Թուրքոմաններ

Թուրքոմաններ (նաև թուրքումեններ կամ թուրքմաններ կամ թուրքմեններ, , , ), տերմին, որը ավանդաբար օգտագործվում է Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Բյուզանդիայում, այնուհետև Եվրոպայում, որպես օղուզ թյուրքական ժողովուրդների նշանակում։ Առաջին անգամ «թուրքոման» տերմինը հայտնվել է 11-րդ դարի բյուզանդական տարեգրության մեջ, երբ պատմիչ Աննա Կոմնենեն այսպես է անվանել Միջին Ասիայից Փոքր Ասիա ներթափանցած թուրքմեններին։ Համաձայն Սերգեյ Աղաջանովի, թուրքմենները եղել են օղուզների մի մասի և Կենտրոնական Ասիայի հնդեվրոպական բնակչության խառնուրդի արդյունքը։ Միջնադարյան հեղինակներ Ալ-Բիրունին և Մարվազին նշում են, որ այս տերմինով նկատի ունեին իսլամ ընդունած օղուզներին։

Տերմինը պատմական համատեքստում նշանակում է ոչ միայն միջինասիական թուրքմեններին, այլ նաև կարող է վերաբերել թուրքերի, ադրբեջանցիների և, ընդհանրապես, քոչվոր թուրքերի նախնիներին։  

Ի սկզբանե լինելով արտաքին անվանում (էկզոնիմ), ենթադրաբար բարձր միջնադարի ժամանակաշրջանից, հնագույն և ծանոթ դարձած թյուրք (türk) և ցեղային անունների հետ մեկտեղ (յազըր, քընըք, սալըր, բայաթ, բայանդուր, աֆշար, քայը և այլն), որպես ազգանվանում (էթնոնիմ) սկսեց գործածվել ներկայիս Թուրքմենստանի, Ադրբեջանի, Իրանի, Անատոլիայի և Արևմտյան Հայաստանի տարածքներում հաստատված օղուզ ցեղերի կողմից։

Անատոլիայում, ուշ միջնադարի ժամանակաշրջանից, այն փոխարինվեց պետության և իշխող դինաստիայի անվանումով՝ «օսմանլը» տերմինով։ Ադրբեջանի տարածքում, ընդհանուր առմամբ, այն դադարել է գործածվել 17-րդ դարից, բայց այն պահպանվել է որպես ադրբեջանցիների ենթաէթնոս համարվող թերեքեմե կիսաքոչվոր ցեղերի ինքնավանում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ այս տերմինի կիրառումը որպես Ադրբեջանի թյուրքերի նշանակում պահպանվել է մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

Այսօր այս էթնոնիմը կրում են Կենտրոնական Ասիայի թուրքմենները (Թուրքմենստանի հիմնական ժողովուրդը), ինչպես նաև օղուզների հետնորդներ՝ իրաքյան և սիրիացի թուրքմենները։

Ստուգաբանություն 
Այս ազգանվան (էթնոնիմ) ծագման մասին կա մի քանի վարկած։ Թուրքման տերմինի հենց առաջին հիշատակումը գրանցված է Մահմուդ Քաշգարիի ««Դիվան լուգատ ատ-թուրկ»» բառարանում (1074), որտեղ այս անվան գյուտը վերագրվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն։ Տերմինի ստուգաբանության նույն տարբերակը նշում է նաև Ռաշիդ ադ Դինը։

Օսմանյան կայսրության 15-16-րդ դարերի պատմաբան Մեհմեդ Նեշրին գրում է, որ «թուրքմեն» անվանումը բաղկացած է երկու` «թյուրք» և «իման» բառերից, որը նշանակում է «հավատացյալ թյուրք», այսինքն՝ «մուսուլման թյուրք»։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ «թուրքմեն» անունը բաղկացած է «թուրք» և «ման» բառերից, որտեղ «ման»-ը համարվում է «մատ» վերջածանցի՝ «ցեղ, ժողովուրդ» ածանցի տարբերակը։

Բիրունիի և Մարվազիի մոտ նաև հիշատակվում է, որ իսլամ ընդունած օղուզներին թուրքմեն են անվանել։ Ֆեդոր Միխայլովն իր «Անդրկասպյան տարածաշրջանի բնիկները և նրանց կյանքը» () աշխատության մեջ նշում է մեկ այլ վարկած, որ օղուզ թուրքերն իրենք իրենց այդպես են անվանել՝ պատասխանելով «ով եք դուք» հարցին՝ թյուրքեմ մեն («Ես թյուրք եմ»)։

