Սննդի գներ

Սննդի գներ, վերաբերում են սննդամթերքի գների միջին մակարդակին տարբեր երկրներում, տարածաշրջաններում և համաշխարհային մասշտաբով։  Սննդամթերքի գներն ազդում են սննդամթերք արտադրողների և սպառողների վրա։

Գների մակարդակը կախված է սննդամթերքի արտադրության գործընթացից, ներառյալ սննդամթերքի շուկայավարումը և սննդի բաշխումը։ Պարենային ապրանքների գների տատանումները պայմանավորված են մի շարք բարդ գործոններով։  Աշխարհաքաղաքական իրադարձություններ, համաշխարհային պահանջարկ, փոխարժեքներ, կառավարության քաղաքականությունը, հիվանդությունները և բերքատվությունը, էներգիայի ծախսերը, գյուղատնտեսության համար բնական ռեսուրսների առկայությունը, սննդի սպեկուլյացիա, հողի օգտագործման և եղանակային իրադարձությունների փոփոխություններն ուղղակիորեն ազդում են սննդամթերքի գների վրա։

Պարենային ապրանքների գների տատանումների հետևանքները բազմաթիվ են․ պարենային ապրանքների գների աճը կամ ագֆլյացիան վտանգում է պարենային անվտանգությունը՝ հատկապես զարգացող երկրների համար և կարող է առաջացնել սոցիալական անկարգություններ։ Պարենային ապրանքների գների բարձրացումը կապված է սննդակարգի որակի և առողջության անհավասարության հետ, հատկապես խոցելի բնակչության շրջանում, ինչպիսիք են կանայք և երեխաները։

Պարենային ապրանքների գները միջինում կշարունակեն աճել տարբեր պատճառներով։ Աշխարհի աճող բնակչությունը ավելի մեծ ճնշում կգործադրի առաջարկի և պահանջարկի վրա։ Կլիմայի փոփոխությունը կուժեղացնի եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները, ներառյալ երաշտը, փոթորիկը  և հորդառատ անձրևը, իսկ ջերմաստիճանի ընդհանուր աճը կազդի սննդի արտադրության վրա։

Որոշակի չափով գների անբարենպաստ միտումները կարող են հակազդել պարենային քաղաքականությանը։

Սննդամթերքի կորուստը կամ թափոնները նվազեցնելու համար միջամտությունը, եթե բավականաչափ մեծ է, կազդի մատակարարման շղթայի վերևում և ներքևում գտնվող գների վրա՝ համեմատած այն վայրի վրա, որտեղ տեղի է ունեցել միջամտությունը։ «Բոլոր պարենային ապրանքների ՍԳԻ-ն (Սպառողական գների ինդեքսը) 2022 թվականի հուլիսից մինչև 2022 թվականի օգոստոսն աճել է 0,8 տոկոսով, իսկ պարենային ապրանքների գները 11,4 տոկոսով բարձր են եղել, քան 2021 թվականի օգոստոսին»։

Գործոններ

Էներգիայի ծախսեր 
Սննդի արտադրությունը շատ էներգատար գործընթաց է։ Էներգիան օգտագործվում է պարարտանյութերի հումքի մեջ՝ սննդամթերքի վերամշակման համար անհրաժեշտ սարքավորումները սնուցելու համար։ Էներգիայի գնի բարձրացումը հանգեցնում է սննդամթերքի  գնի  բարձրացման։ Նավթի գներն ազդում են նաև պարենի գնի վրա։  Սննդամթերքի բաշխման վրա ազդում է նաև նավթի գների աճը՝  հանգեցնելով սննդամթերքի թանկացման։

Եղանակային իրադարձություններ 
Եղանակային անբարենպաստ իրադարձությունները, ինչպիսիք են երաշտը կամ հորդառատ անձրևը, կարող են հանգեցնել բերքահավաքի ձախողման։ Կան ապացույցներ, որ եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները և բնական աղետները հանգեցնում են սննդամթերքի գների բարձրացմանը։

Գլոբալ տարբերություններ 
Պարենային ապրանքների գինը բավականին կտրուկ աճել է 2007–2008 և 2010–2012 թվականների պարենային գների համաշխարհային ճգնաժամերի ընթացքում։ Այն առավել նկատելի է եղել զարգացող երկրներում, մինչդեռ ավելի քիչ՝  ՏՀԶԿ երկրներում և Հյուսիսային Ամերիկայում։

Հարուստ երկրներում սպառողական գները մեծապես ազդում են զեղչային խանութների հզորության վրա և կազմում են ողջ կյանքի ծախսերի միայն մի փոքր մասը։ Մասնավորապես, արևմտյան սննդակարգի բաղադրիչները, ինչպիսիք են արագ սննդի ցանցերի կողմից մշակվողները, համեմատաբար էժան են արևմտյան կիսագնդում։ Շահույթը հիմնականում կախված է քանակից (տես զանգվածային արտադրություն), ավելի ցածր, քան բարձր գնային որակը։ Որոշ ապրանքատեսակների համար, ինչպիսիք են կաթնամթերքը կամ մսամթերքը, գերարտադրությունը գների փոխհարաբերությունները խեղաթյուրել է թերզարգացած երկրներում բոլորովին անհայտ ձևով («կարագի լեռ»)։ Աղքատ հասարակությունների վիճակը վատթարանում է ազատ առևտրի որոշակի համաձայնագրերով, որոնք թույլ են տալիս սննդամթերքի ավելի հեշտ արտահանում «հարավային» ուղղությամբ, քան հակառակը: Վառ օրինակ կարելի է գտնել Իտալիայից Գանա լոլիկի արտահանման մեջ՝ Տնտեսական գործընկերության համաձայնագրերի ուժով, որտեղ արհեստականորեն էժան բանջարեղենը էական դեր է խաղում բնիկ գյուղատնտեսության ոչնչացման և առանց այն էլ՝  վատառողջ տնտեսական իշխանության հետագա անկման գործում։

Մոնիտորինգ 
ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) մշակել է «վաղ նախազգուշացման գործիք», որը կոչվում է Պարենի գների և մոնիտորինգի վերլուծություն (FPMA)։ 2008 և 2011 թվականների պարենային ճգնաժամից հետո ՊԳԿ-ն մշակեց «վաղ նախազգուշացման ցուցիչ՝ զարգացող աշխարհի սպառողական շուկաներում գների աննորմալ աճը հայտնաբերելու համար»։ FPMA-ն օգտագործում է տվյալների մի շարք աղբյուրներ՝ իրենց տվյալների բազան կերակրելու համար։

Պարենային ապրանքների գների տատանումը հանգեցրել է որոշ նախաձեռնությունների նաև արդյունաբերական աշխարհում։ Կանադայում Դալհաուզի համալսարանը և Գուելֆի համալսարանը հրապարակում են Կանադայի սննդի գների հաշվետվությունը ամեն տարի՝ սկսած 2010 թվականից։ Ամեն տարի միլիոնավոր մարդկանց կողմից կարդացվող զեկույցը վերահսկում և կանխատեսում է գալիք տարվա սննդամթերքի գները։ Զեկույցը ստեղծվել է կանադացի հետազոտողներ Սիլվեն Շարլեբուայի և Ֆրենսիս Տապոնի կողմից։

Չափումներ

Numbeo տվյալների բազա
Numbeo տվյալների բազան «թույլ է տալիս տեսնել, կիսվել և համեմատել սննդամթերքի գների մասին տեղեկատվությունը ողջ աշխարհում և տալիս է օրական մեկ անձի համար սննդի համար անհրաժեշտ նվազագույն գումարի գնահատում»։

FAO պարենային ապրանքների գների ինդեքս 

ՊԳԿ պարենային ապրանքների գների ինդեքսը պարենային ապրանքների շուկայական զամբյուղի միջազգային գների ամսական փոփոխության չափումն է։ Այն բաղկացած է հինգ ապրանքային խմբի գների միջին ինդեքսներից՝ կշռված խմբերից յուրաքանչյուրի արտահանման միջին մասնաբաժիններով։
 ՊԳԿ Հացահատիկի գների ինդեքս
 FAO Բուսական յուղի գների ինդեքս
 FAO Կաթնամթերքի գների ինդեքս
 FAO Մսի գների ինդեքս
 FAO շաքարի գների ինդեքս

Համաշխարհային բանկի պարենային գնի ժամացույց 
Համաշխարհային բանկը հրապարակում է Food Price Watch-ի եռամսյակային զեկույցը, որն ընդգծում է սննդամթերքի ներքին գների միտումները ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում և ուրվագծում պարենային ապրանքների գների տատանումների քաղաքականության հետևանքները։

21-րդ դարի գների պատմություն 

Հազվադեպ է պատահում, որ շատ երկրներում գների աճը միանգամից հարվածի  հիմնական բոլոր  սննդամթերքներին, բայց պարենային ապրանքների գները 2008 և 2011 թվականներին գրանցել են բոլոր ժամանակների ամենաբարձր մակարդակը՝ գրանցելով 15% և 12% գնանկումային աճ՝ տարեկան կտրվածքով, ինչը ներկայացնում է գները ավելի բարձր, քան հավաքագրված տվյալները։ Պարենային ապրանքների թանկացման պատճառներից մեկը կարող է լինել միաժամանակ նավթի գների բարձրացումը։

Հազվադեպ է պատահում, որ շատ երկրներում հասկերը միանգամից հարվածեն  հիմնականում բոլոր  սննդամթերքներին։ 2007 թվականին ԱՄՆ-ում պարենային ապրանքների գներն աճել են 4%-ով, ինչը 1990 թվականից ի վեր ամենաբարձր աճն է, և ակնկալվում է, որ 2008 թվականին կրկին նույնքան կբարձրանա։ 2007 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ 37 երկիր բախվել է պարենային ճգնաժամի, իսկ 20-ը սահմանել է սննդի գնի որոշակի վերահսկողություն։ Չինաստանում խոզի մսի գինը 2007 թվականին աճել է 58%-ով։ 1980-ականներին և 1990-ականներին գյուղացիական տնտեսությունների սուբսիդիաները և աջակցության ծրագրերը թույլ տվեցին հացահատիկ արտահանող խոշոր երկրներին պահել մեծ ավելցուկներ, որոնք կարող էին օգտագործվել սննդի պակասի ժամանակ՝ գները ցածր պահելու համար։ Այնուամենայնիվ, նոր առևտրային քաղաքականությունը գյուղատնտեսական արտադրությունը դարձրել է շուկայական պահանջներին շատ ավելի արձագանքող՝ 1983 թվականից ի վեր սննդի համաշխարհային պաշարները հասցնելով նվազագույնին ։

Սննդամթերքի գները աճում են, հարուստ ասիացի սպառողները արևմտականացնում են իրենց սննդակարգը, իսկ ֆերմերներն ու երրորդ աշխարհի երկրները պայքարում են տեմպերը պահպանելու համար։ Ասիական երկրները վերջին հինգ տարում ավելի արագ աճի տեմպերով նպաստել են հեղուկի և կաթի փոշու արտադրության համաշխարհային արդյունաբերությանը։ 2008 թվականին դա կազմում էր արտադրության ավելի քան 30%-ը, իսկ Չինաստանին բաժին էր ընկնում ինչպես արտադրության, այնպես էլ սպառման ավելի քան 10%-ը համաշխարհային մրգի և բանջարեղենի վերամշակման և պահպանման արդյունաբերության մեջ։ Միտումը նույնպես ակնհայտ է այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են զովացուցիչ ըմպելիքների և շշալցված ջրի արտադրությունը, ինչպես նաև համաշխարհային կակաոյի, շոկոլադի և շաքարավազի, հրուշակեղենի արտադրությունը, որոնք կանխատեսվում են, որ 2008 թվականի ընթացքում կաճեն համապատասխանաբար 5,7% և 10,0% ` ի պատասխան Չինաստանի և Հարավարևելյան Ասիայի շուկաներում աճող պահանջարկի։

Վերջին տարիներին սննդամթերքի գների աճը կապված է ամբողջ աշխարհում սոցիալական անկարգությունների հետ, ներառյալ Բանգլադեշում և Մեքսիկայում անկարգությունները և Արաբական գարունը։

