Պարտադիր կրթություն

Պարտադիր կրթություն, կրթության այն ժամանակահատվածը, որը պարտադիր է բոլոր մարդկանց համար և հաստաստված է կառավարությանկողմից։ Կրթությունը կարող է անց կացվել դպրոցներում կամ այլ ուսումնական վայրերում։

Դպրոց պարտադիր հաճախման  օրենքը պարտավորեցնում է ծնողներին իրենց երեխային որևէ դպրոց ուղարկել։

Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային oրենքների մասին միջազգային դաշնագիրը բոլորի համար ապահովում է անվճար կրթություն որոշակի տարիների ընթացքում։ Բոլոր երկրները, բացի Բութանից, Օմանից, Պապուա Նոր Գվինեայից, Սողոմոնյան Կղզիներից և Վատիկանից ունեն պարտադիր կրթության մասին օրենք։

Նպատակ 
20-րդ դարի սկզբին պարտադիր կրթությունը նախատեսված էր ֆիզիկական հմտությունները բարելավելու համար։ Այն դեռահասների մոտ զարգացնում է նաև մարդկանց հետ հաղորդակցվելու հմտությունները և ծանոթացնում է էթիկայի կանոններին, ներգաղթյալներին թույլ է  տալիս հեշտությամբ ներգրավվել նոր երկրի անծանոթ հասարկությունում։ Ներկայումս, բազմաթիվ երկրներ ընդունում են, որ յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի կրթություն ստանալու։

Այն օգնում է բարելավել քաղաքացիների կրթության մակարդակը, կրճատել ընտանիքի ֆինանսականի պատճառով դպրոց չհաճախող աշակերտների թիվը և նվազագույնի հասցնել գյուղական և քաղաքային բնկավայրերի կրթության որակի տարբերությունը։

Երկրում կրթության մատչելիության և աշակերտների հմտությունների միջև ընդհանուր հարաբերակցությունը ցածր է։ Կրթության հասանեելիության և դրա որակի միջև անդունդը կարող էր առաջանալ կրթության ոլորտում թույլ քաղաքականության կամ այդ քաղաքականությունն իրականացնողների տեղեկատվացության պակասի պատճառով, քանի որ նրանք չգիտեն՝ ինչպես ոգեշնչել աշակերտին սովորել։ Որոշ պարագաներում կառավարությունները կարող են շահագրգռված լինել տրամադրել կրթություն, սակայն նրանց նպատակը կարող է ամենևին էլ չլինել քաղաքացիների գիտելիքի և հմտությունների բարելավումը։ Մյուղ կողմից էլ հանրապետական կառավարման ձև ունեցող երկներում քաղաքացիների համար անհրաժեշտ և կարևոր է կրթված լինելը։

Պատմություն

Անտիկ ժամանակաշրջանից մինչև միջնդար 
Պարտադիր կրթության մասին իմացել են դեռ անտիկ շրջանում։ Սակայն այն հիմնականում վերաբերում էր թագավորական, կրոնական և զինվորական կազմակերպություններին, որը էությամբ տարբերվում է ժամանակակից պարտադիր կրթությունից։

Պարտադիր կրթություն հասկացությունը Արևմուտքում հայնտի է դարձել Պլատոնի «Հանրապետության» շնորհիվ (մ․թ․ա․ 424-348)։ Պլատոնը այն շատ պարզ ձևով էր ներկայացնում։ Կատարյալ քաղաքը պահանջում է կատարյալ քաղաքացիներ, իսկ կատարյալ քաղաքացիները՝ կատարյալ կրթություն։ Պլատոնի արտահայտած մտքերը արդիական դարձան Ռենեսասնի ժամանակաշրջանում, իսկ Մարսիլիո Ֆիչինոյի (1434–1499) Պլատոնի աշխատությունների թարգմանությունները եղան Լուսավորության ժամանակաշրջանի գագաթնակետը։ Լուսավորության ժամանակաշրջանի փիլիսոփա Ժան-Ժակ Ռուսոն, որ հայնտի է կրթության վերաբերյալ իր աշխատանքներով («Էմիլ կամ դաստիրակաության մասին» տրակտատ-վեպ), ասել է․ «Հանրային կրթության մասին լավ պատկերացում ունենլաու համար  կարդացեք Պլատոնի «Հանրապետությունը»։ Այն միայն քաղաքական տրակտակ չէ, ինչպես որ մտածում են գիրքը միայն վերնագրով դատողները, այն ամենագեղեցիկ և հրաշալի աշխատանքներից է, որ երբևէ գրվել է դաստիարակության մասին։

