Տեսնել Նեապոլն ու մեռնել

Տեսնել Նեապոլն ու մեռնել (, , այլ տարբերակներ՝ «Տեսնել Նեապոլն ու նոր մեռնել», «Տես Նեապոլն ու մեռիր»), թևավոր արտահայտություն, ըստ որի՝ կյանքում անպայման պետք է տեսնել Նեապոլի գեղեցկությունը և շքեղությունը։ Արտահայտության իմաստն ավելի խիստ է իտալերենից բառացի թարգմանության դեպքում՝ «Տե՛ս Նեապոլն ու հետո մեռի՛ր»։

Արտահայտությունը ծառայում է որպես ինչ-որ բանի բնութագրման միջոց, որն ավելի գեղեցիկ է, քան աշխարհի հրաշալիքները, ինչպես նաև որպես ամենանվիրական երազանքի իրականացումը (կամ մահվանից առաջ վերջին ցանկության), կյանքի ամենակարևոր գործի կատարումը նշելու համար։ Իտալերենից տարածվելով աշխարհի տարբեր լեզուներում՝ արտահայտությունը հաճախ օգտագործվում է այլ քաղաքների, տեսարժան վայրերի կամ դեպքերի նշումով, որով խոսողը փորձում է արտահայտել իր հիացմունքը։ Օրինակ՝ հայտնի է այդ արտահայտության «Տենել Փարիզն ու մեռնել» տարբերակը, որ օգտագործել է Իլյա Էրենբուրգը։ Հովհաննես Շիրազն ունի «Տեսնեմ Անին ու նոր մեռնեմ» խորագրով բանաստեղծություն։

Հաճախ արտահայտությունն օգտագործվում է հեգնական համատեքստում, երբ օգտագործվում է երկու դեպքերի միջև ընկած հնարավոր պատճառահետևանքային կապը, այսինքն՝ «Եթե տեսնես Նեապոլը, ապա կմեռնես»։ Նեապոլի վերաբերյալ այդ արտահայտության նման կիրառության պատճառ են դարձել տարբեր կարծրատիպեր՝ նախկինում այնտեղ մեծ տարածում ունեցող վեներական հիվանդություններից (մասնավորապես Ֆրանսիայում mal de Naples, այսինքն՝ «նեապոլիտանական հիվանդություն» արտահայտությունը սիֆիլիսի մեղմասություններից մեկն է) մինչև նեապոլիտանական «Կամորա» հանցագործ կազմակերպության գործունեությունը։ Արտահայտությունը բացասական իմաստով կարող է օգտագործվել այլ երևույթների վերաբերյալ նույնպես, օրինակ՝ «Ապրել մինչև կենսաթոշակ ու մեռնել»։

Արևմտյան ժողովրդական ստուգաբանության մեջ տարածված է այն տարբերակը, թե արտահայտության հեղինակը Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեն է, որն այն հիշատակել է 1787 թվականի մարտի 2-ին օրագրային գրառման մեջ Իտալիայում իր երկրորդ ճանապարհորդության ժամանակ.

Քաղաքի դիրքի ու նրա գեղեցկությունների մասին, որոնք հաճախ նկարագրվում են ու փառաբանվում, ոչ մի խոսք։ «Vedi Napoli e poi muori!»,– ասում են նեապոլցիները։ «Տեսնել Նեապոլն ու մեռնել»

Գյոթեի օրագրերը հիմք են դարձել բազմաթիվ լեզուներով հրատարակված «Իտալական ճանապարհորդություն» () գրքի համար, որի շնորհիվ մեծ տարածում է գտել արտահայտությունը։ Սակայն ակնհայտ է, որ Գյոթեն օրագրում արտահայտությունը վերագրում է Նեապոլի բնակիչներին։ Դրանից բացի, արտահայտությունը հանդիպում է իտալական գրականության մեջ և ճանապարհորդների նշումներում, որոնք ստեղծվել են Գյոթեի ճանապարհորդությունից առաջ, ինչը հակասում է նրա հեղինակության վարկածին։

Գոյություն ունեն վարկածներ (նույնպես փաստերով չհիմնավորված), ըստ որոնց՝ արտահայտությունը վերագրվում է Վերգիլիոսին, ինչպես նաև նշվում է, որ արտահայտությունն ստեղծվել է Բուրբոնների իշխանության ներքո Նեապոլի թագավորության ծաղկման շրջանում, այսինքն՝ 1735-1806 թվականներին։

Ծանոթագրություններ 

Թևավոր խոսքեր