Հեմոդիալիզ

Հեմոդիալիզ ( ‘արյուն’ и  ‘բաժանում’), էքստրենալ արյան մաքրման մեթոդ սուր և քրոնիկ երիկամային անբավարարության ժամանակ։ Հեմոդիալիզի ընթացքում օրգանիզմից դուրս են հանվում նյութափոխանակությունից առաջացած թույները, նորմալացվում է ջրի և էլեկտրոլիտների անհավասարակշռությունը։ Անհրաժեշտ է տարբերակել հեմոդիալիզը (որում արյունը մաքրվում է արհեստական ​​թաղանթով «արհեստական ​​երիկամներ»-ի ապարատի միջոցով)  որովայնային դիալիզից (որում արյունը մաքրվում է որովայնի խոռոչում հատուկ լուծույթներ փոխելով, իսկ հիվանդի որովայնը գործում է որպես թաղանթ) և աղիքային դիալիզ (աղիքային լորձաթաղանթի լվացում չափավոր հիպերտոնիկ լուծույթներով )։

Ծագման պատմություն 
Բժշկական գիտությունը դեռ հնագույն ժամանակներից զբաղվում է արյան մաքրման խնդրով։ Հին ժամանակներում կարծում էին, որ շատ հիվանդություններ առաջանում են մարմնի հեղուկների խառնվելուց։ Դրանք մաքրելու համար օգտագործվել են տարբեր բույսերից թուրմեր, խառնուրդներ և հանքանյութեր։ Այս գործողությունները մեծամասամբ անարդյունավետ կամ նույնիսկ վնասակար էին հիվանդի համար։ Արյան մաքրման նկատմամբ հետաքրքրությունը ժամանակ առ ժամանակ ավելանում էր, այնուհետև մարում:19-րդ դարի սկզբին արյան խնդիրը որակապես նոր մակարդակի հասավ, երբ բիոքիմիայի զարգացման հետ հասկանալի դարձան շատ գործընթացներ, որոնք տեղի են ունենում մարդու օրգանիզմում։  Հեմոդիալիզի ֆիզիկական հիմքերը դրվել են 1854 թվականին շոտլանդացի գիտնական Թոմաս Գրեհեմի կողմից, որը հրատարակել է իր «Օսմոտիկ ուժ» աշխատությունը։ Այս աշխատությունում նա առաջին էր, որ  նկարագրեց  կիսաթափանցիկ թաղանթների  պատրաստման եղանակը հատուկ մշակված մագաղաթից։

Այս մեթոդի կիրառմամբ հնարավոր դարձավ իրականացնել կոլոիդային և բյուրեղային լուծույթների տարանջատումը։ Իր աշխատությունում նա փորձարարական կերպով ապացուցեց դիֆուզիայի և օսմոսի ներկայիս դասական օրենքները։ Մագաղաթյա թղթի միջոցով բյուրեղային լուծույթների դիֆուզիայի գործընթացը նրա կողմից անվանվել է «դիալիզ»։ Իր աշխատությունում նա նաև ապացուցեց մոլեկուլների չափի և դիֆուզիայի արագության կապը:Որքան մոլեկուլը մեծ է այնքան դանդաղ է դիֆուզիայի արագությունը:.

50 տարի անց Ջոն Ջակոբ Աբելը ստեղծեց արյան մեջ լուծված նյութերը հեռացնելու առաջին ապարատը։ Հետազոտություններն անց են կացվել երիկամները հեռացված շների վրա։ Փորձերի ընթացքում ապացուցվել է արյունից սպիտակուցների հետ չկապված ազոտային միացությունների արդյունավետ հեռացման հնարավորությունը։ Սարքի ֆիլտրող թաղանթի փոքր մակերեսը թույլ չի տվել այն արդյունավետորեն օգտագործել մարդկանց արյան մաքրման համար։ Սարքի միջով անցնելիս  արյան մակարդումը կանխարգելման համար որպես միջոց  օգտագործվում էր հիրուդին հակամակարդիչը, որը ստանում էին  տզրուկներից։ Դեղամիջոցի ցածր արդյունավետության պատճառով թրոմբոէմբոլիկ բարդությունները լուրջ խնդիր էին առաջացնում::Մարդու (ուրեմիայով տառապող հիվանդի) առաջին հեմոդիալիզը կատարել է  բժիշկ Գեորգ Հաասը Գերմանիայում 1924 թվականի հոկտեմբերին։ Որպես հակամակարդիչ օգտագործվում էր մաքրված հիրուդինը, որի հակագենային հատկությունները թույլ չէին տալիս դիալիզ անել 30-60 րոպեից ավելի։ Հեմոդիալիզի ժամանակ որպես հակամակարդիչ հեպարինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1927 թվականին։ Այսպիսով, Հաասը առաջինն էր, ով ի մի բերեց բոլոր բաղադրիչները, որոնք անհրաժեշտ էին հաջող հեմոդիալիզի համար:Նա կիրառել է արդյունավետ և անվտանգ հակամակարդիչ, ստեղծել  ապարատ՝ թաղանթի մեծ մակերեսով և ապահովել արյան արդյունավետ մատակարարումը ֆիլտրող թաղանթին:.
Ուրեմիկ կոմայից մարդուն հեմոդիալիզի միջոցով հաջողությամբ դուրս բերելու  առաջին դեպքը տեղի է ունեցել 1945 թվականի սեպտեմբերի 3-ին։ Հոլանդացի բժիշկ Վիլլեմ Կոլֆը, ներմուծելով հեմոդիալիզը կլինիկական պրակտիկայում, կատարելագործեց Գեորգ Հաասի մշակած ապարատը։

