Կանանց ընտրելու և ընտրվելու իրավունքի ճանաչումը Թուրքիայում

Կանանց ընտրելու և ընտրվելու իրավունքի ճանաչում, 1930-ական թվականներին Թուրքիայում կանանց քաղաքական իրավունքներ շնորհելու համար անհրաժեշտ օրենքների ընդունում։ Կանանց ընտրելու և ընտրվելու իրավունքի շնորհումը սոցիալական շրջանակներում իրականացվող Աթաթյուրքի բարեփոխումներից մեկն է։

1930 թվականից ի վեր ընդունված մի շարք օրենքներով կանայք նախևառաջ իրավունք են ստացել մասնակցել ՏԻՄ ընտրություններին, այնուհետև ստացել են գյուղական խորհուրդներում ընտրվելու իրավունք, իսկ 1934 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Սահմանադրության և Ընտրական օրենսգրքի մեջ կատարված փոփոխությունների համաձայն կանայք ստացել են խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու և պատգամավոր ընտրվելու իրավունք։

ՏԻՄ ընտրություններում ընտրելու և ընտրվելու իրավունք 
1930 թվականի ապրիլի 3-ին ընդունվել է Տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասին օրենքը, ըստ որի` կանայք ստացել են ՏԻՄ ընտրություններին մասնակցելու և թեկնածու լինելու իրավունք։

 Կանանց մասնակցությամբ ՏԻՄ առաջին ընտրություններ 
Կանայք իրենց քաղաքական իրավունքներն առաջին անգամ կիրառել են 1930 թվականի ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ։

Ընտրություններն սկսվել են սեպտեմբերի սկզբին և շարունակվել մինչև հոկտեմբերի 20-ը։ Քաղաքային խորհուրդներում ընտրված կանանցից են Իզմիրի ընտրություններում Հանրապետաժողովրդական կուսակցության (ՀԺԿ) երկու կին թեկնածուները՝ Հասանե Նալանը և Բենալ Նևզաթը, իսկ Ստամբուլի ընտրություններում ՀԺԿ թեկնածուներ Ռանա Սանի Յավերը (Էմինոնյու), Սենիյե Իսմայիլ հանըմը (Բեյքոզ), Այշե Ռեմզի հանըմը (Բեյօղլու), Նաքիյեն (Բեյօղլու), Լաթիֆե Բեքիրը (Բեյօղլու)։

Այս ընտրություններում Արդվինի մարզի Յուսուֆելի գավառի մեջ մտնող Քըլըչքայա քաղաքի քաղաքապետ ընտրված Սադիյե հանըմը դարձել է «Թուրքիայի առաջին կին քաղաքապետը» և այս պաշտոնը զբաղեցրել է երկու տարի։ Իսկ Թուրքիայի առաջին կին մարզպետը ընտրվել է բազմակուսակցական համակարգին անցնելուց հետո։ 1950 թվականի սեպտեմբերի 3-ին տեղի ունեցած ՏԻՄ ընտրություններում 27 անդամից բաղկացած Մերսինի քաղաքային խորհրդում ընտրված Մուֆիդե Իլհանը դարձել է Թուրքիայի առաջին կին մարզպետը։

Գյուղապետ ընտրելու և ընտրվելու իրավունք 
Գյուղական բնակավայրերի մասին օրենքի 20-րդ հոդվածի փոփոխության վերաբերյալ 1933 թվականի հոկտեմբերի 26-ի թիվ 2329 օրենքով ճանաչվել է կանանց՝ գյուղապետ և պատվիրակության անդամ ընտրվելու իրավունքը։

 Առաջին կին գյուղապետի ընտրություն

Այդընի մարզի Չինե գավառի մեջ մտնող Դեմիրդերե գյուղում (ներկայիս Քարբուզլու գավառ) հավաքելով շուրջ 500 ձայն՝ Գյուլ Էսինը դարձել է Թուրքիայի Հանրապետության առաջին կին գյուղապետը։

Խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու և ընտրվելու իրավունք 
Թուրքիայում կանանց՝ պատգամավոր ընտրվելու իրավունքի ուղղությամբ առաջին քայլը կատարվել է 1923 թվականին։ Առաջին քայլը եղել է այն, որ 1923 թվականին կանայք Նեզիհե Մուհիդդինի գլխավորությամբ ցանկություն են հայտնել ստեղծել կանանց առաջին կուսակցությունը՝ «Կանանց ժողովրդական կուսակցությունը»։  Սակայն 1909 թվականի Ընտրական օրենսգրքի պատճառով կուսակցություն ստեղծելու նախաձեռնությունն ավարտվել է Կանանց ժողովրդական կուսակցության փոխարեն Թուրք կանանց միություն կոչվող ասոցիացիայի ստեղծմամբ։

1924 թվականի սահմանադրության նախապատրաստման ժամանակ օրակարգ է բերվել նաև կանանց՝ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու և ընտրվելու հարցը, սակայն ԹԱՄԺ-ում մեծամասնության որոշմամբ այդ իրավունքը տրվել է միայն տղամարդկանց։

Անհրաժեշտ օրենսդրական փոփոխությունն իրականացվել է 1934 թվականին վարչապետ Իսմեթ Ինյոնյուի և 191 պատգամավորների կողմից ներկայացված Սահմանադրության և Ընտրական օրենսգրքի փոփոխության օրինագծով։ Առաջարկը քննարկվել է 1934 թվականի դեկտեմբերի 5-ին մեջլիսում։ Տեղի ունեցած քվեարկությանը մասնակցել է մեջլիսի 317 անդամներից 258 պատգամավոր, որոնց միաձայն քվեարկությամբ օրինագիծը ընդունվել է։ Փոփոխելով Սահմանադրության 10-րդ և 11-րդ հոդվածները՝ սահմանվել է, որ 22 տարեկանում կանայք կարող են ընտրել, իսկ 30 տարեկանում՝ ընտրվել։ Սահմանադրական այս փոփոխությունների շրջանակներում 1934 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Խորհրդարանական ընտրությունների մասին օրենքում համապատասխան փոփոխություններն են կատարվել։

Օրենքի ընդունումից հետո՝ 1934 թվականի դեկտեմբերի 7-ին, Թուրք կանանց միությունը Ստամբուլում՝ Բայազեդ հրապարակում մեծ տոնախմբություն է կազմակերպել և երթ կատարել Բայազեդի հրապարակից դեպի Թաքսիմ։

Կանանց մասնակցությամբ խորհրդարանական առաջին ընտրություններ

Թուրքիայում կանանց մասնակցությամբ խորհրդարանական առաջին ընտրությունները 1935 թվականի փետրվարի 8-ին տեղի ունեցած 5-րդ գումարման ԹԱՄԺ-ի ընտրություններն են եղել։ Այս ընտրությունների արդյունքում պատգամավոր է դարձել 17 կին։ 1936 թվականի սկզբին պատգամավորական թափուր տեղերի համար կազմակերպված միջանկյալ ընտրություններում թոշակի անցած ուսուցչուհի Հաթիջե Օզգենելը պատգամավոր է դարձել Չանքըրըի մարզից՝ կին պատգամավորների թիվը ԹԱՄԺ-ում հասցնելով 18-ի։

Ծանոթագրություններ 

Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն
Ընտրական իրավունք
Աթաթյուրքի բարեփոխումներ