Լյուսիեն Դեյ

Դեսիրե Լյուսիեն Լիսբեթ Դալսի Դեյ (, ), 1950-1960 թվականների բրիտանական տեքստիլի ամենաազդեցիկ ոճաբաններից մեկը։ Դեյը ոգեշնչվել է արվեստի տարբեր ոճերից՝ նոր ոճ հաղորդելով հետպատերազմյան բրիտանական տեքստիլում առկա աբստրակտ նախշագործությանը, որն այդ ժամանակներում հայտնի էր որպես «ժամանակակից» դիզայն։ Դեյը ակտիվություն է ցուցաբերել նաև այլ բնագավառներում, ինչպիսիք են պաստառների, կերամիկայի և գորգերի դիզայնը։

Մանկություն
Լյուսիեն Դեյը ծնվել է Քոուլսդոնում՝ Անգլիայում, մեծացել է Քրոյդոնում։ Լյուսիեն Դեյի մայրը՝ Դալսի Քոնրադին, անգլիացի էր, հայրը՝ Ֆելիքս Քոնրադին, բելգիացի, որն աշխատում էր որպես վերաապահովագրման բրոքեր։ Ուսումը սկսելով տանը՝ 1926-1929 թվականներին ընդունվել է Քրոյդոնի Վուդֆորդյան դպրոց, 1929-1934 թվականներին ուսումը շարունակել է արտասահմանում՝ Վորթինգի Նոտր Դամ Սիոնի մենաստանում։

17 տարեկան հասակում Լյուսիենն ընդունվել է Քրոյդոնի արվեստի դպրոց, որտեղ զարգացրել է հետաքրքրությունը դեպի տպագիր տեքստիլը։ Ավելի մասնագիտանալու նպատակով ուսումը շարունակել է Արվեստի թագավորական քոլեջում, որտեղ ուսանել է 1937-1940 թվականներին։ Ուսման երկրորդ տարում Լյուսիենն ուղարկվել է Սանդերսոն գործարան, որտեղ աշխատել է կազմակերպության մեծ պաստառների ստուդիայում։ Այնուամենայնիվ, ինչպես նշում է Լեսլի Ջեքսոնը, «Դեյի համար գործարանում աշխատելը հեռանկարային էր։ Նա՝ իր մոդեռն դիզայնի օրեցօր աճող ճաշակով, դժվար էր համարում ընկերության պահպանողական ոճին»։

Ամուսնություն և վաղ կարիերա 

1940 թվականի մարտին, Արվեստի թագավորական քոլեջում ուսանելու վերջին տարում, Լյուսիենը հանդիպել է իր ապագա ամուսնուն՝ դիզայներ Ռոբին Դեյին, որը կիսում էր ժամանակակից արվեստի նկատմամբ նրա էնտուզիազմը։ 1942 թվականի սեպտեմբերի 5-ին ամուսինները ձեռք են բերել բնակարան Մարքամ հրապարակ 33 հասցեում՝ Չելսիում, այն ձևավորելով Լյուսիենի ձեռքով տպված տեքստիլով և Ռոբինի ձեռքով պատրաստված կահույքով։

Պատերազմական շրջանում տեքստիլի արդյունաբերության սահմանափակումներով պայմանավորված Լյուսիենը անկարող էր զարգացնել նրա կարիերան որպես դիզայներ։ Այդ ժամանակաշրջանում նա դասավանդել է Բեքենհեմի արվեստի դպրոցում, սակայն պատերազմի ավարտից հետո շարունակել է կարիերան որպես անկախ տեքստիլի դիզայներ։ Սկզբում հիմնական ուղղվածությունը եղել է զգեստների գործվածքների արտադրանքը․ նրա հաճախորդներն էին Փասման ֆաբրիքս, Սիլկելլա, Հորրոքսես և Քավենդիշ տեքստիլսը։

Լյուսիենի գլխավոր ցանկություններից էր կահավորման գործվածքների արտադրությունը․ այսպիսով նա անցավ այս ոլորտին մոտակա հնարավորության դեպքում։ Նրա առաջին նշանակալի հաճախորդն էր Էդնբուրգ Ուիվերսը, որը 1949 թվականին արտադրում էր կրկնակի շրջանակով տպագրված տեքստիլ։ Սրանից կարճ ժամանակ անց նրան առաջարկվեց Հիլս հոլսեյլ և Էքսպորտ-ի համար ստեղծել ոճավորված ծաղկային պրինտով գործվածք։ Այս գործվածքը՝ Ֆլուելինը (1950), ապահովեց Հիլսի հետ երկարատև համագործակցությունը, որը տևեց մինչև 1974 թվականը։

1952 թվականին Դեյը և նրա ամուսինը տեղափոխվել են վիկտորինական դարաշրջանի բնակարան՝ Չելսիի Չայեն Ուոք 49 հասցեով։ Դեյը ինտերիերը փոխարինել է ժամանակակից դիզայնի ոճով, և տունը հիշատակվել է բազմաթիվ ամսագրերում։ Առաջին հարկը մոտ 50 տարի Դեյին ծառայել է որպես ստուդիա։

1962 թվականից սկսած՝ Դեյը սկսել է իր աշխատանքը՝ որպես Ջոն Լյուիս գործընկերության դիզայնի խորհրդատու, դարձել է թագավորական դիզայներների արդյունաբերության ֆակուլտետի անդամ։ 1987-1989 թվականներին դարձել է ֆակուլտետի առաջին կին վարպետը։ 5 տարի դասավանդելուց հետո Դեյը նախընտրել է կենտրոնանալ տպագրված գործվածքների և պաստառների դիզայնի վրա։

Բրիտանիայի փառատոն և Կալիքս

Բրիտանիայի փառատոնը տեղի է ունեցել 1951 թվականին՝ Լոնդոնի Հարավային բանկում։ Այն Լյուսիեն Դեյի կարիերայում վճռական դեր է ունեցել։ Բաց չթողնելով տաղանդը ցուցադրելու հնարավորությունը՝ նա ստեղծել է մի շարք տեքստիլներ և պաստառներ, որոնք ներկայացվել են «Տներ և այգիներ» տաղավարում։ Նրա ամենահայտնի դիզայնը՝ Կալիքսը, ստեղծվել է նրա ամուսին Ռոբին Դեյի կողմից՝ որպես կահավորման գործվածք։ Այն ձիթապտղի գույնի ֆոնին կիտրոնի դեղինով, կարմիրով և սևով ձեռքի տպագրվածք է վուշի վրա։ Կալիքսը աբստրակտ է, կազմված բաժակի նմանվող մոտիվներից, որոնք կապված են միմյանց հետ սուր գծերով։ Այն Փոլ Կլիի, Ալեքսանդր Քոլդերի և այլ նկարիչների ու քանդակագործների կողմից հմայության է առաջացել էսթետիկ տեսանկյունից։

Չնայած, որ Հիլս Հոլսեյլը Կալիքսին թերահավատորեն էր մոտենում, այն հասավ իր հաջողությանը՝ երկար տարիների ընթացքում մեծ քանակներով վաճառվելով։ Կալիքսը լայնորեն տարածում է գտել ինչպես Անգլիայի, այնպես էլ արտասահմանյան շուկայում։

Լյուսիենը Բրիտանիայի փառատոնի համար ստեղծել է ևս երեք պաստառ․ «Պրովանս»՝ որը տպագրվել է Ջոն Լայն և որդի տպարանում, «Ստելլա» և «Դիաբլո», որոնք տպագրվել են Քոուլ և որդի տպարանում։

1950-ականների և 1960-ականների տեքստիլի դիզայն
Կալիքսի հաջողությունից հետո Հիլ Ֆաբրիքի տնօրեն Թոմ Ուորթինգթոնը Լյուսիեն Դեյին հանձնարարել է ամեն տարվա համար ևս 6 կահավորման գործվածք ստեղծել։ Նրանց 25-ամյա համագործակցության ընթացքում Լյուսիենը Հիլսի համար ստեղծել է ավելի քան 70 դիզայն։ Չնայած այս ժամանակահատվածում նա ստեղծել է գործվածքներ այլ գործարանների համար ևս, Հիլսի համար ստեղծված գործվածքները հանդիսացել են նրա կարիերայի հիմքը․ դրանք առավելագույնս բնորոշել են հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի տարրերը։ Այդ գործվածքներից են՝ Խատուտիկով ժամացույցները (1953), Գրաֆիկան (1953), Տրիոն (1954), Սցենարը (1956) և այլն։

