Դուգլաս Սըրք

Դուգլաս Սըրք (ծնված՝ Հանս Դետլեֆ Սըրք, ), գերմանացի կինոռեժիսոր էր՝ ավելի հայտնի 1950-ականների հոլիվուդյան իր մելոդրամաներով։ Սըրքը սկսել է իր կարիերան Գերմանիայում՝ որպես բեմի և էկրանի ռեժիսոր, բայց շուտով մեկնեց Հոլիվուդ, երբ իր հրեա կինը հալածվեց նացիստների կոմից։

1950-ականներին նա հասավ իր ամենամեծ կոմերցիոն հաջողությանը մելոդրամանեներով, ինչպիսիք են «Կյանքի իմիտացիան», «Այն ամենը, ինչը թույլ է տալիս երկինքը», «Գրված է քամու վրա», «Հոյակապ մոլուցքը», «Սիրելու և մահանալու ժամանակը»։ Մինչ քննադատների կողմից այդ ֆիլմերը սկզբում դիտվում էին որպես սենտիմենտալ կանանց պատկերներ, դրանք այսօր կինոռեժիսորների, քննադատների և գիտնականների կողմից դիտվում են որպես գլուխգործոցներ։ Նրա աշխատանքը դիտվում է որպես «բուրժուազիայի քննադատությունն ընդհանուր առմամբ և մասնավորապես 1950-ականների ԱՄՆ», մինչ նկարում էր «սոցիալական պայմաններում հայտնված կերպարների կարեկցող դիմանկար»։ Ֆիլմերն ավելի խորը ուսումնասիրելով երևում է, որ Սըրքը աշխատել է միզանսցեներով և փարթամ տեխնիկական գույներով՝ նրբորեն ընդգծելու իր հաղորդագրությունը։

Կյանք և աշխատանք

Վաղ կյանքը և կարիերան Գերմանիայում
Սըրքը ծնվել է 1897 թվականի ապրիլի 26-ին Համբուրգում։ Ունի դանիական ծագում։ Նրա հայրը թերթի լրագրող էր։ Մանուկ հասակում նա մի քանի տարի անցկացրել է Դանիայում, մինչ նրա ծնողները վերադարձել են Գերմանիա և ստացել քաղաքացիություն։ Սըրքը բացահայտել է թատրոնը դեռ պատանի տարիներին, մասնավորապես Շեքսպիրի պիեսները։ Նաև սկսեց հաճախել կինոթատրոն և այնտեղ առաջին անգամ հանդիպեց այն, ինչը հետագայում բնութագրեց ինչպես «ուռչած զգացմունքների դրամա»։ Նրա սիրելի դերասաններից էր դանիացի դերասանուհի Աստա Նիլսեն։ 1919 թվականին ընդունվում է Մյունխենի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ, սակայն շուտով հեռանում է Մյունխենից՝ Բավարիայի կարճատև Խորհրդային Հանրապետության փլուզումից հետո։ Համալսարանում սովորելու ընթացքում նա սկսեց գրել իր հոր թերթում՝ ոչ վաղ անցյալում, երբ հայրը դարձավ դպրոցի տնօրեն։

Սըրքը շարունակեց իր ուսումը ևս որոշ ժամանակ Ենայի համալսարանում, մինչ Համբուրգի համալսարան տեղափոխվելը, որտեղ նա սովորեց փիլիսոփայություն և արվեստի պատմություն։ Այստեղ նա մասնակցեց Ալբերտ Այնշտայնի հարաբերականության մասին դասախոսությանը։ Այս ժամանակահատվածում մեծ ազդեցություն ունեցավ արվեստի պատմաբան Էրվին Պանոֆսկին։ Սըրքը մեկ կիսամյակ Պանոֆսկու սեմինարների խմբի ընտրյալ անդամ էր և նրա համար գրեց երկար զեկույց միջնադարյան գերմանական գեղանկարչության և առեղծվածային պիեսների հարաբերությունների մասին։ 1971 թվականին Հալիդեյին տված իր հարցազրույցում Սըրքն ասել է. «Ես Պանոֆսկուն շատ եմ պարտական»։ Սովորելու ընթացքում իրեն ապահովելու համար Սըրքը սկսել է աշխատել որպես դրամատուրգ Համբուրգի գերմանական թատրոնում։ 1922 թվականին, փոխարինելով հիվանդ ռեժիսորին, Սըրքը բեմադրեց իր առաջին բեմադրությունը՝ Հերման Բոսդորֆի պիես «Կայարանապետի մահը», որն անակնկալ հաջողություն ունեցավ, և այդ պահից Սըրքը (իր խոսքերով) «պարտվեց թատրոնին»։

Բացի թատրոնից, Սըրքը այդ ընթացքում աշխատել է արվեստի շատ ոլորտներում. նկարել է, ամռանն աշխատել է Բեռլինի կինոստուդիայում՝ որպես նկարիչ, հրատարակել է Շեքսպիրի սոնետները՝ գերմաներեն թարգմանությամբ, թարգմանել է Շեքսպիրի որոշ աշխատանքներ և հրատարակել է իր գրվածքները։

Դոկտոր Փոլ Էգերը Սըրքին առաջարկեց աշխատավարձի բարձրացում և հնարավորություն տվեց ներկայացնելու «այդ խենթ ժամանակակից (այսինքն՝ էքսպրեսիոնիստական) պիեսներից մեկը», սակայն Սըրքն ասաց, որ ցանկանում է ղեկավարել միայն «դասականներին» և առաջարկեց դառնալ առաջին ռեժիսորը Սաքսոնիայի քաղաք Խեմնիցի դրամատիկական թատրոնում։ Գրառումը նոր ռեժիսորի համար դժվար փորձ էր, չնայած ընկերությունը սկսել է Մոլիերի, Բյուխների և Ստրինդբերգի դասական ստեղծագործություններով, սեզոնը խափանվեց, երբ թատրոնի գլխավոր ֆինանսիստը և մենեջերը հանձնվեցին և անհետացան մեկ գիշերվա ընթացքում՝ ստիպելով դերասանական կազմին և անձնակազմին ստեղծել նոր կոլեկտիվ` թատրոնը շարունակելու համար, և ծրագիրը փոխվեց կատակերգությունների և մելոդրամաների` «բաներ, որոնք գումար էին աշխատում»։ Չնայած Սըրքը հետագայում հիշատակեց այդ ժամանակահատվածը ինչպես «բավականին սարսափելի ժամանակ», այստեղ էր, որ նա սովորեց իր արհեստը և ինչպես վարվել դերասանների հետ «ամենալարված պայմաններում»։ Դա Գերմանիայում փախուստի ժամանակաշրջանում էր, և Սըրքը հիշեց, որ ընկերությանը գումար բաժանելուց հետո նրանք ստիպված կլինեին իրենց միջոցներով բանկ դիմել կեսօրից առաջ, քանի առավոտյան ժամը 12-ից հետո բանկերը փակվում են և փակցնում դոլարի նոր փոխարժեքը՝ «...եթե դու շատ ուշ ես մտնում, քո վաստակածից մի փոքր տոկոս է մնում...»:

Իր առաջին կնոջ՝ դերասանուհի Լիդիա Բրինկենի հետ, Սըրքը ունեցավ մեկ որդի՝ Կլաուս Դետլեֆ Սըրքին(1925-1944), ծնված 1925 թվականի մարտի 30-ին Բեռլին-Շառլոտենբուրգ, Գերմանիայում։ Նրա նախկին կինը միացել էր նացիստական կուսակցությանը և Սըրքի՝ հրեա կնոջ հետ ամուսնությունը օրինականորեն կարող էր նրան արգելել տեսակցել իրենց որդուն, որը դարձել էր նացիստական Գերմանիայի առաջատար երեխա դերասաններից մեկը, որը հայտնի էր «Die Saat geht auf»( 1935), «Streit um den Knaben Jo» (1937) և «Kopf hoch, Johannes!» (1941) ֆիլմերում։ Մահացել է 1944 թվականի մայիսի 22-ին որպես Պանցեր-Գրենադիր-դիվիզիայի զինծառայող Նովոալեքսանդրովկայի մոտ, Կիրովոգրադի տարածաշրջանում, Ուկրաինայի ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։

1930-ականներին Սըրքը դարձավ Գերմանիայի առաջատար բեմադրող ռեժիսորներից մեկը՝ պահանջների ցանկով, որը ներառում էր Բրեքտի «Երեք գրոշ» օպերայի արտադրությունը։ 1934 թվականին Սըրքը միացավ UFA (Universum Film AG) ստուդիաներին, որտեղ նա ղեկավարեց երեք կարճամետրաժ ֆիլմ, որին հաջորդեց նրա առաջին գեղարվեստականը՝ «Ապրիլ, ապրիլ» (1935), որը նկարահանվեց գերմանական և հոլանդական տարբերակներով։ Նրա էկզոտիկ մելոդրամաները՝ Zu neue Ufern-ը և La Habanera-ն շվեդ երգչուհի Ցարա Լեանդերից ստեղծեցին նացիստական ​​կինոյի աստղ։

Կարիերան Միացյալ Նահանգներում

Սըրքը լքեց Գերմանիան 1937 թվականին՝ նրա քաղաքական հակումների և իր հրեա (երկրորդ) կնոջ պատճառով։ Դեռևս Եվրոպայում նա աշխատել է ֆիլմերի վրա Շվեյցարիայում և Նիդեռլանդներում։ Միացյալ Նահանգներ ժամանելուն պես նա փոխեց իր գերմանական անունը և դարձավ Դուգլաս Սըրք։ 1942 թվականին նա պայմանագիր կնքեց «Columbia Pictures»-ի հետ և ղեկավարեց հակա-նացիստական «​​Հիտլերը խելագար է» ֆիլմը՝ Nero-Film-ի լեգենդար պրոդյուսեր Սեյմուր Նեբենզալի համար, ում համար էլ նա նաև ղեկավարեց «Ամառային փոթորիկը» (1944) ֆիլմը։

Պատերազմի ավարտից հետո Սըրքը կարճ ժամանակով վերադարձավ Գերմանիա, բայց վերադարձավ ԱՄՆ՝ հաստատելու իր համբավը 1952-1959 թվականներին Universal-International Pictures-ի համար փարթամ, գունեղ մելոդրամաներով՝ «Հոյակապ մոլուցք» (1954), «Այն ամենը, ինչը թույլ է տալիս երկինքը» (1955), «Գրված է քամու վրա» (1956), «Մարտական օրհներգ» (1957), «Արատավորված հրեշտակները» (1957), «Սիրելու և մահանալու ժամանակը» (1958) և «Կյանքի իմիտացիան» (1959)։

Չնայած 1959 թվականին «Կյանքի իմիտացիա»-ի հսկայական հաջողությանը (մասամբ խթանված Լանա Թըրների ընկերոջ սպանության հետ կապված սկանդալով), Սըրքը լքեց Միացյալ Նահանգները և հեռացավ կինոարտադրությունից։ Մահացել է Շվեյցարիայի Լուգանո քաղաքում՝ մոտ երեսուն տարի անց, 1970-ականներին Գերմանիայում տեսախցիկի ետևից միայն կարճ վերադարձով՝ դասավանդելով հեռուստատեսության և կինո՝ Մյունխենի կինոդպրոցում։

