Ավստրիայի համընդհանուր գործադուլներ (1950)

1950 թվականի Ավստրիայի համընդհանուր գործադուլները կազմակերպվել են Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցության կողմից՝ խորհրդային օկուպացիոն իշխանությունների թերի աջակցությամբ։ 1950 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին Ավստրիան բախվեց ծանր սոցիալական և տնտեսական ճգնաժամի, որը պայմանավորված էր ամերիկյան ակնկալվող ֆինանսական օգնության դադարեցմամբ և իրական աշխատավարձերի կտրուկ անկմամբ։ Կառավարության և արհմիությունների միջև բանակցությունները դադարեցին, և սեպտեմբերի 26-ին կոմունիստները սկսեցին առաջին համընդհանուր գործադուլը։ Ընդհանուր առմամբ 120 հազար արդյունաբերական աշխատողներ դուրս են եկել գործարաններից, խաթարել են երկաթուղային երթևեկությունը և հետապնդել պետական պաշտոնյաներին։ Ավստրիայի կառավարությունը, սոցիալիստները և արհմիությունները իրավիճակը կայունացրին և սեպտեմբերի 27-ին կոմունիստները նահանջեցին։ Հոկտեմբերի 4–5-ի երկրորդ գործադուլը, որը սահմանափակվում էր Վիեննայով և Խորհրդային Միության կողմից օկուպացված Ստորին Ավստրիայում, նույնպես ավարտվեց նվաստացուցիչ պարտությամբ։

Ավստրիացի կոմունիստներին խորհրդային աջակցությունը սահմանափակվում էր ոստիկանության գործողությունների խափանմամբ և կոմունիստական գործակալներին բեռնատարներով տեղափոխմամբ։ Բրիտանական և ամերիկյան օկուպացիոն ուժերը միայն բարոյական աջակցություն էին ցուցաբերում Ավստրիայի կառավարությանը։ Բոլոր նախկին դաշնակիցները ուժ չկիրառեցին։ Փողոցային ծեծկռտուքի հետևանքով ոչ ոք չի զոհվել, սակայն տասնյակ ոստիկաններ և քաղաքացիներ են վիրավորվել։

1950 թվականի գործադուլները սովորաբար կոչվում էին պուտչ (պետական հեղաշրջում) , սակայն կոմունիստների իրական նպատակները մնում են անհայտ։ Ըստ ժամանակակից ամերիկյան մամուլի՝ օգոստոսյան գործադուլները «ամենատարածվածն ու պոտենցիալ վտանգավորն էին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո» ։ Պատմաբանները համաձայնել են, որ «զարգացող գործադուլն ամենավտանգավորն էր պատերազմի ավարտից ի վեր» (Բադեր),  «Ավստրիայում սառը պատերազմի մի քանի առճակատումներ ավելի պոտենցիալ պայթյունավտանգ էին, քան կոմունիստների կողմից ոգեշնչված գործադուլները 1950 թվականի սեպտեմբերին և հոկտեմբերին» (Ուիլյամս) ։

1950 թվականի ճգնաժամ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Ավստրիայի տարածքը, որը բռնակցվել էր նացիստական Գերմանիայի կողմից 1938 թվականին, կրկին անջատվեց Գերմանիայից և անցավ Ֆրանսիայի, Խորհրդային Միության, Միացյալ Թագավորության և Միացյալ Նահանգների կառավարման ներքո։ 1949 թվականին նրանք համաձայնեցին Ավստրիայի պետական պայմանագրի նախագծի երկու երրորդի շուրջ, բայց դրա ապագան մշուշոտ էր, ինչպես ցույց տվեց Գերմանիայի բաժանումը ։ 1950 թվականի ամռանը պայմանագրի հետ առաջընթացի բացակայությունը և Կորեական պատերազմի կոմունիստական վախը լուրջ ազդեցություն ունեցան ավստրիացիների հոգեբանության վրա ։

