Սթրեյզանդի էֆեկտ

Սթրեյզանդի էֆեկտ (), սոցիալական ֆենոմեն, որն արտահայտվում է այն հանգամանքով, որ որոշակի տեղեկատվությունը հանրային հասանելիությունից (գրաքննություն) հանելու փորձը հանգեցնում է միայն դրա ավելի լայն տարածմանը (սովորաբար համացանցի միջոցով)։ Օրինակ՝ լուսանկարի, ֆայլի, տեքստի կամ թվի (օրինակ՝ իրավաբանական մեթոդներով) հասանելիության սահմանափակման փորձը հանգեցնում է այլ սերվերների վրա տվյալ տեղեկատվության կրկնօրինակման, ֆայլային ցանցերում դրա հայտնվելուն կամ այլ տիրաժավորման։

Անվան ծագում 

«Սթրեյզանդի էֆեկտ» տերմինը տարածվել է 2003 թվականին տեղի ունեցած միջադեպից հետո, երբ Բարբրա Սթրեյզանդը դիմել էր դատարան լուսանկարիչ Քենեթ Ադելմանից () և Pictopia.com կայքից 50 միլիոն ԱՄՆ դոլար բռնագանձելու պահանջով այն պատճառով, որ իր տան լուսանկարը հասանելի է դարձել Կալիֆոռնիայի ափի ավելի քան 12,200 այլ լուսանկարների մեջ։ Ադելմանը պնդել է, որ լուսանկարել է տունն ափին գտնվող այլ տների հետ միասին, California Coastal Records Project նախագծի շրջանակներում, որն ուսումնասիրում է ափերի էրոզիան կառավարության թույլտվությամբ և պատվերով ()։

Մինչ Սթրեյզանդի փաստաբանների դատական հայց ներկայացնելը, թիվ 3850 լուսանկարը (որի վրա պատկերված է Սթրեյզանդի տունը) նախագծի կայքից ներբեռնվել էր ընդամենը 6 անգամ, որոնցից երկու ներբեռնումներն իրականացվել են հենց փաստաբանների կողմից: 2004 թվականի մայիսի 10-ին դատարանը մերժել է Սթրեյզանդի պահանջները և պահանջել է, որ Սթրեյզանդը փոխհատուցի Ադելմանի դատական ծախսերը 154 հազար դոլարի չափով։

Ավելի ուշ լրագրող Փոլ Ռոջերսը նկատել է, որ հայցի մասին տեղեկատվության տարածման արդյունքում Սթրեյզանդի տան լուսանկարը համացանցում շատ տարածված է դարձել։ Մասնավորապես, դատարան հայց ներկայացնելուց մեկ ամիս անց պատկերը դիտվել է ավելի քան 420 հազար այցելուի կողմից։

Ադելմանը հայտարարել է, որ դատական հայցի մասին տեղեկատվությունն իր վեբ կայքում գրավել է ավելի քան մեկ միլիոն այցելուների ուշադրությունը, իսկ լուսանկարն իր ֆոտոարխիվում օգտագործել է Ասսոշեյթեդ Պրես լրատվական գործակալությունը, և դա, իր հերթին, հանգեցրել է բազմաթիվ թերթերի կողմից վերատպմանն ամբողջ աշխարհում։

Իսկ հենց տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է 2005 թվականի սկզբին Մայք Մասնիկ անունով բլոգերի կողմից, որը Techdirt.com հայտնի բլոգի հիմնադիրն ու հաղորդավարն էր։

