Առողջապահության արդյունաբերություն

Առողջապահության ոլորտ (նաև կոչվում է բժշկական արդյունաբերություն կամ առողջապահական տնտեսություն), տնտեսական համակարգի հատվածների համախմբում և ինտեգրում է, որը ապրանքներ և ծառայություններ է տրամադրում բուժիչ, կանխարգելիչ, վերականգնողական և պալիատիվ խնամքով հիվանդներին բուժելու համար։ Այն ներառում է ապրանքների և ծառայությունների արտադրություն և առևտրայնացում, որոնք նպաստում են առողջության պահպանմանն ու վերականգնմանը։  Առողջապահության ժամանակակից արդյունաբերությունը ներառում է երեք հիմնական ճյուղեր, որոնք են ծառայությունները, ապրանքները և ֆինանսները, որոնք կարող են բաժանվել բազմաթիվ ոլորտների և կատեգորիաների և կախված է վերապատրաստված մասնագետների և պարապրոֆեսիոնալների միջառարկայական թիմերից՝ անհատների և բնակչության առողջության կարիքները բավարարելու համար։

Առողջապահության ոլորտը աշխարհի ամենամեծ և ամենաարագ զարգացող ճյուղերից մեկն է։ Սպառելով զարգացած երկրների համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ավելի քան 10 տոկոսը՝  առողջապահությունը կարող է կազմել երկրի տնտեսության հսկայական մասը։ 2021 թվականին ԱՄՆ-ի առողջապահական ծախսերն աճել են 2,7 տոկոսով՝ հասնելով 4,3 տրիլիոն դոլարի կամ 12,914 դոլարի մեկ անձի համար։ Որպես երկրի համախառն ներքին արդյունքի մասնաբաժին՝  առողջապահական ծախսերը կազմել են 18,3 տոկոս։ ՏՀԶԿ երկրներում առողջապահության և դեղագործական արտադրանքի վրա մեկ շնչին ընկնող ծախսերը 1970-ականների մի քանի հարյուրից անշեղորեն աճել են մինչև տարեկան միջինը 4000 ԱՄՆ դոլար՝ ընթացիկ գնողունակության համաչափությամբ։

Նախապատմություններ 
Ֆինանսների և կառավարման նպատակով առողջապահության ոլորտը սովորաբար բաժանվում է մի քանի ոլորտների։ Որպես ոլորտի սահմանման հիմնական շրջանակ՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության Միջազգային ստանդարտ արդյունաբերական դասակարգումը (ISIC) առողջապահական ոլորտը դասակարգում է որպես ընդհանուր առմամբ բաղկացած.
 Հիվանդանոցային գործունեություն,
 Բժշկական և ատամնաբուժական գործունեություն,
 «Մարդու առողջության այլ գործողություններ»։

Այս երրորդ դասը ներառում է բուժքույրերի, մանկաբարձների, ֆիզիոթերապևտների, գիտական ​​կամ ախտորոշիչ լաբորատորիաների, պաթոլոգիական կլինիկաների, բնակելի առողջապահական հաստատությունների կամ այլ հարակից առողջապահական մասնագիտություններ, օրինակ՝ օպտոմետրիայի, հիդրոթերապիայի, բժշկական մերսման, յոգաթերապիայի, երաժշտաթերապիայի, օկուպացիոն թերապիայի, խոսքի թերապիայի, քիրոպոդիայի, հոմեոպաթիայի, քիրոպրակտիկայի, ասեղնաբուժության և այլնի բնագավառում։

Արդյունաբերության համաշխարհային դասակարգման ստանդարտը և արդյունաբերության դասակարգման հենանիշը հետագայում առանձնացնում են արդյունաբերությունը որպես երկու հիմնական խմբեր.
 առողջապահական սարքավորումներ և ծառայություններ,
 դեղագործություն, կենսատեխնոլոգիա և հարակից կենսագիտություններ։
Առողջապահական սարքավորումների և ծառայությունների խումբը բաղկացած է ընկերություններից և կազմակերպություններից, որոնք տրամադրում են բժշկական սարքավորումներ, բժշկական պարագաներ և առողջապահական ծառայություններ, ինչպիսիք են հիվանդանոցները, տնային բուժօգնության մատակարարները և ծերանոցները։ Վերջին ցուցակված արդյունաբերական խումբը ներառում է ընկերություններ, որոնք արտադրում են կենսատեխնոլոգիա, դեղագործություն և գիտական ​​տարբեր ծառայություններ։

Առողջապահության ոլորտի շրջանակը սահմանելու այլ մոտեցումներ հակված են ընդունելու ավելի լայն սահմանում՝ ներառելով նաև առողջությանն առնչվող այլ հիմնական գործողություններ, ինչպիսիք են առողջապահական մասնագետների կրթությունն ու վերապատրաստումը, առողջապահական ծառայությունների մատուցման կարգավորումն ու կառավարումը, առևտրի ավանդական և լրացուցիչ դեղամիջոցների տրամադրումը և առողջության ապահովագրության կառավարումը։

Մատակարարներ և մասնագետներ 
Առողջապահության մատակարարը հաստատություն է (օրինակ՝ հիվանդանոց կամ կլինիկա) կամ անձ (օրինակ՝ բժիշկ, բուժքույր, հարակից առողջապահ կամ համայնքային առողջապահական աշխատող), որը համակարգված կերպով տրամադրում է կանխարգելիչ, բուժիչ, խթանող, վերականգնողական կամ պալիատիվ խնամքի ծառայություններ համակարգված կերպով անհատներին, ընտանիքներին կամ համայնքներին։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը գնահատում է, որ աշխարհում կա 9,2 միլիոն բժիշկ, 19,4 միլիոն բուժքույր և մանկաբարձուհի, 1,9 միլիոն ատամնաբույժ և ատամնաբուժական այլ անձնակազմ, 2,6 միլիոն դեղագործ և այլ դեղագործական անձնակազմ, և ավելի քան 1,3 միլիոն համայնքային բուժաշխատող ամբողջ աշխարհում՝  առողջապահական ոլորտը դարձնելով աշխատուժի ամենամեծ հատվածներից մեկը։

Բժշկական արդյունաբերությանն աջակցում են նաև բազմաթիվ մասնագիտություններ, որոնք ուղղակիորեն չեն ապահովում առողջապահական ծառայությունները, բայց հանդիսանում են առողջապահական համակարգի կառավարման և աջակցության մաս։ Մենեջերների և ադմինիստրատորների, տեղաբաշխողների և բժշկական իրավաբանների, շուկայավարների, ներդրողների և շահույթ հետապնդող ծառայությունների բաժնետերերի եկամուտները բոլորը վերագրելի են առողջապահական ծախսերին։

2017 թվականին հիվանդանոցներին, բժիշկներին, ծերանոցներին, ախտորոշիչ լաբորատորիաներին, դեղատներին, բժշկական սարքեր արտադրողներին և առողջապահական համակարգի այլ բաղադրիչներին վճարված առողջապահական ծախսերը սպառել են Միացյալ Նահանգների համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 17,9 տոկոսը՝ ամենամեծն աշխարհի ցանկացած երկրից։ Ակնկալվում է, որ Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) առողջապահական մասնաբաժինը կշարունակի իր աճի միտումը՝ մինչև 2025 թվականը հասնելով ՀՆԱ-ի 19,9 տոկոսի։  2001 թվականին ՏՀԶԿ երկրների համար միջինը 8,4 տոկոս էր, որոնցից առաջին եռյակը կազմում էր Միացյալ Նահանգները (13.9%), Շվեյցարիան (10.9%) և Գերմանիան (10.7%): 2006 թվականին ԱՄՆ-ի առողջապահական ծախսերը կազմել են 2.2 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։  Ըստ Առողջապահության հարցերի՝ 2007 թվականին ԱՄՆ-ում յուրաքանչյուր կնոջ, տղամարդու և երեխայի վրա ծախսվել է 7,498 ԱՄՆ դոլար, ինչը կազմում է բոլոր ծախսերի 20 տոկոսը։ Նախատեսվում է, որ մինչև 2016 թվականը ծախսերը կավելանան մինչև 12,782 դոլար։

Կառավարությունը չի ապահովում համապարփակ առողջապահություն իր բնակիչներից յուրաքանչյուրի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ ազատորեն աջակցվող առողջապահական ծրագրեր օգնում են տեղավորել տարեց, հաշմանդամ կամ աղքատ մարդկանց մի մասը։ Ընտրված օրենքը համայնքին երաշխավորում է ճգնաժամային նպաստներ՝  հարգելով քիչ վճարելու կարողությունը։ Առողջության պաշտպանության շրջանակ չունեցողները պետք է գաղտնի վճարեն թերապևտիկ վարչարարությունների համար։ Առողջության պաշտպանությունը թանկ է, և հիվանդանոցային ծախսերը մեծ մասամբ Միացյալ Նահանգներում անհատական ​​լուծարման ամենահայտնի բացատրությունն են։

