Սննդային ալերգիա

Սննդային ալերգիա, սննդային ալերգիան ոչ ադեկվատ իմուն պատասխանն է սննդին։ Ալերգիկ պատասխանի ախտանիշները կարող են տատանվել միջինից մինչև սուր։ Դրանք կարող են լինել քոր, լեզվի այտուց, սրտխառնոց, լուծ, շնչառության դժվարացում կամ ցածր զարկերակային ճնշում։ Այս ամենը առաջանում է րոպեների և ժամերի ընթացքում։ Երբ ախտանիշները սուր են զարգանում դա հայտն է որպես անաֆիլաքսիա։ Սննդային անտանելիությունը և սննդային թունավորումը այլ վիճակ են որոնք կապ չունեն իմուն համակարգի պատասխանի հետ։

Հիմնական սննդատեսակներն են կովի կաթը, գետնանուշը, ձուն, խեցեմորթը, ձուկը, ընկույզը, սոյան, ցորենը, բրինձը և մրգերը։ Հիմնական ալերգիաները կախված են երկրից։ Ռիսկային գործոններն են հանդիսանում ժառանգական ծանրաբեռնվածությունը, վիտամին D անբավարարությունը, ճարպակալումը, և չափից խիստ արտահայտված մաքրասիրությունը։ Ալերգիան առաջանում է երբ իմունոգլոբուլին E (IgE), իմուն համակարգի մի մաս, կապվում է սննդի մոլեկուլների հետ։ Հիմնականում խնդիրը կապված է լինում սպիտակուցների հետ։ Այս պրոցեսը խթանում է միջնորդանյութերի արտազատման ինչպես օրինակ հիստամինի։ Ախտորոշումը հիմնականում դրվում է հիվանդության պատմության, էլիմինացիոն դիետաայի, մաշկային թեստերի, արյան IgE հակամարմինների հայտնաբերման կամ սննդային փորձերի հիման վրա։

Պոտենցիալ ալերգենների վաղ հայտնաբերումը կարող է օգտակար լինել։ Նախնական ծրագիրը ներառում է խուսափել տվյալ սննդից և ունենալ գործողությունների պլան ալերգենի ազդեցության դեպքում։ Այս ծրագիրը կարող է ներառել ադրենալինի ներարկում և բժշկական ազդանշանային պարագաների մշտական կրում։ Ալերգենով իրականացվող իմունոթերապիայի արդյունավետությունը հաստատված չէ 2015 թվականի դրությամբ։ Ալերգիաների մեծ մասը լուծվում են տարիքի հետ օրինակ կաթից, ձվից, և սոյայից, այն ժամանակ երբ ընկույզից և խեցեմորթից առաջացած ալերգիան մնում է ողջ կյանքում։

Զարգացած երկրներում բնակչության 4-8% ունեն ամենաքիչը մեկ ալերգիա։ Դրանք ավելի հաճախ են հանդիպում երեխաների մոտ և դրանց հաճախականությունը աճում է։ Տղա երեխաները ավելի հաճախ են ունենում ալերգիա քան աղջիկները։ Ալերգիաների մի մասը զարգանում է կյանքի սկզբում իսկ մյուս մասը կարող է զարգանալ մեծացման ընթացքում։ Զարգացած երկրներում, մարդկանց գերակշիռ հատված հավատում են որ ունեն սննդային ալերգիա այն դեպքում երբ դա իրականությանը չի համապատասխանում։ Տեղեկացումը որ սննդի որևէ տեսակում առկա է ալերգենի որոշակի քանակություն պարտադիր է միայն Բրազիլիայում։

Նշաններ և ախտանշաններ 
Սննդային ալերգիան ունի արագ դրսևորում (վայրկյաններից մինչև ժամեր) և կարող է ներառել։

 Ցան
 Եղնջացան
 բերանի, շուրթերի, լեզվի, կոկորդի, աչքերի, մաշկի և այլ հատվածների քոր
 շուրթերի, լեզվի, կոպերի կամ ամբողջ դեմքի այտուց (անգիոայտուց)
 կլման դժվարացում
 քթահոսություն
 Ձայնի խռպոտում
 Խզացող շնչառություն կամ դժվարաշնչություն
 Լուծ, որովայնի ցավ և/կամ ստամոքսի կծկանքներ
 գիտակցության կորուստ
 սրտխառնոց
 փսխում

Որոշ դեպքերում ախտանիշները կարող են հետաձգվել մի քանի ժամ։

Ախտանիշները կարող են տատանվել ինչպես և ալերգենի քանակը որը կարող է առաջացնել ալերգիկ ռեակցիա։

Ալերգիկ ռեակցիան կարող է վտանգավոր լինել երբ այն ախտահարում է անոթային կամ շնչառական համակարգը։ Նախնական ախտանիշներ կարող են լինել խզոցները և ցիանոզը։ Թուլացած արյան շրջանառությունը բերում է թույլ պուլսի, գունատ մաշկի և ուշագնացության։

Ալերգիկ ռեակցիայի սուր տեսակը որը ընթանում է շնչառական և անոթային համակարգերի ախտահարումով կոչվում է անաֆիլաքսիա։ Երբ ախտանիշները կապված են արյան ճնշման անկման հետ ասում ենք որ պացիենտը գտնվում է անաֆիլակտիկ շոկի մեջ։ Անաֆիլաքսիան առաջանում է երբ պրոցեսին միանում են IgE իմունոգլոբուլինները, և մարմնի այն հատվածները որոնք ալերգենի հետ անմիջական շփման մեջ չեն նույնպես ախտահարվում են և դրսևորում ախտանիշներ։ Նրանք ովքեր ունեն ասթմա կամ ալերգիա գետնանուշից, ընկույզից կամ ծովամթերքներից գտնվում են անաֆիլաքսիայի զարգացման բարձր ռիսկի խմբում։

