Սավիչ Մարկովիչ Շտեդիմլիյա

Սավիչ (Սավա) Մարկովիչ Շտեդիմլիյա (. ), չեռնոգորիացի գրող, հրապարակախոս, գիտնական։ Պատմություն ուսումնասիրել է Խորվաթիայում, աշխատակցել է Զագրեբի Միրոսլավ Կլերժայի անվան լեզվագրական ինստիտուտին։ Հեղինակել է քսանից ավելի գիրք և բազմաթիվ հոդվածներ՝ գլխավորապես պատմագիտական ու գրականագիտական։ Նա հայտնի է նաև որպես գլխավոր խմբագիր այնպիսի հրատարակությունների, որոնցում դրական լույսի ներքո վեր է հանվում Խորվաթիայի ուղղափառ եկեղեցու գործունեությունը ուստաշների վարչակարգի օրոք։

Կենսագրություն 

Սավան ծնվել է Չեռնոգորիայի իշխանության Բրդա պատմական մարզում՝ Պոդգորիցայի մերձակայքում գտնվող Ստիենա ոչ մեծ գյուղում։ Սովորել է Լեսկովացի գիմնազիայում։ 1930 թվականին տեղափոխվել է Զագրեբ, հենց այստեղ էլ իր ազգանվանն ավելացրել է Շտեդիմլիյա մականունը՝ ի պատիվ իր հայրենի գյուղի մոտ վեր խոյացող Շտեդիմ սարի։ Զագրեբում նա հանդես է եկել որպես հրապարակախոս ու գրող, պարբերականներում լույս ընծայել գրական, պատմական, քաղաքական թեմաներով բազմաթիվ հոդվածներ։ Ընդ որում՝ Չեռնոգորիայի պատմության վերաբերյալ հոդվածներում իր դժգոհությունն է արտահայտել Չեռնոգորիայի թագավորության անկախության կորստի առթիվ, որը տեղի էր ունեցել 1918 թվականի ժողովրդական մեծ սկուպշչինայի (Պոդգորիցայի սկուպշչինայի) արդյունքում։ Իսկ Հարավսլավիայի թագավորության ներքին քաղաքականությանը վերաբերող նրա հոդվածներում իրեն զգացնել է տալիս այն ժամանակների խորվաթական ազգայնականությունը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականին Մարկովիչ Շտեդիմլիյան հիմնադրել է Խորվաթական անկախ պետության Չեռնոգորյան ազգային կոմիտեն, դրանից մեկ տարի անց դարձել ուստաշների վարչակարգի ժամանակաշրջանում խորվաթական ուղղափառ եկեղեցու գործունեությունը գովաբանող պարբերական հրատարակությունների գլխավոր խմբագիր։ 1944 թվականի վերջերին մեկնել է նացիստների տիրապետության տակ գտնվող Ավստրիա, 1945 թվականին այդ երկրի խորհրդային գոտում կալանավորվել և աքսորվել է Սիբիր՝ հարկադիր աշխատանքի ճամբար (ГУЛАГ): Տասը տարի տևած ազատազրկումից հետո՝ 1955 թվականին վերադարձել է Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային Հանրապետություն, որտեղ քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին քաղաքական գործունեություն ծավալելու, ֆաշիստական վարչակարգի հետ համագործակցելու համար և դատապարտվել է ութ տարվա ազատազրկման։ 1959 թվականին ազատ է արձակվել՝ իր անունով աշխատություններ չհրատարակելու պայմանբով։ 1960-ական թվականներին աշխատակցել է հարավսլավական լեզվագրական ինստիտուտին, որտեղից էլ անցել է թոշակի։ Մահացել է 1971 թվականին, թաղվել Զագրեբի Միրոգոյ գերեզմանատանը։

Պատմագրական աշխատություններ 

Չեռնոգորիացիների ծագման վերաբերյալ իր մարգինալ (լուսանցքային) տեսությունը Շտեդիմլիյան սկզբնապես առաջ է քաշել 1937 թվականին հրատարակած Crvena Croatia (բառացի թարգմանությամբ՝ «Կարմիր Խորվաթիա») և «Չեռնոգորյան ազգայնականության հիմունքներ» աշխատություններում, որոնցում ձգտել է փաստարկել ու ապացուցել, որ չեռնոգորիացիները ոչ թե սերբ, այլ խորվաթ ժողովրդի հետնորդներ են, չեռնոգորերենն էլ «ոչ այլ ինչ է, քան խորվաթերենի բարբառ»։ Այդ տեսության վերջնակետն այն պնդումն էր, որ հարյուրամյակների ընթացքում Չեռնոգորիայի բնակչությունը աստիճանաբար ենթարկվել է սերբացման։ Թերևս ճիշտ չի լինի այդ տեսությունը Շտեդիմլիյայի հայտնագործությունը համարել, քանի որ դրա արմատները գտնվում են 19-րդ դարի վերջերի խորվաթական իռեդենտիզմի՝ Մեծ Խորվաթիայի մասին տեսության մեջ։

Աշխատությունների ընտրանի 

 Gorštačka krv: Crna Gora 1918-1928, Belgrade, 1928.
 Školovanje crnogorske omladine, Zagreb, 1936.
 Crna Gora u Jugoslaviji, Zagreb 1936.
 Crvena Hrvatska, Zagreb 1937.
 Osnovi crnogorskog nacionalizma, Zagreb 1937.
 Rusija i Balkan, Zagreb 1937.
 Crnogorsko pitanje, Zagreb 1941
 Auf dem Balkan, Zagreb 1943.
 Verschwörungen gegen den Frieden, Zagreb 1944.
 Partizani o sebi: izvorni dokumenti o političkom podrijetlu partizana i o njihovom prebacivanju iz inozemstva na području Nezavisne Države Hrvatske, Zagreb 1944.
 Deset godina u gulagu, Matica crnogorska, Podgorica, 2004.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
 

Չեռնոգորական գրականություն
Գրողներ այբբենական կարգով
Պատմաբաններ
Հրապարակախոսներ
20-րդ դարի գրողներ
20-րդ դարի պատմաբաններ
Չեռնոգորիայի քաղաքական գործիչներ