Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա

Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա (), գիտական ​​կազմակերպություն, որը հիմնադրվել է 1666 թվականին Լյուդովիկոս XIV-ի կողմից Ժան-Բատիստ Կոլբերի առաջարկությամբ՝ ֆրանսիացի գիտնականներին ոգեշնչելու և պաշտպանելու նպատակով։ Աշխարհի առաջին գիտությունների ակադեմիաներից մեկը։ Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի ընդհանուր ոչ պաշտոնական անվանումն է Փարիզի գիտությունների ակադեմիա։ Ընդգրկված է Ֆրանսիայի ինստիտուտում (հինգ ազգային ակադեմիաներից մեկն է)։ 17-18-րդ դարերում Ակադեմիան Եվրոպայում գիտական ​​հետազոտությունների առաջնագծում էր։ Ներկայումս այն ղեկավարում է Պատրիկ Ֆլանդրինը (Ակադեմիայի նախագահ)։

Պատմություն 

Գիտությունների ակադեմիան սկիզբ է առել Կոլբերի՝ ընդհանուր ակադեմիա ստեղծելու ծրագրից։ Նա ընտրեց գիտնականների մի փոքր խումբ, որոնք հավաքվեցին 1666 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Թագավորների գրադարանում, ներկայիս Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի մոտ, և դրանից հետո այնտեղ շաբաթական երկու անգամ աշխատանքային հանդիպումներ անցկացրեցին խմբին հատկացված երկու սենյակներում։ Ակադեմիայի գոյության առաջին 30 տարիները համեմատաբար ոչ ֆորմալ էին, քանի որ հաստատության համար դեռևս կանոնադրություն չէր սահմանվել։

Ի տարբերություն իր բրիտանական գործընկերոջ՝ Ակադեմիան հիմնադրվել է որպես կառավարման մարմին։ Փարիզում անդամների թափուր տեղերը շատ չէին, ուստի թափուր տեղերը զբաղեցնելու համար անցկացվեցին ծանր պայքարով ընտրություններ։ Ընտրական գործընթացն առնվազն 6 փուլից բաղկացած գործընթաց էր՝ կանոններով և կանոնակարգերով, որոնք թույլ էին տալիս ընտրված թեկնածուներին ներկայացնել այլ անդամների, իսկ ներկայիս անդամներին՝ անհրաժեշտության դեպքում քննարկել գործընթացի որոշ փուլերը հետաձգելու հարցը։ Ակադեմիայի սկզբնական շրջանում ընտրությունները կարևոր գործունեություն էին, և որպես այդպիսին կազմում էին ակադեմիայի գործընթացի մեծ մասը, քանի որ ընտրությունների հետ կապված բազմաթիվ հանդիպումներ էին անցկացվում ակադեմիայում մեկ թափուր պաշտոն զբաղեցնելու համար։ Չի կարելի ասել, որ թեկնածուների և ընտրական գործընթացի քննարկումն ամբողջությամբ կրճատվել էր միայն հանդիպումներով։ Անդամները, որոնք պատկանում են թափուր պաշտոնի համապատասխան ոլորտին, կշարունակեն քննարկումը թափուր պաշտոնի համար հնարավոր թեկնածուների վերաբերյալ։ Ակադեմիայում ընտրվելը պարտադիր չէր երաշխավորում, որ դուք կդառնաք իսկական անդամ, որոշ դեպքերում հնարավոր էր ակադեմիա ընդունվել որպես աշխատակից կամ թղթակից նախքան ակադեմիայի իսկական անդամ նշանակվելը։

