Ներսեհապատի ճակատամարտ

Ներսեհապատի ճակատամարտ, Մարզպանական Հայաստանի և Սասանյան Պարսկաստանի միջև ռազմական բախում, որը տեղի է ունեցել Վահանանց պատերազմի ժամանակ՝ 482 թվականին։ Այս ճակատամարտին նախորդել է Ակոռիի ճակատամարտը, որտեղ հայերը հաղթանակի էին հասել պարսիկների նկատմամբ և կարողացել երկրից հեռացնել հակառակորդի ուժերը։ 482 թվականին Հայաստան է ներխուժում Արտներսեհը, որը իր ուժերը կենտրոնացնում է հիմնականում Հեր և Զարևանդ գավառներում։ Հայոց իշխանական զորքը շտապ առաջխաղացում է ցուցաբերում՝ փորձելով թույլ չտալ պարսիկներին ներխուժել երկրի Միջնաշխարհ։ Ճակատամարտը տեղի է ունենում Ավարայրի դաշտից քիչ հեռու գնվող Ներսեհապատ գյուղում, որտեղ պարսիկները նախահարձակ են լինում։ Սակայն հայկական զինված ուժերը կարողանում են հակահարված տալ հակառակորդին և հաղթանակ տոնել։ Հաղթանակից հետո Պարսկաստանի արքունիք կարողանում է փախչել և Հայաստան վերադառնալ Վահան Մամիկոնյանի եղբայր՝ Վարդը, որը գերության մեջ էր գտնվում։ Պատերազմի նպատակը հայերի կրոնափոխումն էր, որից Սասանյանները հրաժարվեցին Նվարսակի պայմանագրով։

Նախապատմություն 

Արևելյան Վրաստանում թագավոր Վախթանգ Գորգասալ ապստամբում է պարսիկների դեմ և սպանում Աշուշա բդեշխի որդուն՝ պարսից դրածո բդեշխ Վազգենին։ Նա նաև Վարդան Մամիկոնյանի փեսան էր՝ Շուշանիկի ամուսինը։ Նա ուրացել էր քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականություն, ապա փորձել էր ստիպել, որ Վարդանի աղջիկը՝ Շուշանիկը, նույնպես կրոնափոխ լինի, բայց նա չէր ուրացել և նահատակվել էր դրա համար։ Այս սպանությունից հետո ոչ միայն Վրաստանում, այլ նաև Հայաստանում սկսվեց ապստամբություն։ 481 թվականին հայ նախարարները Վահան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ հավաքվում են Շիրակ գավառում և որոշում ապստամբել։ Ստեղծվում է նոր կառավարություն՝ երկրի մարզպան է դառնում Սահակ Բագրատունին, իսկ սպարապետ՝ Վահան Մամիկոնյանը։ Այս ամենի հետևանքով Ատրվշնասպը Ատրպատականում զորք է հավաքում և ներխուժում Հայաստան։

Ատրվշնասպի զորքի թիվը հասնում էր 7 հազարի, իսկ հայ ապստամբներինը՝ 400-ի։ Հայ ապստամբներին առաջնորդում էր Վահան Մամիկոնյանի եղբայրը՝ Վասակը, որը հասկանալով, որ անհնար է բաց տեղանքում պարսիկների այսպիսի թվային առավելության դեպքում հաղթանակ տոնել, ընտրում է մի հարմար տեղանք՝ Մասիսի լանջին գտնվող Ակոռի գյուղը։ Տեղի ունեցած ճակատամարտում հայերը լիակատար հաղթանակ են տոնում, սպանվում է նաև պարսից հրամանատար Ատրվշնասպը, իսկ Վասակը հանդիսավոր վերադառնում է Դվին։

Ճակատամարտ 

482 թվականին պարսկական խոշոր զորաբանակը ներխուժում է Հայաստան, որի հրամանատարը Արտրներսեհն էր։ Պարսկական բանակում կոչումով ավելի բարձր պաշտոնյաներ կային, սակայն Արտներսեհը ավելի փորձառու էր, այդ պատճառով էլ նա էր առաջնորդում բանակը։ Դա ապացույց է այն բանի, որ պարսկական կառավարությունը մեծ կարևորություն էր տալիս այս արշավանքին։ Պարսիկները այս պատժիչ արշավանքի համար հավաքագրել էին իրենց ամբողջ ուժերը, որոնք միասին կազմել էին մոտ 60 հազար զինվոր։

