Արտարժույթի քլիրինգ

Արտարժույթի քլիրինգ, արտաքին տնտեսական հարաբերություններում օգտագործվող միջազգային հաշվարկների մեթոդ։ Հաստատվում է երկկողմանի կամ բազմակողմ քլիրինգային համաձայնագրերի հիման վրա, որոնց մասնակիցներն այն պետություններն են, որոնք իրականացնում են միմյանց հետ առևտրային հարաբերություններ։ Արտարժույթի քլիրինգն օգտագործվում է այն պայմաններում, երբ երկրները (կամ դրանցից մեկը) չունեն բավարար քանակությամբ ազատ փոխարկելի արժույթ` փոխադարձ հաշվարկներ ապահովելու համար։ Քլիրինգային երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերություններում օգտագործման վերաբերյալ համաձայնություն ձեռք բերելուց հետո ընտրվում է քլիրինգային արժույթը, որով կարգավորվում են փոխադարձ պարտավորությունները և պահանջները։

Արտարժույթի քլիրինգի նպատակներ և խնդիրներ 
Արտարժույթի քլիրինգի ներդրման պատճառները կարող են շատ տարբեր լինել.
 Վճարային հաշվեկշռի անհավասարակշռություն
 Տնտեսական և արտարժույթային ճգնաժամ
 Ոսկու տարադրամային ռեզերվների միջոցների բացակայություն
 Բարձր գնաճ
 Արտարժույթային սահմանափակումներ
 Ոսկու ստանդարտի վերացում (20-րդ դարի 30-ական թվականներին)։
Առաջին անգամ արտարժույթի քլիրինգը սկսել է կիրառվել 1931 թվականին։ 1935 թվականի մարտին կնքվել է արտարժույթի քլիրինգի 74 համաձայնագիր, 1937 թվականին՝ 169, 1947 թվականին՝ 200, 1950 թվականին՝ 400 համաձայնագիր։

Արտարժույթի քլիրինգի համաձայնագրին մասնակցող երկրների կողմից հետապնդվող նպատակները կարող են տարբեր լինել.
 վճարային հաշվեկշռի հավասարեցում,
 ակտիվ վճարային հաշվեկշիռ ունեցող կոնտրագենտ երկրից արտոնյալ վարկ ստանալը,
 ակտիվ վճարային հաշվեկշիռ ունեցող երկրի ֆինանսավորումը պասիվ վճարային հաշվեկշիռ ունեցող երկրի կողմից,
 պատասխան միջոց մեկ այլ պետության խտրական գործողություններին (օրինակ` Մեծ Բրիտանիան քլիրինգ է սահմանել՝ ի պատասխան 20-րդ դարի 30-ական թվականներին Գերմանիայի կողմից բրիտանական վարկատուներին վճարումների կասեցմանը)։

Արտարժույթի քլիրինգների բնութագրական առանձնահատկությունն արտասահմանյան գործընկերների հետ հաշվարկներում արտարժութային շրջանառության փոխարինումն է ազգային արժույթով հաշվարկներով քլիրինգային բանկերով, որոնք իրականացնում են փոխադարձ պահանջների և պարտավորությունների վերջնական հաշվանցում։

Արտարժույթի քլիրինգի մեխանիզմ 
Միջպետական քլիրինգային համաձայնագրի հիման վրա ներմուծողները և միևնույն պայմանավորվող պետության մյուս պարտապանները մարում են իրենց պարտավորությունները` տեղական արժույթով գումարներ վճարելով տեղական հաշվարկային բանկին։ Նա գրանցում է նրանց վճարումները Կենտրոնական բանկի կամ մյուս պայմանավորվող պետության հաշվարկային բանկի անունով բացված հաշվում։ Այս պետության ներմուծողները վճարում են (նաև տեղական արժույթով) այն գումարները, որոնք անհրաժեշտ են առաջինի արտահանողներին և այլ պարտատերերին, իրենց կենտրոնական բանկին կամ հաշվարկային բանկին, որը նրանց վարկավորում է առաջին պետության հաշվարկային բանկի օգտին բացված հաշվին։ Ընդ որում, երկու պայմանավորվող պետությունների արտահանողները և մյուս վարկատուները իրենց հաշվարկային բանկերից ստանում են իրենց հասանելիք գումարները իրենց իսկ տեղական արժույթով։

Երբ հաշվարկային բանկերը ստանում են ծանուցումներ այն մասին, որ ներմուծողները մարել են իրենց պարտքերը, երկու երկրների հաշվարկային բանկերը պարբերաբար կատարում են քլիրինգային հաշիվների մնացորդի հավասարեցում։ Քլիրինգային համաձայնագիրը կարող է ներառել շրջելի և անշրջելի մնացորդ։ Առաջին դեպքում նախատեսված սահմանաչափից ավելի պարտքը մարվում է շրջելի (փոխարկելի) արժույթով, երկրորդ դեպքում այն մարվում է ապրանքային մատակարարումներով։

Արտարժույթի քլիրինգի ձևեր 
Միջազգային արժույթի քլիրինգային պայմանագրերը նախատեսում են.

