Եվրասիական շագանակագույն արջ

Եվրասիական շագանակագույն արջ՝ (Ursus arctos arctos) ամենատարածված  շագանակագույն արջի ենթատեսակներից մեկը, որը հանդիպում է Եվրասիայի մեծ մասում։ Այն նաև հայտնի է որպես եվրոպական շագանակագույն արջ, սովորական շագանակագույն արջ, սովորական արջ և խոսակցական շատ այլ անուններով։ Ներկայիս շագանակագույն արջերի` (Ursus arctos) գենետիկ բազմազանությունը տարիների ընթացքում լայնորեն ուսումնասիրվել է,  ու կարծես այն աշխարհագրականորեն դասակարգվել է հինգ հիմնական տեսակներում` հիմնվելով Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի վերլուծության վրա։

Նկարագրություն 

Եվրասիական շագանակագույն արջն ունի շագանակագույն մորթի, որը տատանվում է դեղնաշագանակագույնից մուգ շագանակագույնի և կարմրաշականակագույնի, ինչպես նաև որոշ հատվածներում գրեթե սև գույնի միջև, նրանց մոտ հայտնաբերվել է նաև ալբինիզմ (լսնամաշկություն)։ Նրանց մորթու խտությունը տարբեր է, իսկ մազերը կարող են աճել մինչև 10 սմ։ Արջն ունի կլոր գլուխ, համեմատաբար փոքր կլորավուն ականջներ, լայն գանգ և 42 ատամներից բաղկացած բերան` ներառյալ կտրիչ ատամները։ Եվրասիական շագանակագույն արջն ունի հզոր ոսկրային համակարգ, մեծ ճանկեր, որոնք կարող են մեծանալ մինչև 10սմ։ Քաշը տատանվում է՝ կախված կենսամիջավայրից և տարվա եղանակից։ Հասուն արուները կշռում են 250-ից 300կգ` (550-660 ֆունտ), առավելագույն քաշը հասնում է 481կգ-ի (1,058 ֆունտ), իսկ հասակը գրեթե 2,5 մ (8,2 ոտնաչափ)։ Էգերի քաշը սովորաբար տատանվում է 150-ից 250 կգ.-ի միջև (330-550 ֆունտ։ Վայրի բնության մեջ նրանց կյանքի տևողությունը 20-ից 30 տարի է։

Պատմություն 
Բրիտանիայում շագանակագույն արջերը գոյություն են ունեցել մինչև ք․ ա․ 1000 թվականը, երբ նրանք որսորդության միջոցով ոչնչացվեցին։

Հին Հռոմում Եվրասիական շագանակագույն արջերին օգտագործում էին ասպարեզում կռվելու համար։ Հավանաբար ամենաուժեղ արջերը Կալեդոնիական և Դալմաթիական արջերն են։

Հին ժամանակներում եվրասիական շագանակագույն արջերը հիմնականում մսակեր էին, որոնց սննդի 80%-ը բաղկացած էր կենդանական նյութերից։ Քանի որ միջնադարում նրանց կենսամիջավայրը գնալով կրճատվում էր, դրա հետ մեկտեղ քչանում էր նաև նրանց սննդի մեջ մսի քանակը, այն կազմում էր նրանց սննդի ընդամենը 40%-ը։ Այժմ միսը կազմում է նրանց սննդի ոչ ավել քան 10-ից 15%-ը։ Հնարավորության դեպքում շագանակագույն արջը նույնիսկ ոչխար կխժռի։

Ի տարբերություն Հյուսիսային Ամերիկայի, որտեղ միջին հաշվով տարեկան երկու մարդ է սպանվում արջերի հարձակումներից, Սկանդինավիայում  անցյալ դարի ընթացքում գրանցվել է արջերի մահացու հարձակման երեք  դեպք։ Այնուամենայնիվ, 2019 թվականի վերջին Ռումինիայում շագանակագույն արջերը մեկ ամսվա ընթացքում սպանել են երեք տղամարդու։ Բելառուսում 2020 թվականին արջը կերել է վեց տարեկան երեխա։

Տեսակների ծագում 

Ամենահին բրածոները ծագում են, Չինաստանի Չշոկուակա քաղաքից և թվագրվում են շուրջ 500,000 տարի։ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի ուսումնասիրություններից հայտնի է, որ Պլեյստոցենի սառցե դարաշրջանում շագանակագույն արջի համար չափազանց ցուրտ էր, որպեսզի գոյատևեր Եվրոպայում, բացի երեք վայրերից` Ռուսաստանից, Իսպանիայից և Բալկաններից։

Ժամանակակից ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տվել հետևել արջերի ենթատեսակների ծագմանը։ Տեսակը, որին այն պատկանում է, զարգացել է ավելի քան 500 000 տարի առաջ, իսկ հետազոտողները պարզել են, որ եվրասիական շագանակագույն արջերը անհետացել են մոտ 850 000 տարի առաջ, որի  մի ճյուղը ծագել է Արևմտյան Եվրոպայում, իսկ մյուսը՝ Արևելյան Եվրոպայում, Ռուսաստանում և Ասիայում։ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ եվրոպական ընտանիքը բաժանվել է երկու խմբի, մեկը Պիրենեյան թերակղզում և Բալկաններում, իսկ մյուսը ՝ Ռուսաստանում :

Սկանդինավիայում մի ցեղատեսակ կա, որը ներառում է  արևմտյան և արևելյան ծագում ունեցող արջեր։  Ուսումնասիրելով հարավում բնակվող կենդանիների Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի արդյունքները` հետազոտողները պարզել են, որ նրանք, ըստ երևույթին, ծագել են Պիրենեյներում, Հարավային Ֆրանսիայում, Իսպանիայում և Կանտաբրիական լեռներում (Իսպանիա), բնակվող ցեղատեսակներից։ Այս ցեղատեսակի արջերը վերջին սառցե դարաշրջանից հետո տարածվել են հարավային Սկանդինավիաում։ Հյուսիսային արջերը ծագում են ֆիննական/ռուսական ցեղատեսակներից։ Հավանաբար, նրանց նախնիները գոյատևել են սառցե դարաշրջանում, Ուրալյան լեռնշղթաների արևմուտքում գտնվող ոչ սառուցապատ տարածքներում, որից հետո տարածվել են Հյուսիսային Եվրոպայում։

Տարածում 
Համեմատած այսօրվա ավելի սահմանափակ քանակի հետ` Եվրասիայի մեծ մասում ժամանակին կարելի էր հանդիպել շագանակագույն արջերի։

Չնայած այն հանգամանքին, որ դրանք ներառված են կարմիր գրքում վտանգված տեսակների 2006 ավելի քիչ մտահոգողների մեջ, ինչը վերաբերում է բոլոր տեսակներին, այլ ոչ թե միայն Եվրասիական շագանակագույն արջերին, միևնույնն է՝ տեղական կենդանատեսակները գնալով պակասում են։ Ինչպես նշում է կարմիր գիրքը.

«Քիչ մտահոգող տեսակ չի նշանակում, որ այդ տեսակը վտանգված չէ։ Կան պարզապես քչացող տեսակներ, որոնք գնահատվում են որպես քիչ մտահոգող տեսակներ»։

Շագանակագույն արջերը վաղուց վերացել են Իռլանդիայում և Բրիտանիայում, բայց դեռ կան Հյուսիսային Եվրոպայում և Ռուսաստանում։ Պիրենեյներում, Իսպանիայի և Ֆրանսիայի սահմանին, կա քիչ բայց շատացող կենդանատեսակներ (առնվազն 43 արջ), որոնք մի ժամանակ ոչնչացման եզրին էին, նաև Իսպանայում գտնվող Կանտաբրիական լեռներում  կար կենդանիների երկու ենթատեսակներ (մոտ 250)։ Իտալիայի Աբրուցո, Հարավային Տիրոլ և Տրենտինո մարզերում կան նաև կենդանիներ, որոնց մեջ  արջերի թիվը կազմում է 100-ը։

