Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալներին

«Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալներին» (), ռուս նկարիչ Իլյա Ռեպինի (1844-1930) կտավը, որը նկարիչն ավարտել է 1888 թվականին։ Պահպանվում է Պետերբուրգի ռուսական պետական թանգարանում (ինվենտար համար՝ Ж-4001)։ Չափսերը - 215 × 196 սմ։ Նկարի սյուժեն կապված է Սուրբ Նիկոլայ Հրաշագործի (Զմյուռնացի) արարքներից մեկի հետ, որի համարձակ և սկզբունքային գործողությունները օգնել են կանխել երեք անմեղ մարդկանց մահապատիժը։ Այս թեմայի արդիականությունը կապված էր Լև Տոլստոյի բարոյական քարոզչության և մահապատժի վերացման հարցի հետ։

Կտավը ներկայացվել է Պերեդվիժնիկների արվեստի ցուցահանդեսների ընկերակցության 17-րդ ցուցահանդեսում, որը բացվել է 1889 թվականի փետրվարին Սանկտ Պետերբուրգում։ Քննադատների կարծիքները բաժանվեցին՝ մասնավորապես գրող Միտրոֆան Ռեմեզովը բարձր էր գնահատել ռեպինյան «Սուրբ Նիկողայոսին»՝ համարելով նրան «ինչպես մտքով, այնպես էլ կատարմամբ» լավագույնը ցուցահանդեսում ներկայացված բոլոր նկարներից, իսկ Լև Տոլստոյը  նշել է, որ կտավի բովանդակությունը «հեղինակի համար ոչ գեղարվեստական չէ, նոր չէ, սիրելի չէ», «ամբողջ պատկերն ֆոկուսում չէ, և բոլոր պատկերները զատ-զատ սողում են»։ Կտավը ձեռք է բերել Ալեքսանդր III կայսրը, և հետագայում «լեգենդում» բազմիցս նշվում է, որ հենց այս նկարի գնման հետ է կապված Ռուսական թանգարան ստեղծելու որոշումը։

Արվեստի պատմաբան Նիկոլայ Մաշկովցևի կարծիքով, «Նիկողայոս Զմյուռնացի» կտավը չպետք է դիտարկել որպես սրբապատկեր կամ որպես կրոնական թեմայով ստեղծագործություն. «Ռեպինին հրապուրել է  գործող անձանց, հատկապես դատապարտյալների ինքնամոռաց արտահայտությունը», և նա պատկերել է «մտավոր մղման սկզբնական, ամենահզոր պահը»։ Արվեստաբան Նոննա Յակովլևան նշում է, որ Ռեպինը «կարծես կոչ է անում ամենասիրելի սուրբ հրաշագործին դադարեցնել արյան հոսքը Ռուսաստանում, հանդիսատեսին կանգնեցնում է իր հրաշքներից մեկին դեմ հանդիման»։

Պատմություն

Նախորդող իրադարձություններ և աշխատանք կտավի վրա 
1884 թվականին Իլյա Ռեպինը Խարկովի մերձակայքում գտնվող կանանց մենաստանից Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացու (Նիկողայոս Հրաշագործ) պատկերի պատվեր է ստացել։ Ինչպես հիշում է գրող և պատմաբան Դմիտրո Յավորնիցկին, իր հետ զրույցում Ռեպինը նշել է, որ Նիկողայոս Հրաշագործի կերպարի պատվիրատուն Խարկովի ուեզդի Ստրելեչիե գյուղի Նիկոլաևսկի մենաստանի մայրապետն է, որտեղ նա եկել էր այցելելու իր զարմուհուն, ով այնտեղ միանձնուհի էր։ Նկարչի ազգականին կոչում էին Էմիլիա, վանական անունը՝ Եվպրաքսիա էր, իսկ Ռեպինը նրան կոչում էր Օլիմպիադա։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նա Ռեպինի զարմուհին էր, ազգանունը՝ Բորիսովա։ Ըստ ամենայնի, պատվերը համընկել  էր Նիկոլայ Հրաշագործի մասունքները Լիկիայի գավառից Բարի տեղափոխելու  800-ամյակի հետ, որի տոնակատարությունը պետք է կայանար  1887 թվականին։

Սկզբում Ռեպինը սրբապատկերի ոճով մատիտով ուրվանկար է կատարել, բայց աստիճանաբար հետաքրքրվել է այդ թեմայով, որը, ինչպես «Իվան Ահեղը և նրա որդին Իվանը» կտավում, կապված էր Լև Տոլստոյի բարոյական քարոզչության և մահապատժի վերացման հարցի հետ։ Նյութեր հավաքելու համար Ռեպինը խնդրանքով դիմել է արվեստի քննադատ Վլադիմիր Ստասովին՝ 1886 թվականի սեպտեմբերի 30-ին նրան ուղղված նամակում, նշելով․ «Մի մոռացեք, խնդրում եմ, եթե ինչ-որ բան հանդիպի Նիկողայոս Հրաշագործի մասին, մի կողմ դրեք ինձ համար։ Ես խոստացել եմ իմ հայրենիքում գտնվող գավառական կանանց մենաստանին, որ նրանց համար եկեղեցում սրբապատկեր նկարեմ»։ Ի վերջո, Ռեպինը սկսել է աշխատել մի մեծ կտավի վրա, որի աշխատանքներն իրականացրել է 1886/1887 թվականների ամբողջ ձմռանը, ինչպես նաև ամբողջ 1888 թվականին։ Նիկոլաևսկի միաբանության կանանց մենաստանի համար նկարիչը պատրաստվել է կատարել կտավի հեղինակային կրկնություն՝ որոշակի փոփոխություններով։

1887 թվականին Արևմտյան Եվրոպա կատարած ուղևորության ժամանակ Ռեպինն այցելել է Վիեննա և ուսումնասիրել Բելվեդեր պալատի արվեստի հավաքածուն։ Նկարիչն իր տպավորությունների մասին մանրամասն պատմել է Վլադիմիր Ստասովին 1887 թվականի մայիսի 30-ին ուղղված նամակում, որտեղ հատկապես հիշատակվել են Պիտեր Պոլ Ռուբենսի «Իգնատի Լոյոլան բուժում է մոլագարներին» և «Սուրբ Ֆրանցիսկոս Քսավիերիի հրաշքը») կտավները։ Ըստ արվեստաբան Տատյանա Յուդենկովայի, «այդ կտավների ընկալումը ցույց է տալիս, որ Ռեպինը այդ պահին եվրոպական արվեստում ինչ-որ «հուշումներ» է փնտրել «Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալների» կտավի կոմպոզիցիան լուծելու համար։

Վիեննա այցելությունից հետո Ռեպինը մեկնել է Իտալիա, որտեղ, մասնավորապես, պատրաստվում է այցելել Բարի։ Այդ մասին նկարիչը գրել է Վլադիմիր Չերտկովին 1887 թվականի մայիսի 24-ին ուղղված նամակում․ «Իտալիայում այժմ ես շատ նյութեր կգտնեմ իմ նախաձեռնությունների համար։ Ես նույնիսկ մտածում եմ գնալ Բարի՝ տեսնելու, թե արդյոք Նիկողայոս Հրաշագործի մասին որևէ բան կգտնեմ …»։ 1887 թվականի օգոստոսի 17-ին (Սանկտ Պետերբուրգ վերադառնալուց հետո) Պավել Տրետյակովին ուղղված նամակում Ռեպինը գրել է իր ճանապարհորդության արդյունքների մասին. «Ես հիմնականում մտածում էի Բարիում ինչ-որ բան գտնել իմ Սուրբ Նիկողայոսի համար, ոչինչ չգտնվեց, բայց ես չեմ ափսոսում, որ այնտեղ գնացի, այնտեղ շատ հետաքրքիր բաներ կային»։

17-րդ շրջիկ ցուցահանդես և դրան հաջորդած իրադարձություններ 
«Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալներին» կտավի վրա աշխատանքներն ավարտվել են 1888 թվականին։ Այն ցուցադրվել է Պերեդվիժնիկների արվեստի ցուցահանդեսների ընկերակցության 17-րդ ցուցահանդեսում, որը բացվել է 1889 թվականի փետրվարի 26-ին Սանկտ Պետերբուրգում, իսկ նույն թվականի ապրիլին տեղափոխվել Մոսկվա։ Ցուցահանդեսի Սանկտ Պետերբուրգի հատվածն անցկացվել է Բոտկինայի տանը՝ Սերգիևսկայա փողոցում (այժմ՝ Չայկովսկու փողոց), իսկ մոսկովյան մասը՝ Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի շենքում։ Ցուցահանդեսի կատալոգում կտավը նշված է եղել «Սուրբ Նիկողայոս՝ (Սուրբ Նիկողայոսը մահապատժից փրկում է Միրա-Լիկիա  քաղաքում երեք անմեղ դատապարտյալների)։ Նույն ցուցահանդեսում ներկայացված են եղել Ռեպինի ևս երեք կտավներ՝ դերասան Միխայիլ Շչեպկինի և կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Գլազունովի և Ալեքսանդր Բորոդինի դիմանկարները։

