Անկանխիկ հասարակություն

Անկանխիկ հասարակությունը տնտեսության վիճակ է, որտեղ ֆինանսական գործարքներն իրականացվում են ոչ թե գումարի օգնությամբ ֆիզիկական թղթադրամների կամ մետաղադրամների տեսքով, այլ թվային տեղեկատվության (սովորաբար փողի էլեկտրոնային ներկայացման) փոխանցման միջոցով մասնակիցների միջև։ Անկանխիկ հասարակությունները առաջացել է բարտերից և անկանխիկ փոխանակման այլ մեթոդներից։ 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին անկանխիկ գործարքները հնարավոր դարձան՝ օգտագործելով կրեդիտ քարտեր, դեբետային քարտեր, բջջային վճարումներ և թվային արժույթներ, ինչպիսիք են բիթքոյնը և էֆիրիումը։

Անկանխիկ հասարակության հայեցակարգը լայնորեն քննարկվել է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում առևտրի և ներդրումների մեջ գրանցման, կառավարման և փոխանակման թվային մեթոդների աճող կիրառման, ինչպես նաև կանխիկ գումարի օգտագործմամբ գործարքների տեղաշարժի, դրանց էլեկտրոնային փոխարինման վերաբերյալ։ Մի քանի երկրներն այժմ սահմանում են գործարքների և կանխիկ միջոցների օգտագործմամբ գործարքների չափի սահմանափակումներ  :

Պատմություն 
Առօրյա կյանքում անկանխիկ գործարքների և հաշվարկների կիրառման միտումը սկսվեց 1990-ականներին, երբ էլեկտրոնային բանկինգը դարձավ սովորական երևույթ։

2010-ականներին թվային վճարման մեթոդները, ինչպիսիք են PayPal-ը, թվային դրամապանակների համակարգերը, Apple Pay-ը, էլեկտրոնային քարտով կամ սմարթֆոնով առանց կոնտակտ և NFC վճարումները, ինչպես նաև էլեկտրոնային հաշիվները լայնորեն տարածված էին շատ երկրներում :

Մինչև 2020-ական թվականները գործարքներում մեծ քանակությամբ կանխիկ միջոցների օգտագործումը նվազել է, որը մասամբ կապված էր փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման մեջ, դրանց օգտագործման հետ կապված կասկածների վերաբերյալ։ Որոշ մատակարարներ և մանրածախ առևտրականներ այնքան սահմանափակ են կանխիկ վճարումների հարցում, որ իրենց գործողությունների համար օգտագործում են «պատերազմ կանխիկ գումարի դեմ» տերմինը։ Համաձայն 2016 թվականի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սպառողական մարքեթինգի հետազոտության՝ հարցվածների 75%-ը նախընտրել է վարկային կամ դեբետային քարտը՝ որպես վճարման եղանակ, մինչդեռ հարցվածների միայն 11%-ն է նախընտրել կանխիկ գումարը։ 2009 թվականին հիմնադրվել է  «Square» ընկերությունը, որը մշակում են տեխնոլոգիաներ թվային վճարումների ոլորտում։ Venmo-ն թույլ է տալիս անհատներին ուղղակի վճարումներ կատարել ուրիշներին՝ առանց կանխիկ պահելու։ Square-ը տեխնոլոգիա է, որը թույլ է տալիս հիմնականում փոքր բիզնեսին վճարումներ ստանալ իրենց հաճախորդներից։

Մինչև 2016 թվականը Շվեդիայում գործարքների արժեքի միայն մոտ 2%-ն էր կանխիկ, իսկ ընդհանուր մանրածախ գործարքների միայն մոտ 20%-ն էր կանխիկ։ Երկրում բանկային մասնաճյուղերի կեսից պակասն է իրականացրել կանխիկ գործարքներ։ Շվեդիայի հեռանալը կանխիկ վճարման միջոցներից պայմանավորված է նրանով, որ բանկերը գործատուներին համոզել են օգտագործել ուղղակի ավանդ 1960-ականներին՝ չեկեր գանձելով սկսած 1990-ականներից, 2012-ին գործարկելով սմարթֆոնից սմարթֆոն վճարումների համար հարմար Swish համակարգը, իսկ 2011-ին գործարկել է IZettle-ը ՝ քարտով վճարումներ ընդունելու համար։

