Նեստոր Կուկոլնիկ

Նեստոր Վասիլևիչ Կուկոլնիկ (, ), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ, 19-րդ դարի առաջին կեսի հայտնի ռոմանսների տեքստերի հեղինակ։

Կենսագրություն

Վաղ տարիներ 
Նեստոր Կուկոլնիկը ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում, գիտնական և ուսուցիչ Վասիլի Կուկոլնիկի ընտանիքում Անդրկարպատներում ծնված  ռուսին, որին հրավիրել էին Ռուսաստան։ Նրա հայրը զբաղվում էր բազմաթիվ գիտություններով՝ ֆիզիկա, քիմիա, իրավաբանություն, ագրոնոմիայի վերաբերյալ դասագիրք էր գրել։ 1821 թվականին ընդունվել է արքայազն Նեժինսկի Բեզբորոդկոյի անվան բարձրագույն գիտությունների գիմնազիան, որն ավարտել է 1829 թվականին։ Գիմնազիայից ազատվել է առանց վկայականի, որպես «ազատախոհության գործով» հիմնական մեղադրյալներից մեկը։ Երկրորդ հայտնի մեղադրյալը Նիկոլայ Վասիլևիչ Գոգոլն էր։ Այս գործի ընթացքում ուսանողները մեղադրվում էին ազատախոհական գրքեր կարդալու մեջ։ Գիմնազիայում նա նախ սկսեց զբաղվել գրական գործունեությամբ, սակայն նրա առաջին գրական փորձերը չեն պահպանվել, քանի որ դրանք առգրավվել են «ազատախոհության դեպքի» քննության ընթացքում։
Գրական փորձերը շարունակվեցին Վիլնայում, որտեղ 1825 թվականից նրա ավագ եղբայր Պավել Կուկոլնիկը աշխատում էր որպես համալսարանի պրոֆեսոր։ 1829-1831 թվականներին Նեստոր Կուկոլնիկը Վիլնայի տղամարդկանց գիմնազիայում դասավանդել է ռուս գրականություն և լեհերեն հրատարակել է  ռուսերեն քերականության գործնական դասընթաց։

Սակայն գրական գործունեության առաջընթացը համընկնում է Սանկտ Պետերբուրգում բնակվելու տարիներին, ուր նա տեղափոխվել էր 1831 թվականին՝ փախչելով լեհական ապստամբությունից։ Նեստոր Կուկոլնիկը հայտնի է դարձել 1834 թվականին, երբ Ալեքսանդրինկի թատրոնում բեմադրվել է «Ամենաբարձրյալի ձեռքը փրկեց հայրենիքը» դրաման, որը հավանության արժանացավ կայսր Նիկոլայ I-ի կողմից։ 1834 թվականի մարտի վերջին Կուկոլնիկը և Պուշկինը հանդիպեցին միմյանց (այս մասին իր օրագրում նշում է Ալեքսանդր Սերգեևիչը):

Ստեղծագործություններ 

Նեստոր Կուկոլնիկի ստեղծագործությունը հսկայական է և բազմաբնույթ։ Դրամատուրգիայի հետ մեկտեղ նա հաջողությամբ իր ձիրքն է փորձում արկածային վեպի, պատմական վեպի, գեղարվեստական քննադատության, պոեզիայի և նույնիսկ երաժշտության ժանրում։ 1838 թվականից հրատարակում է արվեստի պատմության մի շարք պարբերականներ։ Կուկոլնիկի դրամատուրգիան պետք է դիտարկել որպես  ռուսական պատմական դրամա 19-րդ դարի առաջին երրորդի և 19-րդ դարի երկրորդ կեսի միջև։ Գրողը կանգնած է դրամատիկական բանաստեղծական ժանրի առաջնագծում։ Նա առաջինն էր, ով օգտագործեց և ներմուծեց հնարքներ և դրդապատճառներ, որոնք հետագայում արտացոլվելու են Ալեքսեյ Տոլստոյի, Լ. Ա. Մեյի, Մարինա Ցվետաևայի և այլոց աշխատություններում։ Ժամանակակից գիտնականներն արդարացիորեն նշում են զուգահեռներ Կուկոլնիկի անհատական ստեղծագործությունների և Մարինա Ցվետաևայի «Ռոմանտիկներ» դրամատիկ ցիկլի միջև։ Կուկոլնիկը նաև առաջինն էր ռուս գրականության մեջ, որը ներկայացրեց պատմական վեպի նոր տիպը, որը հետագայում Արևմուտքում փայլուն մարմնավորում գտավ իր ժամանակակցի՝ Ա. Դյումայի վեպերում։ Ռուսական գրականության մեջ առաջիններից Կուկոլնիկը սկսեց զարգացնել սիրո-արկածային ժանրը՝ Եվգենի Սուի ՝ Պոլ դե Կոկայի ոգով։ Արտասահմանյան պատմության առարկաներից նրա գրական որոնումները իրավամբ կարելի է համարել որպես պատմական և կենսագրական ժանրի առաջատար, որը հետագայում զարգացավ Դ. Ս. Մերեժկովսկու, Յու. Ն. Տինյանովայի, Օլգա Ֆորշի հետազոտական վեպերում։ Ստեղծագործական մեծագույն թռիչքի շրջանում Կուկոլնիկը մոտ է կանգնած կոմպոզիտոր Միխայիլ Գլինկային և նկարիչ Կ. Բրյուլլովին։ Համաշխարհային ճանաչում ունի նրա մասնակցությունը այնպիսի գրողների և բանաստեղծների ճակատագրին, ինչպիսիք են Տ. Գ. Շևչենկոն, Մ. Սալտիկով-Շչեդրինը և Ի. Ս. Նիկիտինը։ «Իվան Սուսանին» («Կյանքը ցարի համար») և «Ռուսլան և Լյուդմիլա» օպերայի լիբրետոյի բանաստեղծությունների համահեղինակներից մեկն է։ Նրա երգերի հիման վրա 27 կոմպոզիտորներ գրել են երաժշտություն, այդ թվում ՝ Միխայիլ Գլինկան (նրա գրչին են պատկանում «Արտույտ» և «Երգ ճանապարհի» դասական երգերը), Ա. Վարլամովը, Մոնյուշկո Ստանիսլավն։

Ծառայություն 
1843 թվականից Կուկոլնիկը ծառայության անցավ պաշտպանության նախարարության գրասենյակում, ինչն էլ պատճառ դարձավ նրա բազմաթիվ և երբեմն երկարատև գործուղումներին, որն անցնում էր գործնականում Ռուսաստանի եվրոպական մասում՝ Քիշնևից մինչև Աստրախան։ Եվ չնայած նա չի թողնում գրական գործունեությունը, բայց շատ ժամանակ և ջանք էր նվիրում ծառայողական գործերին։ Այս գործերի թվում, հատկապես հարկ է նշել, Դոնբասի շրջանում հանքարդյունաբերության վիճակի ուսումնասիրությունը։ Այս աշխատանքի արդյունքներն այնուհետև շատ էականորեն ազդեցին Արևմտյան Դոնբասի տնտեսական զարգացման վրա, հատկապես Կուրսկ-Խարկով-Տագանրոգ երկաթուղու կառուցումից հետո, որի հիմնավորումը հաջողությամբ իրականացրեց Կուկոլնիկը ՝ արդյունաբերող եղբայրներ Պոլյակովների հետ միասին։

Ընտանիք 

1843 թվականին Նեստոր Կուկոլնիկն ամուսնացավ իր քաղաքացիական կնոջ՝ Սոֆիա Ամալիա ֆոն Ֆրիզենի հետ, գերմանական լյութերական հավատքից։ Մինչև իր կյանքի վերջը նա կիսում էր իր ծառայության բոլոր դժվարությունները, ներառյալ երկար գործուղումները։ Ամուսնությունից առաջ Կուկոլնիկը երկու սիրային ողբերգություն էր ապրել։ Առաջին սիրային պատմությունը Կետրին Տիմոֆեևնայի անսպասելի ավարտ ունեցավ։ Հոր՝ Տիմոֆեյ Եֆրեմովիչ Ֆան-դեր-Ֆլիտի որոշմամբ Եկատերինան ամուսնացավ Միխայել Լազարևի հետ։ Սա հիմք հանդիսացավ մի շարք քնարական բանաստեղծությունների, որտեղ Կուկոլնիկը թաքցնում է իր սիրելիին՝ Լենորա (Էլեոնոր) անվան տակ, ինչը ծաղր է առաջացրել գրողների և քննադատների շրջանում, որոնք Կուկոլնիկին մեղադրում են արհեստականության և մտացածինության մեջ։ Հատկապես խոցելի էին Իվան Պանաևի գնահատականները։

Կուկոլնիկի երկրորդ սիրային պատմությունը Մարիա Ֆեոդորովնա Տոլստոյի նկատմամբ նույնպես դադարեց, բայց դատելով բանաստեղծական փորձառություններից (հիմնականում՝ անավարտ)՝ նույնպես լուրջ հոգեկան տրավմա պատճառեց։ Ինքը՝ Տոլստայան խոստովանեց, որ «Կուկոլնիկն առաջինը հետ քայլը կատարեց», իսկ նա «կանացի հպարտությունից ելնելով՝ հետ նահանջեց տաս քայլ».:

Ուշ տարիներ 

1853-1856 թվականների Ղրիմի պատերազմի ժամանակ Կուկոլնիկը գտնվում էր Նովոչերկասկում, որտեղ նա գործուղվել էր Դոնսկոյի բանակի շտաբ (ատաման՝ Մ. Խոմուտով), Կուկոլնիկը զբաղվում էր գործող բանակի մատակարարմամբ, և այդ պաշտոնում նրա ջանքերը բարձր էին գնահատվում։ 1857 թվականին նա թոշակի անցավ պետական խորհրդականի կոչումով և հաստատվեց Տագանրոգում։ Վերջին տասը տարիները նա ապրել է Տագանրոգում։ Այստեղ նա շարունակում է իր գրական գործունեությունը։ Այնուամենայնիվ, այս ժամանակահատվածի հիմքը սոցիալական գործունեությունն է։ Հակառակ հաստատված կարծիքի, Կուկոլնիկը Քաղաքային Դումայի խոսնակ չէր, բայց կատարում էր Տագանրոգի քաղաքային ընկերության անհատական ցուցումները։ Աշխատանքի մի մասը նա ավարտեց սեփական նախաձեռնությամբ, կամավոր հիմունքներով։ Այս աշխատանքների արդյունքները, ներառյալ բացասականները, լրջորեն ազդեցին Ռուսաստանի հարավում գտնվող Տագանրոգի՝ որպես քաղաքային կրթության կենտրոնի ճակատագրի վրա։ Կուկոլնիկը նախ առաջ քաշեց և հիմնավորեց Դոնի և Ազովի ծովի ափին համալսարանական կրթության անհրաժեշտությունը։ Չնայած նրան, որ Տագանրոգում համալսարան բացելու նրա առաջարկությունը հաջողություն չունեցավ, բայց այն 1865 թվականին հիմք ծառայեց Նովոռոսիյսկի համալսարանի բացման համար։ Կուկոլնիկը հիմնավորեց Տագանրոգ քաղաքի քաղաքային թերթի անհրաժեշտությունը, որը, ի վերջո, հանդիսացավ թերթերի բացման պատճառներից մեկը ոչ միայն Տագանրոգում, այլև Օդեսայում և Դոնի Ռոստովում։ 1865 թվականից սկսած Կուկոլնիկը ղեկավարում էր Խարկովից մինչև Տագանրոգ երկաթուղային ճանապարհի հիմնավորվածության և ընտրության աշխատանքային խումբը։ Այս աշխատանքը հաջող էր, և 1868 թվականին Ալեքսանդր II-ը հաստատեց համապատասխան շինարարական պայմանագրերը։ Կուկոլնիկը կառավարության առջև կրկին հարց է բարձրացնում Ազովի ծովի և Տագանրոգի ծոցի շրջակա միջավայրի պահպանության համար համապատասխան միջոցառումների անհրաժեշտության մասին։ Կուկոլնիկը բարձրացնում է Պրացովսկու երկրամասի վարչական-տարածքային կառուցվածքը փոխելու հարցը՝ ստեղծելով Պետրովսկու (Տագանրոգի) նահանգը։ Այստեղ նա հանդիպում է Դոնի շրջանի ղեկավարության ուժեղ ընդդիմությանը, ինչը, ի վերջո, հանգեցրեց բացասական արդյունքի։ Կուկոլնիկը հեշտացրեց Տագանրոգում տեղի ունեցած դատական բարեփոխումների ընթացքում Շրջանային դատարանի բացումը, որը տեղի է ունեցել նրա մահից հետո՝ 1869 թվականին։ Կուկոլնիկի այս և նման հասարակական ձեռնարկությունները մեծ դժգոհություն են առաջացրել գավառական ազնվականների շրջանում, ինչը նա ծաղրել է իր վերջին «Հոֆ Յունկեր» դրամայում, որը գործնականում արգելված էր Ալեքսանդր II-ի հրամանով։