Ըստ «լեգենդի», որը բազմիցս հիշատակվել է Ռուսական թանգարանի պատմությանը նվիրված հրապարակումներում, կայսր Ալեքսանդր III-ի թանգարան հիմնելու մասին վերջնական որոշումը կապվում էր հենց «Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալների» կտավը պերեդվիժնիկների 17-րդ ցուցահանդեսից ձեռք բերելու հետ։ Իշխան Վլադիմիր Մեշչերսկին իր հուշերում գրել է. «Կայսրը շատ ոգեշնչված էր թանգարանի գաղափարով և այդ ցուցահանդեսում գնում է ութ  կտավ՝ կրկնելով, որ դա անում է ապագա թանգարանի համար։ Պերեդվիժնիկների ցուցահանդեսներից մեկում կանգնելով Ռեպինի «Սուրբ Նիկողոսը դադարեցնում է անօրինական մահապատիժը» կտավի առջև, կայսրն ասում է․ «Ահա գեղեցիկ նկար թանգարանի համար», և կտավը գնվում է։

1891 թվականին Ռեպինի երկու կտավները՝ «Նիկողայոս Զմյուռնացին» և «Նորակոչիկին ճանապարհելը», ռուս նկարիչների այլ գործերի հետ միասին ցուցադրվել են Բեռլինում կայացած միջազգային ցուցահանդեսում՝ նվիրված Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի 50-ամյակին։ Ռեպինի կտավներն արժանացել են հանրության և քննադատների բարձր գնահատականին։ Մասնավորապես, գրախոսներից մեկը նշել է, որ «երբեք ռուսական արվեստը Գերմանիայում ներկայացված չի եղել նման բազմաթիվ գործերով և դրանցից ոչ մեկը չի ընդունվել այնպես, ինչպես Ռեպինի Նիկողայոս Զմյուռնացին», իսկ բեռլինյան National-Zeitung թերթի գեղարվեստական մեկնաբան Գեորգ Ֆոսսը գրել է, որ «Սուրբ Նիկողայոս» կտավը լի է «գույնի այնպիսի զարմանալի ուժով, որը կարելի է գտնել միայն Բյոկլինի մոտ»։         

1897 թվականին կտավը Ձմեռային պալատից տեղափոխվեց այն ժամանակ ստեղծվող Ալեքսանդր III կայսրի ռուսական թանգարան (այժմ՝ Ռուսական պետական թանգարան), որտեղ այն գտնվում է մինչ օրս։ Քանի որ ինքը Ալեքսանդր III-ն այլևս կենդանի չէր մինչև 1897 թվականը (նա մահացել է 1894 թվականին), կտավը համարվել է նրա որդու՝ Նիկոլայ II-ի նվերը (կատալոգում ասվում է, որ այն բերվել է Ձմեռային պալատից)։ Ներկայումս նկարը ցուցադրվում է Միխայլովսկու պալատի թիվ 34 սրահում, որտեղ, բացի դրանից, կան Ռեպինի այլ հայտնի գործեր, այդ թվում՝ «Զապորոժցիների նամակը թուրք սուլթանին», «Նորակոչիկին ճանապարհելը», ինչպես նաև Վլադիմիր Ստասովի, Անտոն Ռուբինշտեյնի և Իվան Թարխանովի դիմանկարները։

«Նիկողայոս Զմյուռնացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտվածների» կտավը ցուցադրվել է Ռեպինի անհատական ցուցահանդեսում, որը կայացել է  1936 թվականին Մոսկվայի պետական Տրետյակովյան պատկերասրահում։ Դա նաև Ռեպինի ծննդյան 175-ամյակին նվիրված հոբելյանական ցուցահանդեսի ցուցանմուշներից է եղել, որը տեղի է ունեցել 2019 թվականի մարտից օգոստոս Կրիմսկի Վալի Նոր Տրետյակովյան պատկերասրահում, այնուհետև՝ 2019 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2020 թվականի մարտ, Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսական պետական թանգարանի Բենուայի մասնաշենքում։

