Զրոյական գումարով մտածողություն

Զրոյական գումարով մտածողություն (), իրավիճակների ընկալում որպես զրոյական գումարով խաղ, որտեղ մեկի շահը կլինի մյուսի վնասը։ Տերմինն առաջացել է խաղերի տեսությունից։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն խաղերի տեսության հայեցակարգի, զրոյական գումարի մտածողությունը վերաբերում է հոգեբանական կոնստրուկտին՝ մարդու կողմից իրավիճակի սուբյեկտիվ մեկնաբանությանը։ Զրոյական գումարի մտածողությունն արտահայտվում է «ձեր շահը իմ վնասն է» (կամ հակառակը՝ «քո վնասն իմ օգուտն է» ասացվածքով։ Ռոզիցկա Տրանը և այլք զրոյական գումարով մտածողությունը սահմանել են որպես.

Զրոյական կողմնակալությունը ճանաչողական կողմնակալություն է զրոյական գումարով մտածողության միջոցով. դա մարդկանց հակումն է ինտուիտիվ կերպով դատելու, որ իրավիճակը զրոյական գումար է, նույնիսկ երբ դա այդպես չէ։ Այս կողմնակալությունը նպաստում է զրոյական գումարի մոլորություններին, կեղծ համոզմունքներին, որ իրավիճակները զրոյական գումար են։ Նման մոլորությունները կարող են առաջացնել այլ կեղծ դատողություններ և սխալ որոշումների հանգեցնել։ Տնտեսագիտության մեջ «զրոյական գումարի մոլորությունը» ընդհանուր առմամբ վերաբերում է աշխատուժի քանակության մոլորություն (Lump of labour fallacy) տնտեսագիտական հասկացությանը։

Օրինակներ 
Կան զրոյական գումարով մտածողության բազմաթիվ օրինակներ, որոնցից մի քանիսը կեղծ են։

 Երբ երդվյալ ատենակալները ենթադրում են, որ մեկից ավելի տեսությունների հետ համատեղելի որևէ ապացույց չի ապահովում որևէ տեսության համար աջակցություն, նույնիսկ եթե ապացույցն անհամատեղելի է որոշ հնարավորությունների հետ կամ տեսություններն իրարամերժ չեն։
 Երբ դասարանի աշակերտները կարծում են, որ իրենց գնահատում են ըստ կորի, մինչդեռ իրականում նրանք գնահատվում են՝ ըստ ստանդարտ չափորոշիչների։
 Բանակցություններում, երբ բանակցողներից մեկը կարծում է, որ կարող է շահել միայն մյուս կողմի հաշվին (այսինքն՝ փոխադարձ շահ հնարավոր չէ)։
 Սոցիալական խմբերի մրցակցության համատեքստում նշանակում է, որ մի խմբի համար ավելի շատ ռեսուրսները (օրինակ՝ ներգաղթյալներ) պակասեցնում են ռեսուրսները մյուսների համար (օրինակ՝ ոչ ներգաղթյալների)։
 Ռոմանտիկ հարաբերությունների համատեքստում այն գաղափարը, որ մեկից ավելի մարդու միաժամանակ սիրելը նշանակում է յուրաքանչյուրին ավելի քիչ սիրել։
 Ամեն ինչի մասնագետը ոչ մի բանի վարպետ չէ. թևավոր միտքը, ըստ որի ավելի շատ հմտություններ ունենալը նշանակում է ավելի քիչ ընդունակություն ունենալ (նաև հայտնի է որպես փոխհատուցող մտածողություն)։
 Հեղինակային իրավունքի խախտման վերաբերյալ բանավեճում այն գաղափարը, որ յուրաքանչյուր չարտոնված կրկնօրինակը օգուտի կորուստ է։
 Երբ քաղաքական գործիչները պնդում են, որ միջազգային առևտուրը պետք է նշանակի, որ մի կողմը «հաղթում» է, իսկ մյուսը՝ «պարտվում», թեև ապրանքների և ծառայությունների փոխադարձ համաձայնեցված գներով փոխանցումը ընդհանուր առմամբ փոխշահավետ է։ Կամ որ առևտրի դեֆիցիտը մյուս երկրի համար փողի «կորուստ» է նաշանակում։
 Խմբային անդամակցությունը երբեմն դիտվում է որպես զրոյական գումար, այսինքն մի խմբում ավելի ուժեղ անդամակցությունը դիտվում է որպես մյուսում թույլ անդամություն։

Պատճառներ 
Չկա որևէ ապացույց, որը ենթադրում է, որ զրոյական գումարով մտածողությունը մարդկային հոգեբանության մնայուն հատկանիշ է։ Խաղերի տեսության իրավիճակները հազվադեպ են վերաբերում անհատական վարքագծի դեպքերին։ Դրա մասին է վկայում բանտարկյալի երկընտրանքի սովորական արձագանքը (երկուսն էլ մտածում են միայն իրենց բանտարկության պատիժը նվազագույնի հասցնելու մասին)։

Զրոյական գումարի մտածողությունը և՛ մոտավոր, և՛ վերջնական պատճառների արդյունք է։

Վերջնական պատճառներ 
Վերջնական պատճառահետևանքային կապի առումով զրոյական գումարով մտածողությունը կարող է լինել մարդու էվոլյուցիայի ժառանգություն։ Մասնավորապես, կարելի է հասկանալ, որ դա հոգեբանական ադապտացիա է, որը նպաստել է ռեսուրսների հաջող մրցակցությանը նախնադարյան մարդկանց միջավայրում, որտեղ ռեսուրսները, ինչպիսիք են զուգընկերը, կարգավիճակը և սնունդը, մշտապես սակավ են եղել։

Օրինակ, Ռուբինը ենթադրում է, որ տեխնոլոգիական աճի տեմպերն այնքան դանդաղ են եղել այն ժամանակաշրջանում, որ մարդը չէր կարող նկատել որևէ աճ իր կյանքի ընթացքում։ «Յուրաքանչյուր մարդ ապրում և մահանում էր մշտական տեխնոլոգիաների և եկամտի աշխարհում։ Այսպիսով, աճը հասկանալու կամ պլանավորելու մեխանիզմ մշակելու ոչ մի խթան չկար» (էջ 162)։

Ռուբինը նաև մատնանշում է այն դեպքերը, երբ սովորական մարդկանց և տնտեսագետների ըմբռնումը տնտեսական իրավիճակների մասին տարբերվում է, ինչպես օրինակ՝ աշխատուժի քանակության մոլորությունում (Lump of labour fallacy): Այս տեսանկյունից, զրոյական գումարով մտածողությունը կարող է ընկալվել որպես ռեսուրսների բաշխման մասին մարդկանց մտածելու լռելյայն ձև, որից պետք է հետ վարժվել, օրինակ, հիմնական տնտեսագիտական կրթություն ստանալով։

Մոտավոր պատճառներ 
Զրոյական գումարի մտածողությունը կարելի է հասկանալ նաև մոտավոր պատճառականության տեսանկյունից, որը վերաբերում է անհատների զարգացման պատմությանը իրենց կյանքի ընթացքում։ Զրոյական գումարով մտածողության մոտավոր պատճառները ներառում են ռեսուրսների բաշխման հետ կապված անհատների փորձը, ինչպես նաև կոնկրետ իրավիճակների վերաբերյալ նրանց համոզմունքները կամ ընդհանրապես աշխարհի մասին նրանց համոզմունքները։

Սահմանափակ ռեսուրսներով միջավայրեր 
Զրոյական գումարով մտածողության մոտավոր պատճառներից մեկն այն փորձն է, որն անհատներն ունենում են սակավ ռեսուրսների կամ զրոյական գումարի փոխազդեցությունների հետ իրենց զարգացման միջավայրում։ 1965 թվականին ամերիկյան մարդաբան Ջորջ Մ. Ֆոսթերւ (1913-2006) պնդում էր, որ «գյուղացիական» հանրության անդամներն ունեն «բարիքի սահմանափակության պատկերացում», որը, ըստ նրա, ձեռք են բերել հասարակության փորձառությունից, որն ըստ էության զրոյական գումարի ընկալում է:

