Ակցիոնիզմ

Ակցիոնիզմ, ժամանակակից արվեստի ձև, որը առաջացել է 1960-ական թվականներին Արևմտյան Եվրոպայում։ Արվեստի և իրականության միջև սահմանների ջնջման ձգտումը հանգեցնում է գեղարվեստական արտահայտության նոր ձևերի որոնմանը՝ ներքաշելով այն ինչ-որ գործողության մեջ։  Գործողությունը (կամ արվեստի գործողությունը) դառնում է ընդհանուր հասկացություն գեղարվեստական պրակտիկաների համար, որոնցում շեշտադրությունը ստեղծագործությունից տեղափոխվում է ստեղծագործության ստեղծման գործընթացի վրա։ Ակցիոնիզմում նկարիչը որպես կանոն դառնում է գեղարվեստական ստեղծագործության սյուբեկտ և/կամ օբյեկտ։ Ակցիոնիզմին մոտ ձևեր են հեփինինգը, փերֆորմանսը, էվենթը, գործողության արվեստը և այլն։

Առաջացման պատմություն 
Ժամանակային ենթատեքստը արվեստի գործիչներից պահանջում է գեղարվեստական արտահայտության նոր միջոցների ստեղծում։ Ակցիոնիզմը առաջացել է նկարիչների՝ իրենց մարմինը ուսումնասիրելուց նաև տարբեր ձևերով հանդիսատեսին հրահրելու ձգտումից՝ ներքաշելով նրանց իրենց ստեղծագործության մեջ։ Ակցիոնիզմում նկարչի մարմինը իրենից ներկայացնում է կտավ, որը դառնալու է արվեստի առարկա, իսկ նկարիչը ներկայանում է գործիքի տեսքով։ Ակզիոնիզմը առաջացել է 1960-ական թվականներին Արևմտյան Եվրոպայի տարածքում։ Ծագել է լատիներեն «actio» բառից, որը նշանակում է «գործունեություն», «գործողություն», «գործ»։

Ակցիոնիզմի առաջացման միտումների ծագումը, ստեղծագործական գործողության որոշակի բաց ակտի ստեղծումը կարելի է նշել դեռ ամերիկացի աբստրակտ էքսպրեսիոնիստ Ջեքսոն Պոլլոքի կտավի շուրջ «պարերում»։ Նման ազդեցիկ ուղղությունը, ինչպիսին աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմն է, ձևավորվել է քսան տարվա ընթացքում, այն առաջացել է ակցիոնիզմից առաջ, իսկ ավելի կոնկրետ՝ 20-րդ դարի 1940-1950-ական թվականներին։ Այս ուղղության մեջ կարիելի է պայմանականորեն առանձնացնել երկու ենթաոճ՝ գործողության գեղարվեստ և գունային դաշտի արվեստ։ Առաջանալով սյուռեալիզմից՝ գործողության գեղարվեստը ուշադրությունը կենտրոնացնում էր արտահայտիչ ժեստի կարևորության վրա, որը ի հայտ էր գալիս ստեղծագործության արարման պահին։ Նշենք, որ այս ենթաոճը նույնպես կարելի է համադրել ակցիոնիզմի գաղափարների հետ՝ զուգահեռներ անցկացնելով ստացված արդյունքի նկատմամբ ստեղծագործական գործընթացի կարևորության և առաջնահերթության վերաբերյալ։

Ակցիոնիզմի ակունքները պետք է որոնել դադաիստների և սյուռեալիստների ելույթներում, աբստրակցիոնիստների գործունեություններում (մասնավորապես Ջեքսոն Պոլլոքի), Իվ Քլեյնի «կենդանի նկարների» փորձերում։ 1950—1960-ական թվականներին ակցիոնիզմը դուրս է եկել նոր մակարդակ՝ վերածվելով թատերական գործողության, իր մասին հայտնելով հայտարարագրերով, որոնք հիմնավոում էին ժամանակի և տարածության մեջ զարգացող քառաչափ արվեստի ստեղծումը։

Ակցիոնիստական արվեստի առաջին նախատիպերից մեկը դառնում է արդեն նախկինում հիշատակված Իվ Քլեյնի ցուցադրությունը։ Քվեյնը ստեղծել է «կենդանի նկարներ»՝ աշխատանքներ, որոնցում որպես ներկի կիրառման գործիք նա օգտագործել է կտավի վրա մարմինների դրոշմները։ Նմանատիպ նկարներից մեկի հրապարակային ցուցադրությունը տեղի է ունեցել 1960-ական թվականներին Փարիզում։ Որպես այդ գործողության երաժշտական ֆոն ընտրվել է «Միալար սիմֆոնիան», որը նկարիչը գրել էր 1949 թվականին։ Երեք մերկ մոդելները սկզբում ներկելով իրենց կապույտ գույնով՝ իրենց մարմնի հետքերն են թողել կտավի վրա։ Դրանից հետո հանրությունը, որը հետևում էր գործողությանը և բաղկացած էր նկարիչներից, հավաքորդներից և քննադատներից, հրավիրվել է բանավեճի։ Այսպիսով, արվեստը դուրս բերելով կտավից և բեմականացնելով աշխատանքների ստեղծման գործընթացը՝ Իվ Քլեյնը ճշգրտորեն կանխատեսել էր տեսքը և կանգնած էր ակցիոնիստական հոսանքի ակունքներում։

