Ռուսական բարոկկո

Ռուսական բարոկկո (), բարոկկո ոճի մի տարատեսակ, Ռուսական կայսրության և Ռուսական թագավորության մշակույթի և արվեստի զարգացման մի փուլ, որը ժամանակագրականորեն ընդգրկում է 1680-ականներից մինչև XVIII դարի երրորդ քառորդը ընկած ժամանակաշրջանը և առավելապես կապվում է Պետրոսր I- ի Եվրոպա ճանապարհորդություններց հետո սկսած բարեփոխումների հետ։

Անցումային շրջանը՝ օրինաչափությունից մինչև ամբողջական բարոկկո,  ընթացել է սկսելով Հին ռուսական ճարտարապետության շատ կառուցվածքային տարրերի պահպանումով, որոնք մշակվել են Ռեչ Պոսպոլիտյան բարոկկոյի ազդեցության տակ (Նարիշկինյան), այդ ավանդույթի հետ կապի լիակատար հերքումով (Գոլիցինյան), Պետրոս I- ի նոր մայրաքաղաք կառուցելու համար հրավիրված ճարտարապետների արևմտաեվրոպական ոճի ներդրմամբ (Պետրոսյան), Պետրոսյան և Մոսկովյան բարոկկոյի և հյուսիսային իտալական բարոկկոյի հիբրիդի ներդրումով (Ելիզավետյան, առավել լիարժեքորեն մարմնավորված են Ֆ․ Բ․ Ռաստրելլիի վեհաշուք շենքերում)։

Դասակարգում 
Ռուսաստանում բարոկկո ոճի ճարտրարպետությունն ունեցել է երեք փուլ․
 Նախաբարոկկո կամ Մոսկովյան բարոկկո (Նարիշկինի ոճը և հարակից ուղղություններ)․ 1680-ական թվականներից մինչև 1720-ական թվականներ, պրովինցիաներում մինչև XVIII դարի վերջ
 Պետրոսյան բարոկկո. 1700-ական թվականներից 1730-ական թվականներ 
 Ելիզավետայան բարոկկո․ XVIII դարի երկրորդ և երրորդ քառորդները, պրովինցիաներում մինչև XIX դարի սկիզբը։

Նախա-բարոկկո (Նարիշկինի ոճ) 
Նախաբարոկկո, Ռուսաստանում արվեստի հատուկ ոճական միտման պայմանական անվանում, որը տարածվել է XVII դարի վերջից մինչև XVIII դարի սկիզբը։ Առավել հստակ դրսևորվում է Մոսկովյան եկեղեցիների և մոսկովյան ծայրամասային կալվածքների բոյարներից՝ Նարիշկինների (Պետրոս I-ի մայրական տոհմ) կալվածքների ճարտարապետության մեջ, որտեղից էլ ստացել է Նարիշկինյան բարոկկո, իսկ հետագայում՝ Մոսկովյան բարոկկո անվանումը (տեղայնացման հետ կապված)։ Նարիշկինյան բարոկկոն XVII դարի Մոսկվիայի ճարտարապետության ոճական տարրերի, Արևմտյան Եվրոպայի հյուսիսային բարոկկոյի տարրերի, ուշ մաներականության տարրերի խառնուրդ է՝ ըստ արվեստագետ Բորիս Վիպպերի։

Բոյար Լև Նարիշկինը (1664-1705) դիվանագետ էր, նաև Դեսպանական պրիկազի () ղեկավար։ Զարմանալի չէ, որ նա հանդիպեց արևմտաեվրոպական բարոկկոյի դրսևորումներին և նպաստեց դրա տարրերի փոխառությանը՝ կալվածքների եկեղեցիների կառուցման գործում։ Մեծության տարբեր չափերի խաղը, դեկորում սյուների օգտագործումն այս ճարտարապետությունը մոտեցնում է բարոկկոյին, բայց իր տրամաբանությամբ այն ծայրահեղ հեռու է տանող և կրող մասերի, ինչպես նաև եվրոպական բարոկկոյի դասական օրդերների օգտագործման տրամաբանությունից։

Զանգվածային քարե աշխարհիկ շինարարության բացակայության հետևանքով Նարիշկինի բարոկկոյի դրսևորումները հիմնականում դրսևորվել են եկեղեցական ճարտարապետության մեջ։ «Նարիշկինի ոճի» տաճարները հիմնականում կառուցվել են «ութանկյունը քառանկյան վրա» (,) ձևով, ընդ որում, կողային ութանկյունները կարող էին լինել մի քանիսը։ Այս ոճական ուղղության նշանակալի օրինակներն են.

 Միջնորդության եկեղեցին Ֆիլիում, այժմ՝ Մոսկվայի տարածքում 
 Վերափոխման եկեղեցին Մոսկվայի Պոկրովկա փողոցում (ոչնչացվել է բոլշևիկների կողմից) 
 Սբ. Բորիս և Գլեբ եկեղեցին, այժմ Մոսկվայի Զյուզինո գյուղում
 Ամենափրկիչ եկեղեցին Մոսկվայի մարզի Ուբորի գյուղում 
 Երրորդություն եկեղեցին Տրինիտի-Լիկովե գյուղում, այժմ՝ Մոսկվայում 
 Հիշատակի եկեղեցին Մոսկվայում, Շերեմետևի պալատի բակում
 Աստվածհայտնության վանքի տաճարը Մոսկվայում

Նարիշկինի ոճով նույնիսկ ամբողջ համալիրներ են կառուցվել։ Լև Նարիշկինը և նրա ընտանիքը մեծ ներդրում են ունեցել հին վանքերի ձևավորման գործում։ Մոսկվայի Նովոդեվիչի, Դոնսկկոյի և Վիսոկոպետրովսկի վանքերի լավ պահպանված համալիրները և Ռյազանի մերձակայքում գտնվող Սոլոտչինսկի վանքը հանդիսանում են վաղ բարոկկո ժամանակաշրջանի հազվագյուտ հուշարձաններ՝ ամբողջականության և ճոխության առումով։

XVII դարի վերջին կային նաև բարոկկո ինտերիերի առաջին փոխզիջումային նմուշները ռուս դիվանագետ Ա․ Ս․ Մատվեևի (1625-1682) և արքայադուստր Սոֆիայի ֆավորիտ՝ Վ․ Վ․ Գոլիցինի պալատներում։ Հայտնի վերականգնող Պետրո Դմիտրովիչ Բարանովսկին մասնակցել է Մոսկվայում Գոլիցինի պալատների վերականգնմանը։ Բայց վերականգնված պալատները քանդվել են 1931 թվականին։ Նարիշկինի բարոկկոյի շրջանի աշխարհիկ շինություններից ամենահայտնիներն են Սիմոնովի վանքի սեղանատունը (1680-1683 թվականներ, ճարտարապետներ՝ Պ. Պետրով և Ի․ Ստարցև), Վիսոկոպետրովսկի վանքի «Նարիշկինի պալատները» (1680-ականներ), Սուխարևյան աշտարակը (1695-1701, քանդված բոլշևիկների կողմից), Երրորդություն-Սերգիյան մայրավանքի սեղանատունը (1688-1696 թվականներ)։

Ավելի վաղ Մոսկվա էին բերվել Եվրոպական բարոկկոյի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի նմուշներ․ Գերմանիայի և Հոլանդիայի պատմական շրջանների ոսկերիչների արծաթե և ոսկե բաժակներ, կահույք, հայելիներ, ժամացույցներ, գոբելեններ և այլն։

XVII դարի վերջից մինչև XVIII դարի սկիզբը, Նարիշկինի ոճից առանձնացավ «Գոլիցինյան բարոկկոն» և «Ստրոգոնովյան բարոկկոն» (Գրիգորի Դմիտրիևիչ Ստրոգոնով (1656-1715) )։ «Ստրոգոնովյան ոճով» հուշարձանները ավելի շատ հակված են հին ռուսական արվեստի ձևերին։ Դրանում բարոկկոյին բնորոշ գծերը զուգորդվում են ավանդական հինգ գմբեթի հետ։ Փոքր եկեղեցիները, ինչպես նաև հսկայական քաղաքային և վանքային տաճարները կառուցված են հինգ գմբեթով՝ Վերափոխման Մայր տաճարը Աստրախանում (1698-1717, Տ. Մյակիշև), Վերափոխման մայր տաճարը Ռյազանում (օծվել 1699), Դոնսկոյ վանքի Մեծ տաճարը մայրաքաղաքում (1689-1696) և այլք։

«Ստրոգոնովյան բարոկկոյի» և դրա այլ անալոգների բնորոշ օրինակներ.

 Մոսկվայի Սուրբ Նիկոլաս Մեծ խաչ եկեղեցին (1680-ականներ, ավերված բոլշևիկների կողմից ) 
 Վալդենսկու վանքի տաճար, Սոլվիչեգոդսկում (օծվել է 1689-1693 թվականներին) 
 Կազանսկի եկեղեցի, Ուստյուժնա (1694 թվական) 
 Մոսկվայի Տոպարիովո գյուղի Սուրբ Միքայել  հրեշտակապետաց եկեղեցին (1696 թվական) 
 Հարության եկեղեցի Մոսկվայի Կադաշ գյուղում (1697 թվական) 
 Աստվածածին եկեղեցու, Նիժնի Նովգորոդում (1697-1719 թվականներ) 
 Սմոլենսկի եկեղեցի, Նիժնի Նովգորոդ (1689-1697 թվականներ) 
 Ռիզայի դիրքի եկեղեցին Մոսկվայի Դոնսկայա փողոցում (1717)։

Մոսկվայում և մերձակա վայրերում հազվադեպ են գոլիցինյան բարոկկոյի ոճով տեսարժան վայրերը։ Դեռ ավելին, այնտեղ ավելի շատ նկատվում է  բարոկկոյի արևմտաեվրոպական ազդեցությունը։ Այս ոճի տաճարներն ավելի հաճախ յարուսային բազմաշերտ ռոտոնդաներով են։

 Սուրբ Աղոթելոց եկեղեցին (Դուբրովիցի), Պոդոլսկի մոտ (1690-1704 թվականներ)
 Սուրբ Աղոթելոց եկեղեցին Մոսկվայի Պերովո քաղաքում (1699-1705 թվականներ)

Ստեղծվել են նաև ավանդական կոմպոզիցիոն միագմբեթ տաճարներ, ինչպես, օրինակ, Մոսկվայում Բարաշիի եկեղեցին (1688-1701), Միկոլա-Վենյովսկու վանքի տաճարը (1696-1701), Կազանում Կրեմլի պալատական եկեղեցին (XVII-XVIII դարերի միջև) և այլն։

1680-ական թվականներից ի վեր փոխվել է նաև տաճարային ինտերիերը։ Սրբապատկերների ռուս - բյուզանդական կանոնը փոխարինվեց կրոնական պատկերների ավելի ազատ մեկնաբանությամբ։ Նոր՝ բազմաշերտ, զարդարված փայտե փորագրություններով և ոսկեզօծված բարոկկո շինություններն աստիճանաբար սկսեցին փոխարինել ծանրաքաշ և կոպիտ «գլանային» սբապատկերներով պատկերապատման համալիրներին ( / ), որոնք հատուկ էին XV-XVII դարերին։ Ոչ միայն ցարական վարպետները, այլև Ուկրաինայի, Բելառուսի և Արևմտյան Եվրոպայի լավագույն նկարիչները աշխատում էին ժամանակակից Ռուսաստանի տաճարների ինտերիերի վրա։ Այդ ժամանակվանից ի վեր պահպանվել է վաղ բարոկկոյական «բարձր»՝ 7 յարուսանի պատկերապատումը (դրանցից լավագույնը Սոլվիչեգոդսկի Վվեդենսկի տաճարում է (1693), Մոսկվայի Դոնի վանքի Մեծ Մայր տաճարում (1696), Պսկովի Սուրբ Երրորդություն տաճարում (1699), Ռյազանի Վերափոխման տաճարում (1702, որն աամենամեծն է Ռուսաստանում )) և նույնիսկ 9 յարուսանի պատկերապատումը (մոսկովյան եկեղեցիներից Օստանկինոյի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին (1692 թ., միակը իր տեսակի մեջ) և Ֆիլիի բարեխոսության եկեղեցին (1693)), որոնցից մի քանիսը գրեթե 30 մետր բարձրություն ունեն։ Դրանց սրբապատկերները նկարված են «գերանային» ավանդույթից շատ տարբեր ոճերով, որոնք վերջնականապես մոռացվեցին XVIII դարի առաջին եռամսյակում։

Նարիշկինյան («Մոսկովյան») բարոկկոյի ավանդույթները շարունակվեցին Մոսկվայում մինչև 1720-ական թվականները, բայց որոշ պրովինցիաների տաճարներում այս ոճով կառուցվել են գրեթե մինչև XVIII դարի ավարտը։ Ուկրաինայում «ութանկյունը քառանկյան վրա» ոճով  միակ «մաքուր» հուշարձանը Մոլչանսկու վանքի տաճարն է (Պուտիվիլ, XVII-XVIII դարերի սահմանին), որը պսակված է ոչ միայն մեկ, այլև երեք ութանկյուններով։ Որոշ այլ շինություններ, ինչպիսիք են Խարկովի Բարեխոսության տաճարը (1689) և Սումիի Սուրբ հարության եկեղեցին (1702) կառուցված են «Նարիշկինի» և կազակական բարոկկոյի ուղղությունների խառը ոճով։

Պետրոսյան բարոկկոյի հայտնվելը և ազդեցությունը 
Վաղ ռուսական բարոկկոյի հայտնվելը Պետրոս I - ի դիվանագիտական ճանապարհորդության ազդեցության արդյունքն էր՝ գերմանական տարածքներով Հոլանդիա և վերադարձի ճանապարհին Վիեննայում՝ Արևմտյան Եվրոպայում բարոկկոյի հանրահայտ կենտրոնում կանգառ կատարելու շնորհիվ։ Թեև Պետրոս I- ը երբեք չի եղել Իտալիայում։

Շուտով Մոսկվայում հայտնվեցին երկու փոխզիջումային շենքեր, որոնք չափազանց նման էին եվրոպական բարոկկոյին․ Սուրբ Միքայել և Գաբրիել եկեղեցին կամ «Մենշիկովյան աշտարակը» (ճարտարապետ՝ Ի․ Զարուդնի, 1701-1707 թթ․) և Լեֆորտովյան պալատը, որը կառուցվել է 1697-1699 թվականներին՝ Պետրոս առաջինի նշանավոր դաշնակցի՝ Ֆ․ Յա․ Լեֆորտի համար (ճարտարապետներ՝ Դմիտրի Ակսամիտովը շենքի հին մասը  և  Ֆրանչեսկո Ֆոնտանան (Ջովաննի Մարիո Ֆոնտանան) նոր մասը, երկհարկանի պատկերասրահներով և մուտքի դարպասով հաղթակամարի տեսքով)։

Լեֆորտովոյի պալատը դարձավ Մոսկվայում աշխարհիկ շենքի առաջին հոյակապ օրինակը՝ եվրոպական օրինակով օրդերային համակարգի տրամաբանական կիրառմամբ։

Պետրոսյան բարոկկոն բավականաչափ տարածված էր Մոսկվայում։ Այս ոճով կառուցված տաճարներից մինչ օրս պահպանվածներից են՝ Մոսկվայում Յակիմանկայի Սուրբ Հովհաննես Զորավարի եկեղեցին (1704-1713, ճարտարապետ՝ Ի. Զարուդնի), Զաիկոնոսպասյան վանքի տաճար (1710-ականներ), Բասմանի փողոցում գտնվող Պետրոս և Պողոս եկեղեցիները (1705-1723) և այլն։

Մայրաքաղաքը նահապետական Մոսկվայից Սանկտ Պետերբուրգ տեղափոխելը և արագորեն նոր քաղաք ունենալու ցանկությունը եվրոպական տարբեր երկրներից, հիմնականում հյուսիսից, մեծաթիվ ճարտարապետներ հրավիրելու պատճառ հանդիսացավ նոր մայրաքաղաք կառուցելու համար։ Սանկտ Պետերբուրգի շինարարության առաջին փուլում մեծ ազդեցություն ունեցան Դանիայի, Գերմանիայի և Հոլանդիայի զուսպ բարոկկոն։ Սա հանգեցրեց մայրաքաղաքի վաղ բարոկկո ճարտարապետության գունային և ոճական խառնուրդին։ Այս ժամանակահատվածում այստեղ աշխատել են.

 Դոմենիկո Տրեզինի (1670-1734), ճարտարապետ Դանիայից, ծագմամբ շվեյցարացի 
 Ստեֆան վան Զվիտեն՝ Հոլանդիայից 
 Ջովաննի Մարիո Ֆոնտանան՝ Իտալիայից (1670-1712) 
 Ֆրանսուա դե Վալը՝ Ֆլանդրիայից 
 Յոհան Գոտֆրիդ Շեդելը՝ Գերմանիայից (1680-1752) 
 Յոհան Ֆրիդրիխ Բրաունշտեյնը՝ Գերմանիայից 
 Նիկոլա-Ֆրիդրիխ Գերբել 
 Յոհան Յակոբ Շումախերը (1701-1767)՝ Գերմանիայից և այլն։

Սանկտ Պետերբուրգում Պետրոսյան բարոկկոն տարածված էր  1730-ական թվականներից մինչև 1740-ական թվականները։ Այս տարածքի տեսարժան վայրերը բազմաթիվ եկեղեցիներ են (Պետրոս և Պողոս տաճարը (1712-1733 թվականներ, Դ. Տրեզինի), Սամպսիոնիևյան տաճարը (1728-1741, Դ. Տրեզինի), Պանտելեյմոնյան եկեղեցին (1734-1739, Յո. Շումախեր և Ի. Կորոբով), Սիմոն և Աննա եկեղեցին (1731-1734, Մ. Զեմցով) և այլն) և բազմաթիվ աշխարհիկ, մասնավորապես պալատական շենքեր (Ամառային պալատ, 1710-1714, Դ. Տրեզինի), Տասներկու քոլեջ (1722-1742, Դ. Տրեզինի), Կունստկամերա (1718-1734, ճարտարապետներ՝ Գ. Մատարնովը և ուրիշներ) և այլն)։

Քաղաքի բարոկկո ոճի սկզբնական զարգացման մեջ ամենամեծ ներդրումը կատարեց Դոմենիկո Տրեզինին, որը, ի թիվս այլ տաճարների և աշխարհիկ շինությունների, կառուցեց քաղաքի գլխավոր տաճարը՝ Պետրոս և Պողոս տաճարը կամ Պետրոպավլովյան տաճարը քաղաքի Պետրոպավլովյան բերդում։ Նաև նշանակալի վարպետներ էին Անդրեաս Շլուտերը (որը վաղ մահացավ Սանկտ Պետերբուրգում և որևէ էական ազդեցություն չունեցավ իրավիճակի վրա) և Նիկոլոլո Միկետին՝ Հռոմից։ Վերջինս աշխատել է ընդամենը 5 տարի` որպես ճարտարապետ և այգեպան։

Ճարտարապետների հետ միասին, վաղ ռուսական բարոկկոյի ստեղծմանը մասնակցել են օտարերկրյա այգեպաններ  Յան Ռուզենը, Denis Brockett և այլք։ Դոմենիկո Տրեզինին աշխատել է որպես քաղաքաշինարար, գործադիր ճարտարապետ և այգեպան՝ որոշակի ունիվերսալ մոտեցում ցուցաբերելով։ Դարի լավագույն լանդշաֆտային ճարտարապետը եղել է լեգենդար Անդրե Լե Նոտրեի աշակերտ Լեբլոն Ժան Բատիստտ։

Պետրոսյան բարոկկոյի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ այն երբեք չի դարձել համազգային, ի տարբերություն Նարիշկինի և Էլիզաբեթյանի բազմաթիվ ուղղությունների։ Այս ոճի տեսարժան վայրերը մարզում շատ հազվադեպ են։ Դրանցից ամենակարևոր եկեղեցիներն են Պետրոս և Պողոս եկեղեցին Յարոսլավլում (օծվել է 1742 թ.), Ալեքսանդր Նևսկին Վոլոգդայում (1714-1725), Նիկողայոս Զմյուռնացունը Տրոյեկուրովոյում (այժմ՝ Մոսկվա, 1699-1704), Նիկողայոս Զմյուռնացունը Պոլտևոյում (օծվել է 1707 թ.), Կույսի ծննդյանը Մարֆինոյում (1701-1707), վերջին երեքը տեղադրվել են Պետրոս I- ի համախոհների կալվածքներում։

Օրանիենբաում։ Մենշիկովի կալվածք 
Ռուսաստանում բարոկկոյի զարգացման սկզբնական փուլում արդեն կային մի քանի նշանավոր կալվածքներ, որոնցից էին ոճի լավագույն նվաճումներից Ստրելնայի (թագավորի նստավայրը, որը մնաց անավարտ), Պետերհոֆի (պալատական և պարկի համալիր) կալվածքները, Մենշիկովի պալատը։ Վերջինս այս փուլում առավել կատարյալ էր (չնայած անավարտ արևելյան թևերին) և պատահականորեն դարձավ լավագույն պահպանվածը 18-րդ դարի առաջին կեսի շենքերից։ Մենշիկովն իր պալատն անվանել է Օրանիենբաում, որը գերմաներից թարգմանաբար նշանակում է նարնջի ծառ։ Այն կառուցվել է Կրոնշտադտ կղզու դիմացի ափամերձ լանջերին, Սանկտ Պետերբուրգից 40 կմ հեռավորության վրա գտնվող Լոմոնոսով քաղաքում և ուներ ճարտարապետական համալիր կոչվելու բոլոր տվյալները։ Պալատի հիմնական ֆասադն ուղղված է դեպի ծովը և բացվում է մի փոքրիկ պալատ, կլորավուն պատկերասրահներով, որոնք ավարտվում են հոյակապ տաղավարներով։ Հռոմի մոտակայքում գտնվող Վիլլա Դորիա Պամֆիլին հավանաբար ծառայել է որպես մոդել, որի նախագիծը կազմված է եղել նույն մասերից։ Ի տարբերություն նրա, Օրանիենբաում կառուցվել են նախագծի բոլոր մասերը և լրացվել են բարոկկո այգիներով, քանդակներով և շատրվաններով։

Բարոկկո համալիրի ստորին պարտեզում հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են շատրվանների մնացորդները և այգու նախնական ձևավորումը։ Հետագայում նախատեսվում է վերականգնել դրանք։

Ռաստրելիական շրջան։ Հայր ու որդի 

Ռուսական բարոկկոյի զարգացման մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցրել հայր և որդի Ռաստրելիները՝ բազմակողմանի տաղանդներով օժտված Կառլո Բարտոլոմեո Ռաստրելին ( ճարտարապետ, ճարտարագետ, այգեպան, ինտերիերի դիզայներ, առավելապես հայտնի որպես քանդակագործ) և Բարտոլոմեոն՝ հանճարեղ ճարտարապետ, որի անվան հետ է կապվում Ռուսաստանում առաջադեմ բարոկկոյի հայտնվելը։

Կառլո Ռաստրելին զգալի ներդրում է ունեցել Ռուսաստանի բարոկկո քանդակագործության մեջ` ինչպես սրբատաշ, այնպես էլ մոնումենտալ։ Նա կայսրության արվեստում առաջին հեծյալ հուշարձանի հեղինակն է։

Ռուսաստանի դեսպաններ 

Տարբեր բնագավառներում իրենց մասնագետներն ունենալու անհրաժեշտությունը և եվրոպական հայտնի երկրների զարգացման մակարդակին արագորեն հասնելու ցանկությունը հուշեցին, որ Պետրոս I- ը Ռուսաստանից երիտասարդներին Եվրոպա ուղարկի կրթություն ստանալու։ Եվրոպական բարոկկոյի ոճը արտերկրում ուսումնասիրած ռուս ապագա ճարտարապետներից էին․

 Յա․ Միչուրին (1703? - 1763) 
 Պյոտր Միխայլովիչ Երոպկին (1698 - 1740) 
 Յա․ Կորոբով (1700-1747) և այլն։

Հոլանդիայում բարոկկո ոճով պարտեզի պլանավորում ու ոճավորում սովորել են․

 Ֆիլիպ Պերմյակովը 
 Իվան Ալաբինը 
 Դանիլո Օվսյաննիկովը 
 Յերմոլայ Կրացևը

Արտասահմանում տեխնիկական և փորձարարական հմտություններ սովորողներից են եղել նաև Լոմոնոսովը (գրականության մեջ ռուսական բարոկկոյի ներկայացուցիչ), և Դմիտրի Իվանովիչ Վինոգրադովը՝ ճենապակու գյուտարարը և այդ ոլորտում զարգացած բարոկկոյի ներկայացուցիչը։

Ճարտարապետության երեք վարպետ 

Ռուսական բարոկկոյի երեք հիանալի ճարտարապետներ բարոկկոյի ոճում իրենց հաստատուն դիրքերն ունեն․

 Սավվա Չևակինսկի (1713  -  1774 - 1780 թվականների միջև) 
 Բարդուղիմեոս Ռաստրելլի (1700-1771) 
 Իշխան Դմիտրի Ուխտոմսկի (1719-1774)։

Ս․ Չևակինսկիի հետ Ռաստրելին ինքնակամ մտավ ստեղծագործական մրցակցության մեջ։ Եվ կայսրուհի Եղիսաբեթի պատվերով Չևակինսկուն շինարարությունից հեռացնելուց հետո նրա նախագծերն ավարտին հասցրեց Ռաստրելին (Մեծ Ցարսկոե Սելոյի պալատը, Էրմիտաժի տաղավարները, Այրը և այլն)։ Սավվայի ամենամեծ աշխատանքը Սանկտ Պետերբուրգի լավ պահպանված Սուրբ Նիկոլաս ծովային տաճարն է (1753-1762, զանգակատունը՝ 1756-1758)։

Մի փոքր այլ է ռուսական բարոկկոյի լավագույն ճարտարապետներից երրորդի՝ իշխան Դմիտրի Ուխտոմսկու գործունեությունը։ Արքայական արքունիքը մենաշնորհել էր բարոկկոյական արվեստը, ուստի ոճի հիմնական շինությունները, որպես կանոն, հայտնվեցին միայն կայսրության երկու մայրաքաղաքներում՝ Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում (և վերջինիս արվարձաններում՝ Ստրելնի, Պետերգոֆ, Կրոնշտադտ, Օրանիենբաում, Ցարսկոյե Սելո)։

Դմիտրո Ուխտոմսկին (մահացել է 1774 թվականին) իր գործունեությունը ծավալել է միայն Մոսկվայում։ Տաղանդաշատ այս մարդը թողել է մի քանի նշանակալի նախագծեր, որոնցից լավագույններից են Մոսկվայում գտնվող Սիմոնովի և Դանիլովի վանքերի միջև հիվանդանոցային և հաշմանդամների տների կառուցելու նախագծերը։ Այն ժամանակ Մոսկվայում ֆինանսական միջոցների պակասը և բարոկկո շինարարության ծայրահեղ փոքր ծավալները թույլ չէին տալիս իրականացնել այնպիսի փայլուն նախագծեր, որի անալոգները կառուցվել են արվեստի հայտնի կենտրոններ Փարիզում և Պրահայում։ Ճարտարապետական հզոր տաղանդի ապացույց է Դ. Ուխտոմսկու Սուրբ Երրորդություն Սերգիյան վանքի զանգակատունը, որը դարձավ ամբողջ համալիրի ամենաճանաչվածը։

Ռուսական բարոկկո կալվածքներ 

Ստեղծվեցին բարոկկո ոճի առաջին նշանակալի կալվածքները։ Նրանց մեծ մասը կենտրոնացած էր մայրաքաղաքների մոտ՝ Գոստիլիցի, Օրանիենբաում, Սանկտ Պետերբուրգի մերձակայքում գտնվող Ելիզավետինո կալվածքները, Մոսկվայի մերձակայքում գտնվող Կուսկովո, Յասենևո, Գլինկա կալվածքները։

Բարոկկո ազնվական կալվածքներ կառուցվել են նաև հենց Սանկտ Պետերբուրգում՝ Ա․ Վ․ Կիկինի, Ա․ Դ․ Մենշիկովի, Կ․ Գ․ Ռազումովսկու, Մ․ Ի․ Վորոնցովի, Իվան Իվանովիչ Շուվալովի, Պ․ Բ․ Շերեմետևի Ֆոնտանկայի պալատները, ինչպես նաև գիտնական Մ․ Վ․ Լոմոնոսովի պալատը, որը ոչնչացված է։

Բայց երբեմն դրանք կառուցվում էին հեռավոր վայրերում (Սմոլենսկի մոտակայքում գտնվող Խմելիտա կալվածքը)։

Ռուսական բարոկկոն ռոկոկոյի համադրությամբ 
Ռուսական բարոկկոն տարածվեց երկրի արվեստի հիմնական ոլորտները՝ թողնելով երկրորդական տեղը թողնելով ռոկոկո ոճը։ Սովորաբար կայսրությունում ռոկոկոյի ներկայացուցիչները օտարերկրացիներ էին․
 Լուի Կարավակ՝ ֆրանսիացի գեղանկարիչ
 Պիետրո Ռոտարի՝ իտալացի դիմանկարիչ 
 Ստեֆանո Տորելի՝ իտալացի դիմանկարիչ 
 Լուի Տոկկե՝ ֆրանսիացի դիմանկարիչ 
 Լուկաս Քոնրադ Պֆանդզելտ՝ գերմանացի գեղանկարիչ

Ռուսական ռոկոկոյի առաջատար վարպետը իտալացի ճարտարապետ և ինտերիերի դիզայներ Անտոնիո Ռինալդին էր։ Նրբաճաշակ Ռինալդին նաև շինուազրի ոճով ճանաչված վարպետ էր (Չինական գյուղ և Չինական թատրոն (Ցարսկոյե Սելո), Չինական պալատը, Սահելու բլուրը () Օրանիենբաումում՝ Սանկտ պետերբուրգի արվարձանում)։ Ճարտարապետ Պիետրո Անտոնիո Տրեզինիի գործը նույնպես վերաճել է ռոկոկոյի ոճին։ Բացի Ռինալդիից, նրանք բոլորը կարճ ժամանակ աշխատել են Ռուսաստանում և էական ազդեցություն չեն ունեցել երկրում գեղարվեստական ոճի զարգացման վրա։ Ռուսական գեղանկարչության մեջ ռոկոկոյի ոճին հետևեել են Անտոն Լոսենկոն, Ալեքսեյ Պետրովիչ Անտրոպովը, Բ. Սուխոդոլսկին։

Ռուս բարոկկո նկարիչների պատմագրագիր 

Ռուսական բարոկկոյի պատմության մասին գրել է Յակոբ Շտելինը (1709-1785)։ 1735 թվականին նրան Գերմանիայից Սանկտ Պետերբուրգի Գիտությունների ակադեմիա ծառայելու հրավիրել էր Ակադեմիայի նախագահ Յոհան Ալբրեխտ Կորֆը։ Նա հետևում էր Ռուսաստանի կայսրության արվեստում տիրող իրավիճակին և արձանագրում բարոկկոյի դարաշրջանի շատ նկարիչների կենսագրական տվյալներ և նկարագրություններ։

Բարոկկոյի արձագանքը դասականության մեջ 

Եկատերինա Երկրորդը, որը գահ բարձրացրեց 1762 թվակաnին, արեց հնարավոր ամեն ինչ` բռնի ուժով դուրս մղելու բարոկկոն և այն փոխարինելու ժամանակակից դասականությամբ։ Եկատերինայի համար բարոկկոն կապված էր Ելիզավետա Պետրովնայի թագավորության հետ, որի հետ հարաբերությունները համարյա թշնամական էին։ Նոր ոճի նմուշները ներկրվեցին Եվրոպայից, օտարերկրացի ճարտարապետներ (Վալեն Դելամոտ, Չարլզ Կամերոն, Ջ․ Կվարենգի) հրավիրելով, և ռուսական ճարտարապետներին Եվրոպա՝ պրակտիկայի (Վասիլի Իվանովիչ Բազենով, Իվան Եգորովիչ Ստարով, Ֆյոդոր Իվանովիչ Վոլկով (1754-1803) և այլն) ուղարկելով։

Այնուամենայնիվ, Կլասիցիզմի դարաշրջանի որոշ մեծամասշտաբ շենքերում բարոկկոն դեռևս պահպանում էր իր դիրքերը (Սանկտ Պետերբուրգի Արվեստի ակադեմիա, Մոսկվայում Շերեմետևի հյուրատունը, Գատչինայի պալատը, Պելլա պալատների համալիր), չնայած արտաքին տեսքի դասականությանը։  Բարոկկոյի բարդությունն ու վեհությունը բնորոշ են վաղ ռուսական դասականության ճարտարապետների նախագծերին նույնպես (Ի. Ստարովի ազնվական կորպուսի նախագիծը Սանկտ Պետերբուրգի համար, Ուկրաինայում Ռումյանցև-Զադունայսկու համար Վիշենկի կալվածքի պալատի նախագիծը և այլն)։

Պետրոս I- ի օրոք տարածում գտավ ազնվանական պալատների կառուցումը։ Դրանք կառուցվում էին երեք մասից բաղկացած սխեմայի համաձայն՝ պալատ, երկու կողմից միջանցիկ պատկերասրահներով և վերջավորությունը տաղավարներով կամ շինություններով։ Այս սխեմայի համաձայն պլանավորված էին Դալնիե Դուբկի բարոկկո պալատը և Ստրելնայի պալատը։ Այս սխեման օգտագործվել է  Օստաֆևոյի, Սուխանովոյի, Վալուևոյի կալվածքներում պալատների կառուցման համար, նույնիսկ  կայսրուհի Եկատերինա II- ի հունական պլանի մաս կազմած Պելլա պալատի կառուցման համար, որտեղ բարոկկո զարդարանքերը փոխարինվեցին կլասիցիզմին բնորոշ զարդարանքներով։ Եռամաս միջանցիկ պատկերասրահներով կոմպոզիցիան մինչ օրս պահպանվում է միայն Վալուևոյի կալվածքում։

Շքեղ, կառնավալային բարոկկո ոճը պահպանվել է թատերական և դեկորատիվ արվեստում։

Մարզային բարոկկո (Տոտմա, Սիբիր) 
Մայրաքաղաքներից տեղահանված ռուսական բարոկկոն չէր հրաժարվում կայսրության նահանգներում իր դիրքերից՝ երկար ժամանակ որոշելով կրոնական շենքերի և նրանց ինտերիերի ձևերն ու դեկորը (եկեղեցիները Վելիկի Ուստյուգում, Մոսկվայի մերձակայքում գտնվող կալվածքները)։ Հայտնի են XVII դարի վերջից մինչև XVIII դարերի վերջին բարոկկո ոճի տարբեր դպրոցների բազմաթիվ հուշարձաններ պրովինցիաներում (Կազանի Պետոս Պողոս տաճարը (1723-1726), Նիժնի Նովգորոդի Ստրոգոնովյան Սուրբ Աստվածածնի տաճարը (1697-1703))։

Չափազանց հետաքրքիր էր Տոտմա քաղաքի ճարտարապետական դպրոցը, որտեղ նրանք մշակեցին եկեղեցական շենքերի հատուկ ձևեր՝ ըստ Վ․ Ռաստրելիի կամ Դ. Ուխտոմսկիի ոճի։ Այս եկեղեցիների հիմնադիրները նորագույն հարուստ առևտրականներն էին, ովքեր մեծ գումարներ էին վաստակում Սիբիրում և Ամերիկայում մորթեղենի առևտրով և դրանք ներդնում էին եկեղեցիների կառուցման գործում (Պանովների, Խոլոդիլովների, Չերպանովների ընտանիքներ և այլն)։ Այս ոչ սովորական ոճով եկեղեցիներ կառուցվեցին Տոտմայում, Տոմսկում, Սիբիրում, ստեղծելով «Սիբիրյան բարոկկո» անվանումը։

Ռուսաստանում ուկրաինական բարոկկո 
XVII դարի վերջից մինչև XVIII դարի սկիզբը Ռուսաստանում Պետրոսր I- ի բարենորոգումների կապակցությամբ եկեղեցական բարձրագույն պաշտոններում եղել են զգալի թվով եկեղեցական բարձրագույն առաջնորդներ՝ այն ժամանակվա Ուկրաինայի բնիկներից։ Նրանք նաև որոշակի ներդրում ունեցան ժամանակակից Ռուսաստանի ճարտարապետական ճաշակի մեջ։ Շատ շենքերի վրա ազդել է ուկրաինական արվեստը, իսկ ոմանք էլ ուղղակիորեն կառուցված են կազակական (ուկրաինական) բարոկկոյի ոճով։ Ռուսաստանում ուկրաինական արվեստի լավագույն օրինակներից են Տյումենում գտնվող Սուրբ Երրորդության վանական համալիրը և Ստարոչերկասկկայայի Հարության տաճարը։

Բարոկկոյի ակնարկներ 

Նույնիսկ կայսրության օրոք բարոկկոյի և Պետրոս Առաջինի բարեփոխումներին միշտ չէին հավանություն տալիս։ 19-րդ դարում Վ․ Վ․ Ստասովը գրել է.

Նրա կարծիքը կիսելով Զաբելին Ի․ Ե․- ն 18-րդ դարի ռուսական արվեստի մասին խոսելով ասել է, որ այն «արևմտյան մոդելների խղճուկ պատճեն» է։ Թունդ բանավեճերի ժամանակ նույնիսկ ավելի վատ են արտահայտվել։ 150 տարի պահանջվեց ռուսական բարոկկոյին անաչառ տեսանկյունից նայելու համար։ «Արվեստի աշխարհ» գեղարվեստական ասոցիացիայի վարպետները ( Բենուա Ալեքսանդր Մյոլկայովիչ, Լանսերե Եվգեն Եվգենովիչ,  Մստիսլավ Վալերյանովիչ Դոբուժինսկի, Սանկտ Պետերբուրգում ցուցահանդեսների կազմակերպիչներ Ն. Ն. Վրանգել, Սերգեյ Պավլովիչ Դյագիլև և այլն) 20-րդ դարի սկզբի գիտնականների հետ միասին  վերահաստատեցին այդ ժամանակաշրջանի ստեղծագործությունների եզակիությունն ու տաղանդը։ Բարոկկոյի ճարտարապետության նոր փուլում ստեղծվեցին բարոկկո ոճով շենքեր (Պիտերգոֆում Օրիորդաց կորպուսը, այժմ՝ Բենուայի ընտանիքի թանգարանը; շենքերը Սանկտ Պետերբուրգում, Վորոնեժում և այլն)։ Ռուսական բարոկկոն իր նշանակալից տեղը գրավեց նաև 20-րդ դարի արվեստի պատմության մեջ։

Աղբյուրներ 

 «История русского искусства», т 5, 1960
 Виппер Б. Р. Архитектура русского бароко. М.: Наука. — 1978
 Стасов В. В. Искусство 19 века. Архитектура. М. — 1952
 Сборник «Русская архитектура 1-й половины 18 в. Материалы и исследования», под ред. Грабарь И. Э. — М. — 1954
 Иогансен М. В. Михаил Земцов. Л. — 1975
 Памятники архитектуры Ленинграда. Л. — 1969
 Аркин Д. Растрелли. М. — 1954
 Денисов Ю., Петров А. Зодчий Растрелли. Материалы к изучению творчества. П. — 1963
 Сборник «Русское искусство 1-й четверти 18 в. Материалы и исследования» под ред. Алексеевой Т. В. — М.: Наука. — 1974
 Научный каталог «Архитектурная графика России. 1-я половина 18 в. Собрание Эрмитажа», Л, «Искусство», 1984

Տես նաև 

 Ուկրաինական բարոկկո 
 Յակոբ Շտելին 
 Դեղատուն այգի 
 Կլեմենտ Պապի եկեղեցի 
 Ցարսկոյե Սելո (թանգարան-արգելոց) 
 Վարֆոլոմեյ Ռաստրելլի
 Բարտոլոմեո Կարլո Ռաստրելլի
 Վիլլա Դորիա Պամֆիլի (Հռոմ) 
 Կուսկովո 
 Մեքսիկական բարոկկո 
 Ռեչ Պոսպոլիտայի բարոկկո 
 Ֆլամանդական բարոկկո

Ծանոթագրություններ 

Արվեստի պատմություն
Ճարտարապետության պատմություն
Բարոկկո
Ռուսաստանի արվեստ
Ռուսական բարոկկո