Հայթարմա (համույթ)

Հայթարմա (), Ղրիմի թաթարական ժողովրդական պարի համույթ։

Պատմություն 
1939 թվականին Յալթայի ֆիլհարմոնիկին կից ստեղծվել է թաթարական երգի ու պարի համույթը։ 1937 թվականին ստեղծվել է ժողովրդական ստեղծագործական տանը կից երգի-պարի երկրորդ համույթը, գեղարվեստական ղեկավար է դարձել Իլյաս Բախշիշը, երաժշտական ղեկավար Յայա Շերֆեդինովը, իսկ բալետմայստեր՝ Ուսեին Բակկալը։ 1939 թվականի մարտին այս երկու համույթները միավորվել են Սիմֆերոպոլի Ղրիմի պետական ֆիլհարմոնիայի ներքո՝ Մոսկվայում Ղրիմի մշակույթի օրեր պատրաստելու նպատակով։

1944 թվականի մայիսին Ղրիմի թաթարների ստալինյան տեղահանության  արդյունքում անսամբլը դադարել է գոյություն ունենալ։ 1957 թվականին անսամբլը վերածնվել է Ուզբեկական ԽՍՀ Տաշքենդ քաղաքի Քարի-Յակուբովի անվան պետական ֆիլհարմոնիայի «Աշխատանքային կարմիր դրոշ» շքանշանի ներքո։ Քանի որ անվան մեջ արգելված էր օգտագործել «ղրիմաթաթարական» բառը, անսամբլն անվանվել է ի պատիվ Ղրիմի թաթարական համանուն ժողովրդական պարի։

1957 թվականից անսամբլի առաջին գեղարվեստական ղեկավարը դարձել է Իլյաս Բախշիշը։ Անսամբլի վերածնունդին մասնակցել են նախապատերազմյան կազմի բազմաթիվ արտիստներ (օրինակ ՝ Մեմետ Աբիբուլաևը, ով անսամբլում ծառայել է մինչև 1960-ականների վերջը)։ Վերածնված անսամբլում պարերը բեմադրել են ղրիմաթաթարական հայտնի պարուսույցներ Ուսեին Բակկալը, Ակիմ Ջեմիլևը, Էնվեր Ալիևը։

1964 թվականին Ուզբեկստանի Տաշքենդ քաղաքի Քարի-Յակուբովի անվան պետական ֆիլհարմոնիան հրավիրում է կոմպոզիտոր Էդեմ Նալբանդովին՝ թաթարական երգի ու պարի համույթի գեղարվեստական ղեկավարի պաշտոնի համար։

1965 թվականին թաթարական երգի ու պարի համույթը տեղահանության տարիներին առաջին անգամ հյուրախաղերի է մեկնում Միջին Ասիայի և Ղազախստանի հանրապետություններ, Անդրկովկասի և Հյուսիսային Կովկասի հանրապետություններ, ՌԽՖՍՀ։ 1970 թվականին «Հայթարմա» անսամբլն արժանացել է Ուզբեկական ԽՍՀ Լենինյան կոմերիտմիության և գեղարվեստական կոլեկտիվների համամիութենական ստուգատեսի դիպլոմի կոչման։

1992 թվականին «Հայթարմա» երգի ու պարի համույթը վերադարձել Է Ղրիմ և տեղափոխվել Ղրիմի պետական ֆիլհարմոնիա։

Համույթի հիմնադրումից այնտեղ որպես պարող ծառայել է Ակիմ Ջեմիլևը, եղել է համույթի մենակատարը, 1976-1980 թվականներին դարձել է համույթի բալետմայստեր, իսկ 1984 թվականին հրատարակվել է նրա «Հայթարմա «Համույթի պարերը»» գիրքը։

Անսամբլի հիմնադրումից ի վեր որպես մենակատար ծառայել է Ղրիմի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության վաստակավոր արտիստ երգչուհի Սաբրիե Էրեջեպովան, ում 1966 թվականին շնորհվել է Ուզբեկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչում։

Երկար տարիներ անսամբլում աշխատել է Ուզբեկստանի ժողովրդական արտիստ (1989) և Ուկրաինայի ժողովրդական արտիստ (1993) Ֆևզի Բիլյալովը։ Ֆ. Բիլյալովն առաջին անգամ անսամբլի մենակատար-վոկալիստ է դարձել դեռևս 1957 թվականին, զուգահեռ սովորել է Տաշքենդի կոնսերվատորիայում։ Բիլյալովն անսամբլում կատարել է ժողովրդական երգեր։ 1970 թվականին նա դառնում է «Հայթարմա» համույթի ղեկավարը՝ իր աշխատանքում օգտվելով Ղրիմի թաթար հայտնի կատարողների՝ Էդիե Թոփչիի, Սաբրիե Էրեջեպովայի աջակցությունից։ Բիլյալովի արժանիքները ճանաչվում են հանրապետական մակարդակով. 1974 թվականին նրան շնորհվել է Ուզբեկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչում։ 1978 թվականին հեռանում է անսամբլից և միայն հինգ տարի անց է վերադառնում որպես մենակատար։ Չորս տարի անց՝ 1987 թվականին, անսամբլին կից ստեղծում է «Էֆսանե» խումբը, իսկ 1989 թվականին դառնում է անսամբլի գեղարվեստական ղեկավարը։ Նույն թվականին նրան շնորհվել է Ուզբեկական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչում։ 1992 թվականին անսամբլի հետ վերադառնում է Ղրիմ։ Մեկ տարի անց նա լքել է անսամբլը, այժմ արդեն ընդմիշտ։

1992-2016 թվականներին համույթը ղեկավարել է Տաջիկստանի ժողովրդական արտիստ Ռեմզիե Բակկալը (Ուսեին Բակկալայի դուստրը)։

2016 թվականին «Հայթարմա» երգի ու պարի համույթը ղեկավարել է Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության վաստակավոր արտիստ, Ուկրաինայի վաստակավոր արտիստ, Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության մրցանակի դափնեկիր  Էլմիրա Նալբանդովան։ Ռուսաստանի Դաշնությանը Ղրիմի բռնակցումից հետո «Հայթարմա» համույթը հյուրախաղերով հանդես է գալիս Ռուսաստանում։

2017 թվականին համույթը ներկայացրել է «Ալտին Բեշիկ» նոր ծրագիրը՝ «Ոսկե օրրան» - ի մասին ղրիմաթաթարական լեգենդի մոտիվներով։

Պարգևներ 

 Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն Ռադայի նախագահության պատվոգիր (2000 թվականի սեպտեմբերի 5)՝ Ուկրաինայի, Ռուսաստանի և Բելառուսի Հանրապետության եղբայրական սլավոնական ժողովուրդների մշակույթի ու արվեստի զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի, մասնագիտական բարձր վարպետության և «Ծովի երգեր՝ 2000» արվեստների X միջազգային փառատոնի անցկացման կապակցությամբ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 

Պարային ընկերություններ
1957 հիմնադրված երաժշտական խմբեր