Տալլինի պատմություն

Տալլինի պատմություն, Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլին քաղաքի պատմություն, որը անկախ Էստոնիայի մայրաքաղաք դառնալու ճանապարհին տարբեր պատմական միությունների կազմում է եղել։

Տալլինի ներկայիս կենտրոնում գտնվող փոքր որսորդական, ձկնորսական համայնքի առկայության առաջին հնագիտական հետքերը մոտ 5000 տարեկան են։ Տեղանքում հայտնաբերված սանր-կերամիկական խեցեղենը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականով, իսկ քուղային կերամիկական խեցեղենը մոտ մ.թ.ա. 2500 թվականին։

Մոտ 1050 թվականին Տալլինում կառուցվել է առաջին ամրոցը՝ Թոմփեա։

Որպես Նովգորոդի և Սկանդինավիայի միջև առևտրի կարևոր նավահանգիստ, այն դարձավ Տևտոնական ասպետների և Դանիայի թագավորության ընդլայնման թիրախ 13-րդ դարի սկզբին Հյուսիսային խաչակրաց արշավանքների ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը բռնի կերպով պարտադրվեց տեղի բնակչությանը։ Տալլինի և Հյուսիսային Էստոնիայի դանիական տիրապետությունը սկսվել է 1219 թվականին։

1285 թվականին Տալլինը, որն այն ժամանակ ավելի լայնորեն հայտնի էր որպես Ռևալ, դարձավ Հանզայական լիգայի (Հյուսիսային Եվրոպայի գերմանական գերակշռող քաղաքների առևտրական և ռազմական դաշինքի) ամենահյուսիսային անդամը։ Դանիայի թագավորը 1346 թվականին վաճառեց Ռևալը հյուսիսային Էստոնիայի այլ հողատարածքների հետ միասին Տևտոնի ասպետներին։ Միջնադարյան Ռևալը ռազմավարական դիրք ուներ Արևմտյան Եվրոպայի մնացած մասերի և արևելքում Նովգորոդի ու Մուսկովիայի միջև առևտրի խաչմերուկում։ Մոտ 8000 բնակչություն ունեցող քաղաքը շատ լավ ամրացված էր քաղաքի պարիսպներով և 66 պաշտպանական աշտարակներով։

1530 թվականին Տալլինի քաղաքապետարանի ցցի գագաթին տեղադրվել է եղանակային հողմացույցը՝ հին ռազմիկ Ծեր Թոմասի կերպարը։ Հին Թոմասը հետագայում դարձել է քաղաքի հանրաճանաչ խորհրդանիշը։

Արդեն բողոքական ռեֆորմացիայի առաջին տարիներին քաղաքն ընդունել է լյութերականություն։ 1561 թվականին Ռևալը դարձել է Շվեդիայի դոմինիոն։

Հյուսիսային մեծ պատերազմի ժամանակ ժանտախտից տուժած Տալլինը Շվեդական Էստոնիայի և Լիվոնիայի հետ միասին 1710 թվականին կապիտուլյացիայի ենթարկվեցին Կայսերական Ռուսաստանին, սակայն տեղական ինքնակառավարման հաստատությունները (Ռևալի դատական համակարգը և էստոնական ասպետությունը) պահպանեցին իրենց մշակութային և տնտեսական ինքնավարությունը Կայսերական Ռուսաստանի կազմում՝ որպես Էստոնիա նահանգ։ Ռևալի դատական համակարգի կամ մագիստրատուրայի իշխանությունը վերացվել է 1889 թվականին։ 19-րդ դարը բերեց քաղաքի արդյունաբերականացման, և նավահանգիստը պահպանեց իր կարևորությունը։ Դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում ռուսականացման միջոցառումներն ավելի սաստկացան։ 1908 թվականի հունիսին Ռուսաստանի ցար Նիկոլայ II-ը և Ցարինա Ալեքսանդրան իրենց երեխաների հետ Ռևալի ափերի մոտ հանդիպեցին իրենց ընդհանուր հորեղբոր և մորաքրոջ՝ Բրիտանիայի թագավոր Էդուարդ VII-ի և թագուհի Ալեքսանդրայի հետ. գործողություն, որը դիտվում էր որպես նախորդ տարվա անգլո-ռուսական Անտանտի թագավորական հաստատում։ Սա նաև առաջին անգամն էր, որ բրիտանական կառավարող միապետը այցելել էր Ռուսաստան։

