Վարկային ճգնաժամ

Վարկային ճգնաժամ (նաև հայտնի է որպես վարկի սեղմում, վարկի խստացում կամ վարկային ճգնաժամ), վարկերի (կամ վարկի) ընդհանուր հասանելիության հանկարծակի կրճատումն է կամ բանկերից վարկ ստանալու համար պահանջվող պայմանների հանկարծակի խստացումը։  Վարկային ճգնաժամը սովորաբար ներառում է վարկի մատչելիության կրճատում՝ անկախ պաշտոնական տոկոսադրույքների բարձրացումից։ Վարկային ճգնաժամը սովորաբար ներառում է վարկի մատչելիության կրճատում՝ անկախ պաշտոնական տոկոսադրույքների բարձրացումից։ Նման իրավիճակներում փոխվում է վարկի առկայության և տոկոսադրույքների փոխհարաբերությունները։ Վարկը դառնում է ավելի քիչ հասանելի ցանկացած պաշտոնական տոկոսադրույքով, կամ դադարում է հստակ հարաբերություններ ունենալ տոկոսադրույքների և վարկի առկայության միջև (այսինքն՝ տեղի է ունենում վարկի ռացիոնալացում)։ Շատ անգամ վարկային ճգնաժամը ուղեկցվում է վարկատուների և ներդրողների կողմից որակի թռիչքով, քանի որ նրանք փնտրում են ավելի քիչ ռիսկային ներդրումներ (հաճախ փոքր և միջին ձեռնարկությունների հաշվին)։

Պատճառները 

Վարկային ճգնաժամը հաճախ առաջանում է անզգույշ և անպատշաճ վարկավորման տեւական ժամանակաշրջանից, ինչը հանգեցնում է վարկային կազմակերպությունների և ներդրողների համար պարտքերի կորուստների, և հայտնի է դառնում չվճարված պարտքերի ամբողջ չափը։

Կան մի շարք պատճառներ, թե ինչու բանկերը կարող են հանկարծակի դադարեցնել կամ դանդաղեցնել վարկավորման գործունեությունը։ Օրինակ՝ վարկառուների ֆինանսական վիճակի մասին անբավարար տեղեկատվությունը կարող է հանգեցնել վարկավորման բումի, երբ ֆինանսական հաստատությունները գերագնահատում են վարկունակությունը, մինչդեռ տեղեկատվության հանկարծակի բացահայտումը, որը հուշում է, որ վարկառուները վարկունակ են կամ պակաս վարկունակ են, կարող է հանգեցնել վարկի հանկարծակի կրճատման։ Այլ պատճառները կարող են ներառել բանկերի կողմից վարկերի ապահովման համար օգտագործվող գրավի արժեքի ակնկալվող անկումը. դրամավարկային պայմանների էկզոգեն փոփոխություն (օրինակ՝  երբ Կենտրոնական բանկը հանկարծակի և անսպասելիորեն բարձրացնում է պահուստի պահանջները կամ նոր կարգավորող սահմանափակումներ է դնում վարկավորման վրա)։ Կենտրոնական կառավարությունը բանկային համակարգի վրա ուղղակի վարկային վերահսկողություն է սահմանում կամ նույնիսկ բանկային համակարգի ներսում այլ բանկերի վճարունակության նկատմամբ՝ ռիսկի ընկալման բարձրացում։

Հեշտ վարկային պայմաններ 
Հեշտ վարկային պայմանները (երբեմն կոչվում են «հեշտ փող» կամ «չամրացված վարկ») բնութագրվում են վարկառուների համար ցածր տոկոսադրույքներով և բանկիրների կողմից վարկավորման հանգիստ գործելակերպով, ինչը հեշտացնում է էժան վարկեր ստանալը։ Վարկային ճգնաժամը հակառակն է, երբ տոկոսադրույքները բարձրանում են, իսկ վարկավորման պրակտիկան խստացվում է։ Հեշտ վարկային պայմանները նշանակում են, որ միջոցները հեշտությամբ հասանելի են վարկառուներին, ինչը հանգեցնում է ակտիվների գների բարձրացմանը, եթե փոխառված միջոցներն օգտագործվում են որոշակի շուկայում ակտիվներ գնելու համար, ինչպիսիք են՝  անշարժ գույքը կամ բաժնետոմսերը։