Ռոզիցկա Տրանը և այլք 2015 թվականին իրականացրած միջմշակութային հետազոտությամբ համեմատել է 37 ազգերի ներկայացուցիչների պատասխանները զրոյական գումարով համոզմունքների սանդղակով։ Անհատներին առաջարկվել էին հայտնել իրենց համաձայնությունը հայտարարությունների հետ, որոնք չափում էին զրոյական գումարի մտածողությունը։ Օրինակ, սանդղակի մեկ կետը նշում էր, որ «որոշ մարդկանց հաջողությունները սովորաբար ուրիշների ձախողումներն են»։ Տրանը և իր գործընկերները պարզել են, որ ավելի ցածր համախառն ներքին արդյունք ունեցող երկրների անհատները միջինում ավելի ուժեղ զրոյական գումարի համոզմունքներ են ցուցաբերել և ենթադրել են, որ «զրոյական գումարով խաղի պատկերացումը, կարծես, առաջանում է ավելի ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում, որտեղ ռեսուրսները սակավ են» (էջ 539)։ Նմանապես, Տրանը և իր գործընկերները պարզել են, որ ավելի ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ ունեցող անհատներն ավելի ուժեղ զրոյական համոզմունքներ են դրսևորում։

Ռեսուրսների սակավության համոզմունքներ 
Ռեսուրսների սակավ միջավայրի հետ է կապված համոզմունքն առաջանում է, երբ ռեսուրսը սակավ է կամ սահմանափակ։ Օրինակ, աշխատանքային ծավալի մոլորությունը վերաբերում է այն համոզմունքին, որ տնտեսության մեջ ֆիքսված ծավալի աշխատանք կա, և, հետևաբար, աշխատատեղերի բաշխումը զրոյական գումար է։ Թեև համոզմունքը, որ ռեսուրսը սակավ է, կարող է ձևավորվել ռեսուրսների սակավության հետ կապված փորձառությունների միջոցով, բայց պարտադիր չէ, որ այդպես լինի։ Օրինակ, անհատները կարող են ենթադրել, որ հարստությունը սահմանափակ է, քանի որ այդ պնդումը կրկնում են քաղաքական գործիչները կամ լրագրողները։

Ռեսուրսների իրավունքի համոզմունքներ 
Զրոյական գումարով մտածողության մյուս պատճառն այն համոզմունքն է, որ որևէ մարդը (կամ մարդկանց խումբը) որոշակի ռեսուրս ստանալու իրավունք ունի։ Ծայրահեղ դեպք է այն համոզմունքը, որ մեկին իրավունք է վերապահված գոյություն ունեցող ողջ ռեսուրսներն ունենալ, ինչը ենթադրում է, որ մեկ ուրիշի կողմից ցանկացած ձեռքբերում նա կընկալի որպես իր սեփական կորուստ։ Ոչ այդքան ծայրահեղ դեպք է այն համոզմունքը, որ մարդը (կամ մարդկանց խումբը) գերազանցում է մյուսներին և, հետևաբար, իրավունք ունի ավելին ունենալ, քան մյուսները։ Օրինակ, զրոյական գումարով խմբային մրցակցության ընկալումները կապված են սոցիալական գերակայության կողմնորոշման անհատական հատկանիշի գերակայության մասշտաբի հետ, որն ինքնին բնութագրվել է որպես զրոյական գումարով աշխարհայացք («Մարդկային գոյության տեսակետը որպես զրոյական գումար», «էջ 999)։ Նաև պարզվել է, որ մոնոգամ մարդիկ կարծում են, որ սիրո մեջ ոչ մոնոգամ հարաբերությունները զրոյական գումար է (մեկը ավելի քիչ է ստանում մյուսի հաշվին), և ենթադրվում է, որ դա կարող է պայմանավորված լինել այն պատճառով, որ մարդը կարծում է, որ ռոմանտիկ հարաբերություններում ինքն իրավասու է իր զուգընկերոջ սիրո նկատմամբ։

Արդյունքներ 
Երբ անհատները կարծում են, որ իրավիճակը զրոյական գումար է, նրանք ավելի հավանական է, որ մրցակցային (կամ ավելի քիչ համագործակցային) գործեն ուրիշների նկատմամբ, քանի որ նրանք մյուսներին կդիտեն որպես մրցակցային սպառնալիք։ Օրինակ, երբ ուսանողը կարծում է, որ ինքը գնահատվում է ըստ կորի` գնահատման սխեմայի, որը գնահատականների բաշխումը դարձնում է զրոյական գումար, նա ավելի քիչ հավանական է, որ օգնություն ցուցաբերի իր հետ թեստ հանձնող այն ընկերոջը, ով իր կարգավիճակով մոտ է իրեն, քանի որ այդ ընկերոջ առավելությունը կարող է դառնալ իր առավելության կորուստ` «Քո շահն իմ կորուստն է» իմաստով։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Կոգնիտիվ խախտումներ
Իմացություն
Մրցակցություն
Հոգեբանական հասկացություններ
Կողմնակալություն