Ֆելիքս Զանդման

Ֆելիքս Զանդման ((, ), գիտնական և ինժեներ, «Vishay Intertechnology» միջազգային ընկերության հիմնադիր և գլխավոր տեխնիկական տնօրեն, որն աշխարհում էլեկտրոնային բաղադրիչների խոշորագույն մատակարարներից մեկն է։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ֆելիքս Զանդմանը և հինգ այլ հրեաներ փրկվել են աղետից՝ աշխարհի արդարակյացների՝ Աննա և Յան Պուխալսկիների օգնության շնորհիվ։

1946-1949 թվականներին սովորել է Ֆրանսիայի Նանսիի համալսարանում՝ ֆիզիկա և տեխնիկա մասնագիտությունների գծով, զուգահեռաբար՝ Grande école d’ingénieurs տեխնիկական համալսարանում։ Փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան է ստացել Սորբոնի համալսարանում՝ պաշտպանելով  ֆոտոառաձգականության թեմայով դիսերտացիա։

Ֆելիքս Զանդմանը պարգևատրվել է Է.Լոնգստրետի մեդալով (Ֆրանկլինի ինստիտուտ, 1962) և այլ մրցանակներով։

Կենսագրություն 
Ֆելիքս Զանդմանը ծնվել է Ահարոն և Գենի Զանդմանի ընտանիքում՝ Գրոդնո քաղաքում 1927 թվականին (որոշ տվյալներով՝ 1928 թվականին)։ Սովորել է լեհական գիմնազիայում՝ եբրայերեն լեզվով հիմնական առարկաների ուսուցմամբ։

1941 թվականի հոկտեմբերին նացիստական զորքերի կողմից քաղաքի բռնազավթումից հետո նրանց ամբողջ մեծ ընտանիքը տեղափոխվել է Գրոդնոյի գետտո, ապա տեղափոխվել է Կելբասինի տարանցիկ համակենտրոնացման ճամբար գետտոյի ոչնչացումից առաջ՝ 1942 թվականին։ Ավելի ուշ Ֆելիքսի ողջ ընտանիքը մահացել է, իսկ նա ողջ է մնացել միայն աշխարհի արդարակյացներ Աննա և Յան Պուխալսկիների շնորհիվ և ապրել մեծ Լոսոսնա գյուղում (այժմ Լեհաստանում, Բելառուսի հետ սահմանից 20 կմ հեռավորության վրա)։ Աննան՝ 5 երեխաների մայրը, պատերազմից առաջ աշխատել է որպես Ֆրեյդովիչեի ընտանիքի ամառանոցի պահակ և 1943 թվականի փետրվարին թաքցրել է Ֆելիքսին՝ ի նշան երախտագիտության նրա տատիկի, որը անցյալում փրկել էր նրա երեխային։ Բացի Ֆելիքսից, Պուխալսկիները փրկել են նրա հորեղբայր Սենդեր Ֆրեյդովիչին և չորս լեհ հրեաների։ Հիմնական վայրը, որտեղ նրանք անցկացրել են 17 ամիս, դարձել է փորված փոս-ապաստանը, որի չափերն էին 1.7 x 1.5, իսկ խորությունը 1.2 մետր։ Չնայած ծանրագույն պայմաններին՝ փրկվածները կարողացել են լավ հարաբերություններ պահպանել միմյանց հետ, նույն տեղում Սենդերը մթության մեջ սովորեցրել է Ֆելիքսին եռանկյունաչափություն, մաթեմատիկա և պատմություն, ինչը թույլ է տվել նրան ազատ արձակվելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում անցնել երեք դասարան և ավարտել տասնամյա դպրոցը։

Այն բանից հետո, երբ 1944 թվականի կեսերին Խորհրդային բանակի առաջնորդող մասերը ազատ են արձակել փախստականներին, Ֆելիքսը հորեղբոր հետ տեղափոխվել է Գդանսկ, որտեղ ընդունվել է համալսարան, սակայն Լեհաստանում հետպատերազմյան հրեական ջարդերի պատճառով նրանք 1946 թվականի ամռանը գաղթել են Ֆրանսիա։

Սկզբում ֆրանսերեն չիմանալով՝ Ֆելիքսը կարողացել է 1949 թվականին ավարտել Նանսի համալսարանը՝ «դարի ուսանող» կոչումով։ Այնուհետև պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն Սորբոնում՝ մշակելով «նոր մեթոդ և լարման չափման յուրահատուկ տեխնոլոգիա»։

