Միրոսլավ Վիտուշ

Միրոսլավ Լադիսլավ Լիտոուշ (, ), չեխ ջազ բաս կիթառահար, կոմպոզիտոր։ Հայտնի է որպես լեգենդար Weather Report ջազ-ռոք խմբի ձևավորման հիմնադիր անդամ։

Կենսագրություն

Վաղ տարիներ և կրթություն 
Վիտուշը Ծնվել է Պրահայում։ Ջութակ նվագել սկսել է վեց տարեկանում, մոտ երեք տարի անց անցնելով դաշնամուրի, իսկ տասնչորս տարեկանում՝ բաս կիթառ։ Եվրոպայում երիտասարդ տարիքում Վիտուշը մրցունակ լողորդ էր։ Նրա վաղ երաժշտական խմբերից էր Junior Trio-ն, որտեղ հարվածային գործիքներով նվագում էր իր եղբայրը` Ալանը, իսկ ստեղնաշարային գործիքներով` Յան Համմերը։

Վիտուշը երաժշտություն է սովորել Պրահայի կոնսերվատորիայում՝ Ֆրանտիշեկ Պոշտայի ղեկավարությամբ, և 1966 թվականին Վիեննայում հաղթել է երաժշտական մրցույթում, որը նրան տվել է Բոստոնի Բերքլի երաժշտական քոլեջի կրթաթոշակ։ Քոլեջ նա հաճախել է Չիկագո գնալուց մեկ տարի առաջ՝ նվագելու խմբի հետ, որը գլխավորում էին դասական ուղղվածությամբ տրոմբոնահար Բոբ Բրուքմայերը և ֆլյուգելհորնի առաջամարտիկ Քլարկ Թերրին։

Վաղ գործունեություն (1967-1970) 
Մայլս Դևիսը տեսավ Վիտուշին Չիկագոյում նվագելիս Բրուքմայերի և Թերիի հետ 1967 թվականին և հրավիրեց նրան միանալ իր խմբին, որը նվագում էր Նյու Յորքի Village Gate գիշերային ակումբում։ Հենց Դեյվիսի հետ Վիտուշն առաջին անգամ հանդիպեց սաքսոֆոնահար Ուեյն Շորթերին, ստեղնաշարահար Հերբի Հենքոքին և Դևիսի շուրջ կենտրոնացած տեսարանին, որը վերափոխում էր մեյնսթրիմ ջազը ուշ հարդ բոպից դեպի այն, ինչ հայտնի էր դառնալու որպես ջազ ֆյուժն կամ ջազ ռոք։

1968 թվականին Վիտուշի առաջին համագործակցությունը տեղի ունեցավ մի քանի երաժիշտների հետ, ովքեր նրա կարիերայի ընթացքում նրա ձայնային տեսարանի հիմնական մասն էին կազմում։ Վիբրաֆոնիստ Ռոյ Այերսի հետ Վիտուշը նվագել է ֆլեյտահար Հերբի Մաննի Windows Opened ալբոմում։ Նա նաև կիսել է բասիստի դերերը Ռոն Քարթերի հետ Այերսի Stoned Soul Picnic ալբոմում, որի պրոդյուսերն էր Մաննը։ Վիտուշը նվագել է 1971 թվականին թողարկված Մաննի մի շարք ալբոմներում, այդ թվում՝ The Inspiration I Feel, էլեկտրոբաս «Hold On, I'm Coming»-ը  Memphis Underground, Live at the Whisky A Go Go, Stone Flute (կրկին բաժանելով բասը Քարթերի հետ) ալբոմներից և Beatles-ի «Come Together» քավրը Muscle Shoals Nitty Gritty ալբոմում։

Նաև 1968 թվականին Վիտուշը և թմբկահար Ռոյ Հեյնսը միացան Չիկ Կորեայի գլխավորած եռյակին, որը դարձել է առաջինը Վիտուշի և նրանցից մեկի կամ երկուսի մասնակցությամբ ելույթներից։ Տարեվերջին նրանք թողարկեցին մեծ ճանաչում վայելող Now He Sings, Now He Sobs երգը։ Այս պահին ձայնագրված երգերից մի քանիսը հետագայում ներառվեցին Կորեայի 1975 թվականի Circling In ալբոմում։

Վերջապես, 1968 թվականին Վիտուշը միացավ թմբկահար Ջեք ԴեՋոնետին, ում հետ նա հաճախ էր համագործակցում իր կարիերայի ընթացքում, The DeJohnette Complex-ում, ԴեՋոնետի դեբյուտային ալբոմում՝ որպես խմբի ղեկավար։ Վիտուշը և Էդդի Գոմեսը բաժանել են բասի դերերը։ Հեյնսը, մուլտիռիդիստ Բենի Մաուպինը և դաշնակահար Սթենլի Քաուելը եզրափակեցին անսամբլը։

Հաջորդ տարի Վիտուշը ձայնագրեց իր դեբյուտային ալբոմը որպես խմբի ղեկավար՝ Infinite Search Մաննի համար Embryo լեյբլը (վերահրատարակվել է 1972 թվականին Atlantic-ում որպես Mountain In The Clouds և գերմանական լեյբլում որպես The Bass)։ Ալբոմում հնչում էր Հենքոկը՝ էլեկտրական դաշնամուր, Ջո Հենդերսոնը՝ տենոր սաքս, Ջոն ՄաքԼաֆլինը՝ էլեկտրական կիթառ, իսկ Դե Ջոնեթն ու Ջո Չեմբերսը՝ հարվածային գործիքների վրա էին։ 2016 թվականին լրագրող Փոլ Ռիգբին հետադարձ հայացք նետելով ալբոմին՝ այն անվանել է «հոյակապ» և «աչք բացող հայացք դեպի [Վիտուշի] փայլուն անցյալ»։ Այդ տարի նա ձայնագրեց իր ներդրումը կիթառահար Լարի Կորիելի Spaces ալբոմում ՄակԼաֆլինի, Քորեայի և թմբկահար Բիլլի Քոբհեմի հետ։ Հետագայում սրանց սրեկներից լրացուցիչ թողարկվեցին Կորիելի 1975 թվականի Planet End ալբոմում։

1969 թվականը նաև այն տարին էր, երբ Վիտուշն առաջին անգամ մտավ ձայնագրման ստուդիա Ուեյն Շորթերի հետ, որի հետ նա երկու տարի առաջ նվագել էր Մայլս Դևիսի ղեկավարությամբ։ Նա նվագել է Շորտերի տասներկուերորդ ալբոմում՝ «Սուպեր Նովա», ՄակԼաֆլինի, Դե Ջոնեթի, Կորեայի և բրազիլացի հարվածային գործիքներ նվագող Էրտո Մորեյրայի հետ միասին։

1970 թվականին Վիտուշը շարունակում էր լինել խմբի ղեկավարը, երբ նա ձայնագրեց Purple-ը  Columbia -ի համար, որին աջակցում էին ՄակԼաֆլինը, Քոբհեմը և ստեղնաշարահար և Դևիսի ալամ Ջո Զավինուլը։ Նա նաև բաժանեց բաս պարտականությունները Ուոլթեր Բուկերի հետ Զավինուլի համանուն ալբոմում, որին Շորթերը մեկ երգով հանդես եկավ սոպրանո սաքսոֆոնով։ Ալբոմը թողարկվեց հաջորդ տարի Atlantic-ում։

Կրկին Շորթերի ղեկավարությամբ նա նվագել է 1970 թվականի եթերաշրջանում, որը թողարկվելու էր 1974 թվականին որպես Moto Grosso Feio՝ կիսելով բասի պարտականությունները Դևիսի բարձր վճարվող գործընկերներ Քարթերի և Դեյվ Հոլանդի հետ։ 1969 և 1970 թվականների տարբեր համագործակցությունները Շորթերի, Վիտուշի և Զավինուլի համադրությունների միջև՝ շրջապատված այլ ջազ երաժիշտներով, նշանավորեցին իրենց կարիերայի հաջորդ՝ համատեղ փուլի անցումը։

Weather Report խմբի հիմնադիր անդամ (1970-1973) 

1970 թվականին Շորթերը, Զավինուլը և Վիտուշը ձևավորեցին Weather Report ջազ խմբի հիմնադիր կորիզը։ Որոշակի վեճեր կան, թե ինչպես խումբը սկզբում միավորվեց։ Ըստ Զավինուլի՝ դա սկսվեց այն ժամանակ, երբ ինքը և Շորթերը հավաքագրեցին Վիտուշին, ով վերջերս նվագել էր նրանցից յուրաքանչյուրի հետ առանձին։ Վիտուշի խոսքերով, հենց ինքը և Շորթերն են իրականում հիմնել Weather Report-ը, որից հետո Շորթերը բերել է Զավինուլին։ Հաշվի առնելով այն ժամանակվա տեսարանի ջազային կազմի հոսունությունը, հիշողությունները չպետք է միմյանց բացառեն, և, ամեն դեպքում, հենց այդ երեք երաժիշտներն էին այն բոլոր կոմպոզիտորները, ովքեր կազմում էին նախագծի սկզբնական առանցքը։

Իրենց 16-ամյա կարիերայի ընթացքում Weather Report-ը ուսումնասիրել է երաժշտության տարբեր տեսակներ՝ հիմնականում կենտրոնացած ջազի վրա (ի սկզբանե «ֆրի ջազ» տարատեսակ), բայց նաև ներառում է արտ երաժշտության, էթնիկ երաժշտության, R&B, ֆանկ և ռոք տարրեր։ Թեև նրանց աշխատանքը հաճախ կոչվում էր ջազ ֆյուժն, խմբի անդամները հիմնականում հեռանում էին այդ տերմինից։ Ի սկզբանե խումբը որդեգրեց անսովոր մոտեցումը՝ հրաժարվելով ուղիղ ջազի ավանդական «մենակատար/նվագակցող» սահմանազատումից և հնարավորություններ ընձեռեց շարունակական իմպրովիզացիայի համար խմբի յուրաքանչյուր անդամի կողմից։

Վիտուշը և Զավինուլը փորձարկեցին էլեկտրոնային էֆեկտների ոտնակները, որոնք մինչ այդ հիմնականում օգտագործվում էին ռոք կիթառահարների կողմից։ Զավինուլը դրանք օգտագործում էր էլեկտրական դաշնամուրի և սինթեզատորների վրա, իսկ Վիտուշը իր կոնտրաբասում, որը նա հաճախ շաղկապում էր աղավաղումների միջոցով՝ Շորթերի հետևում կամ նրա կողքին երկրորդ շչակի նման ձայն ստեղծելու համար։

Weather Report-ի առաջին երեք ալբոմների ակնարկներում, որոնք վերահրատարակվել են «Քրիսթգաուի ձայնագրման ուղեցույց. Յոթանասունականների ռոք ալբոմներ» (Christgau's Record Guide: Rock Albums of the Seventies), ռոք-քննադատ Ռոբերտ Քրիսթգաուն խումբն անվանել է որպես ստեղնաշարի և սաքսաֆոնի վրա կենտրոնացված զարգացում Մայլս Դևիսի 1969 թվականի In a Silent Way ալբոմից, որտեղ նվագել էին Զավինուլն ու Շորտերը, իսկ Վիտուշը՝ ոչ։ Քրիսթգաուն նաև Վիտուշի «I Sing the Body Electric»-ի «Crystal» կոմպոզիցիան անվանել է որպես ձախողում («ֆլոպ»)։ «Crystal»-ը Վիտուշի միակ հեղինակային ներդրումն էր ալբոմում, որի կազմի վրա պատկերված էր ստեղնաշարի առջև կանգնած մենակ կերպարի խիստ ոճավորված նկարազարդում, և Քրիսթգաուն համարել է, որ երգը չի համապատասխանում մնացածի բառացի և փոխաբերական իմաստով «էլեկտրական» ուղղությանը։

Ստեղծագործական տարաձայնություններ և Weather Report-ից հեռանալ 
Վիտուշի և Զավինուլի միջև ստեղծագործական անհամաձայնություն էր առաջացել, քանի որ առաջինը նախընտրում էր Weather Report-ի սկզբնական թեթև կառուցվածքային, իմպրովիզացիոն մոտեցումը, իսկ երկրորդը ցանկանում էր շարունակել ինտեգրել աֆրիկյան սփյուռքի և աֆրոամերիկյան երաժշտության այլ հայտնի ոճերը։ Զավինուլը մեղադրում էր Վիտուշին համոզիչ կերպով ֆանկ նվագելու անկարողության մեջ (ինչը հաստատել է Գրեգ Էրիկոն՝ Sly and the Family Stone ֆաբկ-ռոք խմբի նախկին թմբկահարը, ով կարճ ժամանակով շրջագայել էր խմբի հետ) և պնդում էր, որ նա բավականաչափ երգեր չի գրել։ Վիտուշը հակադարձում էր, որ նա իրականում ստեղծագործություններ է բերել, բայց Զավինուլը չի կարողացել դրանք նվագել։ Վիտուշը նաև մեղադրել է Զավինուլին «առաջին կարգի մանիպուլյատոր» լինելու մեջ, որը հիմնականում շահագրգռված է առևտրային հաջողությամբ։ Երբ Շորթերը անցավ Զավինուլի կողմը, երեք հոգու սկզբնական համագործակցությունը կտրուկ տապալվեց, և Վիտուշը լքեց Weather Report-ը՝ անցնելով իր փայլուն կարիերայի՝ ղեկավարելով իր խումբը և հարգանք վայելելով որպես կոմպոզիտոր։

