Մահսա Ամինիի մահ

22-ամյա իրանցի Մահսա Ամինին (պարսկ. مهسا امینی), որը նաև հայտնի է որպես Ջինա Ամինի (պարսկ. ژینا امینی; քրդ․ژینا ئەمینی), մահացել է 2022 թվականի սեպտեմբերի 16-ին  Թեհրանի (Իրան) հիվանդանոցում կասկածելի հանգամանքներում։ Իրանի կառավարության կրոնական բարոյականության ոստիկանությունը Ամինին ձերբակալել է կառավարության չափանիշներին համապատասխան հիջաբ չկրելու համար։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության իրավապահ մարմինը հայտնել է, որ Մահսան սրտի կաթված է ստացել ոստիկանական կալանքի տակ, կորցրել է գիտակցությունը և ընկել կոմայի մեջ՝ մինչ հիվանդանոց տեղափոխվելըу:
Այնուամենայնիվ, ականատեսները, այդ թվում՝ Ամինիի հետ կալանավորված կանայք, հայտնել են, որ դաժան ծեծի է ենթարկվել և մահացել ոստիկանության դաժանության հետևանքով, ինչը հերքվել է Իրանի իշխանությունների կողմից։ Ոստիկանության դաժանության մասին պնդումները, ի լրումն արտահոսած բժշկական հետազոտությունների, որոշ դիտորդների ստիպել են ենթադրել, որ Ամինին գլխուղեղի արյունազեղում կամ կաթված է տարել իր ձերբակալությունից հետո ստացած գլխի վնասվածքների պատճառով։ Մահսա Ամինիի մահը հանգեցրել է Իրանում մի շարք բողոքի ցույցերի 2022 և 2023 թվականներին։

Զոհ 
Մահսա Ամինին ծնվել է 1999 թվականի սեպտեմբերի 21-ին քուրդ ընտանիքում Սաքեզում, Քուրդիստանի նահանգ, Իրանի հյուսիս-արևմուտք։ Թեև Մահսան նրա պաշտոնական պարսկերեն անունն էր, սակայն նրա քրդական անունը Ջինա էր, որն իր ընտանիքի կողմից տրված անունն էր:Նրա հայրը պետական աշխատող է, մայրը՝ տնային տնտեսուհի։ Սովորել է Սաքեզի Թալեղանի օրիորդաց միջնակարգ դպրոցում և ավարտել այն 2018 թվականին։ Իր մահից կարճ ժամանակ առաջ Ամինին ընդունվել է համալսարան՝ իրավաբան դառնալու մտադրությամբ։ Մահսայի զարմիկը՝ Կոմալա կուսակցությանը պատկանող ձախ քաղաքական ակտիվիստ  և Իրաքյան Քրդստանում տարագրված փեշմերգայի մարտիկ, Ամինի ընտանիքի առաջին անդամն էր, ով նրա մահից հետո խոսեց լրատվամիջոցների հետ։ Նա հերքել է Իրանի կառավարության այն պնդումները, թե Մահսան ներգրավված է որևէ քաղաքականության մեջ ։ Փոխարենը Մահսային նկարագրել են որպես իր հայրենի քաղաքի «ամաչկոտ, զուսպ բնակիչ», ով խուսափում էր քաղաքականությունից, դեռահասության տարիներին երբեք քաղաքականապես ակտիվ չի եղել և ակտիվիստ չի եղել.։ Ամինիի ընտանիքը պնդել է, որ նա նախկինում չի ունեցել առողջական խնդիրներ և եղել է առողջ 22-ամյա աղջիկ՝ հակասելով Իրանի կառավարության պնդումներին, որ նա նախկինում առկա առողջական խնդիրներ ուներ։