Պատճառ
Չնայած զգայունության մակարդակը կախված է տարածաշրջանից, այնուամենայնիվ ալերգիաներ ամենահաճախ առաջանում են կաթի, ձվի, գետնանուշի, ընկույզի, ծովամթերքների, խեցեմորթների, սոյայի և ցորենի նկատմամբ։ Դրանք հիշատակվում են որպես մեծ ութնյակ։ Ալերգիաները սերմերի նկատմամ, հատկապես քնջութի նկատմամբ աճում են վերջին տարիներին։ Ալերգիայի տեսակ որը հատկանշական է որոշակի տարածաշրջանի համար որպես օրինակ կարող է ծառայել ալերգիան բրնձի նկատմամբ արևելյան Ասիայում։

Ամենահաճախ հանդիպող ալերգիաներից է ալերգիան գետնանուշից, որը պատկանում է լոբազգիներին։ Գետնանուշից ալերգիան կարող է շատ սուր ընթացք ունենալ, բայց շատ հաճախ երեխաները այդպիսի ալերգիայով վերաճում են իրենց։ Բազմաթիվ ընկույզի տարատեսակներ կարող են հանդիսանալ ալերգեններ։ Այս վիճակով տառապողները կարող են զգայուն լինել դրանցից մեկի կամ միանգամից մի քանիսի նկատմամբ։ Ինչպես նաև սերմերը, օրինակ քնջութի կամ կակաչի որոնց յուղերը պարունակում են սպիտակուցներ և կարող են առաջացնել ալերգիկ ռեակցիա։

Ձվից ալերգիան առաջանում է մոտավորապես յուրաքանչյուր հիսուներորդ երեխայի մոտ որը հաճախ անցնում է երբ երեխան դառնում է 5 տարեկան։ Շատ հաճախ զգայունությունը առաջանում է սպիտակուցի մեջ առկա պրոտեինների նկատմամբ քան դեղնուցում։

Կովի, այծի կամ ոչխարի կաթը հանդիսանում է սննդային ալերգիայի առաջացման հաճախականությամբ հաջորդ պատճառը, գերզգայունություն կարող է առաջանալ նաև կաթնամթերքներից ինչպես օրինակ պանիր։ Կաթից ալերգիա ունեցող երեխաների մի մասը, կոպիտ հաշվարկով 10% ունեն գերզգայունություն նաև տավարի մսի նկատմամբ։ Միսը պարունակում է սպիտակուցներ որոնք հայտնաբերվում են նաև կովի կաթում։

Ծովամթերքը սննդային ալերգիաների ամենամեծ պատճառային խմբերից է; մարդկանց համար ալերգեն կարող են լինել սպիտակուցները որոնք պարունակվում են ձկների, խեցգետնակերպերի կամ խեցեմորթների մոտ։

Այլ սննդատեսակներ որոնք կարող են առաջացնել ալերգիաներ ներառում են սոյա, ցորեն, մրգեր, բանջարեղեն, եգիպտացորեն, համեմունքներ, սինթետիկ և բնական ներկեր և քիմիական հավելումներ։

Զգայունացում
Զգայունացումը կարող է տեղի ունենալ ՍԱՏ-ով, շնչառական համակարգով և նույնիսկ մաշկով։ Մաշկի վնասումը այնպիսի վնասումների պարագայում ինչպիսին է էկզեման, հանդիսանում են ռիսկի գործոն։ Բժշկական համալսարանի զեկույցը պնդում է որ պատվաստանյութերում առկա սպիտակուցները կարող են առաջացնել զգայունացում այնպիսի սննդամթերքների նկատմամբ ինչպիսիք են ժելատինը, կաթը և ձուն։

Ատոպիա
Սննդային ալերգիաների առաջացման ավելի բարձր ռիսկ ունեն անհատները, ովքեր ունեն ատոպիկ համախտանիշ որը ներառում է; ալերգիկ ռինիտ և կոնյուկտիվիտ, էկզեմա, և ասթմա։ Համախտանիշը ունի ժառանգական բաղկացուցիչ; ալերգիկ հիվանդությունների ընտանեկան պատմությունը կարող է ցուցիչ լինել ատոպիկ համախտանիշի համար։

Խաչաձև ռեակտիվություն
Երեխաները, ովքեր ունեն ալերգիա կովի կաթի սպիտակուցի նկատմամբ ունենում են նաև խաչաձև զգայունություն սոյայի հիմքով մթերքների նկատմամբ։ Որոշ մանկական սննդային պատրաստուկներ պարունակում են կաթի և սոյայի հիդրոլիզված սպտակուցներ ինչի շնորհիվ դրանք չեն ճանաչվում իմուն համակարգի կողմից և կարող են անվտանգ կերպով կիրառվել երեխաների կողմից։ Հիպոալերգիկ մանկական սնունդները կարող են հիմնված լինել նախամարսված սպիտակուցների վրա որոնք ունեն նվազ արտահայտված անտիգեն հատկանիշ։ Այլ բաղադրատոմսերը պարունակում են միայն ազատ ամինաթթուներ որոնք ամենանվազ ալերգեն են և ապահովում են լիարժեք սննդով այն երեխաներին ովքեր ունեն սուր արտահայտված ալերգիա կաթից։ Այն մարդիկ, ովքեր ունեն ալերգիա լատեքսից ունենում են նաև ալերգիա բանանից, կիվիից, ավոկադոյից և այլ մրգերից։

Ախտաֆիզիոլոգիա

Վիճակները, որոնք առաջանում են ալերգիկ ռեակցիայի ժամանակ, դասակարգվում են 3 խմբի՝ համաձայն ալերգիկ պատասխանի մեխանիզմի։

 IgE-միջնորդավորված – ամենահաճախ հանդիպողն է, առաջանում է անմիջապես ուտելուց հետո և կարող է ներառել նաև անաֆիլաքսիան։
 Ոչ-IgE-միջնորդավորված – հատկանշական է իմուն պատասխանում IgE բացակայությունը, զարգանում է մի քանի ժամվա ընթացքում ուտելուց հետո, ախտորոշումը բավականին դժվար է։
 IgE և/կամ ոչ-IgE-միջնորդավորված – որոնք ընթանում են երկու ձևերի զուգորդմամբ։

