Ճանապարհորդություն դեպի Էրզրում

«Ճանապարհորդություն դեպի Էրզրում» (, ենթավերնագրի հետ՝ «Ճանապարհորդություն դեպի Էրզրում 1829 թվականի արշավանքի ժամանակ», ), Ալեքսանդր Պուշկինի ստեղծագործությունը, որը գրվել է ուղեգրության ժանրում 1829-1835 թվականներին։ Տպագրվել է «Սովրեմեննիկի» 1836 թվականի առաջին համարում։

Ստեղծման պատմություն 
1828 թվականի ապրիլին սկսված ռուս-թուրքական հերթական պատերազմին Պուշկինը և նրա ընկեր Վյազեմսկին արձագանքել են ոգևորությամբ, չնայած նամակագրության մեջ նրանք այն բնութագրել են «որպես պետական գործ, այլ ոչ թե հայրենական», ի տարբերություն 1812 թվականի պատերազմի։ Երկուսն էլ դիմումներ են գրել իրենց գործող բանակում ընդգրկելու համար, բայց երկուսն էլ մերժվել են։ Մերժման հաջորդ իսկ օրը Պուշկինը պահանջել է արտասահման՝ Փարիզ մեկնելու իրավունք «6-7 ամսով», բայց նրան դա նույնպես մերժել են։

Այս իրադարձություններից հետո եղել է դադար, մինչև 1829 թվականի մայիսին Պուշկինն իր գնած ուղեգրով (մինչև Թիֆլիսը) մեկնել է Կովկաս։ Ճանապարհին նա կանգ է առել պաշտոնաթող գեներալ Երմոլովի մոտ, իսկ Կովկասում նրան թույլ են տվել այցելել Կովկասյան առանձին կորպուսի հրամանատար կոմս Պասկևիչին և թույլ են տվել մնալ ճակատային գոտում։ Գուցե նման աջակցության դիմաց Պուշկինից ակնկալել են պատերազմի հայրենասիրական նկարագրություններ, ինչի մասին վկայում է հետագայում Բուլգարինի հիասթափված արձագանքը («Северная пчела», 1830, № 35).
Մենք կարծում էինք, որ «Ռուսլան և Լյուդմիլայի» հեղինակը ձգտում էր դեպի Կովկասի, որ տոգորվի պոեզիայի բարձր զգացումներով, ձեռք բերի նոր տպավորություններ և քաղցր երգերում սերունդներին փոխանցի ռուս ժամանակակից հերոսների մեծ սխրանքները։ Մենք կարծում էինք, որ Արևելքում տեղի ունեցած մեծ իրադարձությունները, որոնք զարմացրել են աշխարհին և բոլոր լուսավոր ժողովուրդներին ստիպել հարգել Ռուսաստանին, կարթնացնեին մեր բանաստեղծների հանճարը, և մենք սխալվեցինք։
Ուղևորությունից Պուշկինը վերադարձել է մի շարք ճանապարհորդական գրառումներով և երկու բանաստեղծություններով («Из Гафиза» և «Делибаш»): Ճամփորդական նշումների մի մասից նա քիչ անց կազմել է «Վրացական ռազմական ճանապարհ» () էսսեն (հրատարակվել է 1830 թվականին «Լիտերատուրնայա գազետայում») և ուղևորության թեմայով ուրիշ հրապարակումներ երկար ժամանակ չի արել։

Պուշկինը 1829 թվականի իր ուղևորության թեմային նորից անդրադարձել է 1835 թվականին և մանրամասն բացատրել է դրա պատճառները հատուկ գրված նախաբանում։ Այդ տարի լույս է տեսել ֆրանսիացի դիվանագետ Վիկտոր Ֆոնտանիեի հուշերի հերթական հատորը՝ «Ֆրանսիայի կառավարության հանձնարարությամբ ձեռնարկված ուղևորություններ դեպի արևելք» ()։ Ռուս-թուրքական պատերազմի իրադարձությունների նկարագրության մեջ նշվում է, որ «մի բանաստեղծ, որը հրաշալի է իր երևակայությամբ, այնքան փառավոր արարքների մեջ, որոնց ականատես է եղել, գտել է սյուժե ոչ թե բանաստեղծության, այլ երգիծանքի համար (մաս V — )։ Ֆոնտաինեն ուղղակիորեն չի նշել, թե մասնավորապես ում նկատի ունի, բայց Պուշկինը դա հասկացել է որպես իր մասին ակնարկ և լիովին լուրջ է վերաբերվել այդ հարցին։ Ուստի նա հավաքել է «այն ամենը, ինչ ես գրել էի 1829 թվականի արշավանքի մասին», ներառելով այնտեղ նաև նախկինում հրապարակված «Վրացական ռազմական ճանապարհ» էսսեն և հրապարակել է նշված նախաբանով։

Բովանդակություն 
«Ճանապարհորդություն դեպի Էրզրում» ստեղծագործությունը պատմվածքն է այն ճանապարհորդության մասին, որը հեղինակը կատարել է 1829 թվականին Իվան Պասկևիչի բանակի հետ ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Պուշկինը խոսում է մարտական գործողությունների, Պասկևիչի ու Երմոլովի հետ իր հանդիպումների, այն մասին, թե ինչպես է տեսելամբոխի կողմից սպանված Գրիբոյեդովի մարմինը տեղափոխող սայլը։ «Պուշկինի էսսեում (և այստեղ նա շատ մոտ է Գրիբոյեդովին) մեր առջև ոչ թե խանդավառ և զգայուն ճանապարհորդ է, այլ մտածող, որն ազատորեն իր ուշադրությունը տեղափոխում է մի առարկայից մյուսին»։ Երբեմն հետազոտողների կողմից հարց է բարձրացվում, թե Պուշկինի մտահղացմամբ որքանով են համընկնում ստեղծագործության հեղինակը և գլխավոր հերոսը։

Նշանակություն 
«Ճանապարհորդությունը...» Պուշկինի կողմից արևելյան թեմայի զարգացման արդյունքն էր։ Այն կարևոր դեր է խաղացել 19-րդ դարի դասական ռուս գրականության մեջ Արևելքի կերպարի ձևավորման գործում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 

Ալեքսանդր Պուշկինի ստեղծագործություններ
Գրքեր Հայաստանի մասին
ՀԹՎ 2023 հոդվածներ