Ինտեգրված պաշտպանահարձակողական օվկիանոսա-ցամաքա-տիեզերական համալիր

Ինտեգրված պաշտպանահարձակողական օվկիանոսա-ցամաքա-տիեզերական համալիր, 1960-ական թվականների ռազմատիեզերական տեխնոլոգիաների բնագավառի ռազմարդյունաբերական նախագիծ, որը մշակել է Վ․Ն․ Չելոմեյի ղեկավարած հանձնաժողովի կողմից, սակայն այդպես էլ մնացել թղթի վրա։ Սկզբնապես համալիրը մշակվել է որպես երկրի հակահրթիռային պաշտպանության նոր համակարգ՝ գոյություն ունեցող փորձնական «Ա» համակարգի փոխարեն։ Նախկին համակարգը 1․ կրում էր զոնայական կամ տարածքային բնույթ և նախատեսված էր միայն Մոսկվայի և Մոսկվայի մարզի հակահրթիռային պաշտպանության համար, այն համամիութենական բնույթ չէր կրում, որով միջուկային սպառնալիքից կպաշտպաներ ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքը, 2․ պաշտպանություն էր ապահովում միայն առանձին ու պատահական հրթիռներից, ոչ թե կենտրոնացված հրթիռա-միջուկային հարվածից, 3․ ցամաքահեն անշարժ համակարգ էր։ Վ․Ն․Չելոմեյն առաջարկել է այնպիսի հակահրթիռային պաշտպանական համակարգի ստեղծում, որը հակահրթիռային «հովանոց» կստեղծեր երկրի ամբողջ տարածքի համար, միաժամանակ կպայքարեր հակառակորդի կողմից կիրառված ողջ միջուկային արսենալի դեմ, համալիրի համակարգերը կտեղադրվեին ինչպես ցամաքում, այնպես էլ ծովում և տիեզերքում, այս կերպ ապահովելով ամբողջ համալիրի աշխատանքի լրացուցիչ հուսալիությունը (օվկիանոսա-ցամաքա-տիեզերական)։ Նշված համալիրի վրա աշխատելու ընթացքում Չելոմեյը հանգել է այն եզրակացության, որ հարկավոր է դուրս գալ պարզապես պաշտպանական թեմատիկայից և ստեղծել հարձակողական բնույթի նոր զենք, ինչն էլ այդ համալիրը եզակի էր դարձնում իր տեսակի մեջ (պաշտպանահարձակողական)։

Կոնստրուկտորային մտահաղացում 
Համալիրն իր վերջնական տեսքով լինելու էր այնպիսի մարտական համակարգ, որն իր մեջ ներառելու էր երկրագնդի ուղեծրում տեղադրված տիեզերական սարքավորումների խումբ, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմի նավեր ու ԽՍՀՄ Զինված ուժերի ցամաքային անշարժ ու շարժական օբյեկտներ ու վերոնշյալ միջոցները կառավարելու ավտոմատ համակարգ։ Ըստ Չելոմեյի մտահաղացման՝ համալիրը պետք է ապահովեր ԽՍՀՄ-ի անխոցելիությունը միջուկային հարվածի ցանկացած փորձի դեմ։ Հայտնի ռուս գիտնական Ա․Ի․Ֆարուսովի կարծիքով եթե այդ ծրագիրն իրականացվեր, ապա ԽՍՀՄ-ը ռազմա-տիեզերական տեխնոլոգիաների զարգացման ասպարեզում հիսուն տարով առաջ կանցներ ԱՄՆ-ից և ՆԱՏՕ-ի երկրներից։

Համալիրի տարրեր 
Նշված առաջադրանքների իրականացման համար համալիրն իր մեջ ներառելու էր հետևյալ բաղադրիչները, որոնցից յուրաքանչյուրն ստեղծվելու էր առանձին և կարող էր ինքնուրույն կիրառություն ունենալ երկրի պաշտպանության համակարգում հետագայում ընդգրկվելու համար։ Համալիրի առանցքային բաղադրիչները երկու համակարգ էին՝ հակահրթիռային պաշտպանության «Տարան» համակարգն ու բազմաֆունկցիոնալ (հարձակողապաշտպանական) «Զակատ» հրթիռային համակարգը։

Ղեկավարում 

 Ավտոմատացված եղանակ։ Համալիրի ղեկավարման ավտոմատ համակարգը հիմնված էր ՑՎԿ 5Э92б համակարգչի վրա։

Պաշտպանություն 

 Հետախուզական արբանյակներ, որոնք հայտնաբերելու էին ցամաքային և ծովային թիրախները։
 Մարտական տիեզերական  կայաններ (հետախուզա-մարտական հարթակ) «Ալմազ»։
 Ռադիոլոկացիոն հեռահար հայտնաբերման կայաններ, որոնք գրանցելու էին հակառակորդի հրթիռների թռիչքը և ստացված տվյալները փոխանցելու ավտոմատիզացված ղեկավարման համակարգին, որտեղից դրանք փոխանցվելու էին հակահրթիռների մեկնարկն ապահովող սարքերին։
 Հակահրթիռներ՝ ՈՒՐ-100 հիմքով, որոնք նախատեսված են տիեզերական տարածություններում հայտնաբերված հակառակորդի հրթիռների ոչնչացման համար։ Հակահրթիռների ֆունկցիան կայանում է նրանում, որպեսզի թռիչքի ժամանակ ոչնչացնեն թիրախը։
 Մոտակա և միջին հեռավորության խոցման հրթիռներ ՊՐՍ-1 և Վ-825 (կատարելագործված զենիթային ղեկավարվող հրթիռներ), նախատեսված են երկրի մթնոլորտի սահմանին հայտնաբերված այն հրթիռների ոչնչացման համար, որոնց հաջողվել է հաղթահարել տիեզերքում հակահրթիռային պաշտպանությունը։

Հարձակում 

 Տիեզերական արբանյակների կործանիչներ և մանևրելի հակաարբանյակային հրթիռներ «Կոսմոս-252», նախատեսված էին հակառակորդի հետախուզա-հարձակողական հրթիռների ոչնչացման համար։
 Գերձայնային հաճախության թևավոր հրթիռները նախատեսված էին ատոմային սուզանավերից հակառակորդի ցամաքային թիրխների ոչնչացման համար, առանց հակառակորդի պաշտպանության տակ գտնվող տարածք մուտք գործելու։
 Հականավային հրթիռներ Պ-5Դ և Պ-35, նախատեսված էին հակառակորդի ատոմային սուզանավերի ոչնչացման համար։
 Միջմայրցամաքային հրթիռներ ՈՒՐ-100, նախատեսված էին հակառակորդի պաշտպանական համակարգի ռազմավարապես կարևոր կենտրոններին միջուկային հարված հասցնելու համար։
 Ստորջրյա ինքնակառավարվող ավտոմատացված բեռնամփոփվող հրթիռային համակարգեր (ՊԱԱԿՐԿ), նախատեսված էին հակառակորդին երաշխավորված պատասխան հարված հասցնելու համար, եթե վերոնշյալ բաղադրիչները շարքից դուրս են եկել։

 Բառային անվանումներ

Ունենալով հումորի յուրահատուկ զգացում՝ Չելոմեյն իր նախագծերին տվել է հեգնական անվանումներ, որոնց տակ որոշակի համատեքստ էր թաքնված։ Այդպես էր նաև այս համալիրի անվանումներում։ «Արբանյակների կործանիչ» (), որի ԻՍ հապավումը խորհրդանշում էր Հայրենական մեծ պատերազմի տարիների սովետական ծանր «ԻՍ» տանկը, որն անվանվել էր Իոսիֆ Ստալինի պատվին։ Ենթադրվում էր, որ ԻՍ-ն կգերակայի տիեզերքում այնպես, ինչպես «ԻՍ» տանկը ցամաքային մարտերի ժամանակ։ «Տարան»-ով նախատեսվում էր հակառակորդի հրթիռների ոչնչացումը հակահրթիռներով՝ օգտագործելով օդային տարանի գաղափարը (թշնամու հրթիռի խոցումը հենց թշնամու հրթիռով)։ «Զակատ», մայրամուտ, բառը վերցվել է «Ամերիկայի մայրամուտ» բառակապակցությունից, որով անվանվել են խորհրդային հրապարակախոսական մի շարք հոդվածներ։

