Կոգնիտիվ լեզվաբանություն

Կոգնիտիվ (ճանաչողական) լեզվաբանությունը լեզվաբանության միջդիսցիպլիմնար ճյուղ է, որը միավորում է հոգեբանության և լեզվաբանության մասին գիտելիքները և ուսումնասիրությունները ։ Սա լեզվաբանական հետազոտություններին ուղղված մոտեցում է, որը կապված է գիտական ու տերմինոլոգիական հակասության հետ, այսինքն՝ չկա որևէ ընդհանուր համաձայնություն այն հարցի շուրջ, թե կոնկրետ ինչ է նշանակում «կոգնիտիվ լեզվաբանություն»-ը ։

Նախապատմություն 
Կոգնիտիվ լեզվաբանության հիմքը դրել է Նոամ Չոմսկին՝ 1959թվ․ հրապարակելով իր քննադատական տեսությունը ամերիկացի հոգեբան և գրող Բերհես Ֆրեդերիկ Սկինների «Խոսքային վարքագիծ» գրքի վերաբերյալ ։ Չոմսկին ժխտում էր վարքային հոգեբանությունը, և այդ հակավարքաբանական ակտիվությունը օգնում է նրան հոգեբանության ոլորոտում ուշադրությունը էմպիրիզմից սևեռել մենթալիզմի վրա նոր տերմինների ներմուծման շնորհիվ, որոնք էին կոգնիտիվ հոգեբանությունը և կոգնիտիվ գիտությունը։

1970-ականներին արդեն Չոմսկին լեզվաբանությունը դիտարկում էր որպես կոգնիտիվ գիտության ենթաճյուղ, սակայն այն անվանում էր վերափոխվող մոդել (model transformational) կամ գեներատիվ քերականություն (generative grammar)։ Չոմսկիի հետ միասին «լեզվաբանական պատերազմների»  մեջ ներքաշված լինելով՝ ամերիկացի լեզվաբան և փիլիսոա Ջորջ Լակոֆը վաղ 80-ականներին միանում է ամերիկացի մեկ այլ լեզվաբան Ռոնալդ Լանգաքերի և նեոդարվինիստական լեզվաբանության այլ ներկայացուցիչների հետ՝ ստեղծելով այսպես կոչված «Լակոֆ - Լանգաքերի համաձայնություն»-ը։ Վարկած կա, որ նրանք ընտրել էին «կոգնիտիվ լեզվաբանություն»-ը իրենց հետազոտությունների համար, որպեսզի արժեզրկեն գեներատիվ քերականության վարկանիշը որպես կոգնիտիվ գիտություն ։ 

Հետևաբար գոյություն ունի 3 մրցակից մոտեցում, որոնք այսօր համարվում են կոգնիտիվ լեզվաբանության արտահայտչամիջոցները։ Դրանցից մեկը լակոֆյան - լանգաքերյան բրենդն է (Կոգնիտիվ Լեզվաբանություն)։ Երկրորդը գեներատիվ քերականությունն է, իսկ երրորդ մոտեցումը առաջարկված է գիտնականների կողմից, որոնց աշխատանքը դուրս է նախորդ երկուսի շրջանակներից։ Նրանք կարծում են, որ կոգնիտիվ լեզվաբանությունը պետք է ընկալվի ոչ թե որպես առանձնահատուկ ընտրված ոլորտ, այլ որպես գիտական հետազոտությունների ամբողջական ասպարեզ, որն ավելի շուտ գնահատվում է իր ակնհայտությամբ և ոչ տեսական արժեքով ։

Հակասություն 
Կոգնիտիվ լեզվաբանության առանձնահատուկ իմաստը, անվան ճշգրիտ հասցեագրումը և նախաձեռնության գիտական հեղինակությունը դրված են եղել հարցականի տակ։ Երբեմն պնդում են, որ այսպես կոչված կոգնիտիվ լեզվաբանության բովանդակությունն այդպես էլ չի համապատասխանում իր անվանը ։ 

Ինձ թվում է, որ կոգնիտիվ լեզվաբանությունը լեզվաբանության տեսակ է, որ օգտագործում է կոգնիտիվ հոգեբանության և նյարդաբանության հայտագործությունները և ուսումնասիրում է, թե ինչպես է մարդկային ուղեղը ստեղծում և մեկնաբանում լեզուն։ Այլ կերպ ասած, կոգնիտիվ լեզվաբանությունը կոգնիտիվ գիտություն է, մինչդեռ Կոգնիտիվ Լեզվաբանությունը ոչ։ Գեներատիվ լեզվաբանության մեծ մասը, իմ պատկերացմամբ, նույնպես կոգնիտիվ չէ։ — Բերտ Փիթերս

Այսպիսով առաջարկվում է, որ վերոնշյալ շրջանակները, որոնք օգտագործում են «ճանաչողական» պիտակը, կեղծ գիտություններ են, քանի որ մտքի և ուղեղի նրանց տեսակետները հակասում են նյարդագիտության հիմնական ժամանակակից պատկերացումներին, և փոխարենը հիմնված են գիտականորեն չարդարացված ուսմունքների վրա։ Ասում են, որ այս տեսակետի ջատագովները նաև օգտագործել են այլ հետազոտողների ուսումնասիրություններ՝ դրանք որպես իրենց սեփական աշխատանքը ներկայացնելով ։ Չնայած այս քննադատությունն ընդունվում է մեծամասամբ, երբեմն պնդում են, որ հետազոտությունների մի մասը, այնուամենայնիվ, օգտակար պատկերացումներ է տվել ։

Տես նաև 

 կոգնիտիվ գիտություն
 կոգնիտիվ հոգեբանություն
 հոգելեզվաբանություն

Ծանոթագրություններ 

Կոգնիտիվ լեզվաբանություն
Կոգնիտիվ գիտություն