Տիեզերքի համաձայնագիր

Տիեզերքի համաձայնագիր (Outer Space Treaty) կամ Տիեզերական տարածության համաձայնագիր, պաշտոնապես՝ Տիեզերական տարածության, այդ թվում՝ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների հետազոտման և օգտագործման մեջ պետությունների գործունեությունը կարգավող սկզբունքների մասին պայմանագիր (Treaty on PrincipԼes Governing the Activities of States in the ExpԼoration and Use of Outer Space, incԼuding the Մoon and Other CeԼestiaԼ Bodies), միջազգային պայմանագիր, որը կազմում է միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմքը։ Պայմանագիրը ստորագրել են ԱՄՆ, Միացյալ Թագավորություն և Խորհրդային Միություն 1967 թվականի հունվարի 27-ին, և այն ուժի մեջ է մտել 1967 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։ 

2021 թվականի փետրվարի դրությամբ, պայմանագրի կողմեր են 111, իսկ 23 երկրներ ստորագրել են պայմանագիրը, բայց վավերացումը չեն ավարտել։ Բացի այդ, Թայվանը, որը ներկայումս ճանաչված է ՄԱԿ-ի անդամ 14 երկրների կողմից, պայմանագիրը ստորագրել (1967 հունվարի 27) և վավերացրել է (1970 հուլիսի 24) նախքան՝ Չինաստանի հանրապետության աթոռը Չինաստանին (ՉԺՀ) փոխանցելու մասին 1971 թվականի ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի քվեարկությունը։

Տիեզերական տարածության պայմանագրի հիմնական կետերն արգելում են տիեզերքում միջուկային զենքի տեղադրումը, սահմանափակում է՝ Լուսինը և բոլոր այլ երկնային մարմիններն օգտագործել միայն խաղաղ նպատակներով և սահմանում է, որ տարածքն ազատ է բոլոր ազգերի հետազոտությունների և օգտագործման համար, բայց որ ոչ մի ազգ չի կարող հավակնել տիեզերական տարածության կամ որևէ երկնային մարմնի ինքնիշխանությանը։ Տիեզերական տարածության պայմանագիրը չի արգելում ռազմական գործողությունները տիեզերքում, ռազմական տիեզերական ուժերը կամ տարածքի զինումը, բացառությամբ տարածության մեջ զանգվածային ոչնչացման զենքի տեղադրման, ռազմաբազաների ստեղծման, զենքի փորձարկման և երկնային մարմինների վրա ռազմական մանևրների անցկացման։ Այն հիմնականում ոչ սպառազինության համաձայնագիր է և սահմանափակ և երկիմաստ կանոնակարգեր է առաջարկում ավելի նոր տիեզերական գործունեության համար, ինչպիսիք են Լուսնի ռեսուրսների և աստղակերպերի արդյունաբերական յուրացումը։

Հիմնական կետեր 

Տիեզերական տարածության մասին պայմանագիրը ներկայացնում է միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմնական իրավական հիմքը։ Պայմանագրին մասնակից երկրներին արգելում է զանգվածային ոչնչացման զենքեր տեղադրել Երկրի ուղեծրում, տեղադրել դրանք Լուսնի կամ որևէ այլ Աստղագիտական մարմնի վրա, կամ որևէ այլ կերպ տեղակայել դրանք տիեզերական տարածության մեջ։ Այն հատուկ սահմանափակում է Լուսնի և այլ երկնային մարմինների օգտագործումը խաղաղ նպատակներով և հատկապես արգելում է դրանց օգտագործումը ցանկացած տեսակի զենք փորձարկելու, ռազմական մանևրներ անցկացնելու կամ ռազմական բազաներ, կայանքներ և ամրություններ հաստատելու համար (հոդված IV): 

Այնուամենայնիվ, պայմանագիրը չի արգելում ուղեծրում սովորական տեսակի սպառազինությունների (Conventional weapon) տեղադրումը, և հետևաբար, այնպիսի խիստ կործանարար հարձակման մարտավարություններ, ինչպիսիններից է կինետիկ ռմբակոծումը, դեռ պոտենցիալորեն թույլատրելի են տիեզերքում։ Պայմանագրում նշվում է նաև, որ արտաքին տարածության հետախուզումը պետք է իրականացվի բոլոր երկրներին օգուտ բերելու համար, և այդ տարածքն ազատ է բոլոր պետությունների կողմից ուսումնասիրության և օգտագործման համար։

