Հայերը Սամցխե-Ջավախեթիում

Հայերը Սամցխե-Ջավախեթիում, հայերի էթնիկ խումբ, որն ապրում է ժամանակակից Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզում։ Մարզի հարավային մասը՝ Ջավախքեթին, հարավից սահմանամերձ է Հայաստանին։ Այստեղ հայերը մեծամասնություն են կազմում, իսկ վրացիները, ռուսները և կովկասյան հույները՝ փոքրամասնություն։ Սամցխե-Ջավախեթիի հայերի շրջանում հայերենը օգտագործվող հիմնական լեզուն է։

Պատմություն 

Սամցխե-Ջավախեթիում ապրող հայերի մեծ մասը 1829 թվականին, երբ տարածքը անցել է Ռուսական կայսրության կազմի մեջ, գաղթել է Օսմանյան կայսրության Էրզրումի վիլայեթից, իսկ այդտեղ ապրող մուսուլմանների մեծ մասը գաղթել է Օսմանյան կայսրություն։ Ավելի ուշ ավելի շատ հայեր են եկել նույն տարածաշրջան, որի համար պատճառ էին հանդիսանում թուրքերի կողմից կատարվող ջարդերը և Հայոց ցեղասպանությունը։ Ռուսական կայսրությունը վարում էր հայերին Օսմանյան կայսրության հետ սահմանին վերաբնակեցմանն ուղղված քաղաքականություն, քանի որ նրանք, ի տարբերություն մուսուլման բնակչության, համարվում էին հուսալի դաշնակից։

Էթնիկ հայերը հիմնականում կենտրոնացած էին Ախալքալաքում և Նինոծմինդա շրջաններում։ 1918 թվականի սկզբին Ախալքալաքի 120 հազարանոց բնակչության 89 հազարը հայեր էին (74%), 8 հազարը Մեսխեթյան թուրքեր (7%) և 23 հազար այլ ազգերի ներկայացուցիչներ (19%)։ Այս ժամանակաշրջանում Ախալքալաքի 111 գյուղերից 66-ը հայկական էին, 24-ը թուրքական, 9 ռուսական, 10 վրացական (վերջինի կազմի մեջ էին մտնում նաև նախկին հայկական Վարգավ և Հզաբավրա գյուղերը, որոնց հայ բնակիչները ձուլվել էին վրացիների հետ) և մեկ գյուղ հայ-վրացական բնակչությամբ։

1944 թվականին Խորհրդային միության կառավարությունը Մեսխեթի շուրջ 100 հազար Մեսխեթյան թուրքերի աքսորել է Կենտրոնական Ասիա (Ղազախստան և Ուզբեկստան)։ Ախալքալաքի շրջանի Սագամո, Խալվեթ, Էրինջա, Դավնիա և Կարսեպ գյուղերը և Բոգդանովկայի տարածքը բնակեցվել են հայերով։

Զվիադ Գամսախուրդիայի նախագահության ընթացքում (1991) Ջավախքը փաստացի կիսանկախ վիճակ է ունեցել և միայն 1991 թվականի նոյեմբերին Թբիլիսիի կողմից նշանակված նահանգապետը կարողաց է իշխանության գալ։ 1990-ականներին Ջավախքի հիմնախնդիրը «ակնհայտորեն ընկալվում էր որպես Վրաստանի ամենավտանգավոր պոտենցիալ էթնիկ հակամարտություն», սակայն ոչ մի իրական զինված հակամարտություն այդպես էլ տեղի չի ունեցել։

1998 թվականի օգոստոսի 14-ին Ախալքալաքի շրջանում տեղի է ունեցել պատահար։ Վրացական զորամասերը պետք է ռուսների հետ զորավարժանքներ անցկացնեին Ախալքալաքում, իսկ տեղի հայ բնակչությունը այդ մասին տեղյակ չի եղել։ Վրացական ռազմական գնդերը մտել են հայաբնակ տարածքներ և հանդիպել 25 հայերի, որոնք «կարծում էին, որ վրացական բանակը գալիս է իրենց արտաքսելու սեփական տներից»։ Հայերը եղել են զինված և ենթադրաբար ունեցել են նաև ականանետեր և այլ հրետանի։ Վրացական զորքերն ի վերջո հեռացել են՝ խուսափելով զինված մարդկանց հետ հնարավոր բախումից։ Վրաստանի ազգային անվտանգության նախարարության տվյալներով՝ միջադեպը սադրանք էր, որը կազմակերպել էր Ջավախքի կազմակերպությունը։

Վահագն Չախալյանը՝ «Միացյալ Ջավախք»-ի ղեկավարը, 2008 թվականին ձերբակալվել է։ Չախալյանը 2009 թվականին մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել 10 տարվա ազատազրկման, ինչի համար որպես պատճառ նշված է․ «հրազեն և ռազմամթերք ձեռք բերելու ու պահելու, հասարակական կարգը կոպտորեն խախտած խմբակային ակցիա կազմակերպելու, իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ կատարված խուլիգանության համար»։ Չախալյանը  2013 թվականի հունվարին՝ Վրաստանում Բիձինա Իվանիշվիլիի և նրա «Վրացական երազանք» կոալիցիայի իշխանության գալուց հետո, համաներման մասին օրենքով ազատ է արձակվել բանտից։

