Աշխարհի հոգի

Աշխարհի հոգի, Համաշխարհային հոգի կամ Անիմա մունդի (, , ), բնափիլիսոփայության մեջ՝ աշխարհի միակ ներքին բնույթը, որը ընկալվում է որպես Գերագույն կենդանի էակ (Աստված), որն ունի ձգտումներ, գաղափարներ և զգացմունքներ։ Շատ փիլիսոփայական ուսմունքներ, որոնք աշխարհի միասնությունը հանգեցնում էին իդեալական կամ ըմբռնելի դաշտի հավերժական կեցության, այնուամենայնիվ, ընդունում էին նաև բոլոր երևույթների մեջ ապրող աշխարհի հոգին՝ որպես ենթակա սկզբունք, որը ընկալելով յուրացնում և իրականացնում է բարձրագույն իդեալական միասնությունը զգայական դաշտում և ժամանակային գործընթացում՝ հավերժորեն բնակվելով բացարձակ սկզբում։

Աշխարհի հոգու մասին նման տեսակետը ներկայացրել է Պլատոնը «Տիմեոս» երկում, այնուհետև դարձել է Պլատոնի և նեոպլատոնական փիլիսոփայության հիմնական կետերից մեկը։

Ըստ Պլատոնի 

«Տիմեուս» երկում (Timaeus 34b-36d) Պլատոնը հոգուն տալիս է համընդհանուր տիեզերաբանական սկզբունքի իմաստ։ Նա նկարագրում է աշխարհի հոգու ստեղծումը Դեմիուրգ աստծո (  — «վարպետ, գիտակ, ստեղծող, ստեղծագործող արարիչ.  — «հող, ժողովուրդ» +  — «գործ, աշխատանք») կողմից այսպես.

Դեմիուրգը խառնեց անբաժանելի և հավերժորեն նույնական էությունը բաժանելի էության հետ՝ դրանով իսկ ստեղծելով էության երրորդ (միջին) տեսակը՝ հաղորդակից ինչպես նույնական, այնպես էլ մյուս բնույթին։ Նա ուժով «ներդաշնակեցրեց» էության այս երեք տեսակները, և ստացված ամբողջությունը բաժանեց անհրաժեշտ քանակի մասերի, ընդ որում յուրաքանչյուր մաս այսուհետ ներառում էր իրենում նույնականը, բաժանելին և էությունը։ Բաժանման գործընթացը ինքնին նկարագրվում է որպես երեք աստիճան (մոտեցումներ).

 Նախ, դեմիուրգը բաժանեց ամբողջը` օգտագործելով առաջին թվերի՝ 2 (2:4:8) և 3 (3:9:27), երկրչափական համամասնությունները (ոսկե հատում), ստացված թվերի «առաջնային» շարքը կարելի է ներկայացնել որպես 1:2:3:4:8:9:27;
 այնուհետև երկ- և եռ- ինտերվալներից յուրաքանչյուրը լրացրեց երկրաչափական և միջին թվաբանականներով (ամենափոքր ամբողջ թվերով 6:8:9:12 և այլն); այստեղից ծագեցին նոր մեկուկեսատոն (6:9, 8:12; հարաբերակցությունը համապատասխանում է կվինտայի կոնսոնանսին), գերտրետ (6:8, 9:12; համապատասխանում է կվարտային) և գերութ (9:8; համապատասխանում են ամբողջ տոներին) ինտերվալներ.
 վերջապես, նա բոլոր գերերեք ինտերվալները լցրեց գերութերով, որից հետո յուրաքանչյուր գերերեք ինտերվալում ձևավորվեց 256:243 մնացորդային ինտերվալ (կիսատոն, որը հետագայում պյութագորասականներից հայտնի է որպես լիմմա)։

Այս մաթեմատիկական գործողությունները կատարելով՝ դեմիուրգը սպառեց իր խառնուրդը մինչև վերջ։

Պլատոնը Դեմիուրգին սահմանում է որպես Միտք, որը, նայելով հավերժական հասկանալի նախատիպ-պարադիգմին, ստեղծում է աշխարհը՝ կարգի բերելով քաոսային շարժվող նյութը։ Միևնույն ժամանակ, ոչ ինքնին իդեալական նախատիպը, ոչ նյութը կախված չեն Դեմիուրգից, նա միայն կապում է դրանք իրար, սա է նրա էական տարբերությունը թեիստական ​​կրոնների Աստծուց, ով ստեղծում է աշխարհը ոչնչից։
Գիտական ​​գրականության մեջ, ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից, բազմիցս փորձեր են արվել վերակառուցել Պլատոնի աշխարհի հոգու «երաժշտամաթեմատիկան»։ Նման վերակառուցումների արդյունքում ստացված ձայնաշարքը կոչվում է Պլատոնի «տիեզերական գամմա»։ Ինտերվալների ամենահին հաշվարկը պատկանում է հելլենիստական ​​դարաշրջանի մի անանուն հեղինակի, որին Նիկոմաքուսը (հղելով հենց Պլատոնին) կոչում է Թիմեոս Լոկրիացի։ Վերջին վերակառուցումներից մեկն առաջարկվել է Ստեֆան Հագելի կողմից։ Պլատոնի տիեզերական գամման ունի նկարում ցույց տված տեսքը։

