Խաչատուր Կարապետյան

Խաչատուր Կարապետյան (), Միացյալ Նահանգների ռազմածովային ուժերի ամերիկահայ սպա, համարվում է հայական ծագմամբ միակ սպան, որը մասնակցել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի ռազմական գործողություններին։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ նա ունեցել է սպայի կոչում և ծառայել է երկու նավերի վրա, որոնք շրջափակել են Համադաշնության նավահանգիստները։ Նրա առաջին առաջադրանքն է եղել գնալ Ատլանտյան օվկիանոսի ափով և հասնել Մեքսիկական ծոց։ 1865 թվականին ավարտել է նավատորմում իր ծառայությունը և տեղափոխվել է Ֆիլադելֆիա՝ դառնալով Ֆիլադելփիայի առաջին հայկական ծագումով քաղաքացին։

Կենսագրություն 
Կարապետյանը ծնվել է 1836 թվականի օգոստոսի 25-ին Կոստանդնուպոլիսի Ռոդոստո քաղաքում, որը այժմ կոչվում է Թեքիրդաղ (Օսմանյան կայսրություն)։ Ծնվել է հայկական ընտանիքում։ 1850-ական թվականներին տեղափոխվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ և բնակություն է հաստատել Մասաչուսեթս նահանգի Լոուել քաղաքում։ Կարապետյանը մեքենավար է աշխատել Massachusetts Mills-ում և ստացել է Ամերիկայի քաղաքացիություն։

1871 թվականի հունիսի 18-ին ամուսնացել է Հաննահ Մաթիլդա Ուինկուպի հետ՝ Ֆիլադերֆիայի Մեսիայի եկեղեցում։ Նրանք երեխաներ չեն ունեցել:Կարապետյանը մահացել է 1881 թվականի օգոստոսի 25-ին՝ 45 տարեկանում։ Մահվան պատճառը եղել է տուբերկուլոզը։ Նրան հուղարկավորել են Ֆիլադելֆիայի մոտակայքում գտնվող Fernwood գերեզմանատանը։

Քաղաքացիական պատերազմը ԱՄՆ-ում 

1864 թվականի օգոստոսի 6-ին, երբ Կարապետյանը 28 տարեկան է եղել, զինվորագրվել է Միացյալ Նահանգների ռազմածովային ուժեր։ Ծառայել է երկու նավերի վրա՝ որպես երրորդ օգնական և սպա։ Տեղական թերթում նշվել է, որ Խաչատուր Կարապետյանը ծառայել է USS Home ռազմական շոգենավում։ Սակայն գրանցված է, որ նա ծառայել է միայն USS Grand Gulf և USS Geranium նավերի վրա։ Այս նավերը հիմնականում օգտագործվել են Կարոլինա լողափում և Մեքսիկական ծոցում Հարավային նավատորմի նավահանգիստները շրջափակելու համար։

Կարապետյանը իր ծառայությունից ազատվել է 1865 թվականի օգոստոսի 19-ին։

Ժառանգություն 

Կարապետյանը «վերագտնվել» է ամերիկահայ Գարի Կոլթոկյանի կողմից՝ շուկայում, երբ 1855 թվականին թերթերից մեկում տեսել է հայ կաբինետագործ Մինաս Կարապետյանի մասին գովազդը։ Մինաս Կարապետյանի մասին իմանալով, որը հավանաբար Խաչատուր Կարապետյանի եղբայրն է եղել, վերջիվերջո կարողացել են գտնել նաև հենց Խաչատուր Կարապետյանին։ Այնուհետև Կոլթոկյանը ավելի շատ տեղեկություններ է հավաքել Խաչատուրի մասին տեղական թերթերի, տեղեկատուների, ազգային արխիվի և նավատորմի ծառայողների ու սպաների գրառումների միջոցով։

Ավելի ուշ հայտնի է դարձել, որ Կարապետյանի Ֆիլադելֆիայի մոտակայքի Fernwood գերեզմանատան գերեզմանաքարը ավերվել և հեռացվել է։ 2005 թվականին հայ-ամերիկյան վետերանների ղեկավարությամբ արշավ է կազմակերպել, որպեսզի Կարապետյանի գերեզմանաքարը վերականգնեն։ Համայնքի բնակչությունը նվիրատվություններ է արել, հատկապես կարևոր դեր է խաղացել Ավետիս Գևորգյանը իր կատարած 10,000 դոլարի նվիրատվությամբ։ Գումար են նվիրաբերել նաև Միացյալ Նահանգների այլ բնակիչները։ Կարապետյանի նոր գերեզմանաքարը բացվել է 2011 թվականի հոկտեմբերի 1-ին՝ Ֆիլադելֆիայի հինգ հայկական եկեղեցիների առաջնորդների կողմից իրականացված օրհնության արարողությամբ։ Այն ներառել է հայկական հոգեհանգստի արարողությունը և Լոուել քաղաքի քաղաքապետ Ջեյմս Միլինացցոյի և ԱՄՆ կոնգրեսական Փետ Միհանի նամակների ընթերցումը։

Գերեզմանաքարը պատրաստվել է ազգությամբ Լևոն Հանյանի կողմից, որը փախել է Ադրբեջանում հայերի հալածանքներից։ Այն պատրաստված է հնդկական սև գրանիտից՝ հայակական խաչքարի ոճով, որի վրա խաչ է փորագրված։ Գերեզմանաքարինժ վրա փորագրված է Կարապետյանի անունը, ծննդյան, մահվան տարեթվերը և Հայաստանի Ֆիլադելֆիայի անկախության սրահի (Independence Hall) և Վաղարշապատի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պատկերները։ Գերեզմանաքարի նեքևի մասում մանրամասն ներկայացված է Կարապետյանի կենսագրությունը, USS Grand Gulf նավի պակերը և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դրոշը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

Inauguration of the Khachadour Garabedian Memorial at the Fernwood Cemetery (Vimeo)

Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Ամերիկահայ ռազմական գործիչներ
ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Ամերիկահայ հասարակական գործիչներ