Սերգեյ Բուլգակով

Սերգեյ Նիկոլաևիչ Բուլգակով (, ), ռուս կրոնական փիլիսոփա, աստվածաբան, ուղղափառ քահանա, տնտեսագետ։ Փարիզի Սուրբ Սերգիևյան աստվածաբանական ինստիտուտի հիմնադիրներից և պրոֆեսորներից մեկը։

Նա առավել հայտնի է Սոֆիայի Աստծո Իմաստության մասին իր ուսմունքով, որը հակասական գնահատականներ է ստացել, մասնավորապես, դատապարտվել է Մոսկվայի պատրիարքարանի կողմից 1935 թվականին, բայց առանց հերետիկոսության մեջ հեղինակին մեղադրելու, ինչպես նաև արտասահմանյան ռուսական եկեղեցու կողմից` արդեն որպես հերետիկոս մեղադրելով։

Կենսագրություն 
Սերգեյ Բուլգակովը ծնվել է գյուղի քահանայի ընտանիքում։ Ավարտել է Լիվնիի աստվածաբանական դպրոցը (1884), սովորել Օրյոլի Աստվածաբանական ճեմարանում մինչև 1888 թվականը։ 1888 թվականին, կորցնելով հավատը, նա ինքնասպանության փորձ է կատարել։ Տեղափոխվել է Ելեցի դասական գիմնազիայի 7-րդ դասարան (ուսուցիչների թվում՝ Վ. Վ. Ռոզանով)։

Երիտասարդ տարիներին նա մարքսիզմի հետևորդ է եղել, հանդիպել է Կառլ Կաուցկիի, Ավգուստ Բեբելի, Վիկտոր Ադլերի, Գեորգի Պլեխանովի հետ։ XIX դարի 90-ական թվականներին եղել է լեգալ մարքսիզմի ներկայացուցիչ։

1894 թվականին նա ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը, պրոֆեսոր Ալեքսանդր Չուպրովի առաջարկությամբ մնացել է վիճակագրության քաղաքատնտեսության ամբիոնում՝ պրոֆեսորի պաշտոնի պատրաստվելու համար։ Սկսել է քաղաքական տնտեսություն դասավանդել Կայսերական Մոսկվայի տեխնիկումում (1895)։

1898 թվականին նա ամուսնացել է Ելենա Իվանովնա Տոկմակովայի՝ Ղրիմում գտնվող Օլեիզ կալվածքի սեփականատեր Իվան Տոկմակովայի դստեր հետ։ Արևմուտքում երկամյա պրակտիկայի համար կրթաթոշակ ստանալով, նա կնոջ հետ մեկնել է Գերմանիա, որտեղ նա ստուգել է իր հետազոտության արդյունքները գերմանական սոցիալ-դեմոկրատ ներկայացուցիչների հետ անձնական շփմամբ. նրա գիտական հետազոտությունների արդյունքը դարձավ «Կապիտալիզմը և գյուղատնտեսությունը» երկհատորյակը (1900 թ.)։ Ատենախոսությունը, որն ի սկզբանե պետք է պաշտպանվեր որպես դոկտորական, Մոսկվայի համալսարանի գիտխորհրդի կողմից չի արժանացել ամենաբարձր գնահատականին և պաշտպանվել է որպես մագիստրոսական։

1901 թվականի սկզբին տեղափոխվել է Կիև, որտեղ նշանակվել է Կիևի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի արտակարգ պրոֆեսոր և Սուրբ Վլադիմիրի Կիևի համալսարանի պրիվատ-դոցենտ։

Կանտի փիլիսոփայության ազդեցությամբ նա վերադարձել է իդեալիզմին և բարու և գեղեցկության արժեքների պատմական դերի գիտակցմանը։ Ուստի Վլադիմիր Սոլովյովի փիլիսոփայությունը, որը քրիստոնեության կենսական սկզբունքը դարձնում է հասարակական ստեղծագործության կազմակերպիչ սկզբունք, Բուլգակովի համար դարձավ համաշխարհային փիլիսոփայական մտքի վերջին խոսքը, նրա բարձրագույն սինթեզը։ Բուլգակովի փիլիսոփայական զարգացման առանձին փուլեր 10 հոդվածների տեսքով ներկայացված են նրա «Մարքսիզմից իդեալիզմ» ժողովածուում (Սանկտ Պետերբուրգ, 1903)։

1904 թվականից՝ Ազատագրական միության հիմնադիրներից և խորհրդի անդամ։ 1905 թվականին նա փորձել է ստեղծել «Քրիստոնեական քաղաքականության միություն», համագործակցել է պայքարի Քրիստոնեական եղբայրության հետ։

1906 թվականին եղել է Կիևի «Ժողովուրդ» թերթի խմբագիրը։ Փակվելուց հետո նա Կիևից վերադարձել է Մոսկվա։ Դասավանդել է Մոսկվայի համալսարանում (Իրավագիտության ֆակուլտետի քաղաքատնտեսության և վիճակագրության ամբիոնի պրիվատ-դոցենտ, ինչպես նաև Մոսկվայի առևտրային ինստիտուտի պրոֆեսոր (մինչև 1918 թվականը)։ Նույն թվականին ընտրվել է II Պետդումայի պատգամավոր Օրյոլի նահանգից՝ որպես անկուսակցական «քրիստոնեական սոցիալիստ»։

1905 թվականից նախագահ, իսկ 1907 թվականից Մոսկվայի կրոնա-փիլիսոփայական ընկերության խորհրդի անդամ՝ ի հիշատակ Վլ. Սոլովյովի։

1911 թվականին նա լքել է համալսարանը համալսարանական լիբերալ մտածողությամբ ուսուցիչների մեծ խմբի թվում՝ ի նշան բողոքի Ժողովրդական կրթության նախարար Լև Կասսոյի քաղաքականության (տես Կասսոյի գործը)։

Հետագա տարիները եղել են փիլիսոփայի հասարակական և լրագրողական ամենամեծ գործունեության շրջանը։ Մասնակցում է բազմաթիվ նախաձեռնությունների, որոնք նշում են կրոնական և փիլիսոփայական վերածնունդ «Նոր ուղի» և «Կյանքի հարցեր» ամսագրում, «Կրոնի հարցեր», «Վլադիմիր Սոլովյովի մասին», «Լև Տոլստոյի կրոնի մասին», «Իդեալիզմի խնդիրներ» (1902 թ.), «Вехи» (1909 թ.) ժողովածուում, «Փիլիսոփայական ընկերության կրոնը Վլադիմիր Սոլովյովի հիշատակին» աշխատության մեջ և «Ճանապարհ» հրատարակչությունում, որտեղ 1911-1917 թվականներին հրապարակվել են ռուսական կրոնական մտքի կարևոր ստեղծագործություններ։ Նրա աշխատության մեջ այս ժամանակահատվածում անցում կատարվեց կրոնի և մշակույթի թեմաներով դասախոսություններից և հոդվածներից դեպի ինքնատիպ փիլիսոփայական զարգացումներ։

