Աթաթուրքի անձի պաշտամունք

Աթաթուրքի անձի պաշտամունքը հիմնականում սահմանվել է 1930-ական թվականների վերջից սկսած Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հետնորդների կողմից՝ 1938 թվականին նրա մահից հետո։ Այն աջակցվում էր ինչպես իշխող Ժողովրդահանրապետական կուսակցության անդամների, այնպես էլ ընդդիմադիր կուսակցությունների ներկայացուցիչների կողմից։ Անձի պաշտամունքի որոշ տարրեր ներկա են եղել նաև նախագահի կենդանության օրոք՝ նրա սոցիալական և քաղաքական բարեփոխումները ժողովրդականացնելու և ամրապնդելու նպատակով, այդ թվում՝ հանրապետության, աշխարհականությունը, կանանց քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների ներմուծումը, ինչպես նաև լեզվի և այբուբենի բարեփոխումը։ Աթաթուրքի պաշտամունքը նկարագրվել է որպես «աշխարհի ամենաերկարատև անձի պաշտամունք»։

Ամփոփում 
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրության նսեմացուցիչ պարտությունից և դաշնակիցների կողմից բաժանումից հետո Մուստաֆա Քեմալն իր երկիրն անցկացրել է Հունաստանի, Հայաստանի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և այլ ինտերվենտ երկրների դեմ անկախության համար մղվող պատերազմի միջով։ Նրա ղեկավարության ներքո 1923 թվականին հռչակվել է Թուրքիայի Հանրապետությունը։ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը 1934 թվականին նրան շնորհել է Աթաթուրք («թուրքերի հայր») անունը։ Նրա մյուս տիտղոսները՝ Մեծ Առաջնորդ, Հավերժական հրամանատար, Գլխավոր ուսուցիչ և Հավերժական առաջնորդ։

Աթաթուրքի հիշատակը մնում է 21-րդ դարում թուրքական քաղաքական դիսկուրսի կարևոր մասը։ Թուրքիայի գրեթե յուրաքանչյուր քաղաքում կան փողոցներ, որոնք անվանվել են նրա պատվին, և նրա արձանները սովորաբար կարելի է գտնել քաղաքային հրապարակներում, դպրոցներում և պետական հաստատություններում, որոնք նույնպես հաճախ զարդարված են նրա դիմանկարով։ «Ne mutlu Türküm diyene» () արտահայտությունը, որը Աթաթուրքն օգտագործել է 1933 թվականին՝ Հանրապետության 10-րդ տարեդարձի իր ելույթում, լայնորեն մեջբերվում է Թուրքիայում։

Աթաթուրքի անձի պաշտամունքը երբեմն համեմատվում է Կենտրոնական Ասիայի երկրների ավտորիտար կառավարիչների պաշտամունքի հետ, ինչպիսիք են Նուրսուլթան Նազարբաևը և Սապարմուրատ Նիյազովը, սակայն այն զգալիորեն տարբերվում է Թուրքիայում Աթաթուրքի ժողովրդավարական և առաջադեմ բարեփոխումների շնորհիվ, ինչպես նաև այն պատճառով, որ նրա արձանների և հուշարձանների մեծ մասը նրա մահից հետո է կառուցվել։ Օրինակ, մինչև 1950-ական թվականները թուրքական արժույթի վրա հայտնվում էր միայն Թուրքիայի գործող նախագահի կերպարը, սակայն վարչապետ Ադնան Մենդերեսը (1950-1960) քաղաքական հարվածով նախագահ Իսմեթ Ինյոնյուին օրենք է ընդունել հանգուցյալ Աթաթուրքի պատկերը արժույթի վրա վերականգնելու մասին։

2012 թվականին The Economist շաբաթաթերթը գրել է, որ անձի պաշտամունքը «երկիրը ծածկում է մեծ մարդու կիսանդրիներով և դիմանկարներով» և որ դա «աճեցրել են թուրք գեներալները, որոնք նրա անունն օգտագործել են չորս կառավարությունները տապալելու, վարչապետին կախաղան բարձացնելու և հանրապետության թշնամիների վրա հարձակվելու համար»։ Բրիտանական շաբաթաթերթի համաձայն՝ «խիստ իսլամիստներն արհամարհում են Աթաթուրքին այն բանի համար, որ նա 1924 թվականին վերացրել է խալիֆայությունը և բարեպաշտությունը ջնջել է հանրային տարածությունից։ Նրանց թվում կան խոսակցություններ, որ նա կնամոլ, հարբեցող և կրիպտոհրեա է եղել»։

Օրենք Աթաթուրքի մասին 
Մենդերեսի կառավարությունը, թեև դեմ էր հանդես գալիս Աթաթուրքի Ժողովրդահանրապետական կուսակցությանը (որն ընդդիմադիր կուսակցություն էր Մենդերեսի ժողովրդավարական կուսակցության կառավարության խորհրդարանում), շարունակում էր օգտագործել Աթաթուրքի ժողովրդականությունը Թուրքիայի քաղաքացիների շրջանում՝ 1953 թվականին՝ նրա մահվանից 15 տարի անց նրա մարմինը տեղափոխելով «վիթխարի» դամբարան։ Բացի այդ, 1951 թվականին ընդունվել է օրենք, որը քրեական պատասխանատվություն է նախատեսում «Աթաթուրքի հիշատակը» վիրավորելու համար։

2011 թվականին 48 մեղադրական դատավճիռ է կայացվել «Աթաթուրքին վիրավորելու» համար, իսկ նրա հիշատակը վիրավորելը պատժվում է մինչև երեք տարի ժամկետով ազատազրկմամբ։

ՅուԹյուբի արգելափակում 
2007 թվականի մարտին, երբ ՅուԹյուբում հայտնաբերվել են Աթաթուրքին վիրավորող բազմաթիվ տեսանյութեր, Թուրքիայի Գերագույն դատարանը երկրում արգելափակել է այդ հարթակը։ Էջում գրված է հետևյալ տեքստը։ «Մուտքն այս կայք արգելափակվել է դատարանի որոշմամբ։ Մուտքը դեպի YouTube.com կայքը կասեցվել է Ստամբուլի առաջին քրեական խաղաղ դատարանի թիվ 2007/384 որոշման համաձայն, որն ընդունվել է 06.03.2007-ին»։ Թուրքիայի պետական դատախազ Կուրսատ Կայրալն՝ հետաքննություն անցկացնելու համար ԱՄՆ կառավարությունից պահանջել է ՅուԹյուբի այն օգտատերերի ինքնությունը, որոնք վիրավորում են Աթաթուրքին, Թուրքիան և երկրի դրոշը։ ՅուԹյուբի արգելափակումը հանվել է 2010 թվականի նոյեմբերին։

Աթաթուրքի անվան վայրերի ցանկ 

Թուրքիայում շատ վայրեր անվանվել են Աթաթուրքի՝ ազգի հիմնադիր հոր պատվին։ Դրանց թվում են․

Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան
Աթաթուրքի կամուրջ
Աթաթուրքի անվան օլիմպիական մարզադաշտ
Աթաթուրքի հրապարակ

Արձաններ 
Աթաթուրքի առաջին արձանը քանդակվել է 1926 թվականին Ստամբուլի Սարայբուրնու շրջանում ավստրիացի քանդակագործ Հենրիխ Քրիփելի կողմից։ Այսօր Աթաթուրքի արձանները կարելի է գտնել Թուրքիայի բազմաթիվ վայրերում։

Թուրքիայում 
ԱնկարաՍտամբուլ

Թուրքիայից դուրս
Բուդապեշտ, Հունգարիա
2015 թվականի մարտին Կալիֆոռնիա նահանգի Կարսոն քաղաքի քաղաքային խորհուրդը միաձայն դեմ է քվեարկել Աթաթուրքի քանդակի տեղադրմանը։

Ծանոթագրություններ

Մատենագրություն 
Copeaux, Etienne, ″La transcendance d’Atatürk″, in Mayeur-Jaouen Catherine (ed.), Saints et héros du Moyen-Orient contemporain, Paris, Maisonneuve et Larose, 2002, pp. 121-138.

Mandel, Mike, and Zakari, Chantal, The State of Ata. The Contested Imagery of Power in Turkey, Eighteen Publications, Boston, 2010, 256-xvi p.

Թուրքիայի քաղաքականություն
Թուրքիայի մշակույթ
Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք