Գելլերի զոհասեղան

«Գելլերի զոհասեղան» («Մարիամի Վերափոխման զոհասեղան»), Ալբրեխտ Դյուրերի և Մաթիաս Գրունեվալդի զոհասեղան (տրիպտիխ)։ Զոհասեղանը ստեղծվել է 1507-1511 թվականներին՝ պատրիկ Հակոբ Գելլերի պատվերով, Մայնի Ֆրանկֆուրտ քաղաքում գտնվող Դոմինիկյան մենաստանի եկեղեցու համար։ Դրա մի մասը պահպանվել է XVI դարի նկարիչ Իոբսթոմ Հարրիխի կողմից արված օրինակից։

Ստեղծման պատմություն 
15-րդ դարի վերջում 16-րդ դարի առաջին քառորդին՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտ քաղաքում գտնվող Դոմինիկյան մենաստանը զարդարվել է ժամանակի լավագույն նկարիչների աշխատանքներով, այդ թվում՝ Հանս Հոլբայն Ավագի, Ֆրանկֆուրտցի վարպետների և Հանս Բալդունգի աշխատանքներով։ Վանական եկեղեցու հարավային նավի համար, Ֆրանկֆուրտի քաղաքապետարանի անդամ և վաճառական Հակոբ Գելլերը, 1507 թվականին իր  և կնոջ՝ Կատարինայի անունից, զոհասեղան է պատվիրել։

Խորանի կենտրոնական մասը և երկու ներքին դռները պետք է լրացներ Ալբրեխտ Դյուրերը, ով աշխատել է Նյուրնբերգում։ Գելլերը պատվիրել է ընդամենը չորս նկար՝ ձախ և աջ արտաքին փեղկերի համար, չնայած դրանք, ինչպես և առաջինը, պետք է կատարվեին հատուկ բարդ տեխնիկայով՝ գրիզայլով և դա պետք է