Մեղվաընտանիքների կործանման համախտանիշ

Մեղվաընտանիքների (գաղութների) կործանման համախտանիշ, երևույթ, որի էությունն այն է, որ մեղրատու մեղուների աշխատող առանձնյակներն ընդմիշտ հեռանում են փեթակներից՝ թողնելով այնտեղ մայր մեղվին, սննդի պաշարներ և կերակրող մեղուների։ Ձմեռվա ընթացքում մեղուների թվաքանակի նվազման միջին մակարդակը 2007-2013 թվականներին ԱՄՆ-ում կազմել է 30 տոկոս՝ սովորական 15 տոկոս մակարդակի դեպքում։ Համախտանիշը չի ազդել մեղրատու մեղուների ընդհանուր թվաքանակի վրա, քանի որ մեղվաբույծները վերականգնում են գաղութները՝ փեթակների բաժանման միջոցով։ 2014-2017 թվականներին կորուստների մակարդակը նվազել է մինչև 24 %, սակայն մեղուների ընտանիքների առողջությունն ընդհանուր առմամբ մտահոգություններ է առաջացնում։

Մեղուների ընտանիքների ոչնչացման համախտանիշը գրավել է հանրության ուշադրությունը և հաճախ այդ արտահայտությամբ նկատի է առնվում մեղուների առողջությանը վնասող ավելի ընդհանուր խնդիրներ, որոնց թվում են թունաքիմիկատներով վարակը, բնակության միջավայրի կորուստը ֆերմերների կողմից միատեսակ մշակաբույսերի աճեցման պատճառով և այլն։

Պատմություն 
Գաղութների կործանման համախտանիշն առաջին անգամ նկարագրվել է 2006 թվականին Միացյալ Նահանգներում, որբ նկատվել է երևույթի գագաթնակետը։ Մեղրատու մեղուների պաշտպանության համաշխարհային ֆոնդի տվյալների համաձայն՝ ամեն ձմեռ ԱՄՆ-ում ոչնչանում է մեղրատու մեղուների գաղութների 30-35 %-ը։

Հետագայում նույնը նկատվել է Եվրոպայի մի քանի երկրներում՝ Բելգիայում, Բուլղարիայում, Ֆրանսիայում, Նիդերլանդներում, Հունաստանում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում ու  Իսպանիայում և ավելի քիչ՝ Շվեյցարիայում և Գերմանիայում։ Հյուսիսային Իռլանդիայում 2009 թվականին հայտարարվել է մեղրատու մեղուների պոպուլյացիայի կրկնակի կրճատման մասին։ Ընդհանուր առմամբ ամբողջ Եվրոպայում տարեկան ոչնչանում է մեղրատու մեղուների 20 %-ը․ նմանատիպ միտում է սկսում նկատվել Լատինական Ամերիկայում և Ասիայում (հայտարարվել է Թայվանում համախտանիշի հայտնվելու հնարավոր դեպքերի մասին)։

Պատճառներ 
Այս երևույթի պատճառները դեռևս մինչև վերջ պարզված չեն, սակայն կարծիքներ են հնչել այն մասին, որ դա կարող է պայմանավորված լինել շրջակա միջավայրի ու բիոտիկ գործոնների ազդեցությամբ, մարդու տնտեսական գործունեության և այդ ու այլ գործոնների համալիրի ազդեցությամբ։

Բիոտիկ գործոնների թվում առաջին հերթին ընդգրկվում են վարոատոզը (մեղրատու մեղուների մակաբուծային հիվանդություն) և պաթոգենային միկրոօրգանիզմների առաջացրած մի շարք հիվանդություններ։ Փեթակ ներթափանցած վարրոա տզերը վարակում են մեղուներին և նրանց սերունդներին։ Տիզը Եվրոպա է հասել 1960-ական թվականներին Չինաստանից և Հնդկաստանից՝ հնդկական Apis cerana indica վայրի մեղվի հետ միասին, որի վրա տիզը մակաբուծում է վայրի բնության մեջ։ Սկսած 1980-ական թվականներից՝ Եվրասիայի փեթակներից յուրաքանչյուրը կարելի է ապրիորի համարել վարոա տզով վարակված։ Ներկայում տզի մի շարք պոպուլյացիաներ հարմարվել են դրա ոչնչացման համար օգտագործվող համակարգային ազդեցության ակարիցիդներին։ Մյուս կողմից, փեթակների մշակումից հետո մեղրը վաճառքի ենթակա չէ, ուստի հակավարոային պրոցեսները հնարավոր չէ պարբերաբար անցկացնել մեղրի հավաքման ամբողջ սեզոնի ընթացքում։