Ալերգիկ ռեակցիան իմուն համակարգի գերակտիվ պատասխանն է անվտանգ նյութերի նկատմամբ։ Երբ իմունային բջիջները հայտնաբերում են ալերգեն սպիտակուցը դրանք արտադրում են IgE հակամարմիններ, այս պրոցեսը նման է իմուն համակարգի պատասխանին օտար պաթոգենների նկատմամբ։ IgE հակամարմինները համարում են ալերգեն սպիտակուցը վտանգավոր և մակածում են ալերգիկ ռեակցիա։ Վտանգավոր են այն սպիակուցները որոնք չեն քայքայվում պայմանավորված դրանցում առկա ամուր քիմիական կապերով։ IgE հակամարմինները միանում են սպիտակուցի մակերեսին առկա ռեցեպտորին և նշում է նրան ինչպես նշվում են հարուցիչները կամ պարազիտները հենց նույն իմուն համակարգի կողմից։ Ինչու որոշ չդենատուրացված սպիտակուցներ չեն խթանում ալերգիկ ռեակցիա, այն դեպքում երբ մյուսները խթանում են, մնում է ոչ պարզ։

Գերզգայունությունը դասակարգվում է համաձայն իմուն համակարգի բաղադրիչի, որը ներառված է պրոցեսում և դրա զարգացման արագությունից։ Հայտնի է գերզգայուն ռեակցիաների 4 տեսակ դրանք են։ Տիպ 1,անմիջական IgE-միջնորդավորված 2, ցիտոտոքսիկ 3, իմուն կոմպլեքս միջնորդավորված և տիպ 4, հետաձգված բջիջ-միջնորդավորված։ Ալերգիկ ռեակցիայի պաթոֆիզիոլոգիան բաժանվում է 2 փուլի։ Առաջինը սուր պատասխանն է որը առաջանում է անմիջապես ալերգենի հայտնաբերումից հետո։ Այս փուլը կարող է կամ մարել կամ զարգանալ և վերածվել ուշ-փուլի ռեակցիայի որը կարող է էապես երկարացնել ախտանիշները և պատճառ հանդիսանալ հյուսվածքների վնասման համար։

Շատ սննդային ալերգիաներ առաջանում են գերզգայունությամբ բազմաթիվ սպիտակուցների նկատմամբ որոնք առկա են սննդում։ Սպիտակուցները ունեն յուրահատուկ հատկանիշներ որը նրանց հնարավորություն է տալիս վերածվել ալերգենների, ինչպես օրինակ քիմիական կապերի կայունացումը նրանց կառուցվածքի երրորդային և չորոդային կառուցվածքներում, որը կանխարգելում է դրանց դեգրադացիան մարսման ընթացքում։ Տեսականորեն շատ ալերգեն պրոտեիններ չեն կարող դիմակայել մարսողական համակարգի միջավայրում, և դրանք չեն խթանում գերզգայունության ռեակցիաներ։

Սուր պատասխան

Ալերգիայի սկզբնական փուլերում,ընդդեմ ալերգենի տիպ 1 գերզգայունության ռեակցիայի առաջին անգամ զարգացման դեպքում, իմուն պատասխանը պայմանավորված էլիֆոցիտներով, որոնք պատկանում են T բջիջների ենթատիպի որոնք արտադրում են ցիտոկին որը կոչվում է ինտերլեյկին-4 (IL-4): TH2 բջիջները փոխազդում են այլ լիմֆոցիտների հետ որոնք կոչվում են B բջիջներ, որոնց նպատակը հակամարմինների արտադրությունն է։ Խթանված IL-4-ով B բջիջները որոնք մեծ քանակությամբ արտադրում են հակամարմիններ որոնք հայտնի են որպես IgE։ Այս հակամարմինները շրջանառում են արյան հունում և միանում են իրենց սպեցիֆիկ հատուկ ընկալիչներին (օրինակ Fc ռեցեպտոր) որոնք գտնվում են իմունային բջիջների մակերեսին որոնք կոչվում են պարարտ բջիջներ կամ բազոֆիլներ, որոնք երկուսն էլ մասնակցում են սուր բորբոքային պատասխանին։ Այն բջիջները որոնք կապված են IgE հակամարմինների հետ դառնում է զգայուն ալերգենի նկատմամբ։

Երբ հետագայում տեղի ունենա ազդեցություն ալերգենի կողմից, այն կկապվի համապատասխան հակամարմինների հետ որոնք արդեն կապված էին պարարտ բջիջների և բազոֆիլների հետ։ IgE հակամարմինների և Fc ռեցեպտորների համապատասխան փոխազդեցությունը տեղի է ունենում երբ միանգամից 2 հակածին կապվում է հակամարմինների հետ։ Ակտիվացված պարարտ բջիջները և բազոֆիլները իրականացնում են մի պրոցես, որ կոչվում է դեգրանուլյացիա և բերում է հիստամինի և այլ բորբոքային միջնորդանյութերի արտազատման (ցիտոկիններ, ինտերլեյկիններ, լեյկոտրիեններ, և պրոստագլանդիններ) գրանուլներից դեպի շրջապատող հյուսվածք առաջացնելով մի քանի համակարգային ազդեցություններ, ինչպես օրինակ անոթալայնացում, լորձի արտազատում, և հարթ մկանների կծկում։ Այս ամենը բերում է քթահոսություն, շնչառության կանգ և անաֆիլաքսիայի։ Կախված անհատական առանձնահատկություններից, ալերգենից, և ազդեցության ուղուց ախտանիշները կարող են լինել ինչպես լայն-արտահայտված կամ լոկալ օրգան համակարգի ախտանիշներով։

Ուշ փուլի պատասխան
Քիմիական միջնորդանյութերով պայմանավորված սուր պատասխանից հետո, ուշ-փուլի պատասխանը հաճախ իրականանում է կապված լեյկոցիտների միգրացիայի հետ դեպի բորբոքման հատված, ինչպես օրինակ նեյտրոֆիլներ, լիմֆոցիտներ, էոզինոֆիլներ և մակրոֆագեր։ Ռեակցիան սովորաբար նկատվում է սկզբնական ազդեցությունից 2–24 ժամ անց։ Պարարտ բջիջների ցիտոկինները նույնպես խաղում են կարևոր դեր ուշ-փուլի երևույթների առաջացման մեջ։

Ախտորոշում 

Ախտորոշումը սովորաբար հիմնված է հիվանդության պատմության, էլիմինացիոն դիետայի, մաշկային թեստերի, արյան մեջ IgE հակամարմինների հայտնաբերման և սննդային փորձերի հիման վրա։

