Գունավոր լսողություն

Երաժշտագունային սինեստեզիա, նաև՝ գունավոր լսողություն (սինոպսիա), քրոմեստեզիայի մի տեսակ (Շերեշևսկու սինդրոմի տեսակ), որի դեպքում երաժշտական հնչյունները մարդու մեջ առաջացնում են տեսողական և լսողական տպավորությունների զուգորդում։

Խոսքը երաժշտական հնչյունների և ստեղների բացարձակ բարձրության որոշակի կապի մասին է որոշակի գույների հետ։ Գոյություն ունեն տեսողական ընկալման, պատկերային մտածողության և երաժշտական գույնի սինեսթեզիայի միջև տարբերություններ. յուրաքանչյուր մարդ ունի այս կամ այն աստիճանի պատկերային մտածողություն, մինչդեռ սինեստետիկ գույնի լսողությունը բավականին հազվադեպ երևույթ է, և, ըստ որոշ ժամանակակից երաժիշտների, ովքեր ունեն այդպիսի ունակություն, բավականին տհաճ և դժվար վերահսկելի է, հիմնականում առօրյա կյանքում տեղեկատվական աղմուկի նկատմամբ մարդու շրջապատի նկատմամբ զգայունության բարձրացման պատճառով։

Պատմություն 

Ձայնի և գույնի կապն ուսումնասիրել են դեռևս Հին աշխարհում։ Մաժոր և մինոր ձայնակարգերը հակադրելիս մաժորը սովորաբար ընկալվում է որպես «լուսավոր», «պայծառ», մինորը՝ «փայլատ», «մեղմ», «ստվերապատ»։ Նման տպավորություն են ստեղծում նաև տարբեր ռեգիստրները, հնչերանգները և այլն, որոնք լայնորեն օգտագործվում են ծրագրավորված երաժշտության մեջ։ Մի շարք երաժիշտներ առավել սուբյեկտիվ տպավորություններ ունեն. յուրաքանչյուր տոնայնություն, ակորդ, հնչերանգ ընդհանրացնում են որևէ գույնի որոշակի պատկերացման հետ և հակառակը (օրինակ՝ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը դո մաժոր տոնայնությունը պատկերացնում էր ճերմակ գույնով, ռե մաժորը՝ դեղին, արևագույն, ֆա մաժորը՝ բաց կանաչ, լյա մաժորը՝ վարդագույն, և այլն)։

Ալեքսանդր Սկրյաբինի պատկերացումներն այլ էին՝ միայն ռե-ն էր համընկնում ոսկեգույնի, արևագույնի հետ։ Տարբերում էր դիեզավոր և բեմոլավոր տոնայնությունների, նաև էնհարմոնիկ հավասար տոնայնությունների գույները։ Դեռևս Իսահակ Նյուտոնը դո-ն կապել է կարմիրի, ռե-ն՝ նարնջագույնի, մի-ն՝ դեղինի հետ, և այլն։ Անգլիացի կոմպոզիտոր Ա. Բլիսսը գրել է «Գունային սիմֆոնիան» (1891), որը բաղկացած է ծիրանագույն, կարմիր, երկնագույն, կանաչ մասերից։

Արվեստում օգտագործման օրինակներ 
Երաժշտության մեջ սինեստետիկ էին Սկրյաբինը, Ռիմսկի-Կորսակովը, Չյուռլյոնիսը և Մեսսիանը, մեր ժամանակակիցներից՝ Թոմաս Քյոները (), Քանյե Ուեսթը, երգչուհի Marina and The Diamonds կամ ողբերգական հանգամանքներում մահացած Coil-ի Ջոն Բելանսը։ Նրանք ընկալում կամ պատկերացնում էին տոնայնությունները, որոնք ներկված էին որոշակի գույներով։ Օրինակ՝ Սկրյաբինի «Պրոմեթևս (Կրակի պոեմը)» սիմֆոնիկ բանաստեղծությունը կոմպոզիտորը մտածել է հատուկ կատարողական տողով՝ «Luce» (այսինքն՝ «լույս») և երբեմն կատարվում է թեթև երաժշտության միջոցով։ Երաժիշտ և նկարիչ Միկալոյուս Չյուրլյոնիսն իր նկարներում փորձել է փոխանցել երաժշտության աշխարհը, որն անհասանելի է այս ժանրին։

