Պանսլավիզմ

Պանսլավիզմ (հնացած տարբերակը՝ համասլավոնականություն), գաղափարախոսություն և ազգային շարժում, ձևավորվել է սլավոնական ժողովուրդներով բնակեցված պետություններում և երկրներում (տարածքներ, շրջաններ), որոնք հիմնված են սլավոնական ազգային քաղաքական միավորման անհրաժեշտության գաղափարների վրա՝ հիմնված էթնիկ, մշակութային և լեզվական համայնքի վրա։

Համասլավոնական (պանսլավիստական) ժողովուրդների շրջանում ձևավորվել է 18-րդ դարի վերջին 19-րդ դարի առաջին կեսին։ 19-րդ դարի վերջին պանսլավիստական շարժման հիման վրա ձևավորվել է ոչ սլավոնական շարժում, որն իր առջև դրեց նմանատիպ խնդիրներ, բայց պահանջում էր սլավոնական ժողովուրդների հավասարություն միմյանց միջև և ազատում ռուսական ղեկավարությունից սլավոնական պետությունների ազատագրման և ժողովուրդների միավորման գործում։

Ծագում 
Պանսլավիզմը սկսեց իր վերելքը այնպես, ինչպես պանգերմանիզմը, որը նույնպես աճեց և ամրապնդվեց նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում Ֆրանսիայի գերիշխանության պայմաններում էթնիկ խմբերի ներսում ապրած միասնության և ազգայնականության զգացմունքների վրա։ Ինչպես մյուս ռոմանտիկ ազգայնական շարժումները, պանսլավիզմը ակտիվացրեց սլավոնական մտավորականության և գիտնականների գործունեությունը պատմության, բանասիրության և բանահյուսության ոլորտներում, խթանեց նրանց հետաքրքրությունները անցյալի ընդհանուր ինքնության որոնման և ազգային լեզուների և մշակույթների վերածննդի համար։ Պանսլավիզմը գոյություն է ունեցել նաև սլավոնների ազգային անկախության ձգտման ժամանակ։

Պանսլավիստական շարժման հաճախ օգտագործվող խորհրդանիշներն են պանսլավոնական գույները (կապույտ, սպիտակ և կարմիր) և պանսլավոնական օրհներգը՝ «Հեյ, սլավոններ»-ը։

Առաջին պանսլավիստը 16-րդ դարում խորվաթ գրող, հումանիստ Վինկո Պրիբոևիչն էր։

Հետագայում՝ 17-րդ դարում, խորվաթ կաթոլիկ միսիոներ Յուրի Կրիժանիչը, զարգացրել է այնպիսի գաղափարներ, որոնք պաշտպանում էին սլավոնական ժողովուրդների միասնությունը և փորձում սլավոնական ժողովուրդների համար ստեղծել միասնական սլավոնական լեզու։ Լինելով Տոբոլսկում աքսորված՝ նա գրել է «Քաղաքականություն» տրակտատը, որտեղ կանխատեսել է բոլոր սլավոնական ժողովուրդների ազատագրումը օտարերկրյա լծից և մեկ սլավոնական պետության առաջացումը։

Հաբսբուրգյան միապետության մեջ պանսլավոնական մտքի ամենավաղ դրսևորումներից մի քանիսը վերաբերում են այնպիսի գործիչների, ինչպիսիք են Ադամ Ֆրանտիշեկ Կոլարը, Վուկ Կարաջիչը, Պավել Յոզեֆ Շաֆարիկը։

Շարժումը ձևավորվել է 1815 թվականին նապոլեոնյան պատերազմների ավարտից հետո։ Հետպատերազմյան շրջանում եվրոպական առաջնորդները ձգտում էին վերականգնել նախապատերազմական ստատուս քվոն։ Վիեննայի Կոնգրեսում Ավստրիական կայսրության ներկայացուցիչ արքայազն ֆոն Մետերնիխը զգաց Ավստրիայում այս ստատուս քվոյի սպառնալիքը ազգայնականների կողմից, ովքեր պահանջում էին անկախություն կայսրությունից։ Չնայած Ավստրիայի բնակչությունը բաղկացած էր բազմաթիվ էթնիկ խմբերից (ավստրիացի գերմանացիներ, հունգարացիներ, իտալացիներ, ռումինացիներ և այլն), բնակչության զգալի մասը կազմում էին սլավոն ժողովուրդները։

Պանսլավիզմի ձևավորման և զարգացման պատմություն

Պանսլավիզմի ծագում 
«Պանսլավիզմ» տերմինն առաջին անգամ 1826 թվականին Չեխիայում առաջարկել է Յան Հերկելը։ Սլավոնական ժողովուրդների մեծ մասի քաղաքական հայացքները, սլավոնական ազգային վերածնունդը գործոններ են, որոնք հանգեցրել են արևմտյան և հարավային սլավոնների (Ջոզեֆ Դոբրովսկի (չեխ), Պավել Շաֆարիկ, Յան Կոլար (սլովակ), Լյուդևիտ Գայ (խորվաթ), Վուկ Կարաջիչ (սերբ) և այլն) սլավոնական միասնության և մշակութային համայնքի գաղափարների առաջացմանը։

Ռուսական կայսրության հաջողությունները Թուրքիայի դեմ պատերազմներում և նապոլեոնյան պատերազմներում պատճառ են հանդիսացել, որ սլավոն որոշ գործիչներ գաղափարներ են ձևավորել Ռուսաստանի իշխանության ներքո սլավոնների քաղաքական և լեզվական միավորման վերաբերյալ՝ հավատալով, որ դա կօգնի սլավոն  ժողովուրդներին օտարերկրյա իշխանության դեմ պայքարում (Յոզեֆ Դոբրովսկի, Յոզեֆ Յունգման, Լյուդևիտ Գայ և այլն)։ Նրանցից ոմանք հետագայում փոխել են իրենց տեսակետները (Լյուդևիտ Գայ, Լյուդևիտ Շտուր, Կարել Գավլիչեկ-Բորովսկի և այլք)։ Պանսլավիզմի որոշ կողմնակիցներ, որոնց հիմնական ներկայացուցիչը չեխ Ֆրանտիշեկ Պալացկին էր, հանդես են եկել Ավստրիական կայսրությունը պահպանելու և այն սլավոնների, ավստրիացիների ու հունգարացիների ֆեդերացիայի վերածելու օգտին։

Ավստրիական կայսրությունը Ավստրո-Հունգարիայի վերածելուց հետո (1867) Ֆ. Պալացկին վերանայել է իր հայեցակարգը և մասնակցել Մոսկվայում ռուս պանսլավիստների կողմից կազմակերպված 1867 թվականի սլավոնական համագումարին։ Լեհերի շրջանում, որոնք մեծապես ազդվել են ռոմանտիկ հայրենասիրության և Լեհաստանի վերականգնման գաղափարներից, պանսլավիզմի գաղափարները առաջացրել են երկու հոսանք՝ ռուսամետ (Ստանստավ Ստաշից, Ավգուստ Ցեշկովսկի) և հակառուսական (Ադամ Միցկևիչ, Անջեյ Տովյանսկի, Կազիմիր Բրոդզինսկի), որոնք կարծում էին, որ սլավոնների միավորման մեջ հիմնական դերը պետք է խաղա վերածնված Լեհաստանը։

Սլավոնական կոնգրեսը Պրահայում 
Առաջին սլավոնական կոնգրեսը տեղի է ունեցել Պրահայում 1848 թվականի հունիսին՝ 1848 թվականի հեղափոխական շարժման ժամանակ։ Չեխերը հրաժարվել են իրենց ներկայացուցիչներին ուղարկել Ֆրանկֆուրտի վեհաժողով՝ համարելով, որ սլավոններն ու գերմանացիները տարբեր շահեր ունեն։

Կոնգրեսն անցկացվել է Սոֆիայի պալատում (), որը բազմաթիվ հասարակական ակցիաների անցկացման վայր էր 1848 թվականի հունիսի 2-12-ը ընկած ժամանակահատվածում։

Որոշ արտասահմանյան աղբյուրներում համագումարը կոչվել է Առաջին սլավոնական կոնգրես։ Սլավոնական համագումարը արձագանք էր Ֆրանկֆուրտում գերմանական սեյմի պանգերմանական քաղաքականությանը։

Այս համագումարը, որը հավաքվել էր ավստրիական կայսրության Չեխոսլովակիայի սլավոնների նախաձեռնությամբ (Պ. Շաֆարիկ, Կ. Զապ), ավստրիական կայսրությունում բնակվող սլավոն ժողովուրդների համագումար էր (չեխեր, սլովակներ, ռուսներ, խորվաթներ), բայց ներկա էին նաև հյուրեր այլ երկրներից (լեհեր, սերբեր, չեռնոգորացիներ), ներառյալ ռուս գաղթական Մ. Ա. Բակունինը։ Համագումարին մասնակցել է 300 պատվիրակ։ Ազգային հիմունքներով Կոնգրեսում առանձնացվել է երեք բաժին.
 Չեխոսլովներ (ներկայացուցիչ Պ. Շաֆարիկ), չեխեր, մորավներ, սիլեզացիներ և սլովակներ,
 լեհ-ռուսական (ներկայացուցիչ Կ. Լիբելտ)՝ 61 պատվիրակ, այդ թվում 40 լեհ և 21 ռուսին,
 հարավսլավական. սլովենացիներ, խորվաթներ, սերբեր և դալմատացիներ։

Կոնգրեսի նախագահ է ընտրվել Ֆրանտիշեկ Պալացկին՝ չեխ նշանավոր պատմաբան և հասարակական գործիչ, ավստրոսլավիզմի հիմնադիրն ու գաղափարախոսը։ Մասնավորապես, Պալացկին համագործակցության կոչ է արել Հաբսբուրգներին և հայտարարել, որ Հաբսբուրգյան միապետությունը, որպես քաղաքական կազմավորում, առավել ցանկալի է Կենտրոնական Եվրոպայի ժողովուրդների պաշտպանության համար։

Կոնգրեսում սլավոնների օրհներգը սլովակ Սամուել Տոմաշեկի հեղինակած «Հեյ, սլավոններ» երգն էր։

Գաղափարախոսություն 
Համագումարում ներկայացվել է երկու դիրքորոշում. մեկը՝ չափավորը, ենթադրում էր ավստրիական կայսրության վերածումը բազմազգ ֆեդերացիայի, որտեղ սլավոն ժողովուրդները կունենային ազգային ինքնավարության իրավունք (ավստրոսլավիզմ)։ Այս ծրագրի իրականացման գործիքը Ավստրիայի կայսրին ուղղված խնդրագիրն էր։ Ազգային սլավոնական ծայրամասերում նախատեսվում էր սեյմի, ազգային գվարդիայի և սլավոնական լեզուներով կրթության գումարում։ Հարավային սլավոնները պահանջում էին Ավստրիայի պրոտեկտորատի ներքո Իլիրիական Թագավորության ստեղծում։

Արմատականները (Շտուր, Բակունին) պնդել են ստեղծել անկախ սլավոնական ֆեդերացիա (պանսլավիզմ)։ Ռուսական կայսրությունը նույնպես ոչ միանշանակ արձագանք է առաջացրել պատվիրակների շրջանում։ Եթե մի մասը (Շտուրը) հույս էր դրել սլավոնների ազատագրման վրա, ապա մյուսները (լեհ պատգամավորները) շատ թերահավատորեն են վերաբերվել Ռուսաստանի առաքելությանը։

Նշանակություն 
Այս իրադարձությունն այն քչերից էր, երբ Կենտրոնական Եվրոպայի բոլոր սլավոնական ժողովուրդների ձայները լսվել են մեկ վայրում։ Կոնգրեսի հիմնական նպատակը սլավոնական երկրներում գերմանական ազգայնականությանը դիմադրություն ցույց տալն էր։

Այս համագումարը կատալիզատոր էր 1848 թվականի Պրահայի ապստամբության համար («Սուրբ Հոգու ապստամբություն»), որը խաղաղեցվել է զորքերի կողմից։ Մասնավորապես, ավստրո-ռուսական զորքերի հարձակման ժամանակ Պրահայի երիտասարդ բնակիչները դուրս են եկել փողոցներ։ Այս դիմակայության ժամանակ սպանվել է Վինդիշ Գրեց արքայազնի կինը։ Կատաղած Վինդիշ Գրեցը գրավել է քաղաքը, ցրել Կոնգրեսը և ռազմական դրություն հաստատել ամբողջ Չեխիայում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Կոնգրեսը չի ավարտվել և տևել է մի փոքր ժամանակ, այն կարողացել է հաստատել և ընդունել պանսլավոնական գույները սլավոնական ազատագրական շարժումների դրոշների համար՝ կապույտ, սպիտակ, կարմիր, ընդունել «Հեյ, սլավոններ» օրհներգը որպես սլավոնական ազգային օրհներգ և հրապարակել «1848 թվականի սլավոնական համագումարի մանիֆեստը Եվրոպայի ժողովուրդներին»։

Պանսլավիզմը Ռուսաստանում 

Հենց Ռուսաստանում 1830-ականների վերջին Միխայիլ Պոգոդինի աշխատություններում առաջ են քաշվել թեզեր սլավոնական աշխարհի առանձնահատկությունների և սլավոնական ժողովուրդներին բնորոշ բարձրագույն հոգևոր արժեքների ու ճշմարիտ հավատքի՝ ուղղափառության հաստատման վերաբերյալ։ Սլավոֆիլային գաղափարախոսության մեջ սլավոնների շրջանում կարևոր տեղ է գրավել Ռուսաստանի գերիշխող դերի, նրա միավորման առաքելության թեզը։ Ռուսական կայսրության հովանու ներքո սլավոնների քաղաքական միավորման նախագծերը մշակվել են դեռևս 18-19-րդ դարերում Անդրեյ Սամբորսկու, Վասիլի Մալինովսկու և այլոց կողմից։ Սլավոֆիլները Օսմանյան և ավստրիական տիրապետությունից սլավոնների ազատագրման և սլավոնական ֆեդերացիայի ստեղծման կողմնակիցներն էին։

1840-1850-ական թվականներին ռուս սլավոֆիլները՝ Կոնստանտին Աքսակովը, Ալեքսեյ Խոմյակովը, Իվան Կիրեևսկին և այլք, հանդես են եկել սլավոնական ուղղափառ աշխարհը Ռուսաստանի հետ հակադրելու գաղափարով «հիվանդ», անվեհեր Եվրոպայի գլխավորությամբ։ Սլավոֆիլների հակառակորդները՝ արևմտականները (Պյոտր Չաադաև, Ալեքսանդր Հերցեն) չեն ճանաչել Ռուսաստանի հատուկ դերը սլավոնական ժողովուրդների շրջանում։ 1853-1856 թվականների Ղրիմի պատերազմում պարտությունը, 1863-1864 թվականների Լեհական ազատագրական ապստամբությունը առաջ են բերել ռուս պանսլավիստների ակտիվացումը, ինչը հանգեցրել է Մոսկվայում 1867 թվականի սլավոնական համագումարի անցկացմանը և սլավոնական կոմիտեների գործունեությանը։

Պանսլավոնական գաղափարները կարևոր տեղ են զբաղեցրել Իվան Ակսակովի, Նիկոլայ Դանիլևսկու տեսական հետազոտություններում, սլավիստ գիտնական Վլադիմիր Լամանսկու գիտական զարգացումներում։ Պանսլավիզմը քաղաքական ամենամեծ կշիռն ուներ 70-ականներին, հատկապես 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, երբ խոսքը վերաբերում էր իրական արտաքին քաղաքական գործողություններին։ Ռուսաստանի պետական զինված ուժերի մի շարք ներկայացուցիչներ՝ արքայազն Վլադիմիր Չերկասկին, գեներալներ Միխայիլ Չեռնյաևը, Միխայիլ Սկոբելևը, Ռոստիսլավ Ֆադեևը, պանսլավիզմի կողմնակիցներ էին։

Պանսլավիզմը Ուկրաինայում 
Ուկրաինայում պանսլավիստական գաղափարները մշակվել են Կիրիլ-Մեֆոդիևի ընկերության կողմից։ Ընկերության մանիֆեստում՝ «Գիրք բուտտյաուկրաինայի ժողովրդին», ուրվագծվում էր Ուկրաինայի հայեցակարգը որպես այն երկրի, որն առավելագույնս պահպանել և քաղաքականապես ինստիտուցիոնալացրել է սլավոնական բնույթի հիմնական գծերը՝ հավասարությունը, ազատասիրությունը և ժողովրդավար իշխանությունը։ 19-րդ դարի կեսերի ուկրաինական պանսլավիզմն իր կոնցեպտուալացումը կառուցեց կրոնական հիմքերի վրա։ Նա սլավոնական ժողովուրդներին համարեց քրիստոնեության առավել բնական կրողներ, որոնք Զապորոժիեի հատվածի և Հեթմանշչինայի ուկրաինական պատմության փորձի օգնությամբ կազատվեն օտար տիրապետությունից և կկառուցեն հասարակություն, որը կհիշեցնի դատավորների դարաշրջանի Հին Կտակարանի Իսրայելի հասարակությունը՝ ոչ հիերարխիկ աստվածապետական համակարգ, քաղաքական կառուցվածքի առավել ներդաշնակ ձևը Ուկրաինական պանսլավիստների տեսանկյունից։ Այսպիսով, ուկրաինացի ժողովուրդը սլավոնների միավորման գործում հանդես է եկել որպես «շինարարների կողմից մերժված քար, որը դարձել է անկյունի գլխաքար»։

Պանսլավիզմը Բալկաններում 
Հարավսլավոնական շարժումներն ակտիվացան Օսմանյան կայսրությունից Սերբիայի անկախության վերականգնումից հետո։ Ավստրիան վախենում էր, որ ազգայնականները սպառնում են կայսրությանը։ Հարավում պանսլավիզմը հաճախ տարբերվում էր սովորականից, ինչի արդյունքում այն հաճախ դիմում էր Ռուսաստանին աջակցության համար։

Հարավային սլավոնական պանսլավիստական շարժումները պաշտպանում էին սլավոնական ժողովուրդների անկախությունը Ավստրո-Հունգարական կայսրությունում և Օսմանյան կայսրությունում։ Որոշ սերբ մտավորականներ ձգտում էին միավորել բոլոր հարավային (Բալկանյան) սլավոնները՝ լինեն նրանք կաթոլիկներ (խորվաթներ, սլովենացիներ), մուսուլմաններ (բոսնիացի մուսուլմաններ, Սանջակ), կամ ուղղափառներ (չեռնոգորցիներ, սերբեր, մակեդոնացիներ) Սերբիայի իշխանության ներքո, այսպես կոչված, պանսերբական գաղափարախոսության շրջանակներում, որը հակիրճ բնութագրվում է որպես «երեք դավանանքի սերբական ազգ»։

Սերբական պետականությունը, որը նոր էր անկախություն ձեռք բերել, իր սկզբնական փուլում էր, մինչդեռ Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը, չնայած անկայունությանը, մնաց բավականաչափ ուժեղ հակառակորդ Սերբիայի համար։ Այս սցենարում շատ տարածված էր սերբ ազգի ղեկավարության ներքո հարավսլավոնական միասնության ձևավորմանը Ռուսաստանի մասնակցության գաղափարը։