Ի թիվս այլ որոշիչ պատճառների, նշվում է շրջակա միջավայրի պայմանների փոփոխությունը, սննդի պակասը և միջատազերծումը թունաքիմիկատների օգտագործմամբ (օրինակ՝ իմիդակլոպրիդ)։ Քանի որ սատկած մեղուների մեծ մասը հայտնաբերվում է դաշտերում (նրանցից միայն մի քանիսը կարող են թռչել փեթակ և այնտեղ սատկել), ապա կան ծանրակշիռ հիմքեր կասկածելու, որ մեղուների թունավորվում են այն քիմիկատներով, որոնք անբարեխիղճ գյուղատնտեսներն  օգտագործում են դաշտերի մշակման համար (հատկապես սևուկը).։

Փորձ է արվել համախտանիշը ԳՄՕ-բույսերի աճեցման հետ։ Սակայն մեղուների վրա գենային-մոդիֆիկացված բույսերի ազդեցության ուսումնասիրության 25 աշխատանքների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ դրանք չեն ազդում հասուն մեղուների և նրանց թրթուրների գոյատևման վրա։ Ավելին, այն տարածաշրջանների միջև, որտեղ մեղուների անհետացումներ են տեղի ունեցել, և այն տարածաշրջանների միջև, որտեղ մշակվում են ԳՄՕ-բույսերը, կորելացիան բացակայում է։

Մեղուներին ոչնչացնում են նաև նոզեմատոզը, եվրոպական փտախտը, ամերիկյան փտախտը, 19 վիրուսային ինֆեկցիաները, որոնց բուժումը դեռևս հայտնաբերված չէ։ Պատճառը կարող է լինել նաև գերսառեցումը) (հատկապես ձմռանը, սառնամանիքին)։ Ենթադրվում է, որ պատճառը կարող է լինել միանգամից մի քանի գործոնների համադրությունը, ներառյալ բջջային կապի աշտարակների ճառագայթումը։

Հակազդեցության միջոցներ 
21-րդ դարի սկզբին մեղվաբույծները կրկին դիմել են օրգանական թթուների (մրջնաթթու և թրթնջակաթթու) օգնությանը, որոնցից ժամանակին հրաժարվել են նրանց հետ աշխատելու մեծ դժվարությունների պատճառով. մեղվաբույծի համար ավելի հեշտ է Վարրոայի տզերի դեմ պայքարելու համար օգտագործել  քիմիական նյութեր, քան թթուները՝ սեզոնի ընթացքում 3-4 անգամ քիմիական նյութերով մշակելով փեթակները (ընդ որում՝ հաճախ 20-30 % դեպքերում, մայր մեղուն վնասվում է)։

Ներկայու չի կարելի փեթակը դնել սևուկի ցանքսերի մոտ, քանի որ այն սեզոնի ընթացքում 2-3 անգամ սրսկվում է։ Մեղուները դրան չեն դիմանում. սկզբում նրանք դառնում են ագրեսիվ, իսկ մեկ ամիս անց հեռանում են փեթակից։ Այնուամենայնիվ, սևուկի ցանքատարածություններից մեղուներին հասնող ավելի բնորոշ վնասն այն է, որ սևուկի մեղրը ձմռան համար ոչ պիտանի է։ Մեղվի ընտանիքը, որը ձմռան համար մնացել է այդ մեղրի պաշարով, շատ դեպքերում մահանում է։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Անգլերեն
 PBS: Silence of the Bees 
 CCD — University of Florida
 Colony health — Beeologics 
 CCD, USDA Plans, news releases, videos, audios On the Florida Pest Alert site — see entry for 05/06/08
 website of the 2009 documentary Vanishing of the Bees explores possible causes of CCD
 Requiem for the Honeybee By Prof. Joe Cummins. Study by the British non-governmental 'Institute for Science in Society', which published a short review of the scientific literature on the dying of honey bees and neonicotinoids
 COLOSS.org website of a worldwide group of researchers collaborating on CCD
 Honey Bee Colony Collapse Disorder (January 7, 2010)
 Bee devastation: Campaign for total ban of neonicotinoid pesticides (March 9, 2009)

 Գերմաներեն
 Petra Steinberger: Das spurlose Sterben in der SZ vom 12. März 2007
 Rätselhaftes Verschwinden von Honigbienen in 24 US-Bundesstaaten — Wikinews (27. Februar 2007)
 Gentechnik — alles unter Kontrolle? Greenpeace Gruppe Aachen
 Schweizer Bienen leben länger — keine direkte Gefahr für die europäischen Bienen
 Verband der deutschweizerischen und rätoromanischen Bienenzüchtervereine — Informationen zu Hintergründen des Bienensterbens des vergangenen Winters
 Sind die Handys am Bienensterben schuld? Telepolis
 Martin Kotynek: Honig saugen aus dem Bienensterben  in der SZ vom 27. Juni 2007
 Sterben im Stock — Verursachen Milben den rätselhaften Bienentod in den USA?  GEO Magazin Nr. 8/07
 Focus Online (13.04.2009): Parasit verursacht mysteriöses Bienensterben
Մեղվաբուծություն
Անբացատրելի անհետացումներ
Բնության խնդիրներ
Համախտանիշներ