Այս ժամանակաշրջանում Լյուսիենի տեքստիլները բնորոշվում էին սրությամբ, խզբզոցի նմանվող գրաֆիկ ոճով։ Չնայած դրանց դիզայնը ինքնաբուխ էր, այն պահանջում էր մեծ տեխնիկական ունակություններ, կապված գույների և կրկնությունների հետ։ Նա տեքստիլում սկսել է աշխատել գրաֆիկ դիզայնի հետ և օգնել է հանրահռչակել տեքստիլի այս տեսակը Անգլիայում։ Բացի աբստրակտներից, նա ստեղծել է սուր գծերի, փետրավոր սերմերի գլուխների և թիթեռնիկների մոտիվներով գործվածքներ։

Այդ տասնամյակի ավելի ուշ շրջանում, առաջնորդվելով ժամանակի նոր թրենդներով, որոնցից էին հատակից մինչ առաստաղը ձգվող նկարչությունը, Լյուսիենի դիզայնները դարձան ավելի գեղանկարչական և չափերով ավելի մեծ։ Սեքվոյան (1959), Լարչը (1961), որոնց հատկանշական են ծառերը, և Կադենզան (1961), որը բնորոշվում է կոպիտ աբստրակտներով, ոճի նշանակալի էվոլյուցիայի վրա դրական են ազդել։

1960-ականներին Լյուսիենը օգտագործում էր ավելի վառ գույներ և արտահայտման ավելի պարզ տեսակներ։ Արևածագը (1969), Ապեքսը (1967) ունեն զուգահեռներ օպտիկական արվեստի հետ։

Չնայած Հիլս Ֆաբրիքսը Լյուսիենի հիմնական հաճախորդն էր, նա գործվածքներ է ստեղծել նաև Լիբերթիի համար։

Այս ժամակաշրջանի ընթացքում մեկ այլ նշանակալի հաճախորդ էր Թոմաս Սոմերսեթը, ում համար Լյուսիենը ստեղծել է թեյի սրբիչներ և վուշից սեղանի սփռոցներ։

Պաստառներ, կերամիկա և գորգեր

Բրիտանիայի փառատոնի ընթացքում ներկայացված պաստառների հաջողություններով ոգեշնչված Դեյը շարունակել է պաստառների տպագրումը մոտավորապես մեկ տասնամյակ։ Ավելի լայն շուկա մուտք գործելու նպատակով նա համագործակցել է Wall Paper Manufacturers Ltd-ի հետ, որոնց ապրանքները նշվում էին Crown ապրանքանշանով։

Երբ գործվածքները սկսվեցին տպագրվել մեքենաներով, դրանք դառան ավելի մատչելի հասարակության բոլոր խավերի համար։ Գերմանական Ռաշ ընկերության հետ նրա համագործակցությունը թույլ տվեց նրան թափանցել դեպի եվրոպական շուկա։ Այդ կապակցությամբ նրա գործերում առկա էին մեկ կամ երկու գույն, ավելի պարզ կոմպոզիցիաներ և մոտիվներ։
Գորգերի տպագրումը ևս մեկ դաշտ էր, որտեղ Լյուսիենը ստեղծագործել է 1950-15960-ականներին, համագործակցելով Բրիտանական երեք առաջատար ընկերությունների՝ Ուիլթոն Ռոյալի, Թոմկինսոնսի և Այ էնդ Սի Սթիլի հետ։ Նրա առաջին գորգի դիզայնը՝ խճանկարի նմանվող Թեսերեն, որը արտադրվել է Թոմկինսոնսի կողմից, 1957 թվականին արժանացել է Դիզայնի կենտրոնի մրցանակի։ Հանդիսանալով Ուլթոն Ռոյալի գույների խորհրդատու, Լյուսիենն ընտրել է գունային համադրություններ, իսկ 1964 թվականին ստեղծել է իր սեփական տեսականին համարձակ երկրաչափական տարրերով։

Ներկայումս մի շարք դիզայներների համար ավելի հեշտ է աշխատել միջազգային մակարդակում, սակայն հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում այս երևույթը դիտվում էր շատ հազվադեպ։ Լյուսիենի եվրոպական հաճախորդներից էր գերմանական կերամիկայի ընկերությունը՝ Ռոզենտալը։ 1957 թվականից սկսած նա ստեղծել է սեղանի պարագաներ Ռոզենտալի համար։

