Ջոն Ուոթսոն

Ջոն Բրոդես Ուոթսոն (հազվադեպ՝ Ջոն Բրոադուս Ուոթսոն, , ), ամերիկացի հոգեբան, բիհեյվիորիզմի (-վարք) հիմնադիրը։ Բիհեյվիորիզմը 20-րդ դարի արևմտյան հոգեբանության ամենատարածված տեսություններից մեկն է։

Կենսագրություն 
Ջոն Ուոթսոնը ծնվել է 1878 թվականի հունվարի 9-ին Գրինվիլում։ Ծնողները՝ Էմմա և Փայքենս Ուոթսոնները, բնակվել են Հարավային Կարոլինայում՝ Թրևելերս Ռեսթ փոքրիկ ավանում։ Մայրը շատ կրոնասեր է եղել, ուստի տղայի կյանքը լի է եղել սահմանափակումներով և արգելքներով։ Անձամբ Փայքենսը նախընտրել է բավականաչափ շվայտ կյանք։ Այդ հողի վրա սկանդալները 1891 թվականին հանգեցրել են  ընտանիքից հոր հեռանալուն, երբ տղան 13 տարեկան է եղել։ Ջոնը կապված է եղել հոր հետ, այդ պատճառով էլ դժվար էր տարել բաժանումը և մինչև կյանքի վերջ չի կարողացել ներել նրան։

Մեծացել է Գրինվիլում (Հարավային Կարոլինա) և հենց այնտեղ գտնվող Ֆուրմանի համալսարանում ստացել մագիստրոսի դիպլոմ։ Դասախոսներից մեկի հորդորով՝ ավելի ուշ ընդունվել է Չիկագոյի համալսարան՝ Ջոն Դյուիի մոտ փիլիսոփայություն սովորելու նպատակով։ Սակայն իր իսկ խոսքերով, նա չի հասկացել, թե ինչի մասին է առհասարակ խոսում Դյուին և շուտով գերադասել է փոխել գիտական ղեկավարին՝ դիմելով հոգեբան Ջեյմս Էնջելին և ֆիզիոլոգ Հենրի Դոնալդսոնին։ Պատրաստվել է Ժակ Լյոբի հետ աշխատել շների ուղեղի ուսումնասիրության վրա։ Այդ գիտնականների համատեղ աշխատանքն ավելի ուշ հանգեցրել է վարքագծի ուսումնասիրության խիստ և օբյեկտիվ մոտեցման ձևավորմանը։

Նրա դոկտորական ատենախոսությունը, որը պաշտպանվել է Չիկագոյի համալսարանում 1903 թվականին («Կենդանիների ուսուցում։ Նյարդային համակարգի աճի հետ կապված սպիտակ առնետի ֆիզիկական զարգացման փորձարարական ուսումնասիրություն»), եղել է առնետների վարքագծի վերաբերյալ առաջին ժամանակակից գիրքը։

1913 թվականի փետրվարի 24-ին Ջոն Ուոթսոնը Նյու Յորքում կարդացել է «Հոգեբանությունը բիհեյվիորիստի տեսանկյունից» հայտնի դասախոսությունը (հրովարտակը)։ Բիհեյվիորիզմի ժամանակից ի վեր հոգեբանությունը բուռն կերպով զարգացել է որպես փորձարարական գիտություն։ Ուոթսոնն ընդհանուր առմամբ հերքել է գիտակցությունը որպես գիտական հետազոտության առարկա՝ հոգեկան երևույթները միացնելով վարքի տարբեր ձևերի հետ, որը հասկացվում է որպես արտաքին միջավայրի՝ օրգանիզմից ազդակների հանդեպ օրգանիզմի ռեակցիաների ամբողջություն։ Հոգեբանական ուսումնասիրության նպատակն է կանխագուշակել, թե ինչպիսին կլինի ռեակցիան և որոշել ընթացիկ ազդակի բնույթը։ Ռեակցիայի հնարավորությունները շատ մեծ են։ Ուոթսոնն առանձնացնում է ռեակցիայի 4 խոշոր դաս.
 տեսանելի (էքսպրեցիտ) - դռների բացելը, ջութակ նվագելը,
 անտեսանելի (սովորական ռեակցիաներ (իմպլցիիտ)) - մտածելը, որը մենք համարում ենք ներքին խոսակցություն,
 տեսանելի ժառանգական ռեակցիաներ - բնազդական և հուզական ռեակցիաներ (փռշտոց և այլն),
 անտեսանելի ժառանգական ռեակցիաներ - ներքին սեկրեցիայի համակարգ (ֆիզիոլոգիա)։