Վիտուշը գրել է Զավինուլի հետ և ձայնագրել իր վերջին ներդրումը Weather Report-ում 1973 թվականին։ Սա «American Tango»-ն էր, որը հաջորդ տարի հայտնվեց խմբի չորրորդ Mysterious Traveler ալբոմում։ Վիտուշին Mysterious Traveler-ի հաջորդ թողարկումներում փոխարինեց էլեկտրական բաս կիթառահար Ալֆոնսո Ջոնսոնը։ Ձայնագրությունն առաջինն է խմբի համար, որը հիմնականում օգտագործում է էլեկտրական բաս և ներառում է ֆանկի, R&B և ռոքի լիբերալ կիրառությունները, ինչը վերածվելու էր խմբի հետագա շրջանի ձայնի ձևաչափին բնորոշ նշանի։ Միևնույն ժամանակ, այս ալբոմում ակնհայտ դարձավ կոմպոզիցիոն ավելի սահմանափակ ձևաչափը՝ փոխարինելով առաջին երեք ալբոմներում օգտագործված լայնորեն բաց իմպրովիզացիոն կառույցներին։

Ավելի ուշ Վիտուշը խմբի հետ ունեցած իր փորձառության մասին ասել է. «Ինձ շատ դուր եկավ դրա սկիզբը, բայց վերջում այն վերածվեց մի փոքր ձգձգման, քանի որ Ջո Զավինուլը ցանկանում էր գնալ այլ ուղղությամբ։ Խումբը հաջողության էր ձգտում և փառքի, և նրանք հիմնովին փոխեցին իրենց երաժշտությունը, որպեսզի կոմերցիոն ճանապարհ անցնեն դեպի սև ֆանկ»։ Նա նաև ֆինանսապես տուժված էր զգում՝ մեկնաբանելով. «Ես իրավահավասար գործընկեր էի և հիմնականում ոչինչ չստացա։ Մենք միասին կորպորացիա ունեինք, որն ամբողջությամբ անտեսվեց։ Եթե ունես ընկերություն և երեք հոգու է պատկանում, իսկ երկու հոգին ասում են. «Լավ, մենք այլևս չենք ուզում այսպես աշխատել, հիմա մենք երկուսով ենք», սովորաբար, նրանք բաժանում են բաժնետոմսերը և վճարում երրորդ անձին»։

Հետագա գործունեություն (1974-այժմ)

Համագործակցւթյուններ 
Weather Report-ից հեռանալուց հետո Վիտուշը համագործակցել և աշխատել է որպես կողմնակից գործընկերների լայն շրջանակի հետ՝ սկսած իր հին խմբի ղեկավար Լարի Կորյելից` Weather Report-ի թմբկահար և գործընկեր, և Corryell-ի Ալֆոնս Մուզոնից մինչև Սթեն Գեց և Ֆլորա Պուրիմ։ Նա նաև աշխատել է Ֆրեդի Հաբարդի և Միշել Պետրուչիանիի հետ։

Փառատոններ և կենդանի կատարումներ 

1981 թվականին Վիտուշը ելույթ է ունեցել Woodstock Jazz փառատոնում, որը տեղի է ունեցել Creative Music ստուդիայի տասնամյակի առթիվ, իսկ 1984 թվականին նա համագործակցել է բաս կիթառահար Սթենլի Քլարքի հետ։ 1988 թվականին Վիտուշը վերադարձել է Եվրոպա՝ կենտրոնանալու կոմպոզիտորական աշխատանքի վրա, բայց, այնուամենայնիվ, շարունակել է ելույթ ունենալ փառատոներում։

ECM ձայնագրման լեյբլի ալբոմներ 
Վիտուշը միացավ ECM-ի կատարողներին 1978 թվականին՝ նվագելու եռյակում կիթառահար Տերժ Ռիպդալի և ԴեՋոնետի հետ. բոլորովին վերջերս նա աշխատել էր Arista Records-ի հետ։ ECM-ը, որը հիմնադրվել է 1969 թվականին, համբավ էր զարգացնում ժանրային-ֆլյուիդ թողարկումներին աջակցելու համար, որոնք հաճախ ազատորեն խառնում էին ջազը, դասականը և համաշխարհային երաժշտությունը։ ECM-ի արտիստները ազատորեն փոխանակում էին միմյանց ներդրումները մեկ մեկու, հիմնականում, խիտ և ինտելեկտուալ ալբոմներում, որը գրավում էր և՛ քննադատությունը, և՛ գովասանքը։ Վիտուշի դասական, համագործակցային և բազմակողմանի բասը և սահուն մոտեցումը խմբի ղեկավարությանը համապատասխանում էին իր նոր լեյբլի և լեյբլ ընկերների հնչեղությանը առաջիկա տասնամյակների ընթացքում։ Ռիդալ, Վիտուշ և ԴեՋոնետ եռյակը երեք տարի անց հետևեց իրենց համանուն առաջին ալբոմին` To Be Continued:

1979 թվականին Վիտուշը հետ քաշվեց խմբի ղեկավարի դերից՝ ձայնագրելով և թողարկելով First Meeting ալբոմը ECM-ում։ 1980-ականների Miroslav Vitous Group-ը հետագայում գովաբանվեց Ջոն Քելմանի հինգաստղանի գրախոսության մեջ «Ամեն ինչ ջազի մասին» ֆիլմում որպես «բացառիկ լավ»։ Հետևեց Վիտուշի ղեկավարած ալբոմների մի շարք, այդ թվում՝ Journey's End (1982), Atmos (1992, սաքսոֆոնահար Յան Գարբարեկի մասնակցությամբ), Universal Syncopations (2003, Գարբարեկի, Կորեայի,ՄաքԼաուջլինի և ԴեՋոնետի հետ, ի թիվս այլոց), և Universal Syncopations II (2004-2005): Սրանք հիմնականում մասնագետների դրական ակնարկների արժանացան, որոնք հաճախ քննարկում էին դրանք ECM -ի տանը լսելու համատեքստում. «մեծապես խորհուրդ է տրվում», «հիասքանչ հնչողությամբ և կոշտ նվագարկմամբ» և «ECM-ի էսթետիկայի կվինտէսենցիան մեծապես ազդում է այս ամուր ջանքերի վրա, որը ոգևորությամբ կողջունվի նրանց կողմից, ովքեր բողոքում են, որ Վիտուշը բավական հաճախ չի ձայնագրվել որպես առաջնորդ»։

1982 թվականին` 1960-ականների վերջից ի վեր, առաջին անգամ Վիտուշը միավորվեց Կորեայի և Հայնեսի հետ, քանի որ նրանք թողարկեցին Trio Music-ը ECM-ով, այնուհետև երկու տարի անց՝ Եվրոպայում Trio Music Live-ը։ Երեքը կրկին միավորվեցին 2001 թվականին՝ «Հանդիպում Նյու Յորքում» խորագրով համերգաշարի համար՝ նվիրված Կորեայի 60-ամյակին։ Համանուն ալբոմը թողարկվեց ոչ թե ECM-ում, այլ Կորեայի Stretch լեյբլում 2003 թվականին և արժանացրեց Կորեային «Գրեմմի» մրցանակի՝ լավագույն իմպրովիզացված ջազ սոլո համար «Matrix» ստեղծագործության համար։

Վիտուշը թողարկեց «Emergence» սոլո բաս ալբոմը ECM-ում 1985 թվականին։ Դեյվիդ Ռ. Ադլերը Allmusic-ում ասել է բասիստի միայնակ կատարման մասին. «Emergence-ը ներկայացնում է Միրոսլավ Վիտուշին սոլո բաս միջավայրում, առանց ավելորդ դուբլերի։ Դա խիստ և դժվար է, բայց դաժան, բայց Վիտուշը երբեք չի լինում ծանր, նա մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում իր կրքով և ցնցող տեխնիկայով՝ իր ժամանակը հավասարապես բաշխելով պիցցիկատոյի և արկոյի (arco) միջև»։

Վիտուշը և թմբկահար Պիտեր Էրսկինը միացան Գարբարեկին Գարբարեկի «StAR» ալբոմում 1991 թվականին։ Բաս կիթառահարն ավելի ուշ ասաց նորվեգացի սաքսոֆոնահարի հետ իր հարաբերությունների մասին. «Ես սլավոնական երաժիշտ եմ և դա խորապես իմ ներսում է։ Ես [Գարբարեկին] համարում եմ իմ երաժշտական եղբայր»։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Official site
 Miroslav Vitous Discography 1964–74 
 Miroslav Vitous video interview at Allaboutjazz.com
 Conversation With Miroslav Vitous, 8/01/2009
 "Agitation", with Stanley Clarke
 

Պրահայի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Չեխ երաժիշտներ
Բաս կիթառահարներ
Ջազմեններ