Վեներա և Ադոնիս (Շեքսպիր)

«Վեներա և Ադոնիս» (), 1593 թվականին տպագրված Ուիլյամ Շեքսպիրի քնարավիպերգական պոեմ։ Հավանաբար Շեքսպիրի առաջին հրատարակումն է եղել։ 

Պոեմը պատմում է սիրո աստվածուհի Վեներայի, նրա անպատասխան սիրո, անչափ գեղեցիկ Ադոնիսին գայթակղելու նրա փորձի մասին․ վերջինս նախընտրում էր որսի գնալ։ Պոեմը հովվերգական է, երբեմն էրոտիկ, զավեշտալի ու ողբերգական։ Պարունակում է զրույցներ սիրո բնույթի վերաբերյալ, ինչպես նաև դիտարկումներ բնության մասին։ 

Պոեմը գրված է ABABCC հանգավորմամբ յամբական հնգաչափ վեցտողանի , և թեև բանաստեղծության այս տեսակը հայտնի է եղել նախքան Շեքսպիրը, պոեմից հետո անվանվել է «Վեներա և Ադոնիսի ստանզա» (Էդմունդ Սպենսերը և Թոմաս Լոջը նույնպես օգտագործել են բանաստեղծական այս ձևը)։ Պոեմը բաղկացած է 199 ստանզաներից կամ 1,194 տողից։ 

Սկզբնապես հրատարակվել է մեծ խնամքով որպես քառորդ ֆորմատի բրոշյուր։ Հավանաբար տպագրվել է՝ օգտագործելով Շեքսպիրի բնօրինակը։ Տպագրիչն Ռիչարդ Ֆիլդն էր, որն, ինչպես Շեքսպիրը, նույնպես Ստրադֆորդից էր։ «Վեներան և Ադոնիսը» տպագրության մեջ է հայտնվել նախքան Շեքսպիրի որևէ պիեսի հրատարակումը, բայց ոչ նախքան դրանց բեմականացվելը։ Որոշակի նմանություններ ունի «Միջամառային գիշերվա երազի», «Ռոմեո և Ջուլիետի» և «Սիրո անպտուղ ջանքերի» հետ։ Գրվել է, երբ ժանտախտի պատճառով մի պահ փակվել էին Լոնդոնի թատրոնները։

Պոեմն սկսվում է Սաութհեմփթոնի 3-րդ կոմս Հենրի Ռիզլիին ուղղված նվիրման համառոտ խոսքով, որտեղ գրողն իր գործը նկարագրել է որպես «իմ ստեղծագործությունների անդրանիկ զավակ»։ 

Պոեմը ոգեշնչվել ու հիմնվել է հռոմեացի բանաստեղծ Օվիդիուսի (մ․թ․ա․ 43  - մ․թ․ 17/18) «Մետամորֆոզներ» պոեմում նկարագրված պատմություններից ու դրանց վրա։ Պատմության՝ Օվիդիուսի ավելի կարճ տարբերակը գրված է «Մետամորֆոզների» տասներորդ գրքում և մեծապես տարբերվում է Շեքսպիրի տարբերակից։ Օվիդիուսի Վեներան Ադոնիսին գոհացնելու համար նրա հետ որսի է գնում, սակայն այդ զբաղմունքը նրան չի հետաքրքրում։ Նա կրում է «քշտած» թիկնոցներ,  անհանգստանում իր դեմքի գույնի համար և հատուկ ատելություն տածում վայրի կենդանիների հանդեպ։ Շեքսպիրի Վեներան մի տեսակ ինքն է նման վայրի կենդանու՝ նա մերկ է ման գալիս, որսով չի հետաքրքրվում, նրան հետաքրքրում է միայն Ադոնիսի հետ սիրով զբաղվելը։ Վերջում նա պնդում է, որ վարազի կողմից Ադոնիսին սպանելը պատահականության արդյունք է, քանի որ երիտասարդ որսորդի գեղեցկությամբ տարված կենդանին վնասել է նրան, երբ ցանկացել է համբուրել Ադոնիսին։ Վեներայի պահվածքը կարծես արտացոլում է Շեքսպիրի կողմից կենդանիների հանդեպ տածած կարեկցանքի զգացողությունը. պոեմում բազմաթիվ ստանզաներ են նվիրված հովատակի կողմից զամբիկին սիրահետելու, ինչպես նաև որսաշան կողմից հետապնդվող նապաստակի զգացողությունների նկարագրություններին․ վերջինս անհամատեղելի է Վեներայի՝ միայն նապաստակների պես անվնաս կենդանիներ որսալու խնդրանքի հետ։ Օվիդիուսի ստեղծագործության այլ պատմություններ աղբյուրներ են համարվում, դրանցից են՝ Սալմակիդայի ու Հերմաֆրոդիտի, Նարկիսոսի, Պիգմալիոնի մասին պատմությունները։ 

