Տոն Ճոնշուն

Տոն Ճոնշուն (մ.թ.ա. 179 - մ.թ.ա. 104), բնիկ Կուանչուանից, հայտնի կոնֆուցիական գիտնական, մտածող և պետական գործիչ էր Արևմտյան Հան դինաստիայում։ Նրա ակադեմիական հետազոտությունները հիմնականում հիմնված են Կոնյանի ուսումնասիրությունների վրա։ Նա նշանակվել է որպես բժիշկ կայսեր Ծինի օրոք։ Նրան գնահատել են և նա համարժեք պաշտոն է զբաղեցրել Ծիենտուոում կայսեր Վուի օրոք։ Այն ժամանակ Տոն Ճոնշուն ինտեգրեց տարբեր մտքեր և փիլիսոփայություններ, ինչպիսիք են Ին-Յանի և Հինգ տարրերի տեսությունը և Երկնքի մանդատի տեսությունն, և միավորեց այն Հան դինաստիայում դրախտի և մարդու փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության մեջ։ Նա նաև նպաստեց Արևմտյան Հան դինաստիայի քաղաքական համակարգում իր մասնակցության միջոցով մարգարեության տեսության զարգացումանը։

Կենսագրություն 
Նա շատ լավ էր սովորում իր վաղ տարիներին ։ Գրել է «Երեք տարի առանց այգուն նայելու» ստեղծագործությունը ։ Նա  հայտնի դարձավ «Կոնյան Չունցիոու»-ի ուսումնասիրությամբ։ Հան դինաստիայի կայսր Վուն մատնանշում էր առաքինի և լավ գրականություն ստեղծող գիտնականներին։ Նա առաջ է քաշել այն միտքը, որ «բոլոր նրանք, ովքեր վեց արվեստների,և Կոնֆուցիուսի հետևորդներից չեն, պետք է նույն տեղումն և առաջընթաց չունենան »:Կայսր Սյաովեընը լավ էր պատժում, իսկ երբ խոսքը վերաբերում էր Սյաոծինին՝ կոնֆուցիական չլինելու իրավիճակին։ Նա բավականին բարելավել է կոնֆուցիականության վիճակը։ Այն դարձել է չինական մշակույթի սոցիալական հիմքը, և դրա ազդեցությունը տևել է ավելի քան 2000 տարի։

Տոն Ճոնշուն ուներ բազմաթիվ աշակերտներ, և դասախոսություններ կարդալու նրա մեթոդը կոչվում էր «վարագույրի տակից արտահայտել»։ Դասախոսությունների ժամանակ նա շրջապատված էր վարագույրներով, և միայն տաղանդավոր ուսանողներն էին կարող հասկանալ և սովորել։ Ուստի Տոնգ Ճոնշուն շատ աշակերտներ երբեք չի ունեցել։ Նրա ականավոր աշակերտներն էին՝, Չու Տա Լիենն Սյանն, Ին Կոնգը,որը բժիշկ էր, Լյու Պուշուն՝ վարչապետ։

Տոն Ճոնշուն գրել է «Աղետների և դժբախտությունների գրառումները» ստեղծագործությունը։ Այդ ժամանակ հրդեհ է բռնկվել Լիատոնգ քաղաքի Կաոմյաո տաճարում, և վարպետ Յանը գիրքը նվիրել է Հան դինաստիայի կայսր Վուին։ Հան դինաստիայի կայսր Վուն խնդրեց գիտնականներին քննարկել այն՝ մտածելով, որ գիրքը հեգնում է կառավարությանը։ Այդ ժամանակ ներկա էր նաև  Տոն Ճոնշուի աշակերտ Լյու Պուշուն, ով չգիտեր, որ դա իր ուսուցչի աշխատանքն է և քննադատեց գիրքը ավանելով «հիմարություն»։ Տոն Ճոնշուն դատապարտվեց մահապատժի։ Հետագայում նրան ներում շնորհեց Հան դինաստիայի կայսր Վուն։ Նրան վերացրել են որպես չինացի բժիշկ։ Այդ ժամանակվանից Տոն Ճոնշուն երբեք չհամարձակվեց հանրայնացնել «Ին և Յան աղետներն ու դժբախտություններ»  ստեղծագործությունը, և իր վերջին տարիներին նա մեկուսացել էր, ապրում էր տանը՝ սովորելու և գրքեր գրելու համար։

Տոն Ճոնշուի ուսումնասիրությունը, որը կենտրոնացած էր Կոնֆուցիական պատրիարքական օրենքի վրա, առաջարկեց, որ «թույլ ճյուղեր»-ը կամ «փոքր ծայրեր»-ը պետք է օգտագործվեն՝ արքայազներին և նախարարներին արբիտրաժային իշխանությունը խստիվ արգելելու համար, և խառնվեն Ինի և Յանի ու հինգ տարրերի տեսությանը և առաջ քաշեն կարևոր նշանակություն։ Կոնֆուցիական տեսություններն են՝ երկնքի և մարդու փոխազդեցության երեք հիմնական սկզբունքները, հինգ մշտական սկզբունքները, և աստվածապետությունը, միապետությունը և այլն։ Իշխանությունը, հայրապետությունը և ամուսնու իշխանությունը կապված են միասին՝ ձևավորելով կայսերական աստվածաբանական համակարգ։ Հան դինաստիայում  բոլորը ժառանգել են  Տոն Ճոնշուի ինդուկցիայի և աղետների տեսությունը։ Տոն Ճոնշուն նաև օգտագործել է «Կոնյան Չունցյոն»-ն դատական համակարգում և առաջարկել է, որ Կոնյանը կառավարի բանտը, այսինքն՝ Կոնյան Տոն Ճոնշուն պետք է կառավարի բանտը։ Բացի այդ,  Տոն Ճոնշու նաև առաջարկել է սահմանափակել հողային հարցերը, նվազեցնել հարկերը։

Դոնգ Չժոնգշուն մահվանից հետո թաղվել  է Սիան Հըփինմընի դամբարանում։

Ստեղծագործություններ 
Տոն Ճոնշուն ունի ավելի քան 100 հոդվածներ և բանաստեղծություններ, որոնց մեծ մասը կորել է, բացառությամբ « Երկնքի և մարդու երեք  երեք հիմնական սկզբունքներ»-ի և «Ֆու Շըպույու»-ի։ « Չունցյո Ֆանլուն »-ում ասվում է, որ Տոն Ճոնշուի ստեղծագործություննի այս տեսակետը ժամանակավորապես ընդունվում է ակադեմիական շրջանակների կողմից, քանի որ գրքի տարբեր և անմաքուր բովանդակության պատճառով անհնար է ամբողջությամբ ապացուցել Տոնի պնդումը։ Չըն Տաչանի « Յան Ֆան Լյու »-ն Սոն դինաստիայում և ժամանակակից գրականության մեջ գիտնականները դեռ կարծում են, որ « Չունցյո Ֆան Լյու»-ն կեղծ գիրք է։

Նշանավոր մարդիկ Տոն Ճոնշուի մասին 

 Փի Սի Ռուեյը անել է․ «Տոն Ծըի «Կոնյան» և « Չունցյո Ֆան Լյու» կենսագրականները պարունակում են սուրբ գրություններ և իմաստություններ, և դրանք բոլորը համահունչ են « Կոնյան» կենսագրականին։ Տոնգ ԾըՃըն հատկապես հայտնի է կոնֆուցիական դասականների ուսումնասիրությամբ։
 Հանշուն ասել է. Տոն Ճոնշուն ունի Վան Ծուոյի տաղանդը, չնայած Յին և Լյուն մահացել են, Կուանն ու Յանը պատկանում են նրան, իսկ Պո Ճըի օգնականը գրեթե զիջում է։

Աղբյուրներ 

班固：《汉书》
 司马迁：《史记》
 李鸿章：《畿辅通志》
 周桂钿. 董学探微[M]. 北京: 北京师范大学出版社, 1989.
 邓红：《董仲舒思想研究》
 Sarah A. Queen（桂思卓）著，朱腾译：《从编年史到经典：董仲舒的春秋诠释学》（北京：中国政法大学出版社，2010）。
 桂思卓：〈论董仲舒的人君无为思想 （页面存档备份，存于互联网档案馆）〉。
 萨拉·奎因：〈董仲舒和黄老思想 （页面存档备份，存于互联网档案馆）〉。

Ծանոթագրություններ 

Չինացի փիլիսոփաներ
Կոնֆուցիականություն
Չինաստանի քաղաքական գործիչներ
Չինացի գրողներ
Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023