Ադրբեջանցիներն ԱՄՆ-ում

Ադրբեջանցիները ԱՄՆ-ում (), Ադրբեջանի Հանրապետությունից և Իրանական Ադրբեջանից ադրբեջանական ծագմամբ ամերիկացիներ են կամ ադրբեջանական, իրանական և/կամ ամերիկյան քաղաքացիություն ունեցող անձինք։ Ադրբեջանցիների մեծ մասն ԱՄՆ է ներգաղթել Ադրբեջանից, Իրանից, Գերմանիայից, Վրաստանից, Ռուսաստանից, Թուրքիայից եւ Ուկրաինայից   ։

Պատմություն 
Ադրբեջանից ԱՄՆ ներգաղթած առաջին հիշատակված ներգաղթյալը Բաքվի բնակչուհի Մերզա Ալի Աքբարն է, ով ժամանել է Էլիս կղզին 1912 թվականի հունիսին ։

Ադրբեջանցիների առաջին խոշոր ալիքը հասավ ԱՄՆ 1940-ականներին և 1950-ականներին, քանի որ շատ ադրբեջանցի գաղթականներ և ռազմագերիներ լքեցին Խորհրդային Միությունը և Իրանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո։ Նրանց թվում էին նաև մի շարք գաղթականներ , ովքեր 1920 թվականին Ադրբեջանի խորհրդային օկուպացիայից հետո փախան Թուրքիա, Իրան կամ Եվրոպայի որևէ հատված, իսկ 1950-1960-ական թվականներին տեղափոխվեցին Միացյալ Նահանգներ՝ ավելի լավ տնտեսական հնարավորություններ գտնելու համար։ Ադրբեջանցի ներգաղթյալների այս ալիքը հիմնականում բնակություն է հաստատել Նյու Յորքում և նրա մետրոպոլիտենի տարածքում, որտեղ բնակվում են ամերիկաբնակ ադրբեջանցիների ամենամեծ թվաքանակը։ Նյու Ջերսիի հյուսիսում և Մասաչուսեթսում, իսկ ավելի ուշ Ֆլորիդայում, Տեխասում և Կալիֆորնիայում, հատկապես Լոս Անջելեսի տարածքում, որտեղ մեծ իրանական համայնք կա, նրանցից շատերն Իրանի ադրբեջանցիներ են։ 1957 թվականին Նյու Ջերսիում այս ադրբեջանցի վերաբնակիչների մի խումբը հիմնեց «Ամերիկայի ադրբեջանական հասարակություն»-ը՝ առաջին ադրբեջանա-ամերիկյան համայնքային կազմակերպությունը ։ Մինչև 1980 թվականը ԱՄՆ-ում կար մոտ 200 ընտանիք, որոնք իրենց ադրբեջանցի էին ճանաչում, ընդ որում նրանց մոտ 80%-ը էնդոգամիկ էին ։  1976 թվականին Հյուստոնը և Բաքուն ստեղծեցին առաջին քույր-քաղաքների ասոցիացիան ԱՄՆ-ի և Ադրբեջանի քաղաքների միջև։ Դրան հաջորդեց Բաքվի և Հոնոլուլուի միջև 1988 թվականին քույր-քաղաքների կարգավիճակի հաստատումը,  այնուհետև Նյու Ջերսիի Նյուարկի և Գանձակի միջև՝ 2000-ականների սկզբին, ու Մոնտերեյի և Լենքորանի միջև՝ 2011 թվականին ։

Ժողովրդագրություն 
Համաձայն 2000 թվականի ԱՄՆ մարդահամարի՝ 14,205 ամերիկացիները ծնվել էին Ադրբեջանում, որոնցից 5530-ը ունի ԱՄՆ քաղաքացիություն և 5553-ը իրենց համարում էին առաջնային կամ երկրորդական ծագում ունեցող ադրբեջանցի ։ 2000 թվականի մարդահամարը չի ընդգրկել այն ամերիկաբնակ ադրբեջանցիներին, ովքեր ծնվել էին այլ երկրներում և ոչ Ադրբեջանում։

Հայրենիքի անվտանգության դեպարտամենտի (DHS) տվյալներով՝ 2001–2010 թվականներին Ադրբեջանից ընդհանուր առմամբ 9391 մարդ է հպատակվել որպես ԱՄՆ քաղաքացի։ Աղյուսակում ներկայացված է յուրաքանչյուր տարվա բաշխումը 2001-2010 թվականներին։

Այս վիճակագրությունը չի ներառում օրինական մշտական բնակիչներին (գրին քարտ ունեցողներին), որոնց թիվը 2010 թվականին կազմել է 781,  փախստականներին, օրինական ոչ ներգաղթյալ օտարերկրացիներին (ժամանակավոր այցելուներին), որոնց թիվը 2009 թվականին կազմել է 4,938, ինչպես նաև շատ մեծ թվով էթնիկ ադրբեջանցիներ՝ ծնված այլ երկրներում՝ Իրանում, Ռուսաստանում և Թուրքիայում։ Այսպիսով, հիմնվելով միայն 2000 թվականի մարդահամարի և DHS-ի տվյալների վրա, Ադրբեջանում ծնված ԱՄՆ քաղաքացիների պաշտոնական գնահատականը կազմում է մոտավորապես 14,944, իսկ Ադրբեջանում ծնված ԱՄՆ բնակիչների թիվը մոտավորապես 24,377 է։

