Անգլո-իռլանդական պայմանագիր

Անգլո-իռլանդական պայմանագիր կամ Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միջև կնքված պայմանագրի հոդվածներ (), Մեծ Բրիտանիայի և  ինքնահռչակած Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության ներկայացուցիչների միջև Իռլանդիայի անկախության պատերազմի ավարտի մասին պայմանագիր։ Պայմանագիրը ստեղծել է ինքնավար դոմինիոն՝ Իռլանդական ազատ պետություն Բրիտանական կայսրության կազմում, պայմանով, որ Հյուսիսային Իռլանդիան, որը ստեղծվել էր 1920 թվականի Հոմրուլի մասին չորրորդ հոդվածի, ցանկության դեպքում կարող է դուրս գալ կազմից։

Պայմանագիրը ստորագրվել է Լոնդոնում, 1921 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Բրիտանական կառավարության ներկայացուցիչների կողմից` Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջի գլխավորությամբ, և Իռլանդիայի Հանրապետության դեսպանների կողմից՝ Արտաքին գործերի նախարար Արթուր Գրիֆիթի ղեկավարությամբ։ Պայմանագրի համաձայն, դրանից հետո այն պետք է վավերացվեր Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի և Հարավային Իռլանդիայի համայնքների պալատի կողմից, որի քվեարկությանը մասնակցել է նաև Իռլանդիայի Հանրապետության պառլամենտը՝ Դոյլ Էրենը (Dáil anireann): Չնայած պայմանագիրը աջակցություն է ստացել բոլոր երեք խորհրդարաններում, վայց  Շինն Ֆեյնը պառակտություն է մտցրել քվեարկության ժամանակ, ինչը հանգեցրել է քաղաքացիական պատերազմի, որն ավարտվել է պայմանագրի կողմնակիցների հաղթանակով։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 6-ին հռչակվել է Իռլանդիայի ազատ պետության ստեղծումը։

Բովանդակություն 

Համաձայնագրի հիմնական դրույթները.
 Մեծ Բրիտանիան պետք է բանակը դուրս բերի Իռլանդիայից։
 Իռլանդիան մտնում է Բրիտանական կայսրության կառավարման տան, ինչպես Կանադայի, Նյուֆաունդլենդի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի, Հարավաֆրիկյան Միությունը։
 Բրիտանական միապետը ինչպես մյուս տիրույթներում, այստեղ էլ դառնում է Իռլանդիայի ազատ պետության ղեկավար և ներկայանում է որպես գլխավոր նահանգապետ։
 Նոր երկրի խորհրդարանի անդամները պետք է իրենց երդումը տային իռլանդական ազատ պետությանը։ Խորհրդարանի անդամները նույնպես պետք է հավատարմություն հայտնեին Գեորգ V-ին և նրա իրավահաջորդներին։
 Չորրորդ դրույթի համաձայն, Հյուսիսային Իռլանդիան պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ ամսվա ընթացքում կկարողանա անջատվել Ազատ պետությունից։
 Եթե Հյուսիսային Իռլանդիան որոշի դուրս գալ, Սահմանային հանձնաժողովը կնշի երկուսի սահմանը։
 Բրիտանիան իր անվտանգության համար պետք է շարունակեր վերահսկել սահմանափակ թվով Իռլանդական նավահանգիստներ, Թագավորական նավատորմի համար։ 
 Իռլանդական ազատ պետությունը պետք է վերցներ կայսրության պետական պարտքի մի մասը։
 Պայմանագիրը կունենա առաջնային խնդիր Իռլանդիայի օրենսդրության մեջ, ինչպես Իռլանդիայի ազատ պետության նախկինում ընդունված (1922 թվականին) Սահմանադրությունը։

Բանակցողներ 
Մեծ Բրիտանիա՝
 Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջ՝ Միացյալ Թագավորության վարչապետ
 Լորդ Բիրկինհեդ՝ լորդ-կանցլեր
 Ուինսթոն Չերչիլ՝ գաղութային գործերի նախարար
 Օսթին Չեմբեռլեն՝ գաղտնի կնիքի պահապան
 Գորդոն Հյուարտ՝ Անգլիայի և Ուելսի գլխավոր դատախազ ։

Իռլանդիա՝
 Արթուր Գրաֆիտ՝ արտաքին գործերի նախարար
 Մակքլ Կոլինզ՝ ֆինանսների նախարար
 Ռոբեերտ Բարտոն՝ տնտեսության նախարար
 Իմոն Դուկետ՝ կապի նախարար
 Ջորջ Գևեն Դաֆի՝ դիվանագետ

