Խիուազ Դոսպանովա

Խիուազ Կաիրովնա Դոսպանովա (, ), Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից խորհրդային  ​​օդաչու, շտուրման-հրաձիգ։ Ղազախստանի ժողովրդական հերոս (2004)։

Կենսագրություն  

Խիուազ Դոսպանովան ծնվել է 1922 թվականի մայիսի 15-ին Գուրևի մարզի Գանյուշկինո գյուղում։ Ծագումով մասկար տոհմի բայուլի ցեղից էր։

1940 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Ուրալսկ քաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը և ատեստատի հետ ստացել տեղական ավիաակումբի պահեստային օդաչուի վկայական։ Եղել է գերազանց աշակերտուհի, լավագույն ակտիվիստներից մեկը՝ պիոներ ջոկատավարուհի, դպրոցի կոմերիտական կազմակերպության քարտուղար, 1940 թվականի ամռանը հաջողությամբ ավարտել է և՛ տասներորդ դասարանը, և՛ ավիաակումբը, որից հետո մեկնել է Մոսկվա և դիմել Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ուժերի ակադեմիա։ Մերժումից հետո դիմել է Մոսկվայի առաջին բժշկական ինստիտուտ, նրան ընդունել են առանց քննության։ Մեկ տարի չանցած սկսվել է պատերազմը։

1941 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Խիուազը և իր համակուրսեցի Տատյանա Սումարոկովան գրանցվել են ընդունելության Մարինա Ռասկովայի մոտ, ով զբաղվել է կանանց ավիացիոն գնդերի ձևավորմամբ։ Աղջիկներին ընդունել և գրանցել են շտուրմանների խմբում։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ապագա օդաչուները ժամանել են գնդերի կազմավորման վայր՝ մերձվոլգյան Էնգելս քաղաք։ Այստեղ նրանք արագացված դասընթաց են անցել Էնգելսի ռազմական ավիացիայի օդաչուների դպրոցում։

Խիուազ Դոսպանովան ընդունվել է 588-րդ գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդում՝ որպես շտուրման-հրաձիգ։ Նա մարտական ​​առաջադրանքներ է կատարել Հարավային ճակատում, Հյուսիսային Կովկասում, Անդրկովկասում, Ուկրաինայում և Բելառուսում։ Երկու անգամ խիզախ օդաչուն ծանր վիրավորվել է, բայց կրկին վերադարձել է ծառայության և Բեռլինի մոտ դիմավորել հաղթանակը։

Պատերազմից Խիուազ Դոսպանովան վերադարձել է որպես II խմբի հաշմանդամ՝ երկու ոտքերի կոտրվածքներով, բայց, չնայած դրան, նա ակտիվորեն մասնակցել է հասարակական կյանքին։ Պատերազմի վերջին ամիսներին Դոսպանովան մտածել է բժշկական ինստիտուտ վերադառնալու ծրագրերի մասին, բայց ի վերջո գնացել է այլ` հասարակական գործունեության ճանապարհով։ Արևմտյան Ղազախստանի կուսակցության մարզկոմի առաջին քարտուղար Մինայդար Սալինը ռազմաճակատից նոր վերադարձած կոմունիստ Խիուազ Դոսպանովայի հետ զրույցում նրան առաջարկել է աշխատել կուսակցական քաղաքական աշխատանքում, և նա հաստատվել է որպես կուսակցության մարզկոմի հրահանգիչ։ Մեկ տարի անց Խիուազն ընդունվել է Ալմա-Աթայի բարձրագույն կուսակցական դպրոց։

Խիուազը իր հայրենի Արևմտյան Ղազախստանի կուսակցության շրջկոմի հրահանգչից դարձել է Ղազախստանի Կոմերիտմիության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար։ 1951 թվականին ընտրվել է Ղազախական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր և հենց առաջին նստաշրջանում՝ նախագահության քարտուղար։ Մինչ թոշակի անցնելը Խիուազ Կայրովնան եղել է Ալմա-Աթայի կուսակության քաղկոմի քարտուղարը՝ ակտիվորեն մասնակցելով մայրաքաղաքի կյանքին։

1950-ականների վերջերին առաջնագծում ստացած վերքերի և կոնտուզիաների հետևանքները իրենց զգացնել են տվել։ Խիուազի առողջական վիճակը նկատելիորեն վատացել է։ Չհասնելով նույնիսկ քառասուն տարեկան, 1959 թվականին նա ստիպված անցնել է թոշակի։

Խիուազ Դոսպանովան մահացել է 2008 թվականի մայիսի 20-ին՝ ազդրի կոտրվածք ստանալուց հետո։ Թաղվել է Ալմաթիի Կենսայսկոե գերեզմանատանը։

Մրցանակներ 
 «Ժողովրդական հերոս» (Ղազախստանի Նախագահի 2004 թվականի դեկտեմբերի 7-ի հրամանագրով նրան հաձնվել է պարգև հատուկ շքանշաններ՝ «Ոսկե աստղ» և «Օթան»,
 Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան (03/11/1985),
 Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան (29.02.1944),
 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (28.10.1948),
 Կարմիր աստղի շքանշան (26.12.1942),
 Մեդալ «Կովկասի պաշտպանության համար»,
 Մեդալ «Վարշավայի ազատագրման համար»,
 «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ,
 Այլ մեդալներ։

Ընտանիք 
Ամուսինը՝ Շակու Ամիրով, ունեցել է երկու որդի։ Կրտսերը մահացել է երկու տարեկան հասակում, ավագը՝ Երբոլատ Ամիրովը, Ղազախստանի Սաթպաևի անվան ազգային տեխնիկական համալսարանի դասախոս է։ Թոռները՝ Բայան Շաքու, Կանատ Շաքու։

Երկեր 
 Под командованием Расковой: Воспоминания военного летчика. — Алма-Ата: Казгослитиздат, 1960.

Հիշատակ  
 Ի պատիվ Դոսպանովայի է կոչվել Air Astana-ի Embraer 190 ինքնաթիռը,
 Ատիրաուում՝ Կենտրոնական կամրջի հարևանությամբ հրապարակում, կանգնեցվել է կիսանդրի՝ ի պատիվ ղազախ օդաչու «Халық Каһарманы» Խիուազ Դոսպանովայի,
 Ատիրաուի միջազգային օդանավակայանը կոչվում է Խիուազ Դոսպանովայի անունով, իսկ օդանավակայանի շենքի դիմաց տեղադրված է ռազմաճակատային նրա հուշարձանը,
 Ատիրաուի սպորտի պալատը կոչվել է Խիուազ Դոսպանովայի անունով,
 2017 թվականին Ակտոբեի Սադովայա փողոցը վերանվանվել է Խիուազ Դոսպանովայի պատվին,
 Ալմաթիում փողոց է անվանակոչվել Խիուազ Դոսպանովայի անունով։ Տներից մեկի վրա նրա պատվին հուշատախտակ է դրված,
 2017 թվականի հունիսի 24-ին Ուրալսկում տեղի է ունեցել «Ղազախ ժողովրդի փառապանծ դուստրեր» անվանումով հուշարձանի բացումը՝ նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի երեք հերոսներին՝ Մանշուկ Մամետովային, Ալիյա Մոլդագուլովային և Խիուազ Դոսպանովային,
 2017 թվականին Շիմքենդ քաղաքի 16-րդ միկրոշրջանում՝ 18 և 19 շենքերի միջև գտնվող շինության վրա, գրաֆիտներ են տեղադրել՝ նվիրված Խիուազ Դոսպանովայի հիշատակին։

Վավերագրական ֆիլմեր 
Խիուազ Դոսպանովա։ Հասցնել շնորհակալություն հայտնել (Ղազախստան, 2005, Մուրատ Ժակիբաև, Լև Վախիտով)։

Գրականություն 
 Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф. Нас называли ночными ведьмами.  Изд-во МГУ, 2005—336 с.
 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-X. — С.276.

Տես նաև 
 Խորհրդային Միության կին հերոսների ցանկ
 Զուլեյհա Սեիդմամեդովա
 Ալիյա Մոլդագուլովա
 Մանշուկ Մամետովա
 Ալեքսեյ Մարեսև
 Դուգլաս Բեյդեր

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ночная ведьма Хиуаз Доспанова. 
 «Поклон Вам, Хиуаз!» 
 Кто есть кто
 Враги называли их «ночными ведьмами»… 
 КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений
 Штурман ночного бомбардировщика/ Халык Кахарманы Хиуаз Доспановой исполнилось 85 лет
 Открытие ледового Дворца спорта имени Хиуаз Доспановой

Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կին օդաչուներ
Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կանայք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
ԽՄԿԿ անդամներ
Ղազախստանի քաղաքական գործիչներ
Կանայք պատերազմում