Դաշնակիցների կողմից օկուպացված Ավստրիան բաժանվեց չորս օկուպացիոն գոտիների։ Խորհրդային Միությունը վերահսկում էր Ստորին Ավստրիայի, Բուրգենլանդի և Վերին Ավստրիայի արևելյան շրջանները, բայց Վիեննա քաղաքը, որը գտնվում է Ստորին Ավստրիայի կազմում, գրավված էր բոլոր չորս դաշնակիցների կողմից։ Ավստրիական ծանր արդյունաբերությունը (կամ այն, ինչ մնացել էր դրանից) կենտրոնացած էր Լինցի շրջակայքում, ամերիկյան գոտում և բրիտանացիների կողմից օկուպացված Շտիրիայում։ Նրանց արտադրանքը մեծ պահանջարկ ուներ հետպատերազմյան Եվրոպայում։ Բնականաբար, Մարշալի պլանի ադմինիստրատորները հասանելի ֆինանսական օգնությունն ուղղեցին ամերիկյան և բրիտանական ուժերի կողմից վերահսկվող ծանր արդյունաբերությանը ։ Արդյունաբերությունը արագ վերականգնվեց՝ 1948 թվականին նախապատերազմյան արտադրանքի 74,7%-ից հասնելով 150,7%-ի՝ 1951 թվականին ։ Ամերիկացի պլանավորողները միտումնավոր անտեսել են սպառողական ապրանքների արդյունաբերությունը, շինարարական առևտուրը և փոքր բիզնեսը։ Այս ոլորտների աշխատողները՝ Ավստրիայի արդյունաբերական աշխատուժի գրեթե կեսը, տուժում էին աճող գործազրկությունից ։

Գյուղատնտեսությունը մնաց կործանված վիճակում, և Ավստրիան ապավինում էր Արևմուտքից սննդամթերքի ներմուծմանը։ 1948–1949 թվականներին Ավստրիային հատկացված Մարշալի պլանի միջոցների զգալի մասն օգտագործվել է սննդամթերքի ներմուծումը սուբսիդավորելու համար։ Ամերիկյան փողը, փաստորեն, բարձրացրեց ավստրիացի աշխատողների իրական աշխատավարձը. հացահատիկի գինը Ավստրիայում կազմում էր համաշխարհային գնի մոտ մեկ երրորդը ։ Ֆերմերներին ճնշել էին արհեստական ցածր գները. Ամերիկացիները նույնպես ուրախ չէին դրանից և ծրագրում էին մինչև 1950 թվականի վերջ դադարեցնել պարենային սուբսիդիաները։ Ավստրիայի կոալիցիոն կառավարությունը Լեոպոլդ Ֆիգլի նախագահությամբ կանգնած էր մոտալուտ սոցիալական և տնտեսական ճգնաժամի առաջ։ Նրանք ստիպված էին դա կառավարել միայնակ, առանց դաշնակիցների աջակցության և առանց ֆինանսական պահուստների։ Ավստրիայի ֆինանսները քայքայվեցին հետպատերազմյան գնաճի պատճառով։ 1947–1949 թվականներին կառավարությունը և կազմակերպված աշխատուժը պահպանում էին իրական աշխատավարձերը՝ աշխատավարձի գների տարեկան ճշգրտման միջոցով։ Գին-աշխատավարձ առաջին երկու համաձայնագրերը թուլացրեցին սոցիալական լարվածությունը, սակայն երրորդ գին-աշխատավարձի համաձայնագրի ժամանակ (1949 թվական) այս մեխանիզմի ձախողումները ակնհայտ էին ։ Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցությունը 1949 թվականին ենթադրյալ «աշխատողների վրա  հարձակումը» դարձրեց իրենց քարոզարշավի հիմնական բաղադրիչը  և աշխատավարձ-գին համաձայնագրերի գոյության մեղքը բարդեց ամերիկյան ազդեցության վրա ։

Գին-աշխատավարձ չորրորդ համաձայնագիրը, որը գաղտնի բանակցվել էր 1950 թվականի օգոստոսին, ավարտվեց փակուղում։ Արհմիությունները ակնկալում էին, որ կառավարությունը կվերցնի ամերիկացիների կողմից նախկինում վճարված սննդի հաշիվը։ Կառավարությունը չէր կարող իրեն թույլ տալ դա, և արհմիություններին համոզում էր ընդունել իրական աշխատավարձերի կտրուկ անկումը։ Ֆերմերները պահանջում էին բարձրացնել պարենային ապրանքների գների շեմերը ։ Կորեական պատերազմը բարձրացրեց ածխի, պարարտանյութերի և ներմուծվող այլ կարևոր ապրանքների համաշխարհային գները ։ Հասարակությունն ընդհանրապես անհաղորդ մնաց ճգնաժամի խորության մասին մինչև սեպտեմբերի առաջին շաբաթը, երբ ֆերմերները հրաժարվեցին իրենց արտադրանքը քաղաքներ հասցնել հին գներով։ Կոալիցիոն կառավարությունը ընկղմվեց երկարատև հանրային քննարկումների մեջ տարբեր շահագրգիռ խմբերի միջև և չկարողացավ հասնել կոնսենսուսի ։ Հասարակության անհանգստության աճին զուգընթաց, ավստրիացի կոմունիստները, ովքեր վերջերս պարտվել էին համայնքային ընտրություններում նույնիսկ խորհրդային գոտում,  օգտվեցին հնարավորությունից և պահանջեցին 15% «ուղիղ աշխատավարձի բարձրացում՝ գների սառեցմամբ» ։ 1950 թվականի սեպտեմբերի 24-ին կոմունիստական մամուլը հայտարարեց առաջիկա համընդհանուր գործադուլի մասին ։ Կոնֆլիկտի դեպքում նրանք հույսը դնում էին «Werkschutz»-ի աջակցության վրա, որը ռազմական գործարանի պահակախումբն էր, որն աշխատում էր Ավստրիայում խորհրդային սեփականության վարչակազմի (ԱԽՍՎ) կողմից ։

