Մարշալ Մաքլյուեն

Հերբերտ Մարշալ Մաքլյուեն (, ), կանադացի մշակութաբան, փիլիսոփա, բանասեր և գրաքննադատ։  Լայն ճանաչում է ստացել որպես մարդու և հասարակության վրա էլեկտրական և էլեկտրոնային հաղորդակցության միջոցների ազդեցության հետազոտող (օրինակ՝ «գլոբալ գյուղի» հայեցակարգում, որը բացարձակ անհամաձայնություն է առաջացնում բոլոր հարցերի շուրջ)։

Կենսագրություն 

Մարշալ Մաքլյուենը ծնվել է 1911 թվականի հուլիսի 21-ին էդմոնտոն քաղաքում (Կանադա, Ալբերտա նահանգի վարչական կենտրոն)՝ մեթոդիստի ընտանիքում։ Մարշալը ընտանեկան անուն է, որն օգտագործվում է ամենօրյա շփման մեջ։ Նրա ծնողները՝ Էլսի Նաոմին () և Հերբերտ Էռնստը (), ծնվել և ամբողջ կյանքում ապրել են Կանադայում։ Բացի Մարշալից, նրանք ունեցել են ևս մեկ որդի՝ Մորիսը, որը ծնվել է 1913 թվականին։ Մքլյուենի մայրը նախ բապտիստական դպրոցում ուսուցչուհի էր, ապա՝ դերասանուհի։ Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ընտանիքը ապրում էր էդմոնտոն քաղաքում, որտեղ Մքլյուենի հայրը անշարժ գույքի ոլորտում փոքր բիզնես ուներ։ Պատերազմի սկսվելուց հետո հայրը զորակոչվել է կանադական բանակ, որտեղ ծառայել է մոտ մեկ տարի։ 1915 թվականին Մաքլյուենների ընտանիքը տեղափոխվել է Կանադայի Մանիտոբա նահանգի վարչական կենտրոն Վիննիպեգ քաղաք։

1928 թվականին Մարշալ Մաքլյուենն ընդունվել է Մանիտոբայի համալսարան (Վինիպեգ, Կանադա), որտեղ 1933 թվականին ստացել է բակալավրի աստիճան ինժեներական մասնագիտությամբ, իսկ 1934 թվականին՝ անգլիական գրականության (English studies) մագիստրոսի աստիճան։ Ուսուցման ընթացքում սկսել է հրապարակել պարբերական տպագրության փոքր նշումներ։ Այսպես, արդեն 1930 թվականին Մանիտոբայի համալսարանի ուսանողական թերթում հայտնվել է Մքլյուենի առաջին հոդվածը՝ «Մակալուեյ՝ ահա թե մարդ է»։ Անգլիական գրականության նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը նրան դրդեց 1934 թվականին ընդունվել Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի Հոլլի քոլեջ (Անգլիա)։ Այնտեղ նա սովորել է նոր կրիտիցիզմի հայտնի ներկայացուցիչների՝ Ա.Ա. Ռիչարդսի (I. A. Richards) և Ֆ. Ռ. Լիվիսի (F. R. Leavis) ղեկավարությամբ։ 1936 թվականին նա ստացել է Քեմբրիջի համալսարանի բակալավրի աստիճան և Հյուսիսային Ամերիկա վերադառնալուց հետո սկսել է դասախոսական գործունեությունը Վիսկոնսինի համալսարանում (Մեդիսոն, ԱՄՆ)՝ որպես ասիստենտ։

1937 թվականին Մարշալ Մքլուենը ընդունեց կաթոլիկությունը։ 1937 թվականից մինչև 1944 թվականը (մի փոքր ընդմիջումով 1939-1940 թվականներին, երբ նա մեկնում էր Քեմբրիջ՝ մագիստրոսի աստիճան ստանալու համար) անգլերեն գրականություն էր դասավանդում Սենտ Լուիսի կաթոլիկ համալսարանում (Սենտ Լուիս, ԱՄՆ)։ Այնտեղ նա ծանոթացել է իր ապագա կնոջ՝ Կորինա Լյուիսի հետ, ում հետ ամուսնացել է 1939 թվականին։ Մարշալը և Կորինան երջանիկ ամուսիններ էին։ Նրանք մեծացրել են վեց երեխա։

