Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնս

Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնս (, , ), անգլիացի տնտեսագետ, տրամաբանության, փիլիսոփայության և քաղաքատնտեսության պրոֆեսոր, քաղաքատնտեսության մեջ մաթեմատիկական դպրոցի հիմնադիր և Նվազող սահմանային օգտակարության տեսության հիմնադիրներից մեկը։

Իրվինգ Ֆիշերը Ջևոնսի «Քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսություն» գիրքն (1862) անվանել է տնտեսագիտության մեջ մաթեմատիկական մեթոդի սկիզբ։ Այնտեղ հիմնավոր կերպով ներկայացված է, որ տնտեսագիտությունը որպես գիտություն, որը վերաբերում է քանակություններին, անպայմանորեն մաթեմատիկական է։ Դրանով նա բացատրել է արժեքի «վերջնական» (մարգինալ) օգտակարության տեսությունը։ Ջևոնսի աշխատանքը, ինչպես նաև Կ․ Մենգերի (Վիեննայում, 1871թ.) և Լ․ Վալրասի  (Շվեյցարիայում, 1874թ.) կատարած նմանատիպ հայտնագործությունները նշանավորել են տնտեսական մտքի պատմության նոր շրջանի բացումը։ Ջևոնսի ներդրումը տնտեսագիտության մարգինալ հեղափոխության մեջ 19-րդ դարի վերջին հաստատել է նրա համբավը որպես ժամանակի առաջատար քաղաքական տնտեսագետ և տրամաբան։

1863 թվականին «Ոսկու արժեքի խիստ անկումը» (A Serious Fall in the Value of Gold․) գրքում նույնպես, Ջևոնսը հիմնավորել է, որ ապրանքի լրացուցիչ միավորի օգտակարությունը կամ արժեքը սպառողի համար հակադարձ համեմատական է այդ արտադրանքի իր ունեցած միավորների քանակին, գոնե մինչև որոշ կրիտիկական քանակը։

Ջևոնսը հանրությանը հայտնի է «Ածխի հարցը» (1865) աշխատությամբ, որտեղ նա կենտրոնացել է Բրիտանիայի ածխի պաշարների աստիճանական պակասելու վրա և նաև առաջ է քաշել այն տեսակետը, որ էներգարտադրության արդյունավետության բարձրացումը հանգեցնում է էներգիայի սպառման ավելի աճին, ոչ թե նվազմանը-7f, 161f ։ Այս տեսակետն այսօր հայտնի է նրա անունով՝ Ջևոնսի պարադոքս։ Այս կոնկրետ աշխատանքի շնորհիվ Ջևոնսն այսօր համարվում է առաջին տնտեսագետը, ով մշակել է  տնտեսության «էկոլոգիական» հեռանկարը-2։

Տրամաբանության և գիտական մեթոդների վերաբերյալ նրա աշխատություններից ամենակարևորն է «Գիտության սկզբունքները» (1874), ինչպես նաև «Քաղաքատնտեսության տեսությունը» (1871) և «Պետությունն աշխատանքի նկատմամբ» (1882)։ Նրա գյուտերից էր մեխանիկական համակարգիչը՝ տրամաբանական դաշնամուրը (logic piano):

Կենսագրություն 
Ջևոնսը ծնվել է Լիվերպուլում (Լանկաշիր, Անգլիա)։ Նրա հայրը՝ Թոմաս Ջևոնսը, երկաթի վաճառական էր, ով գրում էր նաև իրավական և տնտեսական թեմաների մասին գրքեր։ Նրա մայրը՝ գրող Մերի Էն Ջևոնսը, դուստրն էր բանկիր, խորհրդարանի անդամ Ուիլյամ Ռոսկոյի։

Կրթություն 
Ջևոնսին տասնհինգ տարեկանում ուղարկել են Լոնդոն՝ Համալսարանական քոլեջի դպրոց հաճախելու։ Մոտավորապես այս ժամանակահատվածում էլ նրա մոտ ձևավորել է այն համոզմունքը, որ որպես մտածող կարող է կարևոր ձեռքբերումներ ունենալ։ 1853 թվականի վերջերին, երկու տարի համալսարանական քոլեջում սովորելուց հետո, որտեղ իր սիրելի առարկաներն էին քիմիան և բուսաբանությունը, նրան առաջարկել են աշխատանք Ավստրալիայի Թագավորական դրամահատարանում՝ որպես մետաղագործության փորձագետ։ Մեծ Բրիտանիան լքելու գաղափարը տհաճ էր, բայց 1847 թվականին նրա հոր ֆիրմայի ձախողման և դրամական դժվարություններ հետևանքով, նա ընդունել է այդ պաշտոնի առաջարկը։

