Ֆրեդերիկ Բաստիա

Ֆրեդերիկ Բաստիա (, ), ֆրանսիացի ազատական տնտեսագետ, ազատ առևտրի կողմնակից։ Ազատ ձեռնարկատիրությունը համարում էր հասարակության մեջ սոցիալական ներդաշնակություն հաստատելու վճռորոշ պայման։ Աշխատանքի և կապիտալի փոխշահավետ համակեցության թեզի կողմնակից, ավստրիական դպրոցի նախորդը։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Բայոնում, որբացել է ինը տարեկանում, մեծացել է իր պապի՝ վաճառական-արտահանողի ընտանիքում։ Տասնյոթ տարեկանում նա թողեց դպրոցը և սկսեց լուրջ առեւտուր անել իր պապի ընկերությունում՝ գործնականում ուսումնասիրելով Նապոլեոնյան պատերազմների ավարտից հետո առաջին տասնամյակի արտաքին առևտրի պայմանները։ Այս ժամանակահատվածում կառավարության միջամտությունը առևտրին առավելագույնն էր, արտաքին շրջանառությունը նվազեց, շատ առևտրականներ պարզապես լքեցին շուկան՝ թողնելով կարգադրիչներին, նավաստիներին և նավահանգստի բանվորներին առանց աշխատանքի։

Երբ Ֆրեդերիկը 25 տարեկան էր, պապը մահացավ՝ թողնելով նրան ամբողջ կարողությունը։ Բաստիան գործը հանձնեց վարձու մենեջերին և զբաղվեց կրթությամբ ու գիտական հետազոտություններով։ Կրթության և գիտության մեջ նրա ընկերը Ֆելիքս Կուդրյուն էր (Felix Coudray)՝ նրա հետ զրույցներում և վեճերում Բաստիան ձևակերպեց իր տեսության հիմնական դրույթները։ 

Բաստիայի առաջին տպագիր աշխատանքը թվագրվում է 1834 թվականով և նվիրված է Բորդոյի և Հավրի վաճառականներին, ովքեր պահանջում էին վերացնել գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծման տուրքերը և, միևնույն ժամանակ, դրանց ավելացումը արդյունաբերական ապրանքների վրա։ Ապացուցելով տուրքերի ամբողջական վերացման համընդհանուր օգուտը՝ Բաստիան հանդես եկավ իր հայտնի կարգախոսով. «Դուք բարիքներ եք պահանջում ընտրյալների համար, ես՝ բարեկեցություն բոլորի համար»։

Բաստիայի աշխատանքները հաջողություն բերեցին նրան միայն 1844 թվականին, երբ նա «Անգլիական և ֆրանսիական տուրքերի ազդեցության մասին» բրոշյուրն ուղարկեց ֆրանսիական առաջատար Journal des Economistes հանդեսին։ Բաստիան հայտնի դարձավ ազատ առևտրի կեղմնակից ֆրանսիական և անգլիական գործարար շրջանակներում, և նա լայնորեն պահանջված էր որպես հանրային խոսնակ ակադեմիական և գործարար միջավայրում։ 1846 թվականին նա դառնում է Ֆրանսիական ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1848 թվականին ընտրվել է Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի պատգամավոր, սակայն, տուբերկուլյոզի ծանր ձևի պատճառով, նա այլևս չէր կարող հասարակության առջև ելույթ ունենալ։ Բաստիայի հիմնական աշխատանքները մշակվել և տպագրվել են նրա կողմից 1850 թվականին, նույն տարվա դեկտեմբերին նա մահացավ տուբերկուլյոզից։

Բաստիայի կապիտալի տեսությունը 

Բաստիան ստեղծեց իր գործերը 1848-1849 թվականների հեղափոխությունների ժամանակ։

Նրա հետ միաժամանակ իր մասին հայտարարեց Կառլ Մարքսը։ Սակայն, երկու տնտեսագետների դիրքերը տրամագծորեն հակառակ էին։

