Բախումներ Սուդանում (2023)

Սուդանում զինված հակամարտություն, Սուդանի Զինված ուժերի (SAF) և Արագ արձագանքման ուժերի (RRF) միջև զինված հակամարտություն Սուդանում, որը սկսվել է 2023 թվականի ապրիլի 15-ին։ Սուդանի զինված ուժերը Անցումային ինքնիշխան խորհրդի ՝ երկրի ներկայիս կառավարության կողմից է։ Արագ արձագանքման ուժերը կիսառազմական կազմակերպություն է, որը սերում է Ջանջավիդ աշխարհազորից։ Բախումների պատճառը բանակի կառուցվածքում Արագ արձագանքման ուժերի ինտեգրման խնդիրն էր. Մայրաքաղաքում սկսված ռազմական գործողությունները շուտով տարածվել են երկրի այլ շրջաններում։

Նախապատմություն 
2018 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Սուդանում կյանքի գնի կտրուկ աճի և տնտեսական վիճակի վատթարացման հետ կապված բողոքի ցույցեր են բռնկվել։ 2019 թվականի հունվարին ցուցարարների ուշադրությունը տնտեսական խնդիրներից անցել է երկրի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրի հրաժարականի կոչերին, ով իշխանության ղեկին էր գրեթե 30 տարի։

Այս ֆոնին ապրիլի 11-ին տեղի է ունեցել ռազմական հեղաշրջում, և երկրում իշխանության է եկել խունտան։ Պետության նոր ղեկավարը Աբդել Ֆաթահ ալ-Բուրհանն էր, ով գլխավորում էր Անցումային ռազմական խորհուրդը՝ հետագայում՝ Ինքնիշխան խորհուրդը։ Խորհրդի կազմում եղել են ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ զինվորականներ։ Երկու տարի շարունակ այս մարմինը չի կարողացել հաշտեցնել կողմերին, քանի որ կան  խորը քաղաքական տարաձայնություններ, որոնք առկա են Ալ-Բաշիրի ժամանակներից ի վեր։ Խորհուրդը սկսել է կոշտ տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնել Արժույթի միջազգային հիմնադրամից վարկեր ստանալու համար, սակայն այս որոշումը առաջացրել է ժողովրդական դիմադրություն։

2021 թվականի սեպտեմբերի 21-ին նախկին նախագահ Օմար ալ-Բաշիրի կողմնակիցները կազմակերպեցին պետական հեղաշրջման փորձ, սակայն այն ձախողվել է։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 25-ին, կառավարության ռազմական և քաղաքացիական ներկայացուցիչների միջև կոնֆլիկտի արդյունքում, գեներալ Բուրխանը պետական հեղաշրջում է կատարել՝ հաստատելով բանակի լիակատար գերիշխանությունը նոր Անցումային ինքնիշխան խորհրդում։ Վարչապետ Աբդուլլահ Համդուկը ժամանակավորապես կալանավորվել է, սակայն մնացել է իր պաշտոնում ևս երկու ամիս, մինչև որ հրաժարական է տվել։

Նախադրյալներ 

Վերջին հեղաշրջումից ի վեր երկիրը կառավարվում է ռազմական խունտան՝ Սուդանի Անցումային ինքնիշխան խորհուրդը։ Սուդանի զինված ուժերի հրամանատար Աբդել Ֆաթահ ալ Բուրհանը և օպերատիվ աջակցության ուժերի հրամանատար Մուհամմադ Համդան Դագլոն դավադիրների առաջնորդներն էին։ Քանի որ խունտան ղեկավարող ալ-Բուրհանը մենաշնորհել է իշխանությունը, Դագլոն ափսոսանք է հայտնել հեղաշրջման համար։

