Տրիհեքսիֆենիդիլ

Տրիհեքսիֆենիդիլ, կենտրոնական ազդեցության խոլինոլիտիկ է     (ացետիլխոլինի անտագոնիստ)։ Այն օգտագործվում է հիմնականում էքստրապիրամիդալ խանգարումների, հատկապես նեյրոլեպտիկների էքստրապիրամիդալ կողմնակի ազդեցությունների կանխարգելման և պարկինսոնիզիմի դեպքում: Ռուսաստանում և ԽՍՀՄ-ում առավել տարածված առևտրային անվանումը ցիկլոդոլ է (թմրամոլների ժարգոնով՝ խոզի միս, ցիկլ, ցիկլա, ցիկլուխա)։

Ցիկլոդոլը ներառված է կենսականորեն անհրաժեշտ և կարևորագույն դեղամիջոցների ցանկում։

Դեղաբանական ազդեցություն 
Ցիկլոդոլը հիմնական սինթետիկ խոլինոլիտիկ դեղամիջոցներից մեկն է, որն օգտագործվում է պարկինսոնիզմի բուժման համար: Այն ունի ուժեղ կենտրոնական m-խոլինոլիտիկ և n-խոլինոլիտիկ, ինչպես նաև ծայրամասային m-խոլինոլիտիկ ազդեցություն։

Պարկինսոնիզմով հիվանդների մոտ ցիկլոդոլը, ինչպես մյուս խոլինոլիտիկ դեղամիջոցները, նվազեցնում են ցնցումները, ավելի փոքր չափով այն ազդում է բրադիկինեզիայի վրա: Ցիկլոդոլի խոլինոլիտիկ ազդեցության հետ կապված՝ թքի արտազատությունը նվազում է, ավելի քիչ՝ քրտնարտադրությունը և մաշկի ճարպակալումը։

Ցիկլոդոլը օգտագործվում է էքստրապիրամիդալ խանգարումների, այդ թվում՝ նեյրոլեպտիկների, Պարկինսոնի հիվանդության, աթերոսկլերոտիկ, հետէնցեֆալիկ, դեղորայքային պարկինսոնիզմի , ՄՈՒԿ-ի, սպաստիկ կաթվածի ազդեցության հետևանքով առաջացած, որոշ դեպքերում ցիկլոդոլը նվազեցնում է տոնուսը և բարելավում շարժումը կիսալուծանքի դեպքում։ Ցիկլոդոլն անարդյունավետ է ուշացած դիսկինեզիայի դեմ և կարող է մեծացնել դրա սրությունը։

Առավելագույն չափաբաժինը մեծահասակների համար բերանացի ընդունման դեպքում՝ մեկանգամյա 0,01 գ, օրական 0,02 գ։

Հանդիսանում է հալոպերիդոլի հակաթույնը։

Կողմնակի ազդեցություն 
Դեղամիջոցն օգտագործելիս կարող են զարգանալ կողմնակի բարդություններ՝ կապված նրա խոլինոլիտիկ ազդեցության հետ՝ բերանի չորություն, փորկապություն, անոթազարկի հաճախության բարձրացում, գլխապտույտ, ակկոմոդացիայի խանգարում, ներակնային ճնշման բարձրացում, միզուղիների խցանում։ Բացի այդ, հնարավոր են այնպիսի կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են գլխացավը, դյուրագրգռությունը, հոգեմետ խթանող ազդեցությունը, ուշադրության, հիշողության խանգարումը, մաշկի ցանը։ Ցիկլոդոլը կարող է մեծացնել տագնապը և անքնությունը։ Ցիկլոդոլի բարձր չափաբաժինների դեպքում հնարավոր է տագնապի, շփոթության, զառանցանքի և զգայապատրանքի զարգացում։