Հիմնական նպատակը, որի համար օգտագործվել է հեմոդիալիզը,պայքարն է եղել  ուրեմիայի դեմ։ Հեմոդիալիզատորի միջոցով արյան մաքրման արդյունքում հնարավոր է եղել նվազեցնել միզանյութի կոնցենտրացիան արյան մեջ և հիվանդին դուրս բերել կոմայից։ Կատարված բուժման արդյունքում 1945թվականի  սեպտեմբերի 11-ին  հիվանդի վիճակը զգալի բարելավվել է, կյանքին սպառնացող վտանգը վերացվել է։ Առաջին անգամ գործնականում այս մեթոդի կլինիկական արդյունավետությունը միանշանակ ապացուցվել է։ 1946 թվականին Վիլլեմ Կոլֆը հրապարակեց  հեմոդիալիզի միջոցով ուրեմիայով հիվանդների բուժման համար աշխարհում  առաջին ձեռնարկը։

Քրոնիկ հեմոդիալիզի դարաշրջանի սկիզբը համարվում է 1960 թվականը, երբ Բելդինգ Սկրիբներին և Վեյն Քվինթոնին հաջողվեց լուծել երկարաժամկետ անոթային հասանելիության խնդիրը։ 1960 թվականի ապրիլի 10-ին Չիկագոյում հայտարարվեց նոր սարքի մասին։ Երկարատև անոթային մուտքն ապահովվել է երկու բարակ պատերով տեֆլոնային խողովակների իմպլանտացիայի միջոցով՝ ճառագայթային զարկերակի և սաֆենային երակի մեջ։ Շունտի արտաքին ծայրերը միացվել են կոր տեֆլոնային խողովակով, որը հանվել է հեմոդիալիզի ժամանակ, իսկ շունտի ծայրերին միացվել է հեմոդիալիզատոր.

Մեթոդի էությունը 
Հեմոդիալիզի ժամանակ արյան մեջ նյութերը հեռացվում են դիֆուզիայի և կոնվեկցիայի միջոցով, որոնք կախված են հեմոդիալիզի մեմբրանի հատկություններից, ինչպես նաև ավելորդ ջրի հեռացումից (ուլտրաֆիլտրացիա) մարմնից։

Հեմոդիալիզի ժամանակ դիֆուզիան իրականացվում է արհեստական ​​ընտրողաբար թափանցող թաղանթի միջոցով, որի մի կողմում հիվանդի արյունն է, իսկ մյուս կողմում՝ դիալիզի լուծույթը։ Կախված ծակոտիների չափից և թաղանթի այլ բնութագրերից՝ տարբեր մոլեկուլային քաշ ունեցող նյութերը կարող են հեռացվել արյունից՝ նատրիումից, կալիումից, միզանյութից մինչև սպիտակուցներ (β2-միկրոգլոբուլին)։ Էլեկտրոլիտները (նատրիու), կալիում, կալցիում, քլորիդ և այլն) և մակրոմոլեկուլային նյութերը կարող են նաև դիալիզի լուծույթից անցնել հիվանդի արյուն։ Հետևաբար, դիալիզի հեղուկը պարունակում է էլեկտրոլիտների որոշակի կոնցենտրացիա՝ հիվանդի մարմնում դրանց հավասարակշռությունը պահպանելու համար և անցնում է  հատուկ մաքրում՝ կանխելու բակտերիալ տոքսինների կամ թունավոր նյութերի ներթափանցումը հիվանդի արյան մեջ։ Հարկ է նշել, որ դիֆուզիայի ժամանակ սպիտակուցներով կապված և հիդրոֆոբ թունավոր նյութերը գործնականում չեն հեռացվում արյունից։ Արյան և դիալիզի լուծույթի ճնշման տարբերության պատճառով կոնվեկցիան իրականացվում է նույն հեմոդիալիզի թաղանթով։ Այն թույլ է տալիս հեռացնել հիդրոֆոբ թունավոր նյութերը։

