Նասիպ Ժիհանով

Նասիպ Ղայազ ուլի Ժիհանով (թաթարերեն լատինատառ՝ Näcip Ğayaz ulı Cihanov, կյուրեղագիր՝ Нәҗип Гаяз улы Җиһанов,  , ), 20-րդ դարի թաթար կոմպոզիտոր, մանկավարժ, պետական գործիչ։ Հեղինակել է ութ օպերա (դրանցից հիշատակության են արժանի հատկապես Altınçäç-ը և Musa Cälil-ը), երեք բալետ, 15 սիմֆոնիա, սիմֆոնիկ այլ գործեր (այդ թվում՝ Qırlay, Սյուիտ թաթարական թեմաներով, Näfisä, Սիմֆոնիկ նովելներ, Սիմֆոնիկ երգեր), «Իմ հանրապետություն» կանտատը (1960), կամերային-գործիքային կոմպոզիցիաներ, ռոմանսներ, երգեր։ Արժանացել է ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի (1957), Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի (1981) կոչումների, ղեկավարել է Թաթարստանի օպերայի և բալետի թատրոնը (1941-1943), Թաթարստանի կոմպոզիտորների միությունը (1939-1977), Կազանի կոնսերվատորիան (1945-1988), եղել է Թաթարստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադիրներից մեկը։ Ընտրվել է Ռուսաստանի (1951–1959), Թաթարստանի (1963–1967, 1977–1988) և Խորհրդային Միության (1966–1970) գերագույն խորհուրդների պատգամավոր։ 1953 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։ 2000 թվականին Կազանի կոնսերվատորիան կոչվել է Նասիպ Ժիհանովի անունով։

Կենսագրություն 
Ծնվել է 1911 թվականի հունվարի 2-ին (նոր տոմարով՝ 15-ին), Ուրալսկում (ներկայումս՝ Ղազախստանի Հանրապետության Արևմտաղազախական մարզի վարչական կենտրոնը)։ Վաղ հասակում որբացել է, ընկել մանկատուն։ 1928 թվականին մեկնել է Կազան՝ ավագ քրոջ՝ Ֆաիզայի մոտ ապրելու և նախապատրաստվելու երաժշտական ուսումնարանի ընդունելության քննություններին (երաժշտության դասեր առել էր դեռևս մանկատանը եղած ժամանակ)։ 1931 թվականին մեկնել է Մոսկվա, ընդունվել մարզային երաժշտական ուսումնարան, որն ավարտել է 1935-ին և ուսումը շարունակել Մոսկվայի Պ. Չայկովսկու անվան կոնսերվատորիայում։ 1937 թվականին Թաթարական ԻԽՍՀ պետական ֆիլհարմոնիայի բացման հանդիսավոր արարողության ժամանակ կատարվել է նրա հեղինակած սիմֆոնիան, որն այդ ժանրով գրված թաթարական առաջին ստեղծագործությունն էր։ 1938-ին ավարտելով կոնսերվատորիան՝ Ժիհանովը վերադարձել է Կազան։

1943 թվականին նա նշանակվել է թաթարական օպերայի և բալետի նորաբաց թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար։ Ընդ որում՝ բացման արարողության ժամանակ կատարվել է նրա դիպլոմային աշխատանքը՝ «Կաչկըն» օպերան։

1945 թվականին, Ժիհանովի առաջարկությունը հաշվի առնելով, բացել են Կազանի պետական կոնսերվատորիան, որի ռեկտորն է նա եղել քառասուն տարուց ավելի, մինչև իր մահը, միաժամանակ դասավանդել է, 1953 թվականին էլ արժանացել պրոֆեսորի կոչման։ Մահացել է  1988 թվականի հունիսի 2ին, Ուֆայում, որտեղ այդ ժամանակ թաթարական մշակույթի օրեր էին անցկացվում։

Կոչումներ, պարգևներ 

 Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1981)
 Թաթարական ԻԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1939)
 ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1940)
 ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1957)
 Չուվաշական ԻԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)
 Ստալինյան մրցանակ երկրորդ աստիճանի (1948) — «Алтинчач» օպերայի համար (1941)
 Ստալինյան մրցանակ երկրորդ աստիճանի (1950) — «Սյուիտ թաթարական թեմաներով» սիմֆոնիկ նվագախմբի համար
 ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1970) — «Սաբանտույ» սիմֆոնիայի համար (1968)
 Թաթարական ԻԽՍՀ — «Ջալիլ» օպերայի համար (1958)
 Լենինի երկու շքանշան (1950, 1981)
 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1971)
 Պատվո նշան երկու շքանշան (1945, 1959)
 մեդալներ

