Նախասիրտ

Նախասիրտը () սրտի վերին երկու խոռոչներից մեկն է, որն արյուն է ստանում շրջանառու համակարգից։ Նախասրտում արյունը մղվում է դեպի սրտի փորոքներ ատրոփորոքային փականների միջոցով։

Մարդու սիրտն ունի երկու նախասիրտ՝ ձախ ատրիումը արյուն է ստանում թոքային շրջանառությունից, իսկ աջը՝ համակարգային շրջանառության խոռոչային երակներից։ Սրտի ցիկլի ընթացքում նախասրտերը դիաստոյում հանգստացած արյուն են ստանում, հետո կծկվում են սիստոյում՝ արյունը դեպի փորոքներ մատակարարելու համար։  Յուրաքանչյուր նախասիրտ գրեթե խորանարդաձև է, բացի ականջի տեսքով, որը կոչվում է ականջիկ և երբեմն հայտնի է որպես ականջակալ։ Փակ շրջանառու համակարգ ունեցող բոլոր կենդանիներն ունեն առնվազն մեկ նախասիրտ։

Նախասիրտը նախկին կոչվում էր 'auricle': Այդ տերմինը դեռևս օգտագործվում է նկարագրելու որոշ այլ կենդանիների այս խոռոչը, ինչպիսիք են՝ փափկամարմինները։ Նրանք ունեն ավելի հաստ մկանային պատեր, քան նախասրտերը։

Կառուցվածք 

Մարդու սիրտը քառախորշ է՝ կառուցված աջ և ձախ նախասրտերից և փորոքներից։ Նախասրտերը երկու վերին խոռոչներն են։ Աջ նախասիրտը ստանում և պահում է թթվածնազերծված արյունը  վերին երակներից, ստորին երակներից, սրտի առաջնային երակներից, փոքր երակներից և կորոնարար սինուսից, այնուհետև ուղարկում է աջ փորոք (եռախորշ փականի միջոցով), որն իր հերթին ուղարկում է թոքային զարկերակ՝ թոքային շնչառության համար։ Ձախ նախասիրտը ստանում է թթվածնով լցված արյունը ձախ և աջ թոքային երակներից, որը մղում է դեպի ձախ փորոք (միտրալ փականի միջոցով (ձախ ատրիոփորոքային փականի)՝ աորտայի միջոցով համակարգային շրջանառության դուրս մղելու համար ։

Աջ նախասիրտը և փորոքը հաճախ միասին կոչվում են աջ սիրտ, իսկ ձախ նախասիտը և փորոքը՝ ձախ սիրտ։ Քանի որ նախասրտերը չունեն փականներ, երակային պուլսացիան նորմալ է և կարող է նկատվել պարանոցային երակում՝ որպես պարանոցային երակային ճնշում ։ Ներքին մասում կան His-ի կոպիտ պեկտինատային մկանները և crista terminalis-ը,որոնք գործում են որպես սահման ատրիումի ներսում և աջ նախասրտի հարթ պատերով հատվածը ՝ սինուս վենարումը, որ առաջացել է սինուն վենոսուսից։ Սինուս վենարումը սինուս վենոսուսի հասուն մնացորդն է, և այն շրջապատում է խոռոչի երակների և կորորնարար սինուսի բացվածքները ։ Յուրաքանչյուր նախասրտի կցվում է նախասրտային կցորդ։

Աջ նախասրտի հավելում 
Աջ նախասրտի կցորդը աջ նախասրտի առջևի վերին մակերեսին է գտնվում։ Առջևից նայելիս աջ նախասրտի կցորդը սեպաձև կամ եռանկյունաձև է։ Նրան շրջապատում է վերին խոռոչ երակը։ Աջ նախասրտի կցորդը աջ ատրիումի պարկի նման երկարացում է և ծածկված է պեկտինատային մկանների տրաբեկուլային ցանցով։ Միջանցքային միջնապատը բաժանում է աջ նախասիրտը ձախ նախասրտից և սա նշանավորվում է աջ նախասրտի` ձվաձև խոռոչի դեպրեսիայով։ Նախասրտերը ապաբևեռացված են կալցիումով։

