Էմիլ Ջենինգս

Էմիլ Ջենինգս (, ծնված՝ Թեոդոր Ֆրիդրիխ Էմիլ Ջնենզ (), ) շվեյցարական ծագմամբ գերմանացի դերասան, որը մեծ ճանաչում է ստացել 1920 թվականին Հոլիվուդում։ Նա առաջինն էր, որը «Վերջին հրամանը» (The Last Command) և The Way of All Flesh-ի իր դերերի համար արժանացավ Օսկար լավագույն դերասանի համար մրցանակի։ 2023 թվականի դրությամբ, Ջենինգսը միակ գերմանացին է, որը երբևէ հաղթել է այս կատեգորիայում։

Ջենինգսը հայտնի է նաև Ֆրիդրիխ Վիլհեմ Մուրնաուի և Ջոզեֆ ֆոն Շտեռնբերգի հետ միասին համագործակցություններով, այդ թվում՝ Մառլեն Դիտրիխի հետ՝ 1930 թվականի «Կապույտ հրեշտակը» (, ) ֆիլմով։ Ջենինգսի համար «Կապույտ հրեշտակը» միջոց էր ձայնային ֆիլմի նոր միջավայրում իր համար տեղ գտնելու համար, որը, չնայած, գողացավ Դիտրիխը։ Հետագայում Ջենինգսը նկարահանվում է մի շարք նացիստական քարոզչական ֆիլմերում, որի պատճառով, որպես դերասան, գործազուրկ մնաց Նացիստական Գերմանիայի պարտություն կրելուց հետո։

Մանկություն ու պատանեկություն 
Ջենինգսը ծնվել է Շվեյցարիայի Ռորշախ շրջանում։ Նա՝ Սենթ Լուիսից ամերիկացի գործարար Էմիլ Ջանեզի և գերմանացի Մարգարեթի որդին է։ Ջենինգսը ձեռք է բերում Գերմանիայի քաղաքացիություն․ երբ նա երիտասարդ էր, ընտանիքը տեղափոխվում է Գերմանական կայսրության Լայպցիգ քաղաք, իսկ հոր մահից հետո՝ Գյոռլից քաղաք։

Ջենինգսը փախչում է դպրոցից ու գնում ծով։ Երբ վերադառնում է Գյոռլից քաղաք, մայրը վերջապես թույլատրում է նրան սկսել իր պրակտիկան քաղաքի թատրոնում, որտեղից էլ սկսվում է իր բեմի կարիերան։ 1901 թվականից սկսած նա աշխատեց մի շարք թատերական ընկերություններում՝ Բրեմենում, Նյուրնբերգում, Լայպզիգում, Քյոնիգսբերգում և Գլոգոյում, նախքան՝ Բեռլինում ռեժիսոր Մաքս Ռայնհարդի գլխավորած գերմանական թատրոնին միանալը։ Աշխատելով 1915 թվականից սկսած՝ Ջենինգսը հանդիպում է դրամատուրգ Կարլ Վոլմյոլերին, երիտասարդ դերասան Էռնստ Լյուբիչին և լուսանկարիչ Ֆրիդա Գերտրուդ Ռիեսին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1920 թվականին Բեռլինում, բոլորը Վայմար մշակույթի կենտրոնում էին։ 1918 թվականին Ջենինգսը արեց իր բեկումնային ելույթը Բեռլինի դրամատիկական թատրոնում Քլայսռի «Կոտրված սափորը» (անգլ․՝ Broken Jug) ֆիլմում՝ մարմնավորելով դատավոր Ադամի դերը։

Կարիերա 

Ջենինգսը թատրոնի դերասան էր, որը հետագայում սկսում է նկարահանվել ֆիլմերում, թեպետ նա դժգոհ էր լռակյաց դարաշրջանի սահմանափակ արտահայտչական հնարավորություններից։ UFA պռոդյուսերական ընկերության հետ պայմանագիր կնքելուց հետո, Ջենինգսը Պոլա Նեգրի հետ  նկարահանվում է «Մումիայի աչքերը» (անգլ․՝ The Eyes of the Mummy, 1918) և «Մարի Ժաննա Դյուբարի» (անգլ․՝Madame DuBarry, 1919) ֆիլմերի գլխավոր կանացի դերերում։ Նա նաև նկարահանվել է 1922 թվականին «Օթելլո»-ի կինոտարբերակում և 1924 թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրնաուի «Վերջին ծիծաղը» (անգլ․՝ The Last Laugh) համր ֆիլմում, որպես հյուրանոցի հպարտ, բայց տարեց դռնապան, ում պաշտոնը իջեցրել էին՝ դարձնելով զուգարանի սպասավոր։ Ջենինգսը Մուրնաուի հետ աշխատում էր երկու այլ ֆիլմերի վրա` «Տարտյուֆ կամ խաբեբան» (անգլ․՝ Tartuffe, 1925) կատակերգական պիեսում՝ մարմնավորելով գլխավոր կերպար  և, որպես Մեֆիստոֆելես, «Ֆաուստ» (անգլ․՝ Faust, 1926) դրամայում։

