Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդություն

Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդություն (անգլ․՝ Lysosomal Storage Diseases), հազվադեպ հանդիպող ժառանգական հիվանդություն պայմանավորված ներբջջային օրգանոիդներով՝ լիզոսոմներով։ Այս միաթաղանթ օրգանոիդները հանդիսանում են բջջի էնդոպլազմատիկ ցանցի մաս և մասնագիտացված են նյութերի ներբջջային մարսողության կատարելու․ գլիկոգեն, գլիկոզամինոգլիկաններ, գլիկոպրոտեիններ և այլ նյութեր։ Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունները պայմանավորած են լիզոսոմալ ֆերմենտների ժառանգական անբավարարությամբ, ինչը բերում է տարբեր օրգաններում և հյուսվածքներում այդ ֆերմենտների սուբստրատ հանդիսացող մակրոմոլեկուլների կուտակման։ Հիվանդությունների այս խումբը ներառում է մուկոպոլիսախարիդոզը, մուկոլիպիդոզը, գլիկոգենոզը, լիպիդների, գլիկոպրոտեինների և այլ մակրոմոլեկուլների կուտակային հիվանդությունները։

Պատմական ակնարկ 
Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների խմբին պատկանող առաջին հիվանդության (Թեյ-Սաքսի հիվանդություն) կլինիկական պատկերը տրվել է 1881 թվականին։

1882 թվականին նկարագրվեց Գոշեի հիվանդությունը։ Հիվանդության անվանումը տրվել է ի պատիվ այն առաջինը նկարագած ֆրասիացի բժիշկ Ֆիլիպ Գոշեի։

1932 թվականին հոլանդացի բժիշկ Իոանն Պոմպեն նկարագրեց երկրորդ տիպի գլիկոգենոզը, արդյունքում այն անվանեցին Պոմպեի հիվանդություն։

1950-ական թվականների վերջում և 1960-ականների սկզբում բելգիացի կենսաքիմիկ Քրիստիան դե Դյուվը այլ համահեղինակների հետ, օգտագործելով բջիջների ֆրակցիոնացման մեթոդը, հայտնաբերեց լիզոսոմները։ Լիզոսոմները բջջային օրգանոիդներ են, որոնք մասնակցում են բջջում մակրոմոլեկուլների քայքայմանը և բջջից դուրս բերմանը։ Այս հայտնագործությունը հնարավորություն տվեց բացահայտել լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների ախտաֆիզիոլոգիական հիմքերը։

Պոմպեի հիվանդությունը դարձավ առաջին ժառանգական հիվանդությունը,որը որակվեց որպես լիզոսոմալ կուտակային հիվանդություն։ 1963 թվականին ֆիզիոլոգ և կենսաքիմիկ Հենրի Հերսը () հրապարակեց աշխատություն, որում կապեց տվյալ հիվանդության ախտանիշները α-գլիկոզիդազի պակասի հետ։ Նա տվեց վարկած, ըստ որի կապում էր ժառանգական հիվանդությունները (նաև մուկոպոլիսախարիդոզը) որևէ ֆերմենտի անբավարարոթյան հետ։

Համաճարակաբանություն 
2014 թվականի տվյալներով հայտնի են ավելի քան 50 լիզոսոմալ կուտակային հիվանդություններ։ 7000-8000 նորածինների մոտ ախտորոշվում է այս խմբի հիվանդություններից մեկը։ Յուրաքանչյուր հիվանդությունը հանդիպում է ոչ հաճախ քան 100 հազար նորածիններից մեկի մոտ, ընդ որում տվյալ հիվանդության տարածվածությունը տարբեր պոպուլյացիաներում կարող է խիստ տարբերվել։ Մուտացիաների տարածումը, որը կարող է բերել լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների խմբի որևէ հիվանդության, որոշվում է պոպուլյացիոն-գենետիկական գործոններով;

Ժառանգում 
Մեծամասամբ լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունները ժառանգվում են աուտոսոմ-ռեցեսիվ կերպով, բացառությամբ երեք հիվանդությունների,որոնք ժառանգվում են սեռին շղթայակցված։ Այդ հիվանդություններին են պատկանում Հանտերի մուկոպոլիսախարիդոզը (ՄՊՍ ΙΙ) և Ֆաբրիի հիվանդությունը, որոնք ժառանգվում են Χ-քրոմոսոմին շղթայակցված ռեցեսիվ գենով, և Դանոնի համախտանիշը, որը ժառանգվում է Χ-քրոմոսոմին շղթայակցված դոմինանտ գենով։