Իր կնոջը՝ Ռուտա Զանդմանին 40 տարի արդեն իր «գլխավոր խորհրդականն» է համարել։ 1994 թվականին, լինելով ԱՄՆ քաղաքացի (իսկ մինչ այդ՝ Լեհաստանի և Ֆրանսիայի), ընդունել է Իսրայելի քաղաքացիություն։

Մահացել Է ԱՄՆ-ում 2011 թվականի հունիսի 4-ին։ Թաղված է Իսրայելում։

Մասնագիտական գործունեություն 
Ուսումն ավարտելուց հետո Զանդմանը որոշ ժամանակ դասավանդել է Ֆրանսիայի Ecole de l’Air օդանավորդության ակադեմիայում, իսկ հետո մի քանի տարի աշխատել է Ֆրանսիայի ավիացիոն արդյունաբերության ոլորտում։

1956 թվականին Զանդմանն առաջարկ է ստացել տեղափոխվել ԱՄՆ, որտեղ նա աշխատել է Budd ընկերությունում գիտական հետազոտությունների և մշակումների դեպարտամենտի տնօրենի պաշտոնում՝ զարգացնելով դեֆորմացիաների չափման իր մեթոդիկան («ֆոտոսթրես»)։ Այսպիսով, նա եկել է գերճշգրիտ, բարակ թաղանթային ռեզիստոր ստեղծելու գաղափարին, սակայն Budd ընկերությունը հեռանկարային չի համարել այդ բիզնեսը, և 1962 թվականի փետրվարի 22-ին Զանդմանը ստեղծել է սեփական ընկերությունը։ Զանդմանն ու իր մերձավոր ազգական Ալֆրեդ Սլաները (Alfred P. Slayer) նոր ընկերություն անվանել են «Vishay»՝ ի հիշատակ Ֆելիքսի տատիկի, որը ծնվել է լիտվական Վիշեյ փոքրիկ քաղաքում (Վեյսիյայ)։

Արձագանքելով իսրայելական «Մերկավա» տանկի գլխավոր կոնստրուկտոր Իսրայել Տալի խնդրանքին՝ Ֆելիքս Զանդմանն անհատույց իրականացրել է տանկի թնդանոթի արդիականացումը, ինչը թույլ է տվել կտրուկ բարձրացնել նրա հրաձգության ճշգրտությունը։

Vishay Intertechnology 
Ընկերության առաջին արտադրանքն են դարձել Ֆելիքս Զանդմանի արտոնագրված տեխնոլոգիայով պատրաստվող եզակի բարձր ճշգրտությամբ բարակ թաղանթային ռեզիստորները։

Այսօր «Vishay»-ն ունի արտադրական ձեռնարկություններ Իսրայելում, Չինաստանում և Ամերիկայի 5 այլ երկրներում, Եվրոպայում և  Ասիայում, որտեղ արտադրում են ուղղիչներ, դիոդներ, մոպ-տրանզիստորներ, օպտոէլեկտրոնային բաղադրիչներ, մասնագիտացված ինտեգրալ սխեմաներ, ռեզիստորներ, կոնդենսատորներ և ինդուկտորներ։

«Vishay Intertechnology»-ի եկամուտները 2009 թվականին կազմել են ավելի քան 2042 մլն դոլար։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ընկերությունում եղել են շուրջ 22 300 հաստիքային աշխատակիցներ։

Գրքեր 
 Photostress: principles and applications, 1959
 Photoelastic Coatings, 1977
 Cherez terni k zvezdam: Ot Vishei — k Vishei, 1994
 Never the last journey, 1995
 Nie die letzte Reise.: Vom polnischen Ghetto an die Wallstreet. 1999
 Resistor theory and technology, 2002

Մրցանակներ, ճանաչում 
Ֆելիքս Զանդմանը կյանքի ընթացքում արժանացել է հետևյալ պարգևների․
 1962՝ Էդվարդ Լոնգստրետի մեդալ
 2001՝ ԱՄՆ-ի էլեկտրոնային արդյունաբերության ձեռնարկությունների դաշինքի մեդալ
 2009՝ ԱՄՆ էլեկտրոնային բաղադրիչների դիստրիբյուտորների ազգային ասոցիացիայի մրցանակ

Կինոյում 
Ֆելիքս Զանդմանի կյանքի մասին նկարահանվել է «Ոգու հաղթանակ» վավերագրական ֆիլմը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 In Memoriam - Dr. Felix Zandman 

 
Հոլոքոստից փրկվածներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած լեհեր
ԱՄՆ-ում մահացածներ