Վլադիմիր Պուտինին ձերբակալելու հրաման

Վլադիմիր Պուտինին ձերբակալելու հրաման, տվել է Հաագայի Միջազգային քրեական դատարանը 2023 թվականի մարտի 17-ին։ Ռուսաստանի գործող նախագահ Վլադիմիր Պուտինին մեղադրանք է առաջադրվել պատերազմական հանցագործության համար՝ Ուկրաինայի օկուպացված տարածքներից երեխաների անօրինական տեղափոխումը Ռուսաստան՝ Ուկրաինա ռուսական ներխուժման ժամանակ։ Պուտինը չորրորդ գործող պետության ղեկավարն է և Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի առաջին մշտական անդամը, ում ձերբակալության հրաման է տրվել Միջազգային քրեական դատարանի կողմից։ Նրանից առաջ Միջազգային քրեական դատարանը մեղադրանք է առաջադրել Սուդանի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրին, Լիբիայի առաջնորդ Մուամմար ալ-Կադդաֆիին և Կոտ դ'Իվուարի նախկին նախագահ Լորան Գբագբոյին։

Պուտինի հետ ձերբակալության հրաման է տրվել նաև Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր երեխաների իրավունքների հանձնակատար Մարիա Լվովա-Բելովային։

Ինչպես նշել է Reuters-ը, հրամանագրի տրամադրումից հետո Պուտինը և Լվովա-Բելովան կարող են ձերբակալվել և տեղափոխվել Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտը վավերացրած որևէ մի երկիր։

Նախապատմություն 
1998 թվականին ստեղծվել է Միջազգային քրեական դատարանը, որի հիմնադիր փաստաթուղթը Հռոմի ստատուտն է։ Մինչեւ 2023 թվականը 123 պետություններ վավերացրել են Հռոմի ստատուտը։ 2000 թվականին Ռուսաստանը ստորագրել է Հռոմի ստատուտը, բայց այդպես էլ չի վավերացրել։ 2016 թվականին Ռուսաստանը դուրս է եկել Միջազգային քրեական դատարանի պայմանագրից այն բանից հետո, երբ ՄՔԴ-ն Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումը նույնացրել է Ուկրաինայի օկուպացիայի։ Ուկրաինան նույնպես ստորագրել է, սակայն չի վավերացրել Հռոմի ստատուտը 2000 թվականին, սակայն, 2015 թվականին նա դիմել է ՄՔԴ՝ իր տարածքում Ռուսաստանի գործողությունները հետաքննելու խնդրանքով, քանի որ Հռոմի ստատուտովկանոնադրությունը ստորագրած երկրների համար նախատեսված է նման հնարավորություն։

2015 թվականի փետրվարի 4-ին Ուկրաինայի Գերագույն Ռադան դիմել է ՄՔԴ՝ հետաքննելու մարդկության դեմ հանցագործությունները, որոնք կատարվել են Ուկրաինայի տարածքում 2014 թվականի փետրվարի 20-ից։ Ուկրաինացի խորհրդարանականները ցանկանում էին պատասխանատվության ենթարկել «Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն պաշտոնյաներին և Դոնեցկի ժողովրդական հանրապետության և Լուգանսկի ժողովրդական հանրապետության «ահաբեկչական կազմակերպությունների» ղեկավարներին»։ Ուկրաինան պնդել է, որ Ռուսաստանը և «գրոհայինները, որոնց նա աջակցում է», գրավել են են Ղրիմը և Սևաստոպոլը, Դոնեցկի և Լուգանսկի շրջանների մի մասը։

Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է ES-11/1 և ES-11/2 բանաձևերը ՝ պահանջելով անհապաղ դուրս բերել ռուսական զորքերը Ուկրաինայից։ Մինչ այս, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը Վեհաժողովին փոխանցել է հակամարտության վերաբերյալ որոշում կայացնելու իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև ՄԱԿ-ի ուժերի կողմից ռազմական միջամտության մասին որոշումը (բանաձև 2623)։ 2022 թվականի մարտի 16-ին Արդարադատության միջազգային դատարանը Ռուսաստանից պահանջել է անհապաղ դադարեցնել ռազմական գործողությունները Ուկրաինայում։