Չափից մեծ դոզայի դեպքում կարող են առաջանալ ԿՆՀ խանգարումներ (հոգեկան և շարժողական գրգռվածություն, հալյուցինացիոն երևույթներ և այլն)` հակաքոլիներգիկ դեղամիջոցների մեծ չափաբաժինների գործողությանը բնորոշ։ Կարող է առաջանալ հակաքոլիներգիկ համախտանիշ։ Երբեմն նկատվում է արտահայտված էյֆորիայի հատուկ վիճակ, որը հիվանդները համեմատում են մեղմ թունավորման հետ։

Հոգեկան զառանցանք կարող է առաջանալ նաև ցիկլոդոլը բուժական չափաբաժիններով ընդունելիս՝ ամինազինի կամ այլ նեյրոլեպտիկների հետ համակցման դեպքում. բացի այդ, նման համակցությունը կարող է առաջացնել ատրոպինանման փսիխոզներ։

Ցիկլոդոլի երկարատև օգտագործման դեպքում հնարավոր է դեղորայքային կախվածության առաջացում։

Նախազգուշական միջոցներ 
Զգուշություն պետք է ցուցաբերել հիպերտոնիայի, ծանր աթերոսկլերոզի, սրտի, լյարդի և երիկամների հիվանդությունների, տարեց հիվանդների (տարեց հիվանդներին նշանակվում է ցիկլոդոլ նվազագույն չափաբաժիններով՝ ճանաչողական ֆունկցիաների և հոգեկան վիճակի հսկողության ներքո) և հղիության դեպքում: Ցիկլոդոլով բուժման ընթացքում անհրաժեշտ է պարբերաբար վերահսկել ներակնային ճնշումը։

Ցիկլոդոլով բուժման ժամանակ խորհուրդ չի տրվում զբաղվել այնպիսի գործողություններով, որոնք պահանջում են մեծ ուշադրություն։

Հակացուցումներ 
Դեղը հակացուցված է գլաուկոմայի (հատկապես փակ անկյան ձևով), շագանակագեղձի հիպերտրոֆիայի, աղիների անանցանելիության, աղեստամոքսային համակարգի մեխանիկական ստենոզի, մեգակոլոնի, նախասրտերի ֆիբրիլյացիայի, դեմենցիայի, հղիության, միզուղիների խցանման դեպքում:

Փոխազդեցություններ 
H1-հիստամինային ընկալիչների արգելակիչները, ֆենոթիազինի ածանցյալները, տրիցիկլիկ հակադեպրեսանտները ուժեղացնում են ցիկլոդոլի ծայրամասային խոլինոլիտիկ ազդեցությունը: Լեվոդոպան ավելանում է, իսկ ռեզերպինը նվազեցնում է նրա հակապարկինսոնյան ազդեցությունը։

Դեղը անհամատեղելի է ալկոհոլի հետ։

Գերդոզավորում և բարդություններ 
Չափից մեծ դոզայի դեպքում ցիկլոդոլը, ինչպես և որոշ այլ ուժեղ կենտրոնական խոլինոլիտիկներ, առաջացնում է յուրահատուկ «խոլինոլիտիկ թունավորում», որն ուղեկցվում է էյֆորիայով (հետագայում այն կարող է փոխարինվել դիսֆորիայով), հետևաբար կարող է զարգանալ կախվածություն, շարժումների համակարգման խախտում (ատաքսիա), աչքերի ակկոմոդացիայի կիսալուծանք։

Ավելի մեծ չափաբաժինների դեպքում ցիկլոդոլը կարող է առաջացնել փսիխոզներ՝ զգայապատրանքներ և զառանցանքներ, հիշողություն և ժամանակի և տարածության մեջ կողմնորոշման խանգարում, այսպես կոչված «խոլինոլիտիկ զառանցանք»: Հնարավոր են կյանքին սպառնացող ցնցումներ, սրտի ռիթմի խանգարումներ: Մահացու ելքեր հնարավոր են նաև բուն փսիխոզի հետևանքով (օրինակ՝ հիվանդը կարող է ցատկել պատուհանից՝ շփոթելով դռան կամ միջանցքի հետ):

