Լատվիայի Հանրապետության անկախության վերականգնման մասին հռչակագիր

«Լատվիայի Հանրապետության անկախության վերականգնման մասին» հռչակագիրը  () ընդունվել է 1990 թվականի մայիսի 4-ին Լատվիական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից։ Հռչակագրում նշվում է, որ չնայած Լատվիան դե ֆակտո կորցրեց իր անկախությունը 1940 թվականին, երբ այն բռնակցվեց Խորհրդային Միության կողմից, երկիրը դե յուրե մնում էր ինքնիշխան երկիր, քանի որ բռնակցումը հակասահմանադրական էր և Լատվիայի ժողովրդի կամքին հակառակ։ Հետևաբար որոշվեց, որ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը և 1940 թվականին Լատվիայի խորհրդային օկուպացումը ապօրինի էին, և չեղյալ հայտարարվեց 1940 թվականի հուլիսի 21-ին Լատվիայի Խորհրդային Միությանը միանալու մասին հռչակագիրը՝ վերահաստատելով 1922 թվականի Լատվիայի Սահմանադրությունը, որը այդ առմամբ մասամբ կասեցվել էր, և սահմանեց ժամանակահատված դե ֆակտո անկախության անցման, որը պետք է ավարտվեր Սեյմի առաջին նստաշրջանին։ Այն նաև որոշում է կայացրել, որ անցումային ժամանակահատվածում Լատվիայի ԽՍՀ Սահմանադրությունը և այլ օրենքներ կիրառելի կլինեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանք չեն հակասում Լատվիայի Սահմանադրության 1-ին, 2-րդ, 3-րդ և 6-րդ հոդվածներին, որոնք ամրապնդվել են հռչակագրով։ Տրամադրվել է, որ պետք է ստեղծվի Լատվիայի Սահմանադրության նոր հրատարակությունը մշակող հանձնաժողով։ Սոցիալական, տնտեսական, մշակութային և քաղաքական իրավունքները տրվել են Լատվիայի քաղաքացիներին և բնակիչներին միջազգային մարդու իրավունքներին համապատասխան։ Հռչակագրում նշվում է նաև, որ Լատվիան իր հարաբերությունները Խորհրդային Միության հետ կվարի 1920 թվականի Խորհրդա-լատվիական խաղաղության պայմանագրի հիման վրա, որով Խորհրդային Միությունը ճանաչեց Լատվիայի անկախությունը որպես անձեռնմխելի «ապագա բոլոր ժամանակների համար»։ Մայիսի 4-ը ազգային տոն է Լատվիայում։

Ակնարկ

Պատմական և իրավաբանական նախապատմություն 
Հռչակագրում ի սկզբանե հաստատվում են մի քանի պատմական փաստեր, և այդ փաստերի հիման վրա եզրակացվում է, որ Լատվիայի Հանրապետությունը դե յուրե  ինքնիշխան երկիր է։ Նշվում էր, որ Լատվիայի Հանրապետությունը հռչակեց անկախություն 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին, և միջազգայնորեն ճանաչվեց 1920 թվականին, և որ Լատվիան անդամակցեց Ազգերի լիգային 1921 թվականին։ Առաջին երկիրը, որը ճանաչեց Լատվիայի դե յուրե անկախությունը, Խորհրդային Ռուսաստանն էր 1920 թվականի օգոստոսի 11-ին, երբ ստորագրվեց խորհրդա-լատվիական խաղաղության պայմանագիրը (ընդհանուր առմամբ համարվում է, որ Լատվիայի դե յուրե անկախությունը միջազգային ճանաչում ստացավ 1921 թվականի հունվարի 26-ին, երբ այն ճանաչվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի դաշնակիցների կողմից)։ Հռչակագրում նշվում է, որ 1920 թվականի ապրիլին լատվիական ժողովուրդը հետևեց ինքնորոշման սկզբունքին՝ ընտրելով Լատվիայի Սահմանադրական ժողով, որը 1922 թվականի փետրվարի 15-ին ընդունեց Լատվիայի սահմանադրությունը։

1939 թվականի օգոստոսի 23-ին Խորհրդային Միությունը և Նացիստական Գերմանիան ստորագրեցին Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտը, որն իր մեջ ներառում էր Արևելյան Եվրոպան ազդեցության ոլորտները բաժանող գաղտնի արձանագրություն։ Լատվիան անցավ խորհրդային ոլորտին և 1939 թվականի հոկտեմբերի 5-ին ստորագրեց փոխօգնության պայմանագիր։ 1940 թվականի հունիսի 16-ին Խորհրդային Միությունը վերջնագիր տվեց Լատվիային`մեղադրելով պայմանագիրը չկատարելու համար, մասնավորապես ԽՍՀՄ-ի դեմ ռազմական դաշինք կազմելու մասին, և պահանջեց ստեղծել նոր կառավարություն և երաշխավորել խորհրդային ռազմական ազատ մուտքը Լատվիայում։ Լատվիայի կառավարությունը որոշեց հանձնվել վերջնագրին, և 1940 թվականի հունիսի 17-ին խորհրդային ուժերը մտան Լատվիա։ Հռչակագրում նշվում է, որ սովետական վերջնագիրն ու ռազմական ագրեսիան 1940 թվականի հունիսի 17-ին, պետք է դիտարկել որպես միջազգային հանցագործություն, որը հանգեցրեց Լատվիայի գրավմանը և նրա ինքնիշխանության կորստին, և մատնանշվում է, որ նոր կառավարությունը ձևավորվել է, ինչպես թելադրված էր Խորհրդային Միության կողմից, իսկ միջազգային իրավունքով չպետք է դիտվի որպես Լատվիայի գործադիր, քանի որ ներկայացնում էր խորհրդային, ոչ թե լատվիական շահերը։

1940 թվականի հուլիսի 14-15-ը ընտրվեց մի խորհրդարան, որը կոչվում է «Լատվիայի ժողովրդական սեյմ», որը 1940 թվականի հուլիսի 21-ին հայտարարեց անդամակցություն Խորհրդային Միությանը։ Հռչակագրում նշվում է, որ Ժողովրդական սեյմի ընտրությունը տեղի է ունեցել հակասահմանադրական և ապօրինի ընդունված ընտրական օրենսդրության հիման վրա քաղաքական ահաբեկչական վիճակում և նշվում է, որ ընտրություններին ներկայացված 17 ընտրացուցակներից միայն մեկին է թույլատրվել մասնակցել ընտրություններին, ինչը ընտրություններից առաջ չէր ասել, որ խորհրդային իշխանություն պետք է ստեղծվի Լատվիայում, և այն պետք է միանա Խորհրդային Միությանը, և որ ընտրությունների արդյունքները կեղծվեցին։ Հռչակագրում նշվում է, որ Ժողովրդական սեյմը ձևավորվել է ժողովրդին մոլորության մեջ գցելու պատճառով, ուստի չի արտահայտել Լատվիայի ժողովրդի ինքնիշխան կամքը։ Այն նաև նշում է, որ Ժողովրդական սեյմը իրավունք չունի փոխել Լատվիայի քաղաքական համակարգը և վերացնել իր ինքնիշխանությունը, քանի որ միայն ժողովուրդն ունի այդ իրավունքը, և հարցը երբեք չի ներկայացվել ազգային հանրաքվեի։ Հետևաբար, հռչակագիրը սահմանում է, որ միջազգային իրավունքին համապատասխան Լատվիայի բռնակցումը Խորհրդային Միություն վավեր չէր, և Լատվիայի Հանրապետությունը դեռևս դե յուրե ենթակա է միջազգային իրավունքին, որը ճանաչված է ավելի քան 50 երկրների կողմից։

Ներածություն 
Եզրակացություն անելուց հետո, որ Լատվիայի Հանրապետությունը դե յուրե ինքնիշխան երկիր է՝ հռչակագիրը նշում է նախկինում ընդունված փաստաթղթերը և բացատրում, որ Գերագույն խորհուրդը գործում է Լատվիայի բնակիչների կամքի համաձայն։ Սկզբում նշվում է Գերագույն խորհրդի երկու նախորդ հայտարարությունները`1989 թվականի հուլիսի 28-ի «Լատվիայի պետության ինքնիշխանության մասին» հռչակագիրը, որը հայտարարում էր, որ Լատվիայի ԽՍՀ-ն հանդես կգա որպես ինքնիշխան պետություն, և որ Խորհրդային Միության կողմից ընդունված օրենքները ուժի մեջ կմտնեն Լատվիական ԽՍՀ տարածքը միայն այն դեպքում, եթե Գերագույն խորհուրդը վավերացրել է դրանք և 1990 թվականի փետրվարի 15-ի «Լատվիայի անկախության հարցով» հռչակագիրը, որում Գերագույն խորհուրդը դատապարտում է 1940 թվականի հուլիսի 21-ի «Լատվիայի Խորհրդային Միությանը միանալու մասին» հռչակագիրը, սակայն ոչ մեկը սրանք բացահայտորեն կոչ չէր անում Խորհրդային Միությունից բաժանվել։ Երկրորդը`այն նշում է 1990 թվականի ապրիլի 21-ին կայացած Ժողովրդական ժողովի պատգամավորների Լատվիայի համագումարի բողոքարկումը, որը կոչ էր անում վերականգնել անկախությունը։ Այնուհետև նշվում է, որ Գերագույն խորհուրդը գործում է Լատվիայի բնակիչների կամքին համապատասխան, ինչը հստակ արտահայտվել է որպես մեծամասնություն, ընտրելով այն պատգամավորները, որոնք հայտարարել էին, որ իրենց վերընտրման ծրագրում կվերականգնեն Լատվիայի Հանրապետության անկախությունը։

Ակտ 
Հաստատելուց հետո, որ Լատվիայի Հանրապետությունը դե յուրե ինքնիշխան երկիր է, և որ իր ժողովրդի կամքով այն պետք է լինի անկախ, Գերագույն խորհուրդը որոշում կայացրեց. 1. Ճանաչել միջազգային օրենքների գերակայությունը ազգային օրենսդրության նկատմամբ։ Ապօրինի համարել 1939 թվականի օգոստոսի 23-ին ԽՍՀՄ-ի ու Գերմանիայի միջև կնքված պայմանագիրը և 1940 թվականի հունիսի 17-ին խորհրդային ռազմական ագրեսիայի արդյունքում Լատվիայի անկախության վերացումը։  2․ 1940 թվականի հուլիսի 21-ին «Լատվիայի Խորհրդային Միությանը միանալու մասին» հռչակագիրը հռչակելու մասին անվավեր ճանաչել ընդունման պահից։ 3. Վերահաստատել Լատվիայի սահմանադրության իրավասությունը։ Լատվիայի պետության պաշտոնական անունը Լատվիայի Հանրապետություն է, կարճ՝ Լատվիա։ 4. Լատվիայի Սահմանադրությունը կասեցնել մինչև նոր խմբագրության ընդունումը, բացառությամբ այն հոդվածների, որոնք Սահմանադրության 77 հոդվածի համաձայն կարող են փոփոխվել միայն այն դեպքում, եթե այն ներկայացվի ազգային հանրաքվեի։  1. Լատվիան անկախ ժողովրդավարական հանրապետություն է: 2․ Լատվիայի պետության ինքնիշխան իշխանությունը վերագրվում է Լատվիայի ժողովրդին: 3. Լատվիայի պետության տարածքը, միջազգային պայմանագրերով սահմանված սահմաններում, բաղկացած է Վիձեմեից, Լատգալիայից, Կուրզեմեից և Զեմգալեից: 6. Սեյմն ընտրվում է ընդհանուր, հավասար և անմիջական ընտրություններում, և գաղտնի քվեարկությամբ՝ համամասնական ընտրակարգով:  Հոդված 6-ը կիրառվում է այն ժամանակ, երբ վերականգնվել են անկախ Լատվիայի պետական ինստիտուտները, որոնք ազատ ընտրություններ են տալիս։  5. Սահմանել դե ֆակտո անկախության անցման շրջան մինչև նոր սեյմի առաջին նստաշրջանը։ Անցումային ժամանակահատվածում պետության բարձրագույն իշխանությունը կլինի Լատվիայի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը։  6. Անցումային ժամանակահատվածում Լատվիայի ԽՍՀ Սահմանադրությունը և Լատվիայի ԽՍՀ-ի ուժի մեջ մտնող այլ օրենքներն կարող է կիրառելի լինել այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանք չեն հակասում Լատվիայի Սահմանադրության 1-ին, 2-րդ, 3-րդ և 6-րդ հոդվածներին։ Օրենքների կիրառման վերաբերյալ վեճերը լուծում է Սահմանադրական դատարանը։ Անցումային ժամանակահատվածում օրենքներն ընդունում կամ փոփոխում է միայն Գերագույն խորհուրդը։ 7. Ստեղծել հանձնաժողով, որը կմշակի Լատվիայի Սահմանադրության նոր հրատարակությունը, որը հարմար կլինի Լատվիայի ներկայիս քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական վիճակին։ 8. Մարդու միջազգային իրավունքներին համապատասխան՝ Լատվիայի և այլ երկրների քաղաքացիներին, որոնք բնակվում են Լատվիայի տարածքում, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքներ, ինչպես նաև քաղաքական ազատություններ շնորհել։ Սա լիովին վերաբերում է Խորհրդային Միության այն քաղաքացիներին, որոնք որոշեցին բնակվել Լատվիայում առանց նրա քաղաքացիության։ 9. 1920 թվականի օգոստոսի 11-ի խորհրդա-լատվիական խաղաղության պայմանագրի հիման վրա ստեղծել խորհրդա-լատվիական հարաբերություններ, որոնց համաձայն Խորհրդային Միությունը ճանաչում է հավերժական անկախություն Լատվիայի համար և որը դեռ ուժի մեջ է։ Ստեղծել ԽՍՀՄ-ի հետ բանակցությունների հանձնաժողով։

Ընդունում 
Գերագույն խորհուրդը ընտրվեց 1990 թվականի մարտի 18-ին։ Դա Խորհրդային Լատվիայում առաջին ընտրությունն էր, որին թույլատրվեց մասնակցել բազմաթիվ կուսակցությունների։ Ընտրվել է 201 պատգամավոր։ Հռչակագիրն ընդունվել է 1990 թվականի մայիսի 4-ին բաց քվեարկությամբ, պահանջվում էր երկու երրորդի մեծամասնությունը`132 ձայն, հռչակագրի ընդունելու օգտին քվեարկեց 138 պատգամավոր, 1-ը ձեռնպահ մնաց, մյուսները չմասնակցեցին քվեարկությանը և, հետևաբար, հռչակագրի դեմ ձայներ չկան։

Արձագանք 
1990 թվականի մայիսի 4-ին՝ հռչակագրի ընդունումից հետո, Լատվիայի Կոմունիստական կուսակցությունը որոշեց, որ այն հակասահմանադրական է, պարունակում է նշանակալի հակասություններ և պատմական անճշտություններ, և նշել է, որ նման հարցերը պետք է որոշվեն հանրաքվեով։ Կոմունիստական կուսակցությունը գտնում էր, որ հռչակագիրը կարող է դրդել Խորհրդային Միության նախագահին հակազդիչ միջոցներ ձեռնարկելուն, ուստի կուսակցությունը պետք է քարոզչական արշավ սկսի հռչակագրի դեմ և Խորհրդային Միության նախագահին խնդրել չեղյալ հայտարարել Գերագույն Սովետական հռչակագիրը։ 1990 թվականի մայիսի 14-ին Խորհրդային Միության նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը հրամանագիր է արձակել, որում ասվում է, որ հռչակագիրը խախտում է Խորհրդային Միության և Լատվիական ԽՍՀ Սահմանադրությունը և այդպիսով ուժը կորցրել է ընդունման պահից։

Գերագույն խորհուրդը պատասխանեց, որ Խորհրդային Միության Սահմանադրությունը նախագահին իրավունք չի տալիս չեղյալ հայտարարել խորհրդային հանրապետությունների Գերագույն խորհուրդների կողմից ընդունված գործողությունները։ Ավելին, Գերագույն խորհուրդը հայտարարեց, որ Գերագույն խորհուրդը, որպես Ժողովրդական սեյմի իրավահաջորդ, իրավունք ուներ չեղյալ հայտարարելու իր որոշումները, որոնք հակասում էին Լատվիայի Սահմանադրությանը, որն ուժի մեջ էր այդ որոշումների կայացման պահից, քանի  որ ԽՍՀՄ սահմանադրությունը որոշում կայացրեց, որ Խորհրդաին Միությունը հիմնվել է ինքնորոշման սկզբունքների վրա, բայց Լատվիան բռնի կերպով բռնակցվել է, որի մասին հղում անելով իրավաբանական հիմք չուներ Լատվիական ԽՍՀ-ի վերաբերյալ։

Նաև նշել է, որ Խորհրդային Միության օրենքը Խորհրդային Միությունից անջատվելու մասին, որին նույնպես վերաբերում էր հրամանագիրը, ուժի մեջ չէր Լատվիական ԽՍՀ տարածքում, քանի որ Գերագույն խորհուրդը չէր վավերացրել այն, և որ օրենքը հակասում է Խորհրդային Միություն և Լատվիական ԽՍՀ սահմանադրությանը, որը նախատեսում էր, որ խորհրդային հանրապետությունները կարող են ազատորեն բաժանվել Խորհրդային Միությունից։ Հայտարարվեց, որ Խորհրդային Միությունից անջատման վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացման կոչը չունի ո՛չ իրավական, ո՛չ էլ քաղաքական հիմք, քանի որ Լատվիան բռնակցվել էր Խորհրդային Միության կողմից՝ առանց հանրաքվե անցկացնելու, ինչը պահանջվում էր Լատվիայի Սահմանադրությամբ, և Լատվիան չէր անջատվում Խորհրդային Միությունից, բայց վերականգնում էր իր անկախությունը։

Նշվեց, որ Լատվիայի ԽՍՀ Սահմանադրությունը չի նախատեսում հանրաքվե անցկացնել, ինչպես ասվում էր հռչակագրում, բայց առաջարկեց երկու այլընտրանք՝ հանրաքվե կամ հանրային քննարկում, որը տեղի էր ունեցել դե ֆակտո, քանի որ քննարկվել էր մամուլում և հասարակական կարծիքի մի շարք հարցումներում, որոնք ցույց են տվել, որ հասարակության մեծամասնությունը սատարում է անկախությանը։ Նմանապես 1990 թվականի ապրիլի 21-ին տեղի ունեցած ժողովրդական պատգամավորների Լատվիայի համագումարում 8003 հոգի քվեարկել էր անկախության վերականգնման օգտին, և հռչակագիրն ընդունվել է Գերագույն Խորհրդի անդամների երկու երրորդի քվեարկությամբ, որը պահանջվում էր սահմանադրական փոփոխությունների համար։ Ավելին, Գերագույն խորհուրդը վկայակոչեց Գերագույն Խորհրդի ընտրությունների արդյունքը`որպես հասարակության կարծիքի հստակ ցուցիչ, որ ընտրություններում հաղթել են անկախության կողմնակիցները։ Գերագույն խորհուրդը հայտարարեց, որ մինչև 1990 թվականի մայիսի 28-ը այն ստացել է նամակներ և հեռագրեր հռչակագրին աջակցող հանրապետության 646.726 բնակիչների կողմից, և միայն 8.993 մարդ են բողոքել։ Հաշվի առնելով այս դրույթները, Գերագույն խորհուրդը հայտարարեց, որ հռչակագիրը օրինական էր և ուժի մեջ։

Հետագա զարգացումները 
1991 թվականի օգոստոսի 21-ին, խորհրդային հեղաշրջման փորձի ժամանակ, Գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Լատվիայի Հանրապետության պետականության մասին» սահմանադրական օրենքը՝ ուժը կորցրած ճանաչելով հռչակագրի 5-րդ հոդվածը ՝ դրանով իսկ ավարտելով անցումային շրջանը և վերականգնելով դե ֆակտո անկախությունը։ . Այնուամենայնիվ, անցումային շրջանը որոշող որոշ տարրեր մնացին ուժի մեջ մինչև 1993 թվականի հուլիսի 6-ին կայացած 5-րդ Սեյմի առաջին նստաշրջանը։ Գերագույն խորհուրդը մնաց պետության բարձրագույն իշխանությունը, և սահմանադրությունը կասեցվեց։ 1990 թվականի հուլիսի 31-ին Գերագույն խորհուրդը ստեղծեց 22 պատգամավորի աշխատանքային խումբ, որը պետք է մշակեր Սահմանադրության նոր հրատարակություն մինչև 1990 թվականի հունվարի 1-ը, չնայած նոր հրատարակություն երբեք չի կազմվել, և սահմանադրությունը վերականգնվել է անփոփոխ։ Սահմանադրական դատարանը, որը նախատեսում էր անցումային ժամանակահատվածում լուծել սահմանադրական վեճերը, հիմնադրվել է միայն 1996 թվականին։ Մարդու միջազգային իրավունքներին համապատասխանելու համար, ինչպես նշված է 8-րդ հոդվածում, Գերագույն խորհուրդը ընդունեց մարդու իրավունքների հռչակագիր՝ անկախության հռչակագրից անմիջապես հետո։

1991 թվականի սեպտեմբերի 6-ին ՝ հեղաշրջման ձախողված փորձից հետո, Խորհրդային Միությունը ճանաչեց Լատվիայի անկախությունը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Տեսանյութ ՝ Գերագույն խորհրդի 1990 թվականի մայիսի 4-ի նստաշրջանից. Մաս I, Մաս II, III մաս IV, Մաս V

1990 ԽՍՀՄ-ում
ԽՍՀՄ փլուզում
Լատվիայի պատմություն