Մասնագիտական սեքսիզմ

Մասնագիտական սեքսիզմը (նաև կոչվում է սեքսիզմ աշխատավայրում և աշխատանքային սեքսիզմ), անձի սեռով խտրականություն է՝ հիմնված սեքսի վրա, որը տեղի է ունենում աշխատանքի վայրում։

Սոցիալական դերի տեսություն 
Սոցիալական դերերի տեսությունը կարող է բացատրել մասնագիտական սեքսիզմի գոյության պատճառներից մեկը։ Պատմականորեն կանանց տեղը տունն է եղել, իսկ տղամարդիկ աշխատել են։ Այս բաժանումը հասարակության և մասնագիտությունների մեջ ձևավորել է ակնկալիքներ և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց համար։ Այս ակնկալիքներն իրենց հերթին առաջ են բերել գենդերային կարծրատիպեր, որոնք դեր են խաղում աշխատավայրում սեքսիզմի ձևավորման, այսինքն՝ մասնագիտական սեքսիզմի ձևավորման գործում։

Ըստ հղումի, կան երեք ընդհանուր օրինաչափություններ, որոնք կապված են սոցիալական դերերի տեսության հետ, որոնք կարող են օգնել բացատրել տեսության և մասնագիտական սեքսիզմի միջև կապը։ Երեք օրինաչափությունները հետևյալն են.

 Կանայք հակված են ավելի շատ տնային գործեր ստանձնել.
 Կանայք և տղամարդիկ հաճախ ունենում են տարբեր մասնագիտական դերեր. ինչպես նաև վարձատրության տարբերությունը.
 Զբաղմունքներում կանայք հաճախ ավելի ցածր կարգավիճակ ունեն

Այս օրինաչափությունները կարող են հիմք ծառայել ընդհանուր աշխատանքային կարծրատիպերի ձևավորմանը։

Օրինակ՝

Օրինակներից մեկը գործողության ակնկալվող արժեքի մոդելն է։ Այս մոդելը նկարագրում է, թե ինչպես կարող են ակնկալիքները կապված լինել մասնագիտությունների գենդերային խտրականության հետ։ Օրինակ, հասարակության կողմից ակնկալվում է, որ կանայք ավելի հաջողակ կլինեն առողջության հետ կապված ոլորտներում, մինչդեռ տղամարդկանցից ակնկալվում է ավելի հաջողակ լինել գիտության հետ կապված ոլորտներում։ Հետևաբար, տղամարդիկ խտրականության են ենթարկվում, երբ փորձում են մտնել առողջապահական ոլորտներ, իսկ կանայք՝ երբ փորձում են մտնել գիտության հետ կապված ոլորտներ։

Սոցիալական դերերի տեսության էֆեկտներ

Պատմություն 
Աշխատանքային սեքսիզմը պայմանավորված է սոցիալական դերի տեսությամբ և հասարակության մեջ առկա տարբեր կարծրատիպերով։ Սոցիալական դերի տեսությունը բազմաթիվ ազդեցություններ ունի կանանց վրա, որոնցից շատերը վերաբերում են մասնագիտություններին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ կանայք սովորաբար տանն էին մնում՝ կատարելով ավանդաբար կանացի պարտականություններ, ինչպիսիք են՝ ճաշ պատրաստելը, մաքրությունը և երեխաներին խնամելը։  Այնուամենայնիվ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կանայք փոխել են գենդերային դերերը և սկսել են կատարել այն գործերը, որոնք սովորաբար կատարում էին տղամարդիկ, օրինակ՝ բանկում են ծառայել, դարձել են մեխանիկ, բեռնատարներ վարել և այլն  Սկզբնական զբաղմունքները, որոնց մասնակցում էին կանայք, հիմնված էին սոցիալական դերի տեսության վրա, սակայն կանայք փորձում էին հակազդել տեսությանը մասնակցելով այնպիսի աշխատանքների, որոնք իրենց համար «անսովոր» կհամարվեին։

Կարծրատիպեր 
Չնայած աշխատավայրում կանանց և տղամարդկանց միջև բացը փակելու փորձերին, կանայք դեռևս բախվում են հասարակության մեջ ներկառուցված կարծրատիպերի վրա հիմնված խնդիրների, որոնք առաջանում են սոցիալական դերի տեսությունից։ Անկախ նրանից, թե դա միտումնավոր է, թե ոչ, կանանց նկատմամբ կա խտրականություն՝ գենդերային առնչվող կարծրատիպերի հիման վրա։ Թիինա Լիկկին, որ Վարքագծային պատկերացումների թիմի անդամ է, ուսումնասիրել է, որ մասնագիտությունների գծով կանանց մասին կարծրատիպերը, որոնք հեռացնելը դժվար է, քանի որ, չնայած աշխատանքի վերապատրաստմանը, մարդիկ դեռևս կարծրատիպային մտքեր ունեն։  Հասարակության միջոցով բազմաթիվ կարծրատիպեր են ներդրվում մեր կյանքում, ինչը մշտական շարունակականություն է առաջացնում։ Սա դժվարացնում է այս կարծրատիպերից հեռու մնալը, քանի որ դրանք հայտնի են եղել հասարակության մեջ հարյուրավոր տարիներ։

