Մասկուլիզմ

Մասկուլիզմ (անգլ.՝ masculism; լատ.՝ masculinus «տղամարդ»), գաղափարախոսություն և հասարակական-քաղաքական շարժում, որի նպատակն է հանդիսանում տղամարդկանց նկատմամբ խտրականության վերացումը և հավասարեցումը կանանց իրավունքներին։

Օքսֆորդի բառարանը և արևմտյան փիլիսոփայության Բլեքվերի բառարանը օգտագործում են նաև մասկուլինիզմ տերմինը՝ համարելով այն մասկուլիզմին հոմանիշ, մինչդեռ փիլիսոփա Ֆերրել Քրիստենսենն և քաղաքագետ Ջորջիա Դյուերսթ Լահթիի անհրաժեշտ են համարում առանձնացնել մասկուլիզմը ինչպես գենդերային - հավասարակշռության շարժում և մասկուլինիզմը որպես ավելի ավանդապաշտական շարժում, որը խթանում է մասկուլիզմի հատկանիշները և հակված է դեպի հայրիշխանություն։ Այս ընդհանրացված տերմինը կարող է բնորոշ լինել նաև Տղամարդկանց իրավունքների ակտիվիստներին և Տղամարդկանց շարժմանը։

Մասկուլիզմը կենտրոնանում է սոցիալական կյանքի այն ոլորտների վրա, որտեղ գենդերային հավասարությունը խախտվում է ի վնաս տղամարդկանց և տղաներին։ Մասկուլիստները կարծում են, որ տղամարդիկ ենթարկվում են անարդար վերաբերմունքի պայմանավորված իրենց սեռով՝ առաջ բերելով  տարատեսակ կարծրատիպեր և սոցիալական պրակտիկ օրինակներ։

Սահմանում և գործողության շրջանակ 
Օքսֆորդի անգլերեն բառարանն այսպես է սահմանում մասկուլիզմը կամ նրան հոմանիշ մասկուլինիզմը․ «տղամարդկանց իրավունքների պրոպագանդա, կարծիքների և արժեքների պահպանում կամ խրախուսում և այլն, որոնք բնորոշ են տղամարդկանց (ավելի ընդհանուր իմաստով)»։

Փիլիսոփա Ֆերրել Քրիստենսենը մասկուլիզմը սահմանում է որպես ֆեմինիզմի անալոգ, բայց կանանց տղամարդկանց փոխարինմամբ. Դրանով նա նշում է, որ եթե մասկուլիզմը սահմանված է որպես տղամարդկանց շահերի խթանում, ապա տղամարդկանց հատկությունների խթանումը կարող է կոչվել մասկուլինիզմ։ Քաղաքագետ Ջորջիա Դյուերսթ Լահթիի կարծիքով մասկուլիզմն, որն արտահայտում է վաղ գենդերային հավասարության արական շարժման էթոսը, տարբերվում է մասկուլինիզմից, որը վերաբերում է հայրիշխանության գաղափարախոսությանը։

Սոցիոլոգ Պասի Մալմին նշում է, որ մասկուլիստներից շատերը հակասեքսիստներ են, ովքեր պայքարում են տղամարդկանց ավանդական դերի դեմ, ինչը տղամարդկանց կառուցվածքային խտրականության պատճառներից մեկն է։

Գենդերային ուսումնասիրությունները, որոնք ի սկզբանե կենտրոնացած էին գինոցենտրիկ և ֆեմինիստական մոտեցումների վրա, հետագայում սկսեցին ուսումնասիրել հասարակության ճնշումը նաև տղամարդկանց տեսանկյունից։

