Պարտապանների բանտ

Պարտապանների բանտը նախատեսված է այն մարդկանց համար, ովքեր ի վիճակի չեն պարտքը վճարել։ Մինչև 19-րդ դարի կեսերը պարտապանների բանտերը (սովորաբար նման են փակ աշխատատեղերի ձևով) Արևմտյան Եվրոպայում չվճարված պարտքերի հետ կապված ընդհանուր միջոց էին։ Աղքատ մարդիկ, ովքեր ի վիճակի չէին վճարել դատարանի վճռով սահմանված պարտքը՝ կալանավորվում էին այս բանտերում, մինչև փակեին իրենց պարտքը աշխատուժի միջոցով։ Նրանց աշխատանքի արդյունքը ուղղվել է ինչպես բանտարկության ծախսերին, այնպես էլ նրանց կուտակված պարտքին :

Սկսած 20-րդ դարի վերջից, պարտապանների բանտ տերմինը երբեմն կիրառվում է նաև քրեական արդարադատության համակարգերի քննադատների կողմից, որտեղ դատարանը կարող է որևէ մեկին դատապարտել ազատազրկման՝ դիտավորությամբ չվճարված քրեական վճարների համար՝ սովորաբար դատավորի հրամանով։ Օրինակ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների որոշ դատական համակարգերում մարդիկ կարող են դատապարտվել և բանտարկվել երեխայի աջակցության, զարդարանքների, բռնագրավումների, տուգանքների կամ հետադարձ հարկերի կանխամտածված չվճարումից հետո։

Պատմություն

Միջնադարյան Եվրոպա 
Միջնադարյան Եվրոպայում պարտապանները՝ և՛ տղամարդիկ, և՛ կանայք միասին փակված էին մեկ մեծ խցում, մինչև նրանց ընտանիքները վճարեին իրենց պարտքը։ Պարտքային բանտարկյալները հաճախ մահանում էին այն հիվանդություններից, որոնք վարակվել էին պարտապանների բանտում երկար տարիների ընթացքում։ Որոշ պարտքային բանտարկյալներ ազատ արձակվեցին՝ դառնալու ճորտեր կամ վարձակալված ծառաներ (պարտքի ստրկություն), մինչև վճարեին իրենց պարտքը։

Միջնադարյան իսլամական Մերձավոր Արևելք 
Պարտքի համար բանտարկությունը կիրառվում էր նաև իսլամում։ Պարտքերը վճարելուց հրաժարված պարտապանները կարող էին մի քանի ամսով կալանավորվել։ Եթե ապացուցվում էր, որ նրանք անվճարունակ են, նրանք ազատ էին արձակվում նախքան օրինական վճիռը։

Ըստ տարածաշրջանի

Եվրոպայի խորհուրդ 
Մարդու իրավունքների ևրոպական կոնվենցիայի 4-րդ Արձանագրության 1-ին հոդվածն արգելում է մարդկանց ազատազրկումը պայմանագիրը խախտելու համար։ Թուրքիան ստորագրել է, սակայն երբեք չի վավերացրել 4-րդ Արձանագրությունը։

Գերմանիա 

Ուշ միջնադարում և ժամանակակից դարաշրջանի սկզբում Գերմանիայում կոդավորված է եղել հանրային իրավունքը։ Այն ծառայել է ստանդարտացնելու հարկադիր ձերբակալությունը (Pressionshaft) և ազատվել բազմաթիվ կամայական պատժամիջոցներից, որոնք համընդհանուր չէին։ Որոշ տարածքներում (ինչպես Նյուրնբերգը) պարտապանը կարող է վաճառել կամ վերաբաշխել իրենց պարտքը։

Քաղաքների մեծ մասում աշտարակները և քաղաքային ամրությունները գործում էին որպես բանտեր։ Որոշ պատժամիջոցների համար նախատեսված էին բանտեր, ուստի որոշ աշտարակներ կոչվում էին պարտապանների բանտ (Շուլդտուրմ)։ Շուլդտուրմ տերմինը սաքսոնական սահմանադրությունից դուրս, դարձել է հանրային իրավունքի պարտապանների բանտի հիմնական բառը։

Վաղ ժամանակակից դարաշրջանում պարտապանի կալանավորումը կամ քաղաքացու կալանքը գործում էր Գերմանիայում։ Երբեմն այն օգտագործվում էր որպես վճարում պարտադրելու գործիք, երբեմն այն օգտագործվում էր անհատի ձերբակալությունն ապահովելու և նրանց դեմ դատավարություն ապահովելու համար։ Այս պրակտիկան հատկապես խայտառակ էր մարդու ինքնության համար, բայց ուներ տարբեր կանոններ, քան քրեական դատավարությունները։ Դա ավելի շատ նման էր նախադասությունների ժամանակակից կատարմանը (Strafvollzug), օրինակ՝ պարտապանը կարող է մարել իր պարտքը որոշակի օրերի համար՝ ըստ իրենց պարտքի չափի։

Հյուսիսային Գերմանիայի Համադաշնությունը վերացրել է պարտապանների բանտերը 1868 թվականի մայիսի 29-ին։

Նիդեռլանդներ 
Հոլանդական օրենսդրության մեջ gijzeling-ը (պատանդ վերցնել) կարող է նշանակվել դատավորի կողմից, երբ մարդիկ հրաժարվում են ներկայանալ որպես վկա կամ չեն վճարում իրենց տուգանքները կամ պարտքերը։ Ազատազրկումը չի վերացնում սահմանված գումարը և տոկոսները։

