Շուշիի գրավում

Շուշիի գրավում, 44-օրյա պատերազմի շրջանակներում տեղի ունեցող պատերազմական գործողություններ մի կողմից Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի և մյուս կողմից Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի, Թուրքիայի Հանրապետության զինված ուժերի, թուրքամետ ահաբեկչական խմբավորումների միջև Շուշի քաղաքի և հարակից տարածքների նկատմամբ վերահսկողության համար։ Ռազմական գործողությունները սկսվել են 2020 թվականի հոկտեմբերի 29-ին։

Շուշին Արցախի ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող օբյեկտներից մեկն է, քանի որ այն գործնականում ծառայում է որպես մայրաքաղաք Ստեփանակերտի թիկունք։ Շուշին կարևոր նշանակություն է ունեցել ինչպես Արցախյան առաջին, այնպես էլ երկրորդ պատերազմների ժամանակ։ Ռազմական ագրեսիայի շրջանակներում Ադրբեջանի հրետանային ուժերը բազմաթիվ անգամներ թիրախավորում են Շուշիի քաղաքացիական ենթակառուցվածքները, այդ թվում՝ Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը։ Ռազմական գործողությունների հարավային ճակատում ունենալով որոշակի հաջողություններ, ադրբեջանական դիվերսիոն խմբերը ներթափանցում են Ասկերանի շրջան և մարտեր ծավալում Ավետարանոց, Սղնախ և Ակնաղբյուր գյուղերի շրջակայքում։

Հոկտեմբերի 29-ին ադրբեջանական բանակը դիվերսիոն հուժկու գրոհ է սկսում Շուշիի ուղղությամբ՝ կիրառելով զինտեխնիկա և հրթիռահրետանային համակարգեր, համազարկային համակարգեր և մեծ քանակությամբ կենդանի ուժ։ Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հանդես է գալիս մարտակոչով, նշելով․ «Դիմում եմ ողջ աշխարհի հայությանը. թշնամին գտնվում է այստեղից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, և գերնպատակն է գրավել Շուշին, տիրանալ Շուշիին, ինչպես ասում են` ով տիրում է Շուշիին, տիրում է Արցախին, և ուզում եմ, որ գիտակցենք այս պահը»։ Հոկտեմբերի 30-ին արցախյան կողմը հայտարարում է դիվերսիոն խմբի ոչնչացման, գրոհի չեզոքացման և 100-200 ադրբեջանական զոհերի մասին։ Այնուամենայնիվ, դիվերսիոն խմբերի ոչնչացման գործընթացը շարունակվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում։

Շուշիի անկման վերաբերյալ առկա է նաև այլ տեսակետ, որի համաձայն ոչ թե քաղաքը գրավվել է ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից, այլ հանձնվել Հայաստանի իշխանությունների կողմից։ 2022 թվականի ապրիլի 14-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանի ազգային ժողովում հայտարարել է, որ «1996 թվականից սկսած բանակցությունների սեղանին է եղել Շուշիի հարցը, արդյո՞ք Սերժ Սարգսյանը հանձնելու էր Շուշին, և եթե չհանձներ, պատերազմ էր սկսվելու, առանց Շուշիի հնարավոր չէր պատերազմը կանխել կամ կանգնեցնել»։։

Նախապատմություն 

Շուշին համարվում է Արցախի ռազմավարական նշանակության կարևորագույն օբյեկտներից մեկը։ Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող Շուշիից Արցախյան պատերազմի սկզբում անընդհատ հրթիռակոծությունների էին ենթարկվում Ստեփանակերտ քաղաքն ու հարակից բնակավայրերը։ 1992 թվականի մայիսի 8-ից 9-ը ընկած ժամանակահատվածում Արցախի պաշտպանության բանակի կամավորական ջոկատներն իրականացնում են «Հարսանիք լեռներում» ռազմագործողությունը, որի արդյունքում հայկական ուժերն ազատագրում են Շուշի բերդաքաղաքը։

Շուշին ռազմական գործողությունների թատերաբեմի վերածվում է նաև Արցախյան երկրորդ պատերազմի ժամանակահատվածում, երբ ադրբեջանական հրետանային ուժերը սկսում են հրետակոծել քաղաքի ենթակառուցվածքներն ու խաղաղ բնակչությունը։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 3-ին երկու անգամ հրետակոծվում է Շուշի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը։

2020 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի զինված ուժերին հաջողվում է հարավային հատվածում որոշակիորեն ճեղքել շփման գիծը ու ունենալ որոշակի տարածքային ձեռքբերումներ։ Հոկտեմբերի 28-29-ին ադրբեջանա-ահաբեկչական խմբավորումների դիվերսիոն ներթափանցման արդյունքում մարտեր են սկսում ընթանալ Շուշիի մերձակայքում՝ Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց, Սղնախ և Ակնաղբյուր բնակավայրերի հարակից շրջաններում։

Ռազմագործողություն

Առաջին գրոհ 
Հոկտեմբերի 28-29-ին թեժ մարտեր են մղում Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց, Սղնախ և Ակնաղբյուր գյուղերի մերձակայքում։ Հընթացս Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից համազարկային կրակի «Սմերչ» համալիրներից հրթիռակոծության են ենթարկվել Ստեփանակերտը, Շուշին և հարակից խաղաղ բնակավայրերը։ Կեսօրին ՊԲ-ի հակաօդային պաշտպանության ուժերը Ասկերանի շրջանում ոչնչացնում են «Բայրաքթար» տիպի հարվածային անօդաչու թռչող սարք։

Հոկտեմբերի 29-ին՝ կեսօրից հետո, ադրբեջանական դիվերսիոն խմբերը սկսում են գրոհել Շուշի քաղաքի ուղղությամբ։ Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը գործողությունների կապակցությամբ Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու բակից հանդես է գալիս մարտակոչով և նշում, որ հակառակորդը գտնվում է իրենից առավելագույնը 5 կմ հեռավորության վրա։ 

Արցախի նախագահը նշում է, որ ադրբեջանական ուժերը լրջագույն ռազմական ռեսուրս են ներդրել Շուշիի ուղղությամբ։ Արցախի նախագահի խորհրդական Դավիթ Բաբայանը հավելում է, որ թշնամու համար ընդհանրապես Շուշին համարվում է ռազմաքաղաքական կարևորագույն ուղղություն. «Սրանով նրանք կլուծեն մի շարք ռազմաքաղաքական հարցեր. նախևառաջ կստանան գերիշխող դիրք Ստեփանակերտի նկատմամբ, սա արդեն այլ իրավիճակ է, երկրորդը՝ բարոյական տեսանկյունից, հոգեբանական, փորձում են ջարդել մեր ոգին»։

Հոկտեմբերի 29-ի գիշերը՝ լույս 30-ին, Շուշիի մատույցների մոտ տեղի են ունենում ակտիվ մարտական գործողություններ։ Ադրբեջանական և սիրական վարձկանների զորախմբերը Շուշիի ուղղությամբ գրոհում են Քարին տակ բնակավայրով։ Հոկտեմբերի 30-ին Արցախի պաշտպանության բանակը ոչնչացնում է հակառակորդի դիվերսիոն խմբերին և խափանում Շուշիի ուղղությամբ առաջին գրոհը։ Ըստ արցախյան կողմի՝ Ադրբեջանը Շուշիի ուղղությամբ կենտրոնացրել է զինտեխնիկա և հրթիռահրետանային համակարգեր, համազարկային համակարգեր և մեծ քանակությամբ զինվորականություն։ Շուշիի առաջին գրոհի արդյունքում Ադրբեջանի զինված ուժերը տալիս են 100-200 զոհ և տասնյակ վիրավորներ։

Երկրորդ գրոհ 
Առաջին գրոհի չեզոքացումից հետո հայկական կողմի փորձագետները և պաշտոնական գերատեսչությունները կանխատեսել են Շուշիի ուղղությամբ այլ հարձակումներ ևս։ Հոկտեմբերի 31-ին Արցախի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարում է, որ վաղ առավոտյան՝ ժամը 07:08-ի սահմաններում, Ադրբեջանի ԶՈւ-ն, խախտելով Ժնևում՝ խաղաղ բնակավայրերը չթիրախավորելու մասին ԵԱՀԿ ՄԻնսկի խմբի համանախագահների միջնորդությամբ ձեռք բերված պայմանավորվածությունը, հրթիռակոծել է Ստեփանակերտն ու Շուշին։ Շուշիում հակառակորդի հարվածների հետևանքով քաղաքացիական բնակչության շրջանում գրանցվում են վիրավորներ։

Տես նաև 
 Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, 2020
 Շուշիի ազատագրում, 1992
 Շուշիի հայ բնակչության կոտորածներ, 1920
 Մատաղիսի գրավում
 Հադրութի գրավում
 Արցախում հրադադարի մասին հայտարարություն (2020)
 Հին Թաղերի և Խծաբերդի բռնազավթում
 Քարվաճառի հանձնում
 Քաշաթաղի շրջանի հանձնում
 Ակնայի հանձնում
 Ադրբեջանական զինուժի ներխուժումը Հայաստան

Ծանոթագրություններ 

44-օրյա պատերազմ