Կուլիչ

Կուլիչ (, միջ.  «կլոր կամ ձվաձև հաց» բառից), Զատկի հացի ռուսերեն անվանում։ Արևելյան սլավոնների մոտ տոնական հացը եղել է կլոր ու բարձր, իսկ նրա վրա արվել են խմորից զարդարանքներ։ Կուլիչի գլանաձև տեսքը կապված է արտոս թխելու եկեղեցական սովորության հետ։ Բարձր ու փխրուն կուլիչը կոչվում է «բաբա»։

Նկարագրություն 

Կուլիչը թխվում է խմորիչով պատրաստված խմորից, կարող է լինել տարբեր աստիճանի ամոքահունց և ունենալ տարբեր ձևեր ու չափեր, բայց միշտ բարձր է։ Մեծ Լեհաստանի լեհերը կուլիչի փոխարեն թխել են «բաբա» կամ «բաբկա» ()՝ Զատկի ոչ մեծ ամոքահունց հացեր, որոնք պատրաստվել են ցորենի ալյուրից։

Կուլիչը պատրաստվում է խմորից գլանի տեսքով, հաճախ ավելացվում է չամիչ, վերևից պատվում է շաքարի փոշով կամ գլազուրով։ Որպես համեմունք օգտագործվում են վանիլ, հիլ, մշկընկույզ։

Ռուսաստանի տարբեր շրջաններում կուլիչները թխվել են տարբեր ձևով (օրինակ՝ Վոլոգդայի նահանգում թխվել է բացված հատապտղով կարկանդակի ձևով), բայց առավել հաճախ կուլիչին տվել են եկեղեցական բարձր պրոսֆորայի (եկեղեցական հաց) ձև (արտոսի նմանությամբ) և այն պատրաստել են հնարավորինս ուտիսվա (այսինքն՝ ոչ պասուց)։ Դրան հասել են խմորի մեջ մեծ քանակությամբ ձու և յուղ ավելացնելով։

Գոյություն ունի կուլիչը, ինչպես նաև պասքան, Զատկի ձուն և տոնական այլ հյուրասիրությունները Մեծ Պասի ավարտին օրհնելու ավանդույթ։ Սովորաբար դա տեղի է ունենում Ավագ շաբաթ օրը, բայց որոշ տաճարներում կարող է կատարվել Զատկի տոնական ժամերգության ավարտից հետո։

Կուլիչը կերել են Զատկի ժամերգությունից հետո. երբեմն հենց եկեղեցում ծխականները հյուրասիրել են միմյանց ու եկեղեցականներին իրենց բերած կուլիչից, բայց առավել հաճախ տանը Զատկի ընթրիքից հետո տանտերը կուլիչը բաժանել է տան անդաների քանակով։

Ծագում 

Կուլիչն արտոսի՝ եկեղեցական հացի նմանակն է, նրա ժողովրդական, «տնային» տարբերակը։ Ռուսաստանում արտոսը եղել է գլանաձև բարձր հաց, որն օրհնվել է Զատկի առաջին օրը՝ պատարագի ժամանակ և բաժանվել հավատացյալներին Սուրբ շաբաթ օրը՝ աղոթքից հետո։

Ըստ Վ. Խոլոդնայայի՝ կուլիչի վրա ազդեցություն է ունեցել գարնանային ծիսական թխվածքի սլավոնական ավանդույթը։ Զատկի կուլիչը հանդես է եկել որպես ծիսական հաց, որը սովորաբար թխել են ցանքի աշխատանքների նախօրեին թթված խմորից։ Այդ սրբազան հացը գյուղացիներն օգտագործել են որոշակի ծեսերի ժամանակ, իսկ նրա մնացորդները՝ բերքի ու անասունների ծնաճի վերաբերյալ գուշակություններում։

Վիլյամ Պոխլյոբկինը կարծում է, որ նախկինում Ռուսիայում կուլիչները կարող էին թխել տարվա մեջ երկու-երեք անգամ, այսինքն՝ ոչ միայն Զատկին, այլ նաև մեծ տոների ժամանակ։

Անվանում 
Ռուսերենի խոսվածքներում հանդիպում են նաև այլ անվանումներ՝ կուլիցա (кули́ца) և կուլիչկա (кули́чка), իսկ կուլիչ առը կարող է օգտագործվել այլ թխվածքներ անվանելու համար։

Ուկրաիներենում և ուկրաինացված ռուսերենում կուլիչի փոխարեն օգտագործվում է պասքա բառը'։ Չնայած երբեմն պասքան հակադրվում է կուլիչին խմորից պատրաստված ձևավորման առկայությամբ ու գլազուրի բացակայությամբ, փաստացիորեն այն չի տարբերվում կուլիչից ոչ բաղադրատոմսով, ոչ էլ արտաքին տեսքով։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 Хлеб пасхальный / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 421–424. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
 
 
 Баба // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 1.

Արտաքին հղումներ 
 Кулич  — статья на сайте Российского Этнографического музея
 Рецепты пасхальных куличей

Ռուսական խոհանոց
Զատիկ