Պանցիր-Ս1 (զենիթային հրթիռաթնդանոթային համալիր)

Պանցիր-Ս1 ( ինդեքս՝ 96К6, մշակման փուլում կոչվել է Тунгуска-3, ՆԱՏՕ-ի կոդավորմամբ՝ SA-22 Greyhound (), վերգետնյա և ծովային բազավորման ինքնագնաց զենիթային հրթիռաթնդանոթային համալիր։

Համալիրը մշակվել է ԽՍՀՄ-ի և Ռուսաստանի պաշտպանական-արդյունաբերական համալիրի մի շարք կառույցների կողմից՝ Սարքաշինական կոնստրուկտորական բյուրոյի գլխավորությամբ։ Նախատեսված է քաղաքացիական և ռազմական օբյեկտների մերձակա (այդ թվում մեծ հեռավորության հակաօդային պաշտպանության համալիրների) պաշտպանության համար օդային հարձակման բոլոր ժամանակակից և հեռանկարային միջոցներից։ Կարող է նաև պաշտպանել օբյեկտը վերգետնյա և ջրային վտանգներից։

Համալիրի ստեղծման աշխատանքներն ավարտվել են 1994 թվականին։ Համալիրն առաջին անգամ ցուցադրվել է 1995 թվականի Միջազգային ավիացիոն տիեզերական ցուցահանդեսին։ 2006 թվականին КамАЗ-ի շասսիների վրա աշխատող համալիրի ժամանակակից մոդելի փորձարկումը տեղի է ունեցել Կապուստին Յար պոլիգոնում։ Պանցիր-Ս1 ԶՀՀ-ի փորձարկումները տեղի են ունեցել 2006-2007 թվականներին, Աստրախանի մարզի Կապուստին Յար և Աշուլուկ պոլիգոններում։ Վերջին հայտնի մոդիֆիկացիան ցուցադրվել է 2007 թվականի Միջազգային ավիացիոն տիեզերական ցուցահանդեսին։ 2012 թվականի նոյեմբերի 16-ին Ռուսաստանի Դաշնության վարչապետի հրամանով Պանցիր-Ս1 համալիրը մտել է Ռուսաստանի ԶՈՒ-ի սպառազինության մեջ։2015 թվականին սպառազինության մեջ է մտել բարելավված բնութագրերով Պանցիր-Ս1 նոր համալիրը։ 2016 թվականին ավարտվել է Պանցիր-ՍՄ համալիրի մոդիֆիկացիայի մշակումը, որում նորից մշակված նշանառման բազմաֆունկցիոնալ կայանի կիրառման հաշվին թիրախների խոցման հեռավորությունն ավելացվել է մինչև 40 կմ։

Պատմություն 
 Ներգրավված կառույցներ
Պանցիր-Ս1 համալիրի մարտական և ուսումնական միջոցների մշակման և արտադրության ժամանակ ներգրավվել են հետևյալ կառույցները․
 Ամբողջական համալիրը՝ Սարքաշինական կոնստրուկտորական բյուրո, Տուլա, Տուլայի մարզ (մշակում)
 Համալիրի բորտային սարքավորումները՝ Ֆ․ Վ․ Լուկինի անվան ֆիզիկական խնդիրների գիտահետազոտական ինստիտուտ, Զելենոգրադ, Մոսկվայի մարզ (մշակում)
 մարտական բաժին՝ Տուլայի Ռյաբիկովի անվան մեքենաշինական գործարան, Տուլա, Տուլայի մարզ (արտադրություն)
 Հաղորդակներ՝ «Սիգնալ» համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ, Կովրով, Վլադիմիրսկի մարզ (մշակում), Ա․ Վ․ Ուխտոմսկու անվան Լյուբերցիի գյուղատնտեսական մեքենաների գործարան, Լյուբերցի, Մոսկվայի մարզ (արտադրություն)
 Թիրախների հայտնաբերման ռադիոլոկացիոն կայան՝ Ռադիոտեխնիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ, Մոսկվա (մշակում)
 Թիրախների ուղեկցման ռադիոլոկացիոն կայան՝ Ռադիոյի գիտահետազոտական ինստիտուտ, Մոսկվա (մշակում)
 Ռադիոլոկացիոն սարքավորումների համար կիսահաղորդչային գերճշգրիտ սարքեր՝ «Սվետլանա» միավորում, Սանկտ Պետերբուրգ, Լենինգրադի մարզ (մշակում/արտադրություն)։

Նկարագիր 
Պանցիր-Ս1-ը փոքր գործողության շառավղով զենիթային հրթիռաթնդանոթային համալիր է, որը կառուցված է թրթուրավոր, անվավոր շասսիի, կցորդիչի վրա կամ տեղադրվում է ստացիոնար։ Համալիրը կառավարվում է 2 կամ 3 օրեպատորի կողմից։ Հակաօդային պաշտպանությունն իրականացվում է ավտոմատ թնդանոթների և ինֆրակարմիր ու ռադիոտեղերոշիչ հետևմամբ կառավարվող հրթիռների միջոցով։ Համալիրը նախատեսված է օդային հարձակման միջոցներից (ինչպես օդաչուով, այնպես էլ անօդաչու) փոքր օբյեկտների պաշտպանության համար։ Բացի այդ, համալիրն ունակ է պայքարել թեթև զրահապատ վերգետնյա թիրախների, ինչպես նաև թշնամու կենդանի ուժի դեմ։

Համալիրի յուրահատկությունը գրավման բազմալիքային համակարգի և հրթիռահրետանային միջոցներով թիրախների ուղեկցման համատեղումն է, որի արդյունքում առավերագույնը 0 մ բարձրության և նվազագույնը 200 մ հեռավորության վրա ստեղծվում է թիրախի գրավման շարունակական գոտի։ Հեռավորությունը կարող է հասնել մինչև 15 կմ, իսկ հեռավորությունը՝ 20 կմ, անգամ առանց արտաքին օժանդակության։

Համալիրի արձագանքման ժամանակահատվածը 4-6 վայրկյան է, իսկ հրթիռների բացթողման, ինչպես նաև համակարգի կողմից թիրախների ոսրման ժամանակահատվածը 1․5 վարկյան է։ 
±45°-ում միաժամանակ խոցվող թիրախների թիվը՝ 4, ±90°-ում՝ երկու։ Որսալու առավելագույն արագությունը հավասար է 10 թիրախ/ր։

Համալիրի ամենափոքր ցրման արդյունավետ մակերեսը կազմում է 2-3 սմ²։ Դա թույլ է տալիս որսալ կարճ հեռավորության փոքր հետախուզական ԱԹՍ-ներ։

2014 թ․ զորավարժությունների ժամանակ հաստատվեց, որ համալիրը շարժման շամանա ունակ է խոցել թիրախը 1000մ/վ արագությամբ։

Մոդուլային սկզբունքը թույլ է տալիս կառուցել համակարգը ցանկացած, այդ թվում նաև թրթուռավոր շասսիի վրա։

 Արժեք 
Հայտնի դարձած պայմանագրերի տվյալների համաձայն՝ մեկ միավոր Պանցիր-Ս1 ԶՀՀ-ի արտահանման գինը կազմում է 13,15-14,67 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Գոյություն ունի Պանցիր-Ս1 համալիրի պարզեցված և ավելի մատչելի տարբերակը, որն ունի միայն կրակի օպտիկական-էլեկտրոնային կառավարման համակարգ։

Համալիրի աշխատանք 
Մինչև 6 միավոր Պանցիր-Ս1 համալիրներ կարող են միասին տարբեր ռեժիմներով աշխատել կապի թվային ցանցում։ 
 Միայնակ ռազմական գործողություններ՝ բոլոր գործողությունները՝ սկսած թիրախների հայտնաբերումից մինչև դրանց որսալը, ամբողջությամբ իրականացվում են մեկ համալիրի կողմից՝ առանց այլ միջոցների ներգրավման։ 
 Ռազմական գործողություններ մարտկոցի կազմում՝ մեկ միավոր Պանցիր-Ս1-ը միաժամանակ գործում է և որպես մարտական մեքենա և հրամանատարական կետ։ Դրան կարող են միանալ ևս 3-5 համալիրներ և ստանալ թիրախների տեղակայումը հանձնարարությունների հետագա կատարման համար։ 
 Մարտական գործողությունները հրամանատարական կետի հետ՝ հրամանատարական կետն ուղարկում է թիրախների տեղակայումները Պանցիր-Ս1 համալիրներին՝ հանձնարարությունների հետագա կատարման համար։ 
 Մարտական գործողությունները մարտկոցի կազմում, հրամանատարական կետի և վաղ նախազգուշացման ռադիոտեղորոշման կայանի (ՌԿ) ներգրավմամբ՝ (վաղ նախազգուշացման սեփական 1РЛ123 ՌԿ)՝ հրամանատարական կետը վաղ նախազգուշացման ՌԿ-ից ստանում է օդային դրության վիճակի մասին տեղեկություն և փոխանցում է թիրախների տեղակայումը Պանցիր-Ս1 համալիրին՝ հանձնարարությունների հետագա կատարման համար։ 
 Կարող է աշխատել ավտոմատ ռեժիմում ինչպես առանձին մարտական միավորում, այնպես էլ ստորաբաժանման կազմում՝ մինչև 6 մեքենա մարտկոցում։