2022 թվականի ապրիլին ՄՔԴ-ի աշխատանքներին մասնակցող 42 պետություններ կազմակերպությանը խնդրել են հետաքննել ռազմական հանցագործությունները Ուկրաինայում։

2023 թվականի հունվարի 19-ին Եվրախորհրդարանը բանաձեւ է ընդունել՝ պահանջելով ստեղծել միջազգային տրիբունալ՝ ՄԱԿ-ի հովանու ներքո՝ Վլադիմիր Պուտինի և Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական ղեկավարության այլ անդամների ռազմական հանցագործությունները հետաքննելու համար։

Ուկրաինացի երեխաների տեղահանում Ռուսաստան 
2022 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Ուկրաինայից Ռուսաստան է տարվել 300,000-ից (ըստ ուկրաինական կողմի տվյալների) մինչև 705,000 (ըստ ռուսական կողմի տվյալների) երեխաներ։ Երեխաները ենթարկվել են հարկադիր որդեգրման, ռուսացման և նրանց բոլոր անձնական տվյալների փոփոխության։

Ռուսական իշխանությունները Ուկրաինայից դուրս են բերում և՛ որբերին, և՛ ծնողներ ունեցող երեխաներին։ Մասնավորապես, հարյուրավոր ուկրաինացի երեխաներ Խերսոնից ուղարկվել են ռուսական հանգստյան ճամբարներ, որոշ դեպքերում՝ առանց ծնողների թույլտվության կամ ծնողների վրա ճնշում գործադրելու արդյունքում։ Ծնողները տեղեկություններ չեն ստանում իրենց երեխաների ներկայիս գտնվելու վայրի մասին[24], նրանց մերժում են վերադարձնել իրենց երեխաներին։

Մայիսի 30-ին ՌԴ նախագահ Պուտինը պարզեցրել է ուկրաինացի որբերին Ռուսաստանի քաղաքացիության տրամադրումը։ Ուկրաինայի արտաքին գործերի նախարարությունն ընդգծել է, որ դրանով «Պուտինն իրականում օրինականացրել է երեխաների առևանգումը»։

Միջազգային իրավունք 
Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից անչափահասների բռնի տեղահանումը համարվում է մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։

 Համաձայն 1949 թվականի «Պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական անձանց պաշտպանության մասին» Ժնևի կոնվենցիայի՝ օկուպանտներն իրավունք չունեն փոխել երեխաների քաղաքացիական կարգավիճակը։
 Ռուսաստանը խախտել է նաև ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի 7-րդ հոդվածը, որը երաշխավորում է երեխաների անուն ունենալու և քաղաքացիություն ստանալու իրավունքը։
 1948 թվականի «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և պատժելու մասին» կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածում ասվում է, որ «երեխաների բռնի տեղափոխումը մարդկային մի խմբից մյուսը» ցեղասպանություն է։
 Ռուսաստանը վավերացրել է «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» կոնվենցիան, ըստ որի «ոչ ոք չի կարող վտարվել, ինչպես անհատապես, այնպես էլ հավաքականորեն, այն պետության տարածքից, որի քաղաքացին է»։

ՄԱԿ-ի հանձնաժողովը ուկրաինացի երեխաների արտաքսումը որակել է որպես ռազմական հանցագործություն։

Ռուսաստանի օրենսդրություն 
Ըստ ռուս փաստաբան Սերգեյ Մակարենկոյի՝ Պուտինի գործողությունները կարող են որակվել Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 353-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերի համաձայն՝ որպես ագրեսիվ պատերազմի պլանավորում, նախապատրաստում, սանձազերծում և վարում։ Փաստաբանը նաև նշել է, որ Պուտինի հայտարարած պատերազմի նպատակները չեն համապատասխանում «Պաշտպանության մասին» դաշնային օրենքի 10-րդ հոդվածին, որը նկարագրում է այն պատճառները, թե ինչու զինված ուժերը կարող են օգտագործվել արտասահմանում։

Համաձայն 2001 թվականի Ռուսաստանի զինված ուժերի միջազգային մարդասիրական իրավունքի օրենսգրքի 75-րդ բաժնի՝ «Արգելվում է քաղաքացիական բնակչության արտաքսումը օկուպացված տարածքից այլ պետության տարածք»։

Քրեական հետապնդման խնդիր 
Չնայած պետությունների ղեկավարները չունեն դատական անձեռնմխելիություն ՄՔԴ-ի համար, քրեական մեղադրանքները արդարադատության ենթարկելու ընթացակարգը շատ բարդ է եղել։ ՄՔԴ-ի առաջին դատախազ Լուիս Մորենո Օկամպոն այս կապակցությամբ նշել է.

