Գրությունների տաճար

Գրությունների տաճար կամ արձանագրությունների տաճար (, մայա՝ B'olon Yej Teʼ Naah («Ինը սուր նիզակների տուն»)), նախակոլումբիական մայաների քաղաքակրթության մեզոամերիկյան աստիճանավոր բուրգի ամենամեծ կառույց Պալենկե քաղաքում, որը գտնվում է ժամանակակից Չիապաս նահանգում (Մեքսիկա)։ Այն կառուցվել է 7-րդ դարի վերջում՝ որպես Պալենկեի տիրակալ (աջավ) Կինիչ Ջանաաբ Պակալ I (կամ Պակալ Մեծի) դամբարան։ Շինարարությունը սկսվել է Պակալի կենդանության օրոք՝ նրա 70-ամյա տիրակալության վերջին տասնամյակում, և ավարտվել նրա որդու և իրավահաջորդի՝ Կինիչ Կան Բահլամ II-ի օրոք։ Պալենկեում Արձանագրությունների տաճարը գտնվում է մի տարածքում, որը հայտնի է որպես Արձանագրությունների պալատ և կանգնած է Պալատից դեպի հարավ-արևելք ուղիղ անկյան տակ։ Արձանագրությունների տաճարը նշանակալից դեր ունի հին մայաների ուսումնասիրության մեջ՝ շնորհիվ արձանագրությունների սալիկների վրա հայտնաբերված հիերոգլիֆային տեքստի արտասովոր նմուշի, շենքի սյուների վրա գտնվող տպավորիչ քանդակագործական վահանակների և Պակալի դամբարանում գտածոների։

Կառուցվածք 
Կառույցը բաղկացած է «տաճարային» կառուցվածքից, որը նստած է ութ աստիճան ունեցող բուրգի վերևում (ընդհանուր ինը մակարդակ)։ Շենքի ճակատային մասի հինգ մուտքերը շրջապատված են հենասյուներով, որոնք կրում են ինչպես փորագրված պատկերներ, այնպես էլ մայա գրերով հիերոգլիֆային տեքստեր, որով էլ պայմանավորված է տաճարի անվանումը։ Տաճարի ներսում սանդուղքը տանում է դեպի դամբարան, որտեղ գտնվում է Պակալի սարկոֆագը։

Պատմություն 

Արձանագրությունների տաճարն ավարտվել է 683 թվականին։ Շինարարությունը նախաձեռնել է ինքը՝ Պակալը, թեև նրա որդին՝ Կինիչ Կան Բալամ II-ն է ավարտել կառույցը և դրա վերջնական ձևավորումը։

Թեև Պալենկեն և հենց արձանագրությունների տաճարը այցելել և ուսումնասիրվել են ավելի քան երկու հարյուր տարի, Պակալի գերեզմանը հայտնաբերվել է միայն 1952 թվականին։ Մեքսիկացի հնագետ Ալբերտո Ռուզ Լյուիլյերը հատակից հանել է տաճարի հատակի սալաքարը՝ ի հայտ բերելով փլատակներով լցված սանդուղք։ Երկու տարի անց, երբ սանդուղքը մաքրվել է, պարզվել է, որ այն տանում է դեպի Պակալի գերեզմանը։

Հենասյուներ 
Տաճարն ունի վեց հենասյուներ կամ ուղղահայաց պանելներ։ Դրանք պիտակավորված են A-ից F, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է տեքստեր, գեղարվեստական պատկերներ կամ և' մեկը, և' մյուսը՝ գիպսային սվաղից պատրաստված ռելիեֆներով։ A և F նեցուկ սյուներն ունեն միայն հիերոգլիֆային տեքստ։ Կենտրոնի չորս` B-ից մինչև E սյուների վրա պատկերված են մարդկանց պատկերներ, որոնք բռնած են նորածնի նման կերպարանք, որի ոտքերից մեկը օձ է։

A հենասյուն 

A հենասյունի զարդարանքն ամբողջությամբ կազմված է հիերոգլիֆային տեքստից։ Այնուամենայնիվ, մինչ օրս գոյատևել են միայն տասնմեկ գլիֆներ և դրանց հատվածներ։ Այս գլիֆների մեջ հստակ երևում է «գրավումը», բայց թե ով կամ ինչ է գրավել, անհայտ է, քանի որ համապատասխան գլիֆներն անընթեռնելի են։

B հենասյուն 

Բ հենասյունը պատկերում է մի տեսարան, որտեղ մարդկային կերպարանքը ձեռքում պահում է «մանուկ» Կավիլ աստծուն, որի ոտքերից մեկը օձ է։ Մարդու կերպարն իրական չափսեր ունի (165 սմ բարձրություն), սակայն նրա տեղադրության դիրքի պատճառով շատ ավելի մեծ է երևում։ Այն կրում է փետրավոր գլխազարդ, յագուարի կաշվից կիսաշրջազգեստ և գոտի։ Ֆիգուրը նաև կրում է գոտկակապ և կարճ ուլունքավոր թիկնոց, սակայն վնասվածության պատճառով դրանք այսօր հիմնականում բացակայում են, չկա նաև կերպարի գլուխը։

Ենթադրվում է, որ մարդու կերպարը պատկերում է Կավիլ աստծուն, թեև նրա բնորոշ «լապտերով ճակատը» տեսանելի է միայն D հենասյան վրա։ Կավիլ աստծո կերպարը, որը հաճախ նկարագրվում է որպես «մանուկ» կամ «երեխա», ունի երկու ոտք, որոնցից մեկը մարդու ոտք է, մյուսը` օձ-ոտք։ Մարդու ոտքի մատները վեցն են, որը բռնել է մյուս կերպարը։ Հավանական է, հատկապես հաշվի առնելով պոլիդակտիլիայի վրա դրված շեշտադրումը, որ այս հատկանիշը բնորոշ է Պակալի որդուն՝ Կան Բալամ II-ին, որը պատկերված է դիմանկարներում՝ մի ձեռքի վեց մատներով և մեկ ոտքի վեց մատներով։

Սարկոֆագի կափարիչի պատկերի հետ համեմատությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ հենց Պակալն է վերածնվելու անդրշիրիմյան աշխահից՝ որպես քաղաքային երիտասարդացած աստված։ Բ սյունի վրա պատկերի անունը գլիֆներով գրված է գլխակապի վրա. հետևաբար, նա Կուկ Բահլամ I-ն է՝ Պալենկի դինաստիայի հիմնադիրը։

C հենասյուն 

Ենթադրվում է, որ C հենասյան վրա պատկերված կանգնած կերպարը կին է, հնարավոր է Պակալի մայրն է՝ Լեդի Զակ-Կուկը։ Փսիխոդուկտի տեսքը (սնամեջ անցք, որը ձգվում է տաճարից դեպի Պակալի դամբարան) և դրան միացնող քարե գոտին, շատերին ստիպել են կառուցվածքը համեմատել պորտալարի հետ։ Այն փաստը, որ այս «պորտալարը» կապում է  C հենասյան պատկերը Պակալի գերեզմանին (և համապատասխանաբար, հենց Պակալի հետ) հաստատում է կերպարի նույնականացումը որպես Լեդի Զակ-Կուկ։ Հետևաբար պորտալարը կարող է մեկնաբանվել որպես թագավորական տոհմածառ։

D հենասյուն 
D հենասյունը վկայում է այն մասին, որ «երեխայի» կերպարը իրականում Աստված Կ-ն է։ «Երեխայի» կերպարի այս պատկերում այն կրում է «axe» կամ «բոց», ներառյալ հայելին (տեսանելի է կանգնածի գլխակապի փետուրների ներքևում), որը բնորոշ է Կավիլ Աստծուն։ Այս հենասյան ֆիգուրն ավելի ամբողջական է պահպանված, քան մյուս սյուների նույն պատկերը։ Կավիլի պատկերում առկա են նաև երեք ուղղահայաց կտրվածքներ աստծու մեջքին։ Պարզվել է, որ դրանք միտումնավոր են արված, սակայն դրանց նշանակությունը դեռևս հայտնի չէ։

E հենասյուն 
E հենասյան վրայի ֆիգուրը, ամենայն հավանականությամբ, Կան Բալամ I-ն է։ Գլխազարդը, որը կրում է գործիչը, պարունակում է գլիֆներ, որոնք նրան նույնացնում են որպես «չան-բահլում»։ Քիչ հավանական է, որ խոսքը վերաբերում է Կան Բալամ II-ին, քանի որ ենթադրվում է, որ նա ներկայացված է Կավիլ Աստծո կերպարով։ Քանի որ Կան Բալամ II-ը՝ Կան Բալամ I-ի ծոռան ծոռն է ավարտել է ձևավորումը, Արձանագրությունների տաճարը կարող է դիտվել որպես գահի նկատմամբ իր հավակնության օրինականությունն ամրապնդելու ջանք. նա ընդգծում է իր փոխհարաբերությունները իր նախնի և անվանակցի հետ, ինչպես նաև իր հարաբերությունները հոր և տատիկի հետ։

F հենասյուն 
F հենասյունն ունի միայն մեկ գլիֆային բլոկ, որը հասել է մեզ։ Այն պարունակում է գլիֆ , որը ընդունվում է որպես վերնագիր, որը թարգմանվում է որպես «սատկած նապաստակ», որին հաջորդում է «Կինիչ Կան Բալամ» վերնագիրը և անունը, որից հետո գալիս է անհայտ գլիֆ (հնարավոր է մեկ այլ վերնագիր) և գլիֆ Պալենկե։

