Ջայլամի էֆեկտ

Ջայլամի էֆեկտ (), հասկացողություն վարքագծային տնտեսության մեջ՝ կոգնիտիվ խանգարում, որի դեպքում մարդիկ խուսափում են իրենց համար բացասական իրավիճակներից, անտեսելով դրանք։ Ավելի լայն իմաստով՝ տեղեկատվության խուսափումը, որը կարող է առաջացնել հոգեբանական անհանգստություն։ Ֆենոմենի անվանումը տեղի է ունեցել տարածված առասպելից, որ ջայլամները իրենց գլուխը թաքցնում են ավազի մեջ, զգալով վերահաս սպառնալիք։

Տերմինի ծագում 
Ջայլամի էֆեկտը մեծ մասամբ հիմնված է սելեկտիվ ազդեցության տեսության վրա, որը պնդում է, որ մարդիկ հակված են իրենց համար ընտրել տեղեկատվություն, որը «ամրապնդում է իրենց արդեն գոյություն ունեցող հայացքները» և նրանց չի հակասում։ Էնդրյու Քափլինն իր «Վախը որպես քաղաքականության գործիք» () աշխատության մեջ ուսումնասիրել է մարդկանց պահվածքը, որոնք սպառնալիքներ են զգում իրենց առողջության վերաբերյալ։ Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ մեծ թվով մարդիկ գերադասում են ամբողջությամբ անտեսել իրենց իսկ առողջությանը սպառնացող լուրջ վտանգները, օրինակ, խուսափում են անալիզներ հանձնելուց։ Առաջին անգամ տերմինը շրջանառության մեջ են մտցրել են Օռլի Սեյդը և Դեն Գալայը՝ ուսումնասիրելով արժեթղթերի շուկան Իսրայելում։

Հետազոտություն 
Իրենց «'Ջայլամի էֆեկտը' և իրացվելիության և ֆինանսական ակտիվների եկամտաբերության միջև փոխհարաբերությունները» () աշխատության մեջ Սեյդը և Գալայը ուսումնասիրվել են Իսրայելի պետական պարտատոմսերը և առևտրային բանկերի պարտատոմսերը։ Պարզվել է, որ պետական իրացվելի պարտատոմսերն ունեն ավելի բարձր եկամտաբերություն (ավելի բարձր եկամտաբերությամբ պարտատոմսերը համարվում են ավելի ռիսկային ներդրումներ), քան առևտրային բանկերի ոչ իրացվելի պարտատոմսերը։ Ակտիվների գրեթե բոլոր դասերում իրացվելի ակտիվները գնահատվում են ավելի բարձր, քան դրանց ոչ իրացվելի անալոգները։ Նման եզրակացությունը հակասում է կայացած գործընթացներին ֆոնդային շուկայում։

Հետազոտողները ուսումնասիրել են մի շարք գործոններ, ինչպիսիք են միջնորդավճարները, հարկերը և տուգանքները, և պարզել են, որ ոչ ակնհայտ պարտատոմսերի ավելի մեծ արժեքի միակ բացատրությունը «ջայլամի էֆեկտն է»․ մարդիկ ներդրումներ են կատարում ոչ ակնհայտ պարտատոմսերում, որպեսզի չանհանգստանան, որ դրանց արժեքը կբարձրանա կամ ընկնի, քանի որ դրանք անձեռնմխելի են առնվազն մեկ տարի՝ տուգանքից խուսափելու համար։

Իսկ իրացվելի նույն պարտատոմսերը կարող են գնվել և վաճառվել ցանկացած ժամանակ․ սակայն դրանք ստիպում են մարդկանց լսել այն մասին, թե ինչպես են ներդրումները տատանվում արժեքի մեջ ամեն օր, ինչը ներդրողներին հետ է պահում դրանց ձեռքբերումից։

Այսպիսով, Սեյդը և Գալայը հայտնաբերել են, որ ներդրողները նախընտրում են ներդրումներ կատարել ֆինանսական գործիքների մեջ, որոնց ռիսկերի մասին նրանք չեն իմանա, համեմատած նմանատիպ իրավիճակների հետ, երբ ռիսկերը հաղորդում են օրական ֆինանսական շրջանակում։

Օրինակներ 
Չնայած այն հանգամանքին, որ այս ֆենոմենը ի սկզբանե կապված էր ֆինանսների հետ, ջայլամի էֆեկտի օրինակներ մենք կարող ենք հանդիպել կյանքի այլ ոլորտներում․

 Բժշկություն․ մարդիկ չեն շտապում կարդալ անալիզների արդյունքները, վախենալով, որ դրանք կարող են անբարենպաստ լինել։
Ազարտային խաղեր․ հաճախ խաղացողները չեն տանում իրենց գումարի հաշիվը, ենթագիտակցորեն հաշվի առնելով, որ նրանք շատ են կորցրել։
 Սպորտային խաղադրույքներ. խաղացողը որոշում է հեջավորել խաղադրույքը, ինչը բարձրացնում է վերջնական ռիսկերը։ Ենթադրենք, որ խաղացողը վաղ խաղադրույք է կատարում սպրեդի դեմ և կազմը փոխվում է վերջին րոպեին։ Խաղացողը պետք է հեջավորի խաղադրույքը, սակայն հույս ունի, որ ամեն ինչ լավ կլինի։ Եվ փորձում է ժամանակից շուտ չմտածել բացասական հետևանքների մասին։
 Առօրյա ծախսեր․ ծախսելով զգալի գումար, մարդը չի շտապում ստուգել իր բանկային հաշիվը, ձևացնելով, որ իր հաշվեկշիռը չի փոխվել։

Ջայլամի էֆեկտը կիրառելի է բազմաթիվ իրավիճակների համար, որոնցում մարդը չի ձեռնարկում գործողություններ, անգիտակցաբար կանխատեսելով իրավիճակի բացասական արդյունքը։

Քննադատություն 
Ի հակակշիռ ջայլամի էֆեկտի հետ կապված հետազոտություններին, Սվետլանա Գերզին հրապարակել է «Սուրիկատի էֆեկտը․ Անհատականությունը և շուկայական եկամտաբերությունը ազդում են պորտֆելի մոնիտորինգի ներդրողների վարքագծի վրա» () աշխատությունը, որը չի ցուցադրել ներդրողների ծանրակշիռ փորձերն անտեսել և խուսափել բացասական տեղեկատվությունից, այլ հակառակը՝ հայտնաբերել է, որ մարդիկ ձգտում են իրենց պորտֆելի ամբողջական մոնիթորինգի՝ իրենց պահելով որպես զգուշավոր սուրիկատներ, որոնք ձգտում են վտանգը նախապես որսալ, այլ ոչ թե «գլուխը թաքցնում են ավազի մեջ»։ Այս երևույթն անվանվել է «սուրիկատի էֆեկտ»։

Տես նաև 

 Թիթեռի էֆեկտ
 Գուգլի էֆեկտ
 Վեբլենի էֆեկտ
Ժխտում (հոգեբանություն)
Ջայլամի քաղաքականություն

Գրականություն

Ակնարկ

Փաստաթղթեր

Ծանոթագրություններ 

Կոգնիտիվ խախտումներ
Թևավոր խոսքեր
Ջայլամներ
Սոցիալական հոգեբանություն