Ծախս

Ծախս, արտադրության մեջ, հետազոտությունում, մանրածախ առևտրում և հաշվապահական հաշվառման մեջ այն գումարն է, որն օգտագործվել է ինչ-որ բան արտադրելու կամ ծառայություն մատուցելու համար, և, հետևաբար, այլևս հասանելի չէ օգտագործման համար։ Բիզնեսի իրականացման համար ծախսված գումարը հաշվարկվում է որպես ծախս։ Այս դեպքում փողը ներդրում է այն ձեռք բերելու համար։ Այս ձեռքբերման արժեքը կարող է լինել օրիգինալ արտադրողի կողմից կատարված արտադրության ծախսերի և ձեռք բերողի կողմից կատարված գործարքի հետագա ծախսերի հանրագումարը, և արտադրողին վճարված գնից ավելի բարձր գին։ Սովորաբար, այս գինը նաև ներառում է արտադրության ծախսերին շահույթի ավելացումը։

Ընդհանուր առմամբ, տնտեսագիտության բնագավառում ծախսը այն ցուցանիշն է, որն ամփոփվում է որպես գործընթացի արդյունք կամ որոշման արդյունքի դիֆերենցիալ։ Հետևաբար, ծախսը չափորոշիչ է, որն օգտագործվում է տնտեսական գործընթացների վրա կիրառվող ստանդարտ մոդելավորման պարադիգմում։

Ծախսերը հաճախ  բնութագրվում են `ելնելով դրանց ժամկետից կամ կիրառելիությունից։

Հաշվապահական ծախսերի տեսակները 
Հաշվապահական հաշվառման մեջ ծախսերը հանդիսանում են տնտեսվարող սուբյեկտի կամ այլ անձի կողմից օգտագործման համար ձեռք բերված պարագաների, ծառայությունների, աշխատուժի, ապրանքների, սարքավորումների և այլ իրերի ծախսերի դրամական արժեքը։ Դա այն արժեքն է, որը գրառվում է հաշիվ-ապրանքագրերում որպես գին և գրանցվում է հաշվապահական արձանագրություններում որպես ծախս կամ ակտիվի արժեքի բազիս։

Հնարավորության արժեքը, որը նաև անվանվում է տնտեսական արժեք, լավագույն այլընտրանքային գինն է, որը չի ընտրվել ընթացիկ նպատակները իրականացնելու համար, այսինքն ՝ այն, ինչ կարելի էր ձեռք բերել ձեռնարկությունում ծախսված ռեսուրսներով։ Այն ներկայացնում է բաց թողված հնարավորությունները։

Տեսական տնտեսագիտության մեջ առանց որակավորման օգտագործվող ծախսը հաճախ նշանակում է հնարավորության ծախս։

Մասնավոր, արտաքին և սոցիալական ծախսերի համեմատություն 

Երբ գործարք է տեղի ունենում, այն սովորաբար ներառում է ինչպես մասնավոր, այնպես էլ արտաքին ծախսերը։

Մասնավոր ծախսերը այն ծախսերն են, որոնք ապրանքի կամ ծառայության գնորդը վճարում է վաճառողին։ Սա նաև կարելի է բնութագրել որպես ձեռնարկության արտադրության գործառույթի ներքին ծախսեր։

Արտաքին ծախսերը, ընդհակառակը, այն ծախսերն են, որոնք գնորդից բացի այլ անձինք ստիպված են վճարել գործարքի արդյունքում։ Նման ծախսերի կրող կարող են լինել և՛առանձին անհատներ, և՛ հասարակությունը ընդհանուր առմամբ։ Ուշադրություն դարձրեք, որ արտաքին ծախսերը հաճախ ոչ դրամական են և խնդրահարույց `դրամական արժեքների հետ համեմատությամբ։ Դրանք ներառում են այնպիսի բաներ, ինչպիսիք են աղտոտվածությունը, որոնց համար հետագայում հասարակությունը ստիպված կլինի վճարել ինչ-որ ձևով կամ ինչ-որ պահի, բայց դրանք ներառված չեն գործարքների գների մեջ։

