Արդիականացման տեսություն

Արդիականացման տեսություն, օգտագործվում է հասարակության մեջ արդիականացման գործընթացը բացատրելու համար։ Արդիականացման տեսությունը ծագել է գերմանացի սոցիոլոգ Մաքս Վերբերի (1864-1920 թվականներ) գաղափարներից, որոնք հիմք են հանդիսացել Հարվարդի սոցիոլոգ Թոլկոթ Պարսոնսի (1902-1979 թվական) կողմից մշակված արդիականացման պարադիգմին։ Տեսությունը ուսումնասիրում է երկրի ներքին գործոնները՝ ենթադրելով, որ «ավանդական» երկրներն էլ օգնությամբ կարող են հասնել զարգացման, ինչպես եղել է ավելի զարգացած երկրներում։ Արդիականացման տեսությունը սոցիալական գիտությունների գերիշխող պարադիգմն էր 1950-ական և 1960-ական թվականներին, ապա երկար ժամանակով այն անհետացավ։ Տեսությունը կրկին կիրառվել է 1991 թվականից հետո, սակայն մնացել է որպես վիճելի մոդել։

Արդիականացման տեսությունը միաժամանակ փորձում է բացահայտել սոցիալական փոփոխությունները, որոնք նպաստում են սոցիալական առաջընթացին և հասարակության զարգացմանը, և ձգտում է բացատրել սոցիալական էվոլյուցիայի գործընթացը։ Արդիականացման տեսությունը քննադատվում է, մասնավորապես, սոցիալիստական գաղափարախոսությունների, ազատ շուկայի գաղափարախոսությունների, աշխարհահամակարգերի տեսաբանների, գլոբալիզացիայի տեսաբանների, և ի թիվս այլոց, կախվածության տեսաբանների կողմից։ Արդիականացման տեսությունը ընդգծում է ոչ միայն փոփոխությունների գործընթացը, այլ նաև այդ փոփոխությունների արձագանքը։ Դրանում նաև դիտարկվում է ներքին դինամիկան՝ նկատի ունենալով սոցիալական և մշակութային կառույցները և նոր տեխնոլոգիաների հարմարեցումը։

Արդիականացումը վերաբերում է «մինչժամանակակից» կամ «ավանդական» հասարակությունից «ժամանակակիցին» անցման մոդելին։ Արդիականացման տեսությունը ենթադրում է, որ ավանդական հասարակությունները կզարգանան այնքանով, որքանով կընտելանան ժամանակակից մեթոդներին։ Արդիականացման տեսության կողմնակիցները պնդում են, որ ժամանակակից պետություններն ավելի հարուստ են և հզոր, և որ իրենց քաղաքացիներն ավելի ազատ են՝ ավելի բարձր կենսամակարդակից օգտվելու համար։ Այնպիսի նվաճումներ, ինչպիսիք են նոր տվյալների փոխանցման տեխնոլոգիաները և տրանսպորտի, կապի և արտադրության ավանդական մեթոդների թարմացման անհրաժեշտությունը, արդիականացումը դարձնում են անհրաժեշտ կամ առնվազն նախընտրելի, համեմատած առկա իրավիճակի հետ։ Կարծիքների հեղինակներին քննադատելը դժվար է, քանի որ դա իրենից ենթադրում է, որ նման զարգացումները վերահսկում են մարդկային փոխգործակցության սահմանները, այլ ոչ թե հակառակը։ Այնուամենայնիվ, որքան էլ պարադոքսալ հնչի, այն իրենից նաև ենթադրում է, որ մարդկային կամքը վերահսկում է արդիականացման արագությունն ու լրջությունը։ Կարելի է եզրակացնել, որ ավանդույթներին ենթարկվելու փոխարեն, հասարակությունը, որն անցնում է արդիականացման պրոցեսով, սովորաբար հանգչում է կառավարման այն ձևերին, որոնք թելադրված են վերացական սկզբունքներով։ Ավանդական կրոնական հավատալիքները և մշակութային առանձնահատկությունները, ըստ տեսության, սովորաբար դառնում են պակաս կարևոր, քանի որ արդիականացում է կատարվում։ 

