Բոլշևիկյան հայկական մամուլ

Բոլշևիկյան հայկական մամուլ,  հայկական մամուլ։

Մամուլ 
Սկզբնավորումն ու գործունեությունը հայ իրականության մեջ կապված է Ռուսաստանի մարքսիստ-հեղինակային մամուլի պատմության հետ։ 1902 թվականին Ստեփան Շահումյանի,
Բոգդան Կնունյանցի, Աշոտ Խումարյանի և ուրիշների նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում անլեգալ լույս է տեսել առաջին՝ Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության «Պրոլետարիատ» թերթը, որը հրատարակվել է ՌՍԴԲԿ-ի գրիֆով և «Պրոլետարնե՛ր բոլոր երկրների, միացե՛ք» նշանաբանով։

Հրատարակել է նաև թերթիկներ, որտեղ անդրադարձել են աշխատավորների դրությանը, տեղեկություններ հաղորդել Այսրկովկասի բանվորական շարժումների, գյուղացիական հուզումների վերաբերյալ։ Թերթում տպագրվել է Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության մանիֆեստը։

1903 թվականի մարտին Թիֆլիսում գումարված Կովկասի սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպությունների առաջին համագումարի որոշմամբ հայկական «Պրոլետարիատ» և վրացական «Բրձոլա» թերթերը միավորվել են և հրատարակվել «Պրոլետարիատի կռիւ» անվանումով (հայերեն, վրացերեն, 1905 թվականից՝ նաև ռուսերեն)։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1903 թվականի ապրիլ-մայիսին, վերջինը՝ 1905 թվականի հոկտեմբեր։ Խմբագիրներ՝ Ստեփան Շահումյան, Իոսիֆ Ստալին, Ակակի Ծուլուկիձե, Միխա Ցխակայա և ուրիշներ։ Քարոզել է լենինյան
«Իսկրա»-ի գաղափարները, կազմակերպել մարքսիստական գրականության թարգմանություն ու տպագրություն, պրոլետական ինտերնացիոնալիզմի դիրքերից քննադատել ազգայնականությունը։ Տպագրել է բանվորների և հեղինակային գործիչների բազմաթիվ նամակներ ու թղթակցություններ, լուսաբանել գործադուլային շարժման ընթացքը, մերկացրել Ռուս-ճապոնական պատերազմի (1904-1905 իմպերիալիստական բնույթը։

Ռուսական առաջին հեղափոխության վերելքի շրջանում Թիֆլիսում լույս է տեսել հայ բոլշևիկների անդրանիկ լեգալ «Կայծ» (1906 թվական, 47 համար) եռօրյա թերթը։ Խմբագիրներ՝ Ստեփան Շահումյան, Սուրեն Սպանդարյան, Սարգիս Կասյան։ Այդ թերթում է տպագրվել Շահումյանի ավելի քան 40 հոդված (հիմնականում՝ առաջնորդողներ), որտեղ հեղինակը քննադատել է ցարական կարգերը, պաշտպանել մարքսիստական նոր տիպի կուսակցության ստեղծման անհրաժեշտությունը։

«Կայծ»-ի փակվելուց հետո 1906 թվականի օգոստոսից լույս է տեսել «Նոր խօսք» բոլշևիկյան թերթը՝ որպես «Կայծ»-ի շարունակություն լուսաբանել է Ալավերդու պղնձահանքերի գործադուլը և գյուղացիական շարժումները Արևելյան Հայաստանում, նյութեր է տպագրել ցարիզմի դեմ ժողովածուների ելույթների մասին։ Սուրեն Սպանդարյանը «Դպրոցական հարցը և սոցիալ-դեմոկրատիան» ծավալուն հոդվածում հայ պարբերական մամուլում առաջին անգամ պարզաբանել է բոլշևիկների դիրքորոշումը դպրոցի, կրթության, մշակույթի վերաբերյալ։

Բոլշևիկյան հայկական մամուլում առանձնապես կարևորվել են ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդման, բուրժուաազգայնական կուսակցությունների հակահեղինակային գործունեության մերկացման հարցերը։ Այս առումով նշանակալի է 1906 թվականին Բաքվում հրատարակված բոլշևիկյան լեգալ «Կոչ-դէվէթ» (երկլեզու) թերթը, որը ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի հայկական բաժանմունքի
և ադրբեջանական. «Հումմեթ» («Եռանդ») կազմակերպության պաշտոնաթերթն էր։ Թերթի հրատարակմանը մասնակցել են Ստեփան Շահումյանը, Ա. Ջափարիձեն, Մեշադի Ազիզբեկով, Լ. Կնունյանցը։
1906 թվականին ՌՍԴԲԿ Բաքվի կազմակերպության նախաձեռնությամբ տպագրվել է «Բանւորի ձայնը» թերթը (խմբագիր՝ Սարգիս Կասյան), բացահայտել է 1905 թվականի հոկտեմբերի 17ի ցարական մանիֆեստի հակաժողովրդական էությունը, պաշտպանել ճնշված ազգությունների ինքնորոշման իրավունքը։

