Սուզդալ

Սուզդալ (), քաղաք-արգելավայր Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզում, Սուզդալսկի շրջանի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է Ներլի գետի վտակ Կամենկա գետի վրա, Վլադիմիրից 26 կմ դեպի հյուսիս։ Մտնում է Ռուսաստանի Ոսկե շրջանի կազմի մեջ։ Ձևավորում է համանուն Սուզդալ մունիցիպալ կազմավորումը, որը որպես դրա կազմում եղած միակ բնակեցված կետ ունի քաղաքայինի կարգավիճակ։ Բնակչությունը կազմում է 9618 մարդ (2018)։

Անվանում  
Անցած Ժամանակների պատմություն աշխատության մեջ 1024 թվականին հիշատակվել է «Սուժդալ» () ձևով։

19-րդ դարում Դ. Եվրոպուսը կարծիք է առաջադրել, ըստ որի սուզդա () հիմնական մասը ծագում է ֆիննական «susi» կամ էստոնական «suzi»` «գայլ» բառերից<ref>Никонов В. А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — С. 397.</ref>։ Ալեքսեյ Շախմատովը ֆին-ուգորյան նախնական անվանումը փոփոխել է *susudal ձևի, սակայն Մ. Ֆասմերը մերժել է այն, քանի որ ֆիննական լեզվում այդպիսի բառ հայտնի չէ։

Ըստ Օ. Տուրբաչյովի` անվանումը ծագել է հին սլավոներեն съзьдати բառից, որի իմաստներից մեկն է եղել «ծեփել կավից»։ Դրանից էլ ծագել է «ստեղծել )» բայը։ Վ. Ներոզնակը կարծում է, որ Սուզդալ անվանումը ծագել է հին սլավոներեն «зижду» (կառուցում եմ) ձևից` որպես գոյական, որը ցույց է տալիս բայի գործողության արդյունքը։

 Պատմություն 

Համաձայն հնագիտական տվյալների` բնակավայրը, որը հետագայում դարձել է Սուզդալ քաղաքը, գտնվում է Կամենկի գետի ակունքում, և դրա շուրջը 10-րդ դարում  
արդեն գործում էին պաշտպանական կառույցներСедов В. В., Седова М. В. Древний Суздаль. Археологическое исследование. // Вестник АН СССР. — 1983. — № 1. — С. 132։ Տարեգրության մեջ Սուզդալն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես քաղաք, երբ խոսվել է 1024 թվականին վոլխների ապստամբության մասինВарганов А. Д. Из ранней истории Суздаля (IX—XIII вв.) // Крат. сообщ. Ин-та истории материал. культуры. — 1946. — Т. XII. — С. 133.։

Առաջին ռուս պատմաբաններից մեկը` Վասիլի Տատիշչևը, իր «Ռուսաստանի պատմության» մեջ գրում է, որ 982 թվականին նրա հաշվարկներով Կիևի իշխան Վլադիմիր Մեծը «գնացել է դաշտ, գրավել լեհական հողերը և հիմնել Սուզդալ քաղաքը»։

Ըստ ակադեմիկ Ա. Զալիզնյակի` Սուզդալը հիշատակվում է ռուսերեն հայտնի ամենահին գրքում, որը ստացել է Նովգորոդի օրենսգիրք անվանումը։ Այսպես կոչված կրկնագրերում ասվում է, որ 999 թվականին ոմն Իսահակ հոգևորական Սուզդալի սուրբ հայ Ալեքսանդր եկեղեցում նշանակվել է որպես քահանա ():

Ըստ իշխան Յուրի Դոլգորուկիի (12-րդ դարի սկիզբ)` Սուզդալը դարձել է Ռոստովա-Սուզդալական իշխանության կենտրոն։ 1107 թվականին վոլգյան բուլղարացիները շրջափակել և գրավել են Սուզդալը։

Սուզդալցի Խոդուտան (Խոդուտինիչ) հիշատակվում է Նովգորոդյան արճիճե համար մեկ գրավոր հիշատակության մեջ (1100—1120 թվականներ)։ Սուզդալը հիշատակվում է նաև կեչու կեղևին արված համար 675 գրավոր հիշատակություններում (1140 թվականի սկզբից մինչև 1160 թվական)):