Պայմանագիրը ցանկացած պետության հստակորեն արգելում է երկնային մարմինների նկատմամբ սեփականացնելու հավակնություն ունենալ, ինչպիսին է Լուսինը կամ մոլորակը։ Պայմանագրի II հոդվածում նշվում է, որ «տարածությունը, ներառյալ Լուսինը և այլ երկնային մարմինները, ենթակա չեն ազգային յուրացման՝ ինքնիշխանության պահանջով, օգտագործման կամ օկուպացիայի կամ այլ ձևով»։ Այնուամենայնիվ, տիեզերական օբյեկտ արձակող պետությունը պահպանում է իր իրավասությունն ու վերահսկողությունը այդ օբյեկտի նկատմամբ։ Պետությունը պատասխանատու է նաև տիեզերական օբյեկտին պատճառած վնասների համար։

Լինելով հիմնականում տիեզերական տարածության խաղաղ օգտագործման համար սպառազինոթյան վերահսկման պայմանագիր, այն առաջարկում է սահմանափակ և ոչ միանշանակ կանոններ նոր տիեզերական գործունեության համար, ինչպիսիք են Լուսնի և աստղակերպերի յուրացումը։ Հետևաբար, վիճելի է մնում այն, թե ռեսուրսների արդյունահանումը մտնում է յուրացման արգելող շրջանակի մեջ, թե օգտագործումը ներառում է առևտրային օգտագործումը և շահագործումը։ Ավելի հստակ ուղեցույցներ որոնելով՝ ԱՄՆ մասնավոր ընկերությունները լոբբինգ էին իրականացնում ԱՄՆ կառավարության վրա և 2015 թվականին տիեզերական հանքարդյունաբերությունն օրինականացվեց 2015 թվականի ԱՄՆ-ի առևտրային տարածության գործարկման մրցունակության մասին օրենքի (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015) ընդունմամբ։ Երկիր մոլորակից դուրս գտնվող ռեսուրսների յուրացումը օրինականացնելու համար նմանատիպ ազգային օրենսդրություն այժմ ներմուծվում են այլ երկրների, այդ թվում՝ Լյուքսեմբուրգի, Ճապոնիայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի և Ռուսաստանի կողմից։ Սա որոշակի հակասություններ է ստեղծել շահույթ հետապնդելու նպատակով երկնային մարմինների վրա հանքարդյունաբերություն իրականացնելու իրավական պահանջների վերաբերյալ։

Տիեզերքում գործողությունների համար պատասխանատվություն 

Տիեզերական տարածության պայմանագրի VI հոդվածը վերաբերում է միջազգային պատասխանատվությանը, նշելով, որ «տիեզերական տարածքում գործող ոչ պետական կազմակերպությունների գործունեության համար, ներառյալ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա, պահանջվում է թույլտվություն և շարունակական վերահսկողություն Պայմանագրի համապատասխան մասնակից պետության կողմից» և որ Պայմանագրի մասնակից պետությունները կրում են միջազգային պատասխանատվություն պետության տիեզերական գործունեության համար՝ անկախ նրանից, թե դրանք իրականացվում են պետական, թե՝ ոչ պետական կառույցների կողմից։

1963 թվականին Project West Ford-ի շրջանակներում առաջացած քննարկումների արդյունքում Տիեզերական տարածության պայմանագրի IX հոդվածում ընդգրկվեց խորհրդակցության մասին կետ. «Պայմանագրի մասնակից պետությունը, որը հիմքեր ունի ենթադրելու, որ այլ մասնակից պետության կողմից տիեզերական տարածության, ներառյալ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա նախատեսվող գործունեություն կամ փորձարկում, կարող են վնասակար միջամտություն առաջացնել տիեզերական տարածության, այդ թվում ՝ Լուսնի և այլ երկնային մարմինների խաղաղ նպատակներով հետախուզման և յուրացման մեջ, կարող է պահանջել գործունեության կամ փորձարկման վերաբերյալ խորհրդատվություն»։

Լրացուցիչ համաձայնագրեր 

 1968 թվականին Փրկարարության մասին համաձայնագիր կամ Տիեզերագնացների փրկության, տիեզերագնացների վերադարձի և տիեզերք ուղարկված օբյեկտների վերադարձի մասին համաձայնագիր
 1972 թվականին Տիեզերական պատասխանատվության մասին համաձայնագիր կամ Տիեզերական օբյեկտների պատճառած վնասի համար միջազգային պատասխանատվության մասին կոնվենցիա
 1976 թվականին Գրանցման կոնվենցիա կամ Տիեզերական տարածություն ուղարկվող օբյեկտների գրանցման մասին կենվենցիա
 1979 թվականի Լուսնի պայմանագիրը չվավերացվեց ինչպես տիեզերական թռիչք իրականացնող որևէ երկրի կողմից, այնպես էլ նրանց, ովքեր ունակ են ուղեծրային տիեզերական թռիչք իրականացնել։

ՄԱԿ-ի տիեզերական տարածության խաղաղ օգտագործման կոմիտեն () համակարգում է այս պայմանագրերը և տիեզերական իրավասության այլ հարցեր։

