Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն (2004-2021)

Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն (, ), պետություն, որը գոյություն է ունեցել 2004 թվականի հունվարի 26-ից մինչև 2021 թվականի օգոստոսի 15-ը։ Բնակչությունը (2019 թվականի մարդահամար) 32,226 միլիոն մարդ էր, տարածքը՝ 652,864 կմ²։

Մայրաքաղաքը Քաբուլն էր։ Պետական լեզուները՝ դարին և փուշթուն։

Ունիտար պետություն, նախագահական հանրապետություն։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 29-ին նախագահի պաշտոնը զբաղեցրել է Աշրաֆ Հանի Ահմադզայը, որը հրաժարական է տվել 2021 թվականի օգոստոսի 15-ին։ Օգոստոսի 17-ին պետության ղեկավարի պարտականությունները ստանձնել է փոխնախագահ Ամրուլա Սալեհը։

Արևմուտքում սահմանակից է Իրանին, հարավում և արևելքում՝ Պակիստանին, հյուսիսում՝ Թուրքմենստանին, Ուզբեկստանին և Տաջիկստանին, երկրի ամենաարևելյան մասում՝ ՉԺՀ-ին, արևելքում՝ Հնդկաստանին (ավելի ճիշտ՝ Հնդկաստանի, ՉԺՀ-ի և Պակիստանի կողմից վիճարկվող Քաշմիրի տարածքին)։

2021 թվականի օգոստոսի 15-ին «Թալիբան» ահաբեկչական իսլամիստական շարժումը վերահսկողության տակ է վերցրել Աֆղանստանի տարածքը՝ փաստացի վերացնելով Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետությունը։

Պատմություն 
Թալիբների ռեժիմի անկումից հետո հռչակվել է Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետությունը։ 2001 թվականի դեկտեմբերին աֆղան քաղաքական գործիչների Բոննի համաժողովում Համիդ Քարզայը նշանակվել է Աֆղանստանի անցումային վարչակազմի ղեկավար։ 2002 թվականի հունիսին Լոյա-ջիրգան (Գերագույն խորհուրդը, որի մեջ մտնում են Աֆղանստանի բոլոր ժողովուրդների, ցեղերի և խմբավորումների առաջնորդները) նրան ընտրել է երկրի ժամանակավոր նախագահ։ 2004 թվականին ընդունվել է նոր Սահմանադրություն և անցկացվել են առաջին նախագահական ընտրությունները, որոնցում հաղթել է Համիդ Քարզայը։

2009 թվականի օգոստոսի 20-ին երկրում տեղի են ունեցել հերթական նախագահական ընտրությունները, որոնցում կրկին հաղթանակ է տարել Համիդ Քարզայը։

2014 թվականին երկրի ղեկավար է դարձել Աշրաֆ Հանին։

Չնայած դրան երկրում դեռ շարունակվում էր քաղաքացիական պատերազմը, բայց արդեն Աֆղանստանում անվտանգության աջակցության միջազգային ուժերի (ISAF) մասնակցությամբ։

Ըստ Thomson Reuters Foundation-ի տվյալների, որը 2019 թվականի հունվարին հրապարակել է աշխարհի կանանց համար ամենավտանգավոր երկրների վարկանիշը, Աֆղանստանը երկրորդ տեղն է զբաղեցնում կանանց համար առավել մեծ թվով ռիսկեր ունեցող պետությունների ցանկում՝ առողջապահության, տնտեսական ռեսուրսների հասանելիության, սովորական կյանքի, սեռական բռնության, մարդկանց թրաֆիքինգի առումով։

Աֆղանստանի հարցով Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ Զամիր Կաբուլովի կարծիքով՝ Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության կառավարությունը պարզապես «խամաճիկ» էր։

Քաղաքացիական պատերազմի սկիզբ 
2021 թվականի մայիսի 1-ից սկսած՝ կապված երկրից ամերիկյան զորքերի վերջնական դուրսբերման մասին հայտարարության հետ, Թալիբան ահաբեկչական կազմակերպության զինյալները ակտիվ հարձակողական գործողություն են սկսել Աֆղանստանի կառավարական ուժերի դեմ։ Աֆղանստանի կառավարությունը սկսել է արագորեն կորցնել վերահսկողությունը երկրի տարածքի նկատմամբ։ Օգոստոսի սկզբին աֆղանական թալիբները գրավել և պահել են 417 շրջկենտրոններից 200-ը, իսկ օգոստոսի կեսերին արդեն Աֆղանստանի տարածքների մեծ մասը, ներառյալ՝ գավառների մայրաքաղաքների 2/3-ը։

