայի արկածները (, թող. 1)
 1957  – Նորից անբավարար ()
 1958  – Պետյան ու Կարմիր գլխարկը ()
 1960  – Մուրզիլկան արբանյակի վրա ()
 1962  – Միայն ոչ հիմա ()
 1962  – Գնում էինք, գնում (, մուլտիպլիկացիոն հատվածներ) 
 1964  – Աքաղաղն ու ներկերը ()
 1965  – Վովան անդրսարյան թագավորությունում ()
 1966  – Պատուհանը ()
 1967  – Բազեի երգը ()
 1968  – Մանչուկն ու Կառլսոնը ()
 1970  – Կառլսոնը վերադարձել է ()
 1971  – Սիրտը ()
 1971  – Պիոների ջութակը ()
 1973  – Մարդուկ-Ջարդուկը ()
 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Մանիլով ()
 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Նոզդրյով ()
 1976  – Տզզան ճանճը ()
 1978 — Ալ առագաստներ (, էքսպերիմենտալ հոլովակ) 
 1979  – Ինչու ավանակը համառեց ()
 1982  – Ասոլ ()
 1983  – Պատրույգ № 254 (սյուժե «Հեղեղ», , «Лавина»)

Սցենարիստ 

 1967  – Բազեի երգը ()
 1971  – Սիրտը ()
 1973  – Մարդուկ-Ջարդուկը ()
 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Մանիլով ()
 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Նոզդրյով ()
 1976  – Տզզան ճանճը ()
 1979  – Ինչու ավանակը համառեց ()
 1981  – Հեքիաթ հիմար մկնիկի մասին ()
 1982  – Ասոլ ()

Բեմադրող նկարիչ 
 1954 – Անտառային էստրադայում ()
 1954 – Վտանգավոր չարաճճիություն ()

Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր 

 1947 – Ուրախ բանջարանոց ()
 1947 – Ճանապարհորդություն դեպի հսկաների աշխարհ ()
 1948 – Գորշ վզիկ ()
 1948 – Չեմպիոն ()
 1949 – Սագեր և կարապներ ()
 1949 – Առյուծտ ()
 1949 – Մաշենկայի համերգը ()
 1949 – Պոլկանն ու Շավկան ()
 1954 – Երաժիշտ այծը ()
 1954 – Անտառային էստրադայում ()
 1954 – Ստորագրությունն անընթեռնելի է ()
 1955 – Արտասովոր խաղ ()

Նկարիչ-նկարազարդող

Գրքերի նկարազարդում 
 Լև Արկադև, Փոքրիկ պինգվինը (ռուս․՝ «Пингвинёнок»), Մոսկվա, Детский мир, 1963։

Դիաֆիլմերի նկարազարդում 
Բորիս Ստեպանցևն առաջիններից մեկն է նկարել Չեբուրաշկային և կոկորդիլոս Գենային «Կոկորդիլոս Գենան և ընկերները» դիաֆիլմի համար դեռ մուլտֆիլմի թողարկումից առաջ։ Հետագայում Լեոնիդ Շվարցմանի հետ դատական քաշքշուկի ժամանակ գրող Էդուարդ Ուսպենսկին օրինակ է բերել Ստեպանցևի նկարած Չեբուրաշկան՝ «մեծ ականջներով և աչքերով»՝ պնդելով, որ Շվարցմանի նկարած կերպարը նույնությամբ կրկնում է այն։

1972 թվականին, սկսած «Ինչպես աքլորիկը հայտնվեց տանիքին» (ռուս․՝ «Как петушок попал на крышу») դիաֆիլմից, նկարազարդումները կատարել է Անատոլի Սավչենկոյի հետ միասին։

 1960 – Լև Արկադև, Մուրզիլկան արբանյակի վրա ()
 1961 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Այբոլիտ ()
 1962 – Գ. Լադոնշչիկով, Վախկոտ կռվարարը ()
 1963 – Շառլ Պեռո, Կարմիր գլխարկ ()
 1963 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Տզզան ճանճը ()
 1964 – Վ. Վաժդաև, Король-подпасок
 1965 – Ս. Միխալկով, Երեք խոզուկներ ()
 1966 – Լ. Պանտելեև, Երկու գորտ ()
 1967 – Վ. Կորոստիլյով, Վովան անդրսարյան թագավորությունում ()
 1967 – Վ. Վաժդաև, Կայսեր նվերը ()
 1968 – Իվան Կռիլով, Գայլն ու գառը ({{lang-ru|Волк и ягнёнок») Щука, Лягушка и Вол
 1968 – Ե. Բլագինինա, Тюлюлюй
 1968 – Բ. Զախոդեր, Хрюк на ёлке
 1969 – Է. Ուսպենսկի, Կոկորդիլոս Գենան և ընկերները (, երկու մաս)
 1971 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Կոկորդիլոս  (, երկու մաս)
 1971 – Կ. Մակուշինսկի, Пан Ниточка
 1972 – Է. Ռ. Լ. Լաբուլե, Ինչպես աքլորիկը հայտնվեց տանիքին ()
 1973 – Է. Ուսպենսկի, Քեռի Ֆյոդորը, կատուն և շունը ()
 1974 – Է. Ուսպենսկի, Բոբիկը՝ որսորդական շունը ()
 1975 – Աստրիդ Լինդգրեն, Մանչուկն ու Կառլսոնը (, երկու մաս)
 1977 – Օ. Պրոյսլեր, Փոքրիկ Բաբա-Յագան (, երկու մաս)
 1978 – Աստրիդ Լինդգրեն, Կառլսոնը կրկին կամակորություն է անում ()
 1980 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Պենտան ու ծովահենները (, երկու մաս)
 1980 – Ռ. Կաչանով, Է. Ուսպենսկի, Պառավ Շապոկլյակը ()
 1981 – Հանս Քրիստիան Անդերսեն, Թագավորի նոր զգեստը  ()
 1982 – Աստրիդ Լինդգրեն, Կառլսոնը վերադարձել է ()
 1984 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Հեռախոս  ()

Փոստային նամականիշներ

Պարգևներ և մրցանակներ  
1959 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — 2-մրցանակ Համամիութենական կինոփառատոնի մուլտֆիլմերի բաժնում Կիևում
1960 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — «Դափնեպսակ» մանկական լավագույն ֆիլմի համար Անսիի անիմացիոն ֆիլմերի VII միջազգային փառատոնում (Ֆրանսիա)
1960 — «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» — 1-ին մրցանակ լավագույն մանկական ֆիլմի համար Կառլովի Վարիի XII միջազգային կինոփառատոնում (ՉԽՍՀ),
1966 — «Պատուհանը» — «Արծաթե հավալուսն» մրցանակ Մուլտֆիլմերի I միջազգային կինոփառատոնում Մամայայում (Ռումինիա)
1970 — «Մանչուկն ու Կառլսոնը» — 1-ին մրցանակ Համամիութենական IV համամիութենական կինոփառատոնում Մինսկում
1972 — «Սիրտը» — Սոցիալիստական երկրների առողջապահությանը նվիրված ֆիլմերի VI միջազգային փառատոն Նիշում (Հարավսլավիա)
1973 — «Սիրտը» — Ֆիլմերի V միջազգային փառատոն՝ նվիրված Կարմիր խաչի և կարմիր մահիկի միջազգային շարժմանը Վառնայում (Բուլղարիա)
1974 — «Մարդուկ-Ջարդուկը» — մանկական ու պատանեկան ֆիլմերի միջազգային փառատոնի 1-ին մրցանակ Խիխոնում (Իսպանիա)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
Степанцев Б. «Понять законы гармонии» — Статья в книге-сборнике: Асенин С. Мудрость вымысла. Мастера мультипликации о себе и своём искусстве. М. Искусство, 1983, 207 с., Тираж 25 000 экз. 
Асенин С. В. Пути советской мультипликации «Мир мультфильма».

Արտաքին հղումներ  
 Борис Степанцев. Энциклопедия отечественного кино
 Ֆիլմագրությունը Аниматор.ру կայքում
 Диафильмы Бориса Степанцева в Национальной электронной детской библиотеке 
 Диафильм "Маленькая Баба-Яга", художники Борис Степанцев и Анатолий Савченко
 Л. Аркадьев. Книга «Пингвинёнок» с иллюстрациями Б. Степанцева 
 

Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ
Ռուս կինոռեժիսորներ
Ռուս մուլտիպլիկատորներ
Խորհրդային կինոռեժիսորներ
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Խորհրդային սցենարիստներ
Ռուս սցենարիստներ
ԽՄԿԿ անդամներ
Ռեժիսորներ այբբենական կարգով
20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ
Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կինոռեժիսորներ այբբենական կարգով