Դելֆի ՍՊԸ-ն ընդդեմ Էստոնիայի

«Դելֆի ՍՊԸ-ն ընդդեմ Էստոնիայի» (), առավել հաճախ անվանվում է պարզապես «Դելֆին ընդդեմ Էստոնիայի» (2015) ՄԻԵԴ 64669/09, 2009 թվականին ներկայացված գանգատի հիման վրա քննված դատական գործ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում, որը վերաբերում էր համացանցային գործունեության ընթացքում խոսքի ազատության իրավունքի սահմաններին։

ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատի 2015 թվականի հունիսի 6-ի վճռի հիման վրա էստոնական «Delfi» լրատվական կայքը պատասխանատվության է ենթարկվում իր հետևորդների կողմից համացանցային տիրույթում գրված անանուն զրպարտչական մեկնաբանությունների համար։ Դատարանը գործը քննում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի («խոսքի ազատության իրավունք») լույսի ներքո։

ՄԻԵԴ-ի այս վճիռը բուռն արձագանք է ստանում։ Այն հատկապես անսպասելի էր Եվրոպական միության կառավարությունների համար, քանի որ ուղղակի հակադրության մեջ էր մտնում ԵՄ էլեկտրոնային առևտրի մասին հրահանգի 14-րդ հոդվածի «փաստացի գիտելիքների» վերտառությամբ ստանդարտի հետ։ «Դելֆի ՍՊԸ-ն ընդդեմ Էստոնիայի» գործով վճիռը էական ազդեցություն է ունենում ԵՄ իրավունքի վրա՝ հանգեցնելով մի շարք պետությունների ազգային օրենսդրական կարգավորումների փոփոխման։

Դատարանի առաջ «Դելֆի» ՍՊԸ-ն ներկայացնում էին համաբալթյան «TRINITI» իրավաբանական ընկերության փաստաբաններ Կարմեն Թյուրքը և Վիլլու Օսմանը, իսկ Էստոնիայի կառավարության ներկայացուցիչը Մարիս Կյուրբերգն էր։

Գործի նախագահողը ՄԻԵԴ-ում Լյուքսեմբուրգի կողմից նշանակված դատավոր Դին Սփիլմանն էր։

Դելֆիի նախադեպը հող նախապատրաստեց «Մագյար Տարտալոմսզոլգալտատոկ Էգյուսյուլետեն և Index.hu Zrt-ն ընդդեմ Հունգարիայի» գործով վճռի կայացման համար։

Փաստեր 
Թիվ 64669/09 գանգատ ներկայացնող դիմումատուն հանդիսանում է Էստոնիայում, Լատվիայում և Լիտվայում լրատվական գործունեություն իրականացնող գործակալություն, որը տրամադրում է ամենօրյա նորություններ՝ սկսած այգեգործությունից մինչև քաղաքականություն։ Այն համարվում է ամենահայտնի կայքերից մեկը մերձբալթյան երկրներում բնակվող օգտատերերի շրջանում։

2006 թվականին դիմումատու ընկերության պորտալում հրապարակվում է լաստանավային ընկերությանը վերաբերող հոդված, որի առնչությամբ մեկնաբանությունները կարճ ժամանակահատվածում ողողվում են երրորդ անանուն անձանց կողմից լաստանավային ընկերության տնօրենի հասցեին ուղղված անձնական վիրավորանք պարունակող մեկնաբանություններով։

Դատավարական նախապատմություն 
«Դելֆի» ՍՊԸ-ի դեմ Էստոնիայի Հանրապետության ներպետական դատարանում հարուցվում է զրպարտության հիմքով վարույթ, որի արդյունքում վերջինս պարտավորվում է պատճառած վնասների համար վճարել 320 եվրո տուգանք։

Վերջիններիս ներկայացուցիչները Էստոնիայի ներպետական դատական ատյաններում իրավունքների պաշտպանության հնարավորությունը սպառելուց հետո 2009 թվականին գանգատ են ներկայացնում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան՝ պահանջելով ճանաչել ՄԻԵԿ կոնվենցիայով իրենց վերապահված ազատ խոսքի իրավունքի խախտում։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պալատը 2013 թվականի հոկտեմբերի 10-ի վճռով Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի խախտում չի արձանագրում։ 2014 թվականի փետրվարի 17-ին դիմումատու ընկերությունը վճիռը բողոքարկում է Եվրոպական դատարանի մեծ պալատ։