Պատմություն 
Մասկուլիզմի գլխավոր գաղափարախոսներից մեկը Ուորեն Ֆարրելն է, ով 1993 թվականին հրատարակել է «Տղամարդկանց իշխանության առասպելը» գիրքը և օգտագործել է «տղամարդ-սպառող» տերմինը։ ԽՍՀՄ-ում բուռն քննարկվում էր տղամարդկանց և կանանց կյանքի տևողության տարբերությունը՝ կապված 1968 թվականին հրապարակված «Հոգ տարեք տղամարդկանց մասին» Ուրլանիսի հոդվածի հետ։

Տղամարդկանց խտրականություն

Ուսում և զբաղվածություն 
Աշխարհի բոլոր երկրներում կրթական ծրագրի բոլոր մակարդակներում տղաները բախվում են խտրականության հետ և մնում այնտեղ յուրաքանչյուր առարկայից (բացառությամբ անգլերենի)։

1994 թվականին ԱՄՆ-ից ստացված տվյալները ցույց են տալիս, որ աշխատավայրում գրանցված մահվան դեպքերի 94%-ը բաժին է ընկնում տղամարդիկանց։ Մասկուլիստ Ուորեն Ֆարրելը պնդում էր, որ տղամարդիկ կատարում են անհամամասնորեն կեղտոտ, ֆիզիկապես դժվար և վտանգավոր աշխատանքներ։

Բռնություն, բռնաբարություն և ինքնասպանություն 
Աշխարհի բոլոր երկրներում տղամարդիկ ավելի հաճախ են ինքնասպան լինում։ Ռուսաստանում դա տեղի է ունենում վեց անգամ ավելի հաճախ։ Մուսկուլիստները մտահոգություն են հայտնում, որ տղամարդկանց նկատմամբ բռնությունը լրատվամիջոցներում և այլուր ներկայացվում է որպես հումորային կամ անլուրջ մի բան, և ֆեմինիզմը հակված է արժեզրկել այն, հատկապես կանանց բռնությունը տղամարդկանց նկատմամբ։

Մասկուլիստները նաև մտահոգություն են հայտնում, որ տղամարդկանց նկատմամբ բռնությունը անտեսվում է կամ համարվում է նվազագույն ՝ համեմատած կանանց նկատմամբ բռնության հետ, ոմանք պնդում են, որ կենցաղային բռնությունը հանդիսանում է գենդերային բռնությանը համաչափ։ Բացի այդ, նրանք ուշադրություն են դարձնում նրան, որ ավանդական ենթադրությունները  կանանց անմեղության վերաբերյալ և կանանց հանդեպ կարեկցանկը՝ բարեսիրական սեքսիզմ անվանվելով, հանգեցնում է  տղամարդկանց և կանանց համար նույն հանցագործությունների համար անհավասար պատժի, տղամարդկանց նկատմամբ կարեկցանկի բացակայության պատճառով, հանգեցնում է կանանց կողմից բռնաբարությունների դեպքերի փակման և դարձնում տղամարդկանց կենցաղային բռնության զոհ։ Վերոնշյալ պատճառները մասամբ այն պատճառներն են, որ անգամ խաղաղ պայմաններում սպանված զոհերի մեծ մասը հանդիսանում են տղամարդիկ։ Օրինակ՝ նրանք կազմում են  Ռուսաստանում բոլոր սպանվածների ավելի քան 75%-ը և աշխարհում 81%-ը։ Մուսկուլիստները նաև ուշադրություն են դարձնում հասարակության անտարբերությանը կանանց կողմից տղամարդկանց բռնաբարությունների նկատմամբ, բանտերում բռնաբարությունների, բանտերում բռնաբարողների անպատժելիության և անգամ դիտավորյալ բանտարկյալի տեղափոխումը դեպի խցեր՝ համատեղ ակնհայտ բռնաբարողների։ Բանտերում բռնաբարությունները հաճախ ինչ-որ մեկին ծաղրի առարկա դարձնելու նպատակ է հետապնդում։ Կա նաև տղամարդկանց նկատմամբ իրավական և փաստացի խտրականություն պատիժներ նշանակելիս, օրինակ՝ Ռուսաստանում ցմահ ազատազրկում կարող է նշանակվել միայն տղամարդկանց։ Շատ մասկուլիստների պնդումների համաձայն՝ կանանց համար հանցագործությունների համար ավելի մեղմ պատիժներ նշանակելը դատավորների և դատախազների շրջանում ընդհանուր առմամբ ընդունված չգրված կանոն է՝ Ռուսաստանի դատական պրակտիկայում։