Հարավային սլավոններն առաջիններից էին, որոնք ապստամբություն բարձրացրին Օսմանյան կայսրության փլուզման դեմ։ 1804 և 1815 թվականներին սերբերը ապահովեցին իրենց անկախությունը Օսմանյան կայսրությունից։ Ինքնավարություն ձեռք բերելուց գրեթե անմիջապես հետո սերբերը ձեռնամուխ եղան հարևան շրջաններում մնացած բոլոր սերբերի և այլ սլավոնների հետ ընդլայնման և միասնության հնարավորության որոնմանը. պանսերբսկի մտածող Իլյա Գարաշանինի և Վուկ Ստեֆանովիչ Կարաջիչի ինտելեկտուալ ազդեցության տակ ձևավորվեց «Մեծ Սերբիայի» նախագիծը։

Ավստրո-Հունգարիայում հարավային սլավոնները գտնվում էին տարբեր տարածքներում՝ սլովենացիներ ավստրիական մասում (Կարնիոլա, Շտիրիա, Կարինտիա, Գորիցա և Գրադիսկի, Տրիեստ, Իստրիա (այստեղ ապրում էին նաև խորվաթներ), խորվաթներ և սերբեր Հունգարիայի մասում՝ Խորվաթիա-Սլավոնիա Ինքնավար Թագավորությունում և Ավստրիայի մասում՝ Դալմաթիայի Ինքնավար Թագավորությունում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում՝ Վիեննայի անմիջական վերահսկողության ներքո։

Կայսրությունում սլավոնական ժողովուրդների տարբեր վայրերում գտնվելու հետ կապված՝ Ավստրո-Հունգարիայի հարավային սլավոնների շրջանում առաջ են եկել մի քանի տարբեր գաղափարներ։ Պանսլավիզմի այլընտրանքը ավստրոսլավիզմն էր, հատկապես սլովենացիների շրջանում։

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ սերբերը ապրում էին մի քանի շրջաններում, և այն փաստը, որ նրանք հատուկ կապեր ունեին անկախ ազգային պետության՝ Սերբիայի հետ, նրանք Ավստրո-Հունգարիայից հարավսլավոնական ժողովուրդների անկախության ամենաուժեղ կողմնակիցներից էին, և նրանց միավորեցին մեկ պետության մեջ՝ սերբական միապետության իշխանության ներքո։

Հենց Հարավային սլավոնների շրջանում է ծնվել իլիրիզմի պանսլավոնական հոսանքը, որն իր առջև խնդիր է դրել ազատագրել և միավորել բոլոր հարավային սլավոններին սլավոնական Իլիրիայի իշխանության ներքո։

Ավստրո-Հունգարիայի իշխանությունից Հարավային սլավոնների ազատագրման իլլիրիստական կամ նույնիսկ հարավսլավական հայեցակարգի իրականացման գործում նշանակալի ներդրում ունեցավ Դրագուտին Դմիտրիևիչը, նրա անմիջական ղեկավարությամբ էր, որ «Սև ձեռք» կազմակերպությունը և նրա «Երիտասարդ Բոսնիա» մասնաճյուղը կազմակերպեցին և իրականացին ավստրիական կայսրության արքայադուստր Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունը, ինչը հիմք հանդիսացավ Ավստրո-Հունգարիան պատերազմի մեջ սանձազերծելու և ներքաշելու համար։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից և Հարավսլավիայի Թագավորության ստեղծումից հետո, որը գլխավորում էր սերբական դինաստիան, միավորվեցին հարավսլավական ժողովուրդների մեծ մասը՝ անկախ կրոնից և մշակույթից։

Բալկանների միակ սլավոնական ժողովուրդը, որը դուրս էր մնացել մեկ պետությունից, բուլղարացիներն էին։ Այնուամենայնիվ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին հաջորդող տարիներին նախատեսվում էր, որ Բուլղարիան պետք է միանա որպես 7-րդ հանրապետություն Սոցիալիստական Հարավսլավիային, և դրանով իսկ ավարտի հարավային սլավոնական բոլոր երկրները մեկ պետության մեջ միավորելու գործընթացը։ Գաղափարը մոռացվել է 1948 թվականին Իոսիֆ Բրոզ Տիտոյի և Իոսիֆ Ստալինի միջև տեղի ունեցած քաղաքական բաժանումից հետո։

Ազգությամբ խորվաթ սլովենացի նախագահ Տիտոն հանդես է եկել էթնիկ խմբերի, այդ թվում՝ ոչ սլավոնների միջև հավասարության օգտին։ Սա հանգեցրել է համեմատաբար խաղաղ համակեցության և բարգավաճման, սակայն Հարավսլավիայի ազգային-վարչական քաղաքականությունն էր, որ հիմք հանդիսացավ Հարավսլավիայի ֆեդերացիայի հետագա ապամոնտաժման համար։

Պանսլավիզմը Լեհաստանում 
Չնայած վաղ պանսլավիզմի նկատմամբ որոշ լեհեր հետաքրքրություն էին ցուցաբերում, այն շուտով կորցրեց իր գրավչությունը, քանի որ շարժումը սկսեց ղեկավարվել Ռուսաստանի կողմից, և այն ժամանակ, երբ ռուս պանսլավիստները խոսում էին Ռուսաստանի գործողությունների միջոցով այլ սլավոնների ազատագրման մասին, Լեհաստանի մի մասը, որը ղեկավարում էին Ռուսաստանի ներկայացուցիչները, Լեհաստանի բաժանման արդյունքում անցավ նրանց ձեռքը։

Պատմականորեն Լեհաստանը մեկ անգամ չէ, որ կանգնած էր Արևելյան Եվրոպայի միավորման՝ Եվրոպայում պանսլավոնական միավորման գլխին։ Այսպիսով, Յագելոնյան դինաստիայի օրոք, կարճ ժամանակով, Լեհաստանի թագավորությունը, Չեխիան, Հունգարիայի Թագավորությունը, Լիտվայի Մեծ դքսությունը և Խորվաթիայի Թագավորությունը միավորվեցին անձնական միության հետ։ Հետագայում հենց Յագելոնների ղեկավարությամբ ստեղծվեց իր տեսակի մեջ առաջին դաշնային պանսլավոնական պետությունը՝ Ռեչ Պոսպոլիտայան, որը միավորում էր երեք սլավոնական ժողովուրդներին։

19-րդ դարի պանսլավիզմը ազդեցություն ունեցավ Լեհաստանի վրա, օրինակ՝ համակրանք ներշնչեց այլ ճնշված սլավոնական ժողովուրդների նկատմամբ, որոնք ձգտում էին վերականգնել անկախությունը։ Մինչ պանսլավիզմը պայքարում էր Ավստրո-Հունգարիայի դեմ Հարավային սլավոնների ազատության համար, լեհերն իրենց անհնազանդությամբ ոգեշնչում էին այլ սլավոնական ժողովուրդների ազատագրական պայքարը։ Հենց Մազուրկա Դոբրովսկու լեհական ազգային ազատագրական երգի մեղեդին և շարժառիթն էր, որ հիմք հանդիսացավ մի շարք սլավոնական օրհներգերի և պանսլավոնական օրհներգի ստեղծման համար, ինչպես օրինակ «Հեյ, սլավոնները»։

Պանսլավոնական ֆեդերացիայի ստեղծումը քարոզում էր լեհ ոչ-սլավական և ժամանակակից անկախ Լեհաստանի հայրերից մեկը՝ Ռոման Դմովսկին։ 1918 թվականին Լեհաստանի անկախացումից հետո (Գերմանիայի, Ավստրիայի և Ռուսաստանի հողերից), նա ինչ-որ չափով պանսլավիզմը համարեց քաղաքական զարգացման վեկտոր, մասնավորապես, ծրագրեր կային ստեղծելու Կենտրոնական Եվրոպայի ֆեդերացիան, որը կմիավորի սլավոնական ժողովուրդների մեծ մասը, բացառությամբ Սովետական Ռուսաստանի։

Լեհական պետականության կոմունիստական դարաշրջանում սլավոնական հռետորաբանությունն օգտագործվում էր որպես ԽՍՀՄ-ի հետ բարեկամությունը խթանելու գործիք՝ երկրի նկատմամբ նրա վերահսկողությունն արդարացնելու համար։ Պանսլավիզմի հարցը հիմնական քաղաքական օրակարգի մաս չէր և լայնորեն դիտարկվում էր որպես խորհրդային ազդեցության գաղափարախոսություն։

Ինչպես գրել է Ջոզեֆ Կոնրադը «Life and Letters»-ում....Պոլոնիզմի և սլավոնիզմի միջև ոչ այնքան ատելություն կա, որքան լիակատար և անխորտակելի անհամատեղելիություն:

Կոնրադը պնդում է, որ «չկա ավելի օտար բան, քան այն, ինչ գրական աշխարհում կոչվում է սլավոնականություն, նրա անհատական զգայունությունը և լեհական ամբողջ մտածելակերպը»։

Պանսլավիզմի ոչնչացումը 20-րդ դարում 
1878 թվականի ռուս-թուրքական պատերազմից և Բալկանյան պատերազմներից հետո պանսլավիզմի գաղափարները սկսեցին կորցնել իրենց ժողովրդականությունը, դա պայմանավորված էր նրանով, որ պանսլավիզմի առաջին խնդիրները սլավոնական լեզուների, մշակույթների և ժողովուրդների վերածննդի, ինչպես նաև սլավոնական ազգային անկախ սուբյեկտների ապահովման գործում գործնականում իրականացվեցին, և պանսլավիզմի տարածաշրջանային հոսանքները՝ իլիրիզմը, չեխոսլովակիզմը և այն ծնեց ավստրոսլավիզմը։

Պանսլավիզմը սկսեց ակտիվորեն քարոզվել Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ՝ նեոսլավիզմի կամ նեոպանլավիզմի տեսքով։ Ռուս նեոսլավիստները (գլխավոր գործիչը՝ Կոմս Վ.Ա. Բոբրինսկին, սլավոնական այլ երկրների գործիչների հետ միասին (չեխ Կ. Կրամարժ, սլովենացի ի. գրաբար և այլն) սլավոնական համագումար անցկացրին Պրահայում (1906) և Սոֆիայում (1910), որպեսզի հնարավոր գերմանական սպառնալիքից առաջ հասնեն միջսլավոնական մերձեցմանը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից, Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից և սլավոնական ազգային անկախ պետությունների ստեղծումից հետո պանսլավիզմի գաղափարը մարմնավորվեց Հարավսլավիայի իրականացման, Չեխոսլովակիայի ստեղծման, Չեխիայի տարածքային միջանցքի, Միջդումորիայի Համադաշնության և Լեհական Չեխոսլովակիայի ֆեդերացիայի ստեղծման ծրագրերում։ Այնուամենայնիվ, վերջին երեքը երբեք վիճակված չէին իրականություն դառնալ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի անհամաձայնության պատճառով՝ նորաստեղծ սովետական պետության ակտիվ աջակցությամբ, քանի որ դա կարող էր խախտել ուժերի հավասարակշռությունը Եվրոպայում և ոչնչացնել Անտանտի հեգեմոնիան, ինչպես նաև սանիտարական կորդոնի իրականացման ծրագրերը։

Սովետական միությունում պանսլավիզմի գաղափարները գտան լիակատար անհամաձայնություն և մերժում՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ կոմունիզմի գաղափարախոսներ Մարքսը և Էնգելսը պանսլավիզմի և սլավոնական ազգային ասոցիացիայի ծայրահեղ հակառակորդներն էին։ Մասնավորապես, նշվել է, որ պանսլավիզմը ազգայնական, ռեակցիոն, բուրժուական, ինչպես նաև հակահեղափոխական գաղափարախոսություն է։ Հետագայում Ռուսաստանում պանսլավիզմի և նեոսլավիզմի շատ գործիչներ ստիպված եղան արտագաղթել երկրից՝ փախչելով այլախոհների դեմ ուղղված քաղաքական բռնաճնշումներից, մասնավորապես, սլավիզմի ուսումնասիրությունը տուժեց դրա պատճառով, շատ սլավիստներ բռնադատվեցին սլավիստների շինծու, այսպես կոչված, գործով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից հետո, սովետական ղեկավարությունը ստեղծեց Համսլավական կոմիտե, որը ծառայում էր որպես խորհրդային ազդեցության միջոց ԽՍՀՄ-ում սլավոնական ժողովուրդների և սլավոնական բանակների, մասնավորապես Չեխոսլովակիայի և լեհական բանակի վրա։ Կոմիտեն նաև գործիք էր Արևելյան Եվրոպայում սովետական ազդեցության հաստատումն արդարացնելու համար, հրատարակում էր «Սլավոններ» ամսագիրը։ Այն լուծարվեց 1953 թվականին՝ անհրաժեշտության պատճառով, այն պատճառով, որ վերջապես հաստատվեց Արևելյան Եվրոպայում սովետական ազդեցության գոտին, ստեղծվեց Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը, ինչպես նաև Հարավսլավիայի հետ Սովետական ղեկավարության քաղաքական խզման պատճառով։