Դիզայնի համագործակցություններ և խորհրդատվական աշխատանք

Դեյը և նրա ամուսինը կիսում էին մեկ ստուդիա, սակայն նախաձեռնել էին մի քանի պաշտոնական համագործակցություններ՝ բացի Ջոն Լյուիս փարթներշիփի և մի քանի այլ կազմակերպությունների հետ նրանց խորհրդատվական աշխատանքից։

Բրիտանական արտասահմանյան ավիաուղիներ կազմակերպության համար Դեյերը ստեղծել են գործվածքներ, գորգեր, ներկերի գույներ, լամինատներ և պատուհանի շրջանակներ։

1962-1987 թվականների ընթացքում հանդիսանալով Ջոն Լյուիս Փարթներշիփի խորհդատուներ, Դեյերը վերահսկել են ընկերության դիզայնի բոլոր ասպեկտները՝ ինտերիերից մինչև գրենական պիտույքներ և փաթեթավորում։

Մետաքսե խճանկարներ և ուշ կարիերա

1975 թվականին Լյուսիեն Դեյը որոշել հեռանալ արտադրական դիզայնից։ Նրա բազմաթիվ պայմանագրերի ժամկետների լրանալուց հետո նա այևս չցանկացավ վերաթողարկել դրանք, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանի ոճը իր ճաշակին համապատասխան չէր։ Իր համար նոր հետաքրքրություններ փնտրելով նա զարգացրեց նոր արվեստի ճյուղ՝ մետաքսե խճանկարային պատի գորերի ստեղծում։ Դրանք ստեղծվում էին ներկված մետաքսի քառակուսի կտորները իրար միացնելով, այստեղից էլ անվանումը։ 1980-1990-ականներին նրա գործերը կարելի էր հանդիպել Լոնդոնի ազգային թատրոնում և Գոտենբորգի Ռոշկա թանգարանում։ Դրանք առանձնանում էին վառ գունավորմամբ, որոշները աբստրակտ էին, որոշները՝ որոշ մոտիվներով, օրինակ՝ կենդանակերպի նշաններ։

Չնայած մետաքսե խճանկարների ֆորմատն ավելի սահմանափակ էր, քան Լյուսիենի վաղ կարիերան, Դեյը հաճույք էր ստանում նոր գույների հետ աշխատելուց։

2000 թվականին, Չիչեսթեր տեղափոխվելուց հետո, Լյուսիեն Դեյը պաշտոնապես ավարտեց կարիերան։ Ծաղիկները երկար ժամանակ եղել են նրա ոգեշնչման աղբյուրը։ Մեծ տարիքում նա նորովի էր սկսել գնահատել իր սերը ծաղիկների և բուսաբանության հանդեպ։ Լյուսիենը մահացել է 2010 թվականի հունվարի 30-ին՝ 93 տարեկան հասակում։

Մրցանակներ
Իր կարիերային ընթացքում Լյուսիենը ստացել է բազմաթիվ մրցանակներ։ Ցանկը ներառում է Միլանի Տրիենալում Կալիքսի համար ոսկե մեդալը և Դեկորացիաների ամերիյան ինստիտուտի կողմից վաստակավոր արտիստի շքանշանը։ 1954 թվակաին նրա՝ Հիլ ֆաբրիկայի համար պատրաստած գործվածքները Միլանի Տրիենալում արժանացել են Գրան Պրեմիո մրցանակին։

1957 թվականին Դեյը ստացել է Դիզայն Սենթր մրցանակը՝ Արդյունաբերական դիզայնի խորհրդի կողմից, նրա Թեսսարե գորգի համար։ Սա այս խորհրդի կողմից ստացած երեք մրցանակներից առաջինն էր։ Երկրորդ մրցանակը Դեյը ստացել է Սև տերևի, Գառնի փնջի և Չափից շատ խոհարարների համար՝ 1960 թվականին։ Երրորդը ստացել է 1968 թվականին՝ Շեվրոն կահավորման գործվածքի համար։

1962 թվականին Լյուսիեն Դեյը արժանացել է Արդյունաբերության թագավորական դիզայներ կոչմանը, որը, համաձայն Արվեստի թագավորական ընկերության, ստանում են միայն դիզայնի արդյունաբերությունում հարգված դիզայներները։ Այդ պահին նա մինչ այդ տվյալ կոչմանն արժանացած կանանցից թվով հինգերորդն էր։

