Իռա Յան

Իռա Յան (իսկական անունը` Էսթեր կամ Էսֆիր Իոսիֆովնա Իոսլևիչ, ամուսնական ազգանունը` Սլեպյան, ), նկարչուհի, գրքեր նկարազարդող, եբրայական պոեզիայի թարգմանիչ, գրականագետ։ Պաղեստինի հրեական բնակավայրերի առաջին նկարիչներից մեկը։ Իր ստեղծագործական ուղու տարբեր ժամանակահատվածներում Իռա Յանը ստորագրել է իր աշխատանքները որպես Էսֆիր Իոսիլևիչ, Էսֆիր Սլեպյան, Յան և Իռա Յան։ Նա իր գրական ստեղծագործությունները Ռուսաստանում հրատարակել է Էսֆիր Սլեպյան, Պաղեստինում՝ Էսթեր Սլեպյան անուններով։

Կենսագրություն 
Էսֆիր (Էսթեր) Իոսիլևիչը ծնվել է Քիշնևում, Իրավաբանական կլինիկաների տեսական և գործնական հարցերի (իրավաբանական կլինիկաների ժանրի ստեղծող) և այլ դատական պրակտիկայի հիմնախնդիրների հեղինակ, հայտնի փաստաբան Իոսիֆ (Օսիպ) Սոլոմոնովիչ Իոսիլևիչի ընտանիքում (տպագրվել է նաև «Քաղաքացիական և քրեական Իրավունքի հանդես»-ում)։ 1885 թվականից սովորել է Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում, Վասիլի Պոլենովի, այնուհետև Փարիզում՝ Ռաֆայել Կոլլենի մոտ։ Փարիզից, Բորիս Շացի խորհրդով տեղափոխվել է  Սոֆիա, որտեղ բացել է արվեստի մասնավոր ստուդիա։

1895 թվականին Էսթեր Իոսիլևիչը վերադարձել է Քիշնև` ծնողների մոտ, որտեղ ամուսնացել է Օդեսայից եկած մանրէաբան և Էսէռ Դմիտրի Սլեպյանի հետ։ Նրանց դստեր՝ Ելենայի (1896) ծնունդից անմիջապես հետո, նրան աքսորել են Արխանգելսկ՝ անլեգալ գրականության հեկտոգրաֆիական տարածման համար։ Այս ժամանակահատվածում նա ակտիվորեն զբաղվել է գրքի նկարազարդմամբ, հրատարակում պատմություններ ռուս-հրեական մամուլում։ 

1903 թվականին Իռա Յանը հանդիպել է բանաստեղծ Հայիմ Նախման Բյալիկին, որը 5 շաբաթ անցկացրել է Քիշնևում` հավաքելով նյութեր Քիշնևի վերջին ջարդերի մասին (նրանք հանդիպել են հայր Էսֆիրի միջոցով, ով օգնել է Բյալիկին պարզել ջարդի հանգամանքները)։ Էսֆերը սիրահարվել է Բյալիկին, հեռացել ձախ հայացքներից և հետաքրքրվել սիոնիզմի գաղափարներով։ Բյալիկի հեռանալուց հետո նա բաժանվել է ամուսնուց։ 

1905 թվականին Վարշավայում զբաղվել է իդիշերենով ժամանակակից գրականության, այդ թվում՝ իդիշ ամենահայտնի գրողներից մեկի՝ Իցխոկ Պերեց-Լեյբուշի ստեղծագործությունների նկարազարդմամբ։ Այդ ժամանակ կրկին հանդիպել է Բյալիկին, որի հետ ռոմանտիկ կապեր է ունեցել։ Վերջինս սիրային քնարերգության շարք է նվիրել Էսֆիր Իոսելևիչին։ Նա ռուսերեն է թարգմանել Հայիմ Նախման Բյալիկի «Անապատի ննջեցյալները» և «Հրե խարտիան» երկու մեծ բանաստեղծությունները և դարձել ռուսերեն լեզվով նրա գրքերի առաջին նկարազարդողը։