Օրինակներ 
 MDMA-ի օգտագործման հետ կապված բրիտանացի աշակերտուհի Լի Բեթսի մահվանից հետո 1995 թվականին լայն քարոզչական արշավ է ծավալվել էքստազիի վնասակարության մասին։ Անգլիայի հյուսիս-արևելքում իրականացված հետազոտությունները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ արշավը նպաստել է էքստազիի մասին տեղեկությունների տարածմանը և, որպես հետևանք, երիտասարդներին դրդել է փորձել այն։
2007 թվականի ապրիլին փորձ է արվել արգելափակել Digg կայքի միջոցով AACS համակարգի կոդավորման բանալիներից մեկի տարածումը։ Մի քանի հայտնի կայքերին նախազգուշական նամակներ են ուղարկվել, որոնք պահանջել են դադարեցնել տեղեկատվության անօրինական տարածումը (cease-and-desist letters), բայց դա հանգեցրել է միայն բանալիի զանգվածային տարածմանը տարբեր ձևաչափերով այլ կայքերում և չաթերում։ Որոշ մարդիկ բանալի պարունակող համարն անվանել են «համացանցի ամենահայտնի թվերից մեկը»։ Մեկ ամսվա ընթացքում բանալին հրապարակվել է ավելի քան 280 հազար էջի վրա, տարածվել է շապիկների վրա և դաջվածքների տեսքով, հիշատակվել է երգի մեջ, որի տեսահոլովակը ՅուԹյուբում դիտվել է ավելի քան 45 հազար անգամ։ Նաև ստեղծվել է խոսքի ազատության դրոշը, որի գույներով կոդավորված է բանալին։
 2008 թվականի հունվարին «Սայենտոլոգիայի եկեղեցի» կազմակերպությունն անհաջող կերպով փորձել է ստիպել որոշ կայքերին հեռացնել Թոմ Քրուզի հետ տեսահարցազրույցը, որտեղ քննարկվում էր կրոնական կազմակերպությունը։ Այդ փորձերը հանգեցրել են «Չանոլոգիա» նախագծի ստեղծմանը։
2008 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Internet Watch Foundation (IWF) ոչ կառավարական բրիտանական կազմակերպությունը մանկական պոռնոգրաֆիա պարունակող կայքերի սև ցուցակում է ներառել Վիքիպեդիայի Virgin Killer հոդվածը գերմանական Սքորպիոնս խմբի 1976 թվականի երաժշտական ալբոմի մասին՝ հայտարարելով, որ ալբոմի շապիկին բերված է երեխայի պոտենցիալ անօրինական պատկեր։ Հոդվածն արագ դարձել է կայքում ամենաայցելվողներից մեկը, իսկ գրաքննության հանրային քննարկման պատճառով պատկերը տարածվել է համացանցում բազմաթիվ կայքերում։ Ավելի ուշ IWF-ը հայտնել է BBC News լրատվական կազմակերպությանը, որ IWF-ի խնդիրն է նվազեցնել համացանցում երեխաների ոչ պատշաճ պատկերների առկայությունը, սակայն այս դեպքում դրա փորձերը միայն հակառակ ազդեցություն են ունեցել։ Այս էֆեկտը նշվել է IWF-ի կողմից հայտարարության մեջ, որը բացատրել է Վիքիպեդիայի էջի ջնջումը սև ցուցակից։
 2010 թվականի դեկտեմբերին ՎիքիԼիքս կայքը ենթարկվել է DDoS հարձակումների և արգելափակումների ինտերնետ-մատակարարների կողմից ԱՄՆ դիվանագիտական հեռագրերի արտահոսքի հրապարակումից հետո։ ՎիքիԼիքս նախագծին համակրող բազմաթիվ մարդիկ ստեղծել են կայքի հայելիներ, որպեսզի դժվարացնեն տեղեկատվության անհապաղ գրաքննումը։
 2013 թվականի ապրիլի սկզբին Ներքին հետախուզության գլխավոր վարչությունը (ՆՀԳՎ)՝ ֆրանսիական հետախուզական համայնքի հատուկ ծառայությունը, ստիպել է ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի ադմինիստրատորներից մեկին հեռացնել Պիեռ-սյուր-Օտի ռազմական ռադիոկայանի մասին հոդվածը՝ սպառնալով քրեական հետապնդմամբ։ Սկզբում ՆՀԳՎ-ն փորձել է հասնել հոդվածի հեռացմանը Վիքիմեդիա հիմնադրամի պաշտոնական ներկայացուցիչների միջոցով, սակայն մերժում է ստացել, քանի որ հոդվածը պարունակում էր միայն հանրամատչելի տեղեկատվության ընտրություն, որն արվել էր ստուգման պահանջներին համապատասխան։ Այն դարձել է կայքի ամենահայտնի հոդվածներից մեկը (2013 թվականի ապրիլի 8-ի դրությամբ). կատարվել են նրա մի քանի տասնյակ թարգմանություններ այլ լեզուներով Վիքիպեդիայի բաժիններում։ Վիքիմեդիա հիմնադրամը հանրային հայտարարություն է հրապարակել։
 2015 թվականի հունիսին Աստրախանի մարզի Չեռնոյարսկի շրջանի դատախազը պարզել է, որ ռուսերեն Վիքիպեդիայի «Чарас» («Չարաս») վերնագրով հոդվածում մանրամասն տեղեկատվություն է պարունակվում թմրանյութերի պատրաստման մասին, նշված են դրանց բաղկացուցիչներն ու դեղաչափը, և պահանջել է սահմանափակել այդ անօրինական տեղեկատվության հասանելիությունը։ Աստրախանի մարզի Չեռնոյարսկի շրջանային դատարանը եկել է այն եզրակացության, որ հոդվածում պարունակվող տեղեկատվությունն արգելված է՝ որպես թմրամիջոցների պատրաստման մեթոդների մասին տեղեկությունների տարածմանն ուղղված թմրամիջոցների քարոզչություն։ Հոդվածում տեղադրված տեղեկատվությունը դատարանի կողմից ճանաչվել է «տեղեկատվություն, որի տարածումը Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում արգելված է»։ Ռոսկոմնադզորը Վիքիպեդիային ծանուցում է ուղարկել հոդվածը արգելափակելու պահանջով, սակայն հոդվածը չի հեռացվել, և Վիքիպեդիան երկրի որոշ շրջաններում ենթարկվել է կարճատև արգելափակման։ ԶԼՄ-ներում վեճի լայն հիշատակման և Ռոսկոմնադզորի՝ ամբողջ Վիքիպեդիան արգելափակելու սպառնալիքների պատճառով «Չարաս» հոդվածի հաճախելիությունը զգալիորեն աճել է, որոշ ժամանակ նա զբաղեցրել է 2-րդ տեղը ռուսերեն Վիքիպեդիայի ամենաայցելվող էջերի ցանկում։ Որոշ լրատվամիջոցներ հաճախելիության այս աճն անվանել են Սթրեյզանդի էֆեկտի դրսևորում։
 2017 թվականի հունիսի 23-ին Ռոսկոմնադզորի ղեկավարը նախազգուշացրել է Տելեգրամ մեսենջերի հնարավոր արգելափակման մասին՝ «Յարովայի օրենքի» շրջանակներում ռուսական իշխանությունների հետ համագործակցությունից հրաժարվելու դեպքում։ Դրանից հետո ԱԴԾ-ն հայտնել է ահաբեկիչների կողմից Տելեգրամի օգտագործման մասին 2017 թվականի ապրիլի 3-ին Սանկտ Պետերբուրգի մետրոյում ահաբեկչությունը նախապատրաստելիս։ Այս հայտարարություններից հետո Տելեգրամի ժողովրդականությունը կտրուկ աճել է, և այն հայտնվել է App Store-ի թոփ առաջին հորիզոնականին։

Տես նաև 
 Կոբրայի էֆեկտ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Սթրեյզանդի էդեկտ. Parkinson, Justin. BBC News, Հուլիսի 31, 2014

Համացանցային մշակույթ
Գրաքննություն
Հանրամատչելի հոգեբանություն