Ջևոնսը Մեծ Բրիտանիայից մեկնել է Սիդնեյ 1854 թվականի հունիսին՝ դրամահատարանում որպես փորձագետ աշխատելու։ Ջևոնսն ապրել է իր գործընկերոջ և նրա կնոջ հետ Սիդնեյի (Նոր Հարավային Ուելս նահանգ) տարբեր արվարձաններում, նախքան Անգլիա վերադառնալը։ Իր ընտանիքին ուղղված նամակներում նա նկարագրել է իր կյանքը, լուսանկարել և կազմել Սիդնեյի սոցիալական քարտեզը։ Ջևոնսը հինգ տարի անց Անգլիա է վերադարձել Ամերիկայով։

Նա հրաժարվել է իր նշանակումից և 1859 թվականի աշնանը կրկին ընդունվել Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ որպես ուսանող։ Նրան շնորհվել է Լոնդոնի համալսարանի մագիստրոսի կոչում։

Գործունեություն 
Լոնդոնի համալսարանի մագիստոսի կոչումը ստանալուց հետո Ջևոնսն իր հիմնական ուշադրությունը հատկացրել է քաղաքատնտեսությանը, սակայն բնագիտական առարկաների նկատմամբ նրա հետաքրքրությունը չի մարել․ իր կյանքի ընթացքում նա շարունակել է երբեմն-երբեմն գրել է բնագիտական թեմաներով հոդվածներ, և ֆիզիկական գիտությունների մասին նրա գիտելիքները մեծապես նպաստել են նրա գլխավոր՝ «Գիտության սկզբունքները» (The Principles of Science) տրամաբանական աշխատության հաջողությանը։ Իր մագիստրոսի կոչումը ստանալուց շատ չանցած Ջևոնսը դասավանդող պաշտոն է ստացել Մանչեսթերի Օուենս քոլեջում։ 1866 թվականին նա ընտրվել է Օուենս քոլեջի տրամաբանության, հոգեբանական և բարոյական փիլիսոփայության պրոֆեսոր և Բրիտանական տնտեսական վերլուծական Քոբդեն կենտրոնի (Cobden Center) քաղաքական տնտեսության պրոֆեսոր։

1862 թվականին Ջևոնսը Բրիտանական ասոցիացիային է ներկայացրել իր երկու հակիրճ թեզիսները․ առաջինը՝ «Քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսության մասին» թեզիսը, որում ներկայացրել է իր ապագա՝ «Քաղաքատնտեսության տեսություն» գրքի հիմնական բովանդակությունը սեղմ և նույնիսկ առանց բանաձևերի և գրաֆիկների։ Մյուսը՝ սեզոնային տատանումների ուսումնասիրման վիճակագրական մեթոդների մասին հոդված էր։ Այս երկու թեզիսները մեծ հաջողություն չեն ունեցել։ Նրան շատ ավելի ճանաչում են բերել նրա գործնական հարցերի վերաբերյալ աշխատանքները, որոնք նվիրված են ոսկու գնին (1863) և «ածխի հարցին» (1865)։ Վերջինը նվիրված էր ապագայում Անգլիայի ածխի պաշարների նվազման հետ կապված խնդիրներին։

1863 - 1876 թվականներին Ջևոնսը դասավանդել է Մանչեսթերում, իսկ 1876 - 1880 թվականներին՝ Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում։ Համապատասխանաբար 1871 և 1874 թվականներին լույս են տեսել նրա ամենահայտնի գրքերը՝ «Քաղաքական տնտեսության տեսությունը» և «Գիտության սկզբունքները՝ տրակտատ տրամաբանության և գիտական ​​մեթոդի մասին»։

Ջևոնսն իր ժամանակի ամենաբազմակողմանի տնտեսագետներից մեկն էր. նրան հավասարապես հետաքրքրել են տնտեսագիտության տեսական խնդիրները, կիրառական վերլուծությունները (օրինակ՝ ածխի և ոսկու շուկաները), վիճակագրական հետազոտությունները։ Ջևոնսը մեծ ներդրում է ունեցել ինդեքսների տեսության մշակման մեջ, ինչպես նաև փորձել է ստեղծել տնտեսական ցիկլի տեսություն՝ հիմնված արեգակնային ակտիվության պարբերականության վրա, և գիտության տրամաբանության և մեթոդաբանության հարցերի վրա։ Այստեղ Ջևոնսը ցույց է տվել անսովոր լայն մտահորիզոն, որը դուրս էր գալիս տնտեսագիտության շրջանակներից։ Այդպիսով դրել է ժամանակակից տրամաբանության հիմքերը։ Հետաքրքրական է, որ նրա տրակտատում, նույնիսկ, տեղ չեն գտել տնտեսագիտական ​​տեսության մեթոդաբանական խնդիրները։ 

Թեև Ջևոնսը հատուկ աշխատություններ չի թողել տնտեսական մտքի պատմության վերաբերյալ, նա գրել է  անցյալի և ներկայի տարբեր հեղինակների կողմից Մարգինալ օգտակարության մաթեմատիկական տեսության պատմական զարգացման նկարագրությունը՝ իր ժամանակի առավել մանրամասն նկարագրությունը (իր նախորդների և ժամանակակիցների համեմատ առավել նշանակալի նկարագրությունը)։

Ջևոնսը տնտեսական մտքի պատմության մեջ մտել է հիմնականում որպես «Քաղաքատնտեսության տեսություն» գրքի հեղինակ, որը, Մենգերի և Վալրասի հիմնական աշխատությունների հետ միաժամանակ հրապարակումով, նշանավորել է մարժինալիստական հեղափոխության սկիզբը։

Նախաբանում Ջևոնսը ձևակերպել է իր հայտնի թեզը, որ «մեր գիտությունը պետք է մաթեմատիկական լինի, թեկուզ միայն այն պատճառով, որ այն գործ ունի մեծությունների հետ»։ Թեև տնտեսական կախվածությունները կարելի է նկարագրել բառերով, մաթեմատիկական լեզուն ավելի ճշգրիտ է և ավելի հեշտ ընկալելի։ Որպեսզի տնտեսագիտությունը իսկապես ճշգրիտ դառնա, այն վիճակագրական տվյալների ընդլայնման և բարելավման կարիք է զգում․ այն տվյալների, որոնք հնարավորություն կտան բանաձևերին տալ քանակական որոշակիություն։ Ջևոնսն իր սեփական տեսությունը բնութագրում է որպես «օգտակարության և սեփական շահի մեխանիզմ»։

Օգտակարության տեսություն 

Օգտակարության տեսությունը, որը դարձել է նրա քաղաքատնտեսության ընդհանուր տեսության առանցքը, գործնականում ձևակերպվել է 1860 թվականին գրված նամակում։ Եվ նմաններին փոխարինելու նրա տրամաբանական սկզբունքների ծիլերը կարելի է գտնել այն տեսակետում, որը նա առաջադրել է 1861 թվականին գրված մեկ այլ նամակում, որ «փիլիսոփայությունը պետք է բաղկացած լինի բացառապես իրերի նմանության մատնանշումից»։ Վերը նշված օգտակարության տեսությունն (որ տնտեսագիտությունն ըստ էության մաթեմատիկական գիտություն է, և որ ապրանքի օգտակարության աստիճանը անընդհատ մաթեմատիկական ֆունկցիա է՝ կախված առկա ապրանքի որոշակի քանակից և ենթադրյալ գործոններից) ավելի հստակորեն ձևակերպվել է «Քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսություն» թեմայով աշխատությունում, որը գրվել է 1862 թվականին, Բրիտանական ասոցիացիայի համար։ Այս աշխատությունը, ըստ երևույթին, մեծ ուշադրություն չի գրավել ոչ 1862 թվականին, ոչ էլ չորս տարի անց, երբ այն հրապարակվել է ամսագրում (Journal of Statistical Society)։ Եվ միայն 1871 թվականին է այն նկատվել, երբ հայտնվել է «Քաղաքատնտեսության տեսություն» գիրքը, որտեղ Ջևոնսն իր ուսմունքները լիովին հստակորեն շարադրել է։

Միայն այս աշխատության հրապարակումից հետո Ջևոնսը ծանոթացավ ավելի վաղ գրողների, մասնավորապես՝ Անտուան ​​Օգյուստին Կուրնոյի և Հ.Հ. Գոսսենի կողմից քաղաքատնտեսության մեջ մաթեմատիկայի կիրառություններին։ 1870 թվականին Ջևոնսից անկախ նշակել են Օգտակարության տեսությունը Կարլ Մենգերը (Ավստրիայում) և Լեոն Վալրասը (Շվեյցարիայում)։ Ինչ վերաբերում է փոխանակման արժեքի և վերջնական (կամ սահմանային) օգտակարության միջև կապի հայտնաբերմանը, ապա առաջնահերթությունը պատկանում է Գոսսենին, բայց դա ոչ մի կերպ չի նվազեցնում բրիտանական տնտեսագիտության մեջ Ջևոնսի ներդրումն իր նոր բացահայտմամբ, և այն ձևով, որով նա, ի վերջո, ստիպեց դա նկատել։ Նա երբեմն արտահայվել է ոչ մասնագիտորեն, օրինակ, արված «Քաղաքատնտեսության տեսություն» գրքի սկզբում, արված հայտարարությունը, թե արժեքը լիովին կախված է օգտակարությունից, սխալ մեկնաբանության է ենթարկվել։ Սակայն շեշտադրումների որոշակի չափազանցությունը ներվելի է, երբ գրողը ձգտում է գրավել անտարբեր հասարակության ուշադրությունը։ Դա Նեոդասական հեղափոխության սկիզբն էր, որը վերաձևելու էր տնտեսագիտությունը։

Ջևոնսը հստակ չի տարանջատել օրդինալ (ordinal) և կարդինալ (Cardinal) օգտակարության հասկացությունները։ Կարդինալ օգտակարությունը թույլ է տալիս վիճարկել օգտակարության  հարաբերական մեծությունը, մինչդեռ սովորական օգտակարությունը միայն ենթադրում է, որ ապրանքները կարող են համեմատվել և դասակարգվել ըստ այն ապրանքների, որոնք առավելագույն օգտակարություն են ապահովում։ Թեև  օրդինալ կամ կորդինալ օգտակարությունների միջև բանավեճից առաջ, Ջևոնսի մաթեմատիկան պահանջում էր կարդինալ օգտակար ֆունկցիաներ կիրառել։ Օրինակ, «Քաղաքատնտեսության տեսություն», Գլուխ II-ի «Տնտեսական մեծությունների չափումների տեսություն» ենթաբաժնում, Ջևոնսը պնդում է, որ «Նախ, հաճույքն ու ցավը պետք է չափվեն նույն սանդղակով. և, հետևաբար, ունենալով նույն չափերը, լինելով նույն տեսակի մեծություններ, կարելի է դրանք գումարել և հանել…»: Ինչ վերաբերում է չափմանը, ապա գումարումն ու հանումը պահանջում են կարդինալություն, ինչպես և Ջևոնսի կողմից ինտեգրալ հաշվարկի խիստ օգտագործումը։ Ընդ որում, կարդինալությունը չի ենթադրում պարզ չափելիություն, որին Ջևոնսը չէր հավատում։

Գործնական տնտեսագիտություն 

Այնուամենայնիվ, Ջևոնսն առաջին անգամ ընդհանուր ճանաչում ստացել է ոչ թե որպես տնտեսագիտության հիմնարար տվյալների հետ առնչվող տեսաբան, այլ որպես գործնական տնտեսագիտության խնդիրների մասին գրող։ «Ոսկու արժեքի խիստ անկումը» (1863) և «Ածխի հարցը» (1865 թ.) գրքերով նա գրավել է առաջին հորիզոնականը՝ որպես կիրառական տնտեսագիտության և վիճակագրության գրող։ Այդպիսով, նա կհիշվեր որպես 19-րդ դարի առաջատար տնտեսագետներից մեկը, եթե նույնիսկ նրա «Քաղաքտնտեսության տեսություն» գիրքը երբեք չգրվեր։ 

Ջևոնսի տնտեսագիտական աշխատություններից «Փողը և փոխանակման մեխանիզմը» (1875), գրված է ավելի շատ հանրամատչելի և պատմողական, քան տեսական ոճով։ «Քաղաքատնտեսության այբբենարան» (1878), «Պետությունը աշխատանքի առնչությամբ» (1882) և նրա մահից հետո հրատարակված երկու աշխատությունները՝ «Սոցիալական բարեփոխումների մեթոդներ» և «Հետազոտություններ արժույթի և ֆինանսների ոլորտում», պարունակում են փաստաթղթեր, որոնք առանձին էին հրապարակվել նրա կենդանության օրոք։ Վերջին անունով հատորը պարունակում է Ջևոնսի ենթադրությունները առևտրային ճգնաժամերի և արևային բծերի միջև կապի վերաբերյալ։ Նա իր մահից առաջ զբաղվել էր տնտեսագիտության վերաբերյալ մեծ տրակտատի պատրաստմամբ և կազմել էր բովանդակության աղյուսակ և լրացրել որոշ գլուխներ և գլուխների մասեր։ Այս հատվածը հրատարակվել է 1905 թվականին «Տնտեսագիտության սկզբունքները. հասարակության արդյունաբերական մեխանիզմի մասին տրակտատի հատված» վերնագրով և այլ հոդվածներ։

«Ածխի հարցը» 
«Ածխի հարցը» գրքում Ջևոնսն անդրադարձել է էներգիայի պաշարների սպառման վերաբերյալ մի շարք հասկացությունների, անդրադարձել նավթի արդյունահանման գագաթնակետին հասած թեմային։ Օրինակ, Ջևոնսը բացատրել է, որ էներգաարդյունավետության բարելավումը սովորաբար նվազեցնում է էներգիայի ծախսերը և դրանով իսկ ավելացնում է էներգիայի օգտագործումը, այլ ոչ թե նվազեցնում։  Այս էֆեկտն այժմ հայտնի է որպես Ջևոնսի պարադոքս։ Ածխի հարցը շարունակում է լինել ռեսուրսների սպառման տեսության պարադիգմատիկ ուսումնասիրություն։ Ջևոնսի որդին՝ Հ. Սթենլի Ջևոնսը, 1915 թվականին հրապարակել է 800 էջանոց հետագա ուսումնասիրությունը, որտեղ մանրամասնորեն քննարկվում են տեսականորեն սահմանափակ ռեսուրսի վերականգնվող պաշարների գնահատման դժվարությունները։

Բիզնես ցիկլեր և արևային բծեր 
1875 թվականին, «Գիտության զարգացման բրիտանական ասոցիացիայի» հանդիպման ժամանակ Ջևոնսը հանդես է եկել «Եգիպտացորենի գնի վրա արևային բծերի շրջանի ազդեցությունը» հոդվածով։ Սա գրավել է ԶԼՄ-ների ուշադրությունը և հանգեցրել է արևային բիծ հասկացության ստեղծմանը՝ որպես տարբեր ցիկլային իրադարձությունների և արևային բծերի միջև կապի մասին պնդումները հիմնավորող հասկացություն։ Ավելի ուշ՝ «Առևտրային ճգնաժամեր և արևային բծեր» աշխատության մեջ, Ջևոնսը վերլուծել է բիզնես ցիկլերը՝ առաջարկելով, որ տնտեսության ճգնաժամերը կարող են պատահական իրադարձություններ չլինել, այլ կարող են հիմնված լինել նկատելի նախնական պատճառների վրա։ Հայեցակարգը պարզաբանելու համար նա ներկայացրել է վիճակագրական հետազոտություն, որով ցույց է տվել բիզնես ցիկլերի և արևային բծերի միջև կապը։ Նրա հիմնավորումն այն էր, որ արևային բծերը ազդում են եղանակի վրա, ինչը, իր հերթին, ազդում է բերքի վրա։ Այնուհետև կարելի է ակնկալել, որ բերքի փոփոխությունները կհանգեցնեն տնտեսական փոփոխությունների։ Հետագա ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ արևոտ եղանակը փոքր, բայց զգալի դրական ազդեցություն է ունենում արժեթղթերի եկամտաբերության վրա՝ հավանաբար առևտրականների տրամադրության վրա դրա ազդեցության պատճառով։

Տրամաբանական աշխատություններ և սարքեր

Տրամաբանական դաշնամուր 
1864 թվականին Ջևոնսը հրատարակել է «Մաքուր տրամաբանություն կամ քանակից զատ որակի տրամաբանությունը», որում հակադրվել է Բուլի տրամաբանությանը․ այն հիմնված էր Բուլի տրամաբանության համակարգի վրա, բայց առանց այդ համակարգի մաթեմատիկական ձևի, որը նա համարում էր կեղծ։ Որից անմիջապես հետո՝ հաջորդող տարիներին նա զգալի ուշադրություն է հատկացրել տրամաբանական մեքենայի կառուցմանը, որը ներկայացրել է Լոնդոնի թագավորական ընկերությանը, 1870 թվականին, որով ցույց է տվել, որ տրված ցանկացած բազմությունից կարելի է տրամաբանական եզրահանգումներ ստանալ մեխանիկորեն։

1866 թվականին է նրա գլխում հայտնվել այն, ինչը նա անվանել է ողջ դատողության մեծ և համընդհանուր սկզբունք. և 1869 թվականին նա հրատարակել է այս հիմնարար դոկտրինի էսքիզը «Նմաների փոխարինումը» վերնագրով գրքում։ Նա այս սկզբունքը ձևակերպել է ամենապարզ ձևով՝ ասելով. «Ինչը ճշմարիտ է առարկայի համար, ճշմարիտ է իր նմանի համար» (Whatever is true of a thing is true of its like), և նա մանրամասնորեն մշակել է դրա տարբեր կիրառությունները, ներառելով տրամաբանական աբակուսը (հակադրվելով աբակուսի տրամաբանությանը) և դաշնամուրը՝ նախագծել է տրամաբանական դաշնամուր («Logic Piano»)։ Դա մեխանիկական համակարգիչ էր՝ տրամաբանական մտահանգումներ անելու համար, որը նա նախագծել և կառուցել է 1866 թվականին։ Այդպես է անվանել դաշնամուրի ստեղնաշարի նմանությունից ելնելով։ Այս սարքի միջոցով կոնցեպտուալ տրամաբանական նախադասություններ կարող էին մուտքագրվել ստեղների միջոցով։

«Գիտության սկզբունքներ» գիրք 
Հաջորդ տարում լույս է տեսել «Տրամաբանության տարրական դասերը» գիրքը, որը շուտով դարձել է տրամաբանության ամենաընթերցվող տարրական դասագիրքն անգլերենով։ Միևնույն ժամանակ նա զբաղվել է մի շատ ավելի կարևոր տրամաբանական աշխատությամբ, որը լույս է տեսել 1874 թվականին «Գիտության սկզբունքներ» վերնագրով։ Այս աշխատության մեջ Ջևոնսը ներկայացրել է․

