Միացում

Միացում, գաղափար, որը հիմնված է Լեռնային Ղարաբաղի հայերի կամարտահայտման վրա՝ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի միացման պահանջով։

Նախապատմություն 

Ռուսական կայսրության, հետագայում նաև Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության անկումից հետո Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը հայտարարել է նորանկախ պետության կազմում։ Ղարաբաղի հայերի համագումարը հրաժարվել է ընդունել վերջիններիս գերիշխանությունը։ Ադրբեջանի և Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը փոխանցվել է Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի կովկասյան բյուրոյի որոշմանը։ Կովկասյան բյուրոյի մի քանի նիստերի արդյունքում հիմնականում հայաբնակ տարածքն անցել է Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կազմը։ Մի քանի տարվա ընթացքում շրջանի կարգավիճակը վերջնական լուծում չի ստացել, մինչև 1923 թվականը, երբ հայաբնակ տարածքներում ձևավորվել է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, որը մտել է Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում։ Հետագայում տարածքային մի շարք փոփոխություններից և վարչական բաժանումներից հետո, ԼՂԻՄ տարածքը Լաչինի միջանցքով բաժանվել է Խորհրդային Հայաստանից։

Նախադրյալներ 

Խորհրդային ժամանակաշրջանում Հայաստանին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի միացման հարցը բարձրացվել է մի քանի անգամ՝ 1945, 1963, 1977 և 1983 թվականներին, սակայն աջակցություն չի ստացել Կենտրոնի կողմից։

1960-ական թվականներին ԼՂԻՄ-ի սոցիալ-տնտեսական լարվածությունը երկու անգամ վեր է ածվել զանգվածային անկարգությունների։ Հայերն Ադրբեջանի ԽՍՀ իշխանություններին մեղադրում էին ինքնավար մարզի նկատմամբ վարվող տնտեսական խտրականության մեջ։ Մեղադրանքների թվում էին նաև ինքնավար մարզի ժողովրդագրական պատկերի փոփոխման փորձերը։

Միխայիլ Գորբաչովի կողմից ձեռնարկված խորհրդային հասարակական կյանքի վերակառուցման քաղաքականությունը ԼՂԻՄ հայերին հնարավորություն տվեց առավել բաց խոսել սեփական պահանջների մասին։ Ադրբեջանի ԽՍՀ ղեկավարությանը նրանք մեղադրել են շրջանի տնտեսության միտումնավոր հետամնացության, Ադրբեջանում հայկական փոքրամասնության իրավունքների, մշակույթի և անհատականության ոտնահարման, Հայաստանի և ԼՂԻՄ-ի մեջ մշակութային կապերի արհեստական խոչընդոտման մեջ։

Սումգայիթում և Բաքվում տեղի ունեցած ջարդերը ավելի են ուժեղացրել ԼՂԻՄ-ի բնակչության Հայաստանին միանալու ցանկությունը։

Ժամանակագրություն 

 1987 թվականի սկզբին Երևանում ընթացող բնապահպանական ցույցերի ժամանակ հնչել են կոչեր՝ ԼՂԻՄ-ը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու պահանջով, որոնք ուղղված են եղել խորհրդային ղեկավարությանը։
 Դեկտեմբերի 1-ին Ղարաբաղի հայերի պատվիրակությունը Մոսկվայում գտնվող ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին է փոխանցել Հայաստանում և Լեռնային Ղարաբաղում հավաքված ստորագրությունները, նամակները և պահանջներ, որոնք կոչում էին անում Կենտրոնին ԼՂԻՄ-ը միացնել Խորհրդային Հայաստանին։
 1988 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին Ղարաբաղի հայերի պատվիրակությունը մեկնել է Մոսկվա՝ համոզելու կենտրոնական կառավարությանը ԼՂԻՄ-ը փոխանցել Խորհրդային Հայաստանին։
 1988 թվականի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ ժողովրդական դեպուտատների արտահերթ նիստը ընդունել է որոշում՝ «դիմել Ադրբեջանական և Հայկական ԽՍՀ-ների և ԽՍՀՄ ԳԽ-ներին՝ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու և Հայաստանին միացնելու խնդրանքով»։
 Մարտի 17-ին կուսակցության հատուկ կոմիտեի պլենումն ընդունել է որոշում, որտեղ նշված էր․ «Անսալով ինքնավար մարզի հայկական բնակչության խնդրանքները, Լեռնային Ղարաբաղի կոմունիստների ճնշող մեծամասնության կամքը՝ խնդրում են ԽՄԿԿ Կենտկոմին վերանայել և հաստատել Խորհրդային Հայաստանին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի միավորման հարցը, այդպիսով լուծելով 1920-ական թվականների սկզբին կատարված պատմական սխալը, որով Լեռնային Ղարաբաղը միացել է Ադրբեջանին»։
 1989 թվականին Ռոբերտ Քոչարյանի ղեկավարությամբ ստեղծվել է «Միացում» հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը, որի նպատակը ԼՂԻՄ-ի միացումն էր Հայաստանին։
 1988—1991 թվականներին էթնիկ տեղաշարժերի արդյունքում Հայաստանից Ադրբեջան են ուղարկվել շուրջ 185 000 ադրբեջանցիներ, իսկ հակառակ ուղղությամբ՝ շուրջ 300 000 հայեր։
 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղում անց է կացվել անկախության հանրաքվե։ Հանրաքվեի արդյունքներով բնակչության 99,89 %-ը կողմ է արտահայտվել Լեռնային Ղարաբաղի անկախությանը։ ԼՂԻՄ ադրբեջանական բնակչությունը բոյկոտել է հանրաքվեն։
 1991—1994 թվականներին ընթացել է Արցախյան գոյամարտը։ Պատերազմի արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղն անկախություն հռչակեց և, դե ֆակտո, դուրս եկավ Ադրբեջանի կազմից։ 1994 թվականի հրադադարից հետո Ադրբեջանի տարածքում հայտնվեցին բազմաթիվ փախստականներ (ադրբեջանցիներ և մեսխեթցի թուրքեր), որոնք լքել էին Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը և հարակից յոթ շրջանները, որոնք մտել էին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կազմը։

Պատմական զուգահեռներ 
 Պատմական գիտությունների թեկնածու Սերգեյ Մարկեդոնովի կարծիքով գոյություն ունեն զուգահեռներ Միացման և Էնոզիս գաղափարների միջև։

Հետաքրքիր փաստեր 
 Արցախի դրոշը խորհրդանշում է Միացման գաղափարը։

Ծանոթագրություններ 

Հայաստանի Հանրապետության պատմություն
Արցախի պատմություն
Իրրեդենտիզմ
Արցախյան պատերազմ