Սյուժե և նկարագիր 

Նկարի սյուժեն կապված է Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործի (մոտավորապես մեր թվարկության 270-345 թվականներ) արարքներից մեկի հետ, որը նա կատարել է, երբ եպիսկոպոս է եղել Զմյուռնիայում, որը գտնվում է Լիկիայում (այժմ՝ Թուրքիայի Անթալիա նահանգի տարածքում)։ Հենց այդ քաղաքի անվան հետ է կապված Սուրբ Նիկողայոսի հայտնի «Զմյուռնացի» մականունը։ Ճամփորդելիս Նիկողայոս Զմյուռնացին իմանում է, որ Զմյուռնիայի քաղաքապետ Եվստաթեոսը մահապատժի է դատապարտել երեք անմեղ մարդկանց՝ կաշառված լինելով չարակամ անձանց կողմից։ Ցանկանալով կանխել անարդարությունը, Նիկողայոսը շտապ վերադառնում է Զմյուռնիա և հասնում Դիոսկուրոսի դաշտ, որտեղ պետք է ի կատար ածվեր մահապատիժը, հենց այն պահին, երբ դահիճը պատրաստվում է իրականացնել դատավճիռը։

10-րդ դարի բյուզանդացի գրող Սիմեոն Մետաֆրաստեսը «Մեր սուրբ հայր Նիկողայոս Հրաշագործի կյանքն ու գործերը» գրքում այդ պատմությունը նկարագրել է հետևյալ կերպ․ «Երբ հայր սուրբը տեսավ դա և իր հայացքը ուղղեց տխուր տեսարանի վրա, հավասարակշռելով խստությունը փափկությամբ, նա չասաց համարձակ կամ կոպիտ բառեր և ոչ մի վախ կամ երկչոտություն ցույց չտվեց, որքան ուժ ուներ վազեց դահիճի կողմը, համարձակորեն խլեց թուրը նրա ձեռքից և չվախենալով ոչնչից, գցեց գետնին, իսկ դատապարտվածներին ազատեց կապանքներից։ Ոչ ոք չխանգարեց նրա տիրական արարքին...»։  

Նկարիչը պատկերել է հենց այն պահը, երբ Նիկողայոս Հրաշագործը կանգնեցնում է դահիճի սուրը, որը բարձրացրել է դատապարտյալներից առաջինի գլխին։ Նկարը կտրուկ հակադրվում է Նիկողայոս Զմյուռնացու անճկունությանը, վստահ լինելով իր արդարությանը, դահիճի զարմանքին, քաղաքապետի («բյուզանդական պալատական») վախեցած և շողոքորթ հայացքին, ինչպես նաև դատապարտյալների դեմքերին, որոնք այլևս չէին հավատում իրենց փրկության հնարավորությանը՝ «մեկը հնազանդ, մյուսը՝ տարակուսած, երրորդը՝ խելագար հույսի պոռթկումով»։

Կտավի խորքում պատկերված է մարդկանց բազմություն, որոնք լարվածությամբ հետևում են առաջին պլանում կատարվող գործողություններին։ Ամբոխի մեջ կանգնածների գլխավերևում բարձրանում է երեխայի կերպարանքը, որին ինչ-որ մեկը բարձրացրել է, որպեսզի նա ավելի լավ տեսնի և հիշի «մարդասիրական մեծ սխրանքի բոլոր մանրամասները»։ Ամբոխի աղջիկներից մեկը փորձում է տեսադաշտից չկորցնել երիտասարդ դատապարտյալին (գուցե դա նրա եղբայրն է կամ փեսացուն)։

Թեև Նիկողայոս Զմյուռնացու նախատիպը, ըստ երևույթին, Լև Տոլստոյն էր, ում հետ Ռեպինը շատ է շփվել այդ տարիներին, բայց  Սուրբ Նիկողայոսի դեմքը նկարված է բանաստեղծ Ապոլոն Մայկովի կերպարից։ Դահիճին Ռեպինը նկարել է Նիկոլայ Կուզնեցովի կերպարից։ Ծնկաչոք մահվան դատապարտվածի պատկերը նկարվել է գրող Իերոնիմ Յասինսկու կերպարից, իսկ թուլակազմ երիտասարդ մահապարտին, որը սպասում է իր հերթին, պատկերել է սիմվոլիստ գրող Դմիտրի Մերեժկովսկու կերպարից։

Էսքիզներ, էտյուդներ և կրկնություններ

Կրկնության տարբերակներ   
1890 թվականին Ռեպինը նկարել է նույնանուն կտավի կրկնօրինակ տարբերակը, որն այժմ պահվում է Կիևի պատկերասրահում (յուղաներկ, կտավ, 215×198 սմ, ինվենտար համար՝ J-143)։ Այդ կտավը նա նվիրաբերել է 1891 թվականին Մոսկվայում անցկացված սովահար գյուղացիների օգտին կազմակերպված ցուցահանդեսի համար, որտեղ այն ձեռք էր բերել Ֆեոդոր Տերեշչենկոն։ Հենց այդ տարբերակն էլ ներկայացվել է Համառուսական արդյունաբերական և արվեստի ցուցահանդեսում, որը բացվել է 1896 թվականի մայիսի 28-ին Նիժնի Նովգորոդում։ 1896 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Ալեքսանդր Ժիրկևիչին ուղղված նամակում Ռեպինը մանրամասներ է ներկայացրել Նիժնի Նովգորոդի ցուցահանդեսի հետ կապված․ «Իմ Սուրբ Նիկողայոսը դուրս է բերվել Կիևից։ Այդ չհաջողված տարբերակը ես նվիրեցի հօգուտ սովամահների, և Տերեշչենկոն այն աճուրդում գնեց 5000 ռուբլով։ Ես դա երբեք չէի ուղարկի այդ ազգային ցուցահանդեսին»։ Այնուհետև Ֆեոդոր Տերեշչենկոյի հավաքածուն, ներառյալ այդ կտավը, դարձել է Կիևի Ռուսական արվեստի թանգարանի (այժմ՝ Կիևի պատկերասրահի) հավաքածուի մի մասը։

Բացի այդ, 1890 թվականին Ռեպինը նկարել է համանուն նկարի ավելի փոքր տարբերակը, որն այժմ գտնվում է Խարկովի գեղարվեստի թանգարանում (թուղթ կտավի վրա, յուղաներկ, 126 × 98 սմ)։ Սա հենց այն նկարի տարբերակն է, որը նկարել է Ռեպինը Ստրելեչյա (Ստրելետչինո) գյուղի Նիկոլաևսկի մենաստանի համար։ 1930 թվականի օգոստոսին վանքը փակվել է, որից հետո շատ սրբապատկերներ և նկարներ տեղի բնակիչները վերցրել են։ 1934 թվականին Լիպցի տեղական խորհրդի նախագահի բնակարանում հայտնաբերվել է «Նիկողայոս Զմյուռնացի» կտավը, ով դրանից հետո չի շտապել հանձնել այն և թաքցրել է մառանում։ Միայն 1935 թվականին նկարը հանձնվել է պետությանը և տեղադրվել Խարկովի թանգարանում։

Արվեստաբան Գալինա Ելշևսկայայի կարծիքով, երկու հետագա տարբերակների փոփոխությունները կարող են կապված լինել Լև Տոլստոյի ազդեցության հետ․ «Եթե նկարի առաջին տարբերակում հայր սուրբը խլում է դահիճի սուրը, այսպես ասած, զուտ ֆիզիկապես, ապա վերջին երկուսում առաջանում է արվեստագետի սիրելի թեման՝ հայացքների մենամարտը, և դահիճը, պարտված հակառակորդի բարոյական գերազանցությունից, ինքն է դադարեցնում արարողությունը»։ Այնուամենայնիվ, ըստ արվեստաբան Օլգա Լյասկովսկայայի, երկու ավելի ուշ նկարված տարբերակները շատ ավելի թույլ են, քան Ռուսական թանգարանի նկարը․ «Այդտեղ  հիստերիկ նոտան չափազանց սրված է, ինքը՝ Նիկողայոսը, այլևս չի խառնվում իրադարձությունների ընթացքին, նա միայն համոզում է, դատապարտյալի առնական պատկերը փոխարինվում է բոլորովին այլ բովանդակության կերպարով»։

