Մուտանտ

Կենսաբանության և հատկապես գենետիկայի մեջ մուտանտը օրգանիզմ կամ նոր գենետիկ բնույթ է, որը ծագում է կամ առաջանում է մուտացիայի օրինակից, ինչը, ընդհանուր առմամբ, օրգանիզմի գենոմի կամ քրոմոսոմի ԴՆԹ-ի հաջորդականության փոփոխությունն է։ Մուտանտ տերմինը կիրառվում է նաև իր նուկլեոտիդային հաջորդականության մեջ փոփոխություն կրած վիրուսի վրա, որի գենոմը ՌՆԹ է, այլ ոչ թե ԴՆԹ։ Բազմաբջջային էուկարիոտներում ԴՆԹ-ի հաջորդականությունը կարող է փոփոխվել անհատական ​​սոմատիկ բջջում, որն այնուհետև հանգեցնում է մուտանտի սոմատիկ բջիջների առաջացման, ինչպես դա տեղի է ունենում քաղցկեղի զարգացման ընթացքում։ Նաև էուկարիոտներում, միտոքոնդրիալ կամ պլաստիդ ԴՆԹ-ի հաջորդականության փոփոխությունը կարող է հանգեցնել մուտանտի շարքի, որը ժառանգվում է միջուկային գենոմում մուտանտի գենոտիպերից առանձին։ Գենետիկ մուտացիաների բնական առաջացումը էվոլյուցիայի գործընթացի անբաժանելի մասն է։ Մուտանտների ուսումնասիրությունը կենսաբանության անբաժանելի մասն է. հասկանալով, թե ինչ ազդեցություն է ունենում գենի մուտացիան, հնարավոր է հաստատել այդ գենի նորմալ գործառույթը։

Մուտանտները առաջանում են մուտացիայից 
Մուտանտները առաջանում են գոյություն ունեցող մուտացիաների արդյունքում `ԴՆԹ կրկնապատկման կամ ԴՆԹ-ի վերականգնման սխալների արդյունքում։ Կրկնապատկման սխալները հաճախ ենթադրում են փոխակերպման սինթեզ ԴՆԹ պոլիմերազների կողմից, երբ այն բախվում է և շրջանցում վնասված բազային `կաղապարի հատվածում։ ԴՆԹ-ի վնասը ԴՆԹ-ում ոչ նորմալ քիմիական կառուցվածք է, ինչպիսին է տողի ճեղքումը կամ օքսիդացված բազան, մինչդեռ մուտացիան, հակառակը, ստանդարտ բազային զույգերի հաջորդականության փոփոխություն է։ Վերանորոգման սխալները տեղի են ունենում այն ​​ժամանակ, երբ վերանորոգման գործընթացները  ոչ ճիշտ կերպով փոխարինում են վնասված ԴՆԹ-ի հաջորդականությունը։ ԴՆԹ-ի վերականգնման գործընթացում միկրոհոմոլոգիայի միջնորդությամբ ավարտվող միացումը հատկապես սխալ է։

Էթիմոլոգիա 
Չնայած ոչ բոլոր մուտացիաներն ունեն նկատելի ֆենոտիպիկ ազդեցություն, «մուտանտ» բառի ընդհանուր օգտագործումը, ընդհանուր առմամբ, pejorative տերմին է, որն օգտագործվում է միայն գենետիկորեն կամ ֆենոտիպիկորեն նկատելի մուտացիաների համար։ Նախկինում մարդիկ օգտագործում էին «sport» բառը (կապված  spurt-ի հետ) `ոչ նորմալ նմուշներին անդրադառնալու համար։ Սրա գիտական ​​օգտագործումը շատ ավելի լայն է ՝ նկատի ունենալով ցանկացած օրգանիզմ, որը տարբերվում է վայրի տեսակից։

Մուտանտները չպետք է շփոթվեն զարգացման ոչ նորմալ հատկանիշներով ծնված օրգանիզմների հետ, որոնք առաջացել են մորֆոգենեզի ընթացքում թույլ տրված սխալների հետևանքով։ Զարգացման ոչ նորմալ պայմաններում օրգանիզմի ԴՆԹ-ն անփոփոխ է, և աննորմալությունը չի կարող փոխանցվել սերունդներին։ Conjoined երկվորյակները զարգացման աննորմալությունների արդյունք են։

Քիմիական նյութերը, որոնք առաջացնում են զարգացման աննորմալություն, կոչվում են teratogens: Դրանք կարող են առաջացնել նաև մուտացիաներ, բայց զարգացման վրա դրանց ազդեցությունը կապված չէ մուտացիաների հետ։ Քիմիական նյութերը, որոնք մուտացիա են առաջացնում, կոչվում են մուտագեններ։ Մուտագենների մեծ մասը համարվում է նաև քաղցկեղածին։

Էպիգենետիկ փոփոխություններ 
Մուտացիաները հստակ տարբերվում են էպիգենետիկ փոփոխություններից, չնայած նրանք կիսում են որոշ ընդհանուր առանձնահատկություններ։ Երկուսն էլ առաջանում են որպես քրոմոսոմային փոփոխություն, որը կարող է վերարտադրվել և փոխանցվել բջիջների հաջորդ սերունդներին։ Երկուսն էլ, երբ լինում են գենի սահմաններում, կարող են կանխել գենի արտահայտումը։ Այն դեպքում, երբ մուտանտ բջջային գծերը առաջանում են որպես ստանդարտ հիմքերի հաջորդականության փոփոխություն, էպիգենետիկորեն փոփոխված բջջային տողերը պահպանում են ստանդարտ հիմքերի հաջորդականությունը, բայց ունեն գենային հաջորդականություններ ՝ արտահայտման փոփոխված մակարդակներով, որոնք կարող են փոխանցվել հետագա բջջային սերունդներին։ Էպիգենետիկ փոփոխությունները ներառում են գենի խթանման CpG կղզիների մեթիլացիա, ինչպես նաև քրոմատին հիստոնի հատուկ փոփոխություններ։ ԴՆԹ-ի վնասման վայրերում քրոմոսոմների սխալ վերանորոգումը կարող է առաջացնել ինչպես մուտանտի բջիջների գծեր, այնպես էլ էպիգենետիկորեն փոփոխված բջջային գծեր։

Տես նաև
 Էվոլուցիա
 Գենային ինժեներիան
 Գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմ
 Մուտանտները գեղարվեստական ​​գրականության մեջ
 Մուտացիա
 Սինթետիկ մահաբերություն
 Սինթետիկ կենսունակություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ

 Antennapedia mutant 

Կենսաբանություն
Մուտացիա