Ձախ նախասրտի հավելում 

Ձախ նախասրտի վերին մասում տեղադրված է մկանային ականջաձև պարկը՝  ձախ նախասրտի կցորդը:Սա կարծես «գործում է որպես դեկոպրեսիոն խցիկ ձախ փորոքի սիստոլի ժամանակ և այլ ժամանակահատվածներում, երբ ձախ նախասրտում ճնշումը բարձր է»։

Ձախ նախասրտի կցորդը կարելի է տեսնել ստանդարտ հետնամասային ռենտգենի վրա, որտեղ ձախ բլթի ստորին մակարդակը դառնում է գոգավոր։ Ձախ նախասրտի կցորդը կարող է ծառայել որպես միտրալ փականի վիրահատության մոտեցում:Ձախ նախասրտի կցորդի մարմինը գտնվում է ձախ նախասրտի առաջ և ձախ թոքային երակներին զուգահեռ։ Ձախ թոքային զարկերակը անցնում է հետին վերև և բաժանվում է նախասրտային կցորդից լայնակի սինուսով։ Որոշակի պայմանների դեպքում ձախ նախասրտի կցորդը կարող է կապված լինել արյան մակարդման առաջացման հետևանքով առաջացած ինսուլտի ռիսկի հետ, որի պատճառով վիրաբույժները կարող են ընտրել այն փակել սրտի բաց վիրահատության ժամանակ։

Փոխանցման համակարգ 
Նախասրտային հանգույցը գտնվում է աջ ատրիումի հետին մասում, վերին խոռոչի երակների կողքին։ Սա սրտի ռիթմավար բջիջների խումբ է, որոնք ինքնաբերաբար ապաբևեռանում են՝ ստեղծելու գործողության ներուժ։ Սրտի գործողության պոտենցիալն այնուհետև տարածվում է երկու նախասրտերի վրա՝ պատճառելով նրանց կծկվել՝ ստիպելով արյունը, որը նրանք պահում են իրենց համապատասխան փորոքների մեջ։

Ատրովասկուլար հանգույցը (AV հանգույց) սրտի էլեկտրական հաղորդման համակարգի ևս մեկ հանգույց է։ Այն գտնվում է նախասրտերի և փորոքների միջև։

Արյան մատակարարում

Ձախ նախասիրտը սնվում է հիմնականում ձախ շրջագծային կորոնար զարկերակով և նրա փոքր ճյուղերով։

Ձախ ատրիումի թեք երակը մասամբ պատասխանատու է երակային դրենաժի համար. այն առաջանում է սաղմնային ձախ վերին խոռոչ երակից։

Զարգացում

Մոտ երկու շաբաթվա ընթացքում սաղմնային ձևավորման ընթացքում սկսում է ձևավորվել պարզունակ նախասիրտը։ Այն սկսվում է որպես մեկ խոռոչ, որը հաջորդ երկու շաբաթվա ընթացքում միջնապատի միջոցով բաժանվում է ձախ և աջ նախասրտերի։ Միջնապատն ունի բացվածք աջ նախասրտում՝ ձվաձև բացվածք, որն ապահովում է մուտք դեպի ձախ ատրիում. սա միացնում է երկու խցիկները, ինչը կարևոր է պտղի արյան շրջանառության համար։ Ծննդաբերության ժամանակ, երբ առաջին շունչն է վերցվում, պտղի արյան հոսքը փոխվում է և անցնում թոքերի միջով։ Ձվաձևի անցքը այլևս անհրաժեշտ չէ, և այն փակվում է, որպեսզի առաջանա նախասրտի պատի մեջ ընկճվածություն (fossa ovalis):

Որոշ դեպքերում օվալային անցքը չի փակվում։ Այս աննորմալությունը առկա է ընդհանուր բնակչության մոտավորապես 25%-ի մոտ։ Այն հիմնականում անխնդիր է, թեև այն կարող է կապված լինել պարադոքսալ էմբոլիզացիայի և ինսուլտի հետ։