Այսօր արդիականացում հասկացությունն ընկալվում է երեք տարբեր իմաստներով՝ 1) որպես Արևմտյան Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ներքին զարգացում, որը վերաբերում է եվրոպական նոր դարաշրջանին, 2) որպես մի գործընթաց, որի միջոցով երկրների առաջին խմբին չպատկանող երկրները ձգտում են հասնել դրանց, 3) որպես առավել արդիականացված հասարակությունների (Արևմտյան Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա) էվոլյուցիոն զարգացման գործընթացներ, այսինքն՝ արդիականացումը, որպես բարեփոխումների և նորարարությունների միջոցով իրականացվող մշտական գործընթաց, որն այսօր նշանակում է անցում հետինդուստրիալ հասարակության։ Պատմաբաններն արդիականացումը կապում են ուրբանիզացիայի և ինդուստրացման գործընթացների, ինչպես նաև կրթության տարածման հետ։ Ինչպես նշում է Քենդալը (2007), «ուրբանիզացիան ուղեկցում էր արդիականացմանն ու ինդուստրացման արագ գործընթացին»։ Սոցիոլոգիական քննադատական տեսության մեջ արդիականացումը կապված է համապարփակ գործընթացի ռացիոնալացմանը։ Երբ հասարակության մեջ ավելանում է արդիականացումը, անհատն ավելի ու ավելի մեծ նշանակություն է ձեռք բերում, ու ի վերջո փոխարինում է ընտանիքը կամ համայնքը որպես հասարակության հիմնական բջիջ։ Սա նաև առարկա է, որը դասավանդվում է ավանդական համաշխարհային պատմության վերապատրաստման դասընթացների մեջ։

Ծագում 

Ժամանակակից արդիականացման տեսությունը ծագել է գերմանացի սոցիոլոգ Մաքս Վեբերի (1864-1920 թվականներ) ավանդական հասարակությունից ժամանակակից հասարակության անցման ռացիոնալության և իռացիոնալության դերի վերաբերյալ գաղափարներից։ Վեբերի մոտեցումը հիմք դրեց Հարվարդի սոցիոլոգ Թալքոթ Փարսոնսի կողմից հանրահռչակված արդիականացման պարադիգմը (1902-1979), որը 1930-ական թվականներին Վեբերի աշխատանքները թարգմանել է անգլերեն և տրամադրել իր սեփական մեկնաբանությունը։

1945 թվականից հետո Փերսոնական տարբերակը սկսեց լայնորեն օգտագործվել սոցիոլոգիայում և այլ սոցիալական գիտություններում։ 1960-ական թվականների վերջին ստեղծվեց ընդդիմությունը, քանի որ տեսությունը շատ ընդհանուր էր և բոլոր հասարակությունների համար չէր կարող հավասարապես սազական լինել։ Գերմանացի պատմաբան Թոմաս Նիպպերդեյը 1983 թվականին առաջարկել է շատ մանրամասն ձևակերպում, որը ժամանակակից հասարակությունը համեմատում է ավանդականի հետ՝ նկատի ունենալով գերմանական պատմությունը
Ժողովրդագրական հեղափոխություն, մահացության նվազում, ապա ծնելիության նվազում, ինդուստրացում, մեխանիզացիա, առևտրայնացում, աշխատանքի բաժանում, ագրարային հատվածի նահանջում, ուրբանիզացիա, շարժունակության բարձրացում, կայուն աճ, նորարարություն, բնակչության հիմնական զանգվածի եկամուտների և արտադրողականության բարձրացում, գրագիտության բարձրացում, գիտական հայտնագործությունների միջոցով աշխարհի հասկացողության ապահովում, աշխարհընկալում. պետությունը իշխանության անձնական կազմակերպությունից վերածվում է ինստիտուցիոնալ կազմակերպության՝ օրենքների համակարգով և բյուրոկրատիայով, որն իր սուբյեկտների հետ ուղղակի հարաբերությունների մեջ է ընդհանուր զինվորական հնազանդության, հարկման և կրթության արդյունքում ու մշտապես ընդլայնում է իր իրավասությունը (համընդհանուր բարեկեցության պետություն), կենտրոնացված պետությունը, ազգային պետությունը, առանձին սուբյեկտների հաշվին պարտադրում է միասնականության մեծ աստիճան, էլիտաների և պաշտոնատար անձանց հավաքագրումը կատարվում է արժանիքների սկզբունքով, այլ ոչ թե ժառանգականությանը, արտոնություններին, կամ քաղաքական հավասարության բարձրացում, զանգվածների ներգրավումը քաղաքականության մեջ, որպես համաձայնության և լեգիտիմության հասնելու միջոց, լինի դա ժողովրդավարական, կամ տոտալիտար միջոցներ, հանրությունից անցում [Gemeinschaft] դեպի հասարակություն [Gesellschaft], այսինքն՝ պարտիկուլյարիստական, սահմանված, անմիջական, անհատական խմբերից և ասոցիացիաներից Ունիվերսալ, կամավոր, անդեմ, վերացական, օբյեկտիվ, կազմակերպչական կոմբինացիաներ, մասնագիտացումից մասնագիտացում, կայուն բջջային համակարգից, միատարրից դեպի հետերոգեն, պարզից դեպի բարդ, անդեմ, վերացական, օբյեկտիվ, կազմակերպչական կոմբինացիաներ, մասնագիտացումից դեպի մասնագիտացում, կայունից դեպի բջջային համակարգ, միատարրից դեպի հետերոգեն, անհատի կյանքը դադարում է կարգավորվել ավանդույթով, բայց ուղղորդվում է ներսից կամ դրսից. փոխարինելու մի քանի սահմանված դերեր, գալիս են բազմաթիվ ինքնուրույն ընտրված և հակասական դերեր. կյանքի ոճերի բազմազանություն, կենսակերպի անհատական մոդելավորում. արժեքների փոփոխություն. անհատականություն, նվաճումներ, աշխատանք, հաջողություն, սպառում, առաջընթաց և նոու-հաու դինամիզմի և փոփոխությունների հանդեպ հավատը որպես գերազանց լճացում և կայունություն. մտավորականության, ռելատիվիզմի, օտարման զարգացում։

Արդիականացում և գլոբալիզացիա 
Գլոբալիզացիան կարող է սահմանվել որպես տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական մշակույթների ինտեգրում։ Նշվում է, որ գլոբալիզացիան կապված է սահմանների միջոցով արդիականացման տարածման հետ։

Համաշխարհային առևտուրը շարունակաբար աճել է, նոր ժամանակների սկզբին եվրոպացիների կողմից նոր մայրցամաքների հայտնաբերման շնորհիվ. այն հատկապես աճել է արդյունաբերական հեղափոխության և 20-րդ դարի կեսերին բեռնարկղերի ներդրման արդյունքում։ Տարեկան միջսահմանային զբոսաշրջային հոսքերը աճել են 456 մլն-ից մինչև 1990 թվականը, և գրեթե եռապատկվել է՝ հասնելով ընդհանուր առմամբ ավելի քան 1,2 մլրդ-ի 2016 թվականին։ Հաղորդակցությունը ևս մեկ կարևոր տարածք է, որն աճել է արդիականացման շնորհիվ։ Կապի ոլորտները թույլ են տվել, որ կապիտալիզմը տարածվի ամբողջ աշխարհում։ Հեռախոսակապը, հեռուստատեսային հեռարձակումը, լրատվական ծառայությունները և առցանց ծառայությունների մատուցողները գլոբալացման մեջ վճռորոշ դեր են խաղացել։ ԱՄՆ նախկին նախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնը արդիականացման տեսության կողմնակից էր և կարծում էր, որ հեռուստատեսությունը զարգացման գործընթացում կրթական գործիքներ տրամադրելու ներուժ ունի։ 

Գլոբալիզացիայի շատ ակնհայտ դրական հատկանիշների հետ մեկտեղ կան նաև բացասական հետևանքներ։ Գլոբալիզացիայի գերիշխող նեոլիբերալ մոդելը հաճախ մեծացնում է հասարակության հարուստ և աղքատ շերտերի միջև անհավասարությունը: Խոշոր քաղաքներում զարգացող երկրներում կան տարածքներ, որտեղ տեխնոլոգիաները ժամանակակից աշխարհում, Համակարգիչներ, Բջջային հեռախոսներ և արբանյակային հեռուստատեսություն գոյություն ունեն ծայրահեղ աղքատության հետ միասին։ Գլոբալիստները Գլոբալիզացիայի արդիականացման տեսաբաններն են և պնդում են, որ գլոբալիզացիան դրական է բոլորի համար, քանի որ դրա առավելությունները, ի վերջո, պետք է տարածվեն հասարակության բոլոր անդամների վրա, ներառյալ խոցելի խմբերի, ինչպիսիք են կանայք և երեխաները։

Արդիականացում և ժողովրդավարացում 
Մոդեռնիզացիայի և ժողովրդավարության միջև փոխհարաբերությունները համեմատական քաղաքականության առավել ուսումնասիրված հետազոտություններից մեկն է։ Գոյություն ունեն բազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ արդիականացումը նպաստել է որոշ երկրներում ժողովրդավարության զարգացմանը։ Օրինակ, Սեյմուր Մարտին Լիպսետը պնդում էր, որ արդիականացումը կարող է վերածվել ժողովրդավարության։ Կան ակադեմիական բանավեճեր շարժիչ ուժերի ժողովրդավարության վերաբերյալ, քանի որ կան տեսություններ, որոնք նպաստում են ինչպես տնտեսական աճին, այնպես էլ ժողովրդավարության ինստիտուտի պատճառը և հետևանքն են. «Լիպսետի դիտարկումն այն մասին, որ ժողովրդավարությունը կապված է տնտեսական զարգացման հետ, որն առաջին անգամ առաջադրվել է 1959 թվականին, առաջ է բերել համեմատական քաղաքականության ցանկացած թեմայի վերաբերյալ հետազոտությունների ամենամեծ ծավալին»։

Լարրի Դայմոնդը և Խուան Լինցը, որոնք Լիպսետի հետ աշխատել են ժողովրդավարությունը զարգացող երկրներում՝ Լատինական Ամերիկա, պնդում են, որ տնտեսական ցուցանիշները ազդում են ժողովրդավարության զարգացման վրա առնվազն երեք ձևով։ Նախ, նրանք պնդում էին, որ տնտեսական աճն ավելի կարևոր է ժողովրդավարության համար, քան սոցիալ-տնտեսական զարգացման յոթ մակարդակները։ Երկրորդ, սոցիալ-տնտեսական զարգացումը առաջացնում է սոցիալական փոփոխություններ, որոնք կարող են նպաստել ժողովրդավարացմանը։ Երրորդ, սոցիալ-տնտեսական զարգացումը նպաստում է այլ փոփոխություններին, միջին խավի կյանքի կազմակերպմանը, ինչը նպաստում է ժողովրդավարությանը։

Ինչպես արտահայտվել է Սեյմուր Մարտին Լիպսետը, «տնտեսական զարգացման բոլոր տարբեր ասպեկտները՝ ինդուստրացում, ուրբանիզացիա, հարստություն և կրթություն, այնքան սերտորեն փոխկապակցված են, որ ձևավորում են մի գլխավոր գործոն, որն ունի ժողովրդավարության քաղաքական կորելատիա»։ Փաստարկը նաև հայտնվում է Վոլթ Վ. Րոսփվի, քաղաքականության և աճի փուլերում (1971); Ա.Ֆ.Կ. Օրգանսկի, քաղաքական զարգացման փուլերում (1965), և Դեյվիդ Էփթերի, արդիականացման քաղաքականությունում (1965)։ 1960-ական թվականներին որոշ քննադատներ պնդում էին, որ մոդեռնիզացիայի և ժողովրդավարության միջև կապը չափազանց ուժեղ էր հիմնված եվրոպական պատմության օրինակի վրա և անտեսում էր Երրորդ Աշխարհը։

Այս փաստարկի հետ կապված պատմական խնդիրներից մեկը միշտ եղել է Գերմանիան, որի տնտեսական արդիականացումը 19-րդ դարում տեղի է ունեցել 1918 թվականից հետո ժողովրդավարացումից շատ առաջ։ Բերմանը, սակայն, հանգում է այն եզրակացության, որ կայսերական Գերմանիայում ընթացել է ժողովրդավարացման գործընթացը, քանի որ «այս տարիների ընթացքում գերմանացիները մշակել են շատ սովորություններ և բարքեր, որոնք, ինչպես այժմ կարծում են քաղաքագետները, կանխագուշակում են առողջ քաղաքական զարգացում»։

Ռոնալդ Ինգլխարտը և Քրիստիան Վելցելը պնդում են, որ ժողովրդավարության իրականացումը հիմնված է ոչ միայն կառավարման նման ձևի արտահայտված ձգտման վրա, այլև ժողովրդավարությունները ծնվում են որոշակի սոցիալական և մշակութային գործոնների համադրության արդյունքում։ Նրանք պնդում են, որ ժողովրդավարության ստեղծման համար իդեալական սոցիալական և մշակութային պայմանները զգալի արդիականացման և տնտեսական զարգացման արդյունք են, որոնք հանգեցնում են քաղաքական կյանքում զանգվածային մասնակցության։

Պիրենբումը հետազոտում է ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության և հարստության նկատմամբ նրանց վերաբերմունքի միջև փոխհարաբերությունները, մատնանշելով Ասիայի երկրների օրինակները, ինչպիսիք են Թայվանը և Հարավային Կորեան, որոնք հաջողությամբ ժողովրդավարացվել են միայն այն բանից հետո, երբ Տնտեսական աճը հասել է համեմատաբար բարձր մակարդակի, և Ֆիլիպինների, Բանգլադեշի, Կամբոջայի, Թաիլանդի, Ինդոնեզիայի և Հնդկաստանի օրինակները, որոնք ձգտում էին ժողովրդավարացմանը ցածր բարեկեցության մակարդակով, բայց հաջողության չեն հասել։

Ադամ Պշևորսկին և մյուսները վիճարկել են Լիպսետի փաստարկները։ Նրանք ասում են, որ քաղաքական ռեժիմները չեն անցնում ժողովրդավարությանը՝ բնակչության մեկ շնչին ընկնող եկամուտների աճի համեմատ։ Ավելի շուտ, Ժողովրդավարական անցումները պատահականորեն տեղի են ունենում, բայց երբ դրանք տեղի են ունենում, մեկ շնչին բաժին ընկնող համախառն ներքին արդյունքի ավելի բարձր մակարդակ ունեցող երկրները մնում են ժողովրդավարական։ Էփստեյնը (2006) կրկին ստուգում է արդիականացման վարկածը, օգտագործելով նոր տվյալներ, նոր մեթոդներ և եռակողմ, այլ ոչ թե դիխոտոմիկ ռեժիմների դասակարգում։ Հակառակ Պրզևորսկու, այս ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ արդիականացման վարկածը լավ հիմնավորված է։ Մասնակի ժողովրդավարությունները համարվում են առավել կաևոր և հասկանալի չեն ռեժիմների տեսակին։

Լիփսեթի փաստարկման ուսումնասիրության մեջ Խերարդո լ Մանգոյի կողմից կատարված մետա-վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ուսումնասիրությունների մեծ մասը չի հաստատում այն թեզը, որ տնտեսական զարգացման ավելի բարձր մակարդակը հանգեցնում է ավելի մեծ ժողովրդավարության։

Շատ հակասական է այն գաղափարը, որ արդիականացումը ենթադրում է ավելի շատ Մարդու իրավունքներ, և Չինաստանը 21-րդ դարում հանդիսանում է հիմնական փորձարարական օրինակը։

Տեխնոլոգիաներ 
Նոր տեխնոլոգիաները սոցիալական փոփոխությունների հիմնական աղբյուրն են։ (Սոցիալական փոփոխությունները վերաբերում են ժամանակի ընթացքում ցանկացած նշանակալի փոփոխությունների վարքագծի, մշակութային արժեքների և նորմերի մեջ:) Քանի որ արդիականացումը հանգեցնում է սոցիալական փոխակերպման ագրարային հասարակություններից դեպի ինդուստրիալ, կարևոր է նայել տեխնոլոգիական տեսակետին․ սակայն նոր տեխնոլոգիաներն ինքնին չեն փոխում հասարակությունները։ Ավելի շուտ, տեխնոլոգիայի մասին արձագանքն է, որ առաջացնում է փոփոխություններ։ Հաճախ տեխնոլոգիան ճանաչում է գտնում, բայց չի օգտագործվում շատ երկար ժամանակ, ինչպես, օրինակ, ժայռից մետաղ ստանալու երկար պրոցեսը։ Թեև սկզբում այն չի կիրառվել, հետագայում այն խորը հետևանքներ ունեցավ հասարակության զարգացման ընթացքի վրա։ Տեխնոլոգիաները հնարավոր են դարձնում ավելի նորարարական հասարակությունը և լայն սոցիալական փոփոխությունները։ Սա դարերի ընթացքում դրամատիկ փոփոխություն է, որը զարգացել է սոցիալական, արդյունաբերական և տնտեսական առումով, կարող է ամփոփվել արդիականացման ժամկետով։ Բջջային հեռախոսները, օրինակ, միլիոնավոր մարդկանց կյանքեր են փոխել ամբողջ աշխարհում։ Սա հատկապես ճիշտ է Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքի այլ մասերում, որտեղ կա էժան կապի ենթակառուցվածք։ Բջջային կապի տեխնոլոգիայի շնորհիվ բնակչության լայն տարածում գտած խմբերը միացված են միմյանց, ինչը հեշտացնում է գործարար շփումը և ապահովում է հեռավոր շրջաններում ինտերնետի հասանելիությունը, որին հաջորդում է գրագիտության մակարդակի բարձրացումը։

Արդիականացում և զարգացում 
Զարգացումը, ինչպես և արդիականացումը, դարձել է արդիականության ուղենիշային սկզբունք։ Այն երկրները, որոնք համարվում են ժամանակակից, նույնպես համարվում են զարգացած, ինչը նշանակում է, որ նրանք, որպես կանոն, մեծ հարգանք են վայելում այնպիսի հաստատությունների կողմից, ինչպիսիք են Միավորված ազգերի կազմակերպությունը, և նույնիսկ դիտարկվում են որպես այլ երկրների համար հնարավոր առևտրային գործընկերներ։ Երկրի արդիականացման կամ զարգացման աստիճանը որոշում է դրա հզորությունը և կարևորությունը միջազգային մակարդակով։

