Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքս

Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքս կամ ֆոտոպթարմոզիս (photoptarmosis, հին հունարեն φῶς, phōs, «լույս» և πταρμός, ptarmós, «փռշտոց» բառերից), աուստոսոմալ դոմինանտ տիպով ժառանգվող ռեֆլեքս, որն արտահայտվում է տարբեր ոչ յուրահատուկ գրգռիչների (ուժեղ լույս, հարակնային ներարկում) նկատմամբ առաջացող փռշտոցով։ Այս ռեֆլեքսն առկա է աշխարհի բնակչության 18-35%-մոտ, սակայն ազդեցության մեխանիզը դեռևս անհայտ է։

Նշաններ և ախտանիշներ 
Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսն առաջանում է այնպիսի գրգռիչներից, որոնք ռեֆլեքսը չունեցող մարդանց մոտ փռշտոց չեն առաջացնում։ Ռեֆլեքսի ակտիվացման ժամանակ սովորաբար տեղի է ունենում 1-10 փռշտոց, որին հաջորդում է մինչև 24 ժամ տևող ռեֆրակտեր շրջանը։

Լույսով հրահրված փռշտոց 
Այն առաջանում է ուժեղ լույսի ազդեցությամբ, և հանդիսանում լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի արտահայտման ամենահաճախ հանդիպող ձևը։ Ռեֆլեքսը հավանաբար պայմանավորված է լույսի ուժգնության փոփոխությամբ և կախված չէ լույսի ալիքի երկարությունից։

Ալաբամայի համալսարանի (Բիրմինգեմ) օպտոմետրիայի դպրոցի կատարած հարցման արդյունքում պարզվել է, որ լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքս ունեցող հարցվածների 67%-ը կանայք են, որոնց 94%-ը Կովկասից են։ Հետազոտության արդյունքում պարզվել է նաև, որ լույսով հրահրված փռշտոցն առաջանում է նրանց մոտ, ովքեր ունեն քթի թեք միջնապատ։

Հետագա հետազոտությունները բացահայտել են ռեֆլեքսի ժառանգական բնույթը։

Հարակնային ներարկումներին պատասխան փռշտոց 
Առավել քիչ է ուսումնասիրված ի պատասխան հարակնային ներարկումներին առաջացող փռշտոցի ռեֆլեքսը, որը նույնպես ժառանգվում է աուտոսոմ դոմինանտ տիպով։ Աչքի և շուրջակնային շրջանների վիրահտությունների (օրինակ՝ եղջերաթաղանցի փոխպատվաստում) կատարման ընթացքում, հաճախ անհրաժեշտ է լինում ներարկել տեղային անզգայացնողներ։ Ներակնային ներարկումները, ինչպիսիք են ռետրոբուլբար կամ պերիբուլբար պաշարումները՝ լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքս ունեցող անձանց մոտ կարող է առաջացնել փռշտոց։ Այդպիսի միջամտություներից առաջ, բուժառուներին սովորաբար սեդացնում են։ Փռշտոցները սկսվում են անմիջապես ասեղի ծակոցից հետո, որից խուսափելու համար՝ անեսթեզիոլոգները տեղային անզգայացնողների ներարկումից առաջ հեռացնում են ասեղը։

Փռշտոց ուտելուց հետո 
Երբեմն մարդկանց մոտ դիտվում է փռշտոց ուտելուց հետո, դրա օրինակ է «համային ռինիտը», որն առաջանում է հատկապես կծու սնունդ ընդունելուց հետո։ Անկանոն փռշտոցների ևս մեկ պատճառ է լցված ստամոքսը։ Այս խնդիրը կոչվում է սնատիացիա (snatiation) և այն մարդիկ որոնց մոտ առկա է նշված խնդիրը՝ կուշտ ուտելուց հետո, անկախ սննդի տեսակից, ունենում են փռշտոցի 3-15 դրվագներ։ Համարվում է, որ սնատիացիան որևէ տեսակի ալերգիկ ռեակցիա չէ։

Ռիսկեր 
Փռշտոցն ընդհանուր առմամբ վտանգավոր չէ անհատի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշակի իրավիճակներում՝ մեքենա վարելիս, վիրաբուժական միջամտությունների (աչքի վիրահատություն, ատամնաբուժություն) ժամանակ, լույսով հրահրված փռշտոցի էպիզոդները կարող են լինել խիստ վտանգավոր անհատի համար։

