Հետույքային մեծ մկան

Հետույքային մեծ մկան, մարդկանց մոտ ազդրի հիմնական տարածիչ մկանն է։ Այն հետույքային երեք մկաններից ամենամեծն ու արտաքինն է և կազմում է յուրաքանչյուր կողմի կոնքի ձևի և տեսքի մեծ մասը։ Այն մարդու մարմնի ամենամեծ մկանն է։ Հետույքային մեծ մկանն ունի մեծ զանգվածը, քառակողմ ձև և պայմանավորում է հետույքի ընդգծվածությունը։ Հետույքային մյուս մկաններն են միջին ու փոքր մկանները։

Նրա մեծ չափը մարդկանց մկանային համակարգի ամենաբնորոշ հատկանիշներից մեկն է, որը հնարավորություն է տալիս ծանրության ուժի տակ պահել մարմնի ուղիղ կեցվածքը։ Մյուս պրիմատներն ունեն ավելի հարթ ազդրեր և չեն կարողանում ուղիղ կանգնել։

Հետույքային մեծ մկանը կազմված է միմյանց նկատմամբ զուգահեռ դասավորված մկանաթելերից, որոնք միավորվում են ավելի մեծ մկանային խրձերի մեջ և իրարից բաժանվում են ֆիբրոզ խտրոցներով։

Կառուցվածք

Հետույքային մեծ մկանը հետույքի ամենաարտաքին մկանն է։ Այն առաջանում է նստային շրջանի մոտակա կառույցներից՝ զստոսկրի հետույքային հետին գծից, կոնքի ոսկրերից, զստոսկրի կատարից, սրբոսկրի ստորին հատվածից և պոչուկոսկրի կողքից, ողնաշարն ուղղող մկանի (erector spinae) ապոնևրոզից (lumbodorsal fascia), սրբոսկրաթմբային կապանից և հետույքային միջին մկանը ծածկող փակեղից (հետույքային ապոնևրոզ)։

Հետույքային մեծ մկանի մկանաթելերն ուղղվում են թեք՝ դեպի ներքև և կողմնային։

Հետույքային մեծ մկանն ավարտվում է երկու հիմնական հատվածով՝
հատված, որը կազմում է մկանի վերին և ավելի մեծ մասը, ստորին հատվածի մակերեսային մկանաթելերի հետ միասին ավարտվում է խիտ ջլային շերտով, վերջինս անցնում է ազդրի մեծ տամբիոնի վրայով և մտնում լայն փակեղը լարող մկանի զստաթմբային շերտի մեջ
հատված, որը կազմում է մկանի ստորին մասը, և որի ավելի խորը մկանաթելերը տեղադրված են անհարթ գծի (linea aspera) հետույքային թմբկության մեջ

Ձուսպապարկ
Սովորաբար կան 3 ձուսպապարկեր, որոնք կապված են այս մկանի խորքային մակերեսի հետ․
առաջին ձուսպապարկն չափսերով ամենամեծն է և առանձնացնում է մկանը ազդրի մեծ տամբիոնից
երկրորդ ձուսպապարկը (հաճախ բացակայում է) գտնվում է զստոսկրի թմբկության վրա
երրորդ ձուսպապարկը գտնվում է կողմնային լայն մկանի և ջլի միջև

Գործառույթ
Հետույքային մեծ մկանն ուղղում է ոտքը ազդրի շրջանում, երբ այն ծալված է, ինչպես նաև ընդարձակում է ոտքը՝ մարմնի հետ ուղիղ դիրք բերելու համար։

Հետույքային մեծ մկանը պահում է կոնքը, ազդրի գլխիկը, որը հատկապես տեսանելի է դառնում մեկ ոտքի վրա կանգնելու ժամանակ։ Նրա ամենակարևոր գործողությունն է ստիպել մարմնին վերականգնել ուղիղ դիրքը՝ կոնքը դեպի ետ քաշելով, որին օգնում են ազդրի երկգլխանի, կիսաջլակազմ, կիսաթաղանթակազմ և մեծ առբերիչ մկանները։

