Անհրաժեշտ պաշտպանություն

Անհրաժեշտ պաշտպանություն, անձի և պաշտպանվողի և այլ անձանց իրավունքների, ինչպես նաև օրենքով պաշտպանված հասարակության և պետության շահերի օրինական պաշտպանություն սոցիալապես վտանգավոր ոտնձգությունից՝ ոտնձգություն կատարող անձին վնաս պատճառելով։

Անհրաժեշտ պաշտպանության հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը, այն սահմանազատելով արարքի հանցավորությունը բացառող այլ հանգամանքներից, հանցագործին վնաս պատճառելն է։

Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը վաղուց հայտնի է և գոյություն ունի բազմաթիվ պետությունների քրեական օրենսդրության մեջ, սակայն այն շարունակում է գիտական ​​հակասություններ առաջացնել. դրան նվիրված են հարյուրավոր գիտական ​​հետազոտություններ, և համապատասխան օրենսդրական նորմերը ենթակա են փոփոխման։

Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի բնույթը 

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ ինքնապաշտպանության իրավունքը յուրաքանչյուր մարդու անքակտելի իրավունքն է, որը բխում է մարդուն ի ծնե բնորոշ «կյանքի բնական իրավունքից»։

Անհրաժեշտ պաշտպանությունը աշխարհի երկրների քրեական իրավունքում 

Անհրաժեշտ պաշտպանության կանոնները ներառված են աշխարհի շատ երկրների օրենսդրություններում։

Այսպիսով, Լեհաստանի Քրեական օրենսգիրքը պարունակում է կանոն, որը նախատեսում է անհրաժեշտ պաշտպանության շրջանակներում վնաս պատճառելու համար պատասխանատվությունից ազատում (§ 1, հոդված 25)։ Բացի այդ, սահմանվում են պաշտպանության թույլատրելի սահմանները (պաշտպանության ընտրված մեթոդը պետք է համապատասխանի հարձակման վտանգին) և այդ սահմանները խախտելու դեպքում պատիժ նշանակելու կանոնները. պատիժը մեղմացվում է և կարող է նույնիսկ ընդհանրապես չկիրառվել (§ 2, հոդված 25)։ Պատժից ազատումը տեղի է ունենում նաև այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանները խախտելը առաջացել է վախի կամ նյարդային հուզմունքի հետևանքով, որոնք հրահրվել են հարձակման հետևանքով (§ 3, հոդված 25)։

Անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանները գերազանցելու համար պատասխանատվության համանման մոտեցումը նախատեսված է նաև Գերմանիայի քրեական օրենսգրքով. շփոթության կամ վախի հետևանքով առաջացած նման խախտումը պատժելի չէ (§ 33):

Իսպանիայի քրեական օրենսգիրքը, սահմանելով պաշտպանության թույլատրելի սահմանները, ցույց է տալիս, որ հարձակմանը հակազդելու համար ընտրված մեթոդը պետք է բավարարի «ողջամիտ անհրաժեշտության» չափանիշը։ Պաշտպանության օրինականության համար նախատեսված է նաև այնպիսի պայման, ինչպիսին է պաշտպանվողի կողմից դրա չհրահրված լինելը (21-րդ հոդվածի 4-րդ կետ)։

Ֆրանսիայի քրեական օրենսգիրքը թույլ է տալիս օրինական վնաս պատճառել պաշտպանվողի կամ երրորդ անձանց վրա ապօրինի հարձակումը հետ մղելիս՝ պայմանով, որ պաշտպանության համար օգտագործվող միջոցները համապատասխանում են «հարձակման լրջությանը» (հոդված 122-5). ներառյալ նման գործողություններ կատարելու հնարավորությունը (բացառությամբ դիտավորյալ սպանության)՝ սեփականությունը ոտնձգությունից պաշտպանելու նպատակով ըստ անհրաժեշտություն և ըստ ոտնձգության վտանգի։ Հանցավոր տարբեր կատեգորիաների հարձակումներից անհրաժեշտ պաշտպանության օրինականության պայմանները սահմանվում են 122-6-րդ և 122-7-րդ հոդվածներով։