Մեքենա վարելու ընթացքում սկսված փռշտոցի էպիզոդների պատճառով անհատը կարող է կորցնել մեքենայի կառավարումը, որը կարող է հանդիսանալ ավտոճանապարհատրանսպորտային պատահարի պատճառ։ Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսը հատկապես վտանգավոր է օդաչուների համար՝ պայմանավորված թռչող ինքնաթիռում արևի լույսի ուժգնությամբ։ Այս երևույթի իմացությունը շատ կարևոր է ռազմական ավիացիայի օդաչուներին ընտրելու հարցում։ Վայրէջք կատարելու համար անհրաժեշտ են ճշգրիտ շարժումներ և արագ ռեֆլեքսներ, իսկ փռշտոցները կարող են ազդել այս պրոցեսների վրա՝ դառնալով դժբախտ պատահարների պատճառ։

Փռշտոցի անկառավարելի էպիզոդները հաճախակի են պրոպոֆոլով սեդացված այն պացիենտների մոտ, որոնք ենթարկվում են հարակնային և ռետրոբուլբար ներարկումների։

Ախտաֆիզիոլոգիա 
Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի առաջացման մեխանիզմը դեռևս բացահայտված չէ։ Փռշտոցն առաջանում է քթի լորձաթաղանթի ընկալիչների դրդման արդյունքում։ Ընկալիչներից դրդումը հոտառական նյարդի և եռվորյակ նյարդի վերծնոտային ճյուղի աֆերերնտ թելերով հասնում է ուղեղի ցողունում գտնվող եռվորյակ նյարդի կորիզ։ Կորիզում ինֆորմացիայի վերլուծումից հետո, էֆերենտ ազդակներ են ուղարկվում դեպի ստոծանի և շնչառական մկաններ, որոնց միջոցով տեղի է ուենենում փռշտոցը։ Փռշտոցի նորմալ ռեֆլեքսի և Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի ամենաէական տարբերությունը գրգռիչների մեջ է. նորմալ ռեֆլեքսն առաջանում է քթի լորձաթաղանթի գրգռման արդյունքում, իսկ Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսը կարող է առաջանալ ամենատարբեր գրգռիչներից։ Գենետիկ գործոնը նույնպես ունի կարևոր նշանակություն։ Հատկապես նշանակալի է rs10427255 SNP գենի C ալելի դերը, սակայն թե ինչ մեխանիզմով է գենը բարձրացնում ռեֆլեքսի առաջացման հավանականությունը դեռևս պարզ չէ։

Տեսողական և եռվորյակ նյարդերի փոխազդեցություն 
Կա կարծիք, որ եռվորյակ նյարդի ակնային ճյուղի դրդումը, կարող է իջեցնել վերծնոտային նյարդի դրդման շեմքը, որն էլ բարձրացնում է փռշտոցի հավանականությունը։ Սա նման է լուսավախության առաջացման մեխանզիմին, երբ երկարատև լույսի ազդեցությամբ տեսողական և եռվորյակ նյարդերով անցնող ազդակերի ազդեցությամբ ակնային ճյուղում բարձրանում է զգայունությունը։ Եթե գերզգայունությունն ակնային ճյուղի փոխարեն առաջանա վերծնոտային ճյուղում, ապա լուսավախության փոխարեն կառաջանա փռշտոց։

Պարասիմպաթիկ ընդհանրացում 
Պարասիմպաթիկ նյարդային համակարգի նյարդերն ունեն բազմաթիվ հարևան նյարդաթելեր, որոնք պատասխանում են տարբեր ազդակների։ Մեկ ազդակը կարող է առաջացնել պարասիմպաթիկ նյարդաթելերի դրդում, որն էլ իր հերթին բերում է պարասիմպաթիկ ընդհանրացման։ Կա հավանականություն, որ պարասիպաթիկ ընդհանրացման միջոցով աչքից դեպի կեղև գանցող ազդակները կարող են ակտիվացնել նաև փռշտոցի համար պատասխանատու նեյրոնները, որի հետևանքով էլ առաջանում է փռշտոց ոչ յուրահատուկ գրգռիչից։

Բարձր լուսազգայունություն 
Ըստ որոշ տվյալների՝ եռվորյակ նյարդի ուղղակի խթանումը կարող է բերել տեսողական նյարդի զգայունության բարձրացման։ Որպես օրինակ կարող է ծառայել հոնքի կամ գլխամաշկի մազի պոկումը։ Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքս ունեցող մարդկանց մոտ այս գործողություններով եռվորյակ նյարդի դրուդմը կարող են առաջացնել փռշտոց, հենց այս նույն պատճառով լույսի աղբյուրին նայելուց փռշոցի գործընթացն ավելի դյուրին է դառնում։

Պրոպոֆոլ-մակածված արգելակման ընկճում 
Պրոպոֆոլով սեդացված, հարակնային ներարկումների ենթարկվող անհատների մոտ անկառավարելի փռշտոցի պատճառը հավանաբար պրոպոֆոլն է։ Պրոպոֆոլն ընկճում է ուղեղի ցողունի արգելակիչ նեյրոններին։ Ուղեղի ցողունում է գտնվում նաև փռշտոցի համար պատասխանատու կենտրոնը՝ տրիգեմինալ նյարդի կորիզը։ Իրադարձությունների այս շղթան հանգեցնում է դրդման նկատմամբ զգայունության բարձրացման և ակամա ռեֆլեքսների դրդման շեմի նվազեցման։ Այս պայմաններում հարակնային ներարկման արդյունքում դրդվում են եռվորյակ նյարդի ակնային կամ վերծնոտային ճյուղերը, որոնք ազդակը փոխանցում են կորիզին։ Այս ամենի ազդեցությամբ անգիտակից բուժառուիի մոտ առաջանում է փռշտոց։

Եղջերաթաղանթի նյարդեր 
Իսպանիայում բնակվող կովկասյան մի ընտանիքի ուսումնսիրությունները ցույց են տվել, որ եղջերաթաղանթի նյարդերը նույնպես կարող են կապված լինել լույսով հրահրված փռշտոցի հետ։

Բուժում 
Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հակահիստամինային դեղերն արդյունավետ են լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի կանխարգելման համար։

Ռեֆլեքսից խուսափելու համար պետք է աչքերն ու դեմքը պաշտպանել արևից, կամ մատով ճնշում գործադրել վերին շրթունքի վրա։

Պատմություն 
Ռեֆլեքսն ավելի հաճախ առաջանում է, երբ կտրուկ անցում է կատարվում մութ միջավայրից դեպի լուսավոր միջավայր։ Թեև ռեֆլեքսն առկա է աշխարհի բնակչության 18-35%-ի մոտ, այն ընդհանրապես վտանգավոր չէ։

Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսն առաջին անգամ նկարագրել է հույն փիլիսոփա Արիստոտելը մ.թ.ա․ 350 թվականին։ Նա իր «Խնդիրներ» գրքում հարցնում է. «Ինչու՞ է արևի լույսն առաջացանում փռշտոց»։ Ըստ նրա հիպոթեզի արևի ջերմությունը քթում խթանում է քրտնարտադրությունը և առաջացած քրտինքը հեռացնելու նպատակով տեղի է ունենում փռշտոց։ 17-րդ դարի անգլիացի փիլիսոփա Ֆրենսիս Բեկոնը ապացուցել է, որ Արիստոտելի հիպոթեզը սխալ է։ Նա աչքերը փակ վիճակում կանգնել է արևի տակ և արձանագրել, որ աչքերը փակած վիճակում փռշտոց չի առաջանում։ Այս փորձի շնորհիվ Բեկոնը եզրակացրեց, որ Լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի առաջացամն համար մեծ է աչքերի դերը։ Ըստ նրա արևին նայելիս աչքերն արցունքոտվում են և առաջացած արցունքները լցվելով քթի խոռոչ գրգռում են այն և առաջացնում փռշտոց։ Հետագայում մյուս գիտնականները այս հիպոթեզը նույնպես հերքել են՝ պարզաբանելով, որ արևի լույսով պայմանավորված փռշտոցն առաջանում է շատ ավելի արագ, քան արցունքի առաջացումն է։

Ներկայումս ավելի ընդունված է Հենրի Էվերեթի հիպոթեզը՝ «լույսով» հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի մասին։ Որոշ վայրերում այս երևույթը կոչվում «պղպեղ արևի վրա», քանի որ նման է պղպեղի հատիկներ շնչելուց առաջացող փռշտոցին։ Հենրի Էվերեթը կարծում է, որ այս երևույթը կապված է մարդու նյարդային համակարգի հետ և հավանաբար պայմանավորված է նյարդային գրգիռների խառնվելով։ Գենետիկայի տեսանկյունից այս երևույթը դեռևս ամբողջովին բացահայտված չէ, սակայն այն հաճախ հանդիպում է նույն ընտանիքի տարբեր անդամների մոտ, ինչը վկայում է դրա աուտոսոմ դոմինանտ ժառանգման մասին։ 2010 թվականին հրատարկվել է հոդված, որը կորելյացիա է գտել լույսով հրահրված փռշտոցի ռեֆլեքսի և 2-րդ քրոմոսոմում առկա մեկ նուկլեոտիդի պոլիմորֆիզմի (բազմաձևություն) հետ։

Տես նաև 

 Հիստամին
 Քթաբորբ (ռինիտ)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Online Mendelian Inheritance in Man entry

Ռեֆլեքսներ
Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Բժշկություն
Նյարդային համակարգ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