Երաժշտական լսողություն

Երաժշտական լսողություն, մարդու բնածին ունակությունների մի շարք, որոնք թույլ են տալիս նրան լիարժեք ընկալել երաժշտությունը և համարժեք գնահատել դրա որոշակի առավելություններն ու թերությունները, երաժշտական արվեստի ոլորտում հաջող ստեղծագործական գործունեության համար անհրաժեշտ ամենակարևոր մասնագիտական որակ․ բոլոր պրոֆեսիոնալ երգահանները, երաժիշտ-կատարողները, հնչյունային օպերատորները, երաժշտագետները պետք է ունենան լավ զարգացած երաժշտական լսողություն։

Երաժշտական լսողության բնույթ 
Երաժշտական լսողությունը դիալեկտիկորեն կապված է մարդու ընդհանուր երաժշտական տաղանդի հետ, որն արտահայտվում է երաժշտական պատկերների նկատմամբ նրա հուզական ընկալունակության բարձր աստիճանով, այդ պատկերներից առաջացած գեղարվեստական տպավորությունների, իմաստային ասոցիացիաների և հոգեբանական փորձառությունների ուժով և պայծառությամբ։

Երաժշտական լսողությունը ենթադրում է նուրբ հոգեֆիզիոլոգիական զգայունություն և արտահայտված հոգե-հուզական արձագանք՝ ինչպես երաժշտական դիսկրետ հնչյունների տարբեր բնութագրերի և որակների (նրանց բարձրությունը, ձայնի բարձրությունը, տեմբրը, նրբերանգը և այլն), այնպես էլ առանձին հնչյունների տարբեր ֆունկցիոնալ հարաբերությունների նկատմամբ՝ որոշակի երաժշտական ստեղծագործության ամբողջական համատեքստում։ 

Երաժշտական լսողության տարբեր ասպեկտներ, հատկություններ և դրսևորումներ ուսումնասիրվում են այնպիսի մասնագիտացված գիտական առարկաների կողմից, ինչպիսիք են երաժշտական հոգեբանությունը, երաժշտական ձայնագիտությունը, հոգեակուստիկան, լսողության հոգեֆիզիոլոգիան, ընկալման նյարդահոգեբանությունը։

Երաժշտական լսողության տարատեսակներ 
Երաժշտական լսողության բազմաթիվ տեսակների շարքում, որոնք առանձնանում են այս կամ այն հատկանիշով, պետք է նշել հետևյալը.
բացարձակ լսողություն՝ ձայնի բարձրությունը ճշգրիտ հիշելու ունակություն, որը թույլ է տալիս մարդուն որոշել և անվանել լսված ցանկացած նոտա՝ առանց արդեն հայտնի նոտաները նախապես լսելու․ բացարձակ լսողության հոգեֆիզիոլոգիական հիմքը ձայնի հաճախականության վրա երկարաժամկետ հիշողության հատուկ տեսակ է. «չափանմուշային» ձայնը լսելուց հետո նոտաները որոշելու ունակությունը հայտնվում է բոլոր երաժիշտների մոտ և պահպանվում է որոշ ժամանակ, որի տևողությունը կախված է մարզվածությունից, բայց միայն բնածին բացարձակ բարձրություն ունեցող մարդիկ անընդհատ ունեն այդ ունակությունը․ հակառակ տարածված կարծիքի, բացարձակ լսողությունը չի բերում զգալի երաժշտական առավելություններ. ըստ վիճակագրության, Եվրոպայում բացարձակ լսողություն ունի մոտ տասը հազար մարդուց մեկը, իսկ պրոֆեսիոնալ երաժիշտների շրջանում բացարձակ լսողությունը հանդիպում է մի քանի տասնյակից մեկի մոտ,
հարաբերական կամ ինտերվալ լսողություն՝ ձայնի բարձրության հարաբերակցությունը որոշելու ունակություն, այսինքն՝ մեղեդու, ինտերվալ ընդմիջումների և ակորդների հնչյունների միջև հեռավորությունները։ Հարաբերական լսողությունը առավել կարևոր է երաժշտական գործունեության համար, դրա զարգացումը (ի տարբերություն բացարձակ լսողության զարգացման) ներառված է երաժշտի մասնագիտական պատրաստման պարտադիր ծրագրում,
 ներքին լսողություն՝ որոշակի տեմբրի, մեղեդիական և ներդաշնակ կոնստրուկցիաների առանձին հնչյունների, ինչպես նաև ամբողջ երաժշտական ստեղծագործությունների հստակ երևակայական պատկերացում (առավել հաճախ երաժշտական նոտագրության կամ հիշողության միջոցով). լսողության այս տեսակը կապված է մարդու՝ «իր մասին» երաժշտություն լսելու և զգալու ունակության հետ՝ առանց ձայնի արտաքին աղբյուրների,
 մեղեդային լսողություն՝ ապահովում է ամբողջ մեղեդու կամ երաժշտական արտահայտության ամբողջական ընկալումը, այլ ոչ թե միայն դրա առանձին նոտաները և ձայնային ընդմիջումները,
 ներդաշնակ լսողություն՝ միաժամանակ հնչող նոտաների (ինտերվալ ընդմիջումներ, ակորդներ) համադրություններն ամբողջականորեն ընկալելու, ինչպես նաև միաժամանակ հնչած նոտաները մեկ առ մեկ վերարտադրելու ունակություն (արպեջացիա)՝ ձայնով կամ որևէ երաժշտական գործիքի վրա,
 լադիկ լսողություն՝ երաժշտական ռեժիմները և լադիկ-տոնային գործառույթները ընկալելու և տարբերելու ունակություն (բնութագրվում է այնպիսի հասկացություններով, ինչպիսիք են՝ «կայունություն», «անկայունություն», «լարվածություն», «լուծում», «լիցքաթափում») յուրաքանչյուր նոտայի երաժշտական կոմպոզիցիայի համատեքստում;
 պոլիֆոնիկ լսողություն՝ երաժշտական ստեղծագործության ընդհանուր ձայնային հյուսվածքում երկու կամ ավելի առանձին ձայների միաժամանակյա շարժումը ընկալելու ունակություն,
 ինտոնացիոն լսողություն՝ երաժշտության արտահայտումը (արտահայտչականությունը),դրա հուզական և իմաստաբանական ասպեկտները ընկալելու ունակություն, 
 ռիթմիկ լսողություն՝ երաժշտական ռիթմի հուզական արտահայտչականությունը ընկալելու, այն ճշգրիտ վերարտադրելու ունակություն,
 տեմբրային լսողություն՝ տարբեր երաժշտական գործիքների և տարբեր երգող ձայների հնչյունների տեմբրային երանգավորումը զգալու և տարբերակելու ունակություն,
 ֆակտուրային լսողություն՝ երաժշտական ստեղծագործության ավարտական ֆակտուրայի նրբությունները ընկալելու ունակություն,
 արխիտեկտոնիկային լսողություն՝ ստեղծագործության երաժշտական ձևի կառուցվածքի տարբեր օրինաչափություններ իր բոլոր մակարդակներում ըմբռնելու ունակություն։

