Լյարդի հիվանդություններ

Լյարդի հիվանդություններ (այլ կերպ հեպատիկ հիվանդություններ) լյարդի ախտահարման կամ վնասման հետ կապված հիվանդություններն են։ Եթե առաջացած խնդիրները երկարատև են լինում, ապա հաջորդում է լյարդի խրոնիկ հիվանդությունը։

Նշաններ և ախտանշաններ
Լյարդի հիվանդությունների նշաններից և ախտանշաններից են

դեղնուկը
հեպատիկ էնցեֆալոպաթիան
Թրոմբոցիտոպենիան և կոագուլոպաթիան
Արյունահոսության առաջացման ռիսկ մասնավորապես աղեստամոքսային ուղուց 
Ասցիտ, որովայնի խոռոչում հեղուկի կուտակում

Պատճառներ
Գոյություն ունեն հարյուրից ավել տարբեր տեսակի լյարդի հիվանդություններ։ Որոնցից ամենահաճախ հանդիպողները ներկայացված են ստորև ․

 
Հելմինթոզ, առաջանում է մակաբուծային ինֆեկցիայի հետևանքով 
Հեպատիտ, լյարդի բորբոքային հիվանդությունն է, պատճառներից են տարբեր վիրուսները (վիրուսային հեպատիտ ), նաև լյարդի տոքսինները (ալկոհոլային հեպատիտ), աուտոիմուն գործոնները (աուտոիմուն հեպատիտ) կամ ժառանգականությունը
 Լյարդի ալկոհոլային հիվանդություն, առաջանում է ալկոհոլի չարաշահման հետևանքով, այս հիվանդություններին են պատկանում նաև լյարդի ճարպային հեպատոզը, ալկոհոլային հեպատիտը և ցիռոզը։ Տարբեր տեսակի դեղորայքներ նույնպես կարող են բերել նման խնդիրների առաջացման։
 Լյարդի ճարպային հեպատոզ (hեպատիկ ստեատոզ), որի ժամանակ լյարդի բջիջներում տեղի է ունենում տրիգլիցերիդային ճարպերի կուտակում։ Ոչ ալկոհոլային ճարպային հեպատոզը ասոցացված է ճարպակալման և մետաբոլիկ համախտանիշի հետ։ 
ժառանգական հիվանդություններ, որոնցից են հեմոքրոմատոզը ՝ երկաթի կուտակման հետևանքով և Վիլսոնի հիվանդությունը։ Լյարդի ախտահարման պատճառներից են նաև ալֆա 1-անտիտրիպսինի անբավարարությունը և գլիկոգեն պահեստավորող հիվանդությունը։
 Ժառանգական ամիլոիդոզ, բուժման տարբերակ է համարվում լյարդի տրանսպլանտացիան։ 
Ժիլբերտի համախտանիշը, գենետիկ հիվանդություն է, կապված բիլիռուբինի նյութափոխանակության հետ, բնակչության փոքր տոկոսի մոտ է հայտնաբերվում, արտահայտվում է թեթևակի դեղնությամբ ։ 
 Ցիռոզը լյարդում ֆիբրոզ հյուսվածքի ձևավորումն է, այն հատվածներում որտեղ լյարդի բջիջները մահանում են տարբեր պատճառներից, այս հիվանդությունների շարքից են վիրուսային հեպատիտը, ալկոհոլի չարաշահումը և լյարդի այլ տոքսիկ ախտահարումները։ Ցիռոզը բերում է խրոնիկ լյարդային անբավարարության։
 Լյարդի առաջնային քաղցկեղ, ամենատարածված ձևը լյարդբջջային կարցինոման է և/կամ խոլանգիոկարցինոման, հազվադեպ հանդիպող տեսակներից են անգիոսարկոման և հեմանգիոսարկոման։ Շատ դեպքերում լյարդում չարորակ գոյացությունների պատճառը երկրորդային քաղցկեղն է՝ աղեստամոքսային համակարգի, երիկամների կամ թոքերի մետաստազավորման հետևանքով։
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ, քրոնիկ բորբոքային հիվանդություն է համարվում բիլիար ուղու, ունի աուտոիմուն ծագում ։ 
Առաջնային բիլիար ցիռոզ, ունի աուտոիմուն բնույթ, առաջանում է բիլիար մազանոթներից։ 
Բադ-Կիարի համախտանիշ, բերում է լյարդի երակների խցանման ։

