Բորիս Դյոժկին

Բորիս Պետրովիչ Դյոժկին (, ), խորհրդային ռեժիսոր-մուտիպլիկատոր, բեմադրող նկարիչ, նկարիչ և սցենարիստ։ Խորհրդային մուտիպլիկացիայի ամենաականավոր գործիչներից մեկը։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1969)։

Կենսագրություն 
Բորիս Դյոժկինը ծնվել է 1914 թվականի օգոստոսի 19-ին Կուրսկում, պատվավոր երկաթուղայինի ընտանիքում։ Ընտանիքի հետ Մոսկվա տեղափոխվելուց հետո աշխատել է որպես փականագործ-գործիքագործ գնդառանցքակալների գործարանում։ Հետաքրքրվել է ծաղրանկարչությամբ։ Սովորել է «Կրոկոդիլ» ամսագրին առընթեր Ալեքսեյ Ռադակովի դասընթացներում։

1934 թվականին Մոսկվայում ավարտել է Մամուլի տանն առընթեր գեղարվեստական մուլտիպլիկացիայի դասընթացները։ Նույն թվականին սկսել է աշխատել Կինոլուսանկարչական  արդյունաբերության գլխավոր վարչությանն առընթեր փորձարարական մուլտիպլիկացիոն արվեստանոցում Վիկտոր Սմիռնովի ղեկավարությամբ, որը 1936 թվականին վերակազմավորվել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայի։

Որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր՝ Բորիս Դյոժկինը նորամուտը կատարել է «Շինարար աղվեսը» մուլտֆիլմով, ինչպես նաև աշխատել է որպես բեմադրող նկարիչ։ 1937 թվականին որպես ռեժիսոր բեմադրել է «Ողջույն հերոսներին» մուլտֆիլմը։ Մինչև 1951 թվականը համագործակցել է Գենադի Ֆիլիպովի հետ՝ նրա հետ միասին ստեղծելով բազմաթիվ մուլտֆիլմեր։ Մեծ ժողովրդականություն է վայելել որպես մուլտիպլիկատոր. նրա ռիթմի զգացողությունը, նկարը երաժշտության հետ համաժամանակացնելու ունակությունը չափանիշ են դարձել խորհրդային մուլտֆիլմերի արտադրության ոլորտում և երկար տարինել որոշիչ են եղել ստուդիայի աշխատելաոճի համար։

Բորիս Դյոժկինը, չնայած մշակված յուրատիպ ձեռագրի, մուլտիպլիկացիա սովորել է Ուոլթ Դիսնեյի մուլտֆիլմերի հիման վրա, ինչը չի թաքցրել։ Նա կադր առ կադր նկարել է ամբողջական տեսարաններ, որպեսզի հետագայում ուսումնասիրի դրանք։ Նա նաև նշագծել է ժամավենի վրա ձայնագրված ֆոնոգրաման։ Երազել է էկրանավորել Քամիլ Սեն-Սանսի «Նախերգ և ռոնդո կապրիչոզո» ստեղծագործությունը։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելու հետ, երբ ստուդիան դեռ չէր տարհանվել Մոսկվայից, ռումբն ընկել է այն Ռոման Դավիդովի տուն, որտեղ այդ ժամանակ գտնվել է Բորիս Դյոժկինի ընտանիքը։ Վերջինս իր մարմնով ծածկել է կնոջը։ Բեկորը դիպել է նրա գլխի ձախ կեսին և հանել աչքը։ Դրանից բացի նա ունեցել է վատ տեսողություն, որը նրան էր փոխանցվել ժառանգաբար, վաղ է սկսել կուրանալ, բայց դա նրան չի խանգարել ավելի քան տարի աշխատել մուլտիպլիկացիայի բնագավառում։

1946 թվականին Բորիս Դյոժկինը նկարահանել է մարզական թեմատիկային նվիրված իր առաջին մոլտֆիլմը՝ «Խաղաղ բացատ» ()։ Ժամանակի ընթացքում այդ թեմատիկան դարձել է հիմնական նրա ստեղծագործության մեջ։

1947 թվականից դասավանդել է «Սոյուզմուլտֆիլմին» կից նկարիչ-մուլտիպլիկատորների դասընթացներում։

1960 թվականից Բորիս Դյոժկինն ինքնուրույն է աշխատել մուլտիպլիկացիայի բնագավառում՝ հանդես գալով նաև որպես իր ֆիլմերի բեմադրող նկարիչ, և գրեթե միշտ ինքն է մշակել կերպարները։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքներից են՝ «Ռևանշ մենամարտ» (, 1968), «Մետեորը ռինգում» (, 1970), «Ֆուտբոլային աստղեր» (, 1974)։ Նրա ստեղծած կերպարներն ակնհայտորեն առանձնացել են խորհրդային այլ մուլտիպլիկատորների աշխատանքների ֆոնին. մասնավորապես գրեթե միշտ նրանք ունեն սև կետերի տեսքով մանր աչքեր (երբեմն հակառակը՝ խոշոր «սովորական» աչքեր), «կարտոֆիլ» քիթ և լայն ժպիտ ատամների ցուցադրմամբ, շատերն ունեն հաստ ունքեր։ Նրանք հաճախ ունեցել են նաև շարժումների բավական մեծ արագություն։ Դյոժկինը նկարահանել է նաև մի քանի սյուժեներ «Фитиль» կինոամսագրի համար, ինչից հետո Սերգեյ Միխալկովն արգելել է նրան հրավիրել հաջորդ թողարկումների վրա աշխատելու համար։ Բորիս Դյոժկինը երազել է նկարահանել ֆիլմ էկոլոգիական թեմայով։

1984 թվականից հետո Բորիս Դյոժկինն այլևս պահանջված չի եղել ստուդիայում, նրա առաջարկած բոլոր սցենարները մերժվել են։ Վաստակել է գրքերի ու բացիկների նկարազարդումներով։ 1991 թվականի վերջին ծանր հիվանդացել է ապրումների պատճառով։

Բորիս Դյոժկինը մահացել է 1992 թվականի մարտի 13-ին Մոսկվայում։ Թաղվել է Վագանկովյան գերեզմանատանը։

Անձնական կյանք 
Առաջին կինը եղել է Ֆաինա Եպիֆանովան, որը նույնպես աշխատել է մուլտիպլիկացիոն կինոյի բնագավառում։

Բորիս Դյոժկինի ու Ֆաինա Եպիֆանովայի որդին՝ Սերգեյ Դյոժկինը, նույնպես դարձել է նկարիչ-մուլտիպլիկատոր՝ համագործակցելով ինչպես հոր, այնպես էլ Եֆիմ Գամբուրգի, Էդուարդ Նազարովի և այլ ռեժիսորների հետ։

Բորիս Դյոժկինի երկրորդ կինը՝ Օլգա Վլադիմիրովնա Գայդուկը, եղել է փակ գիտահետազաոտական ինստիտուտի աշխատակից։

Պարգևներ 
 «Պատվո նշան» շքանշան (14 ապրիլի, 1944)
 ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (29 սեպտեմբերի, 1969) – խորհրդային կինեմատոգրաֆիայի բնագավառում ունեցած ավանդի համար

Կինոփառատոների մրցանակներ 
 «Փիղը և մրջյունը» մուլտֆիլմ (1948) – Վենետիկի X միջազգային կինոփառատոն, մրցանակ, Իտալիա (1949),
 «Քաջի սիրտը» (1951) – Վենետիկի V միջազգային կինոփառատոն, դիպլոմ (1953),
 «Արտասովոր խաղ» (1955) – Վենետիկի մանկական ու պատանեկան ֆիլմերի VII միջազգային փառատոնի առաջին մրցանակ, Դամասկոսի I միջազգային կինոփառատոնի արծաթե մեդալ (Սիրիա), Մոսկվայի երիտասարդների ու ուսանողների VI միջազգային փառատոնի բրոնզե մեդալ,
 «Տափօղակը, տափօղակը» (1964) – Կիևի II համամիութենական կինոփառատոնի երկրորդ մրցանակ մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի կատեգորիայում (1966), ոսկե մեդալ և դիպլոմ մարզական թեմայով լավագույն մուլտիպլիկացիոն ֆիլմի համար Մոսկվայի սպորտային ֆիլմերի I համամիութենական կինոփառատոնում (1966), Իտալիայի կինոարդյունաբերողների ասոցիացիայի գավաթ Կորտինա դ’Ամպեցոյի XXIII մարզական ֆիլմերի կինոփառատոնում (Իտալիա, 1967),
 «Ռևանշ մենամարտ» (1968) – Բրոնզե մեդալ Թբիլիսիի մարզական ֆիլմերի երկրորդ համամիութենական փառատոնում (1968), պատվոգիր «Երիտասարդության առաքելությունը» միջազգային կինոփառատոնում Մեխիկոյում XIX Օլիմպիական խաղերի շրջանակներում (1968)։