Բաստիան պնդում էր, որ կապիտալի կուտակումը բերում է վարձու աշխատողների հարստացման՝ աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը հետևում է աշխատողների իրական եկամուտների աճը` ինչպես աշխատավարձի բարձրացման, այնպես էլ աշխատողների կողմից արտադրվող և սպառվող ապրանքների ինքնարժեքի իջեցման հետևանքով։ Կապիտալի աճին զուգահեռ, դրա գինը նույնպես նվազում է՝ դրանով իսկ արագացնելով տնտեսության զարգացումը։ Այսպիսով, և՛ կապիտալիստների, և՛ բանվորների շահերը համընկնում են՝ գոնե ազատ առևտուր պահանջելու և կառավարության միջամտությունը սահմանափակելու հարցում։ Կապիտալը, ըստ Բաստիայի, միշտ աշխատում է այն մարդկանց շահերի համար, ովքեր չեն տիրապետում դրան, այսինքն՝ սպառողների շահերին։ Ուստի, Բաստիայի համար տնտեսությունը հիմնականում սպառողի տեսակետն է. «Տնտեսության մեջ ցանկացած երեւույթ պետք է գնահատել սպառողի տեսանկյունից»։ Բանկիրները վերահսկում են կապիտալի հոսքի հատուկ հասցեները, սակայն ներդրումների ընդհանուր ուղղությունը որոշվում է հենց սպառողների զանգվածի կողմից։ Մասնավոր կապիտալ ներդրումների իրականացմանը պետության միջամտությունը խեղաթյուրում է սպառողների կամքը և բերում է անարդյունավետ, դանդաղ զարգացման։

Բաստիայի առակները 

Բաստիան հայտնի է օրինակներով-առակներով, որոնք բացատրում են նրա աշխատանքները և մտել են ժամանակակից տնտեսագիտության դասընթացների ուսուցողական ապարատներ։

Մոմ արտադրողների խնդրագիր 
Մոմեր, լամպեր, մոմակալներ, փողոցային լույսեր, ածխածնի հեռացման աքցաններ, կրակմարիչներ, մոմի ճարպ, սպիրտ արտադրողներից։

Պարոնայք Պատգամավորների պալատի անդամներին.

-Մենք տառապում ենք անտանելի մրցակցությունից ոչ հայրենական արտադրողների կողմից, որոնք ողողել են մեր ներքին շուկան հեքիաթային ցածր գներով։ Երբ հայտնվում է, մեր առևտուրը դադարում է, և արդյունաբերության մի ամբողջ ճյուղ լիովին անկում է ապրում։ Այդ մրցակիցը Արեգակն է։

Մենք խնդրում ենք օրենք ներկայացնել բոլոր պատուհանները փեղկերով, վարագույրներով փակելու մասին։ Եթե ​​մեր երկրում ապահովվի բնական լույսի առավելագույն հնարավոր փակումը, ապա մենք կստեղծենք արհեստական ​​լուսավորության պահանջարկ։ Ներքին արտադրանքի սպառումը կաճի, և այդպիսով կաճի խոզի ճարպի համար խոշոր եղջերավոր անասունների թիվը, ինչը նշանակում է մարգագետինների, մսի, կետերի որսի, բեռնափոխադրումների և նավատորմի աճ ։

Առակ երկաթուղու մասին 
Այն առաջին անգամ շարադրվել է «Տնտեսական սոֆիզմներ» գրքում (1845)։ Երկու երկրների միջեւ երկաթուղու կառուցումը նպաստում է արտերկրից մրցակցային ապրանքների մուտքին, և ի վերջո իջեցնում է գները։ Սպառողներն անհերքելիորեն շահում են։ Արտադրողները պահանջում են արտաքին առևտրի սահմանափակումներ, օրինակ՝ մաքսատուրքերի տեսքով։

Պետությունը նրանց ընդառաջում է, արդյունքում գնի մակարդակը բարձրանում է՝ առնվազն մինչև «դեպի երկաթուղիներ» մակարդակի։

1. Սպառողի տեսակետից ճանապարհի կառուցումը ոչ մի կերպ չի հեշտացրել նրա կյանքը։ Սպառողն իրավունք ունի հարցնել. Ինչու՞ է դա ընդհանրապես անհրաժեշտ։

2. Պետության տեսակետից ճանապարհի կառուցումը բարիք է, քանի որ տուրքերի վճարման միջոցով բոլոր տնտեսական օգուտները գանձվեցին գանձապետարան։

3. Տեղական արտադրողի տեսանկյունից միայն տուրքերի ներմուծումն անբավարար էր։ Լավ կլինի կազմակերպել «հակառակ երկաթգիծ», բացարձակ անհաղթահարելի խոչընդոտներ մտցնել օտարերկրյա ապրանքների համար և սպառողին մերժել ընտրության ցանկացած իրավունք։

Կոտրված պատուհանի պարադոքսը 
Առաջին անգամ նկարագրվել է «Ինչն է տեսանելի և ինչը չի երեւում» բրոշյուրում (1850)։ Տղան կոտրեց հացատան պատուհանը։ Հացթուխը ստիպված էր վարձել ապակեգործ։ Արժեքավոր իրերի ոչնչացումը առաջացրեց ապակեգործի ծառայությունների պահանջարկ։ Սա այն է, ինչ տեսնում է յուրաքանչյուր արտաքին դիտորդ՝ ապակեգործը հարստացել է։ 

Սակայն, եթե համակարգը դիտարկենք ավելի լայն ձևով, ապա այն փողը, որը հացթուխը ծախսել է նոր ապակու վրա, չի կարողացել այլ կերպ ծախսել, օրինակ՝ նոր կոշիկների վրա։

Առանց փողի մնացած կոշկակարը դա այն է, ինչը չի երևում։

Եթե ​​վերցնենք ամբողջ համակարգը, ապա չկոտրված ապակու դեպքում, հացթուխը կունենար և՛ բաժակ, և՛ կոշիկ, իսկ կոտրվածի դեպքում՝ միայն ապակի։ Այսպիսով, հասարակությունն ընդհանուր առմամբ կորցրել է ապակու արժեքը, ինչը ցանկացած ոչնչացման անտեսանելի արդյունք է։

Իրական կյանքում տղայի դերը կատարում է պետությունը (քանի որ արգելքը հավասարազոր է ոչնչացման), իսկ ապակեգործի դերը՝ ձեռնարկատերերի խմբերը, որոնք ազդում են պետական ​​քաղաքականության վրա (տես՝ լոբբինգ)։

Մեջբերումներ 

 «Պետությունը հսկայական հորինվածք է, որի միջոցով բոլորը փորձում են ապրել ուրիշների հաշվին»։
 «Երբ կողոպուտը դառնում է կյանքի ձև մի խումբ մարդկանց համար, նրանք շուտով իրենց համար ստեղծում են իրավական համակարգ, որը թույլ է տալիս դա և բարոյական օրենսգիրք, որը դա փառաբանում է»։
 «Փոխանակման արդյունքում յուրաքանչյուրի բարեկեցությունը օգուտ է բոլորին»։
 «Մրցակցությունը պարզապես շահագործման բացակայություն է»։
 «Լավ և վատ տնտեսագետների ամբողջ տարբերությունն այն է, որ առաջինները նկատում են միայն ակնհայտ հետևանքները, իսկ երկրորդները հաշվի են առնում նաև այն, ինչը պետք է կանխատեսել»։
 «Հարկն օրենքով թալան է»։

Գրականություն

Ծանոթագրություններ 

Ֆրանսիացի տնտեսագետներ
Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Տուբերկուլոզից մահացածներ
Ֆրանսիացի գրողներ
Ֆրանսալեզու գրողներ