Կոնստանտին Սամուել Ռաֆինեսկ-Շմալց

Կոնստանտին Սամուել Ռաֆինեսկ-Շմալց (, , ), 1783 թվականի հոկտեմբերի 22-1840 թվականի սեպտեմբերի 18) 19-րդ դարի ֆրանսիացի պոլիմաթ, ծնվել է Օսմանյան կայսրության Կոստանդնուպոլսի մոտ և ինքնակրթվել է Ֆրանսիայում։ . Նա ճամփորդել է Միացյալ Նահանգներով մեկ երիտասարդ տարիքում՝ ի վերջո հաստատվելով Օհայոյում 1815 թվականին, որտեղ նշանակալի ներդրում է ունեցել բուսաբանության, կենդանաբանության և Հյուսիսային Ամերիկայի նախապատմական հողային աշխատանքների ուսումնասիրության մեջ։ Նա նաև իր ներդրումն ունեցավ հին մեսոամերիկյան լեզվաբանության ուսումնասիրության մեջ՝ ի լրումն այն աշխատանքի, որն արդեն ավարտել էր Եվրոպայում։

Ռաֆինեսկը էքսցենտրիկ և էքսցենտրիկ հանճար էր։ Ինքնուսույց էր, գիտելիքի տարբեր բնագավառներում աչքի ընկնելով որպես կենդանաբան, բուսաբան, գրող և պոլիգլոտ։ Նա շատ է գրել այնպիսի տարբեր թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են մարդաբանությունը, կենսաբանությունը, երկրաբանությունը և լեզվաբանությունը, բայց իր կյանքի ընթացքում նշված ոլորտներից որևէ մեկում չի նշվել։ Իսկապես, նա ամերիկյան գիտական ​​համայնքից հեռացված էր, որի նյութը ավտոմատ կերպով մերժվում էր առաջատար ամսագրերի կողմից։ Նրա տեսությունների թվում էին, որ բնիկ ամերիկացի նախնիները Բերինգի ծովով գաղթել են Ասիայից Հյուսիսային Ամերիկա , և որ Ամերիկաները բնակեցված են եղել սևամորթ բնիկ ժողովուրդներով եվրոպացիների հետ շփման ժամանակ։

Կենսագրություն 
Ռաֆինեսկը ծնվել է 1783 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կոստանդնուպոլսի արվարձաններից մեկում՝ Գալաթայում  ։ Նրա հայրը՝ Ֆ. Գ. Ռաֆինեսկը, ֆրանսիացի վաճառական էր Մարսելից; նրա մայրը՝ Մ. Շմալցը, ծագումով գերմանացի էր և ծնվել էր Կոստանդնուպոլսում։ Նրա հայրը մահացել է Ֆիլադելֆիայում մոտ 1793 թվականին։ Ռաֆինեսկը իր երիտասարդությունն անցկացրել է Մարսելում և հիմնականում ինքնակրթությամբ էր զբաղվում. նա երբեք չի հաճախել համալսարան  ։ 12 տարեկանում նա սկսել էր բույսեր հավաքել հերբարիումի համար։ 14 տարեկանում նա ինքն իրեն սովորեցրել էր հունարեն և լատիներեն, քանի որ նա պետք է հետևեր իր հայրական տատիկի գրադարաններում կարդացած գրքերի տողատակերին։ 1802 թվականին, 19 տարեկանում, Ռաֆինեսկը իր կրտսեր եղբոր հետ նավով մեկնեց ԱՄՆ Ֆիլադելֆիա։ Նրանք ճանապարհորդեցին Փենսիլվանիա և Դելավեր միջով, որտեղ նա ծանոթացավ երիտասարդ ազգի սակավաթիվ բուսաբանների մեծ մասին։