Սեքսիզմի շարունակություն 
Այն վայրը, որտեղ կանայք ընտրում են ապրելու և աշխատելու համար, որոշում է սեքսիզմի տեսակը։

Զբաղմունքներում առաջխաղացման խնդիր 
Զբաղմունքներում կանայք հազվադեպ են ստանում ղեկավար պաշտոններ։ Դա պայմանավորված է կազմակերպությունների ներսում սեռական դերերով։ Տղամարդիկ զբաղմունքներում բարձր են գնահատվում այն կարծրատիպի պատճառով, որ նրանք ավելի ուժեղ են և ավելի ունակ են հաղթահարել իրենց զգացմունքները, քան կանայք։ Սա է հնարավոր պատճառն այն բանի, որ կանայք դժվարանում են պաշտոններ ձեռք բերել այնպիսի մասնագիտություններում, որոնք իրենց տղամարդկանցից վեր են դասում։  Եթե կանայք ավելի բարձր պաշտոն զբաղեցնեին ինչ-որ մասնագիտության մեջ, ապա հավանականությունը կա, որ նրանց հետ կվերաբերվեն այլ կերպ, քան եթե տղամարդը ստանար նույն պաշտոնը։

Պայքար տեսության դեմ 
Գենդերային դերերի գաղափարը կանանց մոտ տարբեր արձագանքներ է առաջացրել նաև ժամանակակից հասարակության մեջ։ Կանայք պայքարում են գենդերային դերերի և այն կարծրատիպի դեմ, որ կանայք կարող են միայն որոշակի պարտականություններ կատարել զբաղմունքներում։ Գոյություն ունի մի ամբողջ ֆեմինիստական շարժում, որը կենտրոնանում է հասարակության տարբեր ասպեկտներում կանանց անհավասարության վրա, ներառյալ գենդերային դերերի վրա հիմնված զբաղմունքներում կանանց վերաբերմունքը։  Ֆեմինիստները աշխատել են տղամարդկանց և կանանց միջև հավասարություն ձեռք բերելու և սոցիալական դերի տեսությունը վերացնելու ուղղությամբ՝ կարծրատիպային ենթադրությունների հետ մեկտեղ, որպեսզի կանայք ստանան և պահպանեն իրենց հիմնական մարդկային իրավունքները։

Զգացմունքային քաղաքականություն 
Սեքսիզմն առաջանում է նաև աշխատավայրում այն համոզմունքների միջոցով, թե որ զգացմունքներն են աշխատողների համար։ Կարծրատիպային է, որ կանանցից ակնկալվում է լինել բարի և հոգատար, շփվող և համեստ, մինչդեռ նրանցից չի ակնկալվում զայրույթի որևէ դրսևորում։ Զգացմունքայնությունը որը չի համընկնում մարդկանց համոզմունքների հետ սեռին համապատասխան վարքագծի վերաբերյալ, կարող է հանգեցնել աշխատավայրում ավելի ցածր կարգավիճակի, և, հետևաբար, ավելի ցածր աշխատավարձի։

2008 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աշխատավայրում զայրույթ արտահայտող տղամարդիկ ստացել են ավելի բարձր կարգավիճակ, մինչդեռ աշխատավայրում զայրույթ արտահայտող կանայք՝ ավելի ցածր կարգավիճակ՝ անկախ ընկերությունում իրենց իրական դիրքից։ Ուսանողին և գործադիր տնօրենին, ովքեր իգական սեռի ներկայացուցիչ էին, երկուսն էլ ցածր կարգավիճակ էին ստացել զայրույթը դրսևորելու ժամանակ։ Բացի այդ, ենթադրվում էր, որ աշխատավայրում զայրույթ դրսևորող կանայք ունեն ինչ-որ ներքին բան, որը ազդում է նրանց զայրույթի վրա, ի տարբերություն զայրույթի արտաքին պատճառ ունենալու։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ իրենց զայրույթը վերագրում էին արտաքին պատճառներին։