Համբավ

Ժամանակակից ընդունելություն
1950-ականների Սըրքի մելոդրամաները, չնայած առևտրային առումով հաջողության, ընդհանուր առմամբ շատ վատ ընդունվեցին քննադատների կողմից։ Նրա ֆիլմերը համարվեցին անկարևոր (որովհետև դրանք պտտվում էին կանանց և կենցաղային խնդիրների շուրջ), ծեծված (կյանքի ավելի մեծ զգացմունքների վրա կենտրոնանալու պատճառով) և անիրատեսական (իրենց աչքի ընկնող և տարբերվող ոճի պատճառով)։ Այդ մելոդրամատիկ ձևը հաճախ քննադատների կողմից դիտվում էր որպես անճաշակություն։

Ավելի ուշ ընդունելություն
Սըրքի ֆիլմերի նկատմամբ վերաբերմունքը կտրուկ փոխվեց 1950-ականների, 1960-ականներին և 1970-ականներին վերջին, քանի որ նրա աշխատանքը վերանայվեց ֆրանսիացի, ամերիկացի և բրիտանացի քննադատների կողմից։ Ժան Լյուկ Գոդարը այսպես է գրել «Սիրելու և մահանալու ժամանակը»-ի մասին իր ակնարկի մեջ. «...Ես պատրաստվում եմ խելագարորեն խանդավառ ակնարկ գրել Դուգլաս Սըրքի վերջին ֆիլմի վերաբերյալ, պարզապես այն պատճառով, որ այն այրեց այտերս»։

Սըրքի քննադատական ​​վերագնահատումը սկսվեց Ֆրանսիայում 1967 թվականի ապրիլին Cahiers du cinéma-ով, որ ներառում էր Սերժ Դենի և Ժան-Լուիս Նումեսի՝ Սըրքի հետ հարցազրույցը, Ժան-Լուիս Կոմոլիի գնահատանքը («Կույրը և հայելին կամ Դուգլաս Սըրքի անհնարին կինոն»), և «կենսաֆիլմոգրաֆիա», որը կազմել են Պատրիկ Բրիոնը և Դոմինիկ Ռաբուրդինը։ Ամերիկացի քննադատ Էնդրյու Սարիսը գովաբանեց Սըրքին 1968 թվականի իր «Ամերիկյան կինո. Ռեժիսորներ և ուղղություններ» գրքում, չնայած Սըրքին չհաջողվեց արժանանալ նրա մեծ ռեժիսորների «պանթեոնին»։ 1970 թվականից ակադեմիական կինոգետների շրջանում աճեց հետաքրքրությունը Սըրքի աշխատանքների նկատմամբ, հատկապես նրա ամերիկյան մելոդրամաների։ Այս ոլորտում ամենակարևոր աշխատանքը Ջոն Հալիդեյի՝ «Sirk on Sirk» (1971) գրքի երկարաժամկետ հարցազրույցն էր, որը ներկայացրեց Սըրքին որպես «...բարդ մտավորական, կինոգործիչ, որը Հոլիվուդ էր ժամանել շատ հստակ կանխատեսությամբ՝ իր հետևից թողնելով հաստատված կարիերա՝ գերմանական թատրոնում և կինոյում»։

Հաջորդ տարիների ընթացքում հաջորդեց Սըրքի ֆիլմի վերածննդի մի քանի կարևոր շրջաններ, այդ թվում 1972 թվականի Էդինբուրգի փառատոնի 20 ֆիլմերի ցուցահանդեսը (որին ներկա էր նաև Սըրքը), որը նաև ստեղծեց զեկույցների հավաքածու։ 1974 թվականին Կոնեկտիկուտի համալսարանի կինոընկերությունը մշակեց ռեժիսորի ամերիկյան ֆիլմերի ամբողջական ցուցահանդես և հրավիրեց Սըրքին, սակայն օդանավակայանի ճանապարհին՝ դեպի Նյու Յորք թռիչքի ժամանակ, Սըրքը արնահոսեց, որը լրջորեն խանգարեց նրա տեսողությունը՝ ձախ աչքին։

