Սեմյոն Պորտնյագին

Սեմյոն Անդրեևիչ Պորտնյագին (, ), ռուս գեներալ, Կովկասյան պատերազմների հերոս։

Կենսագրություն 
Սեմյոն Պորտնյագինը ծնվել է 1764 թվականին, ծագում է ազնվականներից,  ծառայության է անցել 1778 թվականի օգոստոսի 8 -ին որպես շարքային Վլադիմիրի հետևակային գնդում, 1779 թվականի հունվարի 9 –ին նա զորակոչվել է որպես կուրսանտ և նույն օրը տեղափոխվել է Սումիի հուսարյան գունդ։ 1781 թվականի դեկտեմբերի 17 -ին նա ստացել է առաջին սպայական կոչում և մնացել է նույն գնդում, որը գտնվում էր այդ ժամանակ Լեհաստանում և մասնակցում էր կոնֆեդերատների դեմ պայքարին։

Թուրքական պատերազմի սկսվելուց հետո  1788 թվականի մայիսի 25 -ին, Պորտնյագինը ժամանեց Օչակով, որտեղ սեպտեմբերի 29 -ին Օչակովի այգիները գրավելու համար ռոտմիստրի կոչման արժանացավ, իսկ դեկտեմբերի 6 -ին Օչակովի ամրոցի գրոհի արդյունքում, նա  սեկունդ-մայորի կոչում է ստացել  պարգևատրվելով ոսկե նշանով, որը նա պետք է կրեր իր կոճակի փոսում։

Հաջորդ տարի ՝ 1789 թ., Պորտնյագինը անցկացրեց Մոլդովայում, իսկ 1790 -ին, Սուվորովի հրամանատարությամբ, դեկտեմբերի 11 -ին նա մասնակցեց Իզմայիլի պաշարմանը և գրավմանը։ Գրոհի ժամանակ հարձակողական շարասյան պետ, փոխգնդապետ Լեսլին վիրավորվեց, և Պորտնյագինը, հրամանատարությունը վերցնելով իր վրա, առաջինն էր, որ բարձրացավ թշնամու բարձունքը և գրավեց այն։ Գերազանց մասնակցության համար Պորտնյագինին շնորհվեց պրմյեր-մայորի կոչումը և պարգևատրվեց ոսկե նշանով, որը նա պետք է կրեր իր կոճակի փոսում։

Երեք զինվորական կոչումները, որոնք ստացել է Պորտնյագինը մարտերում ցուցաբերած քաջության համար, և 1792 թվականի Լեհաստանում ապստամբության ընթացքում մի շարք պարտիզանական սխրանքներ  կատարելով, հատուկ ուշադրությանն եր արժանացել կայսր Պավել I-ի կողմից  և գահին բարձրանալուց հետո, 1797 թվականի մայիսի 8 -ին, նրան տեղափոխեց Խարկով կիրասիր  գունդը, որտեղ Պորտնյագինը երեք տարվա ընթացքում առաջխաղացել է փոխգնդապետ, գնդապետ և 1800 թվականի հոկտեմբերի 15 -ին ՝ Գեներալ-մայոր ՝ Նարվա դրագունի գնդի պետի նշանակումով։

1803 թվականին Պորտնյագինը Նարվա դրագունի գնդի հետ միասին տեղափոխվեց Կովկասյանյան գիծ։ Կովկաս ժամանելուն պես սկսվում է այս «քաջերից ամենաքաջի» շարունակական մարտական գործունեությունը, ինչպես նրան անվանում էր Կովկասի գլխավոր հրամանատար, իշխան Պավել Ցիցիանովը։

Նարվայի դրագունի գունդը նշանակվեց պաշարման կորպուսին, որն շրջափակել էր պարսկական Գանձակ, և ամրոցի գրավման ժամանակ՝ 1804 թվականի հունվարի 3 -ին, Պորտնյագինը, հրամանատարելով գրոհային շարասյունը, առաջինն էր, որ բարձրացավ պատի վրա և հիմնականում նպաստեց բերդի գրավանը։ «Քաջի տիտղոսը ես չեմ տալիս գեներալ -մայոր Պորտնյագինին», զեկուցեց իշխան Ցիցիանովը կայսրին։ Կայսրը պարգևատրեց Պորտնյագինին Սուրբ Գևորգի 3 -րդ աստիճանի շքանշանով։

