Պտղի արյան շրջանառություն

Պտղի արյան շրջանառություն, կենդանածին կենդանիների պտղի արյան շրջանառության համակարգն։ Տերմինը սովորաբար ներառում է պտուղ-պլացենտա շրջանառությունը, որի մեջ մտնում են պորտալարը և պլացենտայի (ընկերքի) արյունատար անոթները, որոնք կրում են պտղի արյունը։

Պտղի (նախածննդյան) շրջանառությունը տարբերվում է հետծննդյան շրջանառությունից, քանի որ թոքերը դեռ չեն գործում։ Պտուղը թթվածին և սննդանյութեր է ստանում մորից՝ ընկերքի և պորտալարի միջոցով։ Շնչառության հայտնվելը և պորտալարի հատումը բերում են տարբեր նեյրոէնդոկրին փոփոխությունների, որոնք նախածննդյանը վերածում են հետծննդյան շրջանառության։

Պտղի շրջանառությունը լայնորեն ուսումնասիրվել է առողջապահական գիտությունների կողմից։ Շատ բան է հայտնի կենդանիների պտղի արյան շրջանառությունից, հատկապես անասունների և մոդելային օրգանիզմների (օրինակ՝ մկների), բժշկական գիտությունների և անասնաբուժության միջոցով։

Կառուցվածք 
Ընկերքից արյունը պտղին է հասնում պորտային երակի միջոցով։ Դրա մոտ կեսը մտնում է պտղի երակային ծորան և տեղափոխվում է ստորին սիներակ, իսկ մյուս կեսը՝ լյարդի ստորին սահման։ Պորտային երակի ճյուղը, որը արյուն է մատակարարում լյարդի աջ բլթին, առաջին հերթին միանում է պորտալ երակին։ Այնուհետև արյունը շարժվում է սրտի աջ նախասիրտ։ Պտղի մոտ աջ և ձախ նախասրտերի միջև բացվածք կա (օվալ անցք) և արյան մեծ մասը հոսում է աջից ձախ նախասիրտ, այսպիսով շրջանցելով թոքային շրջանառությունը։ Արյան հոսքի մեծ մասը անցնում է ձախ փորոք, որտեղից այն մղվում է աորտա։ Արյան մի մասը աորտայից տեղափոխվում է ներքին զստային զարկերակների միջով դեպի արգանդի զարկերակներ և նորից մտնում է ընկերք, որտեղ ածխաթթու գազը և պտղի կենսագործունեության արգասիքները մտնում են կնոջ շրջանառություն։

Աջ նախասիրտ մտնող արյան մի մասը չի մտնում ձախ նախասիրտ, այլ տեղափոխվում է աջ փորոք և մղվում դեպի թոքային զարկերակ։ Պտղի մոտ կա հատուկ կապ թոքային զարկերակի և աորտայի միջև, որը կոչվում է զարկերակային ծորան, այն արյան մեծ մասը տեղափոխում է թոքերից (որոնք դեռևս չեն գործում շնչառության համար, քանի որ պտուղը դեռ ամնիոտիկ հեղուկի մեջ)։

Ընկերք 
Մոր շրջանառության համակարգը ուղղակիորեն կապված չէ պտղի հետ, ուստի ընկերքը գործում է որպես պտղի շնչառական կենտրոն, ինչպես նաև ֆիլտր է հանդիսանում սննդանյութերի և արգասիքների համար։ Ջուրը, գլյուկոզը, ամինաթթուները, վիտամինները և անօրգանական աղերը ազատ տարածվում են ամբողջ պլացենտայում` թթվածնի հետ միասին։ Արգանդի զարկերակներից արյունը թափանցում է ընկերք, ինչպես կթափանցեր սպունգի մեջ։ Այնուհետև թթվածինը տարածվում է պլացենտայից մինչև խորիոնային թավիկներ (ալվեոլի նման կառույց), որտեղ այն տեղափոխվում է դեպի պորտային երակ։

Ծնվելուց առաջ 

Արյան շրջանառության համակարգը, որը բաղկացած է սրտից և արյունատար անոթներից, սաղմնային զարգացման ընթացքում համեմատաբար վաղ է ձևավորվում և շարունակում է զարգանալ աճող պտղում։ Ֆունկցիոնալ շրջանառությունը կենսաբանական անհրաժեշտություն է, քանի որ կաթնասուների հյուսվածքները չեն կարող աճել, առանց ակտիվ արյան մատակարարման։ Նախածննդյան արյան շրջանառությունը տարբերվում է հետծննդյան շրջանառությունից, քանի որ թոքերը դեռ չեն գործում։ Պտուղը մորից թթվածին և սննդանյութեր է ստանում ընկերքի և պորտալարի միջոցով։

Ընկերքից արյունը պտղին է հասնում պորտային երակով։ Դրա մոտ կեսը մտնում է պտղի երակային ծորան և տեղափոխվում է ստորին սիներակ, իսկ մյուս կեսը լյարդի ստորին սահման։ Պորտային երակի ճյուղը, որը արյուն է մատակարարում լյարդի աջ բլթին, առաջին հերթին միանում է պորտալ երակին։ Այնուհետև արյունը շարժվում է դեպի սրտի աջ նախասիրտ։ Պտղի մոտ աջ և ձախ նախասրտերի միջև բացվածք կա (օվալ անցք) և արյան մեծ մասը հոսում է աջից ձախ նախասիրտ, այսպիսով շրջանցելով թոքային շրջանառությունը։ Արյան հոսքի մեծ մասը անցնում է ձախ փորոք, որտեղից այն մղվում է աորտա։ Արյան մի մասը աորտայից տեղափոխվում է ներքին զստային զարկերակների միջով դեպի արգանդի զարկերակներ և նորից մտնում է ընկերք, որտեղ ածխաթթու գազը և պտղի կենսագործունեության արգասիքները մտնում են կնոջ շրջանառություն։

Արյան մի մասը աջ նախասրտից տեղափոխվում է աջ փորոք և մղվում դեպի թոքային զարկերակ։ Պտղի մոտ կա հատուկ կապ թոքային զարկերակի և աորտայի միջև, որը կոչվում է զարկերակային ծորան, որը արյան մեծ մասը տեղափոխում է թոքերից (որոնք այս պահին չեն գործում շնչառության համար, քանի որ պտուղը դեռ ամնիոտիկ հեղուկի մեջ է)։

Հետծննդյան շրջան 
Ծննդաբերության ժամանակ, երբ նորածինը առաջին անգամ շնչում է, թոքային անոթներում ճնշումն իջնում է, որի հետևանքով ձախ նախասրտում ճնշումը մեծանում է։ Սա հանգեցնում է օվալ անցքի փակման, որն այնուհետև կոչվում է օվալ փոսություն։ Բացի այդ, արյան մեջ թթվածնի կոնցենտրացիայի բարձրացումը հանգեցնում է պրոստագլանդինների նվազմանը, ինչը հանգեցնում է բաց զարկերակային ծորանի փակմանը։ Այս փակումները թույլ չեն տալիս, որ արյունը շրջանցի թոքային շրջանառությունը։

Երբեմն այս անցքերը թերի են փակվում կամ բաց են մնում։ Անոթների կամ անցքերի բաց մնալու դեպքում, դիտվում են հետևյալ խանգարումները.

 Բաց օվալ անցք սրտում
 Բաց զարկերակային ծորան մեծ անոթներում
 Բաց երակային ծորան մեծ անոթներում

Մնացորդներ 
Պտղի շրջանառության մնացորդները կարող են հայտնաբերվել մեծահասակների մոտ։

