Գամմա-ամինոկարագաթթու

γ-Ամինոկարագաթթու կամ ԳԱԿԹ (գամմա-ամինոկարագաթթու,  կամ GABA), օրգանական միացություն, ոչ պրոտեինոգեն ամինաթթու, մարդու և այլ կաթնասունների կենտրոնական նյարդային համակարգի (ԿՆՀ) կարևորագույն արգելակիչ նյարդամիջնորդանյութ։ Ամինոկարագաթթուն բիոգեն նյութ է։ Պարունակվում է կենտրոնական նյարդային համակարգում և մասնակցում է ուղեղի նյարդամիջնորդանյութային և նյութափոխանակության գործընթացներին։

Ստացում 
Գամմա-ամինոկարագաթթուն ողնաշարավորների մոտ առաջանում է կենտրոնական նյարդային համակարգում L-գլուտամինաթթվից՝ գլուտամատ դեկարբոքսիլազա ֆերմենտի մասնակցությամբ։

Կենսաբանական ակտիվություն

Նյարդային համակարգում 
γ-ամինոկարագաթթուն կատարում է օրգանիզմի կենտրոնական նյարդային համակարգի արգելակիչ միջնորդանյութի գործառույթը։ Երբ ԳԱԿԹ-ն արտազատվում է սինապտիկ ճեղքի մեջ, ակտիվանում են ԳԱԿԹA- և ԳԱԿԹC- ընկալիչների իոնային անցուղիները, ինչը հանգեցնում է նյարդային ազդակի արգելակմանը։ ԳԱԿԹ ընկալիչների լիգանդները կարևոր են հոգեկանի և կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր խանգարումների բուժման համար, որոնք ներառում են Պարկինսոնի և Ալցհեյմերի հիվանդությունները, քնի խանգարումները (անքնություն, նարկոլեպսիա) և էպիլեպսիան։

Հաստատվել է, որ ԳԱԿԹ-ն կենտրոնական արգելակման գործընթացներում ներգրավված հիմնական նյարդամիջնորդանյութն է։

Այնուամենայնիվ, ԳԱԿԹ-ն բացառապես կապված չէ ԿՆՀ-ում սինապսային արգելակման հետ։ Ուղեղի զարգացման վաղ փուլերում ԳԱԿԹ-ն միջնորդում է հիմնականում սինապտիկ գրգռումը։ Անհաս նեյրոններում ԳԱԿԹ-ն ցուցադրում է դրդող և ապաբևեռացնող հատկություններ՝ գլուտամատի հետ սիներգիկ փոխազդեցության արդյունքում։ ԳԱԿԹ-ի դրդող ազդեցությունը պայմանավորված է NKCC տրանսպորտային սպիտակուցի միջոցով կուտակված քլորիդ իոնների բարձր ներբջջային կոնցենտրացիայով, հետևաբար, ԳԱԿԹ ընկալիչների բացումը հանգեցնում է այդ անիոնների կորստին և դրդող հետսինապսային պոտենցիալի առաջացմանը նեյրոնային թաղանթի վրա։ Մեծահասակների ուղեղում ԳԱԿԹ-ի դրդող ֆունկցիան միայն մասամբ է պահպանվում՝ տեղը զիջելով սինապսային արգելակմանը։

ԳԱԿԹ-ի ազդեցությամբ ակտիվանում են նաև ուղեղի էներգետիկ պրոցեսները, մեծանում է հյուսվածքների շնչառական ակտիվությունը, բարելավվում է ուղեղի կողմից գլյուկոզի օգտագործումը, բարելավվում է արյան շրջանառությունը։ Էքստրեմալ պայմաններում, էներգիայի մեծ պակասի դեպքում, ԳԱԿԹ-ն ուղեղում օքսիդանում է թթվածնազուրկ եղանակով, արդյունքում շատ էներգիա է անջատվում, և ուղեղում հիստամինի և սերոտոնինի պարունակությունը կարգավորվում է։

ԳԱԿԹ-ի գործողությունը կենտրոնական նյարդային համակարգում իրականացվում է հատուկ ԳԱԿԹ-երգիկ ընկալիչների հետ նրա փոխազդեցության միջոցով, որոնք վերջերս բաժանվել են ԳԱԿԹ A և ԳԱԿԹ B ընկալիչների և այլն։ Մի շարք կենտրոնական նեյրոտրոպ նյութերի (քանբերներ, հակացնցումային, հակաջղաձգային և այլն) գործողության մեխանիզմում էական դեր է խաղում ԳԱԿԹ ընկալիչների հետ նրանց ագոնիստական ​​կամ անտագոնիստական ​​փոխազդեցությունը։ Կապվելով GABA-A ընկալիչի α- և γ-ենթամիավորների հետ՝ բենզոդիազեպինները, բարբիտուրատները և կենտրոնական նյարդային համակարգի որոշ այլ դեպրեսանտներ (զոլպիդեմ, մետակվալոն) ուժեղացնում են, մինչդեռ ֆլումազենիլը և բեմեգրիդը թուլացնում են ԳԱԿԹ-ի ազդեցությունը։

