Աննե Վաբարնա

Աննե Վաբարնա (, ), սետու էթնիկ խմբի ռունական երգերի կատարող և սետուական հեքիաթասաց։ Կրել է «Սետուի երգեցիկ մայր» () ոչ պաշտոնական տիտղոսը։

Կենսագրություն

Ռուսական կայսրություն 
Աննեն ծնվել է 1877 թվականին Չուդ լճի ափին գտնվող Վիպոլզովո գյուղում, Վյարսկից 4 կիլոմետր հյուսիս, Տիխոնի և Կրեպայի (մկրտման անունը՝ Ագրիպինա) ընտանիքում, դեկտեմբերի 21-ին (դեկտեմբերի 9-ին հին տոմարով)։ Աննեի մանկությունն անցել է այնպես, ինչպես այն ժամանակվա բոլոր գյուղացի աղջիկների մանկությունը․ կյանքի համար անհրաժեշտ բոլոր գիտելիքներն ու հմտությունները նա ստացել է տանը։ Սետուի որոշ տղաների ձմռանն ուղարկել են սովորելու տարրական ռուսալեզու դպրոցներ, աղջիկների համար կրթություն ստանալը համարվել է ավելորդ շքեղություն։ Աննեն իր ողջ կյանքի ընթացքում մնացել է անգրաճանաչ։

Աննան 18 տարեկանում նշանվել է հարևան Տոնյա գյուղում։ Երիտասարդ տարիներին Աննան գեղեցիկ աղջիկ է եղել, բայց արտաքին տեսքի մի փոքր արատով. մանկության տարիներին ձիու սմբակի հարվածը կոտրել է նրա քիթը։ Նրա մոտ են եկել ութ տարբեր խնամախոսներ, սակայն ամուսնության որոշումը կայացրել են նրա ծնողները, ինչպես ընդունված է եղել սետուների մոտ։ Փեսան Աննայից տարիքով է եղել և նրան կնության են տվել իր ցանկությանը հակառակ։ Հարսանիքին Աննեն արտասվել է ոչ թե ավանդույթի համաձայն, այլ սրտանց։ Բայց հետագայում կյանքն ավելի է լավացել։ Աննեի ամուսինը՝ Յակոն (Յակով), աշխատասեր ու բարեսիրտ մարդ էր, նրանք ունեցել են ինը երեխա՝ հինգ դուստր և չորս որդի։

Մինչ ամուսնանալը Սետուի աղջիկներին ավանդաբար կոչել են իրենց հոր անունով, այսպիսով, իրենց հայրենի գյուղում Աննեն հայտնի է եղել Տիխոնի Աննե անունով։ Ամուսնությունից հետո նա ստացել է ամուսնու անունը՝ Յակո Աննե։ 1921 թվականին Էստոնիայի բնակիչներին՝ սետու ժողովրդին ազգանուններ տալու ակցիայի ժամանակ Աննեին տվել են Վաբարնա () ազգանունը։ Հետագայում նրա հանրահայտ, իսկ հետո պաշտոնական ազգանունը եղել է Վաբարնա ()։

Աննեն երգելու ունակությունը ժառանգել է մորից։ Բայց նա չի հասցրել ընդօրինակել նրա ողջ երգացանկը, քանի որ յոթ տարեկանում կորցրել է մորը։ Սետու երգերի մեծ մասը նա լսել է մորաքրոջից՝ հիվանդ ոտքով պառաված օրիորդից, ով ապրել է իր եղբոր հետ խուտորում, և տեղացի այլ ժողովրդական երգիչներից։ Ժողովրդական երգերի կատարումը սետուի առօրյայի մի մասն է եղել, որը մշտապես ուղեկցել է նրանց թե՛ աշխատանքի մեջ, թե՛ հանգստի ժամանակ։

Էստոնիայի Հանրապետություն 
Դեռևս 1940 թվականին, Էստոնիայի քաղաքական ցնցումներից հետո, Աննե Վաբարնային հրավիրել են ելույթ ունենալու Տալլինի Էստոնիա համերգասրահում, որտեղ Աննեի ողջույնի երգն արժանացել է ցանկալի ուշադրության և ճանաչման։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Աննե Վաբարնան ստիպված է եղել հարմարվել նոր ռեժիմին։ Նրա երգացանկում հայտնվել են Ստալինին գովերգող մի քանի պարտադիր իմպրովիզացիաներ, երգեր կոլտնտեսային համակարգի և խորհրդային խաղաղության քաղաքականության մասին և այլն։ Այդ ժամանակ Աննեն արդեն անցել էր իր 60-ամյակի շեմը, բայց նա լի էր կենսունակությամբ և ուզում էր տեսնել աշխարհը։ 1947 թվականին Աննե Վաբարնան իր երգչախմբի հետ ելույթ է ունեցել Մոսկվայում՝ քաղաքի 800-ամյակի տոնակատարության ժամանակ։ Նույն թվականին նրան նշանակվել է պետական ​​անհատական կենսաթոշակ։

Ժողովրդական հեքիաթասացի ծերությունը անհոգ չի անցել։ 1950-ականների վերջին նրա որդին՝ Արվոն (Տիմոֆեյ), մահացել է պարանոցի փոքրիկ խոցից, ով ուսուցչի մասնագիտություն էր ստացել Տարտուում և աշխատում էր տնից հեռու։ 1962 թվականի աշնանը Աննեի նախավերջին որդին՝ Միխայիլը, ինքնասպան է եղել։ Չնայած ճակատագրի հարվածներին, Աննեն պահպանել է կյանքի և ուրախության ծարավը։ Երբ նրա առողջությունը թույլ է տվել, ելույթ է ունեցել տեղական երեկույթների ժամանակ և շատ է ցանկացել նորից երգել հայրենի հողից ավելի հեռու վայրերում։ Իրեն բուժող բժիշկներին ուղղված երգի իմպրովիզացիաներում նա բազմիցս զվարճալի կերպով գովերգել է այն բժիշկներին, ովքեր թույլ չեն տվել իրեն մոտենալ «փեսացուներ» գերեզմանից, նա չի ցանկացել շտապել հանդիպել նրանց, որովհետև «ավազն այլևս թույլ չէր տա իրեն շարժել լեզուն»։

Աննե Վաբարնան մահացել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Տոնյա գյուղում՝ 86 տարեկան հասակում։ Թաղվել է դեկտեմբերի 12-ին Վարսկա ավանի գերեզմանատանը։

Աննե Վաբարնայի գերեզմանը ընդգրկված է Էստոնիայի մշակութային հուշարձանների պետական ​​ռեգիստրում։

Ստեղծագործական ժառանգություն 
Արմաս Օտտո Վայսանենի և Աննե Վաբարնայի համագործակցության արդյունքում ստեղծվել են 8500 բանաստեղծական տողեր, այդ թվում առաջին (հարսանեկան) 5580 տողից բաղկացած Suurõq sajaq սետուական էպոսը, որը ձայնագրվել է ֆոնոգրաֆի վրա 1923 թվականին։ Վայսանենը Աննե Վաբարնայի անունը հայտնի է դարձրել ամբողջ Էստոնիայում իր «Seto lugõmik» գրքի երկրորդ մասով և մամուլում հրապարակված հոդվածներով։

1927 թվականին Տարտուի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ուսանող Պաուլոպրիյտա Վոոլայնեի (Paulopriit Voolaine, 1899-1985) խնդրանքով Աննե Վաբարնան կարդացել է «Peko» սետուական էպոսը, որը պատմում է ժողովրդական հերոս Պեկոյի կյանքի և արկածների մասին, ով դարձել էր պտղաբերության աստված, օգնել Հիսուս Քրիստոսին և թաղվել էր Պսկով-Պեչորյան վանքում։ Էպոսը Աննեի թելադրանքով գրի է առել նրա 19-ամյա որդին՝ Իվոն (Իվան)։ Էպոսը պահվում է տետրի 388 էջերում՝ որպես շարունակական տեքստ (առանց բանաստեղծական տողերի բաժանման)։ 1928 թվականի սկզբին Վոոլայնը հրապարակել է էպոսի համառոտ շարադրանքը Eesti Kirjandus (Էստոնական գրականություն) ամսագրում։

1927 թվականի վերջերին կրկին Վոոլայնի խնդրանքով Աննեն 6 շաբաթվա ընթացքում թելադրել է «Ale» բանաստեղծական վեպը։ Ձեռագիրը ընդհանուր առմամբ պարունակել է 10042 տող երկու նոթատետրում, իսկ երկու ամիս անց Վոոլայնը Էստոնիայի հանրությանն է ներկայացրել ժողովրդական հեքիաթասացի նոր ստեղծագործությունը։

Աննե Վաբարնայի և Վոոլայնի համագործակցությունը շարունակվել է և վերջինիս նախաձեռնությամբ Աննեն ավելի է զարգացրել Պեկոյի թեման։ Արդյունքը պատրաստ է եղել 1929 թվականի վերջին։ «Պեկո» էպոսի II մասը պարունակել է 4318 տող։ Աննեն առաջարկել է երգել, թե ինչպես է դաժան Պեկոն ղեկավարում մարդկանց, դատում և այլ ձևերով մասնակցում մարդկանց կյանքին (այսինքն՝ մշակվել է մի թեմա, որը չկար «Պեկո»-ի առաջին մասում)։ 
Իր հերթին Վոոլայնը Աննեին խորհուրդ է տվել երկրորդ մասում ներառել ժողովրդական տարբեր երգեր (մասնավորապես՝ «Ilolaul», «Ilmatütar» և այլն) և սետուական հեքիաթներ։ Արդյունքների մասին Վոոլայնը կրկին անդրադարձել է «Eesti Kirjandus» (1930) ամսագրում։ Մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանում լույս են տեսել նոր էպիկական ստեղծագործություններ՝ «Ivvan Hirmus» (1724 տող), «Keväjälaul» (2578 տող), «Tammõlaul» (2781 տող) և «Kõivolaul» (1152 տող)։

Հետագայում, Աննեն սկսել է երգեր գրել նույնիսկ առանց Վոոլայնից պատվերներ ստանալու, քանի որ նա շարունակել է ֆինանսական օգնություն ստանալ Էստոնիայի կառավարությունից։ Նա հիմնականում գտել է նոր առարկայական թեմաներ և ոլորտներ բնության մեջ։ Չնայած երգի կերպարների փոփոխությանը, Աննեն իր բոլոր նոր երգերում օգտագործել է գրեթե կրկնվող կոմպոզիցիոն սխեմաներ։ Էպիկական ակտիվության և իրադարձությունների զարգացման բացակայությունը հեքիաթասացը փոխհատուցել է հերոսների միջև երկխոսություններով՝ բնական երևույթները կամ ծառերը (հիմնականում եղբայրներ կամ հարազատներ) հանդիպում են, պատմում միմյանց իրենց կյանքի և աշխատանքի մասին, անհանգստանում, ուրախանում, վիճում և հետո յուրաքանչյուրը վերադառնում է իր տեղը։ Դրանց են վերաբերվում 1930-ականների կեսերին ստեղծված Pedäjälaul (927 տող), Kuusõlaul (1,180 տող), Kadajalaul (610 տող), Mõisa uibo ja talo uibo (1,176 տող), Tuulõlaul (1,918 տող, õ108T), «Վիլաուլ» (1158 տող) ստեղծագործությունները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Աննե Վաբարնայի երգի և բանավոր երգացանկի պահպանմամբ զբաղվել են պրոֆեսիոնալ բանահավաքներն ու ուսանողները։ 1948–1949 թվականներին Էստոնական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի լեզվի և գրականության ինստիտուտի աշխատակիցները գործուղվել են  Սետումաա և Աննե Վաբարնայի հետ ձայնագրել մոտ 110 ժողովրդական երգեր։ 1959 թվականին Գրական թանգարանի և Էստոնական ռադիոյի ժողովրդական երգի բաժնի աշխատակիցների կողմից Սետումաա կատարած համատեղ ուղևորության ընթացքում Աննե Վաբարնան երգել և ասմունքել է ժողովրդական արվեստի 62 ստեղծագործություն, որոնք ձայնագրվել են մագնիտոֆոնով։

Ընդհանուր առմամբ, Աննե Վաբարնայի մշակութային ժառանգությունը կազմում է ավելի քան 150000 բանաստեղծական տող։

 Աննե Վաբարնայի 13 երգերի տեքստեր և նոտաներ Էստոնական ժողովրդական երաժշտության անթոլոգիա։

Հիշատակի  հավերժացում 
 Աննե Վաբարնայի հայրենիքում՝ Վիպոլզովա գյուղում, քարի վրա տեղադրվել է հուշատախտակ, որի հեղինակն է քանդակագործ Էլմար Ռեբանեն (Elmar Rebane)։
 Աննե Վաբարնայի գերեզմանի վրա տեղադրված է մարմարե հուշարձան, որի հեղինակը քանդակագործ Էլմար Ռեբանեն է։ 
 Սետոմաայի վոլոստը սահմանել է Աննե Վաբարնայի անվան մրցանակ, որը շնորհվում է սետուական յուրօրինակ մշակույթի պահպանման ոլորտում ակնառու աշխատանքի համար.։
 2011 թվականին Ռուսաստանում անցկացվել է «Ուգրո-ֆիննական աշխարհի անունը» մրցույթը, որտեղ վեպսերը, իժորները, վոդերը, սետուները, ֆինն-ինգեմանլանդցիները, բեսերմենները, լիվերը և այլ ուգրո-ֆիննական ժողովուրդները քվեարկել են իրենց նշանավոր և փառավոր հայրենակիցների համար։ «Ուգրո-ֆիննական աշխարհի անունը» պատվավոր կոչման հավակնորդների թվում է եղել Աննե Վաբարնան։

Լուսանկարներ 
 Աննե Վաբարնան Տոնյա գյուղի իր տանը, 1929
 Աննե Վաբարնայի դիմանկարը, հեղինակ՝ Օգոստոս Պուլստ, 1934
 Աննե Վաբարնան Մոսկվայի նկարիչների կենտրոնական տանը, 1947
 Աննե Վաբարնան երգով բացում է ֆոլկլորային փառատոնը Վիրում, 1952 թվակականի հունիսի 21
 Սետու կանայք ազգային տարազներով, Աննե Վաբարնան աջից երրորդը, գյուղ Տոնյա, 1960
 Աննե Վաբարնայի հուշաքարը, 1989

Հետնորդներ 
 Ծոռնուհի՝ Յանե Վաբարնա (23.06.1980), Էստոնիայի մշակույթի և արվեստի գործիչ, Սետուի մշակույթի խթանող, ասեղնագործության վարպետ, 2015-2016 թվականներին՝ Սետուի փոխարքա տիտղոսակիր (), Աննե Վաբարնայի մրցանակի դափնեկիր։
 Ծոռ՝ Յալմար Վաբարնա (, 17.04.1987), էստոնական ժողովրդական և էստրադային երգերի կատարող, Trad.Attack (), Զետոդ () և  Վիլյանդի կիթար տրիո () անսամբլների անդամ։ Կինը՝ Սանդրա Վաբարնան (, ծննդյան անունը՝ Սանդրա Սիլլամաա, 29.04.1985), Էստոնացի երաժիշտ է, Trad.Attack! խմբի անդամ և մենեջեր։

Գրականություն 
 Paulopriit Voolaine. Setu lauluema Vabarna Anne "Peko (Pekolanõ)"  // Eesti Kirjandus. — 1928. — Nr. 22, lk. 6-21.
 Paulopriit Voolaine. Setu lauluema Vabarna Anne "Peko laulu" II osa.  // Eesti Kirjandus. — 1930. — Nr. 24, lk. 378-389.
 Peko. Setu rahvuseepos. — Kuopio: Snellman-Instituutti, 1995.
 Lauri Honko, Anneli Honko, Paul Hagu. The Maiden's Death Song & The Great Wedding. Anne Vabarna's Oral Twin Epic written down by A. O.Väisänen. — Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia, 2003. — 529 lk. ISBN 9789514109041.
 Эпос сето «Пеко» / Краткий пересказ. Централизованная библиотечная система города Пскова 
 Laulikud ja pillimehed. Антология эстонской народной музыки

Ծանոթագրություններ 

Կին բանահավաքներ
Էստոնացի երգչուհիներ‎
Ուգրո-ֆիննական ժողովրդական երգերի կատարողներ
Էստոնացի կանայք
Էստոնացի բարբառագետներ