Լիմնոլոգիական աղետ

Լիմնոլոգիական աղետը հազվագյուտ բնական աղետ է, որի ժամանակ ջրի բաց մակերևույթից լուծված ածխածնի երկօքսիդի մեծ ծավալի հանկարծակի արտանետում է տեղի ունենում։ Լինելով օդից ծանր՝ ածխաթթու գազը հավաքվում է ցածրադիր վայրերում, ներառյալ ջրամբարի մոտակայքը՝ խեղդելով այդտեղ հայտնված մարդկանց և կենդանիներն, մինչև որոշ ժամանակ անց (ժամեր, երբեմն օրեր) այն կցրվի քամուց։ Գազի արտանետումը կարող է առաջանալ երկրաշարժի, ստորջրյա հրաբխային ժայթքման, լայնածավալ ստորջրյա կամ մերձափնյա ձնահյուսերի, լավայի հոսքի ջրամբար թափանցելու և այլ աղետալի իրադարձությունների հետևանքով։ Արտանետումն ինքնին կարող է ջրամբարում ցունամի առաջացնել, եթե գազի ամպը ջուրը տեղաշարժի ջրամբարի մեջ, այդ իսկ պատճառով աղետը կոչվում է նաև «լճի պտտում»։

Լիմնոլոգիական աղետի տիպիկ օրինակ է Կամերունի աղետները․

 1984 թվականի օգոստոսի 15-ին Մանունի լճում, որի արդյունքում զոհվեց 37 մարդ:
 1986 թվականի օգոստոսի 21-ին Նյոս լճի ափին, որի արդյունքում զոհվեց 1746 մարդ և մոտ 3500 գլուխ անասուն  :

Լիմնոլոգիական աղետների առաջացման համար անհրաժեշտ պայմանները գոյություն ունեն ոչ միայն Կամերունի լճերում, այլև մեր մոլորակի այլ բաց ջրամբարներում, օրինակ ՝

 Արևելյան Աֆրիկայի Կիվու լճում; 
 ԱՄՆ-ի Մամոնտյան լեռների լճերում և դրանց շրջակայքում. 
 Ճապոնիայի Մասյու լճում; 
 Գերմանիայի Այֆել հրաբխային շրջանի ջրով լցված խառնարաններում; 
 Ֆրանսիայի Պավեն լճում. 
 Սև ծովում (Ուկրաինա, Թուրքիա, Բուլղարիա, Ռումինիա, Վրաստան, Ռուսաստան)։

Լիմնոլոգիական աղետների առաջացման համար անհրաժեշտ պայմանները կարող են ստեղծվել ածխածնի երկօքսիդի (CO 2 ) արտանետմամբ, որը գտնվում է  երկրաբանական խորը շերտերում բավականին երկար ժամանակ։ Բաց ջրամբարներ մտնող գազը  կարող է լինել մագմատիկ ծագման (Նյոս և Մանուն), կենսածին (Կիվու), կամ տեխնածին (երկարաժամկետ պահեստավորված)։

«Գործարկող մեխանիզմ» 
Լիմնոլոգիական աղետի գործարկման մեխանիզմը բնութագրվում է բաղադրիչ մասերի կազմով, դասավորությամբ (համակցությամբ) և զանգվածի փոխանցմամբ ։

Լիմնոլոգիական աղետների գործարկող մեխանիզմը կարող է լինել տարբեր համադրություններով.

 ջրամբարի ջրերը, որոնք բնութագրվում են ջերմաստիճանի, զանգվածի և լուծված նյութերի կոնցենտրացիայի մեծ գրադիենտներով. 
 երկրաշարժ ; 
 փլուզում ;
 սողանք ; 
 քամի ; 
 մթնոլորտային տեղումներ ; 
 ստորգետնյա երկրաբանական կառույցներ ։

Զանգվածի փոխանակում 
Գործարկող մեխանիզմում զանգվածի փոխանակությունը որոշվում է ըստ այդ մասերի նյութերի հոսքերի բաղադրությամբ, դասավորությամբ և ֆիզիկաքիմիական հատկություններով։ Նյութերի հոսքերից առնվազն մեկը անպայմանորեն պարունակում է գազաստեղծող բաղադրիչներ։

Միացումը 
Լիմնոլոգիական աղետի գործարկող մեխանիզմի ակտիվացումը դրա բաղկացուցիչ մասերի կողմից ստեղծվում է, երբ դրանց բնութագրերը դառնում են կրիտիկական։

Կանխարգելում 
«Կանխարգելող մեխանիզմի» ակտիվացումը արգելափակելը կանխում է լիմնոլոգիական աղետը։

«Կանխարգելող մեխանիզմի» -ի ակտիվացումը արգելափակելու միջոց կարող է լինել.

 ջրամբարի ափերի ամրացում; 
 ջրամբարի ջրերի գազազերծում ;
 ջրամբարում ջրի մակարդակի բարձրացում կամ իջեցում; 
 ջրով և ջրային լուծույթներով հագեցումը (կամ դուրս մղումը) փակ ջրատարից . 
 ջրամբարի հատակի տակ պինդ նստվածքի ներծծում անջրանցիկ նյութերով; 
 միկրոօրգանիզմների երկրաբանական կառուցվածքների ներմուծում, որոնց կենսագործունեության արգասիքները նվազեցնում են երկրաբանական կառուցվածքների ծակոտկենությունը։

Մոնիտորինգ 
Լիմնոլոգիական աղետը կանխելու երկարաժամկետ գործողությունները պետք է ուղեկցվեն աղետի «կանխարգելող մեխանիզմի» վիճակի մոնիտորինգով։

Նշումներ

Գրականություն 

 
 Шаталов Н. Н. Африканские озера Ниос и Монун — индикаторы уникального углекислотного глубинного дыхания Земли // Український журнал дистанційного зондування Землі 21 (2019) 4-22

Բնական աղետներ
Լճագիտություն