Ժորժ-Լուի Լեկլերկ դը Բյուֆոն

Ժորժ-Լուի Լեկլերկ, կոմս դը Բյուֆոն () կամ պարզապես Բյուֆոն, ), 18-րդ դարի ֆրանսիացի բնագետ, կենսաբան, մաթեմատիկոս, փորձարար, գրող։ Անդամակցել է Փարիզի գիտությունների ակադեմիային (1733, adjoint mécanicien), ֆրանսիական ակադեմիային (1753), Լոնդոնի Թագավորական ընկերությանը (1740), ընտրվել է նաև Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի (1776), արվեստների ու գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի արտասահմանյան պատվավոր անդամ (1782), ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ (1768)։ Պաշտոնավարել է որպես թագավորական պարտեզի (բուսաբանական այգու - Jardin du Roi, ներկայումս անվանվում է Jardin des Plantes) տնօրեն (intendant): Առաջ է քաշել և զարգացրել բուսական ու կենդանական աշխարհների միասնականության գաղափարը։ Ստեղծել է կենսաբանությանը վերաբերող ճշմարտապես գիտական և փիլիսոփայական «Բնութենական պատմություն» («Histoire naturelle, générale et  particulière», 1749—1788, 36 հատորով) աշխատությունը, որն այդ տեսակետից առաջինն էր եվրոպական գիտության պատմության մեջ և ընդգրկում էր այն ժամանակներում հայտնի կաթնասունների ու թռչունների բոլոր տեսակների գիտական նկարագրությունը։ Այդ աշխատության առաջին երեք հատորների լույսընծայումը կարևոր ուղենիշ է դարձել ինչպես XVIII դարի ինտելեկտուալ պատմության, այնպես էլ գրահրատարակության պատմության մեջ։ Բյուֆոնի կենդանության օրոք հրատարակված 36 հատորներին հետմահու երկու տասնամյակների ընթացքում գումարվել են լրացուցիչ հատորներ, որոնք տպագրության են պատրաստվել նրա թողած նշումների, գրառումների հիման վրա։ Ուսումնասիրողներից շատերի կարծիքով Բյուֆոնին կարելի է համարել 18-րդ դարի երկրորդ կեսի բնութենական պատմության հայր (Buffon was the father of all thought in natural history in the second half of the 18th century".): Նա եղել է էկոլոգական հաջորդականության գաղափարը պաշտպանող առաջին բնագետներից մեկը, թեև հետագայում Փարիզի համալսարանի աստվածաբանական կոմիտեի գործադրած ճնշումներին տեղի տալով՝ ետ է կանգնել երկրաբանական պատմության և կենդանիների էվոլյուցիայի իր տեսություններից, քանի որ դրանք հակասում էին արարման աստվածաշնչյան պատումին։

Բյոֆոնի գիտական ժաանգությունը զգալի ազդեցություն է գործել բնագետների և հատկապես կենսաբանների հետագա սերունդների, այդ թվում՝ ականավոր գիտնականներ Ժան-Բատիստ Լամարկի, Ժորժ Կյուվիեի, Չարլզ Դարվինի վրա։

Կենսագրություն 

Ծնվել է 1707 թվականին Մոնբար ամրոցում, բարձրաստիճան, հարուստ պետական ծառայողի ընտանիքում։ Սովորել է Դիժոնի ճիզվիտական քոլեջում, որն ավարտել է 1726 թվականին՝ ստանալով իրավաբանի դիպլոմ։ Չնայելով ծնողների դժգոհությանը՝ որոշել է պետական ծառայության անցնելու փոխարեն իրեն նվիրել գիտությանը և 1728 թվականին ընդունվել է Անժեի համալսարան, որտեղ մաթեմատիկա ու բուսաբանություն է ուսումնասրել, ծանոթացել է Նյուտոնի գրվածքներին և, բացի այդ, մասնակցել է բժշկական դասընթացների։ Համալսարանում սովորելու առաջին տարիներին ծանոթացել ու մտերմացել է անգլիացի երիտասարդ մի արիստոկրատի՝ Քինգստոնի դուքս Էվելինի հետ։ Մենամարտում մի խորվաթ սպայի սպանելու պատճառով ստիպված է եղել կիսատ թողնել ուսումը, թաքնվել մերթ Դիժոնում, մերթ Նանտում, ապա ուղեկցել է Քինգստոնի դուքսին Ֆրանսիայի հարավում և Իտալիայի հյուսիսում վերջինիս ճամփորդության ընթացքում։ Այցելել է նաև Անգլիա, որտեղ եղած ժամանակ թարգմանել է Նյոտոնի Method of Fluxions և Հեյլսի «Բույսերի վիճակագրոթյուն» աշխատությունները։ Այդ թարգմանոթյունների և մի քանի սեփական հեղնակության հոդվածների համար 27 տարեկանում ընտրվել է Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ։ 1739 թ. նշանակվել է թագավորական բուսաբանական այգու տնօրեն, այդ պաշտոնը վարել մինչև իր կյանքի վերջը։ Ընդարձակել ու մեծապես հարստացրել է բուսաբանական այգին աշխարհի տարբեր ծայրերից բերված բուսանմուշներով, այգին վերածել թանգարանի ու գիտահետազոտական կենտրոնի։ Բացի այդ, 32 տարի շարունակ զբաղվել է արքայական պալատում պահվող հավաքածուների մեթոդական նկարագրությունը պատրաստելու գործով, ինչն էլ նրան դրդել է իրեն նվիրելու բնութենական պատմության մեջ խոորամուխ լինելուն։

Այս ամենի հետ մեկտեղ Լեկլերկը եղել է իր ժամանակի ճանաչված գրողներից մեկը, ով գրականության ասպարեզում մրցակցել է իր նշանավոր ժամանակակցների՝ հանրահայտ լուսավորիչներ Վոլտերի, Մոնտեսքյոյի, Դիդրոյի, Ժան-Ժակ Ռուսոյի հետ։ Ի դեպ, նրան է պատկանում «Ոճը հենց ինքը՝ մարդն է» (""). հանրահայտ ասույթը, որ թևավոր խոսք է դարձել։

Գնահատելով Լեկլերկի գիտական վաստակը՝ Լյուդովիկոս 15-րդը նրան կոմսի տիտղոս է շնորհել, իսկ Լյուդովիկոս 16-րդը դեռ գիտնականի կենդանության օրոք նրա կիսանդրին տեղադրել է տվել արքայական պալատի բնագիտական կաբինետի անմիջականորեն մուտքի մոտ՝ հետևյալ մակագրությամբ. «Majestati naturae par ingenium» («Բնության մեծությանը հավասար խելք»)։ Ներկայումս այդ կսանդրին գտնվում է Փարիզի բնության պատմության թանգարանում։

Հիշատակ 

Ի պատիվ Բյուֆոնի՝ նրա անունով են կոչվել Լուսնի խառնարաններից մեկը, 7420 համարանիշը կրող աստերոիիդը, ֆրանսիական Դիժոն քաղաքի կենտրոնական փողոցներից մեկը...

Երկեր 

Buffon, Œuvres, ed. S. Schmitt and C. Crémière, Paris: Gallimard, 2007.

Երկերի լիակատար ժողովածու
 Vol 1. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roy. Tome I (1749). Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière, Paris: Honoré Champion, 2007, 1376 p. ()
 Vol 2. Histoire naturelle, générale et particulière avec la participation du Cabinet du Roy. Tome II. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt, avec la collaboration de Cédric Crémière, Paris: Honoré Champion, 2008, 808 p. ()
 Vol 3. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roy. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome III (1749), Paris: Honoré Champion, 2009, 776 p. ()
 Vol 4. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome IV (1753), Paris: Honoré Champion, 2010. 1 vol., 864 p. ()
 Vol 5. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome V (1755), Paris: Honoré Champion, 2010. 1 vol., 536 p. ()
 Vol 6. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome VI (1756), Paris: Honoré Champion, 2011. 1 vol., 504 p. ()
 Vol. 7. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome VII (1758), Paris: Honoré Champion, 2011. 1 vol., 544 p. ()
 Vol. 8. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome VIII (1760), Paris: Honoré Champion, 2014, 640 p. ()
 Vol. 9. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome IX (1761), Paris: Honoré Champion, 2016, 720 p. ()
 Vol. 10. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome X (1763), Paris: Honoré Champion, 2017, 814 p. ()
 Vol. 11. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome XI (1764), Paris: Honoré Champion, 2018, 724 p. ()
 Vol. 12. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome XII (1764), Paris: Honoré Champion, 2018, 810 p. ()
 Vol. 13. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome XIII (1765), Paris: Honoré Champion, 2019, 887 p. 
 Vol. 14. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome XIV (1768), Paris: Honoré Champion, 2020, 605 p. 
 Vol. 15. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roi. Texte établi, introduit et annoté par Stéphane Schmitt avec la collaboration de Cédric Crémière. Tome XV (1767), Paris: Honoré Champion, 2021, 764 p.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Маракуев В. Н. Знаменитые естествоиспытатели: Линней, Бюффон, Паллас и Кювье. — , 1874.
 Райнов Т. И. Русские академики второй половины XVIII в. и Бюффон (к 150-летию русского перевода Бюффона)// Вестник АН СССР. — 1939. — № 10. — С. 126—147.
 
 Разумовская М. В. Бюффон-писатель (французские естествоиспытатели XVIII в. и литература). — , 1997. — 156 с. — ISBN 5-288-01812-X.
 Мари-Жан Эро де Сешель. Поездка в Монбар (Бюффон в последние годы жизни), 1785. / Перевод с франц. Н. М. Карамзина // Пантеон иностранной словесности. — , 1798. Кн.1. — С. 51—128.
 Иностранные члены Российской академии наук XVIII−XXI вв.: Геология и горные науки. / Отв. редактор И. Г. Малахова. М.: ГЦ РАН, 2012. − 504 с. ISBN 978-5-904509-08-8 (эл. версия).

Արտաքին հղումներ 
 
 
  The Buffon project : 
 Նույնը՝ անգլերեն. L'histoire naturelle
 Buffon's Hypothesis about the Origin of the Earth  
 Buffon's View of Domestic Cats
 Digital text Kyoto University 
 Buffon's American Degeneracy, from The Academy of Natural Sciences
 William Smellie's English Translation of Buffon's Natural History, General and Particular, 3rd Edition
  Discours sur le Style – at athena.unige.ch
Gaedike, R.; Groll, E. K. & Taeger, A. 2012: Bibliography of the entomological literature from the beginning until 1863 : online database - version 1.0 - Senckenberg Deutsches Entomologisches Institut.
A collection of high-resolution scans of animal illustrations from several books by Buffon, from the Linda Hall Library
 Buffon's Histoire naturelle des époches de la nature, (this ed. published as Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du cabinet du roy, suppl. vol. 5. in 1778) - digital facsimile from the Linda Hall Library
 
  
 

Ֆրանսիացի գիտնականներ
Բնագետներ
Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Թանգարանային աշխատակիցներ