Արտակարգ դեսպան (վիպակ)

«Արտակարգ դեսպան», Վիլյամ Գոլդինգի վիպակը, որը գրել է 1956 թվականին։ վիպակի գործողությունները տեղի են ունենում «այլընտրանքային» Հին Հռոմում և նվիրված է մարդկության համար առանցքային տեխնոլոգիաների (Վառոդ, գոլորշու շարժիչ, գրատպություն) այդ դարաշրջանում հնարավոր գյուտին և ժամանակակիցների կողմից դրանց ոչ միանշանակ ընկալմանը։

Պատմություն 
1956 թվականին «Արտակարգ դեսպանը» ընդգրկվել է «Երբեմն, երբեք» ֆանտաստիկ ժողովածուի մեջ, որը ներառում է նաև Ջոն Ուինդհեմի և Մերվին Պիկի պատմությունները։

Եվս մեկ անգամ այն ​​հրատարակվել է Գոլդինգի «Կարիճ Աստված. Երեք կարճ վեպ» ժողովածուում, երկու այլ պատմվածքների հետ ՝ «Կլոնկ կլոնկ» և «Կարիճ Աստված»։

Սյուժե 
Գործողությունները տեղի են ունենում Հին Հռոմում, որտեղ տարեց կայսրը զրուցում է իր երիտասարդ թոռ Մամիլիուսի հետ, ով, սակայն, ավելի շատ հետաքրքրված է պոեզիայով և չի ձգտում ժամանակի ընթացքում գրավել իր պապի գահը։ Նրանց զրույցն ընդհատվում է Ալեքսանդրիայից եկած այցելուները՝ նախկին գրադարանավար Ֆանոկլեսը և նրա քրոջ՝ Էֆրոսինին, որոնց ամբողջ դեմքը ծածկված է։ Ֆանոկլեսը կայսրին պատմում է իր գյուտերի մասին և առաջարկում, որ թույլ տա իրականացնել իր ծրագրերը, ինչը կարող է հանգեցնել նրան, որ ամբողջ մարդկության կյանքը էապես փոխվի։ Նրա գյուտերից մեկը կապված է գոլորշու հետ. Ֆանոկլեսը հորինել է մի սարք՝ պղնձե կաթսայի տեսքով, փականով, որը կարող է նավը առաջ մղել, և այնուհետև տասնյակ ստրուկներ պետք չեն լինի։ Մեկ այլ գյուտ է «պայթուցիչը» (կայծակը փակելու և թշնամու մոտ այն «ազատելու» միջոց), ինչը նրան հսկայական վնաս է պատճառում։ Կայսրը թույլ է տալիս Ֆանոկլեսին պատրաստել այդ գյուտերի նմուշները, բայց ամենից շատ նա հավանում է գոլորշու վրա ուտելիք պատրաստելու սարքը։ Մամիլիուսը գրեթե չտեսնելով Եֆրոսինի  դեմքը, սիրահարվում է նրան։

Զրուցելով Ֆանոկլեսի հետ՝ կայսրը նրան ասում է, որ կռահում է, թե ինչու է քրոջ դեմքը միշտ ծածկված. Նա ունի շրթունքների ճեղքվածք։ Ֆանոկլեսը խոսում է իր գյուտերի օգտակարության մասին, և որ նրանք ստրուկներին ազատություն կտան, քանի որ նրանց աշխատանքն այլևս պետք չի լինի։ Նա նաև խոսում է իր երրորդ գյուտի`  տպարանի մասին, որով հնարավոր կլինի ոչ միայն գրողների ցանկացած գրքույկ կրկնօրինակել, այլ յուրաքանչյուրը կարող է գրել և տպել այն, ինչ ուզում է։ Հասկանալով, որ նման արմատական ​​փոփոխությունների դեպքում վնասը կարող է ոչ պակաս լինել, քան օգուտը, կայսրը որոշում է ազատվել Ֆանոկլեսից և նրան որպես դեսպան է ուղարկում հեռավոր Չինաստան։

Պատմության հիման վրա ներկայացվող ներկայացում 

1956 թվականին հայտնի դերասան Ալաստեր Սիմը կապվել է Գոլդինգի հետ, ով գրողին առաջարկել է համագործակցել թատրոնում։ Գոլդինգը բեմադրության համար վերամշակել է իր վիպակը՝ վերնագրելով «Պղնձե թիթեռ», դա իր ստեղծագործությունը բեմ տեղափոխելու նրա առաջին և միակ փորձն էր։ Ներկայացման ռեժիսորը Սիմն էր, որը ներկայացել է  կայսեր դերում։

Տեքստը վերամշակման պատճառով սյուժեն փոփոխության է ենթարկվել. Օրինակ ՝ վիպալի մեջ կարևոր տեղ զբաղեցնող Պաստումիոսի նավատորմի ոչնչացումը հնարավոր չէր պատկերել անմիջապես բեմում։ Գոլդինգը նաև խորացրել է սիրո գիծը, որը միայն նկարագրված էր պատմության մեջ. Ներկայացման մեջ Էուֆրոսինիան չունի նապաստակի շրթունք, իսկ վերջում նա ամուսնանում է Մամիլիայի հետ։ Բացի այդ, պիեսում աղջիկը ի սկզբանե քրիստոնյա է, և նրա ամուսինը նույնպես քրիստոնեություն է ընդունում, ինչը կայսրին թույլ է տալիս արտահայտել այն գաղափարը, որ բոլոր կրոններն ըստ էության նույնն են, միայն նրանց ձևն է տարբեր։

Պիեսի հիման վրա ներկայացման պրեմիերան տեղի է ունեցել Օքսֆորդի «Նոր թատրոնում», 1958 թվականի փետրվարի 24-ին։ Քննադատները ոգևորված էին, իսկ ներկայացումը հաջողությամբ ցուցադրվել է նաև մի շարք այլ մարզային թատրոններում։ Այնուամենայնիվ, ապրիլի 17-ին «Ստրենդ» թատրոնում մայրաքաղաքի պրեմիերան այլևս այդքան հաջող չէր։ Չնայած որոշ քննադատներ դրական էին խոսում ներկայացման մասին, թերթերում գրախոսությունները հիմնականում կործանարար էին։ Մեկ ամիս անց տեղի  է ունեցել վերջին ներկայացումը, որին Գոլդինգը ներկայացել է սև փողկապով։

Ծանոթագրություններ 

Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն