Ուկրաինացիները ԱՄՆ-ում

Ուկրաինացիները ԱՄՆ-ում (, ), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների քաղաքացիները և ազգային համայնքը, որն ունի ամբողջական կամ մասնակի ուկրաինական էթնիկ ծագում, որը ձևավորվել է մի քանի պատմական ժամանակաշրջանների ընթացքում։

Մարդահամարի համաձայն՝ 2006 թվականին ԱՄՆ-ում եղել է ուկրաինական ծագում ունեցող 961 113 ամերիկացի, ինչը կազմել Է ընդհանուր բնակչության 0,33 %-ը։ Այսպիսով, Միացյալ Նահանգների ուկրաինական սփյուռքը թվաքանակով զիջում է միայն Ռուսաստանի և Կանադայի սփյուռքին։ 2000 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ ուկրաինացի ամերիկացիների ամենամեծ թիվը բնակվել է հետևյալ քաղաքներում՝ Նյու Յորք (160000 ուկրաինացիներ), Ֆիլադելֆիա (60000), Չիկագո (46000), Լոս Անջելես (34000) և Դեթրոյթ (33000)։

Արտագաղթի պատմություն 
ԱՄՆ-ում ուկրաինական արտագաղթի առաջին ալիքը սկսվել է 1880-ական թվականներին։ Այս ալիքը զանգվածային բնույթ է ունեցել 1890-ականներից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը։

Ուկրաինացիների արատագաղթի երկրորդ ալիքը սկսվել է Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմից հետո։ Այդ ընթացքում ներգաղթյալները հիմնադրել են երիտասարդական կազմակերպություններ, որոնց նպատակներ կենտրոնանալ Ուկրաինայի բնակչության ազգային և քաղաքական խնդիրների վրա։ Ամենամեծ թվով երիտասարդական կազմակերպությունը «Պլաստն» է, Ամերիկայի երիտասարդության Ուկրաինական ասոցիացիան, Ժողովրդավարական Ուկրաինայի երիտասարդների ասոցիացիան։ Նրանց գործունեության հիմնական ոլորտներն են կրթությունը, մշակույթը, ստեղծագործությունն ու սպորտը։ Շատերը ուկրաինական ակումբների քոլեջների և համալսարանների միացել են Ֆեդերացիայի Ուկրաինայի ուսանողական կազմակերպությունների, որը հիմնադրվել է 1953 թվականին։ Ամեն ամառ համալսարաններին կից կազմակերպում են ամառային ճամբարներ՝ երեխաներին ուկրաիներեն լեզու, գրականություն, պատմություն սովորեցնելու նպատակով։  Առաջանում են գիտական կազմակերպություններ, օրինակ՝ Նյու Յորքում Տարաս Շևչենկոյի անվան գիտական կազմակերպությունը (1947)։ Ընկերության անդամները զբաղվում են գիտաժողովների, դասախոսությունների, համերգների կազմակերպմամբ։ Ուկրաինացի ամերիկացիները ստեղծել են բազմաթիվ թանգարաններ և գրադարաններ, ձևավորել արխիվներ։ Ուկրաինական արխիվ-թանգարանում, որը ստեղծվել է 1952 թվականին, պահպանվում է արխիվային նյութերի առնվազն 20 հազար հատոր, որոնք ընդգրկում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ուկրաինական ներգաղթի շրջանը։

Երրորդ ալիքը սկսվեց 1990-ական թվականների սկզբին, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։

Ժողովրդագրություն 
2000 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ ԱՄՆ-ում բնակվել է 892922 ուկրաինական ծագում ունեցող ամերիկացի, որոնցից 275155-ը ծնվել է Ուկրաինայում։ Ուկրաինական ամենամեծ սփյուռք ունեցող նահանգները՝

Ուկրաինացիները ապրում են խտաբար, ընդ որում նրանց մեծ մասը բնակվում է ԱՄՆ Հյուսիսատլանտյան Նահանգներում։

Կրոն 
Ուկրաինական սփյուռքի հիմնական կրոնական դավանանքը Ուկրաինական հունա-կաթոլիկ եկեղեցին է, որն իր պատմությունը կերտում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների տարածքում 20-րդ դարասկզբից։