2021 թվականի օգոստոսի 15-ին Թալիբանը հայտարարել է Աֆղանստանի տարածքի ամբողջական գրավման մասին։ Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Հանին համաձայնել է հրաժարական տալ և փախել է երկրից։

Օգոստոսի 17-ին Աֆղանստանի փոխնախագահ Ամրուլա Սալեհը հայտարարել է, որ գտնվում է երկրում, իրեն հայտարարել Է Աֆղանստանի նախագահի պաշտոնակատար և խոստացել շարունակել դիմադրությունը Թալիբանին։ Աֆղանստանի միակ նահանգը, որը չեն գրավել թալիբները, մնացել է Փանջշերը, որտեղ հավաքվել են աշխարհազորայինների ջոկատները և նախկին աֆղանական բանակի ստորաբաժանումները։

Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ 
2022 թվականի փետրվարի դրությամբ՝ ՄԱԿ-ում Աֆղանստանի ներկայացուցիչը նշանակում են IRA-ի իշխանությունները։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության դրոշի ներքո աշխատում են նաև Աֆղանստանի դեսպանատները աշխարհի շատ երկրներում։

Պետական խորհրդանիշներ

Դրոշ 

Դրոշն ընդունվել է 2004 թվականին։ Դրոշի պատկերն իրենից ներկայացնում է ուղղահայաց սև-կարմիր-կանաչ եռագույն, որի կենտրոնում (կարմիր շերտի մեջտեղում) պատկերված Է Աֆղանստանի պետական խորհրդանշանը։ Սևը խորհրդանշում է պատմական անցյալը՝ բրիտանական գաղութարարների դեմ պայքարը, կարմիրը՝ ազատության համար թափված արյունը, կանաչը՝ իսլամի ավանդական գույնը։

Զինանշան 

Աֆղանստանի զինանշանը (ազգային զինանշանը) գոյություն ունի պետության ձևավորումից ի վեր։ Զինանշանի պատկերը մզկիթ է՝ մինբարով, որը շրջանակված է հասկերով։ Մզկիթին ամրացված Է Աֆղանստանի երկու դրոշ։ Վերևում պատկերված է արևի ճառագայթներով լուսավորված Շահադան՝ իսլամական հավատքի խորհրդանիշ, որի տակ տեղադրված է տակբիրը («Ալլահը մեծ է» մակագրությունը)։ Զինանշանը պատկերված է նաև Աֆղանստանի դրոշի վրա։

Օրհներգ 
Օրհներգն ընդունվել է 2006 թվականի մայիսին։ Օրհներգի բառերը կատարվում են փուշթու լեզվով և պարունակում են թաքբիր («Ալլահը մեծ է» բառերը)։

Պետական-քաղաքական կառուցվածք

Պետական կարգ 
2004 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ Աֆղանստանը Իսլամական Հանրապետություն էր՝ կառավարման նախագահական ձևով։

Պետության ղեկավար 

Նախագահը եղել է երկրի զինված ուժերի գերագույն հրամանատարը, ձևավորել է կառավարություն։ 2009 թվականին օտարերկրյա օկուպացիայի պայմաններում Աֆղանստանի նախագահ է ընտրվել Համիդ Քարզայը։ 2014 թվականի սեպտեմբերին Աֆղանստանի նախագահ է ընտրվել Աշրաֆ Հանի Ահմադզայը։ Նա վերընտրվել է 2018 թվականի ընտրություններում։

Գործադիր իշխանություն 
Կառավարության ղեկավարը նախագահն էր, որը խորհրդարանի հավանությամբ նշանակեց կաբինետի անդամներին։ Կառավարությունը ղեկավարում էր բյուջեն, օրինագծերը, նորմատիվները, հրահանգները և այլն։ Կառավարության կազմում 27 մարդ էր։

Օրենսդիր իշխանություն 

Օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը խորհրդարանն էր (Աֆղանստանում այն կոչվում է Majles-e Mellie, որը բաղկացած էր վերին (Mishranu jirga) և ստորին (Volesi jirga) պալատներից։ Վերին պալատը բաղկացած էր 249 պատգամավորներից, որոնք ընտրվում էին ուղղակի ընդհանուր և գաղտնի ընտրությունների միջոցով՝ չորս տարի ժամկետով։

