Արևադարձ

Արևադարձ , աստղագիտական իրադարձություն, որի ժամանակ Արևը հորիզոնի վերևում ճիշտ կեսօրին գտնվում է առավելագույն (ամառային արևադարձ) կամ նվազագույն (ձմեռային արևադարձ) բարձրության վրա։ Արևադարձի ընթացքում Արևը հասնում է Երկրի հասարակածի նկատմամբ դեպի հյուսիս կամ հարավ առավելագույն թեքման։ «Արևադարձ» տերմինի ծագումը կապված է այն բանի հետ, որ այդ երևույթից հետո արևի կեսօրյա բարձրությունը սկսում է հակառակ ուղղությամբ փոխվել (եթե աճում էր, սկսում է նվազել, իսկ եթե նվազում էր, սկսում է աճել)։

Արևադարձը տեղի է ունենում տարին երկու անգամ՝ հունիսի 20-21-ին և դեկտեմբերի 21-22-ին։ Ամառային արևադարձի օրը դիտվում է որպես ամենաերկար ցերեկը և ամենակարճ գիշերը, իսկ ձմեռային արևադարձի օրը, ընդհակառակը, ամենակարճ ցերեկն  է և ամենաերկար գիշերը՝ համեմատած տարվա ցանկացած այլ օրվա հետ (բացառությամբ բևեռների)։ Միջին լայնություններում արևադարձի օրերը համընկնում են գարնանից ամռանը և աշնանից ձմռան  աստղագիտական անցման ամսաթվերի հետ։

Շատ ժողովուրդների մշակույթում և դիցաբանությունում ձմեռային և ամառային արևադարձի օրերն առեղծվածային նշանակություն ունեն, հարմարեցվել են տարբեր տոների և ծիսակատարությունների հետ։

Աստղագիտական տվյալներ 

Ներկայումս (2010-2025) համաշխարհային ժամանակով (այլ ժամային գոտիներում ձմեռային և ամառային արևադարձի ամսաթվերը կարող են տարբերվել մեկ օրով․ Գրինվիչից արևելք ամսաթիվը կարող է լինել մեկ օր ավելի, Գրինվիչից արևմուտք՝ մեկ օր պակաս) հյուսիսային կիսագնդում ձմեռային արևադարձը տեղի է ունենում դեկտեմբերի 21-ին կամ (նահանջ տարիներից առաջ) դեկտեմբերի 22-ին, իսկ ամառային արևադարձը տեղի է ունենում հունիսի 20-ին (նահանջ տարիներին) կամ հունիսի 21-ին։ Հարավային կիսագնդում, ընդհակառակը, դեկտեմբերյան արևադարձը ամառային է, իսկ հունիսյանը՝ ձմեռային։

Ձմեռային արևադարձի օրը տարվա ամենակարճ ցերեկն է (ամենաերկար գիշերը) համապատասխան կիսագնդում (բացառությամբ բևեռի, որտեղ տարվա միակ գիշերը տևում է կես տարի, և ձմեռային արևադարձը այս բևեռային գիշերվա մեջտեղում է)։ Ամառային արևադարձի օրը տարվա ամենաերկար ցերեկն է (ամենակարճ գիշերով) համապատասխան կիսագնդում (բացի բևեռի շրջանից, որտեղ տարվա միակ լուսային օրը տևում է կես տարի և ամառային արևադարձը այս բևեռային ցերեկվա կեսին է)։

Միջին լայնություններում աստղագիտական ձմռան և գարնան ընթացքում այն կետը, որտեղ լինում է արևը կեսօրին, ամեն օր բարձրանում է հորիզոնից ավելի վեր, իսկ ամառային արևադարձի օրը՝ դադարում է բարձրանալ և փոխում է իր շարժման ուղղությունը։ Այնուհետև նրա բարձրությունն օրըստօրե պակասում է, մինչև ձմեռային արևադարձի ժամանակ կրկին «դադարում» է իջնել և սկսում է բարձրանալ։

Նահանջ տարիներին արևադարձի օրվա տեղաշարժի հետևանքով տարբեր տարիներին այն կարող է տարբերվել 1-2 օրով։ Ավանդաբար ձմեռային արևադարձն ընդունվում է որպես աստղագիտական ձմռան սկիզբ, իսկ ամառային արևադարձի պահը՝ աստղագիտական ամռան սկիզբ, ինչը աստղագիտական գարնան կամ աշնան սկզբի՝ գարնանային կամ աշնանային գիշերահավասարի օրվա ընտրության հետևանք է։ Արեգակի աստղագիտական երկայնությունը արևադարձի պահերին, համապատասխանաբար, հավասար է 90° և 270°:

Արևադարձի պահից մի քանի օր առաջ և հետո արևը գրեթե չի փոխում թեքումը, երկնքում նրա կեսօրյա բարձրությունները գրեթե անփոփոխ են (տարվա ընթացքում բարձրությունը փոխվում է սինուսոիդի զանգանմն գագաթին մոտ գրաֆիկով)։ Ընդհակառակը, արևադարձերի ամսաթվերի մոտ օրերին Արեգակի թեքման փոփոխության արագությունը ամենամեծն է (~24 անկյունային րոպե մեկ օրում), քանի որ դա համապատասխանում է հորիզոնական առանցքի (ժամանակի) սինուսոիդային խաչմերուկներին։ Արեգակի բարձրությունների դիտարկումներից երկու արևադարձերի շրջանում կարող է որոշվել էկլիպտիկայի հարթության թեքությունը Երկնային հասարակածի հարթության նկատմամբ։

Կետերի նշանակում 
Ձմեռային և ամառային արևադարձերի օրերը նշանակվում են կենդանակերպի նշաններով՝ համապատասխան այն համաստեղությունների, որոնցում դրանք գտնվել են Հիպարքոսի ժամանակներում. ամառային արևադարձը՝ Այծեղջյուրի նշանով (♑), ամառային արևադարձը՝ Խեցգետնի նշանով (♋)։ Ժամանակի ընթացքում այդ կետերը տեղափոխվել են և ներկայում գտնվում են Աղեղնավորի և Ցլի համաստեղություններում, ընդ որում՝ ամառային արևադարձի օրը Երկվորյակների համաստեղությունից Ցլի համաստեղություն է տեղափոխվել համեմատաբար վերջերս՝ 1988 թվականի աշնանը։

Մշակույթում և ժողովուրդների առասպելներում 
Ձմեռային արևադարձի ամենահայտնի ավանդական անուններից մեկը Յոլ է։ Իվան Կուպալան (Իվանի օր, Կուպալյան գիշեր) արևելյան սլավոնների ժողովրդական տոն է, որը նվիրված է ամառային արևադարձին և բնության ծաղկմանը ու նշվում է հունիսի 24-ին (հուլիսի 7)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 Куликов С. Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1991. — С. 208. — 288 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-02-014563-7.
 Климишин И. А. Смена времён года // Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 36—39. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.

Արտաքին հղումներ 
 
 
 Equinoxes and Solstices Calculator (1600 to 2400)

Աստղագիտական երևույթներ