Պատվի սպանություն

Պատվի սպանություն կամ խայտառակության սպանություն, ընտանիքի՝ առավել հաճախ (բայց ոչ պարտադիր) իգական սեռի անդամի սպանություն, որը կատարվել է հարազատների կողմից, ընտանիքի վրա անպատվություն բերելու համար։ Անպատվության տակ սովորաբար ենթադրում են տվյալ մշակույթում արգելված սեռական բնույթի գործողությունները, ինչպիսիք են ամուսնական դավաճանությունը, մինչամուսնական սեքսը, բռնաբարությունը, համասեռական հարաբերությունները, ինչպես նաև կրոնափոխությունը։

ՄԱԿ-ի 2010 թվականի գնահատականներով՝ աշխարհում տարեկան տեղի է ունենում պատվի շուրջ 5 հազար սպանություն, մինչդեռ մի շարք կանացի կազմակերպություններ, The Independent-ի տվյալների համաձայն, նույն թվականին հաշվել են, որ նման սպանությունների թիվը կազմում է մոտ 20 հազար։

Հորդանանում տարեկան 15-20 նման դեպք է գրանցվում, սակայն 2016 թվականին, ըստ Human Rights Watch կազմակերպության, նկատելի աճ է գրանցվել։

Սահմանումներ 
Human Rights Watch-ը սահմանում է «պատվի սպանությունը» հետևյալ կերպ․

Պատվի հանցագործությունները բռնության ակտեր են, սովորաբար ընտանիքի արական սեռի անդամների կողմից կատարված ընտանիքի այն իգական սեռի անդամների սպանությունները, որոնք իրենց կարծիքով անպատվություն են բերել ընտանիքին։ Կինը կարող է թիրախ դառնալ իր ընտանիքի համար մի շարք պատճառներով, այդ թվում՝ պայմանավորվածության համաձայն ամուսնանալուց հրաժարվելը, սեռական բռնության զոհ դառնալը, ամուսնալուծության հասնելը՝ նույնիսկ դաժան ամուսնուց, դավաճանություն կատարելը։ Պարզ գիտակցումը, որ կինը գործել է այնպես, որ «անպատվություն» բերի ընտանիքին, բավական է հարձակում կատարելու համար։

Տղամարդիկ նույնպես կարող են դառնալ պատվի սպանությունների զոհեր կնոջ ընտանիքի կողմից, որի հետ նրանք գտնվում են ոչ անպատշաճ հարաբերությունների մեջ, կամ՝ համասեռական գործունեությամբ զբաղվելով։

Որոշ պատվի սպանությունների դեպքում, որոնք փոխանցվել են գերմանական դատարաններին, սպանության մեղադրանքները հասցվել են ոչ կանխամտածված սպանության։ Սա կոչվում է «պատվի պաշտպանություն»։

Ընդհանուր բնութագիր 
Շատ պատվի սպանությունները ծրագրվում են ընտանիքի մի քանի անդամների կողմից, երբեմն պաշտոնական «ընտանեկան խորհրդի» միջոցով։ Սպանության սպառնալիքն օգտագործվում է որպես վարքագծի վերահսկողության միջոց, հատկապես սեռականության և ամուսնության նկատմամբ։ Ընտանիքի անդամները կարող են իրենց ստիպել գործել, որպեսզի պահպանեն ընտանիքի հեղինակությունը հասարակության մեջ, հատկապես համախմբված համայնքներում։ Հանցագործները հաճախ չեն բախվում իրենց համայնքներում բացասական ստիգմատիզմին, քանի որ նրանց վարքագիծը համարվում է արդարացված։

Մեծահասակ զոհերի պատվի սպանությունները հաճախ կատարվում են ամուսնու կողմից, սակայն 44% դեպքերում մարդասպանները լինում են կամ զոհի, կամ ամուսնու ընտանիքից։

