Աուտոիմուն թիրեոիդիտ

Աուտոիմուն թիրեոիդիտ, խրոնիկական հիվանդություն է, որի դեպքում օրգանիզմը վահանաձև գեղձը և իր կողմից արտադրվող հորմոնները ընկալում է որպես օտար՝ արտադրելով հակամարմիններ, այսպիսով առաջացնելով աուտոիմուն հիվանդություն։

Այն կարող է դրսևորվել ինչպես հիպոթիրեոիդիզմի, այնպես էլ հիպերթիրեոիդիզմի ձևով և խպիպով կամ առանց խպիպ։

Նշաններ և ախտանշաններ 
Ախտանիշները կախված են վահանաձև գեղձի ֆունկցիոնալ վիճակից՝ հիպոթիրեոիդիզմից կամ հիպերթիրեոիդիզմից։ Հիպերթիրեոիդիզմը արտահայտվում է գերքրտնարտադրությամբ, հաճախասրտությամբ, տագնապի զգացողությամբ, դողով, հոգնածությամբ, անքնությամբ, քաշի անկմամբ, էկզօֆլամով։ Հիպոթիրեոիդիզմը պատճառ է դառնում մաշկի չորության, քաշի ավելացման, հոգնածության, մազաթափության, փորկապության, սարսուռի զգացողության։ Հիվանդության դրսևորումները կարող են լինել ինչպես մշտական, այնպես էլ անցողիկ։ Ախտանիշները կարող են անհետանալ և կրկին դրսևորվել կախված բուժման առկայությունից կամ բացակայությունից և բուժման արդյունավետությունից։

Պատճառագիտություն 
Աուտոիմուն թիրեոիդիտի դեպքերը հիմնականում ընտանեկան են։ Այս հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ դիմինանտ ձևով, առաջին կարգի հարազատների միջև 50%-ի մոտ հայտնաբերվում է աուտոիմուն թիրեոիդիտ կամ համապատասխան հակամարմիններ արյան պլազմայում։ Քանի որ Դաունի համախտանիշի և ընտանեկան Ալցհայմերի հիվանդության դեպքում թիրեոիդիտի հաճախականությունը բարձր է, որոշ հետազոտություններ այս փաստը կապում են 21-րդ քրոմոսոմի հետ։ Սակայն այս վարկածը հակասական է, քանի որ Տերների համախտանիշի դեպքում նույնպես աուտոիմուն թիրեոիդիտի հավանականությունը բարձր է հանելով մինչև 50%-ի։

Յոդի բարձր կոնցենտրացիա սննդում 
Աուտոիմուն թիրեոիդիտի հաճախականությունը բարձր է այն երկրներում, որտեղ սննդային յոդի մակարդակը բարձր է, այդ երկրներից են օրինակ ԱՄՆ-ը և Ճապոնիան։ Լիմֆոցիտների ինֆիլտրացիան արտահայտված է այն շրջաններում, որտեղ յոդի սննդային պարունակությունը ցածր է, սակայն սննդային հավելումների միջոցով յոդի կոնցենտրացիան բարձրացվել է։ Այդ շրջաններում դրական շճաբանական թեստերը 0.5-5 տարվա ընթացքում հասնում են մինչև 40%։

Տարիք 
Հետազոտությունները փաստում են, որ աուտոիմուն հակամարմինները ավելի հաճախ են հանդիպում տարեցների մոտ, կանանց մոտ 70 տարեկանից հետո հասնելով մինչև 33%-ի։ Կանանց մոտ միջինում հիվանդացությունը լինում է 1 տարով ավելի շուտ ի համեմատ տղամարդկանց, 58 տարեկանում և 59 տարեկանում համապատասխանաբար։

Աուտոիմուն թիրեոիդիտը հանդիպում է նաև երեխաների մոտ։ Մինչև 5 տարեկան երեխաների մոտ այն բավականին հազվադեպ երևույթ է, սակայն բացառված չէ։ Խպիպուվ հիվանդ մեծահասակների մինչ 40%-ի մոտ հիվանդությունը դրսևորվել է դեռևս մանկական հասակից։

Հիպոթիրեոիդիզմ ունեցող 40 տարեկան և բարձր մարդիկ, կյանքի ընթացում ունեն աուտոիմուն թիրեոիդիտի զարգացման բարձր ռիսկ։

Առաջացման մեխանիզմ 
Թիրեոիդային հակամարմինները հիմնականում առաջանում են թիրախ օրգանում լիմֆոցիտների ինֆիլտրացիայի հետևանքով։ Լիմֆոցիտները թիրախավորում են վահանագեղձի երեք տարբեր սպիտակուցները՝ թիրեոիդային պերօքսիդազը, թիրեոգլոբուլին և թիրեոիդ խթանիչ հորմոնի ընկալիչը։ Այս հակամարմինները, երբեմն կարող են հայտնաբերվել նաև առողջ մարդկանց մոտ։ Նման դեպքերում անձիք պետք է գտնվեն մշտական բժշկական հսկողության տակ, թև հետագայում աուտոիմուն թիրեոիդիտի զարգացման հավանականությունը մեծ չէ, սակայն հսկողությունը խորհուրդ է տրվում։

Ախտորոշում 
Կախված ախտանիշներից կարող են կիրառվել տարբեր հետազոտման մեթոդներ։ Հիպոթիրեոիդիզմի դեպքում կամ այն դեպքում, երբ կիրառվել է դեղորայք, որը կարող է առաջացնել հիպոթիրեոիդիզմ(ինչպես օրինակ՝ լիթիում կամ ինտերֆեռոն ալֆա), փորձում են հայտնաբերել հակամարմիններ թիրեոիդային պերօքսիդազի նկատմամբ, այս հակամարմինները կապված են նաև Հաշիմոտոյի թիրեոիդիտի և դիֆուզ տոքսիկ խպիպի հետ։ Եթե ախտանիշները համապատասխանում են հիպոթիրեոիդիզմին, ապա հայտնաբերում են հակամարմիններ թիրեոիդ խթանիչ հորմոնի ընկալիչի նկատմամբ։

Հաճախ ստուգվում է թիրեոգլոբուլինային հակամարմինները, այս հակամարմինները հայտնաբերվում են նաև Հաշիմոտոյի թիրեոիդիտի և վահանագեղձի քաղցկեղի դեպքում։

Դասակարգում 
Մասնագետները աուտոիմուն թիրեոիդիտը բաժանում են երկու կլինիկական տարբերակների՝

 Եթե առկա է խպիպ, ապա այն համարվում է Հաշիմոտոյի թիրեոիդիտի:
 Եթե վահանաձև գեղձը ատրոֆիկ է, և խպիպը բացակայում է ապա, այն համարվում է ատրոֆիկ թիրեոիդիտ։

Այն կարող է համարվել նաև դիֆուզ տոքսիկ խպիպ։ Իսկ եթե ախտանիշները առաջանում են կնոջ մոտ ծննդաբերությունից հետո, ապա համարվում է հետծննդյան թիրեոիդիտ։

Բուժում 
Կիրառվում են իմունոսուպրեսորներ, ինչպիսիք են՝ մետոտրեքսատը և ցիկլոֆոսֆամիդը։

Ծանոթագրություններ 

Վահանագեղձի հիվանդություններ