Սառա (Րաֆֆի)

Սառան, Րաֆֆու չափածո գործերից է։ Այստեղ հեղինակը ներկայացնում է մարդկային հոգեբանության, կենցաղի և հայ գյուղացիության վիճակի այնպիսի պատկերներ, որոնք նորություն էին 1860-ականների պոեզիայի մեջ։

Տպագրման պատմություն 
Ինքնակենսագրական որոշ դրվագներ պարունակող պոեմի գրության ստույգ թվականը հայտնի չէ։ «Փունջի» երկրորդ հատորի առաջաբանում հեղինակի հայտնած մի տեղեկությունից հնարավոր է դառնոում որոշել պոեմի մոտավոր թվականը։ 
«Հարեմը», «Սառան»,«Ղույլաբանին», ըստ հեղինակի հայտնած տեղեկության, գրվել է այն ժամանակ, երբ ինքը եղել է Պարսկաստանում։ Ինչպես հայտնի է, 1856 թվականին վերադառնալով Պարսկաստան, Րաֆֆին մնում է այնտեղ մինչև 1868 թվականը։ Այստեղից էլ պարզ է դառնում, որ նշված պոեմները լույս են տեսել այդ թվականներին։
Րաֆֆու հոր առևտրական տունը սնանկ է հայտարարվում, և նա այդ ժամանակ անընդհատ քաղաքից քաղաք է տեղափոխվում։ Այդ ամենն էլ մեծ ազդեցություն է թողնում նրա ստեղծագործական կյանքի վրա, որի վառ հետևանքները տեսնում ենք «Սառա» և «Ղույլաբանին» պոեմներում։

Սյուժե 
«Սառան» քնարաէպիկական պոեմ է, սիրո մի ողբերգական պատմություն, որն ունի ինքնակենսագրական բնույթ, և վերաբերվում է Րաֆֆու կյանքի այն շրջանին, երբ նա Թիֆլսում սովորելուց հետո վերադառնում է գյուղ։
Պոեմում ներկայացվում է Սառայի պատանեկության դրվագներից, երբ ինքը օգնում է իր ծնողներին։ Նա անվախ էր, անցնում էր այնպիսի ճանապարհներով, որտեղով բոլորը վախով էին անցնում։ Գիշերները խոսում էր դևերի մասին և խնդրում էր հորը, որ պատմի հեքիաթներ։ Սառան մի օր այգում հանդիպում է մելիքի տղային, միասին գնում են նրանց այգին, տղան նրան մատանի է տալիս և խնձոր։ Գիշերները Սառան այն պահում էր իր ծոցում և, երբ ծնողները քնած էին լինում, հանում էր ծոցից և ուշադիր զննում խնձորը։ Համբարձման օրը վիճակահանություն է լինում, և որոշվում է, որ նա պետք է հարուստ փեսացու ունենա։ Մելիքը տղային ուղարկում է ուրիշ քաղաք, որպեսզի ուսում ստանա, չնայած որ մինչև այդ էլ գիտեր գրել, կարդալ, անգամ Նարեկը։ Սառան խոստում է տալիս իր սիրածին, որ կսպասի։ Տարիներ են անցնում, տղան չի գալիս, իսկ Սառան դեռ սպասում էր։ Օրերից մի օր Սառայի հայրը որոշում է, որ պետք է ամուսնացնի աղջկան Մինասի տղայի հետ, ով իրենց շատ խոստումներ էր տվել՝ փիրուզ, ոսկի, ջուխտակ ապարանջան, սակայն աղջիկը դեմ է կանգնում և ասում է, որ պետք է սպասի իր սիրելիին։ Գյուղացիք ըմբոստանում են և աղջկան անվանում անառակ։ Հայրը բարկանում է աղջկա վրա և ասում.

Սառան միևնույն է չի համաձայնվում։ Երբ գնում են եկեղեցի, քահանայի խոսքի ժամանակ աղջիկը ուշաթափվում է, մոտենում և տեսնում են, որ մահացել է։
Տարիներ անց, երբ սիկրած տղան գալիս է գյուղ, տեսնում է ոչ թե աղջկան, այլ աղջկա գերեզմանը և գերեզմանի վրա գրում է հետևհալ տողերը.

Գաղափարական բովանդակություն 
Պոեմի գաղափարական հիմքը այն է, որ ժողովրդին փրկելու, նրան սոցիալական կեղեքումից ազատելու համար անհրաժեշտ է լուսավորություն։

Ծանոթագրություններ 

Րաֆֆու ստեղծագործություններ
Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023