Ուկրաինայի Միջազգային քրեական դատարանի հետաքննություն

Ուկրաինայի Միջազգային քրեական դատարանի հետաքննություն, կամ Իրավիճակը Ուկրաինայում, Միջազգային քրեական դատարանի (ՄՔԴ) կողմից իրականացվող ռազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների հետաքննությունը, որոնք ենթադրաբար տեղի են ունեցել 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ից Եվրամայդանի ժամանակ և այնուհետև տեղի են ունենում մշտական հիմունքներով ռուս-ուկրաինական պատերազմի ժամանակ, որը ներառում է Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումը, Դոնբասի պատերազմի ժամանակ հումանիտար իրավիճակը և Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա 2022 թվականին։ Հետաքննությունը իրավասություն է ստացել 2022 թվականի մարտի 2-ին։

Նախաքննություն 
2022 թվականի փետրվարի դրությամբ Ուկրաինան Միջազգային քրեական դատարանի (ՄՔԴ) Հռոմի կանոնադրության անդամ չէ։ 2014 և 2015 թվականներին Ուկրաինայի կառավարությունը երկու պաշտոնական խնդրանք է ուղարկել ՄՔԴ՝ հետաքննելու ռուսական ռազմական հանցագործությունները և մարդկության դեմ հանցագործությունները, որոնք կարող են տեղի ունենալ Ուկրաինայում 2014 թվականի Եվրամայդանի ցույցերի և անկարգությունների, 2014 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության կողմից Ղրիմի բռնակցման և Դոնբասի պատերազմի ժամանակ։ Առաջին հայտը վերաբերում էր 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ից 2014 թվականի փետրվարի 22-ը Ուկրաինայի ողջ տարածքում տեղի ունեցած իրադարձություններին։ Երկրորդ հայտը պարունակում էր խնդրանք՝ վերը նշված հետաքննությունը տարածել 2014 թվականի փետրվարի 20-ի բոլոր իրադարձությունների վրա Ուկրաինայի ողջ տարածքում։

2014 թվականի ապրիլի 25-ին ՄՔԴ-ն սկսել է ռազմական հանցագործությունների վերաբերյալ գործի նախաքննությունը։ 2020 թվականի դեկտեմբերի 11-ին ՄՔԴ դատախազ Ֆատու Բենսուդան հաստատել է, որ «ողջամիտ հիմքեր կան ենթադրելու, որ Ուկրաինայի իրավիճակի համատեքստում կատարվել են այնպիսի հանցագործություններ, որոնք հանդիսանում են դատարանի իրավասության ներքո գտնվող հանցագործությունների լայն շրջանակ, ինչպիսիք են ռազմական հանցագործությունները և մարդկության դեմ հանցագործությունները», և որ «գործերը, որոնք, հավանաբար, կարող են հարուցվել Ուկրաինայի իրավիճակի այս կամ այն հետաքննության արդյունքում, կարող են վարույթ ընդունվել»։

Հարցումների պատմություն և իրավասության հարցեր 
2022 թվականի փետրվարի 25-ին՝ Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման հաջորդ օրը, ՄՔԴ դատախազ Ահմադ Խանը հայտարարեց, որ ՄՔԴ-ն կարող է իրականացնել իր իրավասությունը և հետաքննել Ուկրաինայի տարածքում կատարված ցեղասպանության, մարդկության դեմ հանցագործությունների կամ ռազմական հանցագործությունների ցանկացած գործողություն։ Փետրվարի 28-ին Խանը հայտարարել է, որ մտադիր է ՄՔԴ-ի ամբողջական հետաքննություն սկսել և իր թիմին խնդրել է «ուսումնասիրել ապացույցների պահպանման բոլոր հնարավորությունները»։ Նա հայտարարել է, որ ավելի արագ կլիներ պաշտոնապես հետաքննություն սկսել, եթե ՄՔԴ անդամ պետությունը գործը հանձներ հետաքննության՝ համաձայն հռոմեական կանոնադրության 13-րդ հոդվածի(а), այլ ոչ թե իր կամքով՝ համաձայն 13-րդ հոդվածի(с), որը նույնպես կհաստատի իրավասությունը, բայց ավելի դանդաղ կլինի։

Լիտվայի վարչապետ Ինգրիդա Շիմոնիտեն փետրվարի 28-ին հայտարարել է, որ Լիտվան պահանջել է հետաքննություն սկսել ՄՔԴ-ի վերաբերյալ։ 2022 թվականի մարտի 2-ին Խանը հայտնել է, որ դիմումներ է ստացել 39 պետություններից, ինչը նրան թույլ է տալիս հետաքննություն սկսել Հռոմի կանոնադրության 14-րդ հոդվածի համաձայն։ Նա նաև ասել է, որ Դատախազությունն արդեն «բացահայտել է հնարավոր գործերը, որոնք կընդունվեն քննության»։ Մարտի 11-ին դիմումներին միացան Ճապոնիան և Հյուսիսային Մակեդոնիան, ինչի արդյունքում ուղղորդող պետությունների ընդհանուր թիվը հասավ 41-ի։ 2022 թվականի մարտի 1-ին կամ 2-ին Ուկրաինայի իրավիճակի վերաբերյալ գործը փոխանցվել է ՄՔԴ II-ի նախնական վարույթի պալատին՝ դատավորներ Անտուան Կեսիա-Մբե Մինդուայի, Տոմոկո Ականեի և Ռոսարիո Սալվատորե Այտալայի հետ, որոնք պետք է որոշեն, թե արդյոք հետաքննությունը թույլատրելու է համապատասխան հարցումը ստանալուց հետո։

Հետաքննություն 
Դատախազ Խանը 2022 թվականի մարտի 3-ին հայտարարել է, որ նախնական խումբը, որը բաղկացած է քննիչներից, իրավաբաններից և օպերատիվ պլանավորման հատուկ փորձ ունեցող մարդկանցից, ուղարկվել է Ուկրաինայի տարածք՝ ապացույցներ հավաքելու համար։ Մարտի 11-ին նա հայտարարել էր, որ իր գերատեսչությունը հատուկ պորտալ է ստեղծել, որի միջոցով ցանկացած անձ, ով տիրապետում է Ուկրաինայի իրադրությանը վերաբերող տեղեկատվությանը, կարող է կապ հաստատել ՄՔԴ քննիչների հետ։

Հետաքննության ֆինանսական ապահովումը 
2022 թվականի մարտի 4-ին Եվրոպական միության (ԵՄ) արդարադատության նախարարները դիմել են Եվրոյուստին՝ խնդրելով աջակցել ազգային դատարանների և ՄՔԴ-ի կողմից պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների հետաքննությանը։ 2022 թվականի մարտի 23-ին Ֆրանսիայի Եվրոպայի և արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ ICC-ին կտրամադրի 500 միլիոն եվրոյի լրացուցիչ ֆինանսավորում և անհրաժեշտության դեպքում կավելացնի աջակցությունը։

Հարկադիր կատարման խնդիրներ 
ՄՔԴ-ն իր հույսը դնում է անդամ երկրների վրա՝ հետաքննությանն ու իրավապահ մարմիններին աջակցելու համար, սակայն շատ երկրներ ՄՔԴ-ի անդամ չեն, այդ թվում՝ Հնդկաստանը, Չինաստանը և ԱՄՆ-ը։ Ռուսաստանը ՄՔԴ-ից դուրս եկավ 2016 թվականին այն բանից հետո, երբ ՄՔԴ-ն որոշեց, որ Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումը հավասարազոր է «չդադարող օկուպացիային»։ Հետևաբար, Ռուսաստանը իրավական պարտավորություն չունի համագործակցել ՄՔԴ-ի հետ և դժվար թե կասկածյալներին փոխանցի դատարանի կամ դատական հետապնդման, հատկապես նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համար։

2022 թվականի նոյեմբերի 30-ին Եվրահանձնաժողովի ղեկավար Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը, շարունակելով աջակցել Միջազգային քրեական դատարանին, առաջարկել Է ՄԱԿ-ի աջակցությամբ ստեղծել մասնագիտացված դատարան՝ ռուսական ագրեսիան հետաքննելու համար։ Ֆրանսիան եվրոպացի և ուկրաինացի գործընկերների հետ սկսել է հատուկ տրիբունալի ստեղծման աշխատանքները, որը հետաքննելու է այն հանցագործությունները, որոնք «կատարվել են Ուկրաինայում ռուսական ագրեսիայի սկսվելուց հետո»։ Ագրեսիայի հանցագործությունների նկատմամբ իրավասություն ունեցող հատուկ տրիբունալը թույլ կտար հետապնդել Ռուսաստանի ամենաբարձրաստիճան ղեկավարներին, որոնք հակառակ դեպքում կօգտվեին անձեռնմխելիությունից։ Նիդերլանդները, որտեղ գտնվում է Հաագայի Միջազգային քրեական դատարանը, հայտարարել է իր մոտ հատուկ տրիբունալ ընդունելու պատրաստակամության մասին։

Տես նաև 
 Վլադիմիր Պուտինին ձերբակալելու հրաման

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Дети войны — государственный украинский портал для поиска детей

2022 Ուկրաինայում
Ռուսաստանի պատմություն
Հետխորհրդային հակամարտություններ