Զարգացած երկրներ

Զարգացած երկրներ (), երկրների խումբ, որոնք համաշխարհային տնտեսության մեջ առաջատար դիրք են զբաղեցնում։ Այս երկրներում բնակվում է աշխարհի բնակչության 15-16 %-ը, բայց միևնույն ժամանակ նրանք արտադրում են համախառն ներքին արդյունքի 75 %-ը և ստեղծում աշխարհի տնտեսական, գիտատեխիկական ներուժի մեծ մասը։ Զարգացած երկրներն անվանում են նաև արդյունաբերական կամ արդյունաբերաբար զարգացած երկրներ։

Զարգացած երկրներն ընդհանուր առմամբ ունեն ավելի առաջադեմ հետարդյունաբերական տնտեսություններ, այսինքն ՝ ծառայությունների ոլորտը ավելի մեծ հարստություն է ապահովում, քան արդյունաբերական ոլորտը։ Դրանք հակադրվում են զարգացող երկրներին, որոնք արդյունաբերականացման գործընթացում են կամ նախարդյունաբերական և գրեթե ամբողջությամբ գյուղատնտեսական բնույթ են կրում, որոնց մի մասը կարող է դասակարգվել ամենաքիչ զարգացած երկրների շարքին։ 2015 թվականի դրությամբ առաջադեմ տնտեսությունները կազմում են համաշխարհային ՀՆԱ-ի 60,8% -ը ՝ հիմնված անվանական արժեքների և համաշխարհային ՀՆԱ-ի 42.9% -ը՝ հիմնված գնողունակության համարժեքության վրա ՝ համաձայն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի։

Նմանատիպ պայմաններ

Զարգացած երկիր հասկացությանն առնչվող տերմիններն են՝ «առաջադեմ երկիր», «արդյունաբերական երկիր», «ավելի զարգացած երկիր», «ավելի շատ տնտեսապես զարգացած երկիր», «Հյուսիսային գլոբալ երկիր», «առաջին աշխարհի երկիր», և «հետարդյունաբերական երկիր»։ Արդյունաբերական երկիր տերմինը մասամբ կարող է լինել երկիմաստ, քանի որ արդյունաբերականացումը շարունակական գործընթաց է, որը դժվար է սահմանել։ Արդյունաբերական առաջին երկիրը Միացյալ Թագավորությունն էր, որին հաջորդում էր Բելգիան։ Հետագայում այն տարածվեց ավելի շատ Գերմանիայում, Միացյալ Նահանգներում, Ֆրանսիայում և Արևմտաեվրոպական այլ երկրներում։ Ըստ որոշ տնտեսագետների, ինչպիսիք են Ջեֆրի Սաքսը, զարգացած և զարգացող աշխարհի միջև ներկայիս բաժանումը հիմնականում 20-րդ դարի երևույթ է։

Մաթիս Վակերնագելը երկրների երկկողմանի մակնշումը անվանում է որպես «ոչ նկարագրական, ոչ էլ բացատրական։ Դա պարզապես ՀՆԱ-ի ֆետիշի անիմաստ և կործանարար հաստատումն է։ Իրականում գոյություն չունեն երկու տեսակի երկրներ, այլ 200-ից ավելի տարբեր երկրներ, բոլորը բախվում են բնության նույն օրենքներին, բայց յուրաքանչյուրը յուրահատուկ հատկանիշներով»։

Սահմանում և չափանիշներ 

Տնտեսական չափանիշները հակված են գերիշխող քննարկումներին։ Նման չափանիշներից մեկը մեկ շնչի հաշվով եկամուտն է։ Այսպիսով, մեկ շնչի հաշվով բարձր համախառն ներքին արդյունք (ՀՆԱ) ունեցող երկրները նկարագրվելու են որպես զարգացած երկրներ։ Մեկ այլ տնտեսական չափանիշ արդյունաբերականացումն է. այն երկրները, որոնցում գերակշռում են արդյունաբերության երրորդ և չորրորդ ոլորտները, այսպիսով, նկարագրվելու են որպես զարգացած։ Վերջերս աչքի ընկավ մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը (HDI), որը միավորում է տնտեսական չափումը, ազգային եկամուտը, ինչպես նաև այլ միջոցառումներով կյանքի տևողության և կրթության ցուցանիշները։ Այս չափանիշը զարգացող երկրները սահմանում է որպես շատ բարձր (HDI) վարկանիշ ունեցող երկրներ։ Այս ցուցանիշը, սակայն, հաշվի չի առնում մի քանի գործոններ, ինչպիսիք են մեկ շնչի հաշվով զուտ հարստությունը կամ երկրում ապրանքների համեմատական որակը։ Այս իրավիճակը հակված է իջեցնել վարկանիշը որոշ առաջադեմ երկրների համար, ինչպիսիք են G7- ի անդամները և այլ երկրները։