Ամերիկա 
Նրա օրեցօր աճող հանրաճանաչելիությունը հնարավորություն է տալիս Ջենինգսին պայմանագիր կնքելու Փարամաունթ Փիքչըրս Քորպորեյշընի հետ, և, ի վերջո, հետևել իր դերասանական գործընկերներ Լյուբիչին և Նեգրիին Հոլիվուդում։ Նա սկսել է իր կարիերան 1927 թվականին ռեժիսոր Վիկտոր Ֆլեմինգի The Way of All Flesh-ով, իսկ հաջորդ տարի՝ Ջոզեֆ Շտեռնբերգի «Վերջին հրամանը»  (անգլ․՝ The Last Command) ֆիլմով։ 1929 թվականին Ջենինգսը երկու ֆիլմերի իր աշխատանքի համար արժանացավ Օսկար լավագույն դերասան մրցանակի։ Նա և Ստենբերգը նաև համագործակցել են «Մեղքի փողոց» (անգլ․՝ Street of Sin, 1928) ֆիլմի համար, չնայած, որ նրանք իրականում համաձայն չէին տեսախցիկի առջև Ջենինգսի կատարումից։

Նրա Հոլիվուդյան կարիերան ավարտվեց, երբ, ի հայտ եկան հնչուն ֆիլմերը, քանի որ իր գերմանական առոգանությունը դժվար էր հասկանալ։ Ռեժիսոր Էռնստ Լյուբիչի «Հայրենասերը» (անգլ․՝ The Patriot, 1928) ֆիլմում, ի սկզբանե մեկ այլ դերասան կրկնօրինակում էր Ջենինգսի երկխոսությունը, չնայած, որ նրա ձայնը արդեն վերականգնվել էր։ Վերադառնալով Եվրոպա, նա, Մառլեն Դիտրիխի հետ նկարահանվում է «Կապույտ հրեշտակը» (անգլ․՝ The Blue Angel) ֆիլմում 1930 թվականին, որը միաժամանակ նկարահանվել է անգլերեն (գերմաներեն Der blaue Engel)  տարբերակով։

Ըստ «Ռին Տին Տին»-ի (անգլ․՝ Rin Tin Tin) և «Կյանքը ու լեգենդը» (անգլ․՝ The Life and The Legend)՝ հեղինակ Սյուզան Օռլանի, Ջենինգսը իրականում ոչ միայն լավագույն դերասանի առաջին քվեարկության հաղթողն էր, այլ նաև՝ փոխչեմպիոնը։ Իր գիրքը հետազոտելիս, Օռլանը մտածեց, որ հայտնաբերել է, թե իրականում Ռին Տին Տինը գերմանական հովվաշուն է՝ իր ժամանակի ամենամեծ կինոաստղը, որը հաղթեց քվեարկությունը։ Այնուամենայնիվ, ակադեմիական կազմը մտահոգված էր, որ իրենց լուրջ չեն վերաբերի, եթե առաջին կարգի Օսկարը շնորհեն շանը, և նրանք նախընտրում են շնորհեն Օսկարը երկրորդ տեղը զբաղեցրած փոխչեմպիոն անձին։

1960 թվականին, Ջենինգսը հետմահու պարգևատրվեց Հոլիվուդյան փառքի ճեմուղի աստղով, որը ստեղծվել է Վայն փողոցում, 1630 թվականին, ի պատիվ կինոարվեստում ունեցած իր ներդրման համար։

Նացիստական Գերմանիա 

Նացիստական իշխանության զավթումից հետո՝ 1933 թվականին, Ջենինգսը շարունակեց իր կարիերան նացիստական կինոթատրոնում։ Նացիստական Գերմանիայում նա նկարահանվեց մի շարք ֆիլմերում, որոնք ուղղված էին նացիզմի քարոզչությանը՝ հիմնականում առաջնորդի դերը, որը ներկայացնում էր պատմական անզիջող կերպարներ, ինչպիսիք են՝ «Ծեր և երիտասարդ թագավորը» (գերմ․՝ Der alte und der junge König), ռեժիսոր Վեյտ Հարլանի «Տիրակալը» (գերմ․՝ Der Herrscher ), «Ռոբերտ Կոխը» (անգլ․՝  Robert Koch, 1939), «Օհմ Կրյուգեր» (գերմ․՝ Ohm Krüger) և Die Entlassung-ը։ Նա նաև հանդես եկավ ռեժիսոր Գուստավ Յուսիկի «Կոտրված սափորը» ֆիլմի հայտնի դերում։ Քարոզչության նախարար Յոզեֆ Գեբելսը անվանեց Ջենինգսին «պետական արտիստ»։

