Բելլա Շագալ

Բելլա Սամոյլովնա Շագալ (ծննդյամբ` Ռոզենֆելդ,  , , ), գրող, թարգմանիչ։ 

Նկարիչ Մարկ Շագալի առաջին կինը, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա ստեղծագործությունների վրա։

Կենսագրություն  
Բասիա-Ռեյզա Շմույլովա Ռոզենֆելդը ծնվել է 1895 թվականի նոյեմբերի 15-ին Վիտեբսկում՝ դառնալով հասիդական ընտանիքի ութերորդ երեխան։ Հայրը՝ ոսկերիչ Շմուլ-Նոախ Իցկովիչը, եղել է Վիտեբսկի Տալմուդ-Թորայի հոգաբարձու։ Մայրը Ֆրիդա Լեվիանտ-Ռոզենֆելդն էր։

Բասիա-Ռեյզա Ռոզենֆելդը մինչ հինգերորդ դասարան սովորել է հրեական դպրոցում։ 1905 թվականին քննությունները հանձնելուց հետո տեղափոխվել է Վիտեբսկի Ալեքսեևսկայա կանանց գիմնազիա։ Գիմնազիայում ռուսերենով դասավանդել են «Հրեական հավատքի օրենք», իսկ շաբաթ օրը հրեաները կարող էին չհաճախել ուսումնական հաստատություն։ Ռոզենֆելդը սովորել է ֆրանսերեն և գերմաներեն։ Երկու տարի անց նա արծաթե մեդալով ավարտել է գիմնազիան և Վիտեբսկի գիմնազիայի մեկ այլ շրջանավարտի՝ Թեյա Բրահմանի հետ միասին դիմել է Մոսկվայի կանանց բարձրագույն դասընթացների պատմության և փիլիսոփայության ֆակուլտետ ընդունվելու համար։ Կրթությունը նրա ծնողներին տարեկան արժեցել է 100 ռուբլի։ Ընդունվելով Բասիա-Ռեյզ Ռոզենֆելդի համալսարան՝ նա ռուսականացրել է իր անունը և դարձել Բերտա Ռոզենֆելդ։ 

1909 թվականի ամռանը Վիտեբսկում Տեա Բրահմանին հյուրընկալելիս Բելլան հանդիպել է 22-ամյա նկարիչ Մարկ Շագալին, որը Սանկտ Պետերբուրգից տուն էր վերադարձել։

 

Կանանց բարձրագույն դասընթացներում սովորելիս Բերտան Ստանիսլավսկու ստուդիայում զբաղվել է դերասանական գործունեությամբ և աշխատել «Ռուսաստանի առավոտ» թերթում։ Նա դադարել է աշխատել թատրոնում փորձերի ժամանակ ստացած վնասվածքի պատճառով։ 1913 թվականի նոյեմբերին Բերտան հաջողությամբ հանձնել է քննությունները, իսկ 1914 թվականի փետրվարին պաշտպանելով երկու դիսերտացիա՝ «Ռուս գյուղացիների ազատագրումը» և «Դոստոևսկին», ստացել է դիպլոմ։

Շագալի Փարիզից վերադառնալուց հետո` 1915 թվականի հուլիսի 25-ին, Բերտան ամուսնացել է նրա հետ։ Մեկ տարի անց ծնվել է նրանց դուստրը՝ Իդան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Բերտայի հարազատներն օգնել են Շագալին լքել Սանկտ Պետերբուրգը և խուսափել զինվորական ծառայությունից։ 1918 թվականին Մարկի հետ միասին նա վերադարձել է Վիտեբսկ, որտեղ Շագալը նշանակվել է Վիտեբսկի գավառի արվեստի հարցերով հանձնակատար։ Դրանից հետո Շագալները տեղափոխվել են Մոսկվա, որտեղ ֆինանսական դժվարությունների պատճառով Բերտան ստիպված է եղել վաճառել զարդերը։ 1922 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Բեռլին, 1923 թվականին՝ Փարիզ։ Եվրոպայում Բերտան փոխել է իր անունը եվրոպական ձևով` դառնալով Բելլա։

