Uti possidetis

Uti possidetis (լատիներենից՝ «քանի որ տիրապետում եք»), միջազգային պրակտիկայում ձևավորված սկզբունք, որը նշանակում է, որ անկախություն ստացած նոր պետություններն ունեն նույն տարածքը և այն նույն սահմանները, որոնք ունեցել են նախկինում՝ լինելով գաղութներ կամ կախյալ տարածքներ, այդ թվում՝ այլ պետությունների կազմում վարչական միավորներ։ Ըստ կանոնի՝ հին վարչական սահմանը, որը նախկինում գոյություն է ունեցել նոր կազմավորված անկախ պետության տարածքում, դառնում է միջազգային սահման։ 

Այս սկզբունքն ինքնուրույն իրավական սկզբունք չէ, քանի որ իր իրավական բնույթը ձեռք է բերում միայն սահմանների անխախտելիության ավելի լայն միջազգային-իրավական սկզբունքի շրջանակներում։

Նաև կարող է կոչվել առարկաների գոյություն ունեցող վիճակի պահպանման սկզբունք։ (Այս դոկտրինային տակ կարող է ընկնել փաստացի տիրապետման կարգավիճակի ցանկացած օգտագործումը որպես իրավական չափանիշ)։

«Uti possidetis, ita possideatis» (լատ. ինչպես եք տիրապետում, այնպես էլ տիրապետեք, ինչ եք տիրապետում, այն էլ տիրապետեք)։ Երբեմն ձևակերպմանը ավելացվում է «juris» բառը (), որը նշանակում է տիրապետման իրավական, այլ ոչ թե փաստացի, և, համապատասխանաբար, այս սկզբունքը այդ դեպքում կիրառվում է իրավաբանական սահմաններում, այլ ոչ թե փաստացիցի։

Ծագման պատմություն 
Ի սկզբանե, uti possidetis սկզբունքը գալիս է հռոմեական մասնավոր իրավունքից, որտեղ այն կիրառվել է նախկին (փաստացի) սեփականատիրոջը վիճելի անշարժ գույքի պատկանելության մասին պրետորի կարգադրության նշումով, այսինքն, երկու անձանց միջև առկա իրավիճակի խախտումն արգելվել է մինչև վեճի վերջնական լուծումը։

Միջազգային իրավունքում uti possidetis սկզբունքն առաջին անգամ կիրառվել է Լատինական Ամերիկայի ժամանակակից դարաշրջանում,երբ իսպանական կայսրության նախկին գաղութները ձգտում էին անկախության։ Լատինաամերիկյան նոր պետությունների հիմնական նպատակը եղել է Իսպանիայի կայսրությանը իրավաբանորեն պատկանող տարածքներում իր դիրքն ամրապնդելու ձգտումը, որպեսզի իրեն ճանաչեն իրավահաջորդները, որոնք ժառանգել են գոյություն ունեցող վարչական սահմանների սահմաններում գտնվող բոլոր գաղութային հողերը։ Գլխավորն այն էր, որ մայրցամաքում չի մնա ոչ մի տարածք terra nullius (այսինքն տարածքներ, որոնք չեն պատկանում որևէ պետության), այնպես որ, կարգավորման սահմանային հարցերի համար ընտրվել uti possidetis սկզբունքը։

Հայտնի իրավաբան-միջազգայնագետ Յան Բրոունլին այս իրավիճակը նկարագրում է հետևյալ կերպ․

Որոշ լատինամերիկյան պետություններ որոշել են օրինականացնել uti possidetis սկզբունքի կիրառումը և այն արտացոլել մայրցամաքում ընդունված տարբեր նորմատիվ փաստաթղթերում։ Օրինակ, այս սկզբունքի դրույթները ներառվել են Վենեսուելայի Սահմանադրության մեջ 1830 թվականին և Հոնդուրասի Սահմանադրության մեջ 1839 թվականին, ինչպես նաև  Կոլումբիայի և Պերուի միջև սահմանի մասին 1829 թվականի սեպտեմբերի 22-ի պայմանագրում։ Թեև, միևնույն է, հետագայում այդ պետություններին չհաջողվեց խուսափել միմյանց միջև սահմանային վեճերից։ Հետևաբար, շատ իրավաբաններ այն կարծիքին են, որ պետք չէ բացարձակացնել այս սկզբունքի նշանակությունը, քանի որ uti possidetis սկզբունքի կիրառումը ունի մի շարք թերություններ, որոնք չեն նպաստում վեճերի լուծմանը։ Բացի այդ, հին իսպանական վարչական սահմանները հաճախ հայտնաբերվել են բավականաչափ հստակ և դժվար ապացուցելի։

Ժամանակակից կիրառման պրակտիկան

Աֆրիկա 
1964 թվականի հուլիսի 21-ին Կահիրեում Աֆրիկյան միասնության կազմակերպության շրջանակներում ընդունվել է սահմանային վեճերի մասին 16(1) բանաձևը, որում ամրագրվում էր, որ մասնակից պետությունները պարտավոր են հարգել գաղութային սահմանները, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև նրանց ազգային անկախության հասնելը։ Բանաձևն իրենից ներկայացնում է քաղաքական հայտարարություն, որն ուղղված է նրան, որ ապագայում պետությունների մոտ չառաջանա սահմանների վերանայման հարց, որոնք սահմանվել են uti possidetis սկզբունքի համաձայն ապասառեցումից հետո, ոչ այլ կերպ, քան միայն փոխադարձ համաձայնությամբ։ Քանի որ աֆրիկյան մայրցամաքում սահմանների հետ կապված իրավիճակն ավելի բարդ էր, քան լատինաամերիկյան, առաջին հերթին այն պատճառով, որ գաղութային սահմանները հաստատվել են մետրոպոլիաներով, առանց տեղական բնակչության շահերի պահպանման, խախտելով երկար ժամանակ տարբեր ցեղերի բնակության բնական սահմանները։ Այդ պատճառով այդ սահմանների վերաբաշխումը կարող էր սպառնալիք դառնալ խաղաղությանը և վերածվել աֆրիկյան պետությունների միջև արյունալի պատերազմների, որոնցից կօգտվեին նախկին մետրոպոլիաները, որպես իրենց կորցրած գաղութային տիրապետության վերականգնման հիմք։

Սահմանային վեճ Բուրկինա Ֆասոյի և Մալիի միջև 
1985 թվականին Բուրկինա Ֆասոյի և Մալիի միջև սահմանային կոնֆլիկտ է բռնկվել հանքային պաշարներով հարուստ տարածքի պատկանելության պատճառով, որը գտնվում էր պետությունների միջև սահմանի ոչ նշագծված հատվածում։ Սահմանային տարածքի պատկանելության և սահմանային շերտի սահմանման հարցը փոխանցվել է ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարան, որը վիճելի տարածքը կիսով չափ բաժանել է։ Իր որոշման մեջ դատարանը նշել է uti possidetis սկզբունքի էությունը՝ պետության կողմից անկախության ձեռքբերման պահին տարածքային սահմանների հարգման ապահովումը. տարածքային սահմանները կարող են լինել միայն տարբեր վարչական շրջանների կամ գաղութների միջև սահմանագծային գծեր, որոնք ենթակա են միևնույն սուվերեն, ուստի uti possidetis սկզբունքի կիրառումը հանգեցրել է նրան, որ նախկին վարչական սահմանները վերածվել են միջազգային սահմանների՝ այդ հասկացության լրիվ իմաստով։ Ավելին, դատարանը հայտարարել է, որ uti possidetis սկզբունքը բխում է միջազգային իրավունքի ընդհանուր նորմից, ինչը նշանակում է, որ կարող է կիրառվել ոչ միայն նախկին գաղութային պետությունների, այլ նաև ցանկացած այլ իրավիճակներում, երբ տեղի է ունենում ինքնիշխան պետության փլուզում կամ նրանից որևէ տարածքային մասի առանձնացում։

Նախկին Հարավսլավիա 

Հարավսլավիայի Արբիտրաժային հանձնաժողովը, որը ստեղծվել է Եվրոպական հանրության կողմից Հարավսլավիայի Դաշնության փլուզման հետ կապված վիճելի իրավաբանական հարցերի լուծման համար, հանգել է այն եզրակացության, որ Դաշնության փլուզումից և նոր կազմավորված պետությունների կողմից անկախություն ձեռք բերելուց հետո ներքին միջհանրապետական սահմանները վերածվել են միջազգային սահմանների՝ uti possidetis սկզբունքի համաձայն։ 2-րդ եզրակացության մեջ Արբիտրաժային հանձնաժողովը, քննարկելով Սերբիայի և Խորվաթիայի և Սերբիայի և Բոսնիայի և Հերցեգովինայի միջև ներքին սահմանների հարցը, նշել է, որ անկախ ցանկացած հանգամանքներից, ինքնորոշման իրավունքը չի կարող և չպետք է հանգեցնի պետության կողմից անկախություն ստանալիս արդեն գոյություն ունեցող սահմանների փոփոխության (uti possidetis juris), բացառությամբ այն դեպքերի, երբ պետություններն իրենք են պայմանավորվել իրենց սահմանների փոփոխության մասին։

Եզրակացության մեջ № 3 Արբիտրաժային հանձնաժողովը, կիրառելով uti possidetis սկզբունքը նախկին հարավսլավական հանրապետությունների սահմանների նկատմամբ, վկայակոչել Է ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանի 1986 թվականի դեկտեմբերի 22-ի որոշումը Բուրկինա Ֆասոյի և Մալիի (սահմանի մասին վեճ) գործով, որտեղ uti possidetis-ը ճանաչվում է որպես միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունք, որը կիրառվում է բացարձակապես ցանկացած պետության կողմից։

Շատ պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ ևս պաշտպանեցին ներքին Հանրապետական սահմանների անխախտելիությունը։ 1991 թվականի նոյեմբերի 7-8-ը Հռոմում կայացած Հյուսիսատլանտյան խորհրդի պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների Հարավսլավիայի վերաբերյալ հայտարարության մեջ ասվում էր, որ fait accompli ուժի կամ քաղաքականության կիրառման միջոցով գոյություն ունեցող սահմանները փոխելու բոլոր փորձերն անընդունելի են, ուստի արդեն գոյություն ունեցող սահմանների միակողմանի փոփոխության ցանկացած գործողություն չի ընդունվի։

Նախկին Խորհրդային Միություն 
ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ uti possidetis սկզբունքը ենթադրում էր նախկին հանրապետությունների միջև պայմանագրեր կնքելիս, որոնք Միության ներքին վարչական սահմանները հայտարարել են որպես միջպետական։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելովեժյան պուրակում ստորագրված Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագրի 5-րդ հոդվածում նախատեսվում էր, որ պետությունները ճանաչում և հարգում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունը և ԱՊՀ շրջանակներում գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Նրանք երաշխավորում են սահմանների բացությունը, քաղաքացիների տեղաշարժի ազատությունը և տեղեկատվության փոխանցումը համագործակցության շրջանակներում։ Բացի այդ, Ռուսաստանի Դաշնության և Ուկրաինայի միջև 1990 թվականի նոյեմբերի 19-ի պայմանագրի 6-րդ հոդվածը նախատեսում է կոնկրետ, որ երկու կողմերն էլ ճանաչում և հարգում են նախկին Ռուսական և Ուկրաինական հանրապետությունների տարածքային ամբողջականությունը ԽՍՀՄ շրջանակներում գոյություն ունեցող սահմաններում։

Չեխոսլովակիա 
1992 թվականի հոկտեմբերի 29-ի Չեխիայի Հանրապետության և Սլովակիայի միջև պետական ընդհանուր սահմանների ընդհանուր սահմանազատման մասին պայմանագիրը հաստատեց, որ այդ երկու նոր պետությունների միջև միջպետական սահմանը, անկախություն ստանալիս, 1993 թվականի հունվարի 1-ին կլինի նախկին վարչական սահմանը, որը գոյություն ունի Չեխիայի և Սլովակիայի նախկին ԽՍՀ-ի մասերի միջև։

Տես նաև 
 Տարածքային ամբողջականություն
 Ստատուս քվո

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
  (рецензия на книгу , автор Тузмухамедов Р. А.)

Արտաքին հղումներ 
 Доклад профессора Marcelo G. KOHEN Uti Possidetis and Maritime Delimitations Женевский институт международных отношений
 Азербайджан стал членом ООН на основе принципа uti possidetis juris
 Практика урегулирования территориальных споров в Африке

Սահմաններ
Միջազգային իրավունք
Վիճելի տարածքներ