Իռլանդիայի ներկայացուցչի կարգավիճակ 
Իմոն դե Վալերան իռլանդացի դիվանագետներին Լոնդոն է ուղարկել 1921 թվականին` իր կաբինետի մի շարք պայմանագրի նախագծի և գաղտնի ցուցումների հետ միասին։ Հաշտությունը ամրագրվել է օգոստոսին, բայց Վալերան չի շտապել բանակցողներ ուղարկել նրանց անորոշ իրավական կարգավիճակի պատճառով։ Իռլանդացիները պնդել են իրենց ներկայացուցիչների լիազոր ներկայացուցչություն ունելաու վրա, բայց բրիտանացիները հրաժարվել են նրանց ճանաչել որպես ինքնիշխան պետության դիվանագետներ՝ նրանց անվանելով պատգամավորներ։ Օգոստոսի 26-ին դե Վալերան ընտրվել է Իռլանդիայի Հանրապետության Նախագահ՝ հիմնականում անկախ դիվանագետներին անկախ պաետություններին հատուկ բոլոր իրավասություններով ապահովելու նպատակով։ Երեք ամիս է ծախսվել կողմերի միջև բանավեճերի վրա, մինչև հոկտեմբերի 11-ին Լլոյդ Ջորջը համաձայնվել է դեսպաններին ընդհանուր առմամբ որպես այդպիսին ճանաչել։ Այնուամենայնիվ, նա փորձել է դա ներկայացնել բանակցություններում Բրիտանիայի համար անհրաժեշտ լույսի ներքո՝ որպես ապագա պետությանը տրվող զիջումներից մեկը։ Նաև, բանակցությունների մեկնարկի ձգձգումից ենթադրվել է, որ զորքերը շունչ քաշելու հնարավորություն կունենային՝ կոնֆերանսի անհաջող արդյունքների դեպքում պատերազմը շարունակելու համար։

Ապագայում ներկայացուցիչների կարգավիճակը վիճակել են պայմանագրի իռլանդացի հակառակորդները։ Նրանք պնդել են, որ համաձայնագրի ստորագրումը բանագնացների իրավասությունից դուրս է։ Համաժողովի մասնակիցները հայտարարել են, որ իրենց իրավունքները բավարար են, որպեսզի յուրաքանչյուր կետում չստուգեն Դուբլինի հետ։ Միգուցե բանակցություններում դե Վալերայի պայմանագրի հակառակորդի առկայությունը փոխեր դրանց արդյունքը, չնայած պատվիրակները նրա հետ քննարկել են հիմնական կետերը դրանց ստորագրումից մի քանի օր առաջ։

Բանակցություն 
1921 թվականի հուլիսի 11-ին զինադադարի կնքումից մի քանի օր անց Դե Վալերան և Լյոյդ Ջորջը մեկ շաբաթվա ընթացքում չորս անգամ հանդիպել են Լոնդոնում, և Բրիտանիայի վարչապետի առաջարկած վերջին նախագիծը շատ նման է եղել վերջում կնքված պայմանագրին։ Հոկտեմբերին իռլանդական պատվիրակությունը ժամանել է Լոնդոն և բնակություն է հաստատել Նայթսբրիջում։

Առաջին երկու շաբաթներն անցել են ձևական հանդիպումներով։ Գրիֆիթը և Քոլինզը պնդել էին ոչ պաշտոնական բանակցություններ կազմակերպել, որտեղ յուրաքանչյուր կողմից մասնակցեր երկու հոգի։ Իռլանդացիների կողմից Գրիֆիթը և Քոլինզներն էին, բրիտանական կողմից մշտական անդամ էր Չեմբեռլենը, իսկ երկրորդ անդամը փոփոխվաում էր։ Նոյեմբերի վերջին Իռլանդիայի պատվիրակությունը ուղևորվել է Դուբլին՝ խորհրդակցելու կառավարության հետ, որտեղից նրանք վերադարձել են դեկտեմբերի 3-ին։ Այդ ժամանակ որոշ կետեր պետք է որոշվեին, օրինակ, թագավորի երդման վերաբերյալ, բայց նույնիսկ այդ ժամանակ 32 կոմսություններից կազմված անկախ Իռլանդիայի ստեղծվելու անհնարինությունը երկու կողմերի համար էլ ակնհայտ էր։