Զարգացող երկրների առողջապահության ոլորտի արդիականացումը ընդունում է, որ «ավանդական»-ից «ժամանակակից» անցումը ոչ միայն տեխնոլոգիաների զարգացումն է և արևմտյան պրակտիկաների ներդրումը. ժամանակակից առողջապահության ներդրումը պահանջում է քաղաքական օրակարգի վերակազմավորում և, իր հերթին, հովանավորների և հանրային առողջապահության համար ռեսուրսների ֆինանսավորման ավելացում։ Բացի այդ, բժշկական հաստատությունների վերակողմնորոշման վճռական կողմնակից է եղել Հալֆդան Տ.Մալերը, ով ԱՀԿ-ի գլխավոր տնօրենն է 1973-ից մինչև 1988 թվականը։ Համապատասխան գաղափարները առաջարկվել են Միջազգային կոնֆերանսներում, ինչպիսիք են Ալմա Աթան և «առողջությունը և բնակչությունը զարգացման գործընթացում» կոնֆերանսը, որը կազմակերպել է Իտալիայի Ռոքֆելլերի հիմնադրամը 1979 թվականին, և քննարկվել են ընտրովի առաջնային առողջապահական և Գոբիի (թեև նրանք երկուսն էլ խիստ քննադատության են ենթարկվել համապարփակ առողջապահության կողմնակիցների կողմից)։ Ընդհանուր առմամբ, սակայն, դա չի նշանակում, որ գլոբալ հարավի երկրները կարող են գործել անկախ Արևմտյան պետություններից; զգալի ֆինանսավորումը գալիս է ծրագրերից, հիմնադրամներից և բարեգործական կազմակերպություններից, որոնք ուղղված են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի, մալարիայի և տուբերկուլյոզի դեմ պայքարին, որոնք զգալիորեն բարելավել են միլիոնավոր մարդկանց կյանքեր ու խոչընդոտում են հետագա զարգացմանը։

Արդիականացման տեսաբանները հաճախ ավանդույթները դիտարկում էին որպես տնտեսական աճի խոչնդոտ։ Սեյմուր Մարտին Լիպսետի խոսքերով, տնտեսական պայմանները մեծապես որոշվում են տվյալ հասարակության մեջ գոյություն ունեցող մշակութային և սոցիալական արժեքներով։ Ավելին, թեև արդիականացումը կարող է հանգեցնել ավանդական հասարակություններում բռնի, արմատական փոփոխությունների, ենթադրվում էր, որ այն արժե դրան։ Քննադատները պնդում են, որ ավանդական հասարակությունները հաճախ քանդվել են, այդպես էլ չստանալով խոստացված առավելությունները, եթե, ի թիվս այլ բաների, զարգացած հասարակությունների և նման հասարակությունների միջև տնտեսական անջրպետն իսկապես մեծացել է։ Այսպիսով, ըստ այդ քննադատների, արդիականացման վերջնական արդյունքը որոշ հասարակությունների համար դարձել է ավանդական աղքատության փոխարինումը աղքատության՝ ավելի ժամանակակից տեսքով։ Մյուսները ցույց են տալիս՝ կենսամակարդակի բարելավումը, ֆիզիկական ենթակառուցվածքների, կրթության և տնտեսական հնարավորությունները հերքում են նման քննադատությունները։

Ծրագրեր

Միացյալ Նահանգների օտարերկրյա օգնությունը 1960-ականներին 
Նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդին (1961-1963) ապավինում էր տնտեսագետներ Վ.Վ. Ռոսթոուին իր շտաբից և հետնապահ Ջոն Քենեթ Գելբրեյտին, գաղափարներին, թե ինչպես նպաստել արագ տնտեսական զարգացմանը «Երրորդ աշխարհում», ինչպես այն կոչվեց այդ ժամանակ։ Նրանք խթանել են արդիականացման մոդելները, որպեսզի ամերիկյան օգնությունը վերափոխեն Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի։ Իր «տնտեսական աճի փուլերում» (1960) լճացման տարբերակում առաջընթացը պետք է անցնի հինգ փուլերով, և թերզարգացած աշխարհի համար կրիտիկական փուլեր են եղել երկրորդ փուլը, անցումը, երրորդ փուլը, անցումը ինքնապահպանվող աճին։ Ռոստովը պնդում է, որ Ամերիկյան միջամտությունը կարող էր երկրորդից առաջ մղել երկիրը երրորդ փուլ, Նա ակնկալում էր, որ հասունության հասնելուն պես, այնտեղ կլինի մեծ եռանդուն միջին խավ, որը կհաստատի ժողովրդավարություն և քաղաքացիական ազատություններ և ինստիտուցիոնալացնի մարդու իրավունքները։ Արդյունքը դարձավ համապարփակ տեսությունը, որը կարելի էր օգտագործել մարքսիստական գաղափարախոսություններին մարտահրավեր նետելու և դրանով իսկ կոմունիստական ձեռքբերումները արտացոլելու համար։ Այս մոդելը հիմք է դրել Լատինական Ամերիկայում առաջընթացի դաշինքի, խաղաղության կորպուսի, «պարենամթերք հանուն խաղաղության» կազմակերպության և միջազգային զարգացման գործակալության (AID) համար։ Քենեդին 1960-ականները հռչակել է «զարգացման տասնամյակ» և էապես ավելացրել արտասահմանյան օգնության բյուջեն։ Արդիականացման տեսությունն ապահովել է այդ ծրագրերի մշակումը և հիմնավորումը։ Նպատակները չափազանց հավակնոտ էին, և տնտեսագետները մի քանի տարի անց հրաժարվեցին արդիականացման եվրոպական մոդելից, որպես ոչ համապատասխան մշակույթներ, որոնց վրա նրանք փորձում էին ազդել։

Քենեդին և նրա գլխավոր խորհրդականները ելնում էին արդիականացման ակնհայտ գաղափարական նախադրյալներից։ Նրանք հաստատապես հավատում էին, որ արդիականությունը ոչ միայն օգտակար է բնակչության թիրախային խմբերի համար, այլև անհրաժեշտ է, որպեսզի խուսափեն կոմունիզմից, մի կողմից, կամ ավանդական գյուղական հասարակության ծայրահեղ վերահսկողությունից, շատ հարուստ հողատերերի կողմից, մյուս կողմից։ Նրանք կարծում էին, որ Ամերիկան, որպես աշխարհի ամենաժամանակակից երկիրը, պարտավոր է տարածել այդ իդեալը երրորդ աշխարհի աղքատ երկրների շարքում։ Նրանք ցանկանում էին, որ ծրագրերը լինեն ալտրուիստական և բարյացակամ, ինչպես նաև կոշտ, եռանդուն և վճռական։ Դա բարյացակամություն էր արտաքին քաղաքական նպատակով։ Մայքլ Լեթեմը սահմանել է, թե ինչպես է այդ գաղափարախոսությունը զարգացել երեք հիմնական ծրագրերում ՝ «Դաշինք հանուն առաջընթացի», «Խաղաղության կորպուս» և «Համլետ» ռազմավարական ծրագիր Հարավային Վիետնամում։ Սակայն Լեթեմը պնդում է, որ գաղափարախոսությունը 19-րդ դարում իմպերիալիստական Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և եվրոպական այլ երկրների արդիականացման նպատակների ոչ բռնի տարբերակն էր։

Քննադատություն 
1970-ական թվականներից սկսած արդիականացման տեսությունը քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ գիտնականների կողմից, այդ թվում՝ Անդրե Գանդեր Ֆրանկի (1929-2005) կողմից և Իմմանուել Վալերստայնի (1930-2019) կողմից։ Այս մոդելի մեջ հասարակության արդիականացումը պահանջում էր բնիկ ժողովուրդների մշակույթի ոչնչացում և այն փոխարինել ավելի արևմտյան մշակույթով։ Մեկ սահմանմամբ, ժամանակակիցը պարզապես վերաբերում է ներկային, և, հետևաբար, ցանկացած հասարակություն, որը դեռ գոյություն ունի, ժամանակակից է։ Արդիականացման կողմնակիցները սովորաբար իսկապես ժամանակակից են համարում միայն Արևմտյան հասարակությունը և պնդում են. որ մյուսները նրանց համեմատ պարզունակ են կամ թերզարգացած։ Այս տեսակետը ոչ մոդեռնացված հասարակությունները դիտարկում է որպես ցածր, նույնիսկ եթե նրանք ունեն նույն կենսամակարդակը, ինչ արևմտյան հասարակությունները։ Ընդդիմախոսները պնդում են, որ արդիականացումը կախված չէ մշակույթից և կարող է հարմարեցվել ցանկացած հասարակության։ Երկու կողմերն էլ հանգել են Ճապոնիայի որպես օրինակ։ Ոմանք դրանում ապացույց են տեսնում, որ ոչ արևմտյան հասարակության մեջ կարող է գոյություն ունենալ միանգամայն ժամանակակից Կենսակերպ։ Մյուսները պնդում են, որ Ճապոնիան դարձել է ավելի հստակ՝ արևմտյան իր արդիականացման արդյունքում։

