Գունավոր պլան

Գունավոր պլան (պորտ.՝ Plano Collor),  տնտեսական բարեփոխումների և գնաճի կայունացման ծրագրերի հավաքածուի անվանում, որոնք իրականացվել են Բրազիլիայում Ֆերնանդո Կոլոր դե Մելլոյի նախագահության ժամանակ՝ 1990 թվականից 1992 թվականներին։ Ծրագիրը պաշտոնապես կոչվել է Նոր Բրազիլիայի պլան             (պորտուգալերեն՝ Plano Brasil Novo), սակայն այն սերտորեն կապված է անձամբ Կոլորի հետ, և «Plano Collor»-ը դարձել է դրա փաստացի անվանումը։

Collor plan-ը համակցում էր հարկաբյուջետային և առևտրի ազատականացումը գնաճի կայունացման արմատական միջոցառումների հետ։ Գնաճի հիմնական կայունացումը զուգակցվել է արդյունաբերական և արտաքին առևտրի բարեփոխումների ծրագրի՝ արդյունաբերական և արտաքին առևտրի քաղաքականության  (պորտուգալերեն՝ Política Industrial e de Comércio Exterior), ավելի հայտնի որպես PICE, և մասնավորեցման ծրագրի, որը կոչվում է «Ազգային սեփականաշնորհման ծրագիր» (պորտուգալ. Programa Nacional de Desestatização), ավելի հայտնի որպես PND:

Ծրագրի տնտեսական տեսությունը նախկինում ներկայացրել էին տնտեսագետներ Զելիա Կարդոսո դե Մելլոն, Անտոնիո Կանդիրը, Ալվարո Զինին և Ֆաբիո Ջամբիագին։ Իրականացվելիք իրական ծրագիրը գրվել է Անտոնիո Քանդիրի և տնտեսագետներ Իբրահիմ Էրիսի, Վենիլթոն Տադինիի,  Լուիս Օտավիո դա Մոտա Վեյգանի, Էդուարդո Տեյշեյրան և Ժոաո Մայանի կողմից։

Ծրագրի մասին հայտարարվել է 1990 թվականի մարտի 16-ին՝ Կոլորի երդմնակալությունից մեկ օր անց։ Նրա նախատեսված քաղաքականությունը ներառում էր․
 Գոյություն ունեցող արժույթի՝ Cruzado Novo-ի փոխարինումը Cruzeiro-ի հավասարաչափ փոխարժեքով (Cr$1.00 = NCz$1.00),
 Մասնավոր ակտիվների 80%-ի սառեցում 18 ամսով (գերակշռող գնաճի տեմպերի ստացում՝ գումարած 6% տոկոսադրույքը սառեցման ժամանակ),
 Բոլոր ֆինանսական գործարքների համար չափազանց բարձր հարկ,
 Հարկերի ինդեքսավորում,
 Ֆիսկալ խթանների մեծ մասի վերացում,
 Կոմունալ ծառայությունների կողմից գների բարձրացում,
 Լողացող փոխարժեքի ընդունում,
 Աստիճանական տնտեսական բացում արտաքին մրցակցության համար,
 Աշխատավարձերի և գների ժամանակավոր սառեցում,
 Մի քանի պետական գերատեսչությունների ոչնչացում՝ ավելի քան 300,000 պետական աշխատողների կրճատման պլաններով,
 Սեփականաշնորհման խթան և տնտեսական ապակարգավորման սկիզբ։

Գնաճի կայունացման պլաններ 
Գնաճի կայունացման երեք առանձին պլաններ իրականացվեցին Կոլորի իշխանության երկու տարիների ընթացքում։ Առաջին երկուսը` Գունավոր պլաններ I և II, գլխավորում էր ֆինանսների նախարար Զելյա Կարդոսո դե Մելլոն։ 1991 թվականի մայիսին Զելյային փոխարինեց Մարսիլիո Մարկես Մորեյրան, ով իրականացրեց համանուն ծրագիր՝ Marcílio Plan (պորտուգալերեն՝ Plano Marcílio)։

Գունավոր պլան I 
Բրազիլիան մի քանի տարի տուժել է հիպերինֆլյացիայի պատճառով. 1989 թվականին՝ Կոլորի պաշտոնավարման մեկ տարուց առաջ, միջին ամսական գնաճը կազմել է 28,94%։  Գունավոր պլանը ձգտում էր կայունացնել գնաճը՝ «սառեցնելով» պետական պարտավորությունները (օրինակ՝ ներքին պարտքը) և  սահմանափակել դրամական հոսքերը՝ իներցիոն գնաճը կասեցնելու նպատակով։

Սառեցումը առաջացրեց առևտրի և արդյունաբերության արտադրանքի կտրուկ կրճատում։ Դրամական զանգվածի 30%-ից ՀՆԱ-ի 9%-ի նվազմամբ գնաճի մակարդակը մարտի 81%-ից իջել է մինչև 9%՝ հունիսին։ Կառավարությունը կանգնած էր երկու ընտրության առաջ․ նրանք կարող էին կա՛մ պահել սառեցումը կամ վտանգել տնտեսական ակտիվության նվազման հետևանքով առաջացած ռեցեսիան, կա՛մ նորից դրամայնացնել տնտեսությունը՝ «ապասառեցնելով» փողի հոսքը և վտանգել գնաճի վերադարձը։

Տնտեսության արագ, անվերահսկելի վերամոնետիզացիան համարվել է գնաճը զսպելու նախկին տնտեսական կայունացման ծրագրերի ձախողման պատճառ։ Գույնի կառավարությունը պետք է «զսպի» վերադրամայնացումը՝ գնաճը ցածր պահելու համար։ Դա անելու համար այն կարող է օգտագործել տնտեսական գործիքների լայն համադրություն՝ ազդելու վերադրամայնացման արագության վրա, ինչպիսիք են հարկերը, փոխարժեքները, փողի հոսքը, վարկը և տոկոսադրույքները։

Ծրագրի իրականացումից հետո հաջորդ մի քանի ամիսների ընթացքում գնաճը շարունակեց աճի միտումը։ 1991 թվականի հունվարին, պլանի մեկնարկից ինը ամիս անց, այն կրկին բարձրացավ մինչև ամսական 20%։

Գնաճը վերահսկելու Plano Color I-ի ձախողումը և՛ քեյնսյան, և՛ մոնետարիստ տնտեսագետների կողմից վերագրվում է Գունավոր կառավարության՝ տնտեսության վերամոնետիզացումը վերահսկելու ձախողմանը։ Կառավարությունը բացել էր մի քանի «սողանցք», որոնք նպաստում էին դրամական հոսքերի ավելացմանը։ Հարկերը և այլ պետական օրինագծերը, որոնք թողարկվել են մինչև սառեցումը, կարող էին վճարվել հին Cruzado-ի հետ՝ ստեղծելով «իրացվելիության սողանցք», որն ամբողջությամբ շահագործվում էր մասնավոր հատվածի կողմից։  Կառավարության կողմից բացվել են մի շարք անհատական բացառություններ տնտեսության առանձին հատվածների համար, ինչպիսիք են թոշակառուների խնայողությունները և կառավարության աշխատավարձի «հատուկ ֆինանսավորումը»։  Քանի որ կառավարությունը ավելի ու ավելի շատ բացառություններ էր թողարկում իրացվելիության տրամադրման վերաբերյալ, դրանք հետագայում կոչվեցին փոքր ծորակներ (պորտուգալերեն՝ torneirinhas)։

Ըստ Կառլոս Էդուարդո Կարվալոյի՝ Սան Պաուլոյի պապական կաթոլիկ համալսարանի տնտեսագիտության բաժնից․ Գույնի պլանն ինքնին սկսեց ձևավորվել նորընտիր նախագահի խորհրդականների կողմից 1989 թվականի դեկտեմբերի վերջին՝ ընտրությունների երկրորդ փուլի հաղթանակից հետո։ Վերջնական նախագծի վրա, հավանաբար, մեծ ազդեցություն է ունեցել այն փաստաթուղթը, որը քննարկվել է PMDB կուսակցության թեկնածու Ուլիսես Գիմարեսի խորհրդականների, իսկ ավելի ուշ՝ PT կուսակցության թեկնածու Լուիս Ինասիո Լուլա դա Սիլվայի խորհրդականների կողմից՝ համընդհանուր ընտրությունների և երկրորդ փուլի միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Չնայած իրենց ընդհանուր տնտեսական ռազմավարությունների տարբերություններին, այս մրցակից թեկնածուները չկարողացան մշակել իրենց սեփական կայունացման քաղաքականությունը 1989 թվականի երկրորդ կիսամյակի ընթացքում գների արագ աճի և հիպերինֆլյացիայի վտանգի ժամանակ։ Իրացվելիությունը արգելափակելու առաջարկը ծագել է ակադեմիական բանավեճից և դրվել նախագահական հիմնական թեկնածուների վրա։

Ի վերջո, կառավարությունը չկարողացավ կրճատել ծախսերը՝ նվազեցնելով վերոհիշյալ գործիքներից շատերի օգտագործման իր հնարավորությունները։  Պատճառները տատանվում էին՝ սկսած առանձին նահանգների հետ բաշխվող դաշնային հարկային եկամուտների ավելացումից մինչև 1988 թվականի Բրազիլիայի Սահմանադրության մեջ պետական աշխատողների համար «աշխատանքի կայունության» դրույթը, որը կանխեց չափի կրճատումը, ինչպես հայտարարվել էր ծրագրի սկզբում։  Սա արդարացրեց այնպիսի տնտեսագետների, ինչպիսիք են Լուիս Կառլոս Բրեսեր-Պերեյրան և Մարիո Հենրիկե Սիմոնսենը, երկուսն էլ նախկին ֆինանսների նախարարները, ովքեր պլանի սկզբում կանխատեսել էին, որ կառավարության ֆինանսական իրավիճակը անհնարին կդարձնի ծրագրի աշխատանքը։

Գունավոր պլան II 

Երկրորդ Color Plan-ը տեղի ունեցավ 1991 թվականի հունվարին։  Այն ներառում էր գների նոր սառեցում և մեկ գիշերվա տոկոսադրույքի փոխարինում նոր ֆինանսական գործիքներով, որոնք իր եկամտաբերության հաշվարկում ներառում էին ինչպես մասնավոր, այնպես էլ դաշնային թղթերի ակնկալվող դրույքաչափերը։

Պլանին հաջողվեց ապահովել գնաճի միայն կարճաժամկետ անկում, և այն նորից սկսեց բարձրանալ 1991 թվականի մայիսին։

Մարսիլիո պլան 

1991 թվականի մայիսի 10-ին Զելիային ֆինանսների նախարարի պաշտոնում փոխարինեց Մարսիլիո Մարկես Մորեյրան՝ Ջորջթաունում կրթություն ստացած տնտեսագետը, ով իր թեկնածությունն առաջադրելու պահին ԱՄՆ-ում Բրազիլիայի դեսպանն էր։

Մարսիլիոյի ծրագիրը համարվում էր ավելի աստիճանական, քան իր նախորդները՝ օգտագործելով բարձր տոկոսադրույքների և սահմանափակող հարկաբյուջետային քաղաքականության համադրությունը։  Միևնույն ժամանակ, գներն ազատականացվեցին, և Պեդրո Մալանի հետ համատեղ, Արժույթի միջազգային հիմնադրամից 2 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի վարկ տրամադրվեց, որն ապահովված էր ներքին արժութային պահուստներն ապահովելու համար։

Marcílio Plan-ի ընթացքում գնաճի տեմպերը պահպանվել են հիպերինֆլյացիոն մակարդակներում։  Մարսիլիոն ֆինանսների նախարարությունը թողեց իր իրավահաջորդ Գուստավո Կրաուզեին 1992 թվականի հոկտեմբերի 2-ին։  Նախագահ Ֆերնանդո Կոլոր դե Մելլոն Կոնգրեսի կողմից իմփիչմենթի էր ենթարկվել չորս օր առաջ՝ 1992 թվականի սեպտեմբերի 28-ին,  առևտրային սխեմայի մեջ կոռուպցիայի ազդեցության մեղադրանքով, ինչը նշանավորեց հիպերինֆլյացիային դադարեցնելու իր կառավարության փորձերի ավարտը։

Marcílio Plan-ի ավարտից մինչև հաջորդ «անվանված» պլանի՝ Plano Real-ի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում գնաճը շարունակեց աճել՝ 1994 թվականի հունիսին հասնելով 48%-ի։

Արդյունաբերական և արտաքին առևտրի քաղաքականություն (PICE) 

Գունավոր պլանին զուգահեռ գործում էր PICE ծրագիրը, որը նպատակ ուներ ինչպես բարձրացնել իրական աշխատավարձերը, այնպես էլ խթանել տնտեսական բացությունն ու առևտրի ազատականացումը։

Ընտրված քաղաքականությունը ներառում էր սակագների աստիճանական իջեցում (որոշ առանցքային ճյուղերի ընտրովի պաշտպանությամբ), արտահանման ֆինանսավորման մեխանիզմը արտաքին առևտրի բանկի ստեղծման միջոցով (նման է ամերիկյան նախկին բանկին), մաքսատուրքերի նվազեցումը, հակահամաճարակային քաղաքականության կիրառումը, դեմպինգի մեխանիզմներ և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտների համար կառավարության կողմից առաջացած պահանջարկի օգտագործում։

Թղթի վրա PICE-ն ուներ թվացյալ հակասական նպատակներ՝ խթանել օտարերկրյա ընկերությունների մուտքը՝ միաժամանակ ավելացնելով տեղական նորարարությունը։

Կիրառական տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտի (IPEA) անկախ պետական վերլուծական կենտրոնի ավելի ուշ ուսումնասիրությունները պնդում էին, որ քաղաքականությունը, թվում էր, տվել է այդ հակասական էֆեկտը։ Տեղական արտադրությունը տեսավ որակի և արտադրողականության բարելավումներ՝ արտաքին մրցակցության պայմաններում, սակայն այն միաժամանակ զսպեց ներքին նորարարությունը՝ ներմուծվող տեխնոլոգիաների անսահմանափակ մրցակցության պատճառով։

Ազգային սեփականաշնորհման ծրագիր (PND) 

Մինչդեռ նախորդ սեփականաշնորհումները կառավարության կողմից իրականացվել էին 1980-ականներին, Կոլորի երդմնակալության ժամանակ մասնավորեցման ոչ մի լայնածավալ ծրագիր չէր փորձվել։  Վաթսունութ տարբեր ընկերություններ ավելացվել են PND-ին և նախատեսվում է մասնավորեցնել։ Ի տարբերություն ավանդական սեփականաշնորհման ծրագրերի, որոնք ձգտում էին ֆինանսավորել կառավարության դեֆիցիտը, PND-ն ուներ հայտարարված նպատակ՝ տրամադրել կառավարությանը միջոցներ, որոնցով նրանք կարող էին հետ գնել պետական պարտքը։ Պետական պարտատոմսերը մեծ քանակությամբ օգտագործվել են որպես արժույթ սեփականաշնորհված ընկերությունների համար վճարելու համար։

Ընդհանուր առմամբ, 1990-1992 թվականներին սեփականաշնորհվել է մոտ 18 ընկերություն՝ 4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ, հիմնականում պողպատի, պարարտանյութերի և նավթաքիմիական ոլորտներում։ PND-ը նաև վերջ դրեց կառավարության մի քանի մենաշնորհներին, որոնց սոցիալական հնարավոր բացասական ազդեցությունը ակնկալվում էր, որ կհակազդի աճող մրցակցությանը։ Ենթադրվում էր, որ այս աճող մրցակցությունը, որը բխում է վերոհիշյալ PICE քաղաքականությունից, նվազեցնում է օլիգոպոլիաների առաջացման հավանականությունը։

Տես նաեւ 
 Բրազիլիայի տնտեսական կայունացման պլանների ժամանակացույցը
 Բրազիլիայում տնտեսական ճգնաժամերի ցանկը

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
 Collor´s Official web site, The Collor Plan
 Collor´s Official web site, Did you know?

Բրազիլիա
Բրազիլիայի արժույթներ
Արժույթ
Տնտեսական ճգնաժամեր
Տնտեսական ճգնաժամ Բրազիլիայում
1990-ականների տնտեսական պատմություն