Պանսլավիզմի վերածնունդը 21-րդ դարում 
Կարծիք կա, որ սլավոնական աշխարհում ներկայիս քաղաքական իրավիճակը բնութագրվում է ոչ միայն երբեմնի հանրաճանաչ պանսլավիզմի լիակատար անկմամբ, այլև հաճախ սլավոնական երկրների թշնամական քաղաքականությամբ միմյանց նկատմամբ։ Նման տեսակետը հիմնված է մի շարք սլավոնական պետությունների պաշտոնական քաղաքականության վրա, որոնք ուղղված են մի կողմից ՆԱՏՕ-ին, ԵՄ-ին և մյուս կողմից ԵԱՏՄ-ին, ՀԱՊԿ-ին անդամակցելուն։

Նման քաղաքական կուրսը ոչ բոլորին է ձեռնտու, և ոմանք կարծում են, որ ՆԱՏՕ-ն և ԵՄ-ն ավելի ու ավելի են դիմակայում սլավոնական աշխարհին։ Հենց սա է նպաստում պանսլավիզմի վերածնունդին գրեթե բոլոր սլավոնական երկրներում։ Սլավոնական երկրների և ժողովուրդների միջև տարբեր հարաբերություններ գոյություն ունեն մինչ օրս։ Դրանք տատանվում են փոխադարձ հարգանքից, որը հիմնված է հավասար գործընկերության և միմյանց հանդեպ համակրանքի վրա, ավանդական հակակրանքի և թշնամանքի միջոցով, դեպի անտարբերություն։ Այժմ սլավոնական ծագման երկրների մերձեցման ոչ մի ձև, բացառությամբ մշակութային և պատմական, չի իրականացվել, բացառությամբ Վիշեգրադյան խմբի։ Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարի սկզբին սլավոնական ծագման երկրների մերձեցման գործընթացը սկսեց զարգանալ։ Ներկայումս Ռուսաստանում, Բելառուսում, Սերբիայում և Սլովակիայում պանսլավիստական գաղափարներին հաճախ են դիմում։

Հակառակ կարծիք կա, որ սլավոնների միավորումը տեղի է ունենում ԵՄ կառույցների միջոցով։ 21-րդ դարում եվրոսլավիզմը փոխարինում է պանսլավիզմին՝ որպես սլավոնների միմյանց ինտեգրման նախագիծ։

Պանսլավիզմի վերածնունդն ընթանում է հետևյալ երեք ուղղություններով՝ գիտակրթական, հասարակական և քաղաքական։

Գիտակրթական ուղղություն 
Բանասիրության ամենահայտնի ոլորտներից մեկը սլավիստիկան է՝ գիտություն, որն ուսումնասիրում է սլավոնական ժողովուրդների մշակույթը։ Սլավիստական  կազմակերպություններից առաջինը հայտնվեց 1955 թվականին Բելգրադում. դա սլավոնների միջազգային կոմիտեն էր, որը միավորեց սլավոնների ազգային հանձնաժողովները աշխարհի շուրջ 30 երկրներից չորս մայրցամաքներից (Եվրոպա, Ասիա, Ամերիկա, Ավստրալիա)։ 1994 թվականին ստեղծվեց սլավոնական համալսարանների միջազգային ասոցիացիան՝ որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին առընթեր սլավոնական մշակույթի հետազոտման և տարածման միջազգային ասոցիացիայի մաս։ Ասոցիացիային անդամակցում են Ռուսաստանը, Ուկրաինան, Բելառուսը, Հարավսլավիան, Չեխիան։ Ասոցիացիան անընդհատ ընդլայնվում է և ներառում է Նոր անդամներ և նոր երկրներ, որոնց թվում կան նաև ոչ սլավոնական երկրներ։ Ասոցիացիան կազմակերպում է պանսլավիզմի վերաբերյալ գիտաժողովների անցկացում, դրանում ներգրավում է ուսանողական երիտասարդներին, աջակցում է XXI դարում սլավոնական պետությունների միասնական կրթական տարածքի ստեղծմանը։

Հասարակական ուղղություն 
1998 թվականին Պրահայում 1-ին համսլավական համագումարի 150-ամյակի կապակցությամբ, տեղի ունեցավ Վիի համասլավոնական համագումարը, որը վերականգնեց միջազգային սլավոնական կոմիտեի գործունեությունը։ Համագումարը նաև ընդունեց Եվրոպայի ժողովուրդներին ուղղված մանիֆեստ, որում դատապարտեց ՆԱՏՕ-ի միակողմանի ընդլայնումը և Եվրամիությանը կոչ արեց հարգել սլավոն ժողովուրդների իրավունքները։ Համագումարի որոշումներով սլավոնական կոմիտեներ ստեղծվեցին սլավոնական 12 երկրներում։ Հաջորդ՝ VIII համագումարը, տեղի ունեցավ Մոսկվայում 2001 թվականի ապրիլի 2-ից 4-ը, և դրանում ընդունվեց անկախ սլավոնական պետությունների միության կանոնադրության նախագիծը, ինչպես նաև հաստատվեց համսլավոնական խորհրդի կանոնադրությունը և ընդունվեց դիմում՝ ի պաշտպանություն Հարավսլավիայի նախկին նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչի։