Ֆիլմագրություն

Մուլտիպլիկացիա 
Ռեժիսոր

 Ողջույն հերոսներին (, 1937)
 Տուն № 13 (, 1945)
 Խաղաղ բացատ (, 1946)
 Փիղը և մրջյունը (, 1948)
 Առյուծն ու նապաստակը (, 1949)
 Ո՞վ է առաջինը (, 1950)
 Քաջի սիրտը (, 1951)
 Երաժիշտ այծը (, 1954)
 Արտասովոր խաղ (, 1955)
 Հին ծանոթներ (, 1956)
 Ողջույն ընկերներին (, 1957)
 Ուղիղ երեքն անց տասնհինգ... (, 1959)
 Երկաթե ընկերներ (, 1960)
 Տզզան ճանճը (, 1960)
 Չիպոլինո (, 1961)
 Ձյունե ճանապարհներ (, 1963)
 Տափօղակը, տափօղակը (, 1964)
 Որտե՞ղ եմ ես տեսել նրան (, 1965)
 Դա իմ մասին չէ (, 1966)
 Ռևանշ մենամարտ (, 1968)
 «Մետեորը» ռինգում (, 1970)
 По грибы (Калейдоскоп-71, 1971)
 Հյուր ամռան մոտ (, 1972)
 Ծուղակ (, կինոհանդես «Фитиль» № 137, 1974)
 Ֆուտբոլային աստղեր (, 1974)
 Հատուկ պատրաստություն (, կինոհանդես «Фитиль» № 162, 1975)
 Վտանգավոր է կյանքի համար (, կինոհանդես «Фитиль» № 174, 1977)
 Ցանկությունների կատարում (, կինոհանդես «Фитиль» № 178, 1977)
 Երջանիկ զարթոնք (, կինոհանդես  «Фитиль» № 191, 1978)
 Տաղանդ և երկրպագուներ (, 1978)
 Առաջին ինքնագիրը (, 1980)
 Արի սահադաշտ (, 1981)
 Եկամտաբեր վայր (, կինոհանդես «Фитиль» № 246, 1982)
 Չուշացա (, 1984)

Սցենարիստ

 Հին ծանոթներ (, 1956)
 Ողջույն ընկերներին (, 1957)
 Ուղիղ երեքն անց տասնհինգ... ({{lang-ru|«Ровно в три пятнадцать…» (1959)
 Ձյունե ճանապարհներ (, 1963)
 Տափօղակը, տափօղակը (, 1964)
 Որտե՞ղ եմ ես տեսել նրան (, 1965)
 Ռևանշ մենամարտ (, 1968)
 «Մետեորը» ռինգում (, 1970)
 Հյուր ամռան մոտ (, 1972)
 Ֆուտբոլային աստղեր (, 1974)
 Առաջին ինքնագիրը (, 1980)
 Արի սահադաշտ (, 1981)

Բեմադրող նկարիչ

 Ողջույն հերոսներին (, 1937)
 Իսկ մենք գնում ենք օլիմպիադիա (, 1940)
 Երաշտահավ (, 1944)
 Տուն № 13 (, 1945)
 Անհնազանդ կատվիկը (, 1953)
 Հին ծանոթներ(, 1956)
 Ողջույն ընկերներին (, 1957)
 Ուղիղ երեքն անց տասնհինգ... (, 1959)
 Տզզան ճանճը (, 1960)
 Ձյունե ճանապարհներ (, 1963)
 Տափօղակը, տափօղակը (, 1964)
 Ռևանշ մենամարտ (, 1968)
 «Մետեորը» ռինգում (, 1970)
 Ֆուտբոլային աստղեր (, 1974)
 Տաղանդ և երկրպագուներ (, 1978)
 Արի սահադաշտ (, 1981)

Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր

 Շինարար աղվեսը (, 1936)
 Աֆրիկայում շոգ է (, 1936)
 Գնդիկ Բոքոնիկ (, 1936)
 Խիզախ նավաստին (, 1936)
 Դերձակ-նապաստակ (, 1937)
 Կոտոֆեյ Կոտոֆեևիչ (, 1937)
 Հանրության սիրելին (, 1937)
 Քաղցր թխվածք (, 1937)
 Իվաշկոն ու Բաբա Յագան (, 1938)
 Հավը փողոցում (, 1938)
 Ինչու է ռնգեղջյուրի մաշկը ծալերով (, 1938)
 Հեքիաթ Եմելյայի մասին (, 1938)
 Քեռի Ստյոպան (, 1939)
 Լիմպոպո (, 1939)
 Մոյդոդիր (, 1939)
 Իվաս (, 1940)
 Տզզան ճանճը (, 1941)
 Քաղերգիծանքի ամսագիր № 2 (, 1941)
 Քաղցրակեր (, 1942)
 Հեքիաթ Սալթան թագավորի մասին (, 1943)
 Արծիվն ու խլուրդը (, 1944)
 Սինդբադ ծովագնացը (, 1944)
 Հեռախոս (, 1944)
 Ձմեռային հեքիաթ (, 1945)
 Կորած հավատարմագիրը (, 1945)
 Գարնանային մեղեդիներ (, 1946)
 Աղվեսն ու կեռնեխը (, 1946)
 Խաղաղ բացատ (, 1946)
 Ուրախ բանջարանոց (, 1947)
 Կուզիկ Քուռկիկ (, 1947)
 Ո՞վ լինել (, 1948)
 Հեքիաթ զինվորի մասին (, 1948)
 Փիղը և մրջյունը (, 1948)
 Ֆեդյա Զայցև (, 1948)
 Պապն ու թոռը (, 1950)
 Դեղին արագիլը (, 1950)
 Երբ վառվում են տոնածառի լույսերը (, 1950)
 Սուրբ ծննդյան նախորդ գիշերը (, 1951)
 Ալվան ծաղիկը (, 1952)
 Զայ և Չիկ (, 1952)
 Կախարդական խանութը (, 1953)
 Թռիչք դեպի Լուսին (, 1953)
 Խիզախ Պակը (, 1953)
 Արտասովոր խաղ (, 1955)
 Ծխամորճը և արջը (, 1955)
 Ողջույն ընկերներին (, 1957)
 Ծանոթ նկարներ (, 1957)
 Ողջույն ընկերներին (, 1957)
 Հրաշագործուհին (, 1957)
 Կատվի տունը (, 1958)
 Պետյան ու Կարմիր գլխարկը (, 1958)
 Ուղիղ երեքն անց տասնհինգ... ({{lang-ru|«Ровно в три пятнадцать…» (1959)
 Երկաթե ընկերներ (, 1960)
 Չիպոլինո (, 1961)
 Ձյունե ճանապարհներ (, 1963)
 Տափօղակը, տափօղակը (, 1964)
 Որտե՞ղ եմ ես տեսել նրան (, 1965)
 Դա իմ մասին չէ (, 1966)
 Ռևանշ մենամարտ (, 1968)
 «Մետեորը» ռինգում (, 1970)
 Հյուր ամռան մոտ (, 1972)
 Ֆուտբոլային աստղեր (, 1974)
 Տաղանդ և երկրպագուներ (, 1978)
 Արի սահադաշտ (, 1981)

Ցուցահանդես 
 «Шайбу! Шайбу!» ցուցահանդես (Իզմայլովո) նվիրված լեգենդար մուլտֆիլմի 50-ամյակին ու Բորիս Դյոժկինի ծննդյան 100-ամյակին

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Мигунов Е. Т. «Дежкин. Какой он был» (Каталог-альманах IV ОРФАК в Тарусе, 1999).
 КИНО: Энциклопедический словарь, М. Советская энциклопедия, 1987, стр. 114.

Արտաքին հղումներ
 Дёжкин, Борис Петрович в базе данных Animator.ru
 Полная фильмография
 Дёжкин Борис Петрович — animatograf.ru
 Бородин Георгий Союзмультфильм Краткий исторический обзор
 Фестиваль российской анимации имени Бориса Дёжкина

Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ
Ռեժիսորներ այբբենական կարգով
Ռուս մուլտիպլիկատորներ
Սցենարիստներ այբբենական կարգով
Խորհրդային սցենարիստներ
Ռուս սցենարիստներ
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Խորհրդային գրողներ
Խորհրդային մանկագիրներ
Ռուս մանկագիրներ
Խորհրդային նկարիչներ
20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