Մենես

Մենես (Մենա, Մինա, Մենի, հին հունարեն՝ Μήνης; մոտավորապես մ.թ.ա. 3200-3000 թվականներ), Հին Եգիպտոսի առաջին կամ երկրորդ փարավոնը։

Կան բազմաթիվ տեսություններ և ենթադրություններ Մենեսի անձի մասին, սակայն նրան կարելի է ընկալել որպես փարավոն Նարմերի որդի կամ Նարմերի (կամ Խոր Ահայի) ինքն իրեն։

Նույնականացում և պատմականություն 

Հին Եգիպտոսի առաջին կամ երկրորդ փարավոնը։

Մենեսի անունը առաջին անգամ հիշատակվում է նրա ենթադրյալ կառավարումից մեկ ու կես հազարամյակ անց կնոջ՝ փարավոն Հատշեպսուտի տաճարում, որտեղ այն գրված է նրա անվան կողքին։ Այնուհետև այն հայտնվում է Սետի I-ի տաճարում, Աբիդոսում, որտեղ Մենան (Մենես) հանդես է գալիս որպես Եգիպտոսի հիմնադիր, որից առաջացել են բոլոր փարավոնները։ Թուրինի ցուցակում նրա անունը երկու անգամ է հիշատակվում. առաջինը որպես փարավոնների նախահայրի անունը, ապա որպես մահացած փարավոնի անունը։ Այսպիսով, նրան սկսեցին դիտարկել որպես երկրի առաջին մարդկային կառավարիչ աստվածների դարաշրջանից հետո, որը անմիջապես իշխանություն է ստացել Խորի ձեռքից։ Մենեսը հայտնվում է նույնիսկ Հերոդոտոսի և Մանեֆոնի տարեգրություններում, հունարեն-ռոմեական վեպերում։ Ակնհայտ է, որ Մենեսը իսկապես հայտնի էր որպես Նարմեր։ Հատկանշական է, որ վաղ թագավորական անալներն ու ցուցակները (օրինակ, Պալերմայի քարը) չեն ճանաչում այդ անունով փարավոնին։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Մենեսը Նարմերի կամ Խոր Ահայի փարավոնն է, քանի որ նրանց կառավարման ժամկետները համընկնում են, բացի այդ, Մանեֆոնի տարեգրություններում նա նշվում է որպես Վերևի և Ստորին Եգիպտոսի միավորիչ, որը համարվում է Նարմեր։ Խոր Ահայի, Մենեսի և Նարմերի պատմականության հարցը մինչ օրս բաց է մնում։ Որոշ գիտնականներ մերժում են Մենեսի գոյության փաստը։ Մ.թ.ա. I հազարամյակի կեսերին Մենեսի մասին առասպելական տեղեկությունները նրան դարձրել են մշակութային հերոս եգիպտացիների հիշողության մեջ։ Մենեսի մասին առասպելն ընդգրկվել է հունական, ավելի ուշ՝ հռոմեական պատմական ավանդույթներում, նրա մասին տեղեկություններ կան Հերոդոտոսի, Դիոդորոսի, Մանեթոնի, Պլինիայի, Պլուտարքոսի և Էլիանի մոտ։ Նրան են վերագրում Եգիպտոսի պետականության հիմքը՝ վերին և ստորին Եգիպտոսի թշնամական թագավորությունների միավորման ճանապարհով, մասնավորապես՝ Մեմփիսի հիմնադրումը, պաշտամունքների հաստատումը, գրքի հորինումը (Պլինեոս)։

Մենեսի մասին լեգենդներ 
Եգիպտոսի հետագա և հին ավանդույթների համաձայն, Մենեսը փորձառու զինվորական էր և եռանդուն քաղաքական գործիչ։ Հավանաբար նա ենթարկեց Ստորին Եգիպտոսը (չնայած մենք չունենք նրա դեմ պատերազմի մասին տվյալներ) և միացրեց երկու թագավորությունները, այսպիսով ավարտելով Եգիպտոսի կենտրոնացման երկարատև գործընթացը։ Նրա իմաստուն քաղաքականության ակնհայտ արդյունք է Սայսայում տաճարի կառուցման մասին գրառումը, որը նվիրված էր Նեյթ աստվածուհուն, որը Հյուսիսը պաշտպանում էր։

Նրա հայրենի քաղաքը Թինն էր (հուն.՝ Тинь,Տինիս), Վերին Եգիպտոսում (Աբիդոսի կողքին), բայց այն չէին գտնվում Դելտայից բավականաչափ մոտ, որպեսզի ծառայեն նրա նստավայրը։ Հետևաբար, այս դեպքում մենք կարող ենք հավատալ Հերոդոտին, որը պնդում է, որ Մենեսը մեծ կուտակ է անցկացնում, շրջանցում է Նեղոսի հոսքը, և շահագործված տարածքում կառուցում է Ինեբու-հեդժ ամրոցը ( բառացի՝ «Սպիտակ պատեր», ավելի ուշ՝  Մեմփիսը դարձել է թագավորական նստավայր։ Քաղաքի պատերից հարավում կառուցվել է տեղական աստված Պտահուի համար սրբավայր, որը մնացել է քաղաքի հովանավոր աստված ամբողջ հնագույն և երկար պատմության ընթացքում։ Մենեսը բացման օրը առաջին անգամ խորհրդանշական արարողություններ է կատարել՝ միացնելով պապիրուսը (հյուսիսային խորհրդանիշ) և լոտոսը (հարավային խորհրդանիշ)։ Նա իրեն պսակեց սպիտակ և կարմիր պսակներով, ներմուծեց վերին և ներքևի Եգիպտոսի թագավորի տիտղոսը և հանդիսավոր երթով շրջանցեց Սպիտակ պատը։ Մինչև եգիպտական քաղաքակրթության վերջը փարավոնները, ներառյալ համապատասխան տիտղոս կրող Պտղոմեոսը, կրկնում էին այս ծեսը իրենց թագադրության ժամանակ։

Մի ավանդույթ, որը գրված է Թիվայի Ամոնի տաճարում գտնվող քարե սթելայի վրա Բոկխորիսի հայր Թեբեի հրամանով (24-րդ դինաստիա), անիծում է Մենեսին այն բանի համար, որ նա վատթարացրել է եգիպտացիների կյանքը, իրեն շրջապատել շքեղությամբ և փայլով։ Մեկ այլ լուրի համաձայն, Մենեսը սահմանել է աստվածապաշտության և տաճարային ծեսերի կարգը։ Նրա անվան հետ կապված էր նաև առաջին օրենսդիրի, պաշտամունքների (հատկապես Ապիսայի և կոկորդիլոսների) հաստատողի մասին պատկերացումը։

Առաջին եգիպտացի փարավոնի մասին պատմական ավանդույթը պատմել է Դիոդորոսը, սակայն նրա պատմությունը հեքիաթային բնույթ է կրում, ուստի շատ կասկածելի արժեք ունի։ Ըստ այդ հին հեղինակի, թագավորը, որսորդելիս Ֆայումայում (հին հունականներին հայտնի էր որպես Կրոկոդիլոպոլ), հանկարծակի հարձակվել է իր սեփական որսորդական շների կողմից և փրկվել միայն այն պատճառով, որ նետվել է լճի մեջ, որտեղ հայտնվել է Նեղոսյան կոկորդիլոսը, որը նրան դուրս է բերել հակառակ ափին։ Այս գերբնական փրկությունը նշելու համար նա այդ վայրում քաղաք է կառուցել, իսկ լիճը նվիրել է կոկորդիլոսին։ Դիոդորոսը նաև հայտնում է, որ թագավորը իր համար պիրամիդ է կառուցել (իրականում, պիրամիդալ ճարտարապետական ձևը գյուտել է վիզիր Իմհոթեպ չորս դար անց) իր հարևանության մեջ և որ եգիպտացիները առաջին անգամ այդ թագավորից սովորել են, թե ինչպես երկրպագել աստվածներին և ապրել մշակութային կարգով։ Վերջինը, հնարավոր է, իր գործունեության յուրահատուկ արձագանքն է երկրին խաղաղելու համար անարխիայի երկար ժամանակահատվածից հետո և միավորման համար պայքարի ժամանակ արյունահեղության ժամանակ։ Ջորջ Սթենլի Ֆաբերը 1816 թվականին Դիոդորի այս պատմության հիման վրա campsa բառը մեկնաբանել է որպես «կոկորդիլոս» բառի փոխարեն «քանդակ» և նույնացրել է եգիպտական Մենեսին Նոյի և համաշխարհային ջրհեղեղի պատմության հետ։

Ըստ Աֆրիկանի մեջբերած Մանեֆոնի, մեծ թագավորը մահացել է իր կառավարման 63-րդ տարում՝ որսորդության ժամանակ հեպոմոտի կողմից հասցված վնասվածքներից։ Այս պատմությունը այնքան էլ անհավանական չի թվում, քանի որ մենք գիտենք, որ հիպոթամների որսը հայտնի զվարճանք էր, որը թույլ էին տալիս հին եգիպտացի թագավորները։ Սակայն հնարավոր է, որ այս պատմությունը և Դիոդորոսի պատմությունը նույն լեգենդար սյուժեի ընդամենը երկու տարբերակ են։

