Անհնար եռամիասնություն

Անհնարին եռամիասնություն (նաև հայտնի է որպես անհնարին տրիլեմա կամ Անսուրբ Երրորդություն), հայեցակարգ է միջազգային տնտեսագիտության և միջազգային քաղաքական տնտեսության մեջ, որը սահմանում է, որ անհնար է ունենալ բոլոր հետևյալ երեքը միաժամանակ.

 ֆիքսված արտարժույթի փոխարժեք,
 կապիտալի ազատ տեղաշարժ (կապիտալի վերահսկողության բացակայություն),
 անկախ դրամավարկային քաղաքականություն։

Դա և՛ վարկած է, որը հիմնված է չծածկված տոկոսադրույքի հավասարության պայմանի վրա, և՛ էմպիրիկ ուսումնասիրությունների արդյունք, որտեղ կառավարությունները, որոնք փորձել են միաժամանակ իրականացնել բոլոր երեք նպատակները, ձախողվել են։ Հայեցակարգը մշակվել է անկախ Ջոն Մարկուս Ֆլեմինգի կողմից 1962 թվականին և Ռոբերտ Ալեքսանդր Մունդելի կողմից տարբեր հոդվածներում 1960-1963 թվականներին։

Զարգացած տնտեսություններում պատմականորեն 1914 թվականից առաջ և 1970-2014 թվականների ժամանակաշրջանները բնութագրվում էին կայուն արտարժույթի փոխարժեքներով և կապիտալի ազատ տեղաշարժով, մինչդեռ դրամավարկային ինքնավարությունը սահմանափակ էր։ 1914–1924 և 1950–1969 թվականներն ունեին կապիտալի շարժի սահմանափակումներ (օրինակ՝ կապիտալի վերահսկում), սակայն առկա էին փոխարժեքի կայունությունը և դրամավարկային ինքնավարությունը։

Քաղաքականության ընտրություն 
Ըստ անհնարին եռամիասնության՝ Կենտրոնական բանկը կարող է միաժամանակ իրականացնել վերը նշված երեք քաղաքականություններից միայն երկուսը։ Տեսնելու համար, թե ինչու, հաշվի առեք այս օրինակը (որը վերացնում է ռիսկը, բայց սա էական չէ հիմնական կետի համար)։

Ենթադրենք, որ համաշխարհային տոկոսադրույքը 5% է։ Եթե  Կենտրոնական բանկը փորձի ներքին տոկոսադրույքը սահմանել 5%-ից ցածր տոկոսադրույքով, օրինակ՝ 2%, ապա արժեզրկման ճնշում կգործի հիմնական արժույթի վրա, քանի որ ներդրողները կցանկանան վաճառել իրենց ցածր եկամտաբերությամբ ներքին արժույթը և գնել ավելի բարձր եկամտաբերությամբ արտարժույթ։ Եթե Կենտրոնական բանկը նույնպես ցանկանում է կապիտալի ազատ հոսքեր ունենալ, ապա միակ միջոցը, որը Կենտրոնական բանկը կարող է կանխել հայրենական արժույթի արժեզրկումը, իր արտարժութային պահուստների վաճառքն է։ Քանի որ կենտրոնական բանկի արտարժութային պահուստները սահմանափակ են, պահուստները սպառելուց հետո ներքին արժույթը կարժեզրկվի։

Հետևաբար, վերը նշված քաղաքականության բոլոր երեք նպատակները չեն կարող միաժամանակ իրականացվել։ Կենտրոնական բանկը պետք է հրաժարվի երեք նպատակներից մեկից։ Հետևաբար, Կենտրոնական բանկն ունի քաղաքականության համակցման երեք տարբերակ։

Ընտրանքներ 
Ինչ վերաբերում է վերը նշված գծապատկերին (Oxelheim, 1990 թվական), տարբերակներն են.

 Տարբերակ (ա). Կայուն փոխարժեք և կապիտալի ազատ հոսք (բայց ոչ անկախ դրամավարկային քաղաքականություն, քանի որ ներքին տոկոսադրույքի սահմանումը, որը տարբերվում է համաշխարհային տոկոսադրույքից, կխաթարի կայուն փոխարժեքը՝ ներքին արժույթի նկատմամբ արժեւորման կամ արժեզրկման ճնշման պատճառով)։ 
 Տարբերակ (բ). Անկախ դրամավարկային քաղաքականություն և կապիտալի ազատ հոսքեր (բայց ոչ կայուն փոխարժեք)։
 Տարբերակ (գ). Կայուն փոխարժեք և անկախ դրամավարկային քաղաքականություն (բայց առանց կապիտալի ազատ հոսքերի, ինչը կպահանջի կապիտալի վերահսկողության կիրառում)։

Ներկայումս եվրոգոտու անդամներն ընտրել են առաջին տարբերակը՝ (ա), եվրոյի ներդրումից հետո։  Ի հակադրություն, Հարվարդի տնտեսագետ Դանի Ռոդրիկը պաշտպանում է երրորդ տարբերակի՝ (գ)-ի օգտագործումը  իր «Գլոբալիզացիայի պարադոքսը» գրքում՝ ընդգծելով, որ համաշխարհային ՀՆԱ-ն ամենաարագ աճեց Բրետտոն Վուդսի ժամանակաշրջանում, երբ կապիտալի վերահսկումն ընդունվեց հիմնական տնտեսագիտության մեջ։ Ռոդրիկը նաև պնդում է, որ ֆինանսական գլոբալիզացիայի ընդլայնումը և կապիտալի հոսքերի ազատ տեղաշարժն են պատճառը, որ տնտեսական ճգնաժամերն ավելի հաճախակի են դարձել ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած տնտեսություններում։  Ռոդրիկը նաև մշակել է համաշխարհային տնտեսության քաղաքական եռյակը, որտեղ «ժողովրդավարությունը, ազգային ինքնիշխանությունը և համաշխարհային տնտեսական ինտեգրումը փոխադարձաբար անհամատեղելի են»։

Տեսական ածանցում 
Վարկածի հիմքում ընկած պաշտոնական մոդելը չծածկված տոկոսադրույքի հավասարության պայմանն է, որը սահմանում է, որ ռիսկի հավելավճարի բացակայության դեպքում արբիտրաժը կապահովի, որ երկրի արժույթի արժեզրկումը կամ արժեւորումը մյուսի նկատմամբ հավասար կլինի նրանց միջև անվանական տոկոսադրույքի տարբերությանը։ Քանի որ ֆիքսված փոխարժեքի պայմաններում, այսինքն՝ ֆիքսված փոխարժեքի, ֆիքսված փոխարժեքի արժեզրկման կամ հրաժարվելու դեպքում, մոդելը ենթադրում է, որ երկու երկրների անվանական տոկոսադրույքները կհավասարեցվեն։ Դրա օրինակն էր պեսոյի հետևանքային արժեզրկումը, որը կապված էր ԱՄՆ դոլարի հետ 0,08 մակարդակի վրա՝ ի վերջո արժեզրկվելով 46%-ով։

Սա իր հերթին ենթադրում է, որ կապող երկիրը հնարավորություն չունի ինքնուրույն սահմանել իր անվանական տոկոսադրույքը, հետևաբար չունի անկախ դրամավարկային քաղաքականություն։ Այդ դեպքում միակ ճանապարհը, որ երկիրը կարող է ունենալ և՛ ֆիքսված փոխարժեք, և՛ անկախ դրամավարկային քաղաքականություն, դա այն է,եթե դա կարող է կանխել արբիտրաժի իրականացումը արտարժույթի փոխարժեքի շուկայում, սահմանում է կապիտալի վերահսկողություն միջազգային գործարքների վրա։

Տրիլեմա գործնականում 
Անհնարին եռամիասնության գաղափարը տեսական հետաքրքրությունից վերածվեց բաց տնտեսության մակրոտնտեսության հիմքի վրա 1980-ականներին, այդ ժամանակ կապիտալի վերահսկողությունը տապալվեց շատ երկրներում, և հակամարտությունները տեսանելի էին փոխարժեքի և դրամավարկային քաղաքականության ինքնավարության միջև։ Մինչ անհնարին եռամիասնության տարբերակներից մեկը կենտրոնացած է ծայրահեղության վրա՝ կատարյալ ֆիքսված փոխարժեքով և կատարյալ բաց կապիտալով, երկիրը բացարձակապես չունի ինքնավար դրամական միջոցներ, իսկ իրական աշխարհը ցույց է տվել կրկնվող օրինակներ, որտեղ կապիտալի վերահսկողությունը թուլանում է, ինչը հանգեցնում է ավելի մեծ փոխարժեքի կոշտության և դրամավարկային քաղաքականության պակաս ինքնավարության։

1997 թվականին Մորիս Օբսթֆելդը և Ալան Մ. Թեյլորը «տրիլեմմա» տերմինը լայն տարածեցին տնտեսագիտության մեջ։  Ջեյ Շամբոյի հետ աշխատելով՝ նրանք մշակեցին միջազգային մակրոտնտեսության մեջ այս կենտրոնական, սակայն մինչ այժմ չստուգված վարկածը՝ էմպիրիկորեն հաստատելու առաջին մեթոդները։

Տնտեսագետներ Մայքլ Ք. Բուրդան և Չարլզ Ուիպլոսը ներկայացնում են մի օրինակ, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, եթե ազգը փորձի հասնել բոլոր երեք նպատակներին միանգամից։  Սկզբից նրանք դնում են ֆիքսված փոխարժեքով ազգի հավասարակշռությունը կապիտալի հոսքերի նկատմամբ, քանի որ նրա դրամավարկային քաղաքականությունը համահունչ է միջազգային շուկայի հետ։ Այնուամենայնիվ, ազգն այնուհետև որդեգրում է ընդլայնողական դրամավարկային քաղաքականություն՝ փորձելով խթանել իր ներքին տնտեսությունը։

Դա ենթադրում է դրամական առաջարկի ավելացում և ներքին հասանելի տոկոսադրույքի անկում։ Քանի որ արտարժույթի տարբերությունների համար ճշգրտված միջազգային մատչելի տոկոսադրույքը չի փոխվել, շուկայի մասնակիցները կարող են շահույթ ստանալ՝ փոխառելով երկրի արժույթով, այնուհետև վարկ տալով արտասահմանում և որպես առևտրի փոխարժեք։

Առանց կապիտալի վերահսկողության, շուկայի խաղացողները դա կանեն զանգվածաբար։ Առևտուրը կներառի փոխառու արժույթի վաճառք արտարժույթի շուկայում՝ ներդրումներ կատարելու համար արտարժույթ ձեռք բերելու համար, և դա հակված է ազգային արժույթի գնի նվազմանը ՝ հանկարծակի լրացուցիչ առաջարկի պատճառով։ Քանի որ ազգն ունի ֆիքսված փոխարժեք, նա պետք է պաշտպանի իր արժույթը և կվաճառի իր պահուստները, որպեսզի հետ գնի իր արժույթը։ Այնուամենայնիվ, քանի դեռ դրամավարկային քաղաքականությունը հետ չի փոխվել, միջազգային շուկաները մշտապես կշարունակվեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ կառավարության արժութային պահուստները չեն սպառվել՝  դրանով իսկ առաջացնելով արժույթի արժեզրկում՝ այդպիսով կոտրելով երեք նպատակներից մեկը և նաև հարստացնելով շուկայի խաղացողներին՝ ի հաշիվ կառավարության, որը փորձել է կոտրել անհնարին եռամիասնությունը։

Դասական ոսկու ստանդարտ ժամանակաշրջանի 2022 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ զարգացած տնտեսությունների վարքագիծը միջազգային ցնցումների նկատմամբ համահունչ է անհնարին եռապատկերին։

Երկընտրանքի հնարավորությունը 
Ժամանակակից աշխարհում, հաշվի առնելով ապրանքների և ծառայությունների առևտրի աճը և ֆինանսական նորարարությունների արագ տեմպերը, հնարավոր է, որ կապիտալի վերահսկողությունից հաճախ հնարավոր լինի խուսափել։ Բացի այդ, կապիտալի վերահսկողությունը բազմաթիվ խեղաթյուրումներ է առաջացնում։ Հետևաբար, կան մի քանի կարևոր երկրներ, որոնք ունեն կապիտալի վերահսկման արդյունավետ համակարգ, թեև 2010 թվականի սկզբին տնտեսագետների, քաղաքականություն մշակողների և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի շրջանում նկատվել է շարժում՝  սահմանափակ օգտագործման օգտին։ Չունենալով կապիտալի ազատ տեղաշարժի արդյունավետ վերահսկողություն՝ անհնարին եռամիասնությունը պնդում է, որ երկիրը պետք է ընտրություն կատարի արժույթի անկայունությունը նվազեցնելու և կայունացնող դրամավարկային քաղաքականություն վարելու միջև։ Նա չի կարող անել երկուսն էլ, ինչպես նշել է Փոլ Կրուգմանը 1999 թվականին։

Պատմական իրադարձություններ 
Հայտնի է, որ երեք քաղաքականության՝ Ֆիքսված փոխարժեքի, կապիտալի ազատ հոսքի և անկախ դրամավարկային քաղաքականության համադրությունը ֆինանսական ճգնաժամ է առաջացնում։ Հաճախ որպես օրինակ են բերվում Մեքսիկական պեսոյի ճգնաժամը (1994–1995 թվականներ), 1997 թվականի Ասիական ֆինանսական ճգնաժամը (1997–1998 թվականներ) և Արգենտինայի ֆինանսական փլուզումը (2001–2002 թվականներ)։

Մասնավորապես, Արևելյան Ասիայի ճգնաժամը (1997–1998) լայնորեն հայտնի է որպես լայնածավալ ֆինանսական ճգնաժամ, որն առաջացել է երեք քաղաքականության համակցությամբ, որոնք խախտում են անհնարին եռամիասնությունը։ Արևելյան Ասիայի երկրները դե ֆակտո դոլարի կցորդ էին վերցնում (ֆիքսված փոխարժեք)՝ նպաստելով կապիտալի ազատ տեղաշարժին (կապիտալի ազատ հոսք) և միաժամանակ վարելով անկախ դրամավարկային քաղաքականություն։ Նախ՝ դոլարի փաստացի կապի պատճառով օտարերկրյա ներդրողները կարող էին ներդրումներ կատարել ասիական երկրներում՝ առանց փոխարժեքի տատանման ռիսկի։  Երկրորդ՝ կապիտալի ազատ հոսքը անարգել պահեց օտարերկրյա ներդրումները։ Երրորդ՝ ասիական երկրների կարճաժամկետ տոկոսադրույքները ավելի բարձր էին, քան 1990-1999 թվականներին ԱՄՆ-ի կարճաժամկետ տոկոսադրույքները:Այս պատճառներով շատ օտարերկրյա ներդրողներ հսկայական գումարներ ներդրեցին ասիական երկրներում և հսկայական շահույթներ ստացան։  Թեև ասիական երկրների առևտրային հաշվեկշիռը բարենպաստ էր, ներդրումները երկրների համար ցիկլամետ էին։ Բայց երբ ասիական երկրների առևտրային հաշվեկշիռը փոխվեց, ներդրողները արագ ետ վերցրեցին իրենց գումարները՝ առաջացնելով ասիական ճգնաժամը։ Ի վերջո, այնպիսի երկրներ, ինչպիսին Թաիլանդն էր, սպառվեցին դոլարի պահուստներից և ստիպված եղան թույլ տալ, որ իրենց արժույթները լողան և արժեզրկվեն։ Քանի որ շատ կարճաժամկետ պարտքային պարտավորություններ նշվում էին ԱՄՆ դոլարով, պարտքերը զգալիորեն աճեցին, և շատ ձեռնարկություններ ստիպված եղան փակվել և սնանկ հայտարարել։ Ասիայում ֆիքսված փոխարժեքի ռեժիմների անկանոն փլուզումը ակնկալվում էր Օբսթֆելդում և Ռոգոֆում, որոնք ցույց տվեցին, որ կապիտալի հաշիվը բացելուց հետո էմպիրիկորեն գրեթե ոչ մի ֆիքսված փոխարժեքի ռեժիմ չի պահպանվել հինգ տարի։

Տես նաեւ 
 Կապիտալ վերահսկողություն
 Ֆիքսված փոխարժեք
 Լողացող փոխարժեք
 Լիբերալ պարադոքս
 Mundell-Fleming մոդելը
 Տրիֆինի երկընտրանք

Նշումներ 

 In real-life examples, as the market players reach the point where they suspect the government is running out of the reserves to defend its currency, they will pile in with direct speculative attacks where they borrow and sell the nation's currency without bothering with carry trades, leading to a quick profit once the inevitable devaluation occurs.
 ^ Note that this was written in 1999, when Argentina had a Fixed exchange rate. Argentina abandoned this in January 2002. See Argentine economic crisis (1999–2002)

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցում 
 Oxelheim, L. (1990), International Financial Integration, Heidelberg: Springer Verlag. 

Մակրոտնտեսագիտություն
Մակրոտնտեսական քաղաքականություն
Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ
Արտարժույթի շուկա
Արտարժույթների նշաներ
Արտարժույթ
Տնտեսագիտություն
Պարադոքսներ
Պարադոքսներ տնտեսագիտության մեջ