1157 թվականին իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկին մայրաքաղաքը Սուզդալից տեղափոխել է Վլադիմիր։ 13-րդ դարից վեր Սուզդալը դարձել է Սուզդալի ինքնավար իշխանության մայրաքաղաքը։ 14-րդ դարի սկզբին դարձել է Սուզդալ-Նիժեգորդսկյան իշխանության մայրաքաղաքը։ 1392 թվականին Սուզդալը մտել է Մոսկվայի մեծ իշխանության կազմի մեջ։

1445 թվականին Սպասո-Եվֆիմիև վանքի պատերի տակ տեղի է ունեցել ոչ շատ մեծ զորքերի մասնակցությամբ, բայց Սուզդալի համար մեծ հետևանքներով ճակատամարտը, որի արդյունքում Մոսկվայի մեծ իշխան Վասիլի II-ը գերի է ընկել թաթարներին։ Սուզդալը թալանվել է։

1708 թվականին քաղաքը գրանցված էր Մոսկվայի նահանգի Սուզդալ գավառի կենտրոնում (այդ նահանգի կազմում էին նաև Պերեսլավլ-Րյազանսկ, Կոստրոմսկ, Յուրև-Պոլսկ, Վլադիմիրսկ, Պերեսլավլ, Տուլսկ, Կալուժսկ գավառները)։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Սուզդալը համարվում էր խուլ գավառային քաղաք, առանց որևէ արդյունաբերության։ Դա մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ Սուզդալը հեռու էր երկաթուղուց։ Այդ իրավիճակը հնարավորություն է տվել պահպանելու հին շենքերը, և առաջին հերթին` տաճարները, անպատշաճ վերակառուցումներից և նորոգումներից։ Խորհրդային կառավարման տարիներին Սուզդալում քանդվել է մոտ 15 եկեղեցի։

1967 թվականին ընդունվել է Սուզդալի զարգացման գլխավոր նախագիծը, ըստ որի այն դարձել է քաղաք-թանգարան։ Քաղաքից հանել են ուղղիչ հաստատությունները։ Քաղաքի ծայրամասում` Կրովնիկում, կառուցվել է գլխավոր զբոսաշրջային համալիրը, տեղակայվել են թանգարանային ցուցադրությունները։ Իրականացվել են հուշարձանների վերանորոգումները և քաղաքի բարեկարգման աշխատանքներ։ 1965 թվականին մոսկովյան լրագրող Յուրի Բիչկովը, լինելով Սուզդալում ծառայողական գործերով, հորինել է օղակաձև զբոսաշրջային երթուղին, որն այմժ հայտնի է Ռուսաստանի ոսկի շրջան անունով։

Սուզդալը պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով` մշակութային ժառանգության պահպանման և զբոսաշրջության զարգացման համար (1974)։ 1982 թվականին զբոսաշրջային  թեմաներով լրագրողների և գրողների միջազգային ֆեդերացիան Սուզդալին շնորհել է «Ոսկե խնձոր» մրցանակը` միջազգային զբոսաշրջության զարգացման գործում իր ծառայությունների համար։ 1992 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕն ներառել է Սուզդալի սպիտակ քարե հուշարձանները Համաշխարհային ժառանգության մշակութային ցանկում։

2004 թվականին Վլադիմիրի շրջանի օրենքով Սուզդալ քաղաքին տրվել է քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակը։ Չորս տարի անց Սուզդալ քաղաքը մարզային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակից անցել է Սուզդալի շրջանի շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակի։

 Մշակույթ 

 Փառատոններ և տոներ 

 Քաղաքի օրն անց է կացվում ամեն տարի օգոստոսի երկրորդ շաբաթ օրը և ներառում է կոստյումներով շքերթ, համերգներ, վարպետության դասեր և այլ միջոցառումներ և ավարտվում է տոնական հրավառությամբ։ 
 2002 թվականից Սուզդալի զբոսարջային համալիրում ամեն տարի անց է կացվում Անիմացիոն ֆիլմերի ռուսական բաց փառատոնը, որը ռուսական մուլտիպլիկացիայի գլխավոր դիտումն է։ 
 Ամեն տարի հուլիսի երկրորդ շաբաթ օրը Սուզդալում անցկացվում է Վարունգի տոն։ Անցկացվելու վայրը Փայտե ճարտարապետության թանգարանն է։ 
 2010 թվականից ամեն տարի անցկացվում է ռուսական բաղնիքի փառատոն։ 
 Ամեն ամառ քաղաքում գրծում է «Նոր անուններ» միջազգային ստեղծագործական դպրոցը։ 
 2015 թվականից հուլիսի երրորդ հանգստյան օրերին անցկացվում է «GRUT» թրեյլրանինգի մրցույթ։
 Ամեն տարի հոկտեմբերին անց է կացվում «Սուզդալը Ռուսաստանի պատմության մեջ» գավառագիտական ընթերցումներ, որոնց արդյունքերի հիման վրա տպագրվում է մասնակիցների զեկույցների հավաքածու։

