Չեկան (զինատեսակ)

Չեկան, փոքր մարտական կացին, որի գլխիկի հակառակ կողմում կա փոքր մուրճիկ (ինչպես Լեհաստանում)։ Դրա արշիշե բռնակի վրա լինում է սանի նշան։

Հենց այդ մուրճիկի բութ մասից և ոչ թե շեղբի սայրից է այն ստացել իր անունը։ Հնագետ և զինագործաբան Ա. ն. Քյարփինջնիկովը այսպես է նկարագրում չեկանը՝ «Հատուկ մարտականներին են վերաբերվում առաջին հերթին այն չեկանները՝ կացինները, որոնց գլխիկի հակառակ կողմում կա փոքրիկ մուրճիկ»։ Դա վերաբերում է մարտական մուրճերին կամ մուլաթներին, որոնք հաճախ ոչ այնքան զենք են,որքան զորապետների նշան։ Ռուսաստանում նման կացինները կոչվում էին топорок կամ топорец՝ դրա մեծության և քաղաքացիական բնակչությունում շատ օգտագործման համար։ Սլավոնական ժողովուրդների շրջանում օգտագործվում էր նաև բալտա կամ բելտա արևելյան անվանումները ։

Պատմություն 
Նման կացինները (սագարիսներ) սկյութների սպառազինության մեջ եղել են դեռևս մ․թ․ա․ 6-րդ դարում, իսկ ավելի ուշ օգտագործել են սարմատո-ալանյան ցեղերը, ինչպես նաև պրաբոլգարներն ու խազարները Մերձսևծովյան տարածաշրջանում։ 8-9-րդ դարերում դրանք տարածում են ստացել արևմուտքում, ընդհուպ մինչև Հունգարիա, Չեխիա և Ռումինիա։ Քոչվորների միջոցով դրանք հայտնվել են նաև Ռուսաստանում, որտեղ ունեցել են մեծ տարածում (13-րդ դարում կազմել են եկրի բոլոր կացինների մոտ 17%-ը)։ Այնտեղից դրանք ներթափանցել Կենտրոնական և Հյուսիսային Եվրոպա, ընդհուպ մինչև Իսպանիա։ Չեկանները օգտագործվել են նաև Վոլգյան Բուլղարիայում։

Այս կացինները հաճախ են եղել ստատիկ առարկաներ, ուստի դրանք միմյանցից տարբերվել են արտադրության և մշակության որակներով։ Ամեհայտնի չեկանը դա Անդրեյ Բոբոլյուբսկուն պատկանող կացնիկն է։ Այն վերագրվում է նրան քանի որ չեկանի վրա փորագրված է «A» տառը, չնայած նրան որ այն թվագրվում է 11-րդ  դարի առաջին կեսով։ Այն զարդարված է թանաքով, արծաթով և ոսկով։

Տարատեսակներ 
Կացնիկի տեսակներ՝

 Դեպի առաջ ուղված, եռանկյունաձև և ծայրը թեքված շեղբով
 Նեղ և դեպի ներքև թեթևակի կորությամբ
 Սայրը այնքան թեքված ներքև, որ գլխի վերին մասը հիշեցնում է մանգաղի սայր։ Այսպես են եղել հիմնականում թուրքական և այլ արևելան ժեղովուրդների կացնիկները (դա նաև վերաբերվում է կացնիկի մյուս տեսակին)։
 Կիսաշրջանաձև, երբ նախորդի՝ եռանկյունաձևի փոխարեն առկա է կլորացում։
 Մանգաղաձև, այսինքն դեպի առաջ կորությունով։

Սվինի ձևով մուրճիկ, կլոր կամ քառակուսի կտրվածքով։ Երբեմն մուրճի փոխարեն մանգաղ է կամ փոքր կացնիկ։ Կացնիկներն աչքի էին ընկնում փոքր չափերով և ունեին բացառապես մարտական կիրառություն։ Միջինում ընդհանուր երկարությունը կազմել է 12,5-19 սանտիմետր (առանց մուրճիկի՝ 8-15 սանտիմետր), բերանի լայնությունը՝ 3-6 սանտիմետր, տրամագիծը՝ 1,8-2,7 սանտիմետր, քաշը՝ 200-340 գրամ։

Նման միջնադարյան չեկաններ կամ կացնիկներ եղել են նաև ավելի ուշ ժամանակաշրրջաններում։ Դրանք այսպես կոչված ամերիկական չեկաններն են (դրանց կցված էին սեպեր և կեռիկներ) և ժամանակակից հրդեհաշիջման  կացնիկ-չեկաններն են բրիչներով և բագորներով։

Տես նաև 

 Մարտական մուրճ

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 

 Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — : ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 124, 125, 134, 135, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.
 Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // Археология СССР. Свод археологических источников. —  — : Наука, 1966. Вып. Е1-36.
 
 

Սառը զենքեր այբբենական կարգով