Գրառաջք

Գրառաջք, արձակ կամ չափածո փոքրածավալ (մի քանի տողից մինչև մի քանի էջ) ներբող, հանդիպում է միջնադարյան ձեռագրերում, հատկապես ժողովածուներում։ Ստեղծված են տվյալ գրության սկզբում դրվելու համար՝ հանդիսանալով ոչ ինքնուրույն, այլ տվյալ գրությունից կախյալ գրական ժանր։ Ըստ որոշ ուսումնասիրությունների գրառաջք գրվել է դեռևս 11-րդ դարից առաջ։

Պատմություն 
Գրառաջքները դեռևս լայն քննության առարկա չեն դարձել։ Նրանց մասին կցկտուր նշումներ կան միայն ձեռագրացուցակների մեջ։ Օրինակ, Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ձեռագրերի  երկհատոր ցուցակում «Նամականի» խորագրի տակ նշված են այն ձեռագրերի համարները, որոնց մեջ կան «գրառաջք նախերգանք, օրինակք  նամակաց և գրութեանց»։ Այդ պատճառով է, որ հայոց լեզվի ու գրականագիտական բառարաններում բացակայում է գրառաջք բառը։ 

Ըստ Աելիտա Դոլուխանյանի ուսումնասիրության, գրառաջքները երևան են եկել 13-րդ դարի ձեռագրերում։ 

Հիմնվելով Ներսես Շնորհալու «Թուղթ ընդհանրականի», Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերի ու նամակների՝ գրված 11-րդ դարում, «Գիրք թղթոց» ժողովածուի վրա՝ ենթադրվում է, որ այդպիսիք եղած լինեին նաև նախորդ դարերում։

Հեղինակներ 
Գրառաջքները լինում են առանց հեղինակների, սակայն դրանք բոլորն էլ պատկանել են ճանաչված հեղինակների գրչի։ Որպես առաջին հեղինակ նշվում է 13-րդ դարի բանաստեղծ Հովհաննես Երզնկացին։ Գրառաջքային շարքերի հեղինակներից է նաև 16-րդ դարի բանաստեղծ Հակոբ Թոխաթցին։ Ուշագրավ է 18-րդ դարի գործիչ ու բանաստեղծ Պաղատասար Դպրի 1752 թվականին հրատարակված «Բարևագիրքը»։ Այստեղ նամակների ամբողջական ձևերն են՝ գրառաջքերով  հանդերձ։

Կիրառական նշանակություն 
Գրառաջքները նամակների, թղթերի, կոնդակների, հրովարտակների նախաբան-սկսվածքներ են. քաղված են ոչ թե կոնկրետ ստեղծագերծություններից, այլ ստեղծված են նման գործերին նախորդելու համար։ Դրանք ուղղված են ստացողին և գրվում էր այնպես, որ նամակագիրն ինքն իրեն ավելի ցածր է դասում, իսկ հասցեատիրոջը գովերգում, օրհնում՝ ինչպես օրինակ, գրագրին ուղղված մի գրառաջքում է․

Այսպիսով՝ գրառաջքը միայն տվյալ գրության մեջ է պահպանում իր անկախությունը, հետևաբար նաև «ժանրային անվանումը», ուստի պայմանականորեն այն ոչ ինքնուրույն-կախյալ ժանր է։ 

Որոշ ձեռագրերում գրառաջքները կոչվում են «օրինակք»,«ձևք», «գովասանութիւնք» կամ «նախերգանք»։

Բովանդակություն 
Բովանդակային իմաստով գրառաջքը բազմաթիվ կիրառություններ է ունեցել։ Այն կարող էր հասցեագրված լինել տարբեր դիրք ու դեր ունեցող անձանց։ Կան գրառաջքներ, որտեղ դրվատում է հարսը.

Գրառաջքներ են նախատեսվել նաև բնակավայրերի, քաղաքների համար։ Հետևյալ գրառաջքը ուղղված է «Պարոնի և հեծելաւորի».

Կառուցվածք 
Գրառաջքները բաղկացած են հիմնականում հանգավոր քառատող տներից, ութ կամ իննը վանկանի տողերից։ Հանգը միապաղաղ է, ավարտվում է միևնույն ձայնավորով։ Գրառաջքի տարատեսակ դրսևորումներից մեկը «թղթառաջքն» է, որը դրվում է թղթից առաջ, ձուլվում է վերջինիս հետ։

Նշումներ

Տես նաև 
 Հիշատակարան

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Մատենագիտություն
Ձեռագրեր ըստ հավաքածուի
Միջնադարյան գրվածքներ
Գրականագիտություն
Գրական ժանրեր
Մատենադարանի ձեռագրեր