1913 թվականի մայիսի 28-ին Սուրբ Աթոռը Բյուզանդական ծիսակարգի կաթոլիկների համար սահմանել է Օրդինարիատ, որը 1924 թվականի մայիսի 8-ին վերածվել է ԱՄՆ-ի Առաքելական էկզարխատի։

1956 թվականի հուլիսի 20-ին ԱՄՆ-ի Առաքելական էկզարխատը Նյու Յորքի նահանգը և Նոր Անգլիան հանձնեց նոր Առաքելական էկզարխատ Սթեմֆորդի, այժմ՝ Սթեմֆորդի թեմը։ 1958 թվականի հուլիսի 10-ին էկզարխատը վերափոխվել է Ֆիլադելֆիայի արքեպիսկոպոսի։

1961 թվականի հուլիսի 14-ին Ֆիլադելֆիայի արքեպիսկոպոսը Օհայո նահանգից արևմուտք տարածքներ է փոխանցել Չիկագոյի նոր թեմին։

Չիկագոյում ուկրաինական սփյուռքի կոմպակտ բնակության հայտնի շրջանում «Ուկրաինական գյուղ» անվանումով գտնվում է Սուրբ Նիկոլայի Մայր Տաճարը, որը թեմի գլխավոր տաճարն է։

1983 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Ֆիլադելֆիայի արքեպիսկոպոսը Օհայո, Կենտուկի, Թենեսի, Միսիսիպի, Ալաբամա, Ջորջիա, Ֆլորիդա, Հյուսիսային Կարոլինա, Արևմտյան Վիրջինիա և Փենսիլվանիա Նահանգների տարածքը փոխանցել է նոր Պարմայի թեմին։

Կրթություն և ուկրաիներեն 
Տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում ԱՄՆ-ի տարածքում հայտնվում են բազմաթիվ հաստատություններ, որոնք զբաղվում են ուկրաինական խնդրով։ Զարգանում է ակադեմիական գիտությունը։ 1960-ական թվականների սկզբին երկրում կային 76 Ուկրաինական դպրոցներ։ Ուկրաինական դպրոցների ցանցը, որտեղ ֆակուլտատիվ կերպով սովորեցնում են ուկրաինացի երեխաներին և դեռահասներին լեզու, գրականություն, աշխարհագրություն և պատմություն, Բոստոնից մինչև Լոս Անջելես ձգվող ամուր գոտի է։ Շատ կրթական ծրագրերը նախատեսված են մանկապարտեզի տարիքից մինչև տասնմեկերորդ դասարան։ Կրոնական առարկաները ընդգրկվում են, սակայն այդ պարապմունքների հաճախելը պարտադիր չէ։ Այս մասին հայտարարել է երկրի ռազմական գլխավոր դատախազը։ Նրա նախաձեռնությամբ հրապարակվել են Ուկրաինայի գրականության և պատմության դասագրքեր, ձեռնարկներ ամբողջ Ուկրաինայի ուսանողների համար։