Պղպջակների ձևավորում 

Վարկային փուչիկի պայմաններում վարկավորման ստանդարտները դառնում են ավելի քիչ խիստ։ Հեշտ վարկը բարձրացնում է գները ակտիվների դասի շրջանակներում՝  սովորաբար անշարժ գույքի կամ բաժնետոմսերի։ Ակտիվների այս բարձրացված արժեքներն այնուհետև դառնում են հետագա փոխառության գրավ։ Վարկային ցիկլի վերընթաց փուլի ընթացքում ակտիվների գները կարող են բախվել կատաղի մրցակցային, լծակներով սակարկությունների նվազմանը, որոնք որոշակի ակտիվների շուկայում գնաճ են առաջացնում։ Դրանից հետո դա կարող է առաջացնել գների սպեկուլյատիվ «փուչիկի» զարգացում։ Քանի որ նոր պարտքի ստեղծման այս աճը նաև մեծացնում է փողի զանգվածը և խթանում տնտեսական ակտիվությունը, սա նաև հակված է ժամանակավորապես բարձրացնել տնտեսական աճը և զբաղվածությունը։

Տնտեսագետ Հայման Մինսկին նկարագրել է փոխառությունների և վարկավորման տեսակները, որոնք նպաստում են փուչիկի առաջացմանը։ «Հեջ-վարկառուն» կարող է պարտքի վճարումներ կատարել (ծածկելով տոկոսները և մայր գումարը) ներդրումներից ընթացիկ դրամական հոսքերից։   Այս վարկառուն էական ռիսկի չի դիմում։ Այնուամենայնիվ, հաջորդ տեսակը՝ «սպեկուլյատիվ վարկառուն», ներդրումներից դրամական միջոցների հոսքերը կարող են սպասարկել պարտքը, այսինքն՝ ծածկել հասանելիք տոկոսները, սակայն վարկառուն պետք է կանոնավոր կերպով գլորի, կամ նորից վերցնի մայր գումարը։  «Ponzi վարկառուն» (անվանվել է Չարլզ Պոնզիի անունով, տես նաև Պոնզիի սխեման) փոխառություններ է վերցնում՝ հիմնվելով այն համոզմունքի վրա, որ ակտիվի արժեքի արժեւորումը բավարար կլինի պարտքը վերաֆինանսավորելու համար, բայց չի կարող բավարար վճարումներ կատարել տոկոսների կամ մայր գումարի դիմաց կանխիկ գումարով։ Միայն արժևորվող ակտիվների արժեքը կարող է պահպանել Պոնզիի վարկառուին։

Հաճախ միայն հետադարձ հայացքից է, որ տնտեսական փուչիկի մասնակիցները հասկանում են, որ փլուզման կետն ակնհայտ էր։ Այս առումով, տնտեսական փուչիկները կարող են ունենալ դինամիկ բնութագրեր  ի տարբերություն Պոնզի սխեմաների կամ բուրգերի սխեմաների։

Հոգեբանական 
Մի քանի հոգեբանական գործոններ նպաստում են փուչիկների և հարակից կիսանդրիների առաջացմանը։ 
Սոցիալական հովիվություն, վերաբերում է ուրիշների վարքագծին հետևելուն՝ ենթադրելով, որ նրանք հասկանում են, թե ինչ է կատարվում։ Ինչպես նկատեց Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը 1931 թվականին Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ. «Ավաղ, առողջ բանկիրը նա չէ, ով կանխատեսում է վտանգը և խուսափում է դրանից, այլ նա, ով, երբ կործանվում է, կործանվում է սովորական ձևով իր ընկերների հետ միասին, որպեսզի  ոչ ոք չկարողանա իսկապես մեղադրել նրան»։ 
Մարդիկ կարող են ենթադրել, որ անսովոր բարենպաստ միտումները (օրինակ՝ բացառիկ ցածր տոկոսադրույքները և ակտիվների գների երկարատև աճը) կշարունակվեն անորոշ ժամանակով։
Խրախուսանքները կարող են նաև խրախուսել ռիսկային վարքագիծը, հատկապես, երբ խաղադրույքի վատթարացման դեպքում բացասական հետևանքները կիսվում են միասին։ Կառավարության միտումը՝ փրկելու ֆինանսական հաստատությունները, որոնք հայտնվում են դժվարությունների մեջ (օրինակ՝ Կապիտալի երկարաժամկետ կառավարում և  հիփոթեքային ճգնաժամ), այդպիսի բարոյական վտանգի օրինակներ են։
Մարդիկ կարող են ենթադրել, որ «այս ժամանակն այլ է», ինչը հոգեբան Դանիել Կանեմանը անվանում է ներքին հայացք, ի տարբերություն արտաքին հայացքի, որը հիմնված է պատմական կամ ավելի լավ օբյեկտիվ տեղեկատվության վրա։
Այս և այլ ճանաչողական կողմնակալությունները, որոնք խաթարում են դատողությունը, կարող են նպաստել վարկային փուչիկների և ճեղքվածքների առաջացմանը։