Ժողովրդագրություն 

Ջավախքում ապրող հայ բնակչության թվաքանակը 1939, 1989, 2002, 2014 թվականներին։

Քաղաքականություն 

Սամցխե-Ջավախեթիում լարվածությունը երբեմն շատ բարձր մակարդակի է հասնում։ Դրա պատճառներից մեկն այն է, որ երկրի վրացերենի լեզվական քաղաքականությունը պաշտոնապես թույլ չի տալիս հայերենի օգտագործումը պետական կամ վարչական հաստատություններում, նույնիսկ եթե քաղաքացին և պաշտոնատար անձը հայերեն ավելի լավ են խոսում, քան վրացերեն։ Դեռևս 2009 թվականին Վրաստանում ազգային փոքրամասնությունների հարցով միջազգային մշտադիտարկման առաքելությունները քննադատաբար են մեկնաբանել այդ հարցը։

Էթնիկ հայկական «Միացյալ Ջավախք» կազմակերպությունը կոչ է անում Ջավախքի համար տեղական ինքնավարություն ստեղծել Վրաստանի կազմում։

Հայաստանի Հանրապետության և Հայկական սփյուռքի մի քանի քաղաքական խմբավորումներ, այդ թվում մասնավորապես Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը, պնդում են, որ Ջավախքը պետք է պատկանի Հայաստանին և որ Միացյալ Հայաստանը պետք է ներառի բոլոր այն տարածքները, որոնք նշված են Սևրի պայմանագրով որպես Հայաստան՝ ներառյալ նաև Արցախի, Ջավախքի և Նախիջևանի շրջանները։ Այնուամենայնիվ, Ջավախքը Հայաստանի կառավարության կողմից պաշտոնապես չի ճանաչվել։

Որոշ Մեսխեթյան թուրքեր վերջին տարիների վերադարձել են Վրաստան։ Քանի որ տարածաշրջանում աշխատանքի տեղավորման քիչ հնարավորություններ կային, վերաբնակեցումը լարվածություն առաջացրեց տեղի հայ բնակչության հետ հարաբերություններում։ Արդյունքում վրացական իշխանությունները նախընտրել են վերադարձող թուրք մեսխեթցիներին տեղափոխել երկրի այլ շրջաններ։

Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը և Հարավկովկասյան գազատարը, որոնք անցնում էին այս տարածաշրջանով, տեղի հայերի շրջանում առաջացրել են դիմադրություն, ինչպես նաև Կարս-Ախալքալաք-Բաքու ծրագրվող երկաթգիծը, քանի որ այն մեկուսացնում է Հայաստանը։

Հայտնի ջավախքահայեր 

Ջիվանի (1846–1909), գուսան և բանաստեղծ՝ ծնված Կարծախ գյուղում
Ստեփան Մալխասյանց (1857–1947), ակադեմիկոս, բանասեր, լեզվաբան և բառարանագիր՝ ծնված Ախալցխայում
Հովհաննես Քաջազնունի (1868–1938), Հայաստանի առաջին վարչապետը 1918-1919 թվականներին՝ ծնված Ախալցխայում
Դերենիկ Դեմիրճյան (1877–1956), գրող՝ ծնված Ախալցխայում
Ռուբեն Տեր-Մինասյան (1882–1951), Հայաստանի պաշտպանության նախարար 1920 թվականին՝ ծնված Ախալքալաքում
Հակոբ Կոջոյան (1883–1959), հայտնի նկարիչ՝ ծնված Ախալցխայում
Վահան Տերյան (1885–1920), հայտնի նկարիչ՝ ծնված Գանձա գյուղում
Գրիգոր-Պետրոս Աղաջանյան (1895–1971), Հայ կաթոլիկ պատրիարք, կարդինալ, պապական թեկնածու
Գուրգեն Դալիբալթայան (ծնված 1926), ռազմական հրամանատար, գեներալ-գնդապետ՝ ծնված Նինոծմինդայում
Կարապետ Չոբանյան (1927–1978), գիտնական՝ ծնված Կարզախում
Լուսինե Զաքարյան (1937–1991), սոպրանո՝ ծնված Ախալցխայում
Հարություն Խաչատրյան (ծնված 1955), ռեժիսոր, Ոսկե ծիրանի հիմնադիր՝ ծնված Ախալցխայում
Լևոն Խեչոյան (1955-2014), գորղ՝ ծնված Բարալեթ գյուղում 
Վաղարշակ Հարությունյան (ծնված 1956), Հայաստանի պաշտպանության նախարար՝ ծնված Ախալքալաքում

Տես նաև 
Հայերը Վրաստանում
Հայերը Թբիլիսիում
Հայերն Աբխազիայում

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
Javakhk.net portal 
Ararat Center's section: Javakhk: News, Facts and Analyses

Սամցխե-Ջավախքի մարզ
Վիրահայ հասարակություն