Կառուցվածք

Տեղորոշման համակարգ 
3 տեղորոշման համակարգ՝
 Վաղ նախազգուշացման և թիրախների տեղակայման ФАР տեսակի ռադիոտեղորոշման կայան (դմ-դիապազոն)՝ 360 աստիճան ազիմուտով, ուղղագծում՝ ըստ կիրառվող ռեժիմի։ 
 Ուղեկցման և նշանառման ռադարներ՝ տեսադաշտը (սմ-դիապազոն)՝ հորիզոնագիծ 0–60° կամ 26–82° (2 ռեժիմ). Համատեղ միլիմետրային դիապազոն։ Ազիմուտով ± 45° և պտտվելու հաշվին շրջանային տեսադաշտ։ 
 Ուղեկցման և նշանառման ռադարի կազմում պասիվ օպտիկական տեղորոշիչի տեսադաշտը կազմում է 1,8 × 2,7 աստիճան։ 
Ուղղագիծը՝ −5-ից մինչև +82 աստիճան՝ հաշվի առնելով ռադարի շարժը։ Նշանառման առավելագույն արագությունը՝ 100 աստիճան/վ-ից ոչ պակաս։

Կրակի հայտնաբերման, ուղեկցման և կառավարման համակարգ 

Պանցիր-1Ս համալիրի կրակի կառավարման համակարգը ներառում է հայտնաբերման և ուղեկցման ՌԿ (ФАР-ի հիման վրա)։ Այդ ռադարները ուղեկցում են և թիրախը և համալիրի կողմից բաց թողնված «երկիր-օդ» դասի հրթիռները։

ԴՄ-դիապազոնի թիրախների հայտնաբերման 1РС1-1Е ՌԿ-ը ստեղծվել է Ռադիոտեխնիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտում։ 2 մ² ցրման արդյունավետ մակերես ունեցող թիրախների համար հայտնաբերման հեռավորությունը կազմում է 32-36 կմ։ Հայտնաբերման առավելագույն հեռավորությունը 80 կմ է։

Բացի ռադարից կրակի կառավարման համակարգն ունի նաև ճառագայթման երկարալիք ռադիոընդունիչով (ինֆրակարմիր պելենգատոր) օպտիկական-էլեկտրոնային համալիր (ՕԷՀ), այն իրականացնում է ազդանշանների թվային մշակում և թիրախների ավտոմատ ուղեկցում։ Համակարգն ամբողջությամբ կարող է աշխատել ավտոմատ ռեժիմով։

1РС2-Е «Шлем» ՌԿ՝ Կայանի հիմնքը կազմում է երկդիապազոն ՌԿ-ն (սմ+մմ), որն ապահովում է ԶՀՀ-ի աշխատանքը (այդ թվում նաև շարժման մեջ) նպատակների լայն դասի համար՝ ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ (այդ թվում «կախման» ռեժիմում գտնվող), ԱԹՍ-ների, գերճշգրիտ զինատեսակներ, շարժվող վերգետնյա օբյեկտներ. Միլիմետրային դիապազոնի տեղորոշման սարքն ապահովում է թիրախների հայտնաբերում և խոցում 0,1 մ² ցրման արդյունավետ մակերեսով՝ 20 կմ հեռավորությունում։ Թիրախի որսումը 2 մ² ցրման արդյունավետ մակերեսով ապահովում է ՌԿ-ին 30 կմ հեռավորությամբ։ Առավելագույն հեռավորությունը 36 կմ է։

ՕԷՀ-ը ծառայում է թե թիրախների հայտնաբերմանն ու ուղեկցմանը, թե հրթիռների նշանառմանը հաճախականությունների օպտիկական և ջերմային դիապազոնում։ ՕԷՀ-ը ուղեկցում է թիրախը՝ օգտագործելով 3-5 մկմ ինֆրակարմիր դիապազոն, ինչ ապահովում է օպտիկական ռեժիմում հրթիռային զինատեսակի շուրջօրյա օգտագործումը։ Ավտոմատ ուղեկցման հեռավորությունը կազմում է՝ F-16 - 17-26 կմ, HARM - 13-15 կմ։ Միայն ՕԷՀ-ը ծառայում է ծովային և վերգետնյա թիրախների խոցման համար։

Նշանառման երկու անկախ միջոցները՝ ռադարն ու ԷՕՀ-ը, թույլ են տալիս որսալ միաժամանակ 4 թիրախ։

Համալիրի արձագանքման ժամանակահատվածը կազմում է 4-6 վայրկյան։ Հրթիռների արձակման, ինչպես նաև համակարգի կողմից թիրախները որսալու միչև 1,5 վայրկյան ժամանակահատվածը համարվում է համաշխարհային ռեկորդ։

Հրթիռ 
Հրթիռ 57Э6Е, արտահանվող 57Э6-Е (բարձրությունը՝ 15 կմ, հեռավորությունը՝ 20 կմ, մինչև 2006 թ․ հեռավորությունը կազմել է 18 կմ) և 9М335 (բարձրությունը 8 կմ, հեռավորությունը՝ 12 կմ). 2010 թ․ սպառազինության մեջ է մտել 57Э6Е տարբերակը (խոցման բարձրությունը 10 կմ է կազմել մինչև 2010 թվականը)։ Հրթիռի նվազագույն թիրախային բարձրությունը 15 մ է, ոչ կոնտակտային պայթուցիչի շառավիղը՝ 7-9 մ։ Նախորդ տարբերակն օգտագործվում էր այնպիսի թիրախների համար, ինչպիսիք են մարտավարական ավիացիայի ինքնաթիռը, ներառյալ քիչ տեսանելիությամբ ինքնաթիռները, որոնք շարժվում են 500մ/վ արագությամբ և թռչում են 10 կմ բարձրության վրա։

Հրթիռը պահպանման ժամկետը 15 տարի է՝ առանց ստուգումների։

Հրթիռն ապահովում է թիրախների խոցումը ցրման արդյունավետ մակերեսի 0,1-0,3 խոր․ մ-ով՝ 20 կմ հեռավորության վրա և օդային հարձակման բոլոր հեռանկարային միջոցների արդյունավետ խոցումը, առաջին հերթին 1000 մ/վ արագությամբ թռչող և 0,03 - 0,06 մ² արտացոլող մակերեսի նվազագույն արդյունավետությամբ գերճշգրիտ զենքի ոչնչացումը։

2017 թվականին ավարտվել է Պանցիր-ՍՄ մոդիֆիկացիայի մշակումը, այն ունի բալիստիկ թիրախների արդյունավետ խոցման հնարավորություն։