Ուկրաիներենը դասավանդվում է բազմաթիվ դպրոցներում, քոլեջներում և համալսարաններում, այդ թվում՝ այնպիսի հայտնի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, ինչպիսիք են Հարվարդի, Սթենֆորդի, Իլինոյսի, Միչիգանի համալսարանները։ Հատկապես պետք է առանձնացնել Հարվարդի դերը, որի գործունեության նշանակությունը չափազանց կարևոր էր ուկրաինական սփյուռքի և հենց Ուկրաինայի համար։ 1973 թվականին ականավոր պատմաբան Օմելյան Պրիցակի ղեկավարությամբ և նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Հարվարդի համալսարանին կից Ուկրաինական գիտական ինստիտուտը, որտեղ ուսումնասիրվում է Ուկրաինայի պատմությունը, մշակույթը, լեզուն և քաղաքականությունը։ Ուսումնասիրության այլ ոլորտները ներառում են Ուկրաինայի գրականություն, հնագիտություն, արվեստ և տնտեսություն։
Ինստիտուտը գործում է որպես համակարգող կենտրոն ուսանողների և ասպիրանտների, գիտաշխատողների և դասախոսների, ցուցաբերելով նրանց հետազոտությունների աջակցություն։ Մինչ գիտական ինստիտուտի ստեղծումը նրա հիմնադիրները ամենշաբաթյա սեմինարներ էին անցկացնում ուկրաինագիտության վերաբերյալ, որոնք անցկացվում են մինչ օրս, 2001 թվականից՝ Հարվարդի ուկրաինագիտության խմբի հովանու ներքո։ Ուկրաինայի գիտական ինստիտուտը աջակցություն է ցուցաբերում գրադարանների։ Ուկրաինական մամուլը կարևոր դեր է խաղում Սփյուռքի հետ Ուկրաինայի կապի ապահովման գործում։ Ուկրաինական մամուլի առաջացման պիոներ է դարձել «Світ» Ուղղափառ փոխօգնության միության շաբաթաթերթը, որը սկսել է գործել 1897 թվականին Փենսիլվանիայում։ Այն լույս է տեսել միաժամանակ և ռուսերեն, և ուկրաիներեն։ Այնտեղ 1910 թվականին լույս է տեսել «Նառոդնայա Վոլյա» թերթի առաջին համարը։

Ուկրաինական մշակութային օբյեկտներ ԱՄՆ-ում

Տարաս Շևչենկոյի հուշամրցաշարը Վաշինգտոնում 
Տարաս Շևչենկոյի հուշամրցաշարը պատմական հուշարձան է, որը գտնվում է Վաշինգտոնի Դյուպոն-Սերքլ շրջանի Պ-սթրիթի 2200-րդ թաղամասում։ Այն իրենից ներկայացնում է բրոնզե արձան պատվանդանի վրա, որի կողքին գտնվում է ռելիեֆով հուշատախտակը։ Հուշարձանը նվիրված է ուկրաինացի բանաստեղծ և նկարիչ Տարաս Շևչենկոյին, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել ժամանակակից ուկրաինական գրականության վրա։

Հուշահամալիրի կառուցման կոմիտեի կազմում ընդգրկված էին բազմաթիվ հայտնի անձինք, այդ թվում՝ ԱՄՆ նախկին նախագահ Հարրի Թրումենը՝ որպես պատվավոր նախագահ։ Հուշարձանի տեղադրման դեմ բողոքող հանրության կարծիքի արտահայտիչը The Washington Post թերթի խմբագրությունն է։ Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1964 թվականին և նվիրված էր Շևչենկոյի ծննդյան 150-ամյակին։ Արարողության գլխավոր հյուրը, որը հավաքել է ուկրաինացի ականավոր ամերիկացիներին, ԱՄՆ Կոնգրեսի անդամներին և հոլիվուդյան դերասաններին, դարձել է ԱՄՆ-ի նախկին նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերը։

Քանդակագործը կանադացի ուկրաինական ծագմամբ Լեո Մոլն է, ով ԱՄՆ-ի մայրաքաղաքում Ուկրաինայի պատմությանը նվիրված երկու հուշարձաններից մեկի հեղինակն է։ Երկրորդը 1932-1933 թվականների սովի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրն է։ Տարաս Շևչենկոյի հուշարձանը և նրա շրջակա այգին գտնվում են ԱՄՆ դաշնային կառավարության տնօրինության տակ։

Բացման արարողության ժամանակ ներկաներից ամենանշանավորը եղել է ԱՄՆ նախկին նախագահ Էյզենհաուերը, ում վստահված է եղել արձանի բացումը։ Այս իրադարձության նախաշեմին ամբոխը մի քանի րոպե վանկարկել է «Մենք սիրում ենք Հայկին»։

Վաշինգտոնում Գոլոդոմորի զոհերի հուշահամալիր 

Հուշարձանը տեղադրվել է Ուկրաինայում, նվիրված 1930-ական թվականների Գոլոդոմորի միլիոնավոր զոհերի հիշատակին և գտնվում է ԱՄՆ-ի մայրաքաղաք Վաշինգտոնում։

