Ձյունանուշ (հեքիաթ)

Ձյունանուշ (, Սնեգուրկա, Սնեժևինոչկա, Սնեգուրուշկա) ռուսական, ուկրաինական և բելառուսական ժողովրդական սոցիալական և առօրյա հեքիաթների սյուժե է ձյունից կյանք ստացած աղջկա մասին։ Սյուժեն առաջին անգամ հրատարակվել է 1869 թվականին՝ Ալեքսանդր Աֆանասևի կողմից, իր «Սլավոնների բանաստեղծական հայացքները բնության հանդեպ» աշխատության երկրորդ հատորում. «Սնեգուրկան անվանվել է այդպես, քանի որ ծնվել է ձյունից»։

Սյուժեների համեմատական ցուցիչում այն ունի № 703 համարը և հետևյալ կարճ նկարագրությունը. Ծերուկն ու Պառավը ձյունից տիկնիկ են պատրաստում․ նա կենդանանում է, ամռանը աղջիկն ընկերների հետ գնում է անտառ և հալվում։ Կան հեքիաթներ, որտեղ Ձյունանուշը չի հալվում, այլ սպանվում է, իսկ գերեզմանի վրա աճում է եղեգ, որից շվի են պատրաստում։ Հենց շվին էլ բացահայտում է սպանողին, իսկ կոտրված փողից հայտնվում է վերակենդանացած թոռնուհին։ Այս տարբերակները նման են № 780 «Հիանալի շվի» սյուժեի հետ։

Սյուժեներ 
Ժամանակին կար մի գյուղացի Իվան, նրա կնոջ անունը Մարիա էր. նրանք ապրում էին սիրով և ներդաշնակությամբ, ծերանում էին, բայց դեռ երեխաներ չունեին. նրանք շատ էին ցավում դրա համար։ Ահա եկավ ձմեռը, առատ ձյուն տեղաց... Նրանք դուրս եկան տնակից ու սկսեցին տիկնիկ ծեփել։ Իվանը տեսնում է՝ Ձյունանուշը շարժեց և՛ ձեռքերը, և՛ ոտքերը, և՛ գլուխը, հաստատ կենդանի է։ «Ա՜խ, Իվա՛ն։ — Մարիան ուրախությունից բացականչեց, — այո՛, Տերը մեզ երեխա է պարգևում: 

Այս, ինչպես նաև վերապատումների մի շարք այլ տարբերակներում, հեքիաթի վերջում ձյունանուշը հալվում է։

Սյուժեի այլ զարգացում ունի Էռնա Պոմերանցևայի 1948 թվականին Ախլիստինո գյուղում (հեքիաթասաց Ե. Ի. Կնոնովա) գրած հեքիաթը, որում Ծերուկի և Պառավի ձյունից ծեփած աղջկան անվանում են Սնեգուրուշկա (այդպես է կոչվում նաև հեքիաթը)։ Հարևան աղջիկները Սնեգուրուշկայի հետ գնում են անտառ, քաղում հատապտուղներ, որտեղ նախանձից սպանում են Սնեգուրուշկային, թաղում մացառի տակ և ամրացնում ճյուղով, իսկ Ծերունուն և Պառավին ասում են, որ Սնեգուրուշկան կորել է անտառում։ Վաճառականն իր որդու խնդրանքով Սնեգուրուշկայի գերեզմանից մի ճյուղ է կտրում և դրանից շվի պատրաստում, որը, երբ ինչ-որ մեկը նվագում է դրա վրա՝ երգում է.

Երբ շվին ընկնում է «ընկերուհիներից» մեկի ձեռքը, նա հրաժարվում է դրա վրա նվագելուց և նետում է այն գետնին, շվին կոտրվում է, և դրա մեջից հայտնվում է կենդանի Ձյունանուշը։ «Ընկերուհիներին» ուղարկվում են «անտառ՝ գազաններին ուտելիք»։

«Ձյունանուշն ու աղվեսը» հեքիաթում (սյուժե № 171) հերոսուհին անտառում կորցնում է ճանապարհը։ Արջն առաջարկում է իրեն տուն տանել, նա հրաժարվում է արջի առաջարկից, ընդունում է աղվեսի առաջարկը․ աղվեսը նրան տուն է բերում։ Ի երախտագիտություն աղվեսին տալիս են հավով և շնով լի պարկ։ Շնից վախեցած աղվեսը փախչում է անտառ։ Մեկ այլ տարբերակում՝ անտառում կորած Սնեգուրուշկան, սայթաքում է Բաբա Յագայի տան վրա։ Աղջկան փրկում են Բաբա Յագայից և ցլերը տանում են նրան։

Գրականության մեջ 
Հեքիաթի սյուժեն ակտիվորեն ներգրավված է ռուս գրականության մեջ։ Մ. Վ. Ելկինան 703 տարբերակը հետևում է Վլադիմիր Դալի, Ալեքսանդր Օստրովսկու, Ֆեդոր Սոլոգուբի, Ալեկսեյ Ռեմիզովի, Վելիմիր Խլեբնիկովի, Անատոլի Ալեքսինի, Վենիամին Կավերինի, Կիր Բուլիչովի, Սերգեյ Իվանովի, Միխաիլ Բարտենեվի մոտ։

Տես նաև 
Ձմեռ պապ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Елкина, Мария Владимировна. Сказочный сюжет «Снегурочка» и его интерпретация русскими писателями. Автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.09, Омск, 2009.
 Елкина Мария Владимировна. Фольклорный сюжет «Снегурочка» в русской поэзии // Наука о человеке: гуманитарные исследования. 2014. №3 (17). 
  
 Сюжет № 703*. «Снегурочка» // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка

Ամանոր