Իռլանդացի պատվիրակների վերադարձից հետո հարցերը լուծվել են երդման ձևակերպմանբ, ռազմական ներկայացուցչության, միջազգային առևտրի և Հյուսիսային Իռլանդիայի սահմանային հանձնաժողովի վերաբերյալ։ Ըստ իռլանդացիների, բանակցությունների վերջին օրերն անցել են բրիտանացիների ճնշման ներքո, ուստի բերել են արդյունքների, որոնք հանրապետության համար այնքան էլ ընդունելի չէին։ Լլոյդ Ջորջը Քոլինզին սպառնացել Է անմիջապես վերսկսել ռազմական գործողությունները, եթե գոնե մեկ իռլանդացի պատվիրակ չստորագրի պայմանագիրը։ Քոլինզը քաջատեղյակ էր Իռլանդական հանրապետական բանակում զենքի և զինամթերքի աննշան քանակի մասին, և նա և Գրիֆիթը պատվիրակության ավելի երիտասարդ անդամներին հորդորել է համաձայնվել պայմանագրին, որը ստորագրվել է դեկտեմբերի 6-ի առավոտյան 02:20-ին:

Վավերացում 
Պայմանագրի պայմանների համաձայն, երեք տարբեր խորհրդարաններ պետք է քվեարկեին՝ այն հաստատելու համար։

 Դեկտեմբերի 16-ին Մեծ Բրիտանիայի Համայնքների պալատը հաստատել է․ 401 ձայն 58 դեմ։ Նույն օրը Լորդերի պալատում քվեարկվել են պայմանագրի օգտին` 166 կողմ, 47 դեմ։
 Դոյլ Էրենը, 1922 թվականի հունվարի 7-ին բուռն քննարկումներից հետո, 64 կողմ, 57 դեմ ձևով համաձայնել է պայմանագրին։
 Հարավային Իռլանդիայի համայնքների պալատը հիմնադրվել է «Տնային կանոնների չորրորդ ակտով», ուստի երբեք չի հանդիպել։ Քանի որ պայմանագրի հակառակորդները, համապատասխանաբար, չէին ճանաչում այդ արարքը, հունվարին Պալատը հավաքվել է միայն Դոյլի պատգամավորներից՝ պայմանագրի կողմնակիցներից, և արդյունքը պարզ էր։

Դոյլի բանավեճ 

Պայմանավորվածությունից դժգոհ Դե Վալերան դեկտեմբերի 8-ին հրավիրել է նախարարների հանդիպում։ Կառավարությունը, չորս կողմ և 3 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ, որոշել է պայմանագիրը պայմանավորել խորհրդարանին դեկտեմբերի 14-ին։

Դոյլ Էրենի շուրջ բանավեճը տևել է շատ ավելի երկար, քան Մեծ Բրիտանիայում։ Բացելով բանավեճը՝ Դե Վալերան ասել է. 

Սակայն նույնիսկ հունվարի 7-ին համաձայնագիրը հաստատելուց հետո դե Վալերան հրաժարվեԼ Է համաձայնվել քվեարկության հետ։ Դռնփակ նիստերն ԵՆ անցկացվեԼ դեկտեմբերի 14-17-ին և հունվարի 6-ի կեսօրին` մամուլին և հասարակությանը մթության մեջ պահելով.: Դրանցից առաջինի ընթացքում դե Վալերան առաջարկել Է պայմանագրի նոր ձևակերպում, որը փոքր-ինչ տարբերվել է պայմանագրից, բայց ակնհայտորեն անգլիացիները այն չէին ընդունի։

Դեկտեմբերի 15-ին Քեվին Օ'Հիգինսը հարցրել է Ռոբերտ Բարտոնին Լլոյդ Ջորջի հետ զրույցի մասին, և Բարտոնը մեջբերել է Լլոյդ Ջորջի խոսքերը. 

Այս ելույթը պայմանագրի հակառակորդները վերցրել են որպես բանակցությունների վերջին րոպեներին պատգամավորների հարկադրանքի ապացույց, հետագա քննարկումներում «սարսափելի և անմիջական պատերազմը» դարձել է սովորական արտահայտություն։