Հետազոտություն 
Անկանխիկ հասարակությունների առաջին սոցիոլոգիական ուսումնասիրություններից տե՛ս Aldo Haesler, Sociologie de l'argent et postmodernité, Ժնև և Փարիզ 1995 թվական։

Ցուցանիշներ

Գործարքների ընդհանուր քանակից 
«Անկանխիկ հասարակությոունը» ներկայացնող երկրների ընդհանուր չափանիշը անկանխիկ վճարումների մասնաբաժինն է կատարված գործարքների ընդհանուր քանակում։ Օրինակ՝ սկանդինավյան երկրներում անկանխիկ գործարքների տեսակարար կշիռն ավելի մեծ է, քան Եվրոպայի այլ երկներում։

Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ գումարը 
Պետք է հաշվի առնել, որ անկանխիկ գործարքների մասնաբաժնի նույն ցուցանիշով երկու երկրներում շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ գումարի չափը կարող է շատ տարբեր լինել։ Չնայած այն հանգամանքին, որ անկանխիկ հասարակության գաղափարը լայնորեն քննարկվում է, երկրների մեծ մասը մեծացնում է շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ գումարի քանակը։ Բացառություն են կազմում Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը, որի թղթադրամների մատակարարումը կտրուկ տատանվում է երկրների մեծ մասի համեմատությամբ, և Շվեդիան, որը զգալիորեն կրճատել է կանխիկ գումարի քանակը 2007 թվականից ի վեր։ Չինաստանում կանխիկ դրամի ծավալը 2017 թվականից մինչև 2018 թվականը նվազել է.

Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամական միջոցների քանակը (պատմական տվյալներ) 
Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ գումարը վերջին տասնամյակների ընթացքում աճել է բոլոր երկրներում, բացի Շվեդիայից։ Միջազգային հաշվարկների բանկի ամենահին համեմատական տվյալները 1978 թվականի վիճակագրումն են ցուցադրում և ներառում են միայն ԱՄՆ դոլարը և 10 այլ արժույթներ։

Իրավական կարգավիճակ

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ 
Միացյալ Նահանգների մի շարք նահանգներում և քաղաքներում արգելված են բացառապես անկանխիկ վճարումներով մանրածախ առևտրի կետերը։

 Մասաչուսեթս - 1978 թվականից  ;
 Նյու Ջերսի նահանգ - 2019 թվականից (բացառություններ են նախատեսված մեքենաների վարձույթի, ավտոմատացված ավտոտնակների և օդանավակայանի խանութների համար)  ;
 Ռոդ Այլենդ - 2019 թվականից  ;
 Քաղաք Ֆիլադելֆիա - 2019 թվականից  ;
 Քաղաք Սան Ֆրանցիսկո - 2019 թվականից  ;
 Քաղաք Նյու Յորք - 2020 թվականից ։

Անկանխիկ հասարակության առավելությունները

Բիզնեսի ռիսկերի և ծախսերի կրճատում 
Բիզնեսի տեսանկյունից անկանխիկ վճարումները վերացնում են հետևյալ բիզնես ռիսկերը ՝ փողի կեղծում, գողություն (այդ թվում՝ աշխատողների կողմից (յուրացում)։ Ֆիզիկական ապահովության, կանխիկ դրամի ֆիզիկական մշակման (հանում, տեղափոխում, հաշվառում) ծախսերը նույնպես նվազում են անկանխիկ համակարգի անցնելիս, ինչպես նաև դրամարկղում դրամական միջոցների փոփոխման համար կանխիկ չլինելու ռիսկը։

Կանխիկ գումարի միջոցով հիվանդության փոխանցման նվազեցում 
Կանխիկը պաթոգենների կրող է ։ Այնուամենայնիվ, կանխիկ գումարը ավելի քիչ հավանական է, որ փոխանցի հիվանդություն, քան շատ այլ ապրանքներ, ինչպիսիք են վարկային քարտերի տերմինալները ։ Վարակման վախը ստիպեց Գերմանիայի կենտրոնական բանկին՝ Գերմանիայի դաշնային բանկին, հայտնել, որ «կանխիկ գումարը վարակվելու մեծ վտանգ չի ներկայացնում հանրության համար»  :