1983 թվականին ԱՄՆ-ի ուկրաինացիների համայնքը ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի կողմից 1932-33 թվականների Ուկրաինական Գոլոդոմորի՝ որպես ցեղասպանության ճանաչման արշավը սկսեց, սակայն այն ժամանակ այն հաջողությամբ չպսակվեց և նման որոշում չընդունվեց, բայց 1988 թվականին Ուկրաինայում սովի հարցերով ԱՄՆ-ի հանձնաժողովը եզրակացրեց, որ սովը պայմանավորված էր խորհրդային իշխանության կողմից բերքի առգրավմամբ։ 2003 թվականին ԱՄՆ կառավարությունը Գոլոդոմորին ճանաչել է որպես ցեղասպանության ակտ, և դրանից հետո Ամերիկայի Ուկրաինական Կոնգրեսի կոմիտեի անդամների շրջանում գաղափար առաջացավ կանգնեցնել սովի բոլոր զոհերին նվիրված հուշարձան, որն աջակցվեց կոնգրեսականների կողմից։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 29-ին ԱՄՆ Սենատը միաձայն ընդունել է հանրային օրենքը № 562, որը 2005 թվականի փետրվարի 2-ին ներկայացվել էր Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի անդամ Սանդեր Լևինի կողմից Միչիգանից, որտեղ հայտարարվել էր Կոլումբիայի օկրուգի դաշնային հողում 1932-1933 թվականների Գոլոդոմորի՝ սովի ցեղասպանության հետևանքով զոհված միլիոնավոր ուկրաինացիների հիշատակին նվիրված հուշարձանի կառուցման նախագծի ընդունման մասին։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 13-ին «Կոլումբիայի շրջանի դաշնային հողում 1932-1933 թվականների Գոլոդոմորի զոհերի հիշատակին հուշարձան տեղադրելու Ուկրաինայի կառավարության թույլտվության տրամադրման մասին» օրենքը ստորագրվեց ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերի կողմից։

Հուշահամալիրի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2015 թվականին նոյեմբերի 7-ին։ Հուշարձանը օծվել և օրհնվել է Ուկրաինայի ուղղափառ եկեղեցու առաջնորդ Կիևի պատրիարքարանի Ֆիլարետի (Դենիսենկո) և Ուկրաինայի Հույն Կաթոլիկ Եկեղեցու առաջնորդ Սվյատոսլավ (Շևչուկի) մասնակցությամբ ԱՄՆ-ում ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցու առաջնորդ Անտոնիա (Շչերբա), ԱՄՆ-ում ՈՒԿԿ եպիսկոպոս Դանիելի (Զելինսկի) և Ֆիլադելֆիայի միտրոպոլիտ արքեպիսկոպոս ՈՒԳԿՑ Ստեֆանի (Կաչաղակներ), ինչպես նաև ուղղափառ և հույն-կաթոլիկ հոգևորականների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Արարողությանը ելույթ է ունեցել Ուկրաինայի առաջին տիկին Մարինա Պորոշենկոն, ինչպես նաև Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոն՝ տեսաուղերձով՝ Կիևի Միխայլովսկի հրապարակում Գոլոդոմորի հուշարձանի ֆոնին։ Ելույթ ունեցողների թվում էին ամերիկացի պաշտոնյաներ և դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ ներկայացուցիչներ Սանդեր Լևինը և Մարսի Քափթուրը, ԱՄՆ-ի նախագահի հատուկ օգնական և ազգային անվտանգության խորհրդի Եվրոպայի, Ռուսաստանի և Կենտրոնական Ասիայի հարցերով բաժնի ավագ տնօրեն Չարլզ Կուպչանը, որը ընթերցել Է Սպիտակ տան մամուլի քարտուղար Ջոշ Էռնեստի ուղերձը, ինչպես նաև ազգային պարկերի ծառայության տարածաշրջանային տնօրեն Ռոբերտ Ա. Ֆոգելը։

Ծանոթագրություններ 

ԱՄՆ-ի ազգեր
ԱՄՆ-ի բնակչություն
Ամերիկայի եվրոպացիների հասարակություն