Գոլիզմ

Գոլիզմ (), ֆրանսիական արտաքին քաղաքական դիրքորոշում, որը հիմնված է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ֆրանսիական Դիմադրություն շարժման առաջնորդ, հետագայում Ֆրանսիայի Հինգերորդ Հանրապետության հիմնադիր նախագահ գեներալ Շառլ դը Գոլի քաղաքական հայացքների և գործողությունների վրա։

Գոլիզմի դիրքորոշման հիմնական առանձնահատկություններն են․ օտար երկրներից Ֆրանսիայի անկախություն և ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն, սոցիալական հարցերում՝ պահպանողականություն և տնտեսական հարցերում՝ դիրիժիզմ։ Որպես կանոն համարվում է, որ գոլիզմն ունի աջակողմյան ուղղվածություն։

Գոլիզմի խորհրդապատկերը Լոթարինգիական խաչն է  (☨)։

Ըստ Սերժ Բերսթեյնի, գոլիզմը «ո՛չ դոկտրին է, ոչ էլ քաղաքական գաղափարախոսություն», և այն չի կարող համարվել ձախ կամ աջ ուղղվածության։ Առավելապես՝ «հաշվի առնելով իր պատմական առաջընթացը, այն իշխանության պրագմատիկ կիրառում է, որը զերծ չէ հակադրություններից և պահի անհրաժեշտություններից բխող զիջումներից, նույնիսկ եթե գեներալի ծանրակշիռ խոսքը գործնականում գոլիզմին տալիս է խորքային և լիովին իրագործելի թվացող ծրագրային գրավչություն»։ Գոլիզմը «յուրահատուկ ֆրանսիական ֆենոմեն է, անկասկած, քսաներորդ դարի ֆրանսիական քաղաքական ֆենոմենի կվինտէսենցիա»։

Լոուրենս Դ. Կրիցմանը պնդում է, որ գոլիզմը կարող է դիտվել որպես Ժյուլ Միշլեի ավանդույթներին համապատասխան ֆրանսիական հայրենասիրության ձև։ Նա գրում է. «Քաղաքական սպեկտրում աջի հետ միաձուլվելով՝ գոլիզմն, այնուամենայնիվ, հավատարիմ մնաց Հեղափոխության հանրապետական արժեքներին և այդպիսով հեռացավ ավանդական աջակողմյան առանձնահատկությունների հավակնություններից և նրա այլատյացության պատճառներից, գոլիզմն իր առաքելությունը համարեց ազգային ինքնիշխանությունը և միասնությունը, ինչը տրամագծորեն հակադրվում էր դասակարգային պայքարի նկատմամբ ձախակողմյան հավատարմությամբ ծնված պառակտմանը»։

Պատմություն 

Գոլիզմը, ըստ Բերսթեյնի, զարգացման մի քանի փուլով է ընթացել․ 

 Առաջին փուլը (1940-1945) տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Այս ժամանակահատվածում գոլիզմը նույնացվում է այն ֆրանսիացիների հետ, ովքեր մերժելով ֆաշիստական Գերմանիայի հետ Ֆիլիպ Պետենի գլխավորած զինադադարը և Վիշիի վարչակարգի հետ համագործակցությունը՝ միացել են գեներալ Շառլ դը Գոլին և Ազատ Ֆրանսիայի ուժերին, ովքեր ցանկանում էին, որ Ֆրանսիան պատերազմի մեջ ներգրավվի Դաշնակիցների կողմում
 Երկրորդ փուլում (1946-1958) գոլիզմը Ֆրանսիայի չորրորդ հանրապետության ընդդիմության տարատեսակներից մեկն է եղել։ Գոլիստներն այս ժամանակահատվածում վիճարկում էին Չորրորդ Հանրապետության անկայուն խորհրդարանական կառավարությունը և պաշտպանում էին դրա փոխարինումը «հանրապետության նախագահի preeminent սահմանադրական լիազորություններով»։
 Երրորդ փուլում (1958-1969) «գոլիզմը ոչ այլ ինչ էր, քան գեներալի սեփական քաղաքականությանը ցուցաբերած աջակցություն, երբ 1958 թվականին նա կրկին իշխանության եկավ և 1959 թվականից դարձավ  նորաստեղծ Հինգերորդ հանրապետության նախագահ մինչև 1969 թվականի պաշտոնաթող լինելը»։

1969 թվականից գոլիզմը օգտագործվում է նկարագրելու համար նրանց, ովքեր համարվում են դը Գոլի գաղափարների հետևորդներ։ Լոթարինգական խաչը, որն օգտագործվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ազատ Ֆրանսիայի Դիմադրություն շարժման (1940-1944) կողմից, ծառայել է որպես շատ գոլլիստական կուսակցությունների և շարժումների խորհրդանիշ, այդ թվում ՝ «Ֆրանսիայի ժողովրդի համախմբում» (Rally of the French People, 1947-1955), «Նոր Հանրապետություն միության» (Union for the New Republic, 1958-1967) կամ «Հանուն Հանրապետության միասնություն» (Rally for the Republic, 1976-2002)։

Սկզբունքներ

Ուժեղ պետություն 
Գոլիզմի «հիմնարար սկզբունքը» «Ֆրանսիայի մասին կոնկրետ պատկերացումն էր»՝ որպես ուժեղ պետություն։ Իր Պատերազմի հուշագրություններում Դը Գոլը Ֆրանսիան բնութագրում է որպես «աննկուն միություն՝ «մեկը», որի հետ պատմության ողջ ընթացքում պահպանվում էր միստիկական երկխոսություն։ Հետևաբար, Գոլիզմի նպատակն էր նախապատվություն տալ պետության շահերին, ապահովել, որ նրա ձայնը լսելի լինի, որ հարգեն այն և որ ապահովվի նրա գոյատևումը․․․ որպեսզի այն շարունակի լինել իր անցյալին արժանի, ազգը պետք է իրեն ապահովի հզոր պետությամբ»։ Կրիցմանը գրում է, որ «Ֆրանսիայի գոլիստական գաղափարը նպատակ ուներ վերականգնել ազգի պատիվը և հաստատել նրա մեծությունն ու անկախությունը» դը Գոլի հետ, որը ձգտում էր «կառուցել Ֆրանսիայի պատմական ճակատագրի մեսիական տեսլականը, վերահաստատել նրա հեղինակությունը աշխարհում և հաղթահարել անցյալի ազգային նվաստացումները»։ Ըստ այդմ, դը Գոլը պառակտիչ «կուսակցական վեճերի» փոխարեն ֆրանսիական միասնության կոչ էր անում, և շեշտը դնում էր ֆրանսիական ժառանգության վրա, ներառելով ինչպես Հին ռեժիմը (Ancien Régime), այնպես էլ հեղափոխությունը։ Դե Գոլին առավել հիացնող ֆրանսիական քաղաքական գործիչները «նրանք էին, ովքեր եղել էին ազգային համաձայնության համար պատասխանատուներ՝ Լուի XIV, Նապոլեոն, Ժորժ Կլեմանսո, ովքեր իրենց նպատակն էին համարում ուժեղ պետության կողմից քաղաքական և սոցիալական միասնության ստեղծումը»։

Ֆրանսիան ամրապնդելու համար գոլիստները կարևորում են նաև «ուժեղ տնտեսության և կայուն հասարակության» անհրաժեշտությունը։ Ըստ Բերշտայնի, Գոլիզմը համարում է, որ «պետության՝ որպես ազգային շահի պահապանի, հրամայականն է խթան հաղորդել տնտեսական աճին և ուղղորդել այն։ Ազատական կարծիքը ընդունելի է, եթե դա խոստանում է ավելի արդյունավետություն, քան պլանավորումը։ Ինչ վերաբերում է սոցիալական արդարությանը, քանի դեռ հնարավոր է մեղմել նրա մեծ բիզնեսի նկատմամբ բնական անվստահությունը, դա ոչ այնքան դոկտրին է, որքան կայունությունը պահպանելու միջոց։ Դասակարգային պայքարին վերջ տալու համար գոլիստները հույս ունեն օգտագործել մասնակցությունը, որը XIX դարի հասկացություն էր, որի մասին գեներալը հաճախ էր խոսում, բայց թույլ էր տալիս իր գործընկերներին անտեսել այն»։

Որպես ուժեղ պետության մաս՝ դը Գոլը կարևորում էր ուժեղ գործադիր իշխանության վրա պետական ինստիտուտներ հիմնելու անհրաժեշտությունը՝ հակադրվելով ֆրանսիական հանրապետական ավանդույթին, որն ընդգծում էր ընտրված ժողովի դերը։ Իր պաշտոնավարման ընթացքում դը Գոլը ձգտում էր իշխանություն հաստատել ուղղակի համընդհանուր ընտրության և ժողովրդական հանրաքվեների անցկացմամբ և ազգի հետ անմիջական կապով (ռադիոյով հեռարձակվող ելույթներով, մամուլի ասուլիսներով և մարզեր կատարած ուղևորություններով)։ Նույնիսկ եթե նա հաճախ էր խոսում ժողովրդավարության հանդեպ իր հարգանքի մասին, նրա քաղաքական հակառակորդները նրա իշխանության մեջ տեսնում էին բռնատիրական իշխանության միտում․ շատերը վախենում էին Բոնապարտիստական վերածննդից կամ հանրապետական միապետությունից։ Ֆրանսիան, այնուամենայնիվ, մնաց ժողովրդավար, և 1969 թվականի ապրիլի սահմանադրական հանրաքվեն ընտրողների կողմից մերժելուց հետո նախագահի պաշտոնից հեռանալու դը Գոլի որոշումը, ցույց տվեց, որ նրա նվիրվածությունը ժողովրդավարական սկզբունքներին սոսկ հռետորական հնարք չէր։

Ֆրանսիական բացառիկություն 
Արտաքին քաղաքականության մեջ գոլիստները նույնացվում են ինչպես իրատեսության, այնպես էլ ֆրանսիական բացառիկության հետ, և դը Գոլը ձգտում էր պարտադրել ֆրանսիական ազդեցությունը համաշխարհային կարգի վրա։ Գոլիստները սատարում էին ապագաղութացմանը, ինչը Ֆրանսիան ազատեց կայսրության բեռից։ Դա արտացոլվեց դը Գոլի Ալժիրի ճգնաժամի (1958-1962) լուծման մեջ, որի վրա ուժեղ ազդեցություն ունեցավ դե Գոլի իրական քաղաքականությունը, կամ «քաղաքական նպատակահարմարության սուր զգացումը»։ Գիտակցելով, որ ապագաղութացումն անխուսափելի է, և շարունակական ճգնաժամը և Ալժիրի երկարաձգված պատերազմը (1954 թվականին սկսած) վնաս կհասցնի ֆրանսիական տնտեսությանը և հարատև կդարձնի ազգային անմիաբանությունը, «դը Գոլը կարծում էր, որ Ֆրանսիայի լավագույն շահերից է բխում անկախություն տրամադրելը և հրաժարվել ռազմական ներգրավվածությունից», դրանով իսկ պահպանելով ֆրանսիական միասնությունն ու վեհությունը։

Գոլիստները շեշտում են, որ Ֆրանսիան պետք է «երաշխավորի իր ազգային անկախությունը՝ առանց դիմելու դաշնակիցների օգնությանը, որոնց շահերը կարող են չհամընկնել Ֆրանսիայի շահերի հետ»։ Ֆրանսիական միջուկային հնարավորությունների անկախ զարգացումը, որը զգալի ջանքեր պահանջեց, չնայած միջազգային շատ քննադատություններին, այս աշխարհայացքի արդյունք էր։ Այնուամենայնիվ, դը Գոլը ֆրանսիական միջուկային ծրագիրը զգուշորեն ազատել է կապանքներից՝ միաժամանակ ներկայանալով միջուկային զենքի չտարածման առաջին միջազգային նախաձեռնողներից մեկը և հեռացնելով իսրայելցի կրտսեր գործընկերոջ հետ իրականացվող դիվանագիտորեն անհանգստացնող գաղտնի ներգրավումից՝ փորձելով ապառազմականացնել և միջազգային վերահսկողության տակ առնել իսրայելական միջուկային ծրագիրը։

Ֆրանսիան դը Գոլի ղեկավարությամբ փորձում էր խուսափել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո երկբևեռ համաշխարհային քաղաքական կարգից, որտեղ գերակշռում էին երկու գերտերություններ՝ Միացյալ Նահանգները և Խորհրդային Միությունը, և ձգտում էր խուսափել Միացյալ Նահանգներից կախվածությունից։ Կրիցմանը գրում է. «Գոլիստական արտաքին քաղաքականությունը պայմանավորված էր ... երկու մեծ գերտերություններից տարբերվելու անհրաժեշտությամբ։ Որքան էլ պարադոքսային էր, բայց [դը Գոլը] ցանկանում էր մաս կազմել Արևմտյան դաշինքի, միևնույն ժամանակ քննադատաբար վերաբերվել դրան այնպիսի կարևոր հարցերում, ինչպիսններից է պաշտպանությունը»։ Մասնավորապես, դը Գոլը 1966 թվականին Ֆրանսիան հանեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքի կազմակերպությունից (ՆԱՏՕ)  և կարգադրեց ՆԱՏՕ-ի ոչ ֆրանսիական ուժերին լքել Ֆրանսիան, չնայած Ֆրանսիան մնաց ՆԱՏՕ-ի անդամ: Գոլիստները քննադատաբար էին վերաբերվում նաև ԱՄՆ արտերկրյա տնտեսական ազդեցությանը և միջազգային դրամավարկային համակարգում ԱՄՆ դոլարի դերին։ Դը Գոլի օրոք Ֆրանսիան արևմտյան երկրներից առաջինն էր, որ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Չինաստանի հետ, զենքի էմբարգո կիրառեց Իսրայելի դեմ (1967) և դատապարտեց ամերիկյան իմպերիալիզմը երրորդ աշխարհում։ 

Դը Գոլը և Գոլիստները չէին սատարում Եվրոպային՝ որպես «վերազգային միություն» (Supranational union), բայց կողմ էին «ինքնիշխան պետությունների դաշնության ձևով եվրոինտեգրմանը, որտեղ երկրները միմյանցից փոխադարձաբար կախվածությամբ ներգրավված են «գերտերություններից ինքնավար» ընդհանուր քաղաքականության մեջ և գտնվում են Ֆրանսիայի զգալի ազդեցության ներքո։ Դը Գոլի նման դաշինք խթանելու հույսերը մեծ մասամբ չհաջողվեցին «այլ եվրոպական տերությունների՝ ԱՄՆ-ի հետ սերտ դաշինքում մնալու ցանկության ֆոնին»։

Դը Գոլից հետո քաղաքական ժառանգություն 
Դը Գոլի քաղաքական ժառանգությունը խորն է եղել Ֆրանսիայում և աստիճանաբար ազդել է քաղաքական սպեկտրի ամբողջության վրա։ Նախագահի պաշտոնում նրա ժառանգորդ Պոմպիդուն ամրապնդեց գոլիզմը 1969-1974 թվականներին իր պաշտոնավարման ժամանակ։ Երբեմնի վիճահարույց գոլիստական գաղափարները սկսեցին ընդունվել որպես ֆրանսիական քաղաքական կոնսենսուսի մաս և «այլևս քաղաքական հակասությունների առարկա չեն»։ Օրինակ, նախագահությունն ամուր պահպանել են դը Գոլի բոլոր իրավահաջորդները, ներառյալ սոցիալիստ Միտտերանը (1981-1995)։ Ֆրանսիայի անկախ միջուկային ներուժը և գոլիզմի ազդեցության տակ գտնվող արտաքին քաղաքականությունը, չնայած արտահայտվում են «ավելի զիջողական տերմիններով», շարունակում են մնալ «Ֆրանսիայի միջազգային հարաբերությունների առաջնորդող ուժը»։ 2017 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ դը Գոլի ժառանգությանը հավակնում էին արմատական ձախից արմատական աջ թեկնածուները՝ ներառյալ Ժան Լյուկ Մելենշոնը, Բենուաթ Համոնը, Էմանուել Մակրոնը, Ֆրանսուա Ֆիյոնը և Մարին Լե Պենը։

Ըստ Բերսթայնի՝ «Չափազանցություն չի լինի ասել, որ գոլիզմով ձևավորել է հետպատերազմյան Ֆրանսիան։ Միևնույն ժամանակ, հաշվի առնելով, որ գոլիստական գաղափարների էությունն այժմ ընդունում են բոլորը, նրանք, ովքեր ցանկանում են դը Գոլի օրինական ժառանգները լինել ( Օրինակ, Ժակ Շիրակը) այժմ ինքնության ճգնաժամ է ապրում։ Նրանց համար դժվար է տարբերվել այլ քաղաքական տեսակետներից»։ Սակայն գոլիստական ոչ բոլոր գաղափարներն են գոյատևել։ 1980-ականների կեսերից և 2000-ականների սկզբին եղել են համատեղման մի քանի ժամանակաշրջաններ (1986-1988, 1993-1995, 1997-2002), որոնց ընթացքում նախագահը և վարչապետը եղել են տարբեր կուսակցություններից, ինչը նշանակալի շեղում է դը Գոլի «կայսերական նախագահությունից»։ Թուլացել է նաև դը Գոլի տնտեսական քաղաքականությունը, որը հիմնված է դիրիժիզմի գաղափարի վրա (տնտեսության պետական կառավարում)։ Չնայած ֆրանսիական խոշոր բանկերը, ինչպես նաև ապահովագրական, հեռահաղորդակցման, պողպատաձուլման, նավթային և դեղագործական ընկերությունները պետական սեփականություն էին դեռևս 1980-ականների կեսերին, այդ ժամանակվանից ի վեր Ֆրանսիայի կառավարությունը սեփականաշնորհել է շատ պետական ակտիվներ։

Ուղղություններ

Ավանդական գոլիզմ 
Գիտնականները «Ավանդական գոլիզմ» (Gaullisme traditionnel) տերմինն օգտագործում են նկարագրելու գոլիզմի այն հիմնական արժեքները, որոնք մարմնավորվել են Շառլ դը Գոլի  գործողությունների և քաղաքականության միջոցով, ի տարբերություն այլ գոլիստական ​​շարժումների, ինչպիսիք են «սոցիալական գոլիզմը» և «նեոգոլիզմը»։

Դիմադրության գոլիզմը (Gaullisme de Résistance) շեշտում է Ֆրանսիայի քաղաքական և ռազմական անկախության անհրաժեշտությունը պոտենցիալ թշնամական տերություններից՝ ոգեշնչվելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Նացիստական ​​Գերմանիայի և Վիշի Ֆրանսիայի դեմ պայքարում դը Գոլի դերակատարությունից։ «Առաջին սերնդի շիրակական գոլիզմ» (Gaullisme chiraquien de première génération) տերմինը օգտագործվում է պոպուլիստական լոյալ ​​դիրքորոշմանը հավատարիմ քաղաքական գործիչներին նկարագրելու համար, որոնք դեմ են եվրոպական ինտեգրմանը և ազատ շուկային, ինչպես սկզբնապես պաշտպանում էր Ժակ Շիրակը 1970-ականների վերջին։ Այս դիրքորոշումը մարմնավորել է, մասնավորապես, Չարլզ Պասկուան և Ֆիլիպ Սեգուինը, ովքեր դեմ էին Շիրակի՝ 1990-ականներին նեոգոլիզմին անցմանը։

Սոցիալական գոլիզմ 
Սոցիալական գոլիզմը (կամ «ձախակողմյան գոլիզմ») կենտրոնանում է գոլիզմի սոցիալական ասպեկտների վրա, և գիտնականները հաճախ այն կապում են սոցիալ-դեմոկրատների հետ։

Ի տարբերություն դասակարգային պայքարի մարքսիստական վերլուծությանը, որն ընկալվում էր որպես սպառնալիք ազգային միասնության համար, դը Գոլը դրա փոխարեն պաշտպանում էր «կապիտալի և աշխատանքի ասոցիացիան», այսինքն՝ աշխատողների անմիջական մասնակցության անհրաժեշտություն իրենց ընկերության ֆինանսական արդյունքներին և կառավարմանը, ինչը, նրա կարծիքով, անհրաժեշտ պայման է, որպեսզի նրանք հետաքրքրված լինեն դրա գործունեությամբ և զարգացմամբ։ Գոլիզմի այս ասպեկտը խթանվել է Աշխատանքի ժողովրդավարական միություն կուսակցության կողմից 1959 և 1967 թվականներին և այնպիսի քաղաքական գործիչների կողմից, ինչպիսիք են Ռենե Կապիտանտը, Ժակ Շաբան Դելմասը, Ժան Շարբոնելը, Լեո Համոնը, Ֆիլիպ Դեչարտրը կամ Ժան Մատտեոլին։

Նեոգոլիզմ 
«Նեոգոլիզմ» տերմինը գրականության մեջ օգտագործվել է 1970 թվականին Դը Գոլի մահից հետո ծագած շարժումը նկարագրելու համար, և տնտեսական լիբերալիզմի կողմից ավելի մեծ ազդեցության է արժանացել, քան ավանդական և սոցիալական գոլիզմը։ Նեոգոլիզմի շատ ասպեկտներ, ինչպիսիք են Մաստրիխտի պայմանագրի աջակցությունը (1992) և Շիրակի նախագահության օրոք Ֆրանսիայի մերձեցումը ՆԱՏՕ-ի հետ, նկարագրվել են որպես գոլիզմի պատմական գաղափարից շատ հեռու։ Այնուամենայնիվ, գոլիզմի հիմնական բաղադրիչները մնացել են, ներառյալ ուժեղ, անկախ պետության գաղափարը, ֆրանսիական ժողովրդի միասնությունը և դը Գոլի ղեկավարությանը հղելը։ Նեոգոլիստները նաև պահպանել են այն գաղափարը, որ Ֆրանսիան պետք է դեր ունենա աշխարհի «գերտերությունները» զսպելու մեջ, ինչը արտահատվել է Շիրակի կողմից 2003 թվականին Իրաքի պատերազմում ԱՄՆ-ի օրինակին հետևելուց հրաժարվելը։

Պոմպիդուական գոլիզմը (Gaullism pompidolien) շեշտադրում է կատարել Ֆրանսիայի տնտեսության հարմարեցմանն ավելի ու ավելի մրցակցային դարձող աշխարհին, որը կարող էր սպառնալ հայրենիքի սոցիալական վիճակին՝ Ֆրանսիայի նախագահ Ժորժ Պոմպիդուի (1969-1974) իշխանության օրոք։ Նեոգոլիզմի «Երկրորդ սերնդի՝ շիրակյան գոլիզմի» (կամ «Chiraquian neo-Gaullism»), որն ի հայտ է եկել 1980-ական թվականների կեսերին, ենթարկվել է նեոլիբերալիզմի ազդեցությանը և ավելի բաց՝ եվրոպական ինտեգրմանը, Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի իշխանության օրոք (1995-2007)։

Առավել հայտնի գոլիստներ 
Ֆրանսիայում ամենակարևոր գոլիստներից են.

 Անդրե Մալրո (մշակույթի նախարար, 1959-1969)
 Միշել Դեբրե (վարչապետ, 1959-1962)
 Ժորժ Պոմպիդու (վարչապետ, 1962-1968 և նախագահ, 1969-1974)
 Ժակ Շաբան-Դելմաս (վարչապետ, 1969-1972)
 Ժակ Շիրակ (վարչապետ, 1974-1976 և 1986-1988 թվականներին և նախագահ 1995-2007)
 Ալեն Ժյուպե (վարչապետ, 1995-1997)
 Դոմինիկ դը Վիլպեն (վարչապետ, 2005-2007)
 Նիկոլա Սարկոզի (նախագահ, 2007-2012)։

Գոլիստական քաղաքական կուսակցություններ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Ֆրանսիայի քաղաքականություն
Քաղաքական գաղափարախոսություններ
Պահպանողականություն
Ազգայնականություն
Քաղաքական տեսություններ
Ֆրանսիայի պատմություն
Քաղաքական փիլիսոփայություն
1940-ականների հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Ֆրանսիական դիմադրության շարժում
Արտաքին քաղաքականության դոկտրիններ