Էպինեֆրին (դեղամիջոց)

Էպինեֆրին, ադրենալին, օրգանիզմում հանդիպող հորմոն, որն օգտագործվում է նաև որպես դեղամիջոց։ Էպինեֆրինը որպես դեղամիջոց օգտագործվում է տարբեր հիվանդագին վիճակների՝ անաֆիլաքսիայի, սրտի կանգի, ասթմայի նոպայի, մակերեսային արյունահոսությունների և այլնի բուժման նպատակով։ Ներշնչական ուղիով այն կարող է օգտագործվել կռուպի ախտանիշները մեղմելու համար։ Ներմուծվում է ներերակային, միջմկանային, ներմաշկային և ներշնչական ճանապարհներով։

Հաճախ հանդիպող կողմնակի էֆեկտներից են դողը, տագնապը և առատ քրտնարտադրությունը։ Կարող է դիտվել նաև հաճախասրտություն և արյան ճնշման բարձրացում։ Երբեմն առաջանում են սրտի ռիթմի խանգարումներ։ Հղիության և կրծքով կերակրման ժամանակ օգտագործման անվտանգությունը դեռևս անհայտ է։

Էպինեֆրինը որպես հորմոն արտադրվում է մակերիկամների, և գլխուղեղի որոշ խումբ նեյրոների կողմից։ Վերջիններս այն օգտագործում են որպես նյարդամիջնորդանյութ։ Էպինեֆրինը կարևոր դեր է խաղում «կռվիր-կամ-փախիր» պատասխանի ժամանակ՝ մեծացնելով սրտի արտամղման ծավալը, կմախքային մկանների արյունամատակարարումը, բարձրացնում է արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակը, լայնացնում է բբերը։ Նշված փոփոխությունները արդենալինն առաջացնում է՝ ազդելով ալֆա և բետա ադրենընկալիչների վրա։ Էպինեֆրինը հայտնաբերվում է շատ բազմաբջիջ և միաբջիջ օրգանիզմներում, սակայն դեղամիջոցի մեծ մասը սինթեզվում է սինթետիկ ճանապարհով։

Առաջին անգամ անջատվել է Ջոկիչի Տակամինեի կողմից 1901 թվականին, բժշկական նպատակներով կիրառվել է 1905 թվականից։ Էպինեֆրինն ընդգրկված է առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղերի ցանկում։ Հանդիսանում է ջեներիկ դեղամիջոց։ 2020 թվականին ԱՄՆ-ում էպինեֆրինը նշանակվել է 1,000,000 անգամ։

Կիրառում 

Էպինեֆրինն օգտագործվում է անաֆիլաքսիայի, սրտի կանգի, ասթմայի նոպայի, մակերեսային արյունահոսությունների և այլ հիվանդագին վիճակների բուժման նպատակով։ Պատմականորեն օգտագործվել է բրոնխոսպազմի և հիպոգլիկեմիայի բուժման նպատակով, սակայն ներկայումս դրանց բուժման նպատակով կիրառվում են ընտրողական β2 ադրենոմիմտիկներ (օրինակ՝ սալբուտամոլ)։

Սրտային խնդիրներ 
էպինեֆրինը հաճախ օգտագործվում է սրտի կանգի ժամանակ, սակայն ապացուցված չէ, որն այն կարող է ապահովել երկարաժամկետ ապրելիություն։ Այնուամենայնիվ այն նպաստում է ինքնաբուխ շրջանառության վերադարձի վերականգմանը։ Ներերակային ճանապարհով ներմուծման դեպքում էպինեֆրինը տրվում է ամնեն 3-5 րոպեն մեկ։

Էպինեֆրինի ինֆուզիան (դեղի դանդաղ կաթիլային ներերակային ներմուծում) կարող է օգտագործվել սիմպտոմատիկ հազվասրտությունը բուժելու նպատակով։

Անաֆիլաքսիա 
Էպինեֆրինը ընտրության դեղամիջոց է անաֆիլաքսիայի դեպքում։ Հաճախ օգտագործվող էպինեֆրինի ինքնաներարկիչները պարունակում են 0.3 մգ էպինեֆրին (0.3 մլ, 1:1000)։ Դրանք նախատեսված են ալերգիկ ռեակցաիների, այդ թվում՝ խայթոցների, կոնտրաստ նյութերի, դեղերի նկատմամբ առաջացող անֆաիլքասիայի անհետաձգելի բուժման, ինչպես նաև այն մարդկանց համար, որոնց անամնեզում առկա է անֆիլակտիկ ռեակցիաներ հայտնի ալերգենների նկատմամբ։ 30 կգ և ավել քաշ ունեցողներին ցուցված է ներարկել մեկ դեղաչափ էպինեֆրին՝ ըստ անհրաժեշտության ավելացնելով դեղաչափը։ Երեխաների համար օգտագործվում է ավելի փոքր դեղաչափ։

Միջմկանային ներմուծման դեպքում ադրենալինի ֆարմակոկինետիկ ցուցանիշներն ավելի բարձր են, քան ենթամաշկային ներմուծման դեպքում։

Ասթմա 
Էպինեֆրինը կարող է օգտագործվել որպես բրոնխալայնիչ, եթե ընտրողակն β2 ագոնիստների կիրառումը անարդյունավետ է։

Ասթմայի նոպայի կանխարգելման նպատակով ենթամաշկային կամ միջմկանային ներմուծման դեպում ադեկվատ դեղաչափը 0,3-0,5 մգ է։

Բարձ խնամակցության և ներքին ակտիվության (դեղի ընկալչին կապվելու և համապատասխան էֆեկտ առաջացնելու հատկություն) պատճառով էպինեֆրինի բարձր դեղաչափերը ասթմայի դեպքում կարող են բերել վտանգավոր կողմնակի էֆեկտների առաջացման։

Կռուպ 
Ռացեմիկ էպինեֆրինը պատմականորեն կիրառվել է կռուպի բուժման նպատակով։ Ռացեմիկ էպինեֆրինը ադրենալինի 2 էնանթիոմերների 1:1 հարաբերությամբ խառնուրդն է։ Ակտիվ բաղադրիչը L-ձևն է։ Ռացեմիկ ադրենալինը, խթանելով շնչուղիների լորձաթաղանթի ալֆա-ադրենընկալիչները, բերում է անոթասեղման և այտուցի նվազման։ Իսկ բետա-ադրենընկալիչների միջոցով թուլացնում է բրոնխների հարթ մկանները։

Տեղային անզգայացում 
Ադրենալինը պոտենցում է տեղային անզգայացնողների՝ լիդոկայինի, բուպիվակայինի ազդեցության տևողությունը և այս դեղերի հետ զուգակցված օգտագործվում է տեղային և ինտրատեկալ անզգայացման նպատակով։ Այն երկարացնում է տեղային անզգայացնողի թմրեցնող և շարժիչ նյարդը բլոկավորող էֆեկտներըը մոտ 1 ժամով։ Ադրենալինի և տեղային անզգայացնողների խառնուրդը երբեմն կարող է առաջացնել խուճապային գրոհ։

Կոկայինի հետ զուգակցված օգտագործվում է քթի վիրահատությունների ժամանակ։

Վերին շնչուղիների նեղացում 
Այտուցի հետևանքով առաջացած վերին շնչուղիների նեղացումը և ստրիդորը կարող են վերացվել էպինեֆրինով։

Կողմնակի էֆեկտներ 
Ադրենալինի կողմանակի էֆեկտներն են սրտխփոցը, հաճախասրտությունը, առիթմիաները, տագնապը, խուճապային գրոհները, դողը, զարկերակային գերճնշումը և թոքերի սուր այտուցը։ Էպինեֆրինի հիմքով աչքի կաթիլները, որոնք հաճախ օգտագործվում են գլաուկոմայի բուժման նպատակով, կարող են բերել շաղկապենու, ծիածանաթաղանթի, ոսպնայկի և ցանցաթաղանթի ադրենոքրոմ գունակների առաջացման։

Էպինֆերինը հազվադեպ կարող է առաջացնել Տակոցուբո կարդիոմիոպաթիայ։

Էպինեֆրինը հակացուցված է ոչ ընտրողական բետա պաշարիչներ ընդունողներին, քանի որ կարող է բերել ծանր գերճնշման և ուղեղային արյունազեղման։

Ազդեցության մեխանիզմ 

Որպես հորմոն՝ ադրենալինն ազդեցություն ունի գրեթե բոլոր հյուսվածքների վրա։ Դրա ազդեցության էֆեկտները մեծապես կախված են տվյալ հյուսվածքում էքսպրեսվող ադրենաընկալիչների տեսակից։ Օրինակ էպինեֆրինի բարձր քանակները բերում են օդատար ուղիների հարթ մկանների թուլացման՝ միաժամանկ սեղմելով զարկերակիկների հարթ մկանները։

Էպինեֆրինը ադրենաընկալիչների հիմնական տեսակների՝ α1, α2, β1, β2 և β3 ոչ ընտրողական համակորդ է։ Առաջացնում է նաև որոշ մետաբոլիկ փոփոխություններ։ Կապվելով α-ադրենընկալիչների հետ ընկճում է ենթաստամոքսային գեղձի կողմից ինսուլինի ձերբազատումը, լյարդում և մկաններում խթանում է գլիկոգենոլիզը, ինչպես նաև խթանում է գլիկոլիզը և մկաններում արգելակում է ինսուլին-միջնորդված գլիկոգենոգենզը։ Կապվելով β-ադրենընկալիչներին՝ խթանում է ենթաստամոքսային գեղձի կողմից գլյուկագոնի ձերբազատումը, բարձրացնում է մակուղեղի կողմից ադրենոկորտիկոտորպ հորմոնի(ԱԿՏՀ) ձերբազատումը, իսկ ճարպային հյուսվածքում խթանում է լիպոլիզը։ Այս էֆեկտների արդյունքում արյան մեջ բարձարնում է գլյուկոզի և ճարպաթթուների մակարդակը, որոնք հանդիսանում են էներգիայի աղբյուր օրգանիզմի համար։ Սրտի պսակաձև զարկերակներում գերակշռում են β2 ընկալիչները, որոնց հետ ադրենալինի կապումը բերում է այդ անթոների լայնացման, և սրտամկանի արյունամատակարարման մեծացման։

Ադրենալինը, կապվելով ծայրամասային զարկերակների α1-ադրենընկալիչների հետ, բերում է անոթասեղման և ծայրամսային անոթային դիմադրության բարձրացման, իսկ սրտում տեղակայված β1-ընկալիչների միջոցով մեծացնում է սրտի արտամղման ծավալը։ Ծայրամսային արյունամատակարարման թուլացման նպատակը սրտի և ուղեղի ադեկվատ արյունամատակարարման ապահովումն է։ Այսպիսով ադրենալինը լավացնում է մակրոշրջանառությունը մազանոթային պուլի արյան հաշվին։

Պատմություն 
Առաջին անգամ մակերիկամներից ադրենալինի մզվածքը ստացել է լեհ ֆիզիոլոգ Նապոլեոն Ցիբուլսկին 1895 թվականին։ Մզվածքը, որը գիտնականը անվանում էր nadnerczyna, պարունակում էր ադրենալին և այլ կատեխոլամիններ։ Ամերիկացի ակնաբույժ Վիլյամ Բեյթսը 1986 թվականին հայտաբերել է ադրենալինի օգտագործման արդյունավետությունը ակնային վիրաբուժության մեջ։ Ճապոնացի քիմիկոս Ջոկիչի Տակամինեն և իր ընթերակա Կեիզո Ուենական 1900 թվականին իրարից անկախ հայտնաբերեցին ադրենալինը, իսկ 1901 թվականին Ջոկիչի Տակամինեն ոչխարների և ցլերի մակերիկամներից անջատեց մաքուր ադրենալին։ Առաջին անգամ 1904 թվականին լաբորատոր պայմաններում ադրենալինը իրարից անկախ սինթեզել են Ֆրիդրիխ Ստոլցը և Հների Դրիսդալ Դակինը 1904 թվականին։

Վաճառքային անուններ 
Հաճախ հանդիպող վաճառքային անուններն են՝ Asthmanefrin, Micronefrin, Nephron, VapoNefrin և Primatene Mist.

Դեղաձևեր և դեղաչափեր 
Էպինեֆրինը հասանելի է ինքնաներարկիչների ձևով։

Բրոնխիալ ասթմայի գրոհի կանխարգելման համար ԱՄՆ-ում առկա ԵՆ էպինեֆրինի հատուկ դեղաչափով ինհալյատորներ։ Այն թողարկվել է 1963 թվականին Armstrong Pharmaceuticals-ի կողմից։

Ադրենալինի հաճախ օգտագործվող լուծույթներում ադրենալինի կոնցենտրացիան 2.25 % միավոր զանգված/ծավալում է, որը պարունակում է 22,5 մգ ադրենալին 1մլ-ում։ Աերոզոլերում նրա կոնցենտրացիան 1 %։

 Չափահասներ-2.25 % մոլյարությամբ ադրենալիլի լուծույթից վերցված 0.5-0.75 մլ հեղուկ լուծված 2 մլ NaCl-ի իզոտոնիկ լուծույթում։
 Երեխաներ-2.25 % մոլյարությամբ ադրենալինի լուծույթից վերցված 0.25–0.75 մլ հեղուկ լուծված 2 մլ NaCl-ի իզոտոնիկ լուծույթում։

Տես նաև 

 Ադրենալին

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Ամիններ
Թերապիա
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Դեղեր
Շտապ օգնություն
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