Դատողություն (փիլիսոփայություն)

Դատողություն, փիլիսոփայական և մաթեմատիկական եզրույթ։ Դատողությունը միտք է, որում հաստատվում է իրադրության մեջ որևէ դրույթների առկայությունը կամ բացակայությունը։

Դատողությունների տեսակներն ու դրանց միջև հարաբերությունները ուսումնասիրվում են փիլիսոփայական տրամաբանության մեջ, իսկ մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ դատողությունները համապատասխանում են արտահայտություններին։

Պարզ և բարդ դատողություններ 
Պարզ դատողություններ- դատողություններ, որոնց բաղկացուցիչ մասերն են հասկացությունները։ Պարզ դատողությունը կարելի է բաժանել միայն հասկացությունների։

Բարդ դատողություններ -դատողություններ, որոնց բաղկացուցիչ մասերն են պարզ դատողությունները կամ դրանց համադրությունները։ Բարդ վճիռը կարող է դիտվել որպես մի քանի նախնական դատողություններից  ձևավորված դատողություն, որոնք կապված են տվյալ բարդ դատողության տրամաբանական կապերով։ Կախված նրանից, թե ինչ կապերի միջոցով են կապված պարզ դատողությունները, որոշվում է բարդ դատողության տրամաբանական առանձնահատկությունը։

Պարզ դատողության  բաղկացուցիչ մասեր 
Պարզ դատողությունը՝ հատկությունների  առարկաներին պատկանելու, ինչպես նաև առարկաների, որևէ հատկությունների բացակայության մասին դատողություններ են։  Առարկայական դատողությունում առանձնացվում են հետևյալ եզրույթները՝ սուբյեկտ, նախապատմություն, տրամաբանական կապոց, քվանտոր դատողությունները։

Դատողության սուբյեկտը ինչ-որ առարկայի մասին միտք է, դատողության առարկայի մասին հասկացություն (տրամաբանական ենթակա)։

Դատողության նախապատմությունը առարկայի բովանդակության հայտնի մասի միտքն է, որը դիտվում է դատողության մեջ (տրամաբանական նախաբան)։

Տրամաբանական կապը առարկայի և դրա բովանդակության կարևոր մասի միջև կապն է (երբեմն միայն ենթադրվում է)։

Քվանտորը ցույց է տալիս, թե արդյոք վճիռը վերաբերում է սուբյեկտի արտահայտող հասկացության ամբողջ ծավալին կամ միայն դրա մի մասին '"ոմանք", "բոլորը" և այլն։

Օրինակ- Բոլոր ոսկորները կենդանի մարմնի օրգաններ են․

 Սուբյեկտ՝ ոսկոր․
 Նախապատմություն՝ կենդանի օրգանիզմի օրգաններ․
 Տրամաբանական կապոց՝ են․
 Քվանտոր ՝ բոլորը.

Բարդ դատողության բաղկացուցիչ մասեր 
Բարդ դատողությունները բաղկացած են մի շարք պարզ մտքերից․

Օրինակ- Մարդը չի ձգտում նրան, ինչին չի հավատում, և ցանկացած խանդավառություն, առանց իրական նվաճումների, աստիճանաբար մարում է։

Սրանցից յուրաքանչյուրը մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ նշվում է լատիներեն տառերով (A, B, C, D... A, b, c, d...A, c, d...)։ Կախված ձևավորման եղանակից, կան կոնյունկտիվ, դիզյունկտիվ, իմպլանտացիոն, համարժեք և բացասական դատողություններ։

Բաժանարար /իզյունկտիվ/ դատողությունները առաջանում են բաժանարար՝ տրամաբանական կապանների (համանման միության "կամ") միջոցով։

Պարզ բաժանարար դատողությունների նման, դրանք լինում են՝

Բավարար (բավարարության դիզյունցիա), որի անդամները թույլ են տալիս համատեղ գոյակցություն ("կամ..., կամ...")։ Գրառվում է որպես-  a ٧ b

Խիստ (խիստ դիզյունցիա), որի անդամները բացառում են միմյանց (կամ մեկը կամ մյուսը)։ Գրառվում է որպես- a ٧ b /٧-կետիկով/

Պայմանական /իմպլիկացիոն/ դատողությունները ձևավորվում են նախապայմանի միջոցով ("եթե ..., ապա" կապերին համարժեք)։ Գրառվում է որպես- a→b

Բնական լեզվով "եթե ..., ապա" միությունը երբեմն հոմանիշ է "և" միության ("Եղանակը փոխվել է, և եթե երեկ ամպամած էր, ապա այսօր ոչ մի ամպ") և այդ դեպքում նշանակում է կոնյունցիա ։

Կոնյունկտիվ դատողությունները գոյանում են համադրության կամ կոնյունակցիայի տրամաբանական կապանքների միջոցով (համարժեք ստորակետերով կամ կապերով "և", "ա", "բայց", "այո", "չնայած", "որը", "փոխարենը" և այլն։ Գրառվում է որպես -a ᐱ b

Համարժեք դատողությունները ցույց են տալիս դատողության մասերի նույնականությունը (նրանց միջև հավասարության նշան են դնում)։ Բացի որևէ տերմին պարզաբանող սահմանումներից, կարող են ներկայացվել նաև "եթե կամ միայն եթե", "անհրաժեշտ և բավարար" տերմիններով (օրինակ՝ որպեսզի թիվը բաժանվի 3-ի, անհրաժեշտ է և բավարար, որպեսզի նրա թվանշանների գումարը բաժանվի 3-ի)։ Գրառվում է որպես a Ξ b, a ↔ b, ab, և այլ մաթեմատիկական ձևերով, բայց հիմնականում դա « Ξ » նշանն է։

Հերքող դատողությունները կառուցվում են ժխտողականության "ոչ"-ի միջոցով։ Գրված է, կամ որպես A ~ b, կամ որպես A b (երբ ներքին մերժումը "մեքենան չէ ճոխությունը" տեսակի է), ինչպես նաև  դատողությունների արտաքին մերժման(հերքման) ձևով/ "ճիշտ չէ, որ ..."/։ Գրառվում է որպես A b։

Պարզ դատողությունների դասակարգումը 
Ըստ որակի-

Հաստատող -  s -ը ունի P. Օրինակ։ "մարդիկ կողմնակալ են իրենք իրենց".

Ժխտող - S-ը չի ունենա P. Օրինակ։ "մարդիկ չեն ենթարկվում քծնանքներին".

Ըստ ծավալի-

Ընդհանուր - դատողություններ, որոնք արդար են հասկացության ամբողջ ծավալի վերաբերյալ (Բոլոր s-երի էությունը P-ն է)։ "Բոլոր բույսերը ապրում են":

Մասնավոր - դատողություններ, որոնք արդար վերաբերյալ մասի հայեցակարգի ծավալի (Որոշ s-ի էությունը P-ն է)։ Օրինակ '"որոշ բույսեր փշատերև են":

Եզակի - մի շարք ընդհանուր դատողություններ են, որոնք վերաբերվում են ամբողջ ծավալով առարկայի. Օրինակ՝ "Գուտենբերգը գրատպության գյուտարարն է" ։

Ըստ վերաբերմունքի-

Խիստ - դատողություններ, որոնցում հաստատվում է առարկայի վերաբերյալ՝ առանց ժամանակի, տարածության կամ հանգամանքների սահմանափակման, անվերապահ դատողություն (այսինքն, P): "Բոլոր մարդիկ մահկանացու են":

Պայմանական - դատողություններ, որոնցում նախորդը սահմանափակումը վերաբերում էառաջինին (եթե կա, Այսինքն ' D): Օրինակ, "եթե անձրև գա, հողը կթրջվի":

Պայմանական դատողությունների համար հիմքը՝ նախորդ դատողությունն է, որը պարունակում է պայմանը։

Տես նաև 

Կարծիք
Տրամաբանական արտահայտություն
Սիլլոգիզմ
Եզրահանգում
Տրամաբանական եզրակացություն

Ծանոթագրություն

Գրականութթյուն 
 
 
 
 

Տրամաբանություն
Փիլիսոփայական կատեգորիաներ