Ճաշակ և ազդեցություն
Լյուսիեն Դեյի կարիերայի ընթացքում ստեղծված վաղ տեքստիլները ոգեշնչված են նրա՝ մոդեռն արվեստի հանդեպ սիրով, հատկապես՝ Փոլ Կլիի և Խոան Միրոյի գործերից։ Անդրադառնալով 1957 թվականի տեքստիլի թրենդներին, նա ասել է․ «Պատերազմից հետո մի քանի տարիների ընթացքում կահավորման գործվածքների նոր ոճ է առաջ եկել․․․ Ես կարծում եմ, որ ամենանկատելի փոփոխությունը ծաղկային մոտիվների փոխարինումն է մոդեռն աբստրակտներով»։

Չնայած աբստրակցիան Լյուսիենի գործերի դոմինանտող նշանն էր, նա հետաքրքրություն էր ցուցաբերում նաև բույսերի մոտիվներով ստեղծված գործերի նկատմամբ։ 1960-ականներին նրա գործերի մեջ գերակշռում էին երկրաչափական պատկերները՝ շրջան, քառակուսի, ադամանդներ և այլն։ Բուսական և անտառային պատկերներով գործվացքները դիտվել են մինչև 70-ականների կեսերը։

Լյուսիեն Դեյը կարծում էր, որ լավ դիզայնը պետք է հասանելի լինի։ 2003 թվականին Սքոթսմեն թերթի համար հարցազրույցում ասել է․ « Շատ հետաքրքրված է մոդեռն նկարչությամբ, չնայած որ երբեք չեմ ուզել դառնալ նկարիչ։ Ես իմ ոգեշնչումը նկարչությունից տեղափոխում եմ դեպի իմ տեքստիլներ։ Ես ցանկացել եմ, որպեսզի գործը, որը ես անում եմ, տեսանելի և իրառելի լինի մարդկանց համար․ պատերազմի տարիներին նրանք իրենց տների համար գեղեցիկ և հետաքրքիր բաների պակաս են ունեցել»։

Ժառանգություն
Լյուսիեն Դեյը վայելել է իր կարիերայի՝ 6 տասնամյակի հասնող տարիները։ Նրա հետատերազմյա ժամանակաշրջանի տեքստիլները շատ հայտնի են։ Ինչպես նշել է Լեսլի Ջեքսոնը՝ «Նրա գունագեղ նախշերը վաղ 50-ականերին օպտիմիզմ էին հաղորդում, մինչ պատերազմից հետո ամբողջ ստեղծագործական էներգիան մարդկանց մոտ բացակայում էր»։

Ռոբին և Լյուսիել Դեյերի հիմնադրամը, որը ստեղծվել է նրանց աղջկա՝ Փոլա Դեյի կողմից 2012 թվականին, տրամադրում է ուսուցողական տեղեկություն Դեյերի ստեղծագործությունների և նվաճումների մասին։ Հիմնադրամը 2017 թվականին նշել է Լյուսիեն Դեյի կարիերայի 50 ամյակը, ամբողջ աշխարհում կազմակերպելով նրա ստեղծագործական կյանքի տարբեր ասպեկտների առնչվող միջոցառումներ։

Ծանոթագրություններ

Գրականության ցանկ

Արտաքին հղումներ
Robin and Lucienne Day Foundation: Lives and Designs
Design Museum, London: Robin and Lucienne Day
Oxford Dictionary of National Biography Online: Lucienne Day
Royal Society of Arts: Royal Designers for Industry
Science Museum, London: Making the Modern World: Lucienne Day
The Whitworth, University of Manchester: Collections, Lucienne Day 
Victoria and Albert Museum: Collections, Lucienne Day
Victoria and Albert Museum: Lucienne Day – an introduction
Design on Screen: Contemporary Days 
Classic Textiles: Textiles by Lucienne Day
twentytwentyone: Tea towels by Lucienne Day
John Lewis: Textiles and Cushions by Lucienne Day
Bookroom Art Press: Prints by Lucienne Day 
Alternative Flooring: Authentic Lucienne
Wallpaper* Magazine: Lucienne Day Centenerary Floral Exhibition

Անգլիացիներ
Բրիտանացիներ
Դիզայներներ ըստ երկրի
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