 քլիրինգային հաշվարկների համակարգ և դրանք վարելու իրավասություն ունեցող բանկեր,
 քլիրինգի ծավալ, այսինքն՝ ապրանքների կամ ծառայությունների ցանկ, որոնց մատակարարումը վճարվելու է քլիրինգով,
 քլիրինգի արժույթ, այսինքն՝ այն արժույթը, որով հաշվառվելու են փոխադարձ պահանջները և որոշվելու է պարտքի մնացորդը,
 տեխնիկական վարկի ծավալ, որի շրջանակներում քլիրինգի մնացորդով պարտապան երկիրը տոկոսներ չի վճարում այլ երկրի,
 վճարումների համահարթեցման և մնացորդի վերջնական մարման մեխանիզմ։

Ըստ մնացորդի մարման եղանակի՝ արտարժույթի քլիրինգները կարող են լինել`
 այլ փոխարկելի արժույթների անվճար փոխարկումով,
 սահմանափակ փոխարկմամբ
 առանց փոխարկման իրավունքի։

Արտարժույթի քլիրինգի ձևերը կարող են բազմազան լինել և դասակարգվել հետևյալ հիմնական հատկանիշներով.

Կողմերի կամարտահայտությամբ քլիրինգները լինում են`
 պայմանագրային,
 հարկադիր։

Կախված մասնակից երկրների թվից` քլիրինգը կարող է լինել.
 երկկողմանի,
 բազմակողմ (երեք և ավելի երկրներ)։

Ըստ գործառնությունների ծավալի՝ քլիրինգը կարող է լինել.
 ամբողջական, որն ընդգրկում է բոլոր տեսակի ապրանքների, ծառայությունների ամբողջ գումարի հաշվարկը,
 քլիրինգ, որն ընդգրկում է վճարային շրջանառության 95% - ը,
 մասնակի քլիրինգ, որը վերաբերում է որոշակի գործարքներին։

Ըստ մնացորդի հավասարակշռման մեթոդի՝ առանձնացնում են հետևյալ քլիրինգը.
 ազատ փոխարկված մնացորդով,
 պայմանական փոխարկմամբ,
 ոչ փոխարկելի, որի մնացորդը չի կարող փոխանակվել արտարժույթով և մարվում է ապրանքների հակընդդեմ մատակարարումներով։

Ոչ փոխարկելի քլիրինգային մնացորդը կրկնակի նշանակություն ունի.

 Ապրանքների մատակարարման կարգավորող է, քանի որ սահմանաչափի հասնելը պարտատիրոջն իրավունք է տալիս կասեցնել ապրանքների առաքումը։ Երբեմն արտահանողները պետք է սպասեն, մինչև քլիրինգային հաշվի վրա հայտնվի անվճար սահմանաչափ։
 Որոշում է այն գումարը, որից բարձր տոկոսները հաշվարկվում են տարբեր միջոցներով. պարտքի ամբողջ գումարի համար. սահմանաչափը գերազանցող գումարի համար` տարբերակված աճի չափով. երբեմն կիրառվում է պրոգրեսիվ տոկոսադրույք, որպեսզի արտահանողը շահագրգռված լինի թույլ չտալ ավելի մեծ քլիրինգային պարտք։

Քլիրինգի արտարժույթը կարող է լինել ցանկացածը։ Երբեմն կիրառվում են երկու արժույթ կամ միջազգային հաշվարկային դրամական միավոր։

Տնտեսության տեսանկյունից նշանակություն չունի, թե որ արժույթով են իրականացվում քլիրինգային հաշվարկները, եթե օգտագործվում է մեկ արժույթ։

Քլիրինգային հաշվարկներում առաջանում են արտարժույթի ռիսկի երկու կատեգորիա.
 արտարժույթի եկամուտների սառեցում ոչ փոխարկելի քլիրինգի դեպքում,
 կորուստներ, երբ փոխարժեքը փոխվում է։

Ռազմավարական ապրանքները, ինչպիսիք են միջուկային տեխնոլոգիաները, դեռևս վաճառվում են երկկողմ հիմունքներով, ոչ թե բազմակողմ բաց շուկայում։

