Խոզի տակառ

«Խոզի տակառ» կամ պարզապես «խոզի միս» (Pork barrel կամ պարզապես pork), քաղաքական փոխաբերական տերմին, պետական բյուջեից դոտացիաների, սուբսիդիաների հովանավորում և յուրացում քաղաքական գործչի անհատական ծրագրերի համար, որոնք բացառապես կամ հիմնականում ծառայում են մարզային, նահանգային ընտրողների շրջանում որոշակի քաղաքական գործչի վարկանիշը բարձրացնելու նպատակին։

Տերմինի օգտագործումը ծագել է ամերիկյան անգլերենում, և քաղաքագիտության մեջ այն ցույց է տալիս քաղաքական պարտիկուլյարիզմի բանակցային ձև։

20-րդ դարի սկզբից ամերիկյան քաղաքական տերմինաբանության մեջ pork - «խոզի միս»-ը ամրագրվել էր որպես կասկածելի ծագում ունեցող լիության, առատության հոմանիշ, իսկ pork barrel bill - «խոզի տակառի օրինագիծ» արտահայտությունը նշանակում էր օրենք, որը լոբբինգ է անում նեղ խմբի շահերը։

Քաղաքագիտությունում 
Քաղաքագետները խոզի տակառ փոխաբերությունն օգտագործում են որպես տեղական հատկացումների օրենսդրական վերահսկողության տեխնիկական տերմին։ Նախընտրական քարոզարշավներում տերմինն օգտագործվում է նվաստացուցիչ ձևով՝ հակառակորդների վրա հարձակվելու համար։

Սովորաբար, «խոզի տակառը» ենթադրում է պետական ծրագրերի  պետական ֆինանսավորում, որոնց տնտեսական կամ ծառայությունների օգուտները կենտրոնացած են որոշակի մարզում, նահանգում, բայց որոնց ծախսերը բաշխվում են բոլոր հարկատուների միջև։ Հանրային աշխատանքների նախագծերը, որոշակի ազգային անվտանգության ծախսերի նախագծերը և գյուղատնտեսական սուբսիդիաները ամենատարածված օրինակներն են։

Քաղաքացիներն ընդդեմ կառավարական թափոնների կազմակերպությունը առանձնացնում է յոթ չափանիշներ, որոնցով ԱՄՆ-ում ծախսերը կարող են դասակարգվել որպես «խոզի տակառ»։ Երբ

 միջնորդությունը Կոնգրեսի միայն մեկ պալատի կողմից է
 հատուկ լիազորված չէ
 մրցույթով պարգևատրություն չէ
 նախագահի միջնորդությամբ չէ
 զգալիորեն գերազանցում է նախագահի բյուջեի լիազորությունը կամ նախորդ տարվա ֆինանսավորումը
 կոնգրեսի լսումների թեմա չէ
 ծառայում է միայն տեղական կամ հատուկ հետաքրքրություններին։

Պատմություն և ստուգաբանություն 
Խոզի տակառի քաղաքականություն տերմինը սովորաբար վերաբերում է ծախսերին, որոնք նախատեսված են քաղաքական գործչի ընտրողներին օգտակար լինելու համար` վերջիններիս քաղաքական աջակցությունը ստանալու ակնկալիքով (կամ քարոզարշավի ներդրումների կամ քվեների տեսքով)։

Էդվարդ Էվերեթ Հեյլն իր 1863 թվականի «Հասարակության երեխաները» հանրահայտ պատմվածքում խոզի մսով տակառ տերմինն օգտագործել է որպես բնակչության կարիքների համար ցանկացած ձևի պետական ծախսերի փոխաբերություն։ Այնուամենայնիվ, ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմից հետո տերմինը սկսել են օգտագործել նսեմացնող իմաստով։ Ըստ Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի` տերմինի ժամանակակից իմաստը կիրառություն է գտել սկսած 1873 թվականից։