2022 թվականի հունիսին Մորենո Օկամպոն ասաց, որ Պուտինին պատասխանատվության ենթարկելու ամենադյուրին ճանապարհը մարդկության դեմ հանցագործության հետաքննությունն է, այն է՝ մարդկանց բռնի տեղահանումը, քանի որ Ուկրաինա ռուսական ներխուժումը միլիոնավոր փախստականներ է ստեղծել։

Միջազգային քրեական դատարանը հեռակա վճիռներ չի կայացնում, մեղադրյալը պետք է անձամբ ներկա գտնվի Հաագայի դատարանում։ Փորձագետները համակարծիք են, որ քանի դեռ Ռուսաստանում գործում է ներկա ռեժիմը, բարձրաստիճան պաշտոնյաների նկատմամբ պատիժներ դժվար թե հնարավոր լինի։ Ձերբակալման հրամանը նաև չի երաշխավորում, որ Պուտինը ՄՔԴ-ին կհանձնվի ՄՔԴ անդամ երկրներ մեկնելուց հետո։

Արձագանք 
Ռուսական իշխանությունները ձերբակալության հրամանին արհամարհանքով կամ հեգնանքով են վերաբերվել։ Ըստ Կրեմլի խոսնակ Դմիտրի Պեսկովի և ՌԴ Արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովայի՝ դատարանների որոշումները օրենքի տեսանկյունից «անվավեր» են։ Մարիա Լվովա-Բելովան, մեկնաբանելով իր հրամանը, ասել է. «Հրաշալի է, որ միջազգային հանրությունը գնահատել է մեր երկրի երեխաներին օգնելու աշխատանքը»։ Ռուսաստանի Դաշնության Անվտանգության խորհրդի փոխնախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը գրել է. «Պետք չէ բացատրել, թե ԻՆՉՊԵՍ օգտագործել այս թուղթը (հրամանը)»՝ գրառումը ուղեկցելով զուգարանի թղթի էմոջիով։ Դաշնային խորհրդի միջազգային կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ Վլադիմիր Ջաբարովն ասել է, որ «վատ չի լինի», եթե Բասմանի շրջանային դատարանը կալանավորի ՄՔԴ-ի ողջ անդամներին։ RT-ի գլխավոր խմբագիր Մարգարիտա Սիմոնյանն ասել է. «Ես կցանկանայի տեսնել մի երկիր, որը Հաագայի որոշմամբ կձերբակալի Պուտինին։ Ութ կամ  քանի՞ րոպե կտևի (հռթիռի) թեիչքը դեպի այդ երկրի մայրաքաղաք։ Պետդումայի նախագահ Վյաչեսլավ Վոլոդինը խորհուրդ է տվել յանկիներին ձեռքերը հեռու պահել Ռուսաստանի նախագահից՝ կրկին մեջբերելով իր ավելի վաղ «Կա Պուտինը, կա Ռուսաստանը» արտահայտությունը։

Ռուս ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ, ինչպիսիք են Լեոնիդ Վոլկովը և Վլադիմիր Միլովը, ողջունեցին ՄՔԴ որոշումը։

Ուկրաինայի նախագահ Վոլադիմիր Զելենսկին ասել է. «Պատմական որոշում, որից կսկսվի պատմական պատասխանատվությունը։ <...> Առանց ահաբեկչական պետության գերագույն առաջնորդի հրամանի անհնար կլիներ նման հանցավոր գործողություն իրականացնել»։ Ուկրաինացի այլ պաշտոնյաներ նույնպես նշել են, որ որոշումը պատմական է։

ԵՄ բարձր ներկայացուցիչ Ժոզեպ Բորելը, Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Ջեյմս Քելերլին, Human Rights Watch-ի ներկայացուցիչ Բալկիս Ջարահը աջակցություն են հայտնել ՄՔԴ-ի աշխատանքին։

Ծանոթագրություններ 

Վլադիմիր Պուտին
Միջազգային քրեական իրավունք
2023 Ռուսաստանում