2023 թվականի ապրիլի սկզբին խունտայի և ավելի քան 50 քաղաքացիական կազմակերպությունների ու խմբերի ներկայացուցիչների միջև համաձայնագրի ստորագրումը հետաձգվել է։ Համաձայնագիրը նախատեսում էր երկրում անցումային քաղաքացիական իշխանության ստեղծում։ Բացի այդ, փաստաթղթում, որը ստորագրել են նաև ընդդիմադիր «Ուժեր հանուն ազատության և փոփոխության դաշինքի» առաջնորդները, վերջնաժամկետ է սահմանել անցումային շրջանի համար, որին պետք հետևեյին ընտրություններ։ Ստորագրման հետաձգման պատճառ է դարձել Արագ արձագանքման ուժերի  ինտեգրման շուրջ համաձայնության գալու անհրաժեշտությունը։ Ապագա անվտանգության կառուցվածքի և կազմավորման սկզբունքների շուրջ բանակի և Դագլոյի զորքերի միջև տարաձայնություններ են  սկսվել։ Մասնավորապես, այն մասին, թե ով պետք է ղեկավարի զինված ուժերը՝ պրոֆեսիոնալ զինվորական, թե քաղաքացիական առաջնորդ։ Ապրիլի 11-ից Մերովե քաղաքի մոտ, ինչպես նաև Խարթումում տեղակայվել են Արագ արձագանքման ուժերի ջոկատներ։ Իշխանությունները նրանց հրամայել են ցրվել, սակայն նրանք հրաժարվել են ենթարկվել։ Ապրիլի 13-ին Արագ արձագանքման ուժեր մոբիլիզացիա են սկսել։ Սա մտահոգություն էր առաջացրել խունտայի դեմ հնարավոր ապստամբության վերաբերյալ։ Սուդանի իշխանությունները հայտարարել են, որ մոբիլիզացիան անօրինական է։

Փաստարկելով իր դիրքորոշումը՝ Դագլոն մեղադրել է ալ-Բուրխանին Ալ-Բաշիրին իշխանության վերադարձնելու փորձի մեջ։ Սուդանի բանակն իր հերթին մեղադրել է Արագ արձագանքման ուժերին երկրի դեմ «դավաճանական դավադրության» մեջ և հայտարարել, որ կազմակերպությունը լուծարվելու է։

Իրադարձությունների ընթացք

Խարթում 
2023 թվականի ապրիլի 15-ին Արագ արձագանքման ուժերը գրոհներ է ձեռնարկել ամբողջ երկրի տարածքում գտնվող բազմաթիվ Սուդանի բանակի բազաների վրա, ներառյալ նրա մայրաքաղաք Խարթումում։ Արագ արձագանքման ուժերը հայտարարել է նախագահական պալատի), ինչպես նաև Խարթումի միջազգային օդանավակայանի գրավման մասին, իշխանությունները հերքել են այս պնդումները։ Սուդանի բանակը հայտարարել է երկրի բոլոր օդանավակայանների փակման մասին, իսկ Սուդանի ռազմաօդային ուժերը ավիահարվածներ են  հասցրել Խարթումում գտնվող Արագ արձագանքման ուժերի դիրքերին, քաղաքի տարբեր հատվածներում լսվել ենհրետանային կրակոցներ։ Բախումներ են գրանցվել նաև Սուդանի պետական հեռուստատեսությունում։  Ականատեսները և Ալ Արաբիան ավելի ուշ հայտնել են, որ Արագ արձագանքման ուժերը գրավել է հեռուստաընկերությունը։ Քաղաքում տեղադրվել անցակետեր։

Կեսօրին ծանր զինատեսակների կիրառմամբ բախումներ են գրանցվել Խարթումի հարավային և կենտրոնական հատվածներում։ Մինչև ապրիլի 16-ը Խարթումի կենտրոնում հիմնական մարտերը տեղի ունեցան երկրի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարության շենքի մոտ։ Մինչև ապրիլի 17-ը քաղաքի հարավային մասում մարտերը դադարել են։ Ապրիլի 21-ին հատկապես կատաղի մարտեր են գրանցվել Պորտ Սուդան տանող ճանապարհին և Ալ-Բաշիր արդյունաբերական գոտում։ Ապրիլի 22-ին բախումները մայրաքաղաքի կենտրոնից տարածվեցին դեպի Խիլաթ-Համադ, Խաջալի և Արկավիթ շրջաններ ։

