Օստեոպորոզ

Օստեոպորոզ, ախտաբանական վիճակ, որը բնութագրվում է ոսկրերի թուլացմամբ և մեծացնում է կոտրվածքների ռիսկը։ Այն, ծերերի մոտ, կոտրվածքների առաջացման ամենահաճախ հանդիպող պատճառն է։ Սովորաբար կոտրվում են ողնաշարի ողերը, նախաբազկի ոսկրերը և կոնքի ոսկրերը։ Մինչ ոսկրի կոտրվելը ախտանշաններ չեն լինում։ Ոսկրերը կարող են դառնալ մինչև այն աստիճան փխրուն, որ կոտրվածքը առաջանում է նույնիսկ չնչին ազդեցությունից։ Կոտրվածքից հետո կարող են մնալ քրոնիկ ցավ և նորմալ ակտիվությունները կատարելու սահմանափակում։

Օստեոպորոզը կարող է լինել նորմայից ցածր առավելագույն ոսկրային զանգվածի և նորմայից բարձր ոսկրային զանգվածի կորստի պատճառով։ Ոսկրային զանգվածի կորուստը ավելանում է դաշտանադադարից հետո՝ էստրոգենի մակարդակի նվազման պատճառով։ Օստեպորոզը կարող է առաջանալ նաև տարբեր հիվանդությունների և բուժումների հետևանքով, օրինակ՝ հարբեցողություն, անորեքսիա, հիպերթիրեոզ, երիկամային հիվանդություններ կամ ձվարանների հեռացում։ Որոշ դեղամիջոցներ մեծացնում են ոսկրային զանգվածի կորուստը։ Դրանցից են հակացնցումային դեղամիջոցները, քիմիոթերապիան, պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորները, սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական ինհիբիտորները և գլյուկոկորտիկոիդները։ Ծխելը և ֆիզիկական քիչ ակտիվությունը նույնպես ռիսկի գործոններ են։ Երիտասարդների մոտ օստեոպորոզը բնորոշվում է ոսկրի խտության 2,5-ից ցածր լինելով։ Այս խտությունը սովորաբար չափվում է կրկնակի-էներգիայով ռենգտգեն աբսորբցիոմետրիայի միջոցով։

Օստեոպորոզի կանխարգելումը ներառում է ճիշտ սննդակարգ մանկական հասակում և ոսկրային զանգվածի կորստին նպաստող դեղորայքի օգտագործումից խուսափում։ Օստեոպորոզ ունեցողների մոտ կոտրվածքների կանխարգելման համար անհրաժեշտ է լավ սննդակարգ, վարժություններ և վայր ընկնելուց խուսափում։ Կենսակերպի փոփոխությունները՝ ծխելուց և ալկոհոլից հրաժարվելը նույնպես կարող են օգնել։ Օստեպորոզի պատճառով նախկինում կոտրվածքներ ունեցած մարդկիկ կարող են հետագա կոտրվածքների կանխարգելման համար ընդունել բիֆոսֆոնատային դեղորայք։ Նախկինում կոտրվածք չունեցած անձանց դեպքում այդ դեղերը ավելի քիչ էֆեկտիվ են։ Դրանք չեն ազդում նաև մահվան ռիսկի վրա։ Կարող են օգտակար լինել նաև մի շարք այլ դեղորայքներ։

Օստեպորոզը ավելի հաճախակի է հանդիպում տարիքի մեծացման հետ։ Կովկասցիների մոտ 15%-ը իրենց 50-ականներում և 70%-ը 80 տարեկանից հետո տառապում են այս հիվանդությամբ։ Օստեպորոզը ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ։ Զարգացած երկրներում, կախված ախտորոշման մեթոդից, Iտղամարդկանց 2%-ից 8%-ը և կանանց 9%-ից 38%-ը ախտահարված են։ Զարգացող երկրներում հիվանդության վիճակագրությունը հայտնի չէ։ Եվրապական միությունում մոտ 22 միլիոն կին և 5․5 միլիոն տղամարդ ունեցել են օստեպորոզ 2010 թվականին։ ԱՄՆ-ում 8 միլիոն կին և 1-2 միլիոն տղամարդ ունի օստեոպորոզ։ Սպիտակամորթ և ասիացի մարդիկ ավելի մեծ ռիսկ ունեն։ Օստեոպորոզ բառը ծագել է հունաական «ծակոտկեն ոսկրեր» բառից։

Նշաններ և ախտանշաններ 

Օստեպորոզը, որպես այդպիսին, չունի ախտանշաններ և նրա հիմնական հետևանքը կոտրվածքների բարձր ռիսկն է։ Այս կոտրվածքները հիմնականում առաջանում են պայմաններում, երբ առողջ մարդու մոտ կոտրվածք չէր զարգանա։ Այդ պատճառով դրանք կոչվում են փխրունության կոտրվածքներ։ Փխրունության կոտրվածքները սովորաբար առաջանում են ողնաշարում, կողոսկրերում, կոնքի կամ նախադաստակի ոսկրերում։

Կոտրվածքներ 
Կոտրվածքները օստեոպորոզի ամենահաճախ հանդիպող ախտանշանն է և կարող է բերել հաշմանդամության։ Սուր և քրոնիկ ցավը ծերերի մոտ, սովորաբար, օստեոպորոզի պատճառով կոտրվածքի հետևանք է և կարող է բերել հետագա հաշմանդամության և վաղ մահվան։ Այս կոտրվածքները կարող են նաև լինել անախտանիշ։ Ողնաշարային կոլապսի (կոմպրեսիոն կոտրվածք) ախտանշաններն են հանկարծակի մեջքի ցավը, որը հաճախ ճառագայթող է, և, հազվադեպ, ողնուղեղի ճնշումը։ Բազմակի ողնաշարային կոտրվածքները կարող են բերել կեցվածքի փոփոխության (կռացած), հասակի նվազման և քրոնիկ ցավի, ինչը բերում է շարժունակութայն սահմանափակման։

Երկար ոսկրերի կոտրվածքները կարող են խիստ սահմանափակել շարժունակությունը և պահաջել շտապ վիրահատություն։ Կոնքոսկրերի կոտրվածը պահաջում է շտապ վիրահատական միջամտություն, քանզի կապված է լուրջ ռիսկերի հետ (խորանիստ երակների թրոմբոզ և ԹԶԹԷ)։

Կոտրվածքի ռիսկի հաշվարկման մեթոդներով հնարավոր է հաշվել ռիսկը ըստ որոշակի չափանիշների․ ոսկրերի հանքային խտություն, տարիք, ծխելը, ալկոհոլի օգտագործում, քաշ և սեռ։ Ընդունված սանդղակներից են FRAX-ը և Dubbo-ն։

«Հաստատված օստեոպորոզ» տերմինը կիրառվում է, եթե անձն ունեցել է օստեոպորոզի պատճառով կոտրվածք։ Օստեպորոզը կազմում է ծերունական համախտանիշի մասը։

Վայր ընկնելու ռիսկ 

Ծերացման հետ մեծանում է վայր ընկնելու ռիսկը։ Այս միջադեպերը կարող են բերել նախադաստակի, ողնաշարի, կոնքի, ծնկան, ոտնաթաթի և սրունքթաթային հոդի ոսկրերի վնասման։ Ռիսկի բարձրացման պատճառներից է տեսողության վատացումը, հավասարակշռության խանգարումը, շարժողական խանգարումները (օր․՝ Պարկինսոնի հիվանդություն), դեմեցիան, սարկոպենիան (մկանային զանգվածի տարիքի հետ կապված կորուստ), կոլապսը (պոստուրալ լարվածության անցողիկ կորուստ առանց գիտակցության կորստի)։ Սինկոպեի պատճառները բազմազան են, սակայն հիմականներն են առիթմիան, վազովագալ սինկոպեն, օրթոստատիկ հիպոտենզիան (ճնշման ոչ նորմալ անկումը կանգնելիս) և ցնցումային նոպան։ Խոչընդոտների հեռացումը և առանց ազատ ծայրերի գորգերի առկայությունը տանը կարող են նվազեցնել ընկնելու հավանականությունը։ Նախկինում նման միջադեպեր ունեցած և հավասարակշռության խանգարում ունեցողները ավելի մեծ ռիսկի խմբում են։

Ռիսկի գործոններ 
Ռիսկի գործոնները բաժանվում են երկու խմբի՝ փոփոխվող և չփոփոխվող։ Բացի այդ, օստեոպորոզը որոշ սպեցիֆիկ հիվանդությունների բարդությունն է։ Դեղորայքի օգտագործումը սովորաբար փոփոխվող է, սակայն երբեմն հնարավոր չէ խուսափել օստեոպորոզն առաջացնող դեղորայքի կիրառումից։ Կոֆեինը ռիսկի գործոն չի համարվում։

Օստեպորոզը ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ։

Չփոփոխվող 

 Ամենակարևոր ռիսկի գործոններն են տարիքն ու սեռը (իգական)։ Էստրոգենային անբավարարությունը, որը առաջանում է ձվարանների վիրահատական հեռացումից հետո կապված է օստեոպորոզի մեծացած ռիսկի հետ։
 Ազգային պատկանելություն - օստեոպորոզը ավելի տարածված է եվրոպական և ասիական բնակչության մոտ։
 Ժառանգականություն - Օստեոպորոզի և կոտրվածքների ընտանեկան պատմության առկայության դեպքում ռիսկն ավելի բարձր է։ Օստեոպորոզի առաջացման հետ կապված ամենաքիչը 30 գեն կա։
 Նախկինում կոտրվածք ունեցած մարդիկ ունեն կրկնակի կոտրվածք ուենալու ավելի մեծ ռիսկ։
 Մարմնի կառուցվածք - ցածրահասակ և փոքրամարմին մարդկանց մոտ ռիսկն ավելի բարձր։

Փոփոխվող 

 Ալկոհոլի չարաշահում - չնայած քիչ քանակությամբ ալկոհոլը հնարավոր է օգտակար լինի, քրոնիկ և մեծ քանակությամբ ալկոհոլի օգտագործումը բարձրացնում է կոտրվածքների հավանականությունը։
 Վիտամին D-ի անբավարարություն - վիտամին D-ի ցածր մակարդակը տարածված է ծեր բնակչության շրջանում։ Վիտամին D-ի թեթև անբավարարությունը կապված է հարվահանաձև գեղձի հորմոնի մեծացած արտադրման հետ։ Այս հորմոնը մեծացնում է ոսկրերի ռեզորբցիան՝ բերելով ոսկրային զանգվածի կորստի։
 Ծխախոտի օգտագործում - շատ հետազոտություններ կապել են ծխելը ոսկրերի փխրունացման հետ, սակայն հստակ մեխանիզմները պարզ չեն։ Ծխախաոտը արգելակում է օստեոբլաստների ակտիվությունը և օստեոպորոզի անկախ ռիկսի գործոն է։ Ծխելը բերում է նաև էստրոգենի արտահայտված քայքամանը, մարմնի ցածր քաշի և վաղ դաշտանադադարի, որոնք իրենց հերթին բերում են ոսկրերի խտության նվազման։
 Թերսնուցում - ոսկրի որակի պահպանման մեջ սնուցումը մեծ դեր ունի։ Ռիսկի գործոններ են կալցիումի, ֆոսֆորի, մագնեզիումի, ցինկի, երկաթի, պղնձի, վիտամիններ A, K, E և C-ի քիչ օգտագործումը։ Նատրիումի ավել քանակը և արյան բարձր թթվայնությունը նույնպես ռիսկի գործոններ են։ Սպիտակուցի քիչ օգտագործումը նպաստում է ցածր առավելագույն ոսկրային զանգվածին դեռահասային տարիքում և ոսկրերի ցածր խտությանը ծեր տարիքում։ Օմեգա-6 և օմեգա-3 ճարպաթթուների հավասարակշռության խախտումը նույնպես հաստատված ռիսկի գործոն է։
 Կենդանական սպիտակուցների մեծ քանակ սննդակարգում - հետազոտությունները հայտնաբերել են կապ կենդանական սպիտակուցների մեծ քանակի և մեզով կալցիում է բարձրացած հեռացման և կոտրվածքների հաճախացման հետ։ Բուսական սպիտակուցներով հարուստ սնունդը կարող է լինել օգտակար և կապված է ոսկրերի բարձր խտության հետ։
 Թերքաշություն և քիչ ֆիզիկական ակտիվույթուն - ոսկրերի ռեմոդելավորումը տեղի է ունենում ֆիզիկական սթրեսին ի պատասխան և ֆիզիկական քիչ ակտիվությունը բերում է ոսկրայի զանգվածի զգալի նվազման։ Քաշը պահող ֆիզիկական վարժությունները բարձրացնում են առավելագույն ոսկրային զանգվածը դեռահասային տարիքում և կապված են ոսկրային և մկանային ուժի հետ։ Օստեոպորոզի հաճախությունն ավելի քիչ է ավելորդ քաշով անձանց մոտ։
 Դիմացկունության մարզում - այսպիսի կին մարզիկների մոտ նվազում է ոսկրի խտությունը և աճում օստեոպորոզի զարգացման ռիսկը։ Սա հիմականում ծանր մարզանքների արդյունք է, ինչի հետևանքով ճնշվում է դաշտանային ցիկլը, առաջանում է ամենոռեա և դա կին մարզիկների եռյակի մասն է կազմում։ Սակայն արական սեռի մարիկզների մոտ իրավիճակը ավելի քիչ պարզ է։
 Ծանր մետաղներ - հաստատված է կապ կադմիումի, կապարի և ոսկրային հիվանդությունների միջև։ Կադմիումի ազդեցությամբ դիտվում է ոսկրի հանքային խտության նվազում երկու սեռերի մոտ՝ բերելով կոտրվածքների ռիսկի մեծացման։ Ավելի մեծ քանակով կադմիումի ազդեցությամբ առաջանում է օստեոմալացիա (ոսկրերի փափկացում)։
 Գազավորված քաղցր ըմպելիքներ - որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ սրանք բերում են օստեպորոզի ռիկի մեծացմանը, հատկապես կանանց մոտ։
 Պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներ - լանսոպրազոլը, էզոմեպրազոլը և օմեպրազոլը 1 տարուց ավել կիրառելու դեպքում մեծացնում են կոտրվածքների ռիսկը՝ նվազեցնելով կալցիումի ներծծումը ստամոքսում։

Հիվանդություններ 

Շատ հիվանդություններ և խանգարումներ կապված են օստեոպորոզի հետ։ Որոշների դեպքում մեխանիզմը ոսկրայի մետաբոլիզմի ուղղակի խանգարումն է, իսկ մյուսների համար պատճառները բազմաթիվ են և լավ ուսումնասիրված չեն։