 Մաշկային փորձը իրականացվում է բարակ տախտակի միջոցով որը ունի ասեղներ իր մակերեսին։ Ալերգենները կամ անմիջապես տեղակայվում են մաշկի վրա կամ դրվում են ասեղների վրա որոնք ծակում են մաշկը և ալերգենը հայտնվում է օրգանիզմում։ Եթե ներդրման տեղում առաջանում է եղնջացան ապա ալերգիան և ալերգենը հաստատվում են։ Այս փորձը կիրառելի է միայն IgE միջնորդավորված ալերգիաների ախտորոշման համար։

Մաշկային փորձը շատ հեշտ է իրականացնել և արդյունքները հասանելի են մի քանի րոպեյի ընթացքոըմ։ Տարբեր ալեգոլոգիներ օգտագործում են տարբեր սարքավորումմներ ախտորոշման համար։ Որոշները օգտագործում են երկատված ասեղ որը նման է պատառաքաղի։ Մյուսները տախտակ որի մակերեսին առկա է լինում բազմաթիվ մանր ասեղներ։ Ալերգենի շատ չնչին քանակ է կիրառվում ասեղի վրա կամ մաշկի վրա դնելու համար որը ծակելով կամ թափանցելով մաշկի միջով հայտնվում է դրա խորանիստ հատվածներում։ Սա թույլ է տալիս միայն քիչ քանակությամբ ալերգեն անցկացնել օրգանիզմ։ Թեստը տալիս է կամ դրական կամ բացասական արդյունք։ Դա դրական է այն իմաստով որ հնարավորություն է տալիս արագ հասկանալ արդյոք մարդը ալերգիկ է համապատասխան սննդի նկատմամբ թե ոչ հայտնաբերելով IgE հակամարմինները։ Մաշկային թեստերը չեն կարող կանխատեսել թե ինչպիսին կլինի ռեակցիան համապատասխան սննդի կիրառման դեպքում։ Այնուամենայնիվ դրանք կարող են հաստատել ալերգիան հիվանդության պատմության ֆոնին։ Ոչ-IgE-միջնորդավորված ալերգիաները չի կարելի հայտնաբերել այս եղանակով։

 Մաշկային փորձը կիրառվում է որոշելու համար արդյոք տվյալ նյութը առաջացնում է մաշկի ալերգիկ բորբոքում թե ոչ։ Դա ձորձարկում է հետաձգված սննդային ռեակցիայի համար։ 
 Արյան քննությունը մեկ այլ եղանակ է; այն ցույց է տալիս նույն աննպատակահարմարությունը հայտնաբերելով միայն IgE հակամարմինները և չեն աշխատում բոլոր ալերգենների համար։ Ռադիոալերգոսորբենտ տեստաորումը (ՌԱՍԹ) օգտագործվում էր հայտնաբերելու որոշակի ալերգենի նկատմամբ սինթեզված IgE հակամարմինները։ Արդյունքները որոնք ստացվել են ՌԱՍԹ-ով համեմատվում են կանխատեսող յուրահատուկ ՌԱՍԹ-ի միջոցով եթե ստացվող արդյունքը բարձր է կանխատեսվողից ապա բարձր է հավանականությունը որ տվյալ մարդը ունի ալերգիա։ Այս թեստի միակ առավելությունը այն է որ այն կարող է թեստավորել միանգամից մի քանի ալերգեն։

CAP-RAST Ունի ավելի բարձ սպեցիֆիկություն քան RAST(ՌԱՍԹ), այն կարող է ցույց տալ յուրաքանչյուր ալերգենի նկատմամբ առկա իմունոգլոբուլինները։ Հետազոտողները կարող են սահմանել կանխատեսվող պատասխանի արժեքը համապատասխան սննդի նկատմամբ, որը համեմատական է ՌԱՍԹ-ի արդյունքների հետ։ Եթե այդ արդյունքը տվյալ սննդի համար բարձր է քան սպասվողը ապա կա 95%-ից բարձր հավանականություն այն բանի որ տվյալ մարդը կունենա ալերգիկ ռեակցիա (սահմանափակված ցանով կամ անաֆիլաքսիա) եթե նրանք ընդունեն տվյալ սնունդը։ Այժմ այդպիսի կանխատեսումներ կարելի է անել կաթի, ձվի, գետնանուշի, ձկան, սոյայի և ցորենի համար։ Արյան մեկ նմուշը թույլ է տալիս սկրինավորել հարյուրավոր ալերգեններ և ծածկում է սննդային ալեգիաները ինչպես ինհալատները։ Այնուամենայնիվ ոչ-IgE-միջնորդավորված ալերգիաները չի կարելի հաստատել այս եղանակով։ Այլ առաջարկված եղանակներից է լեյկոցիտների հակածինների նկատմամբ առաջացած հակամարմինների հայտնաբերումը կամ սննդային ալերգիայի պրոֆիլի, սակայն այս մեթոդները հաստատված չեն և խորհուրդ չի տրվում դրանք կիրառել։

Սննդային փորձը իրականացվում է այլ եղանակով։ Ալերգենը տրվում է հիվանդին հաբի տեսքով և անցնում ստամոքսաղիքային տրակտով այս մեթոդի թերությունը այն է որ այն պետք է իրականացվի հիվանդանոցային պայմաններում հսկողության ներքո, պայմանավորված բարդությունների առաջացման բարձր հավանականությամբ ընդհուպ մինչև անաֆիլաքսիա։

Սննդային փորձերը, հատկապես կրկնակի-կույր, պլացեբո-վերահսկվող սննդային փորձերը հանդիսանում են ոսկե ստանդարտ սննդային ալերգիաների ախտորոշման համար, բայց հազվադեպ են իրականացվում։

Սննդային ալերգիայի ախտորոշման լավագույն եղանակը դա դիմելն է ալերգոլոգին․ Ալերգոլոգը կքննի հիվանդին, նրա հիվանդության պատմությունը ինչպես նաև նշանները և ախտանիշները որոնք նկատվում են սնվելուց հետո։ Եթե նա զգա կամ կասկածի որ ախտանշանները կապված են սննդային ալերգիայի հետ, կնշանակի համապատասխան թեստեր և փորձեր։

Տարբերակիչ ախտորոշում
Կարևոր է տարբերակել

 Լակտոզային անտանելիություն գերազանցապես առաջանում է կյանքի ընթացքում, բայց կարող է առկա լինել երեխաների մոտ սուր դեպքերի ժամանակ։ Դա կապված է ֆերմենտի անբավարարությունից (լակտազ), դա ալերգիա չէ և առաջանում է շատ ոչ-արևմտյան մարդկանց մոտ։
Ցելիակիա, մշտական անտանելիություն է գլուտենի նկատմամբ (որը առկա է ցորենում,տարեկանի, գարու և վարսակի մեջ), դա ալերգիա չէ, ոչ էլ անտանելիություն, այլ համակարգային աուտոիմուն հիվանդություն որը առաջնայնորեն ախտահարում է բարակ աղիները։
Գրգռված աղու համախտանիշ
 C1 էսթերազայի ինհիբիտորի անբավարարություն (ժառանգական անգիոայտուց), հազվադեպ հիվանդություն է, որը գլխավորապես արտահայտվում է անգիոայտուց, բայց շատ հազվադեպ կարող է արտահայտվել որովայնի ցավով և լուծով։

Կանխարգելում 
Կրքի կաթով կերակրումը մեկ ամսից ավելի կարող է կանխարգելել ատոպիկ դերմատիտը, կովի կաթից ալերգիան և շնչահեղձությունը երեխա ժամանակ։ Պոտենցիալ ալերգենների վաղ հայտնաբերումը կարող է օգտակար լինել։ Հատկապես ձվի և գետնանուշի վաղ հայտնաբերումը նվազեցնում է հետագայում դրանցի ալերգիայի զարգացման հնարավորությունը։ Ուղեցույցները առաջարկում են գետնանուշի հետ ծանոթացնել 4-6 ամիս և ներառում է նախազգուշական միջոցառումներ բարձր ռիսկում գտնվող նորածիններին։ Նախորդ ուղեցույցները որը առաջարկում էր հետաձգել գետնանուշի ընդունումը երեխայի կողմից բերում են գետնանուշից ալերգիայի ռիսկի բարձրացման։

Որպեսզի խուսափեն ալերգիայից, պացիենտին խորհուրդ է տրվում պահել դիետա։ Շատ դժվար է որոշել սննդի այն նվազագույն քանակը որը չի առաջացնի ալերգիկ ռեակցիա այդ իսկ պատճառով խորհուրդ է տրվում ամբողջությամբ խուսափել տվյալ սննդից։ Որոշ դեպքերում, գերզգայունության ռեակցիան կարող է առաջանալ նաև ալերգենի մաշկի վրա ազդեցությամբ, ինհալյացիայով, համբույրով, արյան փոխներարկում, կոսմետիկա և ալկոհոլ։

Ինհալացիոն ազդեցություն
Ալերգիկ ռեակցիաները օդային մասնիկների լամ գոլորշիների որոնք հայտնի են որպես սննդային ալերգեն հայտնի են որպես մասնագիտական բարդություն այն մարդկանց մոտ ովքեր աշխատում են սննդի արտադրությունում, բայց կարող է հանդիպել նաև տնային պայմաններում, ռեստորաներում ինչպես նաև փակ տարածություններում։ Համաձայն երկու հետազոտությունների շնչառական ախտանիշները ընդհաննուր են բայց կարող են զարգանալ մինչև անաֆիլաքսիա։ Ամենահաճախ հանդիպող դեպքերը կապված ալերգիկ նյութերի ինհալյացիայի հետ կապված են գետնանուշի, ծովամթերքների, լոբազգիների, ծառի ընկույզի և կովի կաթի հետ։ Գոլորշին որ բարձրանում է այնպիսի նյութեր եփելուց ինչպիսիք են ոսպը, կանաչ լոբի, սիսեռ և ձուկ հայտնի են որպես ալերգիկ ռեակցիայի խթանիչներ ընդհուպ մինչև անաֆիլաքսիա։ Եվս մի հետազոտություն հայտնում է, որ հնարավոր է ինհալյացիոն ալերգիա որոշակի սննդատեսակների նկատմամբ դրանց պեր օռալ տոլերանտության պարագայում։

Բուժում 

Սննդային ալերգիաների հիմնական բուժում է հանդիսանում տվյալ ալերգենը պարունակող սննդից լրիվ հրաժարումը։ Ալերգենը կարող է անցնել օրգանիզմ համապատասխան սննդի օգտագործման դեպքում ինչպես նաև տարբեր մակերեսների, որոնք շփման մեջ են եղել ալերգենի հետ, ձեռքով դիպչելու դեպքում երբ դրանից հետո ձեռքը մոտեցնում ենք բերանին, աչքերին կամ քթին։ Խիստ զգայուն մարդկանց համար պարտադիր է տվյալ ալերգենի ոչ միայն բացառումը ռացիոնից այլ նաև դրա հետ կոնտակտի և ներշնչման բացառումը։ Լրիվ խուսափումը ալերգեն սննդից շատ դժվար է քանի որ պարտադիր չէ որևէ սննդի չնչին քանակների առկայության հայտնումը։

Եթե ալերգենի պատահական օգտագործումից հետո զարգացել է համակարգային սուր պատասխան (անաֆիլաքսիա), ապա էպինեֆրինի օգտագործումը պարտադիր է։ Երկրորդ դեղաչափը կիրառվոմ է սուր ռեակցիայի դեպքում։ Դրանից հետ պացիենտը պետք է տեղափոխվի անհետաձգելի բուժօգնության սենյակ որտեղ անհրաժեշտ բժշկական օգնությունը կտրամադրվի։ Բացի էպինեֆրինից անհրաժեշտ է կիրառել նաև հակահիստամինայիններ և ստերոիդներ։