ՄԱԿ-ի դասակարգում 
ՄԱԿ-ի համակարգում չկա որևէ սահմանված համաձայնագիր «զարգացած» և «զարգացող» երկրները կամ տարածաշրջանները դասակարգելու համար։

ՄԱԿ-ում նշվում է, որ, սովորույթի համաձայն, Ճապոնիան` Ասիայում, Կանադան և ԱՄՆ-ն՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան՝ Օվկիանիայում, ինչպես նաև Արևմտյան Եվրոպայի երկրները համարվում են «զարգացած» տարածաշրջաններ և տարածքներ։ Միջազգային առևտրի վիճակագրության համաձայն՝ Հարավային Աֆրիկայի մաքսային միությունը նույնպես զարգացած տարածաշրջան է, իսկ Իսրայելը՝ զարգացած երկիր։ Նախկին Հարավսլավիայի երկրները դիտվում են որպես զարգացող երկրներ։ Արևելյան Եվրոպայի և Անկախ Պետությունների Համագործակցության երկրները ներառված չեն զարգացած և զարգացող տարածաշրջանների շարքում։

Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս 

ՄԱԿ-ի մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը (HDI) վիճակագրական միջոց է, որը չափում է երկրի մարդկային զարգացման մակարդակը։ Չնայած կա ուժեղ փոխկապակցվածություն HDI- ի բարձր գնահատականի և բարգավաճ տնտեսություն լինելու միջև, ՄԱԿ-ը նշում է, որ HDI- ն ավելի շատ է, քան եկամուտը կամ արտադրողականությունը։ Ի տարբերություն ՀՆԱ-ի մեկ շնչի և մեկ շնչի հաշվով բնակչության եկամտի, HDI- ն հաշվի է առնում, թե ինչպես է եկամուտը վերածվում «կրթության և առողջության հնարավորությունների, հետևաբար նաև մարդու զարգացման ավելի բարձր մակարդակների»։

1990 թվականից ի վեր առավելագույն HDI միավոր են ունեցել Նորվեգիան (2001–2006, 2009–2018), Ճապոնիան (1990–1991 և 1993), Կանադան (1992 և 1994–2000) և Իսլանդիան (2007–2008):

ԱՄՀ-ից որպես «առաջադեմ» թվարկված շատ երկրներ ունեն HDI-ի ավելի քան 0.800, մարդկային զարգացման «շատ բարձր» շեմն է։ Բազմաթիվ երկրներ որոնք ունեն 0,800 և ավելի բարձր HDI -ի, հակառակը, ԱՄՀ-ի կողմից նշված են որպես «առաջադեմ»։ Այսպիսով, շատ «առաջադեմ տնտեսություններ» բնութագրվում են HDI-ի գնահատականով ՝ 0.800 և ավելի բարձր։

ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի կողմից Մարդու զարգացման 2019 թվականի զեկույցը հրապարակվել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 9-ին և հաշվարկում է HDI -ի արժեքները ՝ հիմք ընդունելով 2018 թվականի գնահատականները։ Ստորև ներկայացված է «շատ բարձր մարդկային զարգացման» երկրների ցուցակը.
  = աճ.
  = կայուն.
  = նվազում.

 Փակագծերում նշված թիվը կազմում է այն շարքերը, որոնցով երկիրը բարձրացել է (վեր կամ վար) ՝ համեմատած 2017 թվականի վարկանիշային աղյուսակի հետ։