Պտղի աջ ատրիումում, ստորին խոռոչ երակից և վերին խոռոչ երակից արյունը առանձին հոսքերով հոսում է դեպի սրտի տարբեր վայրեր; Հաղորդվում է, որ դա տեղի է ունեցել Կոանդա էֆեկտի միջոցով։

Գործառույթ 
Մարդու ֆիզիոլոգիայում նախասրտերը հեշտացնում են շրջանառությունը հիմնականում՝ թույլ տալով անխափան երակային հոսք դեպի սիրտ փորոքային սիստոլի ժամանակ։ Լինելով մասամբ դատարկ և ընդլայնվող՝ նախասրտերը կանխում են երակային հոսքի ընդհատումը դեպի սիրտ, որը տեղի կունենա փորոքային սիստոլայի ժամանակ, եթե երակները ավարտվեն սրտի մուտքային փականներով։ Նորմալ ֆիզիոլոգիական վիճակներում սրտի ելքը զարկերակային է, իսկ երակային ներհոսքը դեպի սիրտ շարունակական է և ոչ զարկերակային։ Բայց առանց գործող նախասրտերի, երակային հոսքը դառնում է զարկերակային, և ընդհանուր շրջանառության արագությունը զգալիորեն նվազում է։

Նախասիրտն ունի չորս էական հատկանիշ, որոնք ստիպում են նրանց խթանել շարունակական երակային հոսքը։ (1) Նախասրտերի մուտքի փականներ չկան, որոնք խանգարում են արյան հոսքը նախասրտերի սիստոլի ժամանակ։ (2) Նախասրտերի սիստոլային կծկումները թերի են և, հետևաբար, չեն կծկվում այնքանով, որքանով կփակվի երակների հոսքը նախասրտերի միջով դեպի փորոքներ։ Նախասրտերի սիստոլի ժամանակ արյունը ոչ միայն դատարկվում է նախասրտերից դեպի փորոքներ, այլև արյունը շարունակում է անխափան հոսել երակներից հենց նախասրտերի միջով դեպի փորոքներ։ (3) Նախասրտերի կծկումները պետք է լինեն բավականաչափ մեղմ, որպեսզի կծկման ուժը չգործադրի զգալի հետևի ճնշում, որը կխանգարի երակային հոսքին։ (4) Նախասրտերի «թողնելը» պետք է ժամանակավորվի այնպես, որ նրանք հանգստանան մինչև փորոքի կծկումը սկսելը, որպեսզի կարողանան ընդունել երակային հոսքը առանց ընդհատումների։

Կանխելով ընդհատված երակային հոսքի իներցիան, որը այլապես կհայտնվեր յուրաքանչյուր փորոքային սիստոլում, նախասրտերը թույլ են տալիս մոտավորապես 75%-ով ավելի շատ սրտի արտահոսք, քան այլ կերպ։ Այն փաստը, որ նախասրտերի կծկումը կազմում է հաջորդ փորոքային արտամղման քանակի 15%-ը, հանգեցրել է փորոքների մղման մեջ դրանց դերի սխալ շեշտադրմանը (այսպես կոչված՝ «արտրիալ հարված»), մինչդեռ նախասրտերի հիմնական առավելությունը կանխարգելումն է։ շրջանառության իներցիա և թույլ տալով անխափան երակային հոսք դեպի սիրտ։

Արյան հոսքի պահպանման համար կարևոր է նաև նախասրտի ծավալային ընկալիչների առկայությունը։ Սրանք ցածր ճնշման բարոընկալիչներ են նախասրտերում, որոնք ազդանշաններ են ուղարկում հիպոթալամուսին, երբ հայտնաբերվում է նախասրտերի ճնշման անկում (որը ցույց է տալիս արյան ծավալի անկում)։ Սա խթանում է վազոպրեսինի արտազատումը։

Խանգարումներ 
Նախասրտերի միջնապատի արատ

Մեծահասակների մոտ նախասրտերի միջնապատի արատը հանգեցնում է արյան հոսքի հակառակ ուղղությամբ՝ ձախ նախասրտից աջ, ինչը նվազեցնում է սրտի թողունակությունը՝ պոտենցիալ առաջացնելով սրտի անբավարարություն, իսկ ծանր կամ չբուժված դեպքերում՝ սրտի կանգ և հանկարծակի մահ։