Դեմիուրգի կողմից ստեղծված աշխարհի հոգին ապահովում է առկա աշխարհի հաղորդակցությունը բարձրագույն Մտքի հետ։ Սրա շնորհիվ անհատական ​​հոգով օժտված մարդն իրենում համատեղում է խելքն ու անհրաժեշտությունը։

Հասկացության պատմություն 
Քանի որ այստեղ Աշխարհի հոգին նշանակված է որպես գոյություն ունեցող ամեն ինչի սկզբի երրորդ հիպոստաս (), որոշ եկեղեցական տեքստաբաններ (հատկապես Օրիգենեսը և նրա հետևորդները) այն նույնացրել են Սուրբ Երրորդության երրորդ անձի հետ։ Աշխարհի հոգու գաղափարը, որն անհետացել է սխոլաստիկայի ժամանակաշրջանում, առաջ է գալիս Վերածննդի և Նոր դարաշրջանի սկզբի պլատոնիստների մոտ, իսկ նորագույն ժամանակներում՝ Գյոթեի փիլիսոփայական բանաստեղծություններում և Ֆ. Շելլինգի որոշ գրվածքներում։ Մյուս կողմից, Շոպենհաուերի կույր կամքի մետաֆիզիկան և Հարթմանի անգիտակցական աշխարհաստեղծարարությունը հեռանում են պլատոնիզմից դեպի Աշխարհի հոգու ավելի հին տեսակետը, որը ոգեշնչել է հինդուիզմի փիլիսոփայական և միստիկական մտքերը (տես Պարամատմա, Վեդանտա, Հնդկական փիլիսոփայություն, Ուպանիշադներ)

Համաձայն այս տեսակետի՝ անհաշիվ գործող և արարող Աշխարհի հոգին Տիեզերքի անկախ և միասնական էությունն է, որն իրենից վեր որևէ այլ բացարձակ և իդեալական սկիզբ չի ենթադրում։ Ցանկացած նատուրալիստական ​​մոնիզմ տրամաբանորեն հանգում է նման տեսակետի՝ անկախ զուտ մետաֆիզիկական ենթադրություններից։ Ճանաչելով եղածի իրական միասնությունը՝ անհրաժեշտ է ճանաչել այս միասնության պատճառը որպես իրական էություն։

Եվ եթե տիեզերքի մասնակի տարրերը (ատոմները) պետք է հանգեցվեն դինամիկ բնորոշման (գործող ուժերի կենտրոններ), որն իր հերթին սպառվում է ձգտման և պատկերացման հոգեկան նշաններով, ապա պետք է ընդունել, որ այդ ուժերի էական միասնությունն էլ ունի հոգեկան բնություն, կամ էլ կա Աշխարհի հոգի, ինչպես, ի դեպ, դրան պետք է գար հայտնի բնագետ և դարվինիստ Հեկելը։ Բայց Համաշխարհային հոգու գաղափարը, որպես ամեն ինչի անվերապահորեն անկախ և միակ էություն, անհաղթահարելի դժվարության է հանդիպում նպատակահարմար և պլանավորված համաշխարհային գործընթացի փաստի մեջ, որը ժամանակի մեջ աստիճանաբար իրականություն է դարձնում մի այնպիսի բան, որն իրականում սկզբում տրված չէր։ Ընդունելով Աշխարհի հոգու գոյությունը որպես միակ նախասկիզբ՝ նման ընթացքը կլիներ անվերապահորեն նորի մշտական ​​ստեղծում կամ ոչնչից շարունակական արարում, այսինքն՝ մաքուր հրաշք։

Ըստ Հեգելի 

Աշխարհի հոգին կամ բացարձակ ոգին Հեգելի փիլիսոփայության մեջ այն է, ինչի հիմքում ընկած է ամեն (իսկապես!) գոյություն ունեցողը։ Միայն նա է կարող, իր անսահմանության շնորհիվ, հասնել իր մասին իրական իմացությանը («Ճանաչիր ինքդ քեզ»)։ Ինքնաճանաչման համար այն պետք է դրսևորվի։ Բացարձակ Հոգու ինքնաբացահայտումը տարածության մեջ (արտաքինից) բնությունն է. ժամանակի մեջ ինքնաբացահայտումը (ներսից՝ որպես վիճակների փոփոխություն) պատմությունն է։

