Սննդային հավելումեր

Սննդային հավելումներ՝ նյութեր, որոնք տեխնոլոգիական նպատակներով ավելացվում են սննդին արտադրության, փաթեթավորման, փոխադրման կամ պահպանման ընթացքում՝ ցանկալի հատկություններ, օրինակ՝ որոշակի համ, գույն, պահպանման ժամկետ, կոնսիստենցիա հաղորդելու համար։ Որոշ մարդիկ հակված են օգտագործել առանց հավելումների սնունդ, թեև աղն ու պղպեղը նույնպես համարվում են հավելումներ։

Ստանդարտ կիրառում 
Բոլոր սննդային հավելումները և սպառողների տեղեկավությունը կարգավորելու համար յուրաքանչյուր հավելումին տրվում է եզակի համար, որը կոչվում է «համար E», որն օգտագործվում է Եվրոպայում բոլոր սննդային հավելումների համար։ Այս համարակալման սխեման ներկայումս ընդունվել և ընդլայնվել է Codex Alimentarius հանձնաժողովի կողմից՝ բոլոր հավելումների միջազգային նույնականացման համար՝ անկախ նրանից՝ հաստատված են դրանք օգտագործման համար, թե ոչ։ Դասակարգման համար նրանք կարող են օգտագործել ոչ միայն հաջորդական համարները, որոնց նախորդում է «E» տառը (Եվրամիությունում), այլ նաև լրիվ անվանումները, օրինակ՝ «քացախաթթու» կամ «E260 քացախաթթու», որտեղ E260ը քացախաթթվի համարն է։ Կան հավելումներ, որոնք չունեն E կոդը. օրինակ՝ 154 հավելանյութի համարը Brown FK ներկն է, որն օգտագործվում է միայն Մեծ Բրիտանիայում։

Սննդային հավելումների և խառնուրդների միջազգային ստանդարտները սահմանվում են Սննդային հավելումների գծով ՊԳԿ/ԱՀԿ փորձագիտական կոմիտեյի (JECFA) և Codex Alimentarius-ի (Codex) կողմից ընդունված Միջազգային հանձնաժողովի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն/ԱՀԿ և պարտավորեցնող երկրների կողմից, որոնք ԱՀԿի անդամ են։

ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչություն (FDA) ներկայացրել է ԱՄՆ-ում օգտագործվող բոլոր սննդային հավելումները որպես «Ընդհանուր առմամբ ճանաչվում է որպես անվտանգ» (GRAS)։ Դրանք թվարկված են ինչպես իրենց քիմիական ամփոփագրերի ծառայության համարով, այնպես էլ FDA կանոնակարգերով՝ Միացյալ Նահանգների դաշնային կանոնակարգերի օրենսգրքում։

Սննդային հավելումների դասակարգում 
Եվրամիության երկրները մշակել են սննդային հավելումների դասակարգման համարակալման համակարգ (գործում է 1953 թվականից)։ Յուրաքանչյուր հավելում ունի իր եզակի համարը, որը սկսվում է «E» տառով։ Համարակալման համակարգը կատարելագործվել և ընդունվել է Codex Alimentarius-ի միջազգային դասակարգման համար։ Կոդի առաջին նիշը ցույց է տալիս հավելանյութի ընդհանուր նշանակությունը․
 1-ով սկսվում են սննդային ներկերը
 2-ով՝ կոնսերվանտները
 3-ով․
 300-322՝ հակաօքսիդանտները,
 333-399՝ հակաօքսիդանտներն ու կայունացուցիչները
 4-ով՝ էմուլգատորները և կայունացուցիչները
 5-ով սկսվում են խտացնելու և կծկվելու դեմ նյութերը
 6-ով՝ համի և հոտի ուժեղացուցիչները
 7 և 8-ը չեն օգտագործվում (բացի 710-713 հակաբիոտիկներից)
 9-ով սկսվում են ջնարակիչները, փափկեցնողները, թխման այլ բարելավիչներն ու այլ նյութեը։
Որոշլայնորեն օգտագործվող նյութեր չունեն ծածկագիր, օրինակ՝ վանիլին և չմոդիֆիկացված օսլան։

Սննդային նյութերի օգտագործման անվտանգություն

Սննդային հավելումների հաստատում
19-րդ դարից ի վեր վերամշակված մթերքների օգտագործման աճով պայմանավորված, սննդային հավելումները սկսեցին ավելի լայն կիրառություն ստանալ։ Շատ երկրներ կարգավորում են դրանց օգտագործումը։ Օրինակ, բորաթթուն լայնորեն օգտագործվել է որպես սննդի կոնսերվանտ 1870-ականներից մինչև 1920-ական թվականները, բայց արգելվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, իր թունայնության պատճառով, որն ապացուցվել է մարդկանց և կենդանիների վրա հետազոտություններ կատարելիս։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ սննդամթերքի էժան, մատչելի կոնսերվանտների հրատապ անհրաժեշտությունը հանգեցրեց դրա կրկնակի օգտագործմանը, սակայն 1950-ականներին բորաթթուն վերջնականապես արգելվեց։ Նման միջադեպերը հանգեցրել են սննդային հավելումների նկատմամբ ընդհանուր անվստահության, քեմոֆոբիայի զարգացման և նախազգուշական սկզբունքի կիրառման սննդի շատ բաղադրիչների նկատմամբ, երբ ցանկացած նյութեր, որոնք ունեն առողջության համար տեսականորեն հնարավոր բացասական վտանգ, օրենսդրական մակարդակով արգելվում են օգտագործել սննդի և խմելու ջրի մեջ։ Սա հանգեցրել է նրան, որ 1960-ականներից սկսած, սննդային հավելումների անվտանգությունը գնահատվել է բազմաթիվ թունաբանական հետազոտությունների հիման վրա, և միայն այն դեպքում, եթե պարզվի, որ բաղադրիչն անվտանգ է սպառման որոշակի մակարդակներում, կթույլատրվի օգտագործել տարբեր երկրներում։ Միացյալ Նահանգներում դա հանգեցրեց «1938 թվականի սննդի, դեղերի և կոսմետիկայի դաշնային ակտի» փոփոխությանը, որտեղ ասվում էր, որ ոչ մի քաղցկեղածին նյութեր չեն կարող օգտագործվել որպես սննդային հավելումներ։ Այնուամենայնիվ, 1969 թվականին ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում ցիկլամատներն արգելելուց հետո՝ դրանց կասկածելի քաղցկեղածին լինելու պատճառով, պարզվեց, որ սախարինը միակ մնացած օրինական արհեստական քաղցրացուցիչն է, որն առաջացնում է միզապարկի քաղցկեղ առնետների մոտ։ Միացյալ Նահանգներում զանգվածային հասարակական ընդվզումը, որը մասամբ հասցվել է Կոնգրես փոստային բացիկների միջոցով, քաղցրացված զովացուցիչ ըմպելիքներ, հանգեցրել է սախարինի պահպանմանը՝ չնայած դաշնային օրենքը խախտելուն։ Այնուամենայնիվ, 2000 թվականին պարզվեց, որ սախարինը քաղցկեղածին է առնետների մոտ միայն մեզի յուրահատուկ քիմիական կազմի պատճառով և անվտանգ է մարդու առողջության համար՝ համապատասխան ընդունման դեպքում։ Յուրաքանչյուր հավելման համար իրականացվում է բոլոր առկա թունաբանական տվյալների գիտական վերանայում, ներառյալ ինչպես մարդկանց դիտարկումները, այնպես էլ կենդանիների պարտադիր փորձարկումը։ Տարբեր երկրներում կարգավորող մարմինների կողմից պահանջվող թունաբանական թեստերը ներառում են ցմահ և բազմասերունդ հետազոտություններ՝ գնահատելու, թե ինչպես է հավելումն ընկալվում մարմնի կողմից և ինչպիսին կարող են լինել հավելումների կամ դրանց ածանցյալների հնարավոր վնասակար ազդեցությունները։ Թունաբանական ուսումնասիրությունները սահմանում են No Observable Adverse Effect Level (NOEL)՝ սննդային և խմելու ջրի ընդունման ամենաբարձր մակարդակը հավելումների համար, որոնցում ուսումնասիրությունների ժամանակ ոչ մի կողմնակի ազդեցություն չի նկատվել։ Այս ցուցանիշը արտահայտվում է որպես միլիգրամ հավելում օրական՝ մեկ կիլոգրամ մարմնի քաշի համար (մգ/կգ մարմնի քաշի օրական)։ Դրանից հետո NOEL-ը բաժանվում է անվտանգության գործակցի վրա, սովորաբար 100, անվտանգության մեծ սահման ապահովելու համար։ Այսպիսով, որոշվում է օրական թույլատրելի դեղաչափի ցուցանիշը։ Եթե հավելումների հնարավոր օրական ընդունումը ցածր է օրական թույլատրելի դեղաչափից, ապա բաղադրիչը վտանգ չի ներկայացնում, ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ առողջության վրա բացասական ազդեցությունների համար։ Հարկ է նշել, որ նույնիսկ եթե օրական թույլատրելի դեղաչափը գերազանցվել է, դա չի նշանակում, որ հավելումը կվնասի առողջությանը, քանի որ անվտանգության սահմանը մեծ է։ Որպես սննդային հավելումներ օգտագործվող որոշ նյութերի համար օրական թույլատրելի դեղաչափը մի քանի միլիգրամ է մեկ կիլոգրամ մարմնի համար։ Օրինակ՝ Նատրիումի նիտրիտի օրական թույլատրելի դեղաչափը 0-0,2 մգ/կգ է, ասպարտամինը՝ 0 -40 մգ/կգ, նատրիումի գլուտամատինը՝ 0-120մգ/կգ մարմնի քաշը համապատասխանաբար։

