Չարախնդություն

Չարախնդություն, օտար բառով՝ շադենֆրոյդ (, ), հաճույքի, ուրախության կամ ինքնագոհության զգացում, որը գալիս է ուրիշի դժվարությունների, անհաջողությունների կամ նվաստացման մասին իմանալիս կամ ականատես լինելիս։ Այն գերմաներենից փոխառված բառ է՝ առանց ուղղակի թարգմանության, որը ծագել է 18-րդ դարում։

Չարախնդությունը հայտնաբերվել է 24 ամսական երեխաների մոտ և կարող է լինել կարևոր սոցիալական հույզ, որը հաստատում է «անարդարության հակակրանք»։

Ստուգաբանությունն անգլերենում 
Շադենֆրոյդն անգլերենում գերմաներենից փոխառված տերմին է։ Դա Շադենի («վնաս») և Ֆրոյդի («ուրախություն») միացությունն է։ Գերմաներեն բառն առաջին անգամ հիշատակվել է անգլերեն տեքստերում 1852 և 1867 թվականներին և առաջին անգամ օգտագործվել անգլերեն վազող տեքստում 1895 թվականին։ Գերմաներենում այն առաջին անգամ հաստատվել է 1740-ական թվականներին։ Ամենավաղը, թվում է, Քրիստոֆ Սթարքն է, Հին Կտակարանի էքսեգետիկ գրադարանի համառոտագիր (Լայպցիգ, 1750 թվական)։ Չնայած ընդհանուր գոյականները սովորաբար մեծատառով չեն գրվում անգլերենում, շադենֆրոյդը երբեմն այդպես է գրվում գերմանական կոնվենցիայի համաձայն։

Հոգեբանական պատճառներ 
Հետազոտողները պարզել են, որ չարախնդության հետևում կա երեք շարժիչ ուժ՝ ագրեսիա, մրցակցություն և արդարադատություն։

Ինքնագնահատականը բացասաբար է կապվում անհատի կողմից չարախնդության հաճախականության և ինտենսիվության հետ. ավելի ցածր ինքնագնահատական ունեցող անհատները հակված են չարախնդության ավելի հաճախ և ինտենսիվ զգալուն։

Ենթադրվում է, որ այս հակադարձ կապը պայմանավորված է մարդու հոգեբանական հակումով՝ սահմանելու և պաշտպանելու իրենց ինքնությունը և խմբային ինքնությունը կամ ինքնորոշումը։ Մասնավորապես, բարձր ինքնագնահատական ունեցող մեկի համար, տեսնելով մեկ այլ անձի ձախողումը, դեռևս կարող է նրանց վստահության փոքր (բայց արդյունավետորեն չնչին) աճ բերել, քանի որ դիտորդի բարձր ինքնագնահատականը զգալիորեն նվազեցնում է այն սպառնալիքը, որը նրանք կարծում են, որ տեսանելիորեն ձախողված մարդը ներկայացնում է իր կարգավիճակին կամ ինքնությանը։ Քանի որ այս ինքնավստահ անհատը ընկալում է, որ, անկախ հանգամանքներից, դիմացինի հաջողություններն ու անհաջողությունները քիչ ազդեցություն կունենան իր կարգավիճակի կամ բարեկեցության վրա, և նա շատ քիչ էմոցիոնալ ներդրում ունի այն բանում, թե ինչպես է դիմացինը գնում, լինի դա դրական, թե բացասական։

Ընդհակառակը, ցածր ինքնագնահատական ​​ունեցող մեկի համար ավելի հաջողակ մարդը վտանգ է ներկայացնում իրենց ինքնազգացողության համար, և այդ մարդու ձախողումը կարող է մխիթարության աղբյուր լինել, քանի որ նրանք ընկալում են իրենց ներքին կամ խմբային դիրքի հարաբերական բարելավումը։

 Ագրեսիայի վրա հիմնված չարախնդությունը հիմնականում ներառում է խմբային ինքնություն։ Ուրիշների տառապանքը դիտելու ուրախությունը գալիս է դիտորդի այն զգացումից, որ մյուսի ձախողումը ներկայացնում է իրենց խմբի կարգավիճակի բարելավում արտաքին խմբերի նկատմամբ։ Սա, ըստ էության, չարախնդություն է, որը հիմնված է երկու խմբերի կարգավիճակի վրա։
 Մրցակցության վրա հիմնված չարախնդությունը անհատական է և կապված է միջանձնային մրցակցության հետ։ Այն առաջանում է հասակակիցներից տարբերվելու և նրանց գերազանցելու ցանկությունից։ Սա չարախնդություն է, որը հիմնված է մեկ այլ անձի դժբախտության վրա, որը հաճույք է պատճառում, քանի որ դիտորդն այժմ ավելի լավ է զգում իր անձնական ինքնության և ինքնարժեքի մասին։
 Արդարադատության վրա հիմնված չարախնդությունը գալիս է նրանից, որ անբարոյական կամ «վատ» դիտվող վարքագիծը պատժվում է։ Դա այն հաճույքն է, որը կապված է «վատ» մարդուն վիրավորված կամ հատուցում ստանալիս տեսնելու հետ։ Չարախնդությունն այստեղ ապրվում է, քանի որ այն ստիպում է մարդկանց զգալ, որ արդարությունը վերականգնվել է նախկինում չպատժված սխալի համար․ այն բարոյական հույզի տեսակ է։

Հոմանիշներ 
Չարախնդությունն ունի համարժեքներ շատ այլ լեզուներում (օրինակ՝ հոլանդերեն leedvermaak և շվեդերեն skadeglädje), բայց ոչ սովորաբար օգտագործվող ճշգրիտ անգլերեն մեկ բառի համարժեք։ Հայեցակարգը անգլերենով արտահայտելու այլ եղանակներ կան։

Էպիկականությունը (Epicaricacy) հազվադեպ օգտագործվող ուղիղ համարժեք է, որը փոխառված է հունարեն epichairekakia-ից (ἐπιχαιρεκακία, առաջին անգամ հաստատվել է Արիստոտելի մոտ) ἐπί «ի վեր», χαρά «ուրախություն» և κακόν «չար» բառերից։

Բարձր կակաչի համախտանիշը մշակութային երևույթ է, որտեղ բարձր կարգավիճակ ունեցող մարդիկ քննադատվում են, ենթարկվում հարձակումների, քանի որ նրանք դասակարգվել են որպես իրենց հասակակիցներից ավելի լավը։ Նման է ուրիշի հաջողության հանդեպ դժգոհությանը կամ նախանձին։

Հռոմեական տոնը փոխաբերություն է Բայրոնի «Չայլդ Հարոլդի ուխտագնացություն» պոեմից, որտեղ գլադիատորը Հին Հռոմում ակնկալում է, որ իրեն «մորթեն՝ հռոմեական տոն դարձնելու համար», մինչդեռ հանդիսատեսը հաճույք կստանա իր տառապանքը դիտելուց։ Տերմինը սադիստական ​​հաճույքից բացի ենթադրում է անառակություն և անկարգություն։

Մռայլ հաճույքը (լատ.՝ delectatio morosa), որը նշանակում է «չար մտքերի վրա հաճույքով ապրելու սովորություն», միջնադարյան եկեղեցին մեղք էր համարում։ Ֆրանսիացի գրող Պիեռ Կլոսովսկին պնդում էր, որ սադիզմի գրավչությունը մռայլ հաճույք է։

«Gloating»-ը նույն իմաստով անգլերեն բառ է, որտեղ «gloat» նշանակում է «դիտել կամ մտածել ինչ-որ բանի մասին հաղթական և հաճախ չարամիտ գոհունակությամբ կամ հաճույքով» (օրինակ՝ ցնծալ թշնամու դժբախտությունից)։ Gloating-ը տարբերվում է schadenfreude-ից նրանով, որ այն պարտադիր չէ, որ պարունակի չարամտություն (մարդը կարող է ուրախանալ ընկերոջ հետ՝ առանց վատ մտադրության՝ նրան խաղում հաղթելու համար), և որ այն նկարագրում է ավելի շուտ գործողություն, քան հոգեվիճակ (մարդը սովորաբար հիանում է դժբախտության առարկայի կամ երրորդ կողմի համար)։ Բացի այդ, ի տարբերություն չարախնդության, որտեղ ուշադրությունը կենտրոնանում է ուրիշի դժբախտության վրա, փառաբանելը (gloating) հաճախ հիշեցնում է անպատշաճ կերպով նշել կամ պարծենալ սեփական բախտի մասին՝ առանց որևէ հատուկ ուշադրության ուրիշների դժբախտության վրա։

Կապակցված հույզեր կամ հասկացություններ 
Ուրիշի դժբախտության ժամանակ հաճույք հասկացության փոխակերպումներն են՝ հաճույք ուրիշի երջանկությունից, դժգոհություն ուրիշի երջանկությունից և դժգոհություն ուրիշի դժբախտությունից։ Այս հասկացությունների բառերը երբեմն նշվում են որպես չարախնդության հականիշներ, քանի որ յուրաքանչյուրն ինչ-որ կերպ դրա հակառակն է։

Ուրիշի երջանկությունից հաճույք ստանալու ընդհանուր անգլերեն տերմին չկա (այսինքն՝ փոխանորդ ուրախություն), թեև «տոնել», «ուրախացնել», «շնորհավորել», «ծափահարել», «ուրախանալ» կամ «փառաբանել» արտահայտությունները հաճախ նկարագրում են ընդհանուր կամ փոխադարձ հաճույքի ձև։ Անգլերենում երբեմն օգտագործվում է կեղծ-գերմանական մետաղադրամ ֆրոյդնֆրոյդը (freudenfreude)։ Բուդդայականության մասին գրողները խոսում են մուդիտայի (երիտասարդություն) մասին, իսկ պոլիամորիստները խոսում են կոմպերսիայի մասին։ Եբրայերեն ժարգոնային ֆիրգուն տերմինը վերաբերում է ուրիշի ձեռքբերման համար երջանկությանը։

Ուրիշի երջանկության հանդեպ դժգոհությունը կապված է նախանձի հետ, և գուցե խանդի հետ։ Ֆրոյդնշադ (freudenschade) մետաղադրամը նույնպես նշանակում է վիշտ ուրիշի հաջողության համար։

Ուրիշի բախտի հանդեպ դժգոհությունը Gluckschmerz-ն է՝ կեղծ գերմաներեն բառ, որը հորինվել է 1985 թվականին Վանդա Տինասկիի կեղծանունով որպես կատակ. ճիշտ գերմանական ձևը կլինի Glücksschmerz-ը (երջանկության ցավ)։ Դրանից հետո այն օգտագործվել է ակադեմիական համատեքստերում։

Ուրիշի դժբախտության հանդեպ դժգոհությունը կարեկցանք է, խղճահարություն։

Սադիզմը մարդկանց տառապանք պատճառելուց հաճույքի ստացումն է, մինչդեռ չարախնդությունը հաճույք է դժբախտությունը դիտելուց և, մասնավորապես, այն փաստից, որ մյուսը ինչ-որ կերպ արժանի էր այդ դժբախտությանը։

Նորաբանություններ 
Շադենֆրոյդ բառը խառնվել էր այլ բառերի հետ՝ ձևավորելով նեոլոգիզմներ դեռևս 1993 թվականին, երբ Լինքոլն Կապլանն իր «Սկադդեն․ Իշխանությունը, փողը և օրինական կայսրության բարձրացումը» գրքում օգտագործեց շադենֆրոյդ բառը՝ նկարագրելու այն բերկրանքը, որը կրում էին Սկադդեն Արփս-ի մրցակիցները 1990-ականների սկզբի դժվարությունների ժամանակ։ Մյուսները ներառում են Շպիցենֆրոյդ (spitzenfreude, մեծ հաճույք) բառը, որը ստեղծվել է The Economist-ի կողմից՝ Էլիոթ Սփիցերի անկմանը անդրադառնալու համար, և Շադենֆորդը (schadenford), որը ստեղծվել է Toronto Life-ի կողմից կանադացի քաղաքական գործիչ Ռոբ Ֆորդի վերաբերյալ։

Գրական կիրառություն և փիլիսոփայական վերլուծություն 
Աստվածաշնչի Առակաց գրքում հիշատակվում է չարախնդության նման զգացմունք. «Մի՛ ուրախացիր, երբ քո թշնամին ընկնում է, և թող սիրտդ չուրախանա, երբ նա սայթաքի. միգուցե Աստված դա տեսնի և չհավանի, և նա հեռացնի իր բարկությունը նրանից» (Առակաց 24.17–18):

Արևելյան Ասիայում ուրիշների դժվարությունները տեսնելուց ուրախություն զգալու զգացումը նկարագրվել է մ.թ.ա. 4-րդ դարի վերջին։ Քինգ զայ լե հու (չինարեն՝ 幸災樂禍) արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվել է առանձին որպես քինգ զայ (幸災), որը նշանակում է ուրախության զգացում ուրիշների դժվարությունները տեսնելուց, և լե հու (樂禍), որը նշանակում է դժբախտ իրավիճակից բխող երջանկություն, հին չինական տեքստում՝ Զուո ժուան (左傳)։ Քինգ զայ լե հու (幸災樂禍) արտահայտությունը դեռ օգտագործվում է չինախոսների շրջանում։

Նիկոմաքեի բարոյագիտությունում Արիստոտելը օգտագործել է էպիխայրեկակիան (հունարեն՝ ἐπιχαιρεκακία) որպես տերմինների եռյակի մաս, որտեղ էպիխայրեկակիան հանդես է գալիս որպես ֆտոնոսի (φθόνος) հակադիր, իսկ նեմեսիսը (νέμεσις) զբաղեցնում է միջինը։ Նեմեսիսը «ցավալի արձագանք է ուրիշի անարժան բարի բախտին», մինչդեռ ֆտոնոսը ցավալի արձագանք է ուրիշի ցանկացած բարի բախտին, արժանի կամ ոչ։ Էպիխայրեկակոս (ἐπιχαιρέκακος) անձը հաճույք է ստանում ուրիշի վատ բախտից։

Լուկրեցիուսը «De rerum natura»-ում արտահայտում է զգացմունքները ընդլայնված ձևով. «Հաճելի է ցամաքից դիտել ուրիշի մեծ պայքարը ծովում, որը մեծանում է փոթորկալից քամիներից»։

Կեսարիոս Հայսերբախացին իր «Հրաշքների մասին երկխոսություն» գրքում «հարևանի դժբախտության հաճույքը» համարում է որպես «նախանձի դուստրերից... որը հետևում է զայրույթին»։

Տասնյոթերորդ դարում Ռոբերտ Բարթոնը գրել է.Այս երկուսից (համակցված և կատաղի զորություններից) առաջանում են բարկության այդ խառը հակումները և կրքերը, որը վրեժխնդրության ցանկություն է. ատելություն, որը համառ զայրույթ է. նախանձախնդրություն, որը վիրավորվում է նրանից, ով ցավ է պատճառում իր սիրելիին. և ἐπιχαιρεκακία՝ ուրախության և ատելության բաղադրյալ զգացմունք, երբ մենք ուրախանում ենք ուրիշների չարիքներով և տխրում նրանց բարգավաճմամբ. հպարտություն, ինքնասիրություն, ընդօրինակում, նախանձ, ամոթ և այլն։

— Մելանխոլիայի անատոմիանՓիլիսոփա Արթուր Շոպենհաուերը նշել է չարախնդությունը որպես մարդկային զգացմունքի ամենաչար մեղք՝ ասելով. «Նախանձ զգալը մարդկային է, չարախնդությունը համտեսելը դիվային է»։

«Avenue Q» մյուզիքլում «Schadenfreude» երգը հույզերի հետ լայն հասարակության փոխհարաբերությունների կատակերգական ուսումնասիրություն է։

Ռաբբի Հարոլդ Ս. Քուշներն իր «Երբ վատ բաներ են պատահում լավ մարդկանց հետ» գրքում նկարագրում է չարախնդությունը որպես համընդհանուր, նույնիսկ առողջարար ռեակցիա։ «Գոյություն ունի գերմանական հոգեբանական տերմին՝ Schadenfreude, որը վերաբերում է թեթևության ամոթալի արձագանքին, որը մենք զգում ենք, երբ մեր փոխարեն ուրիշի հետ ինչ-որ վատ բան է պատահում»։ Նա օրինակներ է բերում և գրում. «Մարդիկ իրենց ընկերներին վատը չեն ցանկանում, բայց նրանք չեն կարող չզգալ երախտագիտության ամոթալի ջղաձգություն, որ վատ բանը պատահել է ուրիշի հետ, այլ ոչ թե իրենց»։

Սյուզեն Զոնթագի «Ուրիշների ցավի մասին» գիրքը, որը հրատարակվել է 2003 թվականին, ուսումնասիրում է այն հարցը, թե ինչպես են որոշ մարդկանց ցավն ու դժբախտությունն ազդում ուրիշների վրա, մասնավորապես՝ արդյո՞ք պատերազմի լուսանկարներն ու կտավները կարող են օգտակար լինել որպես հակապատերազմական գործիքներ, թե՞ դրանք միայն որոշ հեռուստադիտողների մոտ ծառայում է չարախնդության որոշակի զգացումին։

Փիլիսոփա և սոցիոլոգ Թեոդոր Ադորնոն չարախնդությունը սահմանեց որպես «...մեծ մասամբ չնախատեսված հաճույք ուրիշի տառապանքից, որը ճանաչվում է որպես չնչին և/կամ տեղին»։

Schadenfreude-ն անշեղորեն դառնում է ավելի հայտնի բառ ըստ Google-ի։

Գիտական ​​ուսումնասիրություններ 
2002 թվականին «Նյու Յորք Թայմս»-ի հոդվածում մեջբերվել են չարախնդության մի շարք գիտական ուսումնասիրություններ, որոնք այն սահմանել են որպես «ուրիշների դժբախտությամբ ուրախանալ»։ Շատ նման հետազոտություններ հիմնված են սոցիալական համեմատության տեսության վրա. այն գաղափարի վրա, որ երբ մեր շրջապատի մարդիկ վատ բախտի են արժանանում, մենք ինքներս մեզ ավելի լավն ենք թվում։ Այլ հետազոտողներ պարզել են, որ ցածր ինքնագնահատականով մարդիկ ավելի հավանական է, որ զգան անհաջողություն, քան նրանք, ովքեր բարձր ինքնագնահատական ունեն։

2003 թվականին ուսումնասիրվել է միջխմբային չարախնդությունը սպորտի, մասնավորապես միջազգային ֆուտբոլի մրցումների համատեքստում։ Ուսումնասիրությունը կենտրոնացել է Գերմանիայի և Հոլանդիայի ֆուտբոլային թիմերի և նրանց երկրպագուների վրա։ Այս ուսումնասիրության արդյունքները ցույց տվեցին, որ չարախնդության հույզը շատ զգայուն է այն հանգամանքների նկատմամբ, որոնք քիչ թե շատ օրինական են դարձնում սպորտային մրցակցի հանդեպ նման չարամիտ հաճույք զգալը։

2011 թվականին Cikara-ի և գործընկերների կողմից ֆունկցիոնալ մագնիսական ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի (fMRI) օգտագործմամբ իրականացված հետազոտությունը ուսումնասիրել է Բոստոն Ռեդ Սոքսի և Նյու Յորքի Յանկիների երկրպագուների մոտ չարախնդությունը և պարզել, որ երկրպագուները ցույց են տվել ուղեղի հատվածների ակտիվացում, որը կապված է ինքնազեկուցվող հաճույքի հետ (վենտրալ ստրիատում), երբ մրցակից թիմը բացասական արդյունք է ունենում։ Ի հակադրություն, երկրպագուները ցույց տվեցին աճող ակտիվացում առջևի ցինգուլատի հատվածում, երբ դիտում էին իրենց սեփական թիմի բացասական արդյունքը։