Անգլիա և Ուելս 

Անգլիայում 18-րդ և 19-րդ դարերում ամեն տարի 10000 մարդ բանտարկվում էր պարտքերի համար։ Սակայն ազատազրկումը չի թուլացրել անձի պարտքը. բանտարկյալից սովորաբար պահանջվում էր ամբողջությամբ մարել պարտատիրոջը մինչև ազատ արձակվելը։ Անգլիայում և Ուելսում պարտապանների բանտերը տարբերվում էին ազատության չափով, որը նրանք տալիս էին պարտապանին։ Մի փոքր գումարով պարտապանը կարող էր վճարել որոշ ազատությունների համար. որոշ բանտեր թույլ են տվել բանտարկյալներին բիզնես վարել և այցելուներ ընդունել, մյուսները (ներառյալ նավատորմը և Քինգս Բենչ բանտերը) նույնիսկ թույլ էին տալիս բանտարկյալներին ապրել մի փոքր հեռավորության վրա բանտից դուրս, որը հայտնի է որպես «Կանոնների ազատություն», իսկ նավատորմը նույնիսկ հանդուրժում էր գաղտնի «Նավատորմի ամուսնությունները»։

Այս բանտերում կյանքը, սակայն, հեռու էր հաճելի լինելուց, և բանտարկյալները ստիպված էին վճարել իրենց պահելու համար։ Գրող և բանաստեղծ Ջոն Բիրոմի որդին՝ Սամուել Բիրոմը, 1725 թվականին բանտարկվել է նավատորմի պարտքերի համար, իսկ 1729 թվականին նա խնդրագիր է ուղարկել իր հին դպրոցական ընկերոջը՝ Դորսեթի դուքսին, որտեղ դժգոհել է համակարգի անարդարությունների դեմ։ Որոշ պարտապան բանտարկյալներ նույնիսկ ավելի քիչ բախտ ունեին․ բանտեր էին ուղարկվում չար հանցագործների և մանր հանցագործների հետ և սահմանափակվում էին մեկ խցում։

Անգլիացի գրող Չարլզ Դիքենսի հայրը ուղարկվել է այս բանտերից մեկը (Մարշալսի), որոնք հաճախ նկարագրվել են Դիքենսի վեպերում։ Նա դարձել է պարտքային բանտային բարեփոխումների ջատագովը և նրա «Փոքրիկ Դորիտը» վեպը ուղղակիորեն անդրադարձել է նաև այս խնդրին։

1869 թվականի «Պարտապանների մասին» օրենքը սահմանափակում էր պարտապաններին բանտարկության դատապարտելու դատարանների հնարավորությունը, սակայն այն ամբողջությամբ չէր արգելում նրանց դա անել։ Այն պարտապանները, ովրոնք միջոցներ ունեին վճարելու իրենց պարտքը, բայց դա չէին անում, դեռևս կարող էին բանտարկվել մինչև վեց շաբաթ։ Սկզբում 1869 թվականի ակտի ընդունումից հետո բանտարկված պարտապանների թվի զգալի կրճատում է եղել։ Մինչեւ 1870 թվականը բանտարկված պարտապանների ընդհանուր թիվը նվազել է գրեթե 2000-ով՝ 1869 թվականի 9759 բանտարկյալներից 1870 թվականին նվազելով 6605-ի։ Սակայն 1905 թվականին այդ թիվը հասել է 11427-ի։

Հունաստան 
Պարտքերի համար ազատազրկումը դեռևս կիրառվում էր մինչև 2008 թվականը։ Ազատազրկումը դեռ պահպանվում էր մասնավոր բանկերի պարտքերի համար։

Մալթա 
18–րդ դարի պարտապանների բանտ է հայտնաբերվել Մալթայի Վալետա քաղաքի Կաստելանիա քաղաքում, որն այժմ օգտագործվում է որպես գրասենյակ Առողջապահության նախարարության կողմից։ Այն որպես բանտ գործածության մեջ մնացել է մինչև 19–րդ դարը։ Եվրոպական կոնվենցիայի ակտին համապատասխան՝ ոչ մի անձ չպետք է զրկվի ազատությունից՝ պայմանագրային պարտավորությունը կատարելու անկարողության պատճառով։

Արաբական Միացյալ Էմիրություններ 
Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, այդ թվում՝ Դուբայում, պարտապանները բանտարկվում են իրենց պարտքերը չվճարելու համար։ Սա սովորական պրակտիկա է երկրում։ Բանկերը չեն կարեկցում պարտապաններին, երբ նրանք գտնվում են բանտում, ուստի շատերը պարզապես լքում են երկիրը, որտեղ նրանք կարող են հետագայում բանակցություններ վարել վճարումների համար։ Պարտքի չվճարման պատճառով ԱՄԷ-ից փախչելու պրակտիկան համարվում է կենսունակ տարբերակ հաճախորդների համար, ովքեր չեն կարողանում կատարել իրենց պարտավորությունները։

Միջազգային պայմանագրեր 
Ըստ 1963 թվականին Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի թիվ 4 արձանագրության 1-ին հոդվածի․ «Ոչ ոք չի կարող ազատությունից զրկվել միայն պայմանագրային պարտավորությունը չկատարելու պատճառով»։

1976 թվականին ուժի մեջ է մտել Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 11-րդ հոդվածը, որտեղ նշվում է. «Ոչ ոք չի կարող ազատազրկվել միայն պայմանագրային պարտավորությունը չկատարելու պատճառով»։

Այս միջազգային պայմանագրերը հակասում են վավերացված պետությունների բազմաթիվ ներպետական օրենքներին, որոնք թույլ են տալիս քաղաքացիների բանտարկել։

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 
 Ալիմենտ
 Սնանկություն

Իրավունքի պատմություն
Բանտեր
Պատիժ
Վարկ
Ֆինանսներ
Տնտեսագիտություն