Իլինդեն – Պրեոբրաժենիեի ապստամբություն

Իլինդեն – Պրեոբրաժենիեի ապստամբություն կամ պարզապես 1903 թվականի օգոստոսի - հոկտեմբեր  ապստամբությունը (    , Ilindensko-Preobražensko vǎstanie ;    , Ilindensko vostanie ;    Eksegersi tou Ilinden ), կազմակերպված ապստամբություն էր Օսմանյան կայսրության դեմ, որը պատրաստել և իրականացրել է Ներքին Մակեդոնիա-Ադրիանուպոլիս հեղափոխական կազմակերպությունը  ՝ Գերագույն Մակեդոնիա-Ադրիանուպոլսի կոմիտեի աջակցությամբ ։ Ապստամբության անունը վերաբերում է Իլինդենին, որը Եղիայի օրվա անունն է և Preobrazhenie- ին, որը նշանակում է Պայծառակերպություն ։ Ապստամբությունը տևեց օգոստոսի սկզբից մինչև հոկտեմբերի վերջ և ընդգրկեց հսկայական տարածք Սևծովյան արևելյան ափից մինչև Օհրիդ լճի ափերը։

Ապստամբությունը Մակեդոնիայի շրջանում ազդել է Մոնաստիրի վիլայեթի կենտրոնական և հարավ-արևմտյան մասերի մեծ մասի վրա, որոնք ստանում էին հիմնականում տեղական բուլղարացի գյուղացիների աջակցությունը, և որոշ չափով Մարզի արոմանական բնակչություն։ Šամանակավոր կառավարություն ստեղծվեց Կրուշևո քաղաքում, որտեղ ապստամբները օգոստոսի 12-ին հռչակեցին Կրուշևոյի Հանրապետություն, որը գերակշռում էր ընդամենը տաս օր անց  Օգոստոսի 19-ին, Ադրիանուպոլսի վիլայեթում բուլղարացի գյուղացիների կողմից կազմակերպված սերտ կապված ապստամբությունը  հանգեցրեց Շտրանժա լեռների մեծ տարածքի ազատագրմանը և Ստրադժայի հանրապետության Վասիլիկոյում ժամանակավոր կառավարության ստեղծմանը։ Դա տևեց մոտ քսան օր, մինչ թուրքերը կհանեին։ Ապստամբությունն ընդգրկեց նաև Կոսովոյի և Սալոնիկայի վիլայեթները։

Երբ ապստամբությունը սկսվեց, նրա ամենահեռանկարային հավանական ղեկավարներից շատերը, ներառյալ Իվան Գարվանովը և Գոցե Դելչևը, արդեն ձերբակալվել կամ սպանվել էին օսմանցիների կողմից, և ջանքերը չեղյալ հայտարարվեցին մի քանի ամիսների ընթացքում։ Վերապրածներին հաջողվեց հետագա մի քանի տարիների ընթացքում պարտիզանական արշավ պահպանել թուրքերի դեմ, բայց դրա ավելի մեծ ազդեցությունն այն էր, որ եվրոպական տերություններին համոզեց փորձել համոզել օսմանյան սուլթանին, որ նա պետք է ավելի հաշտարար վերաբերմունք ցուցաբերի Եվրոպայում իր քրիստոնյա հպատակների նկատմամբ։

Նախերգանք 

20-րդ դարի վերջին Օսմանյան կայսրությունը քանդվում էր, և այն հողերը, որոնք նրանք ավելի քան 500 տարի պահում էին Արևելյան Եվրոպայում, անցնում էին նոր կառավարիչների։ Մակեդոնիան և Թրակիան անորոշ սահմանների շրջաններ էին ՝ հարակից վերջերս Հունաստանի, Բուլղարիայի և Սերբիայի անկախ պետություններին, բայց դրանք դեռ շարունակում էին գտնվել օսմանյան թուրքերի վերահսկողության տակ։ Հարևան պետություններից յուրաքանչյուրը Մակեդոնիայի և Թրակիայի նկատմամբ պահանջները հիմնավորում էր տարբեր պատմական և էթնիկական կազմի հիմքերով։ Բայց բնակչությունը խիստ խառն էր, և պատմական մրցակցային պնդումները հիմնված էին հեռավոր անցյալի տարբեր կայսրությունների վրա։  Վերահսկողության համար մրցակցությունը հիմնականում տեղի էր ունենում քարոզչական արշավների միջոցով, որոնք ուղղված էին տեղի բնակչությանը շահելուն, և այն հիմնականում տեղի էր ունենում եկեղեցիների և դպրոցների միջոցով։ Վարձկանների տարբեր խմբերի նույնպես աջակցում էին տեղական բնակչությունը և մրցակցող երեք կառավարությունները։  

