Վրաստանի անվանում

Վրաստան ( - ), վրացիների ազգային պետություն Կովկասում, Հայաստանի հարևանությամբ գտնվող երկրի հայկական անվանում, որի ինքնանվանունը Սաքարթվելո (  ) է, արևմտյան անվանումը՝ Ջորջիա (BrE՝  Georgia կամ AmE՝  ), ռուսական անվանումը՝ Գրուզիա (, )։

Երկրի և՛ էնդոնիմը (ինքնանվանումը), և՛ էքսոնիմը (արտաքին անվանում) ծագել է վաղ միջնադարում, որպես բոլոր վրացիների մշակութային և քաղաքական միասնական պետություն, և պատմական կենտրոնական մարզի՝ Քարթլի անվան արմատից։ Անտիկ և բյուզանդական աղբյուրներում այն հայտնի է Իբերիա անվամբ, որի շուրջ ձևավորվել է վրացիների վաղ միջնադարյան մշակութային և քաղաքական միությունը։

Բոլոր արտաքին էքսոնիմները հավանաբար ստացվել են վրացիներին մատնանշող՝ հին պարսկերեն  gorğān (گرگان) բառից, որն առաջացել է պարթևերեն և միջին պարսկերեն «վիրքան» - wurğān/wirucān/gurğān (𐭥𐭫𐭥𐭰𐭠𐭭) բառից, որի արմատն է հին պարսկերեն՝ «վրկան» / vrkān (), որը նշանակում է «գայլերի երկիր»։ Սա արտահայտված է նաև հին հայերենում (վիրք), ինչն էլ աղբյուր է հանդիսանում հին հունարեն «իբերիա» (Ἰβηρία) տարբերակի, որը լատիներեն է մտել որպես հիբերիա։ Vrkān - gorğān անցումը և վ - ջ փոխակերպումը հնչյունաբանական երևույթ է եղել արիական նախալեզուների և հին իրանական լեզուների բառաձևավորման մեջ։ Բոլոր էքսոնիմները պարզապես նույն վրք / վարք (այսինքն՝ գայլ) արմատի հնչյունային տարբերակներն են։

Ջեորջիա («Georgia») տառադարձման առաջին հիշատակումը իտալերեն է՝ ջենովացի քարտեզագիր Պիետրո Վեսկոնտեի (Pietro Vesconte) mappa mundi- ում, որը թվագրվում է մ. թ. 1320 թվական, քանի որ լատինական աշխարհում հայտնվելուց այն միշտ նույն տառադարձությամբ չի գրվել, այլ սկզբում գրվել է «Ջ» (J) տառով և արտասանվել է նույն կերպ՝ «Ջորջիա»։

Երկրի ամբողջական, պաշտոնական անվանումը պարզապես «Ջորջիա» է, ինչպես նշված է Վրաստանի սահմանադրության մեջ, որում գրված է. «Ջորջիան Վրաստան երկրի անունն է»։ 1995 թվականի Վրաստանի սահմանադրության ուժի մեջ մտնելուց առաջ երկրի անունը Վրաստանի Հանրապետություն էր։ 2005 թվականից Վրաստանի կառավարությունն ակտիվորեն աշխատում է ամբողջ աշխարհում Ռուսաստանի կողմից օգտագործվող Գրուզիա էկզոնիմը շրջանառությունից հանելու ուղղությամբ։

Ինքնանվանում կամ էնդոնիմ 

Վրաստանի բնիկ վրացական անունը Սաքարթվելո () է։ Բառը բաղկացած է երկու մասից։ Դրա արմատը՝ «քարթվել - ի» (), առաջին անգամ հիշատակվել է Երուսաղեմի Ում Լեյսունի հին վրացական արձանագրության մեջ և ի սկզբանե նշանակում էր բնակիչ, որն ապրում է Վրաստանի կենտրոնական մասում գտնվող Քարթլի շրջանում, որը Իբերիան է ըստ դասական և բյուզանդական շրջանի աղբյուրների։ 9-րդ դարի սկզբին «Քարթլի» -ի իմաստը տարածվեց միջնադարյան Վրաստանի այն տարածքներում, որտղ բնակվում էին նույն կրոնի, մշակույթի և լեզվի կրողներ։

Վրացերեն ցիրկումֆիքսում «սա»-X-«ի»- ը ստանդարտ աշխարհագրական ձևաբանական կառուցվածք է, որը նշանակում է «X -ի բնակության տարածքը», որտեղ X- ը էթնիկ պատկանելությունն է ցույց տալիս, այսինքն՝ «Վրացիների երկիր»։

«Սաքարթվելո» անվանման ամենավաղ հիշատակումը հանդիպում է «Քարթլիս ցխովրեբա» վրացական տարեգրության մեջ, որը գրել է Ջուանշեր Ջուանշերիանին () մ. թ. 800 թվականին։