Առաջին գործադուլ 

Երեքշաբթի, 26 սեպտեմբերի, 1950 թ., գործադուլը սկսվեց լրջորեն։ Այն կարող էր դառնալ երկրորդ հանրապետության ամենամեծ մարտահրավերը, եթե աջակցվեր Խորհրդային Միության կողմից։  Առավոտյան Վիեննայի խորհրդային օկուպացիոն գոտում կոմունիստական գործակալները գնում էին գործարանից գործարան՝ դժգոհ աշխատողների մեջ համախոհներ հավաքագրելով։ Ժամը 10:00-ին նրանք մոբիլիզացրին շուրջ տասնհինգ հազար ցուցարարների և երթով շարժվեցին դեպի հարավ՝ Վիեննայի կենտրոն։ Ֆրանսիայի գերագույն հանձնակատարի տվյալներով՝ նրանց 99%-ն աշխատել է խորհրդային գոտում ։ Խորհրդային գոտու ոստիկանությունը չմիջամտեց, ամերիկյան գերագույն հանձնաժողովը մի կողմ մնաց, Ավստրիայի ներքին գործերի նախարարը միտումնավոր զինաթափեց իր ուժերը՝ վախենալով խորհրդային սադրանքներից։ Յոթ հազարանոց  ամբոխը ներխուժեց ոստիկանական բարիկադների միջով և հավաքվեց դաշնային կանցլերի նստավայրի առջև Կառավարության նիստի ժամանակ։ Ֆիգլը հրաժարվել է խոսել ցուցարարների հետ, և ժամը 13:00-ին նրանք լքել են հրապարակը։ Կրակոցներ չեն հնչել, սակայն 23 անզեն ոստիկաններ վիրավորվել են բանվորների հետ բախումների ժամանակ ։

Ամերիկացիների կողմից օկուպացված Լինցում և Շտայրում ծանր արդյունաբերության աշխատողները կեսօրին գործադուլ էին հայտարարել։ Լինցի գործադուլին աջակցել էին ինչպես կոմունիստական, այնպես էլ պրո-սոցիալիստական աշխատողները։ Բրիտանական գոտում աշխատողները հետևեցին օրինակին։ Խորհրդային Միության կողմից օկուպացված Ստորին Ավստրիայում գործադուլ անող խմբերը փորձեցին վերահսկողություն վերցնել երկաթուղային կայարանների ու փոստային բաժանմունքների վրա և իրականում տիրել վերջիններից որոշների վրա։ Խորհրդային ուժերը պահպանել են բարեկամական չեզոքություն, չնայած եղել է մեկ միջադեպ, երբ խորհրդային տանկը մասնակցել է երկաթուղու արգելափակմանը։ Դաշնակիցների խորհուրդը, որը նախագահում էր մի ամերիկացի, չեզոք մնաց։ Օրվա վերջում 120 հազար աշխատողներ գործադուլ էին անում.  ավստրիացի կոմունիստները որոշակի դիրքեր ձեռք բերեցին, բայց, ամենակարևորը, նրանք մանիպուլյացիայի ենթարկեցին սոցիալիստների զանգվածներին՝ դարձնելով կոմունիստամետ դաշինք։ Սոցիալիստ առաջնորդներին բռնեցին անպատրաստ. սեպտեմբերի 27-ին նրանք մոբիլիզացրին իրենց ցանցը, երբ կոմունիստներն արդեն հապճեպ անցան իրենց ծրագրի երկրորդ փուլին ։