Ծառայությունների մատուցում 
Առողջապահական ծառայությունների մատուցումը` առաջնային խնամքից մինչև խնամքի երկրորդական և երրորդական մակարդակ, ցանկացած առողջապահական համակարգի ամենատեսանելի մասն է` ինչպես օգտագործողների, այնպես էլ լայն հանրության համար։ Ժամանակակից աշխարհում կան առողջապահություն տրամադրելու բազմաթիվ եղանակներ՝ ծննդաբերության վայրը կարող է լինել տանը, համայնքում, աշխատավայրում կամ առողջապահական հաստատություններում։  Ամենատարածված եղանակը դեմ առ դեմ առաքումն է, որտեղ բուժաշխատողն ու հիվանդը տեսնում են միմյանց անձամբ։ Սա այն է, ինչ տեղի է ունենում ընդհանուր բժշկության մեջ շատ երկրներում։  Այնուամենայնիվ, ժամանակակից հեռահաղորդակցական տեխնոլոգիաների շնորհիվ, բացակայող առողջապահական խնամքը կամ Tele-Health-ը դառնում է ավելի տարածված։ Սա կարող է լինել, երբ բժիշկն ու հիվանդը շփվում են հեռախոսով, տեսահամաժողովով, ինտերնետով, էլ.փոստով, տեքստային հաղորդագրություններով կամ ոչ դեմ առ դեմ հաղորդակցության ցանկացած այլ ձևով։ Նման պրակտիկաները հատկապես կիրառելի են զարգացած երկրների գյուղական շրջաններում։ Այս ծառայությունները սովորաբար իրականացվում են կլինիկա առ կլինիկա հիմունքներով։

Առողջապահական ծառայությունների հասանելիության, ընդգրկվածության և որակի բարելավումը կախված է ծառայությունների կազմակերպման և կառավարման ձևերից, ինչպես նաև մատակարարների և օգտագործողների վրա ազդող խթաններից։ Շուկայի վրա հիմնված առողջապահական համակարգերում, օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում, նման ծառայությունների համար սովորաբար վճարվում է հիվանդի կամ հիվանդի առողջության ապահովագրական ընկերության միջոցով։ Այլ մեխանիզմները ներառում են կառավարության կողմից ֆինանսավորվող համակարգերը (օրինակ՝ Միացյալ Թագավորության Առողջապահության ազգային ծառայությունը)։ Շատ ավելի աղքատ երկրներում զարգացման օգնությունը, ինչպես նաև բարեգործական կազմակերպությունների կամ կամավորների միջոցով ֆինանսավորումն օգնում է բնակչության մեծ հատվածի շրջանում առողջապահական ծառայությունների մատուցմանը և ֆինանսավորմանը։

Առողջապահության վճարների կառուցվածքը կարող է նաև կտրուկ տարբերվել երկրների միջև։ Օրինակ, չինական հիվանդանոցների վճարները հակված են 50% դեղերի, ևս մեկ հիմնական տոկոս սարքավորումների համար և փոքր տոկոսը առողջապահության ոլորտի մասնագետների համար։ Չինաստանը երկարաժամկետ վերափոխում է իրականացրել իր առողջապահական արդյունաբերության մեջ՝ սկսած 1980-ականներից։ Այս վերափոխման առաջին քսանհինգ տարիների ընթացքում առողջապահության ծախսերին պետական ​​ներդրումները 36%-ից իջել են մինչև 15%, ընդ որում այս նվազումը կառավարելու ծանրաբեռնվածությունը հիմնականում ընկնում է հիվանդների վրա։  Նաև այս ժամանակահատվածում սեփականաշնորհվել է պետական ​​հիվանդանոցների մի փոքր մասը։ Որպես սեփականաշնորհման խթան՝ խրախուսվել են օտարերկրյա ներդրումները հիվանդանոցներում՝ մինչև 70% սեփականության իրավունքի խրախուսմամբ։