1943 թվականի դեկտեմբերին Մքլյուենը ստացել է գիտությունների դոկտորի կոչում՝ պաշտպանելով Թոմաս Նեշի տեղը իր ժամանակի գրքային մշակույթում» (The Place of Thomas Nash in the Learning of his Time)։ 1944 թվականին Մաքլյուենը վերադառնում է Կանադա, որտեղ 1944-1946 թվականներին դասավանդում է Օնտարիո նահանգի Ուինսոր քաղաքի վերափոխման քոլեջում։ Տեղափոխվելով Տորոնտո 1946 թվականին, նա սկսում է դասավանդել Տորոնտոյի համալսարանի Սուրբ Միքայելի կաթոլիկ քոլեջում։ Տորոնտոյի համալսարանի հետ կապված են Մարշալ Մքլյուենի հիմնական գիտական և ստեղծագործական ձեռքբերումները։ Հենց այնտեղ է, որ 1952 թվականին նա դառնում է պրոֆեսոր և հրատարակում իր գրքերի մեծ մասը։ Մաքլյուենի գիտական հետազոտությունների ուղղության վրա հսկայական ազդեցություն է ունեցել համալսարանի գործընկեր, կանադացի հայտնի տնտեսագետ Հարոլդ Ինիսի (Harold Innis) հետ ծանոթությունը։ 1953-1955 թվականներին Մքլյուենը եղել է Ֆորդի հիմնադրամի աջակցությամբ անցկացվող մշակութային և հաղորդակցության սեմինարների ղեկավարը։ Այնուհետև 1963 թվականին հիմնադրել է մշակույթի և տեխնոլոգիաների կենտրոն։

Մարշալ Մքլյուենի գիտական և հրապարակախոսական գործունեությունը մեծ ճանաչում է ստացել։ 1964 թվականին նա դարձել է Կանադայի գիտական թագավորական ընկերության անդամ, իսկ 1970 թվականին՝ Կանադայի շքանշանի ասպետ։ 1975 թվականին Մքլյուենը նշանակվել է Վատիկանի հանրային հարաբերությունների հանձնաժողովի խորհրդական։

60-ական թվականների վերջին Մաքլյուենի առողջությունը սկսել է սրընթաց վատանալ։ 1967 թվականին նա ուղեղի ուռուցքի հեռացման վիրահատության է ենթարկվել, 1979 թվականին՝ ինսուլտի։ Մարշալ Մքլյուենը մահացել է 1980 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Տորոնտոյում։

Հիմնական աշխատանքներ 
Մարշալ Մքլյուենը մեծ թվով հոդվածների և գրքերի հեղինակ է, որոնցից շատերը գրված են համահեղինակությամբ։ Հիմնական աշխատանքների թվում, որոնք թողակվում են առանձին հրատարակություններով, կարելի է առանձնացնել հետևյալները․ «Մեխանիկական հարսնացու. Ինդուստրիալ մարդու բանահյուսություն» (1951), «Գուտենբերգի գալակտիկա։ Տպագրող մարդու կայացումը» (1962), «Մեդիա հասկացողություն։ Մարդու արտաքին ընդարձակումներ» (1964), «Մեդիան հաղորդագրություն է, հետևանքների ցանկ» (1967, Քվենտին Ֆիորեի համահեղինակությամբ), «Պատերազմ և խաղաղություն գլոբալ գյուղում» (1967, Քվենտին Ֆիորեի համահեղինակությամբ), «Կլիշեից մինչև նախաձև» (1970, Ուիլֆրեդ Ուոթսոնի համահեղինակությամբ), «Քաղաքը որպես ուսումնական լսարան» (1977, Քեթրին Հաթչոնի և Էրիկ Մաքլուենի համահեղինակությամբ)։

