Զինաիդա Երշովա

Զինաիդա Վասիլևնա Երշովա ( , ), ռուս ատոմագետ, քիմիկոս։ Գործընկերները, ատոմային արդյունաբերության մասնագետները նրան տվել են ռուսական մադամ Կյուրի պատվանունը։

Կենսագրություն 
Դպրոցն ավարտելով՝ Երշովան 1923 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի համալսարան, սկսել է աշխատել ռադիոքիմիական լաբորատորիայում։  Առաջին կուրսում սովորելիս մտերմացել և ամուսնացել է Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Վտորովի որդու հետ։ Սոչիում մեղրամիսն անցկացնելիս երկուսն էլ վարակվել են տիֆով, և ամուսինը մահացել է դիֆթերիայից։  1924 թվականի ամռանը Զինաիդան ծանոթացել է ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի ռադիումի ինստիտուտի փոխտնօրեն Վիտալի Գրիգորևիչ Խլոպինի հետ, ով դարձել է նրա գիտական ղեկավարը։ 1929 թվականին Երշովան պաշտպանել է իր դիպլոմային աշխատանքը ռադիոակտիվության վերաբերյալ ։ 

Հետևելով Խլոպինի խորհրդին՝ Երշովան աշխատանքի է անցել հազվագյուտ տարրերի մոսկովյան գործարանում, որտեղ Ֆերգանայի հովտի Մարհամատ շրջանի Տույա-Մուջունի հանքավայրից բերվող  ուրանի հանքաքարից արդյունաբերական եղանակով հազվագյուտ տարրեր, ռադիում էին արդյունահանում։ 1930 թվականին նա դարձել է ֆիզիկայի լաբորատորիայի վարիչ, իսկ 1931 թվականի վերջին առաքվել է ռադիումի առաջին քանակությունը։

Երշովան ամուսնացել է Մոսկվայի գլխավոր դատախազ  Ա.Վ. Ֆիլիպովի (1904-1938) հետ, ումից ունեցել է մի դուստր։ Ֆիլիպովը 1938 թվականին՝ ստալինյան զտումների ժամանակ գնդակահարվել է։

1936 թվականի դեկտեմբերին Երշովային գործուղել են Փարիզ ՝ աշխատելու ռադիումի ինստիտուտի Մարիա Կյուրիի լաբորատորիայում, որտեղ նա Իրեն Ժոլիո-Կյուրիի հետ որոշել է 238 U / 235 U հարաբերակցությունը U Y- ում և այդ մասին 1937 թվականին հրապարակել Journal de Physique ամսագրում։  ԽՍՀՄ վերադառնալուց հետո նա 1938 թվականին Խլոպինի հանձնարարականով նշանակվել է ԽՍՀՄ գունավոր մետաղների ժողովրդական կոմիսարիատի հազվագյուտ մետաղների պետական գիտահետազոտական ինստիտուտի (Գիրեդմետ) ռադիումի լաբորատորիայի վարիչ։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Երշովան տարհանվել է Ղազախստան և ղեկավարել խոզաբուծական մի պետտնտեսություն՝ սովխոզ։ 1943 թվականի փետրվարին նրան անսպասելիորեն հրամայել են վերադառնալ Մոսկվա՝ Գիրեդմետում աշխատելու խորհրդային ատոմային ռումբի նախագծի վրա։  Իգոր Վասիլևիչ Կուրչատովից նա ստացել է ուրանի կարբիդ և ուրան հնարավորինս արագ ստանալու հրաման։ Նույն թվականին նա պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան նուրբ քիմիական տեխնոլոգիաների ինստիտուտում՝ իր փարիզյան աշխատանքի արդյունքների հիման վրա։ 1944 թվականի դեկտեմբերին նա ստացել է առաջին խորհրդային ուրանը և անհրաժեշտ նյութերը հասցրել Մոսկվայի թիվ 2 լաբորատորիա (հետագայում ՝ Կուրչատովի ինստիտուտ ), որտեղ կառուցվել է առաջին F-1 միջուկային ռեակտորը։ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարի տեղակալ Ավրաամ Պավլովիչ Սավենյագինին ուղղած իր զեկույցում նա կոչ է արել Մոսկվայում ստեղծել նոր հատուկ ինստիտուտ՝ առաջադրված խնդիրների լուծումն ապահովելու համար։   1944 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական կոմիտեն որոշել է ստեղծել հատուկ մետաղների ինստիտուտը, որն այնուհետև դարձավ NII-9 գիտահետազոտական ինստիտուտ, իսկ ավելի ուշ՝  անօրգանական նյութերի տեխնոլոգիական գիտահետազոտական ինստիտուտ և այժմ կրում է ակադմկոս Անդրեյ Անատոլևիչ Բոչվարի անունը։   Այդ որոշումն իրականացվել է 1945 թվականի սկզբին Գիրեդմետի աշխատակիցներ Երշովայի, Վսեվոլոդ Դմիտրիևիչ Նիկոլսկու և Ն.Ս. Պովիզկիի ակտիվ ներգրավվածությամբ։