Որպես ՄԱԿ-ի ոչ անդամ, Թայվանի կառավարությունը հաշվարկում է իր սեփական HDI- ն, որը 2018-ին ուներ 0.911 արժեք, 21-րդ տեղում է։ Բացի այդ, մինչդեռ Չինաստանի հատուկ վարչական շրջանի՝ Հոնկոնգի, համար HDI- ը հաշվարկվում է ՄԱԿ-ի կողմից, դա Մակաոյի համար չէ։ Մակաանի կառավարությունը 2011 թ.-ին տարածքի HDI-ն հաշվարկեց 0.868: Այս արժեքները Թայվանը և Մակաոն լավ տեղ են հատկացնում «Շատ բարձր մարդկային զարգացում» ունեցող երկրների ցանկում։ Ավելին, 2009 թ.-ին ՄԱԿ-ի մի նախագիծ հաշվարկեց HDI- ն իր բոլոր անդամների, ինչպես նաև Թայվանի, Մակաոյի և շատ կախյալ տարածքների համար։ Սան Մարինոյի և Մոնակոյի երկրների համար HDI արժեքները, որոնք ներառված չեն HDI- ի պաշտոնական տարեկան հաշվետվություններում, հայտնաբերվել են, համապատասխանաբար, 0.961 և 0.956: Այս երկու երկրներն էլ ամուր տեղ են զբաղեցնում «Մարդկային շատ բարձր զարգացում» ունեցող երկրների կատեգորիային։ «Շատ բարձր մարդկային զարգացման» համարժեք HDI արժեքներով կախյալ տարածքները՝ Ջերսի, Կայմանյան կղզիներ, Բերմուդա, Գերնսի, Ջիբրալթար, Նորֆոլք կղզի, Ֆարերյան կղզիներ, Մեն կղզի, Բրիտանական Վիրջինյան կղզիներ, Ֆոլկլենդյան կղզիներ, Արուբա, Պուերտո Ռիկո, Մարտինիկա, Գրենլանդիա և Գուամ։ Նկատենք, որ 2009 թվականի զեկույցում HDI արժեքները հաշվարկվել են հին HDI բանաձևի միջոցով, մինչդեռ 2010 թվականից հետո HDI արժեքները հաշվարկվում են այլ բանաձևով։

Բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություններ 

Որոշ հաստատություններ պատրաստել են զարգացած երկրների ցուցակներ. ՄԱԿ-ը (վերը նկարագրված ցուցակը), ԿՀՎ- ն, և ֆոնդային բորսայի ինդեքսի որոշ մատակարարներ (FTSE Group, MSCI, S&P, Dow Jones, STOXX և այլն)։ Վերջինս այստեղ ընդգրկված չէ, քանի որ զարգացած երկրների հետ նրա ասոցացումը և՛ բարձր եկամուտ ունեցող, և՛ զարգացած շուկաների երկրների հետ չի համարվում ուղղակիորեն համապատասխան։

Այնուամենայնիվ, շատ այլ հաստատություններ ստեղծել են ավելի ընդհանուր ցուցակներ, որոնք վերաբերում են զարգացած երկրներին։ Օրինակ ՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) նույնացնում է 39 «առաջադեմ տնտեսություններ»։ ՏՀԶԿ- ի 37 անդամները հայտնի են որպես «զարգացած երկրների ակումբ»։ Համաշխարհային բանկը նույնացնում է 81 «բարձր եկամուտ ունեցող երկիր»։

Համաշխարհային բանկի բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսությունները 

Ըստ Համաշխարհային բանկի՝ հետևյալ 81 երկրները (ներառյալ տարածքները) դասակարգվում են որպես «բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություններ»։ Ինչ վերաբերում է 2020 ֆինանսական տարվան, բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություններն այն տնտեսվարողներն են, որոնք 2018 թվականին ունեցել են մեկ շնչի հաշվով 12,376 դոլար կամ ավելի ՀՆԱ։

36 երկիր և տարածք Եվրոպայում.

21 երկիր և տարածք Ամերիկայում.

15 երկիր և տարածք Ասիայում.

7 երկիր և տարածք Օվկիանիայում.

2 երկիր Աֆրիկայում.

  Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն

8 նախկին բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություններ.

*  1994-ից մինչև 2009 թվականը ՝ որպես  Նիդերլանդական Անտիլների  մի մաս։

#  Լուծարվել է 2010 թվականի հոկտեմբերի 10-ին, հաջորդել են Կյուրասաոն և Սինտ Մաարտենը։

ՏՀԶԿ- ի բարձր եկամուտ ունեցող անդամները 

Համաշխարհային բանկի տվյալներով ՝ հետևյալ 34 անդամները դասակարգվում են որպես «ՏՀԶԿ բարձր եկամուտ».

21 երկիր Եվրոպայում.

3 երկիր Ամերիկայում.

  Կանադա
  Չիլի
  Միացյալ Նահանգներ

3 երկիր Ասիայում.

  Իսրայել
  Ճապոնիա
  Կորեայի Հանրապետություն

2 երկիր Օվկիանիայում.

  Ավստրալիա
  Նոր Զելանդիա

Զարգացման աջակցության հանձնաժողովի անդամները 

Զարգացմանն աջակցող հանձնաժողովում (ԶԱՀ) կան 29 ՏՀԶԿ անդամ երկրներ և Եվրամիություն, աշխարհի խոշոր դոնոր երկրների մի խումբ, որը քննարկում է զարգացող երկրներում զարգացման օգնության և աղքատության կրճատման հարցերը։ ՏՀԶԿ- ի հետևյալ անդամ երկրները ԶԱՀ-ի անդամ են.

21 երկրներ Եվրոպայում.

2 երկրներ Ամերիկայում.

2 երկրներ Ասիայում.

2 երկրներ Օվկիանիայում.

ԱՄՀ-ի դասակարգում 

Տնտեսությամբ զարգացած երկրների թվում Արժույթի միջազգային հիմնադրամը ներառում է Մեծ յոթնյակի և Եվրագոտու բոլոր երկրները, ինչպես նաև մի շարք այլ երկրներ:

Եվրոպա և Մերձավոր Արևելք 

26 (+7) երկրներ և տարածքներ.

Ավստրալիա, Օվկիանիա և Հեռավոր Արևելք 

10 երկրներ և տարածքներ.

Ամերիկա 

3 (+1) երկրներ և տարածքներ.

d ԿՀՎ-ն փոփոխել է ԱՄՀ-ի 38 առաջադեմ տնտեսությունների ցուցակի ավելի հին տարբերակը ՝ նշելով, որ ԱՄՀ-ի առաջադեմ տնտեսությունների ցանկը «ենթադրաբար կներառի նաև Անդորրայի, Բերմուդայի, Ֆարերյան կղզիների, Գերնսիի, Սուրբ Աթոռի, Ջերսիի, Լիխտենշտեյնի, Մոնակոյի և Սան Մարինոյի […]  հետևյալ ինը փոքր երկրները»։  Սան Մարինոն հետագայում ընդգրկվեց ԱՄՀ-ի ցուցակում։

Փարիզի ակումբի անդամները 

Փարիզի Ակումբ-ում () կան 22 մշտական անդամներ, խոշոր վարկատու երկրների պաշտոնատար անձանց մի խումբ, որոնց դերն են համակարգված և կայուն լուծումներ գտնել վճարման դժվարություններ ունեցող պարտապան երկրների համար։

15 երկրներ Եվրոպայում.

3 երկրներ Ամերիկայում.

3 երկրներ Ասիայում.
 

1 երկիր Օվկիանիայում.

Համեմատական աղյուսակ (2020) 

Մարդկային «շատ բարձր» զարգացում ունեցող երկրների (0.800 և ավելի բարձր) համեմատական աղյուսակը ՝ համաձայն Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիրի, ՏՀԶԿ- ի անդամների; «առաջադեմ» տնտեսությունները ՝ համաձայն ԱՄՀ-ի; «բարձր եկամուտ ունեցող» տնտեսությունները ՝ Համաշխարհային բանկի համաձայն, և մեկ շնչի հաշվով եկամուտը (գնողունակության հավասարություն) ավելի բարձր է, քան $ 22,000 ՝  համաձայն ԱՄՀ-ի։

Դասակարգումներ 

Ստորև ներկայացված ցանկում ներկայացված են վերը նշված համեմատական աղյուսակից ընտրված որոշ նշանավոր երկրներ «Զարգացած երկրներ» և «Երկրներ, որոնք պետք է համարվեն զարգացած 1 կամ 2 սպասում ունեցող ճանաչումներով» կատեգորիաներով, որոնց դիրքի գնահատման միջինը 49,4% -ից ավելին է 32 թարմացված վարկանիշային աղյուսակներում.

Տես նաև 
 Երրորդ աշխարհ
 Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն
 Ամենաքիչ զարգացած երկրներ
 Զարգացող երկրներ
 Գլոբալացում
 Մեծ ութնյակ
 Մեծ յոթնյակ
 Երրորդ աշխարհ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 IMF (advanced economies)
 The Economist (quality of life survey)
 The World Factbook  (developed countries)
 United Nations Statistics Division (definition)
 List of countries, United Nations Statistics Division (developed regions)
 World Bank (high-income economies)

Տնտեսական աշխարհագրություն
Մարդաաշխարհագրություն
Երկրների ցանկեր
Համաշխարհային տնտեսություն
Տնտեսական զարգացում
Տնտեսական ցուցանիշներ
Երկրներ ըստ բնութագրի
Երկրների դասակարգումներ
Երկրներրի տնտեսական դասակարգումներ