 Քանդակներ 

 Դմիտրի Պոժարսկու կիսանդրին (1955 թվական, քանդակագործ` Զաիր Ազգուր)
 Վլադիմիր Լենինի հուշարձանը (1978 թվական, քանդակագործ` Ալեքսանդր Տյուրենկով)
 Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքի զոհված բնակիչների հուշարձան (1985)
 Սուզանավորդ Ալեքսեյ Լեբեդևի հուշարձանը (2008 թվական, քանդակագործներ` Անդրեյ Բալաշով, Իգոր Չերնոգլազով)

 Թանգարաններ 

Սուզդալի տարածքում են Վլադիմիր-Սուզդալյան պատմագեղարվեստական և ճարտարապետական թանգարան-արգելավայր թանգարանային օբյեկտները։
 Կրեմլ
 Սպասո-Եվֆիմիևի վանքը
 Փայտե ճարտարապետության թանգարանը
 Քաղաքավանի տուն
 Պոկրովյան վանքի խրճիթը

Նիկոլսկյան եկեղեցում գործում են հոգևորական Անդրեյ Դավիդովի սրբանկարչական արվեստանոցը և մոմե արձանների թանգարան։

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 

 
 Вагнер Г. К. Белокаменная резьба древнего Суздаля. — М.: Искусство, 1975. — (Памятники древнего искусства).
 Вагнер Г. К. Суздаль. — М.: Искусство, 1969.
 Варганов А. Д. Суздаль. — М., 1944. — (Сокровища русского зодчества).
 
 Варганов А. Д. Суздаль: историко-экономический очерк. — Владимир, 1957.
 Варганов А. Д. Суздаль. Очерки по истории и архитектуре. — Ярославль, 1971. — 184 с.
 Варганов А. Д., Варганов А. А. Суздаль. Путеводитель. Исторический очерк. — М.: Сов. Россия, 1985. — 160 с.
 Воронин Н. Н. Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. — М.: Искусство, 1958. — (Архитектурно-художественные памятники городов СССР).
 Достоевский М. Ф. Суздаль / под ред. И. Н. Бороздина. — М.: Т-во «Образование», 1910. — 75 с. — (Культурные сокровища России. Вып. 14)
  
 Овчинников А. Н. Суздальские златые врата : альбом. / на рус. и англ. яз. — М.: Искусство, 1978.
 Полторацкий В. В. Дорога в Суздаль. Книга о любимой земле. — М.:|Сов. Россия, 1971. — 208 с.
 Ранинский Ю. В.'' Суздаль — туристский центр. — М., 1981.
 Сокровища Суздаля : сб. ст. / сост. С. В. Ямщиков. — М.: Изобразительное искусство, 1969. — 196 с.
 Суздаль / авт.-сост. С. В. Ямщиков. — М.:Планета, 1970. — 89 с.
 
 Суздаль и его достопамятности // Тр. Владимирской учён. архив. комиссии. — Кн. 14. — М., 1912.
 Суздалю — 950 лет (по материалам юбилейной научной конференции). — Ярославль, 1977.

Արտաքին հղումներ 

 Суздаль — официальный сайт города Суздаля
 Суздаль — история, архитектура, гостиницы, рестораны
 Владимиро-Суздальский музей-заповедник
 История герба Суздаля
 Суздаль на WikiMAPIA
 Фотографии города Суздаль
 Аэропанорамы Суздаля
 «Владимир, Суздаль и Кидекша», документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры»

Ռուսաստանի քաղաքներ
Վլադիմիրի մարզ
11-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Ռուսաստան
Նախկին մայրաքաղաքներ
Պատմական քաղաքներ