Ըստ ԱՄՆ-ի 2000 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Ադրբեջանից ներգաղթած ադրբեջանցիները հիմնականում հաստատվել են Նյու Յորքում (12540), Նյու Ջերսիում (4357), Տեխասում (3178), Կալիֆորնիայում (2743) և Մինեսոտայում (1559)։

Հասարակական-քաղաքական գործունեություն 
ԱՄՆ-ի քաղաքական կյանքում նորահայտ ամերիկաբնակ ադրբեջանցիների մասին առաջին հիշատակումը հայտնվում է «The Economist» թերթում 1990 թվականին ։ 1990-ականների վերջին ադրբեջանաբնակ ամերիկացիներն ավելի ակտիվ դարձան ամերիկյան հասարակական-քաղաքական կյանքում, ներառյալ ԱՄՆ Կոնգրեսում,  հիմնականում պաշտպանելով ադրբեջանական շահերը Արցախյան հակամարտությունում ։ 2002 թվականին ամերիկաբնակ ադրբեջանցիները բավական ակտիվացան՝ ելույթներ ունենալով ԱՄՆ Կոնգրեսում ։ 2004 թվականին մի խումբ կոնգրեսականներ ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատում հիմնեցին Կոնգրեսի Ադրբեջանի հանձնախումբը ։ Մինչև 2011 թվականը ամերիկաբնակ ադրբեջանցիներին նվիրաբերվել են ԱՄՆ մի շարք օրենսդրական օրինագծեր և բանաձևեր ։

Ադրբեջանական անուններով այգիներ, փողոցներ և հուշարձաններ 
2008 թվականի մայիսի 12-ին Օհայո նահանգի Քլիվլենդ քաղաքում կառուցվել է ադրբեջանական այգին։ Այգու կենտրոնում կանգնած է Խանլար Գասիմովի «Օջախ» քանդակը։ Հղկված չժանգոտվող պողպատից պատրաստված ամանի տեսքով քանդակը թույլ է տալիս դիտողներին տեսնել երկրի և երկնքի արտացոլումը արտաքին և ներքին կորերում ։ Ադրբեջանական այգին Քլիվլենդի մշակութային այգիների մի մասն է, որը բացվել է 1916 թվականին Քլիվլենդի Ռոքֆելլերի այգում։ Այգու բացումը նշել է կոնգրեսական Դենիս Կուչինիչը ։

Հեռուստատեսություն, ռադիո, լրատվամիջոցներ և թերթեր 

 Gunaz TV (հեռուստատեսային հեռարձակում Չիկագոյից արբանյակի և ինտերնետի միջոցով, միայն ադրբեջաներեն)
 Azerbaijan International (Լոս Անջելեսում հիմնված եռամսյակային ամսագիր, որը հրատարակվում է 1993 թվականից, անգլերեն)
 Azerbaijab Review (ամսական թերթ, որը լույս է տեսնում Նյու Յորքում 2007 թվականից, ադրբեջաներեն, ռուսերեն և անգլերեն)
 Caspian Crossroads (Վաշինգտոնում հիմնված եռամսյակային ամսագիր, որը հրատարակվում է 1996 թվականից, անգլերեն)

Նշանավոր մարդիկ 

 Նիմա Արկանի-Համեդ, կանադացի-ամերիկացի տեսական ֆիզիկոս
 Սոնա Ասլանովա, խորհրդային և ադրբեջանցի սոպրանո
 Սեմյոն Բիլմես, ամերիկաբնակ ադրբեջանցի նկարիչ
 Մաքս Բլեք, փիլիսոփա, ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս
 Ալի Ջավան, ֆիզիկայի պրոֆեսոր, գազային լազերի գյուտարար, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
 Ջիհանգիր Ղաֆարի, Ադրբեջանում ծնված ամերիկացի դերասան և պրոդյուսեր
 Էլլա Լեյա, կոմպոզիտոր, երգչուհի և գրող, ծնվել է Բաքվում
 Մստիսլավ Ռոստրոպովիչ, դիրիժոր, թավջութակահար
 Չինգիզ Սադիղով, ադրբեջանցի դաշնակահար
 Հասան Սաթար, իրանցի երաժիշտ
 Զաքարիա Սիչին, Ադրբեջանում ծնված ամերիկացի գրող
 Սինա Թամադոն , Apple Inc. հավելվածների գծով ավագ փոխնախագահ
 Բեհրուզ Վոսուղի, իրանցի դերասան
 Նորմ Զադա, «Perfect 10» ամսագրի հիմնադիր
 Լոթֆի Զադեհ, մաթեմատիկոս, էլեկտրաինժեներ և համակարգչային գիտնական, Կալիֆորնիայի համալսարան, Բերքլի
 Թոնի Զարինդաստ, նկարիչ

Տես նաև 

 Ադրբեջանցիները Միացյալ Թագավորությունում
 Վրացիներն ԱՄՆ-ում

Ծանոթագրություններ 
 
Ադրբեջանական սփյուռք