Սենտ Շապել

Սենտ Շապել (, բառացի՝ Սուրբ կապելլա), գոթական ժամատուն Փարիզում՝ Սիտե կղզում՝ Թագավորական նախկին պալատի տարածքում։ Կառուցվել է Լյուդովիկոս IX-ի կողմից 1242-1248 թվականներին։ Ունի վիտրաժային համեմատաբար ամբողջական համալիր՝ պահպանված 13-րդ դարից, և համարվում է գոթական ոչ մեծ չափերի ամենագեղեցիկ եկեղեցիներից մեկը։

Պատմություն 

Լուի IX Սուրբը կառուցել է տվել կապելլան խաչակիրների՝ Կոստանդնուպոլիս կատարած արշավանքներից բերված սրբազան մասունքների պահպանման համար։ Դրանցից գլխավորը «Փշե պսակն էր՝ ողողված Քրիստոսի արյամբ», որին տիրանալը պետք է ամրացներ Ֆրանսիական թագավորության դիրքերը քրիստոնեական աշխարհում։ 1239 թվականին Լյուդովիկոսը ձեռք է բերել պսակը՝ որոշ տվյալներով լատինական կայսր Բալդուին II-ին վճարելով 135,000 լիվր, ավելի ճիշտ՝ Բալդուին II-ը այն գրավադրել է Վենետիկում, որտեղ էլ այն փրկագնել է Լուի IX Սուրբը։ 1239 թվականի օգոստոսին Փշե պսակը բերվել է Փարիզ, ուր հետո ավելի ուշ հանգրվանել են Փրկչի խաչը, Լոնգինի նիզակը և Հին ու Նոր կտակարանների այլ մասունքներ։

Նման կարգի սուրբ մասունքների համար հարկավոր էր արժանավայել շինություն, և Սուրբ Նիկոլայի թագավորական հին մատուռի տեղում կառուցվում է նոր եկեղեցի։ Այն կառուցվել է ռեկորդային կարճ ժամանակահատվածում՝ 1242-1248 թվականներին հավանաբար Պիեռ դե Մոնտրիեի ղեկավարությամբ, որը գոթիկայի նշանավոր վարպետներից մեկն էր։ Սենտ Շապելի համար որպես նախօրինակ է ծառայել Սեն Ժերմեն պալատը, որը սրբազան մասունքների պահպանման ժամանակավոր վայրն էր մինչ Սենտ Շապելի օծումը։ Շինությունը գանձարանի համար արժեցել է 40,000 լիվր, որը երեք անգամ ավելի էժան էր Փշե պսակից։ Մատուռի հիմնադրման ճշգրիտ թվականը հայտնի չէ, սակայն հայտնի է նրա օծման թվականը՝ 1248 թվականի ապրիլի 26։

Իր բազմադարյան պատմության ընթացքում եկեղեցին մի քանի անգամ վերանորոգվել է։ Մասնավորապես, 15-րդ դարի վերանորոգման աշխատանքների արդյունքում փոխվել են սրաձողը, արևմտյան կողմի շրջանաձև վիտրաժը։

Լինելով թագավորական իշխանության ու կրոնի խորհրդանիշ՝ կապելլան խիստ տուժել է Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։ Թալանվել են գույքը և սրբազան որոշ մասունքներ, ջարդվել են տիմպանը և սայրը։ Երգեհոնը տեղափոխվել է Սեն Ժերմեն լ'Օսերրուա եկեղեցի։ Արձանների մեծ մասը փրկվել է ֆրանսիացի հնագետ Ալեքսանդր Լենուարի կողմից և ներկայումս գտնվում է Սենտ Շապել եկեղեցում։ Թալանի արդյունքում սրբազան մասունքների մի մասն անհետացել է, իսկ պահպանված որոշ մասունքներ գտնվում են Ֆրանսիայի ազգային գրադարանում։ Փշե պսակը գտնվում է Փարիզի Աստվածամոր տաճարում։

1803 թվականին Սենտ Շապելի վիտրաժները, որոնք գտնվել են երկու մետր բարձրության վրա, հանվել են, իսկ շինությունը վերածվել է արխիվային պահոցի։ Հանված վիտրաժները կա՛մ վաճառվել, կա՛մ ոչնչացվել են։ Պահպանված վիտրաժների մի մասը գտնվում է թանգարաններում․ «երեք մեդալիոնը» գտնվում է Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարանում, վիտրաժների մի մասը՝ Փարիզի Կլյունի և Լոնդոնի Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարաններում։

Շինության վերականգնողական մեծ աշխատանքներ են կատարվել 1837 թվականին, որոնք ղեկավարել են ճարատարապետներ Վիոլե լը Դյուկը, Ֆելիքս Լուի Ժակ Դյուբանը և Լասյուսը։ Կապելլան և 13-րդ դարից պահպանված վիտրաժներն ամբողջությամբ վերանորոգվել են, բացի այդ տեղադրվել է փայտե նոր սայր, որը 15-րդ դարի սայրի ճշգրիտ կրկնօրինակն է։

2008 թվականին սկսվել է յոթ վիտրաժների վերանորոգման աշխատանքը, որը շարունակվել է մոտ հինգ տարի։ Աշխատանքների արժեքը կազմել է 10 միլիոն եվրո։