Ավելի երիտասարդ կանանց պատվի սպանությունների 81%-ը կատարվել է իրենց ընտանիքների կողմից, իսկ երիտասարդ զոհերի 53%-ը մահվանից առաջ տանջանքների է ենթարկվել։

Աստիճան 
Պատվի սպանությունների թիվը շատ դժվար է որոշել։ Շատ երկրներում պատվի սպանությունների մասին տվյալները պարբերաբար չեն հավաքվում, և այդ սպանություններից շատերը գրանցվում են ընտանիքների կողմից որպես ինքնասպանություն կամ դժբախտ պատահար։ Թեև պատվի սպանությունները հաճախ ասոցացվում են Ասիական մայրցամաքի՝ հատկապես Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Ասիայի հետ, դրանք տեղի են ունենում ամբողջ աշխարհում։ 2000 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հաշվարկել է, որ ամեն տարի պատվի սպանությունների զոհ են դառնում ավելի քան 5000 կանայք։ Ըստ BBC-ի՝ «Կանանց իրավապաշտպան խմբերը, սակայն, կասկածում են, որ ամեն տարի ամբողջ աշխարհում ավելի քան 20 հազար կանանց են սպանում»։ Սպանությունը պատվի հանցագործության միակ ձևը չէ, տեղի են ունենում նաև այլ հանցագործություններ, ինչպիսիք են թթվով հարձակումները, առևանգումը կամ ծեծի կիրառմամբ հարձակումները։ 2010 թվականին Մեծ Բրիտանիայի ոստիկանությունը գրանցել է առնվազն 2,823 նման հանցագործություն։

Մեթոդներ 
Սպանության մեթոդները ներառում են քարկոծումը, դանակի հարվածները, ծեծումը, այրումը, գլխատումը, կախումը, կոկորդի կտրումը, մահացու թթվով հարձակումները, գնդակահարումը և խեղդումամահությունը։ Սպանությունները երբեմն կատարվում են հրապարակայնորեն, որպեսզի համայնքի այլ մարդկանց նախազգուշացնեն արգելված վարքագիծ համարվող գործունեությամբ զբաղվելու հնարավոր հետևանքների մասին։

Անչափահասների օգտագործումը հանցագործության մեջ 
Հաճախ անչափահաս աղջիկները և տղաները ընտրվում են ընտանիքի կողմից որպես մարդասպաններ, որպեսզի մարդասպանը կարողանա օգտվել առավել բարենպաստ իրավական արդյունքից։ Տղաներին և երբեմն կանանց խնդրում են վերահսկել իրենց քույրերի կամ ընտանիքի իգական սեռի այլ անդամների պահվածքը համոզվելու համար, որ նրանք «պատիվը» ստորացնող և ընտանիքի «հեղինակությանը» վնասող գործունեությամբ չեն զբաղվում։ Տղաներին հաճախ խնդրում են սպանություն կատարել, և եթե նրանք հրաժարվեն, ապա կարող են լուրջ հետևանքներ ունենալ ընտանիքի և հասարակության կողմից՝ իրենց «պարտքը» չկատարելու համար։

Հարկադիր ինքնասպանությունը որպես փոխարինող միջոց 
Հարկադիր ինքնասպանությունը կարող է պատվի սպանությունը փոխարինող միջոց լինել։ Այդ դեպքում ընտանիքի անդամներն անձամբ չեն սպանում զոհին, այլ ստիպում են նրան ինքնասպանություն գործել՝ պատժից խուսափելու համար։ Նման ինքնասպանությունները տարածված են Թուրքիայի հարավ-արևելքում։ Հաղորդվում է, որ 2001 թվականին Իրանի Իլամ քաղաքում 565 կին է սպանվել պատվի պաշտպանության հետ կապված հանցագործությունների հետևանքով, որոնցից 375-ը, ինչպես հաղորդվում է, ներկայացվել են որպես ինքնահրկիզում։ 2008 թվականին ինքնահրկիզումը «տեղի է ունեցել քրդական բնակավայրի բոլոր շրջաններում (Իրանում), որտեղ այն ավելի տարածված էր, քան Իրանի այլ մասերում»։ Նշվում է, որ Իրաքի Քուրդիստանում մահվան շատ դեպքեր գրանցվում են որպես «կանանց ինքնասպանություններ»՝ պատվի հետ կապված հանցագործությունները թաքցնելու համար։