Գործարքի արագություն 
Ռեստորանների Sweetgreen ցանցը պարզել է, որ անկանխիկ կետերում (հաճախորդների դեպքում, ովքեր օգտագործում են վճարային քարտեր կամ բջջային հավելված), գործարքները կարող են մշակվել 15%-ով ավելի արագ ։

Հանցագործությունը նվազեցնելու նպատակով բարձրարժեք թղթադրամների վերացում 
Փողի օգտագործման կարևոր խնդիր է դրա ապօրինի օգտագործմանը հակազդելը, օրինակ.

 փողերի լվացում 
 հարկերից խուսափելը 
 անօրինական գործունեության ֆինանսավորում.

Ավանդական փողերով ապօրինի գործարքները կարող են քողարկվել՝ ներդրումներ կատարելով անշարժ գույքի, հնաոճ իրերի կամ այնպիսի ապրանքների, ինչպիսիք են ադամանդները, թանկարժեք մետաղները։ Անկանխիկ հասարակությունում գործարքների թափանցիկությունը կհեշտացնի անօրինական գործարքների հայտնաբերումը ։

Տնտեսագետ Քենեթ Ռոգոֆը առաջարկեց «նվազեցրած կանխիկ» սիսթեմ, ըստ որի փոքր թղթադրամները և մետաղադրամները առօրյա առևտրի համար, բայց բարձր արժեք ունեցող թղթադրամերը հարկավոր է հանել շրջանառությունից։ Դա կստեղծեր մի իրավիճակ, որտեղ կանխիկ գումարի օգտագործումը ֆիզիկապես անհարմար կլիներ։ Խոշոր թղթադրամները նաև ամենաարժեքավորն են կեղծիքի համար։ Նմանատիպ միջոցներ արդեն ձեռնարկվել են 1945 թվականին Մեծ Բրիտանիան արգելեց 5 ֆունտ ստեռլինգից բարձր անվանական արժեքով թղթադրամների շրջանառությունը՝ վախենալով նացիստական կեղծիքներից , 2000 թվականից Կանադան շրջանառությունից հանեց 1000 կանադական դոլարանոց թղթադրամը , Եվրոպական կենտրոնական բանկը 2019 թվականի դրությամբ այլևս չի թողարկում 500 եվրոյի թղթադրամներ ։

Տնտեսական տվյալների հավաքագրում 
«Ծախսատար և պարբերական» հարցումներ անցկացնելու փոխարեն քաղաքացիների ծախսերի վերաբերյալ «իրական ժամանակում» հավաքագրված տվյալները կարող են օգնել արդյունավետ տնտեսական քաղաքականության մշակմանը և իրականացմանը։ Ֆինանսական գործարքները գրանցելով՝ կառավարությունը կարող է ավելի լավ հետևել փողի շարժին ֆինանսական հաշվետվությունների միջոցով, ինչն օգնում է վերացնել սև հաշիվները և անօրինական գործարքները ։

Անձնական պլանավորման և հաշվապահության պարզեցում 
Քանի որ թվային վճարումները կատարվում են, գործարքները գրանցվում են։ Անկանխիկ վճարումները հեշտացնում են եկամուտներին և ծախսերին հետևելու ընթացքը և փողի շարժը գրանցելը։ Գործարքների գրառումներն օգնում են քաղաքացիներին ավելի արդյունավետ կառավարել իրենց բյուջեն։

Քննադատություն 
Թվային տնտեսությունում կատարված վճարումները կարող են հետագծվել պետական և մասնավոր կազմակերպությունների կողմից, ինչը խոցելիության աղբյուր է։ Օրինակ, գնումների տվյալների պահպանումը և հետագա վերլուծությունը թույլ է տալիս ստեղծել սպառողների պրոֆիլներ, ինչը թույլ է տալիս կանխատեսել հաճախորդների հետագա գործունեությունը ։ Այսպիսով, ստեղծվում է համատարած հսկողության հնարավորություն, որտեղ մարդկանց կարող են հետևել ինչպես կորպորացիաները, այնպես էլ կառավարությունը ։ Բացի այդ, հավաքված անձնական տվյալները պետք է ուշադիր պահպանվեն, հակառակ դեպքում տվյալների արտահոսք կարող է առաջանալ։

Մարտահրավերներ բանկերում չգրանցվածների համար 
Անկանխիկ համակարգերը կարող են խնդիր լինել այն սոցիալական խմբերի համար, որոնք ներկայումս ապավինում են կանխիկ գումարին։ Դրանք ներառում են աղքատները, հաշմանդամները, տարեցները, փաստաթղթեր չունեցող ներգաղթյալները և երիտասարդները ։ Էլեկտրոնային գործարքները պահանջում են բանկային հաշիվ և որոշակի ծանոթություն վճարային համակարգին։ Աղքատ երկրներում և տարածաշրջաններում բացակայում են բանկային ծառայությունները ։ Միացյալ Նահանգներում 2012 թվականին բնակչության գրեթե մեկ երրորդը հասանելիություն չուներ հիմնական ֆինանսական ծառայությունների ամբողջական շրջանակին։ 2011 թվականին FDIC-ի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ տարեկան $15,000-ից պակաս եկամուտ ունեցող տնային տնտեսությունների մոտավորապես քառորդը բանկային հաշիվներ չունի  : Միացյալ Նահանգների ընդհանուր բնակչության 7,7%-ը չուներ բանկային հաշիվ՝ ավելի քան 20%-ը որոշ քաղաքներում և գյուղական շրջաններում և ավելի քան 40%-ը որոշ մարդահամարային շրջաններում 2016 թվականի դրությամբ ։

«Smart Nation»-ի  շրջանակներում Սինգապուրը գնում է դեպի անկանխիկ տնտեսություն։ 2017 թվականին երկրի բնակչության 14,4%-ը 65 տարեկանից բարձր էր և տարեց մարդկանց մեծ մասը դեռ օգտագործում էր կանխիկ գումարը որպես վճարման միակ եղանակ։ Մարդկանց համար, ովքեր սովոր չեն թվային վճարման եղանակներին, խնդիրների լուծումը, ինչպիսիք են կորցրած քարտերի կամ գաղտնաբառերի կառավարումը, կարող են պոտենցիալ խնդիրներ ստեղծել։

Թվային խարդախություն 
Երբ վճարային գործարքները պահվում են սերվերներում, դա մեծացնում է հաքերների կողմից չարտոնված հակերության վտանգը ։ Ֆինանսական կիբերհարձակումները և թվային հանցագործությունը նույնպես մեծ ռիսկեր են պարունակում, երբ կանխիկ գումարը լքվում է  : Շատ ընկերություններ արդեն տառապում են տվյալների արտահոսքից, այդ թվում՝ վճարային համակարգերից։ Էլեկտրոնային հաշիվները խոցելի են չարտոնված մուտքի և այլ հաշվի միջոցների փոխանցման կամ չարտոնված գնումների համար  :

Հեռահաղորդակցության ենթակառուցվածքի վրա հարձակումները կամ պատահական անջատումները նույնպես խոչընդոտում են էլեկտրոնային վճարային համակարգի գործունեությունը, ի տարբերություն կանխիկ գործարքների, որոնք կարող են շարունակվել նվազագույն ենթակառուցվածքով ։

Ավտորիտար վերահսկողություն 
Անկանխիկ հասարակության հակառակորդները նշում են, որ ամբողջովին անկանխիկ համակարգը, բացի բոլոր գործարքները հետևելուց, կենտրոնական կառավարությանը թույլ կտա.

