Ռեյգանոմիկա

Ռեյգանոմիկա (), ամերիկյան կառավարության տնտեսական քաղաքականության կուրսը 1981-1989 թվականներին Ռոնալդ Ռեյգանի նախագահության շրջանում։ Կապված է ԱՄՆ-ում Հանրապետական կուսակցության պահպանողական տրամադրված ուժերի իշխանության գալու, Արևմուտքի շատ զարգացած երկրներում այսպես կոչված նեոպահպանողական ալիքի բարձրացման հետ։ Ռեյգանոմիկայի տեսական հիմքը եղել է կողմնորոշված տնտեսությունը։ Դրանից գործնական եզրակացություն է դարձել շեշտադրումների տեղափոխումը ապրանքների և ծառայությունների պահանջարկի կարգավորումից դրանց արտադրության խթանմանը։ Ներդրումային և նորարարական գործընթացների, ծախսերի նվազեցման, խնայողությունների ավելացման և մասնավոր կապիտալի կուտակման անհրաժեշտությունը պահանջում էր խոշոր հարկային բարեփոխումներ։

Ռեյգանոմիկայի հիմնական կետերը եղել են․
 Կառավարության ծախսերի աճի տեմպերի նվազում
 Հարկային դրույքաչափի նվազում
 Տնտեսական զարգացման վրա պետության ազդեցության նվազեցում

Միևնույն ժամանակ Ռեյգանը մտադիր էր հարկերի կրճատման ֆոնին ավելացնել սպառազինության ծախսերը ռազմական բյուջեի գրեթե բոլոր առանցքային հոդվածներով, ինչով նրա քաղաքականությունը տարբերվում էր Նիքսոնի, Ֆորդի և Քարթերի նախորդ վարչակազմերի քաղաքականությունից։ Ռեյգանին կից պետական բյուջեի տարեկան դեֆիցիտը կազմում էր համախառն ներքին արդյունքի 4,2 %-ը, մինչդեռ 1980 թվականին այն կազմում էր 2,7 %։

Ռեյգանոմիկայի ճարտարապետներից մեկը՝ Ուիլյամ Նիսկանենը, ասել է, որ Ռեյգանը հասել է իր տնտեսական քաղաքականության բոլոր չորս նպատակներին, բայց ոչ այնքանով, որքանով հաշվարկել են ինքն ու իր կողմնակիցները։ Ամենամեծ փոփոխությունների է ենթարկվել հարկային քաղաքականությունը։ Օրինակ, առավելագույն եկամտահարկի դրույքաչափը նվազել է 70 %-ից մինչև 28 %։ Միևնույն ժամանակ Ռեյգանի նախնական տնտեսական ծրագիրը դրա իրականացման ընթացքում զգալի փոփոխություններ է կրել, հատկապես Կոնգրեսի միջամտության պատճառով։ Համախառն ներքին արդյունքի հարկային վճարների բաժինը 1981 թվականին 19,6 %-ից նվազել է մինչև 17,3 %, սակայն 1989 թվականին այն կրկին աճել է մինչև 18,4 %։ Եթե Կարտերի դեպքում դաշնային բյուջեի ծախսերն ավելացել են մոտավորապես 4 %-ով, ապա Ռեյգանի դեպքում՝ միայն 2,5 %-ով։ Այնուամենայնիվ, Ռեյգանի կառավարման տարիներին բյուջեի ծախսային մասը միջին հաշվով կազմում էր համախառն ներքին արդյունքի 22,4 %-ը, մինչդեռ 1971-2009 թվականներին այդ թիվը կազմում էր ընդամենը 20,6 %։ Միաժամանակ աճել է ԱՄՆ պետական պարտքը՝ 1980 թվականին համախառն ներքին արդյունքի 26.1 %-ից մինչև 1988 թվականը, բացարձակ թվերով՝ մոտ երեք անգամ։

Այսպես, ԱՄՆ-ի ազգային պարտքն այդ ժամանակահատվածում աճել է 930 միլիարդից մինչև 2,7 տրիլիոն դոլար։ 1987 թվականի հոկտեմբերին ֆինանսական շուկաների փլուզում է տեղի ունեցել, և Դաշնային պահուստային համակարգի ղեկավար Ալան Գրինսփենը «տպագրող սարք է գործարկել»։ Տնտեսությունը սկսել է վերականգնվել, սակայն պահանջվել են նորանոր փոխառություններ, իսկ մասնավոր ներդրումները կրճատվել են։

Պատմական համատեքստ 
Ռեյգանի նախագահության սկզբում ԱՄՆ-ի տնտեսությունն արդեն երկար տարիներ խորը ճգնաժամի մեջ էր։ 1970-ական թվականներին բարձր գնաճը, որը հիմնականում պայմանավորված էր նավթի գների կտրուկ բարձրացմամբ, զուգորդվել է բարձր գործազրկության հետ։ Այս երևույթը կոչվում ստագֆլյացիա։ Քաղաքական ճնշման արդյունքում զգալիորեն ավելացել է կանխիկ դոլարի տեսքով դրամական զանգվածը։ Նախագահ Նիքսոնի կողմից սահմանված գների և աշխատավարձի մակարդակի վերահսկողությունը չեղյալ է հայտարարվել։ Նավթի գների և ներմուծման կտրուկ փոփոխությունները կանխելու համար ստեղծվել է ԱՄՆ ռազմավարական նավթային պահուստը։ Բացի այդ, նախագահ Քարթերը էներգառեսուրսների վերահսկողության համար ստեղծել է ԱՄՆ Էներգետիկայի նախարարությունը։ Ենթադրվում է, որ ստագֆլյացիայի ավարտը կապված է դրամական զանգվածի կրճատման հետ, որն իրականացվել է Դաշնային պահուստային համակարգի՝ Փոլ Վոլքերի ղեկավարությամբ, և 1980-ական թվականներին նավթի գերարտադրության հետ։

