Եվգենի Վարգա

եվգենի Վարգա (, հունգարերեն՝ Jenő Varga, ), խորհրդային տնտեսագետ, կապիտալիզմի քաղաքատնտեսության և համաշխարհային տնտեսության վերաբերյալ ուշագրավ աշխատությունների հեղինակ։ ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի 
(1939), Ուկրաինական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ (22.02.1939). Լենինյան, ստալինյան, ԽՍՀՄ պետական մրցանակների դափնեկիր, Լենինի շքանշանի եռակի ասպետ։

Կենսագրություն 

Ծնվել է Բուդապեշտում, հրեական բազմազավակ, աղքատ ընտանիքում։ Ծխամատյանում նրա անուն-ազգանունը գրանցվել է որպես Ենյո Վայս (հունգարերեն ուղղագրությամբ՝ Weisz): Հայրը գյուղական ուսուցիչ էր։ Տղան փիլիսոփայություն և տնտեսական աշխարհագրություն է ուսումնասիրել Բուդապեշտի Eötvös Loránd համալսարանում։ 1909 թվականին այդ նույն համալսարանում հաջողությամբ պաշտպանել է իր պատրաստած ատենախոսությունը և ստացել փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան։ 1906 թվականից սոցիալիստական և ակադեմիական ամսագրերում հանդես է եկել հոդվածներով, որոնք հիմնականում նվիրված էին տնտեսագիտական հիմնախնդիրների։ Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմն արդեն որոշակի համբավ էր ձեռք բերել՝ գլխավորապես ավստրո-հունգարական կայսրությունում սղաճի պատճառների մասին Օտտո Բաուերի հետ բանավիճելու շնորհիվ։ Այդ ժամանակաշրջանում Ենյո Վայսը մարքսիստ ցենտրիստ էր՝  Կարլ Կաուցկու և Ռուդոլֆ Հիլֆերդինգի հետևորդն ու գաղափարակիցը։ 

1919 թվականի Հունգարական Խորհրդային Հանրապետությունում, որը կարճ կյանք է ունեցել, նա պաշտոնավարել է որպես ֆինանսների նախարար։ Հունգարիայում խորհրդային իշխանության տապալումից հետո փախել է Վիեննա, այդտեղից էլ՝ 1920 թվականին գրող Արթուր Հոլիչերի հետ՝ Խորհրդային Միություն։ Այստեղ սկսել է աշխատել Կոմինտերնում, մասնագիտացել ագրարային և միջազգային տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրության բնագավառներում։ 1922-1927 թվականներին աշխատել է Խորհրդային Միության դեսպանատանը Բեռլինում։ 1930-ական թվականներին եղել է Իոսիֆ Ստալինի խորհրդականը տնտեսական հարցերով և խուսափել է ստալինյան հալածանքներից։ 

1927-ից մինչև 1947 թվականը ներառյալ՝ ղեկավարել է համաշխարհային տնտեսության և քաղաքականության մոսկովյան գիտահետազոտական ինստիտուտը, 1939 թվականին ընտրվել ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խորհրդային կառավարությանը խորհուրդներ է տվել հետպատերազմյան ռեպարացիաների (փոխհատուցումների) առնչությամբ, որպես փորձագետ՝ 1945 թվականին մասնակցել է Պոտսդամի կոնֆերանսին։ Ընդունվել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության շարքերը, միաժամանակ մասնակցել Հունգարիայի կոմկուսի աշխատանքներին, տնտեսությանն առնչվող խորհուրդներ տվել Մատյաշ Ռակոշիին։

1946 թվականին հրատարակել է «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքում կապիտալիզմի տնտեսության կրած փոփոխությունները» («Изменения в экономике капитализма в итоге второй мировой войны.») աշխատությունը, որտեղ եզրահանգել է, որ կապիտալիստական համակարգը դրսևորել է ավելի մեծ կայունություն, քան նախապես կարծել են։ Դրա հետևանքով հալածանքներ են սկսվել նրա նկատմամբ. «Խորհրդային մեծ հանրագիտարան»-ում Վարգային ներկայացրել են որպես բուրժուական գաղափարախոսի, նրա ղեկավարած գիտահետազոտական ինստիտուտը փակել են... Նա հարկադրված է եղել 1949 թվականին հանդես գալու ինքնաքննադատությամբ։

Ստալինի մահից հետո Վարգան վերստին հայտնվել է գիտական ասպարեզում, բայց հեղինակությունն այլևս բեկված էր։ Այդուհանդերձ, 1954 և 1959 թվականներին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, 1954 թ. ստացել ԽՍՀՄ պետական, 1963 թ.՝ Լենինյան մրցանակ։ Հետմահու հրատարակվել է նրա երկերի եռահատոր ժողովածուն (ԽՍՀՄ-ում, Հունգարիայում, Արևելյան Գերմանիայում)։

Պարգևներ, պատվավոր կոչումներ 
 Լենինի շքանշաններ (21.11.1944; 1953; 05.11.1959)
 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (10.06.1945)
 «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի համար» մեդալ (Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1945)
 Լենինի անվան մրցանակի դափնեկիր  (1935) — «Новые явления в мировом экономическом кризисе» (М., 1934) գրքի համար
 Լենինյան մրցանակ (1963)
 Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1955)

Աշխատություններ 

 Проблемы экономической политики при пролетарской диктатуре. — М., 1922.
 Кризис мирового капиталистического хозяйства. — М., 1923.
 Закат империализма. — М., 1923.
 Мировая экономика и мировой кризис. - М., 1925.
 Экономика капитализма в период заката после стабилизации. — М., Л. 1928.
 Мировой экономический кризис. - М.: Госиздат РСФСР "Московский рабочий", 1930. - 173с.
 Исторические корни особенностей германского империализма. — М., 1946.
 Изменения в экономике капитализма в итоге второй мировой войны. — М., 1946.
 Основные вопросы экономики и политики империализма (после второй мировой войны). — 2 изд., М., 1957.
 Капитализм XX века. — М., 1961.
 Очерки по проблемам политэкономии капитализма. — М., 1964.
 Избранные произведения: Начало общего кризиса капитализма Экономические кризисы Капитализм после второй мировой войны (в 3-х томах). — М., 1974.

Հիշատակ 
 Մոսկվայի փողոցներից մեկը կոչվել է Եվգենի Վարգայի պատվին (Улица Академика Варги): Բացի այդ, Լենինի պողոտայի թիվ 11 տան պատին փակցվել է նրան նվիրված հուշատախտակ (անվանի գիտնականը կյանքի վերջին տասը տարիներին ապրել ու աշխատել է այդ տանը)։
 Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիան սահմանել է Եվգենի Վարգայի անվան մրցանակ, որը շնորհվում է համաշխարհային տնտեսության ուսումնասիրության բնագավառում լավագույն գիտական աշխատանքների հեղինակներին։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Gerhard Duda, Jeno Varga und die Geschichte des Instituts für Weltwirtschaft und Weltpolitik in Moskau 1921-1970. Berlin, 1994.
 Charlene Gannage, "E. S. Varga and the Theory of State Monopoly Capitalism," Review of Radical Political Economics, vol. 12, no. 3 (Fall 1980), pp. 36–49.
 Peter Knirsch, Eugen Varga. Berlin, 1961.
 Laszlo Tikos, E. Vargas Tätigkeit als Wirtschaftsanalytiker und Publizist in der ungarischen Sozialdemokratie, in der Konimtern, in der Akademie der Wissenschaften der UdSSR. Tübingen, 1965.
 André Mommen, Eens komt de grote crisis van het kapitalisme. Leven en werk van Jeno Varga. Brussels, 2002.
 André Mommen, Stalin's Economist. The Economic Contributions of Jenö Varga. London: Routledge, 2011.
 
 Творческое наследие академика Е. С. Варги. — М., 1981.
 Черкасов П. П. ИМЭМО. Портрет на фоне эпохи. — М.: Весь мир, 2004. ISBN 5-7777-0279-1
 Певзнер Я. А. Жизнь и труды Е. С. Варги в свете современности. // Мировая экономика и международные отношения, 1989, № 10.

Արտաքին հղումներ 
Eugen Varga on Marxist Internet Archive
Twentieth Century Capitalism by Varga, 1962.
Politico-Economic Problems of Capitalism by Varga, 1968.
 Биография
 Поспелов и Варга
 
 Варга Евгений Самуилович на сайте Архивов РАН
 Евгений Варга на сайте Marxist Internet Archive (англ.)

Հունգարացի տնտեսագետներ
Խորհրդային տնտեսագետներ