Մոդիֆիկացիաներ 

 Роман՝ 1994 թվական, Урал-5323-20 շասսիով նախատիպ։
 96К6 ԶՀՀ՝ 2005 թվական, КамАЗ-6560 շասսիով սերիական տարբերակ։
 Պանցիր-Ս1-О՝ 2005 թվական, Զինամթերք՝ 2×2 30 մմ 2А72, 2×4 57Э6Е։ Զինամթերքի կառավարման օպտիկական համակարգով։ Չունի ուղեկցման ՌԿ։ 
 Պանցիր-Ս1Է՝ MAN-SX45 շասսիով արտահանման համար նախատեսված մոդիֆիկացիա։ Օգտագործված է արտասահմանյան արտադրության սարքավորումներ։ Կառավարվող զենիթային հրթիռ՝ 9М311։
 Պանցիր-2Է՝ 2006 թ․։ արտահանման համար նախատեսված հատուկ մոդել։ Բարելավված են ուղեկցման ՌԿ-ի պարամետրերը։ 
 Պանցիր-Ս1՝ 2006 թ․։ Զինամթերք՝ 2×2 30 մմ 2А38М, 2×6 57Э6Е։ 4 թիրախային ալիքով ուղեկցման ՌԿ, որսման գոտու հեռավորությունը՝ 0,2-20 կմ, բարձրությունը՝ 0-15 կմ։
 Պանցիր-Ս1 (БМ 72В6Е)՝ БАЗ-6909-019 շասսիով մոդիֆիկացիա։
 Պանցիր-Ս2՝ Ռուսաստանի զինված ուժերի համար նախատեսված արդիականացված համալիր, գտնվում է սպառազինության մեջ։
 Պանցիր-Մ՝ Պանցիր-Ս ԶՀՀ-ի ծովային բազավորման տարբերակը։ Ունի 8 պատրաստի + 32 պահեստային հրթիռ, երկու 30 մմ ГШ-6-30 թնդանոթներ։ 2015 թ․ հուլիսից նախատեսվում էր սկսել սերիական արտադրություն։ 2015 թ․ օգոստոսին ձևակերպվեց առաջին 3 համալիրների պատվերը, իսկ 2018 թ․ ապրիլի 30-ին ջրի վրա իջեցվեց 22800 նախագծի առաջին փոքր հրթիռային նավը, որը զինված էր Պանցիր-Մ համալիրով։
 Պանցիր-ՄԵ՝ 2015 թ․։ Զինամթերք՝ 8 պատրաստի + 32 պահեստային հրթիռ, երկու 30 մմ ГШ-6-30 թնդանոթներ։ Առաջարկվում է արտահանման համար։ Համալիրը պետք է փոխարինի «Կորտիկ» զենիթային հրթիռահրետանային համալիրին, փոխարինվելու են նաև դրանց հետ աշխատող նավերը։
 Պանցիր-ՍԱ՝ ДТ-30 թրթուռային տրանսպորտով արկտիկական գունավորմամբ մոդիֆիկացիա։ Առաջին անգամ ներկայացվել է լայն հասարակությանը 2017 թ․ մայիսի 9-ին Կարմիր հրապարակում տեղի ունեցած շքերթի ժամանակ։ Ի տարբերություն բազային մոդելի, բացակայում է զենիթային թնդանոթը, հրթիռների թիվը 12-ից հասցվել է 18-ին, արդիականացվել է թիրախների հայտնաբերման կայանը։
 Պանցիր-ՍՄ՝ մոդիֆիկացիա, որում նորից մշակված նշանառման բազմաֆունկցիոնալ կայանի կիրառման հաշվին թիրախների խոցման հեռավորությունն ավելացել է մինչև 40 կմ, իսկ հայտնաբերման հեռավորությունը՝ 75 կմ։
 Պանցիր-Ս1Մ՝ Պանցիր-ՍՄ համալիրի արտահանման համար նախատեսված տարբերակ։

Շասսի

Քննադատություն 
Ռազմական փորձագետ Վիկտոր Մուրախովսկին քննադատել է Սիրիայում մարտական դրության ժամանակ համալիրի աշխատանքը։
Ավելի ուշ Վիկտոր Մուրախովսկին հայտարարեց, որ Սիրիայում Խմեյմիմ ավիաբազան օդային հարձակումներից պաշտպանելիս համալիրում ի հայտ են եկել լուրջ թերություններ։ Ըստ նրա՝ Պանցիրի արդյունավետությունը կազմել է ընդամենը 19%, ի տարբերություն դրա Տոր-Մ2 զենիթահրթիռային համալիրի արդյունավետությունը կազմել է 80%։

Սպառազինություն 

 ՝
Ռուսաստանի Դաշնության օդատիեզերական ուժեր՝ 50 միավոր Պանցիր-Ս1՝ 2018 թ․ դրությամբ։
Ռուսաստանի Դաշնության ռազմածովային նավատորմ՝ 18 միավոր 96К6՝ 2020 թ․ դրությամբ։
 ՝ 38 միավոր Պանցիր-Ս1Է համալիր և 750 միավոր 9М331 կառավարվող զենիթային հրթիռ (ԿԶՀ) մատակարարվել է 2012-2014 թթ․, համալիրները պատվիրվել են 2006 թ․ Ռուսաստանից (պայմանագրի արժեքը՝ ավելի քան 500 միլիոն դոլար)։
 ՝ 24 միավոր՝ 2018 թ․ դրությամբ։ 2014 թ․ Ռուսաստանից մատակարարվել է 8 միավոր Պանցիր-Ս1Է համալիր և 200 միավոր 9М331 ԿԶՀ, 2012 թ․ ընդհանուր առմամբ պատվիրվել է 48 միավոր Պանցիր-Ս1Է համալիր և 1200 միավոր 9М331 ԿԶՀ (պայմանագրի արժեքը կազմել է 2․3 միլիարդ դոլար)։ 2016 թ․ մատակարարվել է 20 մեքենա (համաձայն ոչ պաշտոնական տվյալների՝ Իրաքի հետ 2012 թ․ կնքված 4․2 միլիարդ դոլարի պայմանագիրը նախատեսում էր 24 համալիրների մատակարարում։
 ՝ 10 միավոր Պանցիր-Ս1Է՝ 2012 թ․ դրությամբ։
  — 50 միավոր 96К6՝ 2018 թ․ դրությամբ։ 2009-2013 թթ․ ընթացքում Ռուսաստանից մատակարարվել է 50 միավոր Պանցիր-Ս1Է համալիր և 1000 միավոր 9М311 ԿԶՀ (սկզբում առաջին մատակարարումը ծրագրված է իրականացնել 2003 թ․)։ Պայմանագրի արժեքը կազմել է 800 միլիոն դոլար (ներառյալ մշակման մասնակի ֆինանսավորումը)։
 ՝ մինչև 12 միավոր Պանցիր-Ս1Է՝ 2012 թ․ դրությամբ։
 ՝ որոշակի քանակությամբ 96К6 համալիրներ՝ 2016 թ․ դրությամբ։ 2008-2011 թթ․ Ռուսաստանից մատակարարվել է 36 միավոր 96К6 համալիր և 700 միավոր ԿԶՀ։ Մատակարարումն իրականացվում է 2006 թ․ պայմանագրի շրջանակներում, որը նախատեսում է 50 միավոր 96К6 համալիրների մատակարարում։
՝ 2020 թ․ դրությամբ առկա է երկրի սպառազինությունում։
 ՝ ֆելդմարշալ Խաֆթարին ենթարկվող բանակում նկատվել է Պանցիր-Ս1 զենիթային հրթիռաթնդանոթային համալիր։ Հիմնվելով MAN-SX45 շասսիով համալիրի լուսանկարների վրա՝ լրագրողները եզրակացնում են, որ տեխնիկան ժամանել է այդ տարածք Արաբական Միացյալ Էմիրություններից։
՝ Պայմանագրով Բելգրադը ստացել է 6 միավոր Պանցիր-Ս1 ԶՀՀ-ից բաղկացած 1 մարտկոց։ Առաջին մատակարարումը տեղի է ունեցել 2020 թ․ փետրվարին։

Հնարավոր մատակարարումներ 
 ՝ 3 միավոր Պանցիր-Ս1Է համալիր և 75 միավոր 9М331 ԿԶՀ մատակարարվելու են Ռուսաստանից, առաջին խմբաքանակը ակնկալվում է 2016 թ․։ 2013 թ․ փետրվարին ստորագրվել է համաձայնագիր հետագայում որոշակի քանակությամբ Պանցիր-Ս1 համալիրներ գնելու մտադրության մասին (12-18 միավոր)։ Պայմանագրի կնքումը հետաձգվել է մինչև 2016 թ․՝ քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի պատճառով։ 2017 թ․ հունիսին Բրազիլիայի հյուպատոսը հայտարարեց, որ «բյուջետային դժվարությունները դեռ թույլ չեն տալիս գնել այդ տեխնիկան»։
 ՝ կնքվել է պայմանագիր 2 միավոր Պանցիր-Ս1 համալիրների, զինամթերքի և դրանց նյութատեխնիկական ապահովության միջոցների մատակարարման վերաբերյալ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Тихонов С. Г. Оборонные предприятия СССР и России : в 2 т.. — М. : ТОМ, 2010. — Т. 1. — 608 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-903603-02-2
 Тихонов С. Г. Оборонные предприятия СССР и России : в 2 т.. — М. : ТОМ, 2010. — Т. 2. — 608 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-903603-03-9

Արտաքին հղումներ 

 
 ЗРАК «Панцирь-С1»  missiles.ru — ракетная техника
 

Ռուսաստանի զենք
Զենիթահրթիռային համալիրներ
Զենիթային հրթիռներ