Իվան Բորոդին

Իվան Պարֆենևիչ  Բորոդին  (, ), ռուս բուսաբան, գիտության մասսայականացնող, Ռուսաստանի բնության պահպանության շարժման առաջամարտիկ, արգելոցների և վայրի բնության պահպանության էթիկական և գեղագիտական մոտեցման հիմնադիրներից մեկը։ Զարգացրել է  Հուգո Կոնվենցի գաղափարները շրջակա միջավայրի պահպանության մշակութային և բարոյական բաղադրիչի վերաբերյալ։ Ուսումնասիրել է բույսերի ֆիզիոլոգիան (հիմնականում շնչառությունը) և անատոմիան՝ ներառյալ քլորոֆիլի բաշխումը նրանց կանաչ մասերում։ Եղել է Պետերբուրգի (1887 թվականի դեկտեմբերի 5-ից), Ռուսաստանի (1917) և ԽՍՀՄ (1925) գիտությունների ակադեմիաների  թղթակից անդամ, Ուկրաինայի գիտությունների ակադեմիայի գործող անդամ։

Կենսագրություն  
Եկատերինոսլավ գավառի ազնվականության ներկայացուցիչներից է։ Եղբայրը՝ Ալեքսանդր Պարֆենիևիչ Բորոդինը, եղել է ճանապարհային հաղորդակցության ինժեներ, ռուսական շոգեքարշաշինության հիմնադիրներից մեկը։ Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի 5-րդ գիմնազիան (1863 թվականին եղել է Նիկոլայ Ռաևսկու աշակերտը) և Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դասընթացը (բնական գիտությունների բաժին)։ 1869 թվականին նա աշխատանքի անցավ որպես բուսաբանության ուսուցիչ, միաժամանակ զբաղեցնում էր Պետերբուրգի գյուղատնտեսական և անտառային տնտեսության ինստիտուտի բուսաբանության և դենդրոլոգիայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը։ 1877 թվականին փակվեց ինստիտուտի ագրոնոմիկայի բաժինը, որը վերափոխվեց Սանկտ Պետերբուրգի անտառային ինստիտուտի, իսկ Բորոդինը մնաց որպես բուսաբանության դասախոս։ Նա ղեկավարել է ամբիոնը շուրջ 35 տարի՝ մինչև 1904 թվականը։

«Ֆիզիոլոգիական հետազոտություններ տերևային ընձյուղների շնչառության վերաբերյալ» թեզի պաշտպանությունից հետո, 1876 թվականին Իվան Պարֆենիևիչը ստացել է մագիստրոսի կոչում բուսաբանության ոլորտում։ Աշխատանքին, որով Բորոդինը հայտնի է դարձել ոչ միայն Ռուսաստանում, այլև Արևմտյան Եվրոպայում, հաջորդել են մի շարք ֆիզիոլոգիական և անատոմիական աշխատանքներ, հատկապես բույսերում տարբեր նյութերի բաշխման վերաբերյալ, և Բորոդինը մշակել է դրանց ուսումնասիրության հատուկ մեթոդ, որը կոչվել է նրա անունով։ 1878 թվականին նշանակվել է Սանկտ Պետերբուրգի բժշկական-վիրաբուժական ակադեմիայի պրոֆեսոր, որտեղ դասախոսել է բուսաբանություն մինչև 1880 թվականը, երբ նրան հաստատել են որպես անտառտնտեսության ինստիտուտի պրոֆեսոր։

Բորոդինը հայտնաբերել է (1880-1882) բյուրեղացնող քլորոֆիլը, որը կարևոր դեր է խաղացել այս նյութի ուսումնասիրության բնագավառում։ Քլորոֆիլի քիմիայի հետազոտող գերմանացի քիմիկոս Ռիխարդ Վիլշտետերը նման բյուրեղները անվանել է «Բորոդինի բյուրեղներ»: 1873 թվականին Բորոդինը Ռուսաստանում նախաձեռնել է ֆլավոնոիդների ուսումնասիրությունը։

1881-1904 թվականներին Բորոդինը խմբագրել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի Բնագետների ընկերության «Աշխատություններ» ամսագրի, բուսաբանության բաժինը, ավելի ուշ՝ եղել է կայսերական գիտությունների ակադեմիայի Ռուսաստանի բնական արտադրողական ուժերի ուսումնասիրության հանձնաժողովի կողմից հրատարակվող «Ռուսաստանի բնական արտադրողական ուժերի ուսումնասիրության նյութեր»-ի խմբագիրը։

1886 թվականին Նովոռոսիյսկի համալսարանը նրան միաձայն ընտրել է բուսաբանության պատվավոր դոկտոր։ 1887 թվականի երկրորդ կեսից Բորոդինը բուսաբանություն է դասախոսել Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում (ամբիոնը թողած Անդրեյ Ֆամինցինի փոխարեն), և բազմիցս՝ կանանց բարձրագույն դասընթացներում։ 1887 թվականից Իվան Պարֆենիևիչ Բորոդինը եղել է Կայսերական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1902 թվականից՝ ակադեմիկոս։ 1899 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Բորոդինը նշանակվել է Կիրառական բուսաբանության բյուրոյի վարիչ, որը ղեկավարել է մինչ 1904 թվականի սեպտեմբերի 23-ը։ Բորոդինոյի բյուրոն պատասխանել է հարցումներին և տվել բուսաբուծության վերաբերյալ աշխատանքների գրախոսականներ։ 1902 թվականին նշանակվել է Գիտությունների ակադեմիայի բուսաբանական թանգարանի տնօրեն։

1903 թվականին Բորոդինը հրապարակել է բեղմնավորման մասին իր հանրային դասախոսությունները։ Այս դասախոսություններում նա Ռուսաստանում առաջիններից էր, ով մանրամասն նկարագրել է Գ. Մենդելի «Բույսական  հիբրիդների վերաբերյալ փորձերը» աշխատանքը և դրա հետևությունները` հաստատելով նրա հետևորդների աշխատանքի արդյունքները։ 1905 թվականի հունվարի 27-ին Սանկտ Պետերբուրգի «Ռուս» թերթում հայտնվել է «342 գիտնականի գրառումներ»՝ քննադատելով ինքնակալությանը։ Այն ստորագրած տասնվեց ակադեմիկոսների թվում է եղել Բորոդինը։ Դրա հետևանքն էր գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, մեծ իշխան դուքս Կոնստանտին Կոնստանտինովիչի կողմից այս ակադեմիկոսներին ուղարկված նամակը՝ դատապարտելով նրանց արարքը և առաջարկելով, որ նրանք նախ հրաժարվեն պետական աշխատավարձից, իսկ հետո զբաղվեն քաղաքականությամբ։ Բորոդինը հրաժարականի դիմում է ներկայացրեց Գիտությունների ակադեմիայի նախագահին։ Սակայն Մեծ իշխանը շուտով ներողություն խնդրեց ակադեմիկոսներից։ 1907 թվականի մայիսին ակադեմիկոս Բորոդինը ներկայացրեց Կայսերական գիտությունների ակադեմիան Շվեդիայում` Կառլ Լիննեյի ծննդյան 200-ամյակին նվիրված տոնակատարություններին։

Բորոդինը բազմիցս հանդես է եկել մամուլում և գիտական ընկերություններում` բնապահպանական թեմաներով։ 1909 թվականի դեկտեմբերի 29-ին, Ռուսաստանի Բնագետների և բժիշկների XII համագումարում Մոսկվայում, նա հանդես եկավ ծրագրային ելույթով` «Բուսական և աշխարհագրական տեսանկյունից հետաքրքիր բուսականության տարածքների պահպանման մասին», որ ջերմ աջակցության արժանացավ համագումարի մասնակիցների կողմից։ «Բնության հուշարձանների պահպանություն» հոդվածում նա մանրամասն նկարագրեց Ռուսաստանում և արտերկրում բնության պահպանության միջոցառումները՝ առաջարկելով երկրում մի շարք եզակի բնական վայրեր պահպանության համար, ներկայացնելով Ռուսաստանում բնապահպանական առաջնային խնդիրները.

1912 թվականին Բորոդինի ակտիվ մասնակցությամբ Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերությանը կից ստեղծվել է Մշտական բնապահպանական հանձնաժողով։ Հանձնաժողովի նախագահ է նշանակվել ընկերության պատվավոր անդամ, գյուղատնտեսության և պետական գույքի նախկին նախարար, Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Ալեքսեյ Երմոլովը, իսկ Բորոդինը՝ նախագահի տեղակալ։ 1913 թվականի նոյեմբերին Բորոդինը ներկայացրել է Ռուսաստանը Բեռնում` Բնության պահպանության առաջին միջազգային համաժողովին և այնտեղ ներկայացրել է հուշագիր՝ համաժողովի հիմնական թեմայի վերաբերյալ։ 

Ռուսաստանում բնության պահպանության մասին առաջին գրքերից մեկում, որը լույս է տեսել 1914 թվականին, Բորոդինը գրել է.

