Ֆեմինիստական փիլիսոփայություն

Ֆեմինիստական փիլիսոփայություն, փիլիսոփայական մոտեցումը հաշվի առնող ֆեմինիստական տեսություն, ինչպես նաև փիլիսոփայական մեթոդների կիրառում ֆեմինիստական թեմաների և հարցերի նկատմամբ։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը ներառում է և՛ փիլիսոփայական տեքստերի ու մեթոդների վերաիմաստավորում՝ ֆեմինիստական շարժումը լրացնելու նպատակով, և՛ փորձեր՝ քննադատելու կամ վերագնահատելու ավանդական փիլիսոփայության գաղափարները ֆեմինիստական շրջանակից:

Հիմնական առանձնահատկություններ 
Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը միավորված է գենդերի հետ կապված կենտրոնական մտահոգությամբ։ Այն նաև սովորաբար ներառում է կանանց համար արդարադատության որոշակի հավատարմություն, անկախ նրանից, թե դա ինչ ձև կարող է լինել։ Բացի այս միավորող հատկանիշներից, ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը բազմազան ոլորտ է, որն ընդգրկում է թեմաների լայն շրջանակ՝ տարբեր մոտեցումներից։ Լայն իմաստով՝ ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը ենթադրում է, թե ինչպես են ռասան, սեքսուալությունը, սոցիալ-տնտեսական դասը և ինքնության այլ գործոններ ազդում գենդերային անհավասարության վրա։ Ֆեմինիստ փիլիսոփաները, որպես փիլիսոփաներ, հանդիպում են թե՛ վերլուծական, թե՛ մայրցամաքային փիլիսոփայության ավանդույթներում, և այդ ավանդույթների շրջանակներում փիլիսոփայական հարցերի վերաբերյալ բազմաթիվ տարբեր տեսակետներ են ընդունված։ Ֆեմինիստ փիլիսոփաները, որպես ֆեմինիստներ, նույնպես կարող են պատկանել ֆեմինիզմի տարբեր տեսակների։

Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը կարելի է հասկանալ, որ ունի երեք հիմնական գործառույթ՝
 Հենվելով փիլիսոփայական մեթոդոլոգիաների և տեսությունների վրա՝ ֆեմինիստական մտահոգությունների և հեռանկարների մասին ձևակերպելու և տեսականացնելու համար։ Այն կարող է ներառել ինքնության վերաբերյալ հասկացությունների փիլիսոփայական վերլուծություն (օրինակ՝ ռասա, սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ, գենդեր, սեքսուալություն, կարողություն և կրոն) և հասկացություններ, որոնք շատ լայնորեն օգտագործվում և տեսականացված են ֆեմինիստական տեսության մեջ։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը նաև գենդերային հավասարության փաստարկների կարևոր աղբյուր է եղել։
 Սեքսիզմի և անդրոցենտրիզմի ուսումնասիրություն փիլիսոփայական ավանդույթի շրջանակներում։ Այն կարող է ներառել տեքստերի և տեսությունների քննադատություն, որոնք սովորաբար դասակարգվում են որպես փիլիսոփայական կանոնի մաս, հատկապես կենտրոնանալով կանանց և կանանց փորձառությունների ներկայացման կամ փիլիսոփայական ավանդույթից կանանց բացառման վրա։ Մեկ այլ նշանակալի միտում է բազմաթիվ կին փիլիսոփաների ստեղծագործությունների վերագտնումը, որոնց ներդրումը չի ճանաչվել։
 Նպաստել փիլիսոփայությանը՝ գոյություն ունեցող հարցերի նոր մոտեցումներով, ինչպես նաև նոր հարցերով և հետազոտության ոլորտներով՝ հաշվի առնելով փիլիսոփայական ավանդույթի վերաբերյալ նրանց քննադատական հետազոտությունները և արտացոլելով նրանց մտահոգությունը գենդերային հարցերի վերաբերյալ։

Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը գոյություն է ունեցել մինչև քսաներորդ դարը, բայց որպես այդպիսին պիտակվել է 1960-ական թվականների և 1970-ական թվականների ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքի դիսկուրսի հետ կապված։ Երկրորդ ալիքի ընթացքում շատ տեսություններ հիմնականում կենտրոնացած են եղել աշխատավայրում գենդերային հավասարության և կրթության վրա։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայության կարևոր նախագիծը, որն առաջացել է ֆեմինիզմի երրորդ ալիքի շարժումից, եղել է կանանց տարբեր ռասայական խմբերի և սոցիալ-տնտեսական դասերի, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհի կանանց փորձառությունների բազմազանության ընդգրկումը։

Ենթաոլորտներ 
Ֆեմինիստ փիլիսոփաները աշխատում են ենթաոլորտների լայն շրջանակում, ներառյալ՝
 Ֆեմինիստական իմացաբանություն, որը մարտահրավեր է նետում գիտելիքի և ռացիոնալության ավանդական փիլիսոփայական գաղափարներին որպես օբյեկտիվ, համընդհանուր կամ արժեքային չեզոք։ Ֆեմինիստ իմացաբանները հաճախ վիճում են հեռանկարի, սոցիալական իրավիճակի և արժեքների կարևորության մասին գիտելիքի, այդ թվում՝ գիտության ստեղծման գործում։
 Ֆեմինիստական էթիկան հաճախ պնդում է, որ ավանդական բարոյական մտքի մեջ օբյեկտիվության, ռացիոնալության և համընդհանուրության շեշտադրումը բացառում է կանանց էթիկական իրողությունները։ Ամենաուշագրավ զարգացումներից մեկը խնամքի էթիկան է, որը կարևորում է կարեկցանքը, պատասխանատվությունը և ոչ բռնությունը բարոյական համակարգերի զարգացման գործում։ Խնամքի էթիկան նաև ներառում է միջանձնային կապերի և խնամքի ու կախվածության հարաբերությունների ավելի մեծ ճանաչում, և ֆեմինիստական էթիկան օգտագործում է այն՝ քննադատելու, թե ինչպես է արդարադատության էթիկան հաճախ արմատավորված բարոյականության հայրիշխանական ըմբռնումների մեջ։ Որոշ ֆեմինիստ էթիկայի մասնագետներ մտահոգություն են ցուցաբերել այն մասին, թե ինչպես են խնամքի էթիկայի վերագրվող արժեքները հաճախ կապված կանացիության հետ, և ինչպես կարող է նման կապը խթանել բարոյական զարգացման գաղափարները՝ որպես էապես գենդերային։
 Ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիան ուսումնասիրում է, թե ինչպես են ճանաչողական ունակությունները (օրինակ՝ մտածելը, մեկնաբանելը, հիշելը, իմանալը) և սոցիալական կարգերի շրջանակներում նորմատիվության կառուցումը միավորվում՝ ձևավորելու անհատի իրականությունը։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայության ֆենոմենոլոգիան հաճախ կիրառվում է գենդերային մարմնավորված փորձի, միջսուբյեկտիվության և հարաբերական կյանքի, ինչպես նաև համայնքի, հասարակության և քաղաքական երևույթների մասին բարելավված պատկերացումների մշակման համար։ Ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիան դուրս է գալիս այլ ներկայացման վրա հիմնված դիսկուրսներից՝ կենտրոնացնելով անձնական և մարմնավորված փորձառությունները, ինչպես նաև գիտակցելով, թե ինչպես է փորձը հաճախ գործում լեզվից դուրս, ուստի դժվար է արտահայտվել։ Ժամանակի արտացոլումը որպես կոնստրուկցիա ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիայի ավելի նոր զարգացում է։ Վերջին աշխատանքները սկսել են ուսումնասիրել ժամանակավորության տեղը դաշտում, և թե ինչպես ժամանակավորության ավելի բարդ ըմբռնումը կարող է հետագայում լուսաբանել գենդերային փորձառության և գոյության իրողությունները։
 Ֆեմինիստական գեղագիտություն, որը վերաբերում է սեռի և սեքսուալության դերին արվեստի և գեղագիտական տեսության մեջ և զբաղվում է ստեղծագործողների սուբյեկտիվության, արվեստում գենդերային նորմերի վերարտադրման, մշակույթի դերի և արվեստում կանանց ներկայացվածության հետ կապված հարցերով, թե՛ որպես առարկաներ, թե՛ ստեղծագործողներ։ «Կանանց» և «արվեստագետների»՝ որպես փոխադարձ բացառող ինքնությունների ըմբռնումը վերարտադրվել է առնվազն ռոմանտիզմի դարաշրջանից ի վեր, և այս բաժանումը ֆեմինիստական գեղագիտության միջամտություններն անհրաժեշտ է դարձրել գեղագիտության նահապետական և առնական վիճակին մարտահրավեր նետելու համար։
 Ֆեմինիստական մետաֆիզիկան հիմնականում կենտրոնանում է սեռի և սեռի գոյաբանության ու սոցիալական կառուցման բնույթի վրա։ Փիլիսոփայության ֆեմինիստ պատմաբանները նաև ուսումնասիրում են ավանդական մետաֆիզիկական տեսություններին բնորոշ սեռական կողմնակալությունները։ Հիմնական կետերից մեկը, որով այս ոլորտը շեղվում է դասական մետաֆիզիկայից, սոցիալական կառուցվածքները հիմնավորելու նրա փորձերն են «հիմնական» և «բնական» հասկացությունների մեջ, որոնց շուրջ կառուցված է մետաֆիզիկան։ Ֆեմինիստական մետաֆիզիկան փորձում է հավասարակշռել սոցիալական կոնստրուկտների և իրականության միջև փոխհարաբերությունները՝ գիտակցելով, թե ինչպես է «իրական» ընկալվողի և «սոցիալապես կառուցվածի» միջև տարբերությունը ստեղծում երկուականություն, որը չի կարողանում ընդունել երկու հասկացությունների փոխազդեցությունը։ Նմանապես, այս ոլորտը փորձում է մարտահրավեր նետել դասակարգումների համակարգերին, որոնք համարվում են բնական և հետևաբար անկողմնակալ՝ բացահայտելով, թե ինչպես են նման համակարգերի վրա ազդում քաղաքական և բարոյական գաղափարախոսությունները և կողմնակալությունները։ Որոշ տեսաբաններ հարցեր են բարձրացրել այն մասին, թե արդյոք մետաֆիզիկայի որոշ հիմնարար ասպեկտներ հակադրվում են ֆեմինիստական մոտեցմանը, և, հետևաբար, ֆեմինիզմի և մետաֆիզիկայի հարաբերությունները մնում են որոշակիորեն անկայուն։
 Գիտության ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը, որը հիմնված է միջդիսցիպլինար ակադեմիական ֆեմինիզմի վրա, աշխատում է մարտահրավեր նետելու, թե ինչպես գիտական գիտելիքի արտադրությունը, ինչպես նաև նման արտադրություններում կիրառվող մեթոդաբանությունները զերծ չեն կողմնակալությունից։ Հակառակ գիտության մասին այլ ընկալումների, գիտության ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը գիտության պրակտիկան ճանաչում է որպես արժեքներով հարուստ և ոչ արժեքազրված, ենթադրելով, որ գաղափարախոսությունները, ինչպիսիք են գենդերին առնչվող գաղափարախոսությունները, կապված են մոդելների և պրակտիկաների մեջ, կազմում են գիտությունը, և, թե ինչ գիտելիք է այն արտադրում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Fulfer, Katy & Ryman, Emma (2013). What is Feminist Phenomenology? 
 Gatens, M., Feminism and Philosophy: Perspectives on Difference and Equality (Indiana University Press, 1991)
 Halsema, A. (2013). The Subject of Critique: Ricoeur in Dialogue with Feminist Philosophers. Études Ricoeuriennes, 4(1), 21–39. https://doi.org/10.5195/errs.2013.168
 James, V. (2014). Musing: A Black Feminist Philosopher: Is That Possible? Hypatia, 29(1), 189–195. doi:10.1111/hypa.12067
 Lee, Emily S. (2011). The Epistemology of the Question of Authenticity, in Place of Strategic Essentialism. Hypatia, 26(2), 258–279.
 van Leeuwen, Anne. (2012). Beauvoir, Irigaray, and the Possibility of Feminist Phenomenology. The Journal of Speculative Philosophy, 26(2), 474–484.
 Smith, David W. (2013) Phenomenology. In Stanford Encyclopedia of Philosophy. 
 Stone, Alison (2007). An Introduction to Feminist Philosophy. Cambridge, UK: Polity. pp. 2–3. .

Ֆեմինիզմ և կրթություն