Պատմություն 

Առաջին անգամ թուրքմեն (թուրքման) կամ թուրքոման տերմինը, հավանաբար, հիշատակվում է 8-9-րդ դարերի չինական աղբյուրներում (որպես Թյո-կու-մյոնգ, ենթադրաբար Ժետիսուում ապրող մարդկանց մասին)։ Թանյան «Թունդյան» հանրագիտարանը (մ․թ․ 8-րդ դար) պարունակում է տեղեկություններ, որոնց համաձայն Սու-դե (համաձայն Ֆրիդրիխ Հիրտի՝ Suk-tak - Սոգդակ, որը, ամենայն հավանականությամբ, համապատասխանում է Սողդին (Սողդիանա)) կոչվող երկիրը, որը մ․թ․ 5-րդ դարում առևտրա-քաղաքական հարաբերություններ է ունեցել Թան կայսրության հետ, կոչվում է նաև՝ T'ö-kü-Möng (թուրքմենների երկիր)։ Թուրքմենների մասին հիշատակվում են նաև 8-րդ դարի առաջին քառորդի սողդյան տնտեսական փաստաթղթերում։

Սերգեյ Աղաջանովի կարծիքով, թուրքմենները ծագել են թյուրքերի մի մասի, այդ թվում՝ օղուզների, Միջին Ասիայի հնդեվրոպական բնակչության հետ խառնվելուց։ Թուրքմեն տերմինի տարածումը տեղի է ունենում օղուզների այն հատվածի բնակության տարածքի ընդլայնմամբ, ովքեր իսլամ էին ընդունել։

Թուրքոման տերմինի ամենամեծ տարածումը տեղի է ունենում սելջուկյան նվաճումների դարաշրջանում։ Մուսուլման օղուզները, որոնք համախմբվել էին սելջուկների տոհմից քընըք ցեղի առաջնորդների շուրջ, կազմել են ապագա Սելջուկյան ցեղային միության և ապագայում նրանց կողմից ստեղծված պետության հիմնական կորիզը։ Սկսած սելջուկյան դարաշրջանից հարստության սուլթանները, իրենց իշխանությունն ամրապնդելու համար, Մերձավոր և Միջին Արևելքի տարբեր վայրերում ստեղծեցին ռազմական բնակավայրեր․ այնպես որ թուրքոմանների մեծ բնակավայրեր ստեղծվեցին ներկայիս Սիրիաի, Իրաքի և Արևմտյան Հայաստանի (Արևելյան Անատոլիա) տարածքներում։ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո օղուզները զանգվածաբար բնակություն հաստատեցին Հայկական լեռնաշխարհում և հաստատվեցին Ադրբեջանի տարածքում (պատմական շրջան հիմնականում Իրանի հյուսիս-արևմուտքում)։ 11-րդ դարում թուրքոմանները խիտ բնակեցնում են Առանը։ 11-12-րդ դարերի միջնադարյան հեղինակ, ծնունդով Մերվ քաղաքից, Շարաֆ ալ-Զաման Թահիր ալ-Մարվազին թուրքմենների մասին գրել է հետևյալը.

««Նրանց հզոր ցեղերի թվում են ղուզերը․․․ Երբ նրանք հարևան դարձան մուսուլմանական երկրներին, նրանց մի մասը ընդունեց իսլամ։ Նրանց սկսեցին անվանել թուրքմեններ... Թուրքմենները տարածվեցին մուսուլմանական երկրներում, նրանք իրենց դրսևորեցին լավագույն ձևով, այնպես որ տիրեցին նրանց մեծ մասին և դարձան թագավորներ և սուլթաններ։»։

Բարձր միջնադարում Փոքր Ասիայի արևելյան հատվածը եվրոպական աղբյուրներում հայտնի է դառնում Թուրքոմանիա կամ օսմանյան աղբյուրներում՝ Թուրքման Էլի։ Թուրքմոնական բնակավայրերի կենտրոնը ժամանակակից Իրաքի տարածքում դառնում է Քիրքուքը։

Դեպի արևմուտք գաղթող թուրքմենական ցեղերի մարդաբանության մեջ ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցան հիմնարար փոփոխություններ՝ թյուրքալեզու ցեղերի մոնղոլոիդ գծերը աստիճանաբար թուլանում են և ամբողջովին անհետանում Փոքր Ասիայում։

Թուրքմեններն էին իվէ և բայանդուր ցեղերը, որոնցից առաջացել են Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոյունլու պետությունների իշխող տոհմերը։ Վերջինիս անկումից հետո թուրքոմանական ցեղերը, մասամբ իրենց անունով, օրինակ՝ աֆշարներ, մասամբ (հաջիլու, պոռնակ, դյոգեր, մավսելլու) միավորվելով որպես թուրոմանական մեկ ցեղի մաս` միացել են Ղըզըլբաշների ցեղային համադաշնությանը։

Տես նաև 
 Ադրբեջանցիներ
 Օղուզներ
 Թուրքեր
 Թուրքմեններ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Абу-л гази «Родословная туркмен» 
 Кто такие сирийские туркоманы?

Թյուրքական ազգեր
Ադրբեջանցիներ
Թյուրքական ցեղեր