X-շղթայակցված իխտիոզ

X-շղթայակցված իխտիոզը մաշկի հիվանդություն է, որն առաջանում է ստերոիդային սուլֆատազ ֆերմենտի ժառանգական անբավարարությունից, որն ունենում է 2000-6000 տղամարդկանցից 1-ը ։  X-շղթայակցված իխտիոզն արտահայտվում է չոր, թեփուկավոր մաշկով  և պայմանավորված է STS գենի  մուտացիաներով կամ դելեցիաներով ։ X-շղթայակցված իխտիոզը կարող է առաջանալ նաև ավելի մեծ դելեցիաների դեպքում, որոնք առաջացնում են հարակից գենային համախտանիշներ։ Բուժումը հիմնականում ուղղված է մաշկի ախտանիշները մեղմելուն։ Տերմինը հին հունարեն «իխտիս» բառից է, որը նշանակում է «ձուկ»։

Ախտանշաններ 

X-շղթայակցված իխտիոզի հիմնական ախտանշանն է մաշկի թեփուկացումը, մասնավորապես `պարանոցի, իրանի և ստորին վերջույթների հատվածում։ Վերջինս, որպես կանոն, առավել խիստ տուժած հատվածն է լինում։ 4 մմ-ից մեծ տրամագծով թեփուկները կպչում են հիմքում ընկած մաշկին և կարող են ունենալ մուգ շագանակագույն կամ մոխրագույն գունավորում։ Ախտանշանները կարող են թուլանալ ամռան ընթացքում ։

Ասոցացված հիվանդագին վիճակներ 
Բացի մաշկի թեփուկացումից, X-շղթայակցված իխտիոզը սովորաբար կապված չէ այլ խոշոր բժշկական խնդիրների հետ ։  Նախասրտերի ֆիբրիլյացիա կամ նախասրտերի սպեկուլյացիա կարող է առաջանալ X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ 10 տղամարդկանցից մեկի մոտ ։ Եղջերաթաղանթի պղտորումներ կարող են ունենալ, բայց չեն ազդում տեսողության վրա։ Կրիպտորխիդիզմը  որոշ անհատների մոտ հայտնաբերվել է ։  X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ անհատները հայտնվում են զարգացման խանգարումների բարձր ռիսկի տակ, օրինակ՝ աուտիզմի և ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի, և որոշ անհատներ ունենում են տրամադրության խանգարումներ ։ X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ անհատները կարող են ունենալ մտավոր հետամնացություն, թեև դա կարծում են, որ պայմանավորված է բացի STS գենից մյուս հարևան գեների դելեցիայով ։

Կին մուտացված գեն կրողները հիմնականում չեն ունենում այս խնդիրներից որևէ մեկը, բայց կարող են դժվարություններ ունենալ ծննդաբերության ժամանակ, քանի որ ընկերքում STS-ն արտահայտված  դեր է խաղում բնականոն աշխատանքի մեջ ։  Կին գենի կրողների մոտ փոքր-ինչ աճում է հոգեկան խնդիրների առաջացման ռիսկը ծննդաբերությունից հետո ։ Այդ պատճառով կրողները պետք է համոզվեն, որ իրենց մանկաբարձը տեղյակ է վիճակի մասին։

Գենետիկա 

STS գենը տեղակայված է X քրոմոսոմի Xp22.3 խմբում։ Այսպիսով, սինդրոմը X-շղթայակցված է, և այն տարբեր կերպ է ազդում տղամարդկանց և կանանց վրա։ Քրոմոսոմների 23-րդ զույգը սովորաբար անվանում են «սեռական քրոմոսոմներ»։ Իգական սեռի ներկայացուցիչն ունեն երկու X քրոմոսոմ, իսկ արական սեռի ներկայացուցիչներն՝ մեկ X և մեկ Y քրոմոսոմ։ Հետևաբար, առողջ անհատների մոտ արական սեռը կրում է STS գենի մեկ օրինակ, իսկ էգերը ՝ երկու օրինակ։ Այս գենը մասամբ խուսափում է X քրոմոսոմի ինակտիվացումից, և կանայք սովորաբար ունենում են STS ֆերմենտի ավելի մեծ քանակություն, քան տղամարդիկ ։