Պոեմը հրատարակվել է Քրիստոֆեր Մառլոյի՝ հետմահու հրատարակված «Հերո և Լեանդր» պոեմից մոտավորապես հինգ տարի առաջ, որը նույնպես արձակ սիրային պոեմ է՝ հիմնված դարձյալ Օվիդիուսի նկարագրած պատմության վրա։

Հրատարակումից հետո «Վեներա և Ադոնիս» պոեմը չափազանց սիրվել է ու նախքան 1640 թվականը տասնհինգ անգամ վերահրատարակվել։ Տարօրինակ է, որ սկզբնական բրոշյուրներից շատ քչերն են պահպանվել։

Համառոտ ամփոփում 

Ադոնիսն իր անհավանական գեղեցկությամբ հայտնի երիտասարդ է, որին սերը բոլորովին չէր հետաքրքրում․ նա միայն ցանկանում է որս անել։ Վեներան սիրո աստվածուհին է։ Երբ նա տեսնում է Ադոնիսին, սիրահարվում է նրան ու իջնում Երկիր, որտեղ հանդիպում է նրան որսի գնալիս։ Նա ցանկանում է, որ երիտասարդն իջնի ձիուց ու խոսի իր հետ։ Ադոնիսը չի ցանկանում խոսել որևէ կնոջ հետ, նույնիսկ՝ աստվածուհու։ Վեներան ստիպում է նրան, հետո պառկում նրա կողքին, նայում նրան ու խոսում սիրո մասին։ Վեներան համբույր է խնդրում, Ադոնիսը ցանկանում է հեռանալ ու գնալ որսի։ Դա նրան հաջողվում է ու նա գնում է ձիու հետևից։ 

Այդ պահին նրա ձին սիրահարվում է մեկ այլ ձիու, որն սկզբում դիմադրում է, սակայն շուտով երկու կենդանիները վարգելով հեռանում են, ինչը խոչընդոտում է Ադոնիսի որսի գնալուն։ Վեներան մոտենում է նրան, շարունակում նրա հետ սիրուց խոսել։ Ադոնիսը լսում է նրան որոշ ժամանակ, հետո արհամարհանքով շրջվում։ Սա վիրավորում է Վեներային ու նա ուշաթափվում է։ Վախենալով, որ գուցե սպանել է Վեներային, Ադոնիսը ծնկի է գալիս նրա կողքին, շոյում ու համբուրում նրան։ Վեներան ուշքի է գալիս ու մի վերջին համբույր խնդրում։ Ադոնիսը դժկամությամբ տեղի է տալիս։ 

Վեներան ցանկանում է նրան նորից տեսնել, սակայն Ադոնիսն ասում է, որ հաջորդ օրը չի կարող, որովհետև վարազի որսի է գնալու։ Վեներան տեսիլք է ունենում ու զգուշացնում նրան, որ եթե գնա, վարազը կսպանի նրան։ Հետո նետվում է նրա վրա ու Ադոնիսին գետնին գամում։ Վերջինս ազատվում է նրանից ու նրա հետ «կիրքն ընդդեմ սիրո» թեմայով խրատ կարդում, որից հետո հեռանում է․ Վեներան լացում է։ 

