Վերա Էմկուլ

Վերա Արոմկե Էմկուլ (չուկոտերեն` Эмкул, ), չուկոտյան նկարիչ-փորագրող, դաջված ոսկորների վրա հարթաքանդակային փորագրման վարպետ։ Չուկոտկայի ինքնավար շրջանի առաջին կին փորագրիչը։ ՌՍՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ, Իլյա Ռեպինի անվան ՌՍՖՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր։

Կենսագրություն  
Վերա Էմկուլը ծնվել է 1919 թվականին, Ուելենում, ծովային որսորդ և փորագրիչ Արոմկեի ընտանիքում, Ուելենի ոսկորների վրա փորագրման  արվեստանոցի հիմնադիրներից մեկը։ Մայրը` Կիունեուտը, զբաղվում էր տնային տնտեսությամբ։ Արոմկեն երազում էր որդու մասին, որին կարող էր փոխանցել ձկնորսության և ոսկորների վրա փորագրման արվեստը, և ծնված աղջիկը ստացավ Էմկուլ անունը (չուկ.` Էմկուլ - «դատարկ», «հույսով չբեռնավորված»)։ Ոսկորների վրա փորագրման արվեստը սովորել է հորից։ 1935-1971 թվականներին աշխատել է Ուելենի ոսկորների վրա  փորագրման արվեստանոցում։

Վերա Էմկուլը մասնակցել է շրջանային, մարզային և տարածաշրջանային ցուցահանդեսների` «Խորհրդային հեռավոր արևելք» (Վլադիվոստոկ, 1967, 1974; Ուլան-Ուդե, 1969); «Խորհրդային Ռուսաստան» (Մոսկվա, 1967, 1970, 1975), «Հայրենի  երկրով» (Մոսկվա, 1972), «Չուկոտյան-Էսկիմոսյան փորագրություն և քանդակ ոսկորի վրա» (Մոսկվա, 1977), ինչպես նաև ժողովրդական արվեստի ցուցահանդեսներ արտերկրում։

ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ, ՌՍՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ, Իլյա Ռեպինի անվան ՌՍՖՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1976)։

Մահացել է Ուելենում, 1985 թվականին։

Ստեղծագործություն 
Մինչև 1930-ականների կեսերը Չուկոտկայում ոսկորի վրա քանդակումը և փորագրումը ավանդաբար համարվում էին տղամարդկանց զբաղմունք։ Վերա Էմկուլը, որը ծնվել է փորագրիչի ընտանիքում, նա եղել է առաջին չուկչի կինը, ով տիրապետում էր փորագրիչի մասնագիտությանը։ Տասնհինգ տարեկան հասակում նա սկսեց աշխատել Ուելենի ոսկորափորագրության արվեստանոցում։ Փորագրության տեխնիկայում Էմկուլի առաջին աշխատանքը անսովոր է եղել` ծովափղի ժանիքի վրա ազգային զարդանկարի նկարազարդում։

1940-ականները եղել է նկարչի ձևավորման մի շրջան։ Բացի ծովափղի ժանիքի վրա գունավոր փորագրման մեթոդից, Էմկուլը տիրապետեց ոսկրի վրա հարթաքանդակային  փորագրման տեխնիկային։

Տ. Վ. Միտլյանսկայան նշում է Էմկուլի սյուժետային կոմպոզիցիաների բազմազանությունը։ Փորագրիչի ստեղծագործության մեջ նշանակալի տեղ են գրավում Չուկոտկայի  ավանդական սյուժեները՝ ծովի և տունդրայի  աշխարհը («Տունդրայում և ծովում», «Եղնիկներն ու գայլերը», «Չուկոտյան  ամառ»), որսորդների և եղջերվապահների  գործը («Ծովափղերի որս»), արտացոլում են նաև Չուկոտկայի  ժամանակակից նկարչուհու կյանքը, («Շինարարություն Ուելենում», «Չուկոտկայի կոլտնտեսուհու աշխատանքը և հանգիստը», «Տոն առափնյա գյուղում»)։ Բազմաթիվ փորագրություններ նվիրված են ազգային բանահյուսությանը և Չուկոտական ժողովրդական հեքիաթների սյուժեներին։

Փորագրությունների գեղարվեստական առանձնահատկություններից Միտլյանսկայան նշում է «ճշգրիտ նկարչությունը, կոմպոզիցիայի վարպետությանը  բազմազան տրամադրությունները»։ Էմկուլի գործերին բնորոշ են լայնամասշտաբ պատկերները, որոնք «նրա ճշգրիտ նկարը դարձնում են հատկապես արտահայտիչ և դյուրընթերցելի»։

Փորագրողի աշխատանքների մյուս առանձնահատկությունը Միտլյանսկայան համարում է գործելաձևի բազմազանությունը, «Մի դեպքում գույնը ակտիվ  արտահայտիչ է, մյուս դեպքում` ամեն ինչ կառուցված է ուրվագծային գծապատկերում»։ Աշխատանքները բազմազան են նաև ըստ  տրամադրության, «որոշ գործեր  հուզական են, հագեցած բուռն զգացողությամբ, պայքարի կիրքով, վազքի արագությամբ, մյուսները քնարական են, մտածկոտ և նույնիսկ էպիկական բնույթ ունեն»։

Վերա Էմկուլի գործերից, «իրենց  գեղարվեստական նշանակությամբ մեծ հետաքրքրությամբ, սյուժեն մեկնաբանելու հուզական ձևով», Միտլյանկայան առանձնացնում է «Եղնիկները և գայլերը» փորագրությունը (1956)։

1960-70-ականներին Վերա Էմկուլը դաստիարակել է փորագրող վարպետների մի քանի սերունդ, նրա աշակերտներից են եղել Նադյա Կրասնովան, Գալինա Տինատվալը, Ելենա Յանկուն։

Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ      
 ՌԽՖՍՀ վաստակավոր նկարիչ
 Իլյա Ռեպինի անվան ՌՍՖՍՀ պետական մրցանակ` «ոսկորից ժողովրդական արվեստի բարձրորակ գեղարվեստական ստեղծագործություններ ստեղծելու համար» (1976)
 ԺՏՆՑ ոսկե մեդալ

Ժառանգություն 
Վերա Էմկուլի աշխատանքները գտնվում են Կունստկամերայում, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտի մարդաբանության և ազգագրության թանգարանում, Ազգագրության ռուսական թանգարանում, Արևելքի պետական թանգարանում, դեկորատիվ, կիրառական և ժողովրդական արվեստի համառուսաստանյան թանգարանում, Մագադանի մարզային գավառագիտական թանգարանում, «Չուկոտկայի ժառանգություն» թանգարանային կենտրոնում (Անադիր), թանգարանային կենտրոնում։ -Արթ թանգարան-արգելոց, Ուելեն ոսկրային փորագրման արհեստանոցի թանգարան և այլն։

Դինաստիա 
Ոսկրափորագրողների և փորագրողների դինաստիան, որը սկսվեց վարպետ Արոմկեով, շարունակվեց հետագա սերունդներով։ Իր հորից ժառանգած ոսկրափորագրության արվեստը Վերա Էմկուլը հանձնեց իր երեխաներին, որոնք դարձան Նկարիչների միության անդամ` փորագրող, Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր նկարչուհի Լիդիա Տեյուտինային (1945-2012), փորագրող Վիկտոր Տեյուտինին (ծն.` 1940), փորագրող Տատյանա Տեյուտինային (ծն.` 1950), հետագայում արվեստը անցավ նրա թոռնուհի Տատյանա Տեյուտինային (ծնվ.` 1968):

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 

ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
20-րդ դարի նկարչուհիներ
Խորհրդային նկարչուհիներ
ՌԽՖՍՀ վաստակավոր նկարիչներ