X-շղթայակցված իխտիոզն կարող է առաջանալ STS գենի նոր դելեցիաների կամ մուտացիաների միջոցով, բայց ավելի հաճախ ժառանգվում է կրող մորից ։ Տղամարդկանց մոտ STS գենի հեմիզիգոտ դելեցիան կամ մուտացիան հանգեցնում է ֆերմենտի գործունեության լիակատար բացակայության, մինչդեռ մուտացիայի կամ դելեցիայի կին կրողը հետերոզիգոտ է և դեռ ունի STS գենի նորմալ պատճեն։ STS գենի դելեցիայի կամ մուտացիայի կին կրողները դեռ սինթեզում են STS ֆերմենտը՝ չնայած ֆերմենտի ակտիվության նվազմանը ։

Այդ պատճառով X-շղթայակցված իխտիոզն առավել հաճախ ազդում է տղամարդկանց վրա, չնայած սեռական քրոմոսոմների թվային շեղումներ ունեցող անձինք (45, X և 47, XXY), որոնք նույնպես ունեն STS դելեցիաներ կամ մուտացիաներ, կլինեն այս կանոնի բացառություններ։

Բացի այդ, իգական սեռը կարող է հիվանդությունը ժառանգել, եթե նրա հայրը հիվանդ է, իսկ մայրը մուտացված գեն կրող է, այդպիսով իր երկու X քրոմոսոմներում էլ կլինի STS գենի դելեցիա կամ մուտացիա։

Գենետիկական խորհրդատվության խնդիրներ 
Քանի որ դեպքերի մեծամասնությունը ի հայտ է գալիս STS գենի դելեցիան կրող մորից փոխանցման միջոցով, մայրը ֆերմենտի կամ ԴՆԹ-ի թեստավորում պետք է իրականացնի ցանկացած նոր ախտորոշված պարզունակ դեպքի ժամանակ (այսինքն, ընտանիքում առաջին դեպքի գրանցման ժամանակ)։ Բազմաթիվ հիվանդ անհատներով ընդլայնված ընտանիքի դեպքում գենը կրողի կարգավիճակը հաճախ կարող է պարզվել տոհմային վերլուծության հիման վրա։

 X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ տղամարդիկ իրենց յուրաքանչյուր իգական սերունդին կփոխանցեն X քրոմոսոմը, որտեղ կա STS-ի դելեցիա կամ մուտացիա, ով հետևաբար կլինի պարտադիր կրող։ Այնուամենայնիվ, արական սերնդում ոչ ոք հիվանդ չի լինի, քանի որ նրանք իրենց հորից ժառանգում են Y քրոմոսոմը։
 STS-ի դելեցիայի կամ մուտացիայի կին կրողները յուրաքանչյուր հղիության հետ 50% հավանականություն ունեն այն փոխանցել հաջորդ սերնդին։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր արու սերունդ ունի 50% հավանականություն հիվանդանալու X-շղթայակցված իխտիոզով, մինչդեռ յուրաքանչյուր իգական սերունդ ունի 50% հավանականություն այս գենը կրելու։ Ցանկացած անհատ, ով կժառանգի մոր STS գենի օրինակը, չի հիվանդանա և ծայրաստիճան ցածր հավանականություն կունենա՝ ունենալու այս հիվանդությամբ երեխա։

Գամետոգենեզի ընթացքում քրոմոսոմների պատահական տրամախաչման պատճառով յուրաքանչյուր հղիություն կունենա հիվանդության նույն հավանականությունը՝ անկախ նրանից, թե սերնդում քանի հոգի է հիվանդ, քանիսը՝ առողջ։ Վերոնշյալ ռիսկերը հիմնված են այն ենթադրության վրա, որ հիվանդ հայրը կամ կին կրողները կունենան երեխաներ՝  առողջ կամ գենը չկրող։ Հիվանդ սերնդի ռիսկերը ակնհայտորեն  կբարձրանային X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ տղամարդու և գենը կրող կնոջ միության դեպքում։