Նույն թվականին տեղի ունեցավ Բելառուսի, Ռուսաստանի և Ուկրաինայի սլավոնական ժողովուրդների առաջին տաճարը (նույն ինքը՝ Սլավոնական տաճար), որի նախաձեռնողը Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Պետական դումայի նախագահ Գենադի Սելեզնյովն էր։ Պանսլավիզմի որոշ հակառակորդներ այս միջոցառումը որակեցին որպես ցուցադրական, որն իրականում իբր որևէ ազդեցություն չի ունեցել պաշտոնապես վարվող քաղաքականության վրա։ Նաև հայտարարություններ են հնչել, որ հենց արևելասլավոնական երեք երկրների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի միություն ստեղծելու փորձերն են հանգեցրել ԽՍՀՄ-ի լիակատար փլուզմանը։ 2002 թվականի հունիսի 24-ին Սմոլենսկում տեղի ունեցավ սլավոնական II ժողովը, որի ընթացքում քննարկումներ անցկացվեցին Ռուսաստանի և Բելառուսի միութենական պետության զարգացման հեռանկարների վերաբերյալ։ 2005 թվականին Մինսկում տեղի ունեցավ IX Համասլավոնական համագումարը, որը նվիրված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում առանցքի բլոկի երկրների նկատմամբ տարած հաղթանակի 60-ամյակին։ Համագումարում ընդունվեցին մի քանի բանաձևեր, որոնց թվում էին հայտարարություններ հարավային սլավոնական երկրների միջև կապերի հետագա ամրապնդման և Եվրոպայում սլավոնների իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ (ներառյալ Գերմանիայում լուժիչանները)։ Մասնակիցները նաև դատապարտել են Իրաքում ԱՄՆ-ի գործողությունները և հերթական անգամ Եվրամիությանը կոչ են արել հարգանք ցուցաբերել սլավոնական երկրների նկատմամբ։ Համագումարի մասնակիցներին անձամբ ողջունել է Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն։ III սլավոնական համագումարը տեղի է ունեցել 2009 թվականի ապրիլի 24-ից 25-ը Կիևում։ Համագումարին հաջողություն մաղթեցին Ռուսաստանի և Բելառուսի ղեկավարները, իսկ պատրիարք Կիրիլն օրհնեց համագումարի նախաձեռնողներին։ Սակայն Ուկրաինայի իշխանությունները որևէ կերպ չեն մեկնաբանել  համագումարը և նրա գործողությունները։ Նույն թվականին 2009 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Պրահայում տեղի ունեցավ չեխ-մորավյան սլավոնական առաջին համագումարը, որի կազմակերպիչն էր չեխ-մորավյան սլավոնական միությունը (ՀՄՄ)։ Համագումարի բացման շրջանակներում տեղի է ունեցել «Սլավոնական շարժումը Չեխիայում և աշխարհում» ցուցահանդեսի վերնիսաժը, որը ցույց է տալիս Եվրոպայում պանսլավիզմի գաղափարի զարգացումը պատմամշակութային առումով։ Ներկայումս Ռուսաստանում, Բելառուսում, Սերբիայում և Սլովակիայում պանսլավիստական գաղափարներին հաճախ են անդրադառնում։ 2010 թվականի նոյեմբերի 12-ից 13-ը Կիևում անցկացվեց X համասլավոնական համագումարը, որը հավաքեց ավելի քան 350 պատվիրակներ 11 սլավոնական երկրներից (որոնցից 210-ը ներկայացնում էին Ուկրաինան, իսկ 140-ը՝ մնացած սլավոնական երկրները)։ Համագումարին մասնակցել է նաև Նիկոլայ Կիկեշևի համսլավոնական համագումարը։ Համագումարը պաշտոնապես ողջունեցին Ուկրաինայի Գերագույն խորհրդի նախագահ Վլադիմիր Լիտվինը և Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն, և այս պաշտոնական ողջույնը դարձավ սլավոնական երկրի կառավարության աջակցության առաջին փաստը։ Համագումարում ընտրվել են միջազգային սլավոնական կոմիտեի նախագահ (Նիկոլայ Լավրինենկո) և նրա առաջին տեղակալ (Յան Մինարժ), ինչպես նաև պատվավոր նախագահ (Ալեքսանդր Լուկաշենկո)։ Համագումարում պաշտոնապես հաստատվեց նրա կանոնադրությունը, ինչպես նաև ընդունվեց դիմում բելառուս ժողովրդին, որում դատապարտվեց Արևմուտքի կողմից զգալի միջոցների հատկացումը, այսպես կոչված, «ժողովրդավարության աջակցության» համար։

Լեհաստանի պատվիրակության ներկայացուցիչ Բոլեսլավ Տեյկովսկին հանդես եկավ նաև ելույթով՝ նվիրված Գրյունվալդի մոտ գերմանացիների նկատմամբ լեհ-թաթար-լիտվական-ռուսական զորքերի տարած հաղթանակի 600-ամյակին։ Ռուսաստանում գործում է «Ռուսաստանի Սլավոնական միություն» շարժումը, որը հիմնված է Սանկտ Պետերբուրգում, երկրորդ տարին Կա նաև Մուրմանսկից Պանսլավոնական ազգային կամավորական միություն և Տոմսկից Պանսլավոնական երիտասարդական միություն (2012 թվականին Տոմսկում անցկացվեց սլավոնական երիտասարդական ֆորում): Սլովակիայում պանսլավոնական գաղափարներն իրականացնում է Սլովակիայի վերածննդի շարժումը։

Քաղաքական ուղղություն 
Այս ուղղությունը երեքից ամենաթույլն է և, ըստ էության, նոր է ձևավորվում։ Սլավոնական կուսակցությունները գոյություն ունեն տարբեր երկրներում։ Լեհաստանում գրանցված է Լեհաստանի Սլավոնական կուսակցությունը, Բելառուսում կան նաև մի քանի կուսակցություններ, որոնցից մեկը Բելառուսական հայրենասիրական կուսակցությունն է։ Ուկրաինայում պաշտոնապես գործում է Ուկրաինայի սլավոնական կուսակցությունը, որը դարձել է «Համասլավոնական համագում» միջազգային միավորման հիմնադիրներից մեկը։ Պանսլավիզմին իրենց աջակցությունն են հայտնել ձախ կուսակցությունները։

Այնուամենայնիվ, պանսլավոնական կուսակցությունները իրական ազդեցություն չեն ունենում իրենց երկրների քաղաքականության վրա, քանի որ գրեթե ներկայացված չեն օրենսդիր մարմիններում։ Ավելի ազդեցիկ է սլավոնական խորհրդարանական միությունը, որը ստեղծվել է 1998 թվականի հունիսին Պրահայում կայացած Վիի համսլավական համագումարի որոշման համաձայն։ Նույն ժամանակ Չեխիայի խորհրդարանի Պատգամավորների պալատի նիստերի դահլիճում տեղի ունեցավ նրա առաջին նիստը (երկրորդ նիստը տեղի ունեցավ 1999 թվականի մարտին Բելգրադում՝ Հարավսլավիայի դաշնակից Սկուպշչինայի դահլիճում, երրորդը՝ 2001 թվականի ապրիլին Մոսկվայում՝ Ռուսաստանի Դաշնության Պետական Դումայում)։

