Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սանավարդո)

Խաչմիան գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  հայկական եկեղեցի, որը գտնվում է Վրաստանի Կախեթի մարզի Խաչմիան գյուղում։

Պատմություն 
Եկեղեցու մասին առաջին հիշատակությունն արված է 1818 թվականին։ Եկեղեցին փայտաշեն է և կառուցվել է հասարակության ծախսերով։ Հավանաբար եկեղեցին կառուցվել է 18-րդ դարի կեսերին։ 1836 թվականի մի արձանագրության մեջ նշված է՝ «...ասացին հայ բնակիչք գեղջն այն, թէ ի հնոց նախնեաց անդ լեալ է եկեղեցին այն, չկայ ոք այժմ, որ զերբ շինել նոյն եկեղեցւոյն պատմեսցէ ի մէջ մեզ, որոյ հնութեան վկայօղք գոն և ծեր քահանայք բաց յօկանէ այժմ կենդանիք...»։ Նույն թվականին թարմացրել-տաշել են հին, սևացած տախտակները և նորոգել տանիքը։

Հայոց եկեղեցին բազմաթիվ վավերագրերում հիշվում է Սուրբ Աստվածածին անվամբ, այն  մոտ է գտնվում վրաց եկեղեցուն. այս հանգամանքը հարուցել է վրացիների դժգոհությունը։

1864 թվականին եկեղեցին կողոպտվել է։  Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին վավերագրերում վերջին անգամ հիշվել է 1885 թվականին ։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին անվանափոխվել է՝ օծվելով Սուրբ Պողոս-Պետրոս անվամբ և գործել որպես հայ կաթոլիկ եկեղեցի։

Եկեղեցական իրեր
1818 թվականի եկեղեցուն պատկանող մոտ 38 անուն իրերի որոշների վրա կա կարճ արձանագրություն՝
Ավետարան՝ Յիշ(ա)տ(ա)կ կնեազ Սիմօն Դիւան Քօբուլովի
Կտակարան՝ Յիշատակ Չեթավ Դավթի
Արծաթյա ձեռաց խաչ՝ Պղնձ(ա)գործ Յարթին յիշատակ
Ձեռաց շարական, ձեռաց ժամագիրք, կտավյա շապիկ, վակաս հին չթից՝ Յիշատակ հանգուցեալ Տ(է)ր Դաւիթ ք(ա)հ(ա)ն(ա)յէ
Չթե պատկերատիպ վարագույր՝ Յիշատակ Տէր Գեորգի կինն՝ Աննայի
Բուրվառ՝ թիթեղյա՝ Յիշատակ Տ(է)ր Յահարօն Քամօեանի

Քահանաներ 
1810-1818 թվականներին եկեղեցուն քահանայագործել է Տեր Գեորգ Մեհրաբյանց (ծնվել է 1783 թվականին, ձեռնադրվել 1810 թվականի  Թիֆլիսի թեմի առաջնորդ Հովհաննես արքեպիսկոպոսի կողմից)։ 1836 թվականին գյուղին հովվել է Ղորելի քահանան։ Գյուղում քահանայագործած կաթոլիկ հոգևորականներից հիշվում է միայն Տեր-Ստանիսլավ Կաճկաճյանցը, որը ծխատեր հովվի պարտականությունները ստանձնել է առնվազն 1913 և 1914 թվականներին։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Կարապետյան, Սամվել Գևորգի; Զաքարյան, Անուշավան Հազարապետի ; Հասրաթյան, Մուրադ Մարգարի ; Չոբանյան, Պավել Աշոտի; Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության (RAA) գիտական խորհուրդ.Էջ 128-129