Չորս խառնվածք

Չորս խառնվածքի տեսությունը պրոտո-հոգեբանական տեսությունն է, որը ենթադրում է, որ կան չորս հիմնարար անհատականության տեսակի` սանգվինիկ, խոլերիկ, մելանխոլիկ, և ֆլեգմատիկ։   Ձևակերպումների մեծ մասը ներառում է այն տեսակների միջև խառնուրդների հնարավորությունը, որտեղ անհատի անհատականության տեսակները համընկնում են և նրանք կիսում են երկու կամ ավելի խառնվածք։ Հույն բժիշկ Հիպոկրատը (մոտ 460 – մ.թ.ա. մոտ 370) նկարագրել է չորս խառնվածքը որպես հումորիզմի հնագույն բժշկական հայեցակարգի մի մաս, ըստ որի մարմնի չորս հեղուկներն ազդում են մարդու անհատականության գծերի և վարքագծի վրա։ Ժամանակակից բժշկական գիտությունը չի սահմանում ֆիքսված հարաբերություններ ներքին սեկրեցների և անհատականության միջև, չնայած որոշ հոգեբանական անհատականության տիպի համակարգեր օգտագործում են հունական խառնվածքին նման կատեգորիաներ։

Պատմություն 
Խառնվածք տեսությունը ունի իր արմատները հին տեսության մեջ humourism: Այն կարող է ծագել է Միջագետքում, , բայց դա եղել է հույն բժիշկ Հիպոկրատը (460-370 մ.թ.ա.) ( և ավելի ուշ Գալենը ), որը մշակվել այն բժշկական տեսության. Նա կարծում էր, որ որոշ մարդկային տրամադրություններ, հույզեր և վարքագիծ առաջանում են մարմնի հեղուկների ավելցուկից կամ պակասից (կոչվում են «հումորներ»), որոնք նա դասակարգել է որպես արյուն, դեղին մաղձ, սև մաղձ և խորխի։  Դրանցից յուրաքանչյուրը պատասխանատու էր անհատականությունների տարբեր օրինաչափությունների, ինչպես նաև այն բանի համար, թե որքանով եք դուք ենթակա որևէ հիվանդության։ Գալենը (մ.թ. 129 – մոտ 200) մշակեց խառնվածքի առաջին տիպաբանությունը իր De temperamentis ատենախոսության մեջ և փնտրեց մարդկանց տարբեր վարքագծի ֆիզիոլոգիական պատճառներ։ Նա դրանք դասակարգեց որպես տաք/սառը և չոր/թաց՝ վերցված չորս տարրերից։ Կարող է լինել նաև հավասարակշռություն որակների միջև՝ ընդհանուր առմամբ տալով ինը խառնվածք։ «Խառնվածք» բառն ինքնին առաջացել է լատիներեն « temperare », «խառնել» բառից։ Իդեալական անհատականության մեջ լրացնող հատկանիշները հիանալի հավասարակշռված էին տաք-սառը և չոր-խոնավության միջև։ Չորս պակաս իդեալական տեսակների դեպքում չորս որակներից մեկը գերիշխող էր բոլոր մյուսների նկատմամբ։ Մնացած չորս տեսակներում մեկ զույգ որակ գերակշռում էր փոխլրացնող զույգին. օրինակ, տաք և խոնավ գերակշռում են սառը և չորը։ Այս վերջին չորսը խառնվածքային կատեգորիաներն էին, որոնք Գալենը մարմնական հումորների պատճառով անվանեց «սանգվինիկ», «խոլերիկ», «մելանխոլիկ» և «ֆլեգմատիկ»։ Նրանցից յուրաքանչյուրը հումորներից մեկի ավելցուկի արդյունք էր, որն առաջացրել էր երկու որակների անհավասարակշռություն։   

Այս հումորների հատկությունները նույնպես համապատասխանում էին չորս եղանակներին։  Այսպիսով արյունը, որը համարվում էր տաք ու թաց, համապատասխանում էր գարնանը։ Տաք ու չոր համարվող դեղին մաղձը համապատասխանում էր ամռանը։ Սև մաղձը՝ սառը և չոր, համապատասխանում էր աշնանը։ Եվ վերջապես, ցուրտ ու խոնավ խորխը համապատասխանում էր ձմռանը։ 

Այս հատկությունները համարվում էին առողջության և հիվանդության հիմքը։ Սա նշանակում էր, որ հումորի հավասարակշռությունը և լավ խառնուրդը սահմանում են լավ առողջություն, մինչդեռ հումորի անհավասարակշռությունը կամ տարանջատումը հանգեցնում է հիվանդության։  Քանի որ հումորները համապատասխանում էին որոշակի սեզոնների, անհավասարակշռությունից կամ հիվանդությունից խուսափելու միջոցներից մեկը առողջության հետ կապված սովորությունները փոխելն էր՝ կախված սեզոնից։ Որոշ բժիշկներ դա արեցին՝ կարգավորելով հիվանդի սննդակարգը, մինչդեռ ոմանք օգտագործում էին այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են ֆլեբոտոմիան և զտումները՝ ավելորդ արյունից ազատվելու համար։  Նույնիսկ Գալենն առաջարկեց մի տեսություն, թե որքան կարևոր է ճիշտ մարսողությունը առողջ արյան ձևավորման գործում։ Գաղափարն այն էր, որ մարսելիս երկու կարևոր գործոններն են սննդի տեսակները և մարդու մարմնի ջերմաստիճանը։  Սա նշանակում էր, որ եթե շատ ջերմություն լիներ, արյունը «չափից դուրս կեփվեր»։ Սա նշանակում էր, որ այն չափազանց շատ դեղին մաղձ է պարունակելու, և հիվանդը տենդով կսկսի։  Եթե բավականաչափ ջերմություն չներկայացվեր, դա կհանգեցներ չափազանց շատ խորխի։

Պարսիկ պոլիմաթ Ավիցեննան (980–1037 մ.թ.) ընդլայնեց խառնվածքի տեսությունը իր Բժշկության կանոնում, որը ստանդարտ բժշկական տեքստ էր միջնադարյան բազմաթիվ համալսարաններում։ Նա դրանք կիրառել է «էմոցիոնալ ասպեկտների, մտավոր կարողությունների, բարոյական վերաբերմունքի, ինքնագիտակցության, շարժումների և երազանքների նկատմամբ»։  Նիկոլաս Քալփպերը (1616–1654) առաջարկել է, որ հումորները գործում են որպես կառավարող սկզբունքներ մարմնի առողջության մեջ՝ աստղագիտական համապատասխանություններով  և բացատրում է դրանց ազդեցությունը ֆիզիոգնոմիայի և անհատականության վրա։  Նա առաջարկեց, որ որոշ մարդիկ ունեն մեկ խառնվածք, իսկ մյուսները՝ երկուսի խառնուրդ՝ առաջնային և երկրորդական։ 

Ժամանակակից բժշկական գիտությունը մերժել է չորս խառնվածքի տեսությունները, թեև դրանց օգտագործումը պահպանվում է որպես փոխաբերություն որոշակի հոգեբանական ոլորտներում։  Իմանուել Կանտ (1724–1804), Ռուդոլֆ Շտայներ (1861–1925), Ալֆրեդ Ադլեր (1879–1937), Էրիխ Ադիքես (1866–1925), Էդուարդ Սպրանգեր (1914), Էռնստ Կրետշմեր (1920) և Էրիխ 497 ։ բոլորն էլ տեսություն արեցին չորս խառնվածքների վրա (տարբեր անուններով) և մեծապես ձևավորեցին խառնվածքի ժամանակակից տեսությունները։ Հանս Էյզենկը (1916–1997) առաջին հոգեբաններից էր, ով վերլուծեց անհատականության տարբերությունները՝ օգտագործելով հոգեվիճակագրական մեթոդը, որը կոչվում է գործոնային վերլուծություն, և նրա հետազոտությունը ստիպեց նրան ենթադրել, որ խառնվածքը հիմնված է կենսաբանական հիմքի վրա։ Գործոնները, որոնք նա առաջարկել է իր « Անհատականության չափումներ» գրքում, եղել են նևրոտիկիզմը (N), բացասական հույզեր զգալու հակումը և էքստրավերցիան (E), դրական իրադարձությունները, հատկապես սոցիալականը վայելելու միտումը։ Երկու չափերը զուգակցելով՝ Էյզենկը նկատեց, թե ինչպես են արդյունքները նման չորս հնագույն խառնվածքներին։ 

