Ազբեստոզ

Ազբեստոզ, թոքերի երկարաժամկետ բորբոքում, որն առաջանում է ազբեստի մանրաթելերից։ Ախտանիշներն են շնչառության կարճացում, հազ, շնչահեղձություն և կրծքավանդակում անհարմարության զգացում։ Բարդություններն են թոքի քաղցկեղ, մեզոթելիոմա և թոքային սիրտ։

Ազբեստոզն առաջանում է ազբեստի մանրաթելերի ներշնչումից։ Որպես կանոն ազբեստոզն առաջանում է մանրաթելերի պարբերաբար երկարաժամկետ ներշնչումից։ Ազբեստոզն առաջանում է հիմնականում այն անձանց մոտ, ովքեր աշխատում են ազբեստի հետ։ Ազբեստի ցանկացած տեսակ ունի հիվանդության առաջացման բարձր ռիսկ։ Հիվանդության ընթացքում խորհուրդ է տրվում չմիջամտել։ Ախտորոշումը դրվում է կլինիկական պատկերի հիման վրա։ Ազբեստոզը թոքերի ինտերստիցիալ ֆիբրոզի տարատեսակ է։

Սպեցիֆիկ բուժում չկա։ Խորհուրդ է տրվում պատվաստում գրիպի, պնևմոկոկի դեմ, թթվածնային թերպիա և պետք է դադարեցնել ծխախոտի օգտագործումը։ Ըստ 2015 թվականի տվյալների կա ախտորոշված 157.000 հիվանդ և 3.600 մահ։ Մի շարք երկրներում հիվանդության կանխարգելման համար արգելվել է ազբեստի օգտագործումը։

Նշաններ և ախտանիշներ 
Ազբեստոզի հիմնական նշաններն ու ախտանիշներն առաջանում են պարբերաբար երկարատև ներշնչումից, սովորաբար պահանջվում է տասնյակ տարիներ։ Հիվանդության գլխավոր ախտանիշը շնչառության կաճացումն է, առավելապես ֆիզիկական ակտիվության ժամանակ։ Կլինիկական պատկերի մեջ առաջատար են շնչառական խանգարումները։ Թոքերի աուսկուլտացիայի ժամանակ բժիշկը կարող է լսել շնառական աղմուկներ։

Ազբեստոզի համար տիպիկ է շնչառության ռեստրիկտիվ խանգարումը։ Ուղեկցվում է թոքային ծավալների փոքրացմամբ՝ հատկապես կենսական տարողության(ԹԿՏ) և թոքերի ընդհանուր տարողության (ԹԸՏ)։ ԹԸՏ-ն կարող է նվազել ի հաշիվ ալվեոլյար պատի հաստացման, սակայն դա միշտ չէ այդպես։ Շնչառության մեծ ֆունկցիան, որն արտահայտվում է ԱԱԾ1/ԱԱԾ-ի (արագացված արտաշնչման ծավալ) հարաբերությամբ, որպես կանոն պահպանված է։ Ծանր դեպքերում թոքերի էլաստիկության և ԹԸՏ-ի նվազմումը կարող է հանգեցնել աջ սրտային անբավարարության զարգացմանը(թոքային սիրտ)։ Ռեստրիկտիվ խանգարումը կարող է հանգեցնել թոքերի դիֆուզիոն ունակության նվազման և զարկերակային համակարգում թթվածնի կոնցենտրացիայի իջեցման։

Պատճառագիտություն 
Ազբեստոզի պատճառը ազբեստի միկրոսկոպիկ ֆիլամենտների ներշնչումն է։ 1930 թվականին Է.ՌԱ. Մերևեթերը հայտնաբերել է, որ մեծ քանակությունը օժտված է բարձր ռիսկով ։

Ախտածնություն 
Ազբեստոզը թոքային հյուսվածքի ախտահարումն է(սկսում է տերմինալ բրոնխիոլներից և ալվեոլյար ծորաններից՝ ներառելով ալվեոլի պատը), որն առաջանում է ազբեստի մանրաթելերի ներշնչումից։ Կա մանրաթելերի 2 տեսակ՝ ամֆիբոլ(նեղ ու ուղիղ) և սերպենտին(ոլորուն)։ Բոլոր տարատեսակները խորը ներթափանցում են թոքային հյուսվածք և կարող են առաջացնել ազբեստոզ։ Երբ մանրաթելերը հասնում են ալվեոլներ, որտեղ թթվածինն անցնում է արյան մեջ, օտար մարմինները ակտիվացնում են թոքերի տեղային իմուն պատասխանը։ Իմուն պատասխանի մեջ դոմինանտ են թոքային մակրոֆագերը , որոնք ակտիվանում են մանրաթելերի քեմոատակտանտներով։ Բորբոքային ռեակցիան կարելի է բնութագրել որպես քրոնիկ, այլ ոչ թե սուր, իմունային համակարգի դանդաղ պրոգրեսիվող առաջընթացով, որը փորձում է վերացնել օտար մանրաթելերը։ Մակրոֆագերը ֆագոցիտում են մանրաթելերը և ակտիվացնում են ֆիբրոբլաստներին։ Բորբոքային ռեակցիայի ընթացքում որոշ մակրոֆագներ ոչնչանում են, իսկ մյուսները արտադրում են բորբոքման միջնորդանյութեր՝ ներգրավելով մակրոֆագներ ու ֆիբրոլաստիկ բջիջներ, որոնք սինթեզվում են ֆիբրոզ փոփոխված հյուսվածքից։ Հյուսվածքի միկրոսկոպիկ պատկերը կարելի է ուսումնասիրել կենդանական մոդելներում։ Ազբեստի որոշ մանրաթելեր շերտավորվում են երկաթ պարունակող սպիտակուցային նյութով ներկելիս։ Ծանր դեպքերում ներկանյութով ծածկվում է մոտ 10% -ը, սակայն մեծ մասը մնում է չծածկված։ Ներշնչված մանրաթելերի շուրջ 20% -ը ալվեոլային էպիթելի բջիջներով տեղափոխվում են թոքերի ինտերստիցիալ հյուսվածք, որտեղ նրանք փոխազդում են մակրոֆագների և մեզենքիմալ բջիջների հետ։ Ցիտոկինները, վերափոխվելով աճի գործոն բետտայի և ուռուցքի նեկրոզի գործոն ալֆայի, մեծ դեր ունեն և կենդանի մոդելներում կարող են արգելափակել գործընթացը՝ կանխելով աճի գործոնների ակտիվացումը։ Արդյունքը ինտերստիցիալ հյուսվածքի ֆիբրոզացումն է։ Ալվեոլյար պատի հաստությունը մեծանում է, ինչը նվազեցնում է էլաստիկությունն ու գազի դիֆուզիան, նվազում է թթվածնի փոխադրումը դեպի արյուն, ինչպես նաև ածխաթթու գազի հեռացումը։ Կարող է հանգեցնել շնչահեղձության, որը ազբեստոզով հիվանդների մոտ ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշն է։

Ախտորոշում 
Ըստ Կրծքային ամերիկական ասոցիացիայի, Ազբեստոզի ախտորոշման հիմնական սկզբունքներն են՝

 Ազբոստոզին համապատասխան կառուցվածքային փոփոխություններ, որոնք հաստատված են հյուսվածաբանական քննությամբ։
 Պատճառային գործոնի առկայություն անամնեզում։
 Այլ պատճառների բացառում։

Կրծքավանդակի ռենտգենը ֆիբրոզի հաստատման հետազոտություններից մեկն է։ Սովորաբար թոքերի հիմքում հայտնաբերվում են փոքր, անկանոն մթագնումներ։ Ըստ ILO դասակարգման (Պնևմոկոնիոզների միջազգային ռադիոլոգիական դասակարգում) գերակշռում են , "s", "t", և/կամ "u" մթագնումները։ ԿՏ-ն ֆիբրոզի հայտնաբերման համար ավելի զգայուն մեթոդ է, քան ռենտգենը։ Նույնիսկ ազբեստի հետագա ազդեցության բացակայության դեպքում ռադիոլոգիական նշանները կարող են դանդաղ պրոգեսիվել։ Արագ պրոգրեսիայի դեպքում պետք է մտածել այլ ախտորոշման մասին։

Ազբեստոզը նման է թոքերի այլ պարենքիմատոզ հիվանդություններին, պնևմոկոնիոզներին։ Տարբերակիչ ախտորոշումը պետք է անցկացնել թոքային իդիոպաթիկ ֆիբրոզի, գերզգայուն թոքաբորբի, սարկոիդոզի և այլ հիվանդությունների հետ։ Առպատային պլևրայի վրա ափսեների առկայությունը ապացուցում է ազբեստոզի առկայությունը։ Բիոպսիան պարտադիր հետազոտություն չէ, սակայն բիոպտատում ազբեստի մանրաթելերի հայտնաբերումը հաստատում է ախտորոշումը։ Եթե ազբեստի մանրաթելեր չեն հայտնաբերվում, ապա պետք է մտածել այլ ախտորոշման մասին։