2006թ.-ին «արդարադատության հաստատման» մասին փորձը ցույց է տալիս, որ տղամարդիկ, բայց ոչ կանայք, հաճույք են ստանում «վատ մարդկանց» տառապանքը տեսնելիս։ Հետազոտությունը նախատեսված էր կարեկցանքի չափման համար՝ դիտելով, թե ուղեղի որ կենտրոններն են գրգռվում, երբ fMRI-ի միջոցով դիտարկվող սուբյեկտները տեսնում են, թե ինչ-որ մեկը ֆիզիկական ցավ է զգում։ Հետազոտողները ակնկալում էին, որ սուբյեկտների ուղեղի կարեկցանքի կենտրոնը ավելի շատ խթան կհանդիսանա, երբ «լավ» մարդիկ էլեկտրական ցնցում ստանան, քան տեղի կունենար, եթե ցնցումը տրվեր մեկին, ում սուբյեկտը պատճառ ուներ «վատ» համարելու։ Սա իսկապես այդպես էր, բայց արական սեռի սուբյեկտների համար ուղեղի հաճույքի կենտրոնները նույնպես վառվեցին, երբ ինչ-որ մեկը ցնցվեց, որը տղամարդը կարծում էր, որ «արժանի է»։

Ուղեղի սկանավորման ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ չարախնդությունը կապված է սուբյեկտների նախանձի հետ։ Նախանձի ուժեղ զգացումը ակտիվացրել է ուղեղի մեջքային առջևի կեղևային կեղևի ֆիզիկական ցավային հանգույցները. ուղեղի պարգևատրման կենտրոնները, ինչպիսին է վենտրալ ստրիատումը, ակտիվանում էին այն լուրերից, որ այլ մարդիկ, որոնց նախանձում էին, դժբախտություն են ունեցել։ Ուղեղի չարախնդության արձագանքի մեծությունը կարելի էր նույնիսկ կանխատեսել նախորդ նախանձի արձագանքի ուժգնությունից։

2009 թվականին անցկացված հետազոտությունը վկայում է այն մասին, որ մարդիկ կարող են զգալ անմխիթարություն՝ ի պատասխան քաղաքական բացասական իրադարձությունների։ Հետազոտությունը նախատեսված էր պարզելու համար, թե արդյոք կա՞ հավանականություն, որ օբյեկտիվ դժբախտություններ պարունակող իրադարձությունները կարող են առաջացնել չարախնդություն։ Հետազոտության մեջ նշվել է, որ չարախնդություն զգալու հավանականությունը կախված է նրանից, թե արդյոք անհատի սեփական կուսակցությունը կամ հակառակորդը վնաս է կրում։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքականության տիրույթը գլխավոր տարածքն է չարախնդության զգացումների համար, հատկապես նրանց համար, ովքեր խիստ նույնականացնում են իրենց քաղաքական կուսակցությանը։

2014 թվականին առցանց հարցման տեսքով հետազոտությունը վերլուծել է չարախնդության և «Մութ եռյակի» հատկանիշների (այսինքն՝ նարցիսիզմ, մաքիավելիզմ և հոգեպատիա) միջև կապը։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն հարցվողները, ովքեր ունեին մութ եռյակի հատկանիշների ավելի բարձր մակարդակ, ունեին նաև չարախնդության ավելի բարձր մակարդակ, ավելի մեծ հակասոցիալական գործունեությամբ էին զբաղվում և ավելի մեծ հետաքրքրություններ ունեին սենսացիոնիզմի նկատմամբ։

Տես նաև  
 Սադոմազոխիզմ
 Նարցիսիզմ
 Վրեժ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 

Բարոյականության հասկացություններ
Միջանձնային հարաբերություններ
Գերմաներեն բառեր և արտահայտություններ
Հոգեբանական հասկացություններ