Ուռուցքի մեռուկացման գործոն

Ուռուցքի մեռուկացման գործոն (ՈւՆԳ, ուռուցքի մեռուկացման գործոն-ալֆա, տումոր-նեկրոտիկ գործոն (TNF), կախեքսին, կախեքտին, ) արտաբջջային սպիտակուց, բազմաֆունկցիոնալ պրոբորբոքային ցիտոկին, որը սինթեզվում է հիմնականում մոնոցիտների և մակրոֆագերի կողմից։ Այն ազդում է լիպիդային նյութափոխանակության, արյան մակարդման, ինսուլինային ռեզիստենտության, էնդոթելի աշխատանքի վրա, խթանում է IL-1, IL-6, IL-8, ինտերֆերոն-գամմայի արտադրությունը, ակտիվացնում է լեյկոցիտները՝ ներբջջային մակաբույծներից և վիրուսներից պաշտպանվելու կարևոր գործոններից մեկը։ Այն առաջին անգամ հայտնաբերվել է մկների արյան շիճուկում, որոնց ներարկվել է ԲՑԺ և էնդոտոքսին։ Այդ մկների շիճուկն ունեցել է ցիտոտոքսիկ և ցիտոստատիկ ազդեցություն որոշ փոխակերպված բջիջների վրա, ինչպես նաև առաջացրել է հեմոռագիկ նեկրոզ և ուռուցքային ակտիվության նվազում։ Ակտիվացնում է միջուկային տրանսկրիպցիոն գործոն NF-κB-ը։ TNF-ի ավելցուկային արտադրությունը առաջացնում է հեմոդինամիկ խանգարումներ (նվազեցնում է սրտամկանի կծկողականությունը, արյան րոպեական ծավալը, մեծացնում է մազանոթների թափանցելիությունը), ցիտոտոքսիկ ազդեցություն օրգանիզմի բջիջների վրա։ Մարդկանց մոտ TNF-ի հետ կապված խանգարումները կապված է տարբեր հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք են Ալցհեյմերի հիվանդությունը, քաղցկեղը, կլինիկական դեպրեսիան, փսորիազը և աղիների բորբոքային հիվանդությունները (Կրոնի հիվանդություն, խոցային կոլիտ)։

Տերմինաբանություն 
Անվան ծագումը պայմանավորված է նրանով, որ in vitro TNF-ն առաջացնում է որոշ ուռուցքների նեկրոտիկ փոփոխություններ։ Ժամանակակից տերմինաբանության մեջ ուռուցքի նեկրոզի գործոնը վերաբերում է սպիտակուցին, որը նախկինում կոչվում էր «ուռուցքի նեկրոզ գործոն-ալֆա» (TNF-α): Այնուամենայնիվ, հին տերմինը TNF-α դեռ երբեմն օգտագործվում է, թեև TNF և TNF-α ունեն նույն նշանակությունը։ TNF-ը մի ամբողջ գերընտանիքի նախատիպն է, որը ներառում է 18 տարբեր սպիտակուցներ, որոնք ծառայում են որպես լիգանդներ 29 ընկալիչների համար։ Այս գերընտանիքի անդամներից մեկը՝ լիմֆոտոքսին-ալֆան, նախկինում կոչվում էր TNF-բետա (TNF-β):

Կառուցվածք 
TNF-ը սինթեզվում է որպես թաղանթային սպիտակուց՝ 26 կԴա մոլեկուլային զանգվածով (233 ամինաթթուներ)։ Հատուկ մետաղապրոտեազի ազդեցությունից հետո, այսինքն TNF-փոխակերպող ֆերմենտի (ADAM17), թաղանթին կապող հատվածը կտրվում է և ձևավորվում է 17 կԴա մոլեկուլային զանգվածով լուծելի TNF (157 ամինաթթուներ)։ Սպիտակուցի ակտիվ ձևը հոմոտրիմեր է, որը կորցնում է ակտիվությունը ենթամիավորների տարանջատմամբ, քանի որ միայն տրիմերն է ի վիճակի կապվել ընկալիչին և օլիգոմերացնել այն, ինչը անհրաժեշտ է ազդանշանային ուղին գործարկելու համար։ Ցիտոկինի մոլեկուլը ունի բետա ծալքավոր կառուցվածք։

Գենետիկական տարբերակներ 
Մարդու TNF-α գենը (TNF-α) կլոնավորվել է 1985 թվականին։ Գենը քարտեզագրված է 6p21.3 քրոմոսոմի վրա, ունի 2762 նուկլեոտիդ և պարունակում է 4 էկզոն։ Վերջին էկզոնը կոդավորում է սպիտակուցի ավելի քան 80%-ը։ Հայտնի են գենի ավելի քան 30 պոլիմորֆ տարբերակներ (միկրոսատելիտներ, SNP պոլիմորֆիզմներ), բայց դրանցից միայն կեսն է ազդում TNF-α-ի արտահայտման վրա in vitro։

Բուժական նշանակություն 
TNF անտագոնիստները (մասնավորապես էտաներցեպտը, ինֆլիքսիմաբը, ադալիմումաբը) լայնորեն օգտագործվում են որպես ռևմատոիդ արթրիտի, Կրոնի հիվանդության, փսորիազի և մի շարք այլ աուտոիմուն հիվանդությունների բուժման մեջ։ Չնայած վարակների և չարորակ նորագոյացությունների զարգացման ռիսկին, որը պահանջում է բժշկի կողմից հնարավոր հետևանքների մանրակրկիտ գնահատում, TNF ներհակորդները, օրինակ, 2014 թվականին կազմում էին հակափսորիազային դեղամիջոցների համաշխարհային շուկայի կեսը։

Այլ 

 Ինտերլեյկին 1

Գրականություն

Նշումներ 

Ցիտոկիններ