Մեխանիզմներ
Լյարդի հիվանդությունների առաջացման մեխանիզմներից է․

ԴՆԹ-ի  վնասում
ՀԻմնական պատճառն է հանդիսանում մի շարք լյարդային հիվանդությունների առաջացման։ Այդպիսի հիվանդություններից են ինֆեկցիաները ՝ հեպատիտ B կամ C, ալկոհոլային չարաշահումը, ճարպակալումը ։

Վիրուսային ինֆեկցիաները բերում են ռեակտիվ օքսիգենի մեծացմանը։ Ներբջջային Ռեակտիվ օքսիգենի աճը մոտավոր 10000 է քրոնիկ հեպատիտ B-ի դեպքում և 100000 քրոնիկ հեպատիտ C-ի դեպքում։ Այս փոփոխությունները պատճառ են հանդիսանում բորբոքման և ավելի է խթանում ռեակտիվ օքսիգենի աճը։ Վերջինս բերում 20 տեսակից ավելի ԴՆԹ-ների վնասման, որը մուտագեն է  և իր հերթին բերում է էպիգենետիկ փոփոխությունների ։ Էպիգենետիկ փոփոխությունները և մուտացիաները ի վերջո հանգեցնում են նրան, որ բջջի ապոպտոզը ՝ ծրագրավորված մահը, տեղի չի ունենում, որն էլ նպաստում է լյարդի մի շարք հիվանդությունների առաջացմանը։

Նկարագրված փոփոխությունները հանգեցնում են լյարդբջջային կարցինոմայի զարգացմանը, էպիգենետիկ փոփոխությունները ավելի շատ են նպաստում չարորակացմանը, քան մուտացիաները։ Միայն մեկ գեն՝ TP53, 20%-ով բերում է լյարդբջջային կարցինոմայի զարգացմանը ։

Ալկոհոլի չարաշահումը հանգեցնում է ացետալդեհիդի կուտակմանը ։ Ըստ Նիշիդայի հետազոտության  ալկոհոլի չարաշահումը բերում է ԴՆԹ-ի վնասման և էպիգենետիկ փոփոխությունների, որոնք էլ կարևոր դեր ունեն լյարդի վնասման ու կարցիոնոմայի զարգացման գործում։

Ճարպակալումը լյարդի առաջնային քաղցկեղի զարգացման գործում ունի բարձր ռիսկ։ Ինչպես ցույց են տալիս մկների վրա կատարված հետազոտությունները ճարպակալած մկները հակվածություն ունեն լյարդի քաղցկեղի առաջացման։ Ճարպակալում ունեցող մկների մոտ նախաբորբոքային ցիտոկինների քանակը շատ է, բարձր է նաև դեոքսիխոլաթթվի մակարդակը, որոնք էլ բերում է ԴՆԹ-ի վնասման, լյարդի բորբոքման և նպաստում լյարդի քաղցկեղի առաջացմանը ։

Այլ գործոններ
Լյարդի հիվանդություններից ամենաշատը հանդիպում են վիրուսային ինֆեկցիաները ՝ Հեպատիտ B կամ C։ Այս ինֆեկցիաները նորածնին կարող են փոխանցվել ծննդաբերության ժամանակ ինֆեկցված արյան հետ շփման հետևանքով ։ Ըստ 2012 թվականի NICE -ի հոդվածի, նորածինների մոտ Հեպատիտ B-ն մոտավորապես 85% դեպքերում վերածվում է քրոնիկ ձևի ։ Ալկոհոլի օգտագործման չարաշահումը հանգեցնում է մի շարք հիվանդությունների, ինչպիսիք են ալկոհոլային հեպատիտը, ալկոհոլային ճարպային հեպատոզը, ցիռոզը և լյարդի քաղցկեղը ։ Ճարպային վերակառուցումը բերում է լյարդի բջիջներում տրիգլիցերիդների ու ճարպաթթվի կուտակմանը և լյարդի բջիջները կորցնում են իրենց ճարպը լուծարելու հատկությունը։ Հիվանդության պրոգրեսիան ի վերջո ավելի ուշ փուլերում հանգեցնում է ցիռոզի զարգացմանը ։ Մոտավորապես ցիռոզ ունեցող հիվանդների 3–10% -ի մոտ զարգանում է քաղցկեղ, հայտնի հեպատոցելյուլյար կարցինոմա անունով։