Սպարտայում 6-7 տարեկան տղաներին ուղարկում էին զինվորական պատրաստության դպրոցներ։ Դասընթացները շատ դաժան էին և ստացել էին «կոփման ծանր շրջան» անվանում։ 18-20 տարեկանում սպարտացի տղամարդիկ պետք է անցնեին թեստ, որը կազմված էր ֆիզիկական պատրաստվածությունից, ռազմական կարողություններից և առաջնորդելու հմտություններից։ Թեստը ձախողելու դեպքում նրանք զրկվում էին քաղաքացիությունից և քաղաքացիական իրավունքից։ Հաջողությամբ հանձնելու դեպքում համարվում էին արժանի տղամարդ և քաղաքացի, շարունակում էին ծառայել բանակում մինչ 60 տարեկան, որից հետո անցնում էին թոշակի։

Հրեաստանում դեռ վաղ ժամանակներում յուրաքանչյուր ծնող պարտավորված էր, թեկուզ ոչ ֆորմալ կերպով, կրթել իր երեխային։ Դարերի ընթացքում քաղաքների և գյուղերի զարգացման հետևանքով ի հայտ եկան Ռաբիս կոչված ուսուցիչները։ Ըստ «Թալմուդի» («Բավա Բաթրա 21ա» տրակտատ), որտեղ փառաբանվում է իմաստուն Ջոշուա բեն Գամլան մ․թ․ 1-ին դարում հրեական կրթության հաստատություն հիմադրելու համար, Բեն Գամլան հիմնում էր դպրոցներ բոլոր քաղաքներում և սահմանել էր օրենք, ըստ որի 6-8 տարեկան երեխաները պարտադիր պետք է ստանան կրթություն։

Ացտեկների կայսրությունը, որը կառավարվել է 1428-1521 թվականներին (ներկայիս Մեքսիկայի կենտրոնական մասը), առաջինն էր, որ ստեղծեց պարտադիր կրթության համընդհանուր համակարգ։

Վաղ ժամանակակից դարաշրջան 
Ռեֆորմացիայից հետո հաստատվեց պարտադիր կրթության օրենք տղաների և աղջիկների համար՝ սկզբում այն մարզերում, որոնք հիմա Գերմանիայի կազմի մեջ են, հետագայում Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում։

Մարթին Լյութերը իր An die Ratsherren aller Städte deutschen Landes (Գերմանիայի բոլոր քաղաքների խորհրդականներին, 1524) ճառով կոչ էր անում հաստատել պարտադիր կրթության օրենքը, որպեսզի բոլորը կարողանային կարդալ Աստվածաշունչը։ Այդ օրինակին սկսում է հետևել նաև Հռոմեական կայսրությւան բողաքական հարավ-որևմտյան ժողովուրդը։  1559 թվականին Գերմանիայի Վյուրթեմբերգ դքսությունը օրենք սահմանեց տղաների պարտադիր կրթության վերաբերյալ։ 1592 թվականին գերմանական Ցվայբրյուկեն դքսությունը դարձավ առաջինը, ոթր պարտադիր կրթություն սահամնեց և՛ տղաների, և՛ աղջիկների համար, դրան հետևեց Ստրասբուրգը՝ 1598 թվականին, ապա Սուրբ Հռոմեական կայսրությունը, որը ներկայիս Ֆրանսիայի տարածքում է։