Ամենաարդյունավետ խումբը 1893 թվականին Սալոնիկում հիմնադրված Ներքին Մակեդոնա-Ադրիանապոլիտական հեղափոխական կազմակերպությունն էր (IMARO): Խմբավորումը ապստամբությունից առաջ և դրանից հետո ունեցել է մի շարք անունների փոփոխություններ։ Այն հիմնականում բուլղարական էր և աջակցում էր Օսմանյան պետության կազմում գտնվող Մակեդոնիայի և Ադրիանուպոլսի շրջանների ինքնավարության գաղափարին ՝ «Մակեդոնիա մակեդոնացիների համար» կարգախոսով։  Այն շատ արագ սկսեցին infiltrated անդամների կողմից Մակեդոնիայի բարձրագույն կոմիտեի, մի խումբ ձևավորված 1894 թ-ին Սոֆիայում, Բուլղարիայի . Այս խումբը կոչվում էր Գերագույններ և հանդես էր գալիս Բուլղարիայի կողմից տարածաշրջանի բռնակցման օգտին։

Քանի որ ինքնավարություն տերմինը պարբերաբար օգտագործվում էր մակեդոնական հարցի առնչությամբ, կարևոր է նշել դրա իմաստն ու պատճառը։ Դրա ոգեշնչումը, անշուշտ, պատկանում էր տասնիններորդ դարի բալկանյան պրակտիկային, որի համաձայն տերությունները պահպանում էին Օսմանյան կայսրության վերահսկողությունը փաստորեն անկախ պետությունների վրա ՝ Օսմանյան պետության ներսում ինքնավար կարգավիճակի անվան տակ։ (Սերբիա, 1829–1878; Ռումինիա, 1829–1878; Բուլղարիա, 1878–1908): Այլ կերպ ասած, ինքնավարությունը լավն էր, որքան անկախությունը: Ավելին, Մակեդոնիայի տեսանկյունից, ինքնավարության միջոցով անկախության նպատակը ևս մեկ առավելություն ուներ։ Ավելի կարևոր է, որ IMARO- ն տեղյակ էր, որ ոչ Սերբիան, ոչ Հունաստանը չէին կարող ակնկալել ձեռք բերել ամբողջ Մակեդոնիան, և, ի տարբերություն Բուլղարիայի, երկուսն էլ անհամբեր սպասում էին և հորդորում մասնատել։ Ուստի ինքնավարությունը լավագույն պրոֆիլակտիկ միջոցն էր մասնատման դեմ, որը կպահպանի քրիստոնյա մակեդոնական սլավոնական բնակչության բուլղարական բնույթը ՝ չնայած Բուլղարիայից տարանջատմանը։ Մակեդոնիայի ինքնավարության գաղափարը խիստ քաղաքական էր և չէր ենթադրում անջատում բուլղարական էթնիկ պատկանելությունից։

Երկու խմբերը տարբեր ռազմավարություն ունեին։ Ի սկզբանե պատկերացրած IMARO- ն ապագայում ցանկանում էր պատրաստել խնամքով պլանավորված ապստամբություն, բայց գերակշռողները գերադասում էին անհապաղ արշավանքներն ու պարտիզանական գործողությունները `խթանելու խանգարումը և արագ միջամտությունները։      Մյուս կողմից, Սալոնիկայում պահպանողականների ավելի փոքր խումբ կազմակերպեց Բուլղարական գաղտնի հեղափոխական եղբայրություն ( Balgarsko Tayno Revolyutsionno Bratstvo ): Վերջինս ընդգրկվել է IMARO- ում 1902 թ.-ին, բայց նրա անդամները ` Իվան Գարվանով, պետք է զգալի ազդեցություն ունենային կազմակերպության վրա։ Նրանք պետք է մղեին Իլինդեն – Պրեոբրաժենիե ապստամբությունը և հետագայում դարձան IMRO աջ խմբակցության առանցքը։  IMARO- ի հիմնադիր առաջնորդներից մեկը ` Գոցե Դելչևը, ուժեղ ջատագով էր դանդաղ ընթացքի համար, բայց գերակշռողները պնդում էին, որ 1903-ի ամռանը տեղի ունենա խոշոր ապստամբություն։ Ինքը ՝ Դելչևը, թուրքերը սպանեցին 1903-ի մայիսին։

Միևնույն ժամանակ, 1903-ի ապրիլի վերջին Գեմիձիի շրջանի մի երիտասարդ անարխիստներ, որոնք ավարտել են Սալոնիկի Բուլղարական տղամարդկանց ավագ դպրոցը, սկսեցին ահաբեկչական ռմբակոծությունների արշավ, այսպես կոչված, Սալոնիկի 1903 -ի ռմբակոծությունները ։ Նրանց նպատակն էր մեծ տերությունների ուշադրությունը գրավել Մակեդոնիայում և Արևելյան Թրակիայում օսմանյան ճնշումների վրա։ Ի պատասխան հարձակումների ՝ թուրքական բանակը և բաշիբոզուկները (անկանոններ) կոտորեցին բազմաթիվ անմեղ բուլղարացիների Սալոնիկում, իսկ ավելի ուշ ՝ Բիթոլում ։  