 մաքուր տրամաբանության և նմանատիպերի փոխարինման վերաբերյալ իր նախկին աշխատությունների էությունը
 արտահայտել և զարգացրել է այն տեսակետը, որ ինդուկցիան պարզապես դեդուկցիայի հակադարձ կիրառությունն է
 խիստ պարզորոշ ներկայացրել է հավանականության ընդհանուր տեսությունը և հավանականության և ինդուկցիայի միջև կապը. 
 տարբեր բնական գիտությունների մասին նրա գիտելիքները նրան հնարավորություն են տվել բոլոր դեպքերում մեղմել տրամաբանական ուսմունքի վերացական բնույթը կոնկրետ գիտական ​​պատկերավոր միջոցներով, որոնք հաճախ մշակված էին ամենայն մանրակրկիտությամբ։ 

Օրինակ կարող է ծառայել կրիպտոգրաֆիայում միակողմանի ֆունկցիաների (One-way function) օգտագործման մասին նրա դատողությունը, ներառյալ  ամբողջ թվերի ֆակտորիզացիայի (integer factorization) խնդրի վերաբերյալ դիտողությունները, որը նախանշում էր դրա օգտագործումը հանրային բանալիների գաղտնագրության մեջ։ Ջևոնսի ինդուկցիայի ընդհանուր տեսությունը Վիլիամ Վյուվելի կողմից նկարագրված և Ջոն Ստյուարտ Միլի կողմից քննադատված տեսության վերածնունդն էր. բայց այն ներկայացվել է նոր ձևով և զերծ էր որոշ ոչ էական լրացումներից, որոնցով Վյուվելի տեսությունը խոցելի էր դարձնում քննադատության համար։ 

Գիտության սկզբունքներ աշխատությունն ընդհանուր առմամբ ամենանշանավոր ներդրումներից մեկն է տրամաբանական տեսության մեջ, որը հայտնվել է Մեծ Բրիտանիայում 19-րդ դարում։ «Չնայած Գիտության սկզբունքները գիրքն ավելի պակաս գրավիչ է, քան Միլի Տրամաբանության համակարգը, բայց այն գիրք է, որը շատ ավելի մոտ է գիտական ​​պրակտիկայի փաստերին»։ Նրա Studies in Deductive Logic-ը, որը հիմնականում բաղկացած է ուսանողների օգտագործման համար նախատեսված վարժություններից և խնդիրներից, լույս է տեսել 1880 թվականին։ 1877 թվականին և հաջորդ տարիներին Ջևոնսը Միլի մասին մի քանի հոդվածներ է գրել Contemporary Review-ում, որոնք նա մտադիր էր լրացնել հետագա հոդվածներով, և ի վերջո հրատարակել հատորով որպես Միլի փիլիսոփայության քննադատություն։ Այս հոդվածները և մեկ այլ հոդված վերահրատարակվել են Ջևոնսի մահից հետո, նրա ավելի վաղ տրամաբանական տրակտատների հետ մեկտեղ՝ «Մաքուր տրամաբանություն և այլ երկրորդական աշխատություններ» վերնագրով։ Միլի հասցեին հնչող քննադատությունները պարունակում են շատ խելացի է և համոզիչ մտքեր, բայց ընդհանուր առմամբ դրանք չեն կարող Ջևոնսի մյուս ստեղծագործությունների հետ հավասար դասվել։ Նրա ուժը ոչ թե որպես քննադատի, այլ յուրահատուկ մտածողի ուժի մեջ էր. և նրան կհիշեն որպես տրամաբան, տնտեսագետ և վիճակագիր իր կառուցողական աշխատանքով։

Ջևոնսի թիվ 
Ջևոնսն իր 1874 թվականին գրած «Գիտության սկզբունքներ» գրքում գրել է․ «Կարո՞ղ է ընթերցողն ասել, թե ո՞ր երկու թվերի բազմապատկումից կստացվի  թիվը։ Ես քիչ հավանական եմ համարում, որ ինձնից բացի որևէ մեկը երբևէ իմանա»։ Այդ թիվը հայտնի է որպես Ջևոնսի թիվ և այն ֆակտորիզացրել է Չարլզ Ջ. Բասկը 1889 թվականին, Դերիկ Նորման Լեմերը 1903 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ Սոլոմոն Վ․ Գոլոմբը գրպանի հաշվիչի վրա։ Դա երկու պարզ թվերի արտադրյալն է։

Երկրաչափություն 
Ջևոնսի ժամանակակիցներից մեկը՝ Հերման ֆոն Հելմհոլցը, ով հետաքրքրված էր ոչ Էվկլիդեսյան երկրաչափությամբ, խոսել է երկչափ արարածների երկու խմբի մասին, որոնցից մի խումբն ապրում է հարթության, իսկ մյուսը՝ գնդի մակերևույթի վրա։ Նա պնդում էր, որ քանի որ այս արարածներն ընկած են երկչափ տարածության վրա, նրանք կզարգացնեն էվկլիդեսյան երկրաչափության հարթ տարբերակը, բայց քանի որ այս մակերեսների բնույթը տարբեր է, նրանք կհանգեցնեն այս երկրաչափության իրարից շատ տարբեր տարբերակների։ Այնուհետև, նա այս փաստարկը տարածել է եռաչափ տարածության վրա՝ նշելով, որ դա առաջացնում է տարածական ընկալման և մաթեմատիկական ճշմարտության փոխհարաբերության հիմնարար հարցեր։

