Միջինասիական կոբրա

Միջինասիական կոբրա (), ասպիդների ընտանիքին պատկանող թունավոր օձ։

Նկարագրություն 

Մարմնի ընդհանուր երկարությունը՝ ներառյալ պոչը, կազմում է գրեթե 2 մետր, սովորաբար փոքր է 160-180 սանտիմետրից։ Իրանի առավելագույն երկարությունը 161 սանտիմետր է։ Պոչի երկարությունը 4-8 անգամ փոքր է իրանի երկարությունից։ Մարմնի վերին մասի գունավորումը բաց դեղնականաչից անցնում է մուգ շագանակագույնի, որովայնը բաց դեղնավուն է։ Երիտասարդ կոբրաների որովայնի վրա կան լայնակի օղակաձև զոլեր։ Աճի հետ մեկտեղ օձերի գունավորումը մգանում է, օղակները խամրում են և լայնանում, որովայնի զոլերը անհետանում են, և նրանց փոխարեն առաջանում են մանր ու խոշոր բծեր։ Բիբը կլոր է, թեփուկները՝ հարթ։

Պաշտպանական վարք 
Անհանգստացած կոբրան մարմնի առջևի մասը վեր է բարձրացնում մինչև իր երկարության 1/3-ը՝ լայնացնելով պարանոցի և իրանի հարակից մասը և արձակելով բարձր ֆշշոցներ։ Եթե մարդը կամ կենդանին, չնայած նախազգուշացմանը, մոտենում են, կոբրան սկզբում փորձում է վախեցնել հակառակորդին և կտրուկ առաջ է նետում մարմնի առջևի մասը։ Թունավոր ատամները կոտրվելուց պաշտպանելու համար բերանը փակ գլխով հարվածում է թշնամուն, ապա կեղծ խայթում նրան։ Պաշտպանական ցուցադրական կեցվածքը վարքի բնածին տարր է, և նորածին օձերն այն ընդունում են ցանկացած վտանգի դեպքում։

Արեալ և բնակեցման վայրեր 
Առավել տարածված են Թուրքմենստանում (բացի հյուսիսարևմտյան ծայրամասային շրջաններից), հարավարևմտյան Տաջիկստանում, հարավային Ուզբեկստանում՝ հյուսիսում մինչև Նուրա Տաու լեռնաշղթան, Բել Տաու Ատա լեռները և Թուրքեստանի լեռնաշղթայի արևմտյան լեռնաճյուղավորումները, Ղրղզստանում, Աֆղանստանում, Պակիստանում, հյուսիսարևելյան Իրանում և հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում։ Բնակվում են կավային և խճաքարային նախալեռնային շրջաններում, ոչ բարձր լեռներում, տեռասավոր ափեր ունեցող գետերի հովիտներում, լեռնաձորերում և լանջերի վրա՝ քարերի և թփուտների արանքներում, ոչ հազվադեպ՝ լքված շինություններում, ոռոգված հողամասերում, դաշտերի ծայրամասերում և այգիներում։ Հաճախ հանդիպում են գետափներում, ավազային ջրազուրկ անապատներում, որտեղ հետևում են ավազաթմբերում և նրա լանջերին բնակվող ավազամկների խմբերին։ Լեռներում տարածված են ծովի մակարդակից մինչև 2000 մետր բարձրության վրա։

Ապրելակերպ 
Գարնանը և աշնանը ակտիվ են ցերեկը, ամռանը՝ առավոտյան, երեկոյան և գիշերային ժամերին։ Աշնանը երկրի մակերեսին հայտնվում են ավելի հազվադեպ, քան գարնանը։ Տարվա տաք եղանակին կոբրաների համար թաքստոց են ծառայում կրծողների բները, քարերի տակ գտնվող խորշերը, հողի ճեղքվածքները և ճաքերը, թփուտները (մոշենի, էֆեդրա), ջրամբարների մոտ գտնվող եղեգնուտները և այլն։ Ձմեռում են խորը ավազային բներում, ճեղքերում, երբեմն՝ բնակելի շինությունների տակ։ Ձմեռում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսների վերջին օրերից մինչև մարտ-ապրիլ ամիսների ավարտը։ Պաճուկափոխությունը կատարվում է տարին երկու անգամ՝ գարնանը և աշնանը։ Կուտակումներ չեն ձևավորում, ուստի խմբերով ոչ մի տեղ չեն հանդիպում։

Սնունդ 
Միջինասիական կոբրայի սննդակարգի մոտ 40 %-ը կազմում են երկկենցաղները, հատկապես մեծ քանակությամբ ուտում են կանաչ դոդոշներ։ Գետերի հովիտներում բնակվող պոպուլյացիաներն ուտում են լճագորտեր։ Սնվում է նաև սողուններով, այդ թվում՝ օձերով (վիշապօձերով և այլն, որոնք կազմում են սննդակարգի 30-35%-ը), մանր կաթնասուններով (կրծողներով, 15-20%), թռչուններով (մանր ճնճղուկներով և այլն, 5-10%), թռչուններիի ձվերով։ Երիտասարդ կոբրան կարող է ուտել նաև անողնաշարավորներ։

Որսի վրա հարձակվելու ժամանակ կոբրան, կառչելով զոհից, ոչ թե անմիջապես հետ է նետվում, այլ մի քանի անգամ ամուր սեղմում է ծնոտը, որպեսզի թունավոր ատամները ավելի լավ խրի զոհի մարմնի հյուսվածքների մեջ և ներարկի թույնի անհրաժեշտ չափաբաժինը։

Բազմացում 
Կոբրաները սովորաբար զուգավորում են մայիսին։ Հղիությունը տևում է 60-65 օր։ Հուլիսին էգերը դնում են 6-19 երկարավուն ձու՝ 40-45 միլիմետր երկարությամբ և 12-19 գրամ զանգվածով։ Երիտասարդ կոբրաները ձվից դուրս են գալիս օգոստոսի երկրորդ կեսից մինչև սեպտեմբեր։ Նորածին ձագերի երկարությունը 31-39 միլիմետր է։ Սեռահասունության են հասնում կյանքի երրորդ-չորրորդ տարիներին։

Թույն 
Չափազանց թունավոր օձ է, սակայն մարդկանց և կենդանիների խայթոցների դեպքերը հազվադեպ են։ Միջինասիական կոբրայի թույնն ունի վառ արտահայտված նեյրոտոքսիկ ազդեցություն։ Խայթված կենդանին սկզբում թուլանում է և պասիվանում, բայց շուտով առաջանում են ցնցումներ, շնչառությունը արագանում է, դառնում մակերեսային, և որոշ ժամանակ անց մահը վրա է հասնում շնչառական կենտրոնի լուծանքի հետևանքով։ Խայթոցից հետո տեղական երևույթներ (ուռուցքներ, արյունազեղում) չեն նկատվում։

Կոբրայի թույնն օգտագործվում է դեղամիջոցներ պատրաստելու և փորձարարական կենսաբանության մեջ։ Այս օձի թույնի դեմ շիճուկն ինքնին վտանգ է ներկայացնում մարդու համար՝ ալերգիայի և շոկի տեսքով իմունային պատասխանի բարձր հավանականության պատճառով։ Դրա հետևանքով անգամ «հակակոբրին» նյութի ժամանակին օգտագործման դեպքում տուժածների 1/3-ի շրջանում գրանցվում է մահ, ինչը շատ բարձր ցուցանիշ Է կոբրայի այլ տեսակների համեմատ։

Պահպանում 
Բնության մեջ կոբրայի թվաքանակը համատարած ցածր է, ուստի այն ենթակա է պահպանության։ Ավազային անապատներում իրավիճակն ավելի բարենպաստ է, մյուս շրջաններում թիվը կրճատվում է բնակավայրերի ոչնչացման պատճառով։ Հատկապես խոցելի են պոպուլյացիաները գետերի հովիտներում, նախալեռնային անապատներում և նախալեռներում, որտեղ բնակավայրերը ոչնչացվում են արտադրողական տնտեսական զարգացման արդյունքում։

Որպես հազվադեպ տեսակ (3-րդ կատեգորիա)՝ գրանցվել է Թուրքմենստանի (1985), Ուզբեկստանի (1983), ԽՍՀՄ-ի (1984) Կարմիր գրքերում։ Պահպանվել է Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի և Տաջիկստանի արգելավայրերում։ Ներկայումս թվաքանակով կրճատվող այս տեսակը (2-րդ կատեգորիա) ներառված է Թուրքմենստանի (1999) և Ուզբեկստանի (2003) Կարմիր գրքերում, ունի NT կարգավիճակ։

Միջազգային կարմիր գրքում, որպես անհետացող տեսակ, գրանցված է եղել 1986-ից մինչև 1994 թվականները (Endangered): 1990-ականների կեսերից մինչ այժմ Բնության պահպանության միջազգային միություն կարմիր ցուցակում անորոշ կարգավիճակ ունի, քանի որ նրա թվաքանակի վերաբերյալ ժամանակակից տվյալներ չկան։

1980-ականների սկզբին կենդանաբանական այգիներում և սերպենտարիաներում տարեկան 300-350 կոբր էր պահվում։

Միջինասիական կոբրան նամականիշների և մետաղադրամների վրա

Տես նաև 
 Օձի խայթոց

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Красная книга СССР: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды животных и растений. Том 1 / Главная ред. коллегия: А. М. Бородин, Банников, Андрей Григорьевич, Владимир Евгеньевич Соколов и др. — 2-е изд. — М.: Лесная промышленность, 1984. — С. 197. — 392 с.
  Андрей Григорьевич Банников, Илья Сергеевич Даревский, Ищенко В. Г., Рустамов А. К., Николай Николаевич Щербак, Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. — М.: Просвещение, 1977. — С. 317. — 415 с.
 Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Илья Сергеевич Даревский, Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — С. 177—178. — 232 с. ISBN 5-98092-007-2
 Даревский И. С., Орлов Н. Л. Редкие и исчезающие животные. Земноводные и пресмыкающиеся: Справ. пособие. — М.: Высшая школа, 1988. — С. 381—382. — 463 с. ISBN 5-06-001429-0
 Жизнь животных. Том 5. Земноводные. Пресмыкающиеся / под ред. А. Г. Банникова, гл. ред. В. Е. Соколов. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1985. — С. 316—317. — 399 с.

Արտաքին հղումներ 
 Սողունների տվյալների բազա-Միջինասիական կոբրա
 Wuster, W. 1996. Naja oxiana. In: IUCN 2011. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.2.

Անորոշ կարգավիճակով տեսակներ
Կենդանիներ այբբենական կարգով
Թունավոր կենդանիներ
Օձաձկների ընտանիք
Սողուններ
Օձեր