 Ֆիզիկական անձանց միջև յուրաքանչյուր վճարման համար գործառնությունների հարկ սահմանել ։
 Համարել կանխիկ դրամի պահպանումը որպես անվանական բացասական տոկոսադրույքներից խուսափելու միջոց, որոնք օգտագործվում են գնանկման դեմ պայքարելու համար՝ սահմանափակելով խնայողությունները (առավել արդյունավետ, երբ զուգակցվում է փոխանակման արգելքի, մասնավոր արժույթների, օրինակ՝ բիթքոինի և թանկարժեք մետաղների, ինչպես ոսկու պահպանման հետ)։ Փողերի որոշ տեսակներ կարող են սահմանվել «ժամկետանց» և դառնալ անարժեք, եթե չծախսվեն որոշակի ձևով ։ Այնուամենայնիվ, նույն ռիսկերը հնարավոր են կանխիկի դեպքում, եթե կառավարությունը թույլ տա բարձր գնաճ կամ թույլ տա, որ իր արժույթը արժեզրկվի։
 Ամբողջատիրական ռեժիմները կարող էին ավելի արդյունավետ զանգվածային հսկողություն իրականացնել և կանխել որոշ անհատների որևէ բան գնելը կամ փող աշխատելը ։
 Սահմանափակեք սպառողական ապրանքների տեսակները, որոնք կարելի է ձեռք բերել որոշակի գումարով (նույնը կարող են անել ծնողները երեխաների ծախսերի հետ) ։

Անկանխիկ հասարակություն Շվեդիայում 
Շվեդիան օրինակներից մեկն է, թե ինչի են հանգեցնում անկանխիկ հասարակություն ստեղծելու ջանքերը։ Շվեդական հասարակությունը կտրուկ փոխվել է 2000 թվականից մինչև 2017 թվականը կանխիկ գումարը թվային վճարման եղանակներով փոխարինելու փորձերի պատճառով։ Անկանխիկ բանկային մասնաճյուղերի գաղափարը ծագել է Շվեդիայում 2000-2005 թվականներին, ընդ որում անկանխիկ մասնաճյուղը քայլ էր դեպի այդ մասնաճյուղի առաջիկա փակումը։ Մոտ 2008 թվականից շվեդական բանկերը սկսեցին իրենց հաճախորդներին տրամադրել հատուկ սարքավորումներ, որոնք կարող էին օգտագործվել տնից ֆինանսական գործարքների (օրինակ՝ թվային հաշիվների վճարումների) մշակման համար։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ դեռևս ունեին կանխիկ գումար օգտագործելու ընտրություն, իսկ ցանկացողները կարող էին կանխիկ գումարով զբաղվել բանկի մնացած գրասենյակներում։

Այս միտումը գագաթնակետին հասավ 2015 թվականից 2017 թվականներին շվեդական բոլոր մետաղադրամների և թղթադրամների փոխանակմամբ (բացառությամբ 10 թագանոց մետաղադրամի) ։ Ըստ բանկի գլխամասային գրասենյակների, կանխիկ գումար այլևս չի պահանջվում, քանի որ մեքենաների միջոցով հնարավոր է եղել կանխիկացում կատարել և ավանդներ ստեղծել (սահմանափակ քանակությամբ)։ Բայց «անվտանգության կանոնների» համար առավելագույն գումարը, որը բանկի հաճախորդը կարող էր հանել, կազմում էր շաբաթական 5000-ից մինչև 10000 շվեդական կրոն, և ավանդների համար սահմանվել էին նմանատիպ «անվտանգության կանոններ»։ Հետագայում բոլոր խոշոր ավանդական բանկերը մասնաճյուղերով սկսեցին մասնաճյուղերը փակելու կամ դրանք «անկանխիկ» մասնաճյուղերի վերածելու հարկադիր գործընթաց     : Այսօր շատ քիչ մասնաճյուղեր կան, որոնք աշխատում են կանխիկ գումարով։

Շվեդիայում կանխիկ գումարիի սահմանափակ հասանելիությունը դժվարություններ է առաջացրել փոքր խանութների համար, որոնք կախված են կանխիկից, քանի որ այս ֆինանսական ռեժիմում աշխատելիս նրանք չեն կարող ամենօրյա մուտքերը մուտքագրել հաշիվներ կամ ստանալ անփույթ գումար։ Այս խնդիրները լուծելու համար շվեդական բանկերը ներդրեցին բջջային հեռախոսների վճարման համակարգը, որը հայտնի է որպես Swish: Բայց այս համակարգը նույնպես տառապում էր բազմաթիվ խնդիրներից  ։

