Առողջ շրջակա միջավայրի իրավունք

Առողջ միջավայրի իրավունք կամ կայուն և առողջ միջավայրի իրավունք, իրավապաշտպան և հասարակական բնապահպանական կազմակերպությունների կողմից պաշտպանվող մարդու իրավունք, որի նպատակն է պահպանել մարդու առողջությունն ապահովող էկոլոգիական համակարգերը։ Իրավունքը փոխկապակցված է մարդու առողջության պահպանմանն ուղղված այլ իրավունքների հետ, ինչպիսիք են` ջրի և սանիտարական մաքրման իրավունքը, սննդի իրավունքը և առողջության իրավունքը։

Օրենքը պետության համար պատասխանատվություն է սահմանում կարգավորել և կիրառել բնապահպանական չափորոշիչները, վերահսկել աղտոտումը և այլ կերպ ապահովել արդարադատություն և պաշտպանություն շրջակա միջավայրի խնդիրներից տուժած համայնքների համար։ Առողջ շրջակա միջավայրի իրավունքը կարևոր իրավունք է հանդիսացել կլիմայի փոփոխության և բնապահպանական այլ հարցերի վերաբերյալ դատավարությունների ընթացքում  բնապահպանական իրավական նախադեպեր ստեղծելու համար։ 

Առողջ միջավայրի իրավունքը դրված է մարդու իրավունքների և կլիմայի փոփոխության միջազգային մոտեցման հիմքում։ Այդ իրավունքին սատարող միջազգային պայմանագրերը ներառում են Ստոկհոլմի 1972 թվականի հռչակագիրը, Ռիո դե Ժանեյրոյի 1992 թվականի հռչակագիրը և վերջերս ընդունված Շրջակա միջավայրի վերաբերյալ Համաշխարհային պակտը։ ՄԱԿ-ի անդամ ավելի քան 150 պետություններ այս իրավունքն այս կամ այն ձևով ճանաչել են ազգային օրենսդրության, դատավարության, սահմանադրական իրավունքի, պայմանագրային օրենքի և այլ միջոցներով։ Երկու տարածաշրջանային պայմանագրեր՝ Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան խարտիան և Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիան, ներառում են բարենպաստ շրջակա միջավայրի իրավունք։ Մարդու իրավունքների պաշտպանության այլ փաստաթղթերում, ինչպիսին է Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան, բնապահպանական խնդիրները հիշատակվում են այնքանով, որքանով դրանք առնչվում են սույն փաստաթղթի հիմնական ուղղություններին, տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերում է երեխաների իրավունքներին։ 

Մարդու իրավունքների և շրջակա միջավայրի հարցերով հատուկ զեկուցողներ Ջոն Նոքսը (2012-2018) և Դեյվիդ Բոյդը (2018 թվականից) ցուցումներ են տվել, թե ինչպես կարելի է այդ իրավունքները ձևակերպել միջազգային իրավունքում։ Դա հավանության է արժանացել ՄԱԿ-ի և տեղական իրավաբանական համայնքների մակարդակի մի շարք կոմիտեների կողմից (օր.՝ Նյու Յորքի փաստաբանների կոլեգիա) 2020 թվականին։

Ծանոթագրություններ 

Մարդու իրավունքներ
Բնապահպանական իրավունքներ
Շրջակա միջավայր