Փսիխոզները զարգանում են ցիկլոդոլի բարձր չափաբաժիններ (20-40 հաբ) ընդունելիս։ Ամենից հաճախ դրանք հայտնվում են անհատների մոտ ցիկլոդոլի չարաշահման սկզբնական փուլում կամ ալկոհոլի հետ համակցված օգտագործման դեպքում: Փսիխոզը, որպես կանոն, սկսվում է հարբածության հալյուցինացիոն փուլից և ամենից հաճախ սպառվում է զառանցանքի ախտանիշներով, տևում է միջինը երեք օր։ Անհատական փսիխոտիկ երևույթները հայտնվում են ցիկլոդոլի թունավոր չափաբաժինը ընդունելուց 40-50 րոպեի ընթացքում, իսկ հոգեկան խանգարումների գագաթնակետը վրա է հասնում 2-3 ժամ հետո: Փսիխոզի վատթարացման հետ մեկտեղ կարող է զարգանալ ամենտիվ սինդրոմը, որն իր հերթին վերածվում է կոմայի։ Խոլինոլիտիկ զառանցանքի առանձնահատկությունները ներառում են՝ միկրոպտիկ հալյուցինացիաներ շոշափելի հալյուցինացիաների ֆոնի վրա (մարդը տեսնում և զգում է միջատներ և այլ փոքր կենդանիներ, որոնք վազում են մարմնի շուրջը և մաշկի տակ), աֆֆեկտի ընդգծված տատանումներ (մանիակային համախտանիշից մինչև տագնապային-կարոտային ): Հաճախակի դիտվում է ագրեսիվություն։

Ցիկլոիդային փսիխոզի տարբերակված ախտորոշման ամենակարևոր չափանիշը մարմնավեգետատիվ խանգարումների հատուկ համալիրի առկայությունն է. ակկոմոդացիայի խանգարումներ՝ մոտակա առարկաները տեսնելու ունակության կորստով, դիզարտրիա, ատաքսիա, միդրիազ, լորձաթաղանթների խիստ չորություն, տիկանման հիպերկինեզ և ընդհանուր ցնցումներ։ Ամենից հաճախ մեկանգամյա փսիխոզն ավարտվում է ամբողջական վերականգնմամբ։ Մարդիկ, ովքեր ենթարկվել են ցիկլոդոլային փսիխոզի, սովորաբար չեն վերադառնում ցիկլոդոլ ընդունելուն՝ ծանր դիստիմիկ և դիսֆորիկ խանգարումների պատճառով:

Ցիկլոդոլային զառանցանքը դադարեցվում է նեյրոլեպտիկների           (դրոպերիդոլ), հակաքոլինէսթերազային դեղամիջոցների (գալանտամին) կամ հանգստացնող միջոցների(սիբազոն) կիրառմամբ:

Ցիկլոդոլի չարաշահում և ցիկլոդոլային կախվածություն 
Հանգստացման նպատակներով ցիկլոդոլը ԽՍՀՄ-ում սկսեց օգտագործվել 1950-ականների վերջին և 1960-ականների սկզբին, այն բանից հետո, երբ հոգեբուժական պրակտիկայում հայտնվեց նեյրոլեպտիկ ամինազինը, որի բուժման և կանխարգելման համար նշանակվեց ցիկլոդոլ: Հոգեբուժարաններից այն տարածվել է բանտային և ճամբարային միջավայր, որտեղ օգտագործվել է ալկոհոլի, բարբիտուրատների, «չիֆիրի» (չափազանց թունդ թեյ) հետ միասին։ Ցիկլոդոլը և նմանատիպ դեղամիջոցները պահպանում են իրենց ժողովրդականությունը հետխորհրդային Ռուսաստանում, դրանք հաճախ վաճառվում են փողոցներում թմրանյութերի հետ մեկտեղ։

Ցիկլոդոլ օգտագործելու ժամանակ էյֆորիա հնարավոր է նույնիսկ դեղամիջոցի 2-3 անգամ թերապևտիկ չափաբաժինների օգտագործման դեպքում։ Երբեմն այն կարող է զարգանալ բուժական չափաբաժնով։ Թերապևտիկ չափաբաժնից 3-4 անգամ ավելի մեծ չափաբաժին ընդունելու դեպքում թունավորումը կարող է սահմանափակվել էյֆորիայի, շատախոսության, մեղմ լսողական և տեսողական զգայապատրանքներով՝  ընդունումից 20-30 րոպե անց :

Դեղամիջոցի թերապևտիկ չափաբաժնից շատ ավելի մեծ չափաբաժին ընդունելիս նկատվում է սուր թունավորման 4 փուլ .

 Էյֆորիկ փուլ

Այն արտահայտվում է տրամադրության բարձրացմամբ, ինքնազգացողության հաճելի վիճակով, մարմնի անկշռության զգացումով, ջերմությամբ։ Երաժշտությունն ու հնչյուններն ընկալվում են ավելի վառ ու հստակ։ Տևողությունը՝ 30-40 րոպե։

 Գիտակցության խեղաթյուրման կամ ապշանման փուլ

Ի հայտ է գալիս մտքերի անտարբերություն, գլխապտույտ, տեսողական ընկալման աննշան փոփոխություններ, պառկելու ցանկություն։ Այս փուլը սկսվում է ընդունումից 40-45 րոպե անց և տևում է 2-ից 3 ժամ:

 Զգայապատրանքային փուլ

Այս փուլում թեթև լսելի զգայապատրանքները հայտնվում են սկզբում կտտոցների տեսքով, այնուհետև գունավոր տեսողական հալյուցինացիաների (և հարակից լսողական հալյուցինացիաներ), դեռեալիզացիայի ձևով: Փուլի տևողությունը 2-3 ժամ է։

 Ելքի փուլ

Զգացվում է հոգնածություն և ծանրություն մարմնում (աստենիզացիա):

Զրկանքի համախտանիշը առաջանում է այն մարդկանց մոտ, ովքեր ակտիվորեն օգտագործում են ցիկլոդոլը ավելի քան 1-1,5 տարի՝ բարձր չափաբաժիններով։ Համախտանիշը դրսևորվում է թուլության, մկանային ցավի, դյուրագրգռության, դիսֆորիայի, անհանգստության և տագնապի զգացումով։ Առկա է ամբողջ մարմնի դող, մկանների ակամա թրթռում։ Զրկանքի համախտանիշի տևողությունը 1-2 շաբաթ է, մարմնի ֆունկցիաների նորմալացումը կարող է տևել մինչև 2 ամիս։

Ցիկլոդոլային նյութերի չարաշահման ուշ փուլում հոգեբանական և ֆիզիկական կախվածության ախտանիշները սրվում են և դառնում են ավելի ծանր։ Թուլամտություն զարգանում է, ըստ օրգանական տիպի: Խախտվում են ավելի բարձր հույզերը, ներառյալ կապվածությունը ընտանիքին, ծնողներին և երեխաներին: Առկա է դիսֆորիայի կամ դեպրեսիայի գրեթե մշտական վիճակ։ Հնարավոր են ինքնասպանության մտքեր և գործողություններ։ Առաջանում է գրգռված և աստենոապատիկ տիպի հոգեոպաթիկ վարքագիծ։ Կարող է նաև զառանցանք առաջանալ։ Քրոնիկ ցիկլոդոլային կախվածության հետևանքներից են կենտրոնական նյարդային համակարգի, սրտանոթային և շնչառական համակարգերի ախտահարումը:

Ստերեոքիմիա 
Տրիհեքսիֆենիդիլը պարունակում է ստերեոկենտրոն և բաղկացած է երկու էնանտիոմերներից։ Այն ռացեմատ է, այսինքն՝ ( R ) -ի և ( S ) -ի խառնուրդ է:

Նշումներ

Գրականություն 

 Машковский М. Д. Лекарственные средства. — 15-е изд. — М.: Новая Волна, 2005. — С. 135—136. — 1200 с. — ISBN 5-7864-0203-7.
Պիպերիդիններ