Համակարգեր 
Առողջապահական համակարգերը թելադրում են այն միջոցները, որոնցով մարդիկ և հաստատությունները վճարում և ստանում են առողջապահական ծառայություններ։ Մոդելները տարբերվում են՝ կախված երկրից, որոնց վճարման պատասխանատվությունը տատանվում է հանրային (սոցիալական ապահովագրության) և մասնավոր առողջապահական ապահովագրողներից մինչև սպառողների կողմից ղեկավարվող հիվանդների կողմից։ Այս համակարգերը ֆինանսավորում և կազմակերպում են պրովայդերների կողմից մատուցվող ծառայությունները։ Հանրային և մասնավոր երկաստիճան համակարգը տարածված է։

Ընտանեկան բժիշկների ամերիկյան ակադեմիան սահմանում է սովորաբար վճարման չորս  օգտագործվող համակարգեր։

Beveridge մոդել 
Բրիտանացի տնտեսագետ և սոցիալական բարեփոխիչ Ուիլյամ Բևերիջի անունը կրող Բևերիջի մոդելը համարում է, որ առողջապահությունը ֆինանսավորվում և տրամադրվում է կենտրոնական կառավարության կողմից։ Համակարգն ի սկզբանե առաջարկվել է նրա 1942 թվականի զեկույցում՝ Սոցիալական ապահովագրություն և դաշնակից ծառայություններ, որը հայտնի է որպես Բևերիջի զեկույց։ Համակարգը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ընդունված ժամանակակից բրիտանական առողջապահական մոդելի առաջնորդող հիմքն է։ Այն օգտագործվել է բազմաթիվ երկրներում, այդ թվում՝ Միացյալ Թագավորությունում, Կուբայում և Նոր Զելանդիայում։

Համակարգը տեսնում է բոլոր առողջապահական ծառայությունները, որոնք տրամադրվում և ֆինանսավորվում են բացառապես կառավարության կողմից։ Այս միասնական վճարող համակարգը ֆինանսավորվում է ազգային հարկման միջոցով։ Սովորաբար, կառավարությունը տիրապետում և ղեկավարում է կլինիկաներն ու հիվանդանոցները, ինչը նշանակում է, որ բժիշկները կառավարության աշխատակիցներ են։ Այնուամենայնիվ, կախված կոնկրետ համակարգից, պետական ​​պրովայդերներին կարող են ուղեկցել մասնավոր բժիշկներ, որոնք վճարներ են հավաքում կառավարությունից։  Այս համակարգի հիմքում ընկած սկզբունքն այն է, որ առողջապահությունը մարդու հիմնարար իրավունքն է, ուստի կառավարությունը համընդհանուր ծածկույթ է տրամադրում բոլոր քաղաքացիներին։ Ընդհանրապես, Beveridge մոդելը մեկ շնչի հաշվով ցածր գին է տալիս՝ համեմատած այլ համակարգերի։

Բիսմարկի մոդել 
Բիսմարկի համակարգը առաջին անգամ կիրառվել է 1883 թվականին Պրուսիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկի կողմից։ Այս համակարգում ապահովագրությունը լիազորված է կառավարության կողմից և սովորաբար վաճառվում է շահույթ չհետապնդող հիմունքներով։ Շատ դեպքերում գործատուները և աշխատողները ֆինանսավորում են ապահովագրողներին աշխատավարձի նվազեցման միջոցով։  Բիսմարկի համակարգում ապահովագրության հասանելիությունը դիտվում է որպես իրավունք, որը հիմնված է բացառապես աշխատանքային կարգավիճակի վրա։ Համակարգը փորձում է ընդգրկել բոլոր աշխատող քաղաքացիներին, ինչը նշանակում է, որ հիվանդները չեն կարող բացառվել ապահովագրությունից՝ նախկինում գոյություն ունեցող պայմանների պատճառով։  Մինչ խնամքը մասնավորեցվում է, այն սերտորեն կարգավորվում է պետության կողմից ֆիքսված ընթացակարգով գնագոյացման միջոցով, ինչը նշանակում է, որ ապահովագրական պահանջների մեծ մասը փոխհատուցվում է առանց վիճարկման՝ ստեղծելով ցածր վարչական բեռ։  Բիսմարկի համակարգի արխետիպային ներդրումը կարելի է տեսնել Գերմանիայի ազգայնացված առողջապահությունում։ Նմանատիպ համակարգեր կարելի է գտնել Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Ճապոնիայում։