Իր վերջին՝ «Ո՞վ է պարոն Բելլինգը» (գերմ․՝ Wo ist Herr Belling?) ֆիլմի նկարահանումը ընդհատվեց, երբ դաշնակցային ուժերի զորքերը 1945 թվականի գարնանը ներխուժեցին Գերմանիա։ Ասում են, որ Ջենինգսը իր հետ վերցրել էր «Օսկար»-ի արժանացած իր մրցանակը, որպես ապացույց իր նախկին կապը Հոլիվուդի հետ։ Ինչևէ, իր ակտիվ գործունեությունը նացիստական քարոզչությունում նշանակում էր, որ նա ենթակա էր ապանացիստականացմանը՝ փաստացի ավարտելով իր կարիերան։ 

Նույն ժամանակաշրջանում Դիտրիխը ստացավ ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն և դարձավ հականացիստական ակտիվիստ՝ պատերազմի ընթացքում առաջնագծի զորքերին զվարճացնելով և ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակի անունից լուրեր հաղորդելով։ Դիտրիխը հիմնականում ատում էր Ջենինգսին իր նացիստական կապերի համար, իսկ հետագայում իր նախկին գործընկերոջը անվանեց՝ «գող»։

Մահ 

Ջենինգսը թոշակի է անցնում Ավստրիայի Զալցբուրգ նահանգի Ստրոբլ քաղաքապետարանում, և 1950 թվականին դառնում է Ավստրիայի քաղաքացի։ Մահացել է 1950 թվականին, 65 տարեկան հասակում՝ լյարդի քաղցկեղից։ Թաղվել է Սուրբ Վոլֆգանգ գերեզմանատանը։ Այժմ նրա՝ լավագույն դերասան անվանակարգում արժանացած Օսկար մրցանակը ցուցադրվում է Բեռլին կինոթանգարանում։

Ամուսնություններ 
Ջենինգսը ամուսնացել է չորս անգամ։ Իր առաջին երեք ամուսնությունները ավարտվել են ամուսնալուծությամբ, իսկ վերջինը՝ իր մահով։ Իր վերջին երեք ամուսնությունները եղել են գերմանական բեմում՝ ամուսնանալով կինոդերասանուհիներ՝ Հաննա Ռալֆի, Լյուսի Հյոֆլիխի և Գասսի Հոլի հետ։ Իր առաջին ամուսնությունից՝ Լյուսի Հյոֆլիխի հետ, ունեցել է մեկ դուստր՝ Ռութ-Մարիային (ծնված՝ 1920 թվականին)։

Մշակութային պատկերումներ 
 Հիլմար Էյխորհնը պատկերել է Ջենինգսի գեղարվեստական կերպարը ռեժիսոր Քվենտին Տարանտինոյի (անգլ․՝ Quentin Tarantino) «Անփառունակ սրիկաները» (անգլ․՝ Inglourious Basterds, 2009) ֆիլմում։ Ջենինգսի գեղարվեստական այս կերպարը մահացավ ֆիլմի վերջում։
 1972 թվականին «Կաբարետ» (անգլ․՝ Cabaret) ֆիլմում երգիչ Սալի Բոուլսը (անգլ․՝ Sally Bowles) հրավիրված էր բարձր խավի խնջույքի։ Այդ ընթացքում նա փորձում էր տպավորել ինչ-որ մեկին՝ ձևացնելով, որ Էմիլ Ջենինգսի ընկերուհին է։

Ֆիլմագրություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Frank Noack: Jannings. Belleville, München 2009 
 Carl Zuckmayer: Geheimreport. Hrsg. von Gunther Nickel und Johanna Schrön. Wallstein Verlag, Göttingen 2002, ; pp. 136–45
 Emil Jannings: Theater, Film – Das Leben und ich. Autobiographie. Berchtesgaden: Verlag Zimmer & Herzog, 1951. (posthumous)
 Herbert Ihering: Emil Jannings: Baumeister seines Lebens und seiner Filme. Heidelberg 1941

Արտաքին հղումներ 

 
 Photographs of Emil Jannings

 
Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Գերմանացի դերասաններ
Օսկարակիրներ
Նացիստներ
Ամերիկացի դերասաններ
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023