1805 թվականին Ռաֆինեսկը բուսաբանական նմուշների իր հավաքածուով վերադարձավ Եվրոպա և հաստատվեց Պալերմոյում, Սիցիլիա, որտեղ սովորեց իտալերեն։ Նա այնքան հաջողակ դարձավ առևտրի մեջ, որ թոշակի անցավ 25 տարեկանում և իր ժամանակը ամբողջությամբ նվիրեց բնական պատմությանը։ Որոշ ժամանակ Ռաֆինեսկը նաև աշխատել է որպես ամերիկյան հյուպատոսի քարտուղար։ Սիցիլիայում գտնվելու ընթացքում նա ուսումնասիրել է բույսերն ու ձկները ՝ յուրաքանչյուրից նշելով բազմաթիվ նոր հայտնաբերված տեսակներ։ 1808 թվականին ընտրվել է Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։

Կարիերա ԱՄՆ-ում 
Ռաֆինեսկն ուներ քաղաքացիական կին։ 1815 թվականին նրանց որդու մահից հետո նա թողեց նրան և վերադարձավ Միացյալ Նահանգներ։ Երբ նրա՝ Union նավը խորտակվեց Կոնեկտիկուտի ափերի մոտ, նա կորցրեց իր բոլոր գրքերը (50 տուփ) և իր բոլոր նմուշները (ներառյալ ավելի քան 60,000 պարկուճ)։ Հաստատվելով Նյու Յորքում՝ Ռաֆինեսկը դարձավ նորաստեղծ Բնական պատմության լիցեյի հիմնադիրներից մեկը։ 1817 թվականին նրա «Ֆլորուլա Լյուդովիկիանա կամ Լուիզիանայի նահանգի ֆլորան» գիրքը խիստ քննադատության է ենթարկվել գործընկեր բուսաբանների կողմից, ինչի հետևանքով նրա գրությունները անտեսվել են։ Մինչև 1818 թվականը նա հավաքել և անվանել է ավելի քան 250 նոր բուսատեսակներ և կենդանիներ։ Աստիճանաբար նա վերականգնեց բնական առարկաների իր հավաքածուն։

1818 թվականի ամռանը Հենդերսոնում, Կենտուկի, Ռաֆինեսկը հանդիպեց բնագետ Ջոն Ջեյմս Օդյուբոնին և իրականում մնաց Օդյուբոնի տանը մոտ երեք շաբաթ։ Օդուբոնը, թեև վայելում էր Ռաֆինեսկի ընկերակցությունը, նրան օգտագործում էր կատակներում, որոնք ներառում էին ֆանտաստիկ գեղարվեստական ​​տեսակներ։

1819 թվականին Ռաֆինեսկը դարձավ բուսաբանության պրոֆեսոր Տրանսիլվանիայի համալսարանում Լեքսինգթոն (Կենտուկի) որտեղ նա նաև մասնավոր դասեր տվեց ֆրանսերեն, իտալերեն և իսպաներեն։ Նա թույլ կապի մեջ էր Ջոն Դ. Քլիֆորդի հետ, վաճառական, ով նույնպես հետաքրքրված էր Օհայոյի հովտում մնացած հնագույն հողային աշխատանքներով։ Քլիֆորդը արխիվային հետազոտություն է անցկացրել՝ փնտրելով այս հողաթմբերի ծագումը, իսկ Ռաֆինեսկը չափել և քարտեզագրել է դրանք։ Ոմանք արդեն կորցրել էին ամերիկյան զարգացումը։

1820 թվականին նա ընտրվել է Ամերիկյան հնագիտական ընկերության անդամ։

Ռաֆինեսկը սկսեց գրանցել բույսերի և կենդանիների բոլոր նոր տեսակները, որոնց հանդիպեց նահանգով մեկ ճանապարհորդության ժամանակ։ Նա համարվում էր բարձրագույն բույսերի անկանոն ուսանող։ 1826 թվականի գարնանը նա լքեց համալսարանը՝ վիճաբանելով նրա նախագահի հետ։

Նա ճամփորդեց ու դասախոսություններ կարդաց տարբեր վայրերում, ջանում էր ամսագիր ու բուսաբանական այգի հիմնել, բայց անհաջող։ Նա տեղափոխվեց Ֆիլադելֆիա՝ հրատարակչական և հետազոտական կենտրոն, առանց աշխատանքի։ Նա հրատարակեց The Atlantic Journal and Friend of Knowledge, Cyclopædic Journal and Review  որից տպագրվեց միայն ութ համար (1832–1833)։ Նա նաև հրապարակային դասախոսություններ է կարդացել և շարունակում էր հրատարակել հիմնականում իր միջոցներով։

Մահ 
Ռաֆինեսկը մահացավ ստամոքսի և լյարդի քաղցկեղից Ֆիլադելֆիայում 1840 թվականի սեպտեմբերի 18-ին։ Քաղցկեղը կարող է առաջանալ տարիներ առաջ Ռաֆինեսկի ինքնաբուժմամբ՝ աղիքային պտեր պարունակող խառնուրդով։ Նա թաղվել է հողամասում, որտեղ այժմ գտնվում է Ռոնալդսոնի գերեզմանատունը։ 1924 թվականի մարտին նրա մասունքները, որոնք համարվում էին նրա աճյունները, տեղափոխվեցին Տրանսիլվանիայի համալսարան և նորից թաղվեցին գերեզմանում քարի տակ, որի վրա գրված էր՝ «Պատիվ, ում պատիվը ուշացավ»։

Աշխատանք

Կենսաբանություն 

Ռաֆինեսկը հրապարակել է բույսերի 6700 երկանդամ անուններ, որոնցից շատերը առաջնահերթություն ունեն ավելի ծանոթ անունների նկատմամբ :Նրա արտադրած նոր տաքսոնների քանակը՝ և՛ բույսերի, և՛ կենդանիների, Ռաֆինեսկը դարձրել է հիշարժան կամ նույնիսկ տխրահռչակ կենսաբանների շրջանում։

Ռաֆինեսկը դիմեց Լյուիսի և Քլարկի արշավախմբին միանալու համար, սակայն Թոմաս Ջեֆերսոնը երկու անգամ մերժեց։ Արշավախմբի կողմից հավաքված նմուշներն ուսումնասիրելուց հետո նա գիտական անվանումներ է շնորհել սևապոչ տափաստանային շանը (Cynomys ludovicianus), ճերմակոտ մկնիկը (Peromyscus leucopus) և ջորի եղնիկը (Odocoileus hemionus''):

Էվոլյուցիա 
Ռաֆինեսկը առաջիններից էր, ով օգտագործեց «էվոլյուցիա» տերմինը կենսաբանական տեսակավորման համատեքստում[30]:

Ռաֆինեսկը Չարլզ Դարվինից առաջ առաջարկեց էվոլյուցիայի տեսություն։ 1832 թվականին մի նամակում Ռաֆինեսկը գրել է.
:
«Տեսակների ծագման մասին» գրքի երրորդ հրատարակության մեջ, որը հրապարակվել է 1861 թվականին, Չարլզ Դարվինը ավելացրել է պատմական ուրվագիծ, որն ընդունում է Ռաֆինեսկի գաղափարները ։

Ռաֆինեսկի էվոլյուցիոն տեսությունը հայտնվում է երկու էջանոց հոդվածում Atlantic Journal and Friend of Knowledge-ի 1833 թվականի գարնանային համարում (իր կողմից հիմնադրված ամսագիր)։ Ռաֆինեսկը գտնում էր, որ տեսակները ամրագրված չեն. դրանք աստիճանաբար փոխվում են ժամանակի ընթացքում։ Նա օգտագործել է «մուտացիաներ» տերմինը։ Նա կարծում էր, որ էվոլյուցիան տեղի է ունեցել «աստիճանական քայլերով՝ հեռավոր անկանոն ժամանակաշրջաններում»։ Սա համեմատվել է կետադրական հավասարակշռության հասկացության հետ [37] : Նա նաև գտնում էր, որ նույն գործընթացները վերաբերում են մարդկանց։

Վալամ Օլում 
1836 թվականին Ռաֆինեսկը հրատարակեց «Ամերիկյան ազգերը» իր առաջին հատորը։ Սա ներառում էր Վալամ Օլումը՝ Լենապեի ենթադրյալ միգրացիայի և ստեղծման պատմությունը (անգլախոսների կողմից նաև հայտնի է որպես Դելավերի հնդկացիներ)։ Այն պատմում էր նրանց գաղթի մասին Դելավեր գետի շրջակայքի երկրներ։ Ռաֆինեսկը պնդում էր, որ ինքը ձեռք է բերել փայտե սալիկներ՝ փորագրված և նկարված բնիկ ժայռապատկերներով, ինչպես նաև տառադարձություն Լենապեի լեզվով։ Դրա հիման վրա նա պատրաստել է պլանշետների բովանդակության անգլերեն թարգմանությունը։ Ռաֆինեսկը պնդում էր, որ բնօրինակ պլանշետները և տառադարձությունը հետագայում կորել են՝ թողնելով իր նշումներն ու արտագրված պատճենը որպես ապացույցի միակ գրառում։

Ռաֆինեսկի հրապարակումից ավելի քան մեկ դար անց, էթնագետները լայնորեն ճանաչում էին Վալամ Օլումին որպես ծագումով իսկական բնիկ ամերիկացի, բայց արդեն 1849 թվականին, երբ փաստաթուղթը վերահրատարակվեց Էֆրեմ Գ. և նրա հարակից տարածքները գրեցին Սքվիերին, որ նա կարծում է, որ փաստաթուղթը կարող է կեղծված լինել։ 1950-ականներին Ինդիանայի պատմական ընկերությունը հրատարակեց Վալամ Օլումի «վերաթարգմանությունը»՝ որպես «արժանի առարկա աբորիգենների մշակույթի ուսանողների համար»։

20-րդ դարի վերջից ի վեր, հատկապես 1980-ականներից սկսած լեզվաբանական, էթնոպատմական, հնագիտական և տեքստային վերլուծությունների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Վալամ Օլումի պատմությունը հիմնականում կամ ամբողջությամբ հորինվածք էր։ Գիտնականները նկարագրել են «Լենապեի իսկական ավանդական միգրացիայի պատմությունների» մասին գրառումը որպես կեղծ։ 1995 թվականին Դեյվիդ Օեստրայխերի «Վալամ Օլումի անատոմիան. 19-րդ դարի մարդաբանական խաբեություն» թեզի հրապարակումից հետո շատ գիտնականներ համաձայնեցին նրա վերլուծությանը։ Նրանք եզրակացրեցին, որ Ռաֆինեսկը կամ կեղծիքի հեղինակն էր, կամ գուցե զոհը։ Այլ գիտնականներ, գրողներ և Լենապեներից ոմանք շարունակում են հավատարիմ համարել պատմությունը և պաշտպանել դրա իսկությունը։

Նախապատմական մշակույթների ուսումնասիրություն 

Ռաֆինեսկը նշանակալի ներդրում ունեցավ հյուսիսամերիկյան նախապատմության մեջ՝ Ադենա և Հոփվել մշակույթների հնագույն հողային աշխատանքների ուսումնասիրությամբ, հատկապես Օհայոյի հովտում։ Նա առաջինն էր, ով դրանք ճանաչեց որպես «Ամերիկայի հնագույն հուշարձաններ»։ Նա թվարկեց ավելի քան 500 նման հնագիտական վայրեր Օհայոյում և Կենտուկիում։ Ռաֆինեսկը երբեք չի պեղել, ավելի շուտ, նա գրանցել է այցելած վայրերը զգույշ չափումների, էսքիզների և գրավոր նկարագրությունների միջոցով։ Նրա նկարագրություններից միայն մի քանիսը հրապարակվեցին՝ իր ընկերոջ՝ Ջոն Դ. Քլիֆորդի «Հնդկական հնություններ» շարքով, ութ երկար նամակներ Լեքսինգթոնի կարճատև «Western Review and Miscellaneous Magazine» ամսագրում (1819–1820): Քլիֆորդը հանկարծամահ է լինում 1820 թվականին՝ վերջ տալով իր ներդրումներին։

Ռաֆինեսկի աշխատանքն օգտագործվել է ուրիշների կողմից։ Օրինակ, նա հայտնաբերեց 148 հնագույն հողային աշխատանքներ Կենտուկիում։ Կենտուկիի բոլոր վայրերը, որոնք ներառվել են Է. Գ. Սքուիերի և Դևիսի կողմից Միսիսիպի հովտի իրենց նշանավոր հնագույն հուշարձաններում (1848), ավարտված Սմիթսոնյան ինստիտուտի համար, առաջին անգամ ճանաչվել են Ռաֆինեսկի կողմից իր ձեռագրերում  :

Ռաֆինեսկը նաև ներդրում է ունեցել մեզոամերիկյան ուսումնասիրության մեջ։ Վերջիններս հիմնված էին լեզվաբանական տվյալների վրա, որոնք նա քաղել էր տպագիր աղբյուրներից, հիմնականում՝ ճանապարհորդների։ Նա նշանակեց որպես Taino՝ Կարիբյան կղզու Հայիթի կղզու հնագույն լեզուն։ Ավելի ուշ մյուսները նույնպես օգտագործեցին այդ տերմինը՝ Կարիբյան ավազանի բնիկ ժողովուրդների Էթնիկական խումբը բացահայտելու համար։

Թեև սխալվել է իր ենթադրության մեջ, որ հնագույն մայա գրերը այբբենական բնույթ են կրում, Ռաֆինեսկը հավանաբար առաջինն էր, ով պնդեց, որ ժամանակակից մայաների լեզուների ուսումնասիրությունը կարող է հանգեցնել հին գրի վերծանմանը։ 1832 թվականին նա առաջինն էր, ով մասամբ վերծանեց հին մայաներին։ Նա բացատրեց, որ նրա գծիկ-կետ նշանները համապատասխանաբար ներկայացնում են հինգեր և միավորներ։

Ժառանգություն 
Ըստ պատմաբան Ջորջ Դենիելսի՝ Ռաֆինեսկը փայլուն, բայց անկանոն բնագետ էր, ով շրջում էր ամերիկյան անապատում։ Նրա ոճը համահունչ էր գիտության զարգացող պրոֆեսիոնալիզացիային, իսկ ձեռքբերումները վիճելի էին այդ ժամանակ և այն ժամանակվանից պատմաբանների կողմից։ 1820 թվականին նա գործնականում հեռացված էր գիտական ​​հանրությունից, քանի որ բոլոր կարևոր հրապարակումները մերժում էին նրա պնդումները։ Այն ժամանակվա երկու առաջատար ամերիկացի գիտնականներ Բենջամին Սիլիմանը և Ասա Գրեյը խիստ քննադատության էին ենթարկում։ Ժամանակակից պատմաբանները համաձայն են, որ Ռաֆինեսկը հաճախ շտապում էր և փորձում էր պատշաճ կերպով վարկ պահանջել այլ հետազոտողների շնորհիվ։ Գիտնականներին անհանգստացնում էր այն, որ նրա էվոլյուցիայի տեսությունը՝ Դարվինից շատ առաջ, թվում էր, թե ավելի շատ հիմնված է նրա ենթադրությունների և չափազանցությունների վրա, քան հիմնավոր հետազոտությունների վրա։ Չնայած իր բոլոր թերություններին, ասում է Դենիելսը, «նա հսկայական ներդրում է ունեցել ամերիկյան գիտության բնական պատմության փուլում... 34 սեռերի և ամերիկյան ձկների 24 տեսակների հիմնադրմամբ»։ Նա նաև փայլուն ուսուցիչ էր Տրանսիլվանիայի համալսարանում։

 1841 թվականին Թոմաս Նաթալը Ռաֆինեսկի անունով նոր ցեղ է անվանել Rafinesquia: Նա իրեն պարտական էր զգում բնագետի հանդեպ, ով ոգեշնչել էր նրա աշխատանքը և դրական գնահատական տվել Նաթալի Ֆլորային ։ Այժմ սեռը պարունակում է երկու տեսակ՝ Rafinesquia californica Nutt: (California plumeseed կամ California chicory) և Rafinesquia neomexicana A. Grey (անապատի եղերդիկ կամ կալիֆորնիական եղերդիկ)։
 1892 թվականին Ջեյմս Մ. Կլարկը առաջարկեց Rafinesquina ցեղի անունը՝ ի պատիվ Rafinesque, մի շարք բրածոների ուսոտանիներ տեսակների համար , որոնք այն ժամանակ պատկանում էին Leptaena սեռին; սեռը այժմ ներառված է Rafinesquinidae ընտանիքի մեջ։

Հրատարակված աշխատություններ 
1810: Indice d'ittiologia siciliana ossia catalogo metodico dei nomi latini, italiani, e siciliani dei pesci, che si rinvengono in Sicilia disposti secondo un metodo naturale eseguito da un appendice che contiene la descrizione di alcuni nuovi pesci siciliani. Opuscolo del signore C.S. Rafinesque Schmaltz. Messina. 70 pp. + 2 plates.
1810: Caratteri di Alcuni Nuovi Generi e Nuove Specie di Animali e Piante della Sicilia. Palermo.
1814: Specchio delle Scienze. Palermo.
1814: Précis des Découvertes et Travaux Somiologiques. Palermo.
1814: Principes Fondamentaux de Somiologie. Palermo.
1815: Analyse de la Nature ou tableau de l'univers et des corps organisés. Palermo, 223 pp.
1815–1840: Autikon Botanikon. Philadelphia.
1817: Florula ludoviciana; or, A flora of the state of Louisiana. New York: C. Wiley & Co.
1818: Description of three new genera of fluviatile fish, Pomoxis, Sarchirus and Exoglossum. Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia 1, 417–422. (Read December 1 and 8, 1818) (BHL link)
1819: "Dissertation on Water-Snakes", published in the London Literary Gazette.
1820: Ichthyologia Ohiensis. Lexington.
1824: Ancient History, or Annals of Kentucky. Frankfort.
1825: Neogenyton. Lexington.
1828–1830: Medical Flora, a Manual of the Medical Botany of the United States of North America (two volumes). Philadelphia.
1830: 
1832: American Florist

1832: 
1832–1833: Atlantic Journal and Friend of Knowledge. Philadelphia.
1833: Herbarium Rafinesquianum. Philadelphia.
1836: A Life of Travels. Philadelphia.
1836:  Pars Prima, Pars Secunda, Pars Tertia & Pars IV Et Ult.
1836: The American Nations (two volumes). Philadelphia.
1836: A Life of Travels and Researches in North America and South Europe
1836: "The World", a poem.
1836–1838: New Flora and Botany of North America (four parts). Philadelphia.
1837: Safe Banking
1837: Notes to Thomas Wright's Original Theory, or New Hypothesis of the Universe.
1838: Genius and Spirit of the Hebrew Bible. Philadelphia.
1838: Alsographia Americana. Philadelphia.
1838: The American Monuments of North and South America. Philadelphia.
1838: Sylva Telluriana. Philadelphia.
1839: Celestial Wonders and Philosophy of the Visible Heavens.
1840: The Good Book (Amenities of Nature). Philadelphia.
1840: Pleasure and Duties of Wealth.

Ժողովրդական մշակույթում 
Ջոն Ջերեմի Սալիվանի «Լա-Հվի-Նե-Սկի. Էքսցենտրիկ բնագետի կարիերան» էսսեն, որը հրապարակվել է 2011 թվականին նրա «Pulphead» ժողովածուում, ներկայացնում է Ռաֆինեսկի կյանքն ու ժամանակները։

Արտաքին հղումներ 
Constantine Samuel Rafinesque Papers, 1815–1834 and undated from the Smithsonian Institution Archives

Constantine Samuel Rafinesque, by Clark Kimberling
Fishes sketched by Rafinesque
Fishes first described by Rafinesque

Ծանոթագրություններ

Մատենագիտություններ 

Բուսաբաններ
Կենդանաբաններ
Հնագետներ
Օդերևութաբանություն
Ճանապարհորդներ
Սնկաբանություն
Մայանիստներ