ԱՄՆ նախագահ

ԱՄՆ նախագահ, Միացյալ Նահանգների գործադիր իշխանության ղեկավարը՝ պետության ղեկավարի գործառույթներով և ԱՄՆ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը։ Իրավունք ունի վետո դնել ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից ընդունված օրինագծերի վրա։ Պաշտոնը սահմանվել է ԱՄՆ Սահմանադրությամբ, որն ընդունվել է Սահմանադրական համաձայնագրով (ժողովի կողմից) 1787 թվականին։ 1789 թվականին ԱՄՆ առաջին նախագահը դարձավ Ջորջ Վաշինգտոնը։ Նախքան իր պաշտոնը ստանձնելը, «նախագահ» անվանումն օգտագործվել է «Մայրցամաքային համաժողովի նախագահ»` գաղութների ներկայացուցիչների համագումարի նախագահի հետ համատեղ, որի ժամանակ ընդունվել է Անկախության հռչակագիրը։

Միացյալ Նահանգների գործող նախագահը Ջո Բայդենն է։ ԱՄՆ 46-րդ նախագահը պաշտոնապես ստանձնել է պաշտոնը 2021 թվականի հունվարի 20-ին։

Թեկնածուներին ներկայացվող պահանջներ 

ԱՄՆ-ի Սահմանադրության համաձայն՝ ԱՄՆ նախագահ կարող է դառնալ միայն ԱՄՆ քաղաքացին (կամ նա, ով դարձել է ԱՄՆ քաղաքացի Սահմանադրության ընդունման օրվանից, ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն չեն ունեցել առաջին 7 նախագահները Վաշինգտոնից մինչև Ջեքսոն և 9-րդ նախագահ Ուիլյամ Հարիսոնը), որը 35 տարեկանից բարձր է և առնվազն 14 տարի բնակվում Է ԱՄՆ-ում։ Ընտրվելու պահին ամենատարեցը եղել է նախագահ Դոնալդ Թրամփը, որն առաջին անգամ ընտրվել է 70 տարեկան հասակում, իսկ Ռոնալդ Ռեյգանը երկրորդ ժամկետով վերընտրվել է 73 տարեկան հասակում։ Ամենաերիտասարդ ընտրված նախագահն Ջոն Քենեդին է, որը պաշտոնն ստանձնել է 43 տարեկան հասակում։ Փաստացի ամենաերիտասարդ նախագահը եղել է Թեոդոր Ռուզվելտը, որը պաշտոնավարել է 42 տարեկան և 10 ամսական հասակում, սակայն նա չի ընտրվել, այլ նախագահ է դարձել 1901 թվականին Ուիլյամ Մաք-Քինլիի սպանությունից հետո։

Համաձայն Սահմանադրության 22-րդ փոփոխության, որն ընդունվել է 1951 թվականին, նույն անձը կարող է ընտրվել Միացյալ Նահանգների նախագահ ոչ ավելի, քան երկու անգամ (նշանակություն չունի՝ անընդմեջ թե ընդմիջմամբ)։ Բացի այդ, եթե ընտրված նախագահի մահից կամ պաշտոնաթողությունից հետո անձը 2 տարի կամ ավելի ղեկավարել է նախագահի պաշտոնը (փոխնախագահի պաշտոնից կամ այլ կերպ), ապա ապագայում այդ անձը կարող է ընտրվել նախագահ ոչ ավելի, քան 1 անգամ։ Փաստորեն, նախկինում գրեթե բոլոր նախագահները պահպանել են այդ չգրված կանոնը՝ հետևելով Ջորջ Վաշինգտոնի օրինակին, որը պաշտոնավարել է երկու ժամկետով։ Սակայն 1940 թվականին Ֆրանկլին Ռուզվելտը ընտրվել է երրորդ ժամկետով, իսկ 1944 թվականին՝ չորրորդ ժամկետով (մահացել է 1945 թվականին)։ Դրանից հետո, չնեղացնելով Ռուզվելտի վաստակն ու արտակարգ պայմանները, որոնցում նա վերընտրվել է (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ), որոշվել է օրենսդրորեն սահմանափակել հնարավոր վերընտրությունների քանակը, որպեսզի այդ դեպքը նախադեպ չդառնա բռնապետության հաստատման համար։ Սահմանադրության 22-րդ փոփոխությունը հետադարձ ուժ չի ունեցել և չի տարածվել այդ պահին գործող նախագահ Հարրի Թրումանի վրա, որը գրեթե ամբողջությամբ նախագահ է դարձել Ռուզվելտի մահից հետո (1945-1949), բայց Թրումանն ինքը չցանկացավ կրկին առաջադրվել 1952 թվականին։