Ներկայումս Սլավոնական խորհրդարանական միության մշտական կենտրոնը գտնվում է Բելառուսի մայրաքաղաքում։ Նիստերն անցկացվում են բավականին պարբերաբար։ Միության խնդիրն է համակարգել սլավոնական պետությունների խորհրդարանականների գործողությունները։ Նստաշրջանների աշխատանքներին մասնակցել են Բուլղարիայի, Սերբիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Ռուսաստանի և Մերձդնեստրի պատգամավորական կորպուսի ներկայացուցիչները։ Մասնակցում են նաև Չեխիայի և Սլովակիայի ներկայացուցիչները, սակայն նրանք մի քանի անգամ սխալմամբ նշվել են մասնակիցների թվում։

Պանսլավոնական լեզուների ստեղծում 
Սլավոնական լեզուների նմանությունը բազմիցս շատերին դրդել է ստեղծել պանսլավոնական գոտիավորված լեզուներ, այսինքն՝ արհեստական լեզուներ, որոնցով կարող էին շփվել բոլոր սլավոնները. այս լեզուները կոչվում են «սլավոնական լեզուներ»։ Ինտերնետի դարաշրջանում արհեստականորեն ստեղծված պանսլավոնական լեզուների քանակը գերազանցել է սովորական սլավոնական լեզուների քանակը, այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր լեզվի խոսնակների թիվը փոքր է (ամենից հաճախ այդ լեզուների խոսնակը միայն դրանց ստեղծողն է)։ Վերջերս ստեղծված պանսլավոնական գոտիավորված լեզուներից ամենահայտնին բառերն են և միջսլավոնական լեզուն։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Рокина Г. В. Панславизм // Рокина Г. Теория и практика славянской взаимности в истории словацко-русских связей XIX в. — 2005. — С. 5—30.
 Дончев С. Славянская идея в XXI веке
 Панславизм — идеология цивилизационной интеграции славянского этнокультурного пространства
 Рокина Г. В. О Трактате Л. Штура «Славянство и мир будущего» (Канун Съезда 1867 г.) Российская академия наук. Лексографический семинар кабинет «Славянский мир» Славянское движение XIX—XX веков: съезды, конгрессы, совещания, манифесты, обращения. — , 1998. — С. 73—94.
 Grigorieva A. Pan-Slavism in Central and Southeastern Europe // Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences 1 (2009 3) 13-21.
 Григорьева А. А. Южнославянский вопрос в Габсбургской империи (40-е гг. XIX — начало XX вв.)// Известия Иркутского государственного университета. Серия «Политология. Религиоведение». — 2011. — № 1(6). — С. 136—142.
 Григорьева А. А. Польский вопрос в теориях российских и польских панславистов// Вестник Иркутского государственного технического университета. — 2011. — № 1. — С. 249—253.
 Григорьева А. А. Становление российского панславизма в 40-80-е годы XIX века// Русская философия: история, методология, жизнь [Текст] /отв. ред. Аляев Г., Суходуб Т. / Общ-во рус. фил. при Укр. фил. фонде; Полтавский нац. тех. ун-т им. Ю. Кондратюка; Ин-т философии им. Г. С. Сковороды НАН Украины; Центр гум. образ. НАН Украины; Сектор истории рус. фил. Ин-та философии РАН; Укр. Акад. русистики. — Полтава: ООО «АСМИ», 2011. — С. 702—712. — (серия «Украинский журнал русской философии. Вестник Общества русской философии при Украинском философском фонде»; вып. 10)
 Григорьева А. А. Внешняя политика Австро-Венгрии на Балканах и панславизм (60-е гг. XIX — начало XX вв.)// Вестник Иркутского государственного технического университета. — 2011. — № 7(54). — С. 187—193.
 Григорьева А. А. Немецко-чешские противоречия в Габсбургской империи в 40-е гг. XIX — начале XX вв. // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4 (18). — Ч. 2. — С. 62—64.
 Григорьева А. А. Проблема панславизма в советской историографии. // Альманах современной науки и образования. — 2012. — № 4 (59). — С. 69—71.
 Григорьева А. А. Панславизм: идеология и политика
 Pan-Slavism in Columbia Encyclopedia
 Французова О. А. Панславизм и идеи всеславянства в трудах чешских консерваторов первой половины XIX в. // Славянский сборник: Межвуз. сб. науч. тр. Вып. 14. — Саратов: ИЦ «Наука», 2016. — С. 53—58.
 О. В. Павленко. Панславизм и его модели. // Новая и новейшая история. — 2016. — № 5. — С. 3—15. ISSN 0130-3864
 Болдин В. А. Панславистские политические концепции: генезис и эволюция / Под общей редакцией А. А. Ширинянца. — Аквилон Москва, 2018. — 376 с.

Մատենագրություն
 Pan-Slavism in «Encyclopedia of the United Nations and International Agreements» by Edmund Jan Osmanczyk
 Григорьева А. А. Балканская политика России и панславизм в 80-е гг. XIX — начале XX века. // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 6(20). — Ч. 1. — С. 78—82.
 Григорьева А. А. Панславизм: идеология и политика: 40-е годы XIX — начало XX века: Монография. — Иркутск: Аспринт, 2013. — 200 с.
 Бакунин М. А. Речи и Статьи по Славянскому Вопросу.
 Рокина Г. В. Славянское движение XIX—XX веков: Съезды, конгрессы, совещания, манифесты, обращения. Предисловие М. Ю. Досталь. / Российская академия наук. Лексографический семинар кабинет «Славянский мир» Славянское движение XIX—XX веков: — , 1998.
 Энгельс Ф. ДЕМОКРАТИЧЕСКИЙ ПАНСЛАВИЗМ, «Neue Rheinische Zeitung» № 222 и 223; 15 и 16 февраля 1849 г.
 Георгиев П. В. Русский панславизм XIX века и античная демократия: концепция политии М. С. Куторги // Учёные записки Казанского государственного университета. Сер. Гуманитарные науки. — 2008. — Т. 150, кн. 1. — C. 214—218.

Արտաքին հղումներ 
 Գրքեր պանսլավիզմի մասին
 Հոդվածներ պանսլավիզմի մասին
 Պանսլավիստների ամսագիրը

Պանսլավիզմ
Պաննացիոնալիզմ
Ռուսականացում
Ռուսական ազգայնականություն
Քաղաքական գաղափարախոսություններ
Ռուսական կայսրության արտաքին հարաբերություններ
Սլավոնական ազգեր
Քաղաքական տեսություններ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