Նոր ժամանակների փիլիսոփայություն

Նոր ժամանակների փիլիսոփայություն, 17-18-րդ դարերում Արևմտյան Եվրոպայում փիլիսոփայության զարգացման շրջանը, որը բնութագրվում է կապիտալիզմի ձևավորմամբ, գիտության և տեխնոլոգիայի արագ զարգացմամբ, փորձարարական և մաթեմատիկական աշխարհայացքի ձևավորմամբ։ Այս շրջանը կոչվում է նաև գիտական հեղափոխության դարաշրջան։ Երբեմն նոր ժամանակների փիլիսոփայության մեջ, ամբողջությամբ կամ մասամբ, ներառում են 19-րդ դարի փիլիսոփայությունը։

Նոր ժամանակի փիլիսոփայությունն ընդունել է վերածննդի դարաշրջանի հիմնական գաղափարները և զարգացրել է դրանք։ Այն ուներ հակասխոլաստիկ ուղղվածություն և շատ առումներով կրել է ոչ կրոնական բնույթ։ Նրա ուշադրության կենտրոնում եղել է աշխարհը, մարդը և նրա վերաբերմունքը աշխարհի նկատմամբ։

17-18-րդ դարերերի գիտակցության փիլիսոփայության, իմացաբանության և մետաֆիզիկայի հիմնական բանալի բառերը բաժանվում են երկու հիմնական խմբի։ Իրատեսները, հիմնականում Ֆրանսիայում և Գերմանիայում, ենթադրել են, որ ամբողջ գիտելիքը պետք է սկսվի մտքում առկա որոշակի «բնածին գաղափարներից»։ Այս ուղղության հիմնական ներկայացուցիչներն են եղել Ռենե Դեկարտը, Բենեդիկտ Սպինոզան, Գոթֆրիդ Լայբնիցը և Նիկոլայ Մալբրանշը։ Ընդհակառակը, էմպիրիստները կարծել են, որ գիտելիքը պետք է սկսվի զգայական փորձից։ Այս ուղղության հիմնական դեմքերն են եղել Ֆրենսիս Բեկոնը, Ջոն Լոքը, Ջորջ Բերկլին և Դեյվիդ Հյումը։ Իրատեսության և էմպիրիզմի հասկացություններն առաջացել են ավելի ուշ, հիմնականում Կանտի շնորհիվ, բայց դրանք բավականին ճշգրիտ են։ Էթիկան և քաղաքական փիլիսոփայությունը սովորաբար չեն դիտարկվում այս հասկացությունների միջոցով, չնայած այս բոլոր փիլիսոփաները լուծել են էթիկական խնդիրները իրենց բնորոշ ոճերում։ Քաղաքական փիլիսոփայության այլ կարևոր դեմքերից եղել են Թոմաս Հոբսը և Ժան-Ժակ Ռուսոն։

18-րդ դարի վերջին Իմանուել Կանտը ստեղծել է սկզբունքորեն նոր փիլիսոփայական համակարգ, որը պնդել էր, որ այն միավորում է իրատեսությունն ու էմպիրիզմը։ Կանտը խթանել է փիլիսոփայական մտքի բուռն զարգացումը Գերմանիայում 19-րդ դարի սկզբին՝ սկսած գերմանական իդեալիզմից։ Իդեալիզմի բնութագրական առանձնահատկությունն այն միտքն է որ աշխարհն ու բանականությունը պետք է հասկանալ նույն կատեգորիաներից, այս գաղափարը գագաթնակետին է հասել Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելի աշխատության մեջ, որը, նաև, ասել է, որ «գիտակցությունը իրականությունը է, իրականությունը գիտակցություն»։

 Ռացիոնալիզմ   Էմպիրիզմ
 └──────────┬────────────────────────────────────┤
  │   │
  Կանտյան ուսմունք  Պոզիտիվիզմ
 ┌─────────────┴──────────────────┬─────────────────┤
 │  │  │
 Հեգելականություն Կյանքի փիլիսոփայություն Էմպիրոկրիտիզմ
 │
 Մարքսիզմ

Ուղղություն 
Նոր ժամանակների փիլիսոփայությունը կարելի է բաժանել հետևյալ ոլորտների․

Իրատեսականություն, իրատեսներն իրականում առաջարկում են ճանաչողության դեդուկտիվ մեթոդ (ընդհանուրից հատուկ)։ Դրա համար նրանք ստիպված են ընդունել բնածին գաղափարների առկայությունը։ Այս գաղափարներից կարելի է բխել ցանկացած գիտելիք, ընդհուպ մինչև Աստծո գոյության մասին գիտելիքը։

Էմպիրիզմ (սենսուալիստներ), փիլիսոփայության մի ուղղություն, որի կողմնակիցները կարծում են, որ գիտելիքը հիմնված է փորձի վրա։ Բանականության մեջ ոչինչ չկա, ինչը նախկինում փորձի մեջ չի եղել (զգացմունքների մեջ), «գիտելիքը ուժ է»։ Լայն տարածում է գտել Անգլիայում 17-րդ դարում և հետագայում ԱՄՆ-ում։

Սուբյեկտիվ իդեալիզմ, փիլիսոփայական ուղղություն, որի ներկայացուցիչները մերժում են օբյեկտիվ իրականության գոյության մասին թեզի իրավաչափությունը՝ անկախ սուբյեկտի կամքից և գիտակցությունից։ Աշխարհը, որում առարկան ապրում և գործում է, սուբյեկտիվ իդեալիզմը համարում է առարկայի սենսացիաների, փորձառությունների, տրամադրությունների, գործողությունների ամբողջությունը կամ, առնվազն, կարծում է, որ վերջիններս աշխարհի անբաժանելի մասն են։

Ագնոստիցիզմը փիլիսոփայական կոնցեպցիա է, որի համաձայն մենք ոչինչ չենք կարող իմանալ Աստծո և ընդհանրապես իրականության ցանկացած սահմանային և բացարձակ հիմքերի մասին, քանի որ չճանաչելի մի բան, որի մասին գիտելիքը սկզբունքորեն չի կարող համոզիչ կերպով հաստատվել փորձարարական գիտության վկայություններով։

Հիմնական ներկայացուցիչներ

Ֆրենսիս Բեկոն 

Նոր ժամանկակների փիլիսոփայությունում բնության առաջին հետազոտողը անգլիացի փիլիսոփա ֆրենսիս Բեկոնն է (1561-1626)։ Նա համարվում է փորձարարական բնագիտության մեթոդաբանության հիմնադիրը։ Նա մատնանշել է ճշմարտությունը հասկանալու փորձի կարևորությունը։ Բեկոնը կարծել է, որ փիլիսոփայությունը պետք է կրի գործնական բնույթ, և որ փիլիսոփայության բարձրագույն նպատակը մարդու գերակայությունն է բնության նկատմամբ, նա ասել է․ «մարդիկ կարող են տիրել բնությանը միայն հնազանդվելով Նրա օրենքներին»։ Բնության օրենքների ըմբռնումը հնարավոր է անհատական դրսևորումների վերլուծության և ընդհանրացման միջոցով, այսինքն՝ մակածության միջոցով։ Նա հավատացել է, որ ճշմարտությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ազատվել դրան խանգարող «ուրվականներից» (կուռքերից)։

Թոմաս Հոբս 

Թոմաս Հոբսը (1588-1679) անգլիացի փիլիսոփա է և «Լևիաթան» գրքի հեղինակը։ Նա սենսուալիզմի և ֆատալիզմի հետևորդ է, կամքը համարել է որպես «բնության ուժ»։ Եղել է աշխարհի մեխանիկական պատկերի կողմնակից, ըստ որի օբյեկտիվորեն գոյություն ունեն միայն մարմիններ, իսկ այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են չափը, քաշը և այլն սուբյեկտիվ են։ Նա Աստծո գոյությունը ճանաչել է որպես «տիեզերքի էներգիա, որպես ամեն ինչի արմատական պատճառ», բայց միևնույն ժամանակ չխառնվելով երկրային գործերին։ Նրա փիլիսոփայության հիմնական առարկան մարդն է՝ որպես պետության քաղաքացի։ Իրեն համարել է էր Էվկլիդես հասարակական գիտությունների ոլորտում։ Նա պնդել է երկրաչափական մոտեցմամբ հասարակություն ստեղծելու անհնարինությունը, քանի որ դա վերաբերում էր մարդկանց անհատականություններին։ Այդ մոտեցումը, Նրա կարծիքով, պետք է կիրառել քաղաքականության մեջ։

Իր «Լևիաթան» գրքում պետությունը համեմատում է աստվածաշնչյան այն կերպարի հետ, որը նսեմացնում է մարդկանց, սահմանափակում նրանց կարիքները։ Նա կարծում է, որ պետությունը ստեղծվել է սոցիալական պայմանագրի արդյունքում, բայց հետո հեռացել է մարդկանցից և սկսել իշխել նրանց վրա։ Բարություն և չարի էությունը որոշում է պետությունը, իսկ մնացած մարդիկ պետք է հավատարիմ մնան այդ չափանիշներին, քանի որ պետության գործունեությունը պետք է ուղղված լինի մարդկանց բարօրության ապահովմանը։ Պետությունը պետք է հոգ տանի ժողովրդի շահերի և երջանկության մասին

Ռենե Դեկարտ 

Ռենե Դեկարտը (1596-1650) ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և փիլիսոփա է։ Եթե Ֆրանսիս Բեկոնը փորձը դիտել է որպես ուսումնասիրության հիմնական ելակետ, և Թոմաս Հոբսը մաթեմատիկան բերել է այս տրամաբանության մեջ, ապա Դեկարտը ամբողջ միտքը դրել է գլխի վրա, և փորձը համարել է միայն գործիք, որը հաստատում է մտքի եզրակացությունները։ Դեկարտը հավատարիմ է իրատեսությանը։ Առաջին անգամ ներկայացրել է էվոլյուցիայի գաղափարները, բայց ապացուցել է դրանք՝ ելնելով բացառապես մեխանիկական պատկերացումներից։

Նրա փիլիսոփայության հիմնական ելակետը նյութի սուբստանցն է, այստեղ նա ընդհանուր մտքի կապ է գտել դասական փիլիսոփաների հետ։ Այս հարցում նա հավատարիմ է դուալիզմին՝ նյութը բաժանելով երկու տեսակի՝ նյութական և անբաժանելի հոգևոր, որը հասկանալի է միայն մարդուն, քանի որ միայն նա ունի անմահ հոգի։ Մարդու հոգևոր աշխարհը բնածին է։ Դեկարտը բնածին գաղափարներին վերագրում է Աստծո գաղափարը, մաթեմատիկայի և տրամաբանության հիմքերը («երրորդին հավասար երկու մեծություն հավասար են միմյանց», «ոչնչից ոչինչ չի պատահում»)։ Նա հավատում է, որ ամեն ինչ Աստված է ստեղծել, բայց ստեղծվելուց հետո նա չի միջամտում պատմության բնական ընթացքին։

Նրա փիլիսոփայության կենտրոնական վայրերից մեկը ճշմարտության որոնման խնդիրն է և այն մեթոդը, որի միջոցով հնարավոր է ձեռք բերել հուսալի գիտելիքներ։ Այս հարցում նա հաղթահարել է փիլիսոփայական թերահավատությունը։ Այս հարցի վերաբերյալ նրա հայտնի պատճառաբանությունը լայնորեն հայտնի է, որն ավարտվում է հայտնի ասացվածքով․ «Ես մտածում եմ, հետևաբար, ես գոյություն ունեմ»։

Դեկարտի կողմից օգտագործվող գիտական գիտելիքների մեթոդը կարելի է անվանել վերլուծական կամ ռացիոնալիստական։ Ռենե Դեկարտը զբաղվել է բազմաթիվ գիտությունների ուսումնասիրությամբ, այդ թվում՝ անատոմիայով։ Իր աշխատություններում նա նկարագրել է ուղեղի (հոգու) գործունեության հոգեֆիզիոլոգիական հիմքերը՝ ապացուցելով հոգեկանի իրականում ռեֆլեքսային էությունը։ Դրա համար Ի. Պ. Պավլովը ժամանակին Սանկտ Պետերբուրգի մերձակայքում կանգնեցրել է Դեկարտի հուշարձանը։

Բլեզ Պասկալ 

Բլեզ Պասկալը (1623-1662) հայտնի ֆրանսիացի փիլիսոփա է, ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս և գրող։ Աշխատելով բնագիտության և մաթեմատիկայի ոլորտում (նա հավանականությունների տեսության «հայրերից» է), նա հիասթափվել է դրանցից և անցել է կրոնի և փիլիսոփայական մարդաբանության ուսումնասիրությանը։ Նա հավատացել է, որ «բանականության փաստարկները», որոնք անընդհատ տատանվել են կասկածների և վստահության միջև։  
Նա քրիստոնեության հիմնական գաղափարները դուրս է բերել արիստոտելյան ուղղվածության տիեզերաբանության և մետաֆիզիկայի ավանդական իմաստից։ Մատնանշել է մարդու աննշանությունը, բայց միևնույն ժամանակ բարձրացրել է նրան մտածելու ունակության պատճառով։

Բենեդիկտ Սպինոզա 

Բենեդիկտ Սպինոզան (1632-1677), ի տարբերություն Դեկարտի, հավատարիմ է մոնիզմին՝ տիեզերքը համարելով մեկ նյութից բաղկացած (աշխարհի էական միասնության գաղափարը), որն իր մեջ համատեղում է հոգևոր և նյութական սկզբունքները։ Այսպիսով նա մերժել է «Աստծո կողմից ոչնչից աշխարհ ստեղծելու» քրիստոնեական գաղափարը։ Նա հավատարիմ է եղել պանթեիզմին, Աստծուն համարել է բնության մեջ անանձնական լուծարում, որի համար կյանքի ընթացքում եկեղեցու կողմից ենթարկվում էր տարբեր հալածանքների։ Իր փիլիսոփայության մեջ նա մեծ տեղ է հատկացրել իրերի դիալեկտիկական միասնության ըմբռնմանը՝ վերջավոր և անսահման, մեկ և շատ, ազատություն և անհրաժեշտություն («ազատությունը գիտակցված անհրաժեշտություն է», «ճշմարտությունը բացահայտում է ինչպես ինքն իրեն, այնպես էլ սուտը»)։

Գոթֆրիդ Լայբնից 

Գերմանացի փիլիսոփա Լայբնից Գոթֆրիդ Վիլհելմը (1646-1716) եղել է բազմակողմանի գիտնական, բայց փիլիսոփայության վերաբերյալ նրա աշխատությունները մեծ նշանակություն ունեն։ Նա կարծել է, որ աշխարհը կազմված է ամենափոքր տարրերից՝ մոնադներից, հոգևոր և նյութական սկզբունքներից, որոնք միևնույն ժամանակ ունեն շարժիչ ներքին ուժ։ Դրանում նա մոտ է հին փիլիսոփա Արիստոտելին։ Սպինոզայի փիլիսոփայությունից նա հանել է պանթեիստական Աստծուն՝ համարելով նրան ամեն ինչի իրական ստեղծող, գոյության «մեղավոր և Տեր»։ Ասել է, որ մոնադների միասնությունը «Աստծո կողմից նախապես հաստատված ներդաշնակության» արդյունքն է։

Նա հերքել է տարածության և ժամանակի գոյությունը նյութից առանձին՝ տարածությունը համարելով իրերի գոյության վայր, որը համակարգում է դրանց դիրքը, իսկ ժամանակը՝ գործոն, որը նկարագրում է օբյեկտների վիճակների հաջորդականությունը։ Նա զգալի ներդրում է ունեցել մաթեմատիկայի զարգացման գործում (ներկայացրել է անսահման փոքր քանակությունների հայեցակարգ), մատնանշել է ապացույցների կարևորությունը ռացիոնալ ճանաչողության մեջ։ Համարվում է խորհրդանշական (մաթեմատիկական) տրամաբանության հիմնադիրը։

Դեյվիդ Հյում 

Դեյվիդ Հյումը (1711-1776) անգլիացի փիլիսոփա է, պատմաբան, տնտեսագետ և հրապարակախոս, ագնոստիցիզմի ներկայացուցիչ։ Հարցին, թե գոյություն ունի արտաքին աշխարհ, Հյումը պատասխանել է․ «Ես համարում եմ, որ արտաքին փորձը չի կարող գիտելիքի ճշմարտացիության չափանիշ լինել, քանի որ այն միայն տպավորությունների հոսք է, որում չի կարելի խստորեն բացահայտել պատճառը և հետևանքը։ Այսպիսով, փորձը չի կարող տրամաբանորեն բացատրվել, և, հետևաբար, այն չի կարող իրական գիտելիքներ տալ։» Հյումը եզրակացնում է երևույթների պատճառականության օբյեկտիվ իմացության անհնարինության մասին։ Նա պնդել է, որ մեր վստահության աղբյուրը ոչ թե տեսական գիտելիքն է, այլ հավատքը։

Ծանոթագրություններ 

Փիլիսոփայության պատմություն
Փիլիսոփայություն
Արևմտյան փիլիսոփայություն
Փիլիսոփայությունն ըստ դարաշրջանի
Փիլիսոփայական տեսություններ
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