Իմանալով հակառակորդի ներխուժման մասին՝ հայոց սպարապետ Վահանը հավաքում է իր մոտ 35 հազարանոց բանակը և 482 թվականի ապրիլին դուրս գալով Դվինից՝ շտապում պարսիկներին ընդառաջ՝ փորձելով չթողնել նրանց Արաքսի վրայով գետանցում կատարել և մտնել Միջնաշխարհ։ Վահանը հայկական զորամասերին Դվինից մինչև Ներսեհապատ պատրաստվում էր տանել գիշերային ռազմերթով, իսկ հակառակորդի վրա հարձակվել առավոտյան։ Վահան Մամիկոնյանի նպատակն էր հակառակորդի հանդեպ հաղթանակ տոնել հայոց հարավային սահմաններում։ Նա հասնում է Արտազ գավառ, որի Ներսեհապատ գյուղում էլ սկսվում է ճակատամարտը։ Սպարապետը կարողանում է նաև լավ օգտագործել տեղանքը։ Նա հակառակորդին տանում է փոքր լանջակողմը, որի արդյունքում պարսկական բանակը զրկվում է առավելությունից։ Զորքին ոգեշնչելու համար այնտեղ էր նաև կաթողիկոս Հովհան Ա Մանդակունին։

Ճակատամարտը տեղի է ունենում մայիսին։ Վահան Մամիկոնյանը զորքը բաժանում է 3 մասի․

Ձախ թևը հանձնվում է Վահան, Ներսեհ և Հրահատ Կամսարականներին։
Կենտրոնական թևը հանձնվում է մարզպան Սահակ Բագրատունուն։
Աջ թևը հանձնվում է Բաշղ Վահունուն, ում օգնականներ են կարգվում Բաբգեն Սյունին, Ատոմ Գնունին և Փապակ Պալունին։

Առաջինը նախահարձակ են լինում պարսիկները։ Ատրներսեհը փորձում էր այդպիսով վերացնել հայոց զորքի՝ տեղանքի բարենպաստությունից ստացած առավելությունը։ Հակառակորդի անսպասելի գործողություններից հայերը մի պահ անակնկալի են գալիս։ Վահան Մամիկոնյանը նախօրոք կազմել էր մարտավարությունը, ըստ որի՝ նշել էր, թե որ ջոկատներն էին առաջինը մտնելու մարտի մեջ։ Այս պատճառով որոշ խուճապ է սկսվում, որի հետևանքով խախտվում է հայոց զորքի կենտրոնական գնդի մարտակարգը։ Սակայն հայոց սպարապետը կարողանում է շտկել ամեն ինչ և բեկում է մտցնում ճակատամարտի ընթացքի մեջ։

Հայոց սպարապետի և Կամսարական եղբայրների զորագնդերը կարևոր հարվածներ են հասցնում պարսից զորքի համապատասխանաբար աջ և ձախ թևերին, կոտրում դրանց դիմադրությունը և դուրս գալիս հակառակորդի կենտրոնական գնդի թիկունք, որի արդյունքում պարսից զորքերը նահանջում են լանջակող, որտեղ էլ հաղթվում են և անկանոն փախուստի դիմում։ Հայերը հաղթանակ են տոնում։

Արդյունքներ 

Ներսեհապատի ճակատամարտին հաջորդում են նաև մի շարք այլ ճակատամարտեր՝ Ճարմանայի, Դվինի, որոնց արդյունքում հայոց ապստամբությունը հաջողվում է․ կնքվում է Նվարսակի պայմանագիրը, ըստ որի՝

 Վերացնել կրոնափոխության հարկադրանքը, քանդել Հայաստանում կառուցված կրակատները և դժվարություններ չստեղծել հայկական եկեղեցու գործունեության համար։
 Սասանյան Պարսկաստանի թագավորի և հայերի միջև այսուհետ միջնորդներ չպետք է լինեին։
 Չմիջամտել հայ նախարարների ներքին գործերին, չհավատալ երկերեսանի, բախտախնդիր անձանց ամբաստանություններին, ունկնդրել ուղղամիտ մարդկանց խորհուրդները։
 Վահան Մամիկոնյանը պարտավորվել է հեծելագունդ ուղարկել Պարսկաստան՝ գահի հավակնորդ Զարեհի դեմ։ Հայոց հեծելագունդը կարևոր դեր է խաղացել գահակալական կռիվներում՝ պարտության մատնելով ու սպանելով Զարեհին։

Տես նաև 

Վահան Մամիկոնյան (ռազմական գործիչ)
Վարդանանց պատերազմ
Նվարսակի պայմանագիր
Վարդան Մամիկոնյան
Ճարմանայի ճակատամարտ
Ակոռիի ճակատամարտ (481)
Մարզպանական Հայաստան
Գադիշո Խորխոռունի
Վարդ Մամիկոնյան
Հովհան Մանդակունի
Պերոզ

Աղբյուրներ 

«Մեր հաղթանակները», հատոր Բ։ Երևան։ «Նորավանք» հրատարակչություն։ 2009։ էջեր 79–85
Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Ա․ Գ․ Աբրահամյան, Ս․ Տ․ Մելիք-Բախշյան, Ս․ Պ․ Պողոսյան «Հայ ժողովրդի պատմություն․ սկզբից մինչև XVIII դարի վերջ», էջ 290-291
Լեո «Հայոց Պատմություն» երկրորդ հատոր։ Երևան։ «Հայաստան» հրատարակչություն։ 1967։ էջ 114-115

Ծանոթագրություններ 

Հայկական մարզպանության ճակատամարտեր
Սասանյան Պարսկաստանի ճակատամարտեր