Անցում (աստղագիտություն)

Անցում, կամ աստղագիտական տրանզիտ — աստղագիտական երևույթ, որի ժամանակ դիտորդի որոշակի դիտակետից մի երկնային մարմին անցնում է մեկ այլ երկնային մարմնի դիմացով, ծածկելով նրա մի մասը։

Նկարագրություն 
«Անցում» տերմինը օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ դիտորդին իրեն մոտ(տեսանելի) չափի օբյեկտը շատ ավելի փոքր է, քան ավելի հեռավոր օբյեկտը։ Այն դեպքերում, երբ ավելի մոտ օբյեկտը իր տեսանելի չափսերով համեմատելի է կամ անցնում է ավելի մեծ հեռավորության վրա, օգտագործվում է «ծածկույթ» տերմինը։ Այն աստղագիտական իրադարձությունները, որոնց ընթացքում մի առարկան մյուսի վրա ստվեր է գցում, կոչվում են «խավարումներ»։ Այս երևույթներից բոլոր երեքը սիզիգիայի տեսանելի դրսևորումներ են։

Ընդունման օրինակ է մոլորակի անցումը երկրային դիտորդի և Արեգակի միջև։ Ենթադրվում է, որ դա հնարավոր է միայն Մերկուրիի և Վեներայի հետ։ Այնուամենայնիվ, եթե դիտորդը գտնվում է նույնիսկ ավելի հեռավոր մոլորակի վրա, օրինակ՝ Մարսի վրա, ապա նա կարող է նաև տեսնել Երկրի անցումը Արեգակի դիմաց (ամենամոտը տեղի կունենա 2084 թվականի նոյեմբերի 10-ին): Գոյություն ունեն աստերոիդներ ուղեծրի այդպիսի փոքր հակումով դեպի խավարում, որ Երկրի անցքը նրանցից Արեգակի սկավառակի միջով կտեսնվի Երկրի` Արեգակի հետ յուրաքանչյուր ստորին կապի վրա(այսինքն՝ այս օրինակով, մեկ տարուց ավելի քիչ):Այդպիսի աստերոիդ է, օրինակ, (1383) Լիմբուրգիան։ Նույն կերպ, յուրաքանչյուր ստորին կապի ժամանակ, Վեներան կանցնի Արեգակի սկավառակը, երբ կդիտվի աստերոիդ (6719) Gallaj-ի հետ, իսկ Մերկուրին աստերոիդ (2583) Ֆատյանովի հետ, քանի որ այդ աստերոիդներին համապատասխան մոլորակների ուղեծրի հետ փոխադարձ հակումը շատ փոքր է։

«Անցում» տերմինը կարող է նկարագրել նաև մոլորակի մակերևույթի վերևում գտնվող բնական արբանյակի շարժը, օրինակ՝ Գալիլեյական արբանյակների անցումը (Իո, Եվրոպա, Գանիմեդ և Կալիստո) Յուպիտերի մակերևույթի վրա, ինչը հեշտությամբ երևում է երկրի դիտորդի համար։

Այս աստղագիտական երևույթը պահանջում է երեք երկնային մարմինների հավասարեցում մի տողում։ Շատ ավելի հազվագյուտ երևույթ է չորս երկնային մարմինների հավասարեցումը։ Արեգակնային համակարգում վերջին նման իրադարձությունը տեղի է ունեցել 1586-ի ապրիլի 27-ին, երբ Վեներայից երևում էր Մերկուրիի անցումը Արեգակի մակերևույթից վերև, և նույն պահին  Սատուրնից երևում էր նույն Վեներայի անցումը Արեգակի վրա։

Վերջին տարիներին, էկզոմոլորակի բացման հետ կապված, գիտնականները շահագրգռված են իրենց արեգակնային համակարգերի կենտրոնական աստղերի մակերևույթից գործիքայինորեն հայտնաբերելու հնարավորությամբ (տե՛ս «Անցումային մեթոդ»):«HD Մոլորակ 209458 b»-ը (ոչ պաշտոնական անվանում - Օսիրիս) իր տեսակի մեջ առաջին բաց էկզոմոլորակն էր։

Մոլորակների փոխադարձ անցումներն ու ծածկոցները 

Հազվագյուտ դեպքերում (երկրային դիտորդի համար) կարելի է տեսնել մեկ մոլորակի սկավառակի անցումը մեկ այլ սկավառակի վրա։ Հաջորդ անգամ այդպիսի իրադարձություն տեղի կունենա 2065 թվականի նոյեմբերի 22-ին, մոտավորապես 12:43 համաշխարհային կոորդինացված ժամանակով, երբ Վեներան մոտ կլինի իր վերին հանգույցին (անկյունային չափերով հավասար 10,6″), կանցնի Յուպիտերի դիմաց (անկյունային չափերով 30.9″): Սակայն, այս անցումը կկայանա միայն արևային սկավառակից 8° արևմուտք, և դրանով չի լինի տեսանելի անզեն կամ անպաշտպան աչքով։

Ինչպես նշվեց վերևում, ավելի փոքր (տեսանելի չափի) օբյեկտի ավելի փոքր հատվածի դիմաց անցումը կոչվում է ոչ թե «անցնող», այլ «ծածկող»։ Այսպիսով, Յուպիտերի առջև անցնելուց կարճ ժամանակ առաջ Վեներան «ծածկելու է» իր արբանյակներից մեկը՝ Գանիմեդը։ Դա տեղի կունենա նույն օրը, ժամը 11:24-ին և տեսանելի կլինի Երկրի հարավային շրջաններից։ Զուգահեռ ազդեցության շնորհիվ Վեներայի տարանցման ժամանակը կփոխվի մի քանի րոպեով՝ կախված երկրային դիտորդի գտնվելու վայրից։

Ընդհանուր առմամբ, 1700-2200 թվականներին, տեղի են ունեցել/տեղի կունենան երկրային դիտորդին տեսանելի միայն 18 մոլորակների` մեկը մյուսի վրա անցում։ Ուշադրություն դարձրեք 1818-2065 թվականների միջև ընկած բավականին երկար ժամանակահատվածին։

Երկրից տեսանելի համակարգչային էմուլյացիան,Վեներայի անցումը Յուպիտերի վրա, տեղի ունեցած 1818 թվականի հունվարի 3-ին

 1702 թվականի սեպտեմբերի 19 — Յուպիտերը ծածկեց Նեպտունը
 1705 թվականի հուլիսի 20 — Մերկուրին անցավ Յուպետերի դիմացը
 1708 թվականի հուլիսի 14 — Մերկուրին ծածկեց Ուրանը
 1708 թվականի հոկտեմբերի 4 — Մերկուրին անցավ Յուպիտերի դիմացը
 1737 թվականի մայիսի 28 — Վեներան ծածկեց Մերկուրին
 1771 թվականի օգոստոսի 29 — Վեներան անցավ Սատուրնի դիմացը
 1793 թվականի հուլիսի 21 — Մերկուրին ծածկեց Ուրանը
 1808 թվականի դեկտեմբերի 9 — Մերկուրին անցավ Սատուրնի դիմացը
 1818 թվականի հունվարի 3 — Վեներան անցավ Յուպիտերի դիմացը
 2065 թվականի նոյեմբերի 22 — Վեներան կանցնի Յուպիտերի դիմացը
 2067 թվականի հուլիսի 15 — Մերկուրին կծածկի Նեպտունը
 2079 թվականի օգոստոսի 11 — Մերկուրին կծածկի Մարսը
 2088 թվականի հոկտեմբերի 27 — Մերկուրին կանցնի Յուպիտերի դիմացը
 2094 թվականի ապրիլի 7 — Մերկուրին կանցնի Յուպիտերի դիմացը
 2104 թվականի օգոստոսի 21 — Վեներան կծածկի Նեպտունը
 2123 թվականի սեպտեմբերի 14  — Վեներան կանցնի Յուպիտերի դիմացը
 2126 թվականի հուլիսի 29 — Մերկուրին կծածկի Մարսը
 2133 թվականի դեկտեմբերի 2  — Վեներան կծածկի Մերկուրին
 40396 թվականի դեկտեմբերի 1 — Ուրանը կանցնի Նեպտունի դիմացը

1737 թվականին Դեպքը Ջոն Բևիսի կողմից դիտվել է Գրինվիչի աստղադիտարանում. մինչ այժմ սա մոլորակների փոխադարձ անցման միակ մանրամասն նկարագրությունն է։ 1170 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Յուպիտերի դիմաց Մարսի անցումը դիտարկվել է վանական Գերվասի Կենտերբերսկու և չինացի աստղագետների կողմից։

 2021 թվականի հունիսի 23 — Երկիրը կծածկի Պլուտոնը` դիտարկելով Վեներայից
 2022 թվականի նոյեմբերի 29 — Երկիրը կծածկի Մերկուրին` դիտարկելով Մարսից
 2032 թվականի հունվարի 12 — Երկիրը կանցնի Սատուրնի դիմացով` դիտարկելով Վեներայի հարավային կիսագնդից
 2032 թվականի սեպտեմբերի 11 — Մերկուրին կանցնի Յուպիտերի դիմացով` դիտարկելով Մարսից
 2064 թվականի սեպտեմբերի 2 — Վեներան կծածկի Ուրանը` դիտարկելով Մերկուրիից
 2065 թվականի նոյեմբերի 22 — Վեներան կծածկի Երկիրը` դիտարկելով Յուպիտերից
 2079 թվականի օգոստոսի 11 — Մերկուրին կանցնի Երկրի դիմացով` դիտարկելով Մարսից
 2079 թվականի նոյեմբերի 4 — Վեներան կծածկի Ուրանը` դիտարկելով Մարսից
 2088 թվականի հոկտեմբերի 27 — Մերկուրին կանցնի Երկրի դիմացով` դիտարկելով Յուպիտերից
 2094 թվականի ապրիլի 7 — Մերկուրին կանցնի Երկրի դիմացով` դիտարկելով Յուպիտերից
 2100 թվականի ապրիլի 20 — Վեներան կանցնի Սատուրնի դիմացով` դիտարկելով Մերկուրիից

Արեգակի սկավառակի երկայնքով մեկ մոլորակի անցման պայմանը, երբ մյուսից դիտվում է, այն է, որ դրանց ուղեծրերի փոխադարձ թեքումը պակաս է, քան մեկ և մյուս մոլորակից երևացող Արեգակի շառավղի անկյունային չափերի տարբերությունը։ Երկու մոլորակների ուղեծրերի փոխադարձ հակումը կարելի է հաշվարկել կոսինուսների բանաձևով՝ իմանալով դրանց աճող հանգույցների երկայնությունը և ուղեծրերի խավարումը։

Կոնտակտներ 

Անցման ժամանակ առանձնանում են չորս «կոնտակտներ», երբ փոքր օբյեկտի ուրվագիծը միանգամից դիպչում է ավելի մեծ առարկայի ուրվագծին։ Կոնտակտները տեղի են ունենում հետևյալ կարգով.

 Առաջին կոնտակտ. փոքր մարմինը` ամբողջովին մեծից դուրս, շարժվում է դեպի ներս
 Երկրորդ կոնտակտ. փոքր մարմինը` մեծի մեջ, շարունակում է շարժվել դեպի ներս
 Երրորդ կոնտակտ. փոքր մարմինը ամբողջովին մեծի ներսում, դուրս է գալիս
 Չորրորդ կոնտակտ. փոքր մարմինն ամբողջովին մեծից դուրս, սկսում է հեռանալ

Տես նաև 
 Խավարում

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Chasing Venus, Observing the Transits of Venus Библиотека Смитсониевского института
 Jean Meeus: Transits. Richmond, Virginia: Willmann-Bell, Inc., 1989, ISBN 0-943396-25-5
 Jean Meeus: Astronomical Tables of the Sun, Moon and Planets. Richmond, Virginia: Willmann-Bell, Inc., 1995, ISBN 0-943396-45-X
 Karl Ramsayer: Geodätische Astronomie, т.2a of Handbuch der Vermessungskunde, 900 p., J.B.Metzler, Stuttgart 1969.

Астрометрия
Астрономические явления
Небесная механика