«Բուբա-կիկի» էֆեկտ

«Բուբա-կիկի» էֆեկտ, համապատասխանություն, որը մարդկային բանականությունը սահմանում է բառի ձայնային պատյանի և առարկայի երկրաչափական ձևի միջև։ Ձայնի և ձևի սինեսթեզիայի օրինակ է։

Պատմություն 
Էֆեկտը 1929 թվականին հայտնաբերել է գերմանա-ամերիկացի հոգեբան Վոլֆգանգ Կյոլերը Տեներիֆե կղզում անցկացված գիտափորձի արդյունքում։ Կյոլերը մասնակիցներին ցույց է տվել երկու պատկեր՝ կլորավուն և սուր անկյուններով, և առաջարկել է որոշել, թե դրանցից որն է կոչվում «տակետե», իսկ որը՝ «բալուբա»։ Գիտափորձը հաստատել է Կյոլերի ենթադրությունը, որ մարդկանց մեծամասնությունը կլորավուն պատկերն անվանել է «բալուբա», իսկ սուր անկյուններովը՝ «տակետե»։

2001 թվականին նյարդաբաններ Վիլեյանուր Ռամաչանդրանը և Էդվարդ Հաբարդը կրկնել են Կյոլերի փորձը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում (անգլերեն) և Հնդկաստանում (թամիլերեն)՝ պատկերների անունները փոխարինելով «կիկի» և «բուբա» բառերով։ Հարցը հետևյալն էր. «Ներկայացված պատկերներից ո՞րն է «բուբա», ո՞րը «կիկի»»։ Հարցվածների 95 տոկոսը կլորավուն պատկերն անվանել է «բուբա», իսկ սուր անկյուններովը՝ «կիկի»։ Այսպիսով, հաստատվել է այն վարկածը, որ մարդը վերացական իմաստներ վերագրում է պատկերներին և հնչյուններին նույն կերպ։ 

Կանադացի գիտնական Դաֆնի Մորերի և նրա գործընկերների աշխատանքը ցույց է տվել, որ նույնիսկ 2 տարեկան երեխաները, որոնք կարդալ չգիտեն, բառի իմաստը նույն կերպ են բխեցնում նրա ձայնային պատյանից և այն վերագրում նրա ձևին համապատասխանող պատկերին։

Ռամաչանդրանը և Հաբարդը ենթադրում են, որ «բուբա-կիկիի» էֆեկտը ցուցադրում է այն, որ առարկաների անվանումները լեզվում ամենևին կամայական չեն։ Մարդկանց մեծամասնությունը կլորավուն պատկերը կանվանի «բուբա», քանի որ այս բառն արտասանելու համար հարկավոր է շուրթերը ձգել փողիկի տեսքով։ «Կիկի» բառն արտասանելու համար հարկավոր է «ծռմռել» շուրթերը։ Բացի այդ, [կ] հնչյունի արտասանումը շատ ավելի մեծ ջանքեր է պահանջում, քան [բ] հնչյունինը։ Ձայնի և երկրաչափական ձևի դիտվող սինեսթեզիան հաստատում է հնչյունաբանության հիմնական թեզը՝ հնչյունները կարող են ինքնուրույն իմաստ կրել։

Ծանոթագրություններ 

Հոգելեզվաբանություն
Կոգնիտիվ գիտություն
Հնչյունաբանություն
Հոգեբանական երևույթներ
Հոգեբանական գիտափորձեր
Բարեհնչություններ