Ակարներ (կենդանիներ)

Ակարներ (), սարդակերպերի դասին պատկանող հոդվածոտանիների ենթադաս։ Դասի ամենաբազմադամ խումբն է. ներկայումս նկարագրված է 54 հազար տեսակ՝ ներառյալ 144 տեսակի բրածոներ։ Ակարներն իրենց պատմական զարգացման ընթացքում ձեռք են բերել միկրոսկոպիկ փոքր չափեր, ինչը թույլ է տվել յուրացնել բուսական մնացորդներով հարուստ բնահողի վերին շերտերը։ Կենդանաբանության այն ոլորտը, որն ուսումնասիրում է ակարներին, կոչվում է ակարոլոգիա։

Նկարագրություն 
Ակարների մեծ մասն ունի մարմի փոքր և միկրսկոպիկ չափեր՝ 0,08-1 միլիմետր (օրինակ՝ բնահողային և Ֆիտոֆագ տեսակները, մեղուների շնչափողերի և մարդու մաշկի մակաբույծները)։ Որոշ մակաբույծների էգերի մարմնի չափերը կարող է հասնել 10-20 միլիմետրի՝ կաթնասունների արյունը ծծելու արդյունքում։ Իրանն ամբողջական է կամ բաժանված է երկու մասի։ Սովորաբար ունեն 6 զույգ վերջույթ, որոնցից 4-ը մեծահասակների մեծ մասի մոտ ոտքերն են (թրթուրները, որպես կանոն, վեցոտանի են)։ Ոտքերի հոդերն են կոնքը, ազդրը, ծունկը, սրունքը և թաթը։ Ոտքը (ծայրային հոդը) սովորաբար զինված է ճանկերով և ցողունավոր ծծորդներով։ Առջևի վերջույթների զույգը հելիցերներներն են, նրանք չանչանման են (կրծող) կամ ձևավորում են ծակող-կտրող բերանային կազմություններ։ Երկրորդ զույգը պեդիպալպներն են, որոնք նույնպես մտնում են բերանի օրգանների կազմի մեջ։ Ամենապարզունակ ակարների մոտ նրանք ազատ են, բայց բնորոշ դեպքում աճում են հիմքերով, և հելիցերների ու որոշ այլ մարմնի մասերի հետ միասին ձևավորում են «գլուխը», որը շարժուն կերպով կապված է իրանին։ Ազատ պեդիպալպների ծայրերը ծառայում են որպես շոշափուկներ կամ բռնողական հարմարանքներ։ Սովորաբար ունենում են 4 պարզ աչք, բայց տարբեր տեսակների մոտ աչքերի թիվը կարող է տարբեր լինել և տատանվել զրոյից մինչև հինգի սահմաններում։ Որոշ ընտանիքներին պատկանող ներկայացուցիչների մարմինը փափուկ է՝ մաշկային խիտինե ծածկույթով, մյուսներինը պաշտպանված է պինդ վահաններով կամ զրահներով։

Միայն համեմատաբար ոչ մեծ թվով տեսակներ են վերաբերում մակաբույծներին կամ մարդու հիվանդությունների տարածողներին, իսկ ոչ մակաբույծ ձևերը հաճախ առաջացնում են մաշկի գրգռում։ Տեսակների մեծամասնությունը դետրիտոֆագեր կամ գիշատիչներ են։ Սնվելով քայքայված օրգանիկայով՝ նրանք հողե որդերի նման, կարևոր դեր են խաղում հողի հումուսի ձևավորման գործում։ Որոշ ակարներ սնվում են մշակաբույսերի հյութով և պատկանում են գյուղատնտեսության վնասատուների շարքին։

Argasidae վերնաընտանիքի ներկայացուցիչների մոտ հանդիպում է հոմովամպիրիզմի երևույթը, երբ քաղցած առանձնյակը հարձակվում է կուշտ «եղբայրակցի» վրա և սնվում նրա խմած արյունով։ Ակարները կարող են բնակվել ինչպես խոտում, այնպես էլ ցածր բույսերի և տարբեր ցածր ծառերի վրա։

Դասակարգում 

Ակարների ֆիլոգենեզը բանավեճերի առարկա է։ Դասակարգման համար առաջարվել են մի քանի սխեմաներ։ Օրինակ՝ A Manual of Acarology-ի (2009) երրորդ հրատարակությունն ակարներին բաժանում է 6 կարգի, որոնք խմբավորված են երկու վերնակարգերի մեջ հետևյալ կերպ.

 Վերնակարգ Parasitiformes
 Opilioacarida
 Holothyrida
 Ixodida
 Mesostigmata
 Sejoidea
 Trigynaspida
 Monogynaspida
 Վերնակարգ Acariformes
 Trombidiformes
 Sphaerolichida
 Prostigmata
 Sarcoptiformes
 Endeostigmata
 Oribatida
 Astigmata

2004 թվականին անցկացված գենետիկական հետազոտության արդյունքում փոփոխություններ են կատարվել ակարների դասակարգման ներկայիս կառուցվածքում, և Parasitiformes վերնակարգն իջեցվել է աստիճանում մինչև կարգ։

Այլ դասակարգման համակարգը պնդում է, որ Acari ենթադասը ներառում է երեք վերնակարգ (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), ավելի քան 350 ընտանիք, մոտ 4,000 ցեղ և ավելի քան 48,000 տեսակ (Harvey M. S., 2002):

2011 թվականին ակարների նկարագրված տեսակների ընդհանուր թվաքանակը կազմել է 54617՝ ներառյալ 144 տեսակի բրածո (Zhang et al., 2011):

  (37 տեսակ՝ ներառյալ 2 բրածո)
  (27 տեսակ)
  (896 տեսակ՝ ներառյալ 5 բրածո)
  (11424 տեսակ)
  (25821 տեսակ՝ ներառյալ 24 բրածո)
  (16412 տեսակ՝ ներառյալ 113 բրածո)

Որոշ ժամանակակից հետազոտողներ կարծում են, որ Acari-ն պոլիֆիլետիկ խումբ է, և որոշ ակարներ (իքսոդային) ավելի մոտ են պսևդոկարիճներին, քան այլ ակարներին։ Dabert et al. 2010-ի մոլեկուլային տվյալների օգտագործմամբ աշխատանքը, ցույց է տալիս, որ Acariformes քույրական խումբը կապված է Solifugae, իսկ Parasitiformes filogenetically-ն՝ Pseudoscorpionida խմբի հետ։

Վնաս 
Ակարներն առաջացնում են մարդու և ընտանի կենդանիների հիվանդություններ՝ ակարիազներ, ինչպես նաև խայթոցների միջոցով փոխանցում են տրանսմիսիոն հիվանդություններ, վնաս են հասցնում մշակաբույսերին։

Մշակույթում 
 «Tick-hero»՝ անիմացիոն շարք սուպերհերոս Տիկի մասին։
 «Hyper Police» անիմեի երկրորդ սերիայի հանցագործը հսկայական ակար է։
 Futurama Holiday Spectacular (S6E13) շարքի Ֆուտուրամա մուլտսերիալում տիեզերական մեղուների վրա հարձակվում են ակարներ, և վարակված մեղուները սկսում են կռվել միմյանց հետ։

Տես նաև 
 Լայմի հիվանդություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 Жизнь животных: Энциклопедия в шести томах. Том 3 / Общ. ред. чл.-кор. АН СССР проф. Зенкевич, Лев Александрович. — М.: Просвещение, 1969. — 576 с.

 
 Experimental and Applied Acarology, ISSN: 1572-9702 (electronic) 0168-8162 (paper), Springer

Արտաքին հղումներ 

 Ակարների մասին krugosvet.ru էլեկտրոնային հանրագիտարանում
 Ակարների մասին encephalitis.ru կայքում
 Ակարներ
 Արդյունավետ պաշտպանություն ակարների դեմ։ Վիդեոուղեցույց
 Acari (Synopsis of the described Arachnida of the World). insects.tamu.edu
 
 
 
 
 
 Non-invasive 3D-visualization with sub-micron resolution using synchrotron-X-ray-tomography
 A nice website (www.Acari.be) introduces the Acari world in all its amazing variety

Սարդակերպներ
Հոդվածոտանիներ
Մակաբույծեր
Միջատներ