Ձախ նախասրտի հավելվածի թրոմբոզ

Կրծքավանդակի CT սկանավորում, որը ցույց է տալիս թրոմբոց ձախ նախասրտի կցորդում (ձախ՝ առանցքի հարթություն, աջ՝ կորոնալ հարթություն)

Նախասրտերի ֆիբրիլյացիայով, միտրալ փականի հիվանդությամբ և այլ պայմաններով հիվանդների մոտ արյան թրոմբները հակված են ձևավորվելու ձախ նախասրտի կցորդում։ Թրոմբները կարող են տեղահանվել (առաջացնելով էմբոլիա), ինչը կարող է հանգեցնել ուղեղի, երիկամների կամ համակարգային շրջանառության կողմից մատակարարվող այլ օրգանների իշեմիկ վնասվածքի։

Անկառավարելի նախասրտերի ֆիբրիլյացիա ունեցողների մոտ ձախ նախասրտի կույրաղիքի հեռացումը կարող է իրականացվել ցանկացած բաց սրտի վիրահատության ժամանակ՝ կանխելու համար կույրաղիքի ներսում թրոմբի ձևավորումը։

Ֆունկցիոնալ խանգարումներ 

 Գայլի կա Ուայթի համախտանիշ
 Նախասրտի թրթիռ
 Նախասրտի տախիկարդիա
 Սինուսային տախիկարդիա
 Բազմաֆոկալ արտրիալ տախիկարդիա – մի քանի տեսակներ
 նախասրտերի վաղաժամ կծկում

Այլ կենդանիներ 
Շատ այլ կենդանիներ, այդ թվում՝ կաթնասունները, նույնպես ունեն քառախորշ սրտեր, որոնք ունեն նմանատիպ գործառույթ։ Որոշ կենդանիներ (երկկենցաղներ և սողուններ) ունեն եռախորշ սիրտ, որում յուրաքանչյուր նախասրտի արյունը խառնվում է մեկ փորոքի մեջ՝ մինչև աորտա մղվելը։ Այս կենդանիների մոտ ձախ նախասիրտը դեռևս ծառայում է թոքային երակներից արյուն հավաքելու նպատակին։

Որոշ ձկների մոտ շրջանառության համակարգը շատ պարզ է՝ երկխորշ սիրտ, որը ներառում է մեկ նախասիրտ և մեկ փորոք։ Շնաձկների սիրտը բաղկացած է չորս խորշերից, որոնք դասավորված են հաջորդաբար (և հետևաբար կոչվում են սերիական սիրտ). արյունը հոսում է դեպի ամենահետին խորշ՝ սինուս երակ, այնուհետև դեպի նախասիրտ, որը տեղափոխում է այն դեպի երրորդ խորշ՝ փորոք։ Հասնում է կոնուս, որն ինքնին կապված է փորային աորտայի հետ։ Սա համարվում է պարզունակ դասավորվածություն, և շատ ողնաշարավորներ խտացրել են ատրիումը սինուսային երակային հատվածի հետ, իսկ փորոքը՝ կոնուս առաջի հետ։

Թոքերի հայտնվելով նախասիրտը բաժանվեց երկու մասի, որը բաժանվեց միջնապատով։ Գորտերի մեջ թթվածնով լցված և թթվածնազերծված արյունը խառնվում է փորոքի մեջ՝ մինչև մարմնի օրգաններ դուրս մղվելը. կրիաների մոտ փորոքը գրեթե ամբողջությամբ բաժանված է միջնապատով, բայց պահպանում է մի բացվածք, որի միջով արյունը խառնվում է։ Թռչունների, կաթնասունների և որոշ այլ սողունների (մասնավորապես ալիգատորների) մոտ երկու խորշերի բաժանումն ավարտված է։

Գրականություն

Ծանոթագրություններ 

Սիրտ-անոթային համակարգ
Անատոմիա
Կենսաբանություն
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023