Գեորգ Քրիստոֆ Լիխտենբերգ

Գեորգ Քրիստոֆ Լիխտենբերգ (, ), գերմանացի գիտնական, փիլիսոփա և հրապարակախոս։ Ժամանակակից ընթերցողների շրջանում Լիխտենբերգն առավել հայտնի է հետմահու հրապարակված իր աֆորիզմներով։

Կենսագրություն 
Լիխտենբերգը ծնվել է 1742 թվականի հուլիսի 1-ին Օբեր-Ռամշտադտում, գյուղական քահանայի ընտանիքում։ Մանուկ հասակում նրա մոտ ձևավորվել է կուզ, որը կանգնեցրել է նրա հասակի աճը և նրան ընդմիշտ դարձրել հիվանդոտ։ Եղել է  ֆիզիկայի և աստղագիտության պրոֆեսոր Գյոթինգենում և արտասահմանյան պատվավոր անդամ  Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայում։ Որպես գիտնական՝ Լիխտենբերգը հռչակվել է փորձարարական ֆիզիկայի մասին դասախոսություններով, որոնք բացատրում էր հենց իր կատարելագործած սարքավորումների միջոցով կատարած փորձերով, ինչպես նաև էլեկտրական ֆիգուրների բացահայտմամբ, որոնք կոչվել են իր անունով (Լիխտենբերգի ֆիգուրներ)։ Նրան են պատկանում էլեկտրականության տարբեր ձևերի համար «+» և «−» (դրական և բացասական լարումներ) նշանների ներմուծումը։ Սրանում է Լիխտենբերգի՝ որպես ֆիզիկոսի պատմական նշանակությունը։ Նրանից առաջ էլեկտրականությունն ունեցել է ուրիշ նշանակում՝ «ապակե» և «գուտապերչյան», «սաթե» և «բրդյա» և այլն, ինչը խառնաշփոթի տեղիք էր տալիս։

Որպես քննադատ և հրապարակախոս՝ Լիխտենբերգը մոտեցել է Լեսսինգին իր փիլիսոփայական հայացքների ընդլայնությամբ և անկախ ու նուրբ քննադատական դատողությամբ։ Իր «Հոգարթի բացատրությունները» և բանավիճային հոդվածներն ու նշումները, որոնցում նա հեգնանքով քննադատել է սենտիմենտալ երևակայամոլությունը, ամեն տեսակի միստիցիզմը և «փոթորկի ու գրոհի» դարաշրջանի շառլատանությունը, ինչպես նաև մի ամբողջ շարք հետաքրքրաշարժ և հումորային փոքրիկ հոդվածները Լիխտենբերգին բնութագրում են որպես առաջնակարգ հումորիստի և երգիծաբանի, գերմանացի Սվիֆթի։

Լիխտենբերգի լավագույն երգիծական հոդվածները՝ «Timorus» և «Fragment von Schwänzen», Լաֆատերի ներբողական և չափազանցական ոճի ծաղրերգություններ են, «դիմագիտության մասին ընդդեմ դիմագետների» հոդվածն ուղղված է նույն Լաֆատերի «Դիմագիտության» դեմ։ Լիխտենբերգը հաճախ է ծաղրի առարկա դարձրել գրական լեզվի աղավաղումն և երևակայական «հանճարների» ստեղծագործությունները, օրինակ՝ «Vorschlag zu einem Orbis pictus», «Երկրի ամենաողորմած ուղերձը Լուսնին», «Մխիթարություն անհաջողակների, որոնք էությամբ յուրօրինակ հանճարներ են» աշխատանքներում։ Անգլիայից, ուր նա մեկնել է  երկու անգամ, Լիխտենբերգը գրել է մի շարք հետաքրքիր նամակներ։ Ոչ պակաս հետաքրքիր և գրավիչ է նրա անձնական բնութագիրը, որ կատարվել իր իսկ կողմից մահվանից քիչ առաջ։ «Հոգարթի փորագրույթյունների մանրամասն բացատրական տեքստում» (1791—1799) Լիխտենբերգի հումորը հասել է Հոգարթին արժանի բարձունքի։

