Աստծո որդիներ

Աստծո որդիներ (,  բառացիորեն՝ «աստվածների որդիներ»), եբրայերեն Աստվածաշնչում և քրիստոնեական ապոկրիֆում  օգտագործված արտահայտություն։ Հանդիպում է նաև Կաբալայում, որտեղ bene elohim տարբեր հրեական հրեշտակների հիերարխիաների (ստորակարգության) մաս են կազմում։

Եբրայերեն Աստվածաշունչ

Ծննդոց 6

Եբրայերեն Աստվածաշնչում «Աստծո որդիներն» առաջին անգամ հիշատակվել են Ծննդոց 6:1–4 գրքում։ Գրական-պատմական ծագման առումով այս արտահայտությունը սովորաբար կապվել է յահվիստական ավանդույթի հետ։

Հուդայականության մեջ այս արտահայտությունն ունեցել է երկու մեկնաբանություն
 Սեթի սերունդ․ Աստծո դեմ Սեթի սերունդների ըմբոստանալու ու Կայենի դուստրերի հետ հարաբերվելու մասին առաջին վկայությունները հանդիպում են քրիստոնեական ու ռաբբիական գրականության մեջ՝ սկսած մ․թ․ երկրորդ դարից, օրինակ՝ ռաբբի Շիմոն բար Յոխայիի, Օգոստինոս Երանելու, Հուլիոս Աֆրիկանոսի աշխատություններում ու Հռոմի պապ Կղեմես I-ին վերագրվող նամակներում։ Սա նաև ժամանակակից կանոնական ամհարերեն եթովպական ուղղափառ Աստվածաշնչում արտահայտված տեսակետն է։ Հուդայականության մեջ «Աստծո որդիներ»-ը սովորաբար վերաբերում է արդարներին, այսինքն՝ Սեթի զավակներին։ 
 Հրեշտակներ․ վաղ շրջանի բոլոր աղբյուրներն «Աստծո որդիներ»-ը մեկնբանում են որպես հրեշտակներ։ Մ․թ․ա․ երրորդ դարից սկսած՝ վկայություններ են հանդիպում Ենոխի գրքում, Կումրանի ձեռագրերում, Հոբելյանների գրքում, Ռուբենի Կտակարանում, Վարուխի գիրք 2-ում, Հովսեփոս Փլավիոսի աշխատություններում և Հուդայի գրքում։ Այսպես են նաև մեկնաբանվել եբրայերեն Աստվածաշնչի (Հոբ 1:6 և 2:1) bene ha elohim նույնական արտահայտությունների իմաստները։ Սեպտուագինտայում «հրեշտակներ» մեկնաբանությունը հանդիպում է Ալեքսանդրիական օրենսգրքում, որը հունարեն տեքստի չորս գլխավոր գրերից մեկն է։

Ռաբբիական հուդայականությունն ավանդաբար հավատարիմ է առաջին մեկնաբանությանը, մի քանի բացառությամբ, իսկ ժամանակակից հրեական թարգմանություններում կարելի է հանդիպել bnei elohim արտահայտության «Աստծո որդիների» փոխարեն «ղեկավարների որդիներ» իմաստին։ Անկախ դրանից, երկրորդ մեկնաբանությունը (հրեշտակների կամ այլ աստվածային էակների որդիներ) գոյություն չունի ժամանակակից հուդայականության մեջ։

Ուգարիտերեն տեքստ
Գերմանացի բողոքական գիտնական Կլաուս Վեստերմանը պնդել է, որ Ծննդոց 6-ի տեքստը հիմնված է ուգարիտերեն տեքստի վրա։ Ուգարիտերենում արտահայտությունը հնչում է bn 'il, որը կարող է վերաբերել Բաալ աստծուն վերաբերող պատմությունների շարքին։

 Ուգարիտերեն սեպագիր տեքստերի տեղեկագրում (1.40)  bn il արտահայտության իմաստը նշվել է որպես «Աստվածների որդիներ»
 Ուգարիտերեն սեպագիր տեքստերի տեղեկագրում (1.65) bn il արտահայտությունն օգտագործված է հաջորդաբար երեք անգամ՝ il bn il / dr bn il / mphrt bn il, որոնք նշանակում են՝ «աստվածների որդիներ» / «աստվածների որդիների շրջանակ» / «աստվածների որդիների ամբողջություն»

bn ilm («աստվածների որդիներ») արտահայտությունը հաստատվել է ուգարիտերեն տեքստերում, ինչպես նաև phr bn ilm («աստվածների որդիների ժողով») արտահայտությունը։

Ուգարիտերեն ժողովածուի այլ հատվածներում նշվել է, որ bn ilm -ը Աշերայի ու Էլի՝ հայտնի աշխարհի մարդկանց աստվածների 70 որդիներն էին, ու մարդկանց դուստրերի հետ նրանց հետերոգամ ամուսնությունից ծնվել են նրանց կառավարիչները։ Սամուել 2-7 հատվածում վկայություն կա, որ այսպես եղել է նաև Իսրայելում։

Հետագա տեքստ
Ջ․ Շարբերթը Ծննդոց 6:1–4 -ը կապել է քահանայական աղբյուրների և Թորայի վերջնական խմբագրման հետ։ Ըստ այդմ՝ նա տեքստը վերագրում է հետագա խմբագրական գործունեությանը։

Լեհ կաթոլիկ քահանա Ջոզեֆ Միկիքը և շոտլանդացի գիտնական Մեթյու Բլեքը առաջ են քաշել ոչ կանոնական ավանդույթով տեքստին հետագայում ավելացումներ կատարելու տեսակետը, ինչպիսին օրինակ՝ պահապան հրեշտակների մասին լեգենդը Ենոխի գրքի՝ Ենոխին վերագրվող տարբերակում (իրական հեղինակը նա չէ)։

Թարգմանություններ
Ծննդոց 6:1–4 գրքի տարբեր թարգմանություններ տարբերվում են «աստծո որդիներ» արտահայտության օգտագործման ձևերով։ Սեպտուագինտայի որոշ ձեռագրերում «աստծո որդիները» հասկացվում են որպես «հրեշտակներ», որը սկզբնապես պարունակվել է նաև 1209 թվականի Վատիկանի կոդեքսում։ Ալեքսանդրիական օրենսգրքում բաց է թողնվել «աստծո որդիները»․ այն փոխարինվել է «հրեշտակներով», ինչը հետագայում հաստատվել է Օգոստինոս Երանելու «Աստծո քաղաքը» աշխատության մեջ, որտեղ նա երկու տարտահայտությունն էլ օգտագործել է 15-րդ գրքի 23-րդ գլխում։ Պեշիթոյում օգտագործվել է «աստծո որդիներ» արտահայտությունը։

Բացի սրանցից, Հոբի գրքի 1։6 և Երկրորդ օրենքի 32։8 հատվածներում «աստծո հրեշտակներ» արտահայտությունն է օգտագործված այն մասերում, որտեղ եբրայերենում գրված է «աստծո որդիներ»։

Այլ հիշատակումներ
« որդիներ» արտահայտությունը օգտագործված է նաև

 Հոբ 1:6, bənê hāʼĕlōhîm (בְּנֵי הָאֱלֹהִים) Էլոհիմի որդիները
 Հոբ 2:1, bənê hāʼĕlōhîm (בְּנֵי הָאֱלֹהִים) Էլոհիմի որդիները
 Հոբ 38:7, bənê ĕlōhîm (בְּנֵי אֱלֹהִֽים) առանց որոշյալ հոդի՝ Էլոհիմի որդիներ
 Երկրորդ օրենք 32:8, և՛ bənê ĕlōhîm (בְּנֵי הָאֱלֹהִים) և՛ bənê ĕl (בני אל) Էլոհիմի որդիները կամ Էլոհիմի որդիներ Կումրանի ձեռագրերում (4QDtj և 4QDtq), գլխավորապես «աստծո հրեշտակներ» (αγγελων θεου) LXX գրքում (որբեմն «աստծո որդիներ» կամ «Իսրայելի որդիներ»), «Իսրայելի որդիներ» MT գրքում։

Նմանատիպ արտահայտություններ հանդիպում են 
 Սաղմոսներ 29:1, bənê ēlîm (בְּנֵי אֵלִים) առանց որոշյալ հոդի՝ «Էլիմի որդիներ» (նման արտահայտություն)
Սաղմոսներ 82:6, bənê elîon (בְּנֵי עֶלְיוֹן) առանց որոշյալ հոդի և  ēl-ի փոխարեն օգտագործելով «Ծայրագույն»
 Սաղմոսներ 89:6, bənê ēlîm (בְּנֵי אֵלִים) «Էլիմի որդիներ»
 Նմանատիպ արամեական արտահայտություն հանդիպում է Դանիել 3:25, bar elahin בַר אֱלָהִֽין, «աստծո որդիներ»։

Երկրորդ տաճարի հուդայականություն (մոտ. 500 մ․թ․ա․ – 70 մ․թ․) 
Ենոխի գիրքը, «Հսկաների գիրքը» և Հոբելյանների գիրքը վերաբերում են պահապան հրեշտակներին, որոնք Ծննդոց 6 գրքում համարժեք են «աստծո որդիներին»։ Բարնաբասի թուղթը ոմանք համարում են ենոխյան տարբերակի ճանաչում։

Մեկնաբանություն

Հին շրջանի քրիստոնեություն
Վաղ քրիստոնեության շրջանի գիտնականներն ու հեղինակները միակարծիք չեն եղել։ Քրիստոնեական այնպիսի գրողներ, ինչպիսիք էին՝ Հուստինոս Փիլիսոփան, Եվսեբիոս Կեսարացին, Կղեմես Ալեքսանդրացին, Որոգինեսը և Կոմոդիանոսը, կարծում էին, որ Ծննդոց 6:1–4 գրքում նշված «աստծո որդիները» ընկած հրեշտակներ էին, որոնք անբնական միությամբ կապվել են երկրային կանանց հետ, որի արդյունքում ծնվել են ։ Որոշ գիտնականներ դիտարկել են Մատթեոս 22։30 հատվածում Հիսուսի մեկնաբանությունը, որ հրեշտակները չեն ամուսնանում, որով հերքվել է այդ տեսակետը։

Վաղ շրջանի այլ քրիստոնյաներ հավատում էին, որ Ծննդոց 6:1–4 գրքում նշված «աստծո որդիները» Սեթի սերունդներն էին։ Օգոստինոս Երանելին կիսել է այս տեսակետը, հիմնվելով Հուլիոս Աֆրիկանոսի ճառերի վրա, որոնցում վերջինս «աստծո որդիներ» համարել է Սեթի սերունդներին՝ Ադամի անմիջական նախնիներին։ «Մարդկանց դուստրեր» են համարվել Կայենի սերունդները։ Հրեա փիլիսոփաներն ունեցել են այս տեսակետի այլ տարբերակներ։

Միջնադարյան հուդայականություն 
Հուդայական փիլիոսփաները Միջնադարում զբաղվել են բնական աստվածաբանությամբ․ նրանք հերքել են ըմբոստության կամ ընկած հրեշտակների գաղափարը, քանի որ չարը համարել են վերացական։ Ռաբբիական աղբյուրները, մասնավորապես «Թարգումը», նշել են, որ երկրային կանանց հետ ամուսնացած «աստծո որդիները» բարձր սոցիալական դիրք ունեցող մարդկային էակներ են եղել։ Նրանց նաև համարել են հեթանոսների արքաներ կամ ազնվականության անդամներ, որոնք գայթակղությունից ելնելով ամուսնացել են հասարակ ժողովրդից սերող կականց հետ։ Այլ մեկնաբանություններում «աստծո որդիները» ներկայացված են որպես Հին մերձավոր-արևելյան բռնակալ թագավորներ, որոնց պատվել են որպես աստվածային ղեկավարների ու որոնք զբաղվել են բազմակնությամբ։ Անկախ տեսակետների միջև տարբերություններից, հրեա ռացիոնալիստների առաջնային տեսակետը եղել է այն, որ «աստծո որդիները» մարդկային ծագում են ունեցել։ Այս տեսակետը սատարող ամենահայտնի հրեա գրողներից էին՝ Սաադիա Գաոնը, Ռաշին, Աբրահամ իբն Էզրան, Մայմոնիդը, Գերսոնիդեսը և Հիլել բեն Սամուելը։ Իբն Էզրան պնդել է, որ «աստծո որդիները» աստվածային զորություն ունեցող մարդիկ են եղել, որոնք աստղագուշակության գիտելիքների շնորհիվ ի վիճակի են եղել ծնունդ տալ արտասովոր չափսերի ու ուժի տեր երեխաների։

Որոշ հրեա գիտնականներ այս արտահայտությունը բառացի չեն ընդունել․ նրանք «աստծո որդիներ» համարել են ֆիզիկական կատարելություն ունեցող ավագ սերնդին, ինչպես կատարյալ էին Ադամն ու Եվան։ Թեև այս տեսակետը նույնպես միասնական չի եղել, այնուամենայնիվ գլխավոր գաղափարն այն էր, որ Ադամի ու Եվայի կատարյալ հատկանիշները փոխանցվել են սերնդե սերունդ, սակայն յուրաքանչյուր անցնող սերնդի հետ այդ կատարելությունը նվազել է․ նախորդ սերունդներն ավելի հզոր են եղել, քան հաջորդները։ Այս անկումը շարունակվել է մինչև Մեծ ջրհեղեղը, մինչ այն պահը, երբ նրանց օրերը հաշված էին, ինչպես նշված էր Ծննդոց  6:3 հատվածում։ Ավագ սերնդի կողմից անբարոյականություն էր կրտսեր սերնդի հետ մերձենալը, որի դեպքում փոքրամարմին կանայք ծնում էին արտասովոր խոշոր երեխաներ։

Գիտնականներից ոմանք Ծննդոց  6:1–4 հատվածում նկարագրված իրադարձություններն այլաբանություն են համարել, մասնավորապես կրքի մեղքի պատճառով, որը նվաստացրել է մարդու վեհությունը։

Տես նաև
 Տիրոջ հրեշտակ
 Անունակի
 Հրեշտակապետեր
 Ադամի ու Եվայի կոնֆլիկտը սատանայի հետ

Ծանոթագրություններ

Գրականության ցանկ

Darshan, Guy "The Story of the Sons of God and the Daughters of Men: Gen.6:1–4 and the Hesiodic Catalogue of Women", ''Shnaton: An Annual for Biblical and Ancient Near Eastern Studies 23 (2014), 155–178 (in Hebrew; Eng. abstract)

Արտաքին հղումներ
 Catholic Encyclopedia: "Son of God"
 Jewish Encyclopedia: "Son of God" 

Հրեշտակներ քրիստոնեությունում
Կրոնական տերմինաբանություն
Աստվածաշունչ
Դիցաբանություն
Հուդայականության հետ կապված վեճեր
Քրիստոնեական տերմիններ