Բյուզանդական արվեստ

Բյուզանդական արվեստ, միջնադարյան արվեստի պատմական տեսակի մեջ ընդգրկված արվեստի պատմա-տարածաշրջանային տեսակ։

Բյուզանդական գեղարվեստական ավանդույթի ձևավորում 

Բյուզանդական պետության գոյության առաջին դարերը կարելի է համարել որպես բյուզանդական հասարակության աշխարհայացքի ձևավորման կարևորագույն փուլ, որը հիմնված է հեթանոսական հելլենիզմի ավանդույթների և քրիստոնեության սկզբունքների վրա։ Քրիստոնեության՝ որպես փիլիսոփայական-կրոնական համակարգի ձևավորումը բարդ և երկարատև գործընթաց էր։ Քրիստոնեությունը կլանել էր ժամանակի բազմաթիվ փիլիսոփայական և կրոնական ուսմունքներ։ Քրիստոնեական դոգմատիկան զարգացել է մերձավոր արևելյան կրոնական ուսմունքների, հուդայականության, մանիքեության ուժեղ ազդեցության տակ։ Այն սինթետիկ փիլիսոփայական և կրոնական համակարգ էր, որի կարևոր բաղադրիչը հին փիլիսոփայական ուսմունքներն էին։ Քրիստոնեության անհաշտությունը այն ամենի հետ, ինչը կրում էր հեթանոսության խարանը, փոխարինվում է քրիստոնեության և անտիկ աշխարհայացքի միջև փոխզիջումով։ Առավել կրթված և հեռատես քրիստոնյա աստվածաբանները հասկացել էին հեթանոսական մշակույթի ամբողջ զինանոցը յուրացնելու անհրաժեշտությունը՝ փիլիսոփայական հասկացություններ ստեղծելու, օգտագործելու համար։ Մտածողներ, ինչպիսիք են Բարսեղ Կեսարացին, Գրիգոր Նյուսացին և Գրիգոր Նազիանզացին, հիմք են դրել բյուզանդական փիլիսոփայությանը, որն իր արմատներն ունի հելլենական մտածողության պատմության մեջ։ Նրանց փիլիսոփայության կենտրոնում կեցության ըմբռնումն է որպես կատարելություն։

Ծնվում է նոր գեղագիտություն, հոգևոր և բարոյական արժեքների նոր համակարգ, փոխվում է նաև այդ դարաշրջանի մարդը, նրա աշխարհի տեսլականը, վերաբերմունքը տիեզերքի, բնության, հասարակության նկատմամբ։

Բյուզանդական արվեստի պարբերականացում 
 Վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջան (այսպես կոչված նախբյուզանդական մշակույթ, 1-3-րդ դարեր),
 վաղ բյուզանդական ժամանակաշրջան, «ոսկե դար», կայսեր Հուստինիանոս I (527-565), Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Սոֆիա տաճարի և Ռավեննայի խճանկարների ճարտարապետություն (4-6-րդ դարեր),
 սրբապատկերային ժամանակաշրջան (8-9-րդ դարի սկիզբ)։ Իսավրյան դինաստիայի հիմնադիր Լևոն III Իսավրացին (717-741) հրամանագիր է արձակել, որով արգելվել են սրբապատկերները։ Այս ժամանակաշրջանը կոչվում էր «մութ ժամանակ»՝ հիմնականում Արևմտյան Եվրոպայի քրիստոնեացման նմանատիպ փուլի անալոգիայով,
 Մակեդոնական վերածննդի ժամանակաշրջան (867-1056)։ Ընդունված է համարել բյուզանդական արվեստի դասական շրջան։ 11-րդ դարը դարձել էր ծաղկման ամենաբարձր կետը։ Աշխարհի մասին տեղեկությունները վերցված էին Աստվածաշնչից և հին հեղինակների ստեղծագործություններից։ Արվեստի ներդաշնակությունը ձեռք է բերվել խիստ կանոնակարգման միջոցով,
 Կոմնենոսական վերածնունդը Կոմնենոսների դինաստիայի կայսրերի օրոք (1081-1185),
 Պալայոլոգյան վերածնունդ, հելլենիստական ​​ավանդույթների վերածնունդ (1261-1453)։

Բյուզանդիայի ճարտարապետություն

Սրբանկարչություն 

Բյուզանդական կայսրության սրբանկարչությունն արևելյան քրիստոնեական աշխարհի ամենամեծ գեղարվեստական ​​երևույթն էր։ Բյուզանդական գեղարվեստական ​​մշակույթը ոչ միայն դարձել է որոշ ազգային մշակույթների նախահայրը (օրինակ՝ հին ռուսական), այլև իր գոյության ողջ ընթացքում ազդել է ուղղափառ այլ երկրների՝ Սերբիայի, Բուլղարիայի, Մակեդոնիայի, Ռուսաստանի, Վրաստանի, Սիրիայի, Պաղեստինի, Եգիպտոսի սրբանկարչություն վրա։ Բյուզանդիայի ազդեցության տակ էր նաև Իտալիայի, հատկապես Վենետիկի մշակույթը։

Բյուզանդական սրբանկարչությունն ու ոճական նոր ուղղությունները, որոնք առաջացել են Բյուզանդիայում, առաջնային նշանակություն են ունեցել այս երկրների համար։

Բյուզանդական քանդակ 
Կրոնական նպատակներով քանդակը հենց սկզբից չափավոր էր օգտագործվում, քանի որ արևելյան եկեղեցին միշտ բացասական էր վերաբերվում արձաններին՝ նրանց պաշտամունքը համարելով ինչ-որ կերպ կռապաշտություն, և եթե մինչև 9-րդ դարը բյուզանդական տաճարներում դեռ տանելի էին կլոր կերպարները, ապա 842 թվականին Նիկիայի ժողովի հրամանագրով ամբողջությամբ վերացվել են։ Այսպիսով, քանդակի համար գործունեության հիմնական ոլորտը փակվել է, և նրան մնում էր կատարել միայն սարկոֆագներ, դեկորատիվ ռելիեֆներ, կայսրերի կողմից մեծանուն և եկեղեցական հիերարխներին տրված փոքր դիպտիխներ, գրքերը և այլն։ Այս տեսակի փոքր արհեստների համար օգտագործվում էին փղոսկրի կտորներ։

Խճանկարչություն 
Բյուզանդական խճանկարների հիմնական տեխնիկան ուղղակի խճանկարային հավաքածուն էր, որի մեջ տարրերը մշտական ​​հիմունքներով տեղադրվում էին հակառակ կողմից։ Ուղղակի տեղադրումը հին ժամանակներում կատարվում էր անմիջապես խճանկարային կոմպոզիցիայի տեղում, լինի դա բնակելի կամ հասարակական շենքի հատակը կամ պատը. ամրացնող զանգվածի հավասար շերտի վրա արվում էր էսքիզ, այնուհետև սեղմված զանգվածի մեջ սեմալտի կտորներ։

Սեմալտե կոմպոզիցիաներն առանձնանում էին գույների մեծ բազմազանությամբ, պայծառությամբ, մակերեսի վրա լույսի խաղով։ Բյուզանդական խճանկարների գեղարվեստական ​​հիմնական առանձնահատկությունը ոսկե ֆոնն է, որը շողշողում է ինչպես բնական լույսի, այնպես էլ մոմի լույսի ներքո։ Բյուզանդական վարպետների համար պարտադիր է դառնում խճանկարային ֆիգուրների ուրվագծերի պատրաստման տեխնիկան։

Նման ուրվագծերի հարթ գիծը փայլող ֆոնի վրա պատկերներին տալիս էր հստակություն։ Առկա երանգների բազմազանությունը աշխույժ ծավալ է հաղորդում խճանկարային պատկերին։ Խճանկարային վահանակների մեծ մասը պատկերում էր աստվածաշնչյան և քրիստոնեական պատմություններ։ Նկարներն առանձնանում են որոշ անհարթությամբ, «թավշյա» երանգներ և հյուսվածքներ, որոնք «վերակենդանացնում» են ստեղծված պատկերները։

Բյուզանդական կայսրության ծաղկման շրջանում խճանկարները դարձել են տաճարների, դամբարանների և բազիլիկների գեղարվեստական ​​հարդարման հիմնական տարրը, սակայն հետագայում, թանկարժեքության պատճառով, խճանկարները փոխարինվել են որմնանկարներով։

Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ 

Փորագրության հետ մեկտեղ ծաղկում էր մետաղների մշակումը, որոնցից կատարվում էին չափավոր ռելիեֆի փորագրված կամ ձուլված աշխատանքներ։ Բյուզանդական արվեստագետները վերջապես հասնում են այն կետին, երբ սկսում են անել ընդհանրապես առանց ռելիեֆի, ինչպես, օրինակ, եկեղեցիների բրոնզե դռների մեջ, պղնձի մակերեսի վրա արտադրելով միայն մի փոքր խորացված ուրվագիծ և տարածելով այն մեկ այլ մետաղով, արծաթով կամ ոսկով։ Աշխատանքների այս կատեգորիային, որը կոչվում է agemina, պատկանում են Սուրբ Պողոսի հռոմեական բազիլիկի ուշագրավ դռները, որոնք ավերվել են 1823 թվականին հրդեհի ժամանակ և պատկանում են Նեապոլի մոտ գտնվող Ամալֆիի և Սալեռնոյի տաճարների դռներին։ Բացի դռներից, նույն եղանակով պատրաստվել են խաչաձև պատկերներ, տախտակներ գահերի պատերի համար, աշխատավարձեր Ավետարանների համար, տապաններ մասունքների համար և այլն։ Բոլոր նման ստեղծագործություններում բյուզանդական արվեստը փորձել է խուսափել ուռուցիկությունից՝ ռելիեֆը փոխարինելով կամ ագեմինալ աշխատանքով, կամ սևով, կամ էմալով, և ամենից շատ հոգալով շքեղության և թանկարժեք քարերի հնարավոր ավելի մեծ օգտագործման մասին։

Բյուզանդական վարպետները հատկապես հմուտ էին էմալապատ արտադրանքներում, որոնք կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ պարզ էմալ (émail champlevé) և միջնկյալ էմալ (émail cloisoné)։ Առաջինում մետաղի մակերևույթի վրա կտրիչի օգնությամբ փորվածքներ էին արվում ըստ օրինաչափության, և գունավոր ապակենման նյութի փոշին լցվում էր այդ փորվածքների մեջ, որն այնուհետև միաձուլվում էր կրակի վրա և ամուր կպչում մետաղին, երկրորդում մետաղի վրա նկարը նշվում էր դրան սոսնձված մետաղալարով, և արդյունքում ստացված միջնապատերի միջև տարածությունները լցվում էին ապակենման նյութով, որն այնուհետև ստանում էր հարթ մակերես և մետաղալարով կցվում մետաղին հալման միջոցով։ Բյուզանդական էմալապատման ամենահիասքանչ նմուշը ներկայացնում է հայտնի Pala d’oro-ն (ոսկե զոհասեղան), մանրանկարներով փոքր պատկերապատման մի տեսակ, որում օգտագործել է միջանկյալ էմալի տեխնիկան։ Այն զարդարում է Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարի գլխավոր զոհասեղանը։

Ժամանակակից վերարտադրություն 
Բյուզանդական ոճի վերարտադրությունները պահանջված են նոր ժամանակներում։ 2013 թվականի փետրվարին Միլանում ներկայացվել է Dolce&Gabbana-յի «բյուզանդական» հավաքածուն։ Հավաքածուի վիզուալ շարքը ոճավորվել է որպես բյուզանդական խճանկարներ՝ Սուրբ Կոնստանտինի և Գաբրիել հրեշտակապետի պատկերներով։ Հեղինակները ոգեշնչվել են Մոնրեալեի տաճարի

զարդարանքից (Սիցիլիա)։ Պատկերները արվել են տպագրության տեխնիկայի կիրառմամբ, օգտագործվել են բյուրեղներ և ուլունքներ։ Հավաքածուի պրովոկացիոն բնույթը ձեռք է բերվել գլխին թագերի, զարդեղենի փոխարեն զանգվածային խաչերի, մինի կիսաշրջազգեստներով, կարճ կիսատաբատներով և թափանցիկ ժանյակներով։ Գունային սխեմայում գերակշռում էր ոսկին, օքրան, բաց կապույտը, բաց շագանակագույնը, գունատ կանաչը և բոսորագույն։

Բյուզանդական ոճը ինտերիերում բնութագրվում է շքեղությամբ, գույների պայծառությամբ և հարստությամբ։ Պատերը բնութագրվում են մարմարի իմիտացիայով, բուսական զարդանախշով բյուզանդական նկարով։ Փայտե կահույքը զարդարվում է փորագրություններով և նկարներով։ Բազմոցները զարդարվում են արևելյան ոճով՝ բարձերի առատությամբ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Всеобщая история искусств. Искусство Византии
 Лазарев В. Н. История византийской живописи
 Отто Демус. Мозаики византийских храмов
 Колпакова Г. С. Искусство Византии. Ранний и средний периоды. — СПб.։ Азбука-классика, 2005.
 Захарова А. В., Мальцева С. В. Византия как христианская античность // Актуальные проблемы теории и истории искусства։ сб. науч. статей. Вып. 5. / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, А. В. Захаровой. — СПб.։ НП-Принт, 2015. С. 176—187. — ISSN 2312—2129
 Димов, Г. Ранновизантийско сребърно блюдо от с. Светлен (Поповско) — В։ Сборник с доклади от VIII национална научна конференция на тема «Поломието — находки, събития и личности» ИМ Попово, В. Търново, 2016, 741—760.
 
 Попова О. С. О стиле византийского искусства VI—VII веков // Альманах Свято-Филаретовского института. 2013. Вып. 8. С. 84-93.

Արտաքին հղումներ 
 

Բյուզանդիայի մշակույթ
Արվեստի պատմություն
Արվեստ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