Սահմանափակված կառավարություն

Քաղաքական փիլիսոփայության մեջ սահմանափակ կառավարությունը իշխանության մեջ սահմանափակված կառավարության հայեցակարգն է։ Սա առանցքային հասկացություն է լիբերալիզմի պատմության մեջ։

Կապը սահմանադրությունների հետ 
Սահմանափակ իշխանությունը սերտորեն կապված է սահմանադրությունների հետ։ 1789 թվականի Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը և 1793 թվականի Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը ընդունվել են՝ փորձելով հաստատել սահմանափակ իշխանությունը, թեև տարբեր ճանապարհներով։ Իշխանությունների «հորիզոնական» տարանջատումը բաշխեց իշխանությունը իշխանության ճյուղերի միջև (օրենսդիր, գործադիր և դատական, որոնցից յուրաքանչյուրն ապահովում է մյուսի լիազորությունների վերահսկողությունը)։ ԱՄՆ-ի Սահմանադրության համաձայն, Միացյալ Նահանգները պետք է կառավարեր իշխանությունը՝ անկախ այն բանից, թե ինչ է տեղի ունենում։ Իշխանությունների «ուղղահայաց» բաժանումը (ֆեդերալիզմ) իշխանությունը բաժանեց դաշնային և նահանգային կառավարությունների միջև։ Ջեյմս Մեդիսոնը՝ «Ֆեդերալիստական փաստաթղթերի» հեղինակներից մեկը, նշել է, որ ամերիկյան Սահմանադրության մշակողները ձգտում էին ստեղծել կառավարություն, որը կարող է և վերահսկելի լինել, և վերահսկողություն իրականացնել, Մեդիսոնը գրել է Federalist no-ում։ «Մի գերատեսչությունում մի քանի լիազորությունների աստիճանական կենտրոնացումից ավելի մեծ պաշտպանություն է յուրաքանչյուր գերատեսչություն ղեկավարողներին անհրաժեշտ սահմանադրական միջոցներ և անձնական դրդապատճառներ տրամադրելը ՝ ուրիշների ոտնձգություններին հակազդելու համար»։

Մյուս կողմից, 1793 թվականի Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը հռչակեց օրենսդրության գերակայությունը և հիմնված էր այն գաղափարի վրա, որի վրա ազդել էր Ռուսոն, որ սահմանափակ կառավարումը լավագույնս ձեռք է բերվում «ռացիոնալ Ժողովրդավարական ինքնակառավարման միջոցով, որը ձգտում է արտահայտել ընդհանուր կամքը, որպես բացարձակ միապետության կամայականությունների օպտիմալ հակաթույն։»

Պատմություն
Magna Carta-ն և ԱՄՆ սահմանադրությունը նույնպես կարևոր հանգրվաններ են պետական իշխանությունը սահմանափակելու գործում։ Սահմանափակ կառավարություն տերմինի ամենավաղ օգտագործումը սկիզբ է առել 16-րդ դարի վերջին Ջեյմս VI և I թագավորներից։ Գիտնական Սթիվեն Սկուլտետին պնդում է, որ չնայած Արիստոտելը երբեք չի մշակել սահմանադրականության սկզբունքներն ու մարտավարությունը, Արիստոտելի քաղաքական փիլիսոփայությունը ինչ-որ իմաստով կանխատեսել է սահմանափակ կառավարության գաղափարը, առաջին հերթին՝ որպես քաղաքացիական անվստահությունը սահմանափակելու և կայունությունն ամրապնդելու գործիք։

Լիբերալ փիլիսոփա Ջոն Լոքը ազատական կառավարման կարևոր տեսաբան էր։ Իր «կառավարման մասին երկու տրակտատներում» Լոկը պատճառաբանեց, որ բնական վիճակում ապրող մարդիկ կամավոր կմիանան սոցիալական պայմանագրին ՝ կազմելով «համագործակցություն» կամ կառավարություն։ Լոկը շարունակեց պատճառաբանել, որ կառավարության լիազորությունները պետք է սահմանափակվեն միայն այն բանի համար, ինչ ժողովուրդը թույլ է տալիս իրեն անել։ Նա մեջբերում է պետական իշխանության չորս կոնկրետ սահմանափակումներ։ Լոկի առաջին սահմանափակումը նշում էր, որ կառավարությունները կարող են կառավարվել միայն հրապարակված սահմանված օրենքների համաձայն, և որ բոլոր մարդիկ հավասար են օրենքի առջև ՝ անկախ իրենց նյութական կամ սոցիալական կարգավիճակից, իսկ Լոկի երկրորդ սահմանափակումը նշում էր, որ օրենքները կարող են մշակվել միայն հանուն ընդհանուր բարիքի (2-րդ Tr., § 136). Նրա երրորդ սահմանափակումը կրկնեց «ոչ մի հարկ առանց ներկայացուցչության» սկզբունքը ՝ պնդելով, որ «կառավարությունները» չպետք է բարձրացնեն ժողովրդի սեփականության հարկերը՝ առանց իրենց կամ իրենց պատգամավորների կողմից տրված ժողովրդի համաձայնության" (2-րդ տր., § 142). Վերջապես, Լոկը իր չորրորդ սահմանափակման մեջ պնդեց, որ օրենսդիր իշխանությունը չի կարող որևէ այլ իշխանության օրինաստեղծ լիազորությունները փոխանցել առանց ժողովրդի համաձայնության (2-րդ տր., § 141):

Երբ սահմանափակ կառավարությունը գործնականում կիրառվում է, դա հաճախ ներառում է անձնական ազատության պաշտպանություն կառավարության միջամտությունից։

Արդարադատության համաշխարհային նախագծի իրավունքի գերակայության ինդեքսի համաձայն, որը չափում է օրենքի գերակայության սկզբունքի պահպանումը աշխարհի 140 երկրներում և իրավասություններում, 2021-ից 2022 թվականներին պետությունների 58%-ը թուլացրել է պետական լիազորությունների նկատմամբ վերահսկողության միջոցառումները։

Խնդիրներ 
Էմի Գուտմանը նշում է, որ բացասական լիբերալիզմը, դրական լիբերալիզմը և Ժողովրդավարական լիբերալիզմը կառավարության համար համապատասխան սահմանների տարբեր հասկացություններ են առաջ քաշում։ Գուտմանը առաջին երկու կատեգորիաները կապում է համապատասխանաբար Եսայիա Բեռլինի բացասական ազատության և դրական ազատության հասկացությունների հետ։ Գուտմանը պաշտպանում է երրորդ կատեգորիան ՝ Ժողովրդավարական լիբերալիզմը ՝ գրելով, որ, ըստ այս տեսակետի, «լիբերալ կառավարությունը պետք է սահմանափակվի ոչ ավելի, ոչ պակաս, քան անհրաժեշտ է, առաջին հերթին՝ բոլոր մարդկանց համար հիմնարար ազատություններ և հնարավորություններ ապահովելու համար, և երկրորդ՝ հարգելու արդար ժողովրդավարական ընթացակարգերի արդյունքները, քանի դեռ դրանք համապատասխանում են բոլորի համար հիմնարար ազատությունների և հնարավորությունների ապահովման սահմանադրական սահմանափակումները»։

Տե՛ս նաև 
 Սահմանադրականություն
 Ֆիզիկական և իրավական իրավունքներ
 Սոցիալական պայմանագիր

Ծանոթագրություններ

Ապագա ընթերցման համար
 

Ազատականություն
Քաղաքական փիլիսոփայություն
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