Էպինեֆրին
 
Էպինեֆրինը (ադրենալին) հանդիսանում է առաջին գծի պրեպարատ սուր ալերգիկ ռեակցիաների բուժման համար։ Երբ այն կիրառվում է ժամանակին այն կարող է հակադարձել ալերգիկ ռեակցիայի երևույթները։ Էպինեֆրինը վերացնում է շնչառական ուղիների այտուցը և օբստրուկցիան նաև բարելավում արյան շրջանառությունը, սեղմում է արյան անոթները և հաճախացնում է սրտի աշխատանքը, լավացնելով օրգանների արյան շրջանառությունը։ Էպինեֆրինը կարող է նշանակվել ավտոմատ ներարկիչների ձևով։

Հակահիստամիններ
Հակահիստամինները կարող են մեղմացնել ալերգիայի որոշ միջին ծանրության ախտանիշներ, բայց չեն կարող բուժել անաֆիլաքսիայի բոլոր ախտանիշները։ Հակահիստամինները կանխարգելում են հիստամինի ազդեցությունը որը լայնացնում է արյան անոթները և բարձրացնում դրանց թափանցելիությունը պլազմայի սպիտակուցների նկատմամբ։ Հիստամինը առաջացնում է նաև քոր ազդելով նյարդային վերջավորությունների վրա։ Սննդային ալերգիաների դեպքում ամենահաճախ օգտագործվող հակահիստամինը դիֆենհիդրամինն է։

Ստերոիդներ
Գլյուկոկորդիկոիդները օգտագործվում են իմուն համակարգի բջիջներին հանգստացնելու համար որոնց վրա ազդեցություն էին ունեցել քիմիական նյութերը որոնք ձերբազտվում են ալերգիկ ռեակցիայի ընթացքում։ Բուժումը քթային սփրեյների ձևով արդյունավետ չէ անաֆիլաքսիայի դեպքում և օգտակար է միայն տեղային ախտանիշների համար։ ԵՎս մեկ պատճառ ստերոիդներ չկիրառելու համար հանդիսանում է դրա հակաբորբոքային հետաձգված ազդեցությունը։ Ստերոիդները կիրառվում են սովորաբար կամ per os կամ ներարկման ձևով որոնց շնորհիվ դրանք հասնում են օրգանիզմի բոլոր հատվածները, բայց դրանց ազդեցության զարգացման համար անհրաժեշտ է որոշակի ժամանակ։

Համաճարակաբանություն
Ամենահաճախ հանդիպող ալերգենները հանդիսանում են բոլոր ալերգիկ ռեակցիաների մոտ 90%-ի պատճառը, մեծահասակների մոտ դրանք են խեցեմորթը, գետնանուշը, ընկույզը, ձուկը և ձուն։ Երեխաների մոտ կազմում են կաթը, ձուն, գետնանուշը և ընկույզը։ Երեխաների 6-8% մինչև երեք տարեկան հասակը, և մոտավորապես 4% մեծահասակները ունենում են սննդային ալերգիա։

Վերջին ժամանակներս անհասկանալի պատճառներով սննդային ալերգիաները ավելի հաճախ են ավելի հաճախ ախտորոշվում են արևմտյան ժողովուրդների մոտ։ Դրա հավանական բացատրություններից մեկը հին ընկերների վարկածն է որը առաջարկում է որ ոչ ախտածին օրգանիզմները, ինչպես հելմինթները, կարող են պաշտպանել ալերգիայից։ Հետևաբար, դրանց քիչ հայտնաբերումը հատկապես զարգացած երկրներում կարող է բերել ալերգիկ հիվանդությունների հաճախականության մեծացման։

ԱՄՆ-ում 3 տարեկանից փոքր երեխաների 5% և մեծահասակների 3-4% ունեն սննդային ալերգիա։ Նույնպիսի տարածվածություն հանդիպում ենք նաև Կանադայում։

Երեխաների 75% ովքեր ունեն ալերգիա կաթի նկատմամբ կարող են տոլերանտ լինել կաթով պատրաստված թխուկների նկատմամբ ինչպես օրինակ կեքս, թխուկ, տորթեր, և հիդրոլիզացված բանաձևեր։

Երեխաների 50%, ովքեր ունեն ալերգիա կաթի, ձվի, սոյայի, գետնանուշի, ընկույզի, և ցորենի նկատմամբ, վերաճում են իրենց ալերգիան մինչև 6 տարեկան հասակը։ Նրանք ովքեր պահպանում են իրենց ալերգիկությունը մինչև 12 տարեկան հասակը ունեն 8%-ից ցածր հավանականություն վերաճելու իրենց ալերգիան։

գետնանուշի և ընկույզի ալերգիա ունեցողները վերաճում են իրենց ալերգիան շատ հազվադեպ, հետազոտությունները ցույց են տալիս որ գետնանուշի ալերգիայի 20% և ընկույզի ալերգիայի 9% ունեցողները վերաճում են դրանց։

Միացյալ նահանգներ
ԱՄՆ-ում մոտավորապես 12 միլիոն մարդ ունի սննդային ալերգիա։ ԱՄՆ-ում 3 տարեկանից փոքր երեխաների 5% և մեծահասակների 3-4% ունեն սննդային ալերգիա։ Սննդային ալերգիաների տարածվածությունը աճում է։ Սննդային ալերգիաներից առաջանում է 30,000 անհետաձգելի բժշկական կանչ և 150 մահ տարեկան։

Հասարակություն և մշակույթ 

Արդյոք սննդային ալերգիաների հաճախականությունը աճում է թե ոչ, դրանց մասին տեղեկացվածություն աճում է անկասկած որը ազդում է երեխաների, նրանց ծնողների և խնամակալների կյանքի որակի վրա։ ԱՄՆ-ում, սննդային ալերգենները պիտակավորվում են և 2004 թվականի սպառողներին պաշտպանող ակտի համաձայն ստիպում է մարդկանց անընդհատ հիշեցնել ալերգենների առկայության մասին երբ նրանք վերցնում են սննդի փաթեթը ինչպես նաև ռեստորանների մենյուներում ավելացնել ալերգենների նախազգուշացումներ։ Ամերիկայի խոհարարների դպրոցը որտեղ սովորում են լավագույ շեֆ խոհարարները ունի առանձին կուրսեր որտեղ դասավանդվում առանց-ալերգենների սննդի պատրաստում և առանձին խոհանոց։ Դպրոցը ունի հատու արձանագրություն նրա վերաբերյալ թե ինչպես պետք է սննդամթերքը բերվի դպրոց։ Չնայած այսպիսի անվտանգության միջոցառումներին մարդիկ պետք է տեղեկացված լինեն որ ալերգենի հետ կոնտակտը կարող է լինել նաև այլ մարդկանց տանը, դպրոցում կամ ռեստորանում։ Սննդի նկատմամբ վախը ունի մեծ ազդեցություն կյանքի որակի վրա։ Աճում ծաղրանքի հաճախականությունը երեխաները ովքեր պետք է խուսափեն ալերգենի հետ առնչվելուց հարկադրաբար օգտագործում են այն կամ դիպչում են դրան, մեծ է նաև հավանականությունը ալերգեն չպարունակող սննդի թունավորումը ալերգենով։

