Գրիգոր Տարոնիտես

Գրիգոր Տարոնիտես (, Գրիգորիոս Տարոնիտես), Տարոնի հայ իշխան, ով անցավ բյուզանդական ծառայության և բարձրագույն հրամանատարական պաշտոններ զբաղեցրեց Վասիլի II կայսեր օրոք։ Նա սպանվել է բուլղարացիների կողմից Թեսաղոնիկի մոտ դարանակալում մոտ 991 կամ 995 թվականներին։

Կյանք 
Գրիգորը Հայաստանի հարավում գտնվող Տարոն գավառի իշխան Աշոտ Գ-ի որդին էր։ Աշոտի մահից հետո՝ 967/8 թվականին, Գրիգորը և նրա եղբայր Բագրատը (հունարենում՝ Պանկրատիոս) Տարոնին զիջեցին Բյուզանդական կայսրությունը՝ կայսրության ներսում գտնվող ընդարձակ հողերի և հայրապետների պատրիկոսի դիմաց։

Երկու եղբայրները ներգրավված էին կայսր Վասիլի II-ի (976-1025 թվականներ) և Փոքր Ասիայի հզոր ռազմական արիստոկրատիայի միջև քաղաքացիական պատերազմներում, որոնք ղեկավարում էին Բարդաս Պոկաս կրտսերը և Բարդաս Սկլերոսը։ 976 թվականին, երբ Շերոսը ապստամբեց, նրանք սկզբում աջակցեցին նրան, բայց շուտով անցան կայսեր կողմը։ Ըստ Անտիոքի պատմաբան Յահյեի՝ 988/9 թվականին՝ Բարդաս Ֆոկիի ապստամբության ժամանակ, Գրիգորը, որն այդ ժամանակ վարպետ էր դարձել, ուղարկվել է Տրապիզոն բանակ հավաքելու և այն առաջնորդելու Ֆոկիի դեմ։ Ճանապարհին նա պարտություն կրեց Ֆոկայի որդի Նիկիֆորից և նրա դաշնակիցներից՝ Իբերիացիներից, որոնք Դավիթի կողմից ուղարկվել էին Տաոյից։ Ըստ Անտիոքի պատմաբան Յահյեի՝ 988/9 թվականին՝ Բարդաս Ֆոկիի ապստամբության ժամանակ, Գրիգորը, որն այդ ժամանակ վարպետ էր դարձել, ուղարկվել է Տրապիզոն բանակ հավաքելու և այն առաջնորդելու Ֆոկիի դեմ։ Ճանապարհին նա պարտություն կրեց Ֆոկայի որդի Նիկիֆորից և նրա դաշնակիցներից՝ Իբերիացիներից, որոնք Դավիթի կողմից ուղարկվել էին Տաոյից։

Մագնատների ապստամբությունները ճնշելուց հետո Վասիլի II-ն իր ուշադրությունը հրավիրեց Բալկանների վրա, որտեղ Բուլղարացի Սամուելը սպառնում էր Բյուզանդական տարածքներին։ 991 թվականին նա մասնակցեց Մակեդոնիայի արշավանքին և Կոստանդնուպոլիս վերադառնալուց առաջ գրավեց Բերտոայ ամրոցը։ Կայսրը Գրիգոր Տարոնիտոսին թողեց Բալկանյան բանակի հրամանատարությունը և նրան հանձնարարեց դադարեցնել Սամուելի արշավանքները։ Տարոնիտեսը ստացավ դուքս անունը և Թեսաղոնիկեին դարձրեց իր նստավայրը։ Անհասկանալի է, արդյոք այս համատեքստում դուքսի կոչումը ենթադրում է պարզապես կայսեր կողմից իրեն վստահված զորքերի ռազմական հրամանատարություն, կամ, ինչպես սովորաբար մեկնաբանվում է, արդյոք այն ներառում է նաև Թեսաղոնիկեի նահանգապետությունը, որը նախկինում զբաղեցնում էր ստրատեգը։

Իր նշանակումից որոշ ժամանակ անց Գրիգոր Տարոնիտեսը սպանվեց բուլղարացիների կողմից թեսաղոնիկի մոտակայքում գտնվող դարանակալում։ Արշավականների ջոկատը մոտեցավ քաղաքին, և Գրեգորին իր որդուն՝ Շոթին, ավանգարդով ուղարկեց նրանց հետ կապ հաստատելու և հետախուզություն իրականացնելու։ Չափազանց անհամբեր Աշոտը կռվի մեջ մտավ բուլղարացիների հետ և ետ շպրտեց նրանց, բայց ներքաշվեց նախապատրաստված դարանակալության մեջ և շրջապատվեց իր մարդկանցով։ Նրա հայրը, հետևելով բյուզանդական գլխավոր ուժերին, շտապեց փրկել նրան, բայց սպանվեց։ Այս իրադարձության ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Հովհաննես Սկայլիցի պատմվածքի ժամանակագրությունը, ըստ երևույթին, այն վերագրում է 996 թվականին, մինչդեռ հայկական աղբյուրները այն վերագրում են 991 թվականին։ Ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ դա պետք է տեղի ունենար ամենաուշը 995 թվականի կեսերին, քանի որ Ջոն Չանդոսը վկայում է որպես թեսաղոնիկեցի դուքս այդ տարվա վերջին։

Ընտանիք 
Իր եղբոր հետ Գրիգորը ազնվական Տարոնիտների ընտանիքի հիմնադիրն էր, որը Բյուզանդիայում նշանավոր մնաց մինչև 12-րդ դարի վերջը։ Գրիգորի Շոթի որդին գերեվարվել է բուլղարացիների կողմից, բայց ի վերջո ամուսնացել է Սամուելի դստեր՝ Միրոսլավայի հետ և դարձել Դիրրահիայի նահանգապետ, որը նա շուտով վերադարձրել է բյուզանդացիներին։ Գրեգորին ուներ առնվազն մեկ այլ երեխա՝ դուստր Իրինան, ով ամուսնացած էր Ռոմանոս Սարոնիտեսի հետ։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 

 
 

Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
ՀԹՎ 2023 հոդվածներ