Մեգասթենես

Մեգասթենես (, , ), հին հույն պատմաբան, դիվանագետ, ազգագրագետ և հելլենիստական ժամանակաշրջանի հետազոտող։ Նա նկարագրել է Հնդկաստանն իր «Ինդիկա» գրքում, որն ներկայումս կորած է, բայց մասամբ վերականգնվել է ավելի ուշ հեղինակների մոտ հայտնաբերված գրական հատվածներից, որոնք մեջբերել են նրա աշխատանքը։ Մեգասթենեսն առաջին մարդն էր արևմտյան աշխարհից, ով թողել է Հնդկաստանի գրավոր նկարագրությունը։

Կենսագրություն 
Թեև Մեգասթենեսի պատմությունը Հնդկաստանի մասին պահպանվել է հետագա աշխատություններում, նրա մասին քիչ բան է հայտնի որպես անձ։ Նա եղել է Սիբիրտիոսի արքունիքում (Կրետե), որը Արախոսիայի (Աքեմենյան պետություն) սատրապն էր Անտիգոնոս I-ի և այնուհետև Սելևկուս I-ի օրոք։ Մեգասթենեսն այն ժամանակ դեսպանն էր Սելևկյան թագավոր Սելևկոս I Նիկատորի և Մաուրյան կայսր Չանդրագուպտա Մաուրյայի արքունիքում Պատալիպուտրայում (ժամանակակից Պատնա)։ Նրա՝ Մաուրյան արքունիք հասնելու ժամանակաշրջանն անհայտ է. Սելևկուս I-ը թագավորել է մ.թ.ա. 305-ից մինչև 281 թվականը այն տարիների ընթացքում, երբ հնարավոր է, որ սկսվել է Մեգասթենեսի առաքելությունը։

Որպես դեսպան 

Մեգասթենեսը Սելևկոս I Նիկատորի հույն դեսպանն էր Չանդրագուպտա Մաուրիայի արքունիքում։ Արիանոսը բացատրում է, որ Մեգասթենեսն ապրել է Արախոսիայում, սատրապ Սիբիրտիոսի հետ, որտեղից նա այցելել է Հնդկաստան։

Մեգասթենեսը այցելել է Պատալիպուտրա Չանդրագուպտա Մաուրյայի օրոք, բայց հստակ չէ, թե Հնդկաստանի այլ շրջաններից որն է նա այցելել։ Նա, ըստ երևույթին, անցել է Հնդկաստանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Փանջաբ շրջանով, քանի որ նա մանրամասն նկարագրում է այս տարածքի գետերը։ Այնուհետև պետք է որ ճանապարհորդեր դեպի Պատալիպուտրա Յամունա և Գանգես գետերի երկայնքով։ Հնդկաստան կատարած նրա այցի ստույգ ժամկետները, Հնդկաստանում գտնվելու տևողությունը հստակ չեն։ Մեգասթենեսի այցի կամ Հնդկաստան այցելությունների ժամկետների մասին վիճելի կարծիքներ կան գիտնականների շրջանում։ Ա .Բ. Բոսվորթը այն վերագրում է նախասելևկուսից վաղ ժամանակաշրջանին։ Սա վիճարկում են Սթոունմենը և մյուսները, ովքեր վիճում են մ.թ.ա. 303 թվականի Մաուրյան-Սելևկյան բնակեցմանը հաջորդող ամսաթվի օգտին։ Արիանոսը պնդում է, որ Մեգասթենեսը հանդիպել է Պորոսին. սրանից հետևում է, որ Մեգասթենեսը ուղեկցել է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն Հնդկաստան ներխուժման ժամանակ։

Այնուհետև նա տեղեկություններ է հավաքել Հնդկաստանի մասին Ինդիկա-ի տեսքով, փաստաթուղթ, որն այժմ կորած գործ է։ Այն մասամբ պահպանվել է հետագա գրողների մեջբերումների տեսքով։

