Պետրոս Ականատեսի խաչքար (Կոշ)

Պետրոս ականատեսի խաչքար, միջնադարյան որմնափակ խաչքար և պատմամշակութային հուշարձան Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի Կոշ գյուղում։ Գտնվում է գյուղ մտնող ճանապարհի աջ կողմում։ Հուշարձանը ներառված է Կոշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Տեղադրություն 
Գեղաքանդակ Խաչքարը գտնվում է Կոշ գյուղից հարավ՝ Երևան-Գյումրի մայրուղու մոտ։

Նկարագրություն 
Հուշարձանի ընդհանուր բարձրությունը 6,8 մետր է։ Կառուցվել է տեղական տուֆ քարով ու կրաշաղախով։ Բուն խաչքարը և նրա առանձին քարից պատրաստված քիվը վարդագույն տուֆից են, զարդարված երկրաչափական և բուսական նուրբ ու ճոխ քանդակներով։ Հուշարձանի կտուրը սալածածկ է, հատուկ թեքված դեպի արևել, որպեսզի անձրևաջրերը չթրջեն նրա քանդակազարտ ճակատը։

Խաչքարը կառուցվել է 1195 թվականին Կոշի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու քահանա Պետրոս Ականատեսի կողմից և նվիրված է Արագածոտն գավառն ու հարակից շրջանները սելջուկ-թուրքերից ազատագրելու առթիվ։

Հուշարձանը մասնակիորեն վերանորոգվել է 1948 թվականին Ճարտարապետական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից (ՀՍՍՀ պետշինի հուշարձանների պահպանության բաժին)։

Վիմական արձանագրություն 
Խաչքարի ձևավորված պատվանդանի արևմտյան նիստին, միակտոր քարի վրա կա 10 տողանի ընդարձակ արձանագրություն, որը բավականին հողմահարված և տեղ-տեղ էլ ավերված վիճակում է։ 

1958 թվականին Սեդրակ Բարխուդարյանը «Ավանգարդ» թերթում տպագրում է արձանագրության մոտավոր բովանդակությունը։ Տեղում մանրամասն ուսումնասիրելով հուշարձանի արձանագրությունը տարբեր լուսավորության տակ, Ա․ Շահինյանին հաջողվում է հիմնորեն վերականգնել նրա բնագիրը, որն ունի հետևյալ տեսքը․
 (ԻՈԽԴ)։ (=1195 թ․) ես Պետ[րոս վ]ար[դ]ապետ  

Ըստ արձանագրության՝ կոթողը կանգնեցվել է համաձայն Պետրոս վարդապետի տեսիլքի, որը «հոգոյ ակամբք» և երկնային նշանի, այսինքն՝ խաչի մասնակցությամբ տեսել էր 20 տարի առաջ՝ 1175 թվականին։ Տեսիլքի նկարագրությանը զուգահեռ՝ Պետրոս վարդապետը հատկանշում է․ «․․․․եւ մին այղ տարին խաւարեցաւ Արեգակն․․․․ եւ դղրդեցայ Երկիր․․․․»։ Վիմագիր արձանագրությունը առաջինը մեկնաբանել է Սեդրակ Բարխուդարյանը, նշելով որ 1175 թվականի Արև խավարման և երկրաշարժի մասին վկայող որևէ այլ աղբյուր հայտնի չէ։ Վիմագրի նախորդ հրատարակիչներից Պարույր Մուրադյանն ու Համլետ Պետրոսյանն են նկատել, որ տեսիլքի իրական հիմքը 1176 թվականի ապրիլի 11-ին տեղի ունեցած Արևի լրիվ խավարումն է եղել, ինչը նաև զանազան կանխատեսումների առիթ է դարձել, իսկ երկրաշարժի մասին աղբյուրներում որևէ այլ հիշատակություն չի հանդիպում։ Աղբյուրագետ Արմեն Ասատրյանի համոզմամբ երկրաշարժը նույն 1176 թվականին է եղել, որից վնասվել են Կոշի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին ու հարակից բնակավայրերի շենք-շինությունները։ 

Արձանագրությունը նաև առանձնահատուկ է նրանով, որ համալրում է սակավաթիվ այն վիմագրերի շարքը, որոնցում վկայված են նաև երկնային երևույթներն ու աղետները։ 

Վիմագրում ներկայացվում է, որ Պետրոս վարդապետը Արագածոտնի ազատարարներին տեսել էր 1175 թվականին տեսլիքում, և որի պատճառով էլ հավանաբար կոչվել է ականատես։ Նրա տեսիլքից 20 տարի անց Զաքարե և Իվանե Զաքարյան եղբայրները հայ-վրացական միացյալ բանակով սելջուկ-թուրքերից ազատագրում են Արագածոտնը և հարակից շրջանները։ Պետրոսը, ի հիշատակ մարգարեության, հուշարձան-խաչքար է կանգնեցնում։

Ծանոթագրություններ