Իսպանական Ամերիկա

Իսպանական Ամերիկա (իսպ․՝ Hispanoamérica կամ América Hispana) (հայտնի է նաև որպես իսպանախոս Ամերիկա ( )), Հյուսիսային, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի իսպանախոս երկրներից բաղկացած Ամերիկայի տարածաշրջան ։  Այս բոլոր երկրներում իսպաներենը պետական լեզուն է, որը երբեմն կիսում է պաշտոնական կարգավիճակը մեկ կամ մի քանի բնիկ լեզուների (օրինակ՝ գուարանի, կեչուա, այմարա կամ մայա) կամ անգլերենի հետ (Պուերտո Ռիկոյում) , իսկ հռոմեական կաթոլիկությունը գերակշռող կրոնն է ։

Իսպանական Ամերիկան երբեմն խմբավորվում է Բրազիլիայի հետ «Պիրենեյան Ամերիկա» տերմինի ներքո, ինչը վերաբերում է Ամերիկայի այն երկրները, որոնք Պիրենեյան թերակղզում ունեն մշակութային արմատներ ։  Իսպանական Ամերիկան հակադրվում է նաև Լատինական Ամերիկային, որը ներառում է ոչ միայն իսպանական Ամերիկան, այլ նաև Բրազիլիան (նախկին պորտուգալիական Ամերիկա), ինչպես նաև Արևմտյան կիսագնդի նախկին ֆրանսիական գաղութները ։

Պատմություն 
Իսպանացիների կողմից Ամերիկայի նվաճումը սկսվել էր 1492 թվականին, և, ի վերջո, մաս էր կազմում ավելի մեծ պատմական գործընթացի՝ աշխարհագրական հայտնագործումների, որի միջոցով եվրոպական տարբեր տերություններ 15-20-րդ դարերի ընթացքում գաղութացրեցին զգալի քանակությամբ տարածք և ժողովուրդներ Ամերիկայում, Ասիայում և Աֆրիկայում:, Իսպանական Ամերիկան դարձավ հսկայական Իսպանական կայսրության հիմնական մասը։ 1808 թվականին Նապոլեոնի Իսպանիայում միջամտությունով և դրա հետևանքով առաջացած քաոսով սկսվել է Իսպանական կայսրության մասնատումը, քանի որ իսպանախոս ամերիկյան տարածքները սկսեցին իրենց պայքարը հանուն անկախության։ Մինչև 1830 թվականը Իսպանիայի ամերիկյան տարածքները մնում էին Կուբա և Պուերտո Ռիկո կղզիները՝ մինչև 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմը ։

Ֆիդել Կաստրոյի գլխավորությամբ Հուլիսի 26-ի շարժումը  1959 թվականի հունվարի 1-ին իշխանությունը զավթեց Կուբայում՝ տապալելով Ֆուլխենսիո Բատիստայի ամերիկամետ կառավարությունը։ Կաստրոն ազգայնացրեց Կուբայի մրգեղենի ռեսուրսները, դուրս մղելով United Fruit Company-ին, և ԽՍՀՄ-ից նավթ գնելով` հանգեցրեց ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների վատթարացմանը։ Կարիբյան ճգնաժամը գրեթե հանգեցնում էր Երրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Կաստրոյի հեղափոխությունն իր տեսակի մեջ միայն առաջինն էր իսպանական Ամերիկայում։ Ձախ կառավարությունները իշխանության եկան ողջ տարածաշրջանում, ուստի Միացյալ Նահանգները դիմեցին աջակցող հեղաշրջումների, ինչպիսիք էին 1954 թվականի Գվատեմալայում հայտնի Խակոբո Արբենզ Գուզմանի տապալումը և 1965 թվականին Դոմինիկյան Հանրապետությունում Խուան Բոշի պաշտոնանկությունը, որը հանգեցրեց Դոմինիկյան քաղաքացիական պատերազմին և այդ տարի ԱՄՆ-ի կողմից հանրապետության օկուպացիային։ Միացյալ Նահանգները աջակցում էր հեղաշրջումների, որոնց արդյունքում բռնապետներ հաստատվեցին Չիլիում, Ուրուգվայում։ Որոշ բռնապետերի գործունեությունները հանգեցրին քաղաքացիական պատերազմների, ինչպիսիք են Նիկարագուայի քաղաքացիական պատերազմը, Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմը և Գվատեմալայի քաղաքացիական պատերազմը 1970-90-ականներին, իսկ ԱՄՆ-ն աջակցում էր այն կառավարություններին, որոնք մահվան ջոկատներ էին օգտագործում գյուղացիներին և քահանաներին կոտորելու համար, ովքեր մեղադրվում էին ձախերի կողմն անցնելու մեջ։ Այս քաղաքացիական պատերազմների արդյունքում, որոնք ավարտվեցին Սառը պատերազմի ավարտին, կոմունիստական կուսակցությունները դառնում են օրինական քաղաքական կուսակցություններ, և նրանցից որոշները անցան իշխանության, օրինակ՝ Նիկարագուայում և Էլ Սալվադորում։