Առողջության ապահովագրության ազգային մոդել 
Ազգային ապահովագրության մոդելը կիսում և խառնում է տարրերը և՛ Բիսմարկի, և՛ Բևերիջի մոդելներից։ Առողջության ապահովագրության ազգային մոդելի առաջացումը նշվում է որպես Բիսմարկի և Բևերիջի ավանդական համակարգերի կողմից ներկայացված մարտահրավերների պատասխան։ Օրինակ, Bismarck Systems-ի համար դժվար է պայքարել ծերացող բնակչության հետ, քանի որ այս ժողովրդագրությունը տնտեսապես ավելի քիչ ակտիվ է։  Ի վերջո, այս մոդելն ավելի ճկունություն ունի, քան ավանդական Բիսմարկի կամ Բևերիջի մոդելը, քանի որ անհրաժեշտության դեպքում այն ​​կարող է արդյունավետ պրակտիկաներ վերցնել երկու համակարգերից։

Այս մոդելը պահպանում է մասնավոր պրովայդերները, սակայն վճարումը գալիս է անմիջապես կառավարությունից։ Ապահովագրությունը պլանավորում է վերահսկել ծախսերը՝ վճարելով սահմանափակ ծառայությունների համար։ Որոշ դեպքերում քաղաքացիները կարող են հրաժարվել մասնավոր ապահովագրական ծրագրերի համար պետական ​​ապահովագրությունից։ Այնուամենայնիվ, խոշոր հանրային ապահովագրական ծրագրերը կառավարությանը սակարկելու հնարավորություն են տալիս՝ թույլ տալով նրանց նվազեցնել որոշակի ծառայությունների և դեղորայքի գները։ Կանադայում, օրինակ, դեղերի գները մեծապես իջեցվել են Արտոնագրված դեղերի գների վերանայման խորհրդի կողմից։  Այս մոդելի օրինակները կարելի է գտնել Կանադայում, Թայվանում և Հարավային Կորեայում։

Գրպանից դուրս մոդել 
Կառավարության կայունության կամ աղքատության ցածր մակարդակ ունեցող տարածքներում հաճախ չկա մեխանիզմ՝ ապահովելու, որ առողջապահական ծախսերը հոգում է այլ կողմը, բացի անհատից։ Այս դեպքում հիվանդները պետք է ինքնուրույն վճարեն ծառայությունների համար։ Վճարման եղանակները կարող են տարբեր լինել՝ սկսած ֆիզիկական արժույթից մինչև ապրանքների և ծառայությունների առևտուր։ Նրանք, ովքեր չեն կարող իրենց թույլ տալ բուժումը, սովորաբար մնում են հիվանդ կամ մահանում։

Անարդյունավետություններ 
Այն երկրներում, որտեղ ապահովագրությունը պարտադիր չէ, կարող են լինել ընդգրկման բացեր, հատկապես անապահով և աղքատ համայնքների շրջանում, որոնք չեն կարող իրենց թույլ տալ մասնավոր ծրագրեր։  Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության ազգային համակարգը ստեղծում է հիվանդների գերազանց արդյունքներ և պահանջում է համընդհանուր ընդգրկվածություն, բայց նաև ունի բուժման մեծ հետաձգման ժամանակներ։ Քննադատները պնդում են, որ 2012 թվականի Առողջապահության և սոցիալական խնամքի մասին ակտով իրականացված բարեփոխումները միայն ապացուցեցին, որ մասնատեցին համակարգը՝ հանգեցնելով կարգավորող մեծ բեռի և բուժման երկար ձգձգումների։  2015 թվականին NHS-ի ղեկավարության իր վերանայման ժամանակ սըր Ստյուարտ Ռոուզը եզրակացրեց, որ «ԱԱԾ-ն խեղդվում է բյուրոկրատիայի մեջ»։

Ծանոթագրություններ

Further reading
 Mahar, Maggie, Money-Driven Medicine: The Real Reason Health Care Costs So Much, Harper/Collins, 2006. 

Առողջություն
Առողջապահություն ըստ երկրի
Առողջապահության աշխատակիցներ
Առողջապահության արդյունաբերություն
Առողջապահության ոլորտ
Արդյունաբերություն (տնտեսագիտություն)
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղամիջոցները