Արխե

Արխե' (, կամ  - «սկիզբ, հիմք, ծագում; նախապատճառ, սկզբունք»), նախասոկրատյան հին հունական փիլիսոփայության մեջ՝ հիմնարար սկզբունք, առաջնային նյութ, տիեզերքը կազմող առաջնային տարր։ Արիստոտելն այս տերմինն օգտագործել է առաջին փիլիսոփաների ուսմունքները բնութագրելու համար։

 Ըստ Թալեսի արխե նշանակում է ջուր է (որպես «ամենաանձև» նյութ, տարր)։
 Ըստ Անաքսիմանդրոսի արխե նշանակում է « ապեյրոն » է ( - անսահման կամ անորոշ), առաջնային տարրը, որը որևէ որոշակի բան չէ, ինքնին «ոչ մի բան», բայց առաջացնում է չորս տարրեր և որոշակի իրերի մի ամբողջ աշխարհ։
 Ըստ Անաքսիմենեսի արխե նշանակում է «անորոշ օդ» ( - աէր (կամ այրոս) ապեյրոն), նախահիմք, հիմնարար սկզբունք, միևնույն ժամանակ անորոշ և որոշակի (որոշակի է սահմանվում որպես «օդ», քանի որ դա «դատարկությունն» է, որը բաժանում է իրերը, և բացի այդ, կյանքի աղբյուր, շնչառությւոն)։ Հայեցակարգն առաջացել է որպես հակասությունը բացատրելու փորձ. առաջին սկիզբը չպետք է որոշակի բան լինի, որպեսզի դրանից առաջանա ամեն բան (ի վերջո, տարբեր բաներ ունեն տարբեր որոշակիություններ, հաճախ միմյանց հակառակ, օրինակ՝ սառը և տաք), բայց որ ինչ-որ բանից հնարավոր լինի առաջանալ որոշակի բան, այդ ինչ-որ բանի մեջ արդեն պետք է լինի սեփական որոշակիություն։ Միլեթյան դպրոցում արխե հայեցակարգի զարգացումը (Թալես → Անաքսիմանդրոս → Անաքսիմենես) հաճախ նշվում է որպես հայեցակարգի զարգացման վառ օրինակ դիալեկտիկական եռյակի միջոցով՝ թեզ → հակաթեզ → սինթեզ (արխե որոշակի → անորոշ → և՛ որոշակի, և՛ անորոշ)։
 Ըստ Պյութագորասի արխե նշանակում է թիվ (որպես միանգամայն ոչ նյութական, բայց բնության մեջ կարգավորում տվող մի բան, որը հասկանելի է մաթեմատիկայում և, ինչպես կասեին ժամանակակից գիտնականները, ֆիզիկայում)։ Թվերը պյութագորասականությունում ընկալվում էին ոչ միայն որպես ինչ-որ բանի քանակական որոշակիության արտահայտություն, այլ ավելի շուտ որպես հատուկ, «աստվածային» իրականության հետ կապված մետաֆիզիկական որակներ։ Օրինակ, 1 թիվը ոչ միայն թվերից առաջինն է, այլ նաև չափ է, որպես այդպիսին թվի սկիզբը, նրա բնույթի ցուցիչը։ 2 թիվը («դիադա», «զույգ») - կիսվելու, հակադիրության, բազմակիության և այլնի բնույթի ցուցիչ։ Բնական թվերի շարքի նման ըմբռնումը զարգացում է գտնում օկուլտիզմի բազմաթիվ դպրոցներում։ Միջուկային ֆիզիկայում մոգական թվերից մեկն է։
 Ըստ Հերակլիտի արխե նշանակում է կրակ (որպես ամենանուրբ և «կենդանի» տարր)։ Ընդ որում, ճշմարիտ նախասկիզբը կրակի նմանվող Լոգոսն է, օրենք, որը պահում է աշխարհակարգը։
 Ըստ Պարմենիդեսի արխե նշանակում է ինքնին կեցությունն է, այն միասնական է և անբաժանելի. «կեցություն կա, բայց չկեցություն չկա»։ Ընդ որում, կեցությունը որպես այդպիսին նույնական է մտածողության հետ։
 Ըստ Անաքսագորասի արխե նշանակում է աշխարհի հավերժական տարրեր, «սերմեր» («հոմեոմերի» - όμοιομερή, ինչպես հետագայում դրանք անվանեց Արիստոտելը), որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է ամբողջ աշխարհի ներունակությունը, մնացած բոլոր տարրերը, «ամեն ինչ խառնված է ամեն ինչի հետ»։ Բացի այդ, կա Համաշխարհային Միտք` Նուս (νοῦς), ինքնին ոչ մի բանի հետ չխառնված և ներկա «ոչ ամեն ինչում, այլ միայն որոշների մեջ»։ Միտքն ( խելք, բանականություն ) է պատճառը, թե ինչու ամեն բան միանգամից ամեն ինչ չէ, այլ միայն իրենով է որոշակի։
 Ըստ Էմպեդոկլեսի արխեն բազմակի է, դրանք չորս էլեմենտներն են (տարրեր)՝ Հող, Օդ, Ջուր, Կրակ և երկու շարժիչ ուժ՝ սեր և ատելություն։ Այսպիսով, չկա մեկ նախասկիզբ, իսկ աշխարհը գոյություն ունի հենց որպես էլեմենտների և ուժերի համակարգ՝ ինքնին հավերժական։
 Ըստ Դեմոկրիտեսի արխե նշանակում է - անսահման բազմազան ատոմներ, որոնք բաժանված են դատարկությամբ։

Այլ իմաստով կիրառություն 
«Արխե» տերմինը հին հունարենում գործածվել է իր հիմնական իմաստով՝ «սկիզբ», նախասկիզբ։ Օրինակ, որպես «ժամանակի պահ, որից սկսվում են որոշ իրադարձություններ», այս բառը օգտագործվում է Հովհաննեսի Ավետարանի սկզբում. «Սկզբում Խոսքն էր» (En arhe en o Logos): Տես նաև` Փիլոն Ալեքսանդրացի։

«Սկիզբ»՝ որպես «առաջին սկզբունք» իմաստով արխե բառն օգտագործել է Արիստոտելը, երբ խոսել է ապացուցման հիմքերի մասին։

Տես նաև 

 Միլեթյան դպրոց
 Ատոմիզմ
 Արքետիպ
 Ապեյրոն

Ծանոթագրություններ 

Հին Հունաստանի փիլիսոփայություն
Տարրական մասնիկներ
Բնության փիլիսոփայություն
Փիլիսոփայական տերմինաբանություն