Ռազմական քեյնսականություն

Ռազմական քեյնսականություն, տնտեսական քաղաքականություն, որը հիմնված է այն դիրքորոշման վրա, որ կառավարությունը տնտեսական աճը խթանելու համար պետք է ավելացնի ռազմական ծախսերը։ Սա հարկաբյուջետային խթանման քաղաքականություն է, որը պաշտպանում էր Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը։ Բայց այն դեպքում, երբ Քեյնսը պաշտպանում էր հանրային օգտակար իրերի (մասնավորապես ենթակառուցվածքների) պետական ծախսերի ավելացումը, պետական լրացուցիչ ծախսերը հատկացվում են ռազմական արդյունաբերությանը։ Ընդ որում պաշտպանության ոլորտն այն ոլորտն է, որի նկատմամբ գործադիր իշխանությունն ունի ավելի հայեցողական իշխանություն։ Նման քաղաքականության բնորոշ օրինակներն են Նացիստական Գերմանիան կամ Միացյալ Նահանգները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո, Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի և Հարի Ս. Թրումանի նախագահության ընթացքում։ Տնտեսության այս տեսակը կապված է սոցիալական պետությունների և միլիտարիզմի միջև փոխկախվածության հետ, որոնցում վերջինս առաջինին կերակրում է պոտենցիալ անսահմանափակ պարույրով։ Տերմինը հաճախ օգտագործվում է նվաստացուցիչ կերպով այն քաղաքական գործիչների նկատմամբ, ովքեր ակնհայտորեն մերժում են քեյնսյան տնտեսությունը։ Բայց օգտագործում են քեյնսյան փաստարկներ` ի պաշտպանություն չափազամց մեծ ռազմական ծախսերի։

Քեյնսյան տնտեսություն և դրա կիրառում 
Ռազմական քեյնսականության առավել անմիջական տնտեսական քննադատությունը պնդում է, որ ոչ ռազմական հանրային ապրանքների վրա պետական ծախսերը, ինչպիսիք են առողջապահությունը, կրթությունը, հասարակական տրանսպորտը և ենթակառուցվածքների վերանորոգումը, ավելի շատ աշխատատեղեր են ստեղծում, քան համարժեք ռազմական ծախսերը։

Ռազմական քեյնսականության քննադատ Նոամ Չոմսկին պնդում է, որ ռազմական քեյնսականությունը պետությանն առավելություններ է տալիս ոչ ռազմական քեյնսականության նկատմամբ։ Մասնավորապես, ռազմական քեյնսականությունը կարող է իրականացվել ավելի քիչ հանրային շահով և մասնակցությամբ։ Նա ասել է, որ սոցիալական ծախսերը կարող են արթնացնել հանրային շահն ու մասնակցությունը, դրանով իսկ ուժեղացնելով ժողովրդավարության սպառնալիքը, հասարակությունը հոգ է տանում հիվանդանոցների, ճանապարհների, թաղամասերի և այլնի մասին, բայց կարծիք չունի հրթիռների և բարձր տեխնոլոգիական կործանիչների ընտրության մասին։ Ըստ էության, երբ հասարակությունն ավելի քիչ է հետաքրքրվում պետական ծախսերի մանրամասներով, դա պետությանը տալիս է ավելի մեծ ազատություն, թե ինչպես է նա ծախսում գումարը։

Երրորդ ռայխի տնտեսության մեծ մասը կենտրոնացած էր ռազմականացման վրա, հատկապես սլավոնական ժողովուրդների հետ հնարավոր պատերազմին նախապատրաստվելու համար, այլ ոչ թե սպառողական ապրանքների արտադրության կամ առևտրային ընդլայնման։ Այնուամենայնիվ, զենքի արդյունաբերության մեջ կապիտալի կենտրոնացումը նպաստեց Գերմանիայի արդյունաբերական կարողությունների արագ ընդլայնմանը և օգնեց նվազեցնել գործազրկության մակարդակը։

Միացյալ Նահանգներում այս տեսությունը կիրառվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ ԱՄՆ-ում նախագահել են Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտը և Հարի Թրումանը։ Հարի Թրումանն այն ամրագրել է NSC-68 փաստաթղթով։ Ռազմական քեյնսականության ազդեցությունը ԱՄՆ տնտեսական քաղաքականության ընտրության վրա շարունակվեց մինչև Վիետնամի պատերազմը։ Քեյնսականները պնդում են, որ պետական ծախսերը հիմնականում պետք է օգտագործվեն օգտակար նպատակների համար, ինչպիսիք են ենթակառուցվածքային ներդրումները, բայց նույնիսկ անօգուտ ծախսերը կարող են օգտակար լինել ռեցեսիաների ժամանակ։ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը պաշտպանում էր, որ պետական ծախսերը կարող են օգտագործվել հանուն խաղաղության և բարգավաճման՝ պատերազմի և ավերածությունների փոխարեն։ Նման քաղաքականության օրինակ է համարվում 1930-ականների Հանրային աշխատանքների վարչակազմը Միացյալ Նահանգներում։

