Եմենի միավորում

Եմենի միավորում, տեղի է ունեցել 1990 թ.-ի մայիսի 22-ին, երբ Եմենի Ժողովրդավարական հանրապետությունը (հայտնի է նաև որպես Հարավային Եմեն) միավորվեց Եմենի Արաբական հանրապետության հետ (հայտնի է նաև որպես Հյուսիսային Եմեն), կազմելով Եմենի հանրապետությունը (հայտնի է որպես Եմեն)։

Նախապատմություն 

1918 թ.-ի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո, Հյուսիսային Յեմենը դարձավ պետություն։ Ադենը, Հարավային եմենում, կառավարվում էր որպես բրիտանական Հնդկաստանի մաս, իսկ 1937 թ.-ին դարձավ բրիտանական գաղութ։ Հարավային Եմենի մեծ մասը բրիտանական պրոտեկտորատ էր, որն իրականում գտնվում էր գաղութային վերահսկողության տակ։ Սառը պատերազմի կոնֆլիկտներից մեկում, Հարավային Եմենի ապստամբությունը (Սովետական Միության աջակացությամբ) երկու ազգայնամոլական կուսակցությունների առաջնորդությամբ ապստամբության պատճառ հանդիսացավ, որի հետևանքով 1967 թ.-ին Միացյալ Թագավորությունը միավորեց տարածքը և դուրս եկավ գաղութի կարգավիճակից։

Հյուսիսային Եմենի քաղաքացիական պատերազմից հետո, հյուսիսը ստեղծեց հանրապետական կառավարություն, որի մեջ ներառված էին ցեղային ներկայացուցիչներ։ Այն վայելում էր նավթի սուղ եկամուտները և դրամական փոխանցումները Պարսկական ծոցի նավթով հարուստ արաբական պետություններում աշխատող իր քաղաքացիների կողմից։ 1980-ին նրա բնակչությունը հասնում էր 12 միլիոնի, ի տարբերություն Հարավային Եմենի, որտեղ բնակչության թիվը կազմում էր 3 միլիոն։

Հարավային Եմենը զարգացավ հիմնականում որպես աշխարհիկ հասարակություն, որն առաջին հերթին ղեկավարվում էր ազգային ազատագրական ճակատի կողմից, որը հետագայում ձևավորվեց Եմենի սոցիալիստական կուսակցության մեջ։ Մերձավոր Արևելքում գտնվող միակ բացահայտ կոմունիստ ժողովուրդը՝ Հարվային Եմենը զգալի օգնություն ստացավ արտասահմանից, ինչպես նաև մեկ այլ աջակցություն ԽՍՀՄ-ից։ 1972-ի հոկտեմբերին, հարավի և հյուսիսի միջև ընդհարումներ սկսվեցին, Հյուսիսային Եմենը օժանդակություն էր ստանում Սաուդյան Արաբիայի կողմից, իսկ Հարավային Եմենը՝ Սովետական Միության։ Մարտական գործողությունները կարճատև էին, և հակամարտությունը հանգեցրեց 1972-ի հոկտեմբերի 28-ին Կահիրեի համաձայնագրին, որը նախատեսում էր երկու երկրների միավորման ծրագիր։

1979-ի փետրվար-մարտ ամիսներին մարտական գործողությունները նորից սկսվեցին, երբ Հարավային Եմենը ազգային ժողովրդավարական ճակատով հյուսիսային ապստամբներին օգնություն էր մատակարարում և հատում սահմանը։ Հարավային զորքերը այն հասցրին մինչև Թաիզ քաղաքը նախքան նահանջելը։ Դարձյալ, Հյուսիային Եմենին աջակցում էին հակակոմունիստական Սաուդյան Արաբիան և  Թայվանը, իսկ 1979-ից 1990 թթ.-ին Սաուդյան Արաբիայի թագավորական օդուժի անունից գաղտնի կերպով։

1980-ականների վերջին նավթի հետազոտությունը երկու ազգերի՝ Մարիբ սահմանի մոտ, Հյուսիսային Եմենում և հարավում գտնվող Շավբայի նահահանգապետարանը մեծ հետաքրքություն ուներ շահագործելու այնտեղ առկա ռեսուրսները և երկու ազգերի տնտեսությnւնները՝ մշակելով համաձայնագրեր։ 1988 թ.-ի մայիսին երկու կառավարությունները հասկացան, որ զգալիորեն նվազել է լարվածությունը, ներառյալ համաձայնագրերը՝ վերսկսելու միավորման վերաբերյալ քննարկումներ, հիմնելու նավթի հետազոտության համատեղ տարածք իրենց չընդգծված սահմանի երկայնքով, որն այժմ կոչվում է «Համատեղ ներդրումային տարածք» «Հանթ և Էքսթոն» նաթվային ընկերության կողմից։ Նույն ամսին նրանք ստեղծեցին «Եմենի» ընկերությունը՝ հանածոների և նավթային պաշարների ներդրումների համար։