Լոուրենս Ուոդելլի կողմից թարգմանված պատմության սխալ թարգմանության պատճառով առաջացել է մի լեգենդ Մենեսի մահվան մասին մեղուների խայթոցից։ Այս պատմությունը երկար ժամանակ համարվել է գրված պատմության մեջ առաջին անգամ գրված պատմությունը միջատների խայթոցների նկատմամբ ալերգիկ ռեակցիայի մասին, որը այդպես չէ։

Ժամանակակից մեկնաբանություններ 
Մինն իր անձնական անվան տակ հիշատակվում է միայն թագավոր Նարմերի կնքում։ 19-րդ դարում Նարմերի պալատի հայտնաբերման հետ կապված մի շարք տեսություններ են առաջադրվել, որոնք բացատրում են Եգիպտոսի միավորումը։ Երկար ժամանակ համարվում էր, որ Մենեսը նույնն է պատմական Նարմերի հետ։

Ներկայումս Մենեսին հաճախ նույնացնում են I դինաստիայի առաջին թագավորի հետ, որի («գահային») անունը փոխանցվում է որպես Նարմեր (բառացիորեն՝ «Խոր-Սոմ» մոտավորապես մ.թ.ա. 3007-2975 թվականներին)։ Նախկինում կարծում էին, որ Խոր Ահան այն առասպելական Մենեսն է, սակայն Նակադայի տարեվերջային լեգենդի շնորհիվ, որում հայտնվում է Նեբտի-Մինի անունը, նորագույն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դա ընդամենը եկեղեցու անունն է։

Միևնույն ժամանակ մի շարք եգիպտագետներ մերժում են Մենեսի պատմականությունը։ Նշվում է, որ նրա կերպարը հին պատմագրության մեջ շատ մոտ է այլ լեգենդար իշխողների կերպարներին (օրինակ՝ Ռոմուլոսին), ինչպես նաև, որ Մենեսի մասին ավանդույթները հիշեցնում են էպիկ ավանդույթ, որը սովորաբար առաջանում է համայնքային միջավայրում։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ Մենեսին վերևի և ներքևի Եգիպտոսի միավորումը վերագրելը լիովին իրավաչափ չէ, քանի որ իրականում այս գործընթացը ավարտվել է միայն Հասեքեմուիա դինաստիայի փարավոն II-ի կառավարման ժամանակ։

Խոր Ահայի երգչախմբի գործունեությունը 
Ինչպես ենթադրում են հնագիտական տվյալների հիման վրա, Նարմերի կառավարման տարիներին է պատկանում հին եգիպտական տարեգրության սկիզբը, քանի որ սկսվել է տարիների հաշվարկը տարիներով (յուրաքանչյուր տարի հատուկ անուն է ստացել ուշագրավ իրադարձությունների համար), ինչը արտացոլվել է Պալերմոյի քարերի տարեգրության մեջ։

Խոր Ահան պատերազմներ է վարել Նուբիայում, նրա թագավորության տարիներից մեկի անվանումը հնչում է որպես «Սատիի (Նուբիա) ծեծկռտուք» Տարիների մնացած անվանումները վկայում են Խոր Ահայի խաղաղ կառավարման մասին և հանգեցնում են տոնակատարությունների, ելույթների, աստվածների կուռքեր պատրաստելու, տաճարներ այցելելու։ Հնարավոր է, որ այդ փարավոնը նաև պատերազմել է լիբիացիների դեմ, ինչը կարող է ցույց տալ փղձի ոսկորով պատրաստված տախտակը, որում պատկերված են լիբիացի գերիները։ Այնուամենայնիվ, այստեղ տեղադրված հիերոգլիֆների ընթերցանությունը որպես «Մինա» անունը շարունակում է վիճելի մնալ։

Եթե ընդունենք, որ Խոր Ահան եղել է Նարմերի և Նեյթհոտեպի որդին, ապա նրա հավակնությունները ինչպես Բարձր, այնպես էլ Ստորին Եգիպտոսի նկատմամբ հիմնված են եղել հաղթողի և ժառանգողի իրավունքի վրա, և չնայած տպավորություն է ստեղծվում, որ Հյուսիսում ապրող բոլոր մարդիկ համաձայն չեն եղել համակերպվել նրա իշխանության հետ, երկրի մեծ մասը, այնուամենայնիվ, ենթակա էր նրան։