Ուլտրաֆիլտրացիան տեղի է ունենում տրանսմեմբրանային ճնշման պատճառով (արյան ճնշումը կիսաթափանցելի թաղանթի վրա), որը ստեղծվում է գլանային պոմպի միջոցով։ Հեմոդիալիզի ժամանակակից սարքերը հագեցած են էլեկտրոնային ագրեգատներով՝ անհրաժեշտ տրանսմեմբրանային ճնշման ավտոմատ հաշվարկման համար՝ անհրաժեշտ քանակությամբ հեղուկը հեռացնելու

համար։

Օգտագործման ցուցումներ 

Օգտագործվում է օրգանիզմի համար վնասակար նյութերից արյունը մաքրելու համար հետևյալ պաթոլոգիկ վիճակներում։

 Սուր երիկամային անբավարարություն
 Երիկամային քրոնիկ անբավարարություն տերմինալ փուլում
 Թույներից և դեղորայքներից թունավորում(որոնք ընդունակ են անցնել հեմոդիալիզային թաղանթով)
 Արյան էլեկտրոլիտային կազմի լուրջ խախտումներ
 Ալկոհոլային թունավորում
 Կյանքին սպառնացող հիպերհիդրացիա (թոքային այտուց, ուղեղային այտուց և այլն), որը չի անցնում պահպանողական թերապիայի միջոցով։ Առավել հաճախ օգտագործվում է մեկուսացված ուլտրաֆիլտրացիա։

Սարքավորումներ և նյութեր 
Ստորև ներկայացված են հեմոդիալիզի մեկ հիդրոդիալիզի համար անհրաժեշտ սարքավորումներն ու նյութերը։

 Ջրի մաքրում (ավելի հաճախ օգտագործվում է հակադարձ օսմոզը )
 Պոմպակայան
 Արհեստական ​​երիկամների ապարատ (հեմոդիալիզատոր)
 Բազկաթոռ / մահճակալ գործողության ժամանակ  հիվանդներին տեղավորելու համար
 Բժշկական կշեռք

Սպառվող նյութեր 
 Գիծ/արյան շղթա՝ հիվանդի արյունը արյան հոսքից դեպի դիալիզատոր և դիալիզատորից դեպի արյան հոսք տանելու համար։
 Դիալիզատոր (հեմոդիալիզի ֆունկցիոնալ միավոր, որն իր կառուցվածքում պարունակում է կիսաթափանցիկ թաղանթ)։
 2 կիսաթափանցիկ մշտական ​​կամ ժամանակավոր կենտրոնական երակային կաթետերներ կամ ասեղներ՝ զարկերակային, երակային ֆիստուլի / զարկերակային անոթային պրոթեզի պունկցիայի համար։
 Ացետատ կամ բիկարբոնատային խտանյութի(և բիկարբոնատային քարթրիջ) հավաքման համար հարմար տարայի մեջ։
 Ստերիլ հավաքածու, որը ներառում է իր մեջ անձեռոցիկներ, տամպոններ, օժանդակ գործիքներ։
 Ֆիզիոլոգիական լուծույթ (ամենապարզը, 0,9% նատրիումի քլորիդ) 1500-2000 մլ։
 Ասեպտիկ և հակասեպտիկ միջոցներ։
 Մեկանգամյա օգտագործման ներարկիչներ:
 Հեպարին կամ ցածր մոլեկուլյար հեպարիններ։
 Դեղորայք և շտապ օգնություն պարագաներ։

Տես նաեւ 

 Երիկամային անբավարարություն
 Սուր երիկամային անբավարարություն
 Երիկամային քրոնիկ անբավարարություն
 Արհեստական ​​երիկամ
 Պլազմաֆերեզ

Ծանոթագրություն

Գրականություն

Հղումներ 

 Российское диализное общество
 Жизнь вопреки хронической почечной недостаточности. Сайт: А. Ю. Денисова
 Лекции, статьи и новости о гемодиализе
 Перитонеальный диализ в собственном автомобиле
 Общество диализных пациентов НЕФРОН
 
 

Երիկամ
Բժշկական տեխնոլոգիա
Թունաբանություն