1918 թվականի փետրվարի 24-ին Ռևալում (Տալլին) հռչակվեց Էստոնիայի անկախության հռչակագիրը։ Դրան հաջորդեց Գերմանական կայսրության օկուպացիան մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը՝ 1918 թվականի նոյեմբերը, որից հետո Տալլինը դարձավ անկախ Էստոնիայի մայրաքաղաքը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Էստոնիան առաջին անգամ օկուպացվել է Կարմիր բանակի կողմից և միացվել ԽՍՀՄ-ին 1940 թվականին, այնուհետև 1941-1944 թվականներին օկուպացվել է նացիստական Գերմանիայի կողմից։ Գերմանական օկուպացիայի ժամանակ Տալլինը տուժել է Խորհրդային օդուժի կողմից օդային ռմբակոծությունների բազմաթիվ դեպքերից։ 1944 թվականի մարտի 9-10-ին խորհրդային ամենակործանարար ռմբակոծության ժամանակ ավելի քան հազար հրկիզող ռումբեր, որոնք նետվեցին քաղաքի վրա, առաջացրել են համատարած հրդեհներ, սպանելով 757 մարդու, իսկ Տալլինի ավելի քան 20,000 բնակիչներին թողնելով առանց ապաստանի։ 1944 թվականի սեպտեմբերին գերմանական նահանջից հետո քաղաքը կրկին օկուպացվել է Խորհրդային Միության կողմից` դառնալով Էստոնական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության մայրաքաղաք։

1980 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ առագաստանավային (այն ժամանակ հայտնի էր որպես զբոսանավ) միջոցառումներ անցկացվեցին Պիրիտայում՝ կենտրոնական Տալլինից հյուսիս-արևելք։ Օլիմպիական խաղերի համար կառուցվել են բազմաթիվ շենքեր, ինչպիսիք են Տալլինի հեռուստաաշտարակը, «Օլումպիա» հյուրանոցը, գլխավոր փոստային բաժանմունքի նոր շենքը և Ռեգատա (առագաստանավային) կենտրոնը։

1991 թվականին անկախ ժողովրդավարական էստոնական ազգը վերահաստատվեց և սկսվեց արագ զարգացման շրջանը որպես ժամանակակից եվրոպական մայրաքաղաք։ Տալլինը 1991 թվականի օգոստոսի 20-ին դարձյալ դարձավ փաստացի անկախ երկրի մայրաքաղաք։

Տալլինը պատմականորեն բաղկացած է երեք մասից.

 Տոոմպեա (Դոմբերգ), կամ Մայրտաճարային բլուրը («Cathedral Hill») եղել է կենտրոնական իշխանության (եպիսկոպոսներ, դանիացի փոխարքայականներ, ապա Տևտոնական օրդենի կոմտուրներ և շվեդ ու ռուս կառավարիչներ) նստավայրը։ Այն մինչև 1877 թվականն առանձին քաղաք էր (Dom zu Reval), որտեղ հիմնականում արիստոկրատ բնակիչներ էին. այսօր այն տեղավորում է Էստոնիայի խորհրդարանի և կառավարության նստավայրը, ինչպես նաև որոշ դեսպանատներ և բնակավայրեր։
 Օլ-լինը կամ «Հին կենտրոնը» հին Հանզայի առևտրական քաղաքն է, որը վարչականորեն միավորված էր Տոոմպեայի հետ մինչև 19-րդ դարի վերջը։ Այն միջնադարյան առևտրի կենտրոնն էր, որի միջոցով այն բարգավաճել է։
 «Էստոնական նոր քաղաքը», որը կիսալուսնաձև է միջնադարյան քաղաքի պարսպից հարավ, ժամանակի ընթացքում աճեց, քանի որ ավելի շատ հասարակ բնակիչներ հաստատվեցին այդ տարածքում։ Մինչև 19-րդ դարի կեսերին մարդահամարները, էթնիկ էստոնացիները էթնիկ գերմանացիների համեմատ որպես մեծամասնություն չէին Տալլինի ընդլայնված սահմաններում գտնվող բնակիչների շրջանում։

Տալլին քաղաքը երբեք չի ավերվել, սակայն մոտ 1524 թվականին Էստոնիայի շատ քաղաքներում, այդ թվում՝ Տալլինում, թալանվել են կաթոլիկ եկեղեցիները՝ որպես ռեֆորմացիոն ջանքերի մաս. դա տեղի է ունեցել ողջ Եվրոպայում։ Թեև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին փուլերում լայնորեն ռմբակոծվել է խորհրդային օդային ուժերի կողմից, միջնադարյան Հին քաղաքի մեծ մասը դեռ պահպանում է իր հմայքը։ Տալլինի Հին քաղաքը (ներառյալ Տոոմպեան) ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգության վայր է դարձել 1997 թվականին։

Տես նաև 

 Էստոնիայի պատմություն

Ծանոթագրություններ 

Տալլին
Քաղաքների պատմություն