«Նիկողայոս Զմյուռնյացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտվածներին» կտավի հերթական կրկնօրինակումը կատարել են Իլյա Ռեպինի սաները՝ նրա անմիջական ղեկավարությամբ։ 1900 թվականի հոկտեմբերին, Տրետյակովյան պատկերասրահում Ռեպինի կտավները զննելուց հետո, գրող Մաքսիմ Գորկին նկարիչից թույլտվություն է խնդրել է նկարներից մի քանիսը կրկնօրինակելու համար։ 1901 թվականին բոլոր կրկնօրինակները պատրաստ են եղել, իսկ 1908 թվականին դրանք տեղափոխվել են Նիժնի Նովգորոդի արվեստի և պատմության թանգարան։ 1924-1934 թվականներին թանգարանի վերակազմավորման արդյունքում հավաքածուի մի մասը կորել է։ 2006 թվականի դրությամբ «Նիկողայոս Զմյուռնյացու» այդ կրկնօրինակը գտնվել է սարատովցի կոլեկցիոներ Ս. Ա. Տարասովի հավաքածուում։ Այն ցուցադրվել է «մեկ կտավի ցուցահանդեսում», որը կայացել է 2006 թվականի ապրիլի 27-ից հունիսի 1-ը Սարատովի Ա. Ն. Ռադիշչևի անվան արվեստի թանգարանում։

Էսքիզներ և էտյուդներ 

Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահի հավաքածուն պարունակում է «Նիկողայոս Զմյուռնյացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտվածներին» նկարի գրաֆիկական էսքիզը, որը նախկինում եղել է ձեռներեց և բարերար Միխայիլ Ռյաբուշինսկու հավաքածուում։ Չնայած էսքիզը ստորագրված է 1884 թվականին, արվեստի պատմաբանները կարծում են, որ այդ ամսաթիվը սխալ է, և մատիտով նկարը պետք է թվագրվի 1886 թվականով։ Էսքիզում հինգ կերպար կա՝ երեք դատապարտյալ, Նիկողայոս Զմյուռնիացին և դահիճը, գլխավոր հերոսներից բացակայում է միայն քաղաքապետը։ Ի տարբերություն կտավի վերջնական տարբերակի՝ դատապարտյալը, ում վրա սուր են բարձրացրել, ծնկի չի իջնում, այլ պառկում է գլուխը կառափնակոճղին։ Բացի այդ նախնական էսքիզից, գրականության մեջ հիշատակվում են 1887 թվականի երկու մատիտով էսքիզներ (որոնցից մեկը պահվում է Տրետյակովյան պատկերասրահում), ինչպես նաև 1888 թվականի մեկ այլ էսքիզ։ Կիևի պատկերասրահի հեղինակի կրկնօրինակի էսքիզը պահվում է Ռուսական պետական թանգարանում (կտավ, յուղաներկ, ստվարաթուղթ, 34,2 × 28,7 սմ, մոտ 1889, ինվենտար համար՝ Ժ-7907)։

Հելսինկյան Ատենեումում պահվում է գեղանկարչական էտյուդ Նիկողայոս Զմյուռնիացու կերպարի համար՝ «Սուրբ Նիկողայոս» (1888, յուղաներկ, կտավ, 30 × 24 սմ, ինվենտար համար՝ Ա-1995-85)։ Էսքիզը թանգարան է մտել Վյայնյո Վալլեյի () հավաքածուի հետ միասին։

Նկարի և նրա հեղինակային կրկնօրինակների վրա աշխատելու ընթացքում Ռեպինը ստեղծել է մի շարք գծանկարային էսքիզներ։ Հելսինկյան Ատենեումում պահվում են մի քանի գծանկարներ՝ երկու էտյուդներ Նիկողայոս Զմյուռնիացու պատկերի համար՝ մեկը 1889 թվականից (թուղթ, մատիտ, 31 × 23,5 սմ, ինվենտար համար՝ Ա III 1754։13) և մյուսը՝ թվագրված չէ (թուղթ, մատիտ), 31 × 23,5 սմ, ինվենտար համար՝ Ա III 1754։18), ինչպես նաև երիտասարդ դատապարտյալի պատկերի էտյուդը (1895, թուղթ, մատիտ, 31 × 23,5 սմ, ներ. Ա III 1754։17) և «Երիտասարդ տղամարդ» էտյուդը (1889, թուղթ, մատիտ, գունավոր կավիճներ, 18,2 × 13,5 սմ, ինվենտար համար՝ Ա III 1754։16)։