Բուժում 
Ազբեստոզի բուժում չկա։ Հաճախ տանը անհրաժեշտ է թթվածնային թերապիա՝ արյան մեջ թթվածնի նորմալ մակարդակը ապահովելու և շնչահեղձությունից խուսափելու համար։ Այլ ախտանիշներ ի հայտ գալուն պես բուժումը պետք է ներառի շնչառական ֆիզիոթերապիա, որի ժամանակ պոստուրալ դրենաժի, կրծքավանդակի բախման և թրթռման միջոցով թոքերից հեռացվում է սեկրետը։ Նեբուլայզերով դեղամիջոցները կարող են օգտագործվել սեկրեցիան նվազեցնելու և թոքերի քրոնիկ օբստուկտիվ հիվանդությունը բուժելու համար։ Խորհուրդ է տրվում պատվաստում գրիպի և պնևմոկոկի դեմ։ Ազբեստոզով հիվանդներն ունեն թոքի քաղցկեղի առաջաման ռիսկ։ Եթե հիվանդը ծխող է, ծխախոտից հրաժարվելը լավացնում է հիվանդության ելքը։ Այլ վտանգների հայտնաբերման համար հիվանդներին խորհուրդ է տրվում պարբերաբար անցնել կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն, թոքերի ֆունկցիոնալ թեստեր և կլինիկական գնահատումներ՝ ներառյալ քաղցկեղի ռիսկի գնահատում և սքրինինգ։

Հասարակություն և մշակույթ

Իրավական խնդիրներ 
Տեքստիլագործ Նելլի Կերշավի մահը 1924 թվ.-ին ազբեստոզից գրականության մեջ նկարագրված ազբեստոզի առաջին դեպքն է։ Այնուամենայնիվ նրա գործատուները (Turner Brothers Asbestos) երկար ժամանակ հերքում էին հիվանդության գոյությունը, քանի որ ազբեստոզը պաշտոնապես ճանաչված չէր դեռևս։ Արդյունքում նրանք չենթարկվեցին պատասխանատվության և ֆինանսապես չփոխհատուցեցին Նելլի Կերշավին ոչ հիվանդության ժամանակ, ոչ էլ մահից հետո նրա ընտանիքին։ Նրա մահվան հետաքննության արդյունքներն այնքան ազդեցիկ էին, որ գրավեցին Բրիտանիայի խորհրդարանի ուշադրությունը և կազմակերպվեց խորհրդարանական հետաքննություն։ Հետաքննության արդյունքում պաշտոնապես ընդունվեց ազբեստոզ հիվանդության գոյությունը և արձանագրվեց, որ այն առաջանում է ազբեստի փոշու երկարաժամկետ ազդեցության հետևանքով։ 1931 թվ.-ին մշակվեց և հրապարակվեց ազբեստի արդյունաբերության առաջին կանոնակարգը, որն ուժի մեջ մտավ 1932 թվ.-ի մարտի 1-ից։

Ազբեստ արտադրողների դեմ առաջին դատական գործերը տեղի են ունեցել 1929 թվականին։ Այդ ժամանակվանից ի վեր բազմաթիվ դատական գործեր են հարուցվել ազբեստ արտադրողների և գործատուների դեմ ՝ ազբեստի, ազբեստոզի և մեզոթելիոմայի միջև կապի հաստատումից հետո անվտանգության նորմերը չիրականացնելու համար։ Պատասխանատվության ենթարկված անձանց տուգանքները հասել է միլիարդավոր ԱՄՆ դոլլարի։

Մինչ օրս 100 և ավելի կազմակերպություններ սննկացել են տուգանքների պատճառով։ ԱՄՆ դաշնային սնանկության օրենսգրքի 11-րդ գլխի և 524 (գ) կետի համաձայն, ընկերությունը կարող է իր պարտատոմսերը և ակտիվները փոխանցել, որոնք կօգտագործվեն հետագա հայցվորների փոխհատուցման համար։ 1988 թվականից մինչև 2010 թվականը ԱՄՆ Կառավարության հաշվետու գրասենյակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ըստ հավատարմագրերի վճարել է մոտ 17,5 միլիարդ դոլարին համարժեք ակտիվներ

Հատկանշական դեպքեր 
Հայտնի մարդիկ, ովքեր մահացել են ազբեստոզից.

 Bernie Banton, փաստաբան
 Nellie Kershaw, Առաջին մարդը, ում մոտ ախտորոշվել է ազբեստոզ 1924թվ.-ին
 John MacDougall, քաղաքական գործիչ
 Steve McQueen, դերասան
 Theodore Sturgeon, գրող

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 
 
 
 

Աղտոտում
Թոքերի հիվանդություններ
Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Մասնագիտական հիվանդություններ