Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն

Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն (, SDE), Էստոնիայում սոցիալ-դեմոկրատական  քաղաքական կուսակցություն, որը ներկայումս ղեկավարում է Ինդրեկ Սարը։

Նախկինում կուսակցությունը հայտնի էր որպես Մոդեռատորների ժողովրդական կուսակցություն ()։  SDE-ն անդամակցում է Եվրոպական սոցիալիստների կուսակցությանը 2003 թվականի մայիսի 16-ից, իսկ 1990 թվականի նոյեմբերից մինչև 2017 թվականը անդամակցում էր Սոցիալիստական ինտերնացիոնալին։

Պատմություն 
Վերակառուցման ընթացքում Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (ԷՍԴԿ, Eesti Sotsiaaldemokraatlik Partei) ստեղծվել է 1990 թվականին որպես Էստոնիայի սոցիալ-ժողովրդավարական շարժումների միավորում։ Շարժումները եղել են  Էստոնիայի դեմոկրատական աշխատավորական կուսակցությունը, Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական անկախության կուսակցությունը, Էստոնիայի ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը և Էստոնիայի սոցիալիստական կուսակցության արտաքին ասոցիացիան (Էստոնիայի սոցիալիստական բանվորական կուսակցության իրավահաջորդը աքսորում)։ ԷՍԴԿ-ի առաջին ղեկավարը Մարջի Լաուրիստինն էր։ Նրանք 1990 թվականին վերականգնեցին իրենց կապերը Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի հետ։ ԷՍԴԿ-ն ընտրական դաշինք ստեղծեց ագրարային Էստոնիայի գյուղական կենտրոնամետ կուսակցության հետ (ձևավորվել է 1990 թվականին) 1992 և 1995 թվականների ընտրությունների համար։ 1996 թվականին՝ ընտրական պարտությունից հետո, այս երկու կուսակցությունները վերջապես միավորվեցին և իրենց անվանեցին «Մոդեռատորներ» ( Mõõdukad ): 1999 թվականի սեպտեմբերին կայացած իր 20-րդ համագումարում Մոդեռատորները դարձան Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի լիիրավ անդամ։

1999 թվականին Մոդեռատոևները և կենտրոնամետ աջ Ժողովրդական կուսակցությունը, որը ստեղծվել է 1998 թվականի մայիսին, Գյուղացիների կուսակցության և Հանրապետականների և պահպանողականների ժողովրդական կուսակցության հետ միաձուլումից հետո, ստեղծեցին «Մոդեռատորների ժողովրդական» կուսակցությունը (Rahvaerakond Mõõdukad)։ Տպավորիչ թվացող անհավանական որոշումը կայացվեց 1999 թվականի մայիսի 29-ին, որոշ արտասահմանյան մեկնաբաններ զուգահեռներ անցկացրին «աջամետ սոցիալիստների» հետ։ Նույն թվականի նոյեմբերին միավորումը պաշտոնապես հաստատվեց կուսակցության ընդհանուր ժողովի կողմից։

Մոդեռատորները և Ժողովրդական կուսակցությունը համատեղ ցուցակ ունեին 1999 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում և ստեղծեցին կառավարական կոալիցիա «Պրո Պատրիա» միության և Ռեֆորմիստական կուսակցության հետ։ 2003 թվականին Մոդեռատոր ժողովրդական կուսակցությունը միացավ Եվրոպական սոցիալիստների կուսակցությանը։ 2003 թվականին՝ ընտրություններում պարտվելուց հետո, կուսակցությունը 2004 թվականի փետրվարի 7-ին իրեն վերանվանեց Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն (SDE):

Այն 2004 թվականի եվրոպական խորհրդարանական ընտրություններում ամենահաջողակ կուսակցությունն էր՝ հավաքելով ազգային քվեների 36.8%-ը (որոնց մեծ մասը բաժին էր ընկնում իրենց առաջատար թեկնածու Թոոմաս Հենդրիկ Իլվեսին) և ունենալով 3 պատգամավոր Եվրոպական խորհրդարանում։

2005 թվականի մայիսի 10-ին նրանց միացան նախկին սոցիալ-լիբերալներ Պիտեր Կրեյցբերգը և Սվեն Միկսերը։ Նոյեմբերի 28-ին նախկին սոցիալ-լիբերալ Մարկ Սուսաարը կրկին միացավ SDE-ին։ Կուսակցությունը ընդդիմությունում էր 2002 թվականից ի վեր, բայց նրանք մասնակցեցին բանակցություններին՝ որպես ընդհանուր այլընտրանքային նախագահի թեկնածու Առնոլդ Ռոտելի կողմնակից։ SDE-ի ղեկավար Թոոմաս Հենդրիկ Իլվեսը ընտրվել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 23-ին որպես Էստոնիայի հաջորդ նախագահ։ Բացի Սոցիալ-դեմոկրատներից նրան աջակցում էին Էստոնիայի ռեֆորմիստական կուսակցության, «Պե Պատրրիա» միության և «Res Publica»-ի պատգամավորները)։

2005 թվականի հոկտեմբերի 16-ին տեղական ինքնակառավարման մարմինների ավագանու վերջին ընտրություններից հետո խոշոր քաղաքներում կուսակցությունը ընդդիմության մեջ է։ Կուսակցությունը տարածքների մեծ մասում բարելավել է իր դիրքերը։ Տալլինում այն համատեղ ցուցակ կազմեց ագրարային Ժողովրդական միության հետ, որը 63 մանդատներից ստացել է 6 մանդատ՝ հավաքելով 11,1% ձայն։ Համեմատելով 2003 թվականի Տալլինում տեղական ինքնակառավարման խորհրդի ընտրությունների հետ՝ SDE-ն և Ժողովրդական միությունը ստացան մանդատներ։ 2003 թվականի ընտրություններում SDE-ն ստացել էր ձայների 4,9%-ը, իսկ Ժողովրդական միությանը՝ 3,4% ձայներ, որոնք երկուսն էլ ցածր էին ընտրական 5% շեմից։ SDE- ն այսօր ներկայացված է տեղական 206 խորհրդերից 65 տեղական խորհրդում և ղեկավարվում է տեղական 20 խորհուրդներում։ 2003 թվականի ընտրություններից հետո կուսակցությունը ներկայացված էր 247-ից 104 տեղական խորհուրդներում։

2007 թվականին Էստոնիայի խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ի նպատակը 101-ից առնվազն 17 մանդատ ստանալն էր։ Ներկայիս Ռիյգիկոգուի անկուսակցական անդամ Լինա Տանիսոնը առաջադրվեց որպես իրենց ցուցակի թեկնածու։

2007 թվականի ապրիլին սոցիալ-դեմոկրատները միացան կոալիցիոն կառավարությանը, որը ղեկավարվում էր Էստոնիայի ռեֆորմիստական կուսակցության կողմից։

2011 թվականի մարտի 6-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ն ստացավ ձայների 17,1%-ը և 19 մանդատ։

Էստոնիայում փոքրիկ ռուսական կուսակցությունը միացավ SDE-ին 2012 թվականին։

Վարչապետ Անդրուս Անսիպի հրաժարականից հետո 2014 թվականի մարտի 26-ին երդվեց նոր կառավարությունը, որի ընթացքում Ռեֆորմիստական կուսակցությունը սոցիալ-դեմոկրատների հետ կոալիցիայի մեջ։

2014 թվականի մայիսի 25-ին կայացած եվրոպական ընտրություններում SDE-ն հավաքեց ազգային քվեների 13,6%-ը՝ ընտրվելով Եվրախորհրդարանի մեկ անդամ։

2015 թվականի մարտի 1-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ն ստացավ ձայների 15.2%-ը և Ռիյգիկոգուում՝ 15 մանդատ։ Ռեֆորմիստականների և «Իսամաա»-յի հետ կոալիցիայի ձևավորումից հետո պատգամավոր Եվգենի Օսինովսկին հայտարարեց, որ ինքը մարտահրավեր է նետելու Սվեն Միկսերին կուսակցության համագումարում 2015 թվականի մայիսի 30-ին։ Միկսերը, այնուամենայնիվ, համագումարում ընտրություններից առաջ հրաժարական տվեց, և Օսինովսկին ընտրվեց որպես կուսակցության նոր ղեկավար։ 2016 թվականի նոյեմբերի 7-ին Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը և «Իսամաա»-ն հայտարարեց, որ իրենք խնդրում են վարչապետ Թաավի Ռոիվասին պաշտոնաթող լինել և պլանավորում են բանակցել նոր մեծամասնական կառավարության շուրջ։ Նոյեմբերի 9-ին կայացած վստահության հաջորդ քվեի ժամանակ Ռիյգիկոգուի մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց վարչապետի կառավարությունը պաշտոնաթող անելու օգտին։

2016 թվականի նոյեմբերի 23-ին երդվեց նոր կոալիցիոն կառավարությունը, որը բաղկացած էր Էստոնիայի Կենտրոնական կուսակցությունից, SDE-ից և «Իսամաա»-յից։

Կուսակցության ղեկավարները 

 Մարյու Լաուրիստին 1990–1995 
 Էյկի Նեստոր 1995–1996 
 Անդրես Տարանդ 1996–2001 
 Թոոմաս Հենդրիկ Իլվես 2001–2002 
 Իվարի Պադար 2002–2009 
 Յուրի Պիհլ 2009–2010 
 Սվեն Միկսեր 2010–2015թթ 
 Եվգենի Օսինովսկի 2015–2019 
 Ինսրեկ Սաար 2019–

Ընտրության արդյունքներ

Խորհրդարանական ընտրություններ

Եվրախորհրդարանի ընտրություններ

Կառավարման ժամանակաշրջաններ 
1992–1994, 1994–1995, 1999–2002, 2007–2009 թվականներին նրանք մասնակցեցին երեք կենտրոնամետ կառավարությունների՝ այսօրվա Հայրենական միության և Ռեֆորմիստական կուսակցության հետ։ Սոցիալ-դեմոկրատները 1992-1994 թվականների Մարտ Լաառի առաջին կառավարության, 1994-1995 թվականների Անդրես Տարանդի կառավարության և 1999-2002 թվականների Մարտ Լաառի երկրորդ կառավարության կազմի մեջ են։

Էստոնիայի խորհրդարանի (Ռիյգիկոգու) անդամներ 

Պատգամավոր, ընտրատարածք 

 Եվգենի Օսինովսկի 
 Ռիյնա Սիկկուտ 
 Մարինա Կալյուրանդ 
 Կալվի Կովա 
 Հելմեն Կոտտ 
 Սվեն Միկսեր 
 Իվարի Պադար 
 Հելյո Պիխոֆ 
 Կատրի Ռայիկ 
 Ինդրեկ Սաար

Եվրախորհրդարանի անդամներ 
2019 թվականից ի վեր SDE-ն ունի 2 պատգամավոր

 Մարինա Կալյուրանդ 
 Սվեն Միկսեր

Խորհրդանիշներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 http://www.sotsdem.ee Պաշտոնական կայք 
 https://web.archive.org/web/20061129214423/http://www.noorsots.ee/ Սոցիալ-դեմոկրատական երիտասարդությունը Էստոնիայում

Էստոնիայի կուսակցություններ
Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություններ
Սոցիալիստական ինտերնացիոնալ