Մարշալ Մքլյուենի հայացքներն ու հետազոտությունների ուղղությունը էվոլյուցիայի են ենթարկվել։ Եթե գործունեության վաղ փուլերում այն կարելի է դասել ավանդական գրականագետների շարքին, որոնք քննադատության են ենթարկում ժամանակակից հասարակությանը՝ նրան մեղադրելով դասական գրականության հանդեպ հետաքրքրության անկման, զանգվածների պասիվության, նրանց գիտակցության տեխնոլոգիական մանիպուլյացիայի և այլն, ապա հետագայում քննադատական պաթոսը վերացավ։ Սկսած 1950-ական թվականներից Մաքլյուենն առաջարկել է զանգվածային մշակույթ ուսումնասիրել իր սեփական տերմիններով, այլ ոչ թե դասական ավանդական մշակույթի տեսանկյունից։ Մշակույթին տրվել է հաղորդակցության համակարգի սահմանումը, և Մքլյուենը հրաժարվել է մշակույթի մտավոր և բարոյական բովանդակության վերլուծությունից, այսինքն՝ որակական, արժեքային մոտեցումից»։ Ընդ որում, Մքլյուենին հաջողվել է արտասովոր հետաքրքիր դիտարկումներ կատարել ժամանակակից հասարակության վրա Էլեկտրոնային զանգվածային հաղորդակցության միջոցների ազդեցության ոլորտում։ Զարմանալի կերպով գրական քննադատը դարձել է հաղորդակցության տեսության բնագավառում ամենահեղինակավոր հեղինակներից մեկը։

Մեխանիկական հարսնացու. ինդուստրիալ մարդու բանահյուսություն (1951) 
Մարշալ Մքլյուենի Մեխանիկական հարսնացու, ինդուստրիալ մարդու բանահյուսությունը առաջին խոշոր աշխատանքը դարձել է հանրաճանաչ, մշակույթի հետազոտությունների բնագավառում առաջիններից մեկը։  Փոփ մշակույթի քննադատական հետազոտության նկատմամբ հետաքրքրությունը պայմանավորված է բրիտանացի հայտնի գրաքննադատ և մշակութաբան Ֆրենկ Լիվիսի Մշակույթ և շրջակա միջավայր գրքով, որը լույս է տեսել 1933 թվականին։ Մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև ամերիկացի խոշոր սոցիոլոգ Դևիդ Ռիսմենը, որը խորհրդատվություն է տվել Մքլյուենին սպառման հասարակության խնդրի վերաբերյալ։ Մեխանիկական հարսնացուն գրքի անվանումը վերցված է դադաիստ Մարսել Դյուշանի պիեսից։

Ինչպես և բոլոր հետագա աշխատանքները, Մարշալ Մաքլյուենի առաջին գիրքը գրված է խճանկարի ոճով։ Այն բաղկացած է բազմաթիվ փոքր գլուխներից, որոնք պարտադիր չէ, որ կարդան հետևողականորեն։ Բանն այն է, որ իր առարկայի՝ զանգվածային մշակույթի և զանգվածային հաղորդակցության ուսումնասիրության համար, Մքլուենն օգտագործում է իր լեզուն և ոճը»։

Գրքի նախաբանում Մքլյուենը նշում է, որ ժամանակակից բանահյուսությունը մասնագետների հսկայական բանակի մտավոր գործունեության արդյունք է՝ գովազդային գործակալներ, գրողներ, սցենարիստներ, արվեստագետներ, ռեժիսորներ, դիզայներներ, լրագրողներ, գիտնականներ և այլն։ Նրանք բոլորը օրեցօր զանգվածային գիտակցության մեջ ստեղծում են տեղի ունեցածի ընկալման թերի զգացողություն։ Զանգվածային գիտակցության մեջ դժգոհության վիճակը անհրաժեշտ է զանգվածային սպառման հեղինակավոր ձևի պահպանման համար։ Այս գրքում Մաքլուենի խնդիրը գալիս է զանգվածային հաղորդակցության տարբեր ձևերով՝ գովազդ, հեռուստատեսային հաղորդումներ, կինո և այլն, զանգվածային գիտակցության վրա ազդեցության թաքնված ձևերի ցուցադրմանը։

Գրքի յուրաքանչյուր գլուխ առանձին ստեղծագործություն է և նվիրված է հանրաճանաչ մշակույթի այս կամ այն ժամանակահատվածի վերլուծությանը։ Գլուխներից մեկը՝ Մեխանիկական հարսնացուն, տվել է ամբողջ գրքի անվանումը։ Այնտեղ հեղինակը դիտարկում է ժամանակակից մշակույթում սեքսի և տեխնոլոգիաների փոխկապակցվածության խնդիրը։ Որպես օրինակ բերվում է պատվանդանի վրա զուգագուլպաների գովազդը։ Այս գովազդում ցուցադրվում են պատվանդանի վրա կանգնած զուգագուլպաների ոտքերը։ Արդյունքում սեքսի նշանակությունը աննորմալ չափազանցվում է շուկայական մեխանիզմների և արդյունաբերական արտադրության տեխնիկայի օգտագործման շնորհիվ... սեքսի նկատմամբ վերաբերմունքը որպես վարքագծային խնդիր, որը վերազինում է սեռական փորձը մեխանիկական և հիգիենիկ խնդիրների մակարդակին, աստիճանաբար ներկա է և դրսևորվում է ամեն ինչում։ Սա անխուսափելի է դարձնում ֆիզիկական հաճույքով և ժառանգների վերարտադրության գործառույթի միջև տարաձայնությունները, ինչպես նաև հոմոսեքսուալիզմի պատճառ է հանդիսանում»։