Ֆիզիոլոգիա/կենսաքիմիա 

STS ֆերմենտը (EC 3.1.6.2), որը նաև կոչվում է արիլսուլֆատազ C, ազդում է ամբողջ մարմնում․ մաշկում, լյարդում, ավշային հանգույցներում և ընկերքում առավելագույն ակտիվությունն ունի, իսկ կրծքագեղձի հյուսվածքում և ուղեղում՝ ավելի ցածր ակտիվություն ։ STS կատալիզացնում է համապատասխանաբար սուլֆատացված ստերոիդների՝ էստրոնի սուլֆատի և դեհիդրոէպիանդրոստերոնի սուլֆատի (ԴՀԷԱ-Ս), հիդրոլիզը ոչ սուլֆատացված ստերոիդների՝ էստրադիոլի և անդրոստենդիոլի, համապատասխանաբար ։  Նախածննդյան ժամանակահատվածում ֆերմենտը մասնակցում է ընկերքային էստրոգենի արտադրությանը ։  Ֆերմենտը մասնակցում է նաև մակերիկամների ստերոիդների արտադրությանը, ինչպես նաև այլ հյուսվածքներում սուլֆատացված ստերոիդների վերափոխմանը։ 

Կարծես ֆերմենտը առանձնահատուկ կարևոր դեր է խաղում մաշկում։ Ֆերմենտի անբավարարությունը հանգեցնում է բնորոշ չոր և թեփուկավոր մաշկի, որը նկատվում է իխտիոզի դեպքում։ Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ X-շղթայակցված իխտիոզի ժամանակ նկատվող մաշկի անոմալիաները կարող են պայմանավորված լինել վերնամաշկում խոլեստերինի սուլֆատի կուտակմամբ, ինչը հանգեցնում է աննորմալ պատնեշի գործառույթի և կոռնեոցիտների պահպանման ։

Ախտորոշում 
X-շղթայակցված իխտիոզ կարող է կասկածվել՝ հիմնվելով կլինիկական նշանների վրա, չնայած որ ախտանշաններին տարբեր ժամանակ է պետք,  որպեսզի ի հայտ գան՝ ծնվելուց հետո մի քանի ժամից մինչև մի տարի հետո։ Ախտորոշումը սովորաբար տրվում է մաշկաբանի կողմից, ով նաև կազմում է բուժման ծրագիրը։ STS ֆերմենտի անբավարարությունը հաստատվում է՝ օգտագործելով կլինիկորեն հասանելի կենսաքիմիական  հետազոտություն։ Առաջարկվում է նաև ԴՆԹ-ի դելեցիան կամ մուտացիաների մոլեկուլային հետազոտություն, և դրանք կարող են հատկապես օգտակար լինել ասոցացված հիվանդագին վիճակներով անհատների համար։ Նախածննդյան ախտորոշումը հնարավոր է՝ օգտագործելով կա՛մ կենսաքիմիական, կա՛մ մոլեկուլային թեստեր։

Բուժում 
Քանի որ X-շղթայակցված իխտիոզը առաջանում է գենի մուտացիայի կամ դելեցիայի պատճառով, որևէ «բուժում» գոյություն չունի։ Բուժման նպատակներից մեկն է կրճատել թեփուկավորումը՝ հեռացնելով ավելորդ թեփուկները և մաշկը խոնավ պահելով ։

 Կերատոլիտիկ ագենտները, ինչպիսին է ամոնիումի լակտատը (Լակ-Հիդրին), օգտագործվում են պահպանված կոռնեոցիտները հեշտությամբ հեռացնելու համար
 Տեղական իզոտրետինոին
 Տեղական ընկալիչ-ընտրովի ռետինոդ տազարոտին 

X-շղթայակցված իխտիոզի բուժման համար գենաթերապիայի օգտագործման հետ կապված հետազոտությունները շարունակվում են ։

Պատմություն 
1960-ականներին ռեցեսիվ X-շղթայակցված իխտիոզը կլինիկականորեն տարբերվում էր մյուս իխիոզներից ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Գենոդերմատոզներ
Category:Գենետիկ հիվանդություններ