Պլեոնազմ

Պլեոնազմ ( «ավելորդ»), խոսքի շրջանառություն, որում տեղի է ունենում իմաստի որոշակի տարրի կրկնօրինակում, մի քանի լեզվական ձևերի առկայություն, որոնք արտահայտում են նույն իմաստը, խոսքի կամ տեքստի ավարտված հատվածի սահմաններում, ինչպես նաև` լեզվական արտահայտություն, որտեղ առկա է նման կրկնօրինակում։

«Պլեոնազմ» տերմինը եկել է անտիկ ոճաբանությունից և քերականությունից։ Հնագույն հեղինակները պլեոնազմին տարբեր գնահատականներ են տալիս։ Քվինթիլիանուսը, Դոնաթուսը, Դիոմեդեսը պլեոնազմը սահմանում են որպես ավելորդ բառերով խոսքի գերբեռնվածություն, հետևաբար` որպես ոճական թերություն։ Ընդհակառակը, Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին այս ձևը սահմանում է որպես խոսքի` առաջին հայացքից ավելորդ, բայց իրականում դրան պարզություն, ուժ, ռիթմ, համոզչականություն, պաթոս տվող հարստացում բառերով, որն կիրառելի չէ լակոնիկ խոսքում։ 

Պլեոնազմին մոտ ոճական ​​ձևերը նույնաբանություն են, մասամբ` շրջասություն։ Պլեոնազմ և նույնաբանություն տերմինների միջև կապը լեզվաբանները հասկանում են տարբեր ձևերով։ Ինչպես նույնաբանության դեպքում, պլեոնազմը կարող է բնութագրվել նույն (կամ նույն արմատային) բառերի կրկնությամբ, բայց ի տարբերություն դրան, կրկնօրինակումը պայմանավորված է ոչ թե անգրագիտությամբ, այլ` իմաստային անհրաժեշտությամբ կամ ոճական հնարքով։ Պլեոնազմը լեզվաբանական տերմին է, նույնաբանությունը և՛ լեզվաբանական է, և՛ տրամաբանական (չնայած տրամաբանության մեջ այս բառը գործածվում է բոլորովին այլ իմաստով)։

Գործառույթներ 
Որոշ դեպքերում պլեոնազմը դիտավորյալ օգտագործվում է արտասանության ազդեցությունը հուզականորեն բարձրացնելու կամ կատակերգական ազդեցություն ստեղծելու համար (ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր խոսքում)։ Բանահյուսության և պոեզիայի մեջ պլեոնազմը նպաստում է խոսքի մեղեդայնությանը, դրա հուզական գունավորմանը և պատկերազարդման ստեղծմանը («ուղի-ուղի», «բևեռ-դաշտ»)։ Այնուամենայնիվ, ավելի հաճախ դա թերություն է և օգտագործվում է անգիտակցաբար։

Տեսակներ 
Տարբերակվում են շարահյուսական և իմաստաբանական պլեոնազմեր։

Շարահյուսական պլեոնազմը խոսքի սպասարկող մասերի չափազանց մեծ սպառման արդյունք է. օրինակ` «Նա ինձ ասաց այն մասին, թե ինչ է պետք մեկ այլ աշխատանքի համար» («այն մասին»-ը կարելի է բաց թողնել` առանց իմաստը կորցնելու) կամ «Գիտեմ, որ կգա» («որ» շաղկապը պարտադիր չէ համատեղել «Ես գիտեմ» արտահայտության հետ)։ Երկու նախադասություններն էլ քերականորեն ճիշտ են, բայց «այդ մասին» և «որ» բառերը այս դեպքում համարվում են պլեոնաստիկա։

Իմաստային պլեոնազմն ավելի շատ ոճի և քերականության օգտագործման խնդիր է։ Լեզվաբանները դա հաճախ անվանում են խոսքի ավելորդություն՝ տեսական լեզվաբանության մեջ առավել կարևոր ֆենոմենտը սինտակտիկ պլեոնազմի հետ շփոթելուց խուսափելու համար։ Այն կարող է նաև ունենալ տարբեր ձևեր։ Իմաստային պլեոնազմի շատ դեպքերում բառի` պլեոնաստիկական կարգավիճակը կախված է համատեքստից։ Ի տարբերություն իմաստային պլեոնազմի, օքսիմորոնը ձևավորվում է իմաստով հակառակ երկու բառերի համատեղմամբ։

Որպես շարահյուսական պլեոնազի առանձին տեսակներ առանձնացնում են պերիսոլոգիան (կամ հոմանիշ կրկնությունը) և բազմախոսությունը։ Պերիսոլոգիայում մեկ բառի իմաստային արժեքը ներառում է մյուսի կազմի մեջ, օրինակ.

 «Մենք բարձրացանք վերև աստիճաններով»,
 «Յուրաքանչյուր հաճախորդ ստանում է անվճար նվեր»,
 «Այլ այլընտրանք չկա»։

Բառաբանությամբ նախադասությունները կամ արտահայտությունները ներառում են բառեր, որոնք չեն ավելացնում ընդհանուր իմաստային բեռը, օրինակ.

 «Նա քայլեց դեպի տուն»։

Բացի այդ, ավելորդությունը թաքնված է արտահայտություններում, որոնց մեջ հապավումներ կան`«Էլեկտրահաղորդման օդային գծեր (TRK)» (էլեկտրական գիծ),«Միավորների միջազգային համակարգ ՄՀ»(միջազգային համակարգ),«CD-սկավառակ» (Compact Disc), VIP-մարդ (շատ կաևոր անձ), «ՏՏ տեխնոլոգիաներ» (տեղեկատվական տեխնոլոգիա)։

Երբեմն խմբագիրներն ու քերականական ոճաբաններն անվանում են բառախոսություն, որը կոչվում է նաև «լոգորեա», «պլեոնազմ» («արական սեռի տվյալ անձը նախկինում գիտակցաբար իրականացնում էր քայլարշավի գործընթացը նորմալ արագությամբ դեպի տվյալ անձի մշտական բնակության վայրը ներկայացնող օբյեկտ»)։

Տես նաև 
 Նույնաբանություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
 

Լեզվաբանություն
Հռետորություն
Իմաստաբանություն
Շարահյուսություն