Ախտաբանություն 
Հիվանդությունների մեծամասնությունը կապված է որևէ լիզոսոմալ հիդրոլազի գենետիկորեն խախտման հետ, ինչը բերում է բջջի ներսում նյութերի քայքայման միջանկյալ միացությունների կուտակմանը։ Դրանք նորմայում քայքայվում են։ Որոշ հիվանդություններ պայմանավորված են սպիտակուցների քայքայմամբ, որոնք մասնակցում են ներառուկների տրանսպորտին կամ լիզոսոմների կենսասինթեզին։ Օրինակ ΙΙ-տիպի մուկոլիպիդոզը զարգանում է ֆոսֆոդիէսթերազի խախտմամբ, որը տեղակայված է Գոլջիի ապարատում։ Այս ֆերմենտի աշխատանքի խախտման դեպքում լիզոսոմալ հիդրոլազները տեղափոխվում են միջբջջային տարածություն։ Չնայած որ լիզոսոմալ ֆերմենտները պատկանում են սպիտակուցներին, որոնք սինթեզվում են գրեթե բոլոր բջիջներում, սուբստրատային մակրոմոլեկուլների անոմալ կուտակումը տեղի է ունենում այն օրգաններում, հյուսվածքներում և բջիջներում որոնք բնորոշվում են այդ մակրոմոլեկուլների մեծ քանակով վերամշակմամբ։ Մակրոմոլեկուլների առաջնային կուտակումը բերում է երկրորդային կենսաքիմիական խանգարումների, ինչը պայմանավորում է այս խմբի հիվանդություննեի ծանր ընթացքը։

Դասակարգում 
Շատ լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների դեպքում նկարագրվում է նմանատիպ կլինիկական ախտանիշներ։ Այդ պատճառով հիվանդությունները դասակարգվում են ըստ կուտակվող նյութի (օրինակ՝ մուկոպոլիսախարիդոզներ, գլիկոպրոտեինոզ, սֆինգոլիպիդոզ)։ Ներքոբերյալ ներկայացված է հիվանդությունների դասակարգումը համաձայն ՀՄԴ-ի (ՀՄԴ-10)․

  Ամինաթթուների փոխանակման խանգարում։
  Ամինաթթուների տեղափոխման խանգարում, ցիստինոզ։
  Ածխաջրերի փոխանակման խանգարում։
  Գլիկոգենի կուտակման հիվանդություն, Պոմպեի հիվանդություն։
  Սֆինգոլիպիդների և այլ լիպիդների փոխանակման կուտակային հիվանդություններ։
  GM2 գանգլիոզիդոզ, Սանդհոֆֆի հիվանդություն, Թեյ-Սաքսի հիվանդություն։
  Գանգլիոզիդոզներ, Գանգլիոզիդոզ GM1, Մուկոլիպիդոզ IV։
  Սֆինգոլիպիդոզներ, Ֆաբրիի հիվանդություն, Գոշեի հիվանդություն, Կրաբբեի հիվանդություն, Նիման-Պիկի հիվանդություն, Ֆարբերի համախտանիշ, սուլֆատային անբավարարություն։
  Նեյրոնների լիպոֆուսցինոզ, Բատտենայի, Բիլշովսկի-Յանսկու, Կուֆսի, Շպիլմեյեր-Ֆոգտի հիվանդություններ։
  Լիպիդների կուտակային հիվանդություններ, Վոլմանի հիվանդություն։
  Գլիկոզամինոգլիկանների փոխանակության խանգարումներ։
  Մուկոպոլիսախարիդոզ, 1 տիպ, «Հուրլեր», «Հուրլեր-Շեյե», «Շեյե» համախտանիշներ։
  Մուկոպոլիսախարիդոզ, 2 տիպ, Հանտերի համախտանիշ։
  Մուկոպոլիսախարիդոզ, β-գլիկոզիդազի անբավարարություն։ Մուկոպոլիսախարիդոզ III, IV, VI, VII տիպերի, Մարոտո-Լամի (թեթև), (ծանր), Մորկիոյի (դասական), Սանֆիլիպպո (A, B, C, D տիպերի) համախտանիշներ։
  Գլիկոպրոտեինների փոխանակության խանգարում։
 Լիզոսոմալ ֆերմենտնեի հետտրանսլյացիոն մոդիֆիկացիայի խանգարում, Մուկոլիպիդոզ II (Ι-բջջային հիվանդություն), Մուկոլիպիդոզ ΙΙΙ (Հուրլերի պսևդոպոլիդիստրոֆիա)։
  Գլիկոպրոտեիդների փոխանակության խանգարում, Ասպարտիլգլյուկոզամինուրիա, Ֆուկոզիդոզ, Մաննոզիդոզ, Սիալիդոզ (մուկոլիպիդոզ Ι)։

Ախտորոշում 
Մշակված են հատուկ ախտորոշման մեթոդներ, որոնք հենված են մշտական ախտանիշների վրա՝ բնութագրող լիպիդների կուտակումը․

 հյուսվածքներում բարդ լիպիդների կուտակումը, որոնց բաղադրամաս է հանդիսանում ցերամիդը
 պահեստային լիպիդների սինթեզի արագությունը հավասար է նրա կենսասինթեզին, ինչպես առողջ մարդկանց մոտ
 նկատվում է լիզոսոմներում հատուկ ֆերմենտի անբավարարություն, որն անհրաժեշտ է լիպիդների հիդրոլիզի համար
 ֆերմենտի ակտիվության նվազում հավասարապես բոլոր հյուսվածքներում

Այսուհետ հնարավոր է դարձել հայտնաբերել պոպուլյացիայում թերացող հետերոզիգոտ գեները, որոնք պատասխանատու են այդ հիվանդությունների զարգացման համար։ Ինչպես նաև հնարավոր է բացահայտել սֆինգոլիպիդոդիստրոֆիան պտղի մոտ։

Կլինիկական պատկեր 
Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների արտահայտման համար նախադրյալ են հանդիսանում գենետիկ դեֆեկտները, որոնք բերում են ֆերմենտոպաթիաների (համապատասխան ֆերմենտի անբավարարության)։ Այդ ֆերմենտները քայքայում են մակրոմոլեկուլները ներբջջային մակարդակում (լիզոսոմում)։ Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունները բնորոշվում են ․

 պրոգրոսիվ ընթացքով
 բարձր հաշմանդամության մակարդակով
 մահացության բարձր ցուցանիշով

Լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների ավելի բնորոշ կլինիկական պատկերի հատկանիշներն են․

 օրգանոմեգալիան (հատկապես՝ հեպատոմեգալիան և սպլենոմեգալիան)
 ոսկրային անոմալիաները
 կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր աստիճանի ախտահարումները
 մազերի և դեմքի կառուցվածքի կոպիտ փոփոխություններ

Բուժում 
Մինչև վերջին ժամանակները ժառանգական հիվանդությունների բուժումը ուներ միայն պալիատիվ բնույթ։ Գիտության զարգացումը հնարավորություն տվեց ΧΧ դարի 90-ական թվականներից սկսել լիզոսոմալ հիվանդությունների կինիկական բուժումը, օգտագործելով էֆեկտիվ և անվտանգ, ֆերմենտի փոխարինման թերապիան ()։ Այսինքն բուժման ժամանակ օրգանիզմ անց է կացվում հիվանդությունը պայմանավորող անբավարար ֆերմենտի անհրաժեշտ քանակ։ Ֆերմենտի անհրաժեշտ քանակը նպաստում է թիրախ հյուսվածքների թափանցելիության մեծացմանը,և թափանցած ֆերմենտները իրականացնում են կուտակված սուբստրատների հիդրոլիզ։ Բջջում ֆերմենտների կիսատրոհման ժամանակը կարճ է (մի քանի տասնյակ ժամ)։ Այդ պատճառով ֆերմենտի փոխարինման թերապիան անհրաժեշտ է իրականացնել հիվանդի ամբողջ կյանքում ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

  — С. 206—215.
 Harrison’s Principles of Internal Medicine.

Արտաքին հղումներ 

 Справочник химика 21: Лизосомные болезни накопления
 Болезнь Гоше

Նյութափոխանակության խանգարումներ
Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Ժառանգական հիվանդություններ
2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