1933 թվականին Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը բաց նամակով դիմեց նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտին ՝ կոչ անելով նոր նախագահին վերցնել այն գումարը, որը կծախսվի հանրային աշխատանքների ծրագրերի վրա։
Չնայած գաղափարը սկիզբ է առել Քեյնսից, նմանատիպ տերմինը հաճախ վերագրվում է Բարնի Ֆրենկին, և, կարծես, այն առաջին անգամ օգտագործվել է F-22 կործանիչի ֆինանսավորման կապակցությամբ:

Ձևեր 
Կարելի է առանձնացնել ռազմական քեյնսականության հետևյալ ձևերը՝

 Առաջինը, տարբերություն կա ռազմական ծախսերը որպես «պոմպային հիմք» օգտագործելու և այդ ծախսերի միջոցով երկարաժամկետ մուլտիպլիկատիվ էֆեկտի հասնելու ջանքերի միջև։ Կառավարությունը կարող է որոշում կայացնել հաստատել կործանիչների, ռազմանավերի կամ ռազմական նշանակության այլ ապրանքների գնումները` ռեցեսիան հաղթահարելու համար։ Որպես այլընտրանք, այն կարող է հաստատել կործանիչների, ռազմանավերի կամ ռազմական նշանակության այլ ապրանքների գնումը տվյալ բիզնես ցիկլի բոլոր տարիների ընթացքում։ Քանի որ խոշոր սպառազինությունների համակարգերի ստեղծումը պահանջում է մանրակրկիտ պլանավորում և հետազոտություն, կապիտալիստական պետությունները հակված են նախընտրել ապավինել զենքի գնումներին կամ այլ ռազմական հատկացումներին` երկարաժամկետ մակրոտնտեսական քաղաքականություն և կարգավորում մշակելու համար։
 Երկրորդ տարբերությունը, որը պետք է արվի, ռազմական քեյնսականության առաջնային և երկրորդային ձևերի տարբերակումն է։ Երկու դեպքում էլ պետությունն օգտագործում է բազմապատկիչի մեխանիզմը հասարակության մեջ համախառն պահանջարկը խթանելու համար։ Բայց ռազմական քեյնսականության հիմնական ձևը վերաբերում է մի իրավիճակի, երբ պետությունն օգտագործում է իր ռազմական հատկացումները որպես բիզնեսի ցիկլը կառավարելու հիմնական միջոց։ Ռազմական քեյնսականության երկրորդական ձևի դեպքում այդ հատկացումները նպաստում են լրացուցիչ պահանջարկի ձևավորմանը, բայց ոչ այն չափով, որով տնտեսությունն ամբողջությամբ կամ առաջին հերթին ղեկավարվում է ռազմական հատկացումներով։
 Երրորդ տարբերությունը գալիս է այն դիտարկումից, որ ժամանակակից կապիտալիստական տնտեսությունները գործում են ոչ թե որպես փակ համակարգեր, այլ ապավինում են արտաքին առևտրին և արտահանմանը` որպես դրանց ավելցուկի մի մասի իրացման ուղիներ։ Այս ընդհանուր դիտողությունը վերաբերում է նաև ռազմական ոլորտում առաջացած ավելցուկին։ Ինչպես հաստատում է զենքի արտահանման պետական խթանման վերաբերյալ տվյալների հսկայական քանակությունը, կապիտալիստական պետություններն ակտիվորեն փորձում են ապահովել, որ իրենց սպառազինությունների արտադրության կորպորացիաները մուտք ունենան օտարերկրյա պետություններից ներմուծման պատվերներ, և նրանք դա անում են, մասնավորապես, մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ ստանալու համար։ Հետևաբար, անհրաժեշտ է նաև ռազմական քեյնսականության երկու ձևերի` ներքին և «արտաքին» ձևերի միջև տարբերակում դնել։

Մշտական ռազմական տնտեսություն 
Մշտական ռազմական տնտեսության հայեցակարգը ծագել է 1944 թվականին Էդ Սարդի (կեղծանունը` Ֆրենկ Դեմբի, Ուոլթեր Ս.Օուքս և թ. ն. Վենս) հոդվածում, տեսաբան, որը կանխատեսում էր հետպատերազմյան սպառազինությունների մրցավազքը։ Այն ժամանակ նա պնդում էր, որ Միացյալ Նահանգները կպահպանի ռազմական տնտեսության բնույթը, նույնիսկ խաղաղ պայմաններում ԱՄՆ ռազմական ծախսերը կմնան մեծ, ինչը կնվազեցնի գործազուրկների տոկոսը 1930-ականների համեմատ։ Նա ընդլայնեց այս վերլուծությունը 1950 և 1951 թվականներին։

Էմպիրիկ գնահատականներ 
Շատ տնտեսագետներ փորձել են գնահատել ռազմական ծախսերի մուլտիպլիկատիվ ազդեցությունը, սակայն ստացել են խառը արդյունքներ։ 42 առաջնային ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը` 243 գնահատականներով, ցույց է տվել, որ ռազմական ծախսերը հակված են մեծացնել տնտեսությունը ռազմական արտահանմամբ զարգացած երկրներում, բայց նվազեցնում են տնտեսությունը ավելի քիչ զարգացած երկրներում՝ ընդհանուր առմամբ քաղաքական կոռուպցիայի ավելի բարձր մակարդակներով։

Արտաքին գործոններ 
Արտաքին գործոնները հազվադեպ են հաշվի առնվում, եթե երբևէ հաշվի առնվում են, մուլտիպլիկատիվ էֆեկտը գնահատելիս։ Դա կարող է լուրջ խնդիր դառնալ ռազմական ծախսերի համար։ Օրինակ ՝ Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետությունը (ԻԼԻՊ) հիմնականում ապավինում է ռազմաավարային զենքին։ Օրինակ Մոսուլում 2014 թվականի հունիսի 4-ից 10-ն ընկած ժամանակահատվածում 500-ից 600 ԻԼԻՊ զինծառայողներից բաղկացած խումբը կարողացավ գրավել վեց դիվիզիայի արժողությամբ ռազմավարական սպառազինություն` բոլորը մատակարարված ԱՄՆ-ից, այն ուժերից, որոնց թիվը, ըստ փաստաթղթերի կազմում էր 120,000 մարդ։ Ռազմական ծախսերի մուլտիպլիկատիվ ազդեցությունը դիտարկելիս սպանված մարդիկ և ոչնչացված գույքը հաշվի չեն առնվում։ Միակ բանը, որ հաշվի է առնվում, գողացվածի դիմաց զենքի վաճառքի ավելացումն է և ԻԼԻՊ-ի դեմ պայքարի հետ կապված ծախսերը։ Սա դիտվում է որպես Միացյալ Նահանգների ՀՆԱ-ի աճ, և ենթադրվում է, որ դա լավ է։

Տես նաև 

Քեյնսականություն
Սառը պատերազմ
Երկրների ցանկ ըստ ռազմական ծախսերի
Ռազմաարդյունաբերական համալիր
Ռազմական տնտեսություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

Walter S. Oakes, 1944, "Towards a Permanent Arms Economy?", Politics, February.
T. N. Vance, 1950, "After Korea What? An Economic Interpretation of U.S. Perspectives", New International, November–December.
T. N. Vance, 1951, "The Permanent Arms Economy", New International. [series of articles]
Charles Edward Wilson, "Army Ordnance (Vol. XXVI, No. 143, March–April 1944)".
Tony Cliff, Perspectives for the permanent war economy. Socialist Review March 1957. Reprint Tony Cliff, Marxist Theory after Trotsky. Selected Writings. Volume 3. Bookmarks London 2003. 
Chris Harman, Explaining the Crisis – A Marxist Re-Appraisal. Bookmarks London 1999. 
 Chris Harman, Analysing Imperialism International Socialism 99. Summer 2003.
Michael Kidron, Western Capitalism Since the War. Penguin Books Harmondsworth 1970.
Alfred Sohn-Rethel, Industrie und Nationalsozialismus. Aufzeichnungen aus dem “Mitteleuropäischen Wirtschaftstag”. Wagenbach-Verlag Berlin 1992. 
 Alfred Sohn-Rethel, Economy and class structure of German fascism London, CSE Books 1978.
Ernest Mandel, Late Capitalism. London: Verso, 1975.

Արտաքին հղումներ 

 Cheap Wars by Jonathan Nitzan, Ph.D. Associate Professor of Political Economy, and Shimshon Bichler, Lecturer of Political Economy
 Defense Doesn't Need Stimulus by Christopher Preble, Ph.D. History
 Doesn't all the war spending stimulate the economy? And shouldn't the Bush tax cuts do the same? So why are we falling into recession? Dollars & Sense magazine
 Military Keynesianism to the Rescue? by Robert Higgs, Ph.D. Professor Emeritus of Economics
 Rich Nation, Strong Army: National Security and the Technological Transformation of Japan by Richard J. Samuels, Ph.D. Professor of Political Science
 The economic disaster that is military Keynesianism: Why the US has really gone broke by Dr.Chalmers Johnson in the English edition of Le Monde Diplomatique
 High Tech, A Subsidiary Of Pentagon Inc. by Robert B. Reich
 Macroeconomic Consequences of Peace: American Radical Economists and the Problem of Military Keynesianism, 1938–1975

Քեյնսականություն
Տնտեսական պատմություն
Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
Մակրոտնտեսագիտություն