Դերեզա այծը

«Դերեզա այծը» (Коза луплена, Коза-борза, Սարսափելի այծը, ,  , ), ռուսական, ուկրաինական և բելառուսական ժողովրդական հեքիաթի սյուժե։

Պատմություն 
Հեքիաթը պատկանում է, այսպես կոչված, կենդանիների մասին հեքիաթների շարքին։ Հեքիաթի երկրորդ մասը նման է «Նապաստակի տնակը» հեքիաթի սյուժեին, տարբերությունն աղվեսի փոխարինումն է այծի կերպարով։ Ռուսական տարբերակները 30-ն են, ուկրաինականը՝ 27-ը, բելառուականը՝ 9-ը։ Սյուժեն շատ տարածված է նաև բուլղարական և չեխական ավանդույթներով։ Ծեծված այծի մասին հեքիաթը տարածված է նաև ամբողջ Եվրոպայում։ Իտալական, պորտուգալական և ֆրանսիական տարբերակներում այծը երբեմն սպանում է տիրոջը։

Հեքիաթային սյուժեների ցուցիչում նշված է 212 համարի ներքո՝ «Ծեծված այծը» (). հայրն իր որդիներին (դուստրերին) հերթով ուղարկում է այծին արածեցնելու, այծն ամբողջ ժամանակ ասում է, որ չի կշտացել, հայրը զայրանում է ու որդիներին տնից վռնդում, բայց երբ համոզվում է, որ այծը խաբում է, փորձում է նրան մորթել, այծը փախչում է անտառ, տիրանում նապաստակի տանը, տարբեր կենդանիներ օգնում են վերջինիս, բայց չեն կարողանում այծին դուրս վռնդել, այծին դուրս է անում աքաղաղը (մեղուն, խեցգետինը)։

Հեքիաթը մշակել են Ալեքսեյ Տոլստոյը, Ալեքսանդր Նաչաևը, Օ. Կապիցան, Ե. Բլագինինոյը։

1888 թվականին Նիկոլայ Լիսենկոն ժողովրդական հեքիաթի և Դնեպրովա-Չայկայի լիբրետոյի հիման վրա գրել է «Դերեզա այծը» մանկական օպերան։ Այն դարձել է Նիկոլայ Լիսենկոյի ինքնատիպ նվերն իր երեխաներին։

1985 թվականին հեքիաթի հիման վրա նկարահանվել է «Դերեզա» խորհրդային մուլտֆիլմը։ 1995 թվականին Ուկրաինայում նկարահանվել է «Դերեզա այծը» նկարված մուլտֆիլմը։

Ստուգաբանություն և նշանակություն 
Դերեզա։ Միխայիլ Պրիշվինը գտնում էր, որ «коза-дереза» արտահայտությունն ի սկզբանե հնչել է «коза — дери глаза», որը նշանակում է «ուշադիր նայել»։ Ալեքսանդր Աֆանասև-Չուժբինսկու կարծիքով ուկրաիներեն «դերեզա» բառը նշանակում է «կռվարար, կամակոր»։ Ըստ Ֆասմերի ստուգաբանական բառարանի՝ «դերեզա» բառը նշանակում է «երկպառակություն սերմանել»։

Луплена: «Коза рухлена, половина бока луплена». «Луплена»՝ որին դնքստել են (ծեծել են, թակել)։ «Лупить» բառն առաջացել է лупа կամ лупъ՝ «կաշի, մորթի», բառերից։ «Рухлена»՝ որը դրժում է, քանդում, խորտակում։

Борза: «Борзая» բառը հին ռուսերենում նշանակել է «արագ»։

Манюка: Բելառուսերենից թարգմանաբար նշանակում է ստախոս, խաբեբա։

Սյուժե 
Կար մի դերեզա այծ։ Նա ուզում է գնալ խոտ արածելու, վերցնում ու նապաստակին տանից դուրս է անում։ Նապաստակին օգնության է գալիս գայլը, բայց չի կարողանում հաղթել այծին։ Այնուհետև նապաստակին որոշում է օգնել արջը, բայց այծը նրանից էլ չի վախենում։ Մոտակայքով անցնում էր աքաղաղը (մեղուն, խեցգետինը), նա նապաստակին օգնում է դերեզա այծին վռնդել։ Եվ նրանք սկսում են միասին համերաշխ ապրել։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Сюжет № 212. «Коза луплена» // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка
 Коза луплена (22 варианта) // Стекольникова Н. В. «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах – Воронеж: Научная книга, 2008. – 400 с.
 Стекольникова Н. В. Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с.
 Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Xарьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с.

Արտաքին հղումներ 
 «Դերեզա այծը»:Ուկրաինական հեքիաթը թարգմանությամբ

Դերեզա այծը