Խոր Ահայի կառուցվածքը 
Նակադեում պահպանվել է գերեզման, որը, հավանաբար, կառուցվել է Խոր Ահայի համար իր մոր համար Նեյթհոտեպ (Նեյթ-հաթպի, «Նեյթը գոհ է»), ինչի օգտին խոսում է այն փաստը, որ այս գերեզմանոցում փարավոնի անունից բացի հայտնաբերվել է նաև նրա անունը։ Բացի Նեյթհոտեպի հավանական գերեզմանից, պահպանվել են այս թագավորի ևս երկու խոշոր կառույցներ (Աբիդոսում և Սակկարում)։ Հնարավոր է, որ դրանք կառուցվել են որպես նրա հյուսիսային և հարավային գերեզմանոցներ և սկիզբ են տվել վաղ թագավորության և հատկապես Հին թագավորության փարավոնների ավանդույթին կառուցել երկակի գերեզմանոցներ, որոնք խորհրդանշում էին Բարձր և Ստորին Եգիպտոսի հավասարությունը։

Աբիդոսի գերեզմանատունը, որը ամենախոշորն է հյուսիս-արևմտյան գերեզմանատների խմբում, վերագրվել է Խոր Ահային՝ ելնելով պեղումների ժամանակ հայտնաբերված իրերից։ Ինչպես Աբիդոսում գտնվող բոլոր հնագույն գերեզմանները, այստեղ էլ վերևի հատվածը գրեթե ամբողջությամբ փլուզվել է, իսկ պահպանվել է միայն հողում փորված և աղյուսակներով թաղված մեծ սենյակ։ Այս ստորգետնյա սենյակի հատակին հոսանքներ կան փայտե սյուների համար, որոնք, հավանաբար, աջակցում էին դամբարանի տանիքին։ Հուշարձանի ընդհանուր չափերը, ներառյալ հաստ օժանդակ պատերը, կազմում են 11,7 × 9,4 մ։ Այս գերեզմանի հարևան փոքրիկ գերեզմանում հայտնաբերվել է փոքրիկ ոսկե սկավառակ։ Դրանում գրված է Խոր Ահայի անունը, բայց դրա նշանակությունը դեռևս անհասկանալի է։

Սակկարի հյուսիսային գերեզմանատունը շատ ավելի լայն և պրակտիկ կառույց է։ Չնայած այն մեծությամբ զիջում է թագուհի Նեյթհոտեպի գերեզմանատունին, սակայն ընդհանուր ձևավորմամբ նման է նրան։ Այն ավելի նրբագեղ է և հետագա զարգացման նշաններ է ցուցաբերում հիմնականում ստորգետնյա գերեզմանի շնորհիվ, որը բաղկացած է մեծ ուղղանկյուն խոռոչից, որը կտրված է սոխից և ժայռից, և բաժանված է խաչմերուկ պատերով հինգ առանձին սենյակների։ Այս ստորգետնյա սենյակները վերևից փայտե տանիքով էին ծածկված, իսկ վերևում, արդեն հողի մակարդակում, կառուցվել էր մեծ ուղղանկյուն երկերկյա խողովակաշարով սենյակ, որը դատարկ էր ներսից և բաժանված էր քսանյոթ պահարանների կամ պահեստների լրացուցիչ թաղման պարագաների համար։

Կառուցվածքի արտաքին պատերը զարդարված էին խորացված պանետներով։ Ամբողջ շինությունը շրջապատված էր երկու պատերով, իսկ դրա չափերը հասնում էին 48,2 × 22 մ։ Հաղթանակի հյուսիսային կողմում գտնվում էր շենքերի մի շարք մոդելներ և մեծ դամբարան, որը պատրաստված էր ճոճանակներով։ Նավի համար նախատեսված գերեզմանատունը ի սկզբանե իր մեջ պարունակում էր փայտե «արեգակնային նավակ», որում մեծ թագավորի ոգին կարող էր ճանապարհորդել երկնային աստվածների հետ միասին, ցերեկը երկինք հատելով, իսկ գիշերը՝ ստորգետնյա թագավորության մեջ լողալով։

Ինչպես Աբիդոսում, այնպես էլ Սակկարում հայտնաբերվել են Խոր Ահա անունով առարկաներ։ Հիմնականում դրանք փայտե պիտակներ և կավե տպագրություններ են։ Ինչ վերաբերում է Սակկարի գերեզմանին, ապա այնտեղ հայտնաբերվել են հարյուրավոր կաթսաներ, որոնց յուրաքանչյուրի վրա գրված է թագավորի անունը և նշված է բովանդակությունը։