Տես նաև 

 Բռնություն երեխաների նկատմամբ
 Երեխայի իրավունքների կոնվենցիա
 Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն
 Ընտանեկան բռնություն
 Անառակություն
 Հանցագործություն ատելության հողի վրա
 Մարդու իրավունքներ
 Մանկասպանություն
 Մինչամուսնական սեքս
 Կրոն և համասեռականություն
 Հոմոֆոբիա
 Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
 Բռնություն կանանց նկատմամբ
 Կանանց իրավունքներ
 Ֆեմինիզմ

Ծանոթագրություններ

Մատենագրություն 

 
 NDTV. Honour killing in Delhi 4 Sep 2012. 
 Burke, Jason. The Guardian. Triple murder in India highlights increase in 'honour killings'. 25 June 2010.
 Emery, James. Reputation is Everything: Honor Killing among the Palestinians. 2003.
 "Jordan Parliament Supports Impunity for Honor Killing", Washington, D.C.: Human Rights Watch news release, January 2000.
 Burned Alive: A Victim of the Law of Men. () Alleged first-person account of Souad, a victim of an attempted honor killing. The authenticity of this work has been questioned, as it is based on a repressed memory report.
 
 Schulze, Kirsten, Martin Stokes and Colm Campbell (1996) (eds.), Nationalism, Minorities and Diasporas: Identities and Rights in the Middle East (London: I.B. Tauris)
 Tintori, Karen, 2007. Unto the Daughters: The Legacy of an Honor Killing in a Sicilian-American Family. St. Martin's Press.
 Wikan, Unni, 2002. Generous Betrayal: Politics of Culture in the New Europe. University of Chicago Press.
 Yavuz, Ercan. "Honor killings a misunderstood concept, study finds". Today's Zaman. 1 August 2010.
 Sanghera, Jasvinder, 2009. "Daughters of shame"
 Ercan, Selen A., 2014. 'Same Problem, Different Solutions: The Case of 'Honour Killing' in Germany and Britain', In: Gill, Aisha K., Carolyn Strange, and Karl Roberts, 'Honour' Killing and Violence. Theory, Policy and Practice, London: Palgrave Macmillan, pp. 199–218.
 Ercan, Selen A., 2014. Dangerous silence: Debating 'honour killings'. Open Democracy, 1 July 2014

Արտաքին հղումներ 
Բրիտանական ոստիկանությունը ձեռնամուխ է եղել «պատիվ» հանցավոր ծրագրի իրականացմանը (Al Jazeera News)
Մի կնոջ քաջ պայքարը «պատվի սպանությունները» բացահայտելու համար (PBS WIDE ANGLE)
Պատվի սպանությունների սահմանափակման մասին օրինագիծը խորհրդարանում։ Moily
Շաֆիլեա Ահմեդ՝ պատվի սպանության զոհ; BBC News: Մայիսի 21, 2012 19:44-ին
Պատվի սպանություն։ Կրոնական կապեր (NewAgeIslam)

'Պակիստանի Քիմ Քարդաշյանը' 'պատվի սպանությամբ' սպանվել է իր եղբոր կողմից 
Իսլամը պատվի սպանությունների պատճառ չէ։ Սա խնդրի լուծման մի մասն է։ - Դոկտոր Ջոնաթան Բրաունի ակադեմիական հոդված
Ինչպես հասկանալ պատվի սպանությունները - Psychology Today

Բռնություն կանանց նկատմամբ
Սպանություններ ըստ ձևի
Հանցագործություններ կանանց նկատմամբ
Սեռով պայմանավորված բռնություն
Կանանց իրավունքներ