Հետույքային մեծ մկանը լայն փակեղը լարող մկանի զստաոլոքային ուղու հետ կայունացնում է ազդրը սրունքի հոդային մակերեսի վրա կանգնած ժամանակ, երբ տարածիչ մկանները գտնվում են թուլացած վիճակում։

Մկանի ստորին հատվածը նաև հանդես է գալիս որպես վերջույթի առբերիչ, ինչպես նաև մասնակցում է վերջույթի դեպի դուրս պտտմանը։ Վերին մկանաթելերը գործում են որպես ազդրի զատիչ մկանաթելեր։

Հասարակություն և մշակույթ

Մարզում
Հետույքային մեծ մկանի մարզումը ներգրավված է մի քանի սպորտաձևերում՝ վազքից մինչև ծանրամարտ։ Մի շարք վարժությունների հիմքում ընկած է հետույքային մեծ և ոտքի վերին այլ մկանների աշխատանքը։
ազդրի ձգում
կոնքի կամարաձև ձգում
ազդրի քառագլուխ մկանի ընդարձակում
ծանրության հրում
կքանստում
հակադարձ գերտարածում

Արվեստում
Արվեստում հետույքային մկանները հաճախ համարվում էին առողջության և ուժի խորհրդանիշ։ Նրանք հաճախ ներկայացվում էին արվեստի այնպիսի գործերում, որոնք ձգտում էին ընդգծել և նշել մարդու ֆիզիկականությունը, ինչպես նաև դինամիկ և հզոր շարժվելու ունակությունը։ Հետույքայի մկանների պատկերները համաչափ և աչքի ընկնող էին։ 

Հետույքային մկանների պատկերները մեզ են հասել Հին Հունաստանից։

Կլինիկական նշանակություն 
Ֆունկցիոնալ գնահատումը կարող է օգտակար լինել հետույքային մեծ և շրջակա այլ մկանների վնասվածքները գնահատելու համար։ 

30 վայրկյան աթոռի թեստը (30CST) հնարավորություն է տալիս պարզելու մասնակցի նստած դիրքից կանգնելու կարողությունը 30 վայրկյանի ընթացքում ։ Փորձարկելով, թե քանի անգամ մարդը կարող է ոտքի կանգնել 30 վայրկյանում, օգնում է գնահատել ուժը, ճկունությունը, ցավը և տոկունությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե վերականգնողական որ փուլում է գտնվում մարդը, կամ դեռ որքան աշխատանք կարող է կատարել։

Տանձաձև մկանի թեստը չափում է հետույքային մեծ մկանի ճկունությունը։ Այս թեստի հիմքում ընկած է նորմալ շարժման ժամանակ կոնքազդրային հոդի արտաքին և ներքին ռոտացիայի անկյան չափումը։

Այլ կենդանիներ 
Մարդկանց մոտ այս մկանն ավելի մեծ և ավելի հաստ է, քան մյուս պրիմատների մոտ։ Նրա մեծ չափը մարդկանց մկանային համակարգի ամենաբնորոշ հատկանիշներից մեկն է, որը հնարավորություն է տալիս ծանրության ուժի տակ պահել մարմնի ուղիղ կեցվածքը։ Մյուս պրիմատներն ունեն ավելի հարթ ազդրեր և չեն կարողանում ուղիղ կանգնել։

Այլ պրիմատների մոտ հետույքային մեծ մկանն կազմված է զստաազդրային փոքր մկանից, որը համապատասխանում է մարդու հետույքային մեծ մկանին և սկիզբ է առնում զստոսկրից և սրբոսկրի կապանից, և հետույքային սեփական մեծ մկանից, որը սկսվում է զստային թմբկությունից։

Այլ պատկերներ

Ծանոթագրություններ

Հենաշարժիչ համակարգ
Մարդու անատոմիա
Կենդանու անատոմիա