Աբիդոսից մեզ հասել են փղի ոսկորից պատրաստված փոքրիկ իրեր և լեգիտերներ, որոնց վրա գրված է Իմա-Իբ անունը, որը, հնարավոր է, թարգմանվում է «Լավ լինել սրտին»։ Այս մասնավոր անձի գերեզմանատունը հայտնաբերվել է Աբիդոսի հյուսիս-արևմտյան գերեզմանատան գերեզմանատանի խմբում, որը գտնվում է Խոր Ահային վերագրվող կառույցի մոտակայքում, ուստի չի բացառվում, որ Իմա-Իբը իրականում կին էր, և նույնիսկ, հնարավոր է, այդ թագավորի կինը։

Ավելի ուշ մշակույթում 
Շոտլանդացի արևելագետ և դրամատուրգ Ալեքսանդր Դոուն գրել է «Սետոնա» ողբերգությունը, որի գործողությունները տեղի են ունենում Հին Եգիպտոսում, իսկ Մենեսը հանդիսանում է Սերապիսի ժառանգներից մեկը։ 1774 թվականին Դեյվիդ Գարրիկը այն ներկայացրել է Դրուրի Լեյնի թագավորական թատրոնում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 VERCOUTTER, Jean, Min/Ménès et le Barrage de Memphis, in: L’Ancien Empire. Études J.-P. Lauer, 429—432.
 ALLEN, James P., Menes the Memphite, GM 126 (1992), 19-22.
 VERCOUTTER, Jean, A propos des Mni = Ménès, in: Studies in Egyptology. Lichtheim, 1025—1032.
 VYCICHL, Werner, Ménès Thinitès, réalité ou fiction?, BSEG 12 (1988), 77-82.
 WILLIAMS, Bruce, Forebears of Menes in Nubia: Myth or Reality?, JNES 46 (1987), 15-26.
 LORTON, David, Why «Menes»?, VA 3 (1987), 33-38.
 HELCK, Wolfgang, Untersuchungen zur Thinitenzeit, Wiesbaden, Otto Harrassowitz, 1987 = Ägyptologische Abhandlungen, 45. (21 x 30 cm; VII, 289 p., fig. incl. folding, plan, maps).
 DAUTZENBERG, N., Menes im Sothisbuch, GM 76 (1984), 11-15.
 KACMAREK, Hieronim, Menes w tradycji antycznej i w swietle badan wspólczesnych, Meander, Warszawa 33, 1 (1978), 33-43, 5 fig., ill., a summary in Latin on p. 43.
 FÓTI, L., Menes in Diodorus I. 89, Oikumene, Budapest 2 (1978), 113—126.
 FÓTI, László, Moiris és Ménés, Idö és történelem, 53-63.
 MORENZ, Siegfried, Traditionen um Menes. Beiträge zur überlieferungsgeschichtlichen Methode in der Ägyptologie II, ZÄS 99, 1 (1972), X—XVI.
 CELADA, Benito, «Menes», fundador de Egipto. Precisión histórica y nuevos datos acerca del género literario de historia primitiva, Cultura Bíblica, Madrid 214 (1967), 169—171.
 DERCHAIN, Philippe, Ménès, le roi «Quelqu’un», RdE 18 (1966), 31-36.
 EDWARDS, I. E. S., The Early Dynastic Period in Egypt, CAH Volume I, Chapter XI (74 p.).
 ARKELL, A. J., Was King Scorpion Menes?, Antiquity No. 145, 37 (1963), 31-35, 2 fig., 5 ill. on 3 pl.
 KAISER, Werner, Einige Bemerkungen zur ägyptischen Frühzeit. II. Zur Frage einer über Menes hinausreichenden ägyptischen Geschichtsüberlieferung, ZÄS 86 (1961), 39-61, 3 fig.
 HELCK, Wolfgang, Gab es einen König «Menes»?, ZDMG 103 (N.F. 28), 1953, 354—359, (fig.).
 BRUNNER, Hellmut, Menes als Schöpfer, ZDMG 103 (N.F. 28), 1953, 22-26.
 MEER, P. van der, At what Time has the Reign of Menes to be placed ? Orientalia Neerlandica 23-49.
 Newberry, Percy Edward: Menes : the founder of the Egyptian monarchy. — In: Great ones of ancient Egypt. — London : Hodder and Stoughton, 1929. — S. 35-53, 2 Taf.
 Peet, Stephen Denison: Tomb of king Menes. — In: AAOJ 20 (1898) 112—113
 Borchardt, Ludwig: Das Grab des Menes. — In: ZÄS 36 (1898) 87-105, 4 Taf.
 Menes and Memphis. — In: AAOJ 5 (1883) 354—355