Այս հանգամանքներում գերակշռողների նախագիծը կյանքի կոչվեց։ Իվան Գարվանովի ղեկավարությամբ ԻՄԱՐՈ-ն որոշում կայացրեց ռազմական ապստամբության մասին։ Ինքը ՝ Գարվանովը, չի մասնակցել ապստամբությանը ՝ Հռոդոսում ձերբակալվելու և աքսորվելու պատճառով։ Ապստամբության համար ընտրված օրը օգոստոսի 2-ն էր (հին Julուլիանական օրացույցով հուլիսի 20-ը) ՝ Սուրբ Եղիայի (Եղիա) տոնը։ Այս սուրբ օրը հայտնի էր որպես Իլինդեն ։ Հուլիսի 11-ին, Մալկո Տառնովոյի մոտակայքում գտնվող Պետրովա Նիվայում կայացած համագումարը ապստամբության օրը նշանակեց հուլիսի 23-ը, այնուհետև այն մի փոքր հետաձգեց օգոստոսի 2-ին։ Ադրիանուպոլսի վիլայեթի շրջակայքում գտնվող Թրակիայի շրջանը պատրաստ չէր և բանակցություններ վարեց հետագայում այդ ապստամբության համար։

Ապստամբության վերաբերյալ Բուլղարիայի կառավարության դիրքորոշումը։ Քննարկումների ընթացքում Ռաչո Պետրովի կառավարությունը պաշտպանեց ապստամբության ամբողջովին ներքին բնույթի ԻՄԱՐՈ- ի դիրքորոշումը։ 1903-ի հունվարին ապստամբությունը հետաձգելու կամ նույնիսկ չեղյալ հայտարարելու մասին Ռաչո Պետրովի անձնական նախազգուշացումից Գոցե Դելչևին, կառավարությունը շրջաբերական նոտա է հղել Սալոնիկում, Բիթոլում և Էդիրնեում գտնվող իր դիվանագիտական ներկայացուցչություններին ՝ խորհուրդ տալով բնակչությանը չտրվել ապստամբության քարոզչությանը:, քանի որ Բուլղարիան պատրաստ չէր աջակցել դրան ։

Հին ռուսական Berdan և Krnka Հրացաններ, ինչպես նաև Mannlichers են մատակարարվում են Բուլղարիայի Սկոպյեում հաջորդող պնդմամբ համար ավելի արագ արագ կրակի Բուլղարական բանակը սպա Բորիս Sarafov : Իր հուշերում Սարաֆովը նշում է, որ բուլղարական բանակից զենք գնելու համար միջոցների հիմնական աղբյուրը գալիս էր Միսս Սթոունի առևանգումը, ինչպես նաև Եվրոպայում շփումները։

Իլինդենի ապստամբություն 

Անարխիստ հեղինակ Գեորգի Խաձիևը արձանագրել է ապստամբության ամսաթվերի և մանրամասների մասին պատմությունը, որը թարգմանել է Ուիլ Ֆերտը։ Հուլիսի 28-ին հաղորդագրությունը ուղարկվեց հեղափոխական շարժումներին, չնայած գաղտնիքը պահվում էր մինչև վերջին պահը։ Ապստամբությունը սկսվեց օգոստոսի 2-ի գիշերը և ընդգրկեց մեծ շրջաններ Բիթոլայում և դրա շրջակայքում, ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի հարավ-արևմուտքում և Հունաստանի հյուսիսային մասերից։ Այդ գիշեր և հաջորդ առավոտյան Կրուսևո քաղաքը հարձակման ենթարկվեց և գրավվեց 800 ապստամբների կողմից։ Միևնույն ժամանակ, եռօրյա մարտերից հետո, որին հաջորդում էր օգոստոսի 5-ին սկսված պաշարումը, Սմիլևո քաղաքը գրավվեց ապստամբների կողմից։ Կաստորիայի մոտակայքում գտնվող Կլեյսուրա քաղաքը ապստամբները գրավեցին օգոստոսի 5-ին։ Օգոստոսի 14-ին, Նիկոլա Պուշկարովի ղեկավարությամբ, Սկոպյեի մերձակայքում գտնվող որոշ խմբավորումներ հարձակվեցին ռազմական գծի վրա և ռելսերից դուրս եկան։ Ռազլոգում բնակչությունը միացավ ապստամբությանը։ Սա ավելի արևելք էր ՝ Պիրին Մակեդոնիայում, ներկայիս Բուլղարիայում։

Օգոստոսի 4-ին, Նիկոլա Կարևի ղեկավարությամբ, ստեղծվել էր տեղական վարչակազմ, որը կոչվում էր Կրուշևոյի հանրապետություն ։ Այդ նույն օրը և հաջորդ օրը թուրքական զորքերը անհաջող փորձեր կատարեցին հետ վերցնել Կրուշևոն։ Օգոստոսի 12-ին, Սլիվայի ճակատամարտից հետո, 3500 օսմանցի զինվորներից բաղկացած  ուժը հետ գրավեց և այրեց Կրուշևոն։ Այն ապստամբները պահում էին ընդամենը տաս օր։ Կլեյսուրան վերջապես գրավվեց օսմանցիների կողմից օգոստոսի 27-ին 

Ներգրավված այլ շրջաններից էին Օխրիդը, Ֆլորինան և Կիշևոն ։ Սալոնիկի շրջանում գործողությունները շատ ավելի սահմանափակ էին և առանց տեղական մեծ ներգրավվածության, ինչը մասամբ պայմանավորված էր Մակեդոնիայի ներքին հեղափոխական կազմակերպության (IMRO) խմբակցությունների միջև տարաձայնությունների պատճառով։ Ապստամբություն չի եղել նաև Պրիլեպի տարածքում ՝ անմիջապես Բիթոլայից դեպի արևելք։

Պատճառն այն է, որ ապստամբությունը ռազմավարականորեն ընտրվեց Բիտոլայի վիլայեթում և Մակեդոնիայի ավելի լայն հարավ-արևմտյան շրջանում, պայմանավորված էր նրանով, որ այն գտնվում էր Բուլղարիայից ամենահեռու հեռավորության վրա ՝ փորձելով ցույց տալ Մեծ տերություններին, որ ապստամբությունը զուտ մակեդոնական է։ բնույթն ու երևույթը։ IMARO- ի հիմնադիրներից մեկի ` Պետար Պոպարսովի կարծիքով, Բուլղարիայից հեռավորություն պահպանելու գաղափարը կայանում էր նրանում, որ դրա միջամտության ցանկացած կասկած կարող էր վնասել երկու կողմերին` Բուլղարիային և կազմակերպությանը։ Փաստորեն ապստամբությունը շուտով տարածվեց Կոսովոյի, Սալոնիկի և Ադրիանուպոլսի հարակից վիլայեթներում (Թրակիայում)։

Կրաստովդենի ապստամբություն 

 Աշխարհազորայինները ակտիվ է տարածաշրջանում Serres գլխավորությամբ Յանե Sandanski և ապստամբած ջոկատի բարձրագույն կոմիտեի, անցկացրել են մեծ թուրքական ուժ. Այս գործողությունները սկսվել են Խաչվերացի տոնի օրը (բուլղարերենով ՝ Կրաստովդեն, սեպտեմբերի 27) և չեն ներգրավել տեղի բնակչությանը, ինչպես մյուս շրջաններում, և լավ էին գտնվում Մոնաստիրից արևելք և Թրակիայից արևմուտք։

1903-ի ապստամբությունն ընդգրկող տարածքներում ալբանացի գյուղացիները գտնվում էին իրավիճակում ՝ հայտնվելով IMRO- ի četas- ի սպառնալիքի տակ կամ հավաքագրվելով օսմանյան իշխանությունների կողմից ՝ ապստամբությունը դադարեցնելու համար։

Կերպարանափոխություն Ապստամբություն 

Ըստ Խաձիևի, Թրակիայում ապստամբության հիմնական նպատակը ապստամբություններին աջակցելն էր ՝ դեպի արևմուտք, ներգրավելով թուրքական զորքերը և թույլ չտալով նրանց տեղափոխվել Մակեդոնիա։ Գործողություններից շատերը դիվերսիոն բնույթ էին կրում, չնայած մի քանի գյուղեր վերցվել էին, և մոտ 20 օր անցկացվել էր Ստրանձայի շրջանը։ Սա երբեմն կոչվում է Ստրանջայի հանրապետություն կամ Ստրանժա կոմունա, բայց ըստ Խաձիևի, Թրակիայի շրջանում պետական իշխանության մասին երբեք հարց չի առաջացել։

 Ին առավոտյան օգոստոսի 19-հարձակումներ կատարվել են գյուղերի ողջ տարածաշրջանում, այդ թվում, Vasiliko (այժմ Tsarevo ), Stoilovo (մոտ Malko Tarnovo ), և գյուղերում Edirne.
 Օգոստոսի 21-ին պայթեցվեց Իգնեադայի նավահանգստի փարոսը։
 Սեպտեմբերի 3-ի մոտակայքում ուժեղ օսմանյան ուժերը սկսեցին վերահաստատել իրենց վերահսկողությունը։
 Սեպտեմբերի 8-ին թուրքերը վերականգնել էին վերահսկողությունը և մռնչում էին։

Ռոդոպի լեռների ապստամբություն 
Ռոդոպի լեռներում, Արևմտյան Թրակիայում, ապստամբությունն արտահայտվեց միայն որոշ չետաների դիվերսիաներով Սմոլյանի և Դեդեագաչի շրջաններում։

Հետևանքներ 

Օսմանյան թուրքերի արձագանքը ապստամբություններին ճնշող ուժ էր։ Ապստամբների միակ հույսը դրսի միջամտությունն էր, և դա երբեք քաղաքականապես իրագործելի չէր։ Իրոք, չնայած բուլղարական շահերը գերադասվում էին գործողություններով, բուլղարական կառավարությունն ինքն իրենից պահանջվում էր ապստամբություններից առաջ անվանել մակեդոնացի ապստամբ խմբավորումները և ձգտում էր ձերբակալել նրանց ղեկավարներին։ Սա Ռուսաստանի հետ դիվանագիտության պայման էր։  Օսմանյան կայսրության թուլացումը զբաղվեց անկայունությամբ `վրեժ լուծելով ապստամբներին աջակցած տեղական բնակչությունից։ Ռազմական արշավների ընթացքում զոհերը համեմատաբար փոքր էին, բայց դրանից հետո հազարավոր մարդիկ սպանվեցին, մահապատժի ենթարկվեցին կամ անօթևան մնացին։ Պատմաբան Բարբարա lavելավիչը գնահատում է, որ մոտ ինը հազար տուն է ավերվել   և արտադրվեցին հազարավոր փախստականներ։ Գեորգի Խաձիևի խոսքով ՝ այրվել է 201 գյուղ և 12 400 տուն, զոհվել 4694 մարդ, մոտ 30 000 փախստականներ փախել են Բուլղարիա։

Սեպտեմբերի 29-ին Ապստամբության Գլխավոր շտաբը Բուլղարիայի կառավարությանը ուղարկեց N 534 նամակը ՝ խնդրելով անհապաղ զինված միջամտություն.«Գլխավոր շտաբը գտնում է, որ բուլղարական հարգարժան կառավարության ուշադրությունը բուլղարացի ազգի համար աղետալի հետևանքների վրա դնելու իր պարտականությունն է համարում, եթե նա այստեղ իր ծննդյան եղբայրների հանդեպ իր պարտքը չկատարի տպավորիչ և ակտիվ կերպով, հանգամանքների ուժը և վտանգը, որը սպառնում է համաբուլղարական հայրենիքին - պատերազմի միջոցով » Դեռևս Բուլղարիան ի վիճակի չէր զորքեր ուղարկել Մակեդոնիայում և Ադրիանուպոլսում (Թրակիա) ապստամբ բուլղարացիներին փրկելու։ Երբ IMARO- ի ներկայացուցիչները հանդիպեցին Բուլղարիայի Վարչապետ Ռաչո Պետրովին, նա նրանց ցույց տվեց Սերբիայի, Հունաստանի և Ռումինիայի վերջնագրերը, որոնք նա ստացել էր և տեղեկացրեց նրան, որ այդ երկրները աջակցում են Թուրքիային, եթե Բուլղարիան միջամտեր ապստամբներին աջակցելուն։ Հոկտեմբերի սկզբին տեղի ունեցած ժողովում ապստամբ ուժերի գլխավոր շտաբը որոշեց դադարեցնել հեղափոխական բոլոր գործողությունները և ուժերը, բացառությամբ կանոնավոր զինված խմբավորումների, լուծարեց։ Ապստամբությունից հետո IMARO- ն ավելի ուժեղ կապվեց գերակշռողների հետ և Բուլղարիայի կողմից հեգեմոնիա նպատակադրելու հետ։  Ապստամբությունների վայրագությունն ու հաշվեհարդարները վերջապես արձագանքեցին արտաքին աշխարհի կողմից։ Հոկտեմբերին Ավստրո-Հունգարացի Ֆրանց Joseph ոզեֆը և Ռուսաստանի Դաշնության Նիկոլայ Երկրորդը հանդիպեցին Մյուրցստեգում և հովանավորեցին բարեփոխումների Մյուրցշտեգ ծրագիրը, որը նախատեսում էր Մակեդոնիայի շրջանի արտաքին ոստիկանություն, զոհերի ֆինանսական փոխհատուցում և տարածաշրջանում էթնիկական սահմանների հաստատում։  Բարեփոխումները քիչ գործնական արդյունքի հասան ՝ բացի ճգնաժամին ավելի մեծ տեսանելիություն տալուց։ Հունաստանի, Սերբիայի, Բուլղարիայի և քաղաքական ինքնավարության տեղական փաստաբանների մրցակցային նկրտումների հարցը չի լուծվել, և էթնիկ սահմաններ հասկացությունն արդյունավետորեն հնարավոր չէ իրականացնել։ Համենայն դեպս, այդ մտահոգությունները շուտով ստվերվեցին 1908-ի երիտթուրքական հեղափոխության և դրան հաջորդած Օսմանյան կայսրության լուծարման արդյունքում։

Հետագա պատմությունը 

1912 և 1913 թվականների Բալկանյան պատերազմները հետագայում բաժանեցին Մակեդոնիան և Թրակիան։ Սերբիան հյուսիսում վերցրեց Մակեդոնիայի մի մասը, որը մոտավորապես համապատասխանում է Հյուսիսային Մակեդոնիային ։ Հունաստանը հարավում տարավ Էգեյան Մակեդոնիան, իսկ Բուլղարիան կարողացավ միայն հյուսիս-արևելքում ձեռք բերել մի փոքր տարածք ՝ Պիրինյան Մակեդոնիա ։  Օսմանցիներին հաջողվեց պահպանել Էդիրնեի շրջանը, որտեղ Օսմանյան կայսրության կողմից ամբողջ թրակիական բուլղարական բնակչությունը ենթարկվեց ամբողջական էթնիկական մաքրման ։  Թրակիայի մնացած մասը բաժանվել էր Բուլղարիայի, Հունաստանի և Թուրքիայի միջև Առաջին համաշխարհային պատերազմից և հունա-թուրքական պատերազմից հետո ։ Տեղի բուլղարացի քաղաքական և մշակութային գործիչների մեծ մասը հետապնդվել կամ վտարվել է Մակեդոնիայի և Թրակիայի սերբական և հունական հատվածներից, որտեղ վերացվել էին Բուլղարիայի էկզարքայության բոլոր կառույցները։ Հազարավոր մակեդոնական սլավներ մեկնել են Բուլղարիա ՝ միանալով դեռ ավելի մեծ հոսքին Էգեյան ավերված Մակեդոնիայից, որտեղ հույները այրեցին Կիլկիսը ՝ բուլղարական քաղաքականության և մշակույթի կենտրոնը, ինչպես նաև Հունաստանի Սերրեսը և Դրաման ։ Բուլղարերենը (ներառյալ մակեդոնական սլավոնական բարբառները) արգելվում էր, և դրա գաղտնի օգտագործումը, երբ հայտնաբերվում էր, ծաղրվում կամ պատժվում էր։ Ներքին մակեդոներեն-Ադրիանուպոլիս Յեղափոխական կազմակերպությունը աջակցում է բուլղարական բանակի ընթացքում Բալկանյան պատերազմների և համաշխարհային պատերազմի հետո հետընտրական համաշխարհային պատերազմի I պայմանագրի Neuilly, համակցված մակեդոներեն-Adrianopolitan հեղափոխական շարժումը բաժանվել երկու առանձին կանգնած կազմակերպությունների ներքին Thracian Յեղափոխական կազմակերպություն և ներքին Մակեդոներեն Հեղափոխական կազմակերպությունը և շարունակեց իր պայքարը սերբական և հունական վարչակարգերի դեմ հետագա ժամանակահատվածում ՝ 1934 թվականներին։

IMRO- ն փաստացի լիովին վերահսկում էր բուլղարական Պիրին Մակեդոնիան (ժամանակի Պետրիչի շրջանը) և գործում էր որպես «պետություն պետության մեջ», որն օգտագործում էր որպես Հարավսլավիայի և Հունաստանի դեմ հարվածային և հարձակվողական հենակետ։ IMRO- ն սկսեց չեթի կոչված խմբերը ուղարկել Հունական և Հարավսլավիայի Մակեդոնիա `պաշտոնյաներին սպանելու և ճնշված բնակչության ոգին բորբոքելու համար:

1922-ի վերջին Հունաստանի կառավարությունը սկսեց մեծ թվով բուլղարացիների վտարել Արևմտյան Թրակիայից Բուլղարիա և Ներքին Թրակիական հեղափոխական կազմակերպության (ITRO) գործունեությունը վերածվեց բացահայտ ապստամբության։ Ի վերջո կազմակերպությունը լիակատար վերահսկողություն ստացավ Բուլղարիայի սահմանի երկայնքով գտնվող որոշ շրջանների վրա։ 1923-ի ամռանը բուլղարացիների մեծամասնությունն արդեն տեղափոխվել էր Բուլղարիա։ Չնայած ITRO- ի ջոկատները շարունակում էին պարբերաբար ներթափանցել Արևմտյան Թրակիա, կազմակերպության գործունեության հիմնական առանցքն այժմ տեղափոխվեց Բուլղարիա տեղափոխվող փախստականների պաշտպանությունը։ IMRO- ի և ITRO- ի մշտական սպանություններն ու սպանությունները արտասահմանում 1934 թ.-ի մայիսի 19- ի հեղաշրջումից հետո բուլղարացի զինվորականների մեջ դրդեցին որոշներին `վերահսկողություն հաստատել և կոտրել կազմակերպությունների իշխանությունը։

Ամանակակից պատմություն 

Հետագա պատմաբանների ապստամբությունների նկարագրությունը հաճախ արտացոլում է շարունակական ազգային նկրտումները։ Հյուսիսային Մակեդոնիայից ժամանած պատմաբանները նրանց ընկալում են որպես անկախ պետության քայլի մի մաս, որը վերջապես ձեռք է բերել իրենց նոր ազգի կողմից։ Իրականում, շատ քիչ պատմական շարունակականություն կա ապստամբություններից դեպի ժամանակակից պետություն, բայց մակեդոնական աղբյուրները հակված են ընդգծելու քաղաքական ինքնավարության վաղ նպատակները, երբ ստեղծվեց IMARO: Գերակշռող խմբակցությունը պնդում էր, որ ապստամբությունները տեղի ունենան 1903-ի ամռանը, մինչդեռ ձախ թևը վիճում էր ավելի շատ ժամանակ և ավելի շատ պլանավորում։ Բուլղարիայից պատմաբանները շեշտում են ապստամբների անկասկած բուլղարական բնույթը, բայց հակված են նսեմացնել քաղաքական ինքնավարության այն քայլերը, որոնք մինչ ապստամբությունները կազմում էին IMARO կազմակերպության մի մասը: Արևմտյան պատմաբանները հիմնականում նշում են Իլինդենի ապստամբությունը, որը նշում է ապստամբության սկսվելու ամսաթիվը։ Բուլղարիայում ավելի տարածված է անդրադառնալ Իլինդեն-Պրեոբրաժենիե ապստամբությանը ՝ հավասար կարգավիճակ տալով Սև ծովի Բուլղարիայի ափին մոտ գտնվող Պրեոբրաժենիեում սկսված գործողություններին և սահմանափակելով Մակեդոնիայի տարածաշրջանի վրա անտեղի ուշադրությունը։ Որոշ աղբյուրներ դրանք ճանաչում են որպես երկու կապված, բայց հստակ ապստամբություն, և անվանում են Իլինդենի ապստամբություն և Պրեոբրաժենիեի ապստամբություն ։ Բուլղարական աղբյուրները հակված են շեշտը դնել ԻՄԱՐՈ-ի ներսում Բուլղարիայի հետ հեգեմոնիայի հասնելու ուղղությամբ կատարվող քայլերի վրա, ինչպես պաշտպանում են գերակշռողներն ու աջ թևերը:

Իլինդենի ապստամբության առաջնորդները Հյուսիսային Մակեդոնիայում նշվում են որպես հերոսներ։ Նրանք համարվում են Մակեդոնիայի հայրենասերներ և Մակեդոնիայում Մակեդոնիայի անկախության մղման հիմնադիրներ: անունները IMARO հեղափոխականների, ինչպիսիք Գոցե Դելչևի, Pitu guli, Dame Gruev և Յանե Sandanski ընդգրկվել է հիմնի Սոցիալիստական Հանրապետության Մակեդոնիայի Դենեշ nad Makedonija ( «այսօր ավելի Մակեդոնիա»)։ Առաջնորդների անուններով քաղաքներ կան ինչպես Բուլղարիայում, այնպես էլ Հյուսիսային Մակեդոնիայում։ Այսօր, օգոստոսի 2-ը Հյուսիսային Մակեդոնիայում ազգային տոն է, որը հայտնի է որպես Հանրապետության օր  որը այն համարում է նոր ժամանակներում իր առաջին պետականության ամսաթիվը։ Դա նաև այն ամսաթիվն է, երբ 1944 թ. ՄՍՀՄ- ում հռչակվեց Մակեդոնիայի Republic ողովրդական Հանրապետություն `որպես Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային Հանրապետության հիմնադիր հանրապետություն։ ASNOM միջոցառումն այժմ կոչվում է «Երկրորդ Իլինդեն» Հյուսիսային Մակեդոնիայում, չնայած որ 1903-ի իրադարձություններին ուղղակի կապ չկա։ Բուլղարիայում Իլինդենի և Պրեոբրաժենիեի ապստամբության օրերը, որպես ապստամբության տարեդարձներ, նշվում են տեղական մակարդակում, առաջին հերթին Պիրինի Մակեդոնիայի և Հյուսիսային Թրակիայի շրջաններում:

Հակասություններ 
Բուլղարիայում և Հյուսիսային Մակեդոնիայում կողմերի միջև երկար տարաձայնություններ են եղել ապստամբների էթնիկ պատկանելության վերաբերյալ։ Մակեդոնացի պատմաբանների և քաղաքական գործիչների մեծամասնության կարծիքն այն է, որ Պրեոբրաժենիեի ապստամբությունը բուլղարական ապստամբություն էր, որը կապված չէր Իլինդենի հետ, որը կազմակերպել էին մակեդոնացիները ։ Այնուամենայնիվ, Մակեդոնիայի պատմական կրթաթոշակների և քաղաքական էլիտաների մի մասը դժկամությամբ է ընդունել խռովարարների բուլղարական էթնիկական բնույթը։ Կրստե Միսիրկովը, որը Հյուսիսային Մակեդոնիայում համարվում է 20-րդ դարի սկզբի մակեդոնական ազգայնականության ամենահայտնի կողմնակիցներից մեկը, իր մակեդոնական գրքում «Մակեդոնական հարցերը» (1903) նշում է, որ ապստամբությունը սատարում և իրականացնում էր հիմնականում Մակեդոնիայի սլավոնական մասը։ բնակչություն, որն ուներ բուլղարական ազգային ինքնություն ։

Բուլղարիայում գերիշխող տեսակետն այն է, որ այդ ժամանակ ապստամբությունների բոլոր շրջաններում գերակշռում էին մակեդոնացի և թրակիացի բուլղարացիները, և որ մակեդոնական էթնոսը դեռ գոյություն չունի։ Ավելին, IMRO- ի առաջին անունն էր «Բուլղարական Մակեդոներեն-Ադրիանապոլիս հեղափոխական կոմիտեներ»։ Սկզբնապես նրա անդամակցությունը սահմանափակված էր միայն բուլղարացիների համար։ Այն ակտիվ էր ոչ միայն Մակեդոնիայում, այլև Թրակիայում ։ Քանի որ նրա վաղ անվանումն ընդգծում էր կազմակերպության բուլղարական բնույթը ՝ Թրակիայի և Մակեդոնիայի բնակիչներին կապելով Բուլղարիայի հետ, այդ փաստերը դեռևս դժվար է բացատրել մակեդոնական պատմագրությունից։ Նրանք ենթադրում են, որ Օսմանյան շրջանում IMRO հեղափոխականները չեն տարբերակել «մակեդոնացիները» և «բուլղարացիները»։ Ավելին, ինչպես վկայում են իրենց իսկ գրվածքները, նրանք հաճախ իրենց և իրենց հայրենակիցներին տեսնում էին որպես «բուլղարացիներ» և գրում էին բուլղարերենի ստանդարտ լեզվով։ Պետք է նաև նշել, որ բուլղարացի պաշտոնյաների համատեղ գործողությունների և Իլինդենի ապստամբության տոնակատարության որոշ փորձեր մերժվել են մակեդոնական կողմից `որպես անընդունելի։

Այնուամենայնիվ, 2017-ի օգոստոսի 2-ին Բուլղարիայի վարչապետ Բոյկո Բորիսովը և նրա մակեդոնացի գործընկեր Zoորան Zaevաևը ծաղկեպսակներ դրեցին Գոցե Դելչևի գերեզմանին ` Իլինդեն -Պրեոբրաժենիե ապստամբության 114-ամյակի կապակցությամբ, նախորդ օրվանից հետո, երկուսն էլ ստորագրել են հարևան պետությունների միջև բարեկամության և համագործակցության պայմանագիր։ Պայմանագիրը նաև կոչ է անում ստեղծել հանձնաժողով Բուլղարիայի և Մակեդոնիայի « ընդհանուր պատմությունը օբյեկտիվորեն վերանայելու » համար և նախատեսում է, որ երկու երկրները միասին նշելու են իրենց ընդհանուր պատմության իրադարձությունները։

Պատիվ

Բուլղարիայում 

 Ապստամբության անունով է կոչվել Բլագոևգրադի նահանգի Ստրումյանի մունիցիպալիտետի Իլինդենցի գյուղը
 Ապստամբության անունով է կոչվել Բուրգաս նահանգի Ռուեն համայնքի Պրեոբրաժենցի գյուղը
 Ilinden գյուղ է Hadzhidimovo քաղաքապետարանի, ի Բլագոևգրադում մարզի անվանվել է ապստամբության
 Ilinden, Սոֆիա է թաղամաս Սոֆիայում, որը գտնվում է արևմտյան մասերում քաղաքի անվան ապստամբության
 OMO Ilinden-Pirin, էթնիկ մակեդոնական կազմակերպություն Բուլղարիայում
 Իլինդենը (կազմակերպություն) վետերան ապաքաղաքական կազմակերպություն էր, որը ստեղծվել էր Մակեդոնիայից բուլղարացի փախստականների կողմից։

Հյուսիսային Մակեդոնիայում 

 Իլինդենի քաղաքապետարան, Սկոպյեի մարզում
 Իլինդեն, Իլինդենի քաղաքապետարանի նստավայր
 Իլինդենը « Պելիստեր» ազգային պարկի Բաբա լեռան գագաթն է 
 FK Ilinden 1955 Bašino, ֆուտբոլային ակումբ Վելեսի մոտակայքում
 FK Ilinden Skopje, ֆուտբոլային ակումբ Իլինդեն գյուղում

Այլուր 

 Անտարկտիդայում գտնվող Հարավային Շեթլենդյան կղզիների Գրինվիչ կղզում գտնվող Իլինդենի գագաթը կոչվում է ապստամբության անունով

Ծանոթագրություններ 

20-րդ դարի ապստամբություններ
20-րդ դարը Հյուսիսային Մակեդոնիայում