Արտավազդ Սաղոյան

Արտավազդ Արամի Սաղոյան (16.01. 1904, Ախալցխա-17․10․1971, Մոսկվա), ԽՍՀՄ դերծովակալ, ռազմածովային հրետանավոր, Տալլինի, Լենինգրադի պաշտպանության ռազմածովային ուժերի ղեկավար։

Կրթությունը 
Ծնվել է 1904 թվականին հայաբնակ Ախալցխայում։ 1921 թ. ավարտելով դպրոցը՝   1922 թ. հոկտեմբերին ընդունվել է Բաթումի ռազմածովային ուսումնարանը։ Ուսումը շարունակելու նպատակով 1924-1927 թթ. սովորել է Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) Ֆրունզեի անվան ռազմածովային ուսումնարանում։ Հետագայում Ա․ Սաղոյանը ծառայության է անցել  Կասպիական ռազմական նավատորմի «Մարկին» և «Կարմիր Ադրբեջան» ռազմանավերի վրա։ 1930-1931 թթ. մասնակցել է  Կարմիր բանակի ռազմածովային ուժերի հրամանատարների հատուկ դասընթացներին, որն ավարտելուց հետո  ծառայությունը շարունակել է Դվինա գետի ռազմական նավատորմի «Հարվածային» («Ударный») հրետանավակի վրա՝ որպես հրետանու հրամանատար։ 1932 թ. նա ընդունվում է կոմունիստական կուսակցության շարքերը։

1933 թ. հունվարին Ա․ Սաղոյանը նշանակվել է Դվինա գետի ռազմական նավատորմի շտաբի գլխավոր հրետանավոր։ 1936-1941 թվականներին  կապիտան-լեյտենանտ Արտավազդ Սաղոյանն սովորում է Կ.Ե. Վորոշիլովի անվան Ռազմածովային ակադեմիայում։ 1937 թ. մարտին նրան շնորհվում է 3-րդ կարգի կապիտանի, իսկ 1941 թ. փետրվարին՝ 2-րդ կարգի կապիտանի զինվորական կոչում։ Ակադեմիան ավարտելուց հետո Ա․ Սաղոյանը նշանակվում է Կարմիրդրոշ Բալթյան նավատորմի  գլխավոր հրետանավոր, որը պաշտոնավարում է մինչև Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելը։

Գործունեություն

Համաշխարհային պատերազմի տարիներ 
Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին  Ա. Սաղոյանը  մասնակցում է Բալթիկ ծովի մարտերին, ղեկավարում է «Суровый» և «Статный»  ականակիրների հրետանային գործողությունները Ֆիննական ծոցի հենակետերի պաշտպանության համար։ 1941 թ. հուլիսի 10-ից մինչև 1944 թ. օգոստոսի 9-ը Բալթյան նավատորմը մասնակցում է  Լենինգրադի համար մղված մարտերին, որի համար նրան շնորհվում է  1-ին կարգի կապիտանի կոչում և  պարգևատրվում Կարմիր դրոշի երկրորդ շքանշանով, հետագայում նաև՝   Նախիմովի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

1941 թ. օգոստոսի 5-ից սկսվեցին Տալլինի ռազմածովային հենակետի պաշտպանական մարտերը՝ իրականացնելով  2-րդ էսկադրայի հրետանու համագործակցության պլանը։  Կապիտան Ա. Սաղոյանի ղեկավարած  հրետանին կարողացավ հետ մղել գերմանական վերջրյա և ստորջրյա  գրոհները։ Ապա նա  կազմակերպում է Տալլինից Բալթյան նավատորմի  տեղափոխումը Կրոնշտադտ։ Հակառակորդի շրջափակումից դուրս բերված ռազմանավերը, դրանց անձնակազմերը մարտնչեցին Լենինգրադի հերոսական պաշտպանության ժամանակ, որը տևեց ավելի քան 900 օր։ Այդ գործողության ժամանակ Ա․ Սաղոյանը ծանր վիրավորովում է և տեղափոխվում է հոսպիտալ, սակայն կարողանում է նավատորմի մեծ մասը   հասցնել Կրոնշտադտ։ Իր բացառիկ ու անձնուրաց ծառայությունների համար նա պարգևատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով։  1941 թվականի սեպտեմբերին  նա վերադառնում է ծառայության՝  շարունակելով ղեկավարել Բալթյան նավատորմի հրետանու գործողությունները։ 

Հ. Սվյազովը նշել է. 

Բալթյան նավատորմի շտաբի պետ, դերծովակալ Ա.Ն. Պետրովը 1944 թ. սեպտեմբերի 16-ին նրան ներկայացրեց պարգևատրման՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով։ Շտաբի պետը Ա.Ա. Սաղոյանի պարգևատրման թերթիկում նշել է.

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1944 թ. նոյեմբերի 3-ի հրամանագրով Արտավազդ Սաղոյանը պարգևատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով։

Հետպատերազմյան տարիներ 
Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթական ավարտից հետո  Արտավազդ Սաղոյանը ծառայեց Բալթյան նավատորմում մինչև  1947 թ. դեկտեմբերի 11-ը։ Նա պարգևատրվեց Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի (1946 թ.), Լենինի (1947 թ.) շքանշաններով, նշանակվեց  ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժերի գլխավոր շտաբի մարտական պատրաստության բաժնի գլխավոր հրետանավոր։ 1951 թ. հունվարի 27-ին Արտավազդ Սաղոյանին շնորհվում է դերծովակալի կոչում։ 1951 թ. դեկտեմբեր – 1953 թ. ապրիլ ամիսներին դերծովակալ Ա. Սաղոյանը ԽՍՀՄ Ռազմածովային ուժերի երկրորդ ինստիտուտի (գտնվում էր Լենինգրադում) պետի տեղակալն էր։ 1953-1956 թվականներին դերծովակալը դասավանդել է  Ա.Ն. Կռիլովի անվան ռազմածովային ակադեմիայի մարտավարական ամբիոնում։ 1954 թ. նա պաշտպանում է գիտական ատենախոսություն՝  ստանալով ռազմածովային գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1956 թ. նրան շնորհվում է դոցենտի կոչում։ Ա. Սաղոյանը հեղինակ էր 2 մենագրության, շուրջ 10 գիտական հոդվածների՝ նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ռազմածովային ուժերի հրետանու մարտական օգտագործման։ 1956 թ. ապրիլի 12-ին Ա. Սաղոյանը նշանակվում է ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժերի գիտատեխնիկական կոմիտեի 4-րդ բաժանմունքի անդամի պաշտոնում։ Նույն թվականին ռազմածովային նավատորմի հրետանու զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար պարգևատրվում է Կարմիր դրոշի երրորդ շքանշանով։ 

Արտավազդ Սաղոյանը նավատորմում ծառայեց մինչև 1959 թ. հոկտեմբերի 16-ը և պաշտոնաթող եղավ հիվանդության պատճառով։ Դրանից հետո մինչև իր մահը՝ 1971 թ. հոկտեմբերի 17-ը, ապրում էր Մոսկվայում։  Հայազգի  ծովակալը թաղվել է Մոսկվայի Նովոդևիչի գերեզմանատանը։