Խոզի տակառ հասկացությունը սկզբնապես առաջացել է միսը պահեստավորելուց։ 1870-ական թվականներին Կոնգրեսում «խոզի մսի» հիշատակումները տարածված էին, և տերմինը հետագայում տարածվեց Չեսթեր Քոլինզ Մաքսեյի 1919 թվականի հոդվածով National Municipal Review-ում, որը հաղորդում էր որոշ օրենսդրական ակտերի մասին, որոնք Կոնգրեսի անդամներին հայտնի էին որպես «խոզի տակառի օրինագծեր»։ «Նա պնդում է, որ արտահայտությունը ծագել է քաղաքացիական պատերազմին նախորդած պրակտիկայից, երբ ստրուկներից պահանջում էին իրար հետ մրցել` մեկ տակառ աղ դրած խոզի միս ստանալու դիմաց։ Ընդհանրապես, մեկ բարել աղ դրած խոզի միսը 19-րդ դարի տնային տնտեսություններում սովորական բան էր և կարող էր օգտագործվել որպես ընտանիքի ֆինանսական բարեկեցության չափանիշ։ Օրինակ, իր 1845 թվականի «Շղթայակիրը» վեպում Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպերը գրել է. «Ես համարում եմ, որ ընտանիքը հուսահատ վիճակում է, եթե մայրը տեսնում է խոզի տակառի հատակը»։

Օրինակներ

Բոնուսային օրինագիծ 
Միացյալ Նահանգներում խոզի տակառի քաղաքականության վաղ օրինակ է 1817 թվականի բոնուսային օրինագիծը, որը ներկայացրել էր դեմոկրատ Ջոն Ք. Քելհունը՝ Արևելյան և հարավային Միացյալ Նահանգներն արևմտյան սահմաններին կապող մայրուղիներ կառուցելու համար՝ օգտագործելով Միացյալ Նահանգների Երկրորդ բանկի եկամուտների բոնուսը։ Քալհունը պնդում էր դրա օգտին՝ հիմնավորելով Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության ընդհանուր բարեկեցության և փոստային ճանապարհային դրույթներով։ Թեև նախագահ Ջեյմս Մեդիսոնը հավանություն տվեց տնտեսական զարգացման այդ նպատակին, այնուամենայնիվ վետո դրեց օրինագծի վրա որպես հակասահմանադրական։

Բոստոնի Մեծ թունել 
Ամենահայտնի ենթադրյալ խոզի տակառի նախագծերից մեկը Բոստոնի Big Dig Մեծ թունելն (Մասաչուսեթս) էր։ Big Dig-ը գոյություն ունեցող 3.5 մղոն (5.6 կմ) ավտոմայրուղին միջնահանգային ավտոճանապարհային համակարգի ստորգետնյա ճանապարհ դարձնելու ծրագիր էր։ Պաշտոնական պլանավորման փուլը սկսվել է 1982 թվականին, շինարարական աշխատանքներն իրականացվել են 1991 թվականից մինչև 2006 թվականները, իսկ նախագիծն ավարտվել է 2007 թվականի դեկտեմբերի 31-ին։ Այն ի վերջո արժեցել է 14,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար կամ ավելի քան 4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար մեկ մղոնի համար։ Մասաչուսեթսից դեմոկրատական Թիփ Օ'Նիլը (1912-1994), ում անունով կոչվել է Big Dig թունելներից մեկը, դրդել է, որ Big Dig-ը ֆինանսավորվի դաշնային կառավարության կողմից, երբ նա Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի նախագահն (1977-1987) էր։

Կամուրջ դեպի ոչ մի տեղ 
2008 թվականի ԱՄՆ նախագահական արշավի ժամանակ Ալյասկայում Ալեքսանդրի կղզեխբիԳրավինա կղզու կամուրջը (նաև հայտնի է որպես Bridge to Nowhere - «Կամուրջ դեպի ոչ մի տեղ») բերվել է որպես խոզի տակառի ծախսերի օրինակ։ Կամուրջը, որն առաջարկել է հանրապետականսենատոր Թեդ Սթիվենսը, ըստ կանխատեսումների, կարժենա 398 միլիոն դոլար և կկապի կղզու 50 բնակիչներին և Քետչիկան միջազգային օդանավակայանը Ռեվիլագիգեդո կղզու և Քետչիկան քաղաքի (Քետչիկան Գեյթուեյ) հետ։

ԱՄՆ Կոնգրեսի հատկացումների հանձնաժողովներ 
Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի հատկացումների հանձնաժողովների անդամները դաշնային բյուջե են ավելացնում խոզի տակառի նախագծեր, որոնք տարբերվում են «Earmark» - նպատակային ծախսերի հատկացումներից: Սա հնարավորություն է տալիս, որ դաշնային միջոցներ տրամադրվեն հանձնաժողովի անդամի տեղական շրջանին կամ նահանգին, որտեղից են քարոզարշավի հիմնական մասնակիցները։ Որպես կանոն, Կոնգրեսի անդամը գնահատվում է իր ընտրողներին միջոցներ տրամադրելու չափով։ ԱՄՆ Սենատի հատկացումների հանձնաժողովի նախագահն ու վարկանիշային անդամը հնարավորություն են ունենում իրենց նահանգներին զգալի օգուտներ բերել։

Հետազոտողներ Էնթոնի Ֆաուլերը և Էնդրյու Բ. Հոլը պնդում են, որ այնուամենայնիվ, դա դեռևս չի բացատրում ամերիկյան օրենսդիր մարմիններում գործող ներկայացուցիչների վերընտրման բարձր ցուցանիշները։ Հավայան կղզիների նախկին սենատոր Դանիել Ինույեն իրեն նկարագրել է որպես «ԱՄՆ Կոնգրեսի թիվ 1 նպատակային մարդ»։ Ինուեն կանոնավոր կերպով Հավայի նահանգի համար նպատակային ֆինանսավորումներ էր հատկացնում, ներառյալ ռազմական և տրանսպորտային ծախսերը։

Խոզի տակառի օրինագիծ 
«Խոզի տակառի օրինագծի» (pork barrel bill ) պատմական օրինակ է 19-րդ դարի վերջին Միսիսիպիգետի աղտոտումը։ Սկսած 1880-ական թվականների սկզբից, Վիսկոնսինում և Մինեսոտայում մեծ թափով զարգանում էր փայտանյութի արդյունաբերությունը։ Ըստ Մարկ Տվենի, 1882 թվականին Մինեապոլիսում ավելի քան 20 սղոցարաններ արտադրում էին մինչև 200 միլիոն ֆուտ փայտանյութ, իսկ թեփն ու այլ թափոնները նետվում էին Միսիսիպի գետ։ Աղբի քանակը խոչընդոտում էր նավարկությանը, իսկ տեղի բնակիչներին անհանգստացնում էր խեղդող հոտը։ 1880-ականների վերջերին օրական մինչև 500 տոննա աղբ էր թափվում գետը։ Երբ Կոնգրեսը փորձեց օրենք ընդունել Միսիսիպիի աղտոտումը դադարեցնելու մասին, արդյունաբերողները կարողացան ստանալ դրա մերժումը։ Լսումների արդյունքում հրապարակվեց փաստաթերթ, որտեղ ասվում էր, որ «գետերը կարող են և միշտ պետք է օգտագործվեն որպես հանրային աղբավայրեր և կոյուղիներ»։

Տես նաև 

 Շահերի խմբեր
 Սպին (քարոզչություն)

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Քաղաքական նորաբանություններ
Քաղաքական տերմինաբանություն
Էթիկապես վիճելի քաղաքական երևույթներ
Շահերի բախում
Փոխաբերություններ
Ընտրություններ
Քաղաքագիտության տերմինաբանություն
Անգլերեն բառեր և արտահայտություններ
Քաղաքականություն