Եվրոյով վճարումների միասնական տարածք

Եվրոյով վճարումների միասնական տարածք (SEPA), Եվրոպական միության վճարումների ինտեգրման նախաձեռնությունն է՝ ուղղված եվրոյով արտահայտված բանկային փոխանցումների պարզեցմանը։ 2020 թվականի դրությամբ SEPA-ում կար 36 անդամ, որը բաղկացած էր Եվրամիության 27 անդամ երկրներից, Եվրոպական ազատ առևտրի ասոցիացիայի չորս անդամ երկրներից (Իսլանդիա, Լիխտենշտեյն, Նորվեգիա և Շվեյցարիա) և Միացյալ Թագավորություն։ Որոշ միկրոպետություններ մասնակցում են տեխնիկական սխեմաներին՝ Անդորրան, Մոնակոն, Սան Մարինոն և Վատիկանը։

SEPA-ն ծածկում է հիմնականում սովորական բանկային փոխանցումները։ Վճարման եղանակները, որոնք ունեն լրացուցիչ կամընտիր գործառույթներ կամ ծառայություններ, ինչպիսիք են բջջային հեռախոսը կամ խելացի քարտով վճարային համակարգերը, ուղղակիորեն չեն ծածկվում։ Այնուամենայնիվ, SEPA ակնթարթային վճարման սխեման հեշտացնում է վճարային ապրանքները նաև խելացի սարքերում։

Նպատակներ 
SEPA-ի նպատակն է բարելավել միջսահմանային վճարումների արդյունավետությունը և եվրո վճարումների նախկինում մասնատված ազգային շուկաները վերածել միասնական ներքին շուկայի։  SEPA-ն հաճախորդներին հնարավորություն է տալիս անկանխիկ եվրո վճարումներ կատարել տարածքի ցանկացած կետում գտնվող ցանկացած հաշվի վրա՝ օգտագործելով մեկ բանկային հաշիվ և վճարային գործիքների մեկ փաթեթ։  Մարդիկ, ովքեր ունեն բանկային հաշիվ եվրոգոտու երկրում, կարող են օգտագործել այն աշխատավարձեր ստանալու և վճարումներ կատարելու համար ամբողջ եվրոգոտու տարածքում, օրինակ՝ երբ նրանք աշխատանքի են անցնում նոր երկրում։

Ծրագիրը ներառում է ընդհանուր ֆինանսական գործիքների, ստանդարտների, ընթացակարգերի և ենթակառուցվածքների մշակում, որը թույլ կտա մասշտաբի տնտեսում։ Սա, իր հերթին, պետք է նվազեցնի եվրոպական տնտեսության վրա կապիտալի տեղափոխման ընդհանուր արժեքը տարածաշրջանում (գնահատվում է որպես ընդհանուր ՀՆԱ-ի 2-3%-ը)։

SEPA-ն չի ծածկում եվրոյից բացի այլ արժույթով վճարումները։ Սա նշանակում է, որ եվրոն չօգտագործող SEPA երկրներում ներքին վճարումները կշարունակեն օգտագործել տեղական սխեմաները, սակայն միջսահմանային վճարումները կօգտագործեն SEPA-ն և եվրոն եվրոգոտու երկրների հետ բարձր մակարդակով։

Սկանդինավյան երկրները (բացի Ֆինլանդիայից) չեն օգտագործում եվրոն և չեն պատրաստվում եվրո ընդունել։ Այս չորս երկրները (Շվեդիա, Դանիա, Նորվեգիա և Իսլանդիա) 2017-2019 թվականների ընթացքում նախաձեռնություններ են սկսել միմյանց միջև ավելի պարզ, արագ և էժան միջսահմանային վճարումների համար։

Սխեմաներ 

SEPA-ի կողմից տրամադրվող տարբեր գործառույթները բաժանված են առանձին վճարային սխեմաների։

SEPA վարկային փոխանցումը (SCT) թույլ է տալիս դրամական միջոցների փոխանցում մեկ բանկային հաշվից մյուսը։ SEPA-ի քլիրինգի կանոնները պահանջում են, որ աշխատանքային օրվա վերջնակետից առաջ կատարված վճարումները մուտքագրվեն ստացողի հաշվին մինչև հաջորդ աշխատանքային օրը։

SEPA ակնթարթային վարկային փոխանցում (SCT Inst), որը նաև կոչվում է SEPA ակնթարթային վճարում,  նախատեսում է վճարատիրոջ ակնթարթային վարկավորում, որի ուշացումը տասը վայրկյանից պակաս է սկզբնական շրջանում, բացառիկ դեպքերում՝ առավելագույնը քսան վայրկյան։ Այս սխեման գործարկվել է 2017 թվականի նոյեմբերին և այն ժամանակ գործում էր եվրոգոտու ութ երկրների վերջնական հաճախորդների համար, և ակնկալվում է, որ շուտով հասանելի կլինի եվրոգոտու երկրների մեծ մասում և հնարավոր բոլոր SEPA երկրներում։

