Բան (տիտղոս)

Բան (, , , ), տեղական կառավարիչի կամ պաշտոնավարի տիտղոս, որը նման էր փոխարքայի (կամ ներկայիս վարչապետի), որն օգտագործվում էր Կենտրոնական և Հարավարևելյան Եվրոպայի մի քանի նահանգներում 7-րդ դարից մինչև 20-րդ դարերը։ Ամենատարածվածը Խորվաթիայում էր։ Բանը հաճախ իշխում էր որպես թագավորի կառավարական ներկայացուցիչ, գերագույն զորահրամանատար և դատավոր, իսկ 18-րդ դարում Խորվաթիայում նույնիսկ գլխավոր պետական պաշտոնյան էր։ Տիտղոսն օգտագործվել է նաև Հունգարիայի և Բոսնիայի որոշ տարածքներում։

Աղբյուրներ 
Բան տիտղոսի մասին առաջին հայտնի հիշատակումը եղել է 10-րդ դարում Կոնստանտին VII Պորֆիրոգենիտոսի կողմից, «Կայսրության կառավարման մասին» (De Administrando Imperio) աշխատության մեջ, 30-րդ և 31-րդ գլխում «Պատմություն Դալմաթիայի գավառի մասին» և «Խորվաթների և այն երկրի մասին, որտեղ նրանք այժմ բնակվում են», նվիրված խորվաթներին և նրանց միջնադարյան պետության խորվաթական կազմակերպմանը։ 30-րդ գլխում, բյուզանդական հունարենով նկարագրելով, թե ինչպես խորվաթական պետությունը բաժանվեց տասնմեկ ժուպանիայի (ζουπανίας - župas), բաները  (βοάνος - Boános) կառավարում են (καὶ ὁ βοάνος αὐτῶν κρατεῖ ) Կրբավայում (τὴν Κρίβασαν -  Krbava),  Լիձանում (τὴν Λίτζαν  ) և (καὶ ) Գացկայում (τὴν Γουτζησκά - Gacka): 31-րդ գլխում, նկարագրելով Խորվաթիայի ռազմական և ռազմածովային ուժերը, գրում է. «Միրոսլավը, ով կառավարում էր չորս տարի, սպանվեց հզոր բանի` Պրիբինայի կողմից», և դրանից հետո հետևեց Խորվաթական թագավորության ռազմական ուժի ժամանակավոր նվազումը։

1029 թվականին Օբրովացում բան Գոդեմիրի քրոջ՝ Ելենայի կողմից հրատարակվել է լատիներեն խարտիա՝ Զադարի Սուրբ Կրշևանի վանքին նվիրաբերելու համար։ Դրանում նա ներկայացվում է որպես «Ես՝ Հելենիզա, բան Գոդեմիրի քույր...» («Ego Heleniza, soror Godemiri bani...»)։ Ֆրանյո Ռաչկին նշել է, որ եթե այն բնօրինակ չէ, ապա անշուշտ նույն 11-րդ դարի արտագրություն է։

12-րդ դարում այդ տիտղոսը հիշատակվել է Դուկլյայի անանուն կուսակրոն վանականի կողմից և «Սուփետար Քարտուլար» () փաստաթղթերի հավաքածուում։ Բյուզանդական հույն պատմիչ Ջոն Կինամոսը վերնագիրը գրել է հունարեն  (mpanos - մբանոս) ձևով։ «Դուկլյան քահանայի տարեգրության» մեջ, որը թվագրված է 12-րդ և 13-րդ դարերով, լատիներեն խմբագրումը գրված է որպես բանուս, բանում, բանո, իսկ խորվաթերենում միայն որպես բան։  «Սուփետար Քարտուլարին» ներառում է տեղեկություններ մինչև 12-րդ դարը, սակայն բաների մասին հատուկ գրությունը թվագրվում է 13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին, որն ավելի հին փաստաթղթի սղագրություն է։ Այն նշում է, որ գոյություն է ունեցել յոթ բան, և դրանք ընտրվել են խորվաթական տասներկու ազնվական ցեղերից վեցի կողմից, որտեղ տիտղոսը գրված է որպես բանուս և բանի։

Ստուգաբանություն 
Ուշ նախասլավոնական  բառը համարվում է, որ բնիկ սլավոնական բառապաշարի մաս չէ և, ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում է, որ փոխառություն է թյուրքական լեզվից, սակայն նման ծագումը խիստ քննադատության է ենթարկվում ժամանակակից պատմաբանների կողմից, ովքեր ավելի շուտ պնդում են արևմտաեվրոպական ծագումը։

Տիտղոսի ծագումը միջնադարյան խորվաթների մոտ լիովին պարզաբանված չէ, և նույնքան էլ դժվար է գտնել ճշգրիտ աղբյուրը թյուրքական բառի սկզբնական ձևի։ Համաձայն հիմնական տեսության՝ այն ընդհանուր առմամբ բացատրվում է որպես պանոնյան ավարների տիրակալի՝ Բայան անձնական անունից, որը ծագում է նախաթուրքական *bāj- «հարուստ, հարստություն, առատություն, իշխան, ամուսին» արմատից։ Նախաթուրքական *bāj- արմատը երբեմն բացատրվում է որպես բնիկ թյուրքական բառ, սակայն, դա կարող է լինել նաև փոխառություն իրանական Բեյ (նախաիրանական  - «աստված; տեր») տիտղոսից։ Ալթայական տեսության շրջանակներում բառը ժառանգվել է նախաալթայական  «բազմաթիվ, մեծ» բառից։ «Բան» տիտղոսը կարող է առաջացած լինել նաև Բոյան հատուկ անունից, և լրացուցիչ առաջարկվել է իրանական և գերմանական լեզվական ծագում։

Ավարական «բայան» (bajan) անվանումը, որը որոշ գիտնականներ, փորձելով բացատրել տիտղոսի ծագումը, մեկնաբանել են «հորդայի տիրակալ» ենթադրյալ իմաստով, ինքնին վկայված է որպես  6-րդ դարի ավար խան Բայան I-ի անձնանուն, որը գլխավորել է Բյուզանդական կայսրության գավառների արշավանքները։ Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ անձնանունը տիտղոսի հնարավոր սխալ մեկնաբանություն էր, բայց Բայանն արդեն ուներ խանի տիտղոս, և անունը, ինչպես նաև դրա ծագումը լավ հաստատված են։ Ավարների շրջանում բան տիտղոսը երբեք չի հաստատվել պատմական աղբյուրներում, և որպես այդպիսին ավարական ստուգաբանական ծագումն անհամոզիչ է։

Տիտղոսի կիրառություն 
Վաղ շրջանների աղբյուրները սակավ են, բայց գոյություն ունեցողները ցույց են տալիս, որ միջնադարից սկսած «բան» բառը տիտղոս էր, որն օգտագործվում էր տեղական հողային կառավարիչների համար Բալկանների այն տարածքներում, որտեղ հարավսլավոնական բնակչությունը գաղթել էր մոտ 7-րդ դարում, մասնավորապես Խորվաթիայի դքսությունում (8-րդ դար– մոտ 925), Խորվաթիայի թագավորությունում, Հունգարական թագավորությունում և Խորվաթիայում Հունգարիայի հետ միության մեջ (1102–1526), Բոսնիայի Բանատում (1154–1377) և Մակսոյի Բանատում (1254–1496): Ըստ Նոել Մալքոլմի, Բոսնիայում խորվաթական «բան» տիտղոսի օգտագործումը ցույց է տալիս, որ խորվաթական աշխարհի հետ քաղաքական կապերը եղել են վաղ ժամանակներից, մինչդեռ սերբերի գերագույն առաջնորդը միշտ կոչվել է Մեծ իշխան (Veliki Župan) և երբեք` «բան»։

Տիտղոսի իմաստը ժամանակի ընթացքում փոխվեց. բանի դիրքը կարելի է համեմատել փոխարքայի կամ բարձր վասալի հետ, ինչպիսին է ժառանգական դուքսը, բայց ոչ մեկը ճշգրիտ չէ բոլոր պատմական բան տիտղոսների համար։ Խորվաթիայում բանն էր տիրում տիրակալի անունով, նա թագավորից հետո առաջին պետական բարձրաստիճան այրն էր, թագավորի օրինական ներկայացուցիչը և ուներ տարբեր լիազորություններ և գործառույթներ։

Հարավսլավոնական լեզուներում բան-ի կառավարող տարածքը կոչվում էր Բանովինա (կամ Բանատ), որը հաճախ անգլերենով տառադարձվում էր որպես Banate կամ Bannate, ինչպես նաև որպես Banat կամ Bannat:

Խորվաթիա 

Խորվաթիայի ամենավաղ բանը () եղել է Պրիբինան 10-րդ դարում (մոտ 949 – 969), որին հաջորդում են Գոդեմիրը (969–995), Գվարդան կամ Վարդան (մոտ 995–1000), Բոժետեհը (մոտ 1000–1030), Ստյեպան Պրասկան (մոտ 1035–1058), Գոյչոն (մոտ 1060–1069), իսկ ավելի ուշ՝ Դմիտար Զվոնիմիրը (մոտ 1070–1075) և, հնարավոր է, Պետար Սնաչիչը (մոտ 1075–1091), որը դառնալու էր Խորվաթիայի վերջին բնիկ թագավորը։

10-րդ դարի կեսերի բավականին ուշ հիշատակումը, քանի որ հիշատակված չէ ավելի հին արձանագրություններում և թագավորական կանոնադրություններում, ցույց է տալիս, որ այն չի պահպանվել ավար խագանատի ժամանակաշրջանից, ինչպես նախկինում ենթադրվում էր պատմագրության մեջ։ Դա ավելի շուտ վկայում է Խորվաթիայի թագավոր Տոմիսլավի կողմից Սլավոնիայի գրավումից հետո, Հունգարիայի կողմից Սլավոնիան գրավելուց հետո Հյուսիսային սահմանի ընդլայնման ազդեցության մասին՝ բանի դիրքը նմանեցնելով սահմանամերձ շրջանը պաշտպանող մարկգրաֆի դիրքին։ Այն, որ բանը գրեթե թագավորական տիտղոս էր, երևում է 1042 թվականի կանոնադրության մեջ, որտեղ ոմն բան` «S»-ը, ամենայն հավանականությամբ, Ստյեպան Պրասկան, հիմնել է իր կողմից Chrysogoni Jaderæ վանքը՝ նրան տալով հող, հարկ, հարստություն, անասուններ, գյուղացիներ, և որ նա ստացել է բյուզանդական կայսերական պրոտոսպատարիոսի կոչում։ Այս կայսերական տիտղոսը, ինչ-որ կերպ կապված է բանի հետ, տրվել է գավառական կառավարիչներին և օտարերկրյա կառավարիչներին և, ամենայն հավանականությամբ, օգտագործվել է խորվաթական և բյուզանդական թագավորական արքունիքի կապը ընդգծելու համար։

1102 թվականից հետո, երբ Խորվաթիան անձնական ունիայով կապվեց Հունգարիայի թագավորության հետ, բան տիտղոսը տրվեց թագավորների կողմից։ Խորվաթիան որպես ամբողջություն կառավարվում էր փոխարքաների (viceroys) կողմից 1102-1225 թվականներին, երբ այն բաժանվեց երկու առանձին բանովինաների՝ Սլավոնիա և Խորվաթիա և Դալմաթիա։ Երկու տարբեր բան նշանակվեցին մինչև 1476 թվականը, երբ վերսկսվեց մեկ բանի ինստիտուտը։ Բան տիտղոսը Խորվաթիայում պահպանվեց նույնիսկ 1527 թվականից հետո, երբ երկիրը դարձավ Հաբսբուրգյան միապետության մաս և շարունակվեց մինչև 1918 թվականը։ 18-րդ դարում Խորվաթիայի բաներն ի վերջո դառնում էին Խորվաթիայի գլխավոր պետական պաշտոնյաներ։ Նրանք գլխավորում էին Բանի կառավարությունը, ինչպես նաև Դատարանը (Tabula Banalis), փաստորեն Խորվաթիայի առաջին վարչապետներն էին։

Բոսնիա 
Երբ Բոսնիական պետությունը միջնադարում ձեռք բերեց փաստացի անկախություն 12-րդ դարում, նրա կառավարիչները կոչվեցին բան, իսկ նրանց տարածքը՝ բանովինա։ Սկզբում Բոսնիայի կարգավիճակը որպես փաստացի անկախ պետություն, կախված դարաշրջանից, Հունգարիայի և Բյուզանդիայի հետ հարաբերությունների առումով տատանվում էր։ Այնուամենայնիվ, բոսնիական արգելքները երբեք փոխարքաներ չեն եղել, այն իմաստով, ինչպես արևմուտքում գտնվող նրանց հարևանները Խորվաթիայում՝ նշանակված թագավորի կողմից։

Ամենավաղ հիշատակված բոսնիական բաներն էին Բորիչը (1154–1163) և Կուլինը (1163–1204)։ Բոսնիական միջնադարյան դինաստիաները, որոնք օգտագործում էին բան տիտղոսը 12-րդ դարից մինչև 14-րդ դարի վերջը, ամենահայտնիներն էին Բորիչը, Կուլինիչը՝ Բան Կուլինի և Մատեյ Նինոսլավի հետ և Կոտրոմանիչ դինաստիան։

12-րդ դարից մինչև 13-րդ դարի վերջ ամենահայտնի բաներից մի քանիսն էին Բան Բորիչը, Բան Կուլինը, Բան Ստեֆան Կուլինիչը, Բան Մատեյ Նինոսլավը, Պրիյեզդա I-ը, Պրիյեզդա II-ը, Ստեֆան I-ը և Ստեֆան II-ը։

Բոսնիական միջնադարյան պետությունը օգտագործում էր «բան» տիտղոսը, մինչև որ կառավարիչները ընդունեցին «արքա» տիտղոսը Բոսնիայի թագավորության օրոք, ընդ որում Բան Ստեֆան II-ի իրավահաջորդ Տվրտկո I-ն առաջինն էր, ով բացեց «արքա» տիտղոսը։

Մաչվա և Բանատ 
Մաչվա և Բանատ շրջանները (այժմ՝ Սերբիայում և Ռումինիայում) կառավարում էին բաները։ Մաչվան (Macsó) միջնադարյան Հունգարիայի թագավորության մի մասն էր, թեև անկախության տարբեր մակարդակներում էր. բաներից ոմանք օտար փոխարքաներ էին, ոմանք՝ բնիկ ազնվականներ, իսկ մեկը նույնիսկ աճեց` հասնելով թագավորական պալատինի (Հունգարիայում թագավորից հետո բարձրագույն պետական պաշտոն) կարգավիճակի։

Վալախիա 
Տիտղոսն օգտագործվել է նաև Վալախիայում և Օլթենիայի կամ Սևերինի Բանատե շրջանում՝ 13-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի միջնադարյան կառավարիչների կողմից։ Վալախական բանը զինվորական կառավարիչ էր, որը կապված էին բարձրագույն բոյար պաշտոնի հետ, և նրա իրավասությունները Վալախիայում կոչվում էին բանատ կամ բանիե։ Վալախի գլխավոր տիրակալը կոչվել է վոյիվոդ՝ բանից ավելի բարձր պաշտոն։

Բուլղարիա 
Բան տիտղոսը նույնպես որոշ դեպքերում շնորհվել է Երկրորդ Բուլղարական կայսրությունում, սակայն բացառություն է մնացել։ Օրինակներից մեկը 14-րդ դարի Սրեդեց (Սոֆիա) նահանգապետ Բան Յանուկան էր։

Հարավսլավիայի Թագավորություն 
Բան տիտղոսն օգտագործվել է նաև 19-րդ դարի Սերբիայի և Հարավսլավիայի թագավորությունում 1929-1941 թվականներին։ Բանը Հարավսլավիայի Թագավորության յուրաքանչյուր գավառի (կոչվում է բանովինա) կառավարչի տիտղոսն էր 1929-1941 թվականներին։ Կառավարչի տիտղոսը շատ ավելի ցածր էր, քան միջնադարյան ֆեոդալական բան տիտղոսը։

Ժառանգություն 
Բան բառը պահպանվել է ժամանակակից բազմաթիվ տեղանուններում և բնակավայրերի այն շրջաններում, որտեղ ժամանակին բան է կառավարել, ինչպես նաև անձնանուններում։

Կենտրոնական Խորվաթիայում գտնվող մի շրջան, որը գտնվում է Սիսակի հարավում, կոչվում է Բանովինա շրջան կամ Բանիջա։

Բանատի շրջանը Պանոնյան ավազանում Դանուբ և Տիսա գետերի միջև, այժմ Ռումինիայում, Սերբիայում և Հունգարիայում։

Բանդո, Բանդոլա, Բանյ դվոր և Բանյ ստոլ և Բանովո պոլյե տեղանուններում Լիկայում

Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան բազմաթիվ տեղանուններ, ինչպիսիք են Բանբրդո, Բանովա Յարուգա գյուղ, Բանովիչի քաղաք և, հնարավոր է, Բանյա Լուկա։

Բան տերմինը դեռ օգտագործվում է Բանսկի դվոր («Բանի նստավայր») արտահայտության մեջ այն շենքերի համար, որտեղ հյուրընկալվում են պետական բարձրաստիճան պաշտոնյաները։ Զագրեբի Բանսկի դվորում տեղակայված է Խորվաթիայի կառավարությունը, իսկ Բանյա Լուկայի Բանսկի դվորը Հանրապետության Նախագահի նստավայրն է։ Նովի Սադում գտնվող Բելա բանովինա («սպիտակ բանովինա») անունով հայտնի շենքում գտնվում է Սերբիայի Վոևոդինա ինքնավար նահանգի խորհրդարանը և կառավարությունը։ Շենքը ստացել է այս անվանումը, քանի որ նախկինում այն ընդունել է Դանուբ Բանովինայի վարչակազմը (1929–1941): Բանովինան նաև Սպլիտի քաղաքապետարանի շենքի և Նիշի համալսարանի վարչական շենքի (ռեկտորատ և գրադարան) խոսակցական անվանումն է։

Խորվաթական առափնյա բանիկա կամ բանիչ նշանակում է «փոքր արծաթե մետաղադրամներ», Վոդիչա (քաղաք Շիբենիկ Կնին ժուպանությունում) բանիկա նշանակում է «անհայտ, հին մետաղադրամներ»։ Խորվաթիայում բանովաց մետաղադրամը հատվել է 1235-1384 թվականներին։ Փողի իմաստով նույնը Ռումինիայում, Բուլղարիայում (բրոնզե մետաղադրամներ) և հին լեհերենում (շիլինգ) է։

Տերմինը հանդիպում է նաև ազգանուններում՝ Բան, Բանիչ, Բանովիչ, Բանովաց, Բալաբան, Բալաբանիչ։

«Բանովիչ Ստրահինյա», 1981 թվականի հարավսլավա-գերմանական արկածային ֆիլմ, որի հերոսը սերբական էպիկական պոեզիայի Ստրահինյա Բանովիչի գեղարվեստական ​​կերպարն է։

Տես նաև 

 Բանատ
 Ժուպան
 Մարզպան
 Վիկոնտ
 Սատրապ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Հղումներ

Հղումներ

Արտաքին հղումներ 

 

Ազնվական տիտղոսներ
Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն
Խորվաթիայի պատմություն
Սերբիայի պատմություն
Հունգարիայի պատմություն
Ռումինիայի պատմություն
Առաջնորդներ
Տիտղոսներ
Պաշտոններ