 Ընդհանուր առմամբ անշարժացումը բերում է ոսկրի կորստի։ Օրինակ՝ վերջույթի կոտրվածքից հետո գիպսակապի երկարատև տեղադրումը կարող է բերել տեղայնացված օստեոպորոզի։ Որոշ հիվանդներ կորցնում են ոսկրային զանգված անվասայլակի պատճառով։
 Հիպոգոնադիզմը հանդիսանում է օստեոպորոզի երկրորդային պատճառ։ Դրա մեջ մտնում են Տերների համախտանիշը, Կլայնֆելտերի համախտանիշը, Կալմանի համախտանիշը, նյարդային անորեքսիան, անդրոպաուզան, ենթատեսաթմբային ամենորեան կամ հիպերպրոլակտինեմիան։ Կանանց մոտ հիպոգոնադիզմի ազդեցությունը էստրոգենների անբավարարության պատճառով է։ Դա կարող է արտահայտվել վաղ դաշտանադադարով (<45 տարեկան) կամ երկարատև նախադաշտանադադարային ամենորեայով (>1 տարի)։ Երկկողմանի օվարէկտոմիան (ձվարանների վիրահատական հեռացում) և ձվարանների վաղ անբավարարությունը բերում են էստրոգենի սինթեզի նվազման։ Տղամարդկանց մոտ պատճառը տեստոստերոնի անբավարարությունն է։
 Ոսկրային զանգվածի կորստին բերող էնդոկրին խանգարումներից են Կուշինգի համախտանիշը, հիպերպարաթիրեոզը, հիպերթիրեոզը, հիպոթիրեոզը, 1-ին և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը, ակրոմեգալիան և մակերիկամային անբավարարությունը։
 Թերսնուցումը, պարէնտերալ սնուցումը և ներծծման խանգարումը կարող են բերել օստեոպորոզի։ Օստեոպորոզին նախատրամադրող սնուցման և ստամոքս-աղիքային խանգարումների թվին են պատկանում չբուժված կամ չախտորոշված ցելիակիան, Կրոնի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը, ցիստիկ ֆիբրոզը, վիրահատությունը (ստամոքսի հատում, աղիների շրջանցող վիրահատույթուններ կամ աղիների ռեզեկցիա) և ծանր լյարդային հիվանդությունը (հատկապես առաջնային լեղային ցիռոզ)։ Լակտոզային անտանելիություն կամ կաթի հանդեպ ալերգիա ունեցող մարդկանց մոտ կարող է զարգանալ օստեոպորոզ կալցիումի ներծծման խանգարման պատճառով։ Բուլիմիա ունեցող մարդկանց մոտ նույնպես կարող է զարգանալ օստեոպորոզ։ Վիտամիններ K և B12-ի պակասից նույնպես զարգանում է օստեոպորոզ։
 Ռևմատիկ այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը, անկիլոզացնող սպոնդիլոարթրիտը, համակարգային կարմիր գայլախտը և բազմահոդային յուվենիլ իդիոպաթիկ արթրիտը բարձրացնում են օստեոպորոզի ռիսկը։ Բացի հեմց հիվանդությունից, ռիսկը բարձրացնում են նաև դրանց բուժման մեջ կիրառվող կորտիկոստերոիդները։ Ամիլոիդոզը և սարկոիդոզը բերում են օստեոպորոզի ռիսկի բարձրացման։
 Քրոնիկ երիկամային հիվանդությունը բերում է երիկամային օստեոդիստրոֆիայի։
 Արյունաբանական խանգարումներ, օրինակ՝ բազմակի միելոման կամ այլ մոնոկլոնալ գամոպաթիաներ, լինֆոման, սպիտակարյունությունը, մաստոցիտոզը, հեմոֆիլիան և թալասեմիան, բերում են ռիսկի բարձրացմանը։
 Որոշ ժառանգական հիվանդություններ կապված են օստեոպորոզի հետ։ Դրանց թվին են պատկանում Մարֆանի համախտանիշը, հեմոքրոմատոզը, հիպոֆոսֆատազիան (որը հաճախ շփոթվում է օստեոպորոզի հետ), գլիկոգենի պահեստավորման հիվանդություն, հոմոցիստինուրիա, Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշ, պորֆիրիան, Մենկեսի համախտանիշ, բուլյոզ էպիդերմոլիզ և Գոշեի հիվանդություն։
 Անհայտ պատճառով սկոլիոզ ունեցող մարդիկ օստեոպորոզի զարգացման ավելի մեծ ռիսկ ունեն։ Պարկինսոնի հիվանդության և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդության առկայությունը նույնպես մեծացնում է ռիսկը։
 Պարկինսոնի հիվանդություննը մեծացնում է կոտրվածքների վտանգը։ Սա կապված է հավասարակշռության և ոսկրերի խտության խանգարման հետ։ Այս դեպքում կարող է կապ լինել դոպամինային նեյրոնների կորստի և կալցիումի փոխանակության փոփոխման հետ։

Ծանոթագրություններ 

Ներզատաբանություն
Օրթոպեդիա
Ծերություն