Կուկոլնիկը հանկարծամահ է եղել 1868 թվականի դեկտեմբերին՝ գնալով թատրոն։ Նրան թաղել են Տագանրոգում  Դուբկա պուրակի հարևանությամբ գտնվող իր դաստակերտում։

Հասցեն Սանկտ Պետերբուրգում 
 1836 թվական- Գավրիլովայի տունը - Մոյկա գետի ափին, 70։
 1836-1837 թվականներին ՝ Մոյկա գետի ափին, 78։
 1837-1843 թվականներին բնակարանաշինություն - իտալական փողոց, 31։

Տե՛ս նաև 
 «Հրաժեշտ Պետերբուրգին» (Միխայիլ Գլինկայի վոկալ ցիկլը՝ ըստ Նեստոր Կուկոլնիկի բանաստեղծությունների)։
 Կուկոլնիկի տուն (Տագանրոգ)

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Кукольник Н. В. Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия /сост., авт. вступ.ст. и примеч. Н. С. Беляев; науч. ред. Г. В. Бахарева; БАН. — СПб.: БАН, 2013. — 464 с.: ил.
 Николаенко А. И. Таганрожец Нестор Васильевич Кукольник
 Кукольник Н. Азовское сидение (в формате DjVu)
 Из воспоминаний Н. В. Кукольника  // Исторический вестник, 1891. — Т. 45. — № 7. — С. 79—99.
 Кукольник Н. В.  К истории театральной цензуры. Всеподданнейшее письмо Нестора Кукольника. Ноября 1864 г.  // «Русская старина». — 1897. — Т. 91. — № 8. — С. 255—256.
 Карпова С. П. Кукольник Н. «Морской праздник в Севастополе»
  Кукольник Н. В. Рассказ Н. В. Кукольника о кончине М. И. Глинки  // «Русская старина». — 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — Спб., 1875 — С. 435—436.
 Светлана Казакова. Карл Брюллов и Нестор Кукольник: история двух иллюстраций // «Третьяковская галерея». — № 4. — 2008
 
 Людмила Миронова. Повесть о Несторе Кукольнике «Рука Всевышнего»

Ռուս դրամատուրգներ
Ռուս բանաստեղծներ
Ռուս արձակագիրներ
19-րդ դարի բանաստեղծներ
Ռուս գրողներ
Ռուս թարգմանիչներ