Իրացվելիության ծուղակ

Իրացվելիության ծուղակ, Քեյնսյան տնտեսագիտությունում նկարագրվող իրավիճակ, որի ժամանակ «երբ տոկոսադրույքը նվազում է որոշակի մակարդակի, կանխիկի գերապատվությունը կարող է դառնալ բացարձակ այն իմաստով, որ գրեթե բոլորը նախընտրում են կանխիկ գումար պահել, քան պարտք ունենալ, որի տոկոսադրույքը ցածր է»։

Իրացվելիության ծուղակը առաջանում է այն պատճառով, որ մարդիկ կուտակում են կանխիկը, քանի որ սպասում են անբարենպաստ իրադարձություններ, ինչպես օրինակ՝ դեֆլյացիա, անբավարար համախառն պահանջարկ, կամ պատերազմներ։ Հիմնարար տեսության համաձայն՝ իրացվելիության ծուղակի բնորոշ գծերն են զրոյին մոտ տոկոսադրույքները և փողի առաջարկի այնպիսի փոփոխությունները, որոնք չեն հանգեցնում գների մակարդակի փոփոխությունների։

Ծագում և տերմինի սահմանում 
Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը իր «Ընդհանուր տեսության» մեջ (1936 թվական) գրում է՝

Դրամավարկային քաղաքականության պոտենցիալ անկարողության հայեցակարգը առաջին անգամ առաջարկվել է անգլիացի տնտեսագետ Ջոն Հիքսի կողմից, ով IS-LM մոդելի հեղինակն է։ Իրականում Նոբելյան մրցանակակիր Փոլ Քրուգմանը, դրամավարկային քաղաքականության վերաբերյալ իր աշխատությունում հետևում է Հիքսի բնօրինակ ձևակերպումներին՝

Իրացվելիության ծուղակում մարդիկ անտարբեր են պարտատոմսերի և կանխիկի միջև, քանի որ երկու ֆինանսական գործիքների տոկոսադրույքները պրակտիկորեն տիրապետողին ապահովում են գրերե հավասար եկամուտ։ Կանխիկի տոկոսադրույքը զրո է, իսկ պարտատոմսերինը մոտ է զրոյին։ Ուստի, կենտրոնական բանկը այլևս չի կարող ազդել տոկոսադրույքի վրա (չնայած դրամական բազայի մեծացմանը) և կորցրել է վերահսկողությունը դրա նկատմամբ։

Մշակում 
Իրացվելիության ծուղակի Քեյնսի նկարագրությունում, մարդիկ պարզապես չեն ցանկանում պահել պարտատոմսեր և փոխարենը նախընտրում են փողի ցածր իրացվելի ձևերը։ Այս նախապատվության պատճառով, պարտատոմսերը փողի վերածելուց հետո, այն առաջացնում է պարտատոմսերի գների պատահական, սակայն նշանակալի նվազում և հետագայում դրանց եկամտաբերության աճ։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ նախընտրում են կանխիկը անկախ նրանից, թե ինչքան բարձր է այդ եկամտաբերությունը կամ ինչքան բարձր է կենտրոնական բանկը սահմանում պարտատոմսերի տոկոսադրույքները (եկամտաբերությունները)։

Հետքեյնսյան տնտեսագետ Հայմն Մինսկին նշում էր, որ «պարտքի դեֆլյացիայից հետո, որը հանգեցնում է խորը ճգնաժամի, փողի առաջարկի աճը՝ այլ [ֆինանսական ակտիվների] ֆիքսված քանակի պարագայում կարող է չհանգեցնել այլ ակտիվների գների աճի»։ Սա, բնականաբար, հանգեցնում է այն ակտիվների տոկոսադրույքների աճին, որոնք բացարձակ իրացվելի չեն համարվում։ Այս դեպքի առնչությամբ Մինսկին մեկ այլ տեղ նշել է՝ «Այն տեսակետը, որ կանխիկի նախապատվությունը ցույց է տալիս փողի նկատմամբ պահանջարկը, թույլ է տալիս ներմուծել այն գաղափարը, որ համապատասխան պայմաններում փողի պահանջարկը կարող է լինել անսահման առաձգական ` ըստ տոկոսադրույքի փոփոխությունների։ ... Իրացվելիության ծուղակը, ենթադրաբար, գերակշռում է մեծ դեպրեսիայից կամ ֆինանսական ճգնաժամից անմիջապես հետո»։