Բացի շրջանառության տարբերություններից, զարգացող պտուղը մինչև ծնվելն իր հեմոգլոբինում օգտագործում է նաև թթվածնի փոխադրման այլ մոլեկուլներ։ Պտղի հեմոգլոբինը ուժեղացնում է պլացենտայից թթվածին կապելու ունակությունը։ Թթվածին-հեմոգլոբին տարանջատման կորը տեղափոխվում է ձախ, ինչը նշանակում է, որ այն ի վիճակի է կլանել թթվածինը ավելի ցածր կոնցենտրացիաներում, քան մեծահասակների հեմոգլոբինը։ Սա պտղի հեմոգլոբինին հնարավորություն է տալիս թթվածինը կլանել պլացենտայում, որտեղ թթվածնի ճնշումը ավելի ցածր է, քան թոքերում։ Մինչև վեց ամսական նորածնի հեմոգլոբինի մոլեկուլը բաղկացած է երկու ալֆա և երկու գամմա շղթայից (2α2γ)։ Գամմա շղթաները աստիճանաբար փոխարինվում են բետա շղթաներով (2α2β)։

Ֆիզիոլոգիա 
Պտղի շրջանառության հիմնական գաղափարը կայանում է նրանում, որ պտղի հեմոգլոբինը (HbF) ունի ավելի մեծ խնամակցություն թթվածնի հետ քան մեծահասկների հեմոգլոբինը, ինչը թույլ է տալիս թթվածնի տեղափոխումը մոր շրջանառությունից պտղին։

Արյան ճնշում 
Պտղի մոտ ներսրտային ճնշումը աջ և ձախ փորոքներում նույնն է։

Պտղի աորտայում արյան ճնշումը 20-րդ շաբաթում մոտավորապես 30 մմ ս.ս. է, իսկ հղիության 40 շաբաթվա ընթացքում աճում է մինչև 45 մմ ս.ս.։ Պտղի զարկերակային ճնշումը մոտ 20 մմ ս.ս. է հղիության 20-րդ շաբաթում, իսկ 40-րդ շաբաթվա ընթացքում աճում է մինչև 30 մմ ս.ս.։

Արյան ճնշումը նվազում է, երբ անցնում է պլացենտայով։ Պորտային զարկերակում այն կազմում է մոտ 50 մմ ս.ս.։ Թավիկների մազանոթներում ընկնում է մինչև 30 մմ ս.ս.։ Վերադառնալով դեպի սիրտ պորտային երակում ճնշումը 20 մմ ս.ս. է։

Հոսք 
Պորտալարում արյան հոսքը 20 շաբաթականում կազմում է մոտավորապես 35 մլ/րոպե, իսկ հղիության 40 շաբաթվա ընթացքում`240 մլ/րոպե։ Պտղի քաշը  20 շաբաթվա ընթացքում համապատասխանում է 115 մլ/րոպե/կգ և 40 շաբաթվա ընթացքում 64 մլ/րոպե/կգ։ Այն համապատասխանում է պտղի սրտանոթային արտամղման 17%-ը 10 շաբաթականում, իսկ 33%-ը`հղիության 20 շաբաթվա ընթացքում։

Էնդոթելինը և պրոստագլանդինները ընկերքի անոթների վրա ունեն անոթասեղմիչ, իսկ ազոտի օքսիդը անոթալայնիչ ազդեցություն։ Մյուս կողմից, անոթները նյարդային համակարգի կողմից չեն կարգավորում, իսկ կատեխոլամինները միայն քիչ ազդեցություն ունեն։

Սրտի ռիթմը նախածննդյան շրջանում 
Պտղի սրտամկանի գործունեությունը (որը կոչվում է նաև պտղի սրտի բաբախյուն, իսկ մինչև 10 շաբաթ հղիությունը կոչվում է սաղմնային սրտի ակտիվություն) սաղմի կամ պտղի սրտային ցիկլերի ընթացքում կծկումների արագությունն է։ Սիրտը լիովին զարգացած չէ, երբ սրտային ակտիվությունը տեսանելի է դառնում։

Հղիության ընթացքում վաղ արյունահոսության դեպքում սիրտանոթային գործունեության խանգարման հայտնաբերումը օգնում է առանձնացնել կենսունակ հղիությունը լուռ վիժումից։

Additional images

Ծանոթագրություն 

Սրտանոթային համակարգի սաղմնաբանություն