Բիհեյվիորիզմի տեսանկյունից հոգեբանությունը բնական գիտությունների օբյեկտիվ ճյուղ է։ Դրա նպատակն է վարքագծի կանխագուշակումը և դրա վերահսկողությունը։

Բիհեյվիորիզմի ազդեցությունն այնքան սրընթաց կերպով է աճել, որ նա 1915 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի նախագահ։

1920 թվականին Ուոթսոնը ստիպված է եղել լքել Ջոն Հոփքինսի համալսարանում զբաղեցրած իր պաշտոնը՝ ամուսնալուծության և իր օգնական Ռոզալի Ռեյների հետ սիրավեպի հետ կապված սկանդալի պատճառով (Ռոզալի Ռեյները 11 ամսական տղայի հույզերը պայմանավորող աշխատանքի համահեղինակն է, որը հոգեբանության պատմության մեջ մտել է որպես «Փոքրիկ Ալբերտի» գիտափորձ)։ Ավելի ուշ ամուսնացել է Ռեյների հետ։ Ոչ մի համալսարան չի համաձայնվել նրան աշխատանքի ընդունել։ Հետո տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ աշխատանք է ստացել Ջոն Ուոլթեր Թոմփսոնի գովազդային ընկերությունում՝ միաժամանակ դասախոսություններ կարդալով սոցիալական հետազոտությունների նոր դպրոցում։

Մատենագրություն 
 «Վարք։ Համեմատական հոգեբանության ներածություն» / «Behaviour. Introduction to Comparative Psychology» (1914) 
 «Բիհեյվիորիզմ» (1925)
 «Բիհեյվիորիզմի ուղիները» (1926)
 «Երեխաների հոգեբանական խնամք» (1928)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Buckley, Kerry W. 1994. "Misbehaviorism: The Case of John B. Watson's Dismissal from Johns Hopkins University." In Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism, edited by J. T. Todd & E. K. Morris. Greenwood Press.
 Coon, Deborah J. 1994. "'Not a Creature of Reason': The Alleged Impact of Watsonian Behaviorism on Advertising in the 1920s." In Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism, edited by J. T. Todd & E. K. Morris. Greenwood Press.
 Curtis, H. S. 1900 [1899]. "Automatic Movements of the Larynx." American Journal of Psychology 11:237–39.

 Harris, B. 1984. "'Give me a dozen healthy infants...':  John B. Watson's popular advice on child rearing, women, and the family." Pp. 126–54 in In the Shadow of the Past: Psychology Portrays the Sexes, edited by M. Lewin. New York: Columbia University Press.
 Mills, John A. 1998. Control: A History of Behavioral Psychology. New York: New York University Press.
 
 Todd, James T.  1994. "What Psychology Has to Say About John B. Watson: Classical Behaviorism in Psychology Textbooks, 1920-1989." In Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism, edited by J. T. Todd & E. K. Morris. Greenwood Press.
 
 Todd, James T., and Edward K. Morris. 1994. Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism. New York: Greenwood Press.
Wyczoikowska, A. 1913. "Theoretical and experimental studies in the mechanism of speech." Psychological Review 20:448–58.

Արտաքին հղումներ 
John B. Watson. His Life in Words and Pictures - Furman University Psychology Department
It's All in the Upbringing - A biographical sketch of Watson's life and work on the website of Johns Hopkins University, where he worked from 1908 to 1920.
http://www.brynmawr.edu/Acads/Psych/rwozniak/watson.html 
http://www.mathcs.duq.edu/~packer/DevPsych/Houk2000.html 

Ամերիկացի հոգեբաններ
Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Բիհեյվիորիզմ
Ամերիկացի աթեիստներ
Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