Երկտեսություն

Երկտեսություն, (դիպլոպիա) մեկ օբյեկտի կրկնակի տեսնելու զգացողությունն է, որը կարող է լինել հորիզոնական և ուղղահայաց հարթություններում, ինչպես նաև դրանց զուգակցման դեպքում անկյունագծով, կամ պտտվող միմյանց նկատմամբ։ Այն սովորաբար հանդիպում է ակնաշարժ մկանների գործունեության խանգարման արդյունքում, երբ երկու աչքն էլ տեսնում են, սակայն չեն կարողանում համահավասար թեքվել դեպի տեսադաշտի համապատախան թիրախ օբյեկտը։ Նմանատիպ խանգարումներ կարող են առաջանալ ակնաշարժ համակարգի ցանկացած մակարդակում վնասման հետևանքով՝ մկանների վնասում, նյարդամկանային փոխանցման խանգարում, 3-րդ, 4-րդ, 6-րդ գանգուղեղային նյարդերի կամ դրանց կորիզների վնասում, գլխուղեղում վերկորիզային կենտրոնական ուղիների վնասում, ինչպես նաև ակնագնդի շարժմանը մեխանիկական խոչընդոտի առկայության դեպքում (օր. այտուց կամ ուռուցք ակնակապճի ներսում) և թույների ազդեցության հետևանքով։ Երկտեսությունը կարող է տարբեր համակարգային կամ նյարդաբանական հիվանդություններ առաջին նշանը լինել և խանգարել հավասարակշռության պահպանմանը, սահուն շարժումների իրականացմանը և կարդալու պրոցեսին։

Պատճառներ
Երկտեսությունը ունի բազմաթիվ պատճառներ՝ ակնաբուժական, վարակային, աուտոիմուն, նյարդաբանական և ուռուցքաբանական։

Ախտորոշում
Երկտեսությունը հիմնականում ախտորոշվում է հիվանդի գանգատների հիման վրա։ Բժշկի կողմից կարող են կիրառվել արյան տարբեր քննություններ, զննում, համակարգչային շերտագրություն, մագնիսա-ռեզոնասային շերտագրություն և այլ լաբորատոր-գործիքային հետազոտման մեթոդներ պատճառը բացահայտելու համար։ Շատ կարևոր է գնահատել ակնաշարժ համակարգը՝ ստուգելով առանձին աչքերի շարժումները բոլոր ուղղություններով (հորիզոնական, ուղղահայաց, անկյունային և պտտական), ինչպես նաև զույգ աչքերի համակցված շարժումները։ Պետք է փորձել հասկանալ պատկերների փոխադարձ դասավորությունը, մշտական է արդյոք երկտեսությունը թե անցողիկ, առկա է բոլոր դիրքերում, թե միայն կոնկրետ ուղղությամբ նայելիս։ Կարևոր է նաև հասկանալ երկտեսության վաղեմությունը և առաջացման հանգամանքները։ Այս ամբողջ ինֆորմացիան մեծապես կնպաստի ավելի արագ կողմնորոշվել պատճառի հայտնաբերման հարցում և խուսափել ավելորդ հետազոտություններից։

Դասակարգում

Արդյոք երկտեսությունը առկա է միայն երկու աչքերը բաց վիճակում (երկակնային տեսողություն) թե պահպանվում է նաև մեկ աչքը փակելիս (մեկակնային տեսողություն) շատ կարևոր է երկտեսության պատճառը ճիշտ ախտորոշելու համար։ Ըստ այդմ դասակարգում են երկտեսության 2 հիմնական խումբ՝ երկակնային և մեկակնային։

Երկակնային երկտեսություն
Երկակնային երկտեսությունը առաջանում է շլության առկայության դեպքում, երբ առկա է զույգ աչքերի շարժումների անհամապատասխանություն տարամիտող կամ համամիտող շլության տեսքով։ Այս պարագայում երբ մեկ աչքի դեղին բիծը (լավագույն տեսողության գոտի) ուղղված է թիրախային օբյեկտին, մյուս աչքը նայում է այլ ուղղությամբ և թիրախ օբյեկտի պատկերը հայտնվում է ցանցաթաղանթի այլ հատվածում։

Գլխուղեղը վերամշակում է աչքերից ստացած ինֆորմացիան, համադրելով դրանք մեկ ընդհանուր պատկերում։ Կախված այն բանից, թե ցանցաթաղանթի որ հատվածից է գալիս ինֆորմացիան, ուղեղը պատկերը «տեղադրում» է տեսադաշտի համապատասխան հատվածում։ Այսպես, դեղին բծից եկած ինֆորմացիան «տեղավորվում» է տեսադաշտի կենտրոնական հատվածում, իսկ ցանցաթաղանթի այլ հատվածներից՝ ավելի ծայրամասում։ Երբ նույն առարկայի պատկերը գլխուղեղին հասնում է զույգ աչքերի ցանցաթաղանթների տարբեր հատվածներից, առաջանում է երկտեսություն, գլխուղեղը առարկան «տեսնում» է 2 հատ։

