Ավստրալիայի տնտեսություն

Ավստրալիա, բարձր զարգացած հետարդյունաբերական երկիր է։ Ավստրալիայի տնտեսությունը աշխարհի խոշորագույն տնտեսություններից մեկն է, որի ՀՆԱ-ն կազմում է 1,57 տրիլիոն դոլար։ Ավստրալիայի համախառն գումարը կազմում է 6,4 տրիլիոն դոլար։ 2012 թվականին Ավստրալիան անվանական ՀՆԱ-ի առումով ամենամեծ ազգային տնտեսությունների ցանկում զբաղեցրել է 12-րդ հորիզոնականը, իսկ ՀՆԱ-ի առումով՝ 18-րդ հորիզոնականը։ Ավստրալիայի տնտեսության մասնաբաժինը կազմում է համաշխարհային տնտեսության մոտավորապես 2,1%-ը։ Ավստրալիան աշխարհում 19-րդն է, ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանման ծավալներով

Սիդնեյի Ավստրալիական ֆոնդային բորսան, Ավստրալիայի և Հարավային Խաղաղ օվկիանոսի ամենամեծ ֆոնդային բորսան է, շուկայական կապիտալիզացիայով աշխարհում զբաղեցնում է նաև 9-րդ տեղը, որը կազմում է 1,4 տրիլիոն դոլար։ Ավստրալիան աշխարհի մի շարք խոշորագույն ընկերությունների ծննդավայրն է, ինչպիսիք են՝ BHP Billiton, National Australia Bank, Commonwealth Bank, Rio Tinto, ANZ, Westpac, Telstra, Macquarie Group, Woolworths Limited և AMP Limited ՝ Ավստրալիայի 10 խոշորագույն ընկերությունները։

Ավստրալական դոլարը Ավստրալիայի միության և նրա տարածքների արժույթն է, ներառյալ Սուրբ Ծննդյան կղզին, Կոկոս կղզիները և Նորֆոլկ կղզին։ Այն նաև խաղաղօվկիանոսյան մի քանի անկախ պետությունների՝ Կիրիբատի, Նաուրու և Տուվալու պաշտոնական արժույթն է։

Ավստրալիան APEC-ի, G20-ի, OECD-ի և ԱՀԿ-ի անդամ է։ Երկիրը նաև ազատ առևտրի համաձայնագիր է ստորագրել ԱՍԵԱՆ-ի, Չիլիի, Նոր Զելանդիայի և ԱՄՆ-ի հետ։ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի միջև տնտեսական կապերն ամրապնդելու համար 1983 թվականին ընդունված առևտրային համաձայնագիրը, որը բաղկացած էր ներմուծման և արտահանման գործառնությունների սահմանափակումների աստիճանական վերացումից, կարողացավ էապես օգնել Նոր Զելանդիայի տնտեսության հետ ինտեգրմանը, իսկ  2011 թվականին ընդունվեց  ծրագիր՝ մինչև 2015 թվականը ավստրալական տնտեսական շուկա ձևավորելու համար։

Ընդհանուր բնութագիր 
Ավստրալիայի տնտեսության մեջ գերակշռում է ծառայությունների ոլորտը, որը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 68%-ը։

Հանքարդյունաբերության ոլորտը կազմում է ՀՆԱ-ի 10%-ը, օգտակար հանածոների արդյունահանման հետ կապված տնտեսության ոլորտները կազմում են ՀՆԱ-ի ևս 9%-ը։ Տնտեսական աճը մեծապես կախված է հանքարդյունաբերության և գյուղատնտեսության ոլորտներից, որոնց արտադրանքը հիմնականում արտահանվում է Արևելյան Ասիայի շուկաներ։ Անցած տասնամյակի ընթացքում ոլորտային տնտեսության հիմնական միտումներից մեկը հանքարդյունաբերության ոլորտի (ներառյալ նավթային) աճն էր (հարաբերական առումով)։ ՀՆԱ-ում ներդրման առումով այս ոլորտը 1993-1994 թվականներին աճել է 4,5% - ից՝ 2006-2007 թվականներին հասնելով գրեթե 8%-ի։

Արտահանման մեջ զգալի է հումքի տեսակարար կշիռը՝ 54%։

Ավստրալիայում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն ավելի բարձր է, քան Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում՝ արժույթի գնողունակության հավասարության (ՊՄԳ) առումով։ Ավստրալիայի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն աշխարհում 5-րդ տեղում է (ԱՄՀ 2011 թվական)։ Երկիրը երկրորդ տեղն Է զբաղեցրել ՄԱԿ-ի կողմից 2011 թվականին հրատարակվող ՄԶՀ-ում և վեցերորդ տեղը The Economist ամսագրի կողմից 2005 թվականին կյանքի որակի համաշխարհային ինդեքսում։ Ավստրալիայի վարկունակության գնահատականը ավելի բարձր է, քան ԱՄՆ-ում։

Ըստ Credit Suisse-ի 2011 թվականի համաշխարհային հարստության զեկույցի, Ավստրալիան ունի 222,000 դոլար միջին հարստություն, որն ամենաբարձրն է աշխարհում։ 100,000 դոլարից ավելի հարստություն ունեցողների համամասնությունն ամենաբարձրն է աշխարհում՝ 8 անգամ գերազանցելով համաշխարհային միջին ցուցանիշը։ Միջին հարստությունը 397 000 դոլար է, երկրորդն աշխարհում Շվեյցարիայից անմիջապես հետո։ Գնաճը, որպես կանոն, կազմում է 2-3%, իսկ հիմնական տոկոսադրույքը՝ 1,5-5%: Տնտեսության ծառայությունների ոլորտը, ներառյալ զբոսաշրջությունը, կրթությունը և ֆինանսական ծառայությունները, կազմում են ՀՆԱ-ի 70%-ը։ Ավստրալիայի ազգային համալսարանը Կամբերայում աջակցում է Ավստրալիայի տնտեսության համար տոկոսադրույքների կանխատեսման նախագծին, որը հաշվարկվում է վիճակագրական տվյալների հիման վրա՝ դասախոսական կազմի այսպես կոչված  «ստվերային» անդամների կողմից։

Տարածաշրջանային տարբերակում 

Ավստրալիայի տնտեսությունը բնութագրվում է որպես «Երկու արագությամբ տնտեսություն»։ Ավստրալիայի տնտեսական աճը մեծ մասամբ պայմանավորված է երկրի այն տարածքներով, որտեղ կենտրոնացած են հանքարդյունաբերությունը և ռեսուրսներից կախված արտադրությունն ու ծառայությունները։

Այսպիսով, Արևմտյան Ավստրալիան և Հյուսիսային տարածքը միակ նահանգներն են, որտեղ տնտեսական աճ է նկատվում։2012 և 2013 թվականների ընթացքում մայրաքաղաքի տարածքում, Քվինսլենդում, Թասմանիայում, Հարավային Ավստրալիայում, Նոր Հարավային Ուելսում և Վիկտորիայում տնտեսական անկում է նկատվում։ 2012 թվականի հունիսից մինչև 2013 թվականի մարտ ընկած ժամանակահատվածում Վիկտորիան անկում է ապրում, 2012 թվականին պետական կառավարությունը ստիպված էր 10%-ով կրճատել կոմունալ ծառայությունների բոլոր աշխատատեղերը։

ՀՆԱ 
Ավստրալիայի ՀՆԱ-ի աճի միջին տեմպը 1901-ից 2000 թվականներին կազմել է տարեկան 3,4%։ Վերջին 23 տարիների ընթացքում Ավստրալիան ցույց է տալիս ՀՆԱ-ի շարունակական աճ, չնայած տնտեսական գործունեության երկու համաշխարհային անկումներին, աճի միջին տեմպը տարեկան կազմում է 3,3%։

Պատմություն 
1840 թվականին հանցագործներին «Արևելյան մայրցամաք» տեղափոխելու ավարտից հետո Ավստրալիան մեծապես կախված էր Մեծ Բրիտանիայի սուբսիդիաներից։ Տնտեսության աճին աջակցում էին հիմնականում տրանսպորտի, կապի և քաղաքային ենթակառուցվածքների վրա կառավարության հսկայական ծախսերը, որոնք մեծապես կախված էին բրիտանական ֆինանսներից։ Միևնույն ժամանակ, անասնաբուծության և հանքարդյունաբերության միջոցով բարձր շահույթի հնարավորությունները ներգրավել են բրիտանական մասնավոր և կորպորատիվ կապիտալի զգալի քանակություն։ Հանքարդյունաբերության վերելքը հիմք դրեց Ավստրալիայի տնտեսական աճին։ Քանի որ տնտեսությունն աճում էր, մեծածավալ ներգաղթի անհրաժեշտություն առաջացավ՝ աշխատուժի աճող պահանջարկը բավարարելու համար։

Հանքարդյունաբերությունը հետպատերազմյան շրջանում ապահովել է երկարատև և կայուն տնտեսական աճ։ Արևմտյան Ավստրալիան  մեծ օգուտներ քաղեց երկաթի և ոսկու հանքաքարերի արդյունահանումից 1960-ականներին և 1970-ականներին՝  նպաստելով սպառողների պաշտպանության բարձրացմանը Պերտում՝ Արևմտյան Ավստրալիայի մայրաքաղաքում և ամենաբնազմամարդ քաղաքում, և ապաքաղաքայինացում այլ շրջաններում։

1983 թվականին վարչապետ Ռոբերտ Հոքի օրոք, բայց ֆինանսների նախարար Փոլ Քիթինգի աջակցությամբ, ավստրալիական դոլարը ներդրվեց և ֆինանսական ապակարգավորման ուղղություն սահմանվեց։

1980-ականների սկզբից և մինչ օրս Ավստրալիայի տնտեսությունը ենթարկվում է երկարատև տնտեսական ազատականացման։ Ավստրալիայի տնտեսությունը 15 տարվա ընթացքում աճել է տարեկան միջինը 3,6%-ով, ինչը զգալիորեն գերազանցում է ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշները, որը կազմում է մոտ 2,5%։

Գյուղատնտեսություն 
Ավստրալիայի գյուղատնտեսության առաջատար տեղը պատկանում է արոտավայրերի անասնապահությանը։ Երկրի գյուղատնտեսության կարևոր արտադրանքը բուրդն է, ոչխարաբուծությունը տարածված է ամբողջ երկրում։

Երկրի տարածքի 61%-ը զբաղեցնում են 130000 ֆերմերային և անասնապահական տնտեսությունները՝ համատեղելով ոռոգելի հողերը անձրևային դաշտերի հետ։ Ավստրալական գինեգործությունը մեծ եկամուտ է տալիս։

Արդյունաբերություն 

Ավստրալիան արդյունաբերական երկիր է։ Նրա արդյունաբերությունը հիմնականում ուղղված է արտահանմանը, մինչդեռ ներքին պահանջարկը գրեթե ամբողջությամբ բավարարվում է տեղական արտադրողների կողմից։

Երկրի հարստությունը հանքային ռեսուրսներով ապահովեց Ավստրալիայի հանքարդյունաբերության զարգացումը։ Ավստրալիան ադամանդի, բոքսիտի, կապարի, ցիրկոնի արտադրության առաջատարներից մեկն է, արտահանում է քարածուխ, երկաթի հանքաքար, ցինկ, կապար, ինչպես նաև նավթ և գազ։

Ավստրալիայում զարգացած է անտառային և անտառավերամշակման արդյունաբերությունը, մասնավորապես՝ էվկալիպտ է հավաքվում, տնկարկներում աճեցվում է սոճի։

Ավստրալիայում սննդի արդյունաբերությունը հստակ արտահայտված արտահանման ուղղվածություն ունի։ Մսի վերամշակման գործարանները գտնվում են Քվինսլենդում և Նոր Հարավային Ուելսի քաղաքներում։ Ավստրալիայի մեքենաշինական ընկերությունները արտադրում են գյուղատնտեսական, արդյունաբերական մեքենաներ, ավտոմեքենաներ  և այլ ապրանքներ։

Ավստրալիայի ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը կենտրոնացած է Ադելաիդայում, Ջիլոնգում, Սիդնեյում և Մելբուռնում։ Մեքենաշինական ձեռնարկությունները գտնվում են նաև Բրիսբենում, Նյուքասլում, Պերտում։

Քիմիական արդյունաբերության կենտրոններն են Սիդնեյը, Պերտը, Մելբուռնը, Գլադսթոնը։

Էներգետիկա 

Համաձայն EES EAEC տվյալների, Ավստրալիայի էներգակիրների ընդհանուր պաշարները գնահատվում են 0,288 միլիարդ (ըստ Էներգետիկայի տեղեկատվության վարչության 2015 թվականի դեկտեմբերի տվյալների), ինչը համապատասխանում է համաշխարհային էներգակիրների պաշարների գրեթե 5,15%-ին (աշխարհի 179 երկիր)։

Ըստ երկրի հիմնական էներգետիկ կազմակերպության՝ արդյունաբերության, գիտության, էներգետիկայի և ռեսուրսների վարչության 2018- 2019 ֆիննասական տարում առաջնային էներգիայի արտադրությունը (հարկաբյուջետային տարին սկսվում է հուլիսի 1-ին և ավարտվում հաջորդ տարվա հունիսի 30-ին) կազմել է 19711 ՊՋ, առաջնային էներգիայի ընդհանուր մատակարարումը՝ 6196 ՊՋ, իսկ վերջնական սպառումը՝ 4390 ՊՋ, ներառյալ 846,1 ՊՋ կամ 19,3%  էլեկտրաէներգիա։

Էլեկտրաէներգետիկական համալիրը երկրի սոցիալ-տնտեսական ենթակառուցվածքների կարևորագույն ոլորտներից մեկն է։ Ավստրալիայում բոլոր կարգավիճակների առկա արտադրող աղբյուրների տեղադրված (անձնագրային հզորությունը) (2020 թվականի հուլիսի դրությամբ) ըստ AEMO-ի (Ավստրալիական էներգետիկ շուկայի օպերատոր) տվյալներով կազմել է 55,860 ՄՎտ, այդ թվում՝ 50,266 ՄՎտ՝ գործող կարգավիճակով։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2019 օրացուցային տարվա արդյունքներով՝ 265117 մլն կվտ/ժ։ Արտադրության կառուցվածքում ածուխը կազմում է 43,9%, գորշ ածուխը՝ 12,5%, բնական գազը՝ 20,5%, նավթամթերքը՝ 2,2% և 20,9%՝ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները (ՎԷ)։ 2019 թվականին ԲԷՑ- ում արտադրված 55,481 միլիարդ կվտ/ժ-ից  35,2%-ը քամու էներգիան է, 32,4%-ը՝ արևային էներգիան, 26,0%-ը՝ հիդրոէներգիան և 6,4%-ը՝ կենսավառելիքը։

2021 թվականին ավստրալական ընկերությունների կոնսորցիումը հայտարարեց արևմտյան Ավստրալիայի հարավում «Արևմտյան կանաչ էներգիայի կենտրոնի» ստեղծման մասին, որն աշխարհում արևային և քամու կայանքների խոշորագույն պարկն է՝ էկոլոգիապես մաքուր ջրածնի արտադրության համար։

Ծառայությունների ոլորտ 
Վերջին տասնամյակի ընթացքում ծառայությունների ոլորտը զգալիորեն աճել է, մասնավոր սեփականության և բիզնես ծառայությունների հետ կապված ծառայությունները նույն ժամանակահատվածում աճել են ՀՆԱ-ի 10%-ից մինչև 14,5%, ինչը այն դարձնում է ՀՆԱ-ի ամենամեծ բաղադրիչը (ոլորտային առումով)։ Այս աճը մասամբ պայմանավորված էր արդյունաբերական հատվածի դերի անկմամբ, որը 2006-2007 թվականներին կազմել Է ՀՆԱ-ի 12%-ը։ Տասնամյակներ առաջ այն տնտեսության ամենամեծ հատվածն էր, որը կազմում էր ՀՆԱ-ի ավելի քան 15%-ը։

Տրանսպորտ 
Մայրուղիների և երկաթուղիների ամենախիտ ցանցը գտնվում է երկրի հարավ-արևելքում։

Ծովային տրանսպորտը կարևոր նշանակություն ունի արտաքին առևտրային կապերի համար։ Մեծ նշանակություն ունի նաև օդային տրանսպորտը, ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին փոխադրումների համար։

Ֆինանսական և դրամավարկային քաղաքականություն 

Երկրի կենտրոնական բանկը Ավստրալիայի պահուստային բանկն է (RBA): Նրա խնդիրն է, կանոնադրության համաձայն, իրականացնել դրամավարկային և բանկային քաղաքականություն, որը կարող է ապահովել երկրի արժույթի կայունությունը, լիարժեք զբաղվածության պահպանումը, տնտեսական բարգավաճումը և բնակչության բարեկեցությունը։ Այս խնդիրների լուծման եղանակներից մեկը սպառողական գների գնաճը տարեկան 2-3%-ի սահմաններում պահելն է։ Դրամավարկային քաղաքականության փոփոխության վերաբերյալ որոշումներն ընդունվում են կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության հանձնաժողովում, որում ընդգրկված են բանկի ղեկավարը, նրա տեղակալը, գանձապետարանի քարտուղարը և կառավարության կողմից նշանակված վեց անկախ անդամներ։

2014 թվականի սեպտեմբերին ավստրալիական դոլարի միջին փոխարժեքը վերջին երեք տարիներին կազմել է 0,99 դոլար, մինչդեռ նախորդ երկու տասնամյակների ընթացքում այն 0,7 դոլարից մի փոքր բարձր է եղել։ 2015 թվականի սեպտեմբերին ավստրալիական դոլարի փոխարժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ նվազել է 25%-ով։

Արտաքին տնտեսական հարաբերություններ 
Բնական պաշարներով հարուստ Ավստրալիան գյուղատնտեսական արտադրանքի, հատկապես ցորենի և բրդի, օգտակար հանածոների՝ երկաթի հանքաքարի և ոսկու, ինչպես նաև հեղուկացված բնական գազի և ածուխի տեսքով էներգիայի հիմնական արտահանողներից մեկն է։ Չնայած գյուղատնտեսությունն ու բնական պաշարները կազմում են  ՀՆԱ-ի միայն 3%-ը և 5%-ը, սակայն դրանք զգալի ներդրում են ունենում արտահանման գործունեության մեջ։ Ավստրալիայի արտահանման ամենամեծ շուկաներն են Ճապոնիան, Չինաստանը, Հարավային Կորեան, Հնդկաստանը և ԱՄՆ-ը։

Բացի երկաթի հանքաքարից, Ավստրալիան ածուխի խոշորագույն արտահանողն է, նրան բաժին է ընկնում մոտ 30%-ը (և համաշխարհային պաշարների 10%-ը)։ Ավստրալիայի խոշորագույն շուկաներից մեկը համարվում է Չինաստանը։ Այն կազմում է ամբողջ արտահանման մեկ քառորդը կամ Ավստրալիայի ՀՆԱ-ի մոտ 5%-ը։ Չինաստան մատակարարումների 60%-ը երկաթի հանքաքար է։

Սպառողական ապրանքների արտահանման վրա կենտրոնացումը հիմք է հանդիսացել ներմուծման և արտահանման գների հարաբերակցության զգալի աճի համար, քանի որ 2000-ականներից ի վեր ապրանքային գները բարձրացել են։ Ավստրալիայի ընթացիկ հաշիվը կազմում է բացասական ՀՆԱ-ի մոտ 2,6%-ը։ Ավստրալիան ավելի քան 50 տարի շարունակ մեծ ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտ ունի։

Բնակչության եկամուտներ 

Ավստրալիայում 2018 թվականին միջին աշխատավարձը (համախառն) կազմել է ամսական 5053,83 ավստրալիական դոլար (3585,52 դոլար) և շաբաթական 1207,40 ավստրալիական դոլար։ Ավստրալիայում սահմանվել է աշխարհի ամենաբարձր նվազագույն աշխատավարձը, որը գործում է երկրի ամբողջ տարածքում։ 2019 թվականի հուլիսի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ժամում 21,6 ավստրալիական դոլար (15,12 դոլար) և շաբաթական 740,8 ավստրալիական դոլար (518,49 դոլար)։ 2020 թվականի դրությամբ Ավստրալիայում նվազագույն աշխատավարձը ամսական 2180 եվրո է։

Ավելի բարձր նվազագույն աշխատավարձ է սահմանվել 2020 թվականի նոյեմբերի 1-ից Շվեյցարիայում, բայց միայն Ժնևի կանտոնում ՝ ժամում 23 ֆրանկ (21,30 եվրո) կամ ամսական 4086 ֆրանկ (3785,47 եվրո)։

Գրականություն 
 Андреева В. М. Австралийский союз. Экономико-географическая характеристика. — М.: Мысль, 1970. — 326 с.: ил.
 Лебедев И. А. Экономика и политика Австралии после второй мировой войны. — М.: Наука 1966. — 222 с.

Ծանոթագրություններ 

Ավստրալիայի տնտեսություն
Ավստրալիա
Տնտեսություն
Երկրներ այբբենական կարգով
Տնտեսություն ըստ երկրի