Լիբանանի ճգնաժամ (1958)

1958 թվականի լիբանանյան ճգնաժամը (նաև հայտնի է որպես լիբանանյան քաղաքացիական պատերազմ) եղել է քաղաքական ճգնաժամ, որը պայմանավորված էր երկրում քաղաքական և կրոնական լարվածությամբ, ինչը ներառում էր Միացյալ Նահանգների ռազմական միջամտությունը։ Ինտերվենցիան շարունակվել է շուրջ երեք ամիս, քանի դեռ նախագահ Կամիլ Շամունը, ով օգնության համար դիմել էր, չի ավարտել իր ժամկետը Լիբանանի նախագահի պաշտոնում։ Ամերիկյան և լիբանանյան կառավարական զորքերը հաջողությամբ գրավել են Բեյրութի նավահանգիստը և Բեյրութի միջազգային օդանավակայանը։ Երբ ճգնաժամը ավարտվեց, Միացյալ Նահանգները լքեց երկիրը։

Նախապատմություն

Արաբական սառը պատերազմ 
1945 թվականին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Միացյալ Նահանգներն ու Խորհրդային Միությունը երկու խոշորագույն համաշխարհային տերություններն էին։ Երկու տարի անց Թրումենի դոկտրինը հրատարակվեց ՝ ուղղված կոմունիզմի և Խորհրդային Միության տարածումը զսպելուն։ Հավանաբար սառը պատերազմը սկսվել է այս իրադարձությունից։ Քանի որ աշխարհը բաժանված էր Արևելյան (կոմունիստական) և Արևմտյան (կապիտալիստական) դաշինքների, պայքար էր գնում ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի գաղափարական աշխարհաքաղաքական գերազանցության համար։ Քայլերից մեկը պրոքսի կամ սառը պատերազմներն էր աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում։ Նման տարածաշրջաններից մեկը Մերձավոր Արևելքն էր, որտեղ Արաբական սառը պատերազմն էր ընթանում։ 1956 թվականի Սուեզի ճգնաժամից հետո աճել է արաբների թշնամանքը ԱՄՆ-ի նկատմամբ, ինչպես նաև աճել է խորհրդային ազդեցությունը Եգիպտոսում և Սիրիայում։ Ճգնաժամը նաև նպաստել է պանարաբիզմի զարգացմանը և Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի ժողովրդականության ու ազդեցության աճին։ Միացյալ Նահանգները մտավախություն ուներ, որ տարածաշրջանը ենթակա է կոմունիզմի տարածմանը։

Էյզենհաուերի դոկտրինը հայտարարվել է Միացյալ Նահանգների նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերի կողմից 1957 թվականի հունվարին։ Նա խոստացել է ամերիկյան տնտեսական և ռազմական աջակցությամբ կանխել կոմունիզմի տարածումը Մերձավոր Արևելքում։ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը դոկտրինը ընդունել է մարտի 7-ին, որն էլ ստորագրվել է մարտի 9-ին։ Ջեյմս Պ. Ռիչարդսը սկսել է շրջագայությունը Մերձավոր Արևելքում, իսկ Միացյալ Նահանգների շտաբների պետերի միացյալ կոմիտեն և Եվրոպական հրամանատարությունը սկսել են տարածաշրջանային միջամտության ծրագրեր մշակել։ Նրանց ծրագիրը, Միացյալ Նահանգների վեցերորդ նավատորմում կենտրոնացած, տեղակայված էր Միջերկրական ծովում, որին միացել էին ԱՄՆ-ի մերձավորարևելյան և օդային ուժերը։ 11 000 զինվոր պատրաստ էր մարտական գործողությունների այս տարածաշրջանում։ Չնայած այդ դոկտրինը երբեք պաշտոնապես չի կիրառվել, ԱՄՆ-ը 1957-ին աջակցել է Հորդանանի Հուսեյն թագավորին ենթադրյալ հեղաշրջման փորձը չեզոքացնելու, ինչպես նաև քայլեր է ձեռնարկել Սիրիայում կոմունիզմի տարածումը կանխելու համար :