Տեղեկություններ են ստացվել Խարթումի Քոբար բանտից զանգվածային փախուստի մասին այն բանից հետո, երբ զինված մարդիկ ներխուժել են այնտեղ։ Ներքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է, որ Քոբար բանտի վրա հարձակումը եղել է հինգ բանտերի վրա հարձակումների շարքում, որոնք իրականացվել են ապրիլի 21-ից 24-ը ընկած ժամանակահատվածում Արագ արձագանքման ուժերի կողմից։ Նախարարությունը նաև հայտնել է, որ Քոբարի վրա Արագ արձագանքման ուժերի հարձակումը հանգեցրել է բանտի երկու աշխատակիցների մահվան և բոլոր բանտարկյալների փախուստի։ Փախածների ընդհանուր թիվը գնահատվում էր մոտ 25000 բանտարկյալ։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) մտահոգություն է հայտնել պոտենցիալ կենսավտանգների վերաբերյալ այն բանից հետո, երբ հակամարտող կողմերից մեկը (ինչի մասին չի հաղորդվում) վերահսկողության տակ է վերցրել Խարթումի Հանրային առողջության ազգային լաբորատորիան, որտեղ առկա են կարմրուկի, պոլիոմիելիտի և խոլերայօ, ինչպես նաև այլ վտանգավոր պաթոգենների հարուցիչներ։

Այլ շրջաններ 
Հաղորդվում է, որ մարտեր են ընթանում Հյուսիսային Կորդոֆան, Գեդարեֆ, Կասսալա, Հյուսիսային Դարֆուր, Արևմտյան Դարֆուր և Հարավային Դարֆուր նահանգներում։

Ապրիլի 15-ի օրվա առաջին կեսին կռիվներ են սկսել Մերովում և Օմդուրմանում։ Վերջինում կողմերը կիրառել են ծանր զինատեսակներ։ Մարտեր են ծավալվել նաև Հյուսիսային Դարֆուր նահանգի մայրաքաղաք Էլ Ֆաշիրում։ Ըստ ապստամբների՝ նրանք գրավել են Մերովեի օդանավակայանը, մոտակա ռազմաբազան և Սոբա ռազմական ճամբարը՝ մեծ վնաս պատճառելով զինված ուժերին, ինչպես նաև Ալ Օբեյդի օդանավակայանին։

Հակամարտության այլ մասնակիցներ 
Ապրիլի 18-ին Սուդանի Զինված ուժերի գեներալը հայտարարել է, որ երկու երկիր փորձում են օգնել Արագ արձագանքման ուժերին։ Ըստ The Wall Street Journal-ի, լիբիացի հրամանատար Խալիֆա Հաֆթարն ուղարկել է առնվազն մեկ օդանավ՝ ռազմական պաշարներ հասցնելու Արագ արձագանքման ուժերին։ Ըստ CNN-ի աղբյուրների՝ Վագներ ոչ պետական մասնավոր զինված կազմավորումը Արագ արձագանքման ուժերին «երկիր-օդ» հրթիռներ է մատակարարում, ինչը զգալիորեն ուժեղացնում է նրանց խմբավորումը։ Վագների ղեկավար Եվգենի Պրիգոժինը հերքել է Արագ արձագանքման ուժերին աջակցելը՝ ասելով, որ ընկերությունը Սուդանում չի գտնվում ավելի քան երկու տարի։ Սա նաև հերքել են Արագ արձագանքման ուժերը և Լիբիայի ազգային բանակը ՝ Խալիֆա Հաֆթարի հրամանատարությամբ։

Ապրիլի 16-ին Արագ արձագանքման ուժերը հայտարարել է, որ Պորտ Սուդանում իրենց զորքերը հարձակման են ենթարկվել օտարերկրյա օդանավերի կողմից և նախազգուշացրել է, որցանկացած  օտարերկրյա միջամտություն անթույլատրելի է։ Ըստ ԿՀՎ-ի նախկին վերլուծաբան Քեմերոն Հադսոնի, եգիպտական կործանիչները Արագ արձագանքման ուժերի դեմ պայքարի մի մասն են կազմում, և եգիպտական հատուկ նշանակության ստորաբաժանումները հետախուզական և մարտավարական աջակցություն են տրամադրում Սուդանի Զինված ուժերին։ The Wall Street Journal-ը հաղորդում է, որ Եգիպտոսը կործանիչներ և օդաչուներ է ուղարկել սուդանի զինվորականներին աջակցելու համար։ Ապրիլի 17-ին The War Zone-ի կողմից ձեռք բերված արբանյակային լուսանկարները ցույցեն  տվել, որ եգիպտական ռազմաօդային ուժերի մեկ ՄիԳ-29 կործանիչ ոչնչացվել է, ևս երկուսը լուրջ վնասվել են Մերովեի օդանավակայանում։