1915 թվականին Բորոդինի նախաձեռնությամբ կազմակերպվել է Ռուսաստանի բուսաբանական ընկերությունը, որի մշտական նախագահն է եղել նա մինչև իր կյանքի վերջը։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 7-ից 1919 թվականի մայիսի 31-ը Բորոդինը եղել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի փոխնախագահ։
1917-1919 թվականներին եղել է Պետրոգրադի բուսաբանական այգու տնօրենը։ 1917 թվականի դեկտեմբերին նա ակադեմիկոսներին կոչ է արել սաբոտաժի ենթարկել բոլշևիկյան ռեժիմը։ 1928 թվականին նա դեմ է արտահայտվել հայտնի գիտնականների ընտրությանը որպես Գիտությունների ակադեմիայի լիիրավ անդամներ։
Նա հիմնադրել է քաղցրահամ ջրի (լճի) կենսաբանական կայան՝ սկզբում Բոլոգոյե լճի ափին, ապա` Սելիգեր լճում (Բորոդինյան կենսաբանական կայան), 1929 թվականին կայանը տեղափոխվել է Կարելիայի Կոնչեզերո լիճ։ Իր միջոցների հաշվին Բորոդինը հրապարակել է Կայանի աշխատությունների չորս հատորները։
Իր սեփական ձեռքերով հավաքված հերբարիումի հավաքածուի մի մասը, ներառյալ Նովգորոդ նահանգի բույսերի ավելի քան 800 հերբարիումային թերթիկներ և Իրկուտսկի շրջանի բույսերի 1573 նմուշ, Բորոդինը հանձնել է Անտառային ինստիտուտի բուսաբանական կաբինետին։ Որոշ աշխատանքներում, մասնավորապես, «Պրոտոպլազմա և վիտալիզմ» (1894), Բորոդինը պաշտպանել է կենսական գործառույթների էության վերաբերյալ կենսական տեսակետները, ինչը քննադատության առիթ է հանդիսացել Կ. Ա. Տիմիրյազևի կողմից։

Ընտանիք 
 Մայրը` Եկատերինա Ալեքսանդրովնա Բորոդինան (ծննդյամբ Լիկոշինա), տոհմական ազնվական կին էր։
 Հայրը` Պարֆենի Աֆանասևիչ եղել է շտաբս կապիտան։
 Եղբայրը` Ալեքսանդր Պարֆենիևիչ Բորոդին։
 Կինը` Ալեքսանդրա Գրիգորիևնան (ծննդյամբ` Պերետց, 1846), սովորել է բանասիրական բաժանմունքում Բեստուժևի դասընթացներում, այնուհետև նվիրվել է գրականությանը և լրագրությանը։
 Դուստրը` Իննա Իվանովնան (ծնվել է 1878 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում, մահացել է 1959 թվականին), ամուսնու կողմից Լյուբիմենկո, պատմաբան և արխիվագետ էր։
 Դուստրը` Միրրա Իվանովնարուենը (ծնվել է 1882 թվականին, Սանկտ Պետերբուրգում, մահացել է 1957 թվականին), ամուսնու կողմից, ֆրանսիացի պատմաբան Լոտ-Բորոդինի հետ։ Երեք դուստրերը՝ Իրենը (գրադարանավար դարձավ), Էվելինան (գլխավորում էր Փարիզի Մարդու թանգարանի բաժանմունքներից մեկը) և Մարիաննան (միջնադարի պատմության մասնագետ)։

Ի հիշատակ Բորոդինի   
1921 թվականին Նիկոլայ Բուշը, ի նշան Բորոդինի վաստակի ճանաչման, բույսատեսակներից մեկը կոչեց նրա անունով, Կաղամբազգիների ընտանիքի (Brassicaceae) Բորոդինիա (Borodinia N.BUSCH):

Բորոդինի անունն է կրում  Սանկտ Պետերբուրգի անտառտնտեսության ակադեմիայի հերբարիումը (նախկին` Կայսերական անտառտնտեսության ինստիտուտի բուսաբանական կաբինետ)։

Տպագիր աշխատանքներ   
Բորոդինի աշխատանքները նվիրված են բույսերի ֆիզիոլոգիայի, անատոմիայի և դասակարգման ոլորտներին։ Նա գրել է մի շարք հրաշալի դասագրքեր բուսաբանության վերաբերյալ` Բուսական անատոմիայի դասընթաց, Սնկաբանության համառոտ ակնարկներ (1-ին հրատարակություն` 1897), որը 20-րդ դարի 30-ական թվականներին, չնայած որոշ առանձնահատկությունների հնացմանը, մնաց սնկաբանության լավագույն ռուսերեն աշխատանքը, Բուսաբանության համառոտ դասագիրք գյուղատնտեսական դպրոցների համար (1888), որը  ունեցել է տասներեք վերահրատարակություն մինչև 1930 թվականը։ Դենդրոլոգիայի դասընթացը (1891), ինչպես սնկաբանության համառոտ ակնարկները, 21-րդ դարում էլ իրենց արդիականությունը չեն կորցրել:
 