1931 թվականին ամուսինները ճանապարհ են ընկել դեպի Պաղեստին։ 1920-ականների վերջին Բելլան ռուսերենից ֆրանսերեն է թարգմանել ամուսնու «Իմ կյանքը» գիրքը, իսկ 1930-ականների կեսերին նա սկսել է գրել իր հուշերը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում՝ 1941 թվականի ապրիլին, ամուսինները զրկվել են Ֆրանսիայի քաղաքացիությունից։ Մարսելի հյուրանոցներից մեկում նրանց ձերբակալել են այլ հրեաների հետ միասին։ Ֆրանսիայում բնակվող ամերիկացի լրագրող Վարիան Ֆրայը սկանդալ է կազմակերպել, որի արդյունքում տեղի ոստիկանությունը նրանց ազատ է արձակել։ Մեկ ամիս անց Շագալները նավով հեռացել են Ֆրանսիայից և տեղափոխվել Միացյալ Նահանգներ։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Բելլան մահացել է Ալտամոնի հիվանդանոցում։  Ըստ պաշտոնական վարկածի՝ Բելլան մահացել է շաքարախտից, բայց նրա դստեր՝ Իդայի կարծիքով, մահվան պատճառը եղել է կոկորդի շրջանում ստրեպտոկոկային վարակը։ 

Բելլա Շագալը թաղված է Նյու Յորքի մոտակայքում գտնվող Ուեսթչեր Հիլզի գերեզմանատանը։ Բելլայի մահից հետո 30-րդ օրը Հրեա գրողների, նկարիչների և գիտնականների կոմիտեն Քարնեգի հոլում կազմակերպել է նրա հիշատակին նվիրված երեկո, որտեղ հավաքվել է ավելի քան երկու հարյուր մարդ։

Բելլայի մահից հետո Մարկ Շագալը և նրանց դուստրը՝ Իդան, հրատարակել են նրա «Առաջին հանդիպումը» և «Վառվող լույսերը» գրքերը։

Բելլան Շագալի ստեղծագործություններում   

1909 թվականին` ծանոթությունից ի վեր, Մարկ Շագալը իր նկարներում նկարել է Բելլային։ Շագալի ստեղծագործության սիրո թեման անփոփոխ կերպով կապված է Բելլայի կերպարի հետ։ Շագալի գրեթե բոլոր նկարներում կնոջ կերպարը Բելլայի պատկերն է։ 

1917-1918 թվականներին Շագալը նկարել է «Քաղաքի վերևում», «Զբոսանք» և «Կրկնակի դիմանկար» ինքնակենսագրական եռապատկերը։ Բելլայի կերպարը պատկերված է նաև «Կապույտ սիրահարներ» (1914), «Կանաչ սիրահարներ» (1914), «Վարդագույն սիրահարներ» (1916), «Գորշ սիրահարներ» (1917), «Սիրահարներ» (1914), «Ծննդյան օր» (1915), «Բելլան սպիտակ օձիքով» (1917) և «Բելլան սպիտակ ձեռնոցներով» (1909) նկարներում։

Մարկ Շագալը Բելլայի հետ իր հարսանիքը պատկերել է «Հարսանիք» (1916) և «Շագալը Բելլայի հետ» (1934) ստեղծագործություններում։ Բելլայի մահից հետո Շագալն իննը ամիս ի վիճակի չի եղել նկարել՝ իր նկարակալները էսքիզներով շրջելով դեպի պատը։ Բելլայի մահից հետո Շագալը նկարել է «Հարսանեկան լույսեր» (1946), «Նրա կողքին»  և «Միայնություն» կտավները։

Կերպարը մշակույթում և արվեստում   
 Վարիանի ցուցակը (2001) - Գլորիա Կարլին
 Շագալ - Մալեվիչ (2014) - Կրիստինա Շնայդերման

Մատենագիտություն 
 Шагал і Віцебск = Шагал и Витебск = Chagall and Vitebsk / [аўт. тэксту Л. У. Хмяльніцкая; пер. на англ. Дз. У. Людчыка; фота У. С. Базана]. — Мінск : Беларусь, 2006. — [87] с. — На бел., рус. і англ. мовах.
 Шишанов В. «Желая поступить...» (Документы об учебе Беллы Розенфельд на Московских высших женских курсах) // Шагаловский сборник. Вып. 3. Материалы X – XIV Шагаловских чтений в Витебске (2000-2004). Минск: «Рифтур», 2008. С.176-182.
 Шишанов В. «Эти молодые люди были ярыми социалистами…». Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2005. №13. С.64-74.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 

 
Իդիշերեն գրողներ
Ռուս կին գրողներ
ԱՄՆ-ում թաղվածներ
20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Ամերիկացի կին վիպասաններ
20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Ռուսաստանի հրեաներ
Ռուս թարգմանիչներ
Ռուս մոդելներ