Ժողովրդագրություն

Երկրներ

Ամենամեծ քաղաքներ

Լեզուներ 

Իսպաներենը իսպանական Ամերիկայի երկրների մեծ մասում պաշտոնական լեզուն է, և դրանով խոսում են բնակչության ճնշող մեծամասնությունը։ Ամերիկյան բնիկների լեզուները լայնորեն տարածված են Չիլիում, Պերուում, Գվատեմալայում, Բոլիվիայում, Պարագվայում և Մեքսիկայում, իսկ ավելի փոքր տարածում ունեն Պանամայում, Էկվադորում, Կոլումբիայում, Վենեսուելայում և Արգենտինայում։ Ամերիկյան որոշ իսպանախոս երկրներում բնիկ լեզուներով խոսողների բնակչությունը շատ քիչ է կամ նույնիսկ գոյություն չունի (օրինակ ՝ Ուրուգվայ)։ Հավանաբար, Մեքսիկան միակ երկիրն է, որը ունի բնիկ լեզուների ամենամեծ բազմազանությունը, քան ցանկացած այլ իսպանախոս ամերիկյան երկիր, և ամենաշատ խոսվող բնիկ լեզուն նահաուտլն է։

Պերուում կեչուան պաշտոնական լեզու է, իսպաներենի և ցանկացած այլ բնիկ լեզվի հետ միասին այն տարածքներում, որտեղ դրանք գերակշռում են։ Բոլիվիայում իսպաներենին զուգահեռ պաշտոնական կարգավիճակ ունեն այմարան, կեչուան և գուարանին։ Գուարանին իսպաներենի հետ միասին Պարագվայի պաշտոնական լեզուն է, և այդ լեզվով խոսում է բնակչության մեծամասնությունը (որոնք մեծ մասամբ երկլեզու են), իսկ իսպաներենի հետ այն պաշտոնական լեզու է Արգենտինայի Կորիենտես նահանգում։ Նիկարագուայում իսպաներենը պաշտոնական լեզու է, բայց երկրի Կարիբյան ափին անգլերենը և բնիկ լեզուները, ինչպիսիք են միսկիտոն, սումոն և ռաման, նույնպես ունեն պաշտոնական կարգավիճակ։ Կոլումբիան ճանաչում է իր տարածքում խոսվող բոլոր բնիկ լեզուները որպես պաշտոնական, չնայած նրա բնակչության 1%-ից պակասը այդ լեզուների բնիկ խոսողներն են։ Նահուատլը Մեքսիկայում բնիկների կողմից խոսվող 62 մայրենի լեզուներից մեկն է, որոնք իսպաներենի հետ միասին կառավարությունը պաշտոնապես ճանաչում է որպես «ազգային լեզուներ»։