Բացարձակ ոգու բացահայտումը պատմության մեջ 
Պատմությունն առաջնորդվում է ժողովրդի ոգիների հակասություններով, որոնք Բացարձակ ոգու մտքերն ու պրոյեկցիաներն են։ Երբ Բացարձակ ոգու կասկածները վերանան, նա կհանգի Իր Բացարձակ Գաղափարին, և պատմությունը կավարտվի, և կտիրի Ազատության Թագավորություն։ Ժողովուրդների միջև պատերազմներն արտահայտում են Բացարձակ Հոգու մտքերի լարված բախում։ Դրանցում Հեգելը տեսնում է դիալեկտիկական պահ՝ հակաթեզ դատողություն։

Բացահայտման աստիճաններ 
Ըստ Հեգելի, «ոգու էությունն ազատությունն է»։ «Հոգու փիլիսոփայություն հանրագիտարանում» Հեգելը գծագրում է այս ազատության աստիճանաբար որոշվող փուլերը, մինչև ոգին կատարի Դելփյան հրամայականը, որով Հեգելը սկսում է. «Ճանաչիր ինքդ քեզ»։ Բացարձակ Հոգու բացահայտման աստիճանները, այսինքն՝ աշխարհը որպես նրա ինքնաճանաչում ճանաչելու եռաստիճան քայլերն են.

 սուբյեկտիվ ոգի (մարդաբանություն, ֆենոմենոլոգիա, հոգեբանություն)
 օբյեկտիվ ոգի (վերացական իրավունք, բարոյականություն, էթիկա)
 բացարձակ ոգի (արվեստ, կրոն, փիլիսոփայություն)։

Մետաֆիզիկայում և ալքիմիայում 
Թեիստական ​​մետաֆիզիկան (օրինակ՝ Սանկհյա), ինչպես նաև ալքիմիան տեղեկատվություն է տրամադրում այնպիսի հոգևոր տարրերի մասին, ինչպիսիք են հոգին և Գերագույն հոգին (Համաշխարհային հոգին)։ Աշխարհի հոգու հետագա իմացությունը հանգեցվում է երեք համաշխարհային հոգիների առանձնացման՝ ամեն կենդանի էակի սրտի Բարձրյալ Հոգի (Կշիրոդակաշայի Վիշնու), տիեզերքի ամեն նյութականի Բարձրյալ Հոգի (բրահմանդա - Գարբհոդակաշայի Վիշնու) և տիեզերքների ամեն նյութականների Բարձրյալ Հոգի (Մահա-Վիշնու կամ Կարանոդակասայի Վիշնու)։ Մյուս կողմից, ալքիմիան ավելի մոտ է անանձնական Բացարձակին` Աստծուն որպես ոգու կամ պարզապես որպես Համաշխարհային Միտքի ճանաչելուն, ինչը նշանակում է ընդունել Աստծո կամ Բրահմանի (Վիշնու) հավերժական հատկությունների միայն մի մասը։

Ինչ վերաբերում է նյութական ստեղծագործությանը, ապա Կրիշնայի ամբողջականությունը ենթադրում է երեք Վիշնուների առկայություն։

 Առաջինը՝ Մահա-Վիշնուն, ստեղծում է մեկ նյութական էներգիա, որը հայտնի է որպես մահաթ-տատտվա։
 Երկրորդը՝ Գարբոդակասայի Վիշուն, ամբողջ տիեզերքի կազմում է՝ ստեղծելու աշխարհի բազմազանությունը,
 Երրորդը՝ Կսիրոդակասաի Վիշնուն, տարածվում է որպես համատարած Գերհոգի բոլոր տիեզերքներում, յուրաքանչյուր կենդանի էակի սրտում, որը նաև հայտնի է որպես Պարամատմա։

Կյանքի նպատակը Կրիշնային ճանաչելն է, ով բնակվում է յուրաքանչյուր կենդանի էության սրտում՝ որպես Պարամատմա։

Տես նաև 

 Երկնային երաժշտություն
 Հոգի
 Գեա
 Պաչամամա
 Սոֆիա
 Պիթիա

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 Шичалин Ю. А. Душа // Античная философия. Энциклопедический словарь. М.: Прогресс-традиция, с.352-357.

 Այլ լեզուներով

 Handschin J. The «Timaeus» Scale // Musica Disciplina, IV (1950), pp. 3–42.
 McClain E.G. The Pythagorean Plato. Prelude to the song itself. York Beach, Maine, 1978.
 Barker A. Greek Musical Writings, vol. I: The musician and his art. Cambridge, 1984 (թարգմանություններ Պլատոնից և հետազոտություններ հոդվածի թեմայի շուրջ)
 Schlette H.R. Weltseele. Geschichte und Hermeneutik. Frankfurt a.M., 1993.

Արտաքին հղումներ 

 THE HISTORY OF RENAISSANCE CARTOGRAPHY: INTERPRETIVE ESSAYS

Գնոստիցիզմ
Կրոնական փիլիսոփայություն
Պլատոնականություն
Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Հոգևորություն
Հերմետիզմ