Բանավեճ 

1930-ականների և 1940-ականների Քեյնսյան հեղափոխությունից ի վեր տարբեր նեոդասական տնտեսագետներ ձգտում էին մինիմալացնել իրացվելիության ծուղակի էֆեկտները։ Դոն Պատինկինը և Լլոյդ Մեցլերը վկայակոչում էին «Պիգուի էֆեկտի» գոյությունը, որում իրական դրամական մնացորդները, ըստ երևույթին, բարիքների համախառն պահանջարկի ֆունկցիայի փաստարկ են, ուստի փողի պաշարները ուղղակիորեն կազդեն «ներդրումներ-խնայողություններ» կորի վրա IS-LM մոդելում։ Ստացվում է, որ դրամավարկային քաղաքականությունը կկարողանա խթանել տնտեսությունը նույնիսկ իրացվելիության ծուղակի պայմաններում։

Մոնետարիստները, հատկապես Միլթոն Ֆրիդմենը, Աննա Շվարցը, Կառլ Բրուները, Ալան Մելցերը և այլք, խիստ դատապարտում էին ծուղակի ցանկացած պատկերացում, որի դեպքում տոկոսադրույքների ողջ բազմությունում  չկան զրոյական կամ զրոյին մոտ տոկոսադրույքներ (այսինքն՝ կառավարության և մասնավոր հատվածի և՛ երկարաժամկետ, և՛ կարճաժամկետ պարտքը)։  Նրանց կարծիքով զրոյից տարբեր ցանկացած տոկոսադրույք եկամտաբերության կորի վրա բավարար պայման է՝ նվազեցնելու իրացվելիության ծուղակի առաջացման հավանականությունը։

Վերջին ժամանակներս, երբ Ճապոնիան ընկավ երկարատև ստագնացիայի մեջ, չնայած զրոյին մոտ տոկոսադրույքներին, իրացվելիության ծուղակի գաղափարը կրկին հայտնվեց տեսադաշտում։ Քեյնսի կողմից իրացվելիության ծուղակի ձևակերպումը վերաբերում էր փողի պահանջարկի հորիզոնական կորին՝ որոշակի դրական տոկոսադրույքների դեպքում։ Դեռևս 1990-ական թվականների իրացվելիության ծուղակը պարզապես վերաբերվում էր զրոյական կամ գրեթե զրոյական տոկոսադրույքների քաղաքականությունների (ZIRP) առկայությանը, որոնց համաձայն՝ տոկոսադրույքները չեն կարող իջնել զրոյից ցածր։ Որոշ տնտեսագետներ, ինչպես օրինակ՝ Նիկոլաս Քրաֆթսը, երկարատև, շատ ցածր անվանական տոկոսադրույքների պարագայում իրացվելիության ծուղակից խուսափելու կամ հաղթահարելու համար առաջարկել են գնաճի նպատակադրման քաղաքականություն (կենտրոնական բանկի կողմից, որը կառավարությունից անկախ է)։

Ավստրիական դպրոցի որոշ տնտեսագետներ, ինչպես օրինակ Լյուդվիգ վոն Միսես ինստիտուտի տնտեսագետները, մերժում են Քեյնսյան կանխիկի գերապատվության տեսությունը։ Նրանք պնդում են, որ ցածր տոկոսադրույքների ժամանակ տեղական ներդրումների բացակայությունը նախկին անբավարար ներդրումների և ժամանակային նախընտրությունների հետևանք են, այլ ոչ թե կանխիկի գերապատվության։ Չիկագոյի տնտեսագիտական դպրոցի տնտեսագետները շարունակում են քննադատել իրացվելիության ծուղակների գաղափարը։

