Ավետարանոցի առաջին մելիքական ապարանք

Ավետարանոց, վերջին շրջանում նաև Չանախչի գյուղը Արցախի հնագույն բնակավայրերից մեկն է։ Գյուզի անունը կապվում է Աղվանք-Արցախի թագավորների անվան հետ։ Գյուղը հայտնի է իր պատմական հուշարձաններով։ Ավետարանոցի առաջին մելիքական ապարանքը գտնվում է Արցախի Հանրապետության, Ասկերանի շրջանի համանուն գյուղի հարավային մասում՝ Կուսանաց անապատի մոտ, կիսավեր վիճակում, պահպանվել է մինչև մեր դարի սկզբները։

Պատմական ակնարկ 

Ըստ Մ․ Բարխուդարյանցի՝ այն համարվում է «Մէլիք-Բաղու ապարանն», նաև Ե․ Լալայանն է պնդում, որ «Մէլիք-Բաղու ապարանն»-ը բաղկացած է եղել մի քանի ղարադամներից (գլխատներից - Ա․Ղ․), քարից է շինված, և դեռևս կանգուն են։ Ըստ պերճախոս Ստ․ Լիսիցյանի՝ Ավետարանոցը պատկանում է մելիք Բաղիին և կառուցվել է 17-րդ դարում։  Նշվում է նաև, որ երեսուն  ղարադամներից պահպանվել են ընդամենը երկուսը, ինչպես նաև երեք ղարադամների մնացորդներ են երևում։ Այսպիսով, ուսումնասիրողները ապարանքը վերագրում են 17-րդ դարին և Մելիք-Բաղի Ա-ին, սակայն որևէ փաստարկով չեն հիմնավորում, այլ ինչպես շատ ուրիշ դեպքերում, հիմնավորում են ավանդաբար փոխանցված տեղեկություններով։ Նույնանուն այս մելիքներից շատ ավելի մեծ ճանաչում է ունեցել 18-րդ դարի սկզբի փոթորկալից դեպքերի մասնակիցներից մեկը՝ Մելիք-Բաղի Բ-ը, որի անունը Բաղի, Բաղէր կամ Բաղըր բարբառային ձևերով բազմիցս հիշվում է 1724-1726 թվականների պաշտոնական թղթերում։ Այս տարիներին Արցախի և Սյունիքի լեռնային ամրություններում, բերդերում, վանքերում, ամրոցներում, մելիքանիստ բերդավաններում, սղնախներում ծավալված հակաթուրքական ազատամարտերի և ազգային անկախության բուռն պայքար էր ընթանում, որի մասին վկայված է հիշյալ բնույթի բազմաթիվ հուշարձաններով։ Հայտնի է, որ այդ մարտերում հռչակված սղնախներից մեկն էլ Վարանդայի սղնախն էր՝ Ավետարանոց կենտրոնով, իսկ սղնախական զինուժի հրամանատարն ըստ 1724 թվականի մի զեկուցագրի՝ Մէլիք Բաղէրն էր։ Նշենք նաև, որ  վկայությունները փաստում են, որ ապարանքի կազմում առնվազն 2-3 քարակերտ գլխատներ կան։ Դրանց նկարագիրը Ստ. Լիսիցյանը տալիս է պահպանված գլխատների օրինակով։ Նշում է, որ  մելիքական ղարադամները քառակուսի հատակագծով են և դեպի բակ դուրս եկող ցածր դռներով։  Ներսում պատերի խորշերից մեկը լայն խողովակով դուրս է գալիս տանիք։ Ոչ մի սյուն չկա Ավետարանոցում։ Թաղը շինված է ճեղքված քարերից՝ ամուր կրաշաղախով։ Հեղինակը ծանոթագրում է նաև, որ Մելիք Բաղիի դռան քարը հանել ու շարել են դպրոցական պատի մեջ։ Ամեն դեպքում ակնհայտ է, որ Մելիք-Բաղի Բ-ի ապարանքը քարակերտ գլխատներից ու դահլիճներից բաղկացած համակառույց է եղել։

Ծանոթագրություններ 

Մելիքական ապարանքներ
18-րդ դար
Արցախի Հանրապետություն
Սյունիք նահանգ