Միայն նախագահ Գրովեր Կլիվլանդը պաշտոնն զբաղեցրել է երկու անգամ՝ ընդմիջումներով։

Հանրապետական կառավարման շատ երկրներում նախագահի թեկնածուների նկատմամբ պահանջները համապատասխանում են ԱՄՆ-ի պահանջներին, օրինակ՝ տարիքային կրթաչափին։

Ընտրություններ 

ԱՄՆ նախագահն ընտրվում է 4 տարի ժամկետով՝ փոխնախագահի հետ անուղղակի (երկաստիճան) ընտրությունների միջոցով։

Նախագահը և փոխնախագահը «միասին» են գնում նախընտրական քարոզարշավի։

Անմիջականորեն նախագահի և փոխնախագահի օգտին քվեարկում է, այսպես կոչված, ընտրողների վարչանին։ Ըստ Սահմանադրության՝ յուրաքանչյուր նահանգի օրենսդիր ժողովը կարող է նշանակել ընտրողների որոշակի քանակ (հավասար է Կոնգրեսում պետական ներկայացուցիչների թվին), որոնք ներկայացնելու են նահանգի շահերը։ Ընտրողների ցուցակը որոշելու ձևը, Օրենսդիր ժողովը կարող է ընտրել իր հայեցողությամբ, բայց ներկայումս բոլոր նահանգները որոշում են իրենց ընտրողներին համընդհանուր քվեարկության միջոցով, որը տեղի է ունենում տարվա նոյեմբերի առաջին երկուշաբթի օրվանից հետո առաջին երեքշաբթի օրը։

Ընտրողների քվեարկությունը տեղի է ունենում դեկտեմբերի սկզբին և հայտնի ձևականություն է, չնայած բազմիցս պատահել է, որ առանձին ընտրողներ չեն քվեարկել այնպես, ինչպես խոստացել էին իրենց ընտրություններում։ Նահանգների մի մասում կան օրենքներ, որոնք պարտադրում են ընտրողներին քվեարկել այնպես, ինչպես նրանց է հրահանգում նահանգը։

Ընտրողներն առանձին են քվեարկում նախագահի և փոխնախագահի օգտին, ընտրվելու համար թեկնածուն պետք է հավաքի ընտրողների ձայների բացարձակ մեծամասնությունը (կեսից ավելին), որոնք ներկայումս կազմում են 538 մարդ։ Եթե դա տեղի չի ունենում, ապա նախագահին կամ փոխնախագահին ընտրում է Ներկայացուցիչների պալատը կամ, համապատասխանաբար, ԱՄՆ Կոնգրեսի Սենատն այն թեկնածուներից, որոնք առավելագույն թվով ընտրողների ձայներ են հավաքել՝ Սահմանադրությամբ սահմանված կանոններով։

ԱՄՆ առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնն անկախ թեկնածու էր։ Այդ ժամանակվանից ի վեր ԱՄՆ-ում ստեղծված երկկուսակցական համակարգի պայմաններում բոլոր ընտրություններում հաղթանակ է տարել և նախագահ դարձել երկու հիմնական կուսակցություններից մեկի (որը որոշվում էր բաց նախնական ընտրությունում) ներկայացուցիչը (19-րդ դարի կեսերից՝ Դեմոկրատական կամ Հանրապետական), և միայն երկու անգամ (1860 և 1912 թվականներին), այսպես կոչված, «երրորդ կուսակցություններին» հաջողվել է զբաղեցնել երկրորդ տեղը։ Վերջին դեպքը, երբ «երրորդ» թեկնածուն հաղթանակ է տարել առնվազն նահանգներից մեկում, տեղի է ունեցել 1968 թվականին, երբ 5 նահանգներում ընտրողների ձայների մեծամասնությունն ստացել է ամերիկյան անկախ կուսակցության թեկնածու Ջորջ Ուոլեսը։ Վերջին դեպքը, երբ «երրորդ» թեկնածուն հասել է համեմատաբար էական տոկոսային արդյունքների (չնայած մնացել է երրորդ տեղում) տեղի է ունեցել 1992 թվականի ընտրությունները (անկախ թեկնածու Ռոս Պերոն ստացել է ընտրողների ձայների 18,9 տոկոսը)։

Պաշտոնի ստանձնում 

Նորընտիր նախագահն ու փոխնախագահն իրենց պաշտոնն ստանձնում են հաջորդ տարվա հունվարի 20-ի կեսօրին՝ ընտրություններից հետո, տեղի է ունենում հանդիսավոր արարողություն՝ ԱՄՆ-ի նախագահի երդմնակալության արարողությունը։ Մինչ 1933 թվականին ԱՄՆ Սահմանադրության 20-րդ փոփոխության ընդունումը երդմնակալության օրը մարտի 4-ն էր։

Երդմնակալության ընթացքում նախագահը երդում է տալիս կամ տալիս է հետևյալ հանդիսավոր խոստումը. «Ես հանդիսավոր երդվում եմ, որ բարեխղճորեն կկատարեմ Միացյալ Նահանգների նախագահի պաշտոնը և իմ ուժերի ներածին չափով կաջակցեմ և կպաշտպանեմ Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը»։

Երդման վերջում ավանդաբար ավելացվում է ևս մեկ բառ՝ «Աստված կօգնի ինձ» (So help me God), չնայած սահմանադրությամբ դրանք չեն պահանջվում։

Աշխատավարձ 
Նախագահը սահմանված ժամկետներում իր ծառայության համար ստանում է սահմանված վարձատրություն, որը չի կարող փոփոխվել այն ժամանակահատվածի ընթացքում, որի համար ընտրվել է։ Այդ ժամանակահատվածում նա չի կարող որեւէ այլ եկամուտ ստանալ Միացյալ Նահանգներից կամ որևէ նահանգներից։ Այնուամենայնիվ, կարող է գումար ստանալ այլ աղբյուրներից (օրինակ՝ գրքերի վաճառքից)։ Բարաք Օբամայի նախագահության շրջանում (2009-2017 թվականներին) ԱՄՆ նախագահի աշխատավարձը կազմում էր տարեկան 400 հազար ԱՄՆ դոլար։

Նստավայր 
Նախագահների նստավայրը (սկսած երկրորդ նախագահ Ջոն Ադամսից) Սպիտակ տունն է՝ Վաշինգտոնում։ Աշխատասենյակը (սկսած Ուիլյամ Տաֆտից) գտնվում է Սպիտակ տան օվալաձև սենյակում։ Քաղաքամերձ նստավայրը Քեմփ-Դեյվիդն է։

Լիազորություններ և պարտականություններ 
Նախագահը Միացյալ Նահանգների Զինված ուժերի և պետական ոստիկանության գլխավոր հրամանատարն է, երբ նրան կանչում են ակտիվ պարտականությունների Միացյալ Նահանգներում։

ԱՄՆ նախագահն իրավունք ունի․
 պահանջել գործադիր գերատեսչություններից յուրաքանչյուրի բարձրաստիճան պաշտոնյայի գրավոր կարծիք` իրենց ծառայողական պարտականություններին վերաբերող ցանկացած հարցի վերաբերյալ,
 դատավճռի կատարման հետաձգումը տալու, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների դեմ հանցագործությունների համար ներում շնորհելու համար, բացի իմպիչմենտի գործերով,
 Սենատի խորհրդով և համաձայնությամբ կնքել միջազգային պայմանագրեր՝ ներկա սենատորների երկու երրորդի կողմից հավանության արժանանալու դեպքում,
 լրացնել Սենատի նիստերի ժամանակահատվածում բոլոր թափուր աշխատատեղերը՝ տալով վկայականներ այն պաշտոններում, որոնց գործողության ժամկետը լրանում է հաջորդ նստաշրջանի վերջում,
 արտակարգ դեպքերում կարող է գումարել Կոնգրեսի երկու պալատները կամ դրանցից որևէ մեկը,
 Կոնգրեսի պալատների միջև նիստերի հետաձգման ժամանակի հետ կապված տարաձայնությունների դեպքում դրանք այնքան ժամանակով փոխենք, որը նպատակահարմար կհամարի։

ԱՄՆ նախագահը Սենատի խորհրդով և համաձայնությամբ նշանակում է ԱՄՆ-ի կառավարությունը, դեսպանները, այլ պաշտոնական ներկայացուցիչներ և հյուպատոսներ, Գերագույն դատարանի դատավորներ և ԱՄՆ-ի բոլոր այլ պաշտոնատար անձինք, որոնց նշանակումը Սահմանադրությամբ այլ կարգով չի նախատեսվում և որոնց պաշտոնները սահմանվում են օրենքով (բայց Կոնգրեսը կարող է օրենքով շնորհել այնպիսի ստորադաս պաշտոնատար անձանց նշանակման իրավունք, որոնք տեղին կհամարվեն)։

Նախագահը Կոնգրեսին պարբերաբար տեղեկություններ է տալիս երկրի վիճակի մասին և խորհուրդ տալիս դրա քննարկմանը այնպիսի միջոցներ ձեռնարկել, որոնք նա անհրաժեշտ և նպատակահարմար կհամարի։

ԱՄՆ նախագահն ընդունում է դեսպաններին և այլ պաշտոնական ներկայացուցիչներին, պարտավոր է հոգ տանել, որ օրենքները բարեխղճորեն կատարվեն։

Լիազորությունների դադարեցում 

Առանձնացվում են հետևյալ դեպքերը.
 Լիազորությունների ժամկետի լրանալը առավել հաճախ հանդիպող դեպքն է։ 
 Չորս նախագահները՝ Վ․ Գարիսոնը, Թեյլորը, Գարդինգը և Ֆ.Ռուզվելտը մահացել են իրենց մահով, չորս նախագահները՝ Լինքոլնը, Գարֆիլդը, Մաք-Քինլին և Քենեդին սպանվել են։ 
 Կամավոր հրաժարականը, որից դեռևս օգտվել է միայն Նիքսոնը։ 
 Նախագահը կարող է պաշտոնանկ արվել պետական դավաճանության, կաշառակերության կամ այլ լուրջ հանցագործությունների համար իմպիչմենտի կարգով դատապարտվելուց հետո։ Առայժմ ոչ մի նախագահ չի հեռացվել պաշտոնից, սակայն եղել են իմպիչմենտի երեք փորձեր՝ Էնդրյու Ջոնսոնը 1868 թվականին, Ռիչարդ Նիքսոնը՝ 1974 թվականին և Բիլ Քլինթոնը՝ 1998 թվականին։

Նախագահը, որի լիազորությունների ժամկետը մոտենում է ավարտին (հատկապես այն բանից հետո, երբ արդեն ընտրվել է նրա իրավահաջորդը), կրում է «կաղ բադիկ» ոչ պաշտոնական մականունը։