Դատական համակարգ 
Աֆղանստանում դատական համակարգը պետական իշխանության անկախ ճյուղ էր։ Ներկայումս, որպես 2001 թվականի Բոննի համաձայնագրերի կատարման մաս, Աֆղանստանը ժամանակավորապես վերադարձել է 1964 թվականի դատական համակարգին, որը համատեղում է ավանդական շարիաթի օրենքը եվրոպական իրավական համակարգերի տարրերի հետ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ շարիաթի դերի վերաբերյալ հստակ ցուցումներ չկան, այն նշում է, որ օրենքները չպետք է հակասեն իսլամի հիմնական սկզբունքներին։

Լոյա Ջիրգա (Գերագույն խորհուրդ) 
Պետական կառավարման բարձրագույն մարմինների կառուցվածքում կա նաև ներկայացուցչական իշխանության ավանդական մարմին՝ Լոյա Ջիրգա («Մեծ ժողով», «Բարձրագույն Խորհուրդ»), որը բաղկացած է խորհրդարանի երկու պալատների անդամներից և գավառական և շրջանային խորհուրդների նախագահներից։

Իրավապահ մարմիններ 

Իրավապահ մարմինները ներկայացված են Աֆղանստանի ազգային ոստիկանության կողմից, որը 2010 թվականին կազմում էր մոտ 90 000 մարդ։

Շարունակվող քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով ոստիկանության գործառույթներն իրականացնում էին բանակային ստորաբաժանումները։ Աշխատակիցների շրջանում կոռուպցիան և անգրագիտությունը շարունակում էին մնալ բարձր մակարդակի վրա։ Ոստիկանական ստորաբաժանումները պատրաստվում էին ՆԱՏՕ-ի երկրների հրահանգիչների կողմից։

Ներքին և արտաքին քաղաքականություն 

2001 թվականի վերջին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը լիազորեց ստեղծել անվտանգության աջակցության միջազգային ուժեր (ISAF): Դրանք ՆԱՏՕ-ի զորքերի կազմում գտնվող ստորաբաժանումներ են, որոնք մասնակցում են նախագահ Համիդ Քարզայի կառավարությանը օգնություն ցուցաբերելուն, ինչպես նաև երկրում առանցքային ենթակառուցվածքների վերականգնմանը։ 2005 թվականին ԱՄՆ-ն և Աֆղանստանը ռազմավարական համաձայնագիր ստորագրեցին երկու պետությունների գործընկերության և երկարաժամկետ հարաբերությունների վերաբերյալ։ Միաժամանակ, մի քանի միլիարդ դոլար է տրամադրվել միջազգային հանրության կողմից երկրի վերականգնման համար։

Վարչական բաժանում 

Աֆղանստանը ունիտար պետություն է և վարչականորեն բաժանվում է 34 գավառների (վիլայաթ, velāyat), որոնք իրենց հերթին բաժանվում են շրջանների։

Զինված ուժեր 
Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերը փաստորեն ստեղծվել են ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի հրահանգիչների օգնությամբ։ 2010 թվականի հունվարի դրությամբ զինված ուժերի թվաքանակը 108 000 մարդ էր։

Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերը բաժանվում են Աֆղանստանի ազգային բանակի (Ana) և Աֆղանստանի ռազմաօդային ուժերի (նախկինում՝ Աֆղանստանի ազգային բանակի ազգային օդային կորպուս)։ Կազմակերպչական առումով զինված ուժերը բաղկացած են կորպուսներից, որոնք բաժանված են բրիգադների և գումարտակների։

ԻՀԱ զինված ուժերի սպառազինության մեջ ընդգրկված ծանր տեխնիկան հիմնականում ԽՍՀՄ արտադրության է, որը ժառանգություն են ստացել։

Աֆղանստանի ռազմաօդային ուժերը ներկայացված են Աֆղանստանի ազգային օդային կորպուսի կողմից։ Սպառազինության մեջ են հիմնականում խորհրդային արտադրության Մի-8, Մի-17, Մի-24 ուղղաթիռները, ինչպես նաև Չեխոսլովակիայի L-39 ուսումնական ինքնաթիռները։

Ծանոթագրություններ 

Աֆղանստան
Նախկին հանրապետություններ
ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Կենտրոնական Ասիայի նախկին պետություններ
2004 հիմնադրումներ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