Սըրքի աշխատանքի վերլուծությունը՝ շեշտը դնելով նրա նախկինում քննադատված ոճի ասպեկտների վրա, բացահայտեց ամերիկյան հասարակության անուղղակի քննադատությունը՝ թաքնված դարաշրջանի համար սովորական ավանդական դավադրության տակ։ Սըրքի ֆիլմերն ընկալվում էին որպես ծաղրանքի գլուխգործոցներ։ 1970-ականների և 1980-ականների սկզբի քննադատության մեջ գերակշռում էր Սըրքի գաղափարական տեսակետը՝ 1970-ականների սկզբին աստիճանաբար անցնելով մարքսիստական ​​հայացքներից մինչև սեռի և սեռականության վրա շեշտադրմանը՝ 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին։ Կինոքննադատ Ռոջեր Էբերթն ասել է. «Գրված է քամու վրա» ֆիլմի գնահատումը, ամենայն հավանականությամբ, ավելի բարդ կլինի, քան Ինգմար Բերգմանի գլուխգործոցներից մեկը հասկանալը, որովհետև Բերգմանի թեմաները տեսանելի են և ընդգծված, մինչ Սըրքի հետ իր ոճը թաքցնում է հաղորդագրությունը։

Սըրքի հեղինակությանը նաև օգնեց 1970-ականներին հոլիվուդյան հնաոճ ֆիլմերի համատարած նոստալգիան։ Նրա աշխատանքները համարվել են որպես վիզուալների գերազանց վերահսկողություն՝ լուսավորությունից և կինոկադրերից մինչև զգեստներ և հավաքածուներ, որոնք հագեցած են սիմվոլներով և նկարահանված հեգնանքի նուրբ շերտերով։

Հանրաճանաչ մշակույթում
Սըրքի ֆիլմերը մեջբերված են այնպիսի ռեժիսորների ֆիլմերում, ինչպիսիք են Ռայներ Վերներ Ֆասբինդերը (ում «Ալի։ Վախը ուտում է հոգին» մասամբ հիմնված է «Այն ամենը, ինչ թույլ է տալիս երկինքը»-ի վրա), իսկ ավելի ուշ՝ Քվենտին Տարանտինո, Թոդ Հեյնս, Պեդրո Ալմոդովար, Վոնգ Կար-վայ, Դեյվիդ Լինչ, Ջոն Ուոթերս և Լարս ֆոն Թրիեր։

Ավելի կոնկրետ՝ 1988 թվականի Ալմոդովարի գույնի կենսունակ օգտագործումը «Կանայք նյարդային քայքայման եզրին» ֆիլմում հիշեցնում է 1950-ականների Սըրքի ֆիլմերի կինեմատոգրաֆիան, մինչ Հեյնսի «Երկնքից հեռու»-ը Սըրքի մելոդրաման կրկնօրինակելու գիտակցված փորձ էր՝ նյութը ավելի ակնհայտորեն հեգնական ընկալմամբ։ Տարանտինոն հարգանքի տուրք մատուցեց Սըրքին և նրա մելոդրամատիկ ոճին Փալփ Ֆիքշնում, երբ կերպարը՝ Վինսենթ Վեգան, 50-ականների ոճով ռեստորանում պատվիրեց «Դուգլաս Սըրքի սթեյքը»՝ եփված «արյունոտ դժոխքում»։ Ակի Կաուրիսմակին ակնարկեց նաև Սըրքին, որ իր համր ֆիլմ «Juha»-ում, չարագործի սպորտային մեքենան կոչվում է «Սըրք»։ Սըրքը նաև այն ռեժիսորներից էր, ում Գիլյերմո դել Տորոն նշել է «Ջրի կառուցվածքը» ֆիլմի համար «Օսկար» մրցանակի արժանանալու իր ելույթում։ «Փոքր հասակում մեծանալով Մեքսիկայում՝ ես արտասահմանյան ֆիլմերի մեծ երկրպագու էի։ Արտասահմանյան ֆիլմեր, ինչպիսիք են «E.T.»-ն, Ուիլյամ Ուայլերը, կամ Դուգլաս Սըրքը, կամ Ֆրենկ Կապրան»։

Մրցանակներ
 1985 թվական. Բավարիայի կինոմրցանակ, Պատվավոր մրցանակ։

Ֆիլմագրություն

Գեղարվեստական ֆիլմեր

 Ապրիլ, ապրիլ (1935)
 't Was één April (1936) («Ապրիլ, ապրիլ»-ի հոլանդերեն տարբերակը)
 Աղջիկը Մարշ Քրոֆթից (1935)
 Հասարակության սյուները (1935)
 Schlußakkord (1936)
 Դատական համերգ (1936)
 La Chanson du souvenir (1936) համահեղինակ («Դատական համերգ»-ի ֆրանսերեն տարբերակը)
 Նավաստիների սիրելին  (1937, սցենարիստ)
 Դեպի նոր ափեր (1937)
 La Habanera (1937)
 Համաձայնության եզրափակիչ (1938) (չհաշվառված)
 Boefje (1939)
 Հիտլերը խելագար է (1943)
 Ամառային փոթորիկ (1944)
 Սկանդալ Փարիզում (1946)
 Հրապուրվածը (1947)
 Քնիր, իմ սեր (1948)
 Անջրպետ (1949)
 Մի փոքր ֆրանսերեն (1949)
 Առեղծվածային սուզանավ (1950)
 Առաջին լեգեոնը (1951)
 Ամպրոպ բլրի վրա (1951)
 Տիկինը վճարում է (1951)
 Հանգստյան օրեր հայրիկի հետ (1951)
 Փեսայի համար սենյակ չկա (1952)
 Որևէ մեկը տեսե՞լ է իմ աղջկան (1952)
 Հանդիպիր ինձ տոնավաճառում (1953)
 Տար ինձ քաղաք (1953)
 Այն ամենը, ինչ ցանկանում եմ (1953)
 Թազան` Կոչիզայի որդին (1954)
 Հոյակապ մոլուցքը (1954)
 Հեթանոսի նշանը (1954)
 Կապիտան Լայթֆութ (1955)
 Այն ամենը, ինչ թույլ է տալիս երկինքը (1955)
 Միշտ կա վաղը (1956)
 Գրված է քամու վրա (1956)
 Մարտական օրհներգ (1957)
 Միջանկյալ (1957)
 Արատավորված հրեշտակները (1957)
 Սիրելու և մահանալու ժամանակը (1958)
 Կյանքի իմիտացիա (1959)

Կարճամետրաժ ֆիլմեր
 Zwei Windhunde / Zwei Genies (1934)
 Der eingebildete Kranke (1935)
 3 x Ehe (1935)
 Քրիստոնյա եղբայրները Մոն Լա Սալում (1941)
 Sprich zu mir wie der Regen (1975) կինոռեժիսորը կինեմատոգրաֆիստների մի խումբ ուսանողների հետ
 Sylvesternacht (1977) կինոռեժիսորը կինեմատոգրաֆիստների մի խումբ ուսանողների հետ
 Բուրբոն փողոցի Բլյուզը (1979) կինոռեժիսորը կինեմատոգրաֆիստների մի խումբ ուսանողների հետ

Տես նաև
 Պոլիեսթեր (1981) ռեժիսոր՝ Ջոն Ուոթերս, ըստ Ուոթերսի վերցված է Սիրկի Ունիվերսալ մելոդրամաներից։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 Douglas Sirk Bibliography (via UC Berkeley)

Արտաքին հղումներ
 
 «Դուգլաս Սըրքի ֆիլմերը. հուսահատության Էպիստեմոլոգ», հեղինակ. Ֆրեդ Քեմփեր
 Sirk/Anti-Sirk-MUBI Vimeo-ում

Գերմանացի ռեժիսորներ
Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Գերմանացի սցենարիստներ
Ամերիկացի սցենարիստներ
Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Ամերիկացի ռեժիսորներ
1900 ծնունդներ