Չորեքշաբթի՝ սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան, հազարավոր կոմունիստ գործադուլավորներ իրենց կապի ենթակառուցվածքով վերահսկողություն են հաստատել Լինցում և Գրացում գտնվող Ավստրիայի առևտրային միության (ԱՌՄ) տարածաշրջանային շտաբների վրա։ Նորից ոստիկանությունը մի կողմ մնաց, բայց Վիեննայի սոցիալիստները գործադրեցին իրենց բոլոր ռեսուրսները՝ թուլացնելու կոմունիստական ազդեցությունը։ Օրվա վերջում ոստիկանությունը և ռազմականացված ստորաբաժանումները ստիպեցին կոմունիստներին դուրս գալ բրիտանական և ամերիկյան գոտիներում գտնվող ԱՌՄ շենքերից։ Սեպտեմբերի 28-ին կոմունիստները հազիվ յոթանասուն կամավոր հավաքեցին Վիեննայում գտնվող ԱՌՄ-ի ազգային գրասենյակը գրոհելու համար, սակայն ոստիկանները ուժ դուրս բերեց նրանց։ Արդյունաբերության աշխատողների մեծամասնությունն արդեն ապավինում էր արհմիությունների հրահանգներին, այլ ոչ թե կոմունիստներին կամ նրանց խորհրդային առաջնորդներին։ Սեպտեմբերի 27-ի երեկոյան ժամը 7-ին նույնիսկ կոմունիստները համաձայնեցին, որ գործադուլը ձախողվեց, և նրանց ռադիոհաղորդումը հանձնարարեց ավստրիացի աշխատողներին վերադառնալ աշխատանքի ։

Սեպտեմբերի 30-ին Խանութների կառավարիչների պրոկոմունիստական կոնֆերանսը, որին մասնակցում էին 2417 աշխատողների ներկայացուցիչներ,  վերջնագիր ներկայացրեց․ անհապաղ բարձրացնել աշխատավարձերը, հակառակ դեպքում հոկտեմբերի 4-ին կկանգնեն հերթական համընդհանուր գործադուլի առջև ։ Ամերիկացի և բրիտանացի հրամանատարները գնահատեցին իրավիճակը և ևս մեկ անգամ ասացին Ավստրիայի կառավարությանը, որ իրենց զորքերը քայլեր չեն ձեռնարկի. նրանց զինված միջամտությունը, եթե դա տեղի ունենա, «կնշանակի կրակել... խորը ազդեցություն Ավստրիայի ներսում և դրսում» ։ Ավստրիայի ներքին գործերի նախարարը համաձայնեց, որ «միջամտությունը... Ավստրիայի կառավարության վերջը կլիներ» ։

Երկրորդ գործադուլ 

Երկրորդ գործադուլին նախորդող շաբաթվա ընթացքում կառավարությունը և արհմիությունները ակտիվ քարոզչություն էին իրականացրել դրա դեմ։ Կասկած չկար, որ առանց խորհրդային օգնության ավստրիացի կոմունիստները կրկին կձախողվեին, բայց խորհրդային ներգրավվածության աստիճանն անհայտ էր։ Վիեննան համակված էր խորհրդային և չեխոսլովակյան զորքերի տեղաշարժի մասին լուրերով։ Նյու Յորք Թայմսը հաղորդում է, որ վախեցած վիեննացին խանութներից հավաքել է ողջ հասանելի սնունդը ։ Բեռլինի հերթական շրջափակման կամ նույնիսկ ավելի վատի մտավախությունն ուժեղացավ գործադուլի նախօրեին, երբ խորհրդացիները ավստրիական ոստիկանությանը հրահանգեցին հեռու մնալ փողոցներից և արգելափակեցին ժանդարմների տեղաշարժը Վիեննայում։ Ավստրիայի կառավարությունն արձագանքեց բրիտանական և ամերիկյան գոտիներում գործադուլների առաջնորդների ձերբակալություններով  և կոչ արեց բոլոր աշխատավորներին. «Հետ մղեք ահաբեկչության բոլոր գործողությունները... ոչնչացրեք անօրինական ճանապարհների արգելապատնեշները, վտարեք ներխուժողներին գործարաններից» ։

Փաստացի գործադուլը սահմանափակվեց Վիեննայով ու Ստորին Ավստրիայով և ներգրավեց արդյունաբերական աշխատուժի շուրջ 19%-ը ։ Կոմունիստներն ավելի են վատացրել ազդեցությունը՝ խաթարելով երկաթուղային երթեւեկությունը։ Նրանք երեք անգամ ներխուժեցին Դոնաուստադտի Ստադլաու կայարան, երեք անգամ ստիպողաբար հեռացան, իսկ հետո մինչև երեկո փակեցին երկաթուղիները։ Հոկտեմբերի 5-ին նրանք վերսկսեցին Շտադլաուի շրջափակումը առավոտյան ժամը 5-ից, վերահսկողության տակ վերցրեցին Նորդբահնհոֆի կայարանը և սպառնացին Հարավային կայարանին։ Ոստիկանության միջամտությամբ երկաթուղիները պաշտպանում էին նրանց աշխատակիցները և «Օլահ» գումարտակի կամավորները։ Նրանք զինված էին մահակներով, գործում էին փոքր թիմերով և առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ձեռնամարտի էին բռնում կոմունիստների հետ։ Տեղեկություններ կային, որ խորհրդացիները բեռնատարներ են տրամադրել կոմունիստական բրիգադներին տեղափոխվելու համար, բայց ընդամենը այդքանով էին խորհրդացիները աջակցում գործադուլին ։