Իսպանական Ամերիկայում խոսվող եվրոպական այլ լեզուներից են․ անգլերենը՝ Պուերտո Ռիկոյում, գերմաներեն՝ Չիլիի հարավում և Արգենտինայի, Վենեսուելայի ու Պարագվայի որոշ մասերում, իտալերենը՝ Արգենտինայում, Վենեսուելայում և Ուրուգվայում, ուկրաիներենը, լեհերենը, ռուսերենը՝ Արգենտինայում, և վալլիերենը՝ Արգենտինայի հարավում ։ Ոչ եվրոպական կամ ասիական լեզուներից տարածված են ճապոներենը՝ Պերուում, Բոլիվիայում և Պարագվայում, կորեերենը՝ Արգենտինայում և Պարագվայում, արաբերենը՝ Արգենտինայում, Կոլումբիայում, Վենեսուելայում և Չիլիում, և չինարենը՝ ամբողջ Հարավային Ամերիկայում։

Մի քանի ազգերում, հատկապես Կարիբյան տարածաշրջանում, կրեոլյան լեզուներն են տարածված։ Նմանապես, մայրցամաքային Լատինական Ամերիկայի կրեոլյան լեզուները ածանցվում են եվրոպական լեզուներից և աֆրիկյան տարբեր լեզուներից։

Մշակույթ

Խորհրդանիշներ

Դրոշ 

Չնայած համեմատաբար անհայտ է, կա դրոշ, որը ներկայացնում է իսպանական Ամերիկայի երկրները, նրա ժողովուրդը, պատմությունը և ընդհանուր մշակութային ժառանգությունը։

Այն ստեղծվել է 1933 թվականի հոկտեմբերին Ուրուգվայի բանակի կապիտան Անխել Կամբլորի կողմից։ Այն ընդունվել է իսպանական Ամերիկայի բոլոր պետությունների կողմից ընթացքում նույն տարվա Ուրուգվայի Մոնտեվիդեո քաղաքում անցկացվող պանամերիկյան կոնֆերանսի ընթացքում ։

Սպիտակ գույնը խորհրդանշում է խաղաղություն, ինկերի դիցաբանության արևի Ինտի աստվածը խորհրդանշում է լույսը, որը փայլում է Ամերիկայի վրա, և երեք խաչերը ներկայացնում են Քրիստափոր Կոլումբոսի կարավելլաները՝ Նինան, Պինտան և Սանտա Մարիան, որոնք օգտագործվել են 1492 թվականին Իսպանիայից դեպի Նոր աշխարհ իր առաջին նավարկության ժամանակ։ Խաչերի յասամանագույնը նույն միջնադարյան Կաստիլական թագավորության զինանշանի առյուծի գույնն է ։

Կրոն 
Իսպանացիներն ու պորտուգալացիները հռոմեական կաթոլիկ հավատքը տարան իրենց գաղութները Ամերիկայում, Աֆրիկայում և Ասիայում։ Հռոմեական կաթոլիկությունը շարունակում է մնալ գերակշռող դավանանք իսպանախոս ամերիկացիների շրջանում ։  Բողոքական դավանանքներին անդամակցությունը մեծանում է, մասնավորապես՝ Գվատեմալայում, Սալվադորում, Հոնդուրասում, Նիկարագուայում, Պուերտո Ռիկոյում և այլ երկրներում։ Մասնավորապես, հոգեգալստականությունը մեծ աճ է ապրել ։ Այս շարժումն ավելի ու ավելի է գրավում Լատինական Ամերիկայի միջին խավերին ։  Անգլիկանիզմը նույնպես երկար ու աճող ներկայություն ունի Լատինական Ամերիկայում։

Ծանոթագրություններ 

CS1 maint: extra text: authors list
Լատինական Ամերիկա
Երկրների դասակարգումներ