 О дыхании в чистом кислороде // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — Т. XI, вып. 76.
 О дыхании распускающихся почек // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — Т. XI, вып. 157.
 О распадении и образовании белковых веществ в растениях // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — Т. XI, вып. 160.
 Ueber Krystallinische Nebenpigmente des Chlorophylls // Bulletin de L’Acad. Imper. de St.-Petersb.
 Новейшие успехи ботаники 1877—1879. — СПб., 1880.
 Сферокристаллы Paspalum и микрохимическое открытие лейцина // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — 1883. — Т. XIII, вып. 47.
 Sur la repartition des cristaux d’oxalate de chaux dans les feuilles des Legumes, et des Rosac // Bulletin de Congres international de bot. et d’hort. a St.-Petersbourg. — 1884.
 Об условиях накопления лейцина в растениях // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — 1885. — Т. XVI, вып. II, 69.
 Физиология растений : Лекции С.-Петерб. лесн. ин-та, читан. И. П. Бородиным, 1886—1887. — СПб., 1887. — 124 с.
 О распространении дульцита в растениях // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — 1888. — То же в Вестнике естествознания, 1889
 Курс дендрологии. — СПб., 1891.
 О кристаллических отложениях в листьях Anonaceae и Violarieae // Тр. Общ. естествоиспытателей при С.-Петербургском ун-те. — 1891. — Т. XXI. — С. 177—205.
 Borodin J. Die in St. Petersburg befindlichen Herbarien und botanischen Museen (нем.) // Botanisches Centralblatt. — Cassel und Marburg, 1893. — Bd. LVI, H. 51. — S. 353—356.
 Протоплазма и витализм. — Спб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. — 30 с.
 Процесс оплодотворения в растительном царстве. — СПб.; М., 1888. — 2-е изд., 1896
 Краткий очерк микологии. — 1897.
 Бородин И. П. Исторический очерк кафедры ботаники в Императорской Военно-медицинской академии (1798—1898) // Исторические очерки естественнонаучных кафедр Императорской Военно-медицинской академии. — Тип. Мин-ва внутр. дел, Воен. тип, 1898. — 406 с.
 Курс анатомии растений. — СПб.; М., 1900.
 Эпидермины у лютиковых. — 1902.
 Очерки по вопросам оплодотворения в растительном царстве // Мир Божій. — 1903. — № 4. — С. 257—272. — Продолжение в № 11, С. 199—210, и № 12, С. 255—274.
 Ботанический кабинет Императорского Лесного института в начале второго столетия его существования // Изв. Имп. Лесн. ин-та. — 1905. — № 12.
 Коллекторы и коллекции по флоре Сибири. — Спб.: Тип. Имп. акад. наук, 1908. — 227 с.
 Sur la distribution des stomates sur les feuilles du Lycopodium annatinum // Ann. Jard. Buitenzorg. — 1909.
 Охрана памятников природы // Тр. Бот. сада Имп. Юрьевского ун-та. — 1910. — Т. 9. — С. 297—317.
 Краткий курс ботаники. — 10-е изд. — Изд. А. Ф. Девриена, 1911. — 464 с.
 Мировая охрана природы. Отчёт академика И. П. Бородина о командировке в Берн на Конференцию по международной охране природы // Речи и доклады, читанные на Конференции по международной охране природы в Берне, в ноябре 1913 года, делегатами от Швейцарии, Австралии, Бельгии, Великобритании, Голландии, Норвегии, России, Сев.-Ам. соед. штатов и Франции. — Пг.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1915.
 Курс анатомии растений. — 5-е изд. — М.; Л.: Сельхозгиз, 1938. — 312 с.

Գրականություն 
  — В прил.: Список учёных трудов автора.
 Гончаров Н. П. К юбилеям заведующих Бюро по прикладной ботанике: А. Ф. Баталина, И. П. Бородина, Р. Э. Регеля // Вестник ВОГиС. - 2007. - Т. 11, № 2.
 
 
 
  — УДК: 630*016:581

Ծանոթագրություններ 

Ռուս բուսաբաններ
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Խորհրդային բուսաբաններ
Ռուս կենսաբաններ