Գուտենբերգի գալակտիկա, Տպագրող մարդու կայացում (1962) 
Գուտենբերգի Գալակտիկա գիրքն արժանացել է Կանադայի կառավարության մրցանակին և Մաքլյուենի անունը շատ հայտնի է դարձրել գիտական հանրության շրջանում։ Այս գրքում Մաքլյուենը պատասխանում է այն հարցին, թե ինչպես են հաղորդակցային տեխնոլոգիաները (առավելապես, գրականությունը և գրատպությունը) ազդում հասարակության մեջ ճանաչողական գործընթացների կազմակերպման վրա։  Շատ առումներով այս աշխատանքը պետք է դիտարկել որպես Հարոլդ Իննիսի հետազոտության շարունակություն։ Մարշալյան Մքլուենի համաձայն՝ Ինիսը «դարձել է առաջին մարդը, որը պատահաբար բացել է փոփոխությունների գործընթացը, որը բնորոշ է զանգվածային հաղորդակցության միջոցների հայտնվելուն։ Գուտենբերգի գալակտիկան կարելի է հասկանալ որպես Ինիսի աշխատանքի ենթատեքստային մեկնաբանություն»։

Քաղաքակրթության զարգացման փուլերը ըստ Մաքլյուենի 

 հաղորդակցման բանավոր ձևերով լրացուցիչ մշակույթ, որը հիմնված է համայնքային կենսակերպի, շրջակա աշխարհի ընկալման և ընկալման սկզբունքների վրա;
 Գրավոր մշակույթ, որն ավարտվում է Գուտենբերգի գալակտիկայով, ինդիվիդուալիզմի, ազգայնականության և արդյունաբերական հեղափոխությունների դարաշրջան;
 ժամանակակից փուլ (Էլեկտրոնային հասարակություն, գլոբալ գյուղեր, որոնք էլեկտրոնային հաղորդակցության միջոցներով (տեղեկատվահաղորդակցություններ) տալիս են աշխարհի բազմաչափ ընկալումը ակուստիկ տարածության ընկալման տեսակով։

Մեդիա հասկացողությունը՝ մարդու արտաքին ընդլայնումները (1964) 
Մարշալ Մքլյուենի Հասկանալով մեդիան գիրքը դարձել է ԶԼՄ-ների էկոլոգիայի ոլորտում առաջին հետազոտություններից մեկը։ Մքլյուենի կարծիքով՝ ԶԼՄ-ները պետք է ուսումնասիրության օբյեկտ դառնան ինքնուրույն, անկախ դրանց բովանդակությունից (կոնտենտից)։ Հիմնական գաղափարն այն է, որ հաղորդակցության միջոցն ազդում է մարդու և հասարակության վրա։ Հիմնական գաղափարն այն է, որ հաղորդակցության միջոցն ազդում է մարդու և հասարակության վրա։

Պատերազմ և խաղաղություն գլոբալ գյուղում (1968) 
Պատերազմը և խաղաղությունը Մարշալի Մաքլուենի և Քվենտին Ֆիորեի գլոբալ գյուղում պատկերների և տեքստի կոլաժ է, որը ցույց է տալիս էլեկտրոնային լրատվամիջոցների և նոր տեխնոլոգիաների ազդեցությունը մարդու վրա։