Պաշտոն զբաղեցնելու կարգ 

Նախագահի պաշտոնանկման, նրա մահվան, հրաժարականի կամ լիազորությունները և պարտականություններն իրականացնելու անկարողության դեպքում ամենը կատարում է ԱՄՆ փոխնախագահը։ ԱՄՆ սահմանադրության սկզբնական տեքստը երկիմաստ էր, ըստ որի՝ փոխնախագահն ստանում է միայն լիազորություններ և պարտականություններ (այսինքն, նա դառնում է «ԱՄՆ-ի նախագահի պաշտոնակատարը»), համաձայն երկրորդ իմաստի՝ փոխնախագահը ստանում է պաշտոնը (այսինքն՝ դառնում է Միացյալ Նահանգների նախագահ և համապատասխան երդում է տալիս)։ 19-րդ դարի և 20-րդ դարի ընթացքում այդ դրույթը միշտ գրեթե մեկնաբանվել է այն իմաստով, որ փոխնախագահը դառնում է լիիշխանական նախագահ, լիազորությունների նման անցման առաջին նախադեպը տեղի է ունեցել Ջոն Թայլերի հետ 1841 թվականին, որը Վիլյամ Հարիսոնի մահից հետո անմիջապես իրեն հռչակել Է ԱՄՆ նախագահ և հրաժարվել է կնքել «նախագահի պաշտոնակատարին» ուղղված նամակները։ Միայն 1967 թվականին ընդունվեց Սահմանադրության 25-րդ փոփոխությունը, որի համաձայն թվարկված դեպքում միանշանակ «փոխնախագահը դառնում է երկրի նախագահ»։

Ինչպես նախագահի, այնպես էլ փոխնախագահի հեռացման, մահվան, հրաժարականի կամ անգործունակության դեպքում Կոնգրեսը կարող է ընդունել օրենք, որը կորոշի թե ով է պաշտոնավարելու որպես նախագահ։ Նման պաշտոնատար անձը պարտավոր է կատարել համապատասխան պարտականությունները, քանի դեռ չի վերացվել նախագահի պարտականությունների կատարման անհնարինության պատճառը կամ չի ընտրվել նոր նախագահ։ 1947 թվականից գործում է օրենք, որի համաձայն նախագահին այդ կարգով փոխարինում են հետևյալ պաշտոնատար անձինք (նշված է նախարարությունների ժամանակակից կազմը, ներառյալ 1947 թվականից հետո ստեղծված նախարարությունները)։

 Փոխնախագահ
 Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ (Ներկայացուցիչների պալատի անդամին պաշտոնանկ անելուց հետո),
 Սենատի ժամանակավոր նախագահ (ավանդաբար այդ պաշտոնը զբաղեցնում է մեծամասնության կուսակցությունից ավագ սենատորը, Սենատի մշտական նախագահը փոխնախագահն է)
 Պետքարտուղար
 Ֆինանսների նախարար
 Պաշտպանության նախարար
 Արդարադատության նախարար
 Ներքին գործերի նախարար
 Գյուղատնտեսության նախարար
 Առևտրի նախարար
 Աշխատանքի նախարար
 Առողջապահության և սոցիալական ծառայությունների նախարար
 Բնակարանային շինարարության և քաղաքային զարգացման նախարար
 Տրանսպորտի նախարար
 Էներգետիկայի նախարար
 Կրթության նախարար
 Վետերանների գործերով նախարար
 Ներքին անվտանգության նախարար։