Հարդարանք 

Երկմակարդակ Սուրբ կապելլան չափերով մեծ չէ․ երկարությունը 36 մ է, լայնությունը՝ 17մ, բարձրությունը՝ 42,5 մ։ Շինությունը միանավ է, որը հենվում է յոթանկյուն աբսիդի վրա։ Ներքին երկու նավերը միևնույն չափերն ունեն՝ 33 մ երկարություն և 10,7 մ լայնություն։ Արտաքինից հիմքի խստությունն ու կոնտրֆորսների հզորությունը հակադրվում են շինության վերին մասի թեթևությանը, որը պսակված է 33,25 մ բարձրությամբ փայտե սրաձողով։ Այսպիսով, շինության ամբողջական բարձրությունը 75,75 մ է։ Սրաձողը պատրաստվել է 19-րդ դարում․ այն 15-րդ դարի սրաձողի ճիշտ կրկնօրինակն է։

Արտաքին բաց սրահը, որը միացնում է կապելլան պալատին, տանում է դեպի վերին կապելլա, որը Սուրբ Խաչ անունով է օծված և նախատեսված է եղել թագավորի ու նրա շրջապատի մարդկանց համար։ Հենց այստեղ՝ աբսիդի խորքում տեղադրված շքեղ զարդարված տարածքում, պահպանվել են մասունքներ, որոնք գնել էր Լյուդովիկոս Սուրբը։ Ներքին մատուռը, որն օծված է սուրբ Մարիամ Աստվածածնի անունով, նախատեսված է եղել պալատականների, պալատական գվարդիայի համար։

Եռանավ ներքին կապելլայի պատերը՝ ցածր հենասյուներով (6,6 մ), զարդարված են երեքնուկի տեսքով կամարազարդ նախշերով  և 12 առաքյալներին պատկերող մեդալիոններով։ Սյուների վրա կապույտ ֆոնին զինանշանային շուշաններ են, որոնց հերթագայում են Կաստիլիայի աշտարակները՝ ի պատիվ Լյուդովիկոս Սուրբի մոր՝ Բլանկա Կաստիլացու։ Նեղ սյուներն իրենց վրա են պահում գրություններով սյուներ, որոնք պատկերում են աստղազարդ երկինքը։ Գետնի տապանաքարերը մատնանշում են եկեղեցու գանձերի պահապանների և Սենտ Շապելի հոգևոր առաջնորդների թաղման վայրը։

Վերին կապելլան, որի սյուների բարձրությունը 20,6 մ է, նախատեսված է փառաբանված մասունքերի պահպանման համար և աչքի է ընկնում անկրկնելի շքեղությամբ։ Կոնտրֆորսների հզորությունը գրեթե չի զգացվում՝ շնորհիվ խմբերի բաժանված ինը ոչ մեծ սյուների։ Սյուներին մարգարեների արձաններն են։ Սակայն վերին կապելլայի գլխավոր զարդը վիտրաժներն են։ Դրանք ունեն 600 մ² մակերես․ դրանց երկու երրորդը 13-րդ դարի վիտրաժային արվեստի նմուշներ են։ Վիտրաժներում գերիշխում են կարմիրն ու կապույտը, ինչով էլ առանձնանում են արևմտյան կողմում գտնվող 15-րդ դարի շրջանաձև վիտրաժից։ Վիտրաժները աստվածաշնչյան տեքստերի հիման վրա են արված և ներկայացնում են մարդկության պատմությունը՝ աշխարհի արարումից մինչև Հիսուս Քրիստոսի խաչելությունը։

Վիտրաժային ամեն պատուհան բաժանված է նետաձև կամարների և «կարդացվում է» ձախից աջ և ներքևից վերև։ 15 վիտրաժները հյուսիսային պատից ժամսլաքի ուղղությամբ դասավորված են հետևյալ հերթականությամբ․

 Ծննդոց
 Ելք
 Թվեր 
 Հեսու
 Դատավորներ
 Եսայի մարգարեի գիրք և Հիսուսի ծննդաբանություն
 Հովհաննես առաքյալ և Քրիստոսի մանկություն
 Քրիստոսի տանջանքներ
 Հովհաննես Մկրտիչ
 Դանիել մարգարեի գիրք
 Եզեկիել մարգարեի գիրք
 Հուդիթի և Հոբի գրքեր
 Եսթեր
 Թագավորությունների գիրք
 Փրկչի տանջանքների մասունքների պատմություն

Նավի երկարությամբ տեղադրված առաջին չորս և վերջին չորս վիտրաժները կազմված են սլաքանման չորս կամարներից, իսկ մնացածները ձևավորում են զույգ կամարներ։ Արևմտյան կողմի շրջանաձև վիտրաժը նվիրված է Հովհաննեսի Հայտնությանը։

Սենտ Շապել եկեղեցու վիտրաժների գեղեցկությունը գնահատելու համար խորհուրդ է տրվում այնտեղ այցելել արևոտ օր․ այդ դեպքում հատկապես լավ կներկայանան մատուռի երկրորդ հարկի վիտրաժները։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Սենտ Շապել, Ներքին կապելլայի համայնապատկեր
 Սենտ Շապել, Վերին կապելլայի համայնապատկեր

Ֆրանսիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ
Քրիստոնեական մասունքներ
Փարիզի եկեղեցիներ
Եկեղեցիներ այբբենական կարգով