Հաճախորդ պետություն

Հաճախորդ պետությունը պետություն, որը տնտեսապես, քաղաքական կամ ռազմական առումով ենթակա է մեկ այլ ավելի հզոր պետության (այս հոդվածում այն կոչվում է վերահսկող պետություն)։ Հաճախորդի պայմանների տեսակները ներառում են` հետևորդ պետություն, համատեղ գործող պետություն, խամաճիկ պետություն, նեոգաղութատիրական, պրոտեկտորատ, կախյալ պետություն և ենթակա պետություն։

Պետությունների վերահսկողությունը պատմության մեջ

Պարսկաստան, Հունաստան և Հռոմ 

Հին պետությունները, ինչպիսիք են Պարսկաստանն ու Պարթևստանը, Հունական քաղաք-պետություններն ու Հին Հռոմը, երբեմն հաճախորդ պետություններ էին ստեղծում՝ ստիպելով այդ պետության ղեկավարներին ենթարկվել, հարգանքի տուրք մատուցել նաև զինվորներին։ Օրինակ, դասական Աթենքը ստիպեց թույլ պետություններին մտնել Աթենական ծովային միություն և որոշ դեպքերում նրանց պարտադրում էին ժողովրդավարական կառավարություն։ Ավելի ուշ Փիլիպոս II Մակեդոնացին նույն կերպ սահմանեց Կորնթոսյան միություն։ Հաճախորդ պետությունների առավել բեղմնավոր օգտատերերից մեկը Հռոմեական հանրապետությունն էր, որը կայսրությունը նվաճելու և կլանելու փոխարեն որոշեց հաճախորդ պետություններին դարձնել այն մարդկանցից, ում նա հաղթել էր (Օրինակ ՝ Դեմետրիյոս Ֆարոս), քաղաքականություն, որը տևել էր մինչև Մ.թ. ա. 1-ին դարը, երբ նա դարձավ Հռոմեական կայսրություն։ Երբեմն հաճախորդը ոչ թե նախկին թշնամի էր, այլ հավակնորդ, որին օգնեց Հռոմը, հայտնի օրինակ՝ Հերովդես I Մեծը։ Հաճախորդ պետությունների օգտագործումը շարունակվել է միջնադարում, երբ ֆեոդալական համակարգը սկսեց ամրապնդվել։

Մոնղոլների և Յուան դինաստիայի օրոք 

13-րդ դարում Կորեայի Գորյո դինաստիան գրավվել էր մոնղոլների կողմից, որոնք հիմնել էին հզոր Մոնղոլական կայսրություն։ 1260 թվականին Խաղաղության պայմանագրի կնքումից և 1270 թվականին Սամբիոլչոյի ապստամբությունից հետո Գորյոն դարձավ Յուան դինաստիայի կիսաինքնուրույն պետություն ՝ մոտ 80 տարով։

Օսմանյան կայսրություն 

Կախյալ կամ ենթակա պետությունների թիվը փոխվել է ժամանակի ընթացքում, սակայն նկատելի են եղել Ղրիմի խանությունը, Վալախիան, Մոլդովան, Տրանսիլվանիան, Մեքքայի Շարիֆաթը և Աչեհի Սուլթանատը։

19 և 20-րդ դարեր

Ռուսաստան և Սերբիա 

Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը փորձեց Սերբիային հաճախորդ պետություն դարձնել՝ Օսմանյան կայսրության քրիստոնեական ընդդիմություն ձևավորելու համար։ Իրավիճակը փոխվեց 1900 թվականին Սերբիայում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո։ Այժմ Սերբիան Ռուսաստանի պաշտպանության տակ է,որը ձևավորում էր Լատինական քրիստոնեության համաուղղափառ ընդդիմություն՝ ի դեմս Ավստրո-Հունգարական կայսրության։ 1914 թվականին Ռուսաստանը բազմիցս նախազգուշացրել էր Ավստրո-Հունգարական կայսրությանը Սերբիայի վրա հարձակումներին դեմ լինելու հետ կապված։ Երբ նա իսկապես հարձակվեց, Ռուսաստանը մոբիլիզացրեց իր բանակը։ ։ Ռուսաստանը նույնպես ցանկանում էր, որ Բուլղարիան և Մոնտենեգրոն  լինեն հաճախորդ պետություն։

Մեծ Բրիտանիան և Ավստրիան Սերբիան դիտարկել են որպես Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող հաճախորդ պետություն։ Շատ պատմաբաններ Սերբիան անվանում են հաճախորդ պետություն, սակայն պատմաբան Քրիստոֆեր Քլարկը համաձայն չէ։ Նա ասում է, որ ռուսները սխալվեցին՝ մտածելով, որ Սերբիան հաճախորդ պետություն է։ Չհրապարակված մեկնաբանության մեջ Քլարկը հաստատում է․

«Դա եղել է նախաձեռնություն [Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Սազանովի կողմից], որի նպատակն էր բարձրացնել ռիսկը թույլ տալու, որ Սերբիան դառնա տեսնելու Սերբիան, որպես հաճախորդ; ... Որքան ինձ հայտնի է, Սերբիան երբեք որևէ մեկի հաճախորդը չի եղել։ [...] Սա սխալ է, երբ մեծ տերությունները կարծում են, որ կարող են ապահովել «հաճախորդ պետությունների» ծառայությունները, որ այդ «հաճախորդները» երբեք էլ փաստացի «հաճախորդներ» չեն։ Սա սխալ է, որը, հավանաբար, այսուհետ էլ կկատարվի մեր քաղաքական առաջնորդների կողմից, թեև հույս ունեմ, որ մի օր դա կդադարի»։

Ֆրանսիա 

Հեղափոխական և նապոլեոնյան դարաշրջանում (1789-1815) Ֆրանսիան նվաճեց Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասը և հիմնեց մի քանի հաճախորդ պետություններ։ Սկզբում, Ֆրանսիական հեղափոխական պատերազմների ժամանակ, այդ պետությունները ստեղծվեցին որպես հանրապետություններ (այսպես կոչված ՝ «հանրապետական ​​դաշնակիցներ» կամ «եղբայրական հանրապետություններ»)։ Դրանք ստեղծվել էին Իտալիայում (Իտալիայի հյուսիսում գտնվող Սիսալպյան հանրապետությունը, Իտալիայի հարավում գտնվող Պարթենոպյան հանրապետությունը), Հունաստանում (Սեպտինսուլար Հանրապետություն), Շվեյցարիայում (Հելվետյան հանրապետություն և Ռոդանիկ հանրապետություն), Բելգիայում և Նիդեռլանդներում (Բաթավյան հանրապետություն)։

Առաջին Ֆրանսիայի կայսրության ժամանակ, երբ Նապոլեոնը և ֆրանսիական բանակը նվաճեցին Եվրոպան, այդպիսի պետությունները փոխվեցին, և ստեղծվեցին մի քանի նոր պետություններ։ Իտալական հանրապետությունները վերածվեցին Իտալիայի Թագավորության՝ հյուսիսում Նապոլեոնի անմիջական վերահսկողության և հարավում՝ Նեապոլի Թագավորության տակ, նախ՝ Ժոզեֆ Բոնապարտի, իսկ հետո՝ մարշալ Յոախիմ Մյուրատի օրոք։ Իտալական թերակղզում՝ Էտրուրիայի թագավորությունում ստեղծվեց երրորդ պետություն։ Բաթավյանի հանրապետությունը փոխարինվեց Հոլանդիայի թագավորությամբ, որը ղեկավարում էր Նապոլեոնի երրորդ եղբայրը՝ Լուի Բոնապարտը։

Ընդհանուր 35 գերմանական նահանգներից, բոլոր ֆրանսիացիները, առանձնացվել են Սրբազան Հռոմեական կայսրության կողմից՝ Հռենոսյան միություն ստեղծելու համար, հաճախորդ պետությունը ստեղծվել է Ֆրանսիայի և արևելքի իր երկու ամենամեծ թշնամիների՝ Պրուսիայի և Ավստրիայի միջև բուֆերով ապահովելու համար։ Այս նահանգներից երկուսը նապոլեոնյան արարչություններ էին. Վեստֆալիայի հսկայական թագավորությունը, որը ղեկավարվում էր կայսրի կրտսեր եղբոր՝ Ժերոմ Բոնապարտի կողմից և Վյուրցբուրգի Մեծ դքսությունը։