Եվրամիությունում նոր սննդային հավելումների հաստատում ստանալու համար կարող է պահանջվել 10 կամ ավելի տարի։ Այս ժամանակահատվածը ներառում է հինգ տարի անվտանգության փորձարկում, որին հաջորդում է երկու տարի Սննդամթերքի անվտանգության եվրոպական մարմնի կողմից (EFSA) գնահատումը, և ևս երեք տարի՝ մինչև հավելումը ԵՄ-ի կողմից հաստատում կստանա յուրաքանչյուր Եվրոպական միությունում օգտագործման համար։ Ի լրումն արտադրության ողջ ընթացքում սննդամթերքի փորձարկման և վերլուծության՝ ապահովելու անվտանգությունն ու համապատասխանությունը կարգավորող չափանիշներին, աշխարհի դաշնային գործակալությունները պաշտպանում են հանրությանը սննդային հավելումների ցանկացած անօրինական օգտագործումից կամ պոտենցիալ վտանգավոր չարաշահումից՝ անցկացնելով սննդի ընտրովի փորձարկում. В России этим занимается Роспотребнадзор:

Ժամանակի ընթացքում Անալիտիկ մեթոդների և թունաբանական նոր տվյալների զարգացմանը զուգընթաց վերանայվում են կառավարության կանոնակարգերը սննդային հավելումների և խառնուրդների պարունակության վերաբերյալ։ Օրինակ՝ կարելի է վերանայել նիզինը, որպես սննդային հավելում 2017 թվականին։ 2006-ին նիզինի օրական թույլատրելի դեղաչափը սահմանվել է 0,13 մգ/կգ, իսկ 2017-ին այն բարձրացվել է մինչև 1 մգ/կգ, համապատասխանաբար։ 2022 թվականին սննդային հավելումներում խառնուրդների (մկնդեղ, կապար, սնդիկ և կադմիում պարունակության սահմանաչափերը սննդային հավելումներում E422 (գլիցերին) նվազել են։ Հավելումների մի մասը, որոնք նախկինում համարվում էին անվնաս (օրինակ՝ ֆորմալդեհիդը E240 շոկոլադե սալիկներում կամ E121 սոդայաջրի մեջ), հետագայում ճանաչվեցին որպես վտանգավոր և արգելվեցին։ Որոշ սննդային հավելումներ, օրինակ՝ ամարանթ E123 ներկանյութը, արգելված են ոչ թե իրենց իրական վնասակար ազդեցության պատճառով, այլ հանրային բողոքի կամ հեռավոր ուսումնասիրությունների վտանգի ենթադրյալ ապացույցների պատճառով։ Որոշ արտադրողներ, մարքեթինգային նպատակներով, բաղադրիչները չեն նշում E տառով։ Նրանք փոխարինում են դրանք հավելումների անունով, օրինակ՝ «նատրիումի գլուտամատ»։ Մի շարք արտադրողներ օգտագործում են ամբողջական գրառումը՝ և՛ քիմիական անվանումը, և՛ E կոդը։