Ընտրական գործընթացն ի սկզբանե նախատեսված էր միայն որոշակի բաժնի անդամների փոխարինման համար։ Օրինակ, եթե որևէ մեկը, ում ուսումնասիրությունը մաթեմատիկան էր, կա՛մ հեռացվում էր, կա՛մ հրաժարվում էր իր պաշտոնից, ապա հաջորդ ընտրական գործընթացում առաջադրվում էին միայն նրանք, ովքեր նույնպես զբաղվում էին մաթեմատիկայով, որպեսզի զբաղեցնեն այդ առարկայի թափուր տեղը։ Դա հանգեցրեց որոշ ժամանակաշրջանների, երբ նրանք չէին կարողանում մասնագետներ գտնել կոնկրետ ուսումնական ոլորտների համար և ստիպված էին թափուր պաշտոններ ունենալ այդ ոլորտներում՝ չկարողանալով դրանք համալրել այլ առարկաների մարդկանցով։

Անհրաժեշտ բարեփոխումը եղավ 20-րդ դարի վերջում, երբ 1987-ին ակադեմիան որոշեց հրաժարվել այդ պրակտիկայից՝ նպաստելով թափուր աշխատատեղերի լրացմանը նոր մասնագիտություններով զբաղվող մարդկանցով։ Այս բարեփոխումն ուղղված էր ոչ միայն ակադեմիայի ենթակա առարկաների հետագա դիվերսիֆիկացմանը, այլև հենց ակադեմիայի ներքին ծերացման դեմ պայքարին։ Ակնկալվում էր, որ Ակադեմիան կմնա ապաքաղաքական և կխուսափի կրոնական և սոցիալական հարցերի քննարկումից։

1699 թվականի հունվարի 20-ին Լյուդովիկոս XIV-ը ընկերությանը տվեց իր առաջին կանոնները։ Ակադեմիան անվանվեց Թագավորական Գիտությունների ակադեմիա և տեղակայվեց Փարիզի Լուվր թագավորական պալատում։ Այս բարեփոխումից հետո Ակադեմիան սկսեց ամեն տարի հրատարակել մի հատոր՝ իր անդամների կատարած աշխատանքի մասին տեղեկություններով և մահացած անդամների մահախոսականներով։ Այս բարեփոխումը նաև կոդավորեց այն մեթոդը, որով Ակադեմիայի անդամները կարող էին կենսաթոշակ ստանալ իրենց աշխատանքի համար։

Ակադեմիան ի սկզբանե կազմակերպվել էր թագավորական բարեփոխման կողմից հիերարխիկ կերպով հետևյալ խմբերի մեջ՝ թոշակառուներ, աշակերտներ, պատվավորներ և ասոցիացիաներ։

Բարեփոխումը նաև ավելացրել է նախկինում չճանաչված նոր խմբեր, ինչպիսին է Վետերանները։ Այս դերերից մի քանիսն ընդլայնվել են, իսկ որոշ դերեր նույնիսկ հեռացվել կամ միավորվել են ակադեմիայի պատմության ընթացքում։ 1699 թվականին այս բարեփոխմամբ ստեղծված «Պատվավորներ» խումբը, որի անդամները ուղղակիորեն նշանակվում էին թագավորի կողմից, ճանաչվում էր մինչև դրա վերացումը՝ 1793 թվականը։

Ակադեմիայի անդամակցությունը գերազանցել է պաշտոնապես ճանաչված 100 իսկական անդամների թիվը միայն 1976 թվականին՝ 1666 թվականին ակադեմիայի հիմնադրումից 310 տարի անց։ Անդամակցության ավելացումը տեղի ունեցավ 1976 թվականին տեղի ունեցած լայնածավալ վերակազմակերպմամբ։ Այս վերակազմակերպման շրջանակներում կարող էին ընտրվել 130 ռեզիդենտ անդամներ, 160 թղթակիցներ և 80 օտարերկրյա գործընկերներ։

Թափուր աշխատատեղը բացվում է միայն անդամի մահվան դեպքում, քանի որ նրանք ծառայում են ցմահ։ Ընտրությունների ժամանակ թափուր աշխատատեղերի կեսը վերապահված է 55 տարեկանից ցածր անձանց։ Սա ստեղծվել է որպես փորձ խրախուսելու երիտասարդ անդամներին միանալ ակադեմիային։

Վերակազմակերպմամբ ակադեմիան բաժանվեց նաև 2 ստորաբաժանման. Առաջին բաժինը՝ 1-ին բաժանմունք, ներառում է մաթեմատիկայի և ֆիզիկական գիտությունների կիրառությունները, և մյուսը՝ 2-րդ բաժանմունքը, ներառում է քիմիական, բնական, կենսաբանական և բժշկական գիտությունների կիրառությունները։

1793 թվականի օգոստոսի 8-ին Ազգային կոնվենտը վերացրեց բոլոր ակադեմիաները։ 1795 թվականի օգոստոսի 22-ին ստեղծվեց Գիտությունների և արվեստների ազգային ինստիտուտը, որը միավորում էր գիտությունների, գրականության և արվեստի հին ակադեմիաները, այդ թվում՝ Ֆրանսիական ակադեմիա և գիտությունների ակադեմիան։

Նաև 1795-ին Ակադեմիան որոշեց այս 10 անվանումները (առաջին 4-ը 1-ին բաժանմունքում, մնացածը՝ 2-րդ բաժանմունքում) որպես գիտական ուսումնասիրության իրենց նոր ընդունված ճյուղեր.
 Մաթեմատիկա
 Մեխանիկա
 Աստղագիտություն
 Ֆիզիկա
 Քիմիա
 Միներալոգիա
 Բուսաբանություն
 Գյուղատնտեսություն
 Անատոմիա և Կենդանաբանություն
 Բժշկություն և Վիրաբուժություն։

Վերջին երկու բաժինները միավորված են, քանի որ կային շատ լավ թեկնածուներ, որոնք հարմար էին այդ պրակտիկայի համար ընտրվելու համար, և մրցակցությունը խիստ էր։ Որոշ անհատներ, ինչպիսին Ֆրանսուա Մաժանդին է, աստղային առաջխաղացումներ էին գրանցել իրենց ընտրած ուսումնասիրության ոլորտներում, ինչը երաշխավորում էր նոր ոլորտների հնարավոր ավելացումը։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ Մաժանդիի պես մեկը, ով առաջընթաց էր գրանցել ֆիզիոլոգիայում և տպավորել Ակադեմիան իր գործնական վիվիսեկցիոն փորձերով, չկարողացավ առանձնացնել իր հետազոտությունը առանձին կատեգորիայում։ Չնայած լինելով իր ժամանակի առաջատար նորարարներից մեկը՝ Մաժանդին դեռ պետք է պայքարեր Ակադեմիայի պաշտոնական անդամ դառնալու համար, սխրանք, որը նա հետագայում կիրականացնի 1821 թվականին։ Նա ավելի բարձրացրեց ակադեմիայի հարգանքը, երբ նա և անատոմիկ Չարլզ Բելլը մշակեցին լայնորեն հայտնի «Բելլ-Մաժանդի օրենքը»։

1795 թվականից մինչև 1914 թվականը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիան ֆրանսիական գիտության մեջ ամենալայն տարածում ունեցող կազմակերպությունն էր։ Նախկինում վերացված Ակադեմիայի գրեթե բոլոր հին անդամները պաշտոնապես վերընտրվեցին և զբաղեցրին իրենց հին տեղերը։ Բացառությունների թվում էր Կոմս դը Կասինի Դոմինիկը, ով հրաժարվեց զբաղեցնել իր տեղը։ Ակադեմիայի անդամակցությունը չի սահմանափակվում միայն գիտնականներով. 1798 թվականին Նապոլեոն Բոնապարտն ընտրվում է Ակադեմիայի անդամ և երեք տարի անց նախագահ՝ կապված իր եգիպտական արշավանքի հետ, որն ուներ գիտական բաղադրիչ։ 1816 թվականին կրկին վերանվանված «Գիտությունների թագավորական ակադեմիան» դարձավ ինքնավար, մինչդեռ Ֆրանսիայի ինստիտուտի մաս կազմելով՝ պետության ղեկավարը դարձավ նրա հովանավորը։ Երկրորդ Հանրապետության ժամանակ վերադարձավ Գիտությունների ակադեմիա անվանը։ Այս ընթացքում ակադեմիան ֆինանսավորվել և հաշվետու է եղել Հանրային հրահանգների նախարարությանը։ Ակադեմիան 18-րդ դարի ընթացքում սկսեց վերահսկել ֆրանսիական արտոնագրային օրենքները, գործելով որպես կապող օղակ արհեստավորների գիտելիքների և հանրային սեփականության միջև։ Արդյունքում Ֆրանսիայում տեխնոլոգիական գործունեության վրա գերիշխում էին ակադեմիկոսները։ Ակադեմիայի նյութերը հրատարակվել են Comptes rendus de l'Académie des Sciences (1835–1965) անվան տակ։ Comptes rendus-ն այժմ յոթ վերնագրով ամսագրերի շարք է։ Հրատարակությունները կարելի է գտնել Ֆրանսիայի Ազգային գրադարանի կայքում։