Բալթոսկանդիայում կենդանիների քանակը դանդաղորեն աճում է։ Այն ներառում է գրեթե 3000 արջ Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում 2000, Էստոնիայում 1000և մոտ 100 արջ Նորվեգիայում։ Շատ կենդանատեսակների կարելի է հանդիպել Ռումինիայում (մոտ 6000), Սլովակիայում (մոտ 1200), Բոսնիա և Հերցեգովինայում, Խորվաթիայում (1200), Սլովենիայում (500-700), Հյուսիսային Մակեդոնիայում, Բուլղարիայում, Լեհաստանում, Թուրքիայում և Վրաստանում։ Ավելի քիչ, բայց դեռևս զգալի քանակի կենդանատեսակներ կարելի է հանդիպել Ալբանիայում, Հունաստանում, Սերբիայում և Մոնտենեգրոյում։ 2005 թվականին Ուկրաինայում հաշվվում էր 200 կենդանատեսակ, այս կենդանիները  երկու հստակ մետապոպուլյացիաների մաս են կազմում. Կարպատը` ավելի քան 5000 կենդանիով և Դինարիկ-Պինդոսը (Բալկաններ)` շուրջ 3000-ով։

Եվրոպայում շագանակագույն արջերի ամենաշատ քանակը հանդիպում է Ռուսաստանում։ Այնտեղ արջերի քանակը վերականգվել է ոչնչացումից, ինչը առաջացել էր շատ որսորդությամբ զբաղվելու պատճառով։

Ընդհանուր առմամբ ամենաշատ կենդանատեսակները հանդիպում են Ուրալյան լեռնաշղթայի արևելքում` սիբիրյան մեծ անտառներում։ Քիչ քանակի շագանակագույն արջեր հանդիպում են նաև Կենտրոնական Ասիայի (նախկին ԽՍՀՄ երկրներ) տարածքներում։

Շագանակագույն արջի այլ տեսակներ` փոքր, մեկուսացած և մեծամասամբ վտանգված տեսակները հանդիպում են  Իրանում, Աֆղանստանում, Պակիստանում, հյուսիս-արևմտյան Հնդկաստանում, Կենտրոնական Չինաստանում և Ճապոնիայի Հոկայդո կղզում։

Մշակութային նկարագիր 
Արջերի պատմական տարածումը և  այն տպավորությունը, որը նրանք թողել են մարդկանց վրա, արտացոլվում են մի շարք տեղանուններում (ուշագրավ օրինակներ են` Բեռլինը, Բեռնը, Մեդվեցիան, Օտեպյաեն և Այու-Դագը), ինչպես նաև անձնական անուններում, օրինակ` Շանգ, Բերնանրդ, Արթուր Ուրսուլան, Ուրս, Ուրսիսունս, Օրսոլիա, Բիորն, Նեդվեդ, Նեդվեդև և Օթսո։

Այս ենթատեսակի արջերը շատ հաճախ հանդիպում են Եվրոպական հեքիաթներում և առակներում, հատկապես` Յակոբ և Վիլհելմ Գրիմների հեքիաթներում։ Եվրոպական շագանակագույն արջերը մի ժամանակ տարածված էին Գերմանիայում և ալպյան երկրներում՝ Հյուսիսային Իտալիայում, Արևելյան Ֆրանսիայում և Շվեյցարիայի մեծ մասում, և այդպիսով էլ հայտնվում են գերմանիայի տարբեր բարբառներով հեքիաթներում։

Արջը ավանդաբար համարվում էր ռուսական (ռազմական և քաղաքական) հզորության խորհրդանիշ։ Այն նաև  համարվում է, Ֆինլանդիայի ազգային կենդանին, իսկ Խորվաթիայում շագանակագույն արջը պատկերված է խորվաթական 5 կունա մետաղադրամի հակառակ կողմի վրա, որը ստեղծվել է 1993 թվականից հետո։

Ծանոթագրություններ 

Արջեր
Կենդանիներ ըստ տարածաշրջանի
Ասիայի կենդանական աշխարհ
Եվրոպայի կենդանական աշխարհ