Հայրության իրավունք 
Ըստ Քեյփթաունի համալսարանի փիլիսոփայության ղեկավար Դեյվիդ Բենատարի, «Հայրերի իրավունքների շարժումը, թերևս, տղամարդկանց իրավունքների ակտիվության ամենահայտնի ոլորտն է», քանի որ շատ դեպքերում աշխարհի մեծ մասում մայրը կարող է երեխաների խնամակալություն ստանալ ամուսնալուծության դեպքում։ Նա պնդում է, որ աշխարհի մեծ մասում տղամարդու խնամակալության դիմումը բավարարվածության ավելի քիչ հավանականություն ունի, քան կնոջ դիմումը, անգամ այն դեպքում, երբ դիմողը երեխայի հիմնական խնամողն է՝ նրա դիմումը չի վիճարկվում։

Մասկուլիստները քննադատում են ժամանակակից օրենսդրությունը տղամարդկանց վերոնշյալ իրավունքներից զրկելու կամ այս ոլորտում խտրականության համար, ինչպիսիք են՝ կնոջ աբորտ անելու հնարավորությունը, առանց հաշվի առնելու տղամարդու երեխա ունենալու ցանկությանը, կեղծ հայրության համար պատասխանատվության բացակայությունը, չամուսնացած տղամարդկանց և կանանց համար որդեգրման անհավասար իրավունքներն և այլն։

Գենդերային օրենքներ և իրավունք կյանքի նկատմամբ 
Մասկուլիստների քննադատման առարկան հանդիսանում է այն, որ շատ երկրներում միայն տղամարդիկ են հարկադրաբար զորակոչվում պարտադիր զինվորական ծառայության, չնայած ամբողջ բնակչությունն օգտվում է պետության պաշտպանության ծառայություններից։

Շատ երկրներում տղամարդկանց կենսաթոշակային տարիքը գերազանցում է կանանց տարիքին։ Մասնավորապես, Ռուսաստանում 20-րդ դարի առաջին կեսին, տղամարդկանց կենսաթոշակային տարիքը բարձր էր, քան կանանց կենսաթոշակային տարիքը՝ 5 տարով, չնայած այն հանգամանքին, որ Ռուսաստանի Դաշնությունում ըստ ցուցանիշների տղամարդկանց կյանքի միջին տևողությունը 14 տարի պակաս է, քան կանանցը։ Ռուսաստանում տղամարդկանց մեծ մասը չի ապրում  մինչ իր կենսաթոշակին, կամ նրանց կյանքի տարիքը չափազանց ցածր է։

Մասկուլիզմը և մասկուլինիզմն ընդդեմ ֆեմինիզմի 
Մասկուլիստներն ուշադրություն են դարձնում այն փաստի վրա, որ ժամանակակից գենդերային հետազոտություններն իրականացվում են ֆեմինիստական շարժման համատեքստում և ուսումնասիրում են կանանց ճնշումը, բայց որպես կանոն անտեսում են տղամարդկանց խտրականությունն, որի մասին հասարակությունում ընդունված չէ խոսել։ Ֆեմինիզմի տեսանկյունից, մասկուլզմի հետևորդները հիմք չունեն հայտարարելու տղամարդկանց խտրականության մասին, քանի որ նրանց հայտարարած խնդիրները ոչ մի կերպ չեն գերազանցում տղամարդու ունեցած դասակարգային և սոցիալական արտոնությունները։

