Մեգաերկրաշարժեր

Մեգաերկրաշարժերը տեղի են ունենում  սալերի մոտալուտ բախման պատճառով, որտեղ մեկ տեկտոնական սալը սեղմվում է մյուսի տակ։ Երկրաշարժերը առաջանում են հարվածի երկայնքով, որոնք ստեղծում են կապ երկու սալերի միջև։ Այս միջսալային երկրաշարժերն ամենահզորն են մոլորակի վրա՝ մոմենտային մագնիտուդներով (Mw), որոնք կարող են գերազանցել 9,0-ը։ 1900 թվականից ի վեր 9,0 և ավելի մագնիտուդով բոլոր երկրաշարժերը եղել են մեգաերկրաշարժներ ։

Մեգաերկրաշարժերի համար պատասխանատու խնդիրները հաճախ գտնվում են օվկիանոսային խրամուղիների հատակեւմ։ Նման դեպքերում երկրաշարժերը կարող են կտրուկ տեղաշարժել ծովի հատակը մեծ տարածքի վրա։ Որպես հետեւանք, մեգաերկրաշարժերը հաճախ առաջացնում են ցունամիներ, որոնք զգալիորեն ավելի ավերիչ են, քան բուն երկրաշարժերը։ Տելեցունամիները կարող են անցնել օվկիանոսային ավազաններով՝ ավերելով այն տարածքները, որոնք հեռու են սկզբնական երկրաշարժից։

Տերմինաբանություն և տեխնոլոգիա 

Մեգա տերմինը վերաբերում է չափազանց մեծ մղման խզվածքին, որը սովորաբար ձևավորվում է ափսեի միջերեսում սուբդուկցիոն գոտու երկայնքով, ինչպիսին է Սունդայի մեգահարվածը։ Այնուամենայնիվ, տերմինը երբեմն կիրառվում է նաև մայրցամաքային բախման գոտիներում գտնվող մեծ հրումային խզվածքների նկատմամբ, ինչպիսին է Հիմալայան մեգահարվածը։ Մեգահարձակման խզվածքը կարող է ունենալ 1000 կիլոմետր (600 մ) երկարություն։

Հակադարձ խզվածքի դեպքում խզվածքի վերևում գտնվող ժայռը տեղաշարժվում է դեպի վեր՝ խզվածքի տակ գտնվող ժայռի ուղղությամբ։ Սա տարբերում է հակադարձ խզվածքները սովորական խզվածքներից, որտեղ խզվածքի վերևում գտնվող ժայռը տեղաշարժվում է դեպի ներքև, կամ հարվածային խզվածքները, որտեղ խզվածքի մի կողմի ժայռը հորիզոնականորեն տեղաշարժվում է մյուս կողմի նկատմամբ։ Հպման խզվածքները տարբերվում են այլ հակադարձ խզվածքներից, քանի որ դրանք իջնում ​​են համեմատաբար մակերեսային անկյան տակ, սովորաբար 45°-ից պակաս և ցույց են տալիս մեծ տեղաշարժեր։ Փաստորեն, խզվածքի վերևում գտնվող ժայռերը խրվել են խզվածքի տակ գտնվող ժայռերի վրա։ Հակման խզվածքները բնորոշ են այն տարածքներին, որտեղ երկրակեղևը սեղմվում է տեկտոնական ուժերով։

Երկու տեկտոնական թիթեղների բախման ժամանակ առաջանում են մեգահարվածային խզվածքներ։ Երբ թիթեղներից մեկը կազմված է օվկիանոսային լիթոսֆերայից, այն սուզվում է մյուս ափսեի տակ (կոչվում է գերակա ափսե) և սուզվում է Երկրի միջնապատյանի մեջ՝ որպես սալաքար։ Բախվող թիթեղների միջև շփումը մեգահարվածային խզվածքն է, որտեղ գերակա սալիկի ապարը տեղաշարժվում է դեպի վեր՝ իջնող սալաքարի ժայռի համեմատ։ Մեգահարձակման խզվածքի երկայնքով շփումը կարող է կողպել թիթեղները միասին, և սուզման ուժերը այնուհետև լարվածություն են ստեղծում երկու թիթեղներում։ Մեգահարվածային երկրաշարժը տեղի է ունենում, երբ խզվածքը պատռվում է, ինչը թույլ է տալիս թիթեղներին կտրուկ շարժվել միմյանց կողքով՝ ազատելու կուտակված լարվածության էներգիան։

Առաջացումը և բնութագրումը 
Մեգահարվածային երկրաշարժերը գրեթե բացառիկ են տեկտոնական սուբդուկցիայի գոտիների համար և հաճախ կապված են Խաղաղ օվկիանոսի և Հնդկական օվկիանոսների հետ։ Այս սուբդակցիայի գոտիները ոչ միայն պատասխանատու են մեգահարվածային երկրաշարժերի համար, այլև մեծապես պատասխանատու են խաղաղօվկիանոսյան կրակի օղակի հետ կապված հրաբխային ակտիվության համար։

Քանի որ այս սուզման գոտիների հետ կապված երկրաշարժերը դեֆորմացնում են օվկիանոսի հատակը, դրանք հաճախ առաջացնում են ցունամիի ալիքների զգալի շարք։ Հայտնի է նաև, որ սուզման գոտու երկրաշարժերը առաջացնում են ինտենսիվ ցնցումներ և գետնի շարժումներ զգալի ժամանակահատվածների համար, որոնք կարող են տևել մինչև 3-5 րոպե։

