Երեխաների զանգվածային սպանություն Եյսկում

Երեխաների զանգվածային սպանություն Եյսկում, նացիստական զավթիչների գործողությունը, որի ընթացքում 1942 թվականի հոկտեմբերի 9-10-ը ոչնչացվել են մանկատան 214 սաներ, որոնք Սիմֆերոպոլից էվակուացվել էին Եյսկ։ Գործողությունն իրականացրել է ՍՍ-ի 10 Ա զոնդերխումբը՝ Կուրտ Քրիսթմանի գլխավորությամբ։

Պատմություն 
Ղրիմում մարտերի ժամանակ Սիմֆերոպոլից Կուբան՝ Եյսկ, տարհանվել են մանկատան մոտ 300 սաներ և աշխատակիցներ։

Մեկ տարի անց Եյսկը գրավվել է գերմանա-ֆաշիստական զավթիչների կողմից, իսկ հոկտեմբերի 9-ին մանկատուն են մոտեցել մի քանի բեռնատարներ։ Գործողությունը ղեկավարել են գեստապոյի ղեկավար օբեր-լեյտենանտ Բեդեդեդեքերը և Քանդլեր քաղաքի պարետավորը։ Բժշկական հսկողության համար պատասխանատու են եղել գեստապոյի բժիշկ Շտրաուխը և ՍՍ-ի 10Ա զոնդերխմբի բժիշկ Կ. Քրիսթմանը։ Կատարողը զոնդերխումբն էր, որն իր տրամադրության տակ ուներ հատուկ բեռնատարներ, որոնք սարքավորված էին որպես գազային խցիկներ և ներսից լցված էին երկաթով ու անագով։  Այդ ստորաբաժանումը 1942-1943 թվականներին պատժիչ գործողություններ է իրականացրել Կրասնոդարի երկրամասի տարածքում։

Երեկոյան ժամը 6-ին մանկատանն են մոտեցել մեքենաներ, որոնց մեջ սկսել են տեղավորել երեխաներին։ Նրանց, ովքեր դիմադրում էին, ուժով էին մտցնում մեքենան։

Երեխաներին բեռնատարով տեղափոխել են Շիրոչանի խուտորի շրջանում գտնվող թաղման վայր։ Ճանապարհին (հեռավորությունը մոտ 3.5 կմ էր) բոլոր երեխաները մահացել են թունավորումից։ Դա եզրակացրել է հանձնաժողովը, որը քաղաքի ազատագրումից հետո հետաքննել է սպանությունը և ցուցմունքներով պարզել, որ երեխաները մահացած են թաղվել, քանի որ մարմինների վրա չկան հրազենային վերքեր կամ վնասվածքներ, իսկ վկաները չեն լսել երեխաների ճիչերը կամ լացը թաղման ժամանակ։ 

Հոկտեմբերի 10-ին պատժիչները շարունակել են ակցիան՝ մեքենայի մեջ մտցնելով 13 հոգու այն 20 երեխաներից, որոնք մեկ օր առաջ կարողացել էին փախչել, ինչպես նաև` 22 պառկած երեխայի։

Նախնական քննության փաստաթղթերում նշված է եղել, որ սպանվել են հաշմանդամ երեխաները։ Այդ մասին վկայում են գերեզմաններում հայտնաբերված կմախքների վնասվածքները, հենակները և պրոթեզները։ Այնուհետև կազմվել է զոհված երեխաների ամբողջական ցանկը՝ նշելով հաշմանդամության խումբը, որոնց թվում էին ռուսներ, ուկրաինացիներ, հայեր, վրացիներ, չեխեր, թաթարներ, հրեաներ և նույնիսկ ազգությամբ երկու գերմանացիներ։ Ոմանք հարազատներ ունեին, ոմանք որբ էին։

Հետաքննություն 
Եյսկի ազատագրումից հետո երեխաների զանգվածային սպանությունը հետաքննվել է։ Հավաքվել են փորձագետների վկայությունները, վկաների ցուցմունքները։ 1943 թվականի ապրիլի 15-ին հանձնաժողովի կողմից երկու բժիշկների և սպայի մասնակցությամբ կատարվել է եղբայրական գերեզմանի փորձաքննություն։ Նույն թվականի օգոստոսի 3-ին և 4-ին բացվել է ևս երկու գերեզմանոց, որոնցում հայտնաբերվել են 6-14 տարեկան երեխաների մնացորդներ։

Կատարվել է նաև այդ հանցագործության մեղավորների հետախուզում։ Նրանց մի մասը, այդ թվում՝ Կուրտ Քրիսթմանը, պատիժ են կրել։ Սակայն Բեդեդեքերը, Քանդլերը, Շտրաուխը և մյուսները խուսափել են դատից։

Ռուսաստանի Դաշնության քննչական կոմիտեն ԱԴԾ արխիվային գործն ուսումնասիրելուց հետո որոշում է կայացրել քրեական գործ հարուցել 1942 թվականին մանկատների սպանության փաստով՝ հիմնվելով այն բանի վրա, որ քաղաքացիական բնակչության ոչնչացումը որակվում է որպես մարդկության դեմ հանցագործություն և վաղեմության ժամկետ չունի։

Տես նաև 

 T4 գործողություն

Ծանոթագրություններ 

Եվգենիկա
Զանգվածային սպանություն