Վալբժիխ

Վալբժիխ (, գերմաներեն՝ Waldenburg, Waldenburg; Lower Silesian: Walmbrig կամ Walmbrich;  կամ Valdenburk), քաղաք Լեհաստանի հարավ-արևելքում՝ Ստորին Սիլեզիա վոևոդությունում։ 1975–1998 թվականներին եղել է Վալբժիխի վոևոդության վարչական կենտրոնը։ Ներկայումս նույնանուն գավառի վարչական կենտրոնն է։ Ընկած է վոևոդության վարչական կենտրոն Վրոցլավից մոտավորապես 70 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք և Չեխիայի հետ Լեհաստանի ունեցած պետական սահմանից շուրջ 30 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ունի մոտավորապես 112.600 բնակիչ (բնակչության թվաքանակով երկրորդ տեղն է զբաղեցնում վոևոդությունում և 33-րդը՝ երկրում)։

Վալբժիխը մի ժամանակ ածխի արդյունահանման և ընդհանրապես՝ արդյունաբերական խոշոր կենտրոն էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գրեթե չի վնասվել և պահպանել է պատմաճարտարապետական իր հարուստ ժառանգությունը։ Հուշարձաններից ամենահամբավավորը Քսյոնժ ամրոցն է, որ իր մեծությամբ առաջին տեղն է գրավում Ստորին Սիլեզիայում և երրորդ տեղը՝ ամբողջ Լեհաստանում։

Ստուգաբանություն 
Քաղաքի պաշտոնական կայքէջի հավաստմամբ՝ բնակավայրի լեհական հնագույն անվանումը եղել է Լեսոգրոդ (Lasogród, այսինքն՝ անտառային ամրոց)։ Գերմանական Վալենբուրգ (Waldenburg, որ նույնպես նշանակում է անտառային ամրոց) անվանումն առնչվում է Նովի Դվոր (Nowy Dwór, գերմաներեն՝ Burg Neuhaus) ամրոցի հետ, որի ավերակները պահպանվել են ներկայիս քաղաքի հարավային մասում։ Այս վերջին անվանումը վերագրվել է ամբողջ բնակավայրին։ Այն առաջին անգամ գործածվել է 15-րդ դարում; Ժամանակակից լեհերեն Wałbrzych անվանումն առաջացել է գերմաներեն Walbrich-ից, որ ավել հին Wallenberg կամ Walmberg անվանումների ուշ միջնադարյան լեզվական մի տարբերակ է։

Պատմություն 
Լեհական աղբյուրները պնդում են, որ Վալբժիխի «նախնին»՝ Լեսոգրոդը, եղել է վաղ միջնադարյան սլավոնական բնակավայր, որի բնակիչներն զբաղվել են որսորդությամբ, հավաքչությամբ (մասնավորապես՝ վայրի մեղր են հավաքել), հետագայում՝ նաև գյուղատնտեսությամբ։ Լեսոգրոդն աստիճանաբար վերածվել է պաշտպանական ամրոցի, որի մնացորդները ավերվել են 19-րդ դարում, ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Այնինչ՝ գերմանական որոշ աղբյուրներ վստահեցնում են, որ դեռևս չի հայտնաբերվել հնագիտական որևէ գտածո կամ գրավոր որևէ արձանագրություն, որը կվկայեր հին սլավոնական բնակավայրի կամ 13-րդ դարից առաջ գոյություն ունեցած ամրոցի մասին։ Ըստ գերմանական այդ աղբյուրների՝ ներկայիս Վալբժիխի տարածքը միջին դարերում եղել է դեռևս անբնակ սիլեզիական անտառի մի մասը (Silesian Przesieka).:

17-րդ դարի լեհ պատմիչ Էֆրաիմ Նազոյի հավաստմամբ՝ 1191 թվականին Վալբժիխը մի փոքրիկ գյուղ է եղել։ Բայց 19-րդ դարի գերմանական աղբյուրներն ու գերմանացի պատմագիր Հուգո Վեչերկան ժխտում են այդ տեսակետը։ Վերջինիս կարծիքով՝ քաղաքը հիմնադրվել է 1290-1293 թվականների միջակայքում, 1305 թվականին էլ հիշատակվել է Waldenberc անվանումով։ Նա տեղադրում է քաղաքը Նովի Դվորի մերձակայքում (German: Neuhaus), որը կառուցել է Պիաստների արքայատոհմի ներկայացուցիչ Բոլկո Առաջինը։ Իսկ քաղաքի պաշտոնական կայքէջում որպես ամրոցի կառուցման տարեթիվ նշված է 1290-ը։ Նովի Դվոր ամրոցի մասը հանդիսացած դաստակերտը, որ հիմնվել էր 17-րդ դարում, 19-րդ դարում ավերվել է։