1911 թվականին ընտրվել է Ա. Ի. Չուպրովի ընկերության հասարակական գիտությունների զարգացման փոխնախագահ, Մոսկվայի իրավաբանական ընկերության եկեղեցական իրավունքի հանձնաժողովի անդամ։ 1912 թվականից եղել է պետական խորհրդական։

1913 թվականին Մոսկվայի համալսարանում պաշտպանել է իր դոկտորական ատենախոսությունը քաղաքատնտեսության «Տնտեսության փիլիսոփայություն» թեմայով, որում քրիստոնեությունը համարում է համընդհանուր գործընթաց, որի թեման Սոֆիան է՝ համաշխարհային հոգին, ստեղծարար բնությունը, իդեալական մարդկությունը։ Ընտրվել է Մոսկվայի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնի պրոֆեսոր։

1917 թվականին մասնակցել է 1-2-րդ նիստերին որպես Համառուսական հոգևորականների և աշխարհականների համագումարի պատվիրակը, Ռուս ուղղափառ եկեղեցու համառուսական տեղական խորհրդի անդամ, Մայր տաճարում կրոնական և կրթական կոնֆերանսի անդամ, Ֆինանսական դրությանը ծանոթացնող խորհրդի և VI, VII, IX, XX վարչությունների անդամ, հեղինակել է Գահակալության մասին Հայրապետական պատգամը։ 1917 թվականի դեկտեմբերից Գերագույն եկեղեցական խորհրդի անդամ։

1918 թվականի հունիսին ձեռնադրվել է սարկավագ, ապա՝ քահանա։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությանն անվերապահորեն բացասաբար վերաբերվելով՝ նա դրան արձագանքեց «Աստվածների խրախճանքում» երկխոսություններով՝ գրված Վլադիմիր Սոլովյովի «Երեք զրույցի» ոճով և ոգով. երկխոսություններն ընդգրկվել են «Խորքերից» (1918; 2-րդ հրտ. - Մ., 1991) հավաքական ժողովածուում։

1918 թվականի հուլիսին նա լքեց Մոսկվան՝ մեկնելով նախ Կիև, իսկ հետո՝ Ղրիմ՝ Կորեիզ, որտեղ գտնվում էին նրա կինը և երեխաները (Մարիա, Ֆյոդոր, Իվան, Սերգեյ)։ 1919-1920 թվականներին եղել է Սիմֆերոպոլի Տաուրիդյան թեմական տաճարի անդամ, Սիմֆերոպոլի Տավրիկյան համալսարանի քաղաքատնտեսության և աստվածաբանության պրոֆեսոր։ «Անվան փիլիսոփայություն» (1920, հրատարակվել է խմբագրված` 1953 թվականին) և «Փիլիսոփայության ողբերգություն» (1920 թ., հրատարակվել է խմբագրված` 1928 թվականին) աշխատություններում նա վերանայել է իր տեսակետը քրիստոնեության փիլիսոփայության և դոգմատիկայի միջև փոխհարաբերությունների վերաբերյալ՝ գալով եզրակացություն, որ այդ քրիստոնեական շահարկումը կարող է արտահայտվել առանց խեղաթյուրման բացառապես դոգմատիկ աստվածաբանության տեսքով։ Ղրիմում բոլշևիկների հայտնվելուց հետո հեռացվել է համալսարանից։

1921 թվականից՝ ավագ երեց, Յալթայի Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու տաճարի ռեկտորի օգնական։ 1922 թվականի սեպտեմբերին ձերբակալվել է քաղաքական անվստահության մեղադրանքով։

Արտաքսում 

1922 թվականին ընդգրկվել է Վ.Ի.Լենինի նախաձեռնությամբ ՌԽՖՍՀ ՆԳԺԿ առընթեր Պետական քաղաքական կառավարման (ГПУ) կազմած գիտնականների և մշակույթի գործիչների ցուցակներում՝ արտաքսվելու նպատակով։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին այսպես կոչված «փիլիսոփայական շոգենավի» կազմում` այլ մտավորականների թվում աքսորվել է Կոստանդնուպոլիս՝ առանց ՌՍՖՍՀ վերադառնալու իրավունքի։ Կոստանդնուպոլսում կարճատև մնալուց հետո նա ժամանել է Պրահա (Չեխոսլովակիա)։ 1923 թվականի մայիսին մետրոպոլիտ Եվլոգիի օրհնությամբ ծառայել է Պրահայի Սուրբ Նիկողայոս տաճարում և զբաղեցրել պրոֆեսորի պաշտոնը Ռուսական գիտական ինստիտուտի (Բեռլին) իրավագիտության ֆակուլտետի եկեղեցական իրավունքի և աստվածաբանության ամբիոնում։

Նա մեծ ուշադրություն է դարձրել ռուս երիտասարդների հոգևոր առաջնորդությանը և էկումենյան շարժմանը մասնակցելուն։ Եղել է Մոսկվայի պատրիարք Տիխոնի հովանավորությամբ ստեղծված Սբ. Սոֆիա եղբայրության հիմնադիր ու առաջնորդ, Ռուսաստանի ուսանողական քրիստոնեական շարժման (ՌՈւՔՇ) համագումարների կազմակերպիչ և մասնակից։ Նա մասնակցել է դրա ստեղծմանը, ՌՈւՔՇ-ի առաջին համագումարներին Պրշերովում (Չեխոսլովակիա) և Արժիրոնում (Ֆրանսիա) և շարունակել վերահսկել այն՝ մնալով Շարժման անդամների համար որպես դաստիարակ և հեղինակություն։

Փարիզյան ժամանակաշրջան 
1925 թվականի հուլիսին տեղափոխվել է Փարիզ՝ որպես Սերգիևյան վանատան կառուցման կոմիտեի անդամ, վանատան ղեկավարի օգնական։ Նրա ակտիվ մասնակցությամբ առաջացավ և հաջողությամբ իրականացվեց Ուղղափառ աստվածաբանական ինստիտուտի ստեղծման նախագիծը, որում նա աշխատեց մինչև մահ՝ որպես դոգմատիկ աստվածաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր (1925), տեսուչ (1931), դեկան (1940 թ.)։ Արժանացել է եկեղեցու պատմության դոկտոր (honoris causa-պատվավոր դոկտոր, 1943) աստիճանի։ Դասավանդել է «Հին Կտակարանի Սուրբ Գիրք» և «Դոգմատիկ աստվածաբանություն» դասընթացները։

Սերգեյ Բուլգակովը էկումենյան շարժման աշխատանքներին միացել է 1927 թվականին Լոզանում տեղի ունեցած «Հավատք և եկեղեցական կազմակերպություն» համաշխարհային քրիստոնեական կոնֆերանսում։ Մինչև 1930-ական թվականները մասնակցել է բազմաթիվ էկումենիկ ձեռնարկումների՝ դառնալով շարժման ազդեցիկ դեմքերից ու գաղափարախոսներից մեկը. 1934 թվականին նա մեծ շրջագայություն է կատարել Միացյալ Նահանգներով։ Էկումենիկ ոլորտում ամենահեռանկարային ուղղությունը Անգլիկան եկեղեցու հետ համագործակցությունն էր, և 1927 թվականի վերջին - 1928 թվականի սկզբին տեղի ունեցած անգլո-ռուսական կրոնական համագումարի արդյունքում ստեղծվեց Սուրբ Ալբանյան և Սուրբ Սերգիևյան եղբայրությունը` անգլիկան և ուղղափառ եկեղեցիների երկկողմ համագործակցությունը։

