Քեթլին Լոնսդեյլ

Քեթլին Լոնսդեյլ (, ծննդյամբ  Յարդլի (), ), իռլանդացի բյուրեղագետ, եղել է ռենտգենյան բյուրեղագիտության ոլորտի առաջին հետազոտողներից մեկը, զբաղվել է տարբեր օրգանական և անօրգանական մոլեկուլների տարածական փոխդասավորության ուսումնասիրությամբ։ 1929 թվականին նա ռենտգենյան դիֆրակցիոն մեթոդներով ուսումնասիրելով հեքսամեթիլբենզոլի կառուցվածքը, ապացուցել է, որ  բենզոլային օղակը հարթ է։ Նա առաջինն էր, ով 1931 թվականին օգտագործեց Ֆուրիեի փոխակերպումը՝ հեքսաքլորոբենզոլի կառուցվածքը մեկնաբանելու համար։ Իր կարիերայի ընթացքում Քեթլին Լոնսդեյլը մի քանի հարցերի վերաբերյալ առաջինն է արդյունքների հասել կին գիտնականների շրջանում, եղել է Թագավորական ընկերության անդամ ընտրված առաջին երկու կանանցից մեկը (Մարջորի Սթիվենսոնի հետ միասին), Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի առաջին կին պրոֆեսորը, Բյուրեղագիտության միջազգային միության առաջին կին նախագահը և Գիտության բրիտանական ասոցիացիայի առաջին կին նախագահը։

Վաղ տարիներ և կրթություն 
Քեթլին Լոնսդեյլը ծնվել է 1903 թվականի հունվարի 28-ին, Իռլանդիայի Քիլդեր կոմսության Նյուբրիջ փոքրիկ քաղաքում։ Նա քաղաքի փոստատար Հարի Յարդլիի և Ջեսսի Կեմերոնի տասներորդ երեխան էր։ Երբ նա 5 տարեկան էր, նրանց ընտանիքը տեղափոխվեց Անգլիայի Էսսեքս կոմսություն։ Հաճախել է Վուդֆորդի շրջանի աղջիկների միջնակարգ դպրոց, այնուհետև տեղափոխվել է Իլֆորդի շրջանի տղաների միջնակարգ դպրոց՝ մաթեմատիկա և բնագիտություն սովորելու համար, քանի որ աղջիկների դպրոցում այդ առարկաները չէին դասավանդվում։ 16 տարեկան հասակում ընդունվել է Լոնդոնի Բեդֆորդի կանանց քոլեջ, որտեղ 1922 թվականին ստացել է բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան։ 1924 թվականին Լոնդոնի համալսարանական քոլեջից ստացել է ֆիզիկական գիտությունների մագիստրոսի աստիճան։ Քննություն ընդունողներից  ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ուիլյամ Հենրի Բրեգը, նկատելով Քեթլինի գիտական գերազանց ունակությունը, նրան հրավիրել է աշխատելու ռենտգենյան բյուրեղագիտության միջոցով օրգանական միացությունների բյուրեղային կառուցվածքի ուսումնասիրության վրա։

Կարիերա և հետազոտություններ 
Լոնսդեյլը համագործակցել է Ուիլյամ Հենրի Բրեգի հետ 1922 թվականից, նախ Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում։ Նրա մագիստրոսական թեզը կապված էր սաթաթթվի և նման միացությունների կառուցվածքի ուսումնասիրության հետ։ Հետազոտությունն ավարտելուց հետո, 1924 թվականին Ուիլյամ Հենրի Բրեգի գործընկեր Թոմաս Էտսբերիի համահեղինակությամբ նա տպագրել է մի հոդված։ Հրապարակումը պարունակում էր տիեզերական խմբերի տեսության տարրեր, այդ թվում՝ բյուրեղների համաչափության մաթեմատիկական նկարագրություն։ Այնուհետև, 1924 թվականին, Լոնսդեյլը միացել է Թագավորական ինստիտուտում Բրեգի գլխավորած բյուրեղագրության խմբին և այնտեղ աշխատել մինչև 1927 թվականը։ 1927 թվականի օգոստոսին նա ամուսնացել է և ամուսնու հետ հեռացել Լոնդոնից՝ մեկնելով Լիդս։ Այնտեղ Լոնսդեյլը շարունակել է աշխատանքը Լիդսի համալսարանում։ Նրա ուսումնասիրության թեման է եղել հեքսամեթիլբենզոլի կառուցվածքը։ 1929 թվականին նա ապացուցել է, որ այն ունի տափակ ձև, ինչը հակասում է Բրեգի կարծիքին, որը համարում էր, որ հեքսամեթիլբենզոլը «խորշոմապատ» է, չնայած դրան, նա սատարում էր Քեթլինի տեսությանը։  
Այդ հայտնագործությունը լայն արձագանք առաջացրեց գիտական հասարակության շրջանում։

1930 թվականին Լոնսդեյլները վերադարձան Լոնդոն։ 1929-1934 թվականներին Լոնսդեյլը ժամանակի մեծ մասը հատկացնում էր իր երեք երեխաների  դաստիարակությանը։  Աշխատելով տանը նա կազմեց տարածական խմբերի կառուցվածքային գործոնների աղյուսակներ, որոնք հրապարակեց 1936 թվականին իր «Էլեկտրոնային խտության պարզեցված կառուցվածքային գործոնները և բանաձևերը մաթեմատիկական բյուրեղագիտության 230 տարածական խմբերի համար» աշխատության մեջ,  այդ աղյուսակները ներկայումս  օգտագործվում են բյուրեղագետների կողմից։ Նա խմբագրել է նաև Ռենտգենյան բյուրեղագիտության միջազգային աղյուսակները (1935): 1934 թվականին Լոնսդեյլը վերադարձավ աշխատանքի Բրեգի հետ Թագավորական ինստիտուտում՝ որպես հետազոտող։ Այդ ժամանակ ռենտգենյան սարքավորումների հետ կապված դժվարություններ կային, այնուամենայնիվ, Քեթլինը շարունակում էր հետազոտությունները՝ օգտագործելով էլեկտրամագնիս։ Նա հաստատեց մոլեկուլային ուղեծրերի գոյությունը՝ փորձարարական եղանակով  հաստատելով սիգմա և պի ուղեծրերի տարբերությունը։ Աշխատանքի ընթացքում Լոնսդեյլը ուշադրությունը կենտրոնացրել է բյուրեղային ցանցի ատոմների ջերմային տատանումների վրա, նա եզրակացրեց, որ տարբեր ռենտգենյան ճառագայթների միջոցով հնարավոր է չափել ածխածնի ատոմների միջև հեռավորությունը։ 

1936 թվականին Արքայական ինստիտուտում Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի կողմից ստացել է դոկտորի կոչում։ Բացի բենզոլի և հեքսասմեթիլբենզոլի կառուցվածքի ուսումնասիրությունից, Լոնսդեյլը աշխատել է նաև ադամանդի սինթեզի վրա։ Նա առաջիններից էր, ով օգտագործեց  ռենտգենյան ճառագայթները՝ բյուրեղների ուսումնասիրության նպատակով։ 1945 թվականին Կ. Լոնսդեյլը դարձավ առաջին կանանցից մեկը, որը ընդգրկվեց Թագավորական ընկերակցության մեջ (կենսաքիմիկոս Մաջորիա Ստիվենսոնի հետ միասին): 

1946 թվականից Քեթլին Լոնսդեյլն աշխատել է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում։ 1949 թվականին դարձել է քիմիայի պրոֆեսոր և այդ քոլեջի բյուրեղագիտության ամբիոնի վարիչ։ Լոնսդեյլը ուսումնասիրել է բյուրեղագիտության բազմաթիվ խնդիրներ, օրինակ, 1949 թվականից սկսել է ուսումնասիրել ադամանդների և հանքանյութերի կառուցվածքը բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման պայմաններում` համագործակցելով հարավաֆրիկացի գիտնական Ջուդիթ Գրենվիլ-Ուելսի (Միլլեջ) հետ: 

1960-ականներին նա փորձել է հասկանալ մարդու մարմնում միզուղիների քարերի բնույթը։ Որպես դասախոսությունների ցուցադրական նյութ, Քեթլինը ցույց տվեց ֆրանսիական կայսր Նապոլեոն III-ի միզապարկի քարի ռենտգենյան ճառագայթը: Պաշտոնապես եղել է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի առաջին կին պրոֆեսորը։ Այդ պաշտոնը Լոնսդեյլը զբաղեցրել է մինչև 1968 թվականը, երբ ստացել է «պատվավոր պաշտոնաթող պրոֆեսոր» կոչումը։

Ընտիր հրատարակություններ 
 Մաթեմատիկական բյուրեղագիտության 230 տիեզերական խմբերի կառուցվածքի պարզեցված գործոնի և էլեկտրոնների խտության բանաձևերը, G. Bell & Sons, Լոնդոն, 1936։
 Բյուրեղների ռենտգենյան լուսանկարչության շեղող ճառագայթներ, Թագավորական ընկերակցության փիլիսոփայական աշխատանքներ 240 Ա։ 219, 1947։
 Բյուրեղներ և ռենտգենյան ճառագայթներ, G. Bell & Sons, Լոնդոն, 1948։
 Քվակերները այցելում են Ռուսաստան, 1952։
 Պատերազմի պատճառների վերացում, 1953։
 Հնարավո՞ր է խաղաղություն, 1957։
 Հաջորդը ձեր անունն է. Գոդֆրի Մոուետի կյանքն ու գործը, 1959։

Ժառանգություն և պարգևներ   
 1956 թվականին դարձել է Բրիտանական կայսրության շքանշանի կին-հրամանատար։
 1966 թվականին ընտրվել է բյուրեղագետների միջազգային միության առաջին կին-նախագահը:
 1967 թվականից զբաղվել է երիտասարդությանը գիտության մեջ ներգրավելու խրախուսման հետ կապված միջոցառումներով, նա ընտրվել է Բրիտանիայի գիտության աջակցության ասոցիացիայի առաջին կին-նախագահ:
 Քեթլինի անունով լսարաններ կան Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջում, Լիմերիկի համալսարանում և Դուբլինի քաղաքային համալսարանում։
 1969 թվականին Բատայի համալսարանը նրան շնորհեց պատվավոր դոկտորի կոչում։
 Նրա անունով է կոչվել լոնսդեյլիտը՝ ածխածնի ալոտոպիկ ձև (երկնաքարերում հայտնաբերված ադամանդի հազվագյուտ, շատ ծանր ձև)։

Անձնական կյանք  
1927 թվականի օգոստոսին Քեթլին Յարդլին ամուսնացել է Թոմաս Ջեկսոն Լոնսդեյլի հետ։ Նրանք ունեցել են երեք երեխա՝ Ջեյնը, Նենսին և Ստեֆանը։ Ստեֆանը դարձել է բժիշկ և մի քանի տարի աշխատել Նյասալենդում (այժմ՝ Մալավի)։

Պացիֆիզմ 

Չնայած Լոնսդեյլը դաստիարակվել էր բապտիստական ընտանիքում, 1935 թվականին նա ամուսնու հետ դարձավ քվակեր։ Նրանք արդեն պացիֆիստների հետևորդներ էին, և այդ պատճառով նրանց գրավում էր քվակերիզմը։ Լոնսդեյլը եղել է Խաղաղության գրավական միության հովանավոր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա մեկ ամիս անցկացրեց Հոլլոուի բանտում, քանի որ հրաժարվեց քաղաքացիական պաշտպանության պարտականությունների կատարումից  կամ հրաժարվեց  տույժ վճարելուց։ Այդ ընթացքում նա զգաց մի շարք դժվարություններ, որոնք, ի վերջո, հանգեցրին նրան, որ Լոնսդեյլը դաձել է բանտային բարեփոխումների ակտիվիստ և միացավ քրեական  բարեփոխումների Հովարդյան լիգային։

1953 թվականին բրիտանական քվակերների ամենամյա հավաքի ժամանակ նա ելույթ ունեցավ Swarthmore Lecture-ի «Պատերազմի պատճառները վերացնելը» դասախոսությամբ։ Որպես ինքնահռչակ քրիստոնյա պացիֆիստ, նա գրել է խաղաղ երկխոսության մասին և Կենտերբերիի արքեպիսկոպոս Ուիլյամ Տեմպլի կողմից նշանակվել է Եկեղեցիների խորհրդի առաջին քարտուղար։

Մահ 
Լոնսդեյլը մահացել է  1971 թվականի ապրիլի 1-ին 68 տարեկան հասակում՝ անհայտ ծագմամբ անապլաստիկ քաղցկեղից։

Երկեր 
Simplified Structure Factor and Electron Density Formulae for the 230 Space Groups of Mathematical Crystallography, G. Bell & Sons, London, 1936.
"Divergent Beam X-ray Photography of Crystals," Philosophical Transactions of the Royal Society 240A: 219 (1947).
Crystals and X-Rays, G. Bell & Sons, London, 1948.
Quakers Visit Russia, 1952.
Removing the Causes of War, 1953.
Is peace possible? (1957)
Forth in Thy Name: The Life and Work of Godfrey Mowatt (1959)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Science in the Making Kathleen Lonsdale's papers in the Royal Society's archives

Բյուրեղագետներ
Կին գիտնականներ
Քվակերներ
Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Քաղցկեղից մահացածներ
Պացիֆիստներ
Բրիտանացի կին ֆիզիկոսներ
Բրիտանացի կին քիմիկոսներ
Բրիտանացի ճարտարագետներ