Ենթադրվում է, որ զայրույթի արտահայտությունը կապված է կարգավիճակի հետ, քանի որ զայրույթը համարվում է կարգավիճակի հույզ։ Բարկություն դրսևորողների դրական տպավորությունները վերապահված են այն մարդկանց համար, ովքեր կարծրատիպային կերպով ավելի բարձր կարգավիճակ են ստանում։ 2007 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աշխատավայրում ստորադաս դիրքում գտնվող տղամարդ աշխատակիցները զայրույթ են ցուցաբերում ավելի բարձր կարգավիճակ ունեցող աշխատողների նկատմամբ, մինչդեռ ստորադաս պաշտոնում գտնվող կին աշխատակիցները շատ ավելի հազվադեպ են զայրանում ավելի բարձր կարգավիճակ ունեցող աշխատողների նկատմամբ։ Սա խոսում է այն մասին, որ տղամարդկանց զայրույթը դրսևորող կարծրատիպային նորմը տարածվում է աշխատավայրում, մինչդեռ կանանց կողմից զսպված զայրույթի դրսևորումը նույնպես տարածվում է։ Այն նաև հուշում է, որ թեև աշխատավայրում ցածր մակարդակի պաշտոններ զբաղեցնող տղամարդիկ այս համատեքստում ունեն ցածր կարգավիճակ, նրանք կարող են իրենց սեռի հետ կապված ավելի բարձր կարգավիճակը տեղափոխել աշխատավայր։ Կանայք չունեն այս բարձր կարգավիճակը. Հետևաբար, ցածր կարգավիճակը, որն ունեն ցածր մակարդակի կանայք աշխատավայրում, միակ կարգավիճակն է, որը կարևոր է։

Որոշ ցուցիչներ 

 Աշխատավարձի խտրականություն.
 Համակարգված սեռի վրա հիմնված աշխատանքի ընդունելու և առաջխաղացման պրակտիկաներ (երբ գործատուները չեն վարձում կամ չեն առաջխաղացնում մի անձի, ով «այլ կերպ, ըստ երևույթին, որակավորված է աշխատանքի համար» բացառապես այն հիմքով, որ նա կին կամ տղամարդ է.
 Սեռական ոտնձգություններ.
 Այն համոզմունքը, որ որոշ մասնագիտական ոլորտներ կամ աշխատատեղերի տեսակներ, հատկապես նրանք, որոնք ստորացուցիչ և/կամ ցածր վարձատրվող են, «կանանց աշխատանք» են կամ վտանգավոր և (կամ) վտանգավոր, «տղամարդկանց աշխատանք» են.
 Աշխատանքային մահացություններ;.
 Կենսաթոշակային տարիքի տարբերությունը, որոշ երկրներում տղամարդիկ ավելի երկար են աշխատում, քան կանայք։

Հետազոտություն 
Աշխատավայրում տղամարդկանց նկատմամբ խտրականությունը լիովին չի ուսումնասիրվում Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության զեկույցները հաճախ ներառում են ատելությունը կանանց դեմ, բայց ոչ տղամարդկանց։

Աշխատավարձի խտրականություն 
Սենտ Լուիսի Դաշնային պահուստային բանկի տնտեսագետ Հովարդը 1980-ականների վերջին ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ վարձատրության գենդերային  տարբերությունը պայմանավորված է կանանց աշխատաշուկա բերած հմտությունների և փորձի տարբերություններով, իսկ մոտ 28 տոկոսը պայմանավորված է արտադրությունում, զբաղմունքներում և արհմիութենական կարգավիճակի տարբերություններով։ Այս տարբերությունների հաշվառումը բարձրացրել է կանանց և տղամարդկաց աշխատավարձի հարաբերակցությունը 1980-ականների վերջին մոտ 72%-ից մինչև մոտ 88%, թողնելով մոտ 12%-ը որպես «անբացատրելի» տարբերություն։

Մահ աշխատավայրում 
Աշխատանքային մահերի մեծ մասը տեղի է ունենում տղամարդկանց շրջանում։ ԱՄՆ-ի մեկ ուսումնասիրության մեջ աշխատավայրում մահացությունների 93%-ը վերաբերում էր տղամարդկանց,  մահացության մակարդակը մոտավորապես 11 անգամ ավելի բարձր է, քան կանանց։ Մահացության ամենաբարձր ցուցանիշներ ունեցող արդյունաբերություններն են հանքարդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը, ձկնորսությունը և շինարարությունը, որոնք բոլորում ավելի շատ տղամարդիկ են աշխատում, քան կանայք։  Զինվորականների մահը ներկայումս գերազանցում է տղամարդկանց 90%-ը։

Աշխատավարձի խտրականության պատճառներ 
Սոցիոլոգները, տնտեսագետները և քաղաքական գործիչները մի քանի տեսություններ են առաջարկել աշխատավարձի գենդերային  խզման պատճառների վերաբերյալ։ Ոմանք կարծում են, որ կանանց աշխատավարձերը հիմնված են կանանց ընտրած կարիերայի ուղու վրա։ Նրանք սահմանում են, որ կանայք ընտրում էին ցածր վարձատրվող աշխատանք, գործավարություն և աշխատել ծառայություններում  (տես նաև Վարդագույն օձիքի աշխատող)։ Ասվում է, որ դա ժամանակին համեմատաբար ճիշտ է եղել, քանի որ շատ կանայք, ովքեր ընտրում են այս կարիերան, ավելի հեշտ է դառնում շարունակել աշխատել այս պարզ գործերով, այլ ոչ թե թողնում են դրանք, եթե որոշեն ընտանիք կազմել։