Պայմանագրի մասնակից երկրներ 
Տիեզերական տարածության հետ կապված այս պայմանագրի ստորագրումը բաց է եղել ԱՄՆ-ում, Միացյալ Թագավորությունում և Խորհրդային Միությունում 1967 թվականի հունվարի 27-ին, և ուժի մեջ է մտել 1967 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։ 2021 թվականի փետրվարի դրությամբ 111 երկիր պայմանագրի կողմեր են, իսկ 23-ը ստորագրել են պայմանագիրը, բայց չեն ավարտել վավերացումը։

Աղյուսակում ներկայացված տարբեր ամսաթվերը ցույց են տալիա այն օրերը, երբ պետությունները ստորագրել կամ ի պահ են հանձնել (Depositary), ըստ գտնվելու վայրի։ Այդ վայրը աղյուսակում նշված է փակագծում, համապատասխանաբար՝ (Լ) Լոնդոնի, (Մ) Մոսկվայի և (Վ) Վաշինգտոնի համար։ Նշվում է նաև, թե պետությունը դարձել է պայմանագրի կողմերից մեկը՝ այն ստորագրելով և դրան հաջորդող վավերացման միջոցով, թե պարտավորությունները ստանձնել է ստրագրությունների համար փակվելուց հետո պայմանագրին միանալու միջոցով, թե պայմանագիրը ստորագրելուց հետո որպես ինքնիշխան պետություն անջատվելու դեպքում պետությունների իրավահաջորդությամբ է միացել պայմանագրին։
 (Մ)  Մոսկվայում 
 (Վ) Վաշինգտոնում  
 (Լ) Լոնդոնում

Մասնակիորեն ճանաչված պետություն, որը ենթարկվում է պայմանագրին 
Չինաստանի հանրապետությունը (ՉՀ / Թայվան), որը ներկայումս ճանաչված է ՄԱԿ-ի անդամ 14 պետությունների կողմից, պայմանագիրը վավերացրել է 1970 թվականին՝ նախքան ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի քվեարկությամբ 1971 թվականին Չինաստանի աթոռը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությանը (ՉԺՀ) փոխանցելը։ Երբ ՉԺՀ-ն հետագայում վավերացրեց պայմանագիրը, նրանք Չինաստանի հանրապետության (ՉՀ) վավերացումը որակեցին որպես «անօրինական»։ ՉՀ- ը պարտավորվել է շարունակել հավատարիմ մնալ պայմանագրի պահանջներին, իսկ Միացյալ Նահանգները հայտարարել է, որ դեռ համարում է, որ ՉՀ- ը «կապված է իր պարտավորություններով»։

Պետություններ, որոնք ստորագրել են, բայց չեն վավերացրել 
23 պետություններ ստորագրել են պայմանագիրը, բայց չեն վավերացրել։

Բոգոտայի  հռչակագիր (1976 ) 

«Հասարակածային երկրների առաջին հանդիպման հռչակագիրը», որը հայտնի է նաև որպես «Բոգոտայի հռչակագիր», ութ հասարակածային երկրներ՝ Էկվադոր, Կոլումբիա, Բրազիլիա, Կոնգո, Զաիր, Ուգանդա, Քենիա և Ինդոնեզիա) 1976 թվականին հանդիպել են Բոգոտայում (Կոլումբիա)՝ «նպատակ ունենալով ուսումնասիրել գեոստացիոնար ուղեծիրը, որը համապատասխանում է նրանց երկրների ցամաքային, ծովային և կղզիներով տարածքներին և համարվում է որպես բնական պաշար»։ Գաբոնը և Սոմալին, նույնպես հասարակածային պետություններ են, որոնք ներկա չէին։

Բոգոտայի հռչակագիրը ստորագրվել է 1976 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։ Դրանով փորձ էր արվում ինքնիշխանություն հաստատել գեոստացիոնար ուղեծրի (geostationary orbit) վրա գտնվող և պայմանագիրը ստորագրած պետությունների համար։ Այս պնդումները եղել են Տիեզերական տարածության պայմանագիրը վիճարկելու սակավաթիվ փորձերից մեկը, քննարկվել են չորս տասնամյակ, բայց չեն ստացել ավելի լայն միջազգային աջակցություն և ճանաչում։ Դրանից հետո հիմնականում հրաժարվել են դրանից։

Ծանոթագրություններ 

Համաձայնագրեր
Տիեզերական իրավունք
Սպառազինության սահմանափակման պայմանագրեր
Տիեզերագնացություն
20-րդ դարի պայմանագրեր
1967 քաղաքականությունում
1967 հիմնադրումներ
Միջազգային իրավունք
Տիեզերքի գաղութացում
Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կառավարվող տիեզերագնացություն
Ազգային անվտանգություն
ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Միջուկային զենքից ազատ գոտիներ