Յան Լուկասևիչ

Յան Լուկասևիչ (; 1878 թվականի դեկտեմբերի 21 - 1956 թվականի փետրվարի 13) լեհ տրամաբան և փիլիսոփա, ով առավել հայտնի է լեհական նոտագրությամբ և լուկասևյան տրամաբանությամբ ։ Նրա աշխատանքները կենտրոնացած են եղել փիլիսոփայական տրամաբանության, մաթեմատիկական տրամաբանության և տրամաբանության պատմության վրա։ Նա նորարար գաղափարներ է առաջ քաշել ասույթային տրամաբանության, հակասության և երրորդի բացառման օրենքների վերաբերյալ ՝ առաջարկելով բազմարժեք տրամաբանության ամենավաղ համակարգերից մեկը։ Արիստոտելյան տրամաբանության վերաբերյալ ժամանակակից հետազոտությունները հիմնված են նաև Լուկասևիչի նորարարական աշխատանքների վրա, որոնք կիրառում էին մեթոդներ ժամանակակից տրամաբանությունից մինչև Արիստոտելի սիլլոգիստիկայի ձևավորումը։

Լուկասևիչի մոտեցումները տեղ են գտել 1970-ականների սկզբին Ջոն Քորքորանի և Թիմոթի Սմայլիի մի շարք աշխատություններում։ Լուկասևիչը համարվում է տրամաբանության կարևորագույն պատմաբաններից մեկը։

Կենսագրություն 
Յան Լուկասևիչը ծնվել է Ավստրո-Հունգարական Լեմբերգ քաղաքում (այժմ՝ Լվով, Ուկրաինա) և եղել է ավստրիական բանակի կապիտան Պավել Լուկասևիչի և պետական ծառայողի դստեր՝  Լեոպոլդինայի միակ զավակը։ Նրա ընտանիքը կաթոլիկ էր։

Նա ավարտել է իր գիմնազիական ուսումը բանասիրության ոլորտում և 1897 թվականին ընդունվել է Լեմբերգի համալսարան, որտեղ սովորել է փիլիսոփայություն և մաթեմատիկա։ Նա եղել է փիլիսոփա Կազիմերզ Տվարդովսկու աշակերտը։

1902 թվականին Ավստրիայի կայսր Ֆրանց Ժոզեֆ I-ի հովանավորությամբ ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան, ով նրան նվիրել է նաև ադամանդներով հատուկ դոկտորական մատանի։

Նա երեք տարի եղել է մասնավոր ուսուցիչ, իսկ 1905 թվականին ստացել է կրթաթոշակ, որը հնարավորություն է տվել նրան  ավարտելու իր փիլիսոփայական ուսումը Բեռլինի համալսարանում և Բելգիայի Լուվենի համալսարանում։

Լուկասևիչը շարունակել է իր ուսումը հաբիլիտացիոն որակավորում ստանալու համար և 1906 թվականին իր թեզն է ներկայացրել Լեմբերգի համալսարանում։ Այդ տարի նա նշանակվել է Լեմբերգի համալսարանի դասախոս, որտեղ ի վերջո դարձել է արտակարգ պրոֆեսոր կայսր Ֆրանց Ժոզեֆ I-ի կողմից։ Նա դասավանդել է այնտեղ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը։

1915 թվականին նա հրավիրվել է դասախոսելու Վարշավայի համալսարանում, որը գերմանական օկուպացիոն իշխանությունները վերաբացել էին այն բանից հետո, երբ այն փակվել էր ցարական կառավարության կողմից 19-րդ դարում։

1919 թվականին Լուկասևիչը լքել է համալսարանը՝ Պադերևսկու կառավարությունում Լեհաստանի կրոնական դավանանքների և հանրային կրթության նախարարի պաշտոնը զբաղեցնելու նպանակով։ Լուկասևիչը գլխավորել է լեհական ուսումնական պլանի մշակման գործընթացը, որի նպատակն էր  փոխարինել ռուսական, գերմանական և ավստրիական ուսումնական ծրագրերը, որոնք օգտագործվում էին մասնատված Լեհաստանում։ Լուկասևիչի ուսումնական ծրագիրը կարևորություն էր տալիս տրամաբանական և մաթեմատիկական գիտելիքների վաղ ձեռքբերմանը։