Ուղղակի դեբետավորման գործառույթն ապահովվում է երկու առանձին սխեմաներով։ Հիմնական սխեման՝ Core SDD-ն, հիմնականում ուղղված է սպառողներին և գործարկվել է 2009 թվականի նոյեմբերի 2-ին։ SEPA վճարումներ առաջարկող բանկերը պարտավոր են մասնակցել այս սխեմային։ Երկրորդ սխեման՝ B2B SDD, ուղղված է բիզնես օգտագործողներին։ SEPA վճարումներ առաջարկող բանկերը պարտավոր չեն մասնակցել այս սխեմային (մասնակցությունը պարտադիր չէ)։ Core SDD-ի հետ կապված տարբերություններ՝

 Այն պահանջում է բանկին մանդատ ներկայացնել ինչպես պարտատիրոջ, այնպես էլ պարտապանի կողմից։
 Այն թույլ չի տալիս պարտապանին իր բանկից գումարի վերադարձ պահանջել իր հաշվի դեբետագրումից հետո։

Ծածկույթ 
SEPA-ն բաղկացած է 36 երկրներից։

 Եվրամիության անդամ 27 երկրները, այդ թվում՝
 20 պետությունները, որոնք գտնվում են Եվրագոտում՝
Ավստրիա, Բելգիա, Խորվաթիա, Կիպրոս, Էստոնիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Հունաստան, Իռլանդիա, Իտալիա, Լատվիա, Լիտվա, Լյուքսեմբուրգ, Մալթա, Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Սլովակիա, Սլովենիա, Իսպանիա
 7 պետություններ, որոնք Եվրագոտում չեն՝
Բուլղարիա, Չեխիա, Դանիա, Հունգարիա, Լեհաստան, Ռումինիա, Շվեդիա
 Եվրոպական ազատ առևտրի ասոցիացիայի չորս անդամ երկրները
 Եվրոպական տնտեսական տարածքի մասին համաձայնագիրը ստորագրած երեք պետությունները՝
Իսլանդիա, Լիխտենշտեյն, Նորվեգիա
 EFTA-ի մի անդամ, որը չի միացել ԵՏՄ-ին, փոխարենը մի շարք երկկողմ համաձայնագրեր ունի ԵՄ-ի հետ՝
Շվեյցարիա
Չորս միկրոպետություններ, որոնք ունեն դրամական համաձայնագրեր ԵՄ-ի հետ՝
 Անդորրա,  Մոնակո, Սան Մարինո, Վատիկան
 Միացյալ Թագավորությունը, որը դուրս է եկել Եվրամիությունից, բայց կշարունակի մասնակցել SEPA վճարային սխեմաներին որպես ոչ անդամ՝ բացառություններով, օրինակ՝ BIC-ի պահանջով։
 Ջիբրալթարը և Թագի կախվածությունը (Գերնսի, Ջերսի և Մեն կղզի) SEPA-ի մի մասն են։

Երկրի բոլոր մասերը սովորաբար SEPA-ի մաս են կազմում։ Այնուամենայնիվ, հետևյալ երկրներն ունեն հատուկ տարածքներ, որոնք չեն մտնում SEPA-ի մեջ՝

 Կիպրոս. Հյուսիսային Կիպրոսը բացառված է։
 Դանիա. Ֆարերյան կղզիները և Գրենլանդիան բացառված են։
 Ֆրանսիա. Ֆրանսիայի հարավային և անտարկտիկական հողերը, Ֆրանսիական Պոլինեզիան, Նոր Կալեդոնիան և Ուոլիսն ու Ֆուտունան բացառված են։ Այնուամենայնիվ, վերջին երեքը SEPA COM Pacifique-ի մաս են կազմում։
 Նիդերլանդներ. Արուբան, Կարիբյան Նիդերլանդները, Կուրասաոն և Սինտ Մարտենը բացառված են։
 Նորվեգիա. Սվալբարդն ու Յան Մայենը բացառված են։
 Միացյալ Թագավորություն. Բրիտանական անդրծովյան տարածքները բացառված են՝ բացառությամբ Ջիբրալթարի և Թագի կախվածությունների։

Եվրոն օգտագործող իրավասություններ, որոնք SEPA-ում չեն՝ Ակրոտիրի և Դեկելիա, Ֆրանսիայի հարավային և անտարկտիկական հողեր, Կոսովո և Մոնտենեգրո։

Եվրոպայում այն իրավասությունները, որոնք պաշտոնապես չեն պատկանում SEPA-ին, սովորաբար օգտագործում են SEPA սխեմաները, այնուհանդերձ, միջազգային եվրո վճարումների համար, հատկապես եվրոգոտում կամ եվրագոտուց դուրս բացառություններով, ինչպիսիք են՝ գանձվող վճարները և պահանջվող BIC-ը։