Արձագանքներ և քննադատություն

19-րդ դար   
Երբ կտավը հայտնվել է պերեդվիժնիկների 17-րդ ցուցահանդեսում, գրող Նիկոլայ Լեսկովը գրել է Ռեպինին (1889 թվականի փետրվարի 27-ի նամակ)․ «Ես ողջունում եմ ձեր ստեղծագործությունների հսկայական և աներկբայելի հաջողությունը։ Ցուցահանդեսին ավելի լավ բան չկա, քան «Սուրբ  Նիկողայոսը» և «Գլազունովի դիմանկարը»։ Ձեր գովեստը միաձայն է։ Նկարները գեղեցիկ են կանգնած, և նրանց ավելի լավ բան պետք չէ»։ Նույն նամակում Լեսկովը մեջբերել է լրագրող և քննադատ Ալեքսեյ Սուվորինի կարծիքը՝ նշելով, որ «Սուվորինը հիացած է Սուրբ Նիկողայոսով», որից հետո նա շարունակում է․ «Այցելուները Սուրբ Նիկողայոսի շուրջը չեն նոսրանում և դատողությունները շատ հետաքրքիր ու անսպասելի են, օրինակ, որ դուք ցանկացել  եք «ցույց տալ եկեղեցու գերակայությունը պետության նկատմամբ»։ Եթե ճիշտ է, որ «Սուրբ  Նիկողայոս»-ի համար Ձեզ տվել են ընդամենը տասը հազար, դա շատ էժան է, հատկապես՝ հաշվի առնելով «Ֆրինայի» գինը։ Այստեղ Լեսկովը նկատի է ունեցել Հենրիխ Սեմիրադսկու «Ֆրինան Պոսեյդոնի տոնին Էլևզինում» մեծածավալ նկարը, որը նույն տարում 30000 ռուբլով գնել է Կայսերական արքունիքի նախարարությունը։

«Ռուսական միտք» ամսագրում հրապարակված հոդվածում (1889 թվականի մայիսի թողարկում) գրող Միտրոֆան Ռեմեզովը բարձր է գնահատել Ռեպինի «Սուրբ Նիկողայոս»-ը, որը ցուցադրվել է Պերեդվիժնիկների 17-րդ ցուցահանդեսում, նրա կարծիքով «ցուցահանդեսում այդ կտավը, թե՛ մտքով, թե՛ կատարմամբ, առաջին տեղն է գրավում»։ Քննարկելով Նիկողայոս Զմյուռնիացու կերպարը, Ռեմեզովը նշել է, «ոչ թե «մեծ եպիսկոպոսի ֆիզիկական ուժն էր, որ խանգարեց մահապատժի իրականացմանը, այլ հոգևոր մեծ ուժը, որը զարմանալի վարպետությամբ արտահայտվել էր նկարչի կողմից սրբի դեմքով և կերպարանքով»։ Գրողը բարձր գնահատական է տվել նաև մյուս պատկերներին՝ նշելով «շղթայված դատապարտված ծերունու կազմվածքի ամբողջական շարժումը, ծնկի իջնելով և ձեռքերը մեկնելով», ինչպես նաև հյուծված երիտասարդի կերպարանքը՝ «բարոյապես հյուծված մինչև այն կետը, որ նա այլևս այնքան էլ հստակ չէր հասկանում այն ամենի իմաստը, ինչը կատարվում է իր աչքերի առջև»։

Ցուցահանդես է այցելել նաև Լև Տոլստոյը։ Նկարիչ Նիկոլայ Գեին ուղղված նամակում, ով նույն ցուցահանդեսի համար ներկայացրել է «Քրիստոսը աշակերտների հետ մասնակցում է խորհրդավոր  ընթրիքին Գեթսիմանի պարտեզում» կտավը, նա գրել է՝ համեմատելով իր կտավը Ռեպինի նկարի հետ (նամակը թվագրված է 1889 թվականի ապրիլի 21-ով)․ «Ապշեցուցիչ պատկերացում այն փաստի մասին, որ այս ցուցահանդեսում կա արվեստ՝ հանձինս քո և Ռեպինի կտավների։ Ռեպինը  ներկայացնում է այն փաստը, որ մարդը հանուն Քրիստոսի չի իրականացնում մահապատիժը, այսինքն՝ անում է ամենազարմանալի և կարևոր գործերից մեկը։ Այնուհետև նույն նամակում, դրականորեն խոսելով Գեի նկարի մասին, Տոլստոյը միևնույն ժամանակ քննադատում է Ռեպինին․ «Ռեպինը ասել է այն, ինչ ցանկանում էր ասել, այնքան նեղ, մոտիկից, որ բառերով կարելի էր նույնիսկ ավելի ստույգ ասել։ Ասվել է և ոչ ավելին։ Նա կանխեց մահապատիժը, իսկ ի՞նչ։ Դե, նա խանգարեց, իսկ հետո՞։ Բայց ավելին՝ քանի որ բովանդակությունը գեղարվեստական չէ, նոր չէ, հեղինակի համար հարազատ չէ, նույնիսկ դա չի ասվում։ Ամբողջ նկարը ֆոկուսի մեջ չէ և բոլոր ֆիգուրները սողում են տարբեր կողմեր»։