Պիտակավորման կանոնավորում

Հաշվի առնելով այն վտանգը որը կրում են ժամանակակից սննդամթերքները ալերգենների առումով, բազմաթիվ երկրներ ինստիուցիոնալ մակարդակով պահանջում են սննդի պիտակավորում որը ամբողջությամբ կտեղեկացնի սպառողին իրենց սննդում առկա առաջնային ալերգենների ինչպես նաև դրանց վերամշակման նյութերի օգտագործման մասին։

Առաջնահերթ ալերգենները ըստ երկրների։

Չկամ օրենքներ որոնք կստիպեն արտադրողներին նշել իրենց արտադրանքի վրա ալերգենների առկայությունը, բացառությամբ Բրազիլիայի։

Բաղադրամասեր որոնք դիտավորյալ ավելացվում են 
ԱՄՆ-ում, 2004 թվականի Սննդի ալերգենի պիտակավորման և սպառողների պաշտպանության ակտի համաձայն ընկերությունները իրենց սննդամթերքի փաթեթավորման վրա պետք է նշեն արդյոք այն պարունակում է հետևյալ 8 ալերգենները։ Կովի կաթ, գետնանուշ, Ձու, Խեցեմորթ, ձուկ, ծառի ընկույզ, սոյա և ցորեն։ (2018 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ-ի սննդանյութերի և դեղորայքի վերահսկողության վարչությունը ուղարկեց հարցում իմորմացիայի տրամադրման համար որպեսզի ընկերությունները պիտակավորեն քնջութի սերմերի առկայության վերաբերյալ, որպեսզի պաշտպանեն մարդկանց ալերգիայից)։ 8 սննդատեսակներից կազմված ցուցակը հաստատվել է 1999 թվականին առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից։ Սննդի ալերգենի պիտակավորման և սպառողների պաշտպանության ակտի համաձայն, պիտակավորումը անհրաժեշտ է երբ բաղադրամասը առանձնացված է պիտակավորման պարտադրված ալերգենից, այն պետք է ունենա իր վրա նշված ստացման աղբյուրը օրինակ կազեին(կաթ) կամ որպես այլընտրանք առանձնացված բաղադրատոմսի կողքին պետք է նշվի <<պարունակում է կաթ>> (և այդպես յուրաքանչյուր սննդատեսակի դեպքում որը պարտադրված է պիտակավորման)։ Եվրոպայի միությունը պահանջում է այդ ութ սննդատեսակների պիտակավորում ինչպես նաև մոլյուսկների, նեխուրի, մանանեխի, լուպինի, քունջութի, և սուլֆիտների։

Սննդի ալերգենի պիտակավորման և սպառողների պաշտպանության ակտը (ՍԱՊՍՊ) տարածվում է սննդանյութերի և դեղորայքի որակի վերահսկողության վարչության կողմից հսկվող սննդի վրա, ներառելով թրչնաբուծություն, մսամթերքի մեծ մասը, ձվի որոշակի արտադրանք և ալկոհոլային խմիչքներ։ Այնուամենայնիվ, մսամթերքի, թրչնամսի և ձվի որոշակի արտադրանք կարող են պարունակել ալերգեններ։ Այս սննդամթերքները վերահսկվում են Սննդի անվտանգության և ստուգման ծառայության (ՍԱՍԾ) կողմից, որը պահանջում է որ յուրաքանչյուր բաղադրամաս նշվի իր ընդհանուր կամ հաճախակի անունով։ Համաձայն ՍԱՍԾ ոչ հատուկ բաղադրիչի աղբյուրի հիշատակումը ոչ էլ հատուկ նախազգուշացնող արտահայտության տեղադրումը սննդամթերքի վրա պարտադրված չեն։ ՍԱՊՍՊ չի տարածվում նաև ռեստորաններում պատրաստվող սննդի վրա։ Եվրոպական միության սպառողների պաշտպանության կարգավորում համար 1169/2011 համաձայն - այն սնունդը որը վաճառվում է չփաթեթավորված վիճակում պետք է անպայման պիտակավորվի ալերգենների առկայության առթիվ օրինակ սննդի կետերը, հացի փռերը, և այլ սննդի կետեր։

ԱՄՆ-ում չկա դաշնային մանդատ որը կպարտավորեցնի պիտակավորել դեղերը ալերգենների առկայության պարագայում։ ՍԱՊՍՊ չի տարածվում դեղանյութերի վրա։

Գենետիկորեն ձևափոխված սնունդ
Կան մտահոգություններ որ Գենետիկորեն ձևափոխված սնունդը, որը նկարագրվում է որպես սնունդ որը ստացվել է գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմներից (ԳՁՕ), կարող է պատասխանատու լինել ալերգիկ ռեակցիաների առաջացման համար ինչպես նաև վերջին շրջանում ալերգիկ երևույթների հաճախականության աճի համար։ Կա գիտական կոնսեսուս որ հասանելի սնունդը որը ստացվել է ԳՁՕ-ից չի հանդիսանում ավելի մեծ ռիսկ մարդու առողջության համար քան սովորական սնունդը։ 2016 թվականին ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիան հանդես եկավ զեկույցով որտեղ ասվում էր որ չկա կապ ԳՁՕ-ից ստացված սննդի ընդունման և ալերգիկ հիվանդությունների տարածման միջև։

