Բաբա Յագա

Բաբա Յագա (, բել.՝ Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня, , , , Ježibaba,  «վհուկ», «անտառի պառավ», , ), սլավոնական դիցաբանության և բանահյուսության (հատկապես կախարդական հեքիաթների) կերպար։ Տգեղ պառավ է, որն ունի կախարդական իրեր և օժտված է մոգական ուժով։ Մի շարք հեքիաթներում նա նմանեցվում է վհուկի, կախարդուհու։ Առավել հաճախ բացասական կերպար է, բայց երբեմն գլխավոր հերոսի օգնականն է։ Բացի ռուսականից, հանդիպում է սլովակերեն և չեխերեն հեքիաթներում։ Բացի այդ, նա ծիսական սուրբ կերպար է Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի նախկին սլավոնական տարածքներում, Մասլենիցայի կերպար Չեռնոգորիայում և գիշերային ոգի Սերբիայում, Խորվաթիայում ու Բուլղարիայում։

Ստուգաբանություն 
Մաքս Ֆասմերը Յագա անվան սկիզբը համարում է նախասլավոնական *(j)ęgа բառը, որի արտացոլումն են , , , ,  և այլ բառերը։ Այնուամենայնիվ, ռուսերենում կա սլավոնական լեզուներից թվարկված բոլոր օրինակների կոգնատը (միարմատ բառեր, որոնք ունեն ընդհանուր ծագում և նման հնչողություն երկու կամ ավելի լեզուներում), ինչը կասկածի տակ է դնում Յագա անվան և սլավոնական լեզուներից բերված օրինակների միջև կապի գոյությունը։ Հնարավոր է նաև ստուգաբանություն, որի շրջանակներում հին փոխառված անունը վերաիմաստավորվել է սլավոնների կողմից և ավելի մոտեցրել նախասլավոնական *(j)egа ածանցավորներին (ժողովրդական ստուգաբանություն), ինչը բացատրում է տատանումները, որոնք արտահայտվում են -z- և -ž- տարբերակների առկայությամբ արևմտասլավոնական լեզուներում (անունը վերաիմաստավորվում է) և ռուսերենում -г- տարբերակի առկայությամբ (չի վերաիմաստավորվել)։

Բացի սլավոնական լեզուներից, Ֆասմերը բառը մոտեցնում է մերձբալթյան, անգլերեն, իսլանդերեն լեզուներին՝ մերժելով թյուրքական, հնդկական, ալբանական լեզուների, լատիներեն հետ կապը։

Ստուգաբանները նմանեցնում են նախասլավոնական յագա (*ęga) բառին, որը նշանակում է օձ, սողուն, ինչը ցույց է տալիս կերպարի խթոնյան ծագումը։

Բաբա Յագայի գրավոր հիշատակումը 1588 թվականին արել է անգլիացի ճանապարհորդ Ջիլս Ֆլետչերը «Ռուսական պետության մասին» գրքում։ Նա, հասնելով Պերմի շրջանի սամոդինների մոտ, կարդացել է «ոսկե կամ յագա-բաբա» կուռքի պաշտամունքի մասին և նկատել, որ դա «դատարկ առակ է»։

Բաբա Յագայի կերպարը բանահյուսության մեջ

Արևելյան սլավոնների մոտ 

Սլավոնական բանահյուսության մեջ Բաբա Յագան օժտված է մի քանի կայուն հատկանիշներով. նա կարողանում է կախարդել, թռչել սանդին նստած, ապրում է անտառի եզրին գտնվող հավի ոտքերով խրճիթում (կամ նրբաբլիթների վրա հենված), որը շրջապատված է մարդու ոսկորներով և գանգերով պատրաստված ցանկապատով։ Նա գայթակղում է բարի կտրիճներին ու փոքրիկ երեխաներին՝ իբր թե նրանց ուտելու համար։ Իր զոհերին նա հետապնդում է սանդին նստած՝ նրան հալածելով սանդակոթով և հետքը մաքրելով ցախավելով։ «Իվան Ցարևիչն ու Մարիա Մորևնան» հեքիաթում Յագա Յագիշնան (պառավ Յագան, ոսկորե ոտքը) ապրում է «յոթ սարից այն կողմ՝ հեռավոր թագավորությունում՝ ծովից ոչ հեռու, կրակե գետից այն կողմ», որտեղ ուներ հրաշալի զամբիկների երամակ։ Յագան 3 դև-աղջիկների (երբեմն՝ արքայադստեր, հերոսի հրաշալի հարսնացուի) մայրն էր, օձ, որին սպանում է հեքիաթի հերոսը։

Վլադիմիր Դալը լրացնում է՝ «նա գլխաբաց է և մեկ շապիկով, առանց գոտու. երկուսն էլ անպարկեշտության գագաթնակետն են»։

Ըստ բանահյուսության տեսության և պատմության մասնագետ Վլադիմիր Պրոպի՝ առանձնացվում են Բաբա Յագայի 3 տեսակներ՝ նվիրատու (նա գլխավոր հերոսին նվիրում է հեքիաթային ձի կամ կախարդական առարկա), երեխաներին առևանգող, Բաբա Յագա-մարտիկ, որի հետ կռվելով «ոչ թե կյանքի, այլ մահվան համար»՝ հեքիաթի հերոսը տեղափոխվում է հասունության այլ մակարդակ։ Ընդ որում չարությունն ու ագրեսիվությունը Բաբա Յագայի գերիշխող հատկանիշները չեն, այլ միայն նրա իռացիոնալ, ոչ որոշիչ բնույթը։

Բանահյուսության մեջ Բաբա Յագայի երկակի բնույթը կապված է առաջին հերթին անտառի տիրուհու կերպարի հետ, որին պետք է սիրաշահել, երկրորդ՝ չար արարածի կերպարի հետ, որը երեխաներին դնում է թիի վրա, որպեսզի խորովի։ Բաբա Յագայի այդ կերպարը կապված է դեռահասներին ձեռնադրման ծեսի ժամանակ ուղեկցող քրմուհու գործառույթի հետ։ Այսպես, բազմաթիվ հեքիաթներում Բաբա Յագան ուզում է ուտել հերոսին, բայց կա՛մ ուտեցնելով ու խմեցնելով բաց է թողնում՝ նրան տալով կծիկ կամ ինչ-որ գաղտնի գիտելիքներ, կա՛մ հերոսն ինքն է փախչում։

Հարավային սլավոնների մոտ 
Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի սլավոնական նախկին հողերում «Բաբա Յագա Պեխտրան» () արարողակարգային կերպար է, երբ Ջրօրհնեքի գիշերը և Մասլենիցայի ժամանակ շրջում են տներում։ Շրջայցի ժամանակ ինչ-որ մեկն իր վրա փայտե ոտք է ամրացնում և կաղում. հին նկարագրություններում Պեխտրան ուներ «սագի» մեծ ոտք։

Պոմուրիայի սլովենացիների մոտ Յուրիի օրը գարնանը դիմավորելիս, երբ ուղեկցում էին «Կանաչ Յուրիին», ձմռանն անվանում էին Բաբա Յագա.

Սերբիայում, Չեռնոգորիայում և Խորվաթիայում կոչվում է Բաբա Ռոգա (այսինքն՝ Եղջյուրավոր պառավ), և նրանով վախեցնում են փոքր երեխաներին, երբ վերջիններս կամակորություն են անում և չեն ցանկանում քնել։

Արտաքին տեսք 

Բաբա Յագան սովորաբար պատկերվում է մեծ սապատով, մեծ, երկար, կեռ, արծվաքիթ պառավի տեսքով («лежала из угла в угол Баба-Яга, костяная нога, нос в потолок, губы на притолоке висят»): Բելառուս ազգագրագետի կարծիքով այստեղ Բաբա Յագան հայտնվում է հանգուցյալի կերպարով տուն-դագաղում, և հենց դրանով է բացատրվում «քիթն առաստաղին է հասնում» արտահայտությունը։

Լուբոկի նկարում նա հագել է կանաչ զգեստ, բաց մանուշակագույն գլխարկ, տրեխներ և տաբատ։ Մեկ այլ նկարում Բաբա Յագան հագել է կարմիր կիսաշրջազգեստ և երկարաճիտ կոշիկներ։ Հեքիաթներում շեշտը դրված չէ Բաբա Յագայի հագուստների վրա։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 
 Перхта / Валенцова М. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 18–20. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
 Яга 2 ; Баба // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
 
 (4.03.2016)
 Яга / Петрухин В. Я. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 614. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
 
 
 
 Георгий / Толстой H. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 496–498. — ISBN 5-7133-0704-2.

Արտաքին հղումներ 
Яги (автор Ричард Псмит (Андрей Ленский)) Журнал «Лучшие Компьютерные Игры» № 11 (84) ноябрь 2008
 Бáба−Ягá (Бáба−ягá, бáба−ягá) // Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»

Վհուկներ
Դիցաբանական էակներ
Ռուսական բանահյուսություն