Սեքսիզմը ակադեմիական միջավայրում 
Համալսարաններին մեղադրել են աշխատանքի ընդունելու որոշումներում սեքսիստական լինելու մեջ։ Մասնավորապես, արձանագրվել է, որ տղամարդիկ կողմնակալ վերաբերմունք են ցուցաբերում արական սեռի դիմորդների նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ կանայք հասել են իրենց առաջընթացին, համենայն դեպս, երբ խոսքը վերաբերում է կանանց առաջարկվող պրոֆեսորադասախոսական կազմի պաշտոնների քանակին (տես Աղյուսակ)։ 

Աղյուսակում ներկայացված տվյալները 89 ԱՄՆ համալսարաններից, որտեղ կանայք հարցազրույցներ են անցկացրել պաշտոնավարման հետ կապված աշխատանքի համար։

Մասնագիտական սեքսիզմի մարտահրավեր 
Մասնագիտական սեքսիզմը ինստիտուցիոնալացվել է ԱՄՆ-ում, երբ կանայք 20-րդ դարի սկզբում կարողացել են ստանալ տղամարդկային աշխատանքներ  և վարձատրվել են տղամարդկանց եկամուտի մինչև երկու երրորդը։ Այդ ժամանակվանից ի վեր կանանց աշխատանքի ընդունելը  համարվում է «լավ բիզնես», քանի որ նրանք կարող էին տղամարդկանց նման բազմաթիվ գործեր կատարել, սակայն նրանց ավելի քիչ աշխատավարձ տալ։  Այս տեսկի խտրականության դեմ պայքարելու համար ստեղծվել են այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են Քաղաքացիական ազատությունների ամերիկյան միությունը և Կանանց ազգային կազմակերպությունը, ինչը հանգեցրել է նախադեպային օրենքների ստեղծմանը, ինչպիսին է 1963 թվականի Հավասար վարձատրության օրենքը։ Այնուամենայնիվ, աշխատավայրում սեռային խտրականության բացահայտումն ու վիճարկումը սովորական մարդու համար չափազանց դժվար է ապացուցել դատարանում։

Սեքսիզմի դատական գործերից մեկը, որը հասել է ԱՄՆ Գերագույն դատարան, եղել է Փրայս Ուոթերհաուսն ընդդեմ Հոփքինսի գործը։ Փրայս Ուոթերհաուսի ավագ մենեջեր Էնն Հոփքինսը դատի է տվել իր գործատուին` պատճառաբանելով, որ իրեն աշխատանքային ընկեր չառաջարկելը բխում է ոչ թե իր ունակություններից, որոնք անհերքելիորեն աստղային էին, այլ որոշ աշխատանքային ընկերների կողմից, ովքեր կարծում էին, որ նա իրեն բավական կանացի չի պահում Գերագույն դատարանը 6–3 վճիռ է կայացրել Հոփքինսի օգտին, և ստորադաս դատարանը պարտադրել է նրա գործատուին նրան գործընկեր տալ և վճարել դատական գործի ընթացքում կորցրած աշխատավարձերը։

Գերագույն դատարանի մեկ այլ գործ՝ Լեդբեթերը ընդդեմ Goodyear Tyre & Rubber ընկերության վճիռը կայացրել է  Լիլի Լեդբեթերի օգտին որը բողոքել էր իր արական սեռի գործընկերների համեմատ անհամաչափ ցածր վարձատրություն ստանալու համար. Որոշում է կայացվել նրան  վճարել հետադարձ վարձատրություն մի քանի տարիների համար, բայց հետո վճիռը չեղյալ է համարվել, քանի որ նա շատ երկար է սպասել հայց ներկայացնելու համար։ Որոշում կայացնելուց հետո մեջբերել են դաշնային օրենքնը, որը ասում է, որ «աշխատակիցները պետք է իրենց խտրականության վերաբերյալ բողոքները ներկայացնեն դեպքից հետո 180 օրվա ընթացքում», մի խնդիր, որին հակառակ դատավոր Ռութ Բադեր Գինսբուրգը պնդել է, որ հաճախ կանայք խտրականության մեջ կասկածելու պատճառ չեն ունենում, քանի դեռ որոշակի անարդար օրինաչափություններ չեն ձևավորվել, և նրանք տեղյակ չեն եղել դրանց մասին։

Ծանոթագրություններ 

Սեքսիզմ
Հանցագործություններ կանանց նկատմամբ
Խտրականություն
Աշխատանքային իրավունք
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