1616 թվականին Շոտլանդիայում դպրոցների հիմնադրման մասին ակտը պարտադրում էր, որ բոլոր ծխականները հիմնեն դպրոցներ և իրենք էլ տան վճարները։ Շոտլանդիայի խորհրդարանը հաստատեց այդ որոշումը 1633 թվականի կրթության մասին ակտով և սահմանեց տարածքային հարկեր, որպեսզի կարողանա ապահովել ֆինանսավորումը։ Ծխականների ապահովված աջակցության ներքո մարդիկ կարողանում էին խուսափել հարկերից, որից մասին ազդարարվում է 1646 թվականի կրթության մասին օրենքում։ Դարաշրջանի խառնաշփոթի պատճառով կրթությունը ետին պլան մղվեց։ Սակայն 1696 թվականին ընդունված նոր ակտը հաստատեց պարտադիր դպրոցների կարևորությունը և անհրաժեշտության դեպքում դրանց պահպանումը տուգանքների և բռնագրավման միջոցներով։ Այդպես Շոտլանդիան դարձավ առաջին պետությունը, որ ունեցավ ազգային պարտադիր կրթություն։

Միացյալ նահանգներում, հետևելով Լյութերի և մնացած հեղափոխականների կոչերին, 1620 թվականին Պլիմութ գաղութը հիմնող սեպարտիստ- կոնգրեգացիոնալիստները պարտադրում էին ծնողներին, որ իրենց երեխաներին գրել և կարդալ սովորեցնեն։ Մասաչուսեթսի դպրոցի օրենքները՝ 3 օրենսդրական ակտերը, որոնք ընդունվել են Մասաչուսեթսի ծովածոցում 1642, 1647 և 1648 թվականներին, համարվում են ԱՄՆ-ում պարտադիր կրթության սահմանման առաջին քայլերը։ Ըստ 1647 թվականի ընդունված օրենքի  քաղաքները, որտեղ ապրում էին 50 և ավել ընտանիք, պարտավորվում էին վարձել ուսուցիչ, իսկ քաղաքը, որտեղ կար 100 և ավել ընտանիք, պետք է հիմներ դպրոց։

Պրուսիան 1763 թվականին ներդրել է ժամանակակից պարտադիր կրթական համակարգ ։ Generallandschulreglement-ը (Դպրոցական գլխավոր կանոնակարգ), գորշի է դրվել Ֆրիդրիխ Մեծի հրամանագրով 1763-հ թվականներին։ The Generallandschulreglement-ը, որը հեղինակել է Յոհան Ջուլիոս Հեքերը, պահանջում էր, որպեսզի բոլոր երիտասարդ քաղաքացիները՝ և՛ տղաները, և՛ աղջիկները,  5տարեկանից մինչև 13-14 տարեկան պարտադիր ստանային կրթություն և պետության կողմից տրամադրված դասագրքերի շնորհիվ որոշ պատկերացումներ կազմեին (Քրիոստոնեությունը) կրոնի, երգի, գրել- կարդալու մասին։

Ավստրիայում, Հունգարիայում և Չեխիայում նախադպրոցական պարտադիր կրթության մասին օրենքը սահմանել է կայսրուհի Մարիա Թերեզան 1774 թվականին։

Ուշ ժամանակակից դարաշրջան 
Պարտադիր դպրոց հաճախելու Պրուսիայի մոդելին աստիճանաբար սկսեցին հետևե նաև մյուս երկրները։ Այն ընդունվեց Դանիա- Նորվեգիայի և Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի, Էստոնիայի, Լատվիայի, հետագայում նաև Անգլիայի և Ֆրանսիայի կառավարությունների կողմից։

Ըստ բնակչության աճի և պարտադիր կրթության տարածման տվյալների, 2006 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕՆ հաշվարկել էր, որ հետագա 30 տարիների ընթացքում ավելի շատ մարդ կստանա պետական կրթություն, քան մարդկության ողջ պատմության ընթացքում։

Ֆրանսիա 
Ֆրանսիան չէր շտապում պարտադիր կրթություն մտցնելու հարցում՝ այս անգամ աշխարհիկ պետության և կաթոլիկ եկղեցու միջև եղած տարաձայնությունների պատճառով։ Բազմիցս առաջարկվել էին պարտադիր կրթության մասին տարբերակներ և 1833 թվականին ընդունվեց Գիզոտի օրենքը։ Գիզոտի օրենքը բոլոր համայնքներին պարտադրում էր տղա երեխաներին ապահովել կրթությամբ և դպրոցական դասագրքերը կենտրոնացած լինեին նրանց կրոնական և բարոյական դաստիարակության վրա։ Ժյուլ Ֆերիի 1881 թվականին ընդունած օրենքների փունջը ընդլայնեց կենտրոնական կառավորւթյան դերը կրթության մեջ և բոլոր աղջիկների և տղաների համար կրթությունը դարձրեց անվճար։ 1882 թվականին Ժյուլ ֆերիի օրենքների երկրորդ փունջը տղաների և աղջիկների կրթությունը պարտադիր դարձրեց մինչև 13 տարեկան։ 1936 թվականին առավելագույն տարիքը դարձավ 14 տարեկանը։ Իսկ 1959 թվականին այն հասավ 16 տարեկանի։