Գանձումներ 
SEPA-ն երաշխավորում է, որ եվրոյով վճարումները ստացվում են երաշխավորված ժամկետում, և բանկերին չի թույլատրվում որևէ պահումներ կատարել փոխանցված գումարից, որը սահմանվել է 2001 թվականին։ Բանկերը և վճարային հաստատությունները դեռևս ունեն եվրոյի փոխանցումների համար իրենց նախընտրած վարկային փոխանցման վճար գանձելու տարբերակ, եթե այն գանձվում է ԵՏՄ բոլոր մասնակիցներից, բանկերից կամ վճարային հաստատություններից՝ տեղական կամ արտասահմանյան։ Սա վերաբերում է այն երկրներին, որոնք չեն օգտագործում եվրո, որտեղ սպառողների կողմից եվրոյով ներքին փոխանցումները հազվադեպ են, և այս նահանգներում կարող են գանձվել եվրոյի փոխանցումների համար ուռճացված վճարներ։ Շվեդիան և Դանիան օրենսդրորեն հաստատել են, որ եվրոյի փոխանցումները գանձվում են նույնքան, ինչ փոխանցումները իրենց արժույթով, որն ունի եվրոյի բանկոմատից անվճար կանխիկացման էֆեկտ, բայց բանկոմատից հանելու համար գանձվում է ԵՄ-ում օգտագործվող այլ արժույթներով։

924/2009 (ԵՀ) կանոնակարգում (Միջսահմանային վճարումների կանոնակարգ) Եվրոպական խորհրդարանը հանձնարարել է, որ ԵՄ անդամ երկրների միջև եվրոյով (մինչև 50,000 եվրո) անդրսահմանային վճարումների համար գանձումները նույնն են, ինչ անդամ պետության ներսում համապատասխան վճարումների համար։ Այնուամենայնիվ, ԵՄ կանոնակարգը չի տարածվում SEPA-ի բոլոր երկրների վրա։ Ամենաէական տարբերությունը Շվեյցարիայի ընդգրկվածությունն է SEPA-ում, բայց ոչ ԵՄ-ին։ Նույն գնի կանոնը կիրառվում է նույնիսկ այն դեպքում, եթե գործարքն ուղարկվում է որպես միջազգային գործարք՝ SEPA գործարքի փոխարեն (տարածված մինչև 2008 թվականը, կամ եթե որևէ ներգրավված բանկ չի աջակցում SEPA գործարքները)։ 924/2009 կանոնակարգը չի կարգավորում արժույթի փոխարկման համար գանձումները, ուստի ոչ եվրո գործարքների համար գանձումները դեռ կարող են կիրառվել (եթե դա արգելված չէ ազգային օրենսդրությամբ)։

Պատմություն 
SEPA-ի ստեղծման գործում կար երկու հիմնաքար՝ 
 Վարկային փոխանցումների համաեվրոպական վճարային գործիքները սկսվել են 2008 թվականի հունվարի 28-ին, ուղղակի դեբետները և դեբետային քարտերը հասանելի են դարձել 2009 թվականի նոյեմբերին։
 Ակնկալվում էր, որ մինչև 2010 թվականի վերջը բոլոր նախկին ազգային վճարային ենթակառուցվածքները և վճարային պրոցեսորները կլինեն լիակատար մրցակցության մեջ՝ համախմբման և մասշտաբի տնտեսման միջոցով արդյունավետությունը բարձրացնելու համար։

Ուղղակի դեբետների դեպքում առաջին նշաձողը բաց թողնվեց Եվրոպական խորհրդարանում թույլատրող օրենսդրության (Վճարային ծառայությունների դիրեկտիվ կամ PSD) կիրառման հետաձգման պատճառով։ Ուղղակի դեբետները հասանելի դարձան 2009 թվականի նոյեմբերին, ինչը ժամանակի առումով ճնշում գործադրեց երկրորդ նշաձողի վրա։

Եվրոպական հանձնաժողովը ստեղծել է իրավական հիմքը PSD-ի միջոցով։ Վճարային գործիքների առևտրային և տեխնիկական շրջանակները մշակվել են Եվրոպական վճարումների խորհրդի (EPC) կողմից, որը կազմված է եվրոպական բանկերից։ EPC-ն պարտավորվել է տրամադրել երեք համաեվրոպական վճարային գործիքներ.
 Վարկային փոխանցումներ՝ SCT – SEPA վարկային փոխանցում
 Ուղղակի դեբետներ՝ SDD – SEPA Direct Debit (SDD – SEPA ուղղակի դեբետ)։ Բանկերը սկսել են այս ծառայությունն առաջարկել 2009 թվականի նոյեմբերի 2-ից
 Քարտեր՝ SEPA Cards Framework (SEPA քարտերի շրջանակ)