1945 թվականի օգոստոսի 1-ին Երշովան հրաման է ստացել մի քանի կիլոգրամ զանգվածով ուրանի ձուլակտորներ արտադրել Էլեկտրոստալ քաղաքում գտնվող թիվ 12 գործարանում (հետագայում՝ մեքենաշինական գործարան)։  1946 թվականի սկզբին նա դարձել է լաբորատորիայի վարիչ։ Առաջին երկու տարիներին  ռադիոքիմիական աշխատանքները ղեկավարել է առաջին տնօրեն Վիկտոր Բորիսովիչ Շևչենկոյի հետ միասին։ 1947 թվականի դեկտեմբերին ստացվել են պլուտոնիումի բաց կապույտ լուծույթի առաջին միկրոգրամները։ 1948 թվականին Երշովայի ղեկավարած լաբորատորիայում իրականացվել է պոլոնիումի կիսաարդյունաբերական արտադրություն։ Նրա ղեկավարությամբ զարկ է տրվել պոլոնիումի մշտական էկոլոգիական արտադրությունը։ Պոլոնիումի 210 Po իզոտոպով ջերմաէլեկտրական գեներատորը, որը 1960-ականների վերջին մշակվել է նրա լաբորատորիայում, օգտագործվել է Lunochod 1 -ում՝ 1970-ին և Lunochod 2 -ում՝ 1973-ին։ 

Զինաիդա Երշովան տեխնիկական գիտությունների դոկտոր էր և պրոֆեսոր։ Նրա ուսանողների թվում էր Իգոր Վասիլևիչ Պետրյանով-Սոկոլովը։ 

1989 թվականին՝ ավելի քան 40 տարվա աշխատանքից հետո, Երշովան հրաժեշտ է տվել WNIINM-ին։։

Զինաիդա Երշովային թաղել են Վագանկովոյի գերեզմանատանը։ 

Գիտության և տեխնիկայի ականավոր կին գործչի վաստակը բարձր են գնահատել Եֆիմ Պավլովիչ Սլավսկին և այլ մասնագետներ։ 

Նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ 2004 թվականին WNIINM-ում նրան նվիրված հուշատախտակ է տեղադրվել։

Պարգևներ 

 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1949)
 Ստալինյան մրցանակ (1949, 1951, 1953) ատոմային նախագծի զարգացման գործում ունեցած ավանդի համար 
 ՌՍՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործչի կոչում
 ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Խլոպինի անվան մրցանակ (1968) պոլոնիումի քիմիայի բնագավառում կատարած աշխատանքի համար

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Զինաիդա Վասիլևնա  Երշովայի աշխատություններ  և նրա մասին նյութեր Ershova, ZV  մատենագիտական տվյալների բազայում WorldCat
 К 110-летию со дня рождения Зинаиды Васильевны Ершовой

Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կին գիտնականներ
Կին քիմիկոսներ
1995 մահեր
1904 ծնունդներ
Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Ռուս գիտնականներ
Ռուս քիմիկոսներ