Մեգասթենեսից հետո հայտնի են հույն այլ բանագնացներ հնդկական արքունիքում՝ Դեյմակոսը՝ որպես դեսպան Բինդուսարայում, և Դիոնիսիոսը՝ որպես Աշոկայի դեսպան։

Գնահատանք 
Հին գրողներից Արիանոսը (մ.թ. II դ.) միակն է, ով բարեհաճ է խոսում Մեգասթենեսի մասին։ Դիոդորոսը (մ.թ.ա. 1-ին դար) մեջբերում է Մեգասթենեսին՝ միաժամանակ բաց թողնելով նրա պատմածների որոշ հատվածներ։ Այլ գրողներ բացահայտորեն քննադատում են Մեգասթենեսին.

 Էրատոսթենեսը (մ.թ.ա. 2-րդ դար) Մեգասթենեսին մեղադրում է կեղծիքի մեջ ներգրավվելու մեջ, այնուամենայնիվ, նա, ըստ երևույթին, Հնդկաստանի մասին իր բովանդակության մեծ մասը փոխառել է Մեգասթենեսից։
 Ստրաբոնը (մ.թ. 1-ին դար) Մեգասթենեսին ստախոս է անվանում Հնդկաստանի մասին առասպելական պատմություններ գրելու համար. նա նաև ստախոս է համարում Հնդկաստանի մյուս նախկին գրողներին, այդ թվում՝ Դեյմաչուսին, Օնեսիկրիտոսին, Նեարխուսին։ Ըստ Ստրաբոնի, «ոչ մի կերպ չի կարելի հավատալ Դեյմակոսին և Մեգասթենեսին»։
 Պլինիոս Ավագը (մ.թ. 1-ին դար) քննադատում է Մեգասթենեսի՝ Հնդկաստանի առասպելական ցեղերի նկարագրությունը և Հերակլեսի և Դիոնիսոսի մասին նրա պատմությունը։

Ժամանակակից գիտնականները, ինչպիսիք են Է. Ա. Շվանբեկը, Բ. Ք. Ջ. Թիմմերը և Թրյուսդել Սպարհոք Բրաունը, Մեգասթենեսին բնութագրել են որպես հնդկական պատմության ընդհանուր առմամբ հուսալի աղբյուր։ Շվանբեկը սխալներ է գտնում միայն Հնդկաստանում պաշտվող աստվածների մեգասթենեսյան նկարագրության մեջ։ Բրաունն ավելի քննադատաբար է վերաբերվում Մեգասթենեսին, սակայն նշում է, որ Մեգաստենեսն այցելել է Հնդկաստանի միայն մի փոքր հատված և իր դիտարկումների համար, հավանաբար, ապավինել է ուրիշներին։ Այսպիսով, չնայած նրան, որ նա հաճախ մոլորության մեջ էր գցվում ուրիշների կողմից տրամադրված սխալ տեղեկությունների պատճառով, նրա աշխատանքը մնացել է Հնդկաստանի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը հետագա գրողների համար։

Տես նաև 

 Պորոս
 Հերոդոտոս

Ծանոթագրություններ

Հղումներ

Գրակաություն 

 
 
 "How the Hoopoe Got His Crest: Reflections on Megasthenes’ Stories of India." In Ancient Historiography on War and Empire, edited by Stoneman Richard, Howe Timothy, and Müller Sabine, 188–99. Oxford; Philadelphia: Oxbow Books, 2017. www.jstor.org/stable/j.ctt1kw2b3r.17.

Արտաքին հղումներ 

 Fragments of Indika, ինչպես վերականգնվել է հետագա գրություններում
 Ancient India as described by Arrian հիմնված Մեգասթենեսի պատմությունների վրա

Հին Հունաստանի աշխարհագրագետներ
Մ․թ․ա․ 4-րդ դարի հույներ
Հին հույն պատմիչներ