Գների համակարգ

Գների համակարգ, տնտեսության մեջ ցանկացած տնտեսական համակարգի բաղադրիչ է, որը օգտագործում է գները արտահայտված արժեքի ցանկացած ձևով և ապրանքների ու ծառայությունների բաշխումը, ինչպես նաև արտադրության գործոնները։ Բացառությամբ հնարավոր և պարզունակ համայնքների, բոլոր ժամանակակից հասարակությունները օգտագործում են գների համակարգը ռեսուրսները բաշխելու համար, չնայած գների համակրգը չի օգտագործվում բացառապես բոլոր ռեսուրսների բաշխման համար։

Գների համակարգը կարող է լինել կա՛մ  ֆիքսված գների համակարգ, որտեղ գները սահմանվում են կառավարության հատուկ մարմնի կողմից, կա՛մ դա կարող է լինել ազատ գների համակարգ, որտեղ գները մնում են «ազատ լողացող» և որոշվում է առաջարկի և պահանջարկի կանոններով։ Խառը գների համակարգը ներառում է կառավարվող և չկարգավորված գների համակցությունը։

Պատմություն 
Գների համակարգը գոյություն ունի մոտավորապես այնքան ժամանակ, ինչքան գոյություն ունի փողը։

Գների համակրգը վերափոխվել է գլոբալ կապիտալիզմի համակարգի, այսինքն, ներկա  21-րդ դարի սկզբին։ Խորհրդային միությունը և այլ կոմունիստական պետություններ կենտրոնացված պլանային տնտեսությամբ պահպանեցին վերահսկվող գների համակարգը։ Չնայած ռուբլին կամ դոլլարը օգտագործվում էին տնտեսական համակարգում, գների համակարգի չափանիշը փողի օգտագործումն է որպես արբիտրաժ և սովորական վերջնական արբիտրաժ` գործն արված է, թե ոչ։ Մեկ այլ խոսքով, քիչ բան է արվում, առանց հաշվի առնելու դրամական ծախսերը և պոտենցիալ շահույթ ստանալու գնային համակարգը։

Բանավեճ սոցիալիզմի վերաբերյալ 
Ամերիկացի տնտեսագետ Թորստեյն Վեբլենը գրել է սերմնաբուժական տրակտ, որը վերաբերում է սույն հոդվածում քննարկված տերմինի զարգացմանը՝ «Ինժեներները և գնային համակարգը»։ Այս աշխատության 6-րդ գլուխը՝ «Հուշագիր սովետի տեխնիկների մասին», քննարկում է ԱՄՆ-ում սոցիալիստական հեղափոխության հնարավորությունը համադրելի այն բանի հետ, ինչ այն ժամանակ տեղի էր ունենում Ռուսաստանում(Սովետն այն ժամանակ դեռ պետություն չէր դարձել (ԽՍՀՄ-ը ձևավորվել է 1922 թ.):

Սոցիալիզմի սկզբնական հայեցակարգը ներառում էր փողի փոխարինումը որպես հաշվարկման միավոր և դրամական գների, որպես ամբողջություն տեսակի մեջ մեկ միավորի հաշվարկով (կամ գնահատումը բնական միավորներից ելնելով), ընդ որում, գործարար և ֆինանսական լուծումները փոխարինվում են տնտեսության կառավարման ինժեներատեխնիկական չափանիշներով։ Հիմնականում սա նսահանկում էր, որ սոցիալիստական աշխարհը պետք է գործեր տնտեսական տարբեր դինամիկայի պայմաններում քան նրանք, ովքեր օգտագործում էին գների համակարգը։

1930-ականներին տնտեսագետ Օսկար Լանգեն և Աբբա Լեռները զարգացրին սոցիալիստական տնտեսության համապարփակ մոդել, որը օգտագործում էր գների համակրգը և փողը կապիտալ ապրանքների բաշխման համար։ Ի տարբերություն ազատ շուկայական գների համակարգին, «սոցիալիստական» գները պետք է սահմանվեին պլանավորման խորհրդի կողմից՝ արտադրության մարժայի արժեքը հավասարեցնելու նեոկլասիկական պարետոյի արդյունավետությանը։ Քանի որ սոցիալիզմի այս մոդելը ապավինում էր փողին և կառավարում գները, ի տարբերություն ֆիզիկական մեծությունների ոչ դրամական հաշվարկի, այն կոչվում էր «շուկայի սոցիալիզմ»։ Փաստորեն Օսկար Լանգեն խոստովանել է, որ սոցիալիստական համակարգում հաշվարկները պետք է կատարվեն արժեքային արտահայտությամբ գործող գների համակարգում, այլ ոչ թե զուտ բնական կամ ինժեներական չափանիշների օգտագործմամբ, ինչպես սոցիալիզմի դասական հայեցակարգում։

Հայեկ 
Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Ֆրիդրիխ Հայեկը պնդում էր, որ ազատ գների համակրգը թույլ է տալիս գնային ազդանշանների միջոցով տնտեսական համակարգումը, որոնք ուղարկում են փոփոխվող գները, որը համարվում է տնտեսության մեջ նրա ամենակարևոր և ազդեցիկ ներդրումներից մեկը։

«Գիտության օգտագործումը հասարակության մեջ» աշխատությունում Հայեկը գրում է. «Գների համակարգը այն կազմավորումներից մեկն է, որը մարդը սովորել է օգտագործել (չնայած նա դեռ շատ հեռու է դրա ճիշտ օգտագործումը սովորելուց) այն բանից հետո, երբ նա սայթաքել է դրա վրա՝ առանց հասկանալու։ Դրա միջոցով ոչ միայն աշխատանքի բաժանում է կատարվում, այլ նաև  հնարավոր է դառնում  ռեսուրսների համակարգված օգտագործումը գիտելիքների հավասար բաշխման հիման վրա։ Մարդիկ, ովքեր սիրում են ծաղրել ցանկացած ենթադրություն, որ դա կարող է այդպես լինել, սովորաբար խեղաթյուրում են փաստարկը, ակնարկելով, որ նա պնդում է, որ ինչ-որ հրաշքով ինքնաբուխ աճել է հենց այն համակարգը, որը լավագույնս համապատասխանում է ժամանակակից քաղաքակրթությանը։ Այն հակառակն է, մարդը կարողացավ զարգացնել այն աշխատանքի բաժանումը, որի վրա հիմնված է մեր քաղաքակրթությունը, քանի որ նա պատահաբար սայթաքեց այն մեթոդի վրա, որը հնարավոր դարձրեց։ Միթե նա դա չի արել, նա դեռ կարող էր այլ բան զարգացնել, ընդհանրապես տարբեր քաղաքակրթության տեսակ, նման մի տերմինտային մրջյունների «պետության» կամ ինչ-որ այլ ընդհանրապես անհավանական տիպի։

Ծանոթագրություններ 

Կապիտալիզմ
Կապիտալիզմի քննադատություն
Ավատատիրություն