Ռուսական հեղափոխության շրջանի բոլշևիկյան վերջին լեգալ պարբերականը՝ «Օրեր» թերթը, տպագրվել է 1907 թվականին Բաքվում՝ Սուրեն Սպանդարյանի նախաձեռնությամբ և Ստեփան Շահումյանի ու Սարգիս Կասյանի մասնակցությամբ։ «Օրեր»-ի հրատարակչությունը զուգադիպել է Պետական երկրորդ դումայի ընտրություններին, որը և նախանշել է թերթի գործունեության հիմնական ուղին։
«Օրեր»-ում Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյանը հետևողականորեն պաշտպանել են դումայի ընտրությունները բոյկոտելու բոլշևիկների դիրքորոշումը, քննադատել կադետների ու մենշևիկների հակահեղինակային քաղաքականությունը։

Ռեակցիայի տարիներին (1907-1911 թվականներ) հայկական բոլշևիկյան պարբերականներ չեն հրատարակվել, հայ բոլշևիկներն աշխատակցել են Բաքվում, Թիֆլիսում և այլ քաղաքներում լույս տեսնող ռուսական հրատարակչություններին։

1911 թվականին Բաքվում տպագրվել է հայկական առաջին լեգալ մարքսիստական պարբերականը՝ «Նոր խoսք» գրական, հասարակական-քաղաքական հանդեսը (խմբագիր՝ Ստեփան Շահումյան), որի ստեղծմանը մասնակցել են Արտաշես Կարինյանը, Հակոբ Հակոբյանը, Վահան Տերյանը, Ռուբեն Դաշտոյանը և ուրիշներ։ «Նոր խօսք»-ը հրապարակել է հոդվածներ մարքսիզմի տեսության, միջազգային բանվորական շարժման, բանվորների ու գյուղացիների դրության մասին, մարքսիզմի դիրքերից լուսաբանել հայոց պատմության կարևոր դրվագները։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թվականներ) տարիներին հայ բոլշևիկները Թիֆլիսում լույս են ընծայել «Պայքար» (1915-1919 թվականներ) գրական, հասարակական, քաղաքական և տնտեսական շաբաթաթերթը, որի խնդիրը հայ աշխատավորությանը պրոլետական ինտերնացիոնալիզմի ոգով դաստիարակելն էր, պատերազմի հարցում բոլշևիկյան կուսակցության դիրքորոշումը պաշտպանելը։ 1917 թվականի հունիսից (100-րդ համարից) թերթն անցել է մենշևիկների ձեռքը։ Ի հակակշիռ մենշևիկյան «Պայքար»-ի՝ բոլշևիկները Թիֆլիսում հրատարակել են «Բանւորի կռիւ» (1917-1918 թվականներ), «Բանւոր» (1918 թվական) օրաթերթերը, Շուշիում՝ «Նեցուկ» (1917 թվական) շաբաթաթերթը, Ալեքսանդրապոլում՝ «Նոր կեանք» (1917 թվական) եռօրյա թերթը, վերջինը մարքսիստական առաջին պարբերականն էր Արևելյան Հայաստանում։

1917 թվականի մայիս-օգոստոսին Բաքվում Ստեփան Շահումյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի «Սոցիալ-դեմոկրատ» շաբաթաթերթը, որտեղ Ստեփան Շահումյանը վերլուծել է ռուսական հեղափոխության ընթացքը, պաշտպանել «Ամբողջ իշխանությունը սովետներին» կարգախոսը։ Թերթը լայնորեն տարածվել է Հայաստան, հատկապես՝ բանվորական շրջաններում։
Բաքվի կոմունայի հաղթանակից հետո 1918 թվականին հրատարակվել են ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի պաշտոնաթերթ «Բանւորի խօսք» շաբաթաթերթը, Բանվորների, զինվորների և նավաստիների պատգամավորների Բաքվի խորհրդի պաշտոնաթերթ «Տեղեկատու» օրաթերթը, որի գաղափարական ղեկավարը եղել է Ստեփան Շահումյանը, աշխատակցել են Անաստաս Միկոյանը, Արսեն Ամիրյանը, Արամայիս Հովսեփյանը, Արտաշես Կարինյանը և ուրիշներ։ Թերթի հիմնական խնդիրն Այսրկովկասի աշխատավորությանը համախմբելն էր, Բաքվի կոմունան պաշտպանելը։

1920 թվականին Դոնի Ռոստովում լույս է տեսել Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի կովկասյան բյուրո Ռոստով-Նախիջևանի կազմակերպության հայկական բաժանմունքի «Բանւորի կռիւ» պաշտոնաթերթը։ 1902-1920  թվականներին հրատարակվել են բոլշևիկյան 46 հայկական պարբերականներ, բազմաթիվ հեղինակային կոչեր, թռուցիկներ։

Գրականություն 
 Բարսեղյան Խ., Բոլշևիկյան հայ պարբերական մամուլի պատմություն. 1900–1920, Ե., 1956։ 
 Նույնի, Բոլշևիկյան հայ պարբերական մամուլի բիբլիոգրաֆիա, Ե., 1959։

Ծանոթագրություններ 

Հայկական ԽՍՀ մամուլ
Հայկական քաղաքական մամուլ