ԳԱԿԹ-ի առկայությունը ԿՆՀ-ում հայտնաբերվել է 1950-ականների կեսերին, իսկ սինթեզվել է 1963 թվականին (Krnjević K., Phillis JW )։ 1960-ականների վերջին «Գամմալոն» անվամբ ԳԱԿԹ-ն առաջարկվեց որպես դեղամիջոց օգտագործել արտասահմանում, այնուհետև          «Ամինալոն» անունով՝ Ռուսաստանում։

Նյարդային համակարգից դուրս 
2007 թվականին առաջին անգամ նկարագրվեց ԳԱԿԹ-էրգիկ համակարգը շնչուղիների էպիթելում։ Համակարգն ակտիվանում է ալերգենների ազդեցության պատճառով և կարող է դեր խաղալ ասթմայի առաջացման մեխանիզմներում։

Մեկ այլ ԳԱԿԹ-էրգիկ համակարգ նկարագրվել է ամորձիներում և կարող է ազդել Լեյդիգի բջիջների գործառույթի վրա

Կանադայի Տորոնտո քաղաքի St. Michael հիվանդանոցի հետազոտողները 2011 թվականի հուլիսին պարզեցին, որ ԳԱԿԹ-ն դեր է խաղում մկների մոտ շաքարային դիաբետի կանխարգելման և, հնարավոր է, հակադարձելու գործում։

ԳԱԿԹ-ն հայտնաբերվել է ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջներում այն կոնցենտրացիաներով, որոնք համեմատելի են կենտրոնական նյարդային համակարգի կոնցենտրացիաների հետ։ Բետա բջիջներում ԳԱԿԹ-ի սինթեզը տեղի է ունենում ինսուլինի սինթեզի հետ համատեղ։ ԳԱԿԹ-ն անուղղակիորեն արգելակում է գլյուկագոնի սինթեզը, որը կապված է արյան մեջ գլյուկոզի կոնցենտրացիայի բարձրացման հետ։

Սննդային հավելում 
ԳԱԿԹ-ն սննդային հավելումների տեսքով օգտագործվում է մտավոր հետամնացության, ինսուլտից և ուղեղի ախտահարումներից հետո, էնցեֆալոպաթիայի և մանկական ուղեղային կաթվածի բուժման համար։

Ավանդաբար ենթադրվում էր, որ էկզոգեն ԳԱԿԹ-ն չի անցնում արյունաուղեղային պատնեշը, սակայն վերջին ուսումնասիրությունները կասկածի տակ են դնում այս հայտարարությունը։ Նախ, կան ապացույցներ, որ ԳԱԿԹՆ-ն ուղեղ է տեղափոխվում GAT2 և BGT-1 հատուկ թաղանթային փոխադրիչների միջոցով։ Եվ երկրորդը, էկզոգեն ԳԱԿԹ-ն սննդային հավելումների տեսքով կարող է նաև ԳԱԿԹ-երգիկ ազդեցություն ունենալ աղիքային նյարդային համակարգի վրա, որն իր հերթին խթանում է էնդոգեն ԳԱԿԹ-ի արտադրությունը։

Սա համահունչ աղիքային միկրոֆլորայի լավ ուսումնասիրված ազդեցությանը տրամադրության, սթրեսի և գրգռվածության վրա և վկայում է ԳԱԿԹ ընկալիչների լայն բաշխման մասին ԱՆՀ-ում  :

Տես նաև 

 
 
 ԳԱԿԹ-տրանսամինազա
 
 
 ԳԱԿԹ-շունտ
 ԳԱԿԹ-օպերոն
 Գամմա-ամինոկարագաթթու (դեղամիջոց)
 
 Աստրոցիտ
 
 Ալֆա-ամինոկարագաթթու
 
 
 Գաբա (թեյ)
 Մուսցիմոլ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Ben-Ari Y., Gaiarsa J. L., Tyzio R., Khazipov R. GABA: a pioneer transmitter that excites immature neurons and generates primitive oscillations (англ.) // Physiol. Rev. — 2007. — Vol. 87. — P. 1215—1284. — PMID 17928584.

Ամինաթթուներ
Նեյրոտրանսմիտեր