1818 թվականին Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիան մրցույթ է հայտարարում լույսի հատկությունների բացատրության համար։ Քաղաքացիական ինժեներ Օգյուստեն Ֆրենելը մասնակցելով այս մրցույթին՝ ներկայացնում է լույսի նոր ալիքային տեսություն։ Սիմեոն Պուասոնը՝ դատավորական հանձնաժողովի անդամներից մեկը, մանրամասն ուսումնասիրում է Ֆրենսելի տեսությունը։ Լինելով լույսի մասնիկ-տեսության ջատագովը՝ նա այն հերքելու միջոց էր փնտրում։ Պուասոնը կարծում էր, որ ինքը թերություն է գտել, երբ ցույց է տալիս, որ Ֆրենսելի տեսությունը կանխատեսում է, որ առանցքի վրա գտնվող պայծառ կետ գոյություն կունենա շրջանաձև խոչընդոտի ստվերում, որտեղ պետք է լիակատար խավար լինի՝ համաձայն լույսի մասնիկների տեսության։ Պուասոնի կետը հեշտությամբ չի նկատվում առօրյա իրավիճակներում, ուստի Պուասոնի համար բնական էր այն մեկնաբանել որպես անհեթեթ արդյունք, և որ այն պետք է հերքեր Ֆրենսելի տեսությունը։ Այնուամենայնիվ, կոմիտեի ղեկավար Ֆրանսուա Արագոն, ով, ի դեպ, հետագայում դարձավ Ֆրանսիայի վարչապետ, որոշեց ավելի մանրամասն կատարել փորձը։ Նա կաղապարեց 2 մմ մետաղական սկավառակ մոմով ապակե ափսեի մեջ։ Ի զարմանս բոլորի, նրան հաջողվեց դիտել կանխատեսված կետը, որը գիտնականների մեծ մասին համոզեց լույսի ալիքային բնույթի մասին։

Երեք դար շարունակ կանանց արգելված էր լինել Ակադեմիայի անդամ։ Սա նշանակում էր, որ շատ կին գիտնականներ դուրս էին մնացել, այդ թվում՝ կրկնակի Նոբելյան մրցանակակիր Մարի Կյուրին, Նոբելյան մրցանակակիր Իրեն Կյուրին, մաթեմատիկոս Սոֆի Ժերմենը և շատ այլ արժանի կին գիտնականներ։ Առաջին կինը, ով ընդունվեց որպես թղթակից անդամ, Կյուրիի ուսանողուհի Մարգարիտ Պերեյն էր 1962 թվականին։ Իվոն Շոկետ-Բրյուհաթը դարձավ առաջին կին իսկական անդամը 1979 թվականին։

Ակադեմիայի անդամակցությունը հիմնականում ուղղված է Ֆրանսիայի բնակչության ընդհանուր ժողովրդագրությունը ներկայացնելուն։ Ֆրանսիական բնակչության աճն ու փոփոխությունները 21-րդ դարի սկզբին հանգեցրին նրան, որ ակադեմիան 2002 թվականի սկզբին բարեփոխումների միջոցով ընդլայնեց բնակչության թվաքանակը։ 