Իրավիճակը Լիբանանում 
1923 թվականին Օսմանյան կայսրության մասնատումը առաջացրել է ժամանակակից Սիրիան և Լիբանանը ՝ Սիրիայի և Լիբանանի մանդատին համապատասխան։ Լիբանանն ամբողջությամբ անկախ պետություն դարձավ 1943 թվականի նոյեմբերի 22-ին, երբ ֆրանսիական մանդատը պաշտոնապես ավարտվեց։ Այն ժամանակ, երբ երկիրը հասավ անկախության, համաձայնեցվեց ազգային պակտը, որում, ի թիվս այլ բաների, ասվում էր, որ «Լիբանանը պետք է լիովին անկախ ինքնիշխան պետություն լինի։ Քրիստոնյաները պետք է հրաժարվեն արտաքին պաշտպանությունից կամ փորձեն Լիբանանը օտարերկրյա վերահսկողության կամ ազդեցության տակ դնելուց։ Փոխարենը մուսուլմանները պետք է հրաժարվեն Լիբանանը Սիրիայի հետ որևէ քաղաքական դաշինքի մեջ ներքաշելուց կամ որևէ արաբական միության ստեղծման ցանկացած փորձից»։ Պակտը նշանավորեց երկրում ապրող մի քանի կրոնական աղանդների, մասնավորապես մարոնիների, սուննի և շիա մուսուլմանների, հույն ուղղափառ քրիստոնյաների, հույն կաթոլիկների և դրուզների միջև փոխզիջումը:

Քամիլ Շամունն ընտրվել է Լիբանանի երկրորդ նախագահ 1952 թվականին ՝ փոխարինելով Բեչար Ալ Խուրիին։ Նա հայտնի է որպես «լիովին բացահայտ հակամոմունիստական», Միացյալ Նահանգները համարում էր որպես «լավ ընկեր»։ 1957 թվականին ՝ Էյզենհաուերի դոկտրինի հայտարարությունից անմիջապես հետո, ըստ որի Շամունի ռեժիմը միակ արաբական կառավարությունն էր, որը «առանց վերապահումների» էր։ Միացյալ Նահանգները անհանգստացավ, որ հունիսին նշանակված խորհրդարանական ընտրությունները կհանգեցնեն ԱՄՆ-ին թշնամական խորհրդարանի ձևավորմանը։ Շատ մուսուլմաններ աջակցում էին Նասերին։ Գամալ Ջումբլաթը և Ռաշիդ Կարամին ՝ դրուզների և սուննիների առաջնորդները, դատապարտել են Շամունի աջակցությունը դոկտրինին որպես ազգային պակտի խախտում։ Ընտրությունների վրա ազդելու ԱՄՆ-ի փորձերը ներառում էին 12,7 միլիոն դոլարի չափով ռազմական կամ ֆինանսական օգնություն ուղարկելու հավանությունը և Կենտրոնական հետախուզական վարչության գործակալներին (այդ թվում ՝ Դևիդ Աթլի Ֆիլիպսին, Մայլզ Քոուփլենդին և Ուիլբուր Իվլենդին) տարածաշրջան ուղարկելը, որոնք «նախընտրական քարոզչությունն» էին ապահովում արևմտամետ քաղաքական գործիչների օգտին:

Մայիսի վերջին, երբ Շամունի զորքերը Բեյրութում սպանեցին յոթ և վիրավորեցին յոթանասուներեք ցուցարարների, հաջորդ ամիս ընդդիմության առաջնորդները պնդում էին, որ Շամունը «գնել է այնքան շատ ձայներ, որ քվեարկությունը կլիներ անիմաստ»։ Ընտրությունները, այնուամենայնիվ, հաջող են անցել, քանի որ վաթսունվեց խորհրդարանականներից հիսունը պաշտպանել են Շամունին։ ԱՄՆ-ը շարունակում էր աջակցել Շամունին ՝ վախենալով ԽՍՀՄ-ի ազդեցությունից տարածաշրջանում։ Շամունի հակառակորդները պնդում էին, որ ընտրություններն անվավեր են եղել և պետք է կրկնակի անցկացվեն։

