Տեղեկատվության ազատություն

Տեղեկատվության ազատություն հայեցակարգ, որն օգտագործվում է իրավունքների և ազատությունների մի խումբ սահմանելու համար, ներառյալ խոսքի ազատությունը (խոսքի ազատությունը), լրատվամիջոցների ազատ գործունեությունը (մամուլի ազատությունը), հանրային ծառայություններից հանրային նշանակություն ունեցող տեղեկատվություն ստանալու հանրության իրավունքը, ազատություն տեղեկատվության տարածում ցանկացած օրինական ճանապարհով։

Տեղեկություն փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը մարդու կարևոր քաղաքական և անձնական իրավունքներից է և ներառված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում (հոդված 19)։ Խոսքի ազատությունը, որն ընդլայնումն է տեղեկատվության ազատությունը, միջազգային իրավունքով ճանաչված մարդու հիմնարար իրավունքն է։ Տեղեկատվության ազատությունը, որպես սեփական մտքերի արտահայտման ազատություն, կախված չէ տեղեկատվության փոխանցման միջոցից և եղանակից՝ բանավոր, գրավոր, տպագիր, ինտերնետի միջոցով կամ գեղարվեստական ստեղծագործության տեսքով։ Այսպիսով, այս ազատության իրավական պաշտպանությունը տարածվում է ինչպես տեղեկատվության բովանդակության, այնպես էլ դրա արտահայտման միջոցների վրա ։ Տեղեկատվության ազատությունը կարող է կապված լինել Անձնական տվյալների պաշտպանության գաղտնիության հետ համացանցի և ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների համատեքստում։ Միևնույն ժամանակ, տեղեկատվության ազատությունը կարող է սահմանափակվել ինչպես անհատական այլ իրավունքների (հաղորդակցության գաղտնիություն, անձնական և ընտանեկան կյանքին միջամտությունից պաշտպանություն) հարգելու, այնպես էլ հասարակության շահերի պաշտպանության համար (սահմանափակումներ արտակարգ կամ ռազմական դրության ժամանակ։

Տեղեկատվություն ստանալու հանրության իրավունք 
Տեղեկատվության ազատությունը առաջին հերթին նշանակում է քաղաքացիների՝ պետական մարմինների կողմից ստեղծված փաստաթղթերին հասանելիության ազատություն։ Այս իրավունքի հիմնական ճանաչումը և դրա օրենսդրական համախմբումը տեղի ունեցավ միայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, սկսած 1966 թվականին ԱՄՆ-ում Տեղեկատվության ազատության ակտի ընդունումից։
Պետական ծառայություններից տեղեկատվություն ստանալու հասարակության իրավունքը և պետական փաստաթղթերին ծանոթանալու քաղաքացիների իրավունքը ներառված են շատ երկրների սահմանադրություններում և ընդհանուր առմամբ դիտվում են որպես բաց կառավարման նշան։ Տեղեկատվություն ստանալու հասարակության իրավունքի իրացումը կարող է դժվար լինել առանց այդ իրավունքի ապահովման հատուկ մեխանիզմների. Նման մեխանիզմներով օրենքներ ընդունվել են աշխարհի ավելի քան իննսուն երկրներում։ Այնուամենայնիվ, տեղեկատվության ազատության նպատակների վերաբերյալ տարբեր պատկերացումներ կան՝ կախված ազատական ժողովրդավարության տարբեր հասկացություններից։ Հասարակության տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի ապահովման հիմնարար սկզբունքներից է տեղեկատվություն տրամադրելու պարտավոր կողմի վրա ապացուցման բեռի սահմանումը։ Այսինքն՝ տեղեկություն հայցողը պարտավոր չէ պատճառաբանել հարցումը, այլ պետք է պատճառաբանել տեղեկատվություն չտրամադրելու համար։ Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքները սովորաբար ամբողջությամբ չեն տարածվում մասնավոր ձեռնարկությունների վրա, և քանի որ որոշ գործառույթներ կառավարությունից փոխանցվում են մասնավոր ընկերություններին, նախկինում հրապարակային տեղեկատվության հասանելիությունը կարող է դժվար լինել։

ԱՄՆ 
Միացյալ Նահանգներում Տեղեկատվության ազատության ակտն ընդունվել է 1966 թվականին, որը նախատեսում է քաղաքացիների համար ԱՄՆ դաշնային կառավարության բոլոր փաստաթղթերի ամբողջական բաց լինելը, բացառությամբ սույն օրենքում նշված դեպքերի (ազգային անվտանգության մասին տեղեկություններ, ներքին կանոններ և այլն), կանոնակարգեր, որոնք վերաբերում են միայն պետական մարմինների աշխատողներին, տեղեկություններ, որոնց բացահայտումը խախտում է գաղտնիությունը և առևտրային գաղտնիքները, երկրաբանական և երկրաֆիզիկական բնույթի տեղեկությունները)։ ԱՄՆ դատարանների կողմից այս դրույթների մեկնաբանումը շատ խիստ է՝ տեղեկատվության բացահայտման օգտին կանխավարկածով։

Մեծ Բրիտանիա 
Մեծ Բրիտանիայում երկար ժամանակ գործում էր վարչական գաղտնիքի սկզբունքը, խորհրդարանական փաստաթղթերին հասանելիության սահմանափակումները հիմնված էին խորհրդարանական ինքնիշխանության և պատգամավորական արտոնությունների սկզբունքների վրա։ Համաձայն Կառավարության արձանագրությունների մասին օրենքի՝ զանգվածային ներկայացման ենթակա էին միայն հատուկ ընտրված կենտրոնական կառավարության փաստաթղթերը և միայն 30 տարի հետո:1989 թվականին «Պաշտոնական գաղտնիքների մասին» օրենքի և այլ օրենսդրության ընդունմամբ խստացվեց տեղեկատվության հասանելիության նկատմամբ վերահսկողությունը, քաղաքացիական ծառայողների գործունեությունը դասակարգվեց որպես գաղտնի, և նրանց արգելվեց օրագրեր պահել:Սահմանափակումները զգալիորեն մեղմվեցին 2000 թվականին Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի ընդունմամբ։

Ռուսաստան 

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 29-րդ հոդվածը համատեղում է տեղեկատվություն ստանալու, արտադրելու և տարածելու իրավունքը խոսքի ազատության և լրատվամիջոցների ազատության իրավունքի հետ։ Միաժամանակ նշված են այդ իրավունքների պահպանման երկու միջոցները՝ գրաքննության արգելք, ինչպես նաև սահմանափակումներ՝ պետական գաղտնիք, սոցիալական, ազգային կամ կրոնական գերազանցության և թշնամանքի քարոզչության արգելք։ 2010 թվականից Ռուսաստանում ուժի մեջ է մտել «Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության մասին տեղեկատվության հասանելիության ապահովման մասին» օրենքը»։ Պաշտոնատար անձի կողմից քաղաքացուն կամ կազմակերպությանը տեղեկատվություն տրամադրելուց ապօրինի մերժումը, որի տրամադրումը նախատեսված է դաշնային օրենքներով, և գիտակցաբար կեղծ տեղեկատվության տրամադրումը ճանաչվում է որպես վարչական իրավախախտում։

Ծանոթագրություններ 

Մարդու իրավունքներ
Խոսքի ազատություն
Տեղեկատվության գիտություն
Համացանց
Ինֆորմացիա
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