Ծրագրի դադարեցման ժամանակագրություն 
Նշված ամբողջական ծրագրի և նրա առանձին մասերի աշխատանքների դադարեցումը հիմնականում իրականացվել է 1964-1972 թվականների ընթացքում։ «Տարան» հակահրթիռային համակարգի նախագիծը փակվել է 1964 թվականին՝ Նիկիտա Խրուշչովի ԽՄԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից ազատվելուց հետո։ 1963–1964 թվականների ընթացքում իրականացվող ՈՒՐ-100Մ-ի ծովային տարբերակի աշխատանքները նույնպես դադարեցվել են։ 1965 թվականին դադարեցվել են ՈՒՐ-200-ի վրա կատարվող աշխատանքները։ 1967 թվականին դադարեցվել են ստորջրյա ինքնակառավարվող ավտոմատացված բեռնամփոփվող հրթիռային համակարգերի աշխատանքները, 1968 թվականին՝ արբանյակների կործանիչների աշխատանքները, 1969 թվականին՝ հետախուզական մարտական հարթակների աշխատանքները, 1972 թվականին՝ խորհրդա-ամերիկական «Հարձակողական զինատեսակների կրճատման մասին» պայմանագրի հիման վրա (ՍՆՎ-1) ծրագրի ամբողջական կասեցում և համապատասխան փաստաթղթային փաթեթի ոչնչացում։

Ծրագրի ընդհանուր գնահատական 
«Պրավդա» թերթն այս առումով գրել է․ «Առնվազն 15-20 տարի Վ․Ն․ Չելոմեյն առաջ է անցել Ամերիկայից», սաայն այդ ծրագրի իրականացումը արգելել են ԽՄԿԿ ԿԿ Նախագահության անդամներ Դմիտրի Ուստինովիը և Յուրի Անդրոպովը։ ԽՍՀՄ մարշալ Դմիտրի Ուստինովը, դառնալով ԽՍՀՄ պաշտպանության մինիստր, անմիջապես հրաժարվել է Վ․Ն Չելոմեյի բոլոր ծրագրերից, իր որոշումը հիմնվորելով, որ «ՕԿԲ-ն նախատեսված չէ այդպիսի ծրագրեր իրականացնելու համար»։ նախագծին խիստ բացասական գնահատական է տվել Վ․Ն Չելոմեյի հակառակորդ գեներալ-լեյտենանտ Գ․Վ Կիսունկոն․ «Փառք աստծո, գործը նախագծից այն կողմ չանցավ»։

Նախագծի հետագա ճակատագիր 
Այս և այլ նախագծերը պաշտոնապես դադարեցվել են, բայց մինչ այդ ստեղծված տիեզերական տեխնիկայի նմուշները մնացել են «Բայկոնուր» կոսմոդրոմի պահեստներում։ Նախագծի փաստաթղթերի մի մասը ոչնչացվել է պետական գաղտնիքների պաշտպանության վերաբերյալ իրավական ակտերի պահանջներին համապատասխան, իսկ ՕԿԲ-52-ի գծագրերը փոխանցվել են այլ կոնստրուկտորոական բյուրոներ՝ այլ նախագծերում օգտագործվելու համար։

Տես նաև 

 Ռազմավարական պաշտպանական նախաձեռնություն

Ծանոթագրություններ 

Զենք այբբենական կարգով