Անախարսիս

Անախարսիս (; , սկյութ.` Ἀνάχαρσις «անխոցելի», ana (ան) + hvar (խոցել), ), ով ապրել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում սակական ծագումով սկյութ փիլիսոփա, Գնուր թագավորի որդին, Սավլիոս թագավորի և Կադուիտի եղբայրը։ Սոլոնի ժամանակ ժամանել է Աթենք, որտեղ էլ հանդիպել է Սոլոնի և մեկ այլ ազնվական սկյութ Թոքսարիսի հետ, ով Աթենքում հայտնի էր որպես բժիշկ և իմաստուն։ Հետագայում ճանապարհորդել է հունական այլ քաղաքներ։ Դիոդորոս Սիկիլիացին և Դիոգենես Լայերտացին նշում են, որ նա այլ իմաստունների հետ այցելել է Լիդիական թագավոր Կրեսոսին, որին պարսիկները համարում էին Սկյութիայի հարցերով խորհրդական։

Անախարսիսը հայտնի դարձավ որպես իմաստուն, փիլիսոփա և ամեն ինչում չափավորության կողմնակից, դասվեց յոթ իմաստունների շարքում և նրան վերագրվեցին բազմաթիվ ողջամիտ ասացվածքներ ու գյուտեր։ Անախարսիսի 50-ից ավելի ասացվածքներ կան տարբեր թեմաներով.

 արտացոլումներ մարդու վարքագծի վերաբերյալ
 մարդկանց միջև հարաբերությունների մասին
 սեփական արժանապատվությունը պաշտպանելու մասին
 նախանձի մասին
 լեզվի իմաստի մասին
 ծովագնացության մասին
 մարմնամարզության մասին
 քաղաքականության և սոցիալական կառուցվածքի մասին
 գինու և հարբեցողության վտանգների մասին և այլն։

Անախարսիսի տասը «ցինիկ» նամակներ կան՝ Լիդիական թագավոր Կրեսոսին (երկու), աթենացիներին, Սոլոնին, բռնակալ Հիպարքոսին, Մեդոկին, Աննոնին` թագավորական որդուն, Տերևսին` Թրակիայի դաժան տիրակալին, Թրասիլոքոսին։ Անախարսիսի անունով այս նամակները, ըստ գիտնականների, թվագրվում են մ.թ.ա. 3-1-ին դարերին և հարում ավանդույթին, որը իդեալականացնում էր «բնական», «բարբարոս» ժողովուրդներին և լի էր կինիզմի ազդեցությամբ սոցիալական սուր բովանդակությամբ։ Ըստ լեգենդի՝ Անախարսիսն է հորինել խարիսխը, կատարելագործել բրուտի անիվն ու առագաստը։

Սկյութիա վերադառնալուց հետո, ըստ Հերոդոտոսի, նրան սպանել է սեփական եղբայրը՝ օտար կրոնական արարողություն կատարելու համար։ Անախարսիսի մահվան մասին Հերոդոտոսը հայտնում է (IV, 76-78).

Անախարսիսը հետազոտողների կողմից սովորաբար դիտվում է որպես իրական պատմական դեմք։ Թեև նրա սպանության պատճառների վերաբերյալ կան մի քանի վարկածներ, այդ թվում՝ սկյութական տիրակալի մտավախությունները իր թագավորական տիտղոսի կամ առևտրային վեճերի համար, Անախարսիսի գոյությունը և նրա դաժան մահը մեծ կասկած չեն հարուցում։ Անախարսիսի անունը հին հունական գրականության մեջ հայտնի է եղել դեռևս Հերոդոտոսից առաջ, պահպանվել են նրա ճանապարհորդությունների վկայությունները։ Օլվիայի պեղումներից գտնված արձանագրությունը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. VI դարի կեսերին, հնարավոր է նույնիսկ կատարել է Անախարսիսի որդին։

Կասկածելի է, որ այնպիսի հեռավոր և իրար հետ քիչ կապված վայրերում, ինչպիսիք են Օլվիա և Պելոպոնես պատմական վայրերը, դժվար թե նույն անձի մասին նովելներ հյուսվեին, եթե նա հորինված կերպար լիներ։

17-րդ դարի վերջին Մոսկվայի Նովոսպասկի վանքի տաճարում վարպետ Ֆյոդոր Զուբովը մուտքի մոտ տանող աստիճանների կողքերում նկար է ստեղծել, որի վրա Անախարսիսն է պատկերված Պլատոնի, Արիստոտելի, Պլուտարքոսի, Սոլոնի, Կլավդիոս Պտղոմեոսի, Հերոդիոնի, Հոմերոսի և առասպելական Օրփեոսի հետ միասին։ Որմնանկարի գաղափարն էր ներկայացնել հին փիլիսոփաներին և բանաստեղծներին, ովքեր դիմավորեցին ծխականներին որպես քրիստոնեության նախակարապետներ։

Ֆրանսիացի փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ և հեղափոխական Ժան-Բատիստ Քլոտսը վերցրել է Անախարսիս Քլուտս անունը` տարված լինելով անտիկ ժամանակների գաղափարներով։ քաղաքական գործիչ և հեղափոխական ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Հղումներ 

 

Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Սկյութներ
Սպանվածներ