Դեկտեմբերի 19-ին Գրիֆիթը հայտարարել է, որ Խորհրդարանը հաստատում է պայմանագիրը։ Դեկտեմբերի 19-ից հունվարի 7-ը ընկած ժամանակահատվածում պայմանագրի կողմնակիցների նախաձեռնությամբ անցկացվել են բաց նստաշրջաններ։ Հիմնական խնդիրը պետության սահմանադրական կարգավիճակն էր։ Եղան խղճուկ ելույթներ յոթդարյա օկուպացիայի մասին։ Գերիշխանության դիրքը վիրավորական էր թվում Դոյլի կեսի համար։ Որոշ պատգամավորներ հին դժգոհություններով էին դիմում հակառակորդներին. Կահալ Բրուն հիշեցրել է, որ նա -ի հիերարխիայում Քոլինզից բարձր է։ Մյուսները հայտարարել են իրենց համաձայնությունը միայն իռլանդական միասնական պետություն ստեղծելու մասին։ Կին պատգամավորներից շատերը պարզվել է, որ պատերազմի կողմնակիցներ են մինչ հաղթական միավորումը։ Այնուամենայնիվ, դեռ հունիսից պարզ էր, որ դա տեղի չի ունենա. Դե Վալերան զինադադարի շուրջ բանակցություններ է վարել Հյուսիսային Իռլանդիայի ապագա վարչապետ Ջեյմս Քրեյգի հետ։ Հունվարի 6-ին դե Վալերան ասել Է։ 

Հունվարի 7-ին խորհրդարանը 64 կողմ, 57 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ հաստատել է պայմանագիրը։ Հունարի 9-ին դե Վալերան հեռացել է նախագահի պաշտոնից, որին ընտրվել է Գրիֆիթը էլ ավելի փոքր բացթողումով՝ 60-ը 58-ի դիմաց։ Հունվարի 10-ին դե Վալերան հրապարակել է պայմանագրի իր տարբերակը, որը հայտնի է որպես Թիվ 2 փաստաթուղթ։ Գրիֆիթը, որպես Նախագահ Դոյլ, աշխատել է Հարավային Իռլանդիայի ժամանակավոր կառավարության ղեկավար Քոլինզի կողքին, տեսականորեն (պայմանագրով), որը վերահսկվել է Հարավային Իռլանդիայի Համայնքների պալատի կողմից։ 1922 թվականի դեկտեմբերին Դոյլը ընդունել է Իռլանդիայի Սահմանադրությունը՝ ծառայելով որպես Հիմնադիր խորհրդարան։ 1922 թվականի հունվարի 14-ին Հարավային Իռլանդիայի Համայնքների պալատը նույնպես հաստատել է պայմանագրի կնքումը։

Արդյունքներ 

Դոյլի և ԻՀԱ-ի պառակտումը հանգեցրել Է ի վերջո 1922-1923 թվականների քաղաքացիական պատերազմին։ 1922 թվականին մահացել է Իռլանդիայի բանակցային պատվիրակության ղեկավարները և պայմանագրի հիմնական աջակիցները՝ Գրիֆիթը և Քոլինզը։ Գրիֆիթը մահացել է գերբեռնվածությունից ուղեղային արյունազեղումից հետո, իսկ Քոլինզը մահացել է մի քանի օր անց փոխհրաձգության արդյունքում։ Երկու թափուր պաշտոններն էլ լրացրել է Ուիլյամ Կոսգրեյվը։

Պայմանագրի կետերը, որոնք վերաբերել են միապետին, գլխավոր նահանգապետին և օրենսդրական գերակայությանը, հանվել են Իռլանդիայի սահմանադրությունից 1932 թվականին՝ Ուեսթմինսթերի կանոնադրության ընդունումից հետո։ Այսպիսով, Իռլանդիայի ազատ պետության կառավարությունը կարող էր փոխել Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի կողմից ավելի վաղ ընդունված օրենքները։ Այսպիսով, Քոլինզի խոսքերը, որ պայմանագիրը կտա «ազատություն՝ ազատության հասնելու համար», իրականություն դարձան։ Դե Վալերան հետագայում հայտարարել է, որ պայմանագիրը չճանաչելը սխալ էր։ Իռլանդիայի տասնմեկերորդ վարչապետ Բերտի Ահերնը նույնպես ասաց, որ պայմանագիրը 
օրինականացնում է Իռլանդիայի անկախությունը մնացած աշխարհի աչքում։

Գրականություն 
 
 [Черчилль, Уинстон, The World Crisis; the Aftermath (Thornton 1929) pp. 277—352.
 Tim Pat Coogan, Michael Collins (1990) ()
 Tim Pat Coogan, De Valera (1993) ()
 
 Frank Pakenham, 7th Earl of Longford, Peace By Ordeal (Cape 1935)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Պայմանագրի ամբողջական տեքստը Իռլանդիայի ազգային արխիվում
 Դոյլ Էրենի ձայնագրությունը Պայմանագրի քննարկման վերաբերյալ 
 Իռլանդիայի Հանրապետության դիվանագիտական ​​նամակագրություն

Իռլանդիայի պատմություն
Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Միջպատերազմական ժամանակաշրջանի պայմանագրեր
Հաշտության համաձայնագրեր
Համաձայնագրեր
Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