Դելտայաձև մկան

Դելտայաձև մկան, մարդու ուսի կլորացված ուրվագիծըկազմող մկան է։ Այն նաև հայտնի է որպես «ուսի ընդհանուր մկան», հատկապես այլ կենդանիների մոտ, ինչպիսիք են տնային կատուները։ Անատոմիորեն դելտայաձև մկանը կազմված է մկանաթելերի երեք տարբեր խմբերից, մասնավորապես՝
 առջային կամ անրակային մաս (pars clavicularis)
 հետին կամ թիակային մաս (pars scapularis)
 միջանկյալ կամ ակրոմիալ մաս (pars acromialis)

Այնուամենայնիվ, ըստ էլեկտրոմիոգրաֆիայի, դելտայաձև մկանը բաղկացած է մկանաթելերի առնվազն յոթ խմբերից, որոնք կարող են ինքնուրույն կոորդինացվել նյարդային համակարգի կողմից։

Նախկինում այն կոչվում էր դելտոիդեուս, իսկ այժմ այդպես է անվանվում որոշ անատոմների կողմից։ Մկանն դելտայաձև է կոչվել, քանի որ նման էր հունական մեծատառ դելտա (Δ) տառին։

30 ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ մարդկանց դելտայաձև մկանի միջին զանգվածը 191,9 գրամ է (6,77 ունցիա), որը տատանվում է 84 գրամից (3,0 ունցիա) մինչև 366 գրամ (12,9 ունցիա)։

Կառուցվածք

Ծագում 
 Առաջային կամ անրակային մկանաթելերն առաջանում են անրակի կողմնային երրորդականի առջևի եզրագծի և վերին մակերեսի մեծ մասից։ Այս մկանաթելերը գտնվում են կրծքային մեծ մկանների կողմնային մկանաթելերին, ինչպես նաև այդ մկանների ջլերին կից։ Այս մկանաթելերը սերտորեն կապված են, սակայն կա մի փոքր տարածություն, որի միջով անցնում է գլխային երակը, որը խանգարում է երկու մկանների շարունակական մկանային զանգվածի ձևավորմանը։
 Միջանկյալ կամ ակրոմիալ մկանաթելերն առաջանում են թիակի կտցաձև ելունի (ակրոմիոն) վերին մակերեսից։
 Հետին կամ թիակային մկանաթելերն առաջանում են թիակի փշի հետին եզրագծի ստորին մասից։

Տեղադրություն
Իրենց ծագման վայրից մկանաթելերը ձգվում են դեպի բազկոսկրի կողմնային մակերեսի մեջտեղում գտնվող դելտայաձև թմբկություն՝ միջանկյալ մկանաթելերն անցնում են ուղղահայաց, առաջայիններն՝ թեք դեպի հետ և կողմնային, իսկ հետիններն՝ թեք առաջ և կողմնային։ Ըստ տեղակայման դելտայաձև մկանն բաժանվում է 2 կամ 3 մասերի, որոնք համապատասխանում են մկանների ծագման երեք հատվածներին։ Մկանը կամարաձև է, ունի ամուր փակեղ՝ առաջային և հետին թերթիկներով, որոնք շրջապատում են միջանկյալ հյուսվածքն ու լրացուցիչ ընդլայնում գլխային երակի փակեղը։ Դելտայաձև փակեղը նպաստում է գլխային երակի փակեղին և կապված է միջմկանային միջային և կողմնային խտրոցների հետ։

Արյունամատակարարում
Դելտայաձև մկանը արյունամատակարարվում է անրակակրծքային զարկերակով (անրակային և դելտայաձև ճյուղեր), բազկի առաջային և հետին շրջադարձ զարկերակներով և բազկի խորանիստ զարկերակով (դելտայաձև ճյուղ)։

Նյարդավորում
Դելտայաձև մկանը նյարդավորվում է անութային նյարդով։ Անութային նյարդն առաջանում է պարանոցային հյուսակի C5 և C6 նյարդերի առջային ճյուղերից, վերին ցողունից, բազկային հյուսակի հետին ճյուղից։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դելտայաձև մկանում կան յոթ նյարդամկանային հատվածներ։ Դրանցից երեքը գտնվում են մկանի առաջային մասում, մեկը միջանկյալ և երեքը հետին մասերում։ Այս նյարդամկանային հատվածները նյարդավորվում են անութային նյարդի ավելի փոքր ճյուղերով և աշխատում են ուսագոտու այլ մկանների հետ՝ ներառյալ կրծքային մեծ և վերփշային մկանները։

Առանցքային նյարդը երբեմն վնասվում է վիրահատությունների ժամանակ, օրինակ՝ կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքում։ Այն կարող է վնասվել նաև բազկոսկրի գլխի առաջային տեղաշարժի հետևանքով։

Գործառույթ 

Երբ դելտայաձև մկանի մկանաթելերը միաժամանակ կծկվում են, ձեռքը ճակատային հարթությամբ կատարում է զատում։ Առավելագույն զատման համար պետք է ձեռքը պտտել միջանցիկ։ Դելտայաձև մկանն կրծքային մեծ և մեջքի լայնագույն մկաններին՝ որոնք ապահովվում են ձեռքի առբերումը, անտագոնիստ է։ Առջային մկանաթելերն օգնում են կրծքային մեծ մկանին ուսերը ծալելու համար։ Դելտայաձև մկանի առաջային մկանաթելերն մասնակցում են նաև ենթաթիակային մկանի հետ բազկոսկրի ներսային (միջային) պտտմանը։ Միջանկյալ մկանաթելերը կատարում են ուսի հիմնական զատում, երբ ուսը պտտվում է դեպի ներս, և կատարում են ուսի լայնակի զատում, երբ ուսը պտտվում է դեպի դուրս։ Միջանկյալ մկանաթելերը զգալիորեն չեն օգտագործվում խիստ լայնակի երկարացման ժամանակ (ուսի պտտում դեպի ներս), ինչպես օրինակ թիավարման շարժումների դեպքում, որոնց ժամանակ օգտագործվում հետին խմբի մկանաթելերը։ Հետին խմբի մկանաթելերն օգնում են մեջքի լայնագույն մկանին՝ ուսը տարածելու համար։ Մյուս լայնակի տարածիչները՝ ստորփշային և փոքր կլոր մկանները, դելտայաձև մկանի հետին խմբի մկանաթելերի հետ մասնակցում են ուսի՝ դեպի դուրս պտտմանը, որպես ուսի՝ դեպի ներս պտտող մկանների անտագոնիստներ։

Մարդկանց մոտ դելտայաձև մկանի կարևոր գործառույթն է կանխել բազկոսկրի գլխիկի տեղաշարժումը, ծանր բեռներ կրելու ժամանակ։ Զատումն օգնում է տեղափոխվող առարկաները ազդրերից ավելի ապահով հեռավորության վրա պահել՝ խուսափելու համար դրանց հարվածելուց, որը լինում է ծանր աթլետիկայի ժամանակ։ Այն նաև ապահովում է ուսային հոդում ձեռքի և բազկի արագ շարժումները։ Միջանկյալ մկանաթելերն ամենաարդյունավետ դիրքում են ուսը զատելու համար, որին մասնակցում են նաև առաջային և հետին խմբի մկանաթելերը։

Դելտայաձև մկանը պատասխանատու է ձեռքը թիակի հարթությունում բարձրացնելու համար, և դրա կծկումը նաև բարձրացնում է բազկոսկրի գլխիկը։ Որպեսզի կանխվի թիակի կտցաձև ելունի սեղմումը բազկոսկրի գլխիկին և վերփշային մկանի ջլի վնասումը, տեղի է ունենում պտտվող ուսի որոշ մկանների միաժամանակյա կծկում, այս դերը հիմնականում կատարում են ստորփշային և ենթաթիակային մկանները։ Չնայած դրան, ձեռքի բարձրացման առաջին 30°-ից 60°-ի ընթացքում կարող է լինել բազուկի գլխի 1-3 մմ վեր շարժում։

Կլինիկական նշանակություն 
Դելտայաձև մկանի ամենատարածված վնասումներն են պատռվածքները, ճարպային ատրոֆիան և էնթեզոպաթիան։ Դելտայաձև մկանի պատռվածքներ հազվադեպ են հանտիպում և հաճախ կապված են ուսի տրավմատիկ տեղաշարժի կամ պտտվող բռունցքի զանգվածային պատռվածքների հետ։ Մկանային ատրոֆիան կարող է առաջանալ տարբեր պատճառներից, ներառյալ ծերացումը, մկանի չօգտագործումը, դեներվացիան, մկանային դիստրոֆիան, կախեքսիան և յաթրոգեն վնասվածքը։ Դելտայաձև բազկային էնթեզոպաթիան չափազանց հազվադեպ է հանդիպում և կապված է մեխանիկական վնասման հետ։ Դելտայաձև կտցային էնթեզոպաթիան հանդիսանում է սերոնեգատիվ սպոնդիլարտրոպաթիաներին բնորոշ նշան, որի հայտնաբերման համար կատարվում է համապատասխան կլինիկական և շճաբանական հետազոտություն։

Այլ կենդանիներ 

Դելտայաձև մկանը հանդիպում է ոչ միայն մարդկանց այլև մեծ մարդանման կապիկների մոտ։ Մարդու դելտայաձև մկանը նույնքան համաչափ է, որքան պտտվող ուսի մկանները կապիկների մոտ, ինչպիսին օրանգուտանն է, որն ներգրավված են բրախիացիայի մեջ և ունի մկանային զանգված, որն անհրաժեշտ է մարմնի քաշը ուսերին պահելու համար։ Մյուս կապիկների մոտ, ինչպիսին սովորական շիմպանզեն է, դելտայաձև մկանն շատ ավելի մեծ է, քան մարդկանց մոտ, այն կշռում է միջինը 383,3 գրամ՝ մարդկանց 191,9 գրամի դիմաց։ Սա արտացոլում է ուսերը, մասնավորապես պտտվող ուսը, ամրացնելու անհրաժեշտությունը բռունցքով քայլող կապիկների մոտ՝ ամբողջ մարմնի քաշը պահելու համար։ Դելտոիդ մկանը և՛ չղջիկի, և՛ պտերոզավրի թևերի մկանների հիմնական բաղադրիչն է, սակայն պսակային խմբի թռչունների մոտ այն խիստ կրճատված է, քանի որ նրանք նպաստում են կրծքավանդակի կցված մկաններին։ Մեզոզոյան որոշ թռչող թերոպոդներ, այնուամենայնիվ, ունեին ավելի զարգացած դելտայաձև մկան ։

Ծանոթագրություններ
 Standring, S. (2005). Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (39th ed.). Elsevier Churchill Livingstone.

Վերին վերջույթների անատոմիա
Մարդու անատոմիա
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