Դոմինիկայի պատմություն

Դոմինիկայի պատմությունը սկսվում է 14-րդ դարում արավակների և կարիբների ցեղերի՝ Դոմինիկա կղզում հաստատվելուց և շարունակվում է մինչ օրս։

Սկզբնական շփումը եվրոպացիների հետ 
Քրիստափոր Կոլումբոսը կղզին անվանել է շաբաթվա այն օրվա պատվին, երբ նա նկատել է այն՝ կիրակի (լատիներեն «Դոմինիկա»), 1493 թվականի նոյեմբերի 3-ին՝ իր երկրորդ արշավանքի ժամանակ։ Կարիբների կատաղի դիմադրությունից վախենալով՝ իսպանացիները կղզին չեն բնակեցրել։

1632 թվականին ֆրանսիական «Compagnie des Îles de l'Amerique» ընկերությունը Դոմինիկան պահանջում էր մյուս Փոքր Անտիլյան կղզիների հետ, սակայն գաղութներ չհիմնադրվեցին։ 1642-1650 թվականներին ֆրանսիացի միսիոներ Ռայմոնդ Բրետոնը դարձել է առաջին եվրոպացին, որը կանոնավոր այցելում էր կղզի։ 1660 թվականին ֆրանսիացիներն ու անգլիացիները համաձայնել են, որ և՛ Դոմինիկան, և՛ Սենթ Վինսենթը չպետք է բնակեցվեն, այլ թողնվեն Կարիբյան կղզիներին որպես չեզոք տարածք։ Դոմինիկան պաշտոնապես չեզոք էր հաջորդ դարում, սակայն նրա ռեսուրսների գրավչությունը մնացել էր. անգլիացի և ֆրանսիացի անտառահատների մրցակից արշավախմբերը 18-րդ դարի սկզբին փայտ էին պաշարում։

Ֆրանսիական գաղութ (1715-1763) 
Իսպանիան Դոմինիկայի գաղութացման հարցում ունեցել է քիչ հաջողություն, 1690 թվականին ֆրանսիացիները Դոմինիկայում հիմնել են իրենց առաջին մշտական բնակավայրերը։ Մարտինիկայից և Գվադելուպայից ժամանած ֆրանսիացի փայտահատները սկսել են փայտանյութի ճամբարներ հիմնել՝ ֆրանսիական կղզիներին փայտանյութ մատակարարելու համար և աստիճանաբար մշտական բնակություն հաստատել։ Նրանք առաջին ստրուկներին Արևմտյան Աֆրիկայից բերել են Դոմինիկա։ 1715 թվականին Հյուսիսային Մարտինիկայում «աղքատ սպիտակամորթ» մանր սեփականատերերի ապստամբությունը, որը հայտնի է որպես Լա Գաուլե, ստիպել է նրանց փախչել Դոմինիկայի հարավ։ Այստեղ նրանք հողատարածքներ էին մշակում և ստեղծում փոքր տնտեսություններ։ Մինչդեռ հյուսիսում բնակություն են հաստատել ֆրանսիական ընտանիքներ և Գվադելուպայի այլ բնակիչներ։ 1727 թվականին կղզու առաջին ֆրանսիացի հրամանատար Մ. Լե Գրանը ֆրանսիական գլխավոր կառավարության հետ ստանձնել է կղզու պատասխանատվությունը։ Դոմինիկան պաշտոնապես դարձել է Ֆրանսիայի գաղութը և կղզին բաժանվել է շրջանների կամ «թաղամասերի»։ Մարտինիկայում և Գվադելուպայում կառուցվել են շաքարեղեգի պլանտացիաներ, իսկ ֆրանսիացիները Դոմինիկայում սկսել են աստիճանաբար հիմնել սուրճի պլանտացիաներ։ Նրանք իրենց աշխատանքային կարիքները հոգալու համար ներմուծում էին աֆրիկացի ստրուկներ՝ փոխարինելով բնիկ Կարիբներին։ 1761 թվականին Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ, բրիտանական արշավախումբը լորդ Ռոլլոյի գլխավորությամբ հաջողության է հասել և Կարիբյան ծովի մի քանի այլ կղզիների հետ նվաճել կղզին։ Յոթնամյա պատերազմում Մեծ Բրիտանիայից կրած պարտությունից հետո Ֆրանսիան Փարիզի պայմանագրով (1763) կղզին զիջել է բրիտանացիներին։ 1778 թվականին, Ամերիկայի անկախության պատերազմի ժամանակ, բնակչության ակտիվ համագործակցությամբ ֆրանսիացիները հաջող ներխուժում են իրականացրել։ 1783 թվականին Փարիզի պայմանագիրը, որով ավարտվել է պատերազմը, կղզին վերադարձրել է Բրիտանիային։ 1795 թվականի և 1805 թվականի ֆրանսիական ներխուժումներն ավարտվել են անհաջողությամբ, սակայն երկրորդի դեպքում Ռոզո քաղաքի մի հատվածը հիմնովին այրվել է։