Գունավորում 
Թեև հենասյուների մեծ մասի գույնը խունացած է, որոշները դեռևս տեսանելի են։ Ի սկզբանե, հենասյուները պետք է լինեին անչափ գունեղ։ Վառ կարմիր, դեղին և կապույտ գույները երևում են նրանց սվաղային քանդակի վրա։ Բաց կարմիր ներկի բարակ շերտը կիրառվել է սվաղային ամբողջ քանդակի վրա՝ որպես ֆոնի ներկման մի տեսակ, երբ սվաղը դեռ թաց էր՝ գույնը կապելով շենքի հետ։ Քանի որ տաճարը բազմիցս վերաներկվել է, կարելի է նկատել գունանյութի շերտեր սվաղման շերտերի միջև։ Կապույտ գույնը նշանակում էր Երկինք և Աստվածներ և կիրառվելու էր աստվածների հետ կապված իրերի, ինչպես նաև քանդակի վրա պատկերված գլիֆիկ տեքստերի վրա։ Դեղին գույնը վերաբերում էր Շիբալբային (Xibalba)՝ մայաների անդրաշխարհին, որը կապված էր յագուարների հետ, ուստի յագուար փեշերը համապատասխան գույներով էին։

Գրություններով սալիկներ 
Արձանագրությունների տաճարն իր անվանումն ստացել է տաճարի ներքին պատերին դրված երեք հիերոգլիֆային սալիկներից, որոնք հայտնի են որպես Արևելյան սալիկ, Կենտրոնական սալիկ և Արևմտյան սալիկ։ Այս սալիկներն ընդգծում են այն գաղափարը, որ անցյալում տեղի ունեցած իրադարձությունները կրկնվելու են նույն օրացուցային ամսաթվին, մի թեմա, որը նույնպես հանդիպում է Չիլամ Բալամի Գրքերում, և կազմում է մայաների հայտնի ամենաերկար արձանագրություններից մեկը (617 գլիֆ)։ E-ից F սյունակները նշում են Պակալի կյանքի տարբեր իրադարձությունների գրանցման սկիզբը, որը շարունակվում է մինչև սալիկների վերջին երկու սյունակները, որոնք ազդարարում են նրա մահվան մասին և որպես նրա ժառանգ անվանում են Կան Բալամ II-ին։ Բոլոր սալիկները, բացառությամբ վերջին երկու սյունակների, ավարտվել են Պակալի կենդանության օրոք։

Պակալի դամբարան

Կառուցվածք 
Բուրգի հսկայական քաշի պատճառով գերեզմանի փլուզումը կանխելու համար ճարտարապետները նախագծել են խրճիթի ձևով խցիկը` օգտագործելով խաչաձև թաղածածկ կամարներ և որմնախորշ հենարաններ։

Արտեֆակտներ 
Պակալի դամբարանը տվել է մի քանի կարևոր հնագիտական գտածոներ և արվեստի գործեր։

Սարկոֆագներ 
Այդ գտածոների թվում է Պակալի սարկոֆագի կափարիչը։ Կափարիչի վերևում պատկերված է Պակալը, որը պառկած է «երկրային հրեշի» վերևում։ Նրա ներքևում յագուարի բաց երախն է՝ խորհրդանշելով Շիբալբան։ Նրա վերևում Երկնային թռչունն է՝ նստած Տիեզերական Ծառի վրա (ներկայացվում է խաչով), որն իր հերթին իր ճյուղերում Օձ է պահում։ Այսպիսով, պատկերում Պակալը գտնվում է երկու աշխարհների միջև՝ երկնքի և անդրաշխարհի։ Նաև սարկոֆագի վրա են Պակալի նախնիները, որոնք դասավորված են վեց սերունդ առաջ։ Մերլ Գրին Ռոբերտսոնը միակն է, ով երբևէ լուսանկարել է սարկոֆագի կափարիչը։ Նրան հեռացրել են ծածկից՝ այն լուսանկարելու համար։ Այնուհետև գերեզմանը կրկին կնքվել է և այն ժամանակից ի վեր չի բացվել։

Այլ 
Պակալի հետմահու դիմակը ևս մեկ արտասովոր արտեֆակտ է, որը գտնվել է գերեզմանում։ Դիմակն ամբողջությամբ նեֆրիտից է, իսկ աչքերը խեցիներից, մարգարիտից և օբսիդիանից։

Պակալի սարկոֆագի մեջ հայտնաբերվել են մի քանի փոքր նեֆրիտե գլուխներ, որոնց հիմքի տակ գտնվել է թագավորի սվաղված դիմանկարը։

Դամբարանի մուտքի մոտ հայտնաբերվել է հինգ կմախք՝ և՛ տղամարդու, և՛ կնոջ։ Այս զոհաբերությունները նախատեսված էին Պակալին հետևելու դեպի Շիբալբա։

Տես նաև 

 Կուկուլկանի տաճար
 Ուշմալ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 
Պիրերի մասին բոլոր տեղեկությունները վերցված են Ռոբերտսոնից 1983 թ. 29-53:

Գրականություն 
  
 
 
 
 

Մեքսիկայի հնագիտական վայրեր
Մեքսիկայի հուշարձաններ
7-րդ դարի հիմնադրումներ
Բուրգեր
Մեքսիկայի տեսարժան վայրեր
Տաճարներ այբբենական կարգով