Պիրենեյան պատերազմներից հետո Իսպանիան նույնպես վերափոխվեց Իսպանիայի թագավորության՝ Ժոզեֆ Բոնապարտի օրոք․ Ինչպես Լեհաստանը, որից հետո էլ Վարշավայի դքսությունը։

20-րդ դարում Ֆրանսիան սկսեց կիրառել Ֆրանսաֆրիկի հայեցակարգը, նրա անունը իր նախկին աֆրիկյան գաղութների համար, որոնք երբեմն տարածվում էին նախկին Բելգիական գաղութներում։ Ներկայումս այս տերմինը օգտագործվում է Աֆրիկայում գտնվող Ֆրանսիայի նախկին գաղութների հետ կապված, իբր նեոգաղութային հարաբերությունները որոշ դեպքերում քննադատելու համար։

Ներգրավված երկրները մատակարարում են նավթ և հանքանյութեր, որոնք կարևոր են Ֆրանսիայի տնտեսության համար։ Բացի այդ, ֆրանսիական ընկերությունները առևտրային հետաքրքրություններ ունեն մայրցամաքի մի քանի երկրներում։ Կարծես դա բավարար չէր, Աֆրիկայի ֆրանսախոս երկրները օգնում էին պահպանել Ֆրանսիայի իմիջը որպես համաշխարհային տերություն՝ քվեարկելով ՄԱԿ-ում ֆրանսիական նախաձեռնություններին աջակցելու օգտին։

Բրիտանական կայսրություն 

Բրիտանական կայսրությունում Հնդկաստանի Իշխանական Նահանգները տեխնիկապես անկախ էին և 1947-ին տեխնիկական անկախություն ստացան (թեև Հայդարաբադի նիզամն իսկապես ընտրեց անկախությունը, բայց չկարողացավ պահպանել իր անկախությունը Հնդկաստանից)։ 1922 թվականին Եգիպտոսի անկախությունը տեխնիկապես վերջ դրեց Եգիպտոսում Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանությանը։ Սուդանը շարունակում էր իշխել որպես անգլո-Եգիպտական ​​Սուդան` մինչև Սուդանի անկախությունը՝ 1956 թվականը, մինչև Սուեզի ճգնաժամը չավարտվեց, Բրիտանիան նույնպես հետաքրքրված էր Եգիպտոսով։ Իրաքը թագավորություն դարձավ 1932 թվականին։ Յուրաքանչյուր դեպքում տնտեսական և ռազմական իրողությունները ի հայտ եկան ոչ թե ամբողջականացնելու անկախությունը, այլ կարգավիճակը, երբ տեղի իշխանները բրիտանացի հաճախորդներ էին։ Նմանապես, Աֆրիկայում (օրինակ՝ Հյուսիսային Նիգերիան՝ Լորդ Լուգարդի օրոք) և Մալայան՝ Մալայզիայի դաշնային պետությունների և Մալայզիայի ոչ դաշնային պետությունների հետ; անուղղակի օրենքի քաղաքականություն։

Գերմանիա 

Ֆրանսիական ռազմագործողությունում Ֆրանսիայի պարտությունից հետո, Վիշի-Ֆրանսիան ստեղծվեց որպես նացիստական Գերմանիայի հաճախորդ պետություն, որը այդպես մնաց մինչև 1942 թվականը, երբ այն վերածվեց խամաճիկ կառավարության մինչև 1944-ի ազատագրումը։ Գերմանիան իր նոր նվաճած Արևելյան տարածքներում նաև ստեղծեց հաճախորդ պետություններ, ներառյալ Սլովակիայի Հանրապետությունը, Խորվաթիայի պետությունը և Ալբանիայի Թագավորությունը։