SEPA-ի մաքրման համար վերջնական ավտոմատացված ուղղակի վճարումների մշակում ապահովելու համար EPC-ն պարտավորվել է տրամադրել ISO 20022-ի տեխնիկական վավերացման ենթաբազմություններ։ Մինչդեռ բանկից բանկ հաղորդագրությունները (pacs) պարտադիր են օգտագործման համար, հաճախորդից բանկ վճարումների սկզբնավորման (PAIN) հաղորդագրությունների տեսակները՝ ոչ։ Այնուամենայնիվ, դրանք խստորեն խորհուրդ են տրվում։ Քանի որ մեկնաբանության տեղ կա, ակնկալվում է, որ մի քանի PAIN բնութագրեր կհրապարակվեն SEPA երկրներում։

SEPA-ի զարգացմամբ շահագրգռված են նաև ձեռնարկությունները, առևտրականները, սպառողները և կառավարությունները։ Կորպորատիվ գանձապահների եվրոպական ասոցիացիաները (EACT), TWIST-ը, Եվրոպական կենտրոնական բանկը, Եվրոպական հանձնաժողովը, Եվրոպական վճարային խորհուրդը, Եվրոպական ավտոմատացված քլիրինգի ասոցիացիան (EACHA), վճարումների պրոցեսորները և համաեվրոպական բանկային ասոցիացիաները, Եվրոպական բանկային ֆեդերացիա (EBF), Կոոպերատիվ բանկերի եվրոպական ասոցիացիան (EACB) և Եվրոպական խնայբանկերի խումբը (ESBG) – ակտիվ դեր են խաղում SEPA-ի կողմից մատուցվող ծառայությունների սահմանման գործում։

2008 թվականի հունվարից բանկերը հաճախորդներին տեղափոխում են նոր վճարային գործիքների։ Ակնկալվում էր, որ մինչև 2010 թվականը մեծամասնությունը կլինի SEPA-ի շրջանակներում։ Արդյունքում, SEPA-ի ողջ տարածքում (ոչ միայն եվրոգոտու) բանկերը պետք է ներդրումներ կատարեն տեխնոլոգիաների մեջ, որոնք կարող են աջակցել SEPA վճարային գործիքներին։

SEPA-ի մաքսազերծումը հիմնված է Միջազգային բանկային հաշվի համարների (IBAN) վրա։ Ներքին եվրոյով գործարքներն իրականացվում են IBAN-ի միջոցով։ Ավելի վաղ ազգային նշանակման սխեմաները վերացվել են մինչև 2014 թվականի փետրվարը՝ ապահովելով նոր վճարային գործիքների միատեսակ հասանելիություն։ 2016 թվականի փետրվարից Եվրոգոտու վճարային համակարգի օգտվողներն այլևս չեն պահանջում BIC տեսակավորման տեղեկատվություն SEPA գործարքների համար. այն ավտոմատ կերպով ստացվում է IBAN-ից SEPA-ի տարածքում գտնվող բոլոր բանկերի համար։

SCT Inst անունով ակնթարթային 24/7/365 վճարման սխեման գործարկվել է 2017 թվականի նոյեմբերի 21-ին, որը թույլ է տալիս ակնթարթային վճարումներ կատարել օրը 24 ժամ և տարին 365 օր։ Մասնակից բանկերը կզբաղվեն օգտատիրոջ միջերեսով և անվտանգությամբ, ինչպես գործող SEPA վճարումների դեպքում։ Օրինակ՝ վեբ կայքեր և բջջային հավելվածներ։

Հիմնական ամսաթվերը

Ընդունում 
2014 թվականի օգոստոսի դրությամբ վարկային փոխանցումների 99,4%-ը, ուղղակի դեբետի 99,9%-ը և քարտով վճարումների 79,2%-ը տեղափոխվել են եվրոյի գոտու SEPA։

Պաշտոնական առաջընթացի հաշվետվությունը հրապարակվել է 2013 թվականի մարտին։

2010 թվականի հոկտեմբերին Եվրոպական կենտրոնական բանկը հրապարակեց իր յոթերորդ առաջընթացի զեկույցը SEPA-ի վերաբերյալ։ Եվրոպական կենտրոնական բանկը SEPA-ն դիտարկում է որպես եվրոյի օգտագործման և հասունության զարգացման կարևոր տարր։

Ծանոթագրություններ 

Բանկային գործ
Բանկային գործը ԵՄ-ում
Եվրոպական տնտեսական տարածք
Եվրոպական արժույթներ
Եվրոպական միության ֆինանսական շուկայի քաղաքականություն
Վճարային համակարգ
Եվրո