Արժեթղթերի գնահատում 
Ճգնաժամը հիմնականում պայմանավորված է նախկինում «գերաճած» ակտիվների շուկայական գների նվազմամբ և վերաբերում է գների փլուզման հետևանքով առաջացած ֆինանսական ճգնաժամին։ Սա կարող է հանգեցնել համատարած բռնագրավման կամ սնանկացման նրանց համար, ովքեր ուշ են եկել շուկա, քանի որ նախկինում ուռճացված ակտիվների գները հիմնականում կտրուկ նվազում են։ Ի հակադրություն, իրացվելիության ճգնաժամ է առաջանում, երբ այլապես առողջ բիզնեսը գտնում է, որ  ժամանակավորապես անկարող է ձեռք բերել կամուրջ ֆինանսավորում, որն անհրաժեշտ է իր բիզնեսը ընդլայնելու կամ դրամական հոսքերի վճարումները հարթելու համար։ Այս դեպքում լրացուցիչ վարկային գծեր մուտք գործելը և ճգնաժամի միջոցով «առևտուր անելը» կարող են բիզնեսին թույլ տալ նավարկելու խնդրի միջով և ապահովել դրա շարունակական վճարունակությունն ու կենսունակությունը։ Ճգնաժամի պայմաններում հաճախ դժվար է իմանալ՝ վտանգված բիզնեսները վճարունակության ճգնաժամ են ապրում, թե ժամանակավոր իրացվելիության ճգնաժամ։

Վարկային ճգնաժամի դեպքում կարող է նախընտրելի լինել «նշել շուկայի համար», իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ վաճառել կամ լուծարել, եթե ազդեցության ենթարկված բիզնեսի կապիտալը բավարար չէ վարկային ցիկլի հետբում փուլը գոյատևելու համար։ Մյուս կողմից, իրացվելիության ճգնաժամի դեպքում կարող է նախընտրելի լինել փորձել մուտք գործել լրացուցիչ վարկային գծեր, քանի որ իրացվելիության ճգնաժամը հաղթահարելուց հետո աճի հնարավորություններ կարող են լինել։

Էֆեկտներ 

Այնուհետև՝ կորուստներ կրող ֆինանսական հաստատությունները կարող են նվազեցնել վարկի հասանելիությունը և բարձրացնել վարկ ստանալու ծախսերը՝ բարձրացնելով տոկոսադրույքները։ Որոշ դեպքերում վարկատուները կարող են չկարողանալ հետագա վարկեր տրամադրել, նույնիսկ եթե նրանք ցանկանան՝  ավելի վաղ կրած կորուստների արդյունքում։ Եթե մասնակիցներն իրենք մեծ լծակ ունեն (այսինքն՝ կրում են մեծ պարտքի բեռ), ապա փուչիկի պայթելու ժամանակ հասցված վնասն ավելի ծանր է, որը հանգեցնում է ռեցեսիայի կամ դեպրեսիայի։ Ֆինանսական ինստիտուտները կարող են ձախողվել, տնտեսական աճը կարող է դանդաղել, գործազրկությունը կարող է աճել և սոցիալական խռովությունները կարող են աճել։ Օրինակ՝  տնային տնտեսությունների պարտքի և հարկումից հետո եկամտի հարաբերակցությունը 1984-ի 60%-ից մինչև 2007 թվականը բարձրացավ մինչև 130%, ինչը նպաստեց (և վատթարացավ) 2007-2008 թվականների Subprime հիփոթեքային ճգնաժամին։

Պատմական հեռանկար 
Վերջին տասնամյակների ընթացքում վարկային ճգնաժամերը հազվադեպ կամ սև կարապի իրադարձություններ չէին։ Թեև մի քանի տնտեսագետներ հաջողությամբ կանխատեսել են վարկային ճգնաժամի իրադարձությունները մինչև դրանք տեղի ունենալը, պրոֆեսոր Ռիչարդ Ռումելթը գրել է հետևյալը աշխարհի առաջադեմ տնտեսություններում դրանց զարմանալի հաճախականության և օրինաչափության վերաբերյալ. «Իրականում, վերջին հիսուն տարիների ընթացքում Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) առաջադեմ 21 տնտեսություններում եղել են տների գների բում-անկում,  28 ծանր ցիկլեր և 28 վարկային ճգնաժամեր»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 George Cooper, The Origin of Financial Crises (2008: London, Harriman House) 
 Graham Turner, The Credit Crunch: Housing Bubbles, Globalisation and the Worldwide Economic Crisis (2008: London, Pluto Press), 

Վարկ
Պարտք
Վարկային պարտք
Ֆինանսական խնդիրներ
Ֆինանսական ճգնաժամեր
Ճգնաժամ
Միացյալ Նահանգների բնակարանային փուչիկ
2000-ականներ
2000-ականների ժարգոն
2000-ականների նեոլոգիզմներ