1928 թվականին նա ամուսնացել է Ռեգինա Բարվինսկայի հետ։

Նա մնացել է Վարշավայի համալսարանում որպես պրոֆեսոր 1920-ից 1939 թվականների ընթացքում, մինչև ընտանեկան տան ավերումը գերմանական ռումբերից, և համալսարանի փակումը գերմանական օկուպացիայի շրջանում։ Յան Լուկասևիչը երկու անգամ եղել է համալսարանի ռեկտոր, որի ընթացքում նա և Ստանիսլավ Լեշնևսկին հիմնել են Լվով-Վարշավայի տրամաբանության դպրոցը, որը հետագայում հանրաճանաչ է դարձել Ալֆրեդ Տարսկիի կողմից, ով եղել է Լեշնևսկու աշակերտը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում Յան Լուկասևիչը աշխատել է Վարշավայի ընդհատակյա համալսարանում։ Այն բանից հետո, երբ նացիստական օկուպացիոն իշխանությունները փակել էին համալսարանը, Յան Լուկասևիչը սկսել է ապրուստը հոգալ  Վարշավայի քաղաքային արխիվում աղքատիկ գումար վաստակելով։ Նրա բարեկամությունը Հենրիխ Շոլցի (մաթեմատիկական տրամաբանության գերմանացի պրոֆեսոր) հետ նույնպես օգնել է նրան, և հենց Շոլցն էր կազմակերպել Լուկասևիչների ընտանիքի մեկնումը Գերմանիա 1944 թվականին (Լուկասևիչը վախենում էր Կարմիր բանակի առաջխաղացումից)։ Յան Լուկասևիչը և նրա կինը ցանկանում էին տեղափոխվել Շվեյցարիա, սակայն չեն կարողացել թույլտվություն ստանալ գերմանական իշխանություններից։ Այդպիսով նրանք պատերազմի վերջին ամիսներն անցկացրել են Գերմանիայի Մյունստեր քաղաքում։ Պատերազմի ավարտից հետո, չցանկանալով վերադառնալ խորհրդային վերահսկողության տակ գտնվող Լեհաստան, նրանք առաջինը տեղափոխվել են Բելգիա, որտեղ Լուկասևիչը տրամաբանություն էր դասավանդում ժամանակավոր լեհական գիտական ինստիտուտում։

1946 թվականի փետրվարին Իռլանդիայի քաղաքական առաջնորդ Իմոն դե Վալերայի հրավերով Լուկասևիչը և նրա կինը տեղափոխվել են Դուբլին, որտեղ մեկ տասնամյակ անց մահացել է Լուկասևիչը։ Իռլանդիայում նա կարճ ժամանակով աշխատել է Իռլանդիայի թագավորական ակադեմիայում որպես մաթեմատիկական տրամաբանության պրոֆեսոր (պաշտոն ստեղծված նրա համար)։ Նրա պարտականությունները ներառում էին հաճախակի հանրային դասախոսություններ կարդալը։

Այս ժամանակահատվածում Մակմիլանի կողմից անգլերեն լույս է տեսել նրա «Մաթեմատիկական տրամաբանության տարրեր» գիրքը (1963 թ. լեհերենից թարգմանել է Օլգերդ Վոյտասևիչը)։

Յան Լուկասևիչը մահացել է 1956 թվականի փետրվարի 13-ին։ Նա թաղվել է Դուբլինի Ջերոմ լեռան գերեզմանատանը։ Լեհաստանի հայ համայնքի հորդորով նրա աճյունը 66 տարի անց հայրենադարձվել է Լեհաստան։ Նա վերաթաղվել է 2022 թվականի նոյեմբերի 22-ին Վարշավայի Հին Պովազկի գերեզմանատանը.։

2022 թվականի հոկտեմբերից դեկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Դուբլինի Իռլանդիայի թագավորական ակադեմիան կազմակերպել է ցուցահանդես՝ նվիրված նրա կյանքին և ստեղծագործությանը։

Լուկասևիչի 1945 թվականից հետո հրատարակված աշխատությունները  պահվում են Մանչեսթերի համալսարանի գրադարանում։

Աշխատություններ 
Լուկասևիչը մի շարք դասական  աքսիոմներ է հեղինակել ասույթային տրամաբանության բնագավառում, որոնք դեռևս կիրառվում են։ Նա բազմարժեք տրամաբանության առաջամարտիկ էր։ Նրա 1917 թվականին ներդրված եռարժեք ասույթային տրամաբանությունը առաջինն էր  ոչ դասական ասույթային տրամաբանության մեջ։ Նրա աշխատությունները նաև վերաբերվում էին  գիտության փիլիսոփայությանը, և Լուկասևիչի մոտեցումները գիտական ​​տեսությունների ստեղծման հարցում նման էին Կարլ Փոփերի մոտեցումներին։

Լուկասևիչը հորինել է լեհական նոտագրությունը մոտ 1920-ական թվականներին։ Նրա 1951թ. հրատարակած «Արիստոտելի սիլլոգիտիկան ժամանակակից ֆորմալ տրամաբանության տեսակետից» գրքում նշում է, որ իր տրամաբանական փաստաթղթերում 1929 թվականից ի վեր  նա ֆունկցիոները գրել է պնդումներից առաջ՝ փակագծերից  խուսափելու համար։ Որպես օրինակ՝ նա նշել է 1930 թվականի ասույթների տրամաբանության վերաբերյալ մի աշխատություն, որը համահեղինակել է Ալֆրեդ Տարսկու հետ։

Ճանաչում 
2008 թվականին Լեհաստանի Տեղեկատվության մշակման կազմակերպությունը սահմանեց Յան Լուկասևիչի անվան մրցանակը, որը շնորհվում է Լեհաստանի ամենանորարար ՏՏ ընկերություններին։

