Յան Պոտոցկի

Յան Պոտոցկի (, ), լեհ ռոմանտիկ գրող, գիտնական հնագետ, ճանապարհորդ մագնատ Պոտոցկիների տոհմից։ «Սարագոսայում գտնված ձեռագիրը» վեպի հեղինակն է։

Կենսագրություն 
Յան Պոտոցկին կոմս Յուզեֆ Պոտոցկու (1735-1802) որդին է։ Յոթ տարեկան հասակից կրտսեր եղբոր՝ Սևերինի հետ ապրել է Շվեյցարիայում ու Ֆրանսիայում։ Ժնևում ու Լոզանում ստացել է բազմակողմանի կրթություն։ Երիտասարդ տարիներից Յան Պոտոցկին «հեռավոր ճամփորդությունների մուսայի երկրպագուն» է եղել, սակայն նա ճամփորդել է ոչ թե զվարճանքի համար, այլ պատմական, աշխարհագրական ու ժողովրդագրական հետազոտություններ ու ընդհանրացումներ կատարելու նպատակով։ Երիտասարդ տարիքում զինվորագրվել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության բանակին, եղել է Իտալիայում, Սիցիլիայում, Մալթայում, որտեղից ուղևորվել է Թունիս։ Այս ժամանակաշրջանում Մալթայի օրդենի հետ ունեցած շփմանն է վերաբերում հեղինակի «Ձեռագրերը»։ Միջերկրածովյան ճամփորդությունից վերադառնալուց հետո Պոտոցկին ուղևորվել է Թուրքիա և Եգիպտոս, ապա որոշ ժամանակ եղել է Հոլանդիայում։

1784-1788 թվականներին հիմնականում ապրել է Փարիզում։ 1784-1788 թվականներին սեփական հրատարակչությունում նա տպագրել է ավելի քան 200 աշխատանք՝ հայրենասիրական բնույթի, որոնք ուղղված են հասարակությանը։ Դրանք քաղաքական պամֆլետներ են, բանաստեղծություններ։ Նրա ճամփորդությունների ուղեգիծը հեշտ է վերականգնել իր մատենագրությամբ՝ Մարոկկո, Աստրախան, Կովկաս։

1805 թվականին Յան Պոտոցկին ուղևորվել է Հեռավոր Արևելք որպես կոմս Գոլովկինի դիվանագիտական առաքելության գիտական ղեկավար։ Պաշտոնական զեկուցումը նա ներկայացրել է Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի ներկայացուցիչ իշխան Ադամ Չարտորիսկիին։ Այդ ժամանակ արդեն նա գաղտնի խորհրդական էր, սուրբ Վլադիմիրի օրդենի I աստիճանի շքանշանակիր, որը երևում է նրա նկարում։

1806 թվականին ընտրվել է Կայսերական գիտական ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ Մոտ է եղել մասոնությանը։ Յանի եղբայր Սևերինը (1762-1829), որը եղել է Պետական խորհրդի անդամ, գաղտնի խորհրդական, 1780 թվականին դարձել է մասոն։ Պոտոցկիների տոհմից ևս մի քանի ներկայացուցիչ եղել են ռուսական մասոնական պալատի անդամներ։ «Տասը օր Ալֆոնս վան Վերդենի կյանքից» գրքի հրատարակումից հետո Պոտոցկին հրատարակել է իր կազմած երկմասանի «Ժամանակագրության հիմունքներ» գիրքը։

1796 թվականին իր «Պատմաաշխարհագրական դրվագներ սկյութների, սլավոնների մասին» գրքում Յան Պոտոցկին իր ժամանակների համար նոր գաղափար է առաջ քաշել այն մասին, որ ուկրաինացիները յուրահատուկ ազգ են և տարբեր են ռուսներից։

Յան Պոտոցկին, ազատվելու համար երկար տարիներ իրեն տանջող գլխացավից, կյանքն ավարտել է ինքնասպանությամբ։ 1815 թվականի դեկտեմբերի 23-ին իր կալվածքում նա կանչել է ընտանեկան կապելանին և նրան պատվիրել է օրհնել արծաթե գնդակը, որը նա պոկել էր շաքարամանի կափարիչից, ապա առանձնանալով իր աշխատասենյակում՝ այն դրել է ատրճանակի մեջ և կրակել քունքին։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նա արծաթե գունդը ստացել էր շաքարամանի բռնակից տարեցտարի պոկած մասից և կրակել է ոչ թե քունքին, այլ բերանի մեջ։

Ստեղծագործություն 
Յան Պոտոցկին նախ և առաջ հայտնի է նովելներից կազմված լաբիրինթոսանման «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը» վեպով (1804)։ Այս ստեղծագործությունը «վեպ վեպի մեջ» սկզբունքով է գրված, որը ձևավորվել ու լայն տարածում է ունեցել արևելքում։

Առաջին ոչ լիարժեք հրատարակության պատմությունը մանվածապատ է. լեհերենով այն հրատարակվել է 1847 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն բազմիցս վերահրատարակվել է, թարգմանվել աշխարհի շատ լեզուներով։ 1964 թվականին էկրանավորվել է Վոյցեխ Եժի Հասի կողմից։ Վեպի մոտիվներով իսպանացի դրամատուրգ Ֆրանսիսկո Նիևան գրել է կատակերգություն (2003)։

Ընտանիք 

Առաջին կինը իշխանուհի Յուլյա Լյուբոմիրսկայան է եղել (1764-1794)։ Սակայն ամուսնությունը հաջող չի եղել. գեղեցկուհի Յուլյան գերադասել է ապրել մոր մոտ՝ Փարիզում, որտեղ բարձր հասարակաությունում ակտիվ կյանքով է ապրել։ Լեհաստան վերադառնալով՝ մասնակցել է կուսակցության սալոնային գործունեությանը, սատարել է մայիսի 3-ի սահմանադրությանը։ Բացահայտ կապ է ունեցել իշխան Եվստաֆի Սանգուշկոյի հետ։ Մահացել է 1794 թվականին Կրակովում թոքախտից։ Երեխաներն են՝
 Ալֆրեդ Վոյցեխ Պոտոցկի (1786-1862) 
 Արթուր Ստանիսլավ Պոտոցկի (1787-1832)։

Երկրորդ կինը (1798 թվականից) եղել է իշխանուհի Կոնստանցիա Պոտոցկայան (1781-1852)։
Երեխաներն են՝
 Իրենա Պոտոցկայա (1797-1835)
 Անջեյ Բերնարդ Պոտոցկի (1800-1874)
 Թերեզա Պոտոցկայա (1805-1868)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 
 Յան Պոտոցկի, «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը»
  Օդա կոմս Պոտոցկիին / Հրատարակիչ և ներածության հեղինակ Մ. Ի. Լոգինովա // Ռուսական արխիվ, 1869. — Вып. 9. — Стб. 1377—1383. — Վերնագիր։ 1803 թվականի չհրատարակված օդա 
 Յան Պոլոցկի 
 Jan Nepomucen Potocki z Podhajec h. Pilawa

 
Լեհ գրողներ
Լեհ ճանապարհորդներ
19-րդ դարի գրողներ
Ինքնասպան գրողներ
Ֆրանսիացի գրողներ
18-րդ դարի գրողներ
Լեհ մարդաբաններ
Լեհ պատմաբաններ
Սուրբ Ստանիսլավի շքանշանի ասպետներ
Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