Տփղիսի գրչության կենտրոն

Տփղիսի գրչության կենտրոն, հայ գրչության կենտրոն, որը 10-19-րդ դարերում գործել է Տփղիսում (այժմ՝ Թբիլիսի)։

Պատմություն 
10-րդ դարում Ուխտանես եպիսկոպոսի պատվերով վրացերենից հայերեն թարգմանություն է կատարել Կիրակոս քահանան։ 1073 թվականին Մկրտիչ քահանան ընդօրինակել է Շարակնոց։

13-րդ դարում օտարներից փրկագնվել, նորոգվել ու լրացվել են մի քանի մատյաններ, այդ թվում՝ «Վանենու Աւետարանը» և Վարդան Արևելցու «Պատմության» անավարտ բնագիրը։ 1300 թվականին Ավետարան է պատկերազարդել Զաքարիան (Մատենադարան, ձեռագիր թիվ 5476), իսկ 1304 թվականին մեկ այլ Ավետարան է ընդօրինակել Խաչատուր սարկավագը (Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռագիր թիվ 109)։ 1363 թվականին Տփղիսում ընդօրինակված մատյան է ստացել Հովհան Որոտնեցին (Երուսաղեմի մատենադարան, ձեռագիր թիվ 1297)։ 1444 թվականին Ավետարան է նորոգել ու կազմել Կաթողիկե եկեղեցու քահանա Սարգիսը։

Հիշատակվում են նաև Կարապետ Աղթամարցի, Հովհաննես, Դավիթ, Մկրտիչ, Աստվածատուր գրիչները, մանրանկարիչ Մանուելը, որի մատյաններից 4-ը պահվում են Մատենադարանում (ձեռագիր թիվ 5784, 6260, 6806, 7986)։

Տփղիսում գրչության արվեստը նոր վերելք է ապրել 17-րդ դարում։ Մեզ են հասել նորջուղայեցի Մկրտիչ դպիրի և նրա աշակերտներ Միքայելի, Սարգսի, Գրիգորի, Հակոբի ընդօրինակած բազմաթիվ մատյաններ։ 17-րդ դարում ձեռագրեր են ընդօրինակել և ծաղկել նաև Հովհաննես աբեղան, Բարսեղը, Աղամալ Ջուղայեցին, Միքայելը, Սահակ դպիրը և ուրիշներ։

18-րդ դարում հիշվում են Գրիգոր, Մինաս, Դավիթ դպիր, Մելիքսեթ և այլ գրիչներ։

15-18-րդ դարերում Տփղիսում ստեղծված մատյաններից շուրջ 25-ը պահվում են Մատենադարանում։ Տփղիսի գրչության կենտրոնը շարունակել է գործել նաև 19-րդ դարում, թեև Տփղիսում արդեն զարգանում էր հայկական տպագրությունը։

Գրականություն 
 ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմող՝ Լ. Խաչիկյան), մաս 1, 2, Երևան, 1955, 1958։ 
 Աբրահամյան Ա., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հ. 1, Երևան, 1964։ 
 Ե-ԺԲ դդ. հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմող՝ Ա. Մաթևոսյան), Երևան, 1988։

Ծանոթագրություններ 

Հայ գրչության կենտրոններ
Հայերը Թբիլիսիում