Մահվան հանգամանքներ 
Ամինին եկել էր Թեհրան իր եղբորը այցելելու և 2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին ձերբակալվել է պարեկային ծառայության կողմից Թեհրանի Շահիդ Խագանի արագընթաց մայրուղու մուտքի մոտ՝ իր ընտանիքի ընկերակցությամբ։ Այնուհետև նրան տեղափոխել են Բարոյական անվտանգության ծառայության կալանքի տակ։ Եղբայրը, որը նրա հետ է եղել, երբ նրան ձերբակալել են նրանք ասացին, որ նրան կտեղափոխեն կալանավայր՝ «ուսուցման» և մեկ ժամից ազատ կարձակեն։ Ավելի ուշ նրա եղբայրը տեղեկացել է, որ քույրը սրտի կաթված և ինսուլտ է տարել ոստիկանության բաժնում, որտեղ նրան տարել են ձերբակալությունից երկու ժամ անց նրան տեղափոխել են Քասրի հիվանդանոց։ Հորեղբոր որդի Ամինիի խոսքով՝ իրեն խոշտանգել և վիրավորել են ֆուրգոնում, ինչի մասին վկայում են իր հետ գտնվող կալանավորները։ Ոստիկանության բաժին հասնելուց հետո սկսել է կորցնել տեսողությունը և կորցրել գիտակցությունը։ Շտապօգնությունը ժամանել է 30 րոպեի ընթացքում, սակայն նրանից մեկուկես ժամ է պահանջվել Կասրի հիվանդանոց հասնելու համար։
Մահսա Ամինին երկու օր կոմայի մեջ է եղել Թեհրանի Քասր հիվանդանոցում։ Սեպտեմբերի 16-ին լրագրող Նիլուֆար Համեդին (հետագայում ձերբակալվել է) խոսել է իր կոմայի մասին՝ Twitter-ում տեղադրելով Ամինիի հոր և տատիկի լուսանկարը, որտեղ լաց են լինում և գրկախառնվում հիվանդանոցի միջանցքում։ Մահսան մահացել է նույն օրը վերակենդանացման բաժանմունքում։

Հետևանքներ 
Ինչպես հաղորդում է BBC-ն, ականատեսները պատմել են, որ Մահսա Ամինին ոստիկանների կողմից ծեծի է ենթարկվել ձերբակալությունից անմիջապես հետո ոստիկանական ֆուրգոնում։ Սեպտեմբերի 17-ին Իրանի ոստիկանությունը հերքեց ծեծի մասին մեղադրանքները և հայտարարեց, որ նա « սրտի հանկարծակի կաթված է ստացել» ։ Կլինիկան, որտեղ բուժվել է Մահսա Ամինին, հայտարարություն է հրապարակել Instagram-ում, որ նա ուղեղային մահ է ունեցել, երբ  ընդունվել է իրենց մոտ սեպտեմբերի 13-ին։ Մինչև սեպտեմբերի 19-ը գրառումը ջնջվեց։ 
Մինչև սեպտեմբերի 19-ը ոստիկանությունը հրապարակել էր տեսանկարահանող սարքերի տեսագրություններ, որտեղ երևում է, որ մի կին, որը նրանք նույնացրել էին Մահսա Ամինին, խոսում էր պաշտոնյայի հետ։ Կադրերում պաշտոնյան բռնում է Ամինիի հագուստից, իսկ Ամինին ձեռքերով բռնում է նրա գլուխն ու ընկնում։ Հայր Ամինին կադրերն անվանել է իրադարձությունների «խմբագրված տարբերակ»։ Ամինի եղբայրը գլխի և ոտքերի վրա կապտուկներ է նկատել։ Ամինիի հետ ձերբակալված կանայք ասում են, որ նրան դաժան ծեծի են ենթարկել ձերբակալող սպաների վիրավորանքներին և հայհոյանքներին դիմադրելու համար։  Հիվանդանոցի հրապարակված նկարներում երևում է, որ Մահսա Ամինին արյունահոսում է ականջից և  աչքերի տակ կապտուկներ ունի։ Սեպտեմբերի 18-ին թվագրված նամակում դոկտոր Հոսեյն Քարամփուրը՝ Հորմոզգան նահանգի բժշկական ամենաբարձր պաշտոնյան, նշել է, որ նման ախտանշանները «չի համապատասխանում որոշ իշխանությունների կողմից բերված պատճառներին, որոնք պատճառ են համարում սրտի կաթվածը... (փոխարենը դրանք համապատասխանում են) գլխի վնասվածք և հետագա արյունահոսություն»։ Սա հաստատվել է նաև հակտիվիստների կողմից հրապարակված նրա գանգի ենթադրյալ բժշկական սքաներով, որոնք ցույց են տվել ոսկորների կոտրվածք, արյունահոսություն և ուղեղի այտուց։ Ըստ Iran International-ի՝ Իրանի կառավարությունը կեղծել է Մահսա Ամինիի բժշկական փաստաթղթերը՝ ցույց տալու համար, որ նա ունեցել է սրտի հիվանդության պատմություն։ Սեպտեմբերի 20-ին նյարդավիրաբույժ բժիշկ Մասուդ Շիրվանին պետական հեռուստատեսությամբ ասել է, որ Ամինին ուղեղի ուռուցք է ունեցել, որը հեռացվել է ութ տարեկանում։