1999 թվականից մինչև 2004 թվականը UCD-ի Համակարգչային գիտությունների դեպարտամենտի շենքը կոչվել է Լուկասևիչի անունով, մինչև համալսարանի բոլոր շենքերը վերանվանվեցին այն առարկաների անուններով, որոնցով տեղի էր ունենում ուսուցումը։

Ժամանակագրություն 
 1878 ծնվել է Լեմբերգում (այժմ՝ Լվով)
 1890–1902 սովորել է Կազիմերզ Տվարդովսկու հետ Լեմբերգում (Լվով, Լվով)
 1902 դոկտորի կոչում (մաթեմատիկա և փիլիսոփայություն), Լեմբերգի համալսարան՝ հնարավոր ամենաբարձր վարկանիշով
 1906թ. ավարտել է հաբիլիտացիոն թեզը, Լեմբերգի համալսարան
 1906թ. դարձել է դասախոս
 1911 Լեմբերգի արտակարգ պրոֆեսոր
 1915թ. հրավիրվել է Վարշավայի նորաբաց համալսարան
 1916 հռչակվել է Լեհաստանի նոր թագավորությունը
 1917 թվականին մշակել է եռարժեք ասույթների տրամաբանությունը
 1919 Լեհաստանի կրթության նախարար
 1920–1939 թվականներին Վարշավայի համալսարանի պրոֆեսոր Ստանիսլավ Լեշնևսկու հետ հիմնել է Լվով-Վարշավայի տրամաբանության դպրոցը
 1928-ին ամուսնացել է Ռեգինա Բարվինսկայի հետ
 1946 թ. աքսոր Բելգիա
 1946թ. վարել է ամբիոն Դուբլինի Իռլանդիայի թագավորական ակադեմիայում։
 1953-ին գրել է ինքնակենսագրականը
 1956 թ. մահացել է Դուբլինում

Ընտրված աշխատանքներ

Գրքեր 
   1957.

Աշխատություններ 
 1903 «Ինդուկցիայի՝ որպես նվազեցման հակադարձման մասին»
 1906 «Պատճառի հայեցակարգի վերլուծություն և կառուցում»
 1910 «Արիստոտելի հակասության սկզբունքի մասին»
 1913 «Հիմքի և հետևանքի հարաբերության շրջելիության մասին»
 1920 «Եռարժեք տրամաբանության մասին»
 1921 «Երկարժեք տրամաբանություն»
 1922 «Դրույթների տեսության թվային մեկնաբանություն»
 1928 «Փիլիսոփայության մեթոդի մասին»
 1929 «Մաթեմատիկական տրամաբանության տարրեր»
 «Մաթեմատիկական տրամաբանության կարևորության և պահանջների մասին»
 1930 «Փիլիսոփայական դիտողություններ առաջարկային տրամաբանության բազմարժեք համակարգերի մասին»
 1930 «Հետաքննություններ նախադասական հաշվարկի մեջ» [«Untersuchungen über den Aussagenkalkül»], Ալֆրեդ Տարսկու հետ
 1931 «Մեկնաբանություններ Նիկոդի աքսիոմի և «ընդհանրացնող հանույթի» վերաբերյալ»
 1934 «Գիտության մասին»
 1934 «Տրամաբանական վերլուծության նշանակությունը գիտելիքի համար»
 1934 «Առաջադրական տրամաբանության պատմության ուրվագծեր»
 1936 «Լոգիստիկա և փիլիսոփայություն»
 1937 «Ի պաշտպանություն լոգիստիկայի»
 1938 «Դեկարտի փիլիսոփայության մասին»
 1943 «Առաջադրումների իմպլիկացիոն հաշվարկի ամենակարճ աքսիոմը»
 1951 «Առաջադրական փաստարկների փոփոխական ֆունկցիաների մասին»
 1952 «Դեդուկցիայի ինտուիցիոնիստական տեսության մասին»
 1953 «Մոդալ տրամաբանության համակարգ»
 1954 «Արիստոտելի մոդալ սիլլոգիստիկայի վիճելի խնդրի մասին»

Ծանոթագրություններ

Կարդալ ավելին
 "Curriculum Vitae of Jan Łukasiewicz", Rome, Italy: Metalogicon journal, (1994) VII, 2 (July–December issue). 
 Craig, Edward (general editor), "Article: Jan Łukasiewicz", Routledge Encyclopedia of Philosophy, 1998, Volume 5, pp. 860–863.
 Kwiatkowski, Tadeusz, "Jan Łukasiewicz – A historian of logic", Organon 16–17 (1980–1981), 169–188.
 Marshall Jr., David, "Łukasiewicz, Leibniz and the arithmetization of the syllogism", Notre Dame Journal of Formal Logic 18 (2) (1977), 235–242.

Արտաքին հղումներ 
 Łukasiewicz entry at Polish Philosophy Page, ed. by Francesco Coniglione (University of Catania)
 

Լեհ մաթեմատիկոսներ
Լեհ փիլիսոփաներ
Տղամարդիկ
20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Մաթեմատիկոսներ
Լեհեր
Տրամաբանության փիլիսոփայություն
20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Փիլիսոփաներ
Անձինք
Գիտնականներ
Տրամաբանություն
1959 մահեր
Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով