Նիկոլայ Դուբովսկոյ

Նիկոլայ Նիկանորովիչ Դուբովսկոյ (, ), 19-րդ և 20-րդ դարերի վերջի ռուսական բնանկարային դպրոցի նկարիչ, ականավոր հասարակական գործիչ, Պերեդվիժնիկների ասոցիացիայի («Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերություն» - այսուհետ՝ ԳՇՑԸ) անդամ, ավելի ուշ՝ առաջնորդներից մեկը։ Ընկերությունը եղել է 19-րդ դարի ռուսական արվեստի ամենանշանակալի միություններից մեկը, որն ակնառու դեր է խաղացել ռուսական կերպարվեստի զարգացման գործում։

Դուբովսկոյը եղել է Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական արվեստների ակադեմիայի գեղանկարչության ակադեմիկոս (1898), ակադեմիայի իսկական անդամ (1900), Գեղարվեստի ակադեմիայի խորհրդի անդամ (1908), մանկավարժ (1909), պրոֆեսոր-բնանկարային արվեստանոցի վարիչ։ Կայսերական արվեստների ակադեմիային կից բարձրագույն արվեստի ուսումնարանի պրոֆեսոր, բնանկարային արվեստանոցի վարիչ (1911)։

Հեղինակ է ռուսական բնության խորաթափանց, վարպետորեն պատկերված և շատ սիրված նկարների և շարունակել է իր ուսուցչի՝ ակադեմիկոս Միխայիլ Կլոդտի (1832-1902) ընդարձակ, համայնապատկերային բնապատկերի ավանդույթը։ Նկարչի վրձնին են պատկանում ավելի քան չորս հարյուր նկար և մոտ հազար էտյուդ։

Դուբովսկոյը այն եզակի ռուս բնանկարիչներից է, ով արժանացել է ոսկե և արծաթե մրցանակների՝ Փարիզում, Մյունխենում և Հռոմում կայացած միջազգային արվեստի ցուցահանդեսներին մասնակցելու համար։ Բնանկարի վարպետի կտավները ներկայացված են Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահում (Մոսկվա), Ռուսական պետական թանգարանում (Սանկտ Պետերբուրգ), Օմսկի, Նիժնի Նովգորոդի, Նովոչերկասկի, Կազանի, Կրասնոյարսկի Վ. Ի. Սուրիկովի անվան պետական գեղարվեստական թանգարաններում, Սոչիի գեղարվեստի թանգարանում և Ռուսաստանի ու արտերկրի բազմաթիվ այլ թանգարաններում։

Նիկոլայ Դուբովսկու «Ժամհարություն» կտավը (1916) 2013 թվականի դեկտեմբերին լոնդոնյան MacDougall's աճուրդի տանը դարձել է լավագույն լոտը և վաճառվել ռեկորդային գումարով՝ 777,000 ֆունտ ստեռլինգով, երկու անգամ ավելի քան նախնական ներկայացված արժեքը։

Կյանք և ստեղծագործություն

Ուսումնառության տարիներ   

Նիկոլայ Նիկանորովիչ Դուբովսկոյը ծնվել է Նովոչերկասկում, տոհմական կազակի, Վոյսկա Դոնսկիի ավագ զինվորականի ընտանիքում։ Նկարել սկսել է մանուկ հասակից՝ պատճենելով նկարազարդումներ «Նիվա» և «Համաշխարհային նկարազարդում» ամսագրերից։ Նրա քեռին՝ նկարիչ Ա. Վ. Պիշկինը, սովորեցրել է տղային նկարել հիշողությամբ։ Չնայած վաղ տարիքից նկարչության հանդեպ ցուցաբերած հետաքրքրությանը, ընտանեկան անկոտրում ավանդույթի համաձայն, Դուբովսկոյը պարտավոր է եղել ընտրել զինվորականի ճակատագիրը։ Հոր թախանձանքով 1870 թվականին ընդունվել է Վլադիմիրի Կիևյան ռազմական գիմնազիա։

Սովորելով Վլադիմիրի Կիևյան ռազմական գիմնազիայում՝ Դուբովսկոյը չի թողել իր զբաղմունքը․ նկարչության դասը դարձել է նրա սիրելի առարկան։ Նա մանկավարժների ուշադրությունը գրավել է նրանով, որ իր ամբողջ ազատ ժամանակն օգտագործել է նկարչությամբ զբաղվելով։ Տղան նույնիսկ կարողացել է գաղտնի զբաղվել իր սիրած գործով՝ ընդհանուր վեր կացից երկու ժամ առաջ արթնանալով։ Նկատելով Դուբովսկոյի արվեստի հանդեպ հրապուրվածությունը, գիմնազիայի տնօրենը թախանձագին խորհուրդ է տվել հորը որդուն ուղարկել գեղանկարչություն սովորելու։

1877 թվականին Վլադիմիրի Կիևյան ռազմական գիմնազիան ավարտելուց հետո տասնյոթամյա Դուբովսկոյը հոր թույլտվությամբ մեկնել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ հաջողությամբ ընդունվել է Կայսերական արվեստի ակադեմիա՝ նախ որպես ազատ ունկնդիր, այնուհետև տեղափոխվել է պրոֆեսոր Միխայիլ Կլոդտի բնանկարային գեղանկարչության արվեստանոց՝ դառնալով նրա աշակերտը։ Նիկոլայ Դուբովսկոյը չորս տարի սովորել է Արվեստի ակադեմիայում և իր աշխատանքների համար ստացել չորս փոքր արծաթե մեդալ։ Դեռ ուսանողական տարիներին նա իր նկարները ցուցադրել է Ակադեմիայի ուսանողների դասարանում և Գեղարվեստի աջակցման ընկերությունում։

Հաջողությամբ ավարտելով դասընթացը՝ նա, այնուամենայնիվ, հրաժարվել է մասնակցել Մեծ ոսկե մեդալի մրցույթին և տվյալ թեմայով դիպլոմային աշխատանք նկարել։ Դեռևս Գեղարվեստի ակադեմիան չավարտած, 1881 թվականին կիսատ է թողել ուսումը՝ Իվան Կրամսկոյի գլխավորությամբ կրկնելով 1863 թվականի շրջանավարտների արարքը՝ հայտնի «14-ի խռովությունը», դրանով իսկ իրեն զրկելով ակադեմիայի աջակցությունից և արտասահման մեկնելու կրթաթոշակի հնարավորությունից։

Գեղարվեստի ակադեմիայից հեռանալուց հետո սկսնակ նկարիչն իրեն ամբողջությամբ նվիրել է բնանկարչությանը։ Այդ պահից իր սիրելի բնությունն է դարձել նրա ուսուցիչը։ Դուբովսկոյի ազատ թեմայով նկարված «Ամպրոպից առաջ» և «Անձրևից հետո» բնանկարները չեն ընդունվել գիտխորհրդի կողմից, սակայն նույն թվականին ցուցադրվել են Արվեստների աջակցման ընկերության ցուցահանդեսում և երկու աշխատանքն էլ արժանացել են մրցանակների։

Վարպետի կայացում 

1882 թվականից երիտասարդ նկարիչը սկսել է մշտապես մասնակցել Արվեստների աջակցման ընկերության ցուցահանդեսներին։ Նույն թվականին Դուբովսկոյը ստացել է Ընկերության երկրորդ մրցանակը «Անձրևից հետո» և «Ամպրոպից առաջ Փոքր Ռուսաստանում» ստեղծագործությունների համար։ Դուբովսկոյի նկարները սկսել են հայտնվել ցուցահանդեսներում 1880-ական թվականներին։ Բնանկարի ասպարեզում նկարչի առաջին քայլերն արդեն գրավել են հասարակության ուշադրությունը նրա աշխատանքների վրա։

1884 թվականին Շրջիկ արվեստի 12-րդ ցուցահանդեսում Դուբովսկոյը ներկայացրել է իր աշխատանքները՝ ցուցադրելով «Ձմեռ» կտավը, որը մեծ իրադարձություն է դարձել բնանկարի ոլորտում։ Նրանից առաջ ոչ ոք ներկերի միջոցով այդքան ճշմարիտ չի ներկայացրել առաջին ձյան թարմությունը, երեկոյան ստվերների երանգները և վերջին լուսավոր բծերը։ Նկարը դիտողը բնության սառը նկարագրություն չի նկատում, ընդհակառակը, այն վարակված է նկարչի խորը, անկեղծ զգացումներով ու ապրումներով, ով, այսպես ասած, շարունակում է բնության հետ իր պատմությունը և հանգիստ զրույցը։

Երիտասարդ բնանկարչի աշխատանքի առաջին ցուցադրությունը շրջիկ ցուցահանդեսում բարձր է գնահատվել ինչպես այն ժամանակվա արվեստի քննադատների, մասնավորապես Վլադիմիր Ստասովի, այնպես էլ հայտնի կոլեկցիոներների կողմից և Պավել Տրետյակովը ձեռք է բերել այդ նկարն իր պատկերասրահի համար։ Նկարչի այդ, արդեն լիովին անկախ ստեղծագործության մեջ նշմարվում է նրա ուսուցիչ Միխայիլ Կլոդտի ազդեցությունը։ Բայց, թերևս, ավելի նկատելի է Ալեքսեյ Սավրասովի, Ֆեոդոր Վասիլևի և Արխիպ Կուինջիի աշխատանքի հետ ժառանգական կապը։

Դուբովսկոյի բնանկարի մոտիվը միաձուլված էր ճշգրիտ մատուցված մոգական լուսավորության հետ, որոնք միասին ստեղծել են զարմանալիորեն ամբողջական բանաստեղծական տրամադրություն։ «(...) Թվում էր, թե Վասիլիևը և պարոն Կուինջին միավորել են իրենց տաղանդի լավագույն կողմերը մեկտեղել՝ այս գլուխգործոցի ստեղծման համար», - գրել է այդ տարիներին «Արտիստ» ամսագրի գեղարվեստական մեկնաբանը։ Վ. Ն. Միխեև։

Նման հաջողությունից հետո Դուբովսկոյը դարձել է Շրջիկ գեղարվեստական ցուցահանդեսների ընկերության կազմակերպած բոլոր ցուցահանդեսների անփոխարինելի մասնակիցը՝ հետագայում այդտեղ ցուցադրելով իր 700-ից ավելի աշխատանքները։

Դուբովսկոյի դեմոկրատական հայացքներն ու համոզմունքները նրան բերել են «Պերեդվիժնիկների» ճամբար, որտեղ աջակցություն է ստացել և նրա աշխատանքներն արագ ճանաչվել են։ Նա առաջինն է եղել երիտասարդ արվեստագետների համաստեղությունից, ինչպիսիք են Աբրամ Արխիպովը, Իսահակ Լևիտանը, Վալենտին Սերովը, Ապոլինարի Վասնեցովը, ով դարձել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության անդամ (1884)։

1886 թվականի Շրջիկ արվեստի 14-րդ ցուցահանդեսում ամենամեծ հաջողությունն ունեցել է Դուբովսկոյի «Վաղ գարուն» կտավը և այդ ժամանակից նրա անունը դարձել է ռուս նկարիչների շրջանում ամենաճանաչվածներից մեկը։

Այդ տարիների ընթացքում նկարիչը շատ է զբաղվել բացօթյա գեղանկարչությամբ։ 1887 թվականին ընդունել է Իլյա Ռեպինի հրավերը և բնակվել է Սիվերսկի նրա ամառանոցում, Սանկտ Պետերբուրգի շրջակայքում և մեծ ներշնչանքով է աշխատել բնության էտյուդների վրա։ Անկասկած, բնակվելով մեծ վարպետի հետ, նրա հետ շփումը չէր կարող իր ազդեցությունը չունենալ Դուբովսկոյի աշխատանքների վրա։ 1888 թվականին նա ամբողջ ամառն անցկացրել է Կիսլովոդսկում Նիկոլայ Յարոշենկոյի մոտ, որի հետ մտերմացել է և նրա ազդեցությամբ դարձել պերեդվիժնիկական հայացքների համակիր։ Նրանք չորս շաբաթ ձիով զբոսանք են կատարել Ռազմավիրական ճանապարհի երկայնքով՝ լեռնանցքներով՝ դեպի Սև ծով՝ բերելով բազմաթիվ կտավներ բնանկարներով։

Արվեստում Դուբովսկոյը տեսել է մարդկանց միմյանց և բնության հետ միավորելու հզոր միջոց, որի խզման դեպքում մարդը դարձել է ողորմելի հաշմանդամ։ Ովքեր չեն հասկանում արվեստը, չեն ապրում դրանով և բնության զգացմունքներով, նա այդ մարդկանց դժբախտ է համարել։

Այդ առումով Դուբովսկոյի ծրագրային աշխատանքը «Притихло» (1890) կտավն է, որը հիմնված է Սպիտակ ծովի վրա կատարված էտյուդների վրա։ Այն ցուցադրվել է 1890 թվականին Շրջիկ արվեստի 18-րդ ցուցահանդեսում՝ արժանանալով միահամուռ գնահատանքի և ճանաչման։

Այստեղ նկարիչը հիմք է դրել պերեդվիժնիկների ռեալիզմի նոր մոտիվին, ինչպես ինքն է ասել «լռություն փոթորկից առաջ», երբ օդն այնքան ծանր է, որ դժվար է շնչել, երբ զգում ես քո անզորությունը մոտեցող տարերքի առաջ, որից փրկություն չկա։

Տեղեկանալով, որ դեռևս Սանկտ Պետերբուրգում ցուցահանդեսի բացումից առաջ նկարը ձեռք է բերել Ալեքսանդր III կայսրը Ձմեռային պալատում իր հավաքածուի համար (հետագայում՝ Ռուսական պետական թանգարանի հավաքածու), Պավել Տրետյակովը մեկնել է մայրաքաղաք՝ պատվիրելու նկարի կրկնօրինակը Մոսկվայի իր պատկերասրահի համար, քանի որ նկարն անհասանելի է եղել լայն հասարակության համար։ «Կրկնօրինակն ավելի լավ և չափերով մեծ է ստացվել, ինչը մոտիվն ավելի վիթխարի է դարձնում», իր տպավորություններով կիսվել է Պավել Տրետյակովը Իլյա Ռեպինին ուղղված նամակում։

«Ձմեռ» (1884), «Հանգիստ» (1890) կտավներից հետո, Դուբովսկոյին լայն հռչակ են բերել «Վաղ գարուն», «Առավոտը լեռներում», «Ձմեռային երեկո» կտավները։

1882 թվականին նկարչի՝ Վոլգայով ճանապարհորդության ընթացքում ստացած տպավորությունները մարմնավորվել են «Վոլգայի վրա» (1892) հիասքանչ բնանկարում։ Անծայրածիր երկնքի ֆոնին ձկնորսական նավակներով գետի պարզ մոտիվը Դուբովսկոյի վրձնի տակ էպիկական հնչեղություն է ստացել։ Կտավը Դուբովսկոյին արտասովոր ժողովրդականություն է բերել, նա այդ կտավով մասնակցել է Մյունխենի վեցերորդ համաշխարհային ցուցահանդեսին։

Յուրաքանչյուր շրջիկ ցուցահանդեսում հայտնվել են Դուբովսկոյի նոր գործերը, որոնք նրան մղել են ռուս բնանկարիչների առաջին շարքերը, որտեղ փայլում են Իսահակ Լևիտանի, Իվան Շիշկինի, Արխիպ Կուինջիի, Վասիլի Պոլենովի անունները։ Քննադատների կողմից հատկապես բարձր են գնահատվել այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են «Վանքից դուրս» (1893), «Իմատրայի ջրվեժը» (1894), «Հերկած դաշտ» (1894) և շատ այլ գործեր։

Սեփական ոճի ձևավորում 

1886 թվականից Դուբովսկոյը դարձել է Շրջիկ ցուցահանդեսների մշտական մասնակից։ Նկարչի սիրելի թեմաներն են եղել ռուսական բնության պատկերները, որոնցում նա ձգտել է բնապատկերային խորության և պատմողական պատկերացման՝ մեծ նշանակություն տալով իր ստեղծագործությունների պատկերային լեզվին։ Զարգացնելով ռուսական բնանկարչության ավանդույթները՝ Դուբովսկոյը ստեղծել է բնապատկերի իր տեսակը։ Նրա բնապատկերները լակոնիկ են ու հասարակ՝ տոգորված լավատեսությամբ։ Նրա ստեղծագործությունների բովանդակությունը, բնության կյանքի շունչը փոխանցելն է, կապը դրա հետ, ինչն էլ իր համար թանկ է, ինչին էլ ինքը ձգտել է։ Լույս, օդ, տարածություն՝ սրանք են բնապատկերային կտավների ձևավորման բաղադրիչները, որոնցով այժմ ճանաչելի են նրա ստեղծագործությունները։ Սկսելով փոքրիկ, լիրիկական տրամադրությամբ բնապատկերներից՝ նկարիչն այնուհետև տիրապետում է էպիկական տարածությունների կերպարին, նրա ստեղծագործություններում ավելի ու ավելի է արտահայտվում ռոմանտիկ զգացողությունը։ Նա հաճախ է դիմում ձմռան, գյուղական կյանքի կերպարին, նրա սիրելի մոտիվը բնության հանդարտ վիճակն էր, տարերքներից, փոթորկոտ պոռթկումից առաջ տիրող հանգստությունը։

1890-1900-ական թվականներին նկարիչը շատ է ճանապարհորդել Ռուսաստանում, բազմիցս ուղևորություններ է կատարել դեպի Դոն, Ազովի ծով, Վոլգա, Կովկաս, հաճախ ամառային ամիսներն անցկացրել է էտյուդների վրա Բալթյան ծովափին գտնվող Սիլլամյաեում, նրա ստեղծագործության մեջ ուժգնանում է գրավչությունը դեպի ռոմանտիկ հակումներ, որն իր արտացոլումն է գտել նրա «Փոթորիկը տափաստանում» (1890), «Անձրևն անցել է» (1909) ստեղծագործություններում։

Լինելով առաջադեմ անձնավորություն՝ օժտված նուրբ մտքով և սրտով, ոչ այնքան իդեալիստական, որքան ռոմանտիկ բնավորությամբ, Դուբովսկոյը խուսափել է դիմանկարային և ժանրային գեղանկարչությունից՝ հավատալով, որ բնապատկերը կարող է նաև ազդել մարդու վրա, բորբոքել մարդկանց սրտերը, ուղղորդել դեպի լավը։ Նա ձգտել է հեռանալ կյանքի արձակից, անցնել իրականի եզրն ու գնալ վերացական մտքերի ու երազանքների հատուկ աշխարհ, որոնք կապված չեն եղել իրականության հետ։

Դուբովսկոյի ստեղծագործությունների բնության նոր կերպարն ավարտվում է հայրենիքի ընդհանրացված թեմայով (Հայրենիք, 1905)։ Այս թեման նորություն չէ ռուսական գեղանկարչության համար։ 1899 թվականին Լևիտանը գրեթե ավարտել է իր «Լիճ» («Ռուս») կտավը։ Հայրենիքի կերպար ստեղծելու փորձեր են կատարել նաև Միխայիլ Նեստերովը «Լեռների վրա» (1896) կտավում և Ապոլինարի Վասնեցովը, ում «Հայրենիք» կտավը (1886) անմիջականորեն ազդել է Դուբովսկոյի վրա։

Դուբովսկոյը բազմիցս խոսել է ձևի և բովանդակության փոխհարաբերությունների, արվեստի ռեալիստական և իդեալիստական ուղղությունների փոխազդեցության պատմության այդ առաջատար խնդիրների մասին․

Բացի գյուղական և քաղաքային բնապատկերներից, Դուբովսկոյի ստեղծագործության հիմնական թեմաներից մեկը ջրային ծովային տարածությունների պատկերումն է եղել։ Ծովային բնանկարը գեղանկարչության հատուկ ժանր է։ Անհնար է շարժվող ծով նկարել առանց պատկերացնելու երևակայության։ Ըստ Հովհաննես Այվազովսկու, «վրձնի համար կենդանի տարերքի շարժումն անորսալի է՝ կայծակը, քամու պոռթկումը, ալիքների ծփանքը բնությունից նկարելն անհնար է»։

Դուբովսկոյն իր բնանկարներում մեծ տեղ է հատկացրել երկնքի պատկերներին։ Շատ նկարներում այն դարձել է «բնանկարային պատկերի հիմնական բաղադրիչի ամենաարտահայտիչ մասը»։

Բայց ամենից շատ նկարչին հետաքրքրել է արևով լցված լուսաօդային տարածությունը, գույնի էֆեկտներն ամենանուրբ, երբեմն գրեթե աննկատ աստիճանականությամբ, երբ առարկաները կարծես լուծվում են օդում։ Նկարիչը սիրել է երեկոյան ծովը, այն հմտորեն ներկայացրել կտավի վրա։ Բնական դիտարկումների հիման վրա Դուբովսկոյի ստեղծած ծովային բնանկարներն իրենց պայծառ լուսային էֆեկտներով առաջացրել են իր ժամանակակիցների հիացմունքը։ Հենվելով ավագ սերնդի բնանկարիչներ՝ Ալեքսեյ Սավրասովի, Իվան Շիշկինի, Միխայիլ Կլոդտի փորձի և ձեռքբերումների վրա՝ ուղղորդվելով Արխիպ Կուինջիի ռոմանտիկ գեղանկարչության ավանդույթներով, օգտագործելով գույնի և բացօթյա գեղանկարչության բնագավառում ֆրանսիացի իմպրեսիոնիստների հայտնագործությունները, Դուբովսկոյը չի հրապուրվել «էտյուդիզմով», այլ մնացել է առաջին հերթին, բնանկարչության վարպետ՝ իր ուրույն ներդրումն ունենալով այդ ժանրում, իր նոր ու ինքնատիպ ոճով։

Դուբովսկոյի բնանկարային ստեղծագործությունը քննադատների կարծիքով համարվում է «արվեստի զարգացման այն հանգրվաններից մեկը, որը նշանավորում է նրա առաջադեմ շարժման նոր փուլը դեպի նոր կատարելություն, խորություն, բովանդակայնություն և գաղափարական հարստություն»։ Նկարչին խորթ է բնության արտաքին ձևերի անկայուն, պրոզայիկ վերարտադրությունը։ Բնական կյանքում ուժեղ ու պայծառ, վեհ ու ահռելի, պարզ ու սովորական, նա նրբանկատորեն որսում է ներքին իմաստը, միշտ փոխկապակցվելով մարդու, նրա զգացմունքների ու ապրումների աշխարհի հետ։

Այդ տարիներին Դուբովսկոյը շատ է ճանապարհորդել եվրոպական երկրներում, այցելել է Իտալիա (1892, 1895, 1897, 1898), Հունաստան (1892, 1894), Թուրքիա (1893), Շվեյցարիա (1895, 1897, 1903, 1908), Ֆրանսիա (1898), Գերմանիա (1912), Հունական կղզեխմբի կղզիներ, եղել Դանուբի վրա (1892), նկարել ուրվանկարներ և էսքիզների։

Նա քաջատեղյակ է եղել ինչպես Եվրոպայի դասական արվեստին, այնպես էլ նրա բոլոր նորագույն ուղղություններին, հիանալի իմացել է եվրոպական ամենամեծ թանգարանները և գեղանկարչության եվրոպացի բազմաթիվ վարպետների։ Նկարել է էսքիզներ և նկարների համար նյութեր հավաքել ամենուր՝ հարավային Իտալիայից մինչև Բրետտանի և Հյուսիսային ծովի ափերը։

1897 թվականին Կուինջիի Կայսերական արվեստի ակադեմիայից հեռանալուց հետո Դուբովսկոյին առաջարկել են զբաղեցնել բնանկարչության պրոֆեսորի տեղը, բայց չնայած այդ պաշտոնի բոլոր առավելություններին, նա հրաժարվել է։ Այդ ժամանակ պրոֆեսորի պաշտոնում նշանակվել է Ալեքսանդր Կիսելյովը։

«Տրամադրության բնանկարը» որպես ստեղծագործական մեթոդ   
Դուբովսկոյը Իսահակ Լևիտանի և այլ երիտասարդ «պերեդվիժնիկների» հետ ստեղծել է ռուսական բնանկարային գեղանկարչության նոր ուղղություն, որը հետագայում ստացել է «տրամադրության բնանկար» անվանումը։

«Պերեդվիժնիկների» համար բնապատկերում գլխավորը ոչ այնքան բնության վերարտադրման ճշգրտությունն է, որքան այն, ինչից կազմված է գունեղ տպավորությունը, որը համարվում է «տրամադրության» շարժառիթը, նրա գեղարվեստական իմաստը։ Բնանկարի ընկալման մեջ նրանք ելնում են առաջին հերթին զգացմունքների աշխարհի և մարդկային ապրումների արտացոլման աստիճանից։ Դուբովսկոյի ծրագրային աշխատանքն այս առումով «Հանգիստ» (1890) կտավն է։

Ինչպես Իսահակ Լևիտանի մոտ, Դուբովսկոյի «Տրամադրության բնանկարը», իր ողջ բնական արժանահավատությամբ (վարպետը սովորաբար խնամքով պահպանել է սկզբնական մոտիվը՝ դրանում միայն անհատական ճշգրտումներ կատարելով), ձեռք է բերել աննախադեպ հոգեբանական հարստություն՝ արտահայտելով մարդկային հոգու կյանքը, ինչը դիտարկում է բնությունը որպես կեցության անբացատրելի առեղծվածների կիզակետ, որոնք տեսանելի են այստեղ, բայց բառերով չեն նկարագրվում։ Դուբովսկոյի համար «տրամադրության բնանկարում» գլխավորը ոչ միայն բնության վերարտադրման ճշգրտությունն է, այլև այն, ինչը կազմում է գունեղ տպավորություն, մոտիվների «տրամադրությունը», նրա գեղարվեստական իմաստը։

Նկարիչը պատկերել է ոչ այնքան կոնկրետ սյուժե, առանձին մանրամասներ կամ մոտիվ, որքան իր դիտարկած բնության տարբեր վիճակներ, որոնք անբաժանելի են իրենց ներշնչած հույզերի արտահայտումից՝ այդ խնդիրը ստորադասելով գեղագրական միջոցների որոշակի ընտրության, վերաբերմունք ռիթմին, կոմպոզիցիային և բնությունը պատկերելու լուսաօդային եղանակին։ Նրա մոտ օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ հարաբերակցությունը ներդաշնակ հավասարակշռության մեջ է գտնվում, ընդ որում բնությունն ինքը ստանում է որոշակի հավաքական կերպար։

Բնությունը «տրամադրության բնանկարում» պատկերվում է այնպես, ինչպես որ նրան տեսնում է մարդու ցրված հայացքը, ամբողջովին կլանված ինչ-որ հոգեվիճակով և իր շուրջը նկատում է միայն այն, ինչը համահունչ է այս վիճակին։ Տեսանելի ամեն ինչ վերածվում է տրամադրությունների արձագանքի՝ տագնապի, հանդարտության, մելամաղձության, վշտի։

Այդ մեթոդի ձևավորման մեջ կարևոր դեր է խաղացել հենց նկարչի անհատականությունը՝ զգայական, եռանդուն, անձնուրաց սիրահարված և բնությանը խորապես զգացող։ «Տրամադրության բնանկարը» մեծ նշանակություն է ունեցել պերեդվիժնիկների ստեղծագործություններում, որը դրսևորվել է 19-րդ դարի վերջին ռուսական բնանկարային գեղանկարչության մեջ՝ որպես իրականության ըմբռնման նոր փուլ՝ արտացոլելով փորձառությունների բազմազանությունը, որը մարդու մոտ կարող է առաջացնել բնության մասին մտածված հայեցողություն։

Իմպրեսիոնիզմի մոտիվները Դուբովսկոյի ստեղծագործություններում     

Իմպրեսիոնիզմը՝ որպես արվեստի ուղղություն, որը օրինաչափորեն ձևավորվել է 19-րդ դարի 60-ականներին Ֆրանսիայում, այդ ժամանակ աշխարհայացքի փոփոխության պատճառով և «պերեդվիժնիկների» շարժումը, որը ձևավորվել է Ռուսաստանում լայն համընդհանուր դեմոկրատական շարժման ազդեցության ներքո չի կարողացել իր նկրտումներով և գեղագիտական հայացքներով դրա մոտով անցնել։

Մի կողմից, երկու ուղղություններն էլ կտրուկ և անզիջում հակադրվել են կլասիցիզմի և ակադեմիզմի պայմանականություններին, որոնք մշակում էին վերացական, իդեալականացված արվեստ, մյուս կողմից՝ երկուսն էլ ձգտում էին ստեղծել նոր կերպարային համակարգ և թարմացնել գեղանկարչության գեղարվեստական լեզուն, որն առանձնանում է ազատ, լայնարձակ նկարելու միջոցով՝ ռեֆլեքսների օգտագործմամբ լուսաօդային միջավայր, գունավոր ստվերներ, ազատություն և կոմպոզիցիոն լուծումներ հաղորդելով։

Բազմաթիվ ռուս նկարիչներ, ինչպիսիք են Վալենտին Սերովը (1865-1911), Իգոր Գրաբարը (1871-1960), Կոնստանտին Կորովինը (1861-1939), Նիկոլայ Մեշչերինը (1864-1916), Նիկոլայ Տարխովը (1871-1930), Սերգեյ Վինոգրադովը (1869-1938), Միխայիլ Լարիոնովը (1871-1964), Ստանիսլավ Ժուկովսկին (1873-1944) և ուրիշներ կրել են ֆրանսիացի իմպրեսիոնիստների ազդեցությունը և այնուհետև իրենք են հիմք դրել ռուսական իմպրեսիոնիզմին՝ արվեստի այդ նշանակալի և եզակի երևույթին։

1890-ական թվականներին Ֆրանսիացի իմպրեսիոնիստների աշխատանքներին ծանոթանալուց և նրանց նորամուծությունները սրտացավորեն ընդունելուց հետո Դուբովսկոյի ոճում հայտնվել են նոր ուղղության տարրեր, նկատվել է մոդեռնիզմի ազդեցությունը, որը դրսևորվել է նկարելու նոր տեխնիկայում և խոսել է վարպետի ստեղծագործական ոճի էվոլյուցիայի մասին։ Միևնույն ժամանակ, Դուբովսկոյը երբեք չի տրվել լույսի և գույնի մաքուր, ուրախ խաղին, այլ մնացել է անձնական փորձառություններով ոգեշնչված իր պատկերների շրջանակում։

Ինչպես իր վաղ, այնպես էլ ավելի ուշ ստեղծագործություններում Դուբովսկոյը չի ծանրաբեռնել բնանկարըը մանրամասներով՝ հոգալով առաջին հերթին իր հավանած մոտիվում գլխավորի մասին։ Ֆրանսիական արվեստի այս ուղղության մեջ արվեստագետին գրավել է ժամանակակից թեմայի նկատմամբ նման հետաքրքրությունը, բնանկարում ազգային մոտիվների ձգտումը։ Այդ շրջանի ռուս նկարիչների արվեստը տոգորվել է գեղարվեստական նոր ավանդույթներով՝ պահպանելով իր յուրահատուկ ինքնատիպությունը։

Դուբովսկոյի, ինչպես նաև ռուս մյուս գեղանկարիչների համար իմպրեսիոնիզմը դարձել է մի երևույթ, բացառապես գեղարվեստական, տեխնիկայի մի տեսակ համալիր, աշխարհի բնությունը տեսնելու հատուկ ձև, բայց ոչ դրա իմաստալից մեկնաբանություն։ Նա, ինչպես և արվեստանոցի իր ընկերները, ֆրանսիացիներից չի փոխառել հայտնագործությունները, այլ դրանք դիտարկելով, աստիճանաբար մոտեցել է այդ խնդիրներն ինքնուրույն լուծելուն։

Բացօթյա գեղանկարչության հաջորդական համակարգը, գեղարվեստական տեսողության ազատությունը, կոմպոզիցիայի անորոշությունը, տարածական կառույցների ինքնատիպությունը, բարդ գույների տարրալուծումը մաքուր բաղադրիչների, որոնք առանձին վրձնահարվածներով պատկերված են կտավի վրա, գունավոր ստվերները, ռեֆլեքսները և տոնի նրբերանգները, գրի իմպրովիզացիոն ուժը, դիվիզիոնիզմի տեխնիկայի օգտագործումը - ֆրանսիական իմպրեսիոնիզմով ներշնչված այս բոլոր հատկանիշները մեծապես նպաստել են նկարչի գեղանկարչական մշակույթի զարգացմանը։ Որքան ավելի ինտենսիվ և ակտիվորեն է ազդել ռուսական գեղարվեստական մշակույթը, որի անբաժան մասն է իրեն զգացել Դուբովսկոյը և շփվել է եվրոպական այլ գեղարվեստական ուղղությունների հետ, այնքան ավելի խորն ու հստակ է դրսևորել իրեն՝ հաստատելով իր ազգային ինքնատիպությունն ու առանձնահատկությունը։

Գործունեություն Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերությունում   

1884 թվականից գտնվելով «Պերեդվիժնիկների» շարքերում՝ Դուբովսկոյն ակտիվորեն մասնակցել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության ցուցահանդեսային և ընթացիկ գործունեությանը։ Հերթական ցուցահանդեսներում, որոնք կազմակերպվել են նախ Սանկտ Պետերբուրգում և Մոսկվայում, այնուհետև կայսրության շատ այլ քաղաքներում՝ Վարշավայից մինչև Կազան և Նովգորոդից մինչև Աստրախան, տարիների ընթացքում կարելի էր տեսնել ոչ միայն ռոմանտիկների աշխատանքների ռեալիստական» նմուշներ, այլ նաև մոդեռնիստական (իմպրեսիոնիստական) ոճաբանության ստեղծագործություններ։ Դուբովսկոյը խորապես նվիրված է եղել ընկերության աշխատանքներին և առանձնահատուկ հեղինակություն է վայելել նկարիչների շրջանում։ 1889 թվականին Դուբովսկոյը դարձել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության խորհրդի մշտական անդամ և վարչության անդամ, իսկ շուտով՝ 1899 թվականին, «Պերեդվիժնիկների հոր»՝ Նիկոլայ Յարոշենկոյի մահից հետո (1898), ով ղեկավարել է ԳՇՑԸ-ն 1887 թվականից, նրան վիճակված է եղել դառնալ միավորման գաղափարական ոգեշնչողը։ Այդ ժամանակ նա, թերևս, միակն է եղել, ով խորապես տոգորվել է Գործընկերության ավանդույթներով և ամուր պաշտպանել է դրա շահերը։

Ի տարբերություն տիրակալ և նույնիսկ որոշ չափով բռնակալ Իվան Կրամսկոյի և Նիկոլայ Յարոշենկոյի՝ Դուբովսկոյը մեղմ և նրբանկատ անձնավորություն է եղել, բայց նա շատ հմտորեն է խաղացել ավագ և երիտասարդ սերունդների «պերեդվիժնիկների» միջև հավերժ հաշտարարի դերը։ Նրա ազդեցությունը որոշակիորեն զգացվել է ընկերության գործունեության բոլոր մակարդակներում և պահել է այն որոշակի շրջանակներում։ Ո՛չ ավագները, ո՛չ երիտասարդները չէին կարող ասել, որ «նա մերն է», Դուբովսկոյը պատկանել է ամբողջ ընկերությանը և «պերեդվիժնիկների» արվեստի բոլոր ուղղություններից ընտրել է միջինը՝ այն համարելով ամենահավատարիմն ու կենսականը։

Սրբորեն պաշտպանելով «պերեդվիժնիկների» իդեալը և գնահատելով ավագ սերնդի արժանիքները՝ նա ճիշտ էր գնահատում նաև երիտասարդ ուժերին, աջակցելով ու անկեղծորեն ուրախանալով նրանցից յուրաքանչյուրի ստեղծագործական տաղանդով։

Վայելելով իր գործընկեր նկարիչների առանձնահատուկ վստահությունը՝ Դուբովսկոյը ղեկավարել է Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերությունն ընդհուպ մինչև իր մահը՝ 1918 թվականը։ Նրա ձգտումը դեպի ճշմարտությունը, նրա համոզմունքը «պերեդվիժնիկների» իդեալների շարունակականության ու պահպանման մեջ, ովքեր անտարբեր չեն եղել ընկերության ճակատագրի նկատմամբ։ Դուբովսկոյը դարձել է այդ հայտնի գեղարվեստական ընկերության վերջին գաղափարական ոգեշնչողներից մեկը և ղեկավարել այն գրեթե 20 տարի։ Կրամսկոյին և Յարոշենկոյին փոխարինելով որպես տիրակալ առաջնորդ՝ Դուբովսկոյը համեստորեն և նրբանկատորեն խաղացել է պերեդվիժնիկների հաշտարարի դերը, որտեղ ներկայացված են եղել ավագ և երիտասարդ սերունդները։ Նրա հմուտ կառավարումը չի հանգեցրել Ընկերության փլուզմանը մոդեռնիզմի գերակայության պայմաններում։ Դուբովսկոյի ձգտումները, որոնք ըստ էության կառուցողական, մոբիլիզացնող են եղել, կարողացել են դիմակայել քաոսին և խորը ճգնաժամին։ Մեծապես նրա շնորհիվ ռուսական արվեստի պատմության մեջ ամենավառ գեղարվեստական երևույթը չի քայքայվել և շարունակել է գործել խորհրդային իշխանության օրոք՝ դադարելով գոյություն ունենալ միայն 1923 թվականին՝ պատվով պահպանելով հիմնադիր հայրերի իրատեսական ավանդույթները և հիմնադիրների հիմնական նպատակը՝ հասարակության մեջ պրոպագանդելով արվեստի հանդեպ սիրո զարգացում։

Արվեստի ակադեմիայի բարեփոխումներ և դրան հաջորդած փոփոխություններ 

«Պերեդվիժնիկների» կազմակերպությունը, կազմավորված 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, ոչ միայն հզոր գեղարվեստական միավորում է եղել, այլ համախոհների խոշոր ընկերակցություն, որը ենթադրել է (ի հճուկս Կայսերական արվեստների ակադեմիայի) ոչ միայն արտահայտել, այլև ինքնուրույն որոշել ամբողջ Ռուսաստանում գեղարվեստական մշակույթի զարգացման գործընթացը ռեալիզմի, ազգության և ժողովրդական արվեստի տեսանկյունից, շատ շուտով դառնալով Ռուսաստանի գեղարվեստական կյանքի ամենախոշոր կենտրոնը։

«Պերեդվիժնիկների» ցուցահանդեսները մեծ ժողովրդականություն են վայելել, դրանց մասնակցել է այն ժամանակվա Ռուսաստանի ողջ մտավորականությունը։ Ամսագրերում տպագրությունների շնորհիվ «Պերեդվիժնիկների» նկարները հայտնի են եղել ամբողջ Ռուսաստանի ընթերցող հասարակությանը, ինչի արդյունքում մամուլում բուռն բանավեճեր ծագեցին ռուսական նոր արվեստի մասին։

«Պերեդվիժնիկների» լավագույն ստեղծագործությունների աճող ժողովրդականությունն ու համբավը թե՛ Ռուսաստանում, թե՛ արտերկրում ստեղծել են անցանկալի մրցակցային միջավայր Արվեստի ակադեմիայի համար, որը թեև արվեստի ոլորտում պաշտոնական ղեկավար մարմին է եղել, սակայն գնալով կորցրել է իր հեղինակությունը և գլխավոր կենտրոնի դերը։ Այս ծպտյալ վեճի մեջ ամենավերջինը հարցի ֆինանսական կողմն է եղել՝ «Պերեդվիժնիկների» կտավները լավ են վաճառվել։

Ակադեմիայի բոլոր փորձերը մրցակցելու ԳՇՑԸ-ի հետ, օգտագործելով նրա մեթոդներն ու կազմակերպչական ձևերը, անհաջող են ստացվել (ինչպես այդ առիթով նշել է Վսևոլոդ Գարշինը, «մետրոպոլիան չի ավերել իր կրտսեր քրոջ բարգավաճումը և ինքն էլ մտածել է զարմացնել աշխարհին»)։

1889 թվականի վերջին Կայսերական արվեստի ակադեմիայում ֆինանսական սկանդալ է բռնկվել։ Բացահայտվել է դրամական միջոցների խոշոր վատնման դեպք։ Արվեստների ակադեմիայի կոնֆերենց-քարտուղար Պ. Ֆ. Իսեևը դատարանի առաջ է կանգնել, իսկ Ակադեմիայի խորհուրդը լուծարվել է։ Արվեստի ակադեմիայում սպասվող փոփոխությունները չեն ուշացել․ 1889 թվականին Ակադեմիայի կոնֆերենց-քարտուղար է նշանակվել հանրահայտ գիտնական, հնագետ և դրամագետ կոմս Իվան Տոլստոյը։ Ալեքսանդր III-ի կարգադրությամբ նա գործնականում նախապատրաստել է բարեփոխումներ և Արվեստի ակադեմիայի նոր կանոնադրությունը։

1893 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Ալեքսանդր III-ի հրամանագրով իրականացվել է Արվեստի ակադեմիայի բարեփոխումը։ Ակադեմիայի կոնֆերենց-քարտուղար կոմս Իվան Տոլստոյը ցարից առաջադրանք է ստացել «բարեփոխել ամեն ինչ... կանչել պերեդվիժնիկներին»։ Ալեքսանդր III-ը հաստատել է նոր կանոնադրությունը, փոխվել է նաև դասախոսական կազմը։ Ակադեմիան բաժանվել է Կայսերական արվեստի ակադեմիայի (ԿԱԱ) և Գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության բարձրագույն արվեստի ուսումնարանի (ԲԱՈւ), որոնք սերտորեն կապված են եղել միմյանց հետ։ Արվեստի ակադեմիայի բարեփոխումների քննարկմանը մասնակցել են նաև «Պերեդվիժնիկները»։ Ակադեմիայի հետ բարդ հարաբերություններն ի վերջո ավարտվել են փոխզիջումով, քանի որ 19-րդ դարի վերջին (հետևելով Ալեքսանդր III-ի բարեմաղթանքին «ավարտել նկարիչների միջև պառակտումը») ամենահեղինակավոր «պերեդվիժնիկների» զգալի մասը ընդգրկվել են ակադեմիական պրոֆեսորական կազմում։

Ստեղծվել են անհատական արվեստանոցներ, որոնց ղեկավարելու համար հրավիրվել են Կուինջին, Ռեպինը, Շիշկինը, Մակովսկին, Կուզնեցովը և ուրիշներ։ Նոր կանոնադրությունը ուժի մեջ է մտել 1894 թվականի սեպտեմբերից։ Այդ ժամանակի շատ նշանավոր նկարիչներ ընդունել են նոր մշակութային վերածնունդը և ընդգրկվել Արծաթե դար։

Հասարակական և պաշտոնական ճանաչում  

Աշխատելով որպես բնանկարիչ՝ Դուբովսկոյը դարձել է այդ ժանրի «Պերեդվիժնիկների» խոշորագույն դեմքերից մեկը՝ իր աշխատանքում համատեղելով Արվեստի կայսերական ակադեմիայի սկզբունքները և ընկերության տարբեր սերունդների նպատակները։ Նրա նկարները բարձր են գնահատել Պավել Տրետյակովը, Վլադիմիր Ստասովը, Իլյա Ռեպինը։ Այն ժամանակի շրջիկ ցուցահանդեսների ամփոփագրերում Դուբովսկոյի և Լևիտանի անունները նշված են կողք կողքի։ Ընդ որում, «սահմանված կարգով» Դուբովսկոյը տեղ է զբաղեցրել Շիշկինից ու Պոլենովից հետո, իսկ Լևիտանը վաղուց համարվել է «Դուբովսկոյի ամենաուժեղ մրցակիցներից մեկը»։

1890-ական թվականներին Դուբովսկոյը պաշտոնական ճանաչում է ստացել գեղարվեստական շրջանակներում։ 1897 թվականից պարբերաբար ընտրվել է Արվեստների ակադեմիայում գործող տարբեր կոմիտեներում ու հանձնաժողովներում, բավականին բեղմնավոր աշխատանք է կատարել որպես մանկավարժ։ Նա իր աշակերտների մեջ փորձել է բնության ճշգրիտ պատկերման ճաշակ սերմանել՝ մինչև վերջ հավատարիմ մնալով «Պերեդվիժնիկների» ռեալիստական ավանդույթներին։

1898 թվականին Դուբովսկոյը և չորս երիտասարդ պերեդվիժնիկներ՝ Աբրամ Արխիպովը, Նիկոլայ Կասատկինը, Իսահակ Լևիտանը, Վալենտին Սերովը, «գեղարվեստի ասպարեզում հռչակի համար» արժանացել են գեղանկարչության ակադեմիկոսների կոչման, իսկ 1900 թվականին Դուբովսկոյն ընտրվել է Գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ։

1908 թվականից Դուբովսկոյը եղել է Կայսերական արվեստների ակադեմիայի խորհրդի անդամ, 1909 թվականից սկսել է դասավանդել Արվեստի ակադեմիային կից բարձրագույն արվեստի ուսումնարանում։ 1910 թվականից նկարիչն ակտիվորեն աշխատել է Արխիպ Կուինջիի անվան ընկերությունում։

1911 թվականից՝ Ալեքսանդր Կիսելյովի մահից հետո, եղել է ակադեմիայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության բարձրագույն արվեստի ուսումնարանի բնանկարչական արվեստանոցի պրոֆեսոր-վարիչ, 1915 թվականից՝ Արվեստի ակադեմիայի խորհրդի մշտական անդամ։ 1917 թվականին Դուբովսկոյը եղել է Պետրոգրադի նկարիչների միության կազմակերպիչներից մեկը։

 Մասնակցությունը ցուցահանդեսներին (ոչ ամբողջական ցուցակ)
 1886-1918 - ԳՇՑԸ-ի անդամ և ցուցադրող,
 1894-1914 թվականներին՝ ցուցահանդեսի մասնակից, հետագայում Մյունխենյան «Սեցեսիոն» արվեստի միության անդամ,
 1896 - Համառուսական արդյունաբերական և գեղարվեստական ցուցահանդես Նիժնի Նովգորոդում,
 1897 - Միջազգային ցուցահանդես Մյունխենում,
 1900 - Համաշխարհային ցուցահանդես Փարիզում։ Քչերից մեկն է, ով արժանացել է փոքր արծաթե մեդալի «Հանգիստ», «Լիակատար հանդարտություն», «Տեսարան դեպի վանք», «Դեպի երեկո» կտավների համար։ Դա ռուս բնանկարիչների միակ մրցանակն է եղել, չնայած այն բանին, որ այնտեղ ներկայացված է եղել ռուսական գեղանկարչական դպրոցը, բացի Դուբովսկոյից, Վասիլի Պոլենովից և Իսահակ Լևիտանից։
 1909 - Միջազգային ցուցահանդես Մյունխենում,
 1911 - Համաշխարհային ցուցահանդես Հռոմում։ Ներկայացված է եղել «Հայրենիք» (1911) կտավը։

 1913 - 11-րդ միջազգային ցուցահանդես Մյունխենում։ Պարգևատրվել է փոքր ոսկե մեդալով՝ «Ամպրոպից առաջ», «Մոսկովյան վանքը», «Սև ծովը» կտավների համար։

1894 թվականից Դուբովսկոյը եղել է միջազգային ցուցահանդեսների մասնակից, այնուհետև ընտրվել է Մյունխենի Սեցեսսիոնի իսկական անդամ, որի ցուցահանդեսներում նա պարբերաբար ցուցադրում էր իր աշխատանքները մրցութից դուրս, ինչն արդեն իսկ բնանկարչի տաղանդի եվրոպական ճանաչում էր։

Միևնույն ժամանակ նա մեծ աշխատանք է կատարել որպես ժյուրիի անդամ Մյունխենի, Դյուսելդորֆի, Փարիզի և Հռոմի միջազգային ցուցահանդեսներում։ Նիկոլայ Յարոշենկոյի Կիսլովոդսկի թանգարան-կալվածքում է գտնվում նրա ստեղծագործությունների հավաքածուն։

Որոնումներ և մտորումներ   
 

Այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ էր արվեստում նորի որոնումները, որտեղ և որն էր ստեղծագործության ճշմարտությունը հարցի պատասխանը գտնելու ցանկությամբ, միավորումում երիտասարդների մուտքով և տարեցների գործերի աստիճանաբար դուրս գալով՝ դժվար ժամանակներ էին, Դուբովսկոյը տեսնելով այդ ամենը խիստ անհանգիստ էր։

Դուբովսկոյը ելել է նրանից, որ բոլոր արվեստները սերտորեն կապված են միմյանց հետ, և նկարիչը պետք է հասկանա պոեզիայից և երաժշտությունից այնպես, ինչպես պլաստիկ արվեստից։ Նա բաց չի թողել ոչ մի նշանակալից իրադարձություն արվեստի բնագավառում, կարդացել է գեղարվեստական գրականություն, հաճախել է թատրոններ, համերգներ և դիպուկ կերպով բնութագրել դրամատիկական ստեղծագործություններն ու երաժշտությունը։

Անբարոյական մարդը Դուբովսկոյի կարծիքով չէր կարող նկարիչ լինել։ Նա կարող է լինել արվեստագետ, վարպետ, բայց ոչ նկարիչ, քանի որ նկարիչը չպետք է աննպատակ ներկայացնի աշխարհը, այլ իր ստեղծագործությամբ հասարակությանը տանի դեպի բարձրագույն իդեալներ, իսկ դա չի կարող անել այն մարդը, ով ինքը չունի այդպիսի իդեալներ։

Դուբովսկոյն ամեն կերպ փորձել է լրացնել գիտական հայացքների իր բացը ինքնակրթությամբ և գիտության մարդկանց հետ շփվելով։ Իր հայացքներն ամրապնդելու համար նա աջակցություն է փնտրել գիտության մարդկանցից ոչ միայն ստեղծագործությունների, այլ նրանց հետ ամենօրյա սերտ շփման միջոցով։ Դրա համար նա կազմակերպել է երեկոներ, երաժշտական «երեքշաբթիներ», որոնց հրավիրել է իր գործընկեր նկարիչներին, Արվեստի ակադեմիայի պրոֆեսորներին, ցանկացած արվեստով կամ գիտությամբ զբաղվող մարդկանց։

Դմիտրի Մենդելեևը և Իվան Պավլովը բարձր են գնահատել նկարչի տաղանդը և հաճախակի հյուրընկալվել են Դուբովսկոյների ընտանիքում, որոնց հետ հատկապես ջերմ հարաբերություններ են հաստատել։

Այդ տարիներին Դուբովսկոյի կյանքը հագեցած էր ուսանողների հետ լարված, արդյունավետ աշխատանքով՝ որպես Բարձրագույն արվեստի ուսումնարանի բնանկարչական դասարանի պրոֆեսոր, որն աչքի է ընկել բարեխղճությամբ և ճշգրտությամբ։ Նա պահանջկոտ ու խստապահանջ է եղել աշակերտների նկատմամբ, հետևել է նրանց ընդհանուր գեղարվեստական զարգացմանը և թուլության ու կասկածի պահերին աջակցել է նրանց։ Միևնույն ժամանակ նա աշխատել է ԳՇՑԸ-ի ղեկավարությունում՝ զբաղվել ցուցահանդեսների կազմակերպման և անցկացման աշխատանքներով, ընտրել է ամենահետաքրքիր և բովանդակալից աշխատանքները և բանակցել առաջիկա ցուցահանդեսներին մասնակցելու համար։ Պաշտոնական պարտականությունները կատարելուց հետո շատ քիչ ժամանակ էր մնում նրան, նկարչությամբ զբաղվելու համար։

Դարաշրջանների բեկումներում 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո «պերեդվիժնիկների» ցուցահանդեսները վերածվել են կտավների վաճառքի վայրերի, Դուբովսկոյի նկարները չեն առանձնացել ընդհանուր ֆոնից՝ ճնշող իրավիճակի պայմաններում ստեղծագործելու ժամանակ չի մնացել։ Բոլորն ապրել են ապագայի ակնկալիքներով, մոտեցող հանգուցալուծման պատկերացումներով, քանի որ ներկա իրավիճակը ոչ մեկին չի բավարարել։

Դուբովսկոյը մեծ հույսեր է կապել փետրվարյան հեղափոխության հետ, բայց բազմաթիվ արժեքների վերագնահատումն ազդել է ինչպես արվեստի միավորումների ստեղծագործության, այնպես էլ հենց Արվեստի ակադեմիայի գործունեության վրա։ Թվում էր, թե ցնցվում և քանդվում են, պերեդվիժնիկության հիմքերն ու ավանդույթները, որոնք ստեղծել էին արվեստի մեծ կոթողներ, նախկին իդեալները թվում էին ոչ պետքական և անհիմն։ Այս ամենը Դուբովսկոյի մոտ առաջացրել է խորը և ողբերգական մտորումներ։ Այդ ժամանակվա ռուս մտավորականները տանջվում և տառապում էին ոչ միայն անգործությունից ու կարիքից, այլև այն զգացումից, որ գալիս են նոր ժամանակներ, տանջվում էին՝ չիմանալով, թե ինչպես պետք է ապրեն այդ պայմաններում...

Մարգարեական են ստացվել նկարչի խոսքերը, որոնք նա ասել է 1917 թվականին՝ մահից մեկ տարի առաջ․

Այդ օրերի դրամատիկ իրադարձությունները Դուբովսկոյի համար դարձել են նրա հավատքի և դեռևս զինվորական գիմնազիայում սովորելու տարիներին դրած նպատակների փորձությունը՝ օգտակար լինել հայրենիքին և միգուցե, ողջ աշխարհին։ Օգնելով և աջակցելով միության իր բազմաթիվ գործընկերներին ու ընկերներին՝ նա չի կարողացել պաշտպանել միայն իրեն։

1918 թվականի փետրվարի 28-ին Պետրոգրադում, 58 տարեկան հասակում, Դուբովսկոյը հանկարծամահ է եղել սրտի կաթվածից։ Թաղված է Սմոլենսկի ուղղափառ գերեզմանատանը, Սուրբ Քսենիա Պետերբուրգսկայայի մատուռից ոչ հեռու։

Նկարչի գերեզմանին հրաժեշտի խոսքեր է ասել Իվան Պավլովը։ Նկարչի տապանաքարը ընդգրկված է Սանկտ Պետերբուրգի դաշնային (համառուսական) նշանակության պատմամշակութային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

Ընտանիք  
Դուբովսկոյն ամուսնացած է եղել նկարչուհի Տերսկայա (Դուբովսկայա) Ֆաինա Նիկոլաևնայի հետ (1875-1943), ով ընդգրկված էր պերեդվիժնիկների ընկերության մեջ։ Որդին` Սերգեյ Նիկոլաևիչ Դուբովսկոյը, հիմնականում ապրել է Սանկտ Պետերբուրգում։ Նկարիչը մոսկվացի հայտնի ճարտարապետ Վալենտին Դուբովսկոյի (1877-1931) հորեղբայրն էր։

Մասնակցություն գեղարվեստական միավորումներում 
Դուբովսկոյը մեծ ջանքեր է գործադրել նկարիչների մայրաքաղաքային և գավառական միավորումներում աշխատելու ընթացքում՝
 Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերություն։ Սանկտ Պետերբուրգ, Մոսկվա, 1870-1922 թթ․,
 Արխանգելսկի գեղարվեստի սիրահարների խմբակ, Արխանգելսկ, 1913-1918 թթ.,
 Դոնի նկարիչների խմբակ։ Նովոչերկասկ, 1893-1914 թթ.,
 Արխիպ Կուինջիի անվան ընկերություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 1909-1931 թթ.,
 Պրոֆեսոր Իվան Պոժալոստինի անվան Ռյազանի արվեստի և պատմության թանգարանի միություն։ Ռյազան, 1913-1917 թթ.,
 Կերպարվեստի սիրահարների հյուսիսային խմբակ։ Վոլոգդա, 1905-1922 թթ.,
 Արվեստի գործիչների միություն (ԱԳՄ)։ Սանկտ Պետերբուրգ, 1917-1918 թթ.։

Աշակերտներ 
Շատ հայտնի նկարիչներ Դուբովսկոյին համարում են իրենց ուսուցիչը՝
 Կոնստանտին Իվանովիչ Գորբատով,
 Միխայիլ Մարկելովիչ Գուժավին,
 Աբրամ Մարկովիչ Չերկասկի,
 Վարվառա Դմիտրիևնա Բուբնովա,
 Նիկոլայ Ադրիանովիչ Պրոտոպոպով,
 Նովիկով Մաքսիմ Եվստաֆիևիչ,
 Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Պոպով,
 Իվան Ֆեդորովիչ Կոլեսնիկով։

Մոռացության ստվեր 
Հայրենիքում և Եվրոպայում ունեցած ճանաչումը Դուբովսկոյին չեն փրկել խորհրդային և հետխորհրդային ժամանակներում իր երկրում մոռացության ստվերից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Դուբովսկոյի կտավները գտնվել են Տրետյակովյան պատկերասրահի և Ռուսական թանգարանի հավաքածուներում, նրան ճանաչել են շատերը, սակայն նա անհայտ է մնացել արվեստասերների ճնշող մեծամասնության համար։ Այս պարադոքսի մեջ կա մի տխուր ճշմարտություն։

Դուբովսկոյը պատկանել է պերեդվիժնիկների երիտասարդ սերնդին և ցուցահանդեսներում սկսել է ներկայացվել 1880-ականների երկրորդ կեսից՝ Աբրամ Արխիպովի, Ապոլինարի Վասնեցովի, Վալենտին Սերովի, Կոնստանտին Կորովինի հետ միասին, որոնց անունները կապվում էր նոր ռուսական բնանկարչության առաջացման հետ։ Բազմաթիվ, այժմ գրեթե մոռացված նկարիչների մեջ, որոնք ժամանակին կազմել են ռուսական գեղանկարչության փառքը, առանձնանում է Նիկոլայ Նիկանորովիչ Դուբովսկոյի անունը, 19-րդ դարի վերջի 20-րդ դարի սկզբի ռուս բնանկարիչների մեջ նա եղել է ամենահայտնիներից մեկը։ Նիկոլայ Դուբովսկոյի մասնագիտական և սոցիալական հեղինակությունն անվիճելի է։ Դուբովսկոյի կողմնակիցները բարձր են գնահատել նրա ստեղծագործություններում առկա արևային լավատեսությունն ու հզոր խառնվածքը։

Ինչ թեմաներով էլ որ նկարել է Դուբովսկոյը՝ կամերային լիրիկական, թե ընդարձակ էպիկական բնապատկերներ, զով քամի կամ պայծառ արև ու ծով, նրա կտավները միշտ կենսուրախ են և տոգորված բնության հանդեպ հիացմունքով, տարբեր իրավիճակներում և օրվա տարբեր ժամերի։ Նրա հիասքանչ ծովանկարները թույլ են տալիս առանձին խոսել դրանց մասին՝ որպես հանրահայտ ծովանկարչի։ Խոսքը, անկասկած, հանրահայտ նկարչի մասին է, ում ստեղծագործությունները վաղուց արժանացել են սևեռուն ուշադրության և ուսումնասիրության։ Բավական է թերթերի և ամսագրերի էջերից ծանոթանալ ժամանակակիցների արձագանքներին, կարդալ շրջիկ ցուցահանդեսների ծավալուն մեկնաբանությունները՝ պատկերացնելու համար, թե որքան մեծ է եղել Դուբովսկոյի դերը ռուսական բնանկարային դպրոցի զարգացման գործում, 19-րդ դարի երկրորդ կեսում և 20-րդ դարի սկզբին։

Նիկոլայ Դուբովսկոյի նկարների առաջին և միակ մեծ անհատական ցուցահանդեսը վերջին հարյուր տարում կազմակերպվել է Լենինգրադի Ռուսական թանգարանի կողմից 1938 թվականին։ Նկարչի ստեղծագործությունների սիրահարների և գիտակների կողմից կազմակերպվել են մի շարք համեստ ցուցահանդեսներ Նովոչերկասկում (1946, 1947), Դոնի Ռոստովում (1948, 1955) և Մոսկվայում (2006)։ Այսօր նկարչի ստեղծագործության մասին հրատարակված մենագրություն չկա, մնացած գրականությունը չափազանց աղքատիկ է և ոչ համակարգված։

Նկարչի ստեղծագործության միակ հետազոտող, ռուս արվեստաբան և գեղանկարիչ Վլադիմիր Կուլիշովը մահացել է 2009 թվականին։ Լենինգրադի «ՌԽՖՍՀ նկարիչ» հրատարակչության համար նա գրել է նկարչի ստեղծագործության մասին «Նիկոլայ Դուբովսկոյ։ Կյանքը և ստեղծագործությունը», մենագրությունը, բայց այն չի հրատարակվել։ Միայն 2008 թվականի վերջին լույս է տեսել «Նիկոլայ Դուբովսկոյ. ռուսական բնանկարչության վարպետի ստեղծագործական ժառանգությունը Դոնի կազակների պատմության Նովոչերկասկի թանգարանի ֆոնդերում», որը հրապարակվել է Կուլիշովի բազմաթիվ հետազոտությունների հիման վրա և պատմում է հանրահայտ նկարիչ Դուբովսկոյի մասին։

Նորագույն ժամանակներում արվեստաբաններն ուսումնասիրում են Դուբովսկոյի ստեղծագործությունները (արվեստագիտության թեկնածու Ե. Ն. Ցիգանկովայի ատենախոսությունը «Ն. Դուբովսկու բնանկարները 1880-1990 թթ.») և հրատարակում են գրքեր, որոնք պատմում են նկարչի ստեղծագործությունների և կյանքի մասին։

2009 թվականին լրացել է Դուբովսկոյի ծննդյան 150-ամյակը։ Երկրի համար այս իրադարձությունն անցել է աննկատ, այն նշանավորվել է միայն երկրամասային և մարզային թանգարանների աշխատակիցների ջանքերով և էնտուզիազմով։

Կային մի շարք պատճառներ, որոնք նպաստել են Դուբովսկոյի ստեղծագործություններն ուսումնասիրողների, մշակութային առօրյա կյանքից և գեղարվեստական գործընթացից դուրս մնալուն։ Մի կողմից, ենթադրվում է, որ Դուբովսկոյի ստեղծագործության նշանակությունը ճնշելու և նսեմացնելու պրակտիկայի տեսական հիմնավորումը Ալեքսանդր Բենուայի և նրա հետևորդների հայեցակարգն է եղել, որն արտացոլվել է նրա «Ռուսական գեղանկարչության պատմություն» (1902) աշխատությունում։ Մյուս կողմից, հետպատերազմյան տարիներին, արվեստի գործերի համամիութենական բաշխումը և հանրապետական, խոշոր երկրամասային, մարզային կենտրոնների, քաղաքային թանգարանների հավաքածուների համալրումը Մոսկվայի և Լենինգրադի թանգարանների ֆոնդերից, անցել է Դուբովսկոյի ստեղծագործությունների նշանակությունը անտեսելու նշանի տակ՝ հօգուտ այլ նկարիչների ավելի հասկանալի և ծանոթ գործերի։ Օրինակ՝ Պավել Տրետյակովի հետմահու կտակը՝ չառանձնացնել իր ստեղծած ռուս նկարիչների գործերի հավաքածուն, անամոթաբար խախտվել է խորհրդային տարիներին։

Այսպիսով, խորհրդային տարիներին Դուբովսկոյի ստեղծագործական ժառանգությունը ցրվել և փոշիացվել է՝ ապաստան գտնելով Ռուսաստանի, ԽՍՀՄ նախկին հանրապետությունների և արտերկրի ավելի քան 75 թանգարաններում և պատկերասրահներում։ Արդյունքում, շատ մասնագետներ և արվեստի երկրպագուների լայն շերտեր խեղաթյուրված պատկերացում են ունեցել վարպետի իրական անձի մասին, չկա նաև ռուս նշանավոր նկարչի ստեղծագործության իմաստի ամբողջական ըմբռնումը։ Սրան հավելենք, որ խորհրդային արվեստաբանների կողմից Նիկոլայ Դուբովսկոյին մոռացության մատնելու պատճառը պարզվում է միանգամայն հասկանալի է եղել՝ նրա ստեղծագործությունները դժվար և անհնարին է մեկնաբանել անհրաժեշտ գաղափարական ուղղությամբ, քանի որ նրա նկարչության հիմնական որակը գեղեցկությունն է եղել։

Սակայն վերջին տարիներին Նիկոլայ Դուբովսկոյի գեղանկարչության նկատմամբ հետաքրքրությունը կտրուկ աճել է։ Այստեղ իր խոսքն է ասել հատկապես միջազգային արվեստի շուկան, որը քաջատեղյակ է կոնյունկտուրային, նկարչի կտավները մեծ պահանջարկ ունեն աճուրդներում։

Դուբովսկոյի անվիճելի տեսակետը, որն արտահայտվել է նրա կողմից դեռևս 1917 թվականին, որ նկարչի արվեստը կոչված է ազատագրելու մարդկային զգացումը և հետևաբար՝ բարձրացնելու հոգևոր սկզբունքները մարդու մեջ, արթնացնելու նրա մեջ զգալու և կարեկցելու ունակությունը՝ այսօր հնչում են որպես նրա հոգևոր կտակ։

Պատկերասրահ

Նկարչի հիշատակի պահպանում և ժառանգության ճակատագիր 

Դեռևս իր կենդանության օրոք՝ 1913 թվականին, Նիկոլայ Դուբովսկոյը միշտ երազել է իր հայրենի քաղաքում արվեստի պատկերասրահ հիմնելու մասին, և Նովոչերկասկին է նվիրել իր անձնական հավաքածուն՝ 77 կտավներ, էսքիզներ և գծանկարներ, ինչպես նաև իր պերեդվիժնիկ նկարիչ ընկերների 129 նկարներ և գրաֆիկական աշխատանքներ։ Սակայն հետո առաջ է քաշել միայն մեկ պայման՝ նորաստեղծ թանգարանը պետք է տեղակայվի հատուկ այդ նպատակով կառուցված շենքում։

Քաղաքային իշխանությունները արագ գումար և կապալառու են գտել, աշխատանքները սկսվել են, բայց շուտով դրանք ստիպված դադարեցվել են 1914 թվականին պատերազմի սկսվելու պատճառով։ Դրան հաջորդած հեղափոխությունը, Քաղաքացիական և Հայրենական պատերազմները խառնել են բոլոր ծրագրերը։ 1946 թվականին, առանձին շինության բացակայության պատճառով, նկարչի աշխատանքները Ռուսական թանգարանից, որտեղ դրանք պահվում էին նկարչի մահից հետո, տեղափոխվել են Նովոչերկասկի Դոնի կազակության պատմության թանգարան։ 2022 թվականի դրությամբ Դուբովսկոյի մասնավոր հավաքածուի կտավները հիմնականում պահվում են այդ թանգարանի պահոցներում, որտեղ գտնվում է երկրում նկարչի աշխատանքների առավել ամենաամբողջական հավաքածուն։ Դեռևս չկա մի առանձին շինություն, որի մասին այդքան երազել է նկարիչը, որտեղ հնարավոր լինի ցուցադրել նրա նկարների ամբողջական հավաքածուն, ինչպես որ հնարավորություն չկա տեսնելու բոլոր գործերն ամբողջությամբ, որոնք նա նկարել է՝ միասին ցուցադրելու նպատակով։

Դուբովսկոյի հայրենի քաղաքում՝ Նովոչերկասկում, նրա անունով փողոց կա։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Պերեդվիժնիկներ
Ռուս բնանկարիչներ
19-րդ դարի ռուս նկարիչներ
20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Ռուս հասարակական գործիչներ
Ռուս մանկավարժներ
Սրտի կաթվածից մահացածներ