Բնական գազ Ռուսաստանում

2013 թվականի դրությամբ Ռուսաստանը բնական գազի երկրորդ խոշորագույն արտադրողն է աշխարհում՝ արդյունահանելով տարեկան ավելի քան 669 միլիարդ խորանարդ մետր գազ, և բնական գազի աշխարհի ամենամեծ արտահանողը՝ առաքելով տարեկան մոտ 196 միլիարդ խորանարդ մետր գազ։

Համաձայն The World Factbook-ի գնահատման՝ երկիրն ունի նաև ամենամեծ ապացուցված պաշարները (48 տրիլիոն խորանարդ մետր (tcm))։   ՕՊԵԿ-ի տվյալներով նույնպես առաջին տեղում է Ռուսաստանը՝  գնահատված 49 տրմ, ինչը կազմում է աշխարհի ապացուցված պաշարների 24%-ը։  Այնուամենայնիվ, BP-ի գնահատականներով Ռուսաստանը երկրորդն է Իրանից հետո՝ 33 տրմ։  Բացի այդ, Ռուսաստանն ունենալու է բնական գազի չբացահայտված հանքավայրերի ամենամեծ ծավալը՝ հավելյալ 6,7 տրկմ՝ համաձայն ԱՄՆ երկրաբանական ծառայության գնահատականների։  Ռուսաստանը տարեկան սպառում է մոտավորապես 457 մլրդ խմ՝ զիջելով միայն ԱՄՆ-ին։

Բոցավառումը խնդիր է։

Վեճեր Ուկրաինայի հետ 
2005 թվականից ռուսական գազ մատակարարող «Գազպրոմը»  և ուկրաինական  նավթագազային                    «Նավթոգազ» ընկերությունը ներգրավված են մի շարք վեճերի մեջ։  Այս վեճերը դուրս են եկել պարզ բիզնես վեճերի սահմաններից և վերածվել են անդրազգային քաղաքական հարցերի, որոնք սպառնում են բնական գազի մատակարարմանը բազմաթիվ եվրոպական երկրներում, որոնք կախված են ռուսական մատակարարներից բնական գազի ներկրումից, որը փոխադրվում է Ուկրաինայի տարածքով։

2005 թվականի ընթացքում Ռուսաստանը պնդում էր, որ Ուկրաինան չի վճարում գազի համար, այլ շեղում է գազատարներից այն, որը նախատեսված էր արտահանել ԵՄ։ Ուկրաինացի պաշտոնյաները սկզբում հերքեցին մեղադրանքը, սակայն ավելի ուշ Naftogaz-ը խոստովանեց, որ եվրոպական այլ երկրների համար նախատեսված բնական գազը պահվում և օգտագործվում է ներքին կարիքների համար։  Վեճը իր գագաթնակետին հասավ 2006 թվականի հունվարի 1-ին, երբ Ռուսաստանը դադարեցրեց Ուկրաինայի տարածքով անցնող գազի բոլոր մատակարարումները։  2006 թվականի հունվարի 4-ին Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև ձեռք է բերվել նախնական պայմանավորվածություն, և մատակարարումը վերականգնվել է։ Իրավիճակը հանդարտվեց մինչև 2007 թվականի հոկտեմբերը, երբ նոր վեճեր սկսվեցին ուկրաինական գազի պարտքերի շուրջ։ Դա հանգեցրեց 2008 թվականի մարտին գազի մատակարարումների կրճատմանը։ 2008 թվականի վերջին ամիսներին հարաբերությունները կրկին լարվեցին, երբ Ուկրաինան և Ռուսաստանը չկարողացան պայմանավորվել Ուկրաինայի պարտքերի շուրջ։

2009 թվականի հունվարին այս անհամաձայնությունը հանգեցրեց մատակարարման խափանումներին եվրոպական շատ երկրներում, և տասնութ եվրոպական երկրներ հայտարարեցին Ռուսաստանից Ուկրաինայի տարածքով մատակարարվող իրենց գազի մատակարարումների զգալի անկման կամ ամբողջական դադարեցման մասին։ 2009 թվականի սեպտեմբերին երկու երկրների պաշտոնյաները հայտարարեցին, որ զգում են, որ իրավիճակը վերահսկելի է, և որ այս թեմայի շուրջ այլևս կոնֆլիկտներ չեն լինի, առնվազն մինչև 2010 թվականի Ուկրաինայի նախագահական ընտրությունները։  Սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերին մեկ այլ տարաձայնություն առաջացավ 2010 թվականին Ուկրաինան Ռուսաստանից ներկրվող գազի քանակի վերաբերյալ։  Ուկրաինան մտադիր էր ավելի քիչ գազ ներկրել 2010 թվականին՝ տնտեսական անկման պատճառով արդյունաբերության կարիքների նվազման հետևանքով. Այնուամենայնիվ, «Գազպրոմը» պնդել է, որ Ուկրաինան կատարի իր պայմանագրային պարտավորությունները և գնի գազի նախապես համաձայնեցված քանակությունները։

