Իլյա Պրիգոժին

Իլյա Ռոմանովիչ Պրիգոժին, (, ),  հրեական ծագում ունեցող բելգիացի  ֆիզիկոս և ֆիզիկաքիմիկոս, Բելգիայի վիկոնտ։ 1977 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի քիմիայի բնագավառում։  Նրա պատվին է կոչվել (11964) Պրիգոժին աստղակերպը։

Կենսագրություն 
Իլյա Ռոմանովիչ Պրիգոժինը ծնվել է 1917 թվականի հունվարի 25-ին Մոսկվայում, եղել հրեական ունևոր ընտանիքի երկրորդ որդին։ Նրա հայրը՝ գործարանատեր, Մոսկվայի կայսերական տեխնիկական ուսումնարանի շրջանավարտ Ռուվիմ Աբրամովիչ Պրիգոժինը (?, Մոգիլյով – 1974), եղել է ժամագործ և ոսկերիչ Աբրահամ Վուլֆովիչ Պրիգոժինի ընտանիքից (1859 – 1911), մինչև Մոսկվա տեղափոխվելը ավարտել է Մոգիլյովի ռեալական ուսումնարանը։ 1913 թվականին Կրեստովսկի հրապարակում կազմակերպել է լաքաներկային արտադրություն։ Մայրը` դաշնակահարուհի, Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ուսանողուհի Յուլիա Լայվիկովնա Վիխմանն է, (1892, Գոմել – ?)։ Եղբայրը` Ալեքսանդր Պրիգոժինը (, 1913 –1991), եղել է օրնիթոլոգ և հայտնի է Բելգիական Կոնգոյի թռչունների ուսումնասիրություններով ։

1921 թվականին ընտանիքը Խորհրդային Ռուսաստանից նախ տեղափոխվել է Լիտվա, (Կաունաս), իսկ մեկ տարի հետո բնակություն հաստատել Բեռլինում, որտեղ բնակվում էր հորեղբոր ընտանիքը։ Սակայն 1929 թվականին Գերմանիայում հակահրեական տրամադրությունների աճման պատճառով Պրիգոժինները որոշել են բնակություն հաստատել Բելգիայում, որտեղ Իլյան ավարտել է Բրյուսելի ազատ համալսարանը։ 1961 թվականից մինչև 1966 թվականը Պրիգոժինը համագործակցել է Չիկագոյի Ֆերմի ինստիտուտի հետ:1967 թվականին Պրիգոժինը Օստինում հիմնադրել է Համալիր քվանտային համակարգերի ուսումնասիրությունների կենտրոնը ()։

Իլյա Պրիգոժինի աշխատանքների հիմնական մասը նվիրված է անհավասարակշռային թերմոդինամիկային և անդարձելի գործընթացների վիճակագրական մեխանիկային։ Կարևորագույն նվաճումներից մեկն այն է, որ ցույց է տրվել անհավասարակշիռ թերմոդինամիկ համակարգերի գոյությունը, որոնք որոշակի պայմաններում արտաքին միջավայրից կլանելով նյութ և էներգիա, կարող են իրականացնել որակական թռիչք դեպի բարդացում (դիսիպատիվ համակարգ)։ Ընդ որում՝ այդպիսի թռիչքը հնարավոր չէ կանխատեսել՝ ելնելով ստատիստիկայի դասական օրենքներից։ Այդպիսի համակարգերը հետագայում կոչվել են նրա անունով, և 1947 թվականին կատարած աշխատանքների շնորհիվ հնարավոր է դարձել հաշվարկել այդպիսի համակարգերը։

Վիճակագրական մեխանիկայի բնագավառում խոր հետազոտություններ է իրականացրել Լիուվիլի հավասարման ուսումնասիրման գործում՝ նրա լուծումների և Շրեդինգերի հավասարումների լուծումների միջև անալոգիա անցկացնելով։

Ապացուցել է գծային թերմոդինամիկայի ոչ հավասարակշռային գործընթացների հիմնական թեորեմներից մեկը,որը բաց համակարգում էնթրոպիայի արտադրության նվազագույնի վերաբերյալ է։ Ոչ գծային բնագավառում Գլենսդորֆի  համահեղինակությամբ ձևակերպել է Գլենսդորֆ-Պրիգոժինի էվոլյուցիայի հիմնական չափանիշները։ «The Rediscovery of Time» աշխատությունում ներմուծել է «վերաբացված ժամանակներ» հասկացությունը, որը պարզաբանում է ժամանակի գոյության բացահայտման խնդիրը։

1982 թվականին Պրիգոժինը դարձել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ Նրա աշխատանքները բազմիցս թարգմանվել են ռուսերեն լեզվով։ Նրա աշխատանքներին են դիմում ոչ միայն ֆիզիկոսները և քիմիկոսները, այլ նաև կենսաբանները, հնէաբանները, մաթեմատիկոսները, պատմաբանները և բանասերները։

1955 թվականին պարգևատրվել է Ֆրենկի մրցանակով։

1989 թվականին Բելգիայի թագավորը Պրիգոժինին շնորհել է վիկոնտի տիտղոսը։

1992 թվականին Պրիգոժինն ստորագրել է «Նախազգուշացում մարդկությանը» հռչակագիրը։

Իլյա Պրիգոժինը մահացել է 2003 թվականի մայիսի 28-ին Բրյուսելում։

Ընտանիք 
 Առաջին կինը` բանաստեղծ Հելեն Յոֆե (, 1921—1988),
 տղան` Իվ (, ծնված 1945 թվականին), անտրոպոլոգ,
 Երկրորդ կինը` Մարինա Պրոկոպովիչ (),
 տղան` Պասկալ (, ծնվել է 1970 թվականին)։

Պարգևներ և մրցանակներ 
 Բարեկամության պարգև (մարտի 12, 1997 թվական, Ռուսաստան) — Ռուսաստանի և Բելգիայի միջև գիտական կապերի ամրապնդման գործում մեծ ներդրման համար
 Նոբելյան մրցանակ քիմիայից (1977)
 Ն. Բոգոլյուբովի անվան մրցանակ (1999)
 Ֆրանկի մրցանակ (1955)
 Հոնդի մրցանակ (1983)
 Կամպե դե ֆերեի մրցանակ (1994)
 Կոտենիուսի մեդալ (1975)
 Ռումֆորդի մեդալ (1976)

Աշխատություններ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Пригожин И. Философия нестабильности  // Вопросы философии. — 1991. — № 6. — С. 46-52.

Ծանոթագրություն

Գրականություն 
 
 
 Храмов Ю. А. Пригожин Илья (Илья Романович) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 222. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Արտաքին հղումներ 
 Интересные факты из жизни И. Р. Пригожина 
 Информация с сайта Нобелевского комитета
 Резюме И. Р. Пригожина (2003)

Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Համակարգագետներ
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Բելգիացի ֆիզիկոսներ
ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Ռուս նոբելյան մրցանակակիրներ
Հրեա գիտնականներ