Բրիտանական գաղութ (1763-1978) 
1763 թվականին բրիտանացիները ստեղծել են օրենսդիր մարմին, որը ներկայացնում էր միայն սպիտակամորթ բնակչությանը։ 1831 թվականին, արտացոլելով բրիտանական պաշտոնական ռասայական հայացքների ազատականացումը, Բրաունի արտոնությունների ակտը քաղաքական և սոցիալական իրավունքներ է շնորհել նաև ոչ սպիտակամորթներին։ Հաջորդ տարի օրենսդիր մարմնում ընտրվել են երեք սևամորթներ։ 1834 թվականին ստրկության վերացումը 1838 թվականին Դոմինիկան դարձրել է միակ բրիտանական Կարիբյան գաղութը, որը 19-րդ դարում ուներ սևամորթների կողմից վերահսկվող օրենսդիր մարմին։ Սևամորթ օրենսդիրների մեծ մասը փոքր սեփականատերեր կամ առևտրականներ էին, որոնց տնտեսական և սոցիալական հայացքները հակասում էին հարուստ անգլիական պլանտացիաների տերերի դասի շահերին։ Արձագանքելով ընկալվող սպառնալիքին՝ պլանտացիաների տերերը լոբբինգ են արել բրիտանական ավելի անմիջական կառավարման համար։

1865 թվականին, բազում անկարգություններից և լարվածությունից հետո, ընտրված մարմնին փոխարինել է գաղութային վարչակազմը՝ կես ընտրված և կես նշանակված անդամներից բաղկացած ժողովով։ Ընտրված օրենսդիրները շատ դեպքերում մանևրվել են գաղութատիրական կառավարիչների հետ միասնության մեջ գտնվող պլանտացիաների տերերի կողմից։ 1871 թվականին Դոմինիկան դարձել է Լևարդ կղզիների ֆեդերացիայի մաս, իսկ սև բնակչության իշխանությունը աստիճանաբար թուլացել է։ Կարիբյան կղզիները 1920-ականներին «կորցրել» են իրենց լեզուն և անցել տեղական կրեոլերենի կամ անգլերենի։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Կարիբյան ավազանում քաղաքական գիտակցության աճը հանգեցրել է ներկայացուցչական կառավարության ասոցիացիայի ձևավորմանը։ Դոմինիկայի կառավարման մեջ զսպելով հանրության դժգոհությունը, 1924 թվականին խումբը ստացել է օրենսդիր մարմնում համաժողովրդականորեն ընտրված տեղերի մեկ երրորդը, իսկ 1936 թվականին՝ կեսը։ Դրանից անմիջապես հետո Դոմինիկան տեղափոխվել է Լևարդ կղզիների վարչակազմից և կառավարվել որպես Հողմուղիների կղզիների մի մաս մինչև 1958 թվականը, երբ այն կարճատև միացել է Արևմտյան Հնդկաստանի ֆեդերացիային։

1961 թվականին Էդվարդ Օլիվեր Լեբլանկ գլխավորությամբ ընտրվել է Դոմինիկայի Լեյբորիստական կուսակցության կառավարությունը։ 1967 թվականի փետրվարի 27-ին՝ ֆեդերացիայի փլուզումից հետո Դոմինիկան դարձել է Միացյալ Թագավորության ասոցիացված պետություն և պաշտոնապես ստանձնել իր ներքին գործերի պատասխանատվությունը։ Լեբլանը թոշակի է անցել 1974 թվականին, իսկ նրան փոխարինել է Պատրիկ Ջոնը, որը դարձել է կղզու առաջին վարչապետը։