Հակասություններ սննդային հավելումների անվտանգության վերաբերյալ 
Կան հակասություններ, կապված սննդային հավելումների անվտանգության վերաբերյալ։ Դրանք կարող են պատճառ հանդիսանալ 21-րդ դարում ալերգիայի, ասթմայի և առողջական այլ խնդիրների աճող դեպքերի ներգրավված լինելու մեջ։ Լրատվամիջոցներում պարբերաբար հայտնվում են հաղորդումներ այն մասին, որ օրինակ՝ «E *** հավելումը առաջացնում է քաղցկեղային ուռուցքներ», ալերգիա կամ մարսողության խանգարում և այլ տհաճ հետևանքներ։ Սակայն պետք է հասկանալ, որ ցանկացած քիմիական նյութի ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա կախված է ինչպես օրգանիզմի անհատական առանձնահատկություններից, այնպես էլ նյութի քանակից։ Բնական հավելումները կարող են նույնքան վնասակար լինել կամ ալերգիկ ռեակցիաներ առաջացնել որոշ մարդկանց մոտ։ Օրինակ՝ սաֆրոլը երկար ժամանակ օգտագործվում էր արմատային գարեջրի համը համեմելու համար, մինչև ապացուցվեց, որ այն քաղցկեղածին է։ ԱՄՆ-ում դաշնային օրենքների համաձայն՝ այն չի կարող ավելացվել սննդի մեջ, թեև այն հանդիպում է սասսաֆրասի և քաղցր ռեհանի մեջ։

Պարզվել է, որ սննդային հավելումների E249 և E250 (նիտրիտների) ավելացումը մսին հանգեցնում է հայտնի քաղցկեղածին նյութերի առաջացմանը, ինչպիսիք են նիտրոզամինները ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նիտրիտները թունավոր նյութեր են և, հնարավոր է, քաղցկեղածին, ներառյալ կաթնասունների համար (առնետների 50%-ը մահանում է 180 մգ/կգ նատրիումի նիտրիտի չափաբաժնով),դրանք կանխարգելում են մսամթերքում առավել թունավոր բակտերիաների զառգացմանը Clostridium botulinum, որոնք արտադրում են բոտուլոտոքսին։ Հակաօքսիդանտների ավելացումը նիտրիտների հետ միասին, ինչպիսիք են ասկորբինաթթուն Е300, էրիտրոբինաթթուն Е313, նատրիումի էրիտորբատը Е316 կամ վիտամին Е-ն կանխարգելում են նիտրոզամինների գոյացմանը շնորհիվ իրենց օքսիդավերականգնման հատկությունների։ Բարձր կարգի ապխտած երշիկեղենի համար նիտրիտների պարունակության նորմը սահմանվել է ավելի բարձր, քան եփած երշիկեղենի համար։ Համարվում է, որ դրանք ավելի քիչ քանակությամբ են օգտագործվում։