Հնդկական օվկիանոսի տարածաշրջանում Սունդայի մեգահարվածը գտնվում է այնտեղ, որտեղ հնդկա-ավստրալիական ափսեն իջնում է Եվրասիական ափսեի տակ և տարածվում է 5500 կմ (3400 մ) հեռավորության վրա Մյանմարի, Սումատրայի, Ճավայի և Բալիի ափերից մինչև Ավստրալիայի հյուսիս-արևմտյան ափեր։ Այս սուզման գոտին պատասխանատու էր 2004 թվականին Հնդկական օվկիանոսում տեղի ունեցած երկրաշարժի և ցունամիի համար։

Ճապոնիայում Նանկայի մեգահարվածը Նանկայի գետի տակով պատասխանատու է Նանկայի մեգահարվածային երկրաշարժերի և հարակից ցունամիների համար։

Հյուսիսային Ամերիկայում Խուան դե Ֆուկա ափսեը սուզվում է Հյուսիսային Ամերիկայի ափսեի տակ՝ ստեղծելով Կասկադի սուզման գոտի, որը ձգվում է Վանկուվեր կղզու կեսից Բրիտանական Կոլումբիայից մինչև Հյուսիսային Կալիֆորնիա։ Այս սուզման գոտին պատասխանատու էր 1700 թվականի Կասկադիայի երկրաշարժի համար։ Ալեուտյան խրամատը՝ Ալյասկայի հարավային ափին և Ալեուտյան կղզիները, որտեղ Հյուսիսային Ամերիկայի ափը գերազանցում է Խաղաղօվկիանոսյան ափին, պատմության ընթացքում առաջացրել են բազմաթիվ խոշոր երկրաշարժեր, որոնցից մի քանիսը առաջացրել են ցունամիներ՝ ներառյալ 1964թ. Ալյասկայի երկրաշարժը; 9,2 մագնիտուդով, այն մնում է Հյուսիսային Ամերիկայում գրանցված ամենամեծ երկրաշարժը և աշխարհում երկրորդ ամենամեծ երկրաշարժը՝ գործիքով գրանցված։

Ամենամեծ երկրաշարժը, որը գրանցվել է 1960 թվականի Վալդիվիայում, 9,4–9,6 մագնիտուդ ուժգնությամբ, կենտրոնացած էր Չիլիի ափերի մոտ Պերու-Չիլի խրամատի երկայնքով, որտեղ Նասկայի ափսեը իջնում է հարավամերիկյան ափսեի տակ։ Այս մեգահարձակման շրջանը պարբերաբար չափազանց մեծ երկրաշարժեր է առաջացրել։ Վերջին 20 տարվա ընթացքում ամենամեծ մեգահարձակումը եղել է Տոհոկուի 9,1 մագնիտուդով երկրաշարժը։

2016-ին կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ամենամեծ մեգաթրուսային ցնցումները կապված են իջնող սալերի հետ՝ ամենածանծաղ անկմամբ, այսպես կոչված, հարթ սալերի ենթարկմամբ։

Համեմատած նմանատիպ մագնիտուդով այլ երկրաշարժերի հետ՝ մեգաթրուսային երկրաշարժերն ունեն ավելի երկար տևողություն և խզման ավելի դանդաղ արագություն։ Ամենամեծ մեգաթրյուսային երկրաշարժերը տեղի են ունենում հաստ նստվածքներով սուբդուկցիոն գոտիներում, որոնք կարող են թույլ տալ, որ խզվածքի ճեղքը անարգել տարածվի մեծ հեռավորությունների վրա։

Ամենամեծ երկրաշարժը, որը գրանցվել է 1960 թվականի Վալդիվիայում, 9,4–9,6 մագնիտուդ ուժգնությամբ, կենտրոնացած էր Չիլիի ափերի մոտ Պերու-Չիլի իջվածքի երկայնքով, որտեղ Նասկայի ափսեն իջնում է հարավամերիկյան ափսեի տակ։ Այս մեգահարվածի շրջանը պարբերաբար չափազանց մեծ երկրաշարժեր է առաջացրել։ Վերջին 20 տարվա ընթացքում ամենամեծ մեգահարձակումը եղել է Տոհոկուի 9,1 մագնիտուդով երկրաշարժը։

2016-ին կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ամենամեծ մեգահարվածային ցնցումները կապված են իջնող սալերի հետ՝ ամենածանծաղ անկմամբ, այսպես կոչված, հարթ սալերի ենթարկմամբ։

Համեմատած նմանատիպ մագնիտուդով այլ երկրաշարժերի հետ՝ մեգաթրուսային երկրաշարժերն ունեն ավելի երկար տևողություն և խզման ավելի դանդաղ արագություն։ Ամենամեծ մեգաթրյուսային երկրաշարժերը տեղի են ունենում հաստ նստվածքներով սուբդուկցիոն գոտիներում, որոնք կարող են թույլ տալ, որ խզվածքի ճեղքը անարգել տարածվի մեծ հեռավորությունների վրա։

Տեսեք նաև 

 Lists of earthquakes

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցանության համար

Արտաքին հղումներ 

 Giant Megathrust Earthquakes – Natural Resources Canada