2010 թվականի հունիսի 8-ին Ստոկհոլմի արբիտրաժային դատարանը վճռեց, որ Ուկրաինայի «Նաֆտոգազը» պետք է 12,1 միլիարդ խորանարդ մետր գազ վերադարձնի RosUkrEnergo-ին՝ շվեյցարական ընկերությանը, որի բաժնետոմսերի 50%-ը վերահսկում է Գազպրոմը։  Ռուսաստանը մեղադրել է ուկրաինական կողմին 2009 թվականին Ուկրաինայի տարածքով անցնող խողովակաշարերից գազ արդյունահանելու մեջ։  Ուկրաինայի մի քանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ հայտարարել են, որ վերադարձը «արագ չի լինի»։

2022 թվականի փետրվարի 24-ին՝ Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո Եվրամիությունը մի շարք ֆինանսական պատժամիջոցներ սկսեց Ռուսաստանի էներգետիկայի, այդ թվում՝ գազի արդյունաբերության դեմ։

Համաձայնագիր Չինաստանի հետ 
2014 թվականի մայիսի 21-ին Ռուսաստանն ու Չինաստանը տասնամյա բանակցություններից հետո հայտարարեցին պետական վերահսկվող գազային ընկերությունների՝ «Գազպրոմի» և Չինաստանի ազգային նավթային կորպորացիայի միջև համաձայնության մասին։  Համաձայնագրի համաձայն՝ Ռուսաստանը Չինաստանին տարեկան կտրամադրի 38 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազ 30 տարվա ընթացքում՝ սկսած 2018 թվականից։  Երկու երկրներն էլ պատասխանատվություն են կրելու նոր ենթակառուցվածքների կառուցման համար՝ տրանսպորտը հնարավոր դարձնելու համար։ Ռուսաստանը մոտ 55 միլիարդ դոլար կծախսի Սիբիրից Վլադիվոստոկ խողովակաշար կառուցելու համար, մինչդեռ Չինաստանը 20 միլիարդ դոլար կծախսի իր սահմաններում ենթակառուցվածքների վրա։  Կովիկտա և Չայանդա գազի հանքավայրերը, որոնք կմատակարարեն բնական գազի մեծ մասը, ներկայումս հիմնականում չմշակված են։

2005 թվականից ի վեր փորձնական պայմանավորվածություններ են ձեռք բերվել մի քանի անգամ, բայց ամեն անգամ վերջնական բանակցությունները խափանվում են գնի շուրջ։  Համաձայնեցված գինը չի բացահայտվել, սակայն իրավիճակին ծանոթներն ասում են, որ եվրոպացի գնորդներից ցածր գին ստանալը Չինաստանի հիմնական պահանջն է բանակցություններում։ Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանի ներկայացուցիչները նշել են, որ գինը տատանվելու է՝ ելնելով նավթի շուկայական գնից՝ գործարքն ավելի մոտեցնելով Ռուսաստանի ուզածին, քան նրան, ինչ պահանջում էր Չինաստանը։  Գործարքի ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 400 մլրդ ԱՄՆ դոլար։  Դա 25%-ով կավելացնի ռուսական արտահանումը նախկին ԽՍՀՄ-ի կազմում չգտնվող երկրներ և Չինաստանը կդարձնի երկրի 2-րդ խոշոր հաճախորդը՝ Գերմանիայից հետո։

Համաձայնությունը ձեռք է բերվել այն ժամանակ, երբ Չինաստանի և Ռուսաստանի ղեկավարները հանդիպեցին՝ քննարկելու Ասիայում ավելի մեծ համագործակցություն առանց արևմտյան տերությունների ներգրավման։ Այն դիտվեց որպես Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կարևոր քաղաքական և տնտեսական հաղթանակ։ Այն թույլ է տալիս Ռուսաստանին դիվերսիֆիկացնել իր բնական բիզնեսը Եվրոպայից դուրս և թուլացնում է Արևմուտքի կողմից կիրառված տնտեսական պատժամիջոցների ուժը 2014 թվականի Ղրիմի ճգնաժամից հետո։ Ավելի ընդհանուր առմամբ, դա թույլ է տալիս Ռուսաստանին նվազեցնել իր մեկուսացումը ուկրաինական ճգնաժամի պատճառով։  Չինաստանի համար գործարքն օգնում է նվազեցնել իր կախվածությունը ածուխից էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար՝ օգտագործելով բնական գազի միջոցով էլեկտրաէներգիայի արտադրության համեմատաբար ավելի քիչ աղտոտող մեթոդ։ Այն նաև օգնում է բավարարել երկրում բնական գազի աճող պահանջարկը։