Հաջորդ 200 տարիների ընթացքում այս անվանումը վերափոխվեց այնպես, որ այն ձեռք բերեց ամբողջ վրացական թագավորության անվանման նշանակություն, որը առաջացել է 1008 թվականին, Բագրատ III- ի օրոք՝ Քարթլի / Իբերիա և Աբխազեթի քաղաքական միավորմամբ։ Սակայն միայն 13-րդ դարի սկզբին այդ տերմինն ամբողջությամբ պաշտոնապես կանոնավոր կիրառում գտել։

Միավորված Վրաստան-Սաքարթվելո ունենալու երազանքը պահպանվեց նույնիսկ 15-րդ դարի քաղաքական աղետից հետո, երբ Վրաց թագավորությունը փլուզվեց և ստեղծեց երեք առանձին թագավորություններ՝ Քարթլի, Կախեթի և Իմերեթի, և հինգ իշխանություններ՝ Սամցխե-Սաատաբագո, Մինգրելիա , Գուրիա, Սվանեթի և Աբխազիա։ Այսպիսով, հետագա թագավորները չհրաժարվեցին այն վրացական միապետերի տիտղոսներից, որոնց օրինական իրավահաջորդները նրանք էին։ Համավրացական միասնության գաղափարը գերակշռում էր նաև 18-րդ դարի սկզբի վրաց պատմագրության մեջ։ Մասնավորապես, վրացագետ և թագավորական ընտանիքի անդամ արքայազն Վախուշտիի պատմագրության մեջ «Վրաստանի թագավորության նկարագրությունը» (Ագստրա սամեպոսա Սաքարթվելոսա) զգալի ազդեցություն է ունեցել Սաքարթվելոյի նորագույն պատմության կոնցեպցիայի վրա։ Չնայած Վախուստիի օրոք Վրաստանը քաղաքականապես բաժանված էր մրցակցող թագավորությունների և իշխանությունների միջև, գիտնականն այդ անջատված քաղաքացիների անցյալն ու ներկան դիտում էր որպես մեկ ազգի պատմության մաս։

15-19-րդ դարերի ընթացքում Վրաստանը հերթական անգամ ընկավ օսմանյան, իրանական (Սաֆյաններ, Աֆշարիդներ, Ղաջարիներ) և ռուսական տիրապետության տակ։  1918 թվականի մայիսի 26-ին այն վերամիավորվեց որպես Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն ( Սաքարթվելոս դեմոկրատիուլի ռեսպուբլիկա), որը կարճ կյանք ունեցավ։ Որից հետո, 1921 թվականին այն վերանվանվեց Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն ( Սաքարթվելոս սավխոթա սոցիալիստուրի ռեսպուբլիկա), որը 1990 թվականի նոյեմբերին անկախություն ստացավ՝ որպես Վրաստանի Հանրապետություն (საქართველოს რესპუბლიკა Սաքարթվելոս ռեսպուբլիկա)։ 1995 թվականի սահմանադրության համաձայն, ազգային պաշտոնական անունը Սաքարթվելո () է։

Քարթվելական այլ լեզուներում, ինչպես մեգրելերենով, Վրաստանը հիշատակվում է որպես Սաքարթվո (), լազերենով՝ Օքորթրա (), մինչդեռ սվաներենում այն օգտագործում է նույն անունը, ինչ վրացերենում՝ Սաքարթվելո։ Այս նույն արմատն ընդունված է նաև աբխազերենում, իսկ Վրաստանը նշվում է որպես Քիրթվիլա ()։

Էկսոնիմներ կսմ արտաքին աշխարհի անվանումներ

Իբերիա կամ Վիրք 
Իբերիա անվան ստուգաբանություններից մեկը հայկական ծագում ունի։ Այն առաջարկել է Գիորգի Մելիքիշվիլին, այն է, որ այն առաջացել է այդ երկրի՝ «Վրաստան» կամ  «Վիրք» (, Իվիրք և Իվերք) ժամանակակից հայերեն անվանումից, որն ինքնին կապված էր Սվեր (կամ Սվիր) բառի հետ, որը Վրաստանի քարթվելերեն անվանումն է։ «Ս» տառն այս օրինակում ծառայել է որպես նախածանց «Վեր» (կամ «Վիր») արմատային բառի համար։ Ըստ այդմ, Իվանե Ջավախիշվիլու տեսությանը հետևելով՝ «Սբեր» էթնիկական նշանակումը, որը Սվերի տարբերակ է, ստացվել է «Հբեր» («Հվեր») (և, այդպիսով, Իբերիա) բառն ու հայկական տարբերակները՝ Վերիա և Վիրիա։

Վրաստան հայկական անունը, Վիրք (այսինքն՝ Իբերիա) է։ Էթնիկ վրացիներին հայերենում անվանում են վրացիներ, բառացիորեն նշանակում է «իբերիացիներ»։

Ջորջիա 
Եվրոպական «Գորջիա» անվանումը հավանաբար բխում է վրացիների պարսկերեն նշանակումից՝  gurğ (), ğurğ, որը հասել է Սուրբ Երկրում գտնվող արևմտաեվրոպական խաչակիրներին և ուխտավորներին, որոնք այն արտաբերել են որպես Ջորջիա (նաև Ջորջանիա, Ջիորջինիա և այլն) և , սխալմամբ, դրա ծագումը կապվել է վրացիների շրջանում Սուրբ Գևորգի («Թետրի Ջիորջի», ) ժողովրդականության հետ։ Այս բացատրությունն են առաջարկում նաև Յակոբուս դե Վիտրին (Jacques de Vitry) և Ֆրանց Ֆերդինանդ ֆոն Տրոիլոն։

Մեկ այլ տեսություն (որը հայտնի է դարձել այնպիսի հայտնի անձանց կողմից, ինչպիսին է Ժան Շարդենը) Ջորջիա անվանումն իմաստապես կապում է հունարեն «հողագործ» բառի հետ ( ): Այս բացատրության կողմնակիցները երբեմն վկայակոչում են դասական հեղինակներին, մասնավորապես Պլինիոսին և Պոմպոնիուս Մելային (Pomponius Mela): Այս հեղինակները համարում են, որ «Ջորջի» ձևը (Georgi) կիրառվել է պարզապես հողագործությամբ զբաղվող ցեղերին իրենց, այսպես կոչված, քոչվոր և հովվական հարևաններից (որոնք ապրում էին Panticapea գետի մյուս ափին Տավրիկայում) տարբերակելու համար։   19-րդ դարում Մարի-Ֆելիսիտե Բրոսեն նախընտրելի է համարել այն տարբերակը, որ Ջորջիա անունը ծագել է Մտկվարի գետի անունից դառնալով Կուրոս-Քյուրոս-Կուրա-Ջուրզան (Kuros-Cyrus-Kura-Djurzan):

Ըստ մի շարք ժամանակակից գիտնականների, «Ջորջիա» տարբերակը, հավանաբար, փոխառվել է 11-րդ կամ 12-րդ դարերում սիրիական gurz-ān/gurz-iyān  և արաբական ĵurĵan/ĵurzan տարբերակներից, որոնք ստացվել են նոր պարսկական gurğ/gurğān ձևից, որն ինքնին բխում է միջին պարսկական waručān անհասկանալի բնօրինակից, բայց հիշեցնում է արևելյան տրանսկասպյան Գորգան տեղանունը, որը գալիս է հին պարսկական varkâna- ՝ «գայլերի երկիր» ձևից։ Սա կարող է ունենալ նույն ստուգաբանությունը, ինչ որ հայկական Վիրք ձևը, որը հունահռոմեական Իբերիա (Ἴβηρες) թարգմանության աղբյուրն է, Իբերիայի, որը էթնոնիմ է և որն արդեն հայտնի էր որպես Պիրենեյան թերակղզու իբերիական ժողովուրդների անվանում։

Գրուզիա 
Վրաստանի Գրուզիա ( ['gruzʲɪjə]) ռուսերեն էկսոնիմը նույնպես պարսկական ծագում ունի (պարսկերեն )՝  Գորջեստան, Gorjestân (,  - Գուրձիստոն,  - Գյուրջ)

Ռուսական անունը՝ որպես գուրզի (гурзи), առաջին անգամ հանդիպում է Իգնատի Սմոլնյանիի ճանապարհորդական գրառումներում (1389)։

Աֆանասի Նիկիտինը Վրաստանն անվանել է «Գորզինսկայա զեմլյա» (Гурзыньская земля - «Գուրզիների երկիր») (1466-1472)։

Հնչյունների տեղափոխության արդյունքում «Գուրզը» վերափոխվել է «Գրուզի» և, ի վերջո, «Գրուզ-իայի» («Груз-ия»): Ռուսական անունը փոխանցվել է մի շարք սլավոնական լեզուներին (բելառուսերեն, բուլղարերեն, խորվաթերեն, չեխերեն, մակեդոներեն, լեհերեն, սերբերեն, սլովակ, սլովեներեն, ուկրաիներեն), ինչպես նաև Ռուսական կայսրության և / կամ Խորհրդային Միության հետ պատմականորեն կապված այլ լեզուներին (օրինակ՝ լատվիերեն, լիտվերեն, էստոներեն, հունգարերեն, իդիշ, ղրղզերեն, թուրքմեն, ույղուր, չինարեն, ճապոներեն, կորեերեն, վիետնամերեն)։

Գրուզիա անունից հրաժարում 
2005 թվականի օգոստոսին Իսրայելում Վրաստանի դեսպան Լաշա Ժվանիան խնդրել է, որ եբրայախոսներն իր երկիրը անվանեն «Ջորջիա» () և հրաժարվեն «Գրուզիա» անունից։ Անունը մուտքագրվեց ժամանակակից եբրայերեն որպես Գրուզիա גרוזיה («Գրուզ-իա»)։ Համատեղ գործածվում էին «Ջեորջիա»  (גאורגיה - երկու ծանր ջ- ով) և Գուրջիա  (גורג'יה) անունները, որը հավանաբար պայմանավորված էր նրանով, որ 1970-ականներին ԽՍՀՄ-ը, ընդառաջ գնալով Իսրայելի խնդրանքին, թույլատրեց, որ երկլեզու հրեաները ներգաղթեն Իսրայել։ «Գրուզիան» նույնպես ստանձնել էր վրաց-ռուսական երկլեզու հրեաների զանգվածաբար ներգաղթին մասնակցել։ Վրաստանի խնդրանքը բավարարվեց, և այժմ Իսրայելն այդ երկիրն անվանում է Ջեորջիա։

2011 թվականի հունիսին Վրաստանի Արտաքին գործերի նախարարությունը հայտնեց, որ Հարավային Կորեան համաձայնել է երկիրը կոչել «Ջոջիա» (조지아)՝ Ռուսաստանի ազդեցությամբ գործածվող նախկին «Ջեուրուջիա» (그루지야) ձևի փոխարեն։ Վրաստանի կառավարությունը շարունակում է այդ խնդրով բանակցություններ վարել այլ երկրների հետ։

2015 թվականի ապրիլին Ճապոնիան Վրաստանի պաշտոնապես ընդունված   ճապոնական անվանումը, որը բխում էր ռուսական «Գրուզիա» անվանումից փոխարինեց  տարբերակով, որը բխում է անգլերեն Ջեորջիա անվանումից։

2018 թվականի մայիսին Լիտվան անցավ «Սաքարտվելաս» ձևին, որը բխում է Վրաստանի բնօրինակ «Սաքարթվելո» անունից։ Նոր անվանումը Վրաստանի համար այլընտրանք կլիներ վաղուց հաստատված «Գրուզիա» ձևի կողքին։ Վրաստանը ի սկզբանե խնդրել էր փոփոխություն կատարել 2009 թվականի դեկտեմբերին, որպեսզի «Գրուզիա» -ի փոխարեն անվանվեր «Ջեորջիյա», երբ հարցումն ուղարկվել էր լիտվերեն լեզվի հանձնաժողովին և այդ ժամանակ մերժվել էր։ 2010 թվականին Վրաստանի այն ժամանակվա արտաքին գործերի նախարար Գրիգոլ Վաշաձեն Լիտվա կատարած պաշտոնական այցի ընթացքում խոստացավ «ոչնչացնել Գրուզիա անունը» և Լիտվայի իշխանություններին խնդրեց անվանափոխություն կատարել։ Լիտվայի իշխանությունները կատարեցին անցումը Վրաստանի Անկախության օրվա կապակցությամբ և այն նկարագրեցին որպես «մեծ նվեր վրաց ժողովրդին», երբ Վրաստանը նշում էր Վրաստանի Առաջին Հանրապետության անկախության հռչակման 100-ամյակը։ Որպես գնահատանքի ժեստ, Վրաստանն էլ փոխեց Լիտվայի՝ Ռուսաստանից ստացված «Լիտվա» անվանումը ()՝ լիտվացիների համար հարազատ «Լիետուվա» անունով։ Ըստ այդմ, լիտվերենում Վրաստանի դեսպանությունը փոխեց իր  «Գրուզիյոս Ամբասադա» անունը՝ դառնալով «Սաքարթվելո Ամբասադա»։ Այնուամենայնիվ, 2019 թվականի դրությամբ ավանդական «Գրուզիյա» անունը դեռ ավելի տարածված էր, քան նոր անունը լրատվամիջոցներում և սոցիալական ցանցերում։

2019 թվականի հունիսին Վրաստանում տեղի ունեցած բողոքի ցույցերի ժամանակ, Ուկրաինայի նախկին նախագահ Պետրո Պորոշենկոն «Ուկրաինայի Արտաքին գործերի նախարարությանը» կոչ արեց՝ Վրաստանի ուկրաինական Գրուզիյան անփոխել Սաքարտվելո։

Տես նաև 
 Հայաստանի անվանում

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Վրաստանի պատմություն
Վրաստան
Վայրերի անվանումներ
Պետությունների անվանումներ
Վրացական մշակույթ