Այլ հետազոտողներ մշակեցին նմանատիպ համակարգեր, որոնցից շատերը չէին օգտագործում հնագույն խառնվածքի անունները, և մի քանիսը զուգակցեցին էքստրավերտիվությունը տարբեր գործոնով, որը կորոշեր հարաբերությունները և առաջադրանքների կողմնորոշումը։ Օրինակ՝ DiSC գնահատումը և սոցիալական ոճերը։ Այսօր ամենահայտնիներից մեկը Keirsey Temperament Sorter-ն է, որի չորս խառնվածքը հիմնականում հիմնված էր հունական աստվածների՝ Ապոլլոնի, Դիոնիսոսի, Էպիմեթևսի և Պրոմեթևսի վրա և քարտեզագրված էր Մայերս-Բրիգսի տիպի ցուցիչի (MBTI) 16 տեսակների հետ։ Նրանք վերանվանվել են որպես Artisan (SP), Guardian (SJ), Իդեալիստ (NF) և Rational (NT):

Անհատականության չորս հիմնական տեսակներ 
Անհատների մեծամասնությունը հակված է ունենալ իրենց անհատականության այնպիսի կողմեր, որոնք նույնանում են չորս խառնվածքից յուրաքանչյուրի հետ։ Այնուամենայնիվ, սովորաբար կան մեկ կամ երկու առաջնային խառնվածքներ, որոնք ցուցադրվում են զգալիորեն ավելի բարձր մակարդակով։ Անհատը կարող է լինել հետևյալ չորս տեսակների ցանկացած համակցություն։

Սանգվինիկ անհատականության տեսակը հիմնականում նկարագրվում է որպես շատ խոսող, խանդավառ, ակտիվ և սոցիալական։ Սանգվինները հակված են ավելի էքստրովերտ լինելու և հաճույք են ստանում ամբոխի մաս լինելուց. նրանք գտնում են, որ սոցիալական, արտագնա և խարիզմատիկ լինելը հեշտ է իրականացնել։   Այս բնավորությամբ անհատները դժվարանում են ոչինչ չանել և ավելի շատ ռիսկային վարք են դրսևորում։ 

Խոլերիկ անհատները հակված են ավելի էքստրավերտ լինել։ Նրանք բնութագրվում են որպես անկախ, վճռական, նպատակաուղղված և հավակնոտ։ Սրանք իրենց գերիշխող, արդյունքին ուղղված հայացքների հետ միասին նրանց դարձնում են բնական առաջնորդներ։ Հունական, միջնադարյան և վերածննդի մտածողության մեջ նրանք նույնպես բռնի, վրիժառու և կարճատև էին։ 

Մելանխոլիկ անհատները հակված են լինել վերլուծական և մանրամասն կողմնորոշված, և նրանք խորը մտածողներ և զգացողներ են։ Նրանք ինտրովերտ են և փորձում են խուսափել ամբոխի մեջ առանձնանալուց։  Մելանխոլիկ անհատականությունը հանգեցնում է ինքնապահովման անհատների, ովքեր խոհուն են, զուսպ և հաճախ անհանգիստ։  Նրանք հաճախ ձգտում են կատարելության իրենց և իրենց շրջապատում, ինչը հանգեցնում է կոկիկ և մանրուքներին ուղղված վարքագծին։ 

Ֆլեգմատիկ անհատները հակված են լինել անկաշկանդ, խաղաղ, լուռ և հեշտ։  Նրանք կարեկից են և հոգ են տանում ուրիշների մասին, սակայն փորձում են թաքցնել իրենց զգացմունքները։ Ֆլեգմատիկ անհատները լավ են նաև գաղափարները կամ խնդիրները աշխարհին ընդհանրացնելու և փոխզիջումների գնալու մեջ։

Ժամանակակից տեսակետներ, իրականացումներ և վերահաստատումներ 
Վալդորֆյան կրթությունը և անտրոպոսոֆիան կարծում են, որ խառնվածքն օգնում է հասկանալ անհատականությունը։ Քրիստոնյա գրող Թիմ Լահեյն իր գրքերի միջոցով փորձել է նորից հանրահռչակել հնագույն խառնվածքները։

Օգտագործումը 
18-րդ դարի դասական կոմպոզիտոր Կարլ Ֆիլիպ Էմանուել Բախը ստեղծել է տրիո սոնատ, որը հայտնի է որպես Sanguineus et Melancholicus (Wq 161/1)։ 20-րդ դարում Կարլ Նիլսենի թիվ 2 սիմֆոնիան (Op.16) ենթավերնագրված է «Չորս խառնվածքը», չորս շարժումներից յուրաքանչյուրը ոգեշնչված է որոշակի խառնվածքի էսքիզով։  Փոլ Հինդեմիթի թեման և չորս վարիացիաները լարային նվագախմբի և դաշնամուրի համար հայտնի է նաև որպես «Չորս խառնվածք» . թեև ի սկզբանե մտածված էր որպես Լեոնիդ Մասինի  , ի վերջո, պարտիտուրը ավարտվեց որպես պատվիրակ Ջորջ Բալանշինի համար։ Հետագայում այն պարուսույց է որպես նեոկլասիկական բալետ ՝ օգտագործելով խառնվածքների տեսությունը որպես մեկնարկային կետ։   

19-րդ դարի ֆրանսիացի գրող Էմիլ Զոլան օգտագործել է այս չորս խառնվածքները որպես հիմք իր « Թերեզ Ռաքին» վեպի համար։

Տես նա և 

 Մեծ հինգ անհատականության գծերը
 Արյան խմբի անհատականության տեսություն
 Անհատականության էննեագրամ
 Հիմնարար միջանձնային հարաբերությունների կողմնորոշում
 Խառնվածքների համեմատության համանման համակարգերի աղյուսակ
 Անհատականության երկու գործոն մոդելներ

Հղումներ

Հետագա ընթերցում 

 Արիխա, Նոգա (2007). Կրքեր և բնավորություններ. հումորի պատմություն . Հարփերս.ISBN 978-0060731175
 Էդելման, Քեթլին (2019). Ես ասացի սա, դուք լսեցիք, թե ինչպես են ձեր լարերը գունավորում ձեր հաղորդակցությունը: Հյուսիսային կետի ռեսուրսներ.ISBN 978-1943535415

արտաքին կապեր 

 <i id="mwAhM">Մեր ժամանակներում</i> (BBC Radio 4) դրվագ չորս հումորների մասին MP3 ձևաչափով, 45 րոպե
 I Said This, You Heard That (A Group Study in the Four Temperaments) ինտերակտիվ աշխատանքային գրքույկի ձևաչափ, որը ներառում է խառնվածքի գնահատում; ուղեկցող ուսուցման տեսանյութեր, որոնք հասանելի են անվճար հավելվածի միջոցով։
 Շեքսպիրը և չորս հումորները
Անհատականության տիպաբանություններ
Pages with unreviewed translations