Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Փոքր Պամաճ)

Սուրբ Խաչ եկեղեցի, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, գտնվում է Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալցխայի շրջանում, Ախալցխայից դեպի 12 կմ արևմուտք, հայաբնակ Փոքր Պամաճ գյուղում, կառուցվել է 19-րդ դարում։

Փոքր Պամաճ գյուղի Սուրբ Խաչ եկեղեցու մասին առաջին հիշատակումները եղել են դեռ 1837 թվականին։ Եկեղեցու անվան մասին կան նաև հիշատակումներ Վրաստանի և Իմերեթի թեմի կոնսիստորիայի արխիվներում, մասնավորապես 1837 թվականին եկեղեցին հիշատակվում է որպես Սուրբ Հակոբ, 1840 թվականին՝ Սուրբ Աստվածամայր և 1841 թվականից՝ Սուրբ Խաչ անուններով։ Հետազոտելով արխիվային տեղեկությունները հասկանում ենք որ եկեղեցին մի քանի անգամ վերանորոգվել է և վերաօծվել։
Եկեղեցին ի սկզբանե եղել է փայտաշեն կառույց։

Ճարտարապետություն
Սուրբ Խաչ եկեղեցի բազիլիկ կառույց է, կառուցված է խառը տեսակի տուֆ քարից, նրա չափսերն են (12.85 x 8.0) մետր։ Եկեղեցուն կից զանգակատունն է, զանգակատան հարավային կողմում կա արձանագրություն։

19-րդ դարում եկեղեցու հոգրոր կազմն է եղել՝ Տեր Սահակը, Հովհաննես Մինասյանը, Ղազարոս Հովհաննիսյան Տեր-Սահակյանցը, Կարապետ Տեր Մարտիրոսյան և Տեր-Նահապետյանցը։ Խորհրդային անաստվածության տարիներին եկեղեցին չի գործել, և վերածվել է պահեստի, իսկ հետխորհրդային շրջանում մասնավորապես 1965 թվականից մինչև 1993 թվականը շարունակվել է եկեղեցու շինարարական աշխատանքները։
1995 թվականին եկեղեցին արդեն իսկ գործում էր։

2011 թվականի դեկտեմբերի 25-ին եկեղեցին վերաօծվում է Վրաստանիի առաջնորդ Գերաշնորհ Տեր Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի ձեռամբ և Սամցխե-Ջավախքի և Ծալկայի ընդհանուր առաջնորդական փոխանորդ Տեր Բաբգէն աբեղա Սալբիյանի մասնակցությամբ։ Եկեղեցու վերանորոգման նյութական ծախսերը հոգացել են  Ռուբեն Սահակյանը, Անդրանիկ և Խաչատուր Բաբոյանները։

Ծանոթագրություններ 

Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Ախալցխայի շրջանի հայկական առաքելական վանքեր և եկեղեցիներ
19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