Ակցիոնիզմը լայն ճանաչում է տացել Ավստրիայում։ Առանձնացնում են «վիեննական ակցիոնիզմ» ուղղությունը։ Խմբի անդամներն էին Գյունտեր Բրուսը, Օտտո Մյուլը և Հերման Նիչը։

Ռուսաստանում ձևավորվել է ակցիոնիզմի սեփական ուղղությունը՝ «մոսկովյան ակցիոնիզմը»։ Դրա ներկայացուցիչներն էին Ալեքսանդր Բլեները, Օլեգ Կուլիկը և ուրիշներ։ Ալեքսանդր Բլեների առաջին գործողությունը եղել են կապիտալիզմը մեկացնող ակցիաները։ Նա դրանք սիմվոլիկ կերպով անցկացնում էր «Մակդոնալդսի» մոտ՝ Պուշկինի հրապարակում։ Ըստ Օլեգ Կուլիկի հուշերի՝ Անատոլի Օսմոլովսկին անցկացրել է «...հեղափոխական ինչ-որ գործողություններ, բարձրացել է Մայակովսկու արձանի վրա և նրա սիգար է ծխել։ Այստեղ շատ փոխաբերություն կա․ մեծ հեղափոխականն ու ժամանակակից մանր հեղափոխականները, որոնք նստած են հայրերի ուսերին»։Ձգտումը ջնջել արվեստի և իրականության միջև սահմանը հանգեցնում է գեղարվեստական արտահայտման նոր միջոցների որոնմանը՝ ստեղծագործությանը դինամիկա տվող, նրան ինչ-որ գործողության մեջ ներքաշող։

Ձախ հակամշակութային գործիչ Ալեքսեյ Ցվետկովի կարծիքով․ակցիոնիզմը դառնում է ավանգարդ պրակտիկա, այսինքն՝ արմատական նկարչի ներխուժումը դրան ոչ պատրաստ հանրային տարածք՝ դրան հաջորդող սկանդալով՝ հրահրելով իշխանություններին արձագանքել, իսկ հանդիսատեսին՝ մտածել։ Այս ոլորտում ամենամեծ հաջողությանը հասել է Քրիստոֆ Շլինգենզիֆը, ով սկսել է որպես թատերական ռեժիսոր և հեռուստահաղորդավար, սակայն թողել է բոլոր նախկին զբաղմունքները հանուն արտ-էքստրեմիզմի։ Մի օր նա գերմանացի անօթևաններին և նրանց համակիրներին կոչ է արել հավաքվել Վոլֆգանգզեեի ափին և համերաշխորեն մտնել ջուրը որպեսզի լիճը դուրս գա ափերից և հեղեղի մոտերքում գտնվող կանցլերի նստավայրը։

Տես նաև 
Նկարիչներ
 Մարինա Աբրամովիչ
 Վիտո Ակոնչի
 Գյունտեր Բրուս
 Իվ Քլեյն
 Ալեքս Մլինարչիկ
 Մարիկո Մորի
 Հերման Նիչ
 Ջեքսոն Պոլլոք
 Բորյանա Ռոսսա

Ռուս նկարիչներ 
 Փուսի Ռայըթ
 Պյոտր Պավլենսկի
Արտյոմ Լոսկուտով
Օլեգ Կուլիկ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Мировое искусство. Направления и течения от импрессионизма до наших дней
Брэндон Тейлор. Актуальное искусство. 1970—2005. — М.: Слово, 2006. — 256 с. — ISBN 5-85050-884-8.
Ковалев А. Российский акционизм. 1990—2000.
Петров В. О. Акционизм в искусстве XX века: генезис // Новый университет. Актуальные проблемы гуманитарных и общественных наук. — 2015. — № 11-12 (56-57). С. 30-36.
Петров В. О. Дирижерский акционизм в произведениях инструментального театра // Музыковедение. — 2016. — № 2. С. 8-14.
Петров В. О. Музыкальный акционизм: определение и разновидности // Приношение Альфреду Гарриевичу Шнитке: Сб. статей по материалам Всероссийских научных чтений, посвященных 80-летию со дня рождения композитора, 23-24 октября 2014 года. — Саратов: Саратовская государственная консерватория им. Л. В. Собинова, 2015. С. 126—134.
Петров В. О. Перформанс и хэппенинг — основные жанры акционизма в искусстве XX века // Искусствоведение в контексте других наук в России и за рубежом: параллели и взаимодействия: Сб. материалов Международной научной конференции 13-18 апреля 2015 года / Ред.-сост. Г. Р. Консон. — М.: Liteo, 2014. С. 348—357.
Современное искусство и как перестать его бояться / Сергей Гущин, Александр Щуренков. — Москва : Издательство АСТ, 2018. — 240 с. : ил. — (История и наука Рунета. Лекции).

Արտաքին հղումներ 
 Выставка «Российское искусство 1980—1990-х годов» — Акционизм
 Performance Art artists & art

Արվեստի ոճեր
Ժամանակակից արվեստ
Արվեստի ժանրեր
Արվեստ