Երաժշտական լսողության զարգացում 
Երաժշտական լսողության առավել անմիջական զարգացմամբ զբաղվում է հատուկ երաժշտական և մանկավարժական դիսցիպլինան՝ սոլֆեջոն։ Այնուամենայնիվ, երաժշտական լսողությունը առավել արդյունավետ զարգանում է ակտիվ և բազմակողմանի երաժշտական գործունեության գործընթացում։ Օրինակ՝ խորհուրդ է տրվում զարգացնել ռիթմիկ լսողությունը, այդ թվում՝ հատուկ շարժումների, շնչառական վարժությունների և պարի միջոցով։

Երաժշտական լսողության զարգացումը երեխաների մոտ ունի շատ կարևոր գեղագիտական և դաստիարակչական նշանակություն։ Բայց որոշ դեպքերում նույնիսկ երաժշտական հմտություններ ունեցող երեխաները հատուկ ուսումնական ծրագրերով իրենց երաժշտական լսողության զարգացմամբ զբաղվելու մեծ ցանկություն չեն ցուցաբերում։ Նման դեպքերում ծնողների և ուսուցիչների խնդիրն է երաժշտական  տաղանդով օժտված երեխաներին տրամադրել համապատասխան պայմաններ և հնարավորություններ՝ իրենց երաժշտական լսողությունը զարգացնելու համար  ավելի ազատ ռեժիմով և ավելի հանգիստ ստեղծագործական մթնոլորտում։

Ներկայումս կան բազմաթիվ ծրագրեր համակարգչի և շարժական սարքերի համար, որոնք նախատեսված են երաժշտական լսողության զարգացման ինքնուրույն դասերի համար։

Տես նաև 
 Կամերտոն
 Գունավոր լսողություն
 Երաժշտական լարվածք
 Երաժշտական ձայնագիտություն

Գրականություն 
 Майкапар С. М., Музыкальный слух, его значение, природа, особенности и метод правильного развития, М., 1900, П.,. 1915.
 Мальцева Е., Основные элементы слуховых ощущений, в кн.: Сборник работ физиолого-психологической секции ГИМН, вып. 1, М., 1925.
 Теплов Б., Психология музыкальных способностей, М.-Л., 1947.
 Назайкинский Е., О психологии музыкального восприятия, М., 1972.
 Гарбузов Н., Зонная природа звуковысотного слуха, М.-Л., 1948.
 Карасёва, М. В. «Сольфеджио — психотехника развития музыкального слуха». М., 1999 (2-е изд. 2002).
 Старчеус М. С. Слух музыканта. — М.: Моск. гос. Консерватория им. П. И. Чайковского, 2003.
 Кирнарская Д. К. Музыкальные способности. — М.: Таланты-XXI век, 2004.
 Stumpf С., Die Anfänge der Musik, 1911 (рус. пер. «Происхождение музыки». Л., 1927).
 Штумпф К., Tonpsychologie, 1883, Bd. 1, 1890, Bd. 2 («Психология музыкальных восприятий»).
 Meyer M. F., Contributions to a psychological theory of music (1901).
 Мейер М., The Musician’s Arithmetic (1929).
 Мейер М., How we hear: How tones make music (1950).

Ծանոթագրություններ 

Երաժշտական եզրույթներ
Ակուստիկա
Երաժշտագիտություն
Գեղագիտություն
Մշակութաբանություն
Լսողություն