Սինյավսկու և Դանիելի դատավարություն

Սինյավսկու և Դանիելի դատավարություն, Խորհրդային Միությունում տեղի ունեցած քրեական դատավարություն գրողներ Անդրեյ Սինյավսկու և Յուլի Դանիելի դեմ։ Տևել է 1965 թվականի աշնանից մինչև 1966 թվականի փետրվար, իսկ դատական նիստերն անցկացվել են 1966 թվականի փետրվարի 10-14-ը։ Դատը վարել է ՌԽՖՍՀ Գերագույն դատարանի նախագահ Լև Սմիրնովը։ Մեղադրական դատավճիռը պատճառ է դարձել միջազգային սկանդալի և բողոք բարձրացրել երկրի ներսում՝ սկիզբ դնելով այլախոհական շարժմանը Խորհրդային Միությունում։

Հրապարակումներ 
Քանի որ Խորհրդային Միությունում Անդրեյ ՍԻնյավսկու և Յուլի Դանիելի գեղարվեստական ստեղծագործությունները չեն տպագրվել, հեղինակները դրանք ուղարկել են Արևմուտք, որտեղ տպագրվել են Աբրամ Տերց (Սինյավսկի) և Նիկոլայ Արժակ (Դանիել) կեղծանուններով։ Ստեղծագործությունները երկրից դուրս է տարել Էլեն Պելտիե-Զամոյսկայան՝ Ֆրանսիայի ռազմածովային կցորդի դուստրը, որի հետ ծանոթ է եղել Սինյավսկին։ Սինյավսկու կինը՝ Մարիա Ռոզանովան, հետագայում պատմել է. «Հնարավոր է՝ դա պատահել է միայն այն պատճառով, որ Անդրեյ Աինյավսկին համաձայնել է նրա դեմ ամբաստանություն անել, այո, ստորագրել է ՊԱԿ-ում, որ կանի, իսկ հետո գնացել է նրա մոտ և ամեն ինչ պատմել։ Եվ ինչ ու ինչպես ամբաստանել նրանք արդեն որոշել են միասին»։

Երբ ՊԱԿ-ը որոշել է դրանց հեղինակի ինքնությունը, նրանք ձերբակալվել են (1965 թվականի սեպտեմբերի 13) և ուղարկվել դատարան։

Գոյություն ունեն տարբեր վարկածներ այն մասին, թե ինչպես է ՊԱԿ-ը կարողացել բացահայտել Սինյավսկու և Դանիելի կեղծանունները։ Մասնավորապես գոյություն ունի պնդում, որ նրանց մատնել է Սինյավսկու ընկեր Սերգեյ Խմելնիցկին։ Եվգենի Եվտուշենկոն պնդել է, թե Ռոբերտ Քենեդին իրեն պատմել է («փակվելով լոգարանում և միացնելով ջուրը»), որ Սինյավսկուն և Դանիելին մատնել է ԿՀՎ-ն, «որպեսզի հասարակության ուշադրությունը շեղի ԱՄՆ-ի քաղաքականությունից, որը շարունակել է հանրության հավանությունը չվայելով պատերազմը Վիետնամում և հասարակության ուշադրությունը տեղափոխի ԽՍՀՄ-ի վրա, որտեղ հետապնդում են այլախոհներին»։ 1970-ական թվականների սկզբին Եվտուշենկոն Դանիելին պատմել է, որ կեղծանունների բացահայտման համար ԽՍՀՄ-ը վճարել է ԿՀՎ-ին նոր սուզանավի գծագրերով։ Յուլի Դանիելի որդին՝ Ալեքսանդր Դանիելը, գրել է. «Այն մասին, թե ինչպես է ՊԱԿ-ը իմացել, թե ովքեր են Աբրամ Տերցն ու Նիկոլայ Արժակը, մինչ օրս էլ ստույգ հայտնի չէ, սակայն տեղեկատվության արտահոսքն անկասկած տեղի է ունեցել ԽՍՀՄ սահմաններից դուրս. Յու. Դանիելին հարցաքննության ժամանակ ցույց են տվել իր «» վիպակի՝ իր ձեռքով ուղղված օրինակը, որը կարելի էր գտնել միայն արտասահմանում»։ Հնարավոր է նաև, որ Սինյավսկին ու Դանիելն իրենք են իրենց ծանոթներին ասել, որ այդ ստեղծագործություններն իրենցն են, որոնք էլ մատնել են նրանց, սակայն այդ վարկածը չի բացատրում, թե որտեղից է ՊԱԿ-ը հայթայթել արևմուտքում գտնվող ձեռագիրը կամ նրա պատճենը։

Մեղադրանքներ 
Գրողները մեղադրվել են «խորհրդային պետական ու հասարակական կարգը վարկաբեկող» ստեղծագործություններ գրելու և դրանք տպագրության համար արտասահման ուղարկելու մեջ։ Դանիելը մեղադրվել է «Խոսում է Մոսկվան» () ու «Քավություն» () վիպակները և «Ձեռքեր» () ու «Человек из МИНАПа» պատմվածքները գրելու համար։ Սինյավսկին մեղադրվել է «Դատը շարունակվում է» () ու «Լյուբիմով» () վիպակները, «Ինչ է սոցիալիստական ռեալիզմը» ()» հոդվածը գրելու, ինչպես նաև նրա համար, որ արտասահման է ուղարկել Դանիելի ստեղծագործություններն ու մասնակցել Անդրեյ Ռեմեզովի ստեղծագործությունների՝ արտասահման ուղարկմանը, որոնք հրատարակվել են «Ի. Իվանով» կեղծանունով։

Սինյավսկին ու Դանիելն իրենց մեղավոր չեն ճանաչել։

Դատավարությունը մանրամասն լուսաբանվել է «Известия» և «Литературная газета» պարբերականներում։

Դատավճիռներ 
Դանիելը դատապարտվել է հինգ տարի անցկացնելու ճամբարում՝ ըստ ՌԽՖՍՀ ՔՕ 70 հոդվածի «հակախորհրդային քարոզչության և պրոպագանդայի» համար։

Սինյավսկին դատապարտվել է յոթ տարվա ազատազրկման խիստ ռեժիմով ուղղիչ-աշխատանքային գաղութում՝ ըստ ՌԽՖՍՀ ՔՕ 70 հոդվածի «հակախորհրդային քարոզչության և պրոպագանդայի» համար։
Բազմաթիվ գրողներ Դանիելի ու Սինյավսկու դատավարությունը համարել են հակաօրինական և բողոքել նրանց դատապարտման դեմ։

Հանրության արձագանք 
Սինյավսկու և Դանիելի դատավարությունը կապվում է Խորհրդային Միությունում դեմոկրատարական (այլախոհական) շարժման երկրորդ փուլի սկսվելու հետ։

Ի սատարումն Սինյավսկու և Դանիելի հանդես են եկել դերասան Իգոր Կվաշան, գրականագետ Վյաչեսլավ Իվանովը, քննադատներ Իրինա Ռոդնյանսկայան և Յուրի Բուրտինը, բանաստեղծ-թարգմանիչ Անատոլի Յակոբսոնը, արվեստագետներ Յուրի Գերչուկը և Իգոր Գոլոմշտոկը, նկարի-ռեստավրատոր Նիկոլայ Կիշիլովը, ԽՍՀՄ ԳԱ գիտաշխատակից Վադիմ Մենիկերը, գրողներ Լև Կոպելևը, Լիդիա Չուկովսկայան, Վլադիմիր Կոռնիլովը, Կոնստանտին Պաուստովսկին։

Վսևոլոդ Կոչետովն իր «Պիղծ արհեստ» () հոդվածում Սինյավսկու անունը դրել է նացիստական հանցագործ Ռուդոլֆ Հեսսի հետ նույն շարքում։ Կոչետովը հայտարարել է, որ խորհրդային նախկին քննադատը կատարել է գրական սպանություններ «հանուն աշխարհում փողի պարկերի գերիշխանության երկարաձգման»։

Իշխանությունների կողմից որպես մեղադրյալների գլխավոր հասարակական մերկացնող հանդես է եկել Միխայիլ Շոլոխովը։ Վերջինս ելույթ է ունեցել ԽՄԿԿ XXIII համագումարում և ափսոսանք հայտնել չափազանց մեղմ դատավճռի համար։

1966 թվականին Լեոնիդ Բրեժնևը կուսակցության՝ Սինյավսկու և Դանիելի դատավարությունից մեկ ամիս անց բացված XXIII համագումարի իր ելույթում ասել է.

Գրողների նամակներ 
Դատից հետո Սինյավսկուն և Դանիելին ազատելու մասին դիմում («62-ի նամակ») են ներկայացրել Արկադի Անաստասևը, Ալեքսանդր Անիկստը, Լև Աննինսկին, Պավել Անտոկոլսկին, Բելլա Ախմադուլինան, Սարրա Բաբյոնիշևան, Վալենտին Բերեստովը, Կոնստանտին Բոգատիրյովը, Զոյա Բոգուսլավսկայան, Յուրի Բորևը, Վլադիմիր Վոյնովիչը, Յուրի Դոմբրովսկին, Եֆիմ Դորոշը, Անատոլի Ժիգուլինը, Ավենիր Զակը, Լենինա Զանինան, Լեոնիդ Զորինը, Նեա Զորկայան, Թամարա Իվանովան, Լյուբով Կաբոն, Վենիամին Կավերինը, Ցեցիլիա Կինը, Լև Կոպելևը, Վլադիմիր Կոռնիլովը, Իլյա Կրուպնիկը, Իսայ Կուզնեցովը, Յուրի Լևիտանսկին, Լև Լևիցկին, Սեմյոն Լունգինը, Լիլիանա Լունգինան, Սիմոն Մարկիշը, Վլադիմիր Մասսը, Օլեգ Միխայլովը, Յուննա Մորիցը, Յուրի Նագիբինը, Իլյա Նուսինովը, Վլադիմիր Օգնևը, Բուլատ Օկուջավան, Ռաիսա Օռլովան, Լև Օսպովատը, Նիկոլայ Պանչենկոն, Մարկ Պոպովսկին, Լեոնիդ Պինսկին, Ստանիսլավ Ռասսադինը, Նադեժդա Ռեֆորմատսկայան, Վլադիմիր Ռոսսելսը, Դավիդ Սամոյլովը, Բենեդիկտ Սառնովը, Ֆելիքս Սվետովը, Անդրեյ Սերգեևը, Ռոալդ Սեֆը, Լև Սլավինը, Իննա Սոլովյովը, Անդրեյ Տարկովսկին, Անդրեյ Տուրկովը, Իննա Տինյանովան, Գենադի Ֆիշը, Կոռնեյ Չուկովսկին, Լիդիա Չուկովսկայան, Վառլամ Շալամովը, Միխայիլ Շատրովը, Վիկտոր Շկլովսկի, Իլյա Էրենբուրգը («Литературная Газета», 19/11, 1966 г.)։

Խորհրդային գրողների միության քարտուղարության պատասխան հոդվածը (Կոնստանտին Ֆեդին, Նիկոլայ Տիխոնով, Կոնստանտին Սիմոնով, Վասիլի Սմիրնով, Լեոնիդ Սոբոլև, Սերգեյ Միխալկով, Ալեքսեյ Սուրկով) ուղղված է եղել Սինյավսկու և Դանիելի դեմ։

Հրապարակայնության հանրահավաք 

1965 թվականի դեկտեմբերի 5-ին (Սահմանադրության օր) Պուշկինսկայա հրապարակում տեղի է ունեցել հանրահավաք ի աջակցություն Դանիելի ու Սանյավսկու։ Հանրահավաքի մասնակիցների թվում են եղել Ալեքսանդր Եսենին-Վոլպինը, Վալերի Նիկոլսկին, Յուրի Տիտովը, Յուրի Գալանսկովը, Վլադիմիր Բուկովսկին։ Ցուցարարները պահանջել են ազատ արձակել Դանիելին ու Սինյավսկուն, ինչպես նաև «հարգել սեփական Սահմանադրությունը»։ Հենց հրապարակից հարցաքննության են տարվել Ալեքսանդր Եսենին-Վոլպինը, Յուրի Գալանսկովը, Ապոլլոն Շուխտը և այլք։ Հարցաքննությունը շարունակվել է երկու ժամ, ինչից հետո հանրահավաքի մասնակիցներին ազատ են արձակել։

Սամիզդատի Սանյավսկու և Դանիելի գործի մասին 
Սամիզդատում տարածվել են բաց դիմումներ գիտության ու արվեստի գործիչներին, որոնցում նկարագրվել է Սինյավսկու և Դանիելի դատավարությունը, զգուշացվել հասարակության կողմից այդպիսի դատավարությունները լուռ հավանության արժանանալու դեպքում Ստալինյան բռնաճնշումների կրկնվելու հավանականության մասին։

Մեծ ճանաչում է ստացել Լիդիա Չուկովսկայայի բաց նամակը Միխայիլ Շոլոխովին։

Գրողների ճակատագրերը ազատություն ստանալուց հետո
1971 թվականի հունիսի 8-ին Սինյավսկին ժամկետից շուտ ազատություն է ստացել (ներվել է Յուրի Անդրոպովի նախաձեռնությամբ) և 1973 թվականին մեկնել Ֆրանսիա։ Նա պաշտոնապես էմիգրանտ չի համարվել և չի զրկվել խորհրդային քաղաքացիությունից, այլ մեկնել է Սորբոննայում աշխատանքի հրավիրվելու պատճառով։

Դանիելը մնացել է Խորհրդային Միությունում։ Ամբողջությամբ կրելով իր պատիժը՝ Յուլի Դանիելը հետագայում աշխատել է նախ Կալուգայում, ապա Մոսկվայում։ Տպագրվել կարողացել է միայն անանուն (Յու. Պետրով կեղծանունով, հատուկ խստության շրջանում Գիյոմ Ապոլիներից կատարված թարգմանությունները հրատարակվել են Բուլատ Օկուջավայի անունով։

1991 թվականի հոկտեմբերի 17-ին «Известия» պարբերականում տպագրվել է տեղեկություն Ուլմանիսի, Տիմոֆեև-Ռեսովսկու ու Ցարապկինի, Սինյավսկու և Դանիելի գործերի վերանայման մասին նրանց արարքներում հանցագործության բացակայության պատճառով։ Յուլի Դանիելն այդ ժամանակ արդեն կենդանի չի եղել։

Ֆիլմ 
 «Սինյավսկու և Դանիելի դատավարությունը» (, վավերագրական ֆիլմ, (Ռուսաստան, 2007), ռեժիսորներ՝ Ալեքսանդր Կոնյաշով, Օլգա Կամենկովա-Պավլովա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
 Отрывок из речи Шолохова на XXIII съезде КПСС (YouTube)
 Права человека. Веб-сериал, 2017
 Геннадий Евграфов, Михаил Карпов ПО СТАТЬЕ 70-й//«Огонек» № 19, май 1989 г.
 Белая книга по делу А. Синявского и Ю. Даниэля 
 Мария Розанова. Андрей и Абрам: Путешествие по биографии Синявского. К 80-летию со дня рождения писателя.
 Eleonora Lassan Когнитивно-риторические особенности дискурса 60-тых годов в свете бинарных фреймовых оппозиций: оппозиция коммунизм — антикоммунизм. Творчество и Коммуникативный процесс, Editor: Aurika Chervinsky. 1995.
 А.Якобсон При свете совести
 Аржак Н. Искупљење (одломак). У: Кровови. Сремски Карловци, 1993, бр. 29-30. Стр. 38.
 Joseph Frank The Triumph of Abram Tertz. The New York Review of books. Volume 38, Number 12 · June 27, 1991

Խորհրդային այլախոհներ
Հալածանքներ ԽՍՀՄ-ում