Բոցավառում 
Ռուսաստանը բռնկվում է ավելի շատ, քան ցանկացած այլ երկիր։

Սուբսիդիաներ 
Ռուսաստանում բնական գազի սուբսիդավորման երկար պատմություն կա։ Բնական գազի սուբսիդավորումը երկրում վերականգնվող էներգիայի սահմանափակ աճի պատճառներից մեկն է։   Այնուամենայնիվ, դժվար է գնահատել սուբսիդավորման չափը, քանի որ հենանիշային գին չկա։  Հաճախ օգտագործվում են ցանցային հաշվարկներ, սակայն կան փաստարկներ դրանց վավերականության դեմ՝ ներքին սուբսիդիաների չափը որոշելիս։  «Netback»-ն այն գինն է, որով ռուսական գազը վաճառվում է սահմանին՝ հանած տրանսպորտային ծախսերը և արտահանման վրա գանձվող հարկերը։ Սակայն վստահ չէ, որ ներքին գինը պետք է լինի նույնը, ինչ սահմանին ձեռք բերված գինը։  Այլընտրանքը կլինի դիտարկել բնական գազի մատակարարման շղթան, բացահայտել կրած կորուստները և դրանք դասակարգել որպես անուղղակի սուբսիդիաներ։  Այնուամենայնիվ, մատակարարման շղթայի բարդության պատճառով (ներառյալ վերին հոսքի գործառնությունները, մայրուղային խողովակաշարերը, բաշխիչ ցանցերը և տեղական կոմունալ ծառայությունները, որոնք երբեմն պատկանում են առևտրային կազմակերպություններին, երբեմն քաղաքապետարաններին կամ այլ մարմիններին) դժվար է որոշել ֆինանսական կորուստների չափը։

Ավտոմոբիլային օգտագործում 

Ռուսաստանում բնական գազով մեքենաների օգտագործումը խրախուսվում է կառավարության կողմից։  Հետշուկայի փոխակերպման փաթեթները վաճառվում են այնպիսի ընկերությունների կողմից, ինչպիսիք են Italgas-ը, մինչդեռ GAZ Group-ի որոշ մեքենաներ վաճառվում են բնական գազի համակարգերով։  2016 թվականի վերջի դրությամբ «Գազպրոմը» երկրում ունի 254 լցակայանների ցանց, որը նախատեսվում է մինչև 2020 թվականը հասցնել 500 կայանների։  NEFAZ ավտոբուսներ արտադրող ընկերությունը գազով աշխատող ավտոբուսներ է արտադրում Daimler շարժիչներով։  Lada Vesta-ի բնական գազի տարբերակը ներկայացվել է 2017 թվականին։

Ազդեցությունը ռուսական բնական գազի վրա Ուկրաինայի հետ պատերազմի ժամանակ 
2022 թվականին Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա, որպես ռուս-ուկրաինական պատերազմի վերջին մաս, առաջացրեց բնական գազի սպառազինման պատճառ, որը Ռուսաստանը փորձեց օգտագործել՝ արգելակելու արեւմտաեվրոպական երկրներին աջակցություն ցուցաբերել Ուկրաինային։  Արևմտյան Եվրոպայի երկրներ գազի մատակարարումը սպառնացող և այնուհետև փաստացի սահմանափակելը հանգեցրեց նրան, որ «Հյուսիսային հոսք 2»-ը չսկսեց շահագործումը, որին հաջորդեց Ռուսաստանից Բալթյան մի շարք գազատարներ, որոնք դիվերսիայի ենթարկվեցին 2022 թվականի սեպտեմբերի 26-ին։  Ռուսական բանկերի նկատմամբ պատժամիջոցները դժվարացնում են «Գազպրոմի» համար միջազգային վաճառքից գումար ստանալը, որը 2022 թվականին նվազել է 45,5%-ով՝ հասնելով 100,9 մլրդ խմ-ի։  Գերմանիան, որը նախկինում ռուսական գազի հիմնական գնորդն էր, դադարեցրեց ներմուծումը մինչև 2022 թվականի դեկտեմբերը, ինչպես և ԵՄ երկրների մեծ մասը։  Ռուսական գազի արդյունահանումը 2022 թվականին 20%-ով ցածր էր, քան 2021 թվականին, և, հավանաբար, տարիներ կանցնեն, մինչև Ռուսաստանը կգտնի այլընտրանքային գնորդներ ԵՄ կորցրած շուկայի համար։

Ծանոթագրություններ

Բնական գազ
Ռուսաստան
Ռուսաստան-Եվրամիություն հարաբերություններ
Ռուսաստան-Եվրոպական միություն հարաբերություններ
Բնական գազ Ռուսաստանում