Ինչպես պնդում է Թոփփսը, արդիականացումը միավորելով այլ գործընթացների հետ, որոնք տեսաբաններն օգտագործում են փոխարինելի (ժողովրդավարացում, ազատականացում, զարգացում), տերմինը դառնում է սխալ և, հետևաբար, դժվար է հերքել այն։

Տեսությունը նույնպես քննադատվել է Եվրակենտրոնացումը, քանի որ արդիականացման տեսաբաններն անտեսում են հասարակություններում փոփոխությունների արտաքին աղբյուրները։ Բինարիզմը ավանդականի և ժամանակակիցի միջև անօգուտ է, քանի որ դրանք կապված են և հաճախ փոխկապակցված են, և «արդիականացումը» մեկ ամբողջություն չէ։

Արդիականացման տեսությունը նաև մեղադրվում էր այն բանի համար, որ այն եվրակենտրոն է, քանի որ արդիականացումը Եվրոպայում սկսվել է Արդյունաբերական հեղափոխությունից, Ֆրանսիական հեղափոխությունից և 1848 թվականի հեղափոխությունից և երկար ժամանակ համարվում էր Եվրոպայի ամենաառաջադեմ փուլը։ Մարդաբանները սովորաբար իրենց քննադատությունը ևս մեկ քայլ առաջ են անում և ասում են, որ այդ տեսակետը էթնոկենտրոն է և յուրահատուկ արևմտյան մշակույթի համար։

Կախվածության տեսություն 
Այլընտրանքային մոդելներից մեկը կախվածության տեսությունն է։ Այն հայտնվել է 1950-ական թվականներին և պնդում է, որ երրորդ աշխարհի աղքատ երկրների թերզարգացումը պայմանավորված է հումքի սիստեմատիկ կայսերական և նեոկոլոնիալ շահագործմամբ։ Նրա կողմնակիցները պնդում են, որ ռեսուրսները, ընդհանուր առմամբ, աղքատ ու թերզարգացած պետությունների «եզրագծից» հոսում են հարուստ պետությունների «միջուկի» մեջ, հարստանալով վերջիններս հաշվին։ Կախվածության տեսաբանների Կենտրոնական պնդումը, ինչպիսիք են Անդրե Գանդեր Ֆրանկը, այն է, որ աղքատ պետությունները աղքատանում են, իսկ Հարուստները հարստանում են այն բանի շնորհիվ, թե ինչպես են աղքատ պետությունները ինտեգրվում «համաշխարհային համակարգին»։

Կախվածության մոդելներն առաջացել են հարավային կիսագնդի ազգայնականների (Լատինական Ամերիկայից և Աֆրիկայից) և մարքսիստների աճող միավորման արդյունքում։ Դա նրանց արձագանքն էր արդիականացման տեսության դեմ, որը պնդում էր, որ բոլոր հասարակությունները անցնում են զարգացման նույն փուլերը, որ այսօրվա թերզարգացած տարածքները, այդպիսով, գտնվում են այնպիսի իրավիճակում, որը նման է ժամանակակից զարգացած շրջաններին, իրենց անցյալի ինչ-որ պահին, ու, հետևաբար, խնդիրն է օգնել թերզարգացած շրջաններին դուրս գալ աղքատությունից, արագացնել դրանք այս ենթադրյալ ընդհանուր զարգացման ճանապարհին, տարբեր ձևերով, ինչպիսիք են՝ ներդրումները, տեխնոլոգիաների փոխանցումը և համաշխարհային շուկայում։ Կախվածության տեսությունը մերժեց այս տեսակետը՝ պնդելով, որ թերզարգացած երկրները ոչ միայն զարգացած երկրների պարզունակ վարկածներ են, այլև ունեն իրենց ուրույն առանձնահատկությունները և կառույցները, և, որ կարևոր է, գտնվում են մի իրավիճակում, երբ համաշխարհային շուկայական տնտեսության ավելի թույլ մասնակիցներն են։

Ծանոթագրություններ 

Այժմեականություն
Սոցիոլոգիական տեսություններ
Հասարակական գիտություններ