Ապրիլի 15-ին Արագ արձագանքման ուժերն իր Թվիթթերի էջում հայտարարել է, որ իրենք գերի են վերցրել մի քանի եգիպտացի զինվորականների, ինչպես նաև եգիպտական ռազմաօդային ուժերի նշաններով ռազմական ինքնաթիռ։ Սկզբում եգիպտացի զինվորների ներկայության վերաբերյալ պաշտոնական բացատրություն չի տրվել, թեև Եգիպտոսը և Սուդանը ակտիվորեն համագործակցում էին ռազմական ոլորտում Եթովպիայի հետ դիվանագիտական լարվածության պատճառով։ Ավելի ուշ Եգիպտոսի զինված ուժերը հայտնել են, որ իրենց մոտ 200 զինվորներ գտնվում են Սուդանում՝ սուդանցիների հետ համատեղ զորավարժությունների ժամանակ։ Ավելի ուշ Արագ արձագանքման ուժերը հայտարարել է, որ իրենք կհամագործակցեն զինվորների Եգիպտոս հայրենադարձության հարցում։ Ապրիլի 19-ին Արագ արձագանքման ուժերը հայտարարել է, որ իրենք զինվորներին տեղափոխել են Խարթում և կհանձնեն, երբ հայտնվի «ճիշտ հնարավորությունը»։ 177 գերի ընկած եգիպտացի զինվորները ազատ են արձակվել և երեք ռազմական ինքնաթիռներով տեղափոխվել իրենց հայրենիք։ Մնացած 27 զինվորները, ովքեր ծառայել են Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժերում, մնում են Եգիպտոսի դեսպանատանը մինչև տարհանվելը՝ իրավիճակի նորմալացումից հետո։

Զոհեր 
Զոհերի մասին հակասական տեղեկություններ կան։ Զինված բախումների զոհ է դարձել ավելի քան 3 հազար մարդ, առնվազն 6 հազարը՝ վիրավորվել։ Էլ Օբեյդում և Խարթումում բախումների հետևանքով զոհվել է առնվազն երեք խաղաղ բնակիչ, տասնյակ մարդիկ վիրավորվել են, ըստ Ալ Ջազիրա հեռուստաալիքի։ Առնվազն երկու խաղաղ բնակիչ է զոհվել, 26-ը՝ վիրավորվել Հյուսիսային Դարֆուրում, հայտնում է Al-Arabiya-ն։ Եվս երեք խաղաղ բնակիչ զոհվել է նռնականետից։ Մեկ կին հրազենային վնասվածք է ստացել։ Սուդանի բժիշկների կոմիտեն հայտարարության մեջ նշել է, որ Խարթումի օդանավակայանում երկու խաղաղ բնակիչ է սպանվել, իսկ Հյուսիսային Կորդոֆան նահանգում մեկ մարդ գնդակահարվել է։ Արևմտյան Դարֆուրի Ֆարո-Բարանգայում մարտերի ընթացքում տասնյակ զոհեր և հարյուրավոր վիրավորներ են գրանցվել։

Հունիսի 10-ին Խարթումում հայտնաբերվել է երկու տարեց հայ  քույրերի դիակ, որոնք, ենթադրաբար, հունիսի առաջին օրերին սովամահ են եղել։ Խարթումում իրավիճակի վատթարանալուց առաջ՝ քույրերին առաջարկվել է լքել քաղաքը, սակայն տարեց քույրը տեղաշարժվելու խնդիր է ունեցել, իսկ կրտսեր քույրը՝ 61 տարեկան, չի ցանկացել դուրս գալ մայրաքաղաքից և մնացել է ավագին խնամելու։

Ծանոթագրություններ 

2023 հակամարտություններ
Սուդանի քաղաքականություն
Սուդանի պատմություն
Քաղաքացիական պատերազմներ
Աֆրիկայի երկրներ
Գործող հակամարտություններ
2023 իրադարձություններ
2020-ականների հակամարտություններ
Աֆրիկայի ժողովուրդների պատերազմներ