Պատերազմը և խաղաղությունը գլոբալ գյուղում գրքում Մ. Մքլյուենը առաջ է քաշում այն թեզը, ըստ որի նոր տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը փոխում է մարդու զգայական ընկալումը շրջակա միջավայրի նկատմամբ՝ ոչնչացնելով նրա ինքնադրսևորումը և ստիպելով աշխարհի ադապտացմանը և տեսլականին հետևի հայելու մեջ։ Հեղինակը նման գործընթացը անվանում է մեկ զգայական ընկալումից մեկ այլ ինքնակառավարման անդամահատում, որն առաջացնում է ցավ և մշակութային խանդրա։ Այն համեմատում է տեխնոլոգիաների համադրելի զգայական ունակությունները ամպուտացված մարմնի հետ, որը շարունակում է առաջացնել ֆանտոմային ցավեր։ Այսպիսով, տեխնոլոգիան դառնում է մարդկության մարմնի և նրա նյարդային համակարգի շարունակությունը։

Հեղինակը նշում է, որ կորցրած ինքնորոշումը վերականգնելու փորձերը հանգեցնում են պատերազմների, մինչդեռ ցանկացած պատերազմ խթանում է նոր տեխնիկական մշակումները, որոնք ներդրվում են չորեքշաբթի և հրահրում են ինքնանույնականացման նոր կորուստ։ Այստեղից՝ Պատերազմի պատրաստակամությունը բնութագրվում է ժամանակակից սոցիալական համակարգով։

Մարդը չի կարող հասկանալ իր ստեղծած միջավայրը, քանի դեռ նա գտնվում է այնտեղ, քանի որ նա նման է ջուկը ջրի մեջ, որը չի կարող ջրի մասին ոչինչ իմանալ հակահամաճարակային միջավայրի բացակայության պատճառով։ Այստեղից էլ բխում է, որ նախկին միջավայրը տեսանելի է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ այն արդեն փոխել է նոր տեխնոլոգիան։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Անգլերեն

Ռուսերեն 
 Архангельская И. Б. Герберт Маршалл Маклюэн: от исследования литературы к теории медиа. Автореф. дис. на соискание уч. степени доктора филологических наук. — М.: МГУ, 2009
 
 Архангельская И. Б. Маршалл Маклюэн. Нижний Новгород: НКИ, 2010. 293 с.
 
 Вулф Г. Мудрость Св. Маршалла, Священного Глупца // Русский журнал. 2001. 19 апреля.
 Гаков В. Рыцарь медийного образа // Коммерсант-Деньги. 2001. № 28. 18 июля. 
 Засурский И. Продолжение человека // Независимая газета. 2004. 17 сентября.
 Козлова Н. Н. Критика концепции «массовой культуры» Маршалла Маклюэна. Автореф. дис. на соискание уч. степени кандидата философских наук. — М.: Изд-во Моск.ун-та, 1976.
 Козлова Н. Н. Маклюэн: контексты мифа // Пушкин. 1998. N 5(11). 1 июля.
 Мадисон А. Маршалл Маклюэн и информационные войны // СМИ.ru. 2000. 14 января
 
 Николаев В. Герберт Маршалл Маклюэн и его книга «Понимание средств коммуникации» // Отечественные записки. 2003. № 4.
 Терин В. П. Вспоминая Маршалла Маклюэна.
 Терин В. П. Массовая коммуникация. Исследование опыта Запада. Издание второе, переработанное и дополненное. М., 2000.
 Уитцель М. Человек, который видел будущее // Элитариум, www.elitarium.ru 
 Царёв В. Ю., Социально-культурные основания «маклюэнизма». Автореф. дис. на соискание уч. степени кандидата философских наук. — М., 1989.
 Царёв В. Ю., Гипокритик Маклюэн: происхождение манеры - М., Росписатель, 2015.

Արտաքին հղումներ 
 Афоризмы Маршалла Маклюэна
 Биография Маршалла Маклюэна в энциклопедии «Кругосвет»
 Всемирная исследовательская сеть Маршалла Маклюэна — www.mcluhan.ca  — на английском
 Официальный сайт Маршалла Маклюэна — на английском
 Сайт посвященный Маршаллу Маклюэну — на русском
 Маршалл Маклюэн в библиотеке Центра гуманитарных технологий

Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Պոստմոդեռնիզմ
20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Մեդիագիտություն
Ֆուտուրոլոգներ
Կանադացի գրողներ
Կանադացի փիլիսոփաներ
Կանադացի գիտնականներ
Կանադացի պատմաբաններ
Կանադացի վավերագիրներ
Կանադացի լրագրողներ
Անձինք նամականիշերի վրա