Միավորված ազգերի կազմակերպություն 

Սառը պատերազմի տարիներին Միացյալ Նահանգների հետ սերտ կապ ունեցող ավտորիտար ռեժիմների նկատմամբ կիրառված տերմինը, ավելի նպատակահարմար անվանում էին ԱՄՆ վստահված պետություններ, ինչպիսիք էին Հարավային Վիետնամը, Ինդոնեզիան (1966-1998) Սուհարտոյի ռեժիմի ներքո, Իրանը մինչև 1979 թվականը, Կամբոջան՝ համաձայն Լոն Նոլի ռեժիմի ներքո 1970-ից 1975 թվականներին, Ֆիլիպինները՝ Ֆերդինանդ Մարկոսի գլխավորությամբ՝ 1965-ից 1986 թվականներին և Սաուդյան Արաբիան։ ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունները Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի շահի կողմից (թագադրվելով 1941-ից 1979 թվականներին) անվանվեց ժամանակակից քաղաքագիտության օրինակ։

Մտքի դպրոցը տեսավ Կանադայի ավելի վաղ մարմնավորումը որպես Միացյալ Նահանգների հաճախորդ պետություն։

Այդ տերմինը կարելի է օգտագործել նաև այն պետությունների համար, որոնք տնտեսապես չափազանց կախված են ավելի հզոր ազգից։ Խաղաղ օվկիանոսի երեք երկրները, որոնք կապված են Միացյալ Նահանգների հետ, համաձայն Ազատ ասոցիացիայի համաձայնագրի (Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներ, Մարշալյան կղզիներ և Պալաու), կարող են որոշ չափով ընկնել այս կատեգորիայի տակ։

Ճապոնիա 

19-րդ դարի վերջին ճապոնական կայսրությունը աստիճանաբար նվազեցրել Էր Կորեայի Ջոսիոնի կարգավիճակը մինչև հաճախորդ պետություն։ 20-րդ դարի սկզբին այն վերափոխվեց ուղղակի կառավարման։ Մանջոու-Գոն, ընդհակառակը, խամաճիկային պետություն էր մնացել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։

Խորհրդային միություն 

Խորհրդային լիազորները կամ «հաճախորդ» պետությունները ներառում էին Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպություն երկրների մեծ մասը, որոնց քաղաքականությունը Խորհրդային ռազմական հզորության և տնտեսական օգնության ուժեղ ազդեցության տակ էին։ Երրորդ աշխարհի այլ երկրները մարքսիստական-լենինյան կառավարությունների հետ պարբերաբար քննադատվել են որպես Խորհրդային լիազորներ, այդ թվում Կուբան, Կուբայական հեղափոխությունից հետո, Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունը, Անգոլայի Ժողովրդական Հանրապետությունը, Մոզամբիկի Ժողովրդական Հանրապետությունը, Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը և Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (Հյուսիսային Վիետնամ)։ Խորհրդային Միությունում Ուկրաինական ԽՍՀ-ն և Բելառուսական ԽՍՀ-ն տեղ են ունեցել Միավորված ազգերի կազմակերպությունում, բայց փաստացի եղել են բուն խորհրդային տարածք։

21-րդ դար

Ավստրալիա 

  - Ավստրալիայի միջամտությունը Արևելյան Թիմորում համարվում է «իմպերիալիստական» առաքելություն հաճախորդ հաճախորդ պետություն ձեռք բերելու համար։
 ն, որոշ աղբյուրներ դիտարկել են որպես Ավստրալիայի հաճախորդ պետություն, քանի որ այն մեծապես կախված էր Ավստրալիայի տնտեսական աջակցությունից, օգտագործում էր Ավստրալիայի արժույթը և տեխնոլոգիական գործընթացները, ինչպես նաև ապօրինի ապաստան հայցողներին Ավստրալիայում տեղավորում էր որպես Խաղաղ օվկիանոսի որոշման մաս։ Գարդիանում, Բեն Դոերտին գրել է, որ «Նաուրուն հաճախորդ պետություն է բոլոր իմաստներով և շարունակում է գործել, պարզապես իր հարուստ հարևանի շնորհիվ։ Բայց նրա կախվածությունը ավստրալիական առատաձեռնությունից ստիպում է, որ կառավարությունը լիովին հավատարիմ մնա իր բարերարի շահերին, նույնիսկ իր իսկ ժողովրդի հաշվին» և Նաուրուն նկարագրեց որպես «փոքրիկ, աղքատ հաճախորդ պետություն Խաղաղ օվկիանոսի մեջտեղում»։ Փախստականների պաշտպան Դևիդ Մաննը Նաուրուի՝ 1951 թվականի Փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիայի ստորագրման ծրագիրըն անվանել է «ցինիկ շուկայավարման գործիք» «Ավստրալիայի հաճախորդ պետության կողմից»։ 
 ն, որը նույնպես ներգրավված է Խաղաղ օվկիանոսի լուծման հարցում, ավելի քիչ չափով անվանվել է Ավստրալիայի հաճախորդ պետություն։