Դատարանի մեկնաբանություններ և վճիռ 

«Դելֆի ՍՊԸ-ն ընդդեմ Էստոնիայի» գործով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը ՄԻԵԿ 10-րդ հոդվածի լույսի ներքո վերահաստատել է, որ զրպարտության կամ այլ տեսակ վիրավորական արտահայտությունների համար պատասխանատվությունը, ըստ էության, պետք է արդյունավետ միջոց լինի անձնական իրավունքների խախտման համար։ Միևնույն ժամանակ, Եվրոպական դատարանն արձանագրել է, որ այս գործում վիճարկվող մեկնաբանությունները ատելություն և բռնություն հրահրող կոչեր էին պարունակում։ Հաշվի առնված կարևոր հանգամանքների թվում էին այն իրողությունները, որ «Delfi» լրատվական պորտալը Էստոնիայի Հանրապետությունում համացանցային մամուլում առաջատար դիրք էր զբաղեցնում, ինչպես նաև վիճարկվող մեկնաբանությունների շուրջ առկա էր հասարակական լայն զանգվածների հիմնավորված մտահոգություններ։

ՄԻԵ կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի 2-րդ կետի լույսի ներքո գործի ուսումնասիրությունը սահմանափակվել է միայն ինտերնետային լրատվական պորտալի «պարտականությունների և պատաասխանատվության» գնահատմամբ՝ այնքանով, որքանով վերջինս, տնտեսական շահ հետապնդելով, ստեղծել է պորտալ, որտեղ հնարավորություն է ընձեռել օգտատերերին մեկնաբանություններ թողնել նախկինում հրապարակված նյութերի վերաբերյալ, և մի շարք օգտատերեր օգտագործել են վիրավորական արտահայտություններ իրենց մեկնաբանություններում։

Եվրոպական դատարանը ընդունելի է համարել այն, որ ներպետական օրենսդրության համաձայն՝ նյութական շահ հետապնդող լրատվական պորտալը սկզբունքորեն կարող էր պատասխանատվության ենթարկվել ինտերնետային պորտալում տեղադրված բացահայտ վիրավորական մեկնաբանությունների համար։ Որպես հոդվածը պաշտոնապես հրապարակող՝ «Դելֆի» ՍՊ ընկերությունը փաստացի հնարավորություն է ունեցել գնահատել բոլոր ռիսկերը, ինչպես նաև կանխատեսել իրավական հնարավոր հետևանքները։ Այս հանգամանքները հաշվի առնելով՝ ՄԻԵԴ-ը համարել է, որ Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի շրջանակներում միջամտությունը եղել է օրենքին համապատասխանող։

Տեղեկատվություն տարածելու իրավունքի վերաբերյալ մեկնաբանություն 
Դատարանը կարևոր արձանագրումներ է կատարել՝ գնահատելով միջամտության անհրաժեշտությանը «Դելֆի» ՍՊԸ-ի գործունեությանը՝ կապված վերջինիս կողմից տեղեկություն տարածելու ազատության հետ։

Այս կապակցությամբ ՄԻԵԴ-ի կողմից ուսումնասիրվել է դիմումատու հանդիսացող կազմակերպության գործունեության ձևին և նպատակներին՝ նկատելով, որ «Դելֆի» ՍՊԸ-ին պատկանող լրատվական պորտալի պրոֆեսիոնալ և նյութական շահ հետապնդող բնույթը, ինչպես նաև մեկնաբանությունները տեղադրելու հարցում տնտեսական շահ ունենալու փաստը գործի լուծման համար սկզբունքային կարևորություն ունեցող փաստական հանգամանքներ են։ Դատարանը ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ միայն «Դելֆի» ընկերությունն է ունեցել անհրաժեշտ տեխնիկական միջոցներ վերահսկելու լրատվական պորտալում տեղադրված ցանկացած հրապարակմանը վերաբերող մեկնաբանությունները՝ դրանք փոփոխելու կամ ջնջելու միջոցով։ Ի հակառակ՝ դիմումատու ընկերության ներկայացուցիչները վկայակոչում էին այն հանգամանքը, որ իրենց ներգրավվածությունը ցանկացած հրապարակմանն առնչվող մեկնաբանությունները հանրային դարձնելու հարցում կրում է բացառապես տեխնիկական բնույթ

Սրան հակառակ՝ դիմումատու ընկերությունը պնդել է, որ իր ներգրավվածությունը ցանկացած հրապարակմանն առնչվող մեկնաբանությունները հանրային դարձնելու հարցում կրում է միայն տեխնիկական բնույթ և «ինչ վերաբերում է մեկնաբանությունների հեղինակների պատասխանատվության հարցին, ապա դա կարող էր լինել հակընդեմ պատասխանատվության տեսքով»։

Եզրափակիչ մեկնաբանություն 
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր վճիռը մեկնաբանում է հետևյալ կերպ.Վերոշարադրյալ պատճառաբանությունների հիմքով, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի մեծ պալատը իր 2015 թվականի հունիսի 16-ի վճռով արձանագրում է, որ ներպետական դատարանների կողմից «Դելֆի» ՍՊԸ-ի նկատմամբ նշանակված պատասխանատվությունը բավականաչափ հիմնավորված է եղել և անհամաչափորեն չի սահմանափակել նրա խոսքի ազատության՝ Կոնվենցիայով երաշխավորված իրավունքը։

Ծանոթագրություններ 

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի գործեր Էստոնիայի մասնակցությամբ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