Վերջին տարիներ, մահ 
1939 թվականին Բուլգակովի մոտ ախտորոշվել է կոկորդի քաղցկեղ։ Նա վիրահատվել է, որից հետո սովորել է խոսել առանց ձայնալարերի։ Աստվածածնի Վերափոխման անունով մատուռում վաղ պատարագներ է մատուցել, շարունակել դասախոսել դոգմատիկ աստվածաբանության մասին, կատարել իր հովվական գործը և գրել։ Չնայած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկումը սահմանափակել է Բուլգակովին, նա չի դադարել աշխատել նոր ստեղծագործությունների վրա և կատարել ժամերգություններ։ 1943-ին արժանացել է խույրի։

Օկուպացված Փարիզում նա գրել է «Ռասիզմ և քրիստոնեություն» աշխատությունը՝ փառազրկելով ֆաշիզմի գաղափարախոսությունը։ Նա ավարտեց իր վերջին գիրքը՝ «Հովհաննեսի ապոկալիպսիսը», մահից կարճ ժամանակ առաջ։ Հունիսի 5-ի լույս 6-ի գիշերը ինսուլտից հետո քառասուն օր մնացել է անգիտակից։ Մահացել է 1944 թվականի հուլիսի 13-ին։ Նրան թաղել են Փարիզի մերձակայքում գտնվող Սեն-Ժենևիվ-դե-Բուա գերեզմանատանը։

Քննադատական համոզմունքներ 
Սերգեյ Բուլգակովի հետևյալ աշխատությունները հիմնականում սերտ իմաստով պատկանում են քաղաքատնտեսության ոլորտին.

 «Կապիտալիստական արտադրության շուկաների մասին» (О рынках при капиталистическом производстве, 1897)
 «Ի՞նչ է աշխատանքային արժեքը» (Что такое трудовая ценность) 
 «Դասական դպրոցը և քաղաքատնտեսության պատմական միտումը» (Классическая школа и историческое направление в политической экономии, 1897)
 «Գյուղատնտեսության էվոլյուցիայի հարցի շուրջ» (К вопросу об эволюции земледелия, 1899)
 «Ռալոհոյնե փորձ» (Ралохойнский эксперимент, 1900)
 «Կապիտալիզմ և գյուղատնտեսություն» (Капитализм и земледелие, 1900):

Բուլգակովը դատապարտում է 20-րդ դարի սկզբի քաղաքատնտեսության հիմնական տեսակետը, ըստ որի նյութական կարիքների աճը բնականոն տնտեսական զարգացման հիմնարար սկզբունքն է։ Նա ընդունում է տնտեսական առաջընթացը որպես հոգևոր հաջողության անհրաժեշտ պայման, սակայն զգուշացնում է համընդհանուր մարդկային և մշակութային առաջընթացը միայն տնտեսական առաջընթացով փոխարինելու հակվածության դեմ։ Բարոյական նյութապաշտությունը և հոգևոր բուրժուականությունը, որը ժամանակին ոչնչացրեց հռոմեական քաղաքակրթությունը, ժամանակակից եվրոպական հասարակության հիվանդությունն է։

Արտաքին նյութական բարիքների աճով բավարարվելու և սոցիալական կեղծիքի արմատացած ձևերի հետ հաշտվելու անկարողությունը, համամարդկային իդեալների ձգտումը, գիտակից և արդյունավետ կրոնական հավատքի անհագ կարիքը Բուլգակովը համարում է ռուսական ոգու ամենաբնորոշ և ամենաերջանիկ հատկանիշները։ Նրա այս աճող համոզմունքը բացահայտվում է նրա բոլոր հրապարակային դասախոսություններում և վերջին հոդվածում՝ «Կարլայլը և Տոլստոյը»։ Իր փիլիսոփայական համոզմունքներով լինելով Վլադիմիր Սոլովյովի անմիջական աշակերտը՝ Բուլգակովը, սակայն, քննադատաբար է վերաբերվում նրա եկեղեցա-քաղաքական և տնտեսական ծրագրին։

Բուլգակովը երկար ճանապարհ է անցել «մարքսիզմից իդեալիզմ» և մեծ անկեղծությամբ վերարտադրել է իր փիլիսոփայական որոնումների բոլոր պահերը իր ընթերցողների և ունկնդիրների առջև։ Իր ծավալուն ատենախոսությունում՝ երկհատոր «Կապիտալիզմ և գյուղատնտեսություն», նա կասկածի տակ է դրել գյուղատնտեսության մեջ արտադրության կենտրոնացման օրենքի գործողությունը, ուսումնասիրել է մանր գյուղացիական գյուղատնտեսության առավելությունները մեծածավալ գյուղատնտեսության նկատմամբ, վերլուծել ընտանեկան հողագործության կայունության պատճառները, նաև հանդես է եկել հողի վարձակալության աղբյուրի բաշխիչ տարբերակով։

Նա նպատակ ուներ ցույց տալ ագրարային էվոլյուցիայի պատմության մեջ Մարքսի արտադրության կենտրոնացման օրենքի համընդհանուր կիրառելիությունը, բայց չխախտելով իր համոզմունքները՝ հանգեց հակառակ եզրակացությունների։ Պարզվեց, որ Մարքսի տնտեսական սխեման անհամապատասխան է պատմական իրականությանը, և դրա հետ կապված սոցիալական առաջընթացի դրական տեսությունը պարզվեց, որ ունակ չէ սնուցել բարու պատմական արդարացման նկատմամբ մարդու անխափան հավատը։ Կանտի իմացաբանական սկզբունքները մարքսիզմի շահերից ելնելով օգտագործելու անհաջող փորձերից հետո Բուլգակովը հաստատվեց այն մտքի վրա, որ անձնական և սոցիալական կյանքի առաջնորդող սկզբունքների հիմնավոր հիմնավորումը հնարավոր է միայն բարության, ճշմարտության և գեղեցկության հարցերում անվերապահ չափանիշերի մշակման միջոցով։

Պոզիտիվ գիտությունը, իր առաջընթացի տեսությամբ, ցանկանում է կլանել և՛ մետաֆիզիկան, և՛ կրոնական հավատքը, բայց, թողնելով մեզ մարդկության ապագա ճակատագրի վերաբերյալ լիակատար անորոշության մեջ, մեզ տալիս է միայն աթեիզմի դոգմատիկ աստվածաբանությունը։ Աշխարհի մեխանիկական ըմբռնումը, ամեն ինչ ստորադասելով ճակատագրական անհրաժեշտությանը, ի վերջո պարզվում է, որ հիմնված է հավատքի վրա։ Մարքսիզմը, որպես առաջադիմության կրոնի ամենավառ տարատեսակ, իր հետևորդներին ներշնչում էր հավատք նորացված հասարակական կարգի մոտալուտ և բնականոն գալու նկատմամբ. նա ուժեղ էր ոչ թե իր գիտական, այլ ուտոպիստական տարրերով, և Բուլգակովը եկավ այն եզրակացության, որ առաջընթացը պատմական զարգացման էմպիրիկ օրենք չէ, այլ բարոյական խնդիր, բացարձակ կրոնական պարտավորություն։ Սոցիալական պայքարը նրան երևում է ոչ միայն որպես թշնամական դասակարգային շահերի բախում, այլ որպես բարոյական գաղափարի իրականացում և զարգացում։ Կեցությունը չի կարող արդարացնել պետքերը. իդեալը չի կարող բխել իրականությունից։ Դասակարգային էգոիզմի և դասակարգային համերաշխության ուսմունքը, ըստ Բուլգակովի, դրոշմված է մակերեսային հեդոնիզմի բնավորության մեջ։ Բարոյական տեսանկյունից աշխարհիկ բարիքների համար պայքարող կողմերը միանգամայն համարժեք են, քանի որ առաջնորդվում են ոչ թե կրոնական ոգևորությամբ, ոչ թե կյանքի անվերապահ և մնայուն իմաստի որոնումներով, այլ սովորական եսասիրությամբ։ Առաջընթացի էվդայմոնիստական ( Έύδαιμονία — երջանկություն) իդեալը, որպես պատմական զարգացումը գնահատելու չափանիշ, հանգեցնում է, ըստ Բուլգակովի, անբարոյական եզրակացությունների, տառապյալ սերունդների ճանաչմանը որպես միայն կամուրջ դեպի գալիք սերունդների երանություն։

Հայր Սերգեյի աշխատանքը սկսվել է լրագրությամբ` տնտեսական, մշակութային, սոցիալական, կրոնական ու փիլիսոփայական թեմաներով հոդվածներով։ Բացի սկզբնական փուլից, լրագրությունն առաջին պլանում է եղել երկրի կյանքի կրիտիկական պահերին: Բուլգակովի մտքի մի շարք էական թեմաներ զարգացել են գրեթե բացառապես այս ձևով.

 կրոն և մշակույթ
 քրիստոնեություն
 քաղաքականություն և սոցիալիզմ
 հանրության խնդիրները
 ռուս մտավորականության ուղին
 եկեղեցական կյանքի խնդիրները
 արվեստի խնդիրները…

Բուլգակովը ոչ միայն հայտնի «Вехи» ժողովածուի պարզապես մասնակից էր, բայց նաև «Վեխովականության»՝ որպես գաղափարական շարժում ներկայացնող գլխավոր խոսնակներից մեկն էր։ Նա մտավորականությանը կոչ էր անում սթափվել, հեռանալ նախիրային բարոյականությունից, ուտոպիզմից, կատաղի հեղափոխականությունից՝ ի շահ հոգևոր ըմբռնման աշխատանքի և կառուցողական սոցիալական դիրքի։

Նույն ժամանակահատվածում նա զարգացնում է սոցիալիստական քրիստոնեության գաղափարները լայն առումով, այդ թվում՝ վերլուծելով քրիստոնեական վերաբերմունքը տնտեսագիտության և քաղաքականության նկատմամբ (ներողություն խնդրելով սոցիալիզմի համար, որն աստիճանաբար անկում ապրեց), քննադատել է մարքսիզմը, հավասարապես նաև բուրժուական կապիտալիստական գաղափարախոսությունը, իրականացրել է «քրիստոնեական քաղաքականության կուսակցության» նախագծեր, հանդես եկել օրվա թեմային արձագանքներով (քրիստոնեական լիբերալ-պահպանողական ցենտրիզմի տեսակետից) և այլն։ Հատուկ ուղղություն է եղել Ռուսաստանի թեման՝ քրիստոնեական պատմաբանության ուղիներում։ Բուլգակովի միտքը սերտորեն միաձուլված էր երկրի ճակատագրի հետ, և, հետևելով այդ ճակատագրի ողբերգական շրջադարձերին, նրա հայացքները մեծապես փոփոխվել են։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը նշանավորվել է սլավոնաֆիլ հոդվածներով` կայսրության համամարդկային կոչման և մեծ ապագայի հանդեպ լի հավատով։ Բայց շուտով, «Աստվածների խնջույքում» և հեղափոխական շրջանի այլ տեքստերում և երկխոսություններում Ռուսաստանի ճակատագիրը պատկերված է ապոկալիպտիկ և անհանգստացնող անկանխատեսելիության ելքերով, ցանկացած լուծման և կանխատեսումների մերժմամբ։ Բուլգակովը մի կարճատև ընթացքում կարծում էր, որ կաթոլիկությունն ուղղափառությունից ավելի լավ կկարողանա կանխել պառակտման և քայքայման գործընթացները, որոնք ազգին աղետի էին տանում ( «Խերսոնիսի պատերի մոտ» երկխոսություն, 1922)։ Հետագայում նա զբաղվել է քրիստոնեական տնտեսական տեսության ստեղծմամբ, իր լրագրության մեջ, հիմնականում, պահպանվել են միայն եկեղեցական և կրոնական ու մշակութային թեմաները։

Սեփական փիլիսոփայական ուսմունք 

19-20-րդ դարերի սկզբին Սերգեյ Բուլգակովը հիասթափվել էր մարքսիզմից, քանի որ նա համարում էր, որ այն անկարող է արձագանքել մարդու անհատականության խորը կրոնական կարիքներին և արմատապես փոխել այն։ Նա վերադարձավ քրիստոնեություն որպես հասուն մարդ՝ անցնելով փրկվելու այլ հնարավորությունների գայթակղություններով։ Նրա անձնական հոգևոր ուղին ուղենիշ էր Ռուսաստանի հոգևոր ուղու համար՝ ցույց տալով երկրի գլխին կախված աղետից խուսափելու հնարավոր ելքը։

1905 թվականին՝ ռուսական առաջին հեղափոխության օրերին, Բուլգակովը գրում է «Հերոսություն և ասկետիզմ» հոդվածը, որտեղ խոսում է ռուս մտավորականության «երկու ուղիների» մասին։ Հերոսությունը ճանապարհ է, որով մարդկանց մեծամասնությունն է գնում։ Սա փորձ է փոխել հասարակությունը արտաքին միջոցներով, մի դասակարգը փոխարինելով մյուսով, բռնության և սարսափ կիրառելով և սեփական անձի հոգևոր և բարոյական բովանդակության լիակատար անտեսմամբ։ Ճգնավորությունը մեկ այլ ճանապարհ է, որը նախ և առաջ ներառում է փոփոխություն, սեփական անձի վերափոխում, «որովհետև սրտից են, ըստ Ավետարանի խոսքի, բխում չար մտքերը, սպանությունները, շնությունները, պոռնկությունները, գողությունները, սուտ վկայությունները, հայհոյանքը։ Դա պղծում է մարդուն…» (Մատթեոս 15.19): Այս ճանապարհը պահանջում է ոչ թե արտաքին, այլ ներքին սխրանք։ Բուլգակովը զգուշացնում է, որ հերոսության ճանապարհը տանում է Ռուսաստանը դեպի արյունալի ողբերգության։

Հայր Սերգեյն իր աստվածաբանությամբ մեղադրանքների է արժանացել Մոսկվայի և Կարլովցիի իրավասությունների ուղղափառ եկեղեցիների կողմից։ Հակամարտությունն ուներ և՛ քաղաքական, և՛ աստվածաբանական պատճառներ։

Հակամարտության եկեղեցական-քաղաքական ֆոնն արտահայտվել է 1931 թվականից Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությանը ենթակա ազատ «Եվլոգիյան» եկեղեցու Կարլովացի (միապետամետ) և Մոսկվայի (ստալինյան ծանր ճնշման տակ) եկեղեցիների առճակատմամբ։ Աստվածաբանության ոլորտում նոր աստվածաբանական հարցեր առաջադրելու վախն իրեն զգացնել տվեց։ 1935 թվականին Բուլգակովի ուսմունքը դատապարտվել է Մոսկվայի պատրիարքարանի, իսկ 1937 թվականին նաև Կառլովցիի օտարերկրյա եպիսկոպոսական տաճարի հրամանագրերում։ Այնուամենայնիվ, Սուրբ Սերգիևյան ինստիտուտի պրոֆեսորների հանձնաժողովը և թեմական հանձնաժողովը (1936 թ.), որը հրավիրվել էր մետրոպոլիտ Եվլոգիի կողմից, մերժեցին հերետիկոսության բոլոր մեղադրանքները։

Սոֆիոլոգիա 
Վիճելով գերմանական իդեալիզմի ավանդույթի հետ՝ Բուլգակովը հրաժարվում է բանականությունն ու մտածողությունը համարել բարձրագույն սկիզբ՝ օժտված Աստծո հետ կապի բացառիկ արտոնությամբ։ Այդպիսով աշխարհի արդարացումը ենթադրում է մատերիայի արդարացում, և իր փիլիսոփայական աշխարհայացքի տեսակը Բուլգակովը երբեմն սահմանում էր Վլադիմիր Սոլովյովից վերցված «կրոնական մատերիալիզմի» համադրությամբ։ Հայր Սերգեյի միտքը զարգացել է «ներքևից»՝ տնտեսական խնդիրներից և տնտեսության մասին փիլիսոփայական ուսմունքից («Տնտեսության փիլիսոփայություն») մինչև մատերիայի և աշխարհի ընդհանուր վարդապետություն, և, վերջապես, դեպի լայնածավալ աստվածաբանական համակարգ, որը տալիս է սկզբնական խնդրի վերջնական լուծում. հաստատված աշխարհը Աստծո մեջ է և միևնույն ժամանակ ուղղակիորեն դրանից բխող քրիստոնեական հայտնության և դոգմայի մեջ։

Բուլգակովն ասում է, որ Աստված ստեղծեց աշխարհն Իր էությունից՝ իրենից դուրս դրված։ Ահա Հայր Սերգեյը դիմում է Սոֆիայի աստվածաշնչյան հայեցակարգին` Աստծո իմաստությանը, որը նույնական է բնությանը, Աստծո զորությանը։ Եվ այս Աստվածային Սոֆիան, Աստծո ստեղծագործ արարքով Իրենից դուրս դրված, դառնում է արարող Սոֆիա և հանդիսանում է արարված աշխարհի հիմքը։ Նրա արարածությունը ժամանակի մեջ նրա դիրքի և լինելիության մեջ է։ Արարող Սոֆիան դրսևորվում է կեցության հնարավորություններով, որոնք, ինչպես հողում ցանված սերմերը, պետք է բողբոջեն, բայց դրանց բողբոջման հնարավորությունը և աճի որակը ուղղակիորեն կապված են մարդու ինքնորոշման և գործունեության հետ, ինչն էլ արարող Սոֆիայի իպոստասն է (սուբստանցը)։ Ըստ Բուլգակովի` «Երկիրը» և «մայրը» մատերիայի հիմնական որոշիչներն են, որոնք արտահայտում են նրա բեղմնավորման և ծննդաբերության ուժը, նրա պտղատվությունն ու պտղաբերությունը։ Երկիրը «հագեցված է անսահման հնարավորություններով». այն «ամենամատերիան է, քանի որ ամեն ինչ պոտենցիալ կերպով պարունակվում է դրանում»։ Թեև Աստծուց հետո, ըստ Նրա կամքի, բայց մատերիան նաև ստեղծագործական սկիզբ է։ Մայր Երկիրը ոչ թե պարզապես ծնում է, այլև իր ընդերքից դուրս է բերում ամեն գոյը։ Իր ստեղծարար և ստեղծագործական ջանքերի գագաթնակետին, իր վերջնական լարվածության և վերջնական մաքրության մեջ, նա պոտենցիալ «Աստծո Երկիրն» է և Աստծո Մայրը։ Նրա ընդերքից առաջանում է Մարիամը, և երկիրն արդեն պատրաստ է լինում ընդունել Լոգոսին և ծնել Աստծո մարդուն։ Երկիրը դառնում է Աստվածամայր, և միայն դրանում է մատերիայի իսկական ապոթեոզը, նրա ստեղծագործական ջանքերի վերելքն ու պսակը։ Ահա Բուլգակովի ողջ «կրոնական մատերիալիզմի» բանալին։

Բուլգակովն ուսումնասիրում է լեզվի փիլիսոփայական հիմքերը նույն ժամանակաշրջանի մեկ այլ գրքում՝ «Անվան փիլիսոփայություն», որը նվիրված է անվանապաշտության գովաբանությանը և համանման է Ֆլորենսկու և Լոսևի նմանատիպ գովաբնություններին։ Փիլիսոփայական համակարգերի դասակարգումը բխում է համապատասխանությունից, ինչը հնարավորություն է տալիս դրանց հիմնական տեսակների մեջ տեսնել եռամիասնության դոգմայի տարբեր մոնիստական աղավաղումներ, որոնք բացառում են մոնիզմը և պահանջում են լիակատար հավասարություն, երեք սկզբունքների համասուբստանցիոնալություն՝ միավորված տարրական հայտարարության մեջ («Ես եմ գոյը») և հասկացվում է որպես գոյաբանական սկիզբ։ Արդյունքում, փիլիսոփայության պատմությունը հայտնվում է որպես երրորդության հերետիկոսությունների հատուկ տեսակի պատմություն։ Բուլգակովը եզրակացնում է, որ քրիստոնեական ճշմարտության համարժեք արտահայտությունը սկզբունքորեն անհասանելի է փիլիսոփայության համար և հասանելի է միայն դոգմատիկ աստվածաբանության տեսքով։

Ի տարբերություն Սոլովյովի և Ֆլորենսկու սոֆիոլոգիայի, որտեղ Սոֆիա Աստվածային իմաստությունը սկիզբն է, որը միջնորդ է Աստծո և աշխարհի միջև, «աշխարհն է Աստծո մեջ», իդեալական նախապատկեր հավաքածուն է այն ամեն գոյի, ինչ կա Աստծո մեջ ընդմիշտ, ըստ Բուլգակովի` Սոֆիան սկիզբը չէ, ինչպես և Աստվածը, այլ հենց Աստծո էությունն է. «Աստվածային Սոֆիան ... Աստծո բնույթն է, Ուսիան, հասկացված ... որպես բացահայտող բովանդակություն, որպես Ամենամիասնություն» (Աստծո Գառ, էջ 125)։

Այսպիսով, նա չորրորդ իպոստասը (մարմնավորումը) չէ, որի համար մեղադրում էին Հայր Սերգեյին, և միևնույն ժամանակ, կարող է նույնացված լինել Սուրբ Երրորդության իպոստասներից յուրաքանչյուրի հետ, քանի որ նա Աստծո հենց ամբողջական բնությունն է, Սուրբ Երրորդության կյանքը: Սոֆիային կարելի է նույնացնել Լոգոսի հետ, քանի որ նա Բարձրագույն Իմաստությունն է.

 նա կարող է նույնացվել Սուրբ Հոգու հետ, քանի որ նա Աստծո Փառքն ու Գեղեցկությունն է
 նա կարող է կապված լինել Հոր հետ, քանի որ նա Աստծո Խաղաղությունն է։

Բայց Սոֆիան հիպոստաս չէ, Անձ չէ, թեև ամբողջովին անձնային է և համակված է Սուրբ Երրորդության ճառագայթներով։ Աստուծո աշխարհի նմանությամբ ստեղծվել է նաև արարյալ աշխարհը՝ այն էլ ունի բնույթ՝ արարող Սոֆիա և հիպոստաս, Ադամ՝ բազմաամբողջ մարդկային անհատականություն, որ ստեղծված է Աստուծո պատկերով։

Հայր Սերգեյի համար առանցքային հայեցակարգը աստվածաբանության մեջ Քրիստոսի աստվածամարդությունն է և մեր աստվածամարդությունը։ Հայր Սերգեյի համար սկզբունքորեն կարևոր է դառնում Քաղկեդոնյան դոգման (IV տիեզերականում ժողովում 451 թվականին կայացած հավատո հանգանակ ) բացահայտելը Քրիստոսում երկու բնությունների դրական հարաբերակցության միջոցով, որը հիմնվում է Սոֆիայի Աստվածային ինքնության և ստեղծարարության վրա։ Նա գրում է. «Ըստ հիմքի նույնական լինելով` նրանք տարբեր են իրենց կեցության ձևով»։ Քրիստոսի բնույթներում եղած դրական հարաբերակցությունը աստվածացման ճանապարհ է բացում նաև մարդու առաջ։

Աստվածամարդ հայեցակարգին համապատասխան՝ նա մշակում է աշխարհի պրոցեսի վարդապետությունը, որն իր ամբողջության մեջ՝ արարչագործությունից, անկումից մինչև վերջնական Կերպարանափոխություն, ներկայացվում է որպես «Աստված-մարդկային գործընթաց», արարածի վերամիավորումն Աստծո հետ։ Բուլգակովի դոկտրինի ամենավաղ և ամբողջական զարգացումը վերաբերում էր տնտեսության մասին ուսմունքին, որը ներառում է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ մարդու գիտա-տեխնիկական գործունեությունը։ Արտացոլելով ընկած էակի կեցության երկակի էությունը՝ տնտեսությունն իր մեջ միավորում է ազատ ստեղծագործական «ճանաչողության և գործողության աշխատանքը», որում բացահայտվում է աշխարհի սոֆիականությունը և «ստրկությունը ոչինչ է»` անկումից ծնված բնական անհրաժեշտության ծառայություն։ Աստվածամարդ գործընթացում կարևոր տեղ է զբաղեցնում արվեստը։ Բուլգակովը դա մեկնաբանում է որպես աշխարհի սոֆիականությունը տեսնելու և ցուցադրելու կարողություն, քանի որ Սոֆիայի գլխավոր անուններից մեկը Գեղեցկությունն է։ Բայց ինչպես ընկած կեցության մեջ ամեն ինչ, այնպես էլ արվեստը կրում է թերարժեքության դրոշմը. այն ձգտում է և չի կարողանում դառնալ դիցահմայություն ( теургия )` աշխարհի արդյունավետ վերափոխում։ Նույն կերպ են վերլուծվում սեքսի, կրեատիվության, ուժի և այլ երևույթների ֆենոմենները. Բուլգակովն ամենուր տեսնում է և՛ սոֆիական` բարի սկիզբը, և՛ լքվածության, չգոյության կնիքը։ Վերջին տարիներին դրան միացել է «վերջին բաների», մահվան և աշխարհի վերջի վերլուծությունը («Գառան հարսնացուները» վախճանաբանություն)։

Աշխարհը դիտարկելով դինամիկայի, գործընթացի ներքո՝ աշխարհի մասին Բուլգակովի ուսմունքն ամբողջությամբ ներկայացվում է որպես պատմության աստվածաբանություն, որտեղ Սոֆիան կենտրոնում է` որպես եկեղեցի, քանի որ «եկեղեցին գործում է պատմության մեջ որպես ստեղծագործ ուժ» («Գառան հարսնացուները», էջ 362), և Աստվածամարդ գործընթացը կարելի է հասկացվել որպես Եկեղեցու կողմից ամբողջ տիեզերքի ձևավորում։ Իր ընդհանուր տեսակով և տեսքով, մի շարք առաջատար մոտիվներով և գաղափարներով, նրա համակարգը նման է ժամանակակից արևմտյան քրիստոնեության աստվածաբանական մեծ համակարգերին, մոտենալով Տեյլհարդ դե Շարդենի և մի քիչ էլ՝ Տիլիխի ուսմունքներին։

Բուլգակովի Սոֆիա - Աստծո Իմաստության մասին ուսմունքը քննադատության է ենթարկվել մետրոպոլիտ Անտոնիի (Խրապովիցկի) կողմից 1924 թվականին և Կառլովցիի տաճարի եպիսկոպոսների սինոդի կողմից 1927 թվականին՝ Աստծո Երրորդությունը քառակի ներկայացնելու համար։ 1935 թվականին РПЦЗ եպիսկոպոսների խորհուրդը սոֆիոլոգիան ճանաչել է որպես հերետիկոսություն և Մոսկվայի պատրիարքարանը դատապարտել է այն։ 1937 թվականին Արևմտյան Եվրոպայի Ուղղափառ Ռուս Եկեղեցիների Եպիսկոպոսների Համաժողովը դրանում հերետիկոսության նշաններ չի գտել, բայց Բուլգակովին մեղադրել է ապոլինարիզմի և սուրբ հայրերի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի մեջ։

Գնահատում և ժառանգություն 
Նաթանայել (Լվով) արքեպիսկոպոսի հուշերի համաձայն. «Մի անգամ Մետրոպոլիտ Անտոնի [Խրապովիցկիի] օրոք խոսակցություն է եղել Հայր Սերգեյ Բուլգակովի մասին։ Մետրոպոլիտ Անտոնի ամբողջ շրջապատը Հայր Սերգեյին բացասաբար էին վերաբերվում։ Բայց  Անտոնին նաև ասել է. «Խեղճ հայր Սերգեյ, խեղճ հայր Սերգեյ։ Չէ որ նա շատ խելացի մարդ է, աշխարհի ամենախելացիներից մեկը։ Նա հասկանում է շատ բաներ, որոնք միայն քչերն են հասկանում։ Եվ դա մեծապես գոռոզացնում է։ Դժվար է չգոռոզանալ, եթե գիտես, որ դա քեզ համար պարզ է և լիովին հասկանալի, և քո շրջապատում ոչ ոք չի կարող դա հասկանալ։ Այս գիտակցությունը մինչև երկինք է բարձրացնում և գոռոզացնում։ Միայն խոնարհությամբ ազդված Աստծո շնորհն է, որը Հայր Սերգեյին, ըստ երևույթին, բավարար չէր, միայն նա կարող է հոգին պաշտպանել այդպիսի հպարտությունից»։

Հիշատակ 
 Լիվնիի հրապարակներից մեկը կրում է Ս. Ն. Բուլգակովի անունը։
 1996 թվականից Լիվնի քաղաքում գործում է Ս. Ն. Բուլգակովի անվան ճեմարան։

 Иван Карамазов (в романе Достоевского «Братья Карамазовы») как философский тип (Публичная лекция, Киев 21 ноября 1901 г.)
 Основные проблемы теории прогресса (Статья в сборнике «Проблемы идеализма», Москва, 1902)
 От марксизма к идеализму. — М., 1903—318 с.
 О закономерности социальных явлений // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 1-34
 Закон причинности и свобода человеческих действий // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 35-52
 Хозяйство и право // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 53-82
 Иван Карамазов (в романе Достоевского «Братья Карамазовы») как философский тип // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 83-112
 Основные проблемы теории прогресса // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 113—160
 Душевная драма Герцена // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 161—194
 Что даёт современному сознанию философия Владимира Соловьёва? // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 195—262
 Об экономическом идеале // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 263—287
 О социальном идеале // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 288—316
 Задачи политической экономии // От марксизма к идеализму, М., 1903 — С. 288—316
 Догматическое богословие (рецензия). // Журнал «Православная мысль». — 1928. — № 1. — С. 317—347
 Карл Маркс как религиозный тип (Его отношение к религии человекобожия Л. Фейербаха), Москва, 1906.; Варшава, 1929.
 Интеллигенция и религия // Русская мысль. — М., 1908. Кн. 3. — c. 98.
 Героизм и подвижничество. (Из размышлений о религиозной природе русской интеллигенции) (Статья из сборника «Вехи», Москва.- 1909)
 Два града. М., 1911. — 313 с.
 Судьба Израиля как крест Богоматери
 Русская трагедия ("О «Бесах» Достоевского), Москва, 1914.
 Сион, Москва, 1915.
 «Свет невечерний». Созерцания и умозрения Москва, «Путь», 1917. — 417 с.
 «На пиру богов». Pro и contra. Современные диалоги. Статья из сборника «Из глубины», Москва-Петроград, 1918.
 Апокалипсис Иоанна Ymca-Press, 1948. — 353 с.
 Апокатастасис и теодицея
 Жребий Пушкина
 Моцарт и Сальери
 Очерки учения православной церкви
 Философия хозяйства, Нью-Йорк, 1982—321 с.
 Философия хозяйства (Речь на докторском диспуте), 21 сентября 1912.
 Чехов как мыслитель, 1910.
 «У стен Херсониса» Ялта, 1923.
 Дневник духовный , 1925.
 «Свв. Петр и Иоанн. Два первоапостола» Париж, Ymca-Press, 1926. — 91 с.
 Купина Неопалимая. Опыт догматического истолкования некоторых черт в православном почитании Богоматери — Париж: YMCA-Press, 1927. — 288 с.
 Лествица Иаковля. Об ангелах. Париж, 1929. — 229 с.
 Икона и иконопочитание. — Париж, 1931. — 166 с.
 О чудесах Евангельских — Париж: YMCA-Press, 1932. — 115 с.
 Невеста Агнца — Париж: YMCA-Press, 1945—621 c.
 Радость церковная. Слова и поучения — Париж: 1938. — 98 с.
 Гонения на Израиль (Догматический очерк), 1942
 О церковной иерархии
 Церковь и культура, 1906.
 Una Sancta (Основания экуменизма) // Путь. — 1938. — № 58. — С. 3-14.
 Ответ В. П. Соколову, 1914.
 Слово в день Рождества Христова, 25 декабря 1934 г. (7 января 1935 г.), Сергиевские листки. Paris. 1935.
 «Вода скачущая в жизнь вечную». Слово в Навечерие Богоявления, Сергиевские листки. Paris. 1935.
 Православие — Париж: YMCA-Press, 1965. — 403 с.
 Философия Имени — Париж: YMCA-Press, 1953. — 278 с.
 Агнец Божий — Париж: YMCA-Press, 1933. — 468 с.
 Агнец Божий (Автореферат)// Путь. — 1933. — № 41. — С. 101—105.
 Утешитель. О Богочеловечестве. часть II Париж: YMCA-Press, 1936. — 447 с.
 Утешитель. О Богочеловечестве. часть II (Автореферат)// Путь. — 1936. — № 50. — С. 66-69.
 «Отрицательное богословие» — Вопросы философии и психологии. — М., 1915. — Год XXVI, кн. 126 (I). — стр. 1-86; Год XXVI, кн. 128 (III). — стр. 244—291.
 Друг Жениха (Іо. 3, 28-30). О православном почитании Предтечи — Париж: YMCA-Press, 1927. — 276 с.
 О Царстве Божием// Путь. — 1928. — № 11. — С. 3-30.
 О Frank Gavin// Путь. — 1958. — № 56. — С. 63-65.
 Епископ Вальтер Фрир (in memoriam)// Путь. — 1958. — № 56. — С. 66-68.
 Благодатные заветы преп. Сергия русскому богословствованию// Путь. — 1926. — № 5. — С. 3-19.
 Г. В. Вильямс// Путь. — 1928. — № 14. — С. 108—110.
 Душа социализма I// Новый Град. — 1931. — № 1. — С. 49-58.
 Душа социализма II// Новый Град. — 1932. — № 3. — С. 33-45.
 Душа социализма III// Новый Град. — 1933. — № 7. — С. 35-43.
 Евхаристический догмат.// Путь. — 1928. — № 20. — С. 3-46; 1930. — № 21. — С. 3-33.
 Жребий Пушкина// Новый Град. — 1937. — № 12. — С. 19-47.
 Иерархия и таинства// Путь. — 1935. — № 49. — С. 23-47.
 Иуда Искариот Апостол-Предатель// Путь. — 1931. — № 26. — С. 3-60.; № 27. — С 3-42.
 К вопросу о дисциплине покаяния и причащения// Путь. — 1929. — № 19. — С. 70-78.
 Лозаннская конференция и папская энциклика// Путь. — 1928. — № 13. — С. 71-82.
 На путях догмы// Путь. — 1933. — № 37. — С. 3-35.
 Нация и человечество// Новый Град. — 1934. — № 8. — С. 28-38.
 Очерки учения о церкви// Путь. — 1925. — № 1. — С. 53-78.
 Очерки учения о Церкви. Обладает ли православие внешним авторитетом догматической непогрешимости// Путь. — 1926. — № 2. — С. 47-58.
 Очерки учения о церкви. Церковь и инославие// Путь. — 1926. — № 4. — С. 3-26.
 Очерки учения о церкви. IV. О ватиканском догмате// Путь. — 1929. — № 15. — С. 39-80; № 16. — С. 19-48
 Письмо профес. Ганса Эренберга прот. С. Булгакову о православии и протестантизме и ответ прот. С. Булгакова// Путь. — 1926. — № 5. — С. 87-92.
 Православие и социализм (письмо в редакцию)// Путь. — 1930. — № 20. — С. 93-95.
 «Святой Грааль» (Опыт догматической экзегезы Иο. XIX 34)// Путь. — 1932. — № 32. — С. 3-42.
 При реке Ховаре// Путь. — 1935. — № 47. — С. 66-70.
 Проблема «условного бессмертия» (Из введения в эсхатологию)// Путь. — 1936—1937. — № 52. — С. 3-23; № 53. — С. 3-19.
 Докладная записка митрополиту Евлогию проф. прот. Сергия Булгакова по поводу определения Архиепископского собора в Карловцах относительно учения о Софии Премудрости Божией. — Paris: YMCA-press, 1936. — 24 с.
 Автобиографические заметки. — Париж, 1948; 1990.
 Апокалиптика и социализм// Два града. Исследования о природе общественных идеалов. — СПб.: Изд-во РГХИ, 1997 — с. 207—247.
 О моих похоронах.// Православная мысль. — 1951. — № 8. — С. 9
 Христианство и еврейский вопрос. — Париж, 1991.
 Философия хозяйства / Отв. ред. О. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2009. — 464 с. ISBN 978-5-902725-20-6
 
 
 Письмо прот. Сергия Булгакова иеромонаху Афанасию (Петрову) (Подготовка текста, примечания К. Ю. Бурмистров, А. П. Козырев) // Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение. 2012. Вып. 6 (44), стр. 71-77

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

 
 С. С. Хоружий.  Булгаков  Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Միսլ, 2010. — 2816 էջ
 Ваганова Н. А. Софиология протоиерея Сергия Булгакова. — М.: Изд-во ПСТГУ, 2010. — 464 с.
 Государственная дума Российской империи, 1906—1917 : Энциклопедия. — М.: РОССПЭН, 2008. — С. 71—72. — ISBN 978-5-8243-1031-3.
 
 
 Резниченко А. И., Казарян А. Т. Булгаков, Сергей Николаевич // Православная энциклопедия. — М., 2003. — Т. VI : «Бондаренко — Варфоломей Эдесский». — С. 340—358. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.
 С. Н. Булгаков Религиозно-философский путь: Международная научная конференция, посвящённая 130-летию со дня рождения. Вып. 4. / науч. ред. А. П. Козырева; сост. М. А. Васильева, А. П. Козырев. — М.: Русский путь, 2003. — 524 с. — ISBN 5-85887-157-7
 С. Н. Булгаков Pro et contra : Личность и творчество Булгакова в оценке рус. мыслителей и исследователей : Антология : [В 2. т.] / Рус. христиан. гуманитар. ин-т; [Сост.: И. И. Евлампиев]. — (Серия «Русский путь»). / Т. 1.  — 2003. — 1000 с. — ISBN 5-88812-180-0
 Геннадий (Эйкалович), игумен Дело прот. Сергия Булгакова: (историческая канва спора о Софии). — Сан-Франциско : Глобус, 1980. — 45 с.
 Библиография: Sergij Bulgakov (2017). Bibliographie. Werke, Briefwechsel und Übersetzungen (B. Hallensleben & R. Zwahlen Eds. Vol. 3). Münster: Aschendorff Verlag.
 Зяблицев Г., свящ. Богословие протоиерея Сергия Булгакова и Церковное Предание // Журнал Московской Патриархии. М., 1996. — № 10. — C. 21-24.
 Грановский В. В. Крымские умозрения отца Сергия Булгакова: драма онтологизма // Вестник СФИ. — 2021. — Вып. 40. — С. 171—206.
 Гзгзян Д. М. Единство Церкви и вероучительный авторитет в книге протоиерея Сергия Булгакова «У стен Херсониса» // Вестник СФИ. — 2022. — Вып. 42. — С. 40-63.
 Тебиев Б. К. Сергей Николаевич Булгаков (1871—1974) [Они служили России] // Тебиев Б. К. Россия на перепутье эпох. Избранные социально-экономические исследования и статьи. Т. I. — С. 343—354. — М.: МРСЭИ, 2021. — ISBN 978-5-9142-2079-9
 Гаврилов И. Б., Добротворский В. В.  Религиозно-философское  мировоззрение протоиерея Сергия Булгакова в свете современных исследований. Отзыв на книгу: Сергей Николаевич Булгаков / Под ред. А. П. Козырева. М.: РОССПЭН, 2020. 631 с. (Философия России первой половины ХХ века) // Труды кафедры богословия Санкт-Петербургской Духовной Академии. 2022. № 2 (14). С. 211–225.
 Шевченко О. К. К вопросу о метафизике власти (опыт интерпретации творческого наследия о. С. Булгакова) // Вестник Российского философского общества. — 2021. — № 1-2. — С. 216–223.

Հղումներ 

 Булгаковиана
 Նիկոլայ Բուլգակովը «Вехи» գրադարանում
 Նիկոլայ Բուլգակովի կենսագրությունը «Хронос» կայքում
 «Пражский период» жизни (1923—1925) Православие.ru կայքում
 «Мировая духовная культура» ժողովածուում
 Sergius Bulgakov Society (անգլերեն)
 Центр исследований о Сергии Булгакове (deutsch) 
 С. Н. Булгаков на сайте Тверской епархии
 
 Работы протоиерея Сергия Булгакова в библиотеке Одинцовского благочиния
 Сергей Булгаков Проекта1917 կայքում
 Sergij Bulgakov Bibliographie

Գիտնականներ այբբենական կարգով
Ռուս փիլիսոփաներ
Ռուս տնտեսագետներ
Ռուս աստվածաբաններ