Մտահոգիչ է այն փաստը որ գենետիկական ինժեներիան կարող է ալերգիկ սնունդը դարձնել էլ ավելի ալերգեն հանգեցնելով նրան որ ամենաչնչին քանակը բավարար կլինի ալերգիկ ռեակցիա առաջացնելու համար։ Լայնորեն օգտագործվող ԳՁՕ-ներից միայն սոյան է հաստատված որպես ընդհանուր ալերգեն։ Սոյայի պրոտեինները, որոնք հայտնի են որպես ալերգիայի տրիգեր, ավելի շատ են տարբերվում իրենց կառուցվածքով սոյայի տարբեր սորտերի միջև քան դրանց և ԳՁՕ-ների։ Մյուս մտահոգությունը այն է որ գեները որոնք մի օրգանզիմից տեղափոխվում են մյուսը կարող են դառնալ ալերգիայի պատճառ այնպիսի սննդատեսակներից որոնք չպետք է լինեին ալերգեն։ Հետազոտությունը որը նպատակ ուներ բարելավել սոյայի պրոտեինների որակը ավելացնելով դրա գենետիկական կոդում գեներ ծառի ընկույզից, կամավորների մոտ ովքեր ունեին ալերգիա ընկույզի նկատմամբ դրսեվորեցին ալերգիա ձևափոխված սոյայի հանդեպ։

Որպեսզի Գենետիկորեն ձևափոխված սնունդը հաստատվի կառավարության կողմից այն պետք է համապատասխանի մի քանի պարտադիր պայմանների, դրանք են։ Արդյոք տեղափոխվող սպտակուցները ալերգե՞ն են, Տեցափողվող ամինաթթուների հաջորդականությունը նմա՞ն է ալերգեն ամինաթթվային հաջորդականության, արդյոք տեղափոխվող սպիտակուցները դիմակայու՞ն են մարսմանը, հատկանիշ որ բնորոշ է շատ ալերգենների։ Գեները որոնց օգտագործումը հաստատված է կենդանիների համար, պետք է բացառվեն մարդու համար քանի որ կարող են ալերգեն լինել մարդկանց համար։ 1998 թվականին Ստարլինկ բրենդային անվանումով եգիպտացորենը, որը նախատեսված էր միայն կենդանիների համար հայտնաբերվեց մարդկանց համար նախատեսված սննդում և ամբողջությամբ հետ կանչվեց Սննդանյութերի և դեղորայքի որակի վերահսկողության վարչության կողմից։ Որոշ երկրներում կա պահանջ իսկ մյուսներում հանձնարարական որպեսզի բոլոր արտադրողները նշեն իրենց արտադրանքի վրա ԳՁՕ առկայության փաստը, և անբարենպաստ հետևանքների մասին հաղորդելու համար գոյություն ունի հետսկսման մոնիտորինգի համակարգը։

Ախտորոշման խնդիրներ 
Եվ գերագնահատումը և թերագնահատումը առկա են սննդային ալերգիաների տարածվածության գնահատման տեսանկյունից։ Սննդային ալերգիաների ինքնախտորոշման դեպքերը գերակշռում են իրական սննդային ալերգիաների տարածվածության նկատմամբ քանի որ մարդիկ շատ հաճախ շփոթում են ալերգիան ոչ-ալերգիկ անտանելիության հետ ինչպես նաև ոչ-ալերգիկ ախտանիշները ալերգիկ պատասխանի հետ։ Ընդհակառակը բժիշկները ովքեր բուժում են ալերգիան կլինիկորեն արտահայտված և հոսպիտալացված պացիենտների մոտ չեն կարող տալ ալերգիաների հանդիպման հաճախականության օբյեկտիվ գնահատական։ Վերջին շրջանում հաստատված դեպքերի հաճախականության աճը կարող է կապված լինել ինչպես իսկապես ալերգիաների հաճախացման այնպես էլ բուժ աշխատողների տեղեկացվածության աճի հետ։

Հետազոտություն
Բազմաթիվ դեսենսիբիլիզացիոն տեխնոլոգիաներ հետազոտման փուլում են։ Հետազոտությունները ներառում են հակա-IgE հակամարմիններ (օմալիզումաբ), Սպեցիֆիկ օռալ տոլերանտության ինդուկցիա (ՍՕՏԻ) և ենթալեզվային իմունոթերապիա (ԵԼԻԹ)։ Ալերգենային իմունոթերապիայի արդյունավետությունը սննային ալերգիաների դեպքում հաստատված չէ 2015 թվականի դրությամբ։

Կա հետազոտություն որ պոլիչհագեցած ճարպաթթուների (պչճ) ավելացված ընդունումը հղիության, կրծքով կերակրելու, մանկական կերերի և մանկական տարիքում կանխորոշում է ալերգիկ հիվանդությունների առաջացման հավանականությունը հետագա կյանքի ընթացքում։ Երկու հետազոտություններից հետևում է, որ օմեգա-3, երկար շղթայով ճարպաթթուների ընդունումը հղիության ընթացքում բերում են ախտորոշված IgE-միջնորդավորված ալերգիայի, էկզեմայի, և սննդային ալերգիաների հաճախականության նվազմանը ծնվելուն հաջորդող 12 ամսիների ընթացքում, բայց արդյունքները անկայուն էին անցած 12 ամիսների ընթացքում։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս որ գրականությունում առկա տվյալները հակասող են և ոչ բավարար։ Արդյունքները, երբ կրծքով կերակրող մայրերը պահում էին պչճ-ների բարձր կոնցենտրացիայով դիետա, համոզիչ չէին։ Նորածինների սննդակարգում պչճ-ներով հարուստ ճարպերի ընդունումը չի ազդում նրանց կողմից հետագայում ալերգիա, էկզեմա կամ ասթմա ունենալու հավանականության վրա ինչպես և երեխաների մոտ։

Կա հետազոտություն որ պրոբիոտիկները, պրեբիոտիկները և այդ երկուսի համակցումը (սինբիոտիկ) օգտագործվում են նորածինների ալերգիաների բուժման կամ կանխարգելման համար։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս որ կա արդյունք էկզեմայի ժամանակ, բայց ոչ ասթմայի, շնչարգելության կամ ռինոկոնյուկտիվիտի։ Ապացույցները հաստատուն չեն և այս բուժումը դեռ չի կարող առաջարկվել։

Ծանոթագրություններ

Սնունդ