Հոկտեմբերի 5-ին Ֆլորիդսդորֆում (խորհրդային գոտի) մեկ այլ կոնֆերանս գումարվեցին կոմունիստամետ ներկայացուցիչները և ընդունեցին երկրորդ գործադուլի ձախողումը ։

Պատմագրություն 
Առաջին գործադուլի ձախողումից հետո Ավստրիայի կառավարությունը սեպտեմբերյան իրադարձությունները ներկայացրեց որպես կանխամտածված և ծրագրված կոմունիստական գործողություն, որի նպատակն էր տապալել կառավարությունը։ Կոմունիստական հեղաշրջման գաղափարը կիսում են պատմաբանները, թեև կոմունիստական ներգրավածության աստիճանը վիճելի է։ Մտքի մեկ դպրոց աջակցում է պլանավորված և համաձայնեցված ջանքերի գաղափարին. մեկն ասում է, որ կոմունիստները պարզապես օգտվեցին հնարավորությունից և ապավինեցին գործադուլի և փողոցային բռնության դեռևս անհայտ արդյունքին։ Երրորդ կարծիքը կոմունիստներին մաքրում է երկարաժամկետ ծրագրերից. ըստ այս տեսակետի՝ գործադուլներն ընդամենը աշխատանքային ակցիաներ էին ։ Այս կարծիքը կիսում էր փողոցային հակակոմունիստական խմբավորումների առաջնորդ Ֆրանց Օլահը։ Նա ասաց, որ կոմունիստները երբեք ռեսուրսներ չեն ունեցել իրական հեղաշրջում կազմակերպելու համար, և փոխարենը նրանց նպատակը ազգային և համայնքային կառավարություններում իրենց ներկայացվածության ավելացումն էր ։ Բրիտանացի և ամերիկացի դիտորդները նույնպես կարծում էին, որ հեղաշրջման պլաններ չկային։

1950 թվականի գործադուլների մասին ավստրիական աղբյուրները շեշտումէի ն ներքաղաքական պայքարը և նսեմացնում խորհրդային միջամտությունը ։ Պատմության մյուս կողմում Օդրի Կուրթ Քրոնինը պնդում էր, որ իրադարձությունները խորհրդացիների կողմից ոգեշնչված պուտչ էին   ։ Այս վարկածը պաշտպանում էր ԳՀՎ վետերան Բորիս Վոլոդարսկին, թեև նա դա ապացուցող որևէ նոր ապացույց չի ներկայացրել ։

ԽՍՀՄ-ի ներգրավվածության աստիճանը և Խորհրդային Միության կողմից մշակված ցանկացած ծրագիր դեռ մեկնաբանության ենթակա են։ Համաձայն 1980-ականներին Ուգո Պորտիշի կողմից հրապարակված անանուն վկաների հետ մի շարք հարցազրույցների՝ խորհրդացիները դժգոհ էին ավստրիական կոմունիստների կողմից առաջացած խափանումներից։ Խորհրդացիները, իբր, տրամադրել էին բոլոր ռեսուրսները Կորեական պատերազմին և խորապես խուսափել են Եվրոպայում արմատական առճակատումից։ Ըստ Պորտիշի՝ Խորհրդային Միության ներկայացուցիչները Ավստրիայում պառակտված էին 1950-ականների գործադուլների պատճառով. ոմանք հնարավորություն տեսան ճնշելու արևմտյան ազդեցությունը, մյուսները չէին ցանկանում հրահրել Արևմուտքին, իսկ մյուսները դեմ էին խորհրդային գոտում ցանկացած խափանումներին։ Պորտիշը գրել է, որ Մոսկվան իրականում միջամտել է իրավիճակը լիցքաթափելու համար և հանձնարարել է Ավստրիայի խորհրդային հրամանատարությանը կանխել ավստրիացի կոմունիստների ցանկացած բացահայտ գործողություն, որը թույլ կտա նրանց փրկել իրենց հեղինակությունը պարտությունից հետո ։

Ծանոթագրություններ 

Գործադուլներ
Ավստրիայի պատմություն