Միացյալ Նահանգներ 
1852 թվականին Մասաչուսեթսը դարձավ առաջինն էր ԱՄՆ-ի նահանգներից, որ օրենք ընդունեց պարտադիր կրթության վերաբերյալ։ մասաչուսեթսի Ըդհանուր դատարանը պարտադրեց, որ ամեն քաղաք հիմնի գիմնազիա։ Այն ծնողները, որ իրենց երեխաներին չէին ուղարկում դպրոց, տուգանվում էին, և կառավարությունը իրավունք ուներ երեխաներին կտրել իրենց ծնողներից և տալ սովորելու, եթե կառավարությունը ճանաչեր նրանց անկարող երեխային պատշաճ կրթություն տալու։ 1918 թվականին Միսսիսիպին եղավ վերջին նահանգը, որ պարտադիր կրթության մասին օրենք սահմենց։

1922 թվականին Օրեգոնում ընտրության է դրվում պարտադիր կրթության մասին օրենք, որը պարտադրում էր բոլոր 8-16 տարեկան երեխաներին (բացառությամբ մտավոր և ֆիզիկական հիվանդ երեխաներին, որ դպրոցից հեռու էին ապրում կամ ունեին գրավոր փաստաթուղթ՝ըստ որի նրանց իրավունք ունեին մասնավոր կրթություն ստանալու), հաճախել հանրային դպրոցներ։ Օրենքը միաձայն ընդունվում է, սակայն հետագայում Միացյալ Նահանգների Վերին Ատյանը այն ոչ սահմանադրական օրենք է կնքում՝ բացատրելով, որ «երեխան պետությանը չի պատականում»։ Այս դեպքից հետո վիճաբանություններ սկվեցին, թե արդյոք մասնավոր դպրոցները իրավունք ունեն շարունակել իրենց գործը և կրթել Միացյալ Նահանգներում։

Ռուսաստան/ԽՍՀՄ 
Սովետական Միությունում պարտադիր կրթության մասին օերնքը ընդունվել է 1930 թվականին։In the Soviet Union, a compulsory education provision law was implemented in 1930. Պետության կողմից տրամադրված կրթության առաքելությունը անգրագիտության վերացումն էր։ Համաձայն վարչակարգի հնգամյա ծրագրերի ընդհանուր նպատակների՝ կրթության տրամադրման և գրագիտության ուսուցման շարժառիթը «տեխնիկապես հմուտ և գիտականորեն գրագետ քաղաքացիների նոր սերունդ պատրաստելն էր»։ Արդյունաբերական արգացումը պահանջում էր ավելի հմուտ աշխատողներ։ Տաղանդի ոչ մի աղբյուր չպետք է կորչեր, և այդ բացահայտելու միակ միջողը մասսայական կրթությունը արագ զարգացնելն էր։ Սովետական դպրոցները «արձագանքում էին հասարակության տնտեսական պահանջներին»՝ կենտրոնանալով «մաթեմատիկայի հիմնական ձևավորման և տնտեսական արտադրանք ստանալու պոլիտեխնիկական գիտելիքների վրա »։

Չինաստան 
Չինաստանի իննամյա պարտադիր կրթությունը պաշտոնապես հաստատվել է 1986 թվականին՝ որպես տնտեսական արդիականացման ծրագրի մաս։ Այն մշակվել էր «համընդհանուրացման» նպատակով՝կրթական բացը լրացնելով տնտեսական զարգացմամբ, իսկ գյուղական և քաղաքային շրջաններում նոր ապահով և արդյունավետ դպրոցներ բացելով։ Ծրագիրն ի սկզբանե բոլորին չէր ապահովում՝ հսկայական բնակչության և տնտեսական վատ հիմքեր ունենալու պատճառով, սակայն 1999 թվականին հիմնական և միջնակարգ դպրոցները կարողացան սպասարկել բնակչության 90%-ին։

Ընդունման տարեթվեր

1700s 

 1739: 
 1763: 
 1774:

1800s 

 1814: 
 1824: ,
 1834: 
 1841: 
 1842: 
 1844: 
 1852: 
 1857: 
 1864: , 
 1868: 
 1869: , , 
 1870: 
 1871: , , ,
 1872: ,   (de facto unenforceable), 
 1873: , 
 1874: , , , 
 1875: , , 
 1876: , 
 1877: , ,
 1878: 
 1880: , , ,
 1882: , 
 1883: , ,  , ,
 1884: 
 1885: 
 1886:  (abolished)
 1887: 
 1889: , , 
 1890: ,
 1892: 
 1895: 
 1896: , 
 1897: , , 
 1899: ,

1900s 

 1900: ,
 1902: , 
 1904: 
 1905: , , ,
 1906:  
 1907: ,,
 1908: 
 1909: , ,
 1910: 
 1912: 
 1913: 
 1915: , , , 
 1917: 
 1918: 
 1919: ,  (only for children with less than 3 km to nearest school), 
 1920: , ,  (white children only)
 1921: , 
 1923: 
 1925: 
 1927:  (reintroduced)
 1929: 
 1930: , 
 1935: 
 1943: , 
 1946: 
 1949: 
 1951: 
 1952: 
 1953: , 
 1960: 
 1961: 
 1962: , 
 1963: , 
 1964:  (children with less than three miles to nearest school)
 1965: 
 1971: 
 1973: 
 1975: 
 1976: ,
 1981: , 
 1988: , 
 1990: , ,  (all children)
 1991: 
 1994: 
 1996: ,  (abolished for women)
 1998: ,

2000s 

 2000: 
 2001:  (reintroduced for women), 
 2003: , , 
 2005: 
 2007: 
 2008: , 
 2009: {{դրոշավորում|Կոնեկտիկուտ} (enforceable misdemeanor, unenforceable prior to 2009)
 2010: 
 2021:  (secondary school abolished for women)

Երկրներ, որոնք չունեն պարտադիր կրթություն

Երկրներ 
Տվյալ աղյուսակը ցույց է տալիս, թե որ երկրում քանի տարեկանից է սկսվում և ավարտվում պարտադիր կրթությունը։ Հիմնականում սկսվում է 6 տարեկանից, սակայն այ  տատանվում է 3-8 տարեկանի շրջանում։

Քննադատություն 
Թեև պարտադիր կրթությունը հիմնականում համարվում է կարևոր և օգտակար, ոմանց համար ներկայումս այն անարդյունավետ և հնացած մեթոդ է, և արժանանաում է բազմաթիվ քննադատությունների։ Ըստ նրանց այն խլում է երեխայից իր ազատությունը և պարզապես քաղաքական հսկողության մեթոդ է, այն չի սովորեցնում ինչպես ապրել իրական կյանքում՝ դպրոցի պատերից դուրս, և կարող է բացական հետևանքներ թողնել երեխայի վրա՝ հանգեցնելով ապատիայի, սթրեսի և դեպրեսիայի։

Տե՛ս նաև 

 Կրթություն իրավունք
 Մասնավոր դպրոց

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Coleman, J. S., et al. (1966). Equality of Educational Opportunity. Washington: U.S. Government Printing Office.
 
 Paglayan, A. (2020). "The Non-Democratic Roots of Mass Education: Evidence from 200 Years." American Political Science Review.
 Van Horn Melton, J. (1988). Absolutism and the Eighteenth-Century Origins of Compulsory Schooling in Prussia and Austria Cambridge: Cambridge University Press.
 White, John (1876). "The Laws on Compulsory Education," The Fortnightly Review, Vol. XXV, pp. 897–918.

Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Կրթություն
Մարդու իրավունքների խախտում
Մարդու իրավունքներ
Կրթության պատմություն
Հանրային իրավունք
Կրթական տերմինաբանություն