Նոր արևմտյան արվեստի թանգարան

Նոր արևմտյան արվեստի պետական թանգարան (), հիմնվել է Մոսկվայում` Նոր արևմտյան գեղանկարչության առաջին և երկրորդ թանգարանների միավորումից։ Թանգարանի հիմքը կազմել են առևտրականներ Սերգեյ Շչուկինի և Իվան Մորոզովի հայտնի հավաքածուները։

Պատմություն

Հիմնադրում 
Նոր արևմտյան գեղանկարչության առաջին թանգարանն ստեղծվել է Սերգեյ Շչուկինի հավաքածուի հիման վրա և բացվել է 1918 թվականին, նախկին Կոլեկցիոների տանը։ Նրա հավաքածուները բաղկացած էին 1860-ական թվականներից սկսած արևմտաեվրոպական, գլխավորապես` ֆրանսիական գեղանկարչության ու քանդակագործության նմուշներից, այդ թվում` Էդուարդ Մանեի), Պիեռ-Օգյուստ Ռենուարի, Էդգար Դեգայի, Կլոդ Մոնեի, Վինսենթ վան Գոգի, Պոլ Գոգենի, Կամիլ Պիսսարոյի, Անրի դը Տուլուզ-Լոտրեկի, Պոլ Սեզանի, Անրի Մատիսի, Պաբլո Պիկասոյի, Օգյուստ Ռոդենի աշխատանքներից։

Նոր արևմտյան գեղանկարչության երկրորդ թանգարանն ստեղծվել է Իվան Մորոզովի հավաքածուի հիմքի վրա և բացվել է 1919 թվականին, նրա քաղաքային առանձնատան շենքում (Պրեչիստենկա փողոց, 21)։

1923 թվականին Արևմտյան գեղանկարչության առաջին և երկրորդ թանգարանները միավորվել են` ստանալով Նոր արևմտյան արվեստի թանգարան անվանումը, որը 1925 թվականին դարձել է Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարանի մասնաճյուղը։ 1928 թվականին թանգարանի բոլոր ֆոնդերը կենտրոնացվել են Պրեչիստենկա փողոց, 21 հասցեում գտնվող մեկ շենքում։ Այդ ժամանակվանից մինչև 1941 թվականը թանգարանի անփոփոխ ղեկավարն է եղել Բորիս Տերնովեցը։ 
Թանգարանի շուրջ յուրահատուկ իրավիճակ էր ստեղծվել. այն դարձել է ժամանակակից արվեստի առաջին թանգարաններից մեկն ամբողջ աշխարհում` հինգ տարի ավելի շուտ հիմնադրվելով Նյու Յորքի Ժամանակակից արվեստի թանգարանից։ Դա հնարավոր է դարձել այն բանի շնորհիվ, որ Մորոզովը և Շչուկինը հետաքրքրվել են և գնահատել Սեզանի, վան Գոգի, Գոգենի, Մատիսի և Պիկասոյի վաղ շրջանի աշխատանքներն ավելի շուտ, քան դա արել են աշխարհի այլ թանգարաններ։

Ճգնաժամային շրջան 
Իր գոյության սկզբում թանգարանը մեծապես գնահատվել և աջակցություն է ստացել ղեկավարության կողմից, որը կապված էր հեղափոխության ընդհանուր վերելքի հետ, երբ ջերմ ընդունելություն էին գտնում փորձարարությունն ու նորարարությունը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, այդ թվում և` արվեստում։ 1930-ական թվականներին տեղի է ունենում արվեստի և թանգարանների վերաբերյալ քաղաքականության փոփոխություն։ Ղեկավարության նոր պաշտոնական քաղաքականությունը ձևակերպվել է 1930 թվականին, Համառուսական թանգարանային առաջին համագումարում, վերաբերել է բոլոր թանգարաններին և վտանգի տակ է դրել Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանի գոյության փաստը, ինչի պատճառով թանգարանի կոնցեպցիան կրել է էական փոփոխություններ։

1932 թվականին «Սովետսկիյ մուզեյ» թերթի էջերում թանգարանի տնօրեն Բորիս Տերնովեցը ներկայացրել է այլ ծրագիր, որը համապատասխանում էր խորհրդային պատմության նոր փուլին. «Մոսկվան...համաշխարհային հեղափոխության միջնաբերդը, համաշխարհային պրոլետարիատի մայրաքաղաքը։ Դրա ներսում պետք է գոյություն ունենա թանգարան, որտեղ ի հակադրություն հզոր շինարարության, սոցիալիստական պետության փառահեղ հաջողություններին ցույց կտրվի բուրժուական հասարակության անկումը, ճգնաժամը, անելանելի դրությունը»։ Սակայն սա էլ չի փրկել թանգարանը փակվելուց։

1933 թվականին ամերիկացի Սթիվեն Քլարքը ձեռք է բերել Սեզանի «Տիկին Սեզանը ջերմասենյակում» և վան Գոգի «Գիշերային սրճարանը» կտավները Մորոզովի հավաքածուից, ինչպես նաև` Ռենուարի և Դեգայի աշխատանքներից։ Գործարքը, որը ԽՍՀՄ-ին 260 հազար դոլարի շահույթ էր բերել, կնքվել է մինչև ԱՄՆ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատելը` սեփականատերերի և նրանց ժառանգների` հետագա դատական հայցերից խուսափելու համար։

1936 թվականի հունվարին «Պրավդա» թերթը հրապարակել է «Խառնաշփոթ` երաժշտության փոխարեն» հոդվածը։ Այնտեղ քննադատության է ենթարկվել կոմպոզիտոր Դմիտրի Շոստակովիչը, ինչը դարձել է արվեստում ֆորմալիզմի դեմ պայքարի սկիզբը։ Կերպարվեստում ֆորմալիստական ուղղության մեջ ընդգրկվել է իմպրեսիոնիզմը, և թանգարանի գոոյությունը հարցականի տակ է դրվել։ Հայրենական մեծ պատերազմը միայն հետաձգել է թանգարանի փակումը։ Ցուցանմուշները տարհանվել են Սվերդլովսկ, իսկ երբ դրանք 1944 թվականին հետ են վերադարձվել, անգամ չեն բացվել։

Փակում 
Կոսմոպոլիտիզմի և «Արևմուտքի դեմ խոնարհման» դեմ արշավը ավարտին է հասցրել թանգարանի պատմությունը. «ֆորմալիստական հայացքների գլխավոր բուծարան» համարվող Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանը որոշվել է փակել. 1948 թվականի մարտի 6-ի ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշումն ստորագրել է անձամբ Իոսիֆ Ստալինը։ Թանգարանի ցուցանմուշները բաժանվել են Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարանի և Էրմիտաժի միջև։

Արվեստի պատմաբան և Սերգեյ Շչուկինի կենսագիր Նատալյա Սեմյոնովան գրել է. «1930-1931 թվականներին որպես նոր արվեստի առաջին «չափաբաժին» Էրմիտաժն ստացել է 79 նկար։ Երկրորդն այս թանգարանին հասել է լրիվ պատահաբար. Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանից վաճառքի համար վերցրել են ավելի քան 70 կտավ, սակայն գնորդ չեն գնել։ Ոչ մեկին չէր հուզում, որ նկարները հանվում էին Մոսկվայից։ Փաթեթավորման հետ խնդիրներ չունենալու համար իմպրեսիոնիստներին պոստիմպրեսիոնիստների հետ Գերմանիայից հին գեղանկարչության հետ ուղարկել են միանգամից Լենինգրադ։ Եվ երրորդ անգամ Էրմիտաժը Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանից լավագույն և մեծագույն մասն ստացել է բացառապես մոսկովյան կուրատորների անվճռականության արդյունքում, որոնք վախեցել են պահել Պիկասոյի ու Մատիսի գլուխգործոցները մայրաքաղաքում, Կրեմլի պատերի մոտ»։

Վերստեղծման գաղափար 

Պուշկինի անվան կերպարվեստի պետական թանգարանի նախկին տնօրեն Իրինա Անտոնովան ներկայացրել է Նոր արևմտյան արվեստի թանգարանի վերստեղծման նախագիծն ու առաջարկել է դրա համար օգտագործել Կերպարվեստի պետական թանգարանին պատկանող Գոլիցինների կալվածքը։ Թանգարանի վերստեղծումը ենթադրում էր թանգարանի հավաքածուից Էրմիտաժին փոխանցված մասի վերադարձը Մոսկվա։ Էրմիտաժի տնօրեն Միխայիլ Պիոտրովսկին կտրուկ քննադատել է նախագիծը։ Սանկտ Պետերբուրգի բնակիչները աջակցել են Պիոտրովսկուն և ստորագրահավաք են կազմակերպել հավաքածուի էրմիտաժյան մասը Մոսկվա փոխանցելու դեմ։ 2013 թվականի ապրիլին ըստ «ուղիղ գծի» արդյունքների Վլադիմիր Պուտինը Կառավարությանը առաջարկ է փոխանցել քննարկել թանգարանը Մոսկվայում խելամտորեն վերստեղծելու առաջարկը։ Մի քանի ամիս անց Անտոնովան, տարիքով պայմանավորված, տնօրենի պաշտոնը զիջել է Մարինա Լոշակին, որն արդեն չի աջակցել հավաքածուի էրմիտաժյան հավաքածուն Մոսկվա վերադարձնելու գաղափարին։  

2013 թվականի մայիսին Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի նախարար Վլադիմիր Մեդինսկին հաղորդել է, որ հավաքածուն չի փոխանցվի, սակայն կստեղծվի վիրտուալ թանգարան։ 2014 թվականի ապրիլին Մեդինսկին հայտարարել է թանգարանի բացման մասին, որը տեղի է ունեցել նույն թվականի նոյեմբերին։ Պաշտոնապես այն սկսել է գործել միայն 2017 թվականին։

Ծանոթագրություն

Գրականություն 
 К истории международных связей Государственного музея нового западного искусства (1922—1939) / Авт.-сост. Н. В. Яворская; Под ред. И. Е. Даниловой. — М., 1978 (Из архива ГМИИ / Гос. музей изобраз. искусств им. А. С. Пушкина. — Вып. 2). — 475 с.
 Н. В. Яворская. История Государственного музея нового западного искусства (по документам и воспоминаниям) // Искусствознание. — 1/02. — М., 2002. — С. 595—603.
 Н. В. Яворская. История Государственного музея нового западного искусства. Москва. 1918—1948. — М.: ГМИИ им. А. С. Пушкина, 2012. — 480 с.: ил., портр. — ISBN 978-5-903190-50-8 Текст книги был завершён в 1989 году, издан по авторской рукописи при участии ГМИИ им. А. С. Пушкина.

Արտաքին հղումներ 
 Официальный сайт ГМИИ с реконструкцией обоих собраний
 Коллекция Морозова
 Коллекция Щукина
 Виртуальный музей

1948 կազմալուծումներ
Մոսկվայի թանգարաններ