Չինաստան 

ն երբեմն դիտվում էր որպես Չինաստանի հաճախորդ պետություն։
ը նույնպես երբեմն դիտվում էր որպես Չինաստանի հաճախորդ պետություն, թեև դա վիճարկելի էր։
ն նկարագրվել է որպես «Չինաստանի գրեթե հաճախորդ պետություն»։
ը դիտվում էր որպես Չինաստանի հաճախորդ պետություն ըստ Հաֆփոստի։
ն երբեմն դիտվում էր որպես Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հաճախորդ պետություն 1991-ի Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, թեև դա վիճարկելի էր։
ը երբեմն դիտվում էր որպես Չինաստանի հաճախորդ պետություն։
 - Տնտեսագետը նախազգուշացրել էր, որ Ռուսաստանը «վերածվում է չինական ներհոսքի»։

Հնդկաստան 

ը նկարագրվել է որպես Հնդկաստանի հաճախորդ պետություն։

Իրան 

Լիբանանը, Սիրիան և Իրաքը որոշ չափով կոչվում էին Իրանի հաճախորդ պետություններ։

Ռուսաստան 

 - Ֆայնենշլ Թայմսը նշում է, որ Ռուսաստանը «երկար ժամանակ վերաբերվում էր Բելառուսին որպես հաճախորդ պետություն»։
ը երբեմն հիշատակվում է որպես Ռուսաստանի հաճախորդ պետություն։
ն երբեմն անվանում են Ռուսաստանի հաճախորդ պետություն։
ն երբեմն հիշատակվում է որպես Ռուսաստանի հաճախորդ պետություն։

Սաուդյան Արաբիա 

 - Ըստ Ատլանտիկայի՝ «Բահրեյնը իրեն վաղուց համարում է ինչպես Սաուդյան Արաբիայի, այնպես էլ ԱՄՆ-ի հաճախորդ պետություն»։
ը հիշատակվում է որպես Սաուդյան Արաբիայի հաճախորդ պետություն՝ հանդես գալով Ռիադի կողմից Իրանի դեմ։
 (Եմենի Կառավարություն) - Եմենում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ

Միավորված ազգերի կազմակերպություն 

Համաձայն ազատ Ասոցացման համաձայնագրի կան երեք խաղաղ կղզի պետություններ․

Վալտեր Լադվիգ III-ը՝ Լոնդոնի Թագավորական քոլեջի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտը, Իրաքը և Աֆղանստանը դասակարգում է որպես Միավորված ազգերի կազմակերպության «ժամանակակից հաճախորդ պետություններ»։ 2011 թվականին Ատլանտիկան ընդգրկել է Աֆղանստանը, Պակիստանը, Իրաքը, Իսրայելը, Սաուդյան Արաբիան, Թայվանը, Կոլումբիան, Հարավային Կորեան, Եմենը և Բահրեյնը որպես Ամերիկայի հաճախորդ պետություններ։ Այս տերմինը օգտագործվել է նաև Ուկրաինան, Վրաստանը, Բրազիլիան, Ճապոնիան, Մյանմարը և Ավստրալիան նկարագրելու համար։

Ծանոթագրություններ 

Աշխարհառազմավարություն
Ինքնիշխանություն
Անկախություն