Բանկերը (և սկզբում լրատվամիջոցները) բողոքներն անվանեցին «տարեցների խնդիրներ», այսինքն՝ կարծում էին, որ բողոքները կապված են նոր տեխնոլոգիաների ուսուցման հետ, այլ ոչ թե ինքնին վճարման նոր եղանակից դժգոհության հետ։ Փոփոխության հակառակորդները, սակայն, մտահոգություն են հայտնել խարդախ գործարքների աճի վերաբերյալ, իսկ քվանտային համակարգիչների արագ զարգացումը ավելացնում է համակարգը կոտրելու մտավախությունը։ Անկանխիկ Շվեդիայի մասին բանավեճն ավելի բարդացավ, երբ շվեդական կառավարական կազմակերպությունը « Om Kriget Eller Krisen Kommer » (հայերեն՝ «Եթե պատերազմ կամ ճգնաժամ գա») նամակում հրապարակեց պահվող իրերի ցանկը։ տանը մշտապես, որն իր մեջ ներառում էր «կանխիկ գումար փոքր անվանական արժեքներով»  : Շվեդիայում բացասական քննադատության ալիք բարձրացավ փորձագետների կողմից, ովքեր արտահայտեցին իրենց մտահոգությունը ։

Նախկին ոստիկանապետ Բյորն Էրիկսոնը 2016 թվականի գարնանը հիմնադրել է մի շարժում, որը հայտնի է որպես «Kontantupproret» կամ «Cash Petition»: Այս շարժումը արագորեն մեծ ժողովրդականության հասավ, և նրա անդամներից շատերը նկարագրում են այն խնդիրները, որոնք կապված են կանխիկի նկատմամբ բանկերի աճող թշնամական վերաբերմունքի հետ ։ Բողոքների սպեկտրն ընդգրկում է հարցերի լայն շրջանակ ։ Օրինակ, «TV3»-ի հայտնի անձնավորություն Ռոբերտ Էշբերգը բարձրաձայնեց գաղտնիության հետ կապված մտահոգությունները, այն բանից հետո, երբ նա վճարեց դեղատանը Swish համակարգով, նա գրեթե անմիջապես ստացավ գովազդ իր բջջային հեռախոսով նույն դեղատնից ։ Մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Սվանտե Լինիուսսոնը պնդում է, որ «կանխիկի վերացումը կամաց-կամաց ոչնչացնում է մեր ժողովրդավարությունը»  : Մալմյոյում բիլիարդի ակումբը, որը հրաժարվում էր որևէ այլ կերպ վճարումներ ընդունել, բացի կանխիկից, գրեթե ստիպված եղավ փակվել այն բանից հետո, երբ բանկը, որում նրանք աշխատում էին 20 տարի, մերժեց նրանց սպասարկումից (բանկը պնդում էր, որ կանխիկ գումարը չի հետագծվել հանցագործությունները հետաքննելու համար հավաքագրված գրառումներում։ ) ։ Լայքսելի հյուսիսում գտնվող ավանդական ամառային շուկան սնանկացել է համակարգչային սխալի պատճառով։ Քանի որ մարդկանցից պահանջվում էր վճարել հեռախոսով (Swish) և քարտերով, նրանք բավարար գումար չունեին իրենց շուկայում բիզնես վարելու համար ։

Սովորաբար փողերի լվացման մասին նոր օրենքները պահանջում են մեծ քանակությամբ կանխիկ գումարի աղբյուրների ապացույց։ Շվեդիայի բանկերը մեղադրում են Եվրոպական միության օրենքները, սակայն ԵՄ օրենքները թույլ են տալիս 15000 եվրոյից ոչ ավելի գործարքներ կատարել, մինչդեռ շվեդական բանկերը պահանջում են ապացույցներ և կարող են հրաժարվել կանխիկ գումար ընդունելուց կամ բռնագրավել կանխիկ գումարը առանց որևէ սահմանաչափի և փաստաթղթային բարձր պահանջներ ներկայացնել։

Ծանոթագրություններ 

 Մեկնաբանություններ

 Աղբյուրներ

Անկանխիկ հասարակություն
Միջազգային ֆինանսներ
Վիքիպեդիա:Որոշակիություն պահանջող հոդվածներ
Pages with unreviewed translations