Ջևոնսի էֆեկտ

Տնտեսագիտության մեջ Ջևոնսի պարադոքսը (/ˈdʒɛvənz/, երբեմն՝  Ջևոնսի էֆեկտ), տեղի է ունենում, երբ տեխնոլոգիական առաջընթացը կամ պետական քաղաքականությունը մեծացնում է ռեսուրսի օգտագործման արդյունավետությունը (նվազեցնում է ցանկացած օգտագործման համար անհրաժեշտ գումարը), բայց օգտագործման ծախսերի  անկումը  մեծացնում  է դրա պահանջարկը` ավելացնելով, այլ ոչ թե նվազեցնելով  ռեսուրսների օգտագործումը։ Ջևոնսի էֆեկտը շրջակա միջավայրի տնտեսագիտության մեջ, թերևս, ամենահայտնի պարադոքսն է։ Այնուամենայնիվ, կառավարությունները և բնապահպանները հիմնականում ենթադրում են, որ արդյունավետության բարձրացումը կնվազեցնի ռեսուրսների սպառումը՝  անտեսելով դրա հետևանքների հավանականությունը։

1865 թվականին անգլիացի տնտեսագետ Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը նկատել է, որ տեխնոլոգիական բարելավումները, որոնք մեծացնում են ածխի օգտագործման արդյունավետությունը, հանգեցրել են ածխի սպառման մեծացմանը արդյունաբերության լայն շրջանակում։ Նա պնդում էր, որ, հակառակ ընդհանուր ինտուիցիայի, տեխնոլոգիական առաջընթացի վրա չի կարելի վստահել՝  վառելիքի սպառումը նվազեցնելու համար։

Խնդիրը վերստին ուսումնասիրվել է ժամանակակից տնտեսագետների կողմից, որոնք ուսումնասիրում են էներգաարդյունավետության բարելավված սպառման վերականգնողական ազդեցությունները։ Բացի տվյալ օգտագործման համար անհրաժեշտ քանակի կրճատումից, բարելավված արդյունավետությունը նաև նվազեցնում է ռեսուրսի օգտագործման հարաբերական արժեքը, ինչը մեծացնում է պահանջվող քանակությունը։ Սա հակադարձում է (որոշ չափով) օգտագործման կրճատմանը բարելավված արդյունավետությունից։ Բացի այդ, բարելավված արդյունավետությունը մեծացնում է իրական եկամուտները և արագացնում տնտեսական աճը՝ հետագայում մեծացնելով ռեսուրսների պահանջարկը։   Ջևոնսի էֆեկտն առաջանում է, երբ գերակշռում է աճող պահանջարկի ազդեցությունը, և բարելավված արդյունավետությունը հանգեցնում է ռեսուրսների օգտագործման ավելի արագ տեմպերի։

Զգալի բանավեճեր կան էներգաարդյունավետության աճի չափի և Ջևոնսի էֆեկտի էներգախնայողության առնչության վերաբերյալ։ Ոմանք մերժում են ազդեցությունը, իսկ մյուսները անհանգստանում են, որ կարող է ինքնավստահ լինել կայունության հետամուտ լինելը էներգիայի արդյունավետության բարձրացման միջոցով։  Որոշ բնապահպանական տնտեսագետներ առաջարկել են, որ արդյունավետության բարձրացումը զուգորդվի պահպանության քաղաքականության հետ, որը պահպանում է օգտագործման արժեքը նույնը (կամ ավելի բարձր)՝ Ջևոնսի էֆեկտից խուսափելու համար։ Պահպանման քաղաքականությունը, որը բարձրացնում է օգտագործման արժեքը (օրինակ՝ սահմանաչափը և առևտուրը կամ կանաչ հարկերը) կարող են օգտագործվել՝ վերահսկելու հետադարձ ազդեցությունը։

