Քաշաթաղի մելիքություն

Քաշաթաղի մելիքություն, հայկական մելիքություն (իշխանություն), որը գոյություն է ունեցել 15-ից 17-րդ դարերում։ Այն տեղակայված էր Հագարի գետի երկայնքով, Հայաստանի և Արցախի Հանրապետության սահմանի հարավարևելյան հատվածում։ Մելիքների նստավայրը եղել է Խնածախ գյուղում, որը գտնվում է Հայաստանի ներկայիս Սյունիքի մարզի արևելքում։

Պատմություն 

Մելիքությունը հիմնվել է 15-րդ դարի վերջին քառորդում։ Այն հիմնադրել է Մելիք-Հայկազյան տոհմի Մելիք Հայկազ I-ը՝ Պռոշյանների հայ իշխանական տոհմի ամենաերիտասարդ ճյուղը։ Հայկազյաններից առաջ Քաշաթաղի շրջանը ղեկավարել է Շահուրնեցիների տոհմը, իսկ նրանցից առաջ՝ Օրբելյանների իշխանական տոհմը։

Հայկազ I-ին հաջորդել է իր որդի  Հախնազար I-ը։ Հախնազարը մահացել է 1551 թվականին, նրա գերեզմանը պահպանվել է մինչև 1930-ականները : Հախնազարի պալատը Խնածախում պահպանվել  է մինչ մեր օրերը։

Տոհմի ամենաակնառու ներկայացուցիչը եղել է Մելիք Հայկազ-II-ը, որը 1551-1623 թվականներին տիրապետում էր Մելիքի իրավունքներին և Անդրկովկասը տիրելու համար թուրք-պարսկական պատերազմների ընթացքում իրանական կողմնորոշման ակտիվ կողմնակից էր։ Առաքել Դավրիժեցի հիշատակում է նրան որպես ազնվական հայերից մեկը և Իրանի շահ Աբբաս I- ի արքունիքի խորհրդականը։

Ըստ պատմաբան Մ. Հասրաթյանի՝ 1580-1590 թվականներին Անդրկովկասի ժամանակավոր գրավման ժամանակ՝ Օսմանյան կայսրության դաժան քաղաքականության պատճառով Հայկազ Բ-ն թողել է իր ունեցվածքը և 10-15 տարի վտարվել  Իրան։ Իրանի կողմից տարածաշրջանը գրավելուց և թուրքական զորքերի տեղահանությունից հետո, 1606-1607 թվականներին, որպես շահի հավատարիմ համակիրներից մեկը,Հայկազ II- ը ոչ միայն վերականգնվել է  Քաշաթաղի նկատմամբ իր իրավունքներում, այլև նրա սահմաններից դուրս ստացել է որոշ տարածքներ։

Մեզ է հասել Շահ Աբբաս I-ի հրամանը`  Մելիք շահի իշխանությանը  մատուցած ծառայությունների ցուցակով։ Հրամանն ինքը ամսաթիվ չունի, բայց Աբբաս I-ի կնիքին նշված ամսաթիվը Իսլամական օրացույցով 999 թվականն է (այսինքն` 1590-1591թթ.):

Հայկազ I-ի, Հախնազար I-ի, Հայկազ II-ի և նրանց սերունդների անունները հայտնաբերվել են Քաշաթաղի շրջանի հեթանոս արձանագրություններում։ Քաշաթաղում 16-18-րդ դարերի պահպանված գերեզմանների տապանաքարերի արձանագրություններում կան բազմաթիվ հայկական մելիքների անուններ։ Այնուամենայնիվ, շատ դժվար է պարզել, արդյոք նրանք Հայկազյան տոհմի ներկայացուցիչներ էին։ Այսպիսով, դժվար է պարզել Մարտիրոսի որդի՝ Մելիք Էմիրբեկի տոհմաբանությունը, որը մասնակցել է 1699 թվականի  Անգեղակոթի ժողովին, որի ժամանակ հայ մելիքները որոշել են  լիազորել Իսրայել Օրու գլխավորած պատվիրակությանը՝ բանակցել եվրոպական տերությունների (այդ թվում ՝ Պետրոս I-ի) ղեկավարների հետ, Հայաստանի ազատագրման համար։

Քաշաթաղի մելիքի անունից, որը ըստ երեւույթին պատկանում էր Հայկազյանների ընտանիքին, 1691-1692 թվականների պարսկերեն գրված մի փաստաթուղթ է պահպանվել։ Այն ներառում է Մելիք Հախնազարի և իրեն ենթակա գյուղի մեծերի (հայերեն տանուտեր, արաբերեն կեդհուդա) համատեղ դիմումը՝ ուղղված շահի արքունիքին։ Փաստաթղթում նրանք իրենց կողմից լիազորված ներկայացուցիչներ են ներկայացնում Մելիք Հախնազարի որդուն՝ Իլյասին (Էլիաս) և երեցներից մեկին ՝ Գիքորին, որոնք պետք է շահի դատարան ներկայացնեին տարածաշրջանում ծագած խնդիրները և պաշտպանեին տեղի բնակչության շահերը։

Մելիք Հախնազարի և նրա եղբոր՝ Հայկազի անունները (որոնք նշված են նաև 1691-1692թթ. փաստաթղթում որպես վկաներ) նշված են Քաշաթաղի շրջանի Միրիկ  գյուղում գտնվող 1682 թվականի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու մուտքին։

Ծանոթագրություններ 

Քաշաթաղի մելիքություն