Հեգնանքի ձևականության տեսություն

Հեգնանքի ձևականության տեսությունը առաջարկվել է Սթենֆորդի համալսարանի գիտնականներ Հերբերտ Քլարկի և Ռիչարդ Գերրիգի կոմից 1984 թվականին Journal of Experimental Psychology գիտական ժողովածուի On the Pretense Theory of Irony հոդվածում։ Ըստ այս տեսության` հեգնելիս խոսողը մտադրություն ունի ձևանալ անխոհեմ անտեղյակ լսարանի դիմաց և ցանկանում է, որ հեգնանքի հասցեատերը բացահայտի ձևականությունը և, այդպիսով, տեսնի նրա վերաբերմունքը խոսողի, լսարանի կամ արտաբերված խոսքի նկատմամբ։ Այս տեսությունը հակադրվում է գիտնականներ Սփերբերի և Ուիլսոնի կողմից առաջարկված հեգնանքի ակնարկի տեսությանը։ 

Հեգնանքի ձևականության տեսությունը տրամադրում է թափանցիկ բացատրություններ հեգնանքի մի շարք կարևոր հատկությունների վերաբերյալ.

 Ազդեցության անհամաչափություն: Հեգնողը ավելի հավանական է, որ վատ գաղափարի մասին խոսելիս ասի,- «Ինչպիսի՜ խելացի գաղափար», քան լավ գաղափարի մասին ասի,- «Ինչպիսի՜ հիմար գաղափար»։ Ինչու՞: Ինչպես նշում է Յորգենսենը` մարդիկ մտադիր են տեսնել աշխարհը ըստ հաջողության և գերազանցության չափանիշների, ինչպես Պոլիաննաները, ովքեր աշխարհին նայում են վարդագույն ակնոցներով։ Հատկապես անիրազեկ մարդիկ պետք է ամուր կառչեն այս չափանիշներից։ Ձևականության տեսությունում հեգնողը հենց այսպիսի անձ է ձևանում։ Այսպիսով` նա ավելի հավանական է, որ կատարի դրական ձևականություններ,- «Ինչպիսի՜ խելացի գաղափար», քան բացասական ձևականություններ,- «Ինչպիսի՜ հիմար գաղափար»։
 Հեգնանքի զոհեր: Հեգնանքը գլխավորապես ունի զոհեր։ Ըստ ձևականության տեսության` նրանք կարող են լինել երկու տեսակի։ Առաջինը խոսողն է` անխոհեմ անձը, որ հեգնողը ձևանում է լինել։ Երկրորդը հասցեատերն է` ոչ ներքին շրջանակի անտեղյակ լսարանը։ Որոշ հեգնանքներ զոհ են դարձնում խոսողին` իր սխալ դատողությունների համար։ Որոշ դեպքերում հասցեատերն է զոհը` խոսողի հետ անքննադատորեն համաձայնելու համար։ Ակնարկի տեսությունը չի տարբերակում այս երկու տեսակի զոհերին։
 Ձայնի հեգնական երանգ: Ձևացնելիս մարդիկ հիմնականում իրենց սեփական ձայնը փոփոխում են։ Օթելլո խաղացող դերասանը ընդունում է Օթելլոյին համապատասխան ձայն։ Խոսողը հեգնելիս ընդունում է հեգնողին համապատասխան ձայն։ Իր վերաբերմունքը փոխանցելու համար, այնուամենայնիվ, հեգնողը հիմնականում չափազանցնում կամ ծաղրում է, ինչպես երբ նա ընդունում է ծանր դավադրական ձայնի երանգ ինչ-որ հայտնի բանբասանքի մասին խոսելիս։ Ինչպես ասում է Գրայսը, - «Եթե հեգնական խոսելը պետք է լինի, կամ առնվազն թվում է, որոշակի զգացմունքի կամ վերբերմունքի արտահայտում, ապա այդպիսի զգացմունքին կամ վերաբերմունքին համապատասխան ձայնի երանգը պարտադիր է թվում ցանկացած պարագայում»։ Ձևականությունը ունի ձայնի բնական հեգնական երանգ։

Ծանոթագրություններ 

Հեգնանք