Ռուսաստանում 
Հիմնական հոդված՝ Հիմնական պաշտպանությունը Ռուսաստանում

Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 37-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ պաշտպանությունն օրինական է ցանկացած դեպքում, եթե ոտնձգությունը կապված է պաշտպանվողի կամ այլ անձի կյանքի համար վտանգավոր բռնության կամ բռնության անմիջական սպառնալիքի հետ։ Ցանկացած անձ իրավունք ունի պաշտպանվելու՝ անկախ մասնագիտական ​​կամ այլ հատուկ պատրաստվածությունից և պաշտոնեական դիրքից, ինչպես նաև՝ անկախ սոցիալապես վտանգավոր հարձակումից խուսափելու կամ այլ անձանցից կամ պետական մարմիններից օգնություն խնդրելու կարողությունից։ Դուք կարող եք պաշտպանվել ցանկացած սոցիալապես վտանգավոր հարձակումից՝ անկախ նրանից, թե արդյոք դա կատարողը ենթակա է քրեական պատասխանատվության։

Պաշտպանվողի կամ մեկ այլ անձի կյանքի համար վտանգավոր բռնության կամ բռնության անմիջական սպառնալիքի հետ կապված հարձակումից պաշտպանությունն օրինական է, եթե այն չի խախտում անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանները, այսինքն՝ կանխամտածված գործողությունները, որոնք ակնհայտորեն չի համապատասխանում հարձակման բնույթին և վտանգին։ Անհրաժեշտ պաշտպանության դեպքում կարող է օրինական կերպով պատճառվել վնաս, որն իրականում ավելի մեծ է, քան հարձակվողը իրականում պատճառել է հարձակման ժամանակ։ Պաշտպանվող անձի գործողությունները չեն խախտում անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանները, եթե այդ անձը, հարձակման անսպասելիության պատճառով, չի կարողացել օբյեկտիվորեն գնահատել հարձակման վտանգի աստիճանն ու բնույթը։

Օրինականության պայմանները և անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանները կարգավորվում են Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի 2012 թվականի սեպտեմբերի 27-ի թիվ 19 որոշմամբ «Անհրաժեշտ պաշտպանության մասին դատարանների կողմից օրենքը կիրառելու և  հանցագործություն կատարած անձին կալանավորելու ժամանակ վնաս պատճառելու մասին» որոշմամբ»։ Մասնավորապես, սահմանվում է, որ թույլատրվում է ավտոմատ կերպով գործարկվող և ինքնավար հատուկ սարքերի օգտագործումը, որոնք գործում են անձի բացակայության դեպքում, ում շահերը վնասվում են, եթե խախտման բացակայության դեպքում դրանք գործի դնելու հնարավորությունը կամ ավելորդ վնաս պատճառելը բացառվում է։

Անձը, ով դիտավորությամբ հարձակում է գործել, չի կարող ճանաչվել որպես անհրաժեշտ պաշտպանության մեջ գտնվող անձ, որպեսզի օգտագործի որպես պատրվակ անօրինական գործողություններ կատարելը (առողջությանը վնաս պատճառելը, խուլիգանությունը, այլ հանցագործությունը թաքցնելը և այլն)։ Այն, ինչ արվել է նման դեպքերում, պետք է որակել ընդհանուր հիմունքներով։

Նշվում է, որ չնայած բարձրագույն դատարանի պարզաբանումների առկայությանը, գործնականում իրավապահը ցուցաբերում է մեղադրական կողմնակալություն։ Հաճախ տեղի են ունենում անհրաժեշտ պաշտպանության կանոնների մեկնաբանման դեպքեր և հատկապես դրա սահմաններում ոչ պաշտպանվողի օգտին, ինչը ենթադրում է քաղաքացիների ինքնապաշտպանության իրական իրավունքի խախտում։

Ծանոթագրություն 

Քրեական իրավունք
Անհատական ինքնապաշտպանություն
Մարդու իրավունքներ
Հանցագործություններ
Միջազգային իրավունք
Իրավունք
Քաղաքացիական իրավունք
Ընդհանուր իրավունք
Իրավական եզրեր
Բռնություն
Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