Քեյնսականները, ինչպես օրինակ Բրադ ԴեԼոնգը և Սայմոն Վրեն-Լուիսը, հաստատում են, որ տնտեսությունը շարունակում է գործել IS-LM մոդելի շրջանակներում, «որը չնայած նորացվել է», սակայն «կանոնները քիչ են փոխվել»։

2008 թվականի Գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամ 

2008-2010 թվականների Գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ, քանի որ ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի մի  շարք կենտրոնական բանկերի կարճաժամկետ տոկոսադրույքները մոտ էին զրոյի, մի շարք տնտեսագետներ, այդ թվում՝  Փոլ Քրուգմանը պնդում էին, որ մեծ մասամբ զարգացած աշխարհը, ներառյալ ԱՄՆ-ը, Եվրոպան և Ճապոնիան, իրացվելիության ծուղակի մեջ էին։ Նա նշում էր, որ 2008-2011 թվականներին ԱՄՆ-ում դրամական բազայի ավելացումը որևէ նշանակալի ազդեցություն չունեցավ ներքին գների ինդեքսների և դոլարով գնանշված ապրանքների գների վրա։ Այս մոտեցմանը աջակցում էին նաև այլ տնտեսագետներ, օրինակ՝ Սքոթ Սամները։

Հետքեյնսյան տնտեսագետները (Post-Keynesians) հակադարձեցին, որ իրացվելիության ծուղակի առաջացման և զրոյին մոտ/զրոյական տոկոսադրույքների վերաբերյալ խառնաշփոթը առաջացել է միտումնավոր և կանխակալ կերպով՝ կարծես թե փորձելով աջակցել դրամավարկային քաղաքականությանը՝ ի հակադրություն հարկաբյուջետային քաղաքականությանը։ Նրանք պնդում էին, որ ԱՄՆ-ում և այլուր փողի առաջարկի աճին ուղղված ծրագրերը հանգեցրին ֆինանսական ակտիվների գների բարձրացմանը և տոկոսադրույքների նվազմանը․ դեռ ավելին, Քեյնսյան սահմանման համաձայն՝ իրացվելիության ծուղակը չի կարող գոյություն ունենալ, քանի դեռ ոչ այնքան ապահովված ֆինանսական ակտիվների գները ընկնում են, իսկ նրանց տոկոսադրույքները՝ աճում։ Դրամական բազայի աճը չի ազդում տոկոսադրույքների կամ ապրանքների գների վրա։

Հաշվի առնելով 2008 թվականի Գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամի նախադեպը ՝ իրացվելիության ծուղակի հիմնական սահմանման քննադատները նշում են, որ Միացյալ Նահանգների կենտրոնական բանկը երբեք  չի կորցրել տոկոսադրույքի վերահսկողությունը։ Մինչդեռ ԱՄՆ-ը իրացվելիության ծուղակ է ունեցել 2009-2010 ժամանակահատվածում, այսինքն `ճգնաժամից անմիջապես հետո, իրացվելիության հիմնական սահմանման քննադատները պնդում են, որ այդ ժամանակաշրջանից հետո այլևս չկա որևէ տեսակի իրացվելիության ծուղակ, քանի որ պետական և կորպորատիվ պարտատոմսերը «շատ պահանջարկ ունեն»։ Սա հակասում է Քեյնսի այն դրույթին, որ «գրեթե բոլորը նախընտրում են պահել կանխիկ, քան ունենալ պարտք»։

Տես նաև 

ԱՄՆ հիպոթեքային ճգնաժամ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 Hicks, John R. (1981) "IS-LM: An Explanation", Journal of Post Keynesian Economics, Volume 3, 1980,  Issue 2

Քեյնսյան տնտեսագիտություն