Տեսական բացատրություն 
Ֆրանսիացի հոգեբան Թեոդյուլ Արման Ռիբոն (1839-1916) տալիս է գունավոր լսողության ծագման երեք վարկած, որոնք արդեն իր ժամանակներում (այսինքն՝ 19-րդ դարում) հայտնի էին։ Նա գրում է. «Ըստ սաղմնաբանական վարկածի, դա կարող է լինել տեսողության և լսողության զգայարանների թերի տարբերակման և այնպիսի առանձնահատկության պատահական կյանքի փաստի հետևանք, որը որոշ հեռավոր դարաշրջանում, գուցե, ընդհանուր կանոն էր մարդկության մեջ։ դա կարող է լինել նաև տեսողության և լսողության զգայարանների թերի տարբերակման հետևանք, ինչպես նաև այնպիսի հատկանիշի պատահական կյանքի փաստ, որը, հավանաբար, մարդկության ընդհանուր կանոնն էր»։ Անատոմիական վարկածը ենթադրում է հաղորդագրություններ կամ անաստոմոզներ ուղեղի տեսողական և լսողական սենսացիաների կենտրոնների միջև։ Այնուհետև կա նյարդային ճառագայթման ֆիզիոլոգիական վարկածը և հոգեբանականը, որն այստեղ տեսնում է ասոցիացիան»։ 

Գունավոր լսողության սինեստետիկության կողմնակիցները հիմնականում հավատարիմ են ֆիզիոլոգիական վարկածին, եթե օգտագործում ենք Ռիբոյի սահմանումը։ Այնուամենայնիվ, կան նաև լուրջ առարկություններ, որոնք կասկածի տակ են դնում այս տեսակի սինեստեզիայի գաղափարը և ենթադրում են միայն փոխաբերական ասոցիացիաների առկայություն։
Սինեստեզիայի համար հայտնի են Ժառանգության դեպքեր (իսկ ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները, ամենայն հավանականությամբ, ժառանգական են, քան կայուն ասոցիացիաները), օրինակ՝ Վլադիմիր Նաբոկովը և նրա կինը՝ Վերա Սլոնիմը, երկուսն էլ սինեստետիկ էին, ինչպես իրենց որդին՝ Դմիտրին։

Գոյություն ունի նաև Վ.Բ. Բրայնինի երաժշտական և մանկավարժական համակարգ, որը նվիրված է երաժշտական հնչյունների հարաբերական (լադային) բարձրության և սպեկտրի որոշակի գույների միջև կապերին։ Այս համակարգը նախատեսում է երեխաների մոտ մոդալ ֆրետների փուլերի գունային ընկալման զարգացում։ Բրայնինի աշխատանքում, սակայն, խոսվում է միայն փոխաբերական ասոցիացիաների առաջացման օբյեկտիվ նախադրյալների մասին, այլ ոչ թե սինեստետիկ ընկալման զարգացման իրական հնարավորության մասին։

Սանկտպետերբուրգցի երաժիշտ և նկարիչ Վ. Վ. Աֆանասևը առաջարկել է աուդիովիզուալ խթանների սեփական մաթեմատիկական տեսությունը՝ հիմնված ոչ թե հնչյունների և գույների ինտուիտիվ կապերի, այլ գույների և նոտաների միջև ներդաշնակության ընդհանուր օրենքների վրա. Այս տեսության հիման վրա նա մշակեց և արտոնագրեց լույսի երաժշտության իր սեփական համակարգը՝ գույնը համապատասխանեցնելով հնչյուններին, որն օգտագործվում էր, օրինակ, Պուշկինի մահվան տարելիցին նվիրված մատուռում կայացած համերգին։ Նույն համակարգի տարրերն առաջարկվում էր կիրառել նաև պատկերները երաժշտության վերածելու համար։

Տես նաև 
 Սինեսթեզիա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Рибо Т. Анализ воображения, эмоциональный фактор
 Галеев Б. М. Содружество чувств и синтез искусств. — М.: Знание, 1982.
 Галеев Б. М. Человек, искусство, техника (проблема синестезии в искусстве). — Казань: Казанский государственный университет, 1987.

Արտաքին հղումներ 
 
 Галеев Б. М., Ванечкина И. Л. «Цветной слух»: чудо или юдо?
 

Երաժշտության տեսություն