Սկսած երիտասարդ տարիներից և մինչև կյանքի վերջը Լիխտենբերգն ունեցել է գրառումների գրքույկներ, որոնց էլ առաջին հերթին պարտական է իր հետմահու գրական փառքի համար։

Կանտն արդեն իր կյանքի վերջին տարիներին չափազանց բարձր էր գնահատում Լիխտենբերգին, և նրա «Աֆորիզմների» անձնական օրինակը եղել է բառացիորեն նախշված նշումներով` կատարված հերթականորեն մեկ կարմիր, մեկ սև թանաքով։ Շոպենհաուերը Լիխտենբերգին համարում էր մտածող` այդ բառի բուն իմաստով, մտածող իր համար, ոչ թե հանրության պահանջով։ Նիցշեն, «Աֆորիզմները» Էքերմանի «Զրույցներ Գյոթեի հետ»-ի հետ տեղադրել է «գերմանական պոեզիայի գանձարանի» սրտում։ 1878 թվականին  Վագները խոստովանել է, որ նրանցում տեսնում է իր թեորիաների կանխագուշակում...

«Lichtenberg’s Vermischte Schriften» լույս է տեսել Գյոթինգենում 1800-1805 թվականներին։ Ստեղծագործությունների ավելի ամբողջական ժողովածուն «Ausführliche Erklärungen der Hogarthschen Kupferstiche»-ի հետ միասին հրատարակվել է Լիխտենբերգի որդիների կողմից 1844-1853 թվականներին։

Ժառանգություն 
Լիխտենբերգը հեղինակ է թղթի փոքր ձևաչափերը ըստ երկարության և լայնության մեծերի հետ համապատասխանեցման ունիվերսալ եղանակի քառակուսի արմատի միջոցով։ Այդ գաղափարն ընկած է թղթի ձևաչափերի ISO 216  միջազգային մետրական ստանդարտի հիմքում, որն ընդունված է ամբողջ աշխարհում, բացառությամբ Կանադայի և ԱՄՆ-ի։

Հիշատակ 
1935 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը Լիխտենբերգի անունով է կոչել խառնարան Լուսնի տեսանելի կողմի վրա։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Grisebach: «Gedanken und Maximen aus Lichtenberg’s Schriften» (с биографией, Лейпциг, 1871).
 Lauchert: «Lichtenberg’s schriftstell. Thätigkeit» (Гёттинген, 1893).
 Meyer: «Jonathan Swift und Lichtenberg, zwei Satiriker des XVIII Jahrh.» (Б., 1866).
 Wilbrandt (Штутгарт, 1893).
 Brinitzer C. G. C. Lichtenberg. Die Geschichte eines gescheiten Mannes. Tübingen: R. Wunderlich Verlag, 1956. — 332 S.
 Buechler, Ralph Wolfgang (1988). Science, Satire and Wit: The Essays of Georg Christoph Lichtenberg, University of Wisconsin-Madison.
 Katritzky, Linde (1995). "Coleridge's Links with Leading Men of Science," Notes and Records of the Royal Society of London, Vol. 49, No. 2.
 Mautner, Franz H. and Miller, Jr., Franklin (1952). "Remarks on G. C. Lichtenberg, Humanist-Scientist," Isis, Vol. 43, No. 3.
 Milch, Werner J. (1942). "Georg Christoph Lichtenberg: On the Occasion of the Two Hundredth Anniversary of His Birth, 9 July 1942," The Modern Language Review, Vol. 37, No. 3.
 Sanke, Jean M. (1999). Georg Christoph Lichtenberg: A Critical Bibliography of Research and Criticism, 1948-1996, Purdue University.
 J. P. Stern (1959). Lichtenberg: A Doctrine of Scattered Occasions; Reconstructed from his Aphorisms and Reflections, Indiana University Press.

Արտաքին հղումներ 
 Լիխտենբերգ, Ընտրյալ աֆորիզմներ
 
 

Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Գերմանացի աստղագետներ
Գերմանացի փիլիսոփաներ
Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Գերմանացի գրողներ
Գերմանացի հրապարակախոսներ
Գերմանացի գիտնականներ
Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