1958 թվականին Քամիլ Շամունը գտնվում էր Լիբանանի նախագահի պաշտոնում իր վեցերորդ և վերջին տարում։

Լարվածության աճը 
1958 թվականի փետրվարի 1-ին Սիրիան և Եգիպտոսը միավորվեցին ՝ ձևավորելով Միացյալ Արաբական Հանրապետություն (ՄԱՀ)։ Միացյալ Նահանգները սկզբում մտավախություն ուներ, որ նոր երկիրը կդառնա Մերձավոր Արևելքում գերիշխող տերություն, սակայն փետրվարի 25-ին ճանաչեցին այն ՝ մտածելով, որ ՄԱՀ-ը կարող է օգտակար լինել կոմունիզմի տարածման դադարեցման և Նասերի զսպման գործում: Շամունն ու Չարլզ Մալիկը անհանգստացել են, որ «Լիբանանում քայքայիչ գործունեության վտանգը «ՄԱՀ-ի կողմից» անմիջական է եղել», և ամերիկյան օգնություն են խնդրել:

Լիբանանում լարվածությունն աճել է ողջ 1958 թվականի ընթացքում։ Չնայած Շամունի լիազորությունների ժամկետը լրանում էր 1958 թվականի սեպտեմբերի 24-ին, նա մտադիր էր կրկին առաջադրվել նախագահի պաշտոնում, ինչը արգելված էր Լիբանանի Սահմանադրությամբ: Մինչ Միացյալ Նահանգները վախենում էր, որ Շամունի դեմ շարժումը կարող է վնասել իր շահերը տարածաշրջանում, նա չէր ուզում հրաժարվել իր աջակցությունից, քանի որ Ֆուադ Շեհաբը, Լիբանանի բանակի շտաբի պետը, առավել հավանական գործիչ էր Շամունին փոխելու համար։ Լիբանանում ԱՄՆ դեսպան Ռոբերտ Մ. Մաքքլինթոքը Շեհաբին բնութագրել է որպես «չեզոք լոբի, որը պահանջում է մանրակրկիտ դրվագներ, որպեսզի աճի ճիշտ ուղղությամբ»: ԱՄՆ-ը պաշտոնապես չի աջակցել Շամունին։

Տարբեր խմբերի ՝ հիմնականում սուննիների և դրուզների բողոքները սկսվել են փետրվարին քրիստոնյա Շամունի դեմ, որը նույնպես միացել է ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի աջակցությանը ՝ գործողություններին, որոնք ցուցարարները համարում էին Ազգային պակտի խախտում: Ցուցարարերը նաև բողոքել են այն բանի դեմ, որ Շամունը թույլ չի տվել Լիբանանին միանալ ՄԱՀ-ին։ Ցուցարարները կարծում էին, որ «Շամունը չի ցանկանում փոխել իր արտաքին քաղաքականությունը, եթե նրան չենթարկեն»։ Մարոնի քրիստոնյաների և արաբ մուսուլմանների միջև լարվածությունը շարունակել է աճել մայիսի 8-ին Նասիբ Մեթնիի սպանությունից հետո։ Մեթնին «Ալ Տելեգրաֆ»-ի խմբագիրն էր և քննադատում էր Շամունի վարչությանը։ Բեյրութի փողոցներում մարտեր են բռնկվել, երբ մուսուլմանների ամբոխը այրել է ԱՄՆ տեղեկատվական ծառայության գրադարանը։ Ավելի մեծ լարվածություն կար ամբողջ երկրում, այդ թվում ՝ Բեքաա հովտում, որտեղ շիա գրոհայինները զենք էին ստանում Սիրիայից։ «Նյու Յորք Թայմսը» 1958 թվականի մայիսի 10-ը պաշտոնապես զինված ապստամբության սկիզբ է համարում։ Մայիսի սկզբին Շամունը ամերիկյան ռազմական ներխուժում է խնդրել՝ Էյզենհաուերի դոկտրինին համապատասխան իր իշխանության սպառնալիքի դեմ, թեև Մաքքլինթոքը նշել է, որ այնտեղ «բացակայում է բաց կոմունիստական ագրեսիան»:

ՄԱՀ-ի առաջնորդ Նասերը սկսել է հրապարակավ արաբական միասնության կոչ անել։ Տարբեր երկրներ, այդ թվում ՝ Լիբանանը, Նասերի գործողությունները մեղադրել են միջկրոնական անկարգությունների աճի մեջ, և Լիբանանի կառավարությունը պաշտոնական բողոք է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին (ՄԱԿ ԱԽ) 1958 թվականի մայիսի 22-ին ՝ մեղադրելով ՄԱՀ-ին երկրի գործերին միջամտելու մեջ։ 1958 թվականի հունիսի 11-ին ՄԱԿ ԱԽ-ն բանաձև է ընդունել, որով խորհուրդ է տվել խումբ ուղարկել Լիբանան ՝ «ապահովելու համար, որ անձնակազմի կամ զենքի կամ այլ նյութերի ապօրինի ներթափանցումը չլինի լիբանանյան սահմաններով»։ Շուտով Լիբանան է ուղարկվել «երեք հոգուց բաղկացած խումբ» ՝ Հալո Պլազան, Ռաջեշվար Դաալը և Օդդ Բուլլ Դագ Համմարշելդը, Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր քարտուղարը և ՄԱԿ—ի զինադադարի վերահսկողության անդամները։

«Երկնագույն չղջիկ» գործողությունը 

ԱՄՆ նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերն ի պատասխան արտոնել Է «Երկնագույն չղջիկ» գործողությունը 1958 թվականի հուլիսի 15-ին, երբ ԱՄՆ-ը հայտարարել է, որ կմիջամտի ռեժիմի պաշտպանության համար, որին, իր կարծիքով, սպառնում է միջազգային կոմունիզմը։ Գործողության նպատակն էր պաշտպանել Շամունի արևմտամետ կառավարությունը ներքին ընդդիմությունից և Սիրիայի ու Եգիպտոսի սպառնալիքներից։ Ծրագիրը բաղկացած էր Բեյրութի միջազգային օդանավակայանը գրավելուց և ապահովելուց, որը գտնվում է քաղաքից մի քանի մղոն դեպի հարավ, իսկ հետո ապահով պահել Բեյրութի նավահանգիստն ու քաղաքի նկատմամբ մոտեցումները։

«Երկնագույն չղջիկ» գործողության հրամանատարության շղթան հետևյալն էր. Էյզենհաուերի վարչակազմը ՝ ռազմավարական մակարդակով; Հատուկ հրամանատարությունը Մերձավոր Արևելքում (SPECCOMME, ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի, Արևելյան Ատլանտիկայի և Միջերկրական ծովի գլխավոր հրամանատարի համար) գործառնական մակարդակով; վեցերորդ նավատորմը USS Սարագոտա, USS Էսեքս և USS Ուասպ ավիակիրներով, USS դե Մոյն և USS Բոստոն և երկու էսկադրիլիաներով։ Հունիսի վերջին «Էսեքսն» ու «Բոստոնը» խարսխված էին հունական Պիրեայում, մինչդեռ «Դե Մոյնը», որի վրա իր դրոշը բարձրացրեց փոխծովակալ Չարլզ Ռ. Բրաունը, գտնվում էր Վիլֆրանշ-սյուր-Մեր քաղաքում։ Ցամաքային զորքերը ներառում էին 2-րդ ժամանակավոր ծովային հետևակը (օպերատիվ խումբ 62) և 201 բանակային օպերատիվ խումբը ռազմավարական մակարդակով։ Այս երեք բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը ազդել է 215-58 օպերատիվ պլանի և դրա կատարման վրա։