1989-ի նոյեմբերին, Հյուսիսայի Եմենի Ալի Աբդուլահ Սալեհը և Հարավային Եմենի Ալի Սալիմ ալ-Բեհդադը համատեղ ընդունեցին 1981 թ.-ի ի սկզբանե կազմված միասնության սահմանդրության նախագիծը, որը ներառում էր Եմենի բնակավայրերի ապառազմականացված սահմանը և սահմանի անցումը՝ ազգային նույնականացման քարտի միակ հիմքի վրա մայրաքաղաք Սանաայում։

Միավորում 

1990 թ.-ի մայիսի 22-ին Եմենը հռչակվեց հանրապետություն։ Հյուսիսում Ալի Աբդուլահ Սալեհը դարձավ պետության ղեկավար, իսկ հարավում Ալի Սալիմ ալ-Բեհդադը՝ կառավարության ղեկավար։ Երկու քաղաքական և տնտեսական համակարգերը ավարտին հասցնելու համար սահմանվեց 30-ամյա անցումային ժամանակաշրջան։ Նախագահական խորհուրդը ընտրվել է համատեղ Եմենի արաբական հանրապետության 26 հոգուց բաղկացած խորհրդի և Եմենի ժողովրդավարական հանրապետության 17 հոգուց բաղկացած նախագահության կողմից։ Նախագահի խորհուրդը նշանակում էր վարչապետին, ով ձևավորում էր կառավարությունը։ Կար նաև 301 տեղանոց ժամանակավոր միասնական խորհդարան՝ բաղկացած 159 անդամից հյուսիսում, 111 անդամից հարավում, և 31 անկախ անդամ, որոնք նշանակվում էին խորհրդի  նախագահի կողմից։

1990 թ.-ի մայիսին համաձայնեցվեց միասնության սահմանդրությունը և 1991 թ.-ի մայիսին վավերացվեց բնակչության կողմից։ Այն հաստատեց Եմենի հանձնառությունը ազատ ընտրություններին, բազմակուսակցական քաղաքական համակարգին, մասնավոր սեփականության իրավունքին, օրենքով սահմանված հավասարությանը, և մարդու հիմնական իրավունքների հարգանքը։ Խորհրդարանական ընտրությունները անցկացվեցին 1993 թ.-ի ապրիլի 27-ին։ Միջազգային խմբերը աջակցեցին ընտրությունների կազմակերպմանը և իրական քվեարկությանը։ Արդյունքում, խորհրդարանը ընդգրկեց 143 ընդհանուր ժողովրդական կոնգրես, 69 Եմենի Սոցիալիստական կուսակցություն, 63 ամենամեծ իսլամական կուսակցություն, 6 Արաբական սոցիալիստական կուսակցություն, 3 նասերիստական միութենական ժողովրդական կուսակցություն, 2 Ալ Հաք, և 15 անկախ կուսակցություններ։ Նոր խորհրդարանը խստորեն ներկայացրեց Հյուսիսը։ Եմենի Սոցիալիստական կուսակցությունը, թեև ամենաշատ տեղերն էր շահել՝ քվեարկելով քիչ բնակեցված հարավում, նոր կոալիցիոն կառավարության չնչին մասն էր կազմում։ Իսլահի նախագահին՝ Աբդուլահ իբն Հուսայն ալ-Ահմարին հրավիրեցին իշխող կոալիցիայի, և նախագահական խորհուրդը փոփոխվեց՝ ընդգրկելու մեկ Իսլահի անդամ։

Չնայած, որ հարավում Հադրամութի նահանգապետարանում նոր նավթային դաշտ բերվեց, հարավայինները սկսեցին զգալ, որ իրենց հողը, որը երկրի նավթի պաշարների մեծամասնությունն է, անօրինական կերպով համապատասխանում էր Հյուիսային Եմոնի կառավարիչների կողմից պլանավորված դավադրությանը։

Ի վերջո, նոր կազմավորված ժողովուրդը բախվեց քաղաքական ճգնաժամին, երբ մոտավորապես 800,000 Եմենի քաղաքացի և արտերկրյա աշխատողների ուղարկեցին հայրենիք Սաուդյան Արաբիայից՝ ըստ Եմենի որոշման, որպեսզի աջակցություն չցուցաբերեն կոալիցիոն ուժերին Իրաք-քուվեյթյան պատերազմում։ Աշխատողներից ստացվող փոխանցումները, որոնք տնտեսության կարևոր մաս էին կազմում, կրճատվել էին, և Եմենի շատ բնակիչներ տեղափոխվել էին փախտականների ճամբարներ, մինչդեռ կառավարությունը որոշում կայացրեց, թե որտեղ բնակեցնել նրանց, և ինչպես ներգրավել նրանց աշխատուժի մեջ։ Եմենի բնակիչների հայրենադարձությունը անմիջապես մեծացրեց բնակչության թիվը 7%-ով։

Քաղաքացիական պատերազմ 

Կոալիցիայի ներսում տեղի ունեցող բախումները հանգեցրին 1993 թվականի օգոստոսի սկզբին փոխնախագահ Ալի Սալիմ ալ-Բեհիդի Ադեն ինքնակամ աքսորվելուն և ընդհանուր անվտանգության մեջ իրավիճակի վատթարացմանը, քանի որ քաղաքական մրցակիցները սահմանեցին միավորներ, ցեղային տարրերը օգտվեցին անկայուն կարգավիճակից։ Հարավային Եմենի նախկին վարչապետ Հյադար Աբու Բաքր ալ-Ատտասը շարունակում էր ծառայել որպես Եմենի վարչապետ, բայց նրա կառավարությունն անարդյունավետ էր քաղաքական բախումների հետևանքով։ Հյուսիսային և հարավային առաջնորդների միջև շարունակական բանակցությունները հանգեցրին 1994 թ.-ի փետրվարի 20-ին Ամմանում, Հորդանանում համաձայնագրի և փաստաթղթի ստորագրմանը։ Չնայած դրան, բախումները ակտիվացան մինչև 1994 թ.-ի մայիսին սկսվեց քաղաքացիական պատերազմը։ Հատկանշական է, որ այն հաստատություններից մեկը, որը դեռևս չէր միավորվել, երկու ժողովուրդների ռազմական զենքն էր։

1994 թ.-ի մայիսի 21-ին հարավային առաջնորդները բաժանվեցին և հիմնեցին Եմենի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը, սակայն նոր պետությունը ճանաչում չստացավ միջազգային հանրության կողմից։ Ալի Նաշիր Մուհամմադը՝ Հարավային Եմենի աքսորված առաջնորդը, աջակցեց ռազմական գործողություններին ընդդեմ անջատողականների։

1994 թ.-ի հուլիսի 7-ին Ադենը գերեվարվեց։ Մեկ այլ դիմադրություն շատ արագ անհաջողության պառակտվեց, և հազարավոր հարավային առաջնորդներ և զինվորականներ աքսորվեցին։

Քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով, Եմենի սոցիալիստական կուսակցության առաջնորդները Եմենի ներսում վերակազմավորեցին կուսակցությունը և 1994 թ.-ի  հուլիսին ընտրեցին նոր քաղբյուրո։ Այնուամենայնիվ, կուսակցությունը կորցրեց իր նախկին ազդեցությունը։  1994.թ-ի սեպտեմբերին Իսլահը իրականացրեց կուսակցական համագումար։ 1995 թ.-ի հունիսին ընդհանուր ժողովրդական կոնգրեսը նույնը արեց։

1994 թ.-ին սահմանադրական միության մեջ կատարված փոփոխություները կասեցրին նախագահական խորհրդի գործունեությունը։ 1994 թ.-ի հոկտեմբերի 1-ին նախագահ Ալի Աբդալահ Սալեհը ընտրվեց խորհրդարանի կողմից 5 տարի ժամկետով։ Սահմանդրությունը նախատեսում էր, որ այսուհետև նախագահը պետք է ընտրվի     հանրային քվեարկությամբ՝ օրենսդիր մարմնում ընտրված առնվազն երկու թեկնածուներից։

Հետևանքներ 
Ընդունելով արևելյան ոճի կառավարման համակարգ՝ Եմենը անցկացրեց իր առաջին ուղղակի նախագահական ընտրությունները 1999 թ.-ի սեպտեմբերին՝ ընտրելով նախագահ Ալի Աբդուլահ Սալեհին՝ 5 տարի ժամկետով, որն ընդհանուր առմամբ համարվում էր ազատ, անկախ ընտրություն: Եմենը անցկացրեց իր երկրորդ բազմակուսակցական խորհրդարանական ընտրությունները 1997 թ.-ի ապրիլին։ 2000-ի ամռանը ընդունված սահմանադրական փոփոխությունները երկարաձգեցին նախագահական ժամկետը 2 տարով՝ դրանով իսկ տեղափոխելով հաջորդ նախագահական ընտրությունները 2006 թ.-ն։ Փոփոխությունները նաև ընդլայնեցին խորհրդարանական լիազորությունների ժամկետը 6 տարով, այդպիսով ընտրություները տեղափոխվեցին 2003 թ.-ն։ 2001 թ.-ի փետրվարի 20-ին նոր սահմանադրական փոփոխությամբ ստեղծվեց երկպալատական օրենսդիր մարմինը, որը կազմված էր Շուրայի խորհրդից (111 տեղ, անդամներին նշանակում է նախագահը) և Ներկայացուցիչների պալատից (301 տեղ, անդամները ընտրվում են հանրային քվեարկությամբ)։ Եմենը այժմ գերիշխող կուսակցական համակարգ է, որն ունի ընդհանուր ժողովրդական կոնգրես։

Բախումներն ու անհանգստությունները շարունակվեցին, հարավում գտնվող տարրերը անարդար վերաբերմունք ստացան հյուսիսային կողմից։ Սրա հետևանքով ստեղծվեց «Հարավային Եմեն» ժողովրդական շարժումը, որը կոչ էր անում վերադառնալ անկախ հարավային պետություն։ 2015-ին, այս անգամ որպես լիազոր՝ Իրան-Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտության մեջ, Եմենը նորից ներքաշվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ, որը շարունակվում է մինչ օրս։

Ինտեգրում 

 Հյուսիային և Հարավային Եմենի տարադրամները մնացին օրինական անցումային ժամանակահատվածում։ 1991 թ.-ին Հարավային Եմենի տարադրամը դուրս եկավ շրջանառությունից, 26 ռիալը փոխանակվում էր մեկ դինարով։ 1993 թ.-ին Եմենի հանրապետության համար թողարկվեցին առաջին մետաղադրամները, որոնք կոչվում էին Եմենի ռիալներ։
 Եմենի հանրապետության մայրաքաղաքը հյուսիսային հնագույն մայրաքաղաք Սանաան է։
 Հարավի «Միացյալ Հանրապետությունը» դարձավ երկրի ազգային հիմնը։
 Սեպտեմբերի 26-ն ու հոկտեմբերի 14-ը նշվում են որպես «Հեղափոխության օր», առաջինը նշվում էր որպես իմամների դեմ «Հյուսիսային հեղափոխությունը», իսկ վերջինը՝ Բրիտանական կայսրության դեմ «Հարավային հեղափոխությունը»։
 Նոյեմբերի 30-ը նշվում է որպես «Անկախության օր», քանի որ այդ օրը Հարավը անկախություն ձեռք բերեց բրիտանացիներից, իսկ նոյեմբերի 1-ը հյուսիսում նշվում է որպես «Անկախության օր» Օսմանյան կայսրությունից։
 Եմենի հանրապետությունը պահապանեց հյուսիսային Միավորված ազգերի կազմակերպության անունը՝ Եմեն, ի տարբերություն հարավայինԴեմոկրատական Եմենի:
 Եմենի Հանրապետությունը պատասխանատվություն է վերցնում բոլոր պայմանագրերի և իր նախորդների պարտքերի համար։
 Եմենի Հանրապետությունը պահպանեց Հարավային նահանգների (Մուհաֆազահ) համակարգը, և Հյուսիսային նահանգները բաժանեց ավելի փոքր նահանգների՝ թողնելով Եմենի ներկայիս նահանգները։
 Եմենի Հանրապետությունը օգտագործում է հյուսիսային հեռախոսային կոդը +967, ի տարբերություն հարավի՝ +969:
 Եմենի Հանրապետությունը օգտագործում է հյուսիսային ISO 3166-1 այբբենական կոդերը (ալֆա-2, ալֆա-3), ի տարբերություն հարավայինի (ալֆա-2, ալֆա-3), նոր թվային կոդ սահմանվեց միավորված երկրի համար (887)՝ փոխարինելու հին թվային կոդերը (Հյուսիս՝ 886, Հարավ՝ 720), քանի որ դա սովորական է երկրների միաձուլման համար։

Տե՛ս նաև 

 Հարավային Եմենի շարժում
 Հարավային Եմենի ապստամբություն
 Եմենի Սոցիալիստական կուսակցություն

Ծանոթագրություններ

Հյուսիսային Եմեն
Հարավային Եմեն