Գանձակի գրավումից հետո իշխան Ցիցիանովը որոշեց շարժվել դեպի Էրիվան։ 1804 թվականի մայիսի 31 -ին Նարվաի դրագունի գունդը իր շեֆի հետ ժամանեց Սագանլուգիհավաքատեղ։ Պահուստներ հավաքելով ՝ Ցիցիանովի կորպուսը շարժվեց դեպի Էջմիածնի  վանք, որի մոտակայքում հունիսի 20-ից 22-ը եռօրյա ճակատամարտ տեղի ունեցավ պարսկական բանակի հետ, իսկ երեք օր անց ՝ հունիսի 25-ին, Զաննեի գետի ճակատամարտի ժամանակ նա զորքի քիչ քանակությամբ գրավեց թշնամու Վագենբուրգը ամբողջ պարսական բանակի աչքի առաջ։

Էրիվանի արշավի մեկ դրվագը Պորտնյագինի անունն հայտնի և ահեղ դարձրեց մինչև Պարսկաստանի սահմանները։ Հուլիսի 2-ին ռուսական զորքերը շրջապատեցին Էրիվանը, և պարսից բանակը, որը հարձակվեց բերդի պատերի տակ գտնվող շրջափակման կորպուսի վրա, պարտություն կրեց և հետ շպրտվեց մասամբ Կալաահիր, մասամբ՝ Գառնի-թեի; Գլխավոր հրամանատար, իշխան Ցիցիանովը որոշեց օգտվել թշնամու ուժերի պառակտումից և հրամայեց Պորտնյագինին 900 հետևակի և հեծելազորի ջոկատով հարձակվել Գառնի-չայի վրա, որտեղ գտնվում էր պարսիկ թագաժառանգ Աբաս-Միրզայի ճամբարը։ Իմանալով Պորտնյագինի շարժման մասին, պարսիկ շահ Բաբա խանը, որը գտնվում էր Կալահիրում, կարողացավ միավորվել որդու հետ և 1804 թվականի հուլիսի 24-ի առավոտյան Պորտնյագինը դեմ առ դեմ հայտնվեց 40 000-անոց պարսկական բանակի հետ։

Վերակառուցվելով, նա դանդաղ, քայլ առ քայլ սկսեց հետ նահանջել մարտնչելով 20 վերստ բոլոր կողմերից իրեն շրջապատող թշնամու հետ  14 և կես ժամ։ Նահանջը կատարվեց այնպիսի կարգով, որ ոչ մի ավար չմնաց պարսիկների ձեռքում։ Նույնիսկ մահացածների մարմինները բերվեցին ճամբար։ Այդ մասին կայսրին գրել էր իր զեկույցում իշխան Ցիցիանովը 1804 թվականի հունիսի 27 -ի «Քաղաքը (Էրիվան) արդեն վիկտորիա էր տոնում ՝ իմանալով Բաբա խանից, որ ողջ ռուսներին գերի կվերցնի, բայց հետագայում զարմացավ, տեսնելով ջոկատի վերադարձը»։ Այս սխրանքի համար Պորտնյագինը պարգևատրվեց Սբ. Աննաի, 1 -ին աստիճանի շքանշանով։

Մինչդեռ Էրիվանի պաշարումը շարունակվեց։ Շրջափակման կորպուսը զգաց սննդի խիստ պակաս, և գլխավոր հրամանատարը, հաշվի առնելով այս հանգամանքը, օգոստոսի 31-ին հրավիրեց վեց գեներալներից բաղկացած ռազմական խորհուրդ, ներառյալ Պորտնյագինը, հետագա գործողությունների ընթացքը որոշելու համար։ Խորհուրդը որոշեց հանել շրջափակումն ու նահանջել։

1805 թվականի նոյեմբերին իշխան Ցիցիանովը, արշավ ձեռնարկելով դեպի Բաքու դավաճանաբար սպանվեց, Պորտնյագինին նշանակեց Անդրկովկասի բոլոր ուժերի ժամանակավոր հրամանատարներ, և ղեկավարեց մինչև 1806 թվականի սեպտեմբեր։ Նոր գլխավոր հրամանատար նշանակվեց կոմս Իվան Գուդովիչը։ Նրա ժամանումը համընկավ թուրքական պատերազմի մեկնարկի հետ։

1807 թվականի մայիսի 8 -ին անհաջող հարձակում եղավ Ախալքալաքի  վրա։ Մեր հարձակողական սյուները հետ մղվելուց հետո Պորտնյագինը կրկին կարգի բերեց իր ջոկատը և այնքան արագ հարձակվեց, որ նրան հաջողվեց գրավել ամրոցի պատի աշտարակը և գրավել թնդանոթը ու դրոշը։ Այստեղից մի քանի կտրիճ իջավ բերդ, և Պորտնյագինը, որին չաջակցեց Գուդովիչը, 5 ժամ մնաց իր դիրքին և նահանջեց միայն այն պատճառով, որ թշնամին պայթեցրեց աշտարակը։

Նահանջելով Ախալքալաքից ՝ Գուդովիչը 1807 թվականի հունիսի 8-ին 7 ժամ տևած համառ պայքարից հետո ջախջախեց թուրքական բանակը Արփաչայա գետի մոտ։ Այս ճակատամարտում Պորտնյագինը հրամանատարեց ռուսական զորքերի ձախ թևը և հաջողությամբ հետ մղեց իր վրա ուղղված Յուսուֆ փաշայի հարձակումը։

Հաջորդ 1808 թվականի հունիսին նա ստանձնեց Ամամլախ գյուղում տեղակայված ջոկատի հրամանատարությունը և միևնույն ժամանակ հոկտեմբերի 3 -ից նոյեմբերի 30 -ը մասնակցեց Էրիվանի նոր պաշարմանը, որը սկսեց կոմս Գուդովիչը։

1810 թվականի ընթացքում Պորտնյագինը պաշտպանեց Պոմբակ և Շուրագել նահանգները և շատ հաջող արշավանք կատարեց պարսկակների տարածքների վրա։ Նույն թվականին, նոր գլխավոր հրամանատար, գեներալ Տորմասովի նշանակմամբ, նա մասնակցեց Ղարաբաղում հարկերի հավասարեցման հանձնաժողովի աշխատանքներին, որից հետո գեներալ Թորմասովը Բոմբակի նահանգից տեղափոխեց Թուրքիա Ախալցխայի մոտակայքում։ 1810 թվականի նոյեմբերի 2 -ից 26 -ը Ախալցիխի  արշավախմբի ընթացքում հերոսություն ցուցաբերելու համար նա պարգևատրվել է Սբ. Վլադիմիր 2 -րդ աստիճանի շքանշանով։

1811 թվականի աշնանը Պորտնյագինը նշանակվեց Կախեթի  շրջանի ղեկավար։ 1812 թվականի հունվարին Կախեթիում սկսվեց ապստամբություն։ Ապստամբ Կախեացիները թագավոր հռչակեցին Գեորգիին ՝ կաղ, ոչ հեռավոր մարդու։ Գեորգին սկսեց վիրավորական հայտարարություններ հրապարակել, գյուղերը մեկը մյուսի հետևից միացան ապստամբներին։ Ապստամբությունն այնքան անսպասելի էր և այնքան արագ տարածվեց, որ Պորտնյագինը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Սագորեխոյի Նարվա Դրագուն գնդի շտաբում, կարող էր հավաքել ընդամենը 150 մարդ ամբողջ գնդից և նրանց հետ շրջապատված էր ապստամբներով։

Առավոտյան ժամանած Խերսոնի գրենադիրային գնդի երկու գումարտակը Պորտնյագինին հնարավորություն տվեցին նահանջել և մեկնել Թբիլիսի՝ կազմակերպելու այս քաղաքի պաշտպանությունըմինչև գերագույն հրամանատարի ժամանումը։  Չնայած ապստամբությունը ճնշելու համար Պորտնյագինի ձեռնարկած ողջամիտ և եռանդուն միջոցառումներին, գլխավոր հրամանատար, մարկիզ Պաուլուչին, Թիֆլիս ժամանելուն պես, փետրվարի 21-ի հրամանով, Պորտնյագինին նկատողություն արեցч Կախեթից հեռանալու և Թիֆլիս նահանջելու համար։ Այս անարդարությունից վիրավորված ՝ Պորտնյագինը զեկույց ներկայացրեց իր հիվանդության մասին և ապագա ապստամբությունը ճնշելուն այլևս չմասնակցեց։

Մինչդեռ, արդեն այդ ժամանակ, մարկիզ Պաուլուչիի փոխարեն, Վրաստանի և ամբողջ կովկասյան գծի ղեկավար նշանակվեց գեներալ Ռտիշչևը, որին կայսր Ալեքսանդր I- ը գրել էր 1812 թվականի փետրվարի 16 –ին "Պատվիրում եմ ձեզ անմիջապես մեկնել Թիֆլիս, իսկ կովկասյան գծի ղեկավարությունը հանձնարարել գեներալ-մայոր Փորտնյագինին": Նույն գրությամբ Պորտնյագինը նշանակվեց 19 -րդ հետևակային դիվիզիայի պետ և Կովկասյան գծի զորքերի հրամանատար։

Այս պաշտոնում Պորտնյագինի նախորդը՝ գեներալ Բուլգակովը, զոհ էր դարձել քաղաքացիական իշխանությունների ինտրիգներին։ Պորտնյագինը չ խուսափեց նույն ճակատագրից։ Նոգայի դատական կարգադրիչ, գեներալ-մայոր Մենգլի-Գիրեյը, դժգոհ Պորտնյագինից, որին նա կասկածում էր արքայազն Լովի փախուստի մեջ, որը ձերբակալվել էր Մենգլի-Գիրեյի եղբոր՝ Բախտի-Գիրեյի սպանության համար ձերբակալված լինելու համար, սկսեց անհանգստացնել նոգայցիներին։ Պորտնյագինը հեռացրեց Մենգլի-Գիրիին իր պաշտոնից, ինչը նրա կողմից մեծ սխալ էր, քանի որ դա առաջացրեց տեղի բնակչության դժգոհությունը։

Շարքում հայտնված խռովությունները, նոգայցիների դժգոհությունները և 27000 նոգայցիների տեղաշարժը Կուբանից Թուրքիա, ինչպես նաև Պորտնյագինի կողմից աշխատանքից հեռացված Նոգայի դատական կարգադրիչ Սուլթան Մենգլի-Գիրեյի բողոքը, դրդեց Ռտիշչևին նշանակել գեներալ -մայոր Դելպոցոյին՝ Պորտնյագինի նկատմամբ հետաքննություն կատարելու համար։ Դելպոցոյի ներկայացրած զեկույցի հիման վրա Ռտիշչևը 1813 թվականի դեկտեմբերի 14 -ի գրել է իշխան Գորչակովին, որ «քանի դեռ գեներալ -մայոր Պորտնյագինը մնում է Կովկասյան գծի զորքերի հրամանատարը և չի փոխում իր վարքագիծը, մինչ այդ հանգստություն չի կարող հաստատվել։ Ես ամենայն լրջությամբ խնդրում եմ ձեզհեռացնել նրան իմ թիմից, որպեսզի ես պատասխանատվություն չկրեմ անկարգությունների համար։

Գեներալ Ռտիշչովի նամակի արդյունքում Ալեքսանդր I- ը հրամայեց Պորտնյագինին պատասխանատվության ենթարկել անօրինական գործողությունների համար, իսկ գեներալ-մայոր Դելպոցոն նշանակվեց կովկասյան գծի հրամանատար։

Դատարանի կողմից ազատված Պորտնյագինը հեռացավ Թիֆլիս և այնտեղ ապրեց մի քանի տարի կարիքավոր և առանց գործի, բայց 1816 թվականին Երմոլովի Վրաստան ժամանելուն պես նա նորից զորակոչվեց ծառայության և 1822 թվականի հոկտեմբերի 10 -ին նշանակվեց 8 -րդ շրջանի ներքին պահակախմբի գեներալ։ Գործող բանակից հեռու, որտեղ նա անցկացրեց իր կյանքի լավագույն տարիները և որոնց շարքերում նա կատարեց մի շարք սխրանքներ, Պորտնյագինը մահացավ 1827 թվականի ապրիլի 20 -ին և թաղվեց Ուֆայի մոտակայքում` Աստվածածնի Վերափոխման վանքի գերեզմանատանը։

1911 թվականի գարնանը 48-րդ հետևակային դիվիզիայի սպաները կարգի բերեցին հերոսի գերեզմանը և վերականգնեցին տապանաքարը։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Военная энциклопедия . — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
 
 
 
 

Ռուս գեներալներ