Գիտության մեջ ներդրում 
Ջևոնսը տնտեսագիտության հիմնական խնդիրը տեսնում էր բնակչության սպառման ուսումնասիրության մեջ, որի հիմնական օրենքը նա համարում էր մարգինալ օգտակարության նվազման օրենքը։ Առաջիններից մեկն էր, որ փորձել է կիրառել մաթեմատիկական գործիքներ տնտեսական վերլուծության մեջ։ Նա շարունակել է զարգացնել Ջ. Բուլի սկսած մաթեմատիկական տրամաբանությունը։ Տրամաբանական տեսության հիմքում, որի առանցքը դասերի հաշիվն էր, Ջևոնսը դրել է «նմանների փոխարինման սկզբունքը»։ Ստեղծել է առաջին տրամաբանական մեքենաներից մեկը (1869)։ Նա տրամաբանական ինդուկցիայի տեսությունը կապել է հավանականության տեսության հետ։ 

Ջևոնսը վիճարկել է ոչ միայն Ջորջ Բուլի տրամաբանության մոտեցումը, այլ նաև հետաքրքրություն է ցուցաբերել իր ժամանակի ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափությունների նկատմամբ՝ կրկին կասկածի տակ դնելով դրանց ձևավորման տրամաբանությունը։

Անձնական կյանք 
1867 թվականին Ջևոնսն ամուսնացել է Հարիետ Էն Թեյլորի հետ, որի հայրը՝ Ջոն Էդվարդ Թեյլորը, Manchester Guardian թերթի հիմնադիրն ու սեփականատերն էր։ Ջևոնսը վատառողջ էր և տառապում էր անքնությունից։ Նրա համար աստիճանաբար ծանրանում էր դասախոսություններ կարդալը։ 1876 թվականին նա ուրախ էր Օուենս քոլեջի (ներկայիս՝ Մանչեստրի համալսարան) պրոֆեսորի աշխատանքը փոխել Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի քաղաքատնտեսության պրոֆեսորի աշխատանքի հետ։ Ճամփորդություններն ու երաժշտությունը նրա կյանքի հիմնական հանգստի միջոցներն էին. բայց նրա առողջական վիճակը շարունակում էր վատանալ, և նա տառապում էր դեպրեսիայից։ Դասախոսական պարտականությունները գնալով ավելի հոգնեցուցիչ էին դարձել, և զգալով, որ գրական աշխատանքը ոչ մի էներգիա չի թողնում, 1880 թվականին նա թողել է այդ պաշտոնը։ 1882 թվականի օգոստոսի 13-ին նա ջրախեղդ է եղել Հասթինգսի մոտ լողանալու ժամանակ։

Ջևոնսը դաստիարակվել է որպես քրիստոնյա ունիտար։ Նրա օրագրերից հատվածները ցույց են տալիս, որ նա մինչև մահ հավատարիմ է եղել իր քրիստոնեական համոզմունքներին։ Նա թաղված է Հեմփստեդ գերեզմանատանը։

Ժառանգություն 
Ջևոնսը բեղմնավոր գրող էր և իր մահվան պահին առաջատար էր Մեծ Բրիտանիայում և որպես տրամաբան և որպես տնտեսագետ։ Ալֆրեդ Մարշալը տնտեսագիտության ոլորտում նրա աշխատանքի մասին ասել է, որ այն «հավանաբար, ավելի շատ կառուցողական ուժ կունենա, քան որևէ ուրիշը, բացառությամբ Ռիկարդոյի, որն եղել է վերջին հարյուր տարվա ընթացքում»։

Ջևոնսի ինդուկցիայի տեսությունը շարունակում է ազդեցիկ մնալ. «Ինդուկցիայի մասին Ջևոնսի ընդհանուր տեսակետը հզոր և ինքնատիպ ձևակերպում է ստացել ժամանակակից փիլիսոփա պրոֆեսոր Կ. Ռ. Պոպերի աշխատանքում»։

Մատենագրություն

Գրքեր 

 1862. Քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսություն
 1863. Ոսկու արժեքի խիստ անկում
 1864.Մաքուր տրամաբանություն; կամ՝ Քանակից բացի որակի տրամաբանությունը
 1865. Ածխի հարցը
 1869. Նմանների փոխարինումը, պատճառաբանության իրական սկզբունքը
 1870. Տարրական դասեր տրամաբանության վերաբերյալ, Տարրական տրամաբանության դասեր. դեդուկտիվ և ինդուկտիվ. բազմաթիվ հարցերով և օրինակներով և տրամաբանական տերմինների բառապաշարով (1870)
 1871. Լուցկու հարկը. ֆինանսների խնդիր
 1871. Քաղաքական տնտեսության տեսությունը
 Քաղաքական տնտեսության տեսություն
 1874. Գիտության սկզբունքներ։ Տրակտատ տրամաբանության և գիտական մեթոդի մասին
 1875. Փողը և փոխանակման մեխանիզմը (1875)
 1878. Քաղաքատնտեսության դասագիրք
 1881. Դեդուկտիվ և ինդուկտիվ տրամաբանության տարրական դասագիրք հարցերով և օրինակներով (1881, 7-րդ հրատ․)
 1882. Պետության վերաբերմունքն աշխատանքին
 1883. Սոցիալական բարեփոխումների մեթոդներ և այլ փաստաթղթեր
 Սոցիալական բարեփոխումների մեթոդներ և այլ փաստաթղթեր
 1884. Հետաքննություններ արժույթի և ֆինանսների ոլորտում
 1886. Սթենլի Ջևոնսի նամակներ և ամսագիր
 1972-1981. Փաստաթղթեր և նամակագրություն։

Հոդվածներ 

 1862․ «Տեղեկություն քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսության մասին»
 Քաղաքատնտեսության ընդհանուր մաթեմատիկական տեսության համառոտ նկարագրություն (1866)

 1865․ «1782 թվականից ի վեր գների և արժույթի արժեքի փոփոխության մասին»
 1866․ «Փողի շուկայում հաճախակի աշնանային ճնշման և Անգլիայի բանկի գործողությունների մասին»
 1868․ «Միացյալ Թագավորության մետաղական արժույթի պայմանի մասին, հղում կատարելով միջազգային մետաղադրամների խնդրին»
 1872/1873․ «Ո՞վ է հայտնաբերել պրեդիկատի քանակականացումը»
 1873․ «Ինդուկցիոն եզրակացության փիլիսոփայությունը»
 1873․ «Վարկածների օգտագործումը»
 1874․ «Երկաթուղիները և պետությունը»
 1876 «Քաղաքական տնտեսության ապագան»
 1876․ «Դաժանություն կենդանիների նկատմամբ. ուսումնասիրություն սոցիոլոգիայում»
 1878 «Արծաթի հարցը»
 1878․ «Ջոն Ստյուարտ Միլի փիլիսոփայության ստուգում», մաս II
 1878․ «Սոցիալական բարեփոխումների մեթոդներ, I. Ժողովրդի զվարճությունները»
 1879․ «Սոցիալական բարեփոխումների մեթոդներ, II. պետական զամբյուղ»
 1878/1879․ «Առևտրային ճգնաժամերի պարբերականությունը և դրա ֆիզիկական բացատրությունը»
 1880․ «Փորձարարական օրենսդրություն և խմիչքների թրաֆիկ»
 1881․ «Վերջին մաթեմատիկական-տրամաբանական հուշեր»
 1881․ «Ռիչարդ Քանտիլյոնը և քաղաքական տնտեսության ազգությունը»
 1881․ «Ազատ հանրային գրադարանների հիմնավորումը»
 1881․ «Բիմետալիզմ»
 1882․ «Ամուսնացած կանայք գործարաններում»

Այլ հրապարակումներում 

 1880․ տնտեսագետ Լուջի Գոսսայի «Քաղաքական տնտեսության ուսումնասիրության ուղեցույց» ժողովածուի անգլերեն թարգմանության նախաբանի հեղինակն է Ուիլյամ Ջևոնս Սթենլին
 1935․ Ջևոնսի և արևային բծերի և տնտեսական ակտիվության ցիկլերի միջև հնարավոր ընդհատման մասին՝ նրա տեսությունը, հիշատակել է ամերիկացի սարսափ ժանրի գրող Լավքրաֆտն իր «Ժամանակից դուրս ստվերը» (The Shadow Out of Time) ֆանտաստիկ գրքում, որտեղ գրքի հերոսը՝ Նաթանիել Ուինգեյթ Փիզլիը խոսում է այդ մասին՝ Մեծ ցեղի կողմից նրա առևանգումից անմիջապես առաջ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Հղումներ 

 Уильям Стенли Джевонс // Economicus.ru
 Биография и библиография У. С. Джевонса

Բրիտանացի տնտեսագետներ
19-րդ դարի տնտեսագետներ
Լիվերպուլ քաղաքում ծնվածներ
19-րդ դարի փիլիսոփաներ
19-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Տնտեսագիտական մտքի պատմություն
Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք
Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Անգլիացի փիլիսոփաներ
Անգլիացի մաթեմատիկոսներ