Օդի աղտածիններ
Օդի փոքր մասնիկները կամ ածուխը տարածված պոլյուտանտներ են (աղտածիններ)։ Այս մասնիկները առաջին հերթին ունեն թունավոր ազդեցություն լյարդի վրա։ Քիմիական նյութերը ազդում են նյութափոխանակության ու լյարդի ֆունկցիայի վրա։ Երկրորդ ՝ նպաստում են լյարդի բորբոքմանը, ճարպային նյութափոխանակության խանգարմանն ու ճարպային հեպատոզին։ ԵՎ երրորդ այս նյութերը թոքերից կարող են անցնել լյարդ։ Աղտածին նյութերը անցնելով արյունատար անոթներ փոխազդում են իմունային համակարգի բջիջների հետ և խթանում իմունային պատասխանի ձևավորմանը։ Նախաբորբոքային ցիտոկինները նպաստում են լյարդի հիվանդությունների պրոգրեսիային ։

Ախտորոշում 
Գոյություն ունեն մի շարք լյարդի ֆունկցիոնալ թեստեր համապատասխան լյարդի ֆունկցիան ստուգելու համար։ Այս թեստերի միջոցով որոշվում է արյան մեջ ֆերմենտների մակարդակը, մետաբոլիտների քանակը․ սպիտակուցների, ալբումինի, գլոբուլինի, ալանին տրանսամինազայի, պրոթրոմբինային ժամանակը, մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակը ։

Ախտորոշման գործիքային մեթոդներից են էլաստոգրաֆիան, ՈՒՁՀ և ՄՌՏ, որոնք կիրառվում են լյարդի հյուսվածքը և բիլիար ուղին հետազոտելու համար։ Լյարդի բիոպսիան կատարվում է տարբեր իրավիճակներում լյարդի հյուսվածքի ախտահարումների տարբերակման համար, սակայն էլաստոգրաֆիան որոշ իրավիճակներում կարող է նվազեցնել բիոպսիայի կիրառման անհրաժեշտությունը։

Լյարդի հիվանդությունների դեպքում պրոթրոմբինային ժամանակը ավելի երկար է լինում, քան նորմայում։ Այս իրավիճակում և մակարդիչների և հակամակարդիչների քանակը նվազում է, պայմանավորված այն փաստով, որ լյարդը չի կարողանում արդյունավետությամբ արտադրել, ինպես առողջ մարդկանց մոտ։ Այնուամենայնիվ նշվածից երկու բացառություն կա, դրանք են՝ մակարդման 8-րդ գործոնը, Վիլեբրանդի գործոնը, ադհեզիվ սպիտակուցը։

Վերը նշված հիվանդությունները հնարավոր է վերջնականապես ախտորոշվեն աուտոպսիայից հետո։ Ստորև տեղադրված են ախտաբանական աճի վերաբերյալ նկարներ։

Բուժում
Ինֆեկցիոն հիվանդությունների ՝ հեպատիտների բուժման համար նշանակում են հակավիրուսային դեղամիջոցներ։ Այլ իրսավիճակներում կատարվում է վերահսկում հիվանդության առաջընթացը կանխելու համար, օրինակ․

 Աուտոիմուն հեպատիտների դեպքում ստերոիդային դեղորայքներ 
Հեմոքրոմատոզի ժամանակ արյան մեջ երկաթի մակարդակի վերահսկում
 Վիլսոնի հիվանդություն  նշանակում են այնպիսի դեղորայքներ, որոնք կապում են պղինձը և ապահովում մեզի միջոցով նրա դուրս բերումը օրգանիզմից 
 Խոլեստատիկ հիվանդությունների դեպքում  կիրառվում է ուրսոդեօքիխոլաթթու ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

Լյարդի ցիռոզ
Վիրուսային հեպատիտներ
Լյարդի քաղցկեղ
Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտ
Խոլանգիոկարցինոմա
Ճարպային հեպատոզ
Ալկոհոլի չարաշահում