Սեպտեմբերի 21-ին հիվանդանոցը թողարկեց նախնական տոմոգրաֆիա։ Կառավարության կողմնակիցներն ասացին, որ համակարգչային տոմոգրաֆիան ցույց է տվել ուղեղի նախորդ վիրահատության հետևանքով առաջացած հոգեբանական սթրեսը. քննադատներն ասում են, որ սկանավորումները ցույց են տվել ֆիզիկական ծեծ և վնասվածքներ։ Իրանի կառավարությունը հայտնել է, որ Մահսա Ամինին 5 տարեկանում ուղեղի վիրահատության է ենթարկվել։

Կառավարության տարբեր հայտարարությունների վերաբերյալ Մահսա Ամինիի հայրը (Ամջադ Ամինին) սեպտեմբերի 22-ին BBC-ին ասել է, որ «նրանք ստում են։ . . Նա երբեք հիվանդություններ չի ունեցել, երբեք չի վիրահատվել»։ (Երկու դասընկերներ BBC-ին ասացին, որ տեղյակ չէին, որ Մահսան երբևէ եղել է հիվանդանոցում)։ Ամջադն ասաց, որ իրեն թույլ չեն տվել դիտել իր դստեր դիահերձման եզրակացությունը։ Նա հերքեց, որ Մահսան վատառողջ է. «Ես խնդրեցի ցույց տալ անվտանգության աշխատակիցների մարմնի տեսախցիկները, նրանք ինձ ասացին, որ տեսախցիկների մարտկոցները մեռած են»։ 
Իրանի իշխանությունները մեղադրել են Մահսային ձերբակալության ժամանակ անհամեստ հագնվելու մեջ. Ամջադը հերքել է այդ պնդումը՝ ասելով, որ միշտ երկար վերարկու է կրել։ Ամջադն ասաց, որ բժշկական անձնակազմը մի քանի անգամ թույլ չի տվել իրեն տեսնել իր դստեր մարմինը նրա մահից հետո․«Ես ուզում էի տեսնել աղջկաս, բայց նրանք ինձ թույլ չտվեցին»։ Ամջադը տեսել է մարմինը թաղման համար փաթաթվելուց հետո և ոտքերի վրա կապտուկներ է նկատել, սակայն փաթաթման պատճառով չի կարողացել տեսնել մարմնի մնացած մասը։ Իրանի իշխանությունները հերքել են գլխի կամ ներքին վնասվածքների առկայությունը։

Ըստ Iran International-ի՝ սեպտեմբերի 29-ին Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի նախկին հրամանատարը աուդիո ֆայլ է հրապարակել, որում հաղորդվում է, որ անանուն «հավաստի աղբյուրները» հայտնում են, որ Մահսա Ամինիի մահվան պատճառը. նա գանգի վնասվածք էր, և որ այս վնասվածքը դաժան ծեծի հետևանք էր։ 
Ամինի ընտանիքի փաստաբան Սալեհ Նիկբախտը Etemad առցանց լրատվական կայքին ասել է, որ «հարգարժան բժիշկները» կարծում են, որ Մահսան հարվածվել է կալանքի տակ գտնվելու ժամանակ։ Նիկբախտը նաև ասաց, որ ընտանիքը ցանկանում է, որ փաստահավաք հանձնաժողովը հետաքննի իր մահը, և որ ոստիկանության տեսագրությունները, որոնք արվել են նրա ձերբակալությունից հետո, պետք է հրապարակվեն։

