Պորոս

Պորոս (IPA: [porus], հին հունարենում՝ Πῶρος, Pôros), հնդիկ տիրակալ, որի տիրապետությունը տարածվում էր Հնդկական թերակղզում՝ Փունջաբում՝ Հյուդասպ և Ակեսին գետերի միջև ընկած տարածքների վրա։ Նա համարվում է բացառիկ հմտություններ ունեցեող ռազմիկ, որը մ․թ․ա․ 326 թվականին Հյուդասպի ճակատամարտում կռվել է ընդդեմ Ալեքսանդր Մակեդոնացու․ այդ մարտը տեղի է ունեցել ժամանակակից Մոնգ բնակավայրի մոտ Պակիստանում։ Չնայած դրա մասին չի հիշատակվում ոչ մի հնդկական աղբյուրում՝ հունական սկզբնաղբյուրները ճակատամարտի ելքը համարում են հօգուտ Ալեքսանդրի։ Պորոսի պարտությունից և ձերբակալությունից հետո Ալեքսանդրը հարցրել է նրան՝ ինչպես է ցանկանում իր հետ վարվեն, ինչին ի պատասխան՝ պարտություն կրած Պորոսը հպարտորեն պատասպանել է՝ արքայավայել։ Հաղորդվում է, որ Ալեքսանդրը զարմացել է նրա պատասխանից և ոչ միայն նրան է վերադարձրել իր թագավորության կառավարումը, այլ նաև շնորհել է հարավարևելյան տարածքները՝ մինչև Հիսփաս։ Հաղորդվում է, որ Պորոսը սպանվել է մ․թ․ա․ 321-315 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։

Նախապատմություն 

Պորոսի և նրա կայսրության մասին տեղեկության միակ աղբյուրը հունական սկզբնաղբյուրներն են։ Հնդկական աղբյուրներում Պորոսը չի հիշատակվում, սակայն ժամանակակից գիտնականները շրջանառում են մի վարկած, ըստ որի՝ նա կարող է եղած լինել Պուրոս ցեղի առաջնորդը, որը Վեդայական դարաշրջանից ի վեր բնակեցրել է Հնդկաստանի հյուսիս-արևմուտքը։ Որոշ գիտնականներ փորձել են Պորոսին նույնականացնել Պարվատակա արքայի հետ, որը հիշատակվում է սանսկրիտով գրված Մուդրարակշասա, Պարիշիշտապարվան ստեղծագործությունների և այլ աղբյուրների մեջ։ Այնուամենայնիվ այս ամենը այնքան էլ իրական ապացույցներ չեն, որպեսզի ապացուցեն այս վարկածը։ Մուդրարակշասայում Պարվատակա արքան նկարագրվում է որպես մլեչչխա կամ ոչ վեդայական օտարերկրացի, սակայն Պուրոս ցեղը եղել է վեդայական։ Ըստ Պարիշիշտապարվանի՝ Պարվատակա արքան իշխել է Հիմավակուտայի վրա, մինչ Պորոսը իշխել է ժամանակակից Փունջաբի տարածաշրջանում։ Ըստ Մուդրարակշասայի՝ Պարվատակա արքան սպանվել է վիշականյայի կողմից, ինչի պատճառը Չանակյայի հետ ունեցած ինտրիգն էր, իսկ հունական աղբյուրները պնդում են, որ Պորոսը սպանվել է Էվդամոսի կողմից։

Դարեհ Մեծի կազմակերպած արշավանքներից ի վեր Աքեմենյան տերությունը գրավել էր Ինդոսի ավազանը։ Ոչ այդ տարածքները գրաված աքեմենյան և ոչ էլ տեղական աղբյուրները ոչ մի տեղեկություն չեն հայտնում այդ ժամանակ Պորոսի թագավորության գոյություն ունենալու մասին։ Աքեմենյան տերության անկումից հետո Պորոսը և այլ տեղական իշխաններ պայքար են սկսել միմյանց դեմ՝ մնացած տարածքներում իշխանության հասնելու համար։

Ըստ պատմաբան Իշվարի Պրասադի՝ Պորոսը կարող է եղած լինել Յադավայի տիրակալ Շուրասենան։ Նա պնդում էր, որ Պորոսի առաջնապահ զինվորները կրել են Հերակլեսի դրոշը, ում Մեգասֆենեսը, որը Պորոսին Չանդրագուպտա Մաուրյայի կողմից արդեն փոխարինած լինելու ժամանակ, ճանապարհորդել է դեպի Հնդկաստան հստակորեն նույնականացրել է Շուրասենա Մաթհուրացու հետ։ Այս Հերակլեսը, որը հիշատակում են Մեգասֆենեսը և Արիանոսը որոշ գիտնականների կողմից նույնականացվել է Կրիշնայի և նրա ավագ եղբայր Բալարամայի հետ։ Ի պաշտպանություն Իշվարի Պրասադի առաջ քաշած վարկածի՝ ասվում է նաև, որ Շուրասենա կարող է Մաթհուրից տեղափոխված լինել Փունջաբ և ժամանակակից Աֆղանստան այն բանից հետո, երբ Կրիշնան եկել է այնտեղ և հիմնել նոր թագավորություն։

Հյուդասպի ճակատամարտ 

Երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին գրավել էր Աքեմենյան տերության բոլոր տարածքները, սկսում է պատրաստվել դեպի Հնդկաստան պլանավորվող ներխուժմանը։ Նախ իրեն ենթարկելով Ինդոսի արևմտյան ափին գտնվող հնդկական ցեղերին՝ Ալեքսանդրն անցնում է Ինդոսը և մտնում Թաքսիլա, ինչից հետո իմանում է, որ Պորոսը գտնվում է Հյուդասպ գետի արևելյան ափին և ռազմական կարգով սպասում է Ալեքսանդրի ներխուժմանը։ Մակեդոնացի արքան շարժվում է նրան ընթառաջ և երկար ժամանակ ճամբար խփում գետի մյուս՝ արևելյան ափին՝ Պորոսի ճամբարին դեմ դիմաց։ Նրանից երկար ժամանակ է խլում Հյուդասպի անվտանգ անցնելու հնար գտնելը, սակայն դա այնուամենայնիվ ստացվում է Ալեքսանդրի համար։

Տեղի է ունենում ճակատամարտ, որտեղ Ալեքսանդրը կարողանում է հաղթանակի հասնել Պուրավաների թագավորության արքայի՝ Պորոսի նկատմամբ։ Վերջինս ճակատամարտի ժամանակ ցուցաբերել էր մեծ քաջություն և փախուստի չէր դիմել ճակատամարտի նույնիսկ կրիտիկական պահին։ Երբ նա հասկանում է, որ պարտությունն անխուսափելի է, սկսում է նահանջել։ Այդժամ Ալեքսանդրը պատվիրակ է ուղարկում նրա մոտ և խնդրում վերադառնալ։ Ալեքսանդրին ներկայանալուց հետո Ալեքսանդրը նրան հարց է տալիս, թե ինչպես կցանկանա, որ ինքը վարվի իր հետ, ինչին ի պատասպան՝ մակեդոնացի արքան լսում է՝ «արքայավայել»։ Այս խոսքերը այնպիսի տպավորություն են թողնում նրա վրա, որ Ալեքսանդրը նրան նշանակում է այդ տարածքների կառավարիչ և նույնիսկ մտերմանում նրա հետ։

Մահ 

Ալեքսանդրի մահից հետո՝ մ․թ․ա․ 323 թվականին, Պերդիկան դառնում է նրա կայսրության խնամակալ։ Պերդիկայի մահից հետո՝ մ․թ․ա․ 321 թվականին, Անտիպատրոսը դառնում է նոր խնամակալ։ Ըստ Դիադորոսի՝ Անտիպատրոստ ճանաչել է Պորոսի իշխանությունը Ինդոս գետի շրջակա տարածքների վրա։ Այնուամենայնից, Եվդեմոսը, որը Ալեքսանդրի սատրապն էր Փունջաբում, սպանում է Պորոսին։

Տես նաև 
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներ
Հյուդասպի ճակատամարտ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

 Arrian, The Campaigns of Alexander, book 5.
 History of Porus, Patiala, Dr. Buddha Parkash.
 Fuller, John (1960). The Generalship of Alexander the Great. New Jersey: De Capo Press. 
 Lendring, Jona. Alexander de Grote - De ondergang van het Perzische rijk (Alexander the Great. The demise of the Persian empire), Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2004.  
 Holt, Frank L. Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions, California: University of California Press, 2003, 217pgs. 
 History of India: (from the earliest times to the fall of the Mughal Empire), Dr. Ishwari Prashad

Արտաքին հղումներ

 
 Porus  at Livius, by Jona Lendering
 King Porus - A Legend of Old, by Michael Madhusudan Dutt. Glorifying poem, describes a legendary victory of Porus over Alexander.

Հնդկաստանի պատմություն
Պակիստանի պատմություն
Հին Հնդկաստան
Ալեքսանդր Մակեդոնացի
Թագավորներ
Մ.թ.ա. 4-րդ դարի մահեր