Սոցիալական ծախսերը մասնավոր և արտաքին ծախսերի գումարն են։

Օրինակ ՝ մեքենայի արտադրության արժեքը (այսինքն ՝ հումքի գնման ծախսերը, մեքենայի գործարանի համար հողի հարկի դրույքաչափերը, գործարանի շահարման գլխավոր ծախսերը և աշխատուժի ծախսերը) արտացոլում են արտադրողի մասնավոր ծախսերը (ինչ-որ առումով ՝ նորմալ շահույթ նույնպես կարող է դիտվել որպես արտադրության ծախս (օրինակ, Ison and Wall, 2007, էջ 181)։

Աղտոտված ջուրը կամ աղտոտված օդը, որը նույնպես որպես մեքենա արտադրելու գործընթացի մի մասն է, արտաքին ծախս է, որը կատարում են աղտոտման հետևանքով տուժածները կամ ովքեր գնահատում են մաքուր օդը կամ ջուրը։ Քանի որ արտադրողը չի վճարում այս արտաքին ծախսի համար (անցանկալի թափոնների արտանետումը շրջակա միջավայր), և այն չի ներառվում մեքենայի գնի մեջ (Կալդոր-Հիքսի փոխհատուցում), դրանք համարվում են արտաքին շուկայի գնագոյացման մեխանիզմում։ Մեքենա վարելու հետևանքով օդի աղտոտվածությունը նույնպես արտաքին է, որն արտադրվում է վարորդի կողմից  իր ապրանքը օգտագործելու ընթացում։ Վարորդը չի փոխհատուցում մեքենայի օգտագործման արդյունքում պատճառված շրջակա միջավայրի վնասը։

Ծախսի գնահատում 

Նոր կամ արդեն գոյություն ունեցող ընկերության, արտադրանքի կամ նախագծի բիզնես պլան մշակելիս պլանավորողները սովորաբար կատարում են ծախսերի գնահատում, որպեսզի գնահատեն, թե արդյոք եկամուտները/օգուտները ծածկելու են ծախսերը։ Սա արվում է ինչպես բիզնեսում, այնպես էլ՝ կառավարությունում։ Ծախսերը հաճախ թերագնահատվում են, ինչը հանգեցնում է կատարման ընթացքում գերծախսի։

Ծախս-գումար գնագոյացումն այն է, երբ գինը հավասար է ծախս՝ գումարած վերադրի տոկոս կամ շահույթի մարժա։

Արտադրական ծախսերն ընդդեմ ոչ արտադրական ծախսերի 

Արտադրական ծախսերն այն ծախսերն են, որոնք անմիջականորեն ներգրավված են ապրանքների արտադրության մեջ։ Արտադրական ծախսերի օրինակներն են հումքի և աշխատողների հետ կապված ծախսերը։ Արտադրական ծախսը բաժանվում է երեք լայն կատեգորիայի.

1․ Ուղղակի նյութական ծախս,

2․ Ուղղակի աշխատուժի ծախս,

3․ Արդյունաբերական ծախս։

Ոչ արտադրական ծախսերն այն ծախսերն են, որոնք ուղղակիորեն չեն կատարվում արտադրանքի արտադրության մեջ։ Նման ծախսերի օրինակ են վաճառքի անձնակազմի աշխատավարձը և գովազդի ծախսերը։ Ընդհանրապես, ոչ արտադրական ծախսերը հետագայում դասակարգվում են երկու կատեգորիայի.

1․Վաճառքի և բաշխման ծախսեր,

2․Վարչական ծախսեր։

Այլ ծախսեր 

Պաշտպանական ծախսը շրջակա միջավայրի վնասը վերացնելու կամ կանխելու բնապահպանական ծախսն է։ Պաշտպանական ծախսերը կազմում են առաջընթացի իրական ցուցանիշի հաշվարկների մի մասը։

Աշխատուժի ծախսերը ներառում են ճանապարհորդության ժամանակը, արձակուրդի ծախսերը, ուսուցման ծախսերը, աշխատանքային հագուստը, սոցիալական ապահովագրությունը, զբաղվածության հարկերը և այլն։

Ճանապարհի ծախսը ճանապարհի արժանիությունը որոշելու  ցանցային տերմին է։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 William Baumol (1968), Entrepreneurship in Economic Theory. American Economic Review, Papers and Proceedings.
 Stephen Ison and Stuart Wall (2007), Economics, 4th Edition, Harlow, England; New York։ FT Prentice Hall.
 Israel Kirzner (1979), Perception, Opportunity and Profit, Chicago։ University of Chicago Press.

Փող
Կանխիկ