«Ֆեմինիզմի ձախողումը» գրքում Նիկոլաս Դևիդսոնը նկարագրել է մասկուլիզմի երկրորդ ձևը, որը կոչվում է «վիրիզմ»։ Ըստ Դեյվիդսոնի, այս տեսանկյունից «հասարակության հիվանդության պատճառը կանացիությունն է։ Հասարակության բարելավման համար անհրաժեշտ է նվազեցնել կանանց արժեքների ազդեցությունը և բարձրացնել տղամարդկանց արժեքների ազդեցությունը ...»։

Մյուս կողմից, մասկուլինիստները, լինելով տղամարդկանց իրավապաշտպան շարժման հայրիշխանության թևը, հաճախ բաց հակաֆեմինիստներ են, և նրանց համայնքների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրանք քննադատում են նույնիսկ չափավոր ֆեմինիզմը։ Որոշ մասկուլինիստ ակտիվիստներ մասնակցել են ֆեմինիստների կազմակերպած իրադարձությունների խափանմանը և ֆեմինիստ գիտնականների, լրագրողների կամ ակտիվիստների դեմ դատավարություններին։ Բացի այդ, մասկուլինիստների գործողությունները երբեմն կարելի էր համարել ծայրահեղական։ Օրինակ, եղել են դեպքեր, երբ տղամարդկանց իրավունքների համար պայքարողները իրենց արտաթորանքը կամ գրություններն ուղարկել են հասարակական գործչին կամ կանանց իրավունքների համար պայքարող քաղաքական գործիչներին՝ ընտանիքի նկատմամբ հաշվեհարդարի սպառնալիքով։ Այս խմբերի ներկայացուցիչները նաև դեմ են արտահայտվել սեռական բռնությունը կանխելու հանրային իրազեկման արշավներին՝ պնդելով, որ դրանք խթանում են տղամարդկանց բացասական կերպարը, և մեկ տղամարդկային խումբ նույնիսկ հետապնդել է կանանց ապաստարանների և կենտրոնների տասնյակ ադմինիստրատորների, որոնք օգնություն են ցուցաբերում բռնության  ենթարկված կանանց։

Մասկուլիզմի և մասկուլինիզմի քննադատություն 
Մի շարք քննադատներ, որոնք հետևում են մասկուլինիստների գործունեությանը, նկատել են, որ կանանց սեքսիզմի դեմ պայքարի քողի տակ նրա որոշ հետևորդներ առաջ են մղում անդրոկենտրիզմի, տղամարդկանց գերազանցության և կանանց անլիարժեքության գաղափարները։ Որոշ մասկուլինիստներ համոզված են, որ ավանդական հասարակության կողմից հաստատված գենդերային դերերը, որտեղ տղամարդիկ հանդես են գալիս որպես որսորդներ, իսկ կանայք՝ որպես տնային տնտեսուհիներ, հասարակության մեջ կնոջ և տղամարդու բնական փոխազդեցությունն է, որը, սակայն, խախտվել է ֆեմինիստական շարժման կողմից 1960-ական թվականներից։ Ընդ որում, փիլիսոփա Ֆերրել Քրիստենսենը նշում է, որ մասկուլինիզմի, մասկուլիզմի և ֆեմինիզմի գաղափարախոսություններն ըստ էության նույնն են, սակայն երկու գաղափարախոսությունների ներկայացուցիչները հավատում են, որ իր սեռը ավելի ճնշված է, և այդ խտրականությունը պետք է վերացնել։ Միաժամանակ այդ պատճառով նրանց արմատական ներկայացուցիչները երբեք չեն կարողանա ընդունել միմյանց։

Ծանոթագրություններ 

Գենդերային հետազոտություններ
Ակտիվիզմ
Սեռական հավասարություն
Հասարակական շարժումներ
Ֆեմինիզմ
Սեռ
Մարդու իրավունքներ
Խտրականություն
Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ
Գաղափարախոսություններ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