Դևիդ փոթորիկ 
1979 թվականի օգոստոսին «Դևիդ» փոթորիկը, որն ուղեկցվում էր 150 մղոն/ժ արագությամբ (240 կմ/ժ) քամիներով, ավերիչ ուժով հարվածել է կղզուն։ Զոհվել է 42 մարդ, իսկ կղզու բնակիչների տների 75%-ը ավերվել է կամ լրջորեն վնասվել։ «Դևիդ» փոթորիկը Դոմինիկայում երբևէ գրանցված ամենահզոր և ավերիչ փոթորիկն էր, մինչև 2017 թվականը, երբ հայտնվել է «Մարիա» փոթորիկը։

Անկախություն՝ 1978 թվականից առ այսօր 
1978 թվականի նոյեմբերի 3-ին Դոմինիկայի Միությունն անկախացել է Միացյալ Թագավորությունից։ Սակայն անկախության ընդունումն ամբողջությամբ չի լուծել դարավոր տնտեսական հետամնացության հետևանքով առաջացած խնդիրները և 1979 թվականի հունիսին քաղաքական դժգոհությունը հանգեցրել է ներքաղաքական ճգնաժամի՝ նախագահ Ֆրեդ Դեգազոնի փախուստին, վարչապետ Պատրիկ Ջոնի հրաժարականին և ժամանակավոր կառավարության ձևավորմանը՝ Օլիվեր Սերաֆինի կողմից։

1980 թվականի ընտրություններից հետո նրան փոխարինել է կառավարությունը, որը գլխավորում էր Դոմինիկայի Ազատության կուսակցությունը վարչապետ Եվգենիա Չարլզի օրոք (Կարիբյան ավազանի առաջին կին վարչապետը)։ Իր երդմնակալությունից հետո մեկ տարվա ընթացքում վերապրել է երկու անհաջող հեղաշրջում (ներառյալ հյուսիսամերիկյան ծայրահեղ աջերի ներխուժման փորձը), իսկ 1983 թվականի հոկտեմբերին, որպես Արևելյան Կարիբյան պետությունների կազմակերպության նախագահ՝ աջակցել է ԱՄՆ-ի ներխուժմանը Գրենադա։

Քրոնիկ տնտեսական խնդիրները սրվել են 1979 և 1980 թվականներին՝ փոթորիկների հետևանքով։ 1980-ականների վերջին տնտեսությունը արագ վերականգնվել է։ 1995 թվականին կառավարությունն ընտրություններում պարտվել է Էդիսոն Ջեյմսի Միացյալ աշխատանքային կուսակցության կողմից։ Ջեյմսը վարչապետ է դարձել մինչև 2000 թվականի փետրվարի ընտրությունները, երբ Դոմինիկայի Միացյալ աշխատավորական կուսակցությունը (DUWP) պարտվել է Ռոզի Դուգլասի գլխավորած Դոմինիկայի աշխատավորական կուսակցությանը (DLP): Նա նախկին սոցիալիստ ակտիվիստ էր և շատերը մտավախություն ունեին, որ քաղաքականության հանդեպ նրա մոտեցումը կարող է գործնական չլինել։ Այնուամենայնիվ, անկարգությունները զսպվել են, երբ նա կոալիցիա է կազմել ավելի պահպանողական Դոմինիկայի Ազատության կուսակցության հետ։ 2000 թվականի հոկտեմբերի 1-ին՝ ընդամենը ութ ամիս պաշտոնավարելուց հետո Դուգլասը հանկարծամահ է եղել, իսկ նրան փոխարինել է Պիեռ Չարլզը, որը նույնպես Դոմինիկայի լեյբորիստական կուսակցության խոսնակն էր։ 2003 թվականին նախագահ է ընտրվել Նիկոլաս Լիվերպուլը՝ հաջորդելով Վերնոն Շոուին։ 2004 թվականի հունվարի 6-ին մահացել է վարչապետ Պիեռ Շառլը, որը 2003 թվականից տառապում էր սրտի հիվանդությամբ։ Նա անընդմեջ ընտրվել է Դոմինիկայի երկրորդ վարչապետը, որը մահացել է սրտի կաթվածից։ Արտաքին գործերի նախարար Օսբորն Ռիվիերը անմիջապես դարձել է վարչապետ։ Ընտրություններն անցկացվել են 2005 թվականի մայիսի 5-ին՝ իշխող կոալիցիայի ղեկավարմամբ։

Գրականություն 
 Rouse, Irving. The Taínos : Rise and Decline of the People Who Greeted Columbus. New Haven & London: Yale University Press c1992.
 Honeychurch, Lennox The Dominica Story: A History of the Island (1995)

Ծանոթագրություններ 

Հյուսիսային Ամերիկայի պատմություն
Դոմինիկա
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