Մարդու ուղեղը ունի որոշակի պաշտպանական համակարգեր ընդդեմ երկտեսության։ Որպեսզի «խուսափի» երկտեսությունից, ուղեղը երբեմն կարող է անտեսել մեկ աչքից եկող ինֆորմացիան և բավարարվել միայն մեկով։ Այս գործընթացը կոչվում է «ընկճում»։ Ուղեղի այս հատկությունը առավել արտահայտված է երեխաների մոտ, երբ նրանց գլխուղեղը դեռևս զարգացման փուլում է։ Այդ իսկ պատճառով, մանկական տարիքում առաջացած շլությունը չի անհանգստացնում երեխային երկտեսությամբ, իսկ մեծահասակների մոտ առաջանալու դեպքում՝ անհանգստացնում է։ Չնայած, որ ընկճելու այս հատկությունը դրական ազդեցություն ունի շլություն ունեցող երեխաներ համար, այնուամենայնիվ զարգացող օրգանիզմում այն կարող է խանգարել ախտահարված աչքի տեսողության նորմալ զարգացմանը և բերել ամբլիոպիայի զարգացման։ Ընկճում երբեմն կարող է լինել նաև մեծահասակների մոտ, սակայն խիստ հազվադեպ դեպքերում ամբողջական և խորը, և զարգացման համար պահանջում է ավելի երկար ժամանակ։ Ահա թե ինչու, ընկճումը մեծահասակների մոտ երբեք չի բերում ախտահարված աչքում տեսողության խանգարման։

Մեկակնային երկտեսություն
Երկտեսություն կարող է առաջանալ նաև մեկ աչքով նայելիս և այն կոչվում է մեկակնային երկտեսություն, կամ 2-ից ավել տեսնելու դեպքում մեկակնային բազմատեսություն։ Չնայած որ մեկակնային երկտեսությունը խոսում է ավելի լուրջ և վտանգավոր խնդիրների մասին, այն հանդիպում է շատ ավելի հազվադեպ, քան երկակնայինը։ Տարբերակիչ ախտորոշման մեջ ներառվում են կերատոկոնուսը, աչքի ոսպնյակի նորմալ դիրքից շեղումը, ակնագնդի կառուցվածքային շեղումները, առաջային տեսողական կեղևի (գլխուղեղ) վնասումը, և մի շարք այլ խնդիրներ կապված աչքի օպտիկական համակարգի հետ, օր.՝ աստիգմատիզմ։

Ժամանակավոր երկտեսություն
Ժամանակավոր երկակնային երկտեսություն կարող է առաջանալ ալկոհոլային թունավորման, գլխի վնասվածքների (օր.՝ ուղեղի ցնցում)։ Այն կարող է նաև առաջանալ որպես որոշ դեղորայքների կողմնակի էֆեկտ, հատկապես գերդոզավորման դեպքում։ Նման կողմնակի ազդեցությամբ օժտված են բենզոդիազեպինները, օփիոիդները, հակացնցումային ֆենիտոինը, զոնիսամիդը, լամոտրիջինը, ինչպես նաև քնաբեր զոլպիդեմը, ընդհանուր անզգայացնող կետամինը։ Ժամանակավոր երկտեսություն կարող է առաջանալ նար աչքերում հոգնածության կամ լարվածության դեպքում։ Եթե երկտեսությունը արագ չի անցնում կամ սկսվում է այլ ախտանիշների (օր.՝ սուր ցավ ակնակապճում) հետ հարկավոր է դիմել նյարդաբանի կամ ակնաբույժի։

Կամավոր երկտեսություն
Որոշ մարդիկ գիտակցաբար առաջացնել «շլություն», կա՛մ գերֆոկուսացնելով տեսողությունը մոտիկ առարկայի վրա, կա՛մ ընդհակառակը ապաֆոկուսացնելով։ Այլ պարագայում, որևէ օբյեկտի հետևում գտնվող մեկ այլ օբյեկտի նայելիս առաջին օբյեկտը կրկնակի է երևում (օր.՝ մատը պահելով էկրանի և աչքերի մեջտեղում, էկրանին տեքստ կարդալիս, մատը 2 հատ է երևում։ Այպիսի երկտեսությունը վտանգավոր չէ և նույնիսկ կարող է զվարճալի թվալ։
Մեկակնային երկտեսություն կարելի է հարուցել նույնիսկ առողջ մարդկանց մոտ, տեսողական ապաֆոկուսավորմամբ՝ օգտագործելով բարակ բարձր-կոնտրաստային գծեր։

Բուժում
Երկակնային երկտեսության համապատասխան բուժումը մեծապես կախված է առաջացման պատճառից։ Նախ ջանքերը պետք է ուղղված լինեն հայտնաբերելու և բուժելու խնդրի հիմքում ընկած պատճառը։ Բուժում կարող է ներառել աչքերի վարժություններ, առողջ աչքի փակում ակնակապով, ոսպնյակներով շտկում, իսկ ավելի արտահայտված դեպքերում վիրահատական միջամտություն կամ բոտուլոտոքսինով բուժում։ Եթե այս ամենի արդյունքում երկտեսությունը մնում է չբուժված, ապա ծայրահեղ դեպքերում կարող է կատարվել մեկ աչքի տեսադաշտի մթնեցում անթափանց լիզայի կամ հատուկ անթափանց նյութերի ներակնային ներարկման միջոցով։

Թեմատիկ հոդվածներ
Տեսողություն
Ամբլիոպիա
Ակնաբանություն

Ծանոթագրություններ

Լրացուցիչ գրականություն

Արտաքին հղումներ 

 Deciphering Diplopia

Տեսողության խանգարումներ
Տեսողություն