1908 թվականից ապրել է Պաղեստինում, Բորիս Շացի հրավերով դասավանդել Երուսաղեմի «Բեցալել» արվեստի դպրոցում, այնուհետև ընդունվել «Նոր Երուսաղեմ» միություն, զբաղվել լրագրությամբ և եբրայերենով գեղարվեստական գրականությամբ («Լեգենդ տաճարի մասին», «Երուսաղեմացու  օրագրերը)» 1908-1909), կատարել եբրայերենից ռուսերեն թարգմանություններ և նկարազարդել գրքեր։ Նաև դասավանդել է երկրում երկրորդ եբրայական «Ռեհավիա» գիմնազիայում, այնուհետև` «Հերցլիյա» գիմնազիայում։ Եղել է Նախում Գուտմանի նկարչության առաջին ուսուցիչը։ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո` 1914 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, որպես թշնամական տերության քաղաքացի, թուրքական իշխանությունների կողմից վտարվել է Ալեքսանդրիա, որտեղ հիվանդացել է թոքախտով։ Արդեն անկողնուն գամված վիճակում մահվանից անմիջապես առաջ վերադարձել է Թել Ավիվ։ Իռա Յանին  թաղել են Թել Ավիվի Տրումպելդոր փողոցի վրա գտնվող հին գերեզմանատանը (հետագայում Բյալիկը թաղվել է նրա գերեզմանից ոչ հեռու)։ 

1972 թվականին Բյալիկի տուն-թանգարանի արխիվագետը հրապարակել է նրա նամակագրությունը Իռա Յանի հետ։ Այդ իրադարձությունը մեծ աղմուկ է բարձրացրել հասարակության շրջանում։ Գրականագետները սկսել են ուսումնասիրել բանաստեղծի փոխհարաբերությունները և այս ուսումնասիրությունների արդյունքում լույս են տեսել երկու վեպ «Իռա Յանի ողբերգական սիրո մասին»։ Շատերի մոտ Բյալիկի` Իռա Յանին ուղղված նամակները հիասթափություն են առաջացրել։ Ըստ գրականագետ Էյթան Գլասսի` Բյալիկը նրանց առջև կանգնել է որպես մանրախնդիր, ժլատ, սնապարծ, այլ ոչ թե ոգու հսկա, ինչպես ընդունված է եղել ներկայացնել նրան։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Rachel Yanait Ben-Zvi «Ira Jan: photoalbum with introduction and biography» (альбом, на иврите). Иерусалим: Neumann, 1965.
 Nurit Govrin, "A Woman Alone: The Painter Ira Jan as an Israeli Storyteller", in "Honey from the Rock: Studies of Eretz Israel Literature", The Ministry of Defence Press, 1989, pp. 354–407.
 Ziva Shamir, "To Your Secret Path: The Trail of the Ira Jan Affair in Bialik's Works" (edited by Haim Cohen), Tel Aviv, Hakibbutz Hameuchad, 2000
 Eda Zoritte, "Life's Love: the Tragic Love of Painter Ira Jan to Haim Nahman Bialik", Jerusalem, Keter, 2000 (նորավեպ).
 Ruth Baki Kolodny, "Take Me Under Your Wing: A Journey in the Tracks of Ira Jan" (Letters translated from Russian by Peter Kriksonov, Viktor Radutsky and Aharon Ormian), Tel Aviv, Hakibbutz Hameuchad, 2003 (կենսագրական).
 Shlomo Shva, "O thou seer, go: Haim Nahman Bialik's Life Story", Dvir, 1990 (կենսագրական).

Արտաքին հղումներ 
 Ira Jan Ира Ян
 Работы Иры Ян

19-րդ դարի կին արվեստագետներ
Մոլդովացի արվեստագետներ
Հրեա նկարչուհիներ
Մոլդովացի կանայք
Մոլդովացի թարգմանիչներ
Մոլդովացի գրողներ
Գրականագետներ
Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