Գլխավոր ստեղծագործությունները

==Օպերաներ== 
Qaçqın (1939)
İrek (1940) «Ազատություն»
Altınçäç (1941) «Ոսկեծամ աղջիկը»
İldar (1942)
Tüläk (1945)
Namus (1950) 
Cälil (1957, գրվել է բանաստեղծ Մուսա Ջալիլի կենսագրության հիման վրա)
 Բալետներ

 «Ֆաթիհ» (1943)
 «Զուհրա» (1946)
 «Երկու լեգենդ» («Զուհրա և Նժերի»; 1970)

 Նվագախմբի համար

 Սիմֆոնիա № 1 (1973)
 Սիմֆոնիա № 2 «Սաբանտույ» (1968)
 Սիմֆոնիա № 3 «Քնարական» (1971)
 Սիմֆոնիա № 4 (1973)
 Սիմֆոնիա № 5 (1974)
 Սիմֆոնիա № 6 (1975)
 Սիմֆոնիա № 7 (1976)
 Սիմֆոնիա № 8 (1977)
 Սիմֆոնիա № 9 (1978)
 Սիմֆոնիա № 10 (1979)
 Սիմֆոնիա № 11 (1980)
 Սիմֆոնիա № 12 (1981)
 Սիմֆոնիա № 13 (1982)
 Սիմֆոնիա № 14 (1983)
 Սիմֆոնիա № 15 (1984)
 Սիմֆոնիա № 16 (1985)
 Սիմֆոնիկ պոեմ «Կիռլայ» (1946)
 Սյուիտ թաթարական թեմաներով (1949)
 Սիմֆոնիկ նովելներ (1964)
 Սիմֆոնիկ երգեր (1965)
 Նախերգանք-պոեմ «Նաֆիսա» (1952)

 Վոկալ-սիմֆոնիկ

 Կանտատ՝ «Իմ հանրապետություն» (1960)
 Կանտատ՝ «Ողջո՛ւն, Մոսկվա» (1980)

 Դաշնամուրի համար

 Սոնատին (1935)
 Սյուիտ 5 մասից (1963)
 «Էսքիզներ» շարքը (1975)
 «Հինգ պիես դաշնամուրի համար»
 «Դաշնամուրային պիեսների ալբոմ երեխաների համար»
 «Մատյուշինսկյան էսքիզներ»
 «12 էսքիզ» և այլն

Հիշատակը 

 2001 թվականին Կազանի պետական կոնսերվատորիան կոչվել է Նասիպ Ժիհանովի անունով
 2001 թվականին Կազանում, Մալայա Կրասնայա փողոցի 14-րդ շենքւմ բացվել է կոմպոզիտորի տուն-թանգարանը
 2006 թվականին հուշատախտակ է փակցվել աին շենքի պատին, որտեղ ապրել է կոմպոզիտորը
 Կազանի № 93 գիմնազիայում բացվել է Ն. Ժիհանովին նվիրված թանգարան
 Փաքր մոլորակներից մեկը կոչվել է Ն. Ժիհանովի անունով (1997).
 Կազանի փողոցներից մեկը կոչվել է Ն. Ժիհանովի անունով

Գրականություն 
 Я. Гіршман. «Назіб Жиганов». — М., 1955, 1975
 Щ. Марченко. Назіб Гаязович Жиганов. — В кн .: «Композитори Радянського Татарстану». — Казань, 1957
 Г. Літинський. Шляхи виховання таланту. — «Радянська музика», 1971, № 1
 Г. Касаткіна. Сучасна тема в оперній творчості Жиганова. — В кн .: «Музика і сучасність», вип. 9. — М., 1975

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Біографія на сайті «100 опер»
 Книга "Назіб Жиганов. Життя і музика "на сайті Видавничого дому Маковського

Կոմպոզիտորներ
Թաթարստանի մշակույթ
Թաթարստանի արվեստ
Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Լենինի շքանշանի ասպետներ
ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