Բնակավայրը որպես քաղաք առաջին անգամ հիշատակվել է 1426 թվականին, սակայն դեռ մի որոշ ժամանակ նրան չեն շնորհվել շուկա ունենալու և այլ արտոնություններ։

Քաղաքի ներկայիս տարածքում ածխի հանույթի մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է 1536 թվականին; 19-րդ դարի վերջին, 20-րդի սկզբին բնակավայրն արդեն վերափոխվել էր արդյունաբերական կենտրոնի, որտեղ ծաղկում էին ապրում ածխի արդյունահանումը, գործվածքեղենի, ապակեղենի, սպասքեղենի արտադրությունը։

1939 թվականին քաղաքն ուներ շուրջ 65.000 բնակիչ։ 1945 թվականի մայիսի 8-ին, երբ Եվրոպայում պատերազմն արդեն ավարտվել էր, և տոնվում էր հաղթանակը, այն գրավվել է խորհրդային զորքերի կողմից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, խորհրդային իշխանությունների պահանջով, Վալդենբուրգն ընդգրկվել է Լեհաստանի կազմում։ Քաղաքում բնակվող բազմաթիվ գերմանացիներ հեռացել են կամ բռնի ուժով արտաքսվել այնտեղից, և բնակավայրը վերանվանվել է Վալբժիխ։ Վալբժիխն այն սակավաթիվ վայրերից է, ուր բազում գերմանացիներ հետագայում վերադարձել են՝ տնտեսության, մասնավորապես՝ ածխի արդյունահանման բնագավառում անփոխարինելի լինելու պատճառով An ethnic German society has been maintained in Walbrzych since 1957.: 1990-ական թվականների սկզբներին, հասարակական ու տնտեսական նոր պայմաններից ելնելով, որոշում է կայացվել փակել ածխի հանքերը (այդտեղ՝ տարածաշրջանի ամենահին ածխահանքում՝ KWK THOREZ-ում 1995 թվականից սկսել է գործել Արդյունաբերության և տեխնոլոգիայի թանգարանը)։

2005 թվականին Վալբժիխում է նկարահանվել Komornik կինոֆիլմը։

2015-ին Վալբժիխը լայնորեն համբավվել է նացիստների ոսկով բեռնված գնացքի որոնումների վայր դառնալու շնորհիվ։

Կրթություն 
 Angelus Silesius պետական համալսարան (պաշտոնական կայք )
 Վրոցլավի տեխնիկական համալսարանի մասնաճյուղ (պաշտոնական կայք )
 Wałbrzyska Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości պաշտոնական կայք
 Իգնացի Յան Պադերևսկու անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
 Հուգո Կոլոնտայի անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
 Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
 Քաղաքում գործում է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի գիտահետազոտական կենտրոնը։

Անվանի անձինք 
 Վոլֆգանգ Մենցել (1798–1873), գերմանացի բանաստեղծ, քննադատ, գրականության պատմաբան
 Գերհարդ Մենցել (1894–1966), գերմանացի գրող
 Աբրահամ Ռոբինսոն (1918–1974), գերմանա-հրեա-ամերիկյան մաթեմատիկոս
 Կլաուս Տոյպֆեր (ծնվ. 1938), գերմանացի քաղաքական գործիչ
 Քրիստիան Բրյուկներ (ծնվ. 1943), գերմանացի դերասան
 Մարսել Ռայֆ (ծնվ. 1949), գերմանացի մարզական ժուռնալիստ 
 Ուրշուլա Վլոդարչիկ (ծնվ. 1965), լեհ թեթևաթլետ
 Յոաննա Բատոր (ծնվ. 1968), լեհ մրցանակակիր վիպասանուհի, ժուռնալիստ, ֆեմինիստ, ակադեմիկոս
 Քշիշտոֆ Իգնաչակ (ծնվ. 1978), լեհ վոլեյբոլիստ
 Սեբաստիան Յանիկովսկի (ծնվ. 1978), լեհ-ամերիկյան նախկին ֆուտբոլիստ
 Ադրիան Մրովեց (ծնվ. 1983), լեհ ֆուտբոլիստ
 Բարտոշ Կուրեկ (ծնվ. 1988), լեհ վոլեյբոլիստ

Միջազգային կապեր

Քույր քաղաքներ

Գրականություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Վալբժիխի պաշտոնական կայքէջ
 Վալբժիխի տեղեկատվական կայքէջ 
 Jewish Community in Wałbrzych on Virtual Shtetl
 Wałbrzych - Waldenburg, Borowieck (tylko w 1945) na portalu polska-org.pl 
 Տեղական նորությունների կայք (pol)
 Լուսանկարների պատկերասրահ և տեղական նորություններWałbrzych photo gallery and local news

Պատկերասրահ 

Լեհաստանի քաղաքներ
Ներքին Սիլեզիա վոևոդության քաղաքներ