Արտարժույթի քլիրինգի օրինակներ 
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ոսկու և արտարժույթի պաշարների սպառման պատճառով ավելացավ երկկողմանի քլիրինգների թիվը, դրանք կազմում էին եվրոպական պետությունների միջև ապրանքաշրջանառության 2/3-ը։ Սկսեցին ստեղծվել բազմակողմ քլիրինգների համակարգեր։ Արևմտյան Եվրոպայում 1950 թվականի հունիսին ստեղծվել է Եվրոպական վճարային միություն՝ բաղկացած 17 երկրներից, որը գործել է մինչև 1958 թվականի դեկտեմբեր։ Դրա շրջանակներում ամեն ամիս իրականացվել է անդամ երկրների բոլոր վճարումների ամսական բազմակողմ հաշվանցում՝ պարտապանների սահմանափակ վարկավորմամբ` ակտիվ մնացորդ ունեցող երկրների հաշվին։ Յուրաքանչյուր երկրի մնացորդի մասին տեղեկատվությունը փոխանցվել է Բազելում գտնվող Միջազգային հաշվարկների բանկին, այնուհետև յուրաքանչյուր երկիր մտել է նրա հետ վարկային հարաբերությունների մեջ։ Ընդ որում, օգտագործվել է հատուկ հաշվարկային միավոր` Եվրոպական հաշվարկային միավոր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ԽՍՀՄ միջազգային հաշվարկները կապիտալիստական ​​երկրների հետ սովորաբար հիմնված էին քլիրինգային տիպի վճարային համաձայնագրերի վրա` բացառությամբ ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Շվեյցարիայի և դոլարային գոտու որոշ երկրների, որոնց հետ փոխադարձ վճարումները կատարվել են ազատ փոխարկելի արժույթներով (հիմնականում ԱՄՆ դոլար)։

1950-1963 թվականներին Խորհրդային Միությունը սոցիալիստական երկրների հետ համաձայնագրեր ուներ, որոնց համաձայն հաշվարկն իրականացվում էր քլիրինգային ռուբլով։ 1964 թվականին քլիրինգային ռուբլին փոխարինվեց փոխանցելի ռուբլով, որը CMEA անդամ երկրների միջազգային հաշվարկների վերազգային դրամական միավորն էր։ Փոխանցելի ռուբլով հաշվարկներն իրականացվել են Տնտեսական համագործակցության միջազգային բանկի միջոցով։ Քլիրինգային ռուբլին շարունակել է օգտագործվել ԽՍՀՄ-ի և ԿԺԴՀ-ի հաշվարկներում։ ԽՍՀՄ-ի և Ֆինլանդիայի միջև կնքված քլիրինգային համաձայնագրում որպես քլիրինգային արժույթ ընդունվել է նաև քլիրինգային ռուբլին։

Ազդեցությունը արտաքին առևտրի վրա 
Արտարժույթի քլիրինգները կրկնակի ազդեցություն են ունենում արտաքին առևտրի վրա, որը կայանում է նրանում, որ մի կողմից դրանք մեղմացնում են արտարժույթային սահմանափակումների բացասական հետևանքները և հնարավորություն են տալիս արտահանողներին օգտագործել արտարժութային եկամուտները։ Բայց, մյուս կողմից, անհրաժեշտ է կարգավորել արտաքին առևտրաշրջանառությունը յուրաքանչյուր երկրի հետ առանձին-առանձին, իսկ արտարժութային եկամուտները կարող են օգտագործվել միայն այն երկրում, որի հետ կնքվել է քլիրինգային պայմանագիր։ Արտահանողի համար արտարժույթի քլիրինգը ձեռնտու չէ։ Փոխարկելի արժույթով եկամուտների փոխարեն նրանք ստանում են ազգային արժույթ։ Այդ պատճառով արտահանողները փորձում են արտարժութային քլիրինգները շրջանցելու ուղիներ գտնել, այդ թվում` գների մանիպուլյացիայի միջոցով`
 հաշիվ-ապրանքագրում պայմանագրային գնի իջեցում (կրկնակի պայմանագիր), որպեսզի արտարժութային հասույթի մի մասը  գտնվի արտահանողի ազատ տրամադրության տակ և միևնույն ժամանակ շրջանցի արժութային վերահսկողության մարմիններին,
 ապրանքների առաքում այն երկրներ, որոնց հետ քլիրինգային համաձայնագիր չի կնքվել,
 օտարերկրյա գնորդի վարկավորում այն ժամկետով, որը նախատեսված է քլիրինգային համաձայնագրի կասեցման համար։

Տես նաև 
 Քլիրինգ
 Քլիրինգային ռուբլի
 Քլիրինգային արժույթ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Juri Piskulov: Näin teimme idänkauppaa. Ajatus-kirjat, Gummerus, 2009.
 Juhani Laurila: Finnish-Soviet Clearing Trade and Payment System: History and Lessons, Suomen Pankki 1995.

Միջազգային առևտուր
Երկկողմանի հարաբերություններ
Երկկողմ առևտրային հարաբերություններ
Առևտուր
Միջազգային հարաբերություններ
Արտաքին հարաբերություններ
Տնտեսագիտություն
Դրամական միավորներ