20 և 21-րդ դարեր 
Նկարիչ և քննադատ Ալեքսանդր Բենուան իր «19-րդ դարի Ռուսական գեղանկարչության պատմություն» գրքում Ռեպինին նվիրված գլխում նշել է, որ «Սուրբ Նիկողայոս»-ի թույլ տեղը սրբի տարօրինակ, իսկ մյուսների ծաղրանկարային պատկերումն է», բայց միևնույն ժամանակ, «միակ հաջող տեղը բյուզանդական պալատականի ստոր ծամածռություններն են»։ Բենուան ներկայացրել է Ռեպինի «Սադկո» (1876, Ռուսական պետական թանգարան) և «Նիկողայոս Զմյուռնիացի» կտավները՝ որպես 1870-1880-ական թվականներին անժամանակ թեմաների ընտրության բնորոշ օրինակներ, ցույց տալով, որ դրանց հեղինակը «իր հոգում պերեդվիժնիկական եկեղեցու հավատարիմ զավակը չէր», և որ «նրան գրավում էին այլ, ավելի բարձր ոլորտները»։ 

Արվեստի պատմաբան Նիկոլայ Մաշկովցևի կարծիքով, «Նիկողայոս Զմյուռնիացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալներին» կտավը ամենաքիչը կարելի է համարել սրբապատկեր կամ որպես կրոնական թեմայով ստեղծագործություն՝ նրա ուժը դրանում չէ։ Ըստ Մաշկովցևի՝ «Ռեպինը տարվել է գործող անձանց, հատկապես՝ դատապարտյալների ինքնամոռաց արտահայտությամբ, մեկին, ով արդեն պատրաստ էր սրից հարված ընդունելու, մյուսին, որի դեմքին արտահայտվում էր ծայրահեղ հուզական ցնցում»։ Մաշկովցևը գրել է, որ կտավի վրա նկարիչը ցույց է տալիս «մտավոր ցնցման սկզբնական, ամենահզոր պահը», և հենց դրանում է կայանում ստեղծագործության էությունը։

Քննադատ Բորիս Ասաֆևը (գրական կեղծանունը՝ Իգոր Գլեբով) գրել է. «Երբ նա [Ռեպինը] 1889 թվականին շրջիկ ցուցահանդեսում ցուցադրեց իր «Նիկողայոս Զմյուռնիացին մահից փրկում է երեք անմեղ դատապարտյալների» հրաշալի կտավը, Զմյուռնիա քաղաքում», շատ քչերն էին հասկանում, որ դա գթասրտության քայլ չէր և կապված չէր անմեղների հետ (ինչը գեղանկարում հնարավոր  չէ ցույց տալ), այլ կապված է  մարդկանց հոգեկանի հետ, որոնց վրա սուր էր կախված։ Եվ չի կարելի մոռանալ դատապարտյալներից մեկի շողշողուն, դողդոջուն հույսով լի հայացքը»։

Քննարկելով Ռեպինի «Նիկողայոս Զմյուռնիացի» և «Իվան Ահեղը և նրա որդի Իվանը» նկարների նուրբ ներքին կապը, արվեստաբան Նոննա Յակովլևան գրել է, որ առաջինը մի տեսակ հակադրություն է երկրորդի նկատմամբ, քանի որ այն «հնչում է որպես մահը դադարեցնելու անհրաժեշտության հիշեցում, գթասրտության կոչ, որն ընդունակ է դիմակայել չարին»։ Ընդգծելով այն փաստը, որ Նիկողայոս Զմյուռնիացին ռուս ժողովրդի համար հարազատ կերպար է, Յակովլևան նշել է, որ Ռեպինը «կարծես կոչ է անում ամենասիրելի սուրբ հրաշագործին դադարեցնել արյան հոսքը Ռուսաստանում, հանդիսատեսին կանգնեցնելով հրաշքներին դեմ հանդիման»։

Գրականություն

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 
 Интерактивный вид зала Государственного Русского музея, в котором находится картина «Николай Мирликийский избавляет от смерти трёх невинно осуждённых» (надо перейти вправо), www.virtualrm.spb.ru

1888 նկարներ
Իլյա Ռեպինի նկարներ
Ռուսական պետական թանգարանի նկարներ