Վհուկների որս

Վհուկների որս, կախարդության մեջ կասկածվող մարդկանց հետապնդում։

Վհուկների և կախարդների նկատմամբ քրեական հետապնդումը հայտնի է դեռևս հնագույն ժամանակներից, բայց Արևմտյան Եվրոպայում հատուկ մասշտաբի է հասել 15-րդ դարի վերջին - 17-րդ դարի կեսերին։

Կաթոլիկ երկրներում կախարդության գործերը երբեմն դատում էին եկեղեցական դատարանները՝ ինկվիզիցիան (սակայն, ֆրանսիական թույնների գործը լսվում էր հատուկ աշխարհիկ դատարանի կողմից՝ «Կրակի պալատ»)։ Բողոքական երկրներում նման դատավճիռները կայացվում էին բացառապես աշխարհիկ դատարանների կողմից (ինչպես, օրինակ, հայտնի Սալեմի գործը)։
Եղել են նաև կախարդության մեջ կասկածվողների լինչի համատարած դեպքեր։ Կախարդության դեպքերի հետաքննության ժամանակ հաճախ կիրառվել է խոշտանգումներ (ինչպես այն ժամանակվա մյուս քրեական գործերում), իսկ դատապարտվածները հաճախ դատապարտվել են մահապատժի։

Որպես դարձվածքաբանական միավոր՝ «վհուկների որսը» նշանակում է այլախոհների, անառարկելի մարդկանց, գաղափարական կամ քաղաքական հակառակորդների և այլնի հետապնդումը՝ հասցված անհեթեթության աստիճանի։

Կախարդության օրենքները Հին աշխարհում 

Համմուրաբիի օրենսգիրքը մահապատիժ սահմանեց կախարդության համար։ Նա նաև ներկայացնում է տխրահռչակ «ջրով փորձությունը»։ Օրենսգիրքը ասում է․

Տասներկու աղյուսակների ամենահին հռոմեական օրենքները պատժում էին կախարդությունը՝ ըստ դրա վնասակարության, ինչպես նաև ուղղակի ֆիզիկական վնասվածքի։ Եթե կախարդությամբ (ինչպես նաև որևէ այլ եղանակով) վնաս պատճառած անձը չի կարող տուժողին փոխհատուցում վճարել, ապա նրան պետք է հասցվեր նույն վնասվածքը։

Կախարդության համար պատիժը գոյություն ուներ նաև դասական հռոմեական իրավունքում։ Մ.թ.ա․ 186 թվականին լայնածավալ ռեպրեսիվ արշավ է իրականացվել ողջ Իտալիայում՝ բախանալիայի մասնակիցների դեմ։

15-17-րդ դարերը Արևմտյան Եվրոպայում
Չնայած այն հանգամանքին, որ վհուկների և կախարդների մասին հիշատակումներ կային վաղ քրիստոնեական տրակտատներում, մինչև 13-րդ դարը կախարդության հավատը համարվում էր «հեթանոսական սնահավատություն» և որոշ դեպքերում պատժվում էր, օրինակ, եկեղեցական ապաշխարությամբ։

Նույնիսկ այն դեպքում, երբ կախարդությունը ներգրավված էր իրավական գործերում, միջնադարյան քաղաքացիական իրավունքը վերաբերում էր բացառապես ապացուցելի վնասի գործողություններին, որոնցում կախարդությունը գրեթե պատահական բաղադրիչ էր. արարքը, բայց ոչ դիտավորությունը պատժելի էր։ Դիվային ուժերի և այդ ուժերի կողմից գայթակղված մարդկանց մասին մանրամասն գաղափարներ սկսեցին հայտնվել միայն «Զարգացած միջնադարի» դարաշրջանում։ Ըստ գերմանացի պատմաբան Յոզեֆ Հանսենի՝ վհուկների և կախարդների հալածանքը տեսականորեն նախապատրաստվել է միջնադարյան սխոլաստիկայի կողմից և գործնական հարթություն տեղափոխել եկեղեցական ինկվիզիցիայի կողմից։ Այսպիսով, սխոլաստիկ դիվաբանությունը առաջացավ միջնադարյան աստվածաբանությունից, որը զբաղվում էր հերետիկոսությունների գիտական ուսումնասիրությամբ, քանի որ հերետիկոսների տարբեր խմբեր հաճախ մեղադրվում էին սատանայի հետ կապեր ունենալու մեջ։ Այսպիսով, Թովմաս Աքվինացի աշխատությունները նշանակալի դեր են խաղացել դիվաբանության զարգացման գործում։

Պատմաբանների հաշվարկների համաձայն՝ վհուկների հալածանքները ծագել են 1430-1440-ական թվականներին արևմտյան Ալպյան շրջաններում՝ Սավոյում, Դոֆինում, Պիեմոնտում և Արևմտյան Շվեյցարիայում։

Ըստ Ջոզեֆ Հանսենի՝ վալդենսների դեմ բազմաթիվ դատավարությունները, որոնք տեղի են ունեցել այս վայրերում, կապ են ստեղծել հերետիկոսության և կախարդության միջև։

Սկզբում կախարդներին հալածելու պրակտիկան հանդիպեց ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ եկեղեցական իշխանությունների բացասական վերաբերմունքին։ Այսպիսով, 1461 թվականին Բուրգունդիայի լուսավոր դուքս Ֆիլիպ Բարին վճռականորեն դադարեցրեց Արրասում վհուկների հալածանքը՝ այնտեղ ուղարկելով Ոսկե գեղմի շքանշանի զենքի արքա Ժան Լեֆևր դը Սեն Ռեմիին և ստիպելով Լուվենի համալսարանի աստվածաբաններին հրապարակայնորեն դատապարտելու անօրինականությունը ։ Ֆրանսիայի կենտրոնական շրջաններում ֆրանսիական նահանգային խորհրդարանները նույնպես չեն խրախուսել վհուկների որսը և հալածանքների սկսվելուց հետո իրենց վրա են վերցրել կախարդության բոլոր գործերը քննելու բացառիկ իրավունքը, որը հաճախ ավարտվում էր մեղադրյալի արդարացմամբ։ Գերմանիայում քահանաներն ու եպիսկոպոսները հայտարարություններ են տարածել, որոնք բացահայտորեն արգելում են որևէ մեկին կախարդության մեջ մեղադրելը։ Սակայն զանգվածային հիստերիայի սկսվելուց հետո բողոքի ձայները սկսեցին մարել։

1484 թվականին, հետևելով «Վհուկների մուրճը» գրքի հեղինակ Հենրիխ Ինստիտուտոր Կրամերի հորդորներին, Հռոմի Պապ Իննոկենտիոս 8-րդը թողարկեց «Summis desiderantes affectibus» («Հոգու ողջ ուժով») բիլլը, որն ուղղված էր կախարդների դեմ, որն էլ պատճառ դարձավ Քրիստոնեական Եվրոպայի երկրներում ինկվիզիցիայի բազմաթիվ գործընթացների։ 16-րդ դարի «տեղեկատվական հեղափոխությունը»՝ արտահայտված տպագրության գյուտով, նշանակալի դեր խաղաց վհուկների հալածանքների գործում։ Հրապարակվեցին դիվահարության և կախարդության դեպքերի մասին հակավհուկների գրքույկներ։

1490 թվականին Ֆրանսիայի թագավոր Չարլզ VIII-ը հրամանագիր արձակեց «Ընդդեմ գուշակների, կախարդների և նեկրոմաների», որով նախատեսվում էր բռնագրավել դատապարտվածների ունեցվածքը։ Կախարդության հետապնդման գործում նշանակալի դեր է խաղացել եսասիրական շարժառիթը։ Օրինակ, 1628 թվականին Օֆենբուրգում յուրաքանչյուր բացահայտված կախարդի համար սահմանվեց 2 շիլլինգի պարգև, որից անմիջապես հետո սկսվեցին «կախարդների» զանգվածային հալածանքները։ Անգլիայում 1645 թվականին հանրահայտ ինքնահռչակ «վհուկների որսորդ» Մեթյու Հոփքինսը յուրաքանչյուր հայտնաբերված կախարդի համար գանձեց 1 ֆունտ, գումարած իր և իր անձնակազմի խնամքը։ Իր գործունեության մեկ տարվա ընթացքում նա վաստակել է մոտ 1000 ֆունտ ստեռլինգ։ Յոհան Լինդենը Տրիերի պատմության մեջ գրել է. «Զայրացած ամբոխի խելագարությունն ու դատավորների արյան ու շահի ծարավն այնքան հեռուն էր գնացել, որ ոչ մի մարդ չէր մնացել, ով չաղատվեր այս հանցագործության կասկածանքով։ Այդ ընթացքում հարստացան նոտարները, գրագիրներն ու պանդոկատները։ Դահիճը շրջում էր մաքուր նժույգով, ինչպես պալատական, արծաթ ու ոսկի հագած. նրա կինը իր հագուկապի շքեղությամբ մրցում էր ազնվական տիկնանց հետ։ Դատապարտվածների երեխաներին աքսորեցին, նրանց ունեցվածքը բռնագրավեցին, հերկողներ ու խաղողագործներ գրեթե չմնացին՝ այստեղից էլ բերքի ձախողում․․․ Ի վերջո, թեև կրակը դեռ չէր մարել, ժողովուրդը աղքատացավ, և օրենքներ ընդունվեցին, որոնք սահմանափակում էին դատավարության ծախսերը և ինկվիզիտորների շահույթը, և այնուհետև, ինչպես պատահում է, երբ ավարտվում են պատերազմի համար հատկացված միջոցները, հալածողների եռանդը մարեց»։

Կախարդությունը ճանաչվեց որպես բացառիկ հանցագործություն («crimen exeptum»), որը նշանակում էր խոշտանգումների անսահմանափակ կիրառում։ Խոշտանգումների ներքո մեղադրյալները դավաճանել են հանցակիցներին, որոնց հետ նրանք իբր հանդիպել են շաբաթ օրերին, ինչը հանգեցրել է նոր ձերբակալությունների։ Վհուկների զանգվածային հալածանքները կարելի է բաժանել երեք փուլի՝ ելնելով դրանց ինտենսիվությունից։ Զանգվածային հալածանքների առաջին փուլը տեղի է ունեցել 1585-1595 թվականներին։ Մյուս երկուսը տեղի են ունեցել մոտ 1630-ական և 1650-1660-ական թվականներին։ Այս ընթացքում տեղի է ունեցել մոտ 100 հազար պրոցես, մահացել է մոտ 50 հազար զոհ։ Ամենաշատ զոհերը եղել են Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ֆրանսիայում և Շոտլանդիայի նահանգներում, ավելի քիչ ազդեցություն են ունեցել վհուկների որսի վրա Անգլիայում և գործնականում չի ազդել Իտալիայի և Իսպանիայի վրա։ Ամերիկայում եղել են ընդամենը մի քանի վհուկների դատավարություններ, որոնցից ամենահայտնի օրինակը 1692-1693 թվականների Սալեմի իրադարձություններն էին։ Որպես ընդհանուր միտում, կարելի է նշել հալածանքների ալիքների տեղաշարժը արևմուտքից արևելք, այնպես որ, օրինակ, Ավստրիայում և Կենտրոնական Եվրոպայի արևելքում, կախարդների հալածանքի գագաթնակետը հասել է համեմատաբար ուշ՝ մոտ 1680 թվականից մինչև 18-րդ դարի կեսերը Կենտրոնական Եվրոպայում դեռևս դատվում և մահապատժի էին ենթարկվում կախարդները։ Վհուկների դատավարությունները հատկապես լայն տարածում գտան Ռեֆորմացիայից տուժած տարածքներում։ Լյութերական և կալվինիստական նահանգներն ունեին կախարդության վերաբերյալ իրենց օրենքները, նույնիսկ ավելի խիստ, քան կաթոլիկները (օրինակ, դատական գործերի վերանայումը վերացվել էր)։ Սակայն Գերմանիայի կաթոլիկ նահանգներում վհուկների որսը պակաս դաժան չէր այս պահին, հատկապես Տրիերում, Բամբերգում, Մայնցում և Վյուրցբուրգում։ Քյոլնում մոտ հազար մարդ մահապատժի է ենթարկվել 1627-1639 թվականներին։ Գերմանիայում վհուկների հալածանքն իր գագաթնակետին հասավ 1618–1648 թվականների երեսնամյա պատերազմի ժամանակ, երբ պատերազմող կողմերը միմյանց մեղադրեցին կախարդության մեջ։ Կախարդության մեջ մեղադրվողների համար կային առանձին բանտեր (դրանցից ամենահայտնին Դրուդենհաուսն էր, որը կառուցվել էր 1627 թվականին Գերմանիայի Բամբերգ քաղաքում)։ Ալֆտերից քահանա Դյուրենը կոմս Վերներ ֆոն Սալմին ուղղված նամակում նկարագրել է 17-րդ դարի սկզբի Բոննում տեղի ունեցած իրադարձությունները.

Կանայք կազմում էին զոհերի մեծամասնությունը, սակայն կախարդության համար մահապատժի ենթարկվածների 18-20%-ը տղամարդիկ էին, իսկ քաղաքներում արական սեռի զոհերի թիվն ավելի շատ էր, քան գյուղերում։ Ինչ վերաբերում է զոհերի տարիքին, ապա Շվեյցարիայում, Անգլիայում և Ֆրանսիայում 195 դեպք (որից 155-ը իգական սեռի ներկայացուցիչ) վերլուծելուց հետո Վ.Մոնթերը միջին տարիքը հաշվարկել է 60 տարեկան։ Սա հաստատում է ծեր կախարդի կարծրատիպը, որը տարածված էր հասարակության բոլոր մակարդակներում։ Ինչ վերաբերում է կախարդության մեջ մեղադրվողների ամուսնական կարգավիճակին, ապա 582 դեպքի հիման վրա կատարված հաշվարկը (Շվեյցարիայում, Մոնբելիարդում, Թուլում, Էսսեքսում 1545 թ.) տալիս է հետևյալ թվերը՝ 37%՝ այրիներ, 14%՝ չամուսնացած, 49%՝ ամուսնացած։ Այրիների մեծ թիվը կարելի է բացատրել նրանով, որ կախարդության մեջ կասկածվում էին հիմնականում ծեր կանայք, որոնց մեջ շատ այրիներ կային։ Ըստ պատմաբանների՝ 16-րդ դարի վերջում վհուկների դատավարությունների թիվը կտրուկ աճեց՝ տնտեսական ճգնաժամի, սովի և աճող սոցիալական լարվածության պատճառով, որոնք պայմանավորված էին այս դարում բնակչության թվի աճով և կլիմայի երկարատև վատթարացմամբ։ Բուսաբուծության ձախողումները, պատերազմները, ժանտախտը և սիֆիլիս համաճարակները հուսահատության և խուճապի տեղիք տվեցին և մեծացրեցին մարդկանց հակվածությունը՝ փնտրելու այդ դժբախտությունների գաղտնի պատճառը։ Վհուկների դատավարությունները լայն տարածում գտան նաև կախարդության գործերը եկեղեցուց աշխարհիկ դատարաններ տեղափոխելը, ինչը նրանց կախվածության մեջ էր դնում տեղական կառավարիչների տրամադրությունից։ Զանգվածային կախարդական գործընթացների էպիկենտրոնը եղել է կամ խոշոր նահանգների հեռավոր գավառներում, կամ որտեղ կենտրոնական իշխանությունը թույլ էր։    Զարգացած վարչական կառուցվածք ունեցող կենտրոնացված նահանգներում, օրինակ, Ֆրանսիա վհուկների որսը ավելի քիչ ինտենսիվ էր իրականացվում, քան թույլ և մասնատված նահանգներում։ 

Որոշ պատմաբաններ կախարդության համար հալածանքների խստացումը կապում են 1560-1648 թվականների կրոնական պատերազմների հետ։ Այնուամենայնիվ, օրինակ, 1620-ական թվականներին Գերմանիայի կաթոլիկ հյուսիսարևմտյան մասում կախարդության փորձությունների թիվը նվազել է, երբ այնտեղ սկսվեցին ռազմական գործողություններ Երեսնամյա պատերազմ, որին հաջորդեցին սովն ու համաճարակները։ Հալածանքների նույն նվազումը նկատվել է Ֆրանշ-Կոմտե և Բադեն-Վյուրտեմբերգ երկրներում՝ այս տարածքներում պատերազմների բռնկման պահից ի վեր։ Փարիզի Խորհրդարանի դատական գործերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կախարդության մասին օրենքների ամենամեծ խստության շրջանը տեղի է ունեցել 16-րդ դարի վերջին տարիներին, երբ Ֆրանսիայի կրոնական պատերազմները գրեթե ավարտվել է։

Ժան Դելումուրը կարծում է, որ հոգևորականներն ու աշխարհիկ իշխանությունները անկեղծորեն համոզված էին, որ կախարդությունը նվաճում է աշխարհը, նրա վայրագությունները շատանում են, և Սատանայի կամակատարների համայնքը ահռելիորեն մեծանում է։ Նա, մասնավորապես, մատնանշում է, որ Ջ.Բոդինը գրել է. «Ինչպես Աստված արդարադատություն իրականացնող չար ոգիների միջոցով ուղարկում է ժանտախտ, պատերազմ, սով, այնպես էլ նա ստեղծեց կախարդներ իր անունը պղծելու համար, ինչպես այժմ ամենուր արվում է անպատիժ և ազատ, այնպես որ նույնիսկ երեխաները հմուտ են դրանում… անհրաժեշտ է, որ այս զազրելի ոճրագործությունը դատապարտվի արտառոց կերպով՝ տարբերվող այլ հանցագործություններից։ Ամեն ոք, ով ցանկանում է պահպանել սովորական օրենքներն ու դատական ընթացակարգերը, մեղք է գործում մարդկային և աստվածային օրենքի դեմ:Դելումոն ենթադրում է, որ Վերածննդի հասարակության կրթված շերտի և ժողովրդական մշակույթի միջև տարաձայնությունը մեծացրել է վերնախավի հակակրանքը գյուղացիական զանգվածների անհասկանալի ապրելակերպի նկատմամբ»։

Վհուկների դատավարությունների քննադատություն
Կային մարդիկ, ովքեր հրապարակավ բողոքում էին «կախարդների» հալածանքների դեմ, թեև դա ինքնին վտանգավոր էր։ Այսպիսով, Տրիերում քաղաքացիական դատարանը Դիտրիխ Ֆլեյդի գլխավորությամբ չի զբաղվել վհուկների որսով, որից հետո ինքը՝ Ֆլեյդը, 1589 թվականին մեղադրվել է կախարդության մեջ։ Բամբերգում փոխկանցլեր Գեորգ Հաանը, ով փորձել է դադարեցնել հետապնդումները, մեղադրվել է կախարդի համախոհ լինելու մեջ և մահապատժի ենթարկվել 1628 թվականին։ Ռայնբախի քաղաքապետ Շուլթխայս Շվեյգելը, ով դեմ էր կախարդության դատավարություններին 1661 թվականին, ձերբակալվեց և սպանվեց։ Բողոքական աստվածաբանները, մասնավորապես Յոհան Վայերը սկսեցին առարկություններ առաջ քաշել ավելի վաղ, քան մյուսները։

Անգլիացի աստվածաբան Ռեջինալդ Սքոթը աշխատություն է հրապարակել, որտեղ նա տվել է բազմաթիվ հնարքներ նկարագրություններ՝ ապացուցելով, որ դրանք ոչ մի կապ չունեն կախարդության հետ։ Անգլիացի աստվածաբան Ռեջինալդ Սքոթը հրապարակել է մի աշխատություն, որտեղ նա տվել է բազմաթիվ հնարքների նկարագրություններ՝ ապացուցելով, որ դրանք ոչ մի կապ չունեն կախարդության հետ։ Առաջին կաթոլիկ քահանան, ով գրեց մի տրակտատ ընդդեմ կախարդության դատավարությունների, Կոռնելիուս Լոսն էր, բայց նախքան տրակտատի հրապարակումը նա ստիպված էր ապաշխարել և հրաժարվել իր հայացքներից, 19-րդ դարի վերջում հայտնաբերված նրա տրակտատի բովանդակությունը նախկինում լավ հայտնի էր պատմաբաններին նրա հակառակորդների քննադատությունից։ Ավելի ուշ գերմանացի ճիզվիտ քահանա Ֆրիդրիխ Սփեյը 1631 թվականին հրատարակեց «Cautio Criminalis» («Մեղադրողների նախազգուշացումը»), որը կախարդության մեղադրանքի քննադատական ընթացակարգային վերլուծություն է, ըստ երևույթին, հիմնված Սփիի սեփական փորձի վրա Վեստֆալիայում որպես «կախարդ խոստովանողի»։ Այս գիրքը հանգեցրեց մի շարք վայրերում, հատկապես Մայնցում, կախարդների այրման դադարեցմանը։
Իսպանիայում վհուկների որսի նշանավոր քննադատը ինկվիզիտոր Ալոնսո դե Սալազար ի Ֆրիասն էր:Նրա ակտիվ միջամտության արդյունքում Իսպանիայում վհուկների դատավարությունները չափազանց հազվադեպ են դարձել, թեև դրանք ամբողջությամբ չեն դադարեցվել։ Սալեմի վհուկների դատավարությունները ամերիկյան գաղութներում լայն հակասություններ առաջացրեցին, այդ թվում՝ տպագիր, տեղական եկեղեցական իշխանությունների միջև։ Վեճը հասավ Անգլիա, և դրա ազդեցության տակ քահանա Ֆրենսիս Հաթչինսոնը 18-րդ դարի սկզբին հրատարակեց մի գիրք, որտեղ նա քննադատում էր վհուկների որսը ռացիոնալ տեսանկյունից։

Արևելյան Եվրոպա 
Արևելյան Եվրոպայում վհուկների որս գրեթե չկար։ Ամերիկացի հետազոտող Վալերի Կիվելսոնը կարծում է, որ կախարդական հիստերիան չի ազդել ուղղափառ Մոսկվայի թագավորության վրա, քանի որ ուղղափառ աստվածաբաններն ավելի քիչ են կլանված մարմնի մեղավորության գաղափարով, քան կաթոլիկները և բողոքականները, և, համապատասխանաբար, կինը՝ որպես մարմնավոր ավելի քիչ է անհանգստացրել և վախեցրել ուղղափառ քրիստոնյաներին:Ուղղափառ քահանաները զգույշ էին իրենց քարոզներում կախարդության և կոռուպցիայի թեմայով և ձգտում էին կանխել մարդկանց կողմից կախարդների և կախարդների լինչերը:Վլադիմիրի Սերապիոնը դատապարտեց վհուկների և կախարդների նկատմամբ հաշվեհարդարը որպես անմեղ մարդկանց հալածանք՝ կախարդության նկատմամբ հեթանոսական հավատքի անձնատուր լինելու պատճառով։ Ուղղափառությունը չի ապրել այն խորը ճգնաժամը, որը հանգեցրեց Արևմուտքում ռեֆորմացիայի և հանգեցրեց կրոնական պատերազմների երկար դարաշրջանի:Այնուամենայնիվ, Մոսկվայի թագավորությունում Կիվելսոնը տեղեկություններ հայտնաբերեց 258 վհուկների դատավարությունների մասին, որոնցից 106-ի ընթացքում մեղադրյալի նկատմամբ կիրառվել է խոշտանգումներ (ավելի դաժան, քան այլ դեպքերում, բացառությամբ դավաճանության հետ կապված)։

Հալածանքների վերջը Եվրոպայում 
Առաջին երկիրը, որը վերացրեց կախարդության համար քրեական պատիժները, Մեծ Բրիտանիան էր։ Դա տեղի է ունեցել 1735 թվականին (Witchcraft Act): Գերմանական նահանգներում վհուկների դատավարությունների օրենսդրական սահմանափակումները հետևողականորեն տեղի էին ունենում Պրուսիայում, որտեղ 1706 թվականին դատախազների լիազորությունները սահմանափակվեցին թագավորական հրամանագրով։ Դրա վրա մեծապես ազդել են Հալլեի համալսարանի ռեկտոր, իրավաբան և փիլիսոփա Քրիստիան Թոմասիուսի դասախոսությունները, ով պնդում էր, որ կախարդության ուսմունքը հիմնված է ոչ թե հնագույն ավանդույթների վրա, ինչպես պնդում էին վհուկների որսորդները, այլ պապերի սնահավատ հրամանագրերի, սկսած «Summis desiderantes affectibus» բիլլից։ 1714 թվականին Ֆրեդերիկ Ուիլյամ I-ը հրամանագիր արձակեց, ըստ որի կախարդության գործերի բոլոր դատավճիռները պետք է հանձնվեին նրա անձնական հաստատմանը։ Սա զգալիորեն սահմանափակեց վհուկների որսորդների իրավունքները Պրուսիայում։ Ֆրիդրիխ II-ը գահ բարձրանալուց հետո (1740) վերացրեց խոշտանգումները։ Միևնույն ժամանակ Ավստրիայում կայսրուհի Մարիա Թերեզան վերահսկողություն հաստատեց կախարդության գործերի վրա, ինչին որոշակիորեն նպաստեց նաև 1720-ական և 1730-ականների «վամպիրային խուճապը» Սերբիայում։ Վերջին անձը, ով Գերմանիայում մահապատժի ենթարկվեց հատուկ կախարդության համար, սպասուհի Աննա Մարիա Շվեգելինն էր, որը գլխատվեց 1775 թվականի մարտի 30-ին Կեմպտենում (Բավարիա)։ Եվրոպայում կախարդության համար մահապատժի ենթարկված վերջին անձը Աննա Գոլդին է, որը մահապատժի է ենթարկվել 1782 թվականին Շվեյցարիայում (կտտանքների տակ նա խոստովանել է, որ կախարդություն է կատարել, բայց պաշտոնապես մահապատժի է դատապարտվել թունավորման համար)։ Այնուամենայնիվ, մինչև 19-րդ դարի առաջին քառորդի վերջը գերմանական նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի դատական պրակտիկայում բախվել են կախարդության մասին հաճախակի մեղադրանքներ, թեև կախարդությունը որպես այդպիսին այլևս քրեական պատասխանատվության հիմք չի հանդիսացել։ 1809 թվականին թունավորման համար կախաղան են բարձրացրել գուշակ Մերի Բեյթմանը, որի զոհերը նրան մեղադրել են իրենց կախարդելու մեջ։ 1811 թվականին Բարբարա Զդունկը դատապարտվեց Ռոսելում և պաշտոնապես մահապատժի ենթարկվեց հրկիզման համար (1806 թվականին Ռոսելը ավերվեց հրդեհից)։ Այնուամենայնիվ, Զդունքի գործը չի տեղավորվում կախարդության դեպքերի սովորական պրակտիկայում, քանի որ նրան մահապատժի են ենթարկել կախարդության համար այրելով մի երկրում, որտեղ կախարդությունն այլևս քրեական հանցագործություն չէր, և մահապատժի այս տեսակը նույնպես այլևս չէր օգտագործվում (առաջարկներ կան. որ Զդունքը կախաղան է բարձրացվել, ապա հրապարակայնորեն դիակիզվել)։ Զդունքի դատապարտման իրական պատճառի վերաբերյալ անորոշությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ նրա դատավճիռը հաստատվել է վերաքննիչ իշխանությունների կողմից ընդհուպ մինչև թագավորը։ Պատմաբանները հակված են կարծելու, որ Զդունքի մահապատիժը սոցիալական լարվածությունը թուլացնելու միջոց էր, հասարակական կարծիքի զիջում, որը պահանջում էր վրեժ լուծել լեհ զինվորներից, որոնք, ըստ պատմաբանների, ամենահավանական հրկիզողներն են։ 
1836 թվականին Սոպոտում ձկնորսի այրին՝ Քրիստինա Սեյնովան, որը մեղադրվում էր կախարդության մեջ, խեղդվեց ջրի փորձարկման ժամանակ։ Նրա գործը ցույց է տալիս այն փաստը, որ կախարդության հանդեպ հավատը շարունակել է պահպանվել հասարակության մեջ դեռևս այն բանից հետո, երբ դատարանները դադարեցրել են նման մեղադրանքները, և ինչպես, բացառիկ դեպքերում, հասարակությունը վերցրել է օրենքը, երբ կասկածվում էր կախարդության մեջ։ Իսպանիայում կախարդության համար վերջին պատիժները (200 մտրակի հարված և 6 տարի աքսոր) սահմանվել են 1820 թվականին։

Զոհերի թվի հաշվարկներ 
Ժամանակակից հետազոտողները վհուկների ակտիվ որսի 300-ամյա ժամանակահատվածում կախարդության համար մահապատժի ենթարկվածների ընդհանուր թիվը գնահատում են 40-50 հազար մարդ։ Որոշ երկրներում, օրինակ՝ Գերմանիայում, հիմնականում կանանց մեղադրում էին կախարդության մեջ, որոշ երկրներում (Իսլանդիա, Էստոնիա, Ռուսաստան)՝ տղամարդկանց ։ Հակառակ տարածված կարծիքի, Եվրոպայի շատ երկրներում և տարածաշրջաններում վհուկների դատավարությունների զոհերի մեծ մասը տղամարդիկ էին։

Գրականություն 
 Бич и Молот. Охота на ведьм в XVI—XVIII веках / Пер. с англ. Н. Масловой. Сост. Н. Горелов. — СПб.: Азбука-классика, 2005. — 512 с. — ISBN 5-352-01402-9.
 Григоренко А. Ю. Магия как социальный институт // Вестник Русской христианской гуманитарной академии. — СПб.: РХГА, 2013. — Т. 14, № 4. — С. 13—21. — ISBN 1819-2777. Архивировано 30 мая 2019 года.
 Гуревич А. Я. Средневековый мир: культура безмолвствующего большинства. — М.: Искусство, 1990. — 396 с. — ISBN 5-210-00102-4.
 Гуревич А. Я. Ведьма в деревне и перед судом // Языки культуры и проблемы переводимости. — М., 1987.
 Гинзбург К. Образ шабаша ведьм и его истоки // Одиссей. Человек в истории. — М., 1990. — С. 132—146.
 Демонология эпохи Возрождения (XVI—XVII вв.) / Под ред. М. А. Тимофеева. — М.: РОССПЭН, 1996. — 464 с. — ISBN 5-86004-021-0.
 Канторович Я. А. Средневековые процессы о ведьмах. — М.: Книга, 1990. — 221 с. — (Репринтное воспроизведение издания 1899 г.)
 Орлов М. А. История сношений человека с дьяволом / закл. статья «Инфернальные связи» И. Е. Парнова. — М.: АСТ, Terra Fantastica, 2000.
 Роббинс Р. Х. Энциклопедия колдовства и демонологии. — М.: Миф, 1994. — 560 с. — ISBN 5-87214-022-3.
 Смилянская Е. Б. Волшебники. Богохульники. Еретики. Народная религиозность и «духовные преступления» в России XVIII в. — М.: Индрик, 2003. — 463 с. — ISBN 5-85759-250-X.
 Сперанский Н. В. Ведьмы и ведовство. Очерк по истории церкви и школы в Западной Европе. — М.: Изд-во ГПИБ, 2015. — 400 с. — ISBN 978-5-85209-367-7.
 Тендрякова М. В. Охота на ведьм: исторический опыт интолерантности. — М.: НПФ «Смысл», 2006. — 132 с. — ISBN 978-5-89357-392-3.
 Фатыхов C. Г. Мировая история женщины. — 2-е изд., испр. и доп. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2008. — 943 с. ISBN 978-5-7851-0653-6
 Фрэзер Д. Д. Золотая ветвь. Исследование магии и религии. — М.: Политиздат, 1986. — 704 с.
 Христофорова О. Б. Молот ведьм // Вокруг света. — Молодая гвардия, 2004. — № 10. Архивировано 27 августа 2013 года.
 Шпренгер Я., Инститорис Г. Молот ведьм. — М.: Интербук, 1990. — 352 с. — (Религия в жизни общества).
 Andreassen, Reidun Laura and Liv Helene Willumsen (eds.). Steilneset Memorial. Art Architecture History. Stamsund: Orkana, 2014. ISBN 978-82-8104-245-2
 Behringer, Wolfgang. Witches and Witch Hunts: A Global History. Malden Massachusetts: Polity Press, 2004.
 Briggs, Robin. 'Many reasons why': witchcraft and the problem of multiple explanation, in Witchcraft in Early Modern Europe. Studies in Culture and Belief, ed. Jonathan Barry, Marianne Hester, and Gareth Roberts, Cambridge University Press, 1996.
 Burns, William E. Witch hunts in Europe and America: an encyclopedia (2003).
 Cohn, Norman. Europe's Inner Demons: An Enquiry Inspired by the Great Witch-Hunt  (англ.)рус. (1975), Revised Edition: Europe’s Inner Demons: The Demonization of Christians in Medieval Christendom, Chicago: The University of Chicago Press, 1993.
 Durrant, Jonathan B. Witchcraft, Gender, and Society in Early Modern Germany. — Leiden: Brill, 2007.
 Golden, William (ed. Encyclopedia of Witchcraft: The Western Tradition (4 vol. 2006) 1270pp; 758 short essays by scholars.
 Goode, Erich; Ben-Yahuda, Nachman. Moral Panics: The Social Construction of Deviance (англ.). — Cambridge, MA: Wiley-Blackwell, 1994. — ISBN 0-631-18905-X.
 Gouges, Linnea de. Witch hunts and State Building in Early Modern Europe (2018)
 Klaits, Joseph. Servants of Satan: The Age of the Witch Hunts. Bloomington: Indiana University Press, 1985
 Levack, Brian P. The Great Scottish Witch Hunt of 1661—1662, The Journal of British Studies  (англ.)рус., Vol.20, No, 1. (Autumn, 1980), pp. 90–108.
 Levack, Brian P. The witch hunt in early modern Europe, Third Edition. London and New York: Longman, 2006.
 Macfarlane, Alan. Witchcraft in Tudor and Stuart England: A regional and Comparative Study. New York and Evanston: Harper & Row Publishers, 1970.
 Midlefort, Erick H.C. Witch Hunting in Southeastern Germany 1562—1684: The Social and Intellectual Foundation. California: Stanford University Press, 1972. ISBN 0-8047-0805-3
 Monter, William. The Historiography of European Witchcraft: Progress and Prospect (англ.) // Journal of Interdisciplinary History : journal. — 1972. — Vol. 2. — P. 435—451. — doi:10.2307/202315.
 Oberman, H. A., J. D. Tracy, Thomas A. Brady (eds.), Handbook of European History, 1400—1600: Visions, Programs, Outcomes (1995) ISBN 90-04-09761-9
 Oldridge, Darren (ed.), The Witchcraft Reader (2002) ISBN 0-415-21492-0
 Poole, Robert. The Lancashire Witches: Histories and Stories (2002) ISBN 0-7190-6204-7
 Purkiss, Diane. A Holocaust of One’s Own: The Myth of the Burning Times. Chapter in The Witch and History: Early Modern and Twentieth Century Representatives New York, NY: Routledge, 1996, pp. 7–29.
 Robisheaux, Thomas. The Last Witch of Langenburg: Murder in a German Village. New York: W.W. Norton & Co. (2009) ISBN 978-0-393-06551-0
 Sagan, Carl. The Demon-Haunted World, Random House, 1996. ISBN 0-394-53512-X
 Thompson, David W., Sister Witch: The Life of Moll Dyer (2017 Solstice Publishing) ISBN 978-1973105756
 Thurston R. W. The Witch Hunts: A History of the Witch Persecutions in Europe and North America (англ.). — 2nd Ed., Revised. — L. — N. Y.: Routledge, 2007. — 368 p. — ISBN 978-1-4058-4083-5.
 Purkiss, Diane. The Bottom of the Garden, Dark History of Fairies, Hobgoblins, and Other Troublesome Things. Chapter 3 Brith and Death: Fairies in Scottish Witch-trials. New York, NY: New York University Press, 2000, pp. 85–115.
 West, Robert H. Reginald Scot and Renaissance Writings. Boston: Twayne Publishers,1984.
 Willumsen, Liv Helene. The Witchcraft Trials in Finnmark, Northern Norway. Bergen: Skald, 2010. ISBN 978-82-7959-152-8
 Willumsen, Liv Helene. Witches of the North:Scotland and Finnmark. Leiden: Brill, 2013. ISBN 9789004252912. E-ISBN 9789004252929
 Briggs, K. M. Pale Hecate’s Team, an Examination of the Beliefs on Witchcraft and Magic among Shakespeare’s Contemporaries and His Immediate Successors. New York: The Humanities Press, 1962.

Ծանոթագրություններ 

Քրիստոնեության վեճեր
Բռնություն կանանց նկատմամբ
Միջնադար
Մոգություն
Միջնադարյան առասպելաբանություն
Եկեղեցական իրավունք
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