Հաջորդ առավոտ Վեներան թափառում է անտառներում ու որոնում Ադոնիսին։ Հեռվում նա որսորդների ու շների ձայն է լսում։ Մտածելով իր տեսիլքի մասին, որ վարազը կսպանի Ադոնիսին, Վեներան վախենում է ու շտապում հասնել որսին։ Հանդիպում է որսաշներին, որոնք վիրավորված են։ Հետո գտնում է Ադոնիսին, որին վարազն իրոք  սպանել էր։ Վեներան վշտաբեկ է։ Քանի որ այս կորուստը պատահել էր աստվածուհու հետ, նա որոշում է կայացնում, որ սերն այսուհետ միախառնվելու է կասկածի, վախի և տխրության հետ։ Ադոնիսի մարմինը սառել ու գունատվել էր, նրա արյունից գույն են ստանում շրջակայքի բույսերը։ Հողում մի ծաղիկ է աճում, որը սպիտակ և մանուշակագույն է, ինչպես արյունը Ադոնիսի մարմնի վրա։ Սերը կորցրած Վեներան հեռանում է Երկրից՝ աստվածների մոտ թաքցնելու իր տխրությունը։

Վերամշակումներ 
 1992 թվականին բրիտանացի բանաստեղծ Թեդ Հյուզը հրատարակել է «Շեքսպիրը և ամբողջական էության աստվածուհին» գիրքը՝ հիմնված «Վեներա և Ադոնիս» պոեմի «շամանական» մեկնաբանության վրա։
 1996 թվականին Դուբլինի «The Theatreworks Company» ընկերությունը բեմադրել է գեղարվեստական ղեկավար Մայքլ Քեյվենի հեղինակած վերամշակումը։
 2004 թվականին Արքայական շեքսպիրյան ընկերությունը մարիոնետներով բեմադրել է «Վեներան և Ադոնիսը» (ռեժիսոր՝ Գրեգորի Դորան)։ 
 2010-2011 համերգաշրջանում Բոստոնի Մետրո օպերան բեմադրել է մեկ գործողությամբ «Վեներա և Ադոնիս» օպերան (մոտավորապես 40 րոպե տևողությամբ)։ Լիբրետոն Շեքսպիրի պոեմն էր, երաժշտությունը՝ ամերիկացի երգահան Զաքարի Վադսվարթի (ծնված՝ 1983 թվականին)։ 
 Բնօրինակ պոեմը Նաքսոսի աուդիոգրքում ընթերցվել է մի քանի բրիտանացի դերասանների կողմից (այդ թվում՝ Դեյվիդ Բուրքը, Իվ Բեսթը և Բենջամին Սոմզը)։ Գրքում ընդգրկված է նաև «Լուկրեցիայի բռնաբարությունը»։
 Ռիչարդ Բարթոնը ձայնագրել է պոեմի ասմունքը «Քեդմոն Ռեքորդս» լեյբլի համար։
 Դիսնեյլենդի, Դիսնեյ Ուորլդի «Ուրվականներով առանձնատուն» ատրակցիոնի թեմատիկ երգի վերնագիրը վերցված է «Վեներա և Ադոնիս» պոեմի տողերից մեկից։ 

 «Վեներա և Ադոնիս» պոեմի թատերական վերամշակումը բեմադրվել է Լոս Անջելեսի Հյուսիսային Հոլիվուդ շրջանի Zombie Joe's Underground Theatre Group թատերական ընկերությունում 2006 թվականին։

Տես նաև 
 1593 պոեզիայում
 Օվիդիուսի «Մետամորֆոզներ»
 Շեքսպիրի սոնետներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Caldecott, Harry Stratford: Our English Homer; or, the Francis Bacon–William Shakespeare Controversy (Johannesburg Times, 1895).
 Gurr, Andrew: The Shakespearean Stage: 1574–1642 (Cambridge University Press, 1992).
 Halliday, F. E.: A Shakespeare Companion: 1564–1964. (Penguin Books, 1964).

Արտաքին հղումներ 

 
 Venus and Adonis (1593)
 Venus and Adonis – Images from the Folger Shakespeare Library Digital Image Collection

Ուիլյամ Շեքսպիրի ստեղծագործություններ
Պոեմներ
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Գրքեր այբբենական կարգով
Անգլերեն գրականություն
Գրական ստեղծագործություններ