Աստղի առկայծում

Աստղի առկայծում (Twinkling) կամ սցինտիլյացիա (scintillation), աստղի լույսի պատահական փոփոխություններ, որոնք հիմնականում պայմանավորված են մթնոլորտային տուրբուլենտությամբ՝ անոմալ մթնոլորտային ռեֆրակցիայով։

Առկայծման մեխանիզմ 
Աստղի առկայծումը ընդհանուր տերմին է, որով բնութագրվում է միջավայրում հեռավոր լուսավոր առարկայի երևացող պայծառության, գույնի կամ դիրքի տատանումները։ Եթե օբյեկտը գտնվում է Երկրի մթնոլորտից դուրս, ինչպես աստղերի և մոլորակների դեպքում, այդ երևույթը կոչվում է աստղագիտական սցինտիլյացիա։ Մթնոլորտում գտնվող օբյեկտների համար այս երևույթը կոչվում է ցամաքային սցինտիլյացիա։ Որպես աստղագիտական տեսանելիությունը կարգավորող երեք հիմնական գործոններից մեկը (մյուսները՝ լույսի աղտոտվածություն և ամպամածություն), մթնոլորտային առկայծումը որոշվում է որպես միայն լուսավորվածության փոփոխություններ։

Պարզ ասած, աստղերի առկայծումն առաջանում է մրրկային մթնոլորտի տարբեր շերտերի միջով լույսի անցման հետևանքով։ Սցինտիլյացիոն էֆեկտների մեծ մասը պայմանավորված է անոմալ մթնոլորտային բեկումով, որն առաջանում է օդի խտության փոքր մասնիկային ֆլուկտուացիաներից, որոնք սովորաբար կապված են ջերմաստիճանային գրադիենտների հետ։ Սցինտիլային էֆեկտները միշտ շատ ավելի ցայտուն են արտահայտվում հորիզոնի մոտ, քան զենիթին մոտ (ուղիղ գլխավերևում), քանի որ հորիզոնին մոտ լույսի ճառագայթները թափանցում են ավելի խիտ շերտ և ունենան ավելի երկար ուղիներ մթնոլորտի միջով մինչև դիտորդին հասնելը։

Չափում 
Մթնոլորտային առկայծումը չափվում է քանակապես՝ օգտագործելով սցինտիլոմետր։ Աստղերի առկայծումը կրճատվում է՝ օբյեկտիվի դիաֆրագմայի (ապերտուրայի) ավելի մեծ ընդունիչի օգտագործմամբ. այս էֆեկտը հայտնի է որպես բացվածքի միջինացում (aperture averaging): Սա ճշգրիտ աստղաչափական դիտումների համար էական խոչընդոտ է հանդիսանում։

Առկայծման ժամանակ փայլի փոփոխության ամպլիտուդը մեծապես կապված է մթնոլորտի վիճակից և ավելանում է զենիթային հեռավորության փոփոխության մեծացմամբ։ Հորիզոնի մոտակայքում առկայծման ուժգնությունը կարող է հասնել մեկ աստղային մեծության, երբեմն՝ ավելի։ Հորիզոնի մոտակայքում լինում է գունավոր առկայծում, այսինքն աստղի գույնը փոխվում է, պայծառ աստղերի վրա այդ փոփոխությունները երևում են անզեն աչքով։ Առկայծման հաճախությունը ընկած է մեկ հերցից մինչև հարյուրավոր հերց միջակայքում, բայց ամենամեծ ամպլիտուդները բնորոշ են 3-15 հերց նեղ միջակայքերին։

Առկայծման առանձնահատկություն 

Թեև աստղերից և այլ աստղագիտական մարմիններից ստացվող լույսը, ամենայն հավանականությամբ, թրթռում է, առկայծումը սովորաբար չի հանգեցնում մոլորակների պատկերների նկատելի թռթռում։ Աստղերը փայլում են, քանի որ նրանք այնքան հեռու են Երկրից, որ դրանք հայտնվում են որպես լույսի կետային աղբյուրներ, որոնք հեշտությամբ խանգարվում են Երկրի մթնոլորտային տուրբուլենտությունից, որը գործում է որպես ոսպնյակներ և պրիզմաներ, որոնք շեղում են լույսի ուղին։ Երկրին ավելի մոտ գտնվող խոշոր աստղագիտական օբյեկտները, ինչպիսիք են Լուսինը և այլ մոլորակները, ընդգրկում են տիեզերքի բազմաթիվ կետեր և կարող են լուծվել որպես տեսանելի տրամագծով առարկաներ։ Մթնոլորտի վրայով անցնող լույսի բազմաթիվ դիտված կետերի դեպքում նրանց լույսի շեղումները միջինանում են, և դիտողը ընկալում է դրանցից եկող լույսի ավելի քիչ տատանումները։

Այսպիսով, առկայծումը բնորոշ է միայն աստղերին. Մոլորակները չեն առկայծում։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ մոլորակային սկավառակների անկյունային չափերը, թեև անզեն աչքով տեսանելի չեն, բայց շատ ավելի մեծ են, քան հեռավոր աստղերը. վերջիններս նույնիսկ ամենահզոր աստղագիտական ​​գործիքներում կետերի տեսք ունեն։ Հետևաբար, երբ մոլորակային սկավառակի որոշ մասերի պայծառությունն ավելանում է առկայծմամբ, մյուսների պայծառությունը թուլանում է, և մոլորակի ընդհանուր պայծառությունը մնում է գրեթե անփոփոխ։

Տես նաև 

 Twinkle, Twinkle, Little Star
 Ֆոտոմետեոր

Ծանոթագրություններ 

Դիտողական աստղագիտություն
Մթնոլորտային օպտիկական երևույթներ
Աստղագիտական երևույթներ
Տեսողական պատրանքներ
Ռադիոաստղագիտություն
Երկրի մթնոլորտ