Երբեմն մտահոգություններ են առաջանում հավելումների և հիպերակտիվության միջև կապի վերաբերյալ։ 2007 թվականին բրիտանական հետազոտությունը կապ է հայտնաբերել սննդաային ներկանյութերի, նատրիումի բենզոատի E211 և երեխաների մոտ հիպերակտիվության բարձրացման միջև։ Օգտագործվել է ներկանյութերի երկու խառնուրդ՝ խառնուրդ A (պարունակում է E102, E110, E122 և E124) և խառնուրդ B (պարունակող E104, E110, E122, E129)։ 2009-ին հանրային վրդովմունքից հետո «կամավոր արգելք» մտցվեց։ Սա նշանակում է, որ ներկանյութեր կարող են ավելացվել սննդամթերքներին Միացյալ Թագավորությունում և Եվրամիությունում, սակայն պետք է պիտակավորված լինի նախազգուշացմամբ, որ սննդի մեջ օգտագործվող ներկերը «կարող են բացասաբար ազդել երեխաների գործունեության և ուշադրության վրա»։ Չնայած նախազգուշացմանը՝ բրիտանական հետազոտության արդյունքները չհաջողվեց վերարտադրել։ FDA, EFSA և Կանադայիառողջապահության նախարարությունը եկել են այն եզրակացության, որ սննդային ներկանյութերը և նատրիումի բենզոատը առանձին և միասին չեն հանգեցնում ուշադրության դեֆիցիտի հիպերակտիվության խանգարման երեխաների մոտ։

Հայտնի էր նաև Villejuif Leaflet-ը, որը սխալմամբ թվարկեց սննդային որոշ հավելումների վնասները։

Տես նաև 
 Համային հավելումներ
 Սննդի հիգիենա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 Сарафанова Л. А. Пищевые добавки: энциклопедия / Л. А. Сарафанова, Изд. 2-е.- СПб.: Изд.-во Гиорд, 2004.- 808 с.
 Оценка некоторых пищевых добавок и контаминантов. 41 доклад объединенных экспертов ФАО/ВОЗ по пищевым добавкам, Женева. - М: «Медицина», 1994 г. - 72 с.
 Оценка некоторых пищевых добавок и контаминантов. 37 докладов объединенных экспертов ФАО/ВОЗ по пищевым добавкам, Женева. - М: «Медицина», 1974 г. - 48 с.
 Петрухина А. Из чего мы состоим? Из того, что мы едим… Наука и жизнь, № 1 (2009), стр. 26-29.
 Принципы оценки безопасности пищевых добавок и контаминантов в продуктах питания. - М.: «Медицина», 1991 г. - 158 с.
 Росивал Л. и др. Посторонние вещества и пищевые добавки в продуктах. - М.: «Лег. и пищ . пром.», 1982 г. - 264 с.
 Химия пищевых добавок: Тезисы докладов Всесоюзной конференции. Черновцы. - Киев: НПО «Пищевые добавки», 1989 г. - 256 с.
 Штейнберг А. И. и др. Добавки к пищевым продуктам (Гигиенические требования и нормирование). - М.: «Медицина», 1969 г. - 95 с.

Արտաքին հղումներ 
 Постановление Главного государственного санитарного врача РФ от 18 апреля 2003 г. N 59 «О введении в действие санитарно-эпидемиологических правил и нормативов СанПиН 2.3.2.1293-03» (с изменениями и дополнениями).

Սննդային հավելումներ
Սնունդ
Առողջություն
Սննդի պահածոյացում
Սննդի արդյունաբերություն
Քիմիական միացություններ
Խոհարարություն
Սննդամթերք