Փոխնախագահից և պալատների ընտրովի նախագահներից հետո ցանկում ընդգրկված են ԱՄՆ-ի կառավարության նախարարական պաշտոնները հաստատության կարգով (վերջինը 2003 թվականին ստեղծված ներքին անվտանգության նախարարությունն է)։ Մինչև 1947 թվականը Կոնգրեսի պալատների նախագահներն առաջնահերթություն չունեին նախարարների նկատմամբ, այդ գերակայությունը դրվեց Հարրի Թրումենի կողմից՝ նվազեցնելու համար այն իրավիճակի հավանականությունը, երբ նախագահն ինքն է նշանակում իր իրավահաջորդին։ Ներկայումս ցանկը բաղկացած է ընդամենը 18 պաշտոններից (կան դավադրության տեսություններ, որոնց համաձայն կա ցանկի գաղտնի շարունակություն, որն ունի 50 կամ 100 անուն և նախատեսված է միջուկային պատերազմի կամ զանգվածային աղետի դեպքում)։

Պարտականությունների ժամանակավոր փոխանցում 

Սահմանադրության նույն 25-րդ փոփոխության համաձայն՝ նախագահի ժամանակավոր անաշխատունակության (նրա կամ գործադիր իշխանության այլ ներկայացուցիչների կողմից որոշվող, իսկ նախագահի դիմումի համաձայն դադարեցվող) դեպքում ԱՄՆ փոխնախագահը կարող է ժամանակավորապես գործել որպես ԱՄՆ նախագահի պաշտոնակատար։ Ընդհանուր առմամբ, եղել են 3 նման դեպքեր, որոնք վերաբերում են բժշկական ընթացակարգերին, որոնք պահանջում են ընդհանուր անզգայացում (1985 թվականին Ռեյգանը իշխանությունը 8 ժամով փոխանցեց Բուշին, 2002 և 2007 թվականներին Բուշ կրտսերը իշխանությունը փոխանցեց Չեյնիին` յուրաքանչյուր անգամ 2 ժամով)։

Նախագահների սերունդներ 
Երեք նախագահները նախորդների անմիջական հետնորդներն էին։
 6-րդ նախագահ Ջոն Քվինսի Ադամսը 2-րդ նախագահ Ջոն Ադամսի որդին է։
 23-րդ նախագահ Բենջամին Հարրիսոնը 9-րդ նախագահ Ուիլյամ Գ.Հարրիսոնի թոռն է։ 
 43-րդ նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերը 41-րդ նախագահ Ջորջ Բուշ ավագի որդին է։

Ջորջ Բուշ ավագի կինը՝ Բարբարա Բուշը և նրանց որդին՝ Ջորջ Բուշ կրտսերը, 14-րդ նախագահ Ֆրանկլին Փիրսի հեռավոր ազգականներն են։

32-րդ նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը 26-րդ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի հեռավոր ազգականն է (բացի այդ նա ամուսնացած էր նրա զարմուհի Էլեոնորի հետ)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 Балога, Брайана и Брюса Дж. Шульмана, ред. Охват Овального кабинета: новые исторические подходы к президенту США (издательство Корнелльского университета, 2015 г.), 311 с.
 Бумиллер, Элизабет (январь 2009 г.). «Внутри президентства». National Geographic. 215 (1): 130—149.
 Диван, Эрни. Президентские мелочи. Рутледж Хилл Пресс. 1 марта 1996 г. ISBN 1-55853-412-1
 Ланг, Дж. Стивен. Полная книга президентских мелочей. Издательство Пеликан. 2001. ISBN 1-56554-877-9
 Гринберг, Дэвид. Республика Спин: внутренняя история американского президентства (WW Norton & Company, 2015). xx, 540 с.
 Лео, Леонард — Таранто, Джеймс — Беннетт, Уильям Дж. Президентское лидерство: рейтинг лучших и худших в Белом доме. Саймон и Шустер. 2004. ISBN 0-7432-5433-3

Արտաքին հղումներ 
 ԱՄՆ նախագահի պաշտոնական կայքէջը

ԱՄՆ-ի պետական կառուցվածք
ԱՄՆ-ի նախագահներ
ԱՄՆ-ի քաղաքականություն