Գործողությանը մասնակցել է ավելի քան 14 հազար մարդ, այդ թվում ՝ ԱՄՆ-ի բանակի 8509 զինծառայող, 1-ին օդադեսանտային մարտական խմբի զորակազմը, 24-րդ հետևակային դիվիզիայի 187-րդ հետևակային մասը և ԱՄՆ-ի ծովային հետևակի կորպուսի 5670 սպա ու զինվոր (2-րդ ժամանակավոր ծովային հետևակ, 1/8 և 2/2 գումարտակային դեսանտային խմբեր ՝ բրիգադի գեներալ Սիդնեյ Ս.Ուեյդի հրամանատարության ներքո)։ 8-րդ ծովային հետևակի 2-րդ գումարտակը հուլիսի 16-ին ժամանել է Հյուսիսային Կարոլինայի Չերրի Փոյնթից 54-ժամյա օդային թռիչքից հետո։ Նրանց աջակցել է 70 նավերից և 40 000 նավաստիներից բաղկացած նավատորմը։ 1958 թվականի հուլիսի 16-ին ծովակալ Ջեյմս Լ.Հոլոուեյ կրտսերը Լոնդոնից մեկնեց Բեյրութի օդանավակայան և նստեց ամերիկյան «Տակոնիկ» նավը, որտեղից նա ղեկավարում էր գործողության մնացած մասը։ ԱՄՆ-ը իր զորքերը դուրս է բերել 1958 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։

Էյզենհաուերը Լիբանան է ուղարկել իր անձնական ներկայացուցիչ, դիվանագետ Ռոբերտ Դենիել Մերֆիին։ Մերֆին կարևոր դեր է խաղացել հակամարտության երկու կողմերին փոխզիջման հասցնելու հարցում ՝ քրիստոնյա գեներալ Ֆուադ Շեհաբին ընտրելով նոր նախագահ, սակայն Շամունին թույլ տալով մինչև սեպտեմբերի 22-ը մնալ իշխանության ղեկին։

Լիբանանի վարչապետ Ռաշիդ Կարամին ազգային հաշտեցման կառավարություն է ձևավորել 1958 թվականի ճգնաժամի ավարտից հետո։

Տես նաև 
 Լիբանանում բազմազգ ուժեր
 Քաղաքացիական պատերազմ Լիբանանում
 1982 թվականի Լիբանանյան պատերազմը
 Օտարերկրյա միջամտություններ Միացյալ Նահանգների կողմից
 Միացյալ Նահանգների ներգրավվածությունը ռեժիմի փոփոխության մեջ

Հղումներ

Մատենագրություն

Լրացուցիչ գրականություն

Գրքեր և ուսումնասիրություններ 
 Alin, Erika G. The United States and the 1958 Lebanon Crisis, American Intervention in the Middle East, 1994.
 Brands, H.W. Into the Labyrinth: The United States and the Middle East, 1945-1993 (1994) excerpt pp  72–80.
 Gendzier, Irene L. Notes from the Minefield: United States Intervention in Lebanon and the Middle East 1945–1958, 1997
 Korbani,  Agnes G. U.S. Intervention in Lebanon, 1958–1982: presidential decisionmaking, 1991.
 Schulimson, Jack. Marines in Lebanon 1958, Historical Branch, G-3 Division, Headquarters, U.S. Marine Corps, Washington, Department of the Navy, United States Marine Corps, 1966, 60 p.
 Wright, Quincy. "United States intervention in the Lebanon." American Journal of International Law 53.1 (1959): 112-125.
 Yaqub, Salim.  Containing Arab Nationalism, The Eisenhower Doctrine and the Middle East, 2003.

Այլ լեզուներով 
 Pierrick el Gammal, Politique intérieure et politique extérieure au Liban de 1958 à 1961 de Camille Chamoun à Fouad Chehab, Sorbonne University (Paris), 1991. (French)
 Nawaf Salam, L’insurrection de 1958 au Liban, Sorbonne University (Paris), 1979. (French)

Սկզբնաղբյուրներ 
 Mohammed Shafi Agwani, ed. The Lebanese Crisis, 1958: A Documentary Study, 1965.

Արտաքին հղումներ 
Global Security – Operation Blue Bat
Rapid Deployment Logistics: Lebanon, 1958