2013 թվականին Արտասահմանյան զարգացման ինստիտուտի հետազոտողները ցույց տվեցին, որ 2000 թվականից ի վեր բրինձը թանկացել է ավելի քան երկու անգամ՝ իրական արտահայտությամբ թանկանալով 120%-ով։ Սա առևտրային քաղաքականության փոփոխության և խոշոր արտադրողների կողմից պաշարների համալրման հետևանք էր։ Գների աճի ավելի հիմնարար շարժիչ ուժերը պարարտանյութերի, դիզելային վառելիքի և աշխատուժի ավելի բարձր ծախսերն են։ Ասիայի որոշ հատվածներում գյուղական աշխատավարձերը բարձրանում են, ինչը կարող է մեծ օգուտներ բերել Ասիայի 1,3 միլիարդ (2008 թվականի գնահատում) աղքատների համար՝ նվազեցնելով աղքատությունը։ Այնուամենայնիվ, սա վնասում է ավելի խոցելի խմբերին, որոնք չեն մասնակցում տնտեսական բումին, հատկապես ասիական և աֆրիկյան ափամերձ քաղաքներում։ Հետազոտողները ասում են, որ սպառնալիքը նշանակում է, որ սոցիալական պաշտպանության քաղաքականությունը անհրաժեշտ է գների ցնցումներից պաշտպանվելու համար։ Հետազոտությունն առաջարկեց, որ երկարաժամկետ հեռանկարում աճերը արտահանման հնարավորություններ են ստեղծում բրնձի արտադրության բարձր ներուժ ունեցող Արևմտյան Աֆրիկայի ֆերմերների համար՝ ներմուծումը ներքին արտադրանքով փոխարինելու համար։

2015–2020 թվականներին պարենային ապրանքների համաշխարհային գները եղել են ավելի կայուն և համեմատաբար ցածր։ 2017 թվականի վերջին զգալի աճից հետո դրանք վերադարձել են անվանական արժեքի 75%-ից ցածր՝ 2011 թվականի պարենային ճգնաժամի ամենաբարձր ցուցանիշի ժամանակ։ Երկարաժամկետ հեռանկարում գների կայունացում է սպասվում։ Ֆերմերները ավելի շատ հացահատիկ կաճեցնեն ինչպես վառելիքի, այնպես էլ սննդի համար և, ի վերջո, կիջեցնեն գները։ Դա արդեն տեղի է ունեցել ցորենի դեպքում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Եվրոպայում ավելի շատ մշակաբույսերի ցանքսով 2009 թվականին։ Այնուամենայնիվ, Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը կանխատեսում է, որ սպառողները դեռ պետք է առնչվեն ավելի թանկ սննդամթերքի հետ առնվազն մինչև 2018 թվականը։

2021 թվականին պարենային ապրանքների համաշխարհային գները զգալիորեն աճել են՝ պայմանավորված COVID-ի համաճարակի ժամանակ մատակարարման շղթայի խափանումներով, իսկ 2022 թվականին ՊԳԿ-ն հաղորդել է, որ պարենի համաշխարհային գների ինդեքսը փետրվարին հասել է պատմական ամենաբարձր ցուցանիշին՝ գրանցելով տարեկան 24% աճ։  Փետրվարյան զեկույցի տվյալների մեծ մասը կազմվել է մինչև 2022 թվականի Ուկրաինա ռուսական ներխուժումը, սակայն վերլուծաբաններն ասում են, որ երկարատև հակամարտությունը կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ հացահատիկի արտահանման վրա՝ խթանելով հետագա պարենային ճգնաժամը։

Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը սննդամթերքի գների բարձրացման վրա 
Հարավային Աֆրիկայում շարունակվող  երաշտը, ի թիվս այլ գործոնների,  կարող է պարենային ապրանքների գնաճի 11%-ով աճել մինչև 2016 թվականի վերջ՝ ըստ Հարավաֆրիկյան պահուստային բանկի տվյալների։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ

Ինդեքսներ
Գին
Գների ինդեքսներ
Գնագոյացում
Սնունդ
Արդյունաբերություն
Սննդի արդյունաբերություն