Առնջո վանք

Առնջո կամ Առնջուց վանք, բերդավանք Առինջ գյուղի հյուսիսային եզրի բլրին, ծովի մակերևույթից 1345 մ բարձրության վրա։

Հիշատակություն 
Հաշվի առնելով մինչև 2 մ բարձրությամբ պարիսպների հիմնային հատվածների կառուցողական առանձնահատկությունները՝ բերդակը գոյություն է ունեցել շատ ավելի վաղ ժամանակներից։ Այն կառուցվել է կառուցվել է ոչ թե իբրև վանքի շրջապարիսպ, այլ որպես ապահով ու ամրացված պատրաստի վայր՝ հիմնել են վանքն արդեն իսկ գոյություն ունեցող բերդակի ներսում․

Ինչպես վիմագրական այնպես էլ մատենագրական վկայությունները փաստում են որ պատմության ընթացքում Առնջուց վանքի համար առավել արգասաբեր է եղել 13-րդ դարը։ Համենայն դեպս հենց այս դարաշրջանին են վերաբերում վանքում ստեղծված ձեռագրերից մի քանիսը, որոնցից 1476 թվականին Մաշտոցի հիշատակարանում նշվել է․

1606 թվականին առնջուց վանքը հիշվում է Հակոբ վարդապետի գործունեության առնչությամբ․

Թեև գրավոր աղբյուրները վկայություն չեն թողել, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, մոտակա Ձագավանքի և այլ կառույցների նման վանքն էլ փլուզվել է 1679 թ․ երկրաշարժից և ընդհուպ մինչև 2000թ․ այլևս չի վերականգնվել։

Ճարտարապետություն

Ընդհանուր ճարտարապետություն 
Ունի բավականաչափ կանոնավոր ուղղանկյուն հատակագիծ (արտաքին չափերն են՝ 43,63×36,27 մ)։ Միակ մուտքը բացված է արևելյան ճակատից։ Ներսում՝ արևելյան ու հյուսիսային պարսպապատերին կից կան բնակելի ու տնտեսական նշանակության մեծ ու փոքր մի քանի սենյակներ։ Պարսպափակ մակերեսի գրեթե կենտրոնում հիմնված է թերևս ավելի հին սրբատեղիի հիմքերի վրա 15-րդ դարում հիմնովին վերակառուցված Առնջուց Սբ․ Աստվածածին վանքը, որով և հուշարձանախումբը ներկայանում է որպես պարսպապատ վանք։

Կենտրոնական կառույց 
Առնջուց վանքի կենտրոնական կառույցը հիշատակարաններում բազմիցս վկայված Սբ․ Աստվածածին եկեղեցին է։ Սա հորինվածքով թաղածածկ պարզ բազիլիկ է (արտաքին չափերն են՝ 8,07×6,26), սակայն աչքի է ընկնում կիսաբոլորակ խորանը նաև արտաքուստ նույն կերպ շեշտված սակավադեպ լուծումով։ Միակ մուտքը բացված է արևմտյան ճակատից։ Նույն կողմից մեկական մուտք ունեն նաև եկեղեցուն հարավից և հյուսիսից կցված ավանդատները։ Վերականգնված եկեղեցու որմերում առկա են մի քանի խաչքարեր, իսկ արևելյան ճակատին՝ արծվի տեսքով Հովհաննես ավետարանչի՝ երկատված և մասամբ քայքայված բարձրաքանդակը։ Ինչպես պարզում է ելնդագիր քառատող շքեղ արձանագրությունը՝ վերջինիս հեղինակն է ԺԵ (15-րդ) դարում վանքում ստեղծված մի քանի ձեռագրերի ծաղկող-նկարիչ Ստեփանոս եպիսկոպոսը․ «Ստեփանոս եպ(ի)ս(կոպոս) նկարող յիշեցեք ի․․․ ․․․Յոհանէս աւե(տարանիչ)՝ արծիւ»։

Եեղեցու վերջին հիմնավոր վերաշինությունը պետք է որ տեղի ունեցած լինի ԺԷ (17-րդ) դարի 50-60-ական թվականներին, քանի որ այն իրականացրել է առինջեցի հայտնի ճարտարապետ Նավասարդը։ Եկեղեցու խորանի վեմքարի ոտքի արևմտահայաց ճակատին ագուցվել են ըստ ոճական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների ԺԶ (16-րդ) դարով թվագրվող և վերջին վերաշինության ժամանակ էլ իրենց նախկին տեղում պահված և ցարդ ամբողջական զույգ խաչքարերը։ Վերջիններիցս զատ՝ վերականգնման ժամանակ եկեղեցու որմերում ագուցվել են նաև ժամանակի ընթացքում կոտրատված առանձին խաչքարերի արձանագիր բեկորներ։

Վիմագրերով հատկապես հարուստ են վանքի շրջապարիսպը և առանձնապես վերջինիս արևելյան որմն ամբողջ երարությամբ թե՛ արտաքուստ և թե՛ ներքուստ։ Ահա դրանք․

Այն հանգամանքը, որ նույնիմաստ քանդակները բազմաթիվ այլ հուշարձաններում հանդիպում են բացառապես մուտքերի արտաքին ճակատներում, կարծել է տալիս, որ շրջապարսպի այս հատվածը հավանաբար վերակառուցվել է ԺԵ դարի վերջին, որի ժամանակ էլ բարավորը տեղադրվել է հակառակ դիրքով։ Սրա հետևանքով էլ մուտքի պահապանները, որոնք ի սկզբանե երևացել են արտաքուստ, արդեն շատ վաղուց ու նաև ներկայումս երևում են ներքուստ։ Ինչ վերաբերում է բարավորի կերտման ժամանակաշրջանին, ապա թերևս այն կարելի է թվագրել ԺԲ–ԺԳ դարերով (պատկերագրական առումով համանման պահապան վիշապներ ունեն քաղաքամայր անիի աշտարակներից երկուսը)։

Աղբյուր 

 Առինջ գյուղի պատմություն

Ծանոթագրություններ 

Հայաստանի վանքեր
Հայկական առաքելական կորուսյալ վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան)
Հայկական առաքելական չգործող վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան)