Զիկա տենդ

Զիկա տենդ, որը առաջացել է Զիկա վիրուսի միջոցով, նաև հայտնի է որպես Զիկա վիրուսային հիվանդություն կամ պարզապես Զիկա հիվանդություն։ Դեպքերի մեծամասնությունը անախտանիշ են ընթանում։ Ախտանիշների առկայության դեպքում հիվանդությունը սովորաբար մեղմ է ընթանում և կարող է նմանվել Դենգե տենդին։ Ախտանիշներից են՝ տենդ, աչքերի կարմրություն, հոդացավ, գլխացավ և մակուլոպապուլյար ցան։ Ախտանիշները հիմնականում տևում են 7 օր։ Տենդը չի առաջացրել որևէ մահվան դեպք նախնական վարակի ընթացքում։ Հղիության ընթացքում մորից երեխային փոխանցվելու դեպքում կարող է հանգեցնել որոշ նորածինների միկրոցեֆալիայի և ուղեղի այլ ախտահարումների առաջացման։ Մեծահասակների մոտ վարակը կապված է Գիյեն-Բարե համախտանիշի (ԳԲՍ) հետ։

Զիկա տենդը հիմնականում փոխանցվում  է Aedes  տիպի մոծակների խայթոցով։ Այն կարող է նաև փոխանցվել սեռական ճանապարհով և արյան փոխներարկման միջոցով։ Հղի կանանցից վարակը կարող է փոխանցվել երեխային։ Ախտորոշումը կատարվում է արյան, մեզի կամ թքի հետազոտությամբ։

Կանխարգելումը ներառում է մոծակների խայթոցների նվազեցումը այն վայրերում, որտեղ հիվանդությունն ավելի մեծ տարածում ունի, և պահպանակների պատշաճ օգտագործումը։ Խայթոցները կանխարգելելու միջոցառումները ներառում են՝ միջատներին վանող նյութերի օգտագործում, մարմնի մեծ մասի ծածկում հագուստով, մոծակային ցանցերի օգտագործում և կանգային ջրերից ազատվելը, քանի որ այդտեղ են մոծակները բազմանում։ Արդյունավետ պատվաստանյութ չկա։ Առողջապահական կազմակերպությունները խորհուրդ են տալիս, որ կանայք, որոնք եղել են 2015–16-ի Զիկայի բռնկման վայրերում, քննարկեն հղիության հետաձգումը, իսկ հղի կանայք հետաձգեն իրենց ճամփորդությունը դեպի այդ վայրեր:Չնայած հատուկ բուժում չկա, բայց պարացետամոլը (ացետամինոֆեն) կարող է օգնել ախտանիշների բարելավմանը։ Հոսպիտալացման կարիք հազվադեպ է լինում։

Հիվանդությունը հարուցող վիրուսն առաջին անգամ մեկուսացվել է Աֆրիկայում 1947 թ-ին։ Մարդկանց շրջանում առաջին փաստագրված բռնկումը տեղի է ունեցել 2007 թվականին Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներում։ 2015-ին բռնկումներ սկսվեցին Բրազիլիայում և տարածվեցին Ամերիկայում, Խաղաղ օվկիանոսում, Ասիայում և Աֆրիկայում։ Սա հանգեցրեց նրան, որ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը 2016 թվականի փետրվարին այն հայտարարեց  Միջազգային Հանրային Առողջության Արտակարգ իրավիճակ։ Արտակարգ իրավիճակը հանվել է 2016 թվականի նոյեմբերին, սակայն 84 երկիր դեռ դեպքեր են գրանցել 2017-ի մարտի դրությամբ։ Զիկայի վերջին ապացուցված դեպքը գրանցվել է 2017 թ-ին Միացյալ Նահանգներում։

Նշաններ և ախտանիշներ 

Մարդկանց մեծ մասը, ովքեր վարակված են, չունեն ախտանիշներ կամ դրանք մեղմ են ընթանում։ Զիկա տենդի ամենատարածված նշաններն ու ախտանիշներն են տենդը, ցանը, կոնյուկտիվիտը (կարմիր աչքեր), գլխացավը, մկանների և հոդերի ցավը,  որոնք նման են Դենգե և Չիկունգունյա տենդի ախտանիշներին։ Մոծակների խայթոցից մինչև ախտանիշերի ի հայտ գալը դեռ հստակ հայտնի չէ՝ քանի օր է տևում։ Հավանաբար հիվանդությունը տևում է մի քանի օրից մինչև մեկ շաբաթ և սովորաբար մեղմ է ընթանում, և մարդիկ ստիպված չեն լինում հիվանդանոց գնալ։

Գիյեն-Բարեի համախտանիշ 
Զիկա վիրուսային ինֆեկցիան խիստ կապված է Գիյեն-Բարեի համախտանիշի (ԳԲՀ) հետ։ Հիվանդությունը սկսվում է մկանային թուլությամբ, որը պայմանավորված է իմունային համակարգի կողմից ծայրամասային նյարդային համակարգի վնասումով, և կարող է հանգեցնել մկանային կաթվածի։ Չնայած նրան, որ ԳԲՀ և Զիկա վարակը կարող են միաժամանակ առաջանալ նույն անհատի մոտ, դժվար է զիկա վիրուսը որոշակիորեն նույնականացնել որպես ԳԲՀ-ի պատճառ։ Թեև ցույց է տրվել, որ զիկա վիրուսը վարակում է շվանի բջիջները։ Զիկայի բռնկման հետևանքով տուժած մի քանի երկրներ հայտնել են ԳԲՀ-ի նոր դեպքերի տեմպերի աճի մասին։ Ֆրանսիական Պոլինեզիայում 2013–2014 թվականների բռնկման ընթացքում 3 ամսվա ընթացքում գրանցվել է ԳԲՀ-ի 42 դեպք։

Հղիություն 
Հիվանդությունը փոխանցվում է մորից երեխային, և նորածնի մոտ կարող է առաջացնել բազմաթիվ խնդիրներ, օրինակ՝ միկրոցեֆալիա։ Վարակի հետևանքով հղիության ընթացքում առաջացած բնածին արատների ամբողջ քանակը հայտնի չէ, բայց դրանք, ընդհանուր առմամբ, տարածված են, և նկատվում է կենդանի ծնունդների մինչև 42%-ի մոտ։ Դիտարկված ամենատարածված խանգարումները եղել են ուղեղի և աչքերի զարգացման հետ կապված ախտահարումները, ինչպիսիք են միկրոցեֆալիան և խորիոիդային սպիացումը։ Ավելի հազվադեպ են հանդիպում համակարգային խանգարումները։ Այս ախտահարումները կարող են հանգեցնել երեխայի դանդաղ զարգացման և մտավոր խանգարումների, ինչպես նաև տեսողության, լսողության և կերակրման խնդիրների։

Դեռևս լիովին բացահայտված չէ՝ արդյո՞ք երեխայի զարգացման խանգարման ռիսկը փոփոխվում է՝ կախված նրանից, թե մայրը հղիության որ փուլում է վարակվել։ Երեխաների մի խմբի մոտ միկրոցեֆալիա զարգացնող ռիսկը գնահատվել է մոտ 1%, երբ մայրը առաջին եռամսյակի ընթացքում  է վարակվում, իսկ առաջին եռամսյակից դուրս միկրոցեֆալիայի զարգացման ռիսկը անորոշ է։ Վարակված նորածինները կարող են նորմալ թվալ, բայց իրականում ունենում են ուղեղի ախտահարում։

Պատճառներ

Ռեզերվուար 
Զիկա վիրուսը մոծակների միջոցով փոխանցվող ֆլավիվիրուս է, որը սերտորեն կապված է դենգե և դեղին տենդերի վիրուսների հետ։ Թեև մոծակները հիմնական փոխանցողներն են, ռեզերվուարի հիմնական տեսակները մնում են անհայտ, չնայած սերոլոգիական հետազոտությունները հայտնաբերել են վիրուսը, ինչպես արևմտյան Աֆրիկայի կապիկների, այնպես էլ կրծողների մոտ։

Փոխանցում 
Փոխանցումն իրականացվում է մոծակների (Aedes տեսակի) խայթոցով, հիմնականում Aedes aegypti-ի արևադարձային շրջաններում։  Վիրուսը նաև անջատվել է Aedes ցեղին պատկանող, arboreal մոծակների տեսակից, ինչպիսիք են՝ A. africanus, A. apicoargenteus, A. furcifer, A. hensilli, A. luteocephalus և A. vittatus մոծակները։ 2007 թ-ին Խաղաղ օվկիանոսի Յափ կղզում տեղի ունեցած բռնկման ժամանակ  Aedes hensilli  հիմնական փոխանցողն էր, իսկ Aedes polynesiensis-ը վիրուսը տարածեց Ֆրանսիայի Պոլինեզիայում 2013 թ-ին։

Զիկա վիրուսը կարող է տարածվել նաև սեռական ճանապարհով։ Մարդը վարակվելուց երկու շաբաթ անց 100.000 անգամ ավելի շատ վիրուս ունի սերմնահեղուկում, քան արյան կամ մեզի մեջ։ Անհայտ է, թե ինչու է սերմնահեղուկում մակարդակը ավելի բարձր, քան այլ կենսական հեղուկներում, և նաև անհայտ է, թե որքան ժամանակ կարող է վարակիչ վիրուսը մնալ սերմնահեղուկում։ Եղել են դեպքեր, երբ անախտանիշ հիվանդ տղամարդը հիվանդությունը փոխանցել է մյուսներին։ ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը խորհուրդ է տվել, որ բոլոր այն տղամարդիկ, ովքեր ճանապարհորդել են ռիսկային տարածքներում, պետք է առնվազն 6 ամիս խուսափեն սեռական հարաբերությունից, անկախ նրանից, նրանք հիվանդ են եղել թե՝ ոչ։

Հայտնաբերվել է ուղղահայաց (մորից երեխային) պերինատալ փոխանցման դեպքեր։ ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը խորհուրդ են տվել, այն կանանց ովքեր հիվանդ են զիկա վիրուսով սպասեն 8 շաբաթ մինչև հղիանալը։ Ոչ մի դեպք չի արձանագրվել կրծքով կերակրման փոխանցման մասին, բայց կրծքի կաթում հայտնաբերվել է վիրուսը։

Ինչպես այլ ֆլավիվիրուսները սա նույնպես փոխանցվում է արյան փոխներարկման միջոցով, և տուժած մի շարք երկրներ մշակել են արյան դոնորներին զննելու ռազմավարություն։ Ֆրանսիայի Պոլինեզիայում արյան դոնորների 3%-ի մոտ հայտնաբերվել է զիկա վիրուս։

Պաթոֆիզիոլոգիա 
Միկրոցեֆալիան առաջանում է Ֆլավիվիրիդե վիրուսային NS4A սպիտակուցի հետևանքով, որը կարող է խանգարել ուղեղի աճը` դանդաղեցնելով նոր նեյրոնների աճը։

Ախտորոշում 
Դժվար է ախտորոշել զիկա վիրուսի վարակը` հիմնվելով միայն կլինիկական նշանների և ախտանիշների վրա, այլ արբովիրուսների հետ նմանության պատճառով, որոնք նույնպես նման տեղամասերում էնդեմիկ են։ Ըստ ԱՄՆ-ի հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի (CDC) վիրուսի տարբերակիչ ախտորոշումը հիմնական կլինիկական առանձնահատկությունների հիման վրա բավականին դժվար է։ Բացի դենգե վարակից, այլ ինֆեկցիաներից են՝ լեպտոսպիրոզ, մալարիա, ռիկետցիա, A խմբի streptococcus, կարմրախտ, կարմրուկ, պարվովիրուս, էնտերովիրուս, ադենովիրուս և ալֆավիրուսային ինֆեկցիաներ (օր. ՝ chikungunya, Mayaro, Ross River, Barmah Forest, O'nyong'nyong, և Sindbis վիրուսները)։

Քիչ դեպքեր են հանդիպել, երբ արյան բիոքիմիական և ընդհանուր հետազոտությունը հիվանդների մոտ նորմալ է եղել։ Հայտնի է դարձել, որ հիվանդներից մի քանիսը ունեն մեղմ լեյկոպենիա, թրոմբոցիտոպենիա և լյարդի տրանսամինազների բարձր մակարդակ։

Զիկա վիրուսի ախտորոշման համար նաև կիրառում է պոլիմերազային շղթայական ռեակցիան (ՊՇՌ)։ Այնուամենայնիվ, վիրուսակրության ժամանակահատվածը կարող է կարճ տևել, և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս, որ ՊՇՌ փորձարկումն իրականացնել առաջին 3-5 օրվա ընթացքում։ Արյան շիճուկի և թքի նմուշները համեմատելիս ավելի հաճախ զիկա վիրուսը հայտնաբերվում է թքի մեջ։  Մեզի հետազոտություն կարելի է կատարել ախտանիշների առաջացումից մինչև 14 օր հետո, քանի որ վիրուսը գոյատևում է մեզի մեջ ավելի երկար, քան թքի կամ շիճուկի մեջ։ Վիրուսի հայտնաբերման ամենաերկար ժամանակահատվածը տևել է 11 օր։

Հետագայում կարող է օգտագործվել նաև զիկա վիրուսին հատուկ IgM և IgG հակամարմինների հայտնաբերման համար սերիոլոգիական հետազոտություն։ IgM հակամարմինները կարող են հայտնաբերվել հիվանդության առաջացման պահից 3 օրվա ընթացքում։ Հնարավոր են սերոլոգիական խաչաձև ռեակցիաները  ֆլիվիվիրուսների հետ, ինչպիսիք են դենգե և Արևմտյան Նեղոս վիրուսները։ 2019 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ի սննդի և դեղերի վարչությունը թույլատրել է երկու թեստ` զիկա վիրուսի հակամարմինները հայտնաբերելու համար։

Սքրինինգ հղիության ընթացքում 
ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները խորհուրդ են տալիս զննել որոշ հղի կանանց, նույնիսկ եթե նրանք վարակի ախտանիշ չունեն։ Հղի կանայք, ովքեր ճանապարհորդել են տուժած տարածքներ, պետք է հետազոտվեն ճանապարհորդությունից վերադառնալուց հետո, 2-12 շաբաթվա ընթացքում։ Զիկա վիրուսի համար թեստեր պատվիրելու և մեկնաբանելու դժվարությունների պատճառով ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը բուժաշխատողներին նաև խորհուրդ են տալիս օգնության համար կապվել իրենց տեղական առողջապահական բաժանմունքի հետ։ Ռիսկային գոտիներում ապրող կանանց համար առաջարկվել է թեստեր իրականացնել նախածննդյան առաջին, ինչպես նաև երկրորդ եռամսյակի կեսին։ Եթե զիկա վիրուսային հիվանդության որևէ նշան կա, ապա պետք է լրացուցիչ հետազոտություններ իրականացվեն։ Թեստի դրական արդյունքներ ունեցող կանայք պետք է հետազոտվեն ուլտրաձայնային հետազոտությամբ երեքից չորս շաբաթվա ընթացքում, որպեսզի վերահսկեն պտղի անատոմիան և աճը։

Նորածինների թեստավորում 
ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը խորհուրդ է տալիս զիկա վիրուսով ծնված նորածինների համար թեստավորել ինչպես սերոլոգիական, այնպես էլ մոլեկուլային փորձարկումներով, ինչպիսիք են ՊՇՌ, IgM ELISA: Նորածինների շիճուկի և մեզի ՊՇՌ-ը հետազոտությունը պետք է իրականացվի կյանքի առաջին երկու օրվա ընթացքում։ Նորածինները, ովքեր ունեն արյան հետազոտությունների դրական արդյունք և միկրոցեֆալիա կամ ներգանգային կալցիֆիկացիա, պետք է լրացուցիչ հետազոտություններ անցնեն՝ ներառյալ մանրակրկիտ ֆիզիկալ հետազոտություն՝ նյարդաբանական խնդիրների, դիստրոֆիկ փոփոխությունների, սպլենոմեգալիայի (մեծ փայծաղ), հեպատոմեգալիայի (մեծ լյարդ) և մաշկի այլ ախտահարումների դեպքում։ Առաջարկվող այլ թեստերից են` գանգուղեղային ուլտրաձայնային հետազոտություն, լսողության գնահատում, և աչքի զննում։ Թեստավորում պետք է անցկացվի ցանկացած խանգարումների ժամանակ, ինչպես նաև բնածին այլ ինֆեկցիաների դեպքում, ինչպիսիք են սիֆիլիսը, տոքսոպլազմոզը, կարմրախտը, ցիտոմեգալովիրուսային վարակը և հերպես սիմպլեքս վիրուսը։ Որոշ թեստեր պետք է կրկնել 6 ամիս անց։

Կանխարգելում 
Վիրուսը տարածվում է մոծակների միջոցով՝ մոծակներից խուսափումը կարևոր բաղադրիչ է հանդիսանում հիվանդությունների վերահսկման համար։ ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը առաջարկում է.

 Ծածկել մաշկը՝ հագնելով երկարաթև վերնաշապիկներ և պերեմեթրինով (միջատասպան) մշակված երկար վարտիքներ։
 Օգտագործեք դիէթիլտոլուամին, պիկարդին և այլ միջատներին վանող նյութեր պարունակող միջոցներ։
 Միշտ հետևել արտադրանքի ինստրուկցիային և կիրառել՝ ինչպես գրված է։
 Եթե դուք նաև արևապաշտպան միջոցներ եք օգտագործում, ապա նախևառաջ կիրառեք դա, թողեք այն չորանա, ապա օգտագործեք միջատասպան դեղամիջոցը։
 Երեխաների վրա վանող նյութեր կիրառելիս հետևեք փաթեթի ցուցումներին։ Խուսափեք ձեռքերին, աչքերին կամ բերանին վանող նյութեր կիրառելուց։
 Քնեք օդափոխված սենյակներում
 Օգտագործեք ցանցեր, եթե դուք քնում եք բաց տարածություններում
 Ծածկեք օրորոցները, մանկական սայլակները՝ մոծակների համար նախատեսված ցանցով, մինչև 2 ամսական երեխաների համար։

ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը առաջարկում է նաև մոծակների վերահսկման ռազմավարություններ, ինչպիսիք են՝ կանգային ջրերից ազատվել, դռների և պատուհանների վրա ցանցերի օգտագործում։ Միջատասպան սփրեյ օգտագործվում է թռչող մոծակների համար, և թրթուրասպան (լարվիցիդ) կարող է օգտագործվել ջրամբարներում։

Քանի որ զիկա վիրուսը կարող է սեռական ճանապարհով փոխանցվել, այն տղամարդիկ, ովքեր գնացել են վիրուսի բռնկման տարածքներ, պետք է ձեռնպահ մնան սեռական հարաբերություններից, կամ ճանապարհորդությունից հետո մինչև 6 ամիս պահպանակ օգտագործեն, եթե իրենց զուգընկերը հղի է կամ կարող է հղիանալ։ Դեռևս խորհուրդ է տրվում ԱՀԿ-ի կողմից կրծքով կերակրումը, անգամ այն կանանց կողմից, ովքեր ունեցել են զիկա տենդ։ Վարակի փոխանցման դեպքեր չեն գրանցվել կրծքով կերակրման դեպքում, չնայած նրան որ վիրուսը հայտնաբերվել է կրծքի կաթր մեջ։

Ճամփորդությունից վերադառնալիս, ախտանիշներով կամ առանց դրա, առաջարկվում է մոծակների խայթոցների դեմ կանխարգելումը շարունակել 3 շաբաթ, որպեսզի նվազեցվի վիրուսի փոխանցման ռիսկը։

ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի ճանապարհորդական խորհրդատվություն 
Զիկայի և միկրոցեֆալիայի միջև աճող կապի պատճառով 2016 թ-ի հունվարին ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը հղի կանանց նախազգուշացրել է հետաձգել ճանապարհորդությունը այն տարածքներում, որտեղ վիրուսը մեծ տարածում ունի։ Ավելի ուշ խորհուրդները թարմացվեցին և հղի կանանց խորհուրդ տրվեց հնարավորության դեպքում խուսափել այդ տարածքներից, և եթե ճանապարհորդությունն անխուսափելի է, պաշտպանվել մոծակների խայթոցներից։ Այն զույգերին, ովքեր պետք է ճանապարհորդեն զիկա վիրուսի բռնկման գոտիներ, խորհուրդ է տրվում օգտագործել պահպանակ կամ ամբողջովին ձեռնպահ մնալ սեռական հարաբերություններից։ Գործակալությունը նաև առաջարկել է, որ կանայք, ովքեր մտածում են հղիանալու մասին, ճանապարհորդելուց առաջ խորհրդակցեն իրենց բժշկի հետ։

2016 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների ճանապարհորդական խորհրդատվության մեջ ներառված են
Կաբո-Վերդե
 Կարիբյան տարածաշրջանի շատ մասեր՝ Անգիլա, Անտիգուա և Բարբուդա, Արուբա, Բահամներ, Բարբադոս, Բոնաիր, Բրիտանական Վիրջինյան կղզիներ, Կայմանյան կղզիներ, Կուբա, Կյուրասաո, Դոմինիկա, Դոմինիկյան հանրապետություն, Գրենադա, Գվադելուպե, Հայիթի, Մարտինիկ, Պուերտո Ռիկո
 Կենտրոնական Ամերիկա՝ Բելիզ, Կոստա Ռիկա, Սալվադոր, Գվատեմալա, Հոնդուրաս, Նիկարագուա և Պանամա
 Մեքսիկա
 Հարավային Ամերիկայի մեծ մասը՝ Արգենտինա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Կոլումբիա, Էկվադոր, Ֆրանսիական Գվիանա, Գայանա, Պարագվայ, Պերու, Սուրինամ և Վենեսուելա
 Խաղաղ օվկիանոսի մի քանի կղզիներ՝ Ամերիկյան Սամոա, Ֆիջի, Մարշալյան կղզիներ, Միկրոնեզիա, Նոր Կալեդոնիա, Պապուա Նոր Գվինեա, Սամոա և Տոնգա
 Ասիայում՝ Սինգապուր, Մալայզիա, Բրունեյ

ԱՀԿ-ի պատասխանը 
Համաամերիկյան առողջապահական կազմակերպությունը և ԱՀԿ-ն մտահոգություն են ներկայացրել զիկա վիրուսի հետևանքների վերաբերյալ։ 2016-ի փետրվարին ԱՀԿ-ի գլխավոր տնօրեն Մարգարետ Չանը հայտարարել է, որ վերջերս Բրազիլիայում գրանցված միկրոցեֆալիայի դեպքերի և այլ նյարդաբանական խանգարումների մասին դեպքերը, որոնք  2014-ին Ֆրանսիական Պոլինեզիայում նույնպես հանդիպել են, հանդիսանում են միջազգային անհանգստության պատճառ։ Հայտարարությունը թույլ է տվել ԱՀԿ-ին համակարգել վիրուսին վերաբերող միջազգային արձագանքը։ Հայտարարությունն ավարտվեց 2016-ի նոյեմբերին։

Պատվաստանյութ 
2016 թվականի դրությամբ պատվաստանյութ չի եղել։ ԱՄՆ-ի Առողջապահության ազգային ինստիտուտը ներառված էր ընդդեմ Զիկայի պատվաստանյութի զարգացման պրոցեսում, սակայն պաշտոնյաները նշում էին, որ պատվաստանյութի մշակումը կարող է տարիներ տևել։ ԱՀԿ-ն և ԱՆՀ-ն առաջարկել էին նոր ռազմավարություն՝ ուղղված դեղամիջոցների ստացման արագացնելու գործում:Կենդանիների և մարդու վաղ ուսումնասիրությունները սկսվել էին 2016 թվականի սեպտեմբերին։ 2019 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ զարգացման տարբեր փուլերում գտնվող պատվաստանյութերի մի քանի տեսակ կար։

Մոծակների վերահսկում 
Տուժած երկրներում հիվանդության կանխարգելումը ներկայումս կենտրոնացած է մոծակների վերահսկման վրա։ Aedes մոծակների պոպուլյացիայի վերահսկման համար կան մի շարք մոտեցումներ, օրինակ՝ թրթուրաբուծության վայրերի ոչնչացումը (ջրային լողավազանները, որոնցում ձվեր են դրվում, և թրթուրներ են դուրս գալիս) և, միջատասպանները, որոնք ուղղված են թրթուրային փուլերին, հասուն մոծակներին կամ երկուսը միասին։ Բացի այդ, նոր տեխնոլոգիաների մի ամբողջ շարք ընթացիկ փուլում է գտնվում մոծակների վերահսկման համար, և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը վերջերս իր աջակցությունն է ցուցաբերել մոծակների վերահսկման ժամանակակից մեթոդների արագացված զարգացմանը, ինչպիսիք են՝ Վոլբախիա բակտերիաների օգտագործումը վիրուսներին դիմացկուն մոծակների համար, և ստերիլիզացված արական մոծակների ազատ արձակումը, որոնք բուծում են վայրի էգ մոծակների հետ և տալիս են ոչ կենսունակ սերունդ (սերունդներ, որոնք չեն դիմանում խայթոցին, հասուն փուլին)։

Oxitec-ի գենետիկորեն ձևափոխված OX513A մոծակը հաստատվել է Բրազիլիայի ազգային կենսապաշտպանության տեխնիկական հանձնաժողովի կողմից 2014 թվականի ապրիլին և դա օգտագործվում էր 2016 թ-ին Սան Պաուլու Պիրացիկաբա քաղաքում զիկա վիրուսը տեղափոխող մոծակների դեմ պայքարելու համար։

1940–50-ական թվականներին Aedes մոծակն արմատախիլ արվեց Կարիբյան որոշ կղզիներում և առնվազն տասնութ լատինաամերիկյան երկրներում։

Բուժում 
Ներկայումս զիկա վիրուսի վարակի համար հատուկ բուժում չկա։ Հատուկ խնամքը օգնում է ցավի, տենդի և քորի բուժմանը։ Որոշ իշխանություններ խորհուրդ են տվել չօգտագործել ասպիրին և այլ ՈՍՀԲԴ-ներ (ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները), քանի որ դրանք առաջացրել են հեմոռագիկ սինդրոմ, երբ օգտագործվել են այլ ֆլավիավիրուսների համար։ Բացի դրանից երեխաների մոտ ասպիրինի օգտագործումը հնարավոր է առաջացնի Ռեյի համախտանիշ։

Զիկա վիրուսը համեմատաբար քիչ է ուսումնասիրվել մինչև 2015 թ-ի հիմնական բռնկումը, և առայժմ չկա հատուկ հակավիրուսային բուժում։ Հղի կանանց համար խորհուրդ է տրվում հնարավորինս խուսափել վարակի ցանկացած ռիսկից։

Արդյունքներ 
Հիմնականում զիկա տենդը 2-ից 7 օրվա ընթացքում ինքնուրույն լավանում է, բայց որոշ մարդկանց մոտ կարող է զարգանալ Գիյեն-Բարեի համախտանիշ։ Զիկա տենդով հիվանդ հղի կնոջ պտուղը կարող է մահանալ կամ ծնվել կենտրոնական նյարդային համակարգի բնածին արատներով, օրինակ՝ միկրոցեֆալիա։

Համաճարակաբանություն 

1947 թ-ի ապրիլին, Ռոկֆելլեր հիմնադրամի կողմից դեղին տենդի ուսումնասիրությունների շրջանակներում 6 կապիկների մոտ կատարվել են հետազոտություններ։ Ապրիլի 18-ին կապիկներից մեկի (թիվ 776) մոտ զարգացավ տենդ, և արյան նմուշների հետազոտությունից բացահայտվեց Զիկա տենդի առաջին հայտնի դեպքը։ Ուգանդայում այդ ժամանակ  անցկացված հետազոտութթյուների արդյունքում պարզվել է, որ բնակչության 6.1%-ի մոտ այն դրական է։ Մարդկային առաջին դեպքերը գրանցվել են Նիգերիայում 1954 թվականին։ Մի քանի բռնկումներ են գրանցվել արևադարձային Աֆրիկայում և Հարավարևելյան Ասիայի որոշ շրջաններում։ Հնդկական ենթահամակարգում զիկա վիրուսի փաստագրված դեպքեր չեն գրանցվել։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ զիկա վիրուսի հակամարմիններ կան Հնդկաստանի առողջ մարդկանց մոտ, ինչը կարող է վկայել խաչաձև ռեակցիայի մասին այլ ֆլավովիրուսների հետ։

Ասիական շտամների ֆիլոգենետիկական վերլուծություն օգտագործելով՝ գնահատվել է, որ զիկա վիրուսը տեղափոխվել է Հարավարևելյան Ասիա մինչև 1945 թվականը։ 1977–1978 թվականներին Ինդոնեզիայում զիկա վիրուսային վարակը նկարագրվել է որպես տենդի պատճառ։ 2007 թվականից առաջ զիկա վիրուսով գրանցվել էր ընդամենը 13 դեպք, բոլորն ընթացել են թեթև, ինքնակարգավորվող տենդային հիվանդությամբ։

Յապ կղզիներ 
Առաջին խոշոր բռնկումը, որում հաստատվել է 185 դեպք, գրանցվել է 2007 թ-ին Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգների Յապ կղզիներում։ Ընդհանուր առմամբ, 108 դեպք հաստատվել էր ՊՇՌ-ի կամ սերոլոգիայի միջոցով, և 72 դեպք կասկածվում էր։ Ամենատարածված ախտանիշներն էին ցանը, տենդը, ցավ հոդերում և կոնյուկտիվիտը, իսկ մահվան դեպքեր չեն գրանցվել։ Aedes hensilli մոծակը, որը բռնկման ժամանակ Յափ կղզում հայտնաբերված գերակշիռ տեսակն էր, հավանաբար փոխանցման հիմնական վեկտորն էր։ Սա նաև առաջին անգամն էր, երբ Զիկա տենդի դեպք է գրանցվել Աֆրիկայից և Ասիայից դուրս։ Յապ կղզիների բռնկումից առաջ միայն 14 դեպք է գրանցվել։

Օվկիանիա 
2013–2014 թվականներին զիկայի մի քանի բռնկման դեպքեր են գրանցվել Ֆրանսիական պոլինեզիայում, Նոր Կալեդոնիայում, Զատկի կղզում և Կուկի կղզիներում։

Ամերիկա 

Զիկա վիրուսի շտամների գենետիկական վերլուծությունները ցույց են տվել, որ զիկան առաջին անգամ մտել է Ամերիկա 2013-ի մայիս-դեկտեմբեր ամիսների ընթացքում։ Այն առաջին անգամ հայտնաբերվել է Արևմտյան կիսագնդում 2014-ի փետրվարին և արագ տարածվել ամբողջ Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայում՝ հասնելով Մեքսիկային 2015-ի նոյեմբերին։ 2016-ին այն փոխանցվել է Ֆլորիդայում և Տեխասում։ Զիկայի պատճառով ԱՄՆ-ում առաջին մահը գրանցվել է 2016-ի փետրվարին։

2015-ի մայիսին Բրազիլիան պաշտոնապես հայտնեց հիվանդության իր առաջին 16 դեպքերը։ Ըստ Բրազիլիայի Առողջապահության նախարարության տվյալների, 2015-ի նոյեմբերի դրությամբ Բրազիլիայում վիրուսով վարակվածների պաշտոնական քանակ չի գրանցվել, քանի որ հիվանդությունը հարկադիր ծանուցման ենթակա չէ։ Նույնիսկ այդ ժամանակ դեպքեր են գրանցվել երկրի 14 նահանգներում։ Կասկածվում էր, որ մոծակի միջոցով փոխանցվող զիկա վիրուսը 2015-ին Բրազիլիայում առաջացրել էր 29 մանկական մահացության և միկրոցեֆալիայի 2,400 դեպք։

Բրազիլիայի առողջապահության նախարարությունը զեկուցել է 2015 թ-ի դեկտեմբերի 12-ի դրությամբ երկրում միկրոցեֆալիայի առնվազն 2,400 կասկածելի դեպքի և 29 զոհերի մասին:Զիկայի բռնկումից առաջ Բրազիլիայում տարեկան գրանցվում էր միջինը 150-ից 200 դեպք։ Պեռնամբուկո նահանգում 2015-ին միկրոցեֆալիայի մասին գրանցված դեպքերը 77 անգամ ավելի շատ էին, քան նախորդ 5 տարիներին։ Ֆրանսիական Պոլինեզիայում զիկայի բռնկման տվյալների հիման վրա գնահատվել է, որ առաջին եռամսյակում զիկա վիրուս ձեռք բերած մայրերից ծնված երեխաների մոտ միկրոցեֆալիայի զարգացման ռիսկը կազմել է 1%։

2016 թվականի հունվարի 24-ին ԱՀԿ-ն նախազգուշացրեց, որ վիրուսը ամենայն հավանականությամբ, տարածվում է Ամերիկայի գրեթե բոլոր երկրներում։ 2002-ից ի վեր հայտնաբերվել են մոծակները և դենգե տենդը Չիլիի Զատկի կղզու մոտ՝ 3500 կմ (2,200 մղոն) հեռավորության վրա գտնվող Չիլիի ամենամոտ կետից։

2016-ի փետրվարին ԱՀԿ-ն հայտարարեց, որ բռնկումը Միջազգային մտահոգության հանրային առողջության արտակարգ իրավիճակ է, քանի որ ապացույցները աճեցին, որ զիկան ծնելիության և նյարդաբանական խնդիրների պատճառ է հանդիսանում։ 2016 թվականի ապրիլին ԱՀԿ-ն հայտարարեց, որ կա գիտական համաձայնություն՝ հիմնված է նախնական ապացույցների հիման վրա, որ զիկան նորածինների մոտ միկրոցեֆալիայի պատճառ է հանդիսանում, իսկ մեծահասակների մոտ՝ Գիլեն-Բարեյի համախտանիշ։ Այս և նախնական բռնկումների ուսումնասիրությունները պարզել են, որ հղիության ընթացքում զիկա վարակը կապված է հղիության վաղաժամ կորստի և հղիության այլ խնդիրների հետ։

Ասիա 
2016-ին ներմուծված կամ տեղական զիկա վիրուսը հայտնվել է Ասիայի բոլոր երկրներում, բացառությամբ Բրունեյի, Հոնկոնգի, Մյանմարի և Նեպալի։ Սերիոլոգիական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ զիկա վիրուսը էնդեմիկ է համարվում Ասիայի որոշ տարածքներում։ Թեև Բրազիլիայում անցկացվող 2016 թ-ի ամառային Օլիմպիական խաղերից հետո Սինգապուրում հայտնաբերված զիկայի դեպքերի թվի կտրուկ աճ է գրանցվել, գենետիկական վերլուծությունները ցույց են տվել, որ շտամները ավելի սերտորեն են կապված Թայլանդի նահանգներին, քան Ամերիկայում համաճարակի պատճառ հանդիսացողները։

Պատմություն

Անվան ծագումը 

Անունը ստացել է Ուգանդայի Էնթեբբե քաղաքի մոտակայքում գտնվող Զիկա անտառի անունով, որտեղ առաջին անգամ հայտնաբերվել է զիկա վիրուսը։

Միկրոցեֆալիա և նորածինների այլ խանգարումներ 
Զիկա վիրուսն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1940-ականների վերջին Կամպալայում, Ուգանդայում և Աֆրիկայում, բայց առաջին անգամ հաստատվել է Բրազիլիայում։ Մինչ վիրուսի առաջին հաստատումը, այն հայտնաբերվել է ավելի քան 27 երկրներում և տարածքներում։ 2015-ի մայիսին Բրազիլիայի հյուսիսարևելյան շրջանում զիկայի առաջին բռնկումից հետո բժիշկները նկատեցին, որ միկրոցեֆալիայով ծնված նորածինների մեծ աճ է գրանցվել, ընդ որում ՝ 20 անգամ գերազանցող սպասվող դեպքերին։

Նախնական բռնկման պահից ի վեր, մի շարք տարբեր մեթոդներ օգտագործող ուսումնասիրությունները գտել են կապ վիրուսի և միկրոցեֆալիայի, ինչպես նաև վիժման հետ։ 2016-ի փետրվարի 1-ին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը հայտարարեց հանրային առողջության արտակարգ իրավիճակ միկրոցեֆալիայի և այլ նյարդաբանական խանգարումների համար։ 2016 թ-ի մարտի 8-ին ԱՀԿ հանձնաժողովը վերահաստատեց, որ Զիկայի և նյարդաբանական խանգարումների միջև կապը գլոբալ մտահոգություն է առաջացնում։

Առաջին անգամ զիկա վիրուսով պայմանավորված նորածինների միկրոցեֆալիա հանդիպել է Բրազիլիայում՝ վիրուսի բռնկման ժամանակ։ 2015 թվականին միկրոցեֆալիայի 2782, 2014-ին 147, իսկ 2013-ին 167 դեպք է գրանցվել։ Վերջին դեպքերից շատերի հաստատումը դեռ քննարկվում է, և դժվար է գնահատել, թե քանի դեպք չի գրանցվել նախքան վերջին տեղեկացվածությունը վիրուսային վարակների ռիսկի մասին:

2015-ի նոյեմբերին Բրազիլիայի հյուսիսարևելյան Սեարա նահանգում նորածնից, որն ուներ միկրոցեֆալիայի և այլ բնածին խանգարումներ, անջատվել է զիկա վիրուս։ Lancet  բժշկական պարբերականը 2016 թվականի հունվարին զեկուցեց, որ Բրազիլիայի առողջապահության նախարարությունը հաստատել է միկրոցեֆալայի 134 դեպք, «ենթադրվում է, որ կապված են զիկա վիրուսային վարակի հետ», ինչպես նաև 2,165 դեպք 549 երկրներում և 20 նահանգներում։ 2015-ին և 2016-ի առաջին շաբաթվա ընթացքում Բրազիլիայում միկրոցեֆալիայի 574 դեպքի վերլուծության արդյունքում, որը հաղորդվել է 2016-ի մարտին, կապ է հայտնաբերվել մայրական հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք են ցանը և տենդը  հղիության առաջին եռամսյակի ընթացքում։ Այս ժամանակահատվածում, Բրազիլիայի 12 նահանգներ գրանցել են առնվազն 3 ստանդարտ շեղումների (SD) աճ. 2000–14 թթ-ի համեմատ, իսկ Բահիայի, Պարաիբայի և Պերնամբուկոյի հյուսիսարևելյան նահանգներում արձանագրվել է ավելի քան 20 SD-ի աճ։

2016-ի հունվարին Հավայան նահանգի Օահու քաղաքում երեխա է ծնվել միկրոցեֆալիայով, որը Միացյալ Նահանգներում ուղեղի վնասման առաջին դեպքն է եղել կապված վիրուսի հետ։ Մայրը հավանաբար ձեռք է բերել վիրուսը 2015 թվականի մայիսին Բրազիլիա մեկնելիս՝ հղիության վաղ շրջանի ընթացքում։ Նա ապաքինվել է Հավայան կղզիներ տեղափոխվելուց առաջ։ Նրա հղիությունը նորմալ է ընթացել, և երեխայի վիճակը հայտնի չի եղել մինչև ծննդյան օրը։

2016-ի փետրվարին նորածինների մոտ տեսողության խանգարումները կապված են եղել զիկա վիրուսի հետ։ Բրազիլիայի Պերնամբուկու նահանգում անցկացված ուսումնասիրության ընթացքում վիրուսի հետ կապված միկրոցեֆալիաով նորածինների մոտ 40 տոկոսը ունեցել են ցանցաթաղանթի վնասում։ 2016 թ-ի փետրվարի 20-ին, բրազիլիացի գիտնականները հայտարարեցին, որ հաջողությամբ սեկվենավորել (ԴՆԹ-ի կամ սպիտակուցների մոլեկուլներում նուկլեոտիդային կամ ամինաթթվային հաջորդականությունների պարզում) են զիկա վիրուսի գենոմը և հույս հայտնել, որ դա կօգնի ինչպես պատվաստանյութի մշակման, այնպես էլ բնածին արատների ցանկացած կապի բնույթի որոշման մեջ։

Նաև 2016-ի փետրվարին գիտնականները հերքեցին այն լուրերը, որ միկրոցեֆալիան պայմանավորված է խմելու ջրի մեջ լարվիցիդ պիրիպօքսիֆենի օգտագործմամբ։ «Կարևոր է արձանագրել, որ պիրիպօքսիֆեն չօգտագործող որոշ տեղանքներ նույնպես ունեցել են միկրոցեֆալիայի դեպքեր», - ասված է Բրազիլիայի կառավարության հայտարարության մեջ։ Բրազիլիայի կառավարությունը հերքեց նաև այն տեսությունները, որ ջրծաղիկի և կարմրախտի պատվաստումները կամ գենետիկորեն ձևափոխված մոծակները միկրոցեֆալիայի աճ են առաջացնում։

Հետազոտողները կասկածում էին նաև որ զիկա վիրուսը կարող է փոխանցվել հղի կնոջից երեխային (ուղղահայաց փոխանցում)։ Այն մնաց չհաստատված մինչև 2016-ի փետրվարին, երբ Calvet et al. թերթը հրատարակեց, որ ամնիոտիկ հեղուկում հայտնաբերել է զիկա վիրուսի գենոմը, ինչպես նաև IgM հակամարմինները վիրուսի դեմ։ Սա նշանակում է որ ոչ միայն վիրուսը կարող է ներթափանցել պլացենտային պատնեշով այլ մոր կողմից սինթեզված հակամարմիները, ինչը վկայումէ ուղղահայաց փոխանցման մասին։ Այլ հետազոտությունում,որը հրապարակվել է 2016 թվականի Մարտին վերլուծվել է միկրոցեֆալիայով պտղի հյուսվածքները, որը հավանաբար կապված է եղել զիկա վիրուսի հետ, և հետազոտողները հայտնաբերել են ուղեղի հյուսվածքում զիկա վիրուսը։ Նաև 2016-ի մարտին առաջին հիմնական ապացույցը այն մասին էր, թե ինչպես է վիրուսը ազդում ուղեղի զարգացման վրա, և որ այն սպանում է զարգացող ուղեղի բջիջները։

Կոլումբիայում Զիկայի հետ կապված բնածին արատների առաջին դեպքերը, և Պանամայում զեկուցվել են 2016-ի մարտին:Այս հետազոտությունների ժամանակ հետևել են այն կանանց, ովքեր վերջին հինգ օրվա ընթացքում տենդով և ցանով Ռիո դե Ժանեյրոյի կլինիկային են ներկայացել։ Այնուհետև կանայք հետազոտվել են զիկա վիրուսի համար՝ օգտագործելով ՊՇՌ, այնուհետև հղիության ընթացքում հետևել են ուլտրաձայնային հետազոտությամբ։

Գիյեն – Բարեի համախտանիշ 
Ֆրանսիական Պոլինեզիայի բռնկման ֆոնին նկատված աուտոիմունային հիվանդության բարձր մակարդակը՝ Գիյեն-Բարեի համախտանիշը, նույնպես հայտնաբերվել է Բրազիլիայում սկսված բռնկման ժամանակ:Լաբորատոր հետազոտության արդյունքում Գիյեն-Բարեի համախտանիշով որոշ հիվանդների մոտ հայտնաբերվել է զիկա վարակը՝ Բրազիլիայում, Էլ Սալվադորում, Սուրինամում և Վենեսուելայում, և ԱՀԿ-ն 2016-ի մարտի 22-ին հայտարարեց, որ զիկա վիրուսն, ըստ երևույթին,  համախտանիշի զարգացման գործում մեծ դեր ունի։

Հետազոտություն

Մեխանիզմ 
Հետազոտությունները շարունակվում են ավելի լավ հասկանալու համար, թե ինչպես է զիկա վիրուսը առաջացնում միկրոցեֆալիա և այլ նյարդաբանական խանգարումներ։

Այն կարող է ներառել պտղի ուղեղի առաջնային նյարդային ցողունային բջիջների վարակ։ Ուղեղի ցողունային բջիջների հիմնական դերակատարումն է  նեյրոգենեզի միջոցով նեյրոնների սինթեզը։ Ինչպես նաև ապացուցվել է, որ վիրուսի սպիտակուցները NS4A և NS4B ճնշում են նեյրոգենեզը։ Ուղեղի ցողունային բջիջների վարակը կարող է առաջացնել բջջի մահ, ինչը նվազեցնում է ապագա նեյրոնների արտադրությունը և հանգեցնում է ավելի փոքր ուղեղի զարգացման։ Ինչպես նաև, զիկան արտահայտված տրոպիզմ ունի աչքի բջիջների նկատմամբ՝ հանգեցնելով տեսողության խանգարումների բարձր ցուցանիշների։

Բացի բջջային մահ հարուցելուց, նյարդային բջիջների վարակը կարող է փոփոխել բջիջների բազմացման գործընթացը։ Մեծ թվով միկրոցեֆալիայի դեպքեր կապված են գեների ժառանգական մուտացիաների հետ, որոնք հանգեցնում են միտոտիկ ցիկլի դիսֆունկցիայի։

Մոծակների վերահսկում 
Կանխարգելման որոշ փորձարարական եղանակներ ներառում են մոծակների բուծում և ազատում, որոնք գենետիկորեն ձևափոխված են, որպեսզի կանխեն պաթոգենների փոխանցումը, կամ վարակեն վոլբախիա բակտերիայով, որը խանգարում է վիրուսների տարածմանը։ Վոլբախիա բակտերիան օգնեց նվազեցնել զիկա վիրուսի տարածումը Կոլումբիայի Մեդելին քաղաքում։ Գենի քշելը վայրի բնակչությունը փոխելու տեխնիկա է, օրինակ՝ միջատների դեմ պայքարելու համար, որպեսզի նրանք չկարողանան փոխանցել հիվանդություններ (մասնավորապես մոծակներ մալարիայի և Զիկայի դեպքում)։  Հետազոտված մեկ այլ մեթոդ է արական մոծակներին անպտուղ դարձնելը՝ միջուկային ճառագայթման միջոցով։ Դա արվում է կոբալտ-60 գամմա բջջային ճառագայթով։ 2016 թ-ին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը խրախուսեց Oxitec-ի (Օքսֆորդի տեխնոլոգիաները միջատների դեմ) կողմից մշակված տրանսգեն արական Aedes մոծակների դաշտային փորձարկումները՝ փորձելով դադարեցնել զիկա վիրուսի տարածումը։

Ծանոթագրություն

Վիրուսային հիվանդություններ
Զիկա վիրուս