Իմրե Լակատոս

Իմրե Լակատոս իրական անուն ազգանունը ( Ավրում Լիպշից, 9 նոյեմբեր 1922 թվական— 2 փետրվար 1974թվական, Լոնդոն) հունգարական ծագմամբ անգլիացի փիլիսոփա, հետպոզիտիվիզմի և քննադատական ռացիոնալիզմներկայացուցիչներից մեկը։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Դեբրեցենում հրեական ընտանիքում։ Սկզբում ընդունվել է իրավագիտության ֆակուլտետ, այնուհետև փոխել է հետաքրքրությունների ոլորտը և Դեբրեցենի համալսարանում սովորել ֆիզիկա, մաթեմատիկա և փիլիսոփայություն։ Եղել է Դյորդ Լուկաչի աշակերտը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա հակաֆաշիստական դիմադրության անդամ էր, դարձավ կոմունիստ և իր ընկերուհու ՝ Էվա Ռևեսի հետ ստեղծեց ընդհատակյա մարքսիստական խումբ։ Միևնույն ժամանակ, հրեաների հետապնդումների պատճառով (նրա մայրն ու տատիկը մահացել են Օսվենցիմում), նա ստիպված է եղել փոխել իր ազգանունը Մոլնար (հունգարերեն ՝ ջրաղացպան), Այնուհետև Լակատոշ (նույն ազգանունը կրում էր վարչապետ Գեզա Լակատոշը, ով դեմ էր հունգարացի հրեաների ոչնչացմանը)։ Կա մեկ այլ տեսակետ, ըստ որի նա ընդունեց «պրոլետարական» ազգանունը Լակատոշ (փականագործ) ՝ աշխատանքի անցնելով Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետության կառավարությունում։ Պատերազմից հետո սովորել է Մոսկվայի համալսարանի ասպիրանտուրայում ՝ Ս. Ա. Յանովսկայայի ղեկավարությամբ։ Կարճ ժամանակ եղել է կոմունիստական Հունգարիայի կրթության նախարարության մշակույթի վարչության ֆունկցիոներ։ Այդ ժամանակ նա մեծապես ազդվել է իր հայրենակիցների՝ Դյորդ Լուկաչի, Դյորդ Պոյայի և Շանդոր Կարաչոնի գաղափարների վրա։

Անձի պաշտամունքի ժամանակ Մատյաշ Ռակոշին 1950-1953 թվականներին ապօրինաբար բռնադատվել է որպես «ռևիզիոնիստ » և գտնվել անազատության մեջ։ 1956 թվականի նոյեմբերի 25-ին Խորհրդային ներխուժումից հետո հունգարական հեղափոխության ժամանակ Ավստրիայով փախել է Արևմուտք։ 1958 թվականից մշտապես ապրել է Մեծ Բրիտանիայում։ 1961 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն Քեմբրիջի համալսարանում։ 1969 թվականից Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցի պրոֆեսոր է։

Մահացել է 1974 թվականին 51 տարեկան հասակում ուղեղի արյունազեղումից։

Հետազոտական ծրագրերի մեթոդաբանություն 
Լակատոսը գիտահետազոտական ծրագրերի տեսության և մեթոդաբանության հեղինակն է, որի շրջանակներում, հետևելով Կառլ Պոպպերին, մշակել է կեղծարարության սկզբունքը մինչև այն աստիճանը, որը նա անվանել է նուրբ կեղծարարություն։ Լակատոսի տեսությունը ուղղված է գիտության զարգացման շարժիչ գործոնների ուսումնասիրությանը։ Այն շարունակում է և միևնույն ժամանակ վիճարկում Պոպերի մեթոդաբանական հայեցակարգը, բանավիճում Թոմաս Կունաի տեսության հետ։

Լակատոսը գիտությունը նկարագրեց որպես հետազոտական ծրագրերի մրցակցություն, որը բաղկացած է համակարգում ապրիորի ընդունված հիմնարար ենթադրությունների «կոշտ միջուկից», որոնք չեն կարող հերքվել ծրագրի ներսում, և օժանդակ վարկածների անվտանգության գոտի, որոնք փոփոխվում և հարմարվում են ծրագրի հակափաստարկներին։

Ծրագրի գիտական գործունեության հիմնական չափանիշը Լակատոսն անվանում է իրական գիտելիքների աճ իր կանխատեսող ուժի պատճառով։ Մինչ ծրագիրը տալիս է գիտելիքների աճ, գիտնականի աշխատանքը դրա շրջանակներում ռացիոնալ է։ Երբ ծրագիրը կորցնում է իր կանխատեսող ուժը և սկսում է աշխատել միայն օժանդակ վարկածների գոտու համար, Լակատոսը նախատեսում է հրաժարվել դրա հետագա զարգացումից։ Այնուամենայնիվ, նշվում է, որ որոշ դեպքերում հետազոտական ծրագիրը ապրում է իր ներքին ճգնաժամը և կրկին տալիս է գիտական արդյունքներ; Այսպիսով, գիտնականի հավատարմությունը ընտրված ծրագրին, նույնիսկ ճգնաժամի ժամանակ, Լակատոսի կողմից ճանաչվում է որպես ռացիոնալ։

Ռացիոնալ վերակառուցման մեթոդ 
Գիտության պատմության ռացիոնալ վերակառուցման մեթոդը Լակատոսի կողմից կիրառվել է ապացույցի և հերքման գրքում։ Դեկարտ—Էյլեր—Կոշիի թեորեմի ապացույցների պատմության վրա կամայական պոլիեդրոնի գագաթների, եզրերի և դեմքերի քանակի միջև հարաբերությունների վերաբերյալ։ Ընդ որում, տողատակում Լակատոսը ավելի լայն պատկեր է տալիս մաթեմատիկայի պատմության, հատկապես՝ մաթեմատիկական անալիզի պատմության և մաթեմատիկայի հիմնավորման ծրագրերի մասին 19-րդ և 20-րդ դարի սկզբին։ Լակատոսը մաթեմատիկայի պատմությունը քննարկում է որպես շղթա, որում սովորական ապացույցի ստուգումը հաճախ ներկայացնում է շատ նուրբ ձեռնարկություն, և սխալի վրա հարձակվելը պահանջում է նույնքան ինտուիցիա և երջանկություն, որքան ապացույցին բախվելը ոչ ֆորմալ ապացույցներում սխալների հայտնաբերումը երբեմն կարող է տևել տասնամյակներ, եթե ոչ դարեր։ Ոչ ֆորմալ քվազի-էմպիրիկ մաթեմատիկան չի զարգանում որպես անկասկած ապացուցված թեորեմների թվի միապաղաղ աճ, այլ միայն ենթադրությունների շարունակական բարելավման միջոցով՝ արտացոլման և քննադատության միջոցով, ապացույցների և հերքումների տրամաբանության օգնությամբ։

Գիրքն ինքնին գրված է ոչ թե պատմական հետազոտության տեսքով, այլ դպրոցական երկխոսության տեսքով։ Օգտագործելով երկխոսության մեթոդը՝ Լակատոսը արհեստականորեն կառուցում է խնդրահարույց իրավիճակ, որում տեղի է ունենում Էյլերի պոլիէդրոն հասկացության ձևավորումը։ Լակատոսում ռացիոնալ վերակառուցումը չի վերարտադրում իրական պատմության բոլոր մանրամասները, բայց ստեղծվում է հատուկ գիտական գիտելիքների զարգացումը ռացիոնալ բացատրելու համար։

Ստեղծագործություններ 
 . Пер. И. Н. Веселовского.— М.: Наука, 1967.
 .— М.: Медиум, 1995.
  // Прил. к кн.: Кун Т. Структура научных революций.— М.: АСТ, 2001.
 Избранные произведения по философии и методологии науки.— М.: Академический проект, 2008.
 . (Выступление в радиопрограмме Открытого университета 30 июня 1973 г.)
 Бесконечный регресс и обоснования математики. — В кн.: Современная философия науки: знание, рациональность, ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия. — М.: Логос, 1996. — 2-е изд. — 400 с. — Тираж 6000 экз. — ISBN 5-88439-061-0. — с. 106—135.

Տես նաև 
 Գիտության փիլիսոփայություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Bandy A. Chocolate and chess. Unlocking Lakatos. Budapest: Akadémiai Kiadó, 2010.
 Kadvany J. Imre Lakatos and the guises of reason. Durham and London: Duke University Press, 2001.
 Koetsier T. Lakatos' philosophy of mathematics: a historical approach. Amsterdam e.o.: North Holland, 1991.
 Larvor B. Lakatos: an introduction. London: Routledge, 1998.
 Long J. Lakatos in Hungary. Philosophy of the social sciences, 28, 1998, pp. 244–311.

Արտաքին հղումներ 
 
 
 
 
 

Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