Պատմություն 

Ջևոնսի էֆեկտն առաջին անգամ նկարագրել է անգլիացի տնտեսագետ Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը 1865 թվականին իր «Ածխի հարցը» գրքում։ Ջևոնսը նկատեց, որ Անգլիայում ածուխի սպառումը աճեց այն բանից հետո, երբ Ջեյմս Ուոթը ներկայացրեց Watt գոլորշու շարժիչը, որը զգալիորեն բարելավեց ածուխով աշխատող գոլորշու շարժիչի արդյունավետությունը Թոմաս Նյուկոմենի նախկին դիզայնից։ Watt-ի նորարարությունները ածուխը դարձրին ավելի ծախսարդյունավետ էներգիայի աղբյուր, ինչը հանգեցրեց գոլորշու շարժիչի օգտագործման մեծացմանը արդյունաբերության լայն տեսականիում։ Սա, իր հերթին, ավելացրեց ածխի ընդհանուր սպառումը, նույնիսկ այն դեպքում, երբ ածխի քանակությունը, որը պահանջվում է որևէ կոնկրետ կիրառման համար, նվազում էր։ Ջևոնսը պնդում էր, որ վառելիքի արդյունավետության բարելավումները հակված են մեծացնելու (այլ ոչ թե նվազեցնելու) վառելիքի օգտագործումը՝ գրելով. «Գաղափարների շփոթություն է ենթադրելը, որ վառելիքի տնտեսապես օգտագործումը համարժեք է սպառման նվազմանը։ Ճիշտ հակառակն է ճշմարտությունը»։

Այդ ժամանակ Բրիտանիայում շատերն անհանգստանում էին, որ ածխի պաշարները արագորեն նվազում են, սակայն որոշ փորձագետներ կարծում էին, որ տեխնոլոգիայի բարելավումը կնվազեցնի ածխի սպառումը։ Ջևոնսը պնդում էր, որ այս տեսակետը ճիշտ չէ, քանի որ արդյունավետության հետագա աճը հակված է մեծացնելու ածուխի օգտագործումը։ Հետևաբար, տեխնոլոգիայի կատարելագործումը հակված է բարձրացնելու Անգլիայի ածխի հանքավայրերի սպառման տեմպերը և չեն կարող հիմնվել խնդրի լուծման վրա։

Ջևոնսի էֆեկտը շրջակա միջավայրի տնտեսագիտության մեջ, թերևս, ամենահայտնի ծուղակն է։  Թեև Ջևոնսն ի սկզբանե կենտրոնացած էր ածխի խնդրի վրա, այնուհետև հայեցակարգը տարածվեց ցանկացած ռեսուրսի օգտագործման վրա, ներառյալ, օրինակ, ջրի օգտագործումը և միջանձնային շփումները։ Չնայած հետադարձ էֆեկտի հայեցակարգը մշակվել է Ջևոնսի սկզբնական տեսությունից, ժամանակակից տնտեսագիտությունը անցել է շրջադարձային էֆեկտների շրջանակը ընդլայնելու և Ջևոնսի էֆեկտի ավելի հակիրճ սահմանում տալու համար։  Վերադարձի էֆեկտների հայեցակարգը տարբեր ոլորտներում տարբեր կրկնություններ է ստացել և ընդգրկել մարտահրավերների և բացասական արտաքին գործոնների մի քանի ոլորտներ։ Իրականացրել է հետադարձ էֆեկտի հետազոտության համակարգված ուսումնասիրություն և դիտարկել յոթ տեսակետների առկայությունը, որոնցում յուրաքանչյուրը տալիս է երևույթի եզակի մեկնաբանություններ և ենթադրություններ՝ հոգեբանական ուսումնասիրություն, էկոլոգիական տնտեսագիտություն, էներգետիկ տնտեսագիտություն, էկոլոգիական տնտեսագիտություն, սոցիալ-տեխնոլոգիական կարգապահություն, էվոլյուցիոն տնտեսագիտություն և քաղաքաշինություն։  Հետագա ուսումնասիրություններում բացահայտվել է նաև ութերորդ կարևոր դիրքը՝ արդյունաբերական էկոլոգիան։ Որպես ազդեցության օրինակ է բերվել նաև ստրկության ընդլայնումը Միացյալ Նահանգներում բամբակյա ջին գյուտից հետո։ Ջևոնսի էֆեկտը հայտնաբերված է նաև սոցիալ-հիդրոլոգիայում, անվտանգ զարգացման պարադոքսում, որը կոչվում է ջրամբարի էֆեկտ, որտեղ ջրամբարի կառուցումը ջրի պակասի վտանգը նվազեցնելու համար կարող է սրել այդ ռիսկը, քանի որ ջրի հասանելիության ավելացումը հանգեցնում է ավելի մեծ զարգացման և, հետևաբար, ավելի շատ ջրի սպառման։

Պատճառը 

Տնտեսագետները նկատել են, որ սպառողները հակված են ավելի շատ ճանապարհորդել, երբ իրենց մեքենաները վառելիքի խնայողություն ունեն, ինչը վառելիքի պահանջարկի «վերականգնում» է առաջացնում։ Արդյունավետության բարձրացումը, որով օգտագործվում է ռեսուրսը (օրինակ՝ վառելիքը)  հանգեցնում է այդ ռեսուրսի օգտագործման  արժեքի  նվազմանը,  երբ չափվում  է այն  առումով, թե  ինչի կարող է հասնել  (օրինակ՝ ճանապարհորդություն)։ Ընդհանուր առմամբ, ապրանքի կամ ծառայության ինքնարժեքի (կամ գնի) նվազումը կբարձրացնի պահանջվող քանակությունը (պահանջարկի օրենքը)։ Ճանապարհորդության ավելի ցածր գնով սպառողները ավելի շատ ճանապարհորդելու են՝ ավելացնելով վառելիքի պահանջարկը։ Պահանջարկի այս աճը հայտնի է որպես վերադարձի էֆեկտ, և այն կարող է լինել բավականաչափ մեծ կամ ոչ այնքան, որ փոխհատուցի վառելիքի օգտագործման սկզբնական անկումը բարձրացված արդյունավետությունից։ Ջևոնսի էֆեկտն առաջանում է, երբ հետադարձ էֆեկտը 100%-ից ավելի է, գերազանցում է սկզբնական արդյունավետության բարձրացումը։

Ուղղակի հետադարձ ազդեցության չափը կախված է ապրանքի պահանջարկի գնային առաձգականությունից։  Կատարյալ մրցակցային շուկայում, որտեղ վառելիքը օգտագործվող միակ ներդրումն է, եթե վառելիքի գինը մնա հաստատուն, բայց արդյունավետությունը կրկնապատկվի, ճանապարհորդության արդյունավետ գինը կկրճատվի երկու անգամ (երկու անգամ ավելի շատ ճանապարհորդություն կարելի է գնել)։  Եթե ի պատասխան՝  գնված ճանապարհորդության քանակն ավելի քան կրկնապատկվի (այսինքն՝ պահանջարկը գների առաձգական է), ապա վառելիքի սպառումը կաճի, և կառաջանա Ջևոնսի էֆեկտը։ Եթե պահանջարկը գնային անառաձգական է, գնված ճանապարհորդությունների քանակը կկրկնապատկվի, և վառելիքի սպառումը կնվազի։ Այնուամենայնիվ, ապրանքներն ու ծառայությունները սովորաբար օգտագործում են մեկից ավելի տեսակի ներդրում (օրինակ՝ վառելիք, աշխատուժ, մեքենաներ), և այլ գործոններ, բացի մուտքային արժեքից, կարող են ազդել նաև գնի վրա։ Այս գործոնները հակված են նվազեցնելու հետադարձ էֆեկտը՝ դարձնելով Ջևոնսի էֆեկտի առաջացման ավելի քիչ հավանականությունը։

Խազզում–Բրուքս պոստուլատ 
1980-ականներին տնտեսագետներ Դանիել Խազզումը և Լեոնարդ Բրուքսը վերանայեցին Ջևոնսի էֆեկտը հասարակության էներգիայի օգտագործման դեպքի համար։ Բրուկսը, որն այն ժամանակ Միացյալ Թագավորության Ատոմային էներգիայի մարմնի գլխավոր տնտեսագետն էր, պնդում էր, որ էներգիայի սպառումը նվազեցնելու փորձերը՝ բարձրացնելով էներգաարդյունավետությունը, պարզապես կբարձրացնեն էներգիայի պահանջարկը ողջ տնտեսության մեջ։ Khazzoom-ը կենտրոնացել է այն նեղ կետի վրա, որ վերադարձի ներուժը անտեսվել է Կալիֆորնիայի էներգետիկ հանձնաժողովի կողմից սահմանված կենցաղային տեխնիկայի աշխատանքի պարտադիր ստանդարտներում։

1992 թվականին տնտեսագետ Հարի Սոնդերսը զուգորդեց այն վարկածը, որ էներգաարդյունավետության բարելավումը նպաստում է էներգիայի սպառման ավելացմանը (այլ ոչ թե նվազեցմանը) Խազզում-Բրուքսի պոստուլյատով և պնդեց, որ վարկածը լայնորեն հաստատվում է նեոկլասիկական աճի տեսության կողմից (կապիտալի կուտակման, տեխնոլոգիական առաջընթացի և երկարաժամկետ տնտեսական աճի հիմնական տնտեսական տեսությունը)։ Սաունդերսը ցույց տվեց, որ Խազզում-Բրուքսի պոստուլատը տեղի է ունենում նեոկլասիկական աճի մոդելում՝ ենթադրությունների լայն շրջանակի ներքո։

Ըստ Սաունդերսի՝  էներգաարդյունավետության բարձրացումը հակված է մեծացնել էներգիայի սպառումը երկու միջոցով։ Նախ՝ էներգաարդյունավետության բարձրացումը համեմատաբար ավելի էժան է դարձնում էներգիայի օգտագործումը, այդպիսով խրախուսելով ավելացված օգտագործումը (ուղղակի վերադարձի էֆեկտ)։ Երկրորդ, էներգաարդյունավետության բարձրացումը մեծացնում է իրական եկամուտները և հանգեցնում տնտեսական աճի, ինչը մեծացնում է էներգիայի օգտագործումը ողջ տնտեսության համար։ Միկրոտնտեսական մակարդակում (նայելով առանձին շուկայի), նույնիսկ հետադարձ ազդեցության դեպքում, էներգաարդյունավետության բարելավումը սովորաբար հանգեցնում է էներգիայի սպառման նվազմանը։ Այսինքն՝  հետադարձ ազդեցությունը սովորաբար 100% -ից պակաս է։ Այնուամենայնիվ, մակրոտնտեսական մակարդակում ավելի արդյունավետ (և, հետևաբար, համեմատաբար ավելի էժան) էներգիան հանգեցնում է ավելի արագ տնտեսական աճի, ինչը մեծացնում է էներգիայի օգտագործումը ողջ տնտեսության մեջ։ Սաունդերսը պնդում էր, որ հաշվի առնելով ինչպես միկրոտնտեսական, այնպես էլ մակրոտնտեսական ազդեցությունները, տեխնոլոգիական առաջընթացը, որը բարելավում է էներգաարդյունավետությունը, հակված է մեծացնել էներգիայի ընդհանուր օգտագործումը։  Բացի նեոկլասիկական մեկնաբանությունից, հետերոդոքս տնտեսագիտությունից առաջացած վարկածները նույնպես համահունչ են Ջևոնսի էֆեկտի գոյությանը։

Էներգիայի պահպանման քաղաքականություն 
Ջևոնսը զգուշացրել է, որ վառելիքի արդյունավետության բարձրացումը հակված է մեծացնել վառելիքի օգտագործումը։ Այնուամենայնիվ, սա չի նշանակում, որ վառելիքի բարելավված արդյունավետությունը անարժեք է, եթե տեղի է ունենում Ջևոնսի էֆեկտը. վառելիքի ավելի բարձր արդյունավետությունը թույլ է տալիս ավելի մեծ արտադրություն և նյութական կյանքի ավելի բարձր որակ։  Օրինակ, ավելի արդյունավետ գոլորշու շարժիչը թույլ տվեց ապրանքների և մարդկանց ավելի էժան տեղափոխում, ինչը նպաստեց արդյունաբերական հեղափոխությանը։ Այնուամենայնիվ, եթե Khazzoom-Brookes պոստուլատը ճիշտ է, վառելիքի արդյունավետության բարձրացումն ինքնին չի նվազեցնի հանածո վառելիքի սպառման արագությունը։

Զգալի բանավեճ կա այն մասին, թե արդյոք Խազզում-Բրուքսի պոստուլատը ճիշտ է, և Ջևոնսի էֆեկտի կարևորությունը էներգիայի պահպանման քաղաքականության հետ։ Կառավարությունների, բնապահպանների և ՀԿ-ների մեծ մասը վարում է արդյունավետությունը բարելավող քաղաքականություն՝ համարելով, որ այդ քաղաքականությունները կնվազեցնեն ռեսուրսների սպառումը և կնվազեցնեն բնապահպանական խնդիրները։ Մյուսները, այդ թվում՝ բնապահպանական տնտեսագետներից շատերը, կասկածում են կայունությանն ուղղված այս «արդյունավետության ռազմավարությանը» և անհանգստանում են, որ արդյունավետության բարձրացումն իրականում կարող է հանգեցնել ավելի մեծ արտադրության և սպառման։ Նրանք կարծում են, որ ռեսուրսների օգտագործման նվազման համար արդյունավետության ձեռքբերումները պետք է զուգակցվեն ռեսուրսների օգտագործումը սահմանափակող այլ քաղաքականությունների հետ։ Այնուամենայնիվ, բնապահպանական այլ տնտեսագետներ նշում են, որ թեև Ջևոնսի էֆեկտը կարող է առաջանալ որոշ իրավիճակներում, դրա համատարած կիրառելիության էմպիրիկ ապացույցները սահմանափակ են։

Ջևոնսի էֆեկտը երբեմն օգտագործվում է պնդելու համար, որ էներգիայի պահպանման ջանքերն ապարդյուն են, օրինակ, որ նավթի ավելի արդյունավետ օգտագործումը կհանգեցնի պահանջարկի մեծացման և չի դանդաղեցնի նավթի գագաթնակետին հասնելը կամ ազդեցությունը։ Այս փաստարկը սովորաբար ներկայացվում է որպես բնապահպանական քաղաքականություն չընդունելու կամ վառելիքի արդյունավետությունը չհետապնդելու պատճառ (օրինակ, եթե մեքենաներն ավելի արդյունավետ են, դա պարզապես կբերի ավելի շատ վարելու)։ Այս փաստարկի դեմ բարձրացվել են մի քանի կետեր։ Նախ, այնպիսի հասուն շուկայի համատեքստում, ինչպիսին է նավթի զարգացած երկրներում, ուղղակի հետադարձ ազդեցությունը սովորաբար փոքր է, և, հետևաբար, վառելիքի արդյունավետության բարձրացումը սովորաբար նվազեցնում է ռեսուրսների օգտագործումը, իսկ մյուս պայմանները մնում են անփոփոխ։ Երկրորդ, նույնիսկ եթե բարձրացված արդյունավետությունը չի նվազեցնում օգտագործվող վառելիքի ընդհանուր քանակը, մնում են այլ առավելություններ, որոնք կապված են բարելավված արդյունավետության հետ։  Օրինակ՝ վառելիքի արդյունավետության բարձրացումը կարող է մեղմել գների աճը, դեֆիցիտը և խափանումները համաշխարհային տնտեսության մեջ՝ կապված նավթի գագաթնակետի հետ։ Երրորդ, բնապահպանական տնտեսագետները նշել են, որ վառելիքի օգտագործումը միանշանակորեն կնվազի, եթե արդյունավետության բարձրացումը զուգորդվի միջամտությամբ (օրինակ՝ վառելիքի հարկով), որը պահպանում է վառելիքի օգտագործման արժեքը նույնը կամ ավելի բարձր։

Ջևոնսի էֆեկտը ցույց է տալիս, որ արդյունավետության բարձրացումն ինքնին չի կարող նվազեցնել վառելիքի օգտագործումը, և որ կայուն էներգետիկ քաղաքականությունը պետք է հիմնվի նաև կառավարության այլ տեսակի միջամտությունների վրա։ Քանի որ պահպանության ստանդարտների սահմանումը կամ կառավարության այլ միջամտությունները, որոնք մեծացնում են օգտագործման ծախսերը, չեն ցուցադրում Ջևոնսի էֆեկտը, դրանք կարող են օգտագործվել վերականգնողական էֆեկտը վերահսկելու համար։  Ապահովելու համար, որ արդյունավետությունը բարձրացնող տեխնոլոգիական բարելավումները նվազեցնում են վառելիքի օգտագործումը, արդյունավետության բարձրացումը կարող է զուգակցվել կառավարության միջամտության հետ, որը նվազեցնում է պահանջարկը (օրինակ՝ կանաչ հարկերը, սահմանաչափերը և առևտուրը կամ արտանետումների ավելի բարձր ստանդարտները)։ Էկոլոգ-տնտեսագետներ Մաթիս Վակերնագելը և Ուիլյամ Ռիսն առաջարկել են, որ արդյունավետության ձեռքբերումից ստացված ցանկացած խնայողություն «հարկվի կամ այլ կերպ հեռացվի հետագա տնտեսական շրջանառությունից։ Ցանկալի է, որ դրանք գրավվեն բնական կապիտալի վերականգնման մեջ վերաներդրումների համար»։  Մեղմացնելով էկոլոգիապես կայուն գործունեությունը խթանելուն ուղղված կառավարության միջամտությունների տնտեսական հետևանքները՝ արդյունավետությունը բարելավող տեխնոլոգիական առաջընթացը կարող է այս միջամտությունների պարտադրումը դարձնել ավելի հաճելի և իրականացնելու հավանականությունը։

Այլ օրինակներ

Գյուղատնտեսություն 
Տվյալ տարածքի համար մշակաբույսերի, օրինակ՝ ցորենի բերքատվության բարձրացումը կնվազեցնի նույն ընդհանուր բերքատվության հասնելու համար անհրաժեշտ տարածքը։ Այնուամենայնիվ, արդյունավետության բարձրացումը կարող է ավելի շահավետ դարձնել ցորենի աճեցումը և ստիպել ֆերմերներին հողը վերածել ցորենի արտադրության՝ դրանով իսկ փոխարենը ավելացնելով հողօգտագործումը։

5G ինտերնետ 
5G-ը շատ ավելի էներգաարդյունավետ է, քան 4G-ը։ Այնուամենայնիվ, ցածր արժեքը կհանգեցնի ինտերնետի ավելի շատ օգտագործման, որն իր հերթին կարող է հանգեցնել էներգիայի սպառման ավելացման։

Տես նաեւ 
 Էնդիի և Բիլլի օրենքը․ նոր ծրագրակազմը միշտ սպառում է հաշվողական հզորության ցանկացած աճ, որը կարող է ապահովել նոր սարքավորումը։
 Դաունս-Թոմսոնի պարադոքս․ ճանապարհների թողունակության ավելացումը կարող է վատթարացնել երթևեկության գերբեռնվածությունը։
 Ընդհանուրների ողբերգություն․ մի երևույթ, որտեղ ընդհանուր ռեսուրսները, որոնց հասանելիությունը կանոնակարգված չէ, հակված են սպառվել։
 Wirth-ի օրենքը․ ավելի արագ սարքավորումը կարող է խթանել ոչ արդյունավետ ծրագրաշարի մշակումը։

Ծանոթագրություններ

Նշումներ

Հետագա ընթերցում 
 

 

Տնտեսագետներ
Տնտեսագիտություն
Պարադոքսներ
Պարադոքսներ տնտեսագիտության մեջ
Արդյունաբերական էկոլոգիա
Էկոլոգիա
Նավթ
Էներգետիկ քաղաքականություն
Էներգիա
Էներգիայի պահպանում
Բնապահպանական քաղաքականություն
Բնապահպանական հասարակագիտական հասկացություններ
Կառավարման կիբեռնետիկա