Հոկտեմբերի 2-ին Ամինիի ընտանիքը խոստովանեց, որ Մահսան ութ տարեկանում վիրահատվել էր փոքր նյարդաբանական վիճակի համար (հնարավոր է ուղեղի ուռուցք), սակայն ասաց, որ նա վերահսկվում էր լևոթիրոքսին (հիպոթիրեոզը բուժող դեղամիջոցով)։ Վկայակոչելով բժիշկներին, որոնց հետ նրանք խորհրդակցել են, ընտանիքն ասաց, որ վիճակը կապված չէ Մահսայի մահվան հետ։ 
Հոկտեմբերի 7-ի դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացության մեջ ասվում էր, որ Մահսայի մահը «առաջացել է ոչ թե գլխին և վերջույթներին հասցված հարվածներից», այլ դրա փոխարեն նրա մահը վերագրվել է նախկինում գոյություն ունեցող պայմաններին՝ որոշելով, որ նա մահացել է բազմակի օրգանների անբավարարությամբ առաջացած ուղեղի հիպոքսիայի պատճառով։ Զեկույցում նշվում էր, որ Մահսա Ամինին ութ տարեկանում վիրահատության է ենթարկվել՝ հեռացնելով գլխուղեղի ուռուցքը։ Զեկույցում չի նշվում, թե արդյոք Մահսան վնասվածքներ է ստացել։

Հոկտեմբերի 13-ին թվագրված նամակում Իրանի բժշկական խորհրդի ավելի քան 800 անդամներ Իրանի բժշկական խորհրդի ղեկավարին մեղադրել են Մահսա Ամինիի մահվան պատճառները թաքցնելու կառավարությանն օգնելու մեջ։ Դեկտեմբերի 8-ին թվագրված հոդվածում «Der Spiegel» Մահսայի պապը՝ Ամինին հաստատել է, որ նա հեռացվել է գլխուղեղի ուռուցքը, երբ նա տարրական դպրոցի աշակերտ էր:Պապն ընդգծել է, որ ուռուցքը բարորակ է, և նշել, որ վիրահատությունից հետո երբեք առողջական խնդիրներ չի ունեցել։ Der Spiegel-ը նաև հաղորդում էր Ամինին ձերբակալելու ժամանակ ներկա նրա երկու զարմիկներից մեկի կողմից, որտեղ ասվում էր, որ բարոյականության ոստիկանությունը Ամինին ստիպել է մեքենա նստեցնել նրան ձերբակալելու համար։

Բողոքի ցույցեր Իրանում 
Ամինիի մահը հանգեցրեց մի շարք բողոքի ցույցերի, որոնք CNN-ի կողմից վկայակոչեցին որպես ավելի մեծ, քան 2009, 2017 և 2019 թվականներին , և The New York Times-ը դրանք անվանեց Իրանի ամենամեծ բողոքի ցույցերը առնվազն 2009 թվականից ի վեր ։ Որոշ ցուցարարներ ի նշան բողոքի հանել են իրենց հիջաբը կամ հրապարակայնորեն կտրել մազերը։ Իրանական Մարդու իրավունքների կազմակերպությունը հայտնել է, որ մինչև 2022 թվականի դեկտեմբեր ամիսը առնվազն 476 մարդ է սպանվել անվտանգության ուժերի կողմից ողջ երկրում բողոքի ցույցերի ժամանակ հարձակումների հետևանքով։ «Amnesty International»-ը հայտնել է, որ Իրանի անվտանգության ուժերը որոշ դեպքերում մարտական զինամթերքով կրակել են ցուցարարների ամբոխի վրա, իսկ այլ դեպքերում սպանել են ցուցարարներին՝ մահակներով ծեծելով։

Ծանոթագրություններ 

2022 մահեր
Կանանց իրավունքներն Իրանում
Իրանի պատմություն
Մարդու իրավունքներն Իրանում
Ասիայի կանանց դեմ բռնություններ
Թեհրան
Ֆեմինիզմ
Բռնություն կանանց նկատմամբ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