Սուրբ Թովմաս վանք (Վան)

Սուրբ Թովմասի վանք, կիսավեր հայկական վանք Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառի Գավաշի (Ոստան) գավառակի հայկական Գանձակ (Կանզակ, այժմ՝ Ալթընսաչ) և Մանազկերտ գյուղի մոտ, Վանա լիճի հարավային ափին։

Տեղադիրք 
Վանքը գտնվում է Վանա լճի հարևանությամբ, ափից 80 մետր հեռու, 2․000 մետր բարձրություն ունեցող բլրի գագաթին։ Վանքը Վան քաղաքից հեռու է 75 կմ, իսկ Գևաշից՝ 40 կմ։ Այստեղ կարելի է հասնել և ցամաքային ճանապարհով, և նավով։

Պատմություն 
Պատմիչ Թովմա Արծրունու վկայությամբ՝ վանքը կառուցվել է 10-11-րդ դարերում Մանուել ճարտարապետի կողմից։ Վանքը կառուցվել է Եդեսիայից տեղափոխված Թովմաս առաքյալի մասունքների ամփոփման համար։ Սուրբ Թովմասը քրիստոնեություն է քարոզել Հնդկաստանում, որտեղ քրիստոնեական համայնքը դեռ գոյատևում է Կերալայում։ Վանքը հիշատակվում է 15-րդ դարի ձեռագրերում։

Ներսի հատվածները վերականգնվել են 1581 թվականին, իսկ արտաքին աղյուսը նորոգվել է 1801 թվականին։ 1671 թվականին կառուցվել են վանքի շուրջ կանգնած պարիսպները։

Այն լքվել է նույնիսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց առաջ։ Վերջին վանականները հեռացել էին 1895 թվականի Համիդյան ջարդերի ժամանակ, երբ վանքը հարձակման ենթարկվեց քրդերի կողմից։ Վանքից 100 մետր արևմուտք հայկական գերեզմանատունն է, որտեղ դեռևս պահպանվել են մեծ թվով նախշազարդ տապանաքարեր։

Ճարտարապետական բնութագիր 
Վանքը շինված է սրբատաշ քարերով։ Արտաքուստ չափազանց պարզ է։ Ունի ութանկյուն գմբեթ։ Վանքի կոզակը բոլորակաձև է՝ ռոմանական կամարով և զարդարված ոսկեզօծ գեղեցիկ խաչկալով։ Կոզակի երկու կողմերում կան մեկական ավանդատներ, որոնցից մեկի մեջ էլ ամփոփված է Սուրբ Թովմաս առաքյալի մասունքները։ Նմանատիպ երկու ավանդատներ կան նաև արևմտյան պատի կից՝ նվիրված Պետրոս և Պողոս առաքյալներին։

Վանքի երկարությունը 11 մետր է, լայնությունը՝ 7մ, բարձրությունը՝ 7,5մ։ Գավիթը շինված է սրբատաշ քարերով։ Չորս ամբողջական և ութ կիսասյուների վրա պայտաձև կամարները պահում են թաղակապ տանիքը։

Ըստ պատմաբան Արա Սարաֆյանի՝ վանքը չունի պաշտպանության պաշտոնական կարգավիճակ և գտնվում է փլուզման վտանգի տակ։ Վերջերս կատարած այցից հետո նա հայտնել է, որ «փլուզվել են սյունասրահի տանիքի մասերը, ինչպես նաև պատերի կտորներ և հենասյուներ։ Ավելի շատ խաչքարեր են վնասվել նաև վանքի գերեզմանատանը»։ Շենքը խոցելի է եղել գանձ որոնողների համար, ովքեր հավատում են թաղված հայկական գանձերի մասին պատմություններին։ Սուրբ Թովմաս հայկական վանքի տարածքը մի կողմից գանձախույզների թիրախ է, իսկ մյուս կողմից՝ անասունների համար արոտավայր և ախոռ։

Պատմական այս կառույցը կիսավեր լինելու պատճառով անտեսված է նաև զբոսաշրջիկների կողմից։

Ծանոթագրություններ 

Թուրքիայի հայկական կառույցներ
Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ
Վասպուրական
Արևմտյան Հայաստան