Անդամների ճնշող մեծամասնությունը հետմահու լքում է ակադեմիան, մի քանի բացառությամբ՝ հեռացումների, տեղափոխությունների և հրաժարականների։ Վերջին անդամը հեռացվել է ակադեմիայից 1944 թվականին։ Ակադեմիայից հեռացումը հաճախ եղել է չափանիշներին չհամապատասխանելու, ընդհանրապես ելույթ չունենալու, երկիրը լքելու կամ քաղաքական պատճառներով։ Որոշ հազվադեպ դեպքերում անդամն ընտրվել է երկու անգամ և հետագայում երկու անգամ հեռացվել։ Խոսքը վերաբերում է Ադոլֆ Կարնոյին։

Ակադեմիայի արխիվներում պահվում են ժողովների արձանագրությունները, ամենահինը թվագրվում է 1666 թվականով։ Ակադեմիայի ամենաուշագրավ հավաքածուներից է Անտուան Լավուազիեի արխիվը, որի փաստաթղթերը կարևորագույն աղբյուր են քիմիայի և 18-րդ դարի քաղաքական և տնտեսական կյանքով հետաքրքրվող պատմաբանների համար։

Ակադեմիայում պահվում են Պիեռ Լուի դը Մոպերտյուիյի, Ռենե Անտուան ​​դե Ռոմուրի, Անդրե Մարի Ամպերի, Ժիլ դե Ռոբերվալի, Ժան Բատիստ Դյումայի արխիվները և այնպիսի ժամանակակից գիտնականների արխիվները, ինչպիսիք են Պիեռ Դյուեմը, Լուի դը Բրոյլը, Էլի Ժոզեֆ Կարտանը, Հենրի Լուի լե Շատելիեը, Էմիլ Բորելը, Անդրե Վեյլը, Լուի Նեելը։

Նախագահներ 
 Քրիստիան Հյույգենս (1666—1681)
 Միշել Ֆերդինանդ դ'Ալբեր դ'Ալի (1746, 1750, 1759)
 Լուի Իսիդոր Դյուպերի (1850)
 Հենրի Բուլի (1885)
 Հենրի Վիլլա (1948)

Մրցանակներ 
Տարեկան շնորհվում է տասնյակ մրցանակներ, որոնց մեջ մտնում են․
 Գիտությունների ակադեմիայի մեծ մեդալը
 Մոնտիոնի մրցանակը
 Լեկոնտե մրցանակը

Նախկինում պարգևատրվել են․
 Լալանդի մրցանակով
 Պոնսելեյի պարգևով

Ակադեմիան ներկա ժամանակներում 
Այժմ Ակադեմիան Ֆրանսիայի ինստիտուտում ընդգրկված հինգ ակադեմիաներից մեկն է։ Ակադեմիայի անդամներն ընտրվում են ցմահ։ Ներկայումս կան 150 իսկական անդամներ, 120 օտարերկրյա անդամներ և 300 թղթակիցներ։ Դրանք բաժանվում են երկու գիտական ​​խմբի՝ մաթեմատիկական և ֆիզիկական գիտություններ ու դրանց կիրառությունները, և քիմիական, կենսաբանական, երկրաբանական և բժշկական գիտություններ ու դրանց կիրառությունները։

Տես նաև 
 Ֆրանսիայի ինստիտուտ
 Լոնդոնի թագավորական ընկերություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
  A work is cited twice in the text, but the reference is not listed here. Incomplete reference.
 
 Stéphane Schmitt, "Studies on animals and the rise of comparative anatomy at and around the Parisian Royal Academy of Sciences in the eighteenth century, " Science in Context 29 (1), 2016, p. 11-54.

Արտաքին հղումներ 

 
 Ֆրանսիայի Գիտությունների Ակադեմիայի պաշտոնական կայքը

Ազգային ակադեմիաներ
Գիտությունների ազգային ակադեմիաներ
Գիտություն Ֆրանսիայում
Ֆրանսիայի ինստիտուտ
Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա
1966 հիմնադրումներ