Մեծ բանավեճ (աստղագիտություն)

Մեծ բանավեճ, (Մեծ քննարկում; անգլ․ Great Debate) անվանել են նաև Շեփլի-Կորտիսի բանավեճ, կայացած 1920 թվականի ապրիլի 26-ին Սմիթսոնյան բնական պատմության թանգարանում, աստղագետներ Հառլոու Շեփլի և Հերբեր Քարթիսի միջև։ Դա վերաբերում էր, այսպես կոչված, պարույրաձև գալակտիկաների բնույթին և տիեզերքի չափին։ Շեփլին կարծում էր, որ հեռավոր միգամածությունները համեմատաբար փոքր էին և գտնվում էին Ծիր Կաթինի եզրին, մինչդեռ Կուրտիսը պնդում էր, որ դրանք իրականում անկախ գալակտիկաներ են՝ նկատի ունենալով, որ դրանք չափազանց մեծ են և հեռավոր։

Երկու գիտնականները նախ ներկայացրին «Տիեզերքի սանդղակի» վերաբերյալ անկախ տեխնիկական փաստաթղթեր, իսկ հետո երեկոյան մասնակցեցին համատեղ քննարկմանը։

Մեծ բանավեճի ուսմունքի մեծ մասը վերածվեց երկու փաստաթղթի, որոնք տպագրվեցին Շապլիի և Քուրթիսի կողմից 1921 թվականի մայիս ամսին Ազգային հետազոտական ​​խորհրդի կողմից։ Հրապարակված փաստաթղթերը ներառում էին հակասական փաստարկներ՝ 1920 թվականի հանդիպմանը մյուս գիտնականի կողմից պաշտպանված դիրքորոշման վերաբերյալ։

Հասարակական քննարկումների արդյունքում գիտնականներին հաջողվել է ստուգել երկու աստղագետների ապացույցների առանձին կտորները, բայց այլ գալակտիկաների գոյության հիմնական կետում Քուրթիսի տեսակետը ապացուցվել է ճիշտ։

Փաստարկներ 
Շեփլին պնդում էր,որ Ծիր Կաթինը դա հենց ամբողջ տիեզերքն է, իսկ Անդրոմեդայի նման «պարույրաձև գալակտիկաները» պարզապես Ծիր Կաթինի մաս են կազմում։ Նա կարող էր պաշտպանել այս պնդումը՝ վկայակոչելով հարաբերական չափսեր։ Ադրիան վան Մանենը ապացույցներ էր ներկայացնում Շապլիի փաստարկի վերաբերյալ։ Վան Մանենը ժամանակի լավ հարգված աստղագետ էր, որը պնդում էր, որ նկատել է Պինուել Գալաքսին, որը իրականում առանձնահատուկ գալակտիկա է, և կարելի է նկատել, որ պտտվում է տարիների մի ժամանակահատվածի վրա։ Նրա ուղեծրային արագությունը հսկայական կլիներ և ակնհայտ կլիներ սահմանային՝ լույսի արագության սահմանի խախտումը։

Մյուս կողմից Քուրթիսը պնդում էր, որ Անդրոմեդան և նման այլ «միգամածություններ» առանձին գալակտիկաներ են, կամ գալակտիկանների (մի տերմին, որը հորինել է 18-րդ դարի փիլիսոփա Իմանուել Կանտը)։ Նա ցույց տվեց, որ Անդրոմեդայում ավելի շատ նորեր կան, քան Ծիր կաթինում։ Դրանից նա կարող էր հարցնել, թե ինչու են գալակտիկայի մեկ փոքր հատվածում ավելի շատ նորաստեղծներ եղել, քան գալակտիկայի մյուս բաժինները, եթե Անդրոմեդան ոչ թե առանձին գալակտիկա էր, այլ պարզապես միգամածություն մեր գալակտիկայի ներսում։ Նա նաև մեջբերեց մուգ բծեր, որոնք առկա են այլ գալակտիկաներում, որոնք նման են մեր գալակտիկայում հայտնաբերված փոշու ամպերին։

Քուրթիսը հայտարարել է, որ եթե Վան Մանենի դիտարկումը Պինուել գալակտիկայի պտտման վերաբերյալ ճիշտ լիներ, ինքը սխալ կլիներ տիեզերքի մասշտաբի վերաբերյալ, և որ Ծիր Կաթինը ամբողջությամբ կներառեր Պինուելը։

Բանավեճից հետո 
Հետագայում պարզ դարձավ, որ Վան Մանենի դիտարկումները ճիշտ չէին։

Էդվին Հաբլի աշխատանքի շնորհիվ այժմ հայտնի է, որ Ծիր Կաթինը միակը չէ՝ գնահատվում է 200 միլիարդից մինչև 2 տրիլիոն կամ ավելի շատ գալակտիկաներ, ապացուցելով Կուրտիսին բանավեճի ավելի ճշգրիտ կողմը։ Բացի այդ, աստղագետները սովորաբար ընդունում են, որ իր փաստարկներում հիշատակված Նովա Շափլին իրականում գերնոր աստղ  է, որն լուսատվությամբ գերազանցում է մի ամբողջ գալակտիկայի համակցված արդյունքը։ Մյուս կետերում արդյունքը խառնվեց (Ծիր Կաթինի իրական չափը գտնվում է Շափլիի և Կուրտիսի առաջարկած չափերի միջև) կամ Շափլիի օգտին (Կուրտիսի գալակտիկան կենտրոնացած էր Արևի վրա), իսկ Շապլինը ճիշտ տեղադրեց Արևը գալակտիկայի կենտրոնից դուրս)։

Այլ մեծ բանավեճեր 
Հետագայում մեծ քննարկման ձևաչափն օգտագործվել է աստղագիտության մեջ հիմնարար հարցերի բնույթը վիճարկելու համար։ Ի պատիվ առաջին «Մեծ բանավեճի»՝ Սմիթսոնյանը հյուրընկալել էր ևս չորս միջոցառում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
 (The original publication of the debate.)
 (Resources related to the debate at the NASA website)

Աստղագիտության պատմություն
Ֆիզիկական տիեզերագիտություն