Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները հին աշխարհում

Հին աշխարհում բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները զարգացած էին շատ մշակույթներում՝ գիտական գործունեության համար ապահովելով ինստիտուցիոնալ շրջանակ։ Այս հնագույն կենտրոնները ֆինանսավորվում և վերահսկվում էին դատարանների կողմից․ կրոնական հաստատությունները հովանավորում էին եկեղեցական դպրոցները, վանական դպրոցները և մեդրեսեները։ Գիտական ինստիտուտները ֆինանսավորում էին թանգարանները, հիվանդանոցները և աստղադիտարանները։ Դրանք առանձնանում էին Արևմտյան ոճի համալսարաններից․ գիտնականների ինքնավար կազմակերպություններ էին, ի հայտ եկած միջնադարյան Եվրոպայում և արդի ժամանակներում փոխառնվել էին այլ շրջաններում։

Եվրպա և Մերձավոր Արևելք

Հելլենիզմ 

Պլատոնյան ակադեմիան (երբեմն հիշատակվում է որպես Աթենքի համալսարան), հիմնվել է մ․թ․ա․ 387 թվականին Աթենքում (Հունաստան)՝ փիլիսոփա Պլատոնի կողմից և ընդմիջումներով գործել 916 տարի (529 թվականը)։

Մ․թ․ա․ մոտ 335 թվականին Պլատանի ժառանգորդ Արիստոտելը հիմնադրեց Պերիպատետիկյան դպրոցը։ Դպրոցը դադարեց իր գործունեությունը մ․թ․ա․ 86 թվականին՝ Սուլլայի կողմից սովի, պաշարումների մատնվելու ընթացքում։

Հելլենականության դարաշրջանում Մուսեյոն Ալեքսանդրիայում (ներառում էր Ալեքսանդրիայի գրադարանը) գիտության և տեխնիկայի ոլարտում դարձավ առաջատար հետազոտական ինստիտուտ։ Այն արգելվեց և այրվեց 216 և 272 թվականների, իսկ գրադարանը ոչնչացվեց 272 և 391 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։

Քրիստոնեական Եվրոպա 
Կոստանդնուպոլսի համալսարանը, հիմնադրված 425 թվականին, որպես բարձրագույն ուսումնական հաստատություն պատրաստում էր շրջանավարտներ ղեկավար պաշտոնների կամ եկեղեցական ծառայության համար։ Այն վերակազմավորվեց որպես ուսանողների ընկերություն 849 թվականին։

Արևմտյան Եվրոպայում վաղ միջնադարում եպիսկոպոսները հովանավորում էին եկեղեցական դպրոցներ, վանականները հովանավորում էին վանական դպրոցներ՝ գլխավորապես ուղղված հոգևոր կրթությանը։ Ըստ Եվրոպական եպիսկոպոսական դպրոցի ամենավաղ վկայության այն հիմնադրվել է 527 թվականին։ Այս վաղ եպիսկոպոսական դպրոցները՝ կենտրոնացած կրոնական կրթության վրա 6-7-րդ դարերում ի հայտ են եկել Իսպանիայում և Գալլիայի մոտ քսան քաղաքներում։

Ի հավելում այդ եպիսկոպոսական դպրոցների, կային նաև վանական դպրցներ՝ որտեղ կրթում էին վանականներ և միանձնուհիներ, ինչպես նաև ապագա եպիսկոպոսներ։ 12-13-րդ դարերում դրանց մի մասը վերածվեց ինքնավար համալսարանների։ Վառ օրինակ է Փարիզի համալսարանը։

Ասիա

Հին Հնդկաստան 
Հիմնական բուդդայական վանքերը, հատկապես նրանք, որոնք Պաշպագիրիում, Նալանդաում, Վալաբհիում և Թաքսիլայում էին ներառում էին դպրոցներ, որոնք Հնդկաստանի հնագույն բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից էին։

Պուշպագիրի 
Պուշպագիրիում դպրոցը հաստատվել է 3-րդ դարում։

Նալանդա 

Նալանդան հիմնադրվել է մ․թ․ա․ 5-րդ դարում՝ Բիհարում (Հնդկաստան) և կանգուն է մնացել մինչև 1200 թվականը։ Նվիրված էր Բուդդայականության ուսուցմանը, բայց ուսանողներին սովորեցնում էին նաև արվեստներ, բժշկություն, մաթեմատիկա, աստղագիտություն, քաղաքականություն և ռազմական արվեստ։

Կենտրոնն ուներ 8 առանձին մասեր, 10 տաճար, բժշկական դահլիճներ, դասասենյակներ, լիճ և այգի։ Ուներ ինը հարկանի գրադարան, որտեղ վանականները մանրամասն պատճենում էին գրքեր և փաստաթղթեր։ Ուսանողների համար կար կացարան, որտեղ դպրոցի ծաղկման շրջանում ապրում էին 10․000 ուսանող և 2․000 դասախոս։

Արևելյան Ասիա 
Չինաստանում հնագույն ակադեմիան՝ հայտնի Թայշուե անվամբ, հիմնադրվել է Հան դինաստիայի կողմից։

Ճապոնիայում Դաիգակուրիոն հիմանադրվել է 671 թվականին։ Աշիկագա Գակոն հիմնադրվել է 9-րդ դարում և կանգուն մնացել մինչև 1432 թվականը։

Հին Պարսկաստան 
Գոնդիշապուրի ակադեմիան հիմնադրվել է 3-րդ դարում՝ Սասանյան թագավորության ղեկավարության ներքո։ 6-7-րդ դարերում կարևոր բժշկական կենտրոն էր և բարձրագույն կրթության մոդելի վառ օրինակ նախաիսլամական Իրանում։ Երբ Աթենքի Պլատոնյան ակադեմիան դադարեց իր գործունեությունը (529 թվականին), որոշ հեթանոս գիտնականներ տեղափոխվեցին Գոնդիշապուր, չնայած մի տարի անց վերադարձան Բյուզանդիա։

Տես նաև 
Մեդրեսե
 Ակադեմիայի, համալսարանի պատմություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Հին Բուդդայական վանական հաստատություններ Բանգլադեշում

Բարձրագույն կրթություն
Կրթության պատմություն