Հետևանքներ 

Ռեյգանի շրջանը տնտեսական էքսպանսիայի երկարատև ժամանակաշրջան էր, որը տևեց մինչև Քլինթոնի նախագահությունը։ Այդ ընթացքում գործազրկությունն աստիճանաբար նվազել է՝ հասնելով մինչև 2000 թվականը 3,9 %-ի։ Համախառն ներքին արդյունքը 1980 թվականին կրճատվել է 0,3 %-ով, իսկ 1988 թվականին այն աճել է 4,1 %-ով։ 1980 թվականին գործազրկությունը կազմել է 7,1 %, իսկ 1988 թվականին՝ 5,5 %, թեև 1983 թվականին Ռեյգանի նախագահության սկզբում այն ավելացել է մինչև 10,8 %։ Ռեյգանի վարչակազմը չի բարձրացրել ԱՄՆ-ում նվազագույն աշխատավարձի մակարդակը։ Գնաճը 1980 թվականին կազմել է 13,5 %, իսկ 1988 թվականին այն նվազել է մինչև 4,1 %։

Ռեյգանն էապես ավելացրել է պետական բյուջեի, հատկապես սպառազինության ծախսերը՝ 1980 թվականին 267,1 միլիարդ դոլարից մինչև 393,1 միլիարդ դոլար, ինչը համախառն ներքին արդյունքի մեծության հաշվարկով կազմել է 4,9 %-ից մինչև 5,8 % աճ, իսկ բյուջեի ծախսային հոդվածների հաշվարկով՝ 22,7 %-ից մինչև 27,3 %։ Խաղաղ ժամանակաշրջանի համար դրանք աննախադեպ ծախսեր էին։

Ռեյգանի օրոք հարկերը զգալիորեն նվազել են։ Հարկերի առավելագույն մակարդակը 70 %-ից 1981 թվականին նվազել է մինչև 50 %, իսկ 1986 թվականին՝ մինչև 28 %։ Բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու համար Ռեյգանի վարչակազմը պետական պարտքը 997 միլիարդից ավելացրել է մինչև 2.85 տրիլիոն դոլար։ Արդյունքում Ռեյգանի դարաշրջանում ԱՄՆ-ն կրկին (ինչպես քաղաքացիական պատերազմից հետո) համաշխարհային պարտատիրոջ վերածվեց աշխարհի խոշորագույն պարտապանի, ինչը հիասթափեցրեց նույնիսկ Ռեյգանին։

Շնորհիվ 80-ականների սկզբին կապիտալի աճի հարկի մի քանի իջեցումների՝ Ռեյգանի նախագահության ընթացքում ձևավորվել են կամ նախնական հրապարակային առաջարկ են արել ավելի քան 3000 դինամիկ ընկերությունների բաժնետոմսերը։ Այս փոքր և միջին ընկերություններից շատերը այնուհետև դարձան շուկայի առաջատարներ (Cisco Systems, Dell, Microsoft, Novell, Oracle, Sun Microsystems և այլն), դրանց գործունեության արդյունքում տեղի ունեցավ տեխնոլոգիաների բում։

Սոցիալական շերտավորումը Ռեյգանի դարաշրջանում աճել է։ Աղքատության գծից դուրս ապրող ամերիկացիների թիվը 1980 թվականին 29 միլիոնից 1988 թվականին ավելացել է մինչև 31,7 միլիոն։ Նրանցից 12,5 միլիոնը երեխաներ և դեռահասներ են եղել (ամերիկացի բոլոր երեխաների 19,5 %-ը)։ Ամենահարուստ ամերիկացիների 5 %-ին բաժին ընկնող ազգային եկամտի բաժինը 1980 թվականին 16,5 %-ից աճել է մինչև 18,3 %։ Խոշոր քաղաքների նկատելի խնդիրը դարձել են անօթևանները, որոնք իրենց դժբախտությունների մեջ մեղադրում էին ռեյգանոմիկին։ Ռեյգանը պնդում էր, որ թափառաշրջիկությունը անօթևանների անձնական ընտրությունն է։

Քննադատություն 
Որոշ տնտեսագետներ կարծում են, որ ռեյգանոմիկայի բնական զարգացումը, որի էությունը կայանում էր վերջնական պահանջարկի մշտական վարկային խթանման մեջ, դարձել է համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, որի սուր փուլի սկիզբը վերաբերում է 2008 թվականին։

Հետաքրքիր փաստեր 
2001-2002 թվականներին ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Փոլ Օ'Նիլից հայտնի է, որ երբ փոխնախարար Չեյնիի աշխատասենյակում տնտեսության խնդիրների վերաբերյալ խորհրդակցություններից մեկի ժամանակ նա բարձրացրել է այն հարցը, որ պետբյուջեի դեֆիցիտի աճը սպառնում է տնտեսությանը, Չեյնին հայտարարել է․ «Ռեյգանն ապացուցել է, որ պետբյուջեի դեֆիցիտը վտանգ չի ներկայացնում»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Defense Policy in the Reagan Administration. / Edited by William P. Snyder. — Washington, DC: National Defense University Press, 1988. — 424 p.
Hermann Schubert, “Les origines du triomphe de Donald Trump,” Revue de la Régulation. Capitalisme, institutions, pouvoirs, 26 (2019): 2 https://journals.openedition.org/regulation/15711
“Reaganomics: A Watershed Moment,” The Economists’ Voice, 2019, 16: 1,

ԱՄՆ-ի տնտեսական պատմություն
Քաղաքական տնտեսագիտություն
Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
1980-ականների տնտեսական պատմություն
1980-ականները ԱՄՆ-ում