Կողոպուտ Նորմալմսթորգ հրապարակում

Կողոպուտ Նորմալմսթորգ հրապարակում, բանկի կողոպուտ պատանդառությամբ, որը հայտնի է դարձել Ստոկհոլմի համախտանիշ տերմինի առաջացմամբ։ Տեղի է ունեցել Շվեդիայի Ստոկհոլմ քաղաքի Նորմալմսթորգ հրապարակում 1973 թվականին և դարձել է Շվեդիայում առաջին քրեական իրադարձությունը, որը լուսաբանվել է հեռուստատեսությամբ ուղիղ եթերով։ Դատապարտված հանցագործ Յան-Էրիկ Ուլսոնը, ով արձակուրդ է ստացել բանտից, որոշել է կրկին թալանել բանկը՝ չորս պատանդ վերցնելով։ Պատանդ վերցնելու իրավիճակում ոստիկանությունը համաձայնել է բանկ բերել նրա ընկերոջը՝ Քլարկ Ուլոֆսոնին։ Հանցագործներին հաջողվել է կապվածության հարաբերություններ ձևավորել պատանդների հետ, ովքեր սկսել են պաշտպանել իրենց զավթիչներին՝ չնայած վերջիններիս կրկնվող սպառնալիքներին։ Պատանդ վերցնելուց 5 օր անց ոստիկանությունն արցունքաբեր գազ է կիրառել, և կողոպտիչները հանձնվել են։ Ուլսոնը դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման կողոպուտի համար, իսկ Ուլոֆսոնը, ի վերջո, արդարացվել է։ Պատանդների պարադոքսալ գործողությունները հանգեցրել են դեպքի նկատմամբ զգալի ակադեմիական և հասարակական հետաքրքրության, ներառյալ 2003 թվականի շվեդական հեռուստատեսային ֆիլմը և 2018 թվականի ամերիկյան ֆիլմը։

Իրադարձություններ 
1973 թվականի օգոստոսի 23-ին Յան-Էրիկ «Յաննե» Ուլսոնը՝ կրկնահանցագործ, ով կատարել է մի քանի զինված կողոպուտներ և բռնության գործողություններ, որոնցից առաջինը կատարել է 16 տարեկանում, բանտից արձակուրդ է ստացել և եկել Ստոկհոլմի կենտրոնում գտնվող Նորմալմստորգ հրապարակում գտնվող Kreditbanken բանկի շենք և կողոպուտի փորձ է կատարել։ Ինգեմար Վարպֆելդտի անմիջապես ոստիկանություն է կանչվել, երկու ոստիկան մտել են շենք։ Ուլսոնը կրակ է բացել և վիրավորել ոստիկան Ինգեմար Վարպֆելդտի ձեռքը։ Մեկ այլ ոստիկանի Ուլսոնը հրամայեց նստել աթոռին և «ինչ-որ բան երգել», նա սկսեց երգել Էլվիս Փրեսլիի «Lonesome Cowboy»։ Այնուհետև Ուլսոնը պատանդ է վերցրել չորս մարդու։ Նա պահանջել է, որ իր մոտ բերեն իր ընկեր Քլարկ Ուլոֆսոնին, ինչպես նաև 3 մլն շվեդական կրոն, 2 ատրճանակ, զրահաբաճկոններ, սաղավարտներ և արագընթաց մեքենա։

Կառավարությունը թույլտվություն տվեց Ուլոֆսոնին որպես կապի ալիք բերել ոստիկանության բանակցողների հետ միասին։ Պատանդներից մեկը՝ Քրիստին Էնմարկը, ասել է, որ իրեն ապահով է զգում Ուլսոնի և Ուլոֆսոնի հետ, բայց վախենում է, որ ոստիկանությունը կարող է իրավիճակը սրել բռնի մեթոդների կիրառմամբ։ Ուլսոնը և Ուլոֆսոնը բարիկադավորվել են ներքին գլխավոր պահեստում, որտեղ նրանք պատանդներ են պահել։ Բանակցողները համաձայնել են, որ կողոպտիչները կարող են փախուստի մեքենա ստանալ, սակայն նրանց թույլ չեն տա պատանդներ վերցնելв։

Ուլսոնը հեռախոսազանգ է կատարել վարչապետ Ուլոֆ Պալմեյին և ասել, որ կսպանի պատանդներին՝ ամրապնդելով սպառնալիքը՝ պատանդներից մեկին խեղդամահ անելով. երբ նա անջատեց հեռախոսը, լսվեց նրա ճիչը։ Հաջորդ օրը կողոպտիչները ևս մեկ անգամ զանգահարեցին Պալմային։ Այս անգամ Պալմեի հետ խոսել է պատանդ Քրիստին Էնմարկը։ Նա ասել է, որ շատ դժգոհ է վարչապետի վերաբերմունքից և խնդրել է նրան թույլ տալ կողոպտիչներին պատանդների հետ լքել տեղը։

Ուլոֆսոնը քայլում էր պահոցում՝ երգելով Ռոբերտա Ֆլեքի «Killing Me Softly»-ը։ Օգոստոսի 26-ին ոստիկանությունը վերևից անցք է բացել բնակարանի գլխավոր պահոցում։ Փոսի միջով Ուլոֆսոնի հետ միասին արվել է պատանդների լայնորեն տարածված լուսանկարը։ Ուլոֆսոնը երկու անգամ կրակել է իր զենքի անցքի վրա և երկրորդ փորձից վիրավորել ոստիկանի ձեռքն ու դեմքը։

Ուլսոնը կրակել է իր զենքից և սպառնացել սպանել պատանդներին, եթե գազային հարձակման որևէ փորձ կատարվի։ Չնայած դրան, օգոստոսի 28-ին ոստիկանությունը գազ բաց թողեց, և կես ժամ անց Ուլսոնն ու Ուլոֆսոնը հանձնվեցին։ Պատանդներից ոչ մեկը երկարատև վնասվածքներ չի ստացել։

Կողոպուտից հետո 
Ուլսոնը և Ուլոֆսոնը մեղավոր են ճանաչվել կողոպուտի մեջ և դատապարտվել երկարատև ազատազրկման։ Այնուամենայնիվ, Ուլոֆսոնը պնդում էր, որ ինքը չի օգնել Ուլսոնին և փորձել է փրկել պատանդներին՝ պահպանելով հանգիստ միջավայր։ Վերաքննիչ դատարանում Ուլոֆսոնի դատավճիռը չեղարկվել է։ Ավելի ուշ նա մի քանի անգամ հանդիպել է պատանդ Քրիստին Էնմարկի հետ, և նրանց ընտանիքները ընկերներ են դարձել։ Հետագայում նա չդադարեց հանցագործություններ կատարել։

Ուլսոնը դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման։ Նա շատ հիացած նամակներ է ստացել այն կանանցից, ովքեր նրան գրավիչ են համարել։ Հետագայում նա ամուսնացավ նրանցից մեկի հետ (երբեմն սխալմամբ պնդում են, որ դա նախկին պատանդներից մեկն էր)։ Նշվում է, որ ազատ արձակվելուց հետո նա շարունակել է հանցագործություններ կատարել։ Նա 10 տարի թաքնվել է Շվեդիայի իշխանություններից ենթադրյալ ֆինանսական հանցագործությունների պատճառով, սակայն 2006 թվականին մեղայականով ներկայացել է ոստիկանություն, որտեղ նրան հայտնել են, որ մեղադրանքի հետաքննությունը դադարեցվել է։

Հոգեբույժ Նիլս Բեյերութը, ով միջադեպի ժամանակ խորհուրդ է տվել ոստիկանությանը, և որի որոշումները քննադատվել են պատանդների կողմից, նրանց վարքագիծը բացատրելու համար հորինել է norrmalmstorgssyndromet (Նորմալմստորգի համախտանիշ) տերմինը։ Պատանդները, չնայած Ուլսոնի սպառնալիքներին, ագրեսիա չեն ցուցաբերել ոստիկանության կամ միմյանց նկատմամբ։

1996 թվականին Ուլսոնը թաիլանդցի կնոջ և նրանց որդու հետ տեղափոխվեց հյուսիսարևելյան Թաիլանդ, իսկ 2013 թվականին վերադարձավ Շվեդիա։ 2009 թվականին Շվեդիայում հրատարակվել է Ուլսոնի ինքնակենսագրությունը Stockholms-syndromet։

2013 թվականի օգոստոսի 23-ին Նորմալմսթորգ հրապարակում տեղի ունեցած կողոպուտի 40-ամյակի կապակցությամբ թերթերը հարցազրույց են վերցրել մասնակիցներից, իսկ հեռուստատեսությունը լուսաբանել է կողոպուտի տարելիցը։

Մշակութային ազդեցություն 
 2003 թվականի հեռուստաֆիլմը Norrmalmstorg ռեժիսոր Հաքան Լինդեն անճիշտ հիմնված է իրադարձությունների վրա։
 Ջո Մենոյի Ստոկհոլմ 1973 կարճ գեղարվեստական պատմությունը հրապարակվել է ամերիկյան Timothy McSweeney' s Quarterly Concern գրական ամսագրում։
 Մի անգամ Ստոկհոլմում (Stockholm), ռեժիսոր Ռոբերտ Բուդրոյի 2018 թվականի ֆիլմը պատմում է կողոպուտի գեղարվեստական պատմությունը։
 Muse խմբի Absolution ալբոմի Stockholm Syndrome երգը հիմնված է իրադարձությունների վրա։

Ստոկհոլմի համախտանիշի ընդհանուր հայեցակարգը և Ստոկհոլմի համախտանիշ տերմինն ինքնին բազմիցս հիշատակվել են ժողովրդական մշակույթում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Полицейская фотография заложников и их захватчика во время ограбления
 Nils Bejerot: The six day war in Stockholm, New Scientist, 1974

Բանկի կողոպուտներ
Գերևարում