Կոգնիտիվ գիտություն

Կոգնիտիվ գիտություն, կոգնիտիվիստիկա ( «ճանաչում»), միջդիսցիպլինար գիտական ուղղություն, որը միավորում է իմացաբանությունը, կոգնիտիվ հոգեբանությունը, նյարդաֆիզիոլոգիան, կոգնիտիվ լինգվիստիկան, ոչ վերբալ հաղորդակցությունը և արհեստական բանականության տեսությունը։

Կոգնիտիվ գիտության մեջ օգտագործվում են ճանաչողական համակարգերի մոդելավորման երկու հաշվարկային մոտեցում՝ սիմվոլիցիզմ (դասական մոտեցում) և կոնեկցիոնիզմ (ավելի ուշ մոտեցում)։ Սիմվոլիցիզմը հիմնվում է այն ենթադրության վրա, որ մարդկային մտածողությունը նման է կենտրոնական պրոցեսորով համակարգչի մտածողությանը, որը հետևողականորեն մշակում է  սիմվոլային ինֆորմացիայի միավորները։ Կոնեկցիոնիզմը հիմնվում է այն ենթադրության վրա, որ մարդկային մտածողությունը չի կարող նման լինել կենտրոնական թվային պրոցեսորին նեյրոբիոլոգիայի տվյալների հետ անհամապատասխանության պատճառով, այլ կարող է գործել արհեստական նյարդային կապերի միջոցով, որոնք կազմված են այսպես ասած ֆորմալ նեյրոններից, որոնք իրականացնում են տվյալների զուգահեռ մշակում։

Դասական կոգնիտիվ գիտությունը անտեսում էր գիտակցության և ուղեղի ունեցած կապի խնդիրը, ինչպես նաև հոգեբանության և նեյրոբիոլոգիայի կապի խնդիրը։ Դա նրա հասցեին քննադատության պատճառ հանդիսացավ:1980-ականներին հոգեբանները և նյարդաբանները   սկսեցին ավելի սերտորեն համագործակցել, ինչը հանգեցրեց նոր գիտության ստեղծմանը՝ կոգնիտիվ նեյրոբիոլոգիա,որն օգտագործում է ուղեղի վիզուալիզացիայի մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս էմպիրիկ կերպով մտավոր գործընթացները կապել ուղեղի ֆիզիոլոգիայի հետ:Եթե դասական կոգնիտիվ գիտությունը հաշվի չէր առնում գիտակցությունը,ապա ժամանակակից կոգնիտիվ նյարդաբանության մեջ գիտակցությունը համարվում է ուսումնասիրության առարկա։

Կոգնիտիվիստիկան հնարավոր դարձնող կարևոր տեխնիկական նվաճում դարձան ուղեղի սկանավորման նոր մեթոդները:Տոմոգրաֆիան և այլ մեթոդները առաջին անգամ հնարավորություն են տալիս անմիջականորեն ստանալ ուղեղի աշխատանքի տվյալներ:Կարևոր դեր խաղացին նաև ավելի հզոր համակարգիչները։

Առաջընթացը կոգնիտիվիստիկայում,ինչպես ենթադրում են գիտնականները,թույլ կտա լուծել գիտակցության հանելուկը,այսինքն նկարագրել և բացատրել մարդու ուղեղում տեղի ունեցող գործընթացները,որոնք պատասխանատու են բարձրագույն նյարդային համակարգի համար:Դա հնարավորություն կտա ստեղծել այսպես կոչված հզոր արհեստական բանականության համակարգեր, որը կկարողանա ինքնուրույն սովորել,ստեղծագործել շփվել մարդկանց հետ։

Կոգնիտիվիստիկայում համատեղ օգտագործվում են համակարգչային մոդելներ՝ վերցված արհեստական բանականության թեորիայից,և փորձնական մեթոդներ՝  վերցված հոգեբանությունից և բարձրագույն նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայից, մարդկային ուղեղի աշխատանքի ճշգրիտ թեորիաների մշակման համար։

Ծագումը 

Կոգնիտիվ գիտությունը ի հայտ է եկել բիհեյվիորիզմին ի պատասխան, փորձելով գտնել նոր մոտեցում հասկանալու մարդկային գիտակցությունը:Բացի հենց հոգեբանությունից,ծագման հիմքում հայտնվեցին միանգամից մի քանի գիտական առարկաներ՝ արհեստական բանականություն(Ջոն Մակկարտի),լեզվաբանություն(Նոամ Չոմսկի),ինչպես նաև փիլիսոփայություն(Ջերրի Ա. Ֆոդոր):Առաջին համակարգիչների ի հայտ գալու և կիբեռնետիկայի զարգացման գագաթնակետին մարդկային գիտակցության և հաշվողական մեքենայի նմանության միտքը սկսեց տարածվել և դրեց կոգնիտիվիզմի հիմնական թեորիաների հիմքը:Մտածելու գործընթացը համեմատվում էր համակարգչի աշխատանքի հետ, որը խթաններ է ստանում շրջապատող աշխարհից և վերարտադրում տղեկատվությունը, որը մատչելի է ուսումնասիրման համար:Բացի նշաններից, որոնք գիտակցության և արտաքին աշխարհի շփման արդյունք են,ուսումնասիրման առարկա դարձան մտավոր պատկերները(կամ պատկերացումներ):Այդ կերպով տեղի ունեցավ բաժանում  արտաքինի(առարկաներ,օբյեկտներ,...) և ներքինի(պատկերացումներ):Այն հարցին,թե արդյոք գոյություն ունի աշխարհը,կոգնիտիվ գիտությունը պատասխանում է «հայտնի չէ,բայց այդ աշխարհի մասին մեր պատկերացումները գոյություն ունեն»:Մյուս կողմից, կոգնիտիվիզմը վերադարձրեց դեկարտյան սկեպտիցիզմը և անուշադրության մատնեց սուբյեկտիվ զգացմունքները և էմոցիաները։

Մարմնավորված կոգնիտիվ գիտություն 
 
 
XXI դարի սկզբին կոգնիտիվ գիտության մեջ զարգացավ նոր ուղղություն-մարմնավորված կոգնիտիվ գիտություն(.embodied cognitive science):Նրա ներկայացուցիչները սխալ են համարում ավանդական կոգնիտիվ գիտության մոտեցումը և գիտակցության փիլիսոփայությունը,որը գրեթե ամբողջությամբ հաշվի չի առնում մարմնի դերը գիտակցության գործունեության մեջ:Վերջին տասնամյակում նկատվում է մարմնավորված ճանաչողության բնագավառում էմպիրիկ ուսումնասիրությունների աճ:Մարմնավորված կոգնիտիվ գիտության կողմնակիցները չեն ընդունում այն միտքը, որ գիտակցությունը ստեղծվում է ուղեղի կողմից կամ նույն ուղեղն է։

Կոգնիտիվիստիկայի բաղադրիչները 

 Արհեստական բանականություն
 Կոգնիտիվ հոգեբանություն
 Կոգնիտիվ լեզվաբանություն
 Կոգնիտիվ էթոլոգիա
 Մատերիալ կոգնիտիվ գիտություն
 Մաթեմատիկական տրամաբանություն
 Նյարդաբանություն
 Նեյրոբիոլոգիա
 Նեյրոֆիզիոլոգիա
 Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կոգնիտիվ գիտությունների շարքին են դասվում ճանաչողության փորձարարական հոգեբանությունը,կոգնիտիվ անթրոպոլոգիան,կոգնիտիվ աշխարհագրությունը,հոգելեզվաբանությունը,նեյրոլեզվաբանությունը։

Տես նաև 

 Ճանաչողություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Лангаккер Р. У. Когнитивная грамматика. — М.: ИНИОН РАН, 1992. — 56 с.
 Лакофф Дж. Когнитивное моделирование. Язык и интеллект. — М.: «Прогресс», 1996. — 416 с.
 Краткий словарь когнитивных терминов. / Под общ. ред. Е. С. Кубряковой. — М.: Филол. ф-т МГУ им. М. В. Ломоносова, 1997. — 245 с.
 Величковский Б. М. Когнитивная наука: основы психологии познания. В 2-х тт. — М. : Смысл : Издательский центр «Академия», 2006.
 Когнитивная наука и интеллектуальные технологии: Реф. сб. АН СССР. — М.: Ин-т науч. информ. по обществ. наукам, 1991. — 228 с.
 Деннет Д. Онтологическая проблема сознания / Пер. с англ. А. Л. Блинова // Аналитическая философия: Становление и развитие (антология) / Сост. Грязнов А. Ф. — М.: ДИК «Прогресс-Традиция», 1998. — С. 361—375.
 Churchland, P. S. (1986) Neurophilosophy: Towards a Unified Theory of Mind Brain, Cambridge, Massachusetts, Bradford Books/MIT Press
 Fodor, Jerry (1998). Concepts: Where Cognitive Science Went Wrong. New York: Oxford University Press
 Jackendoff, R. (1987) Consciousness and the Computational Mind, Cambridge, Massachusetts, Bradford Books/MIT Press
 Pinker, S. (1997). How the Mind Works. presented at the New York, New York: W. W. Norton & Company
 Varela, F., Thompson, E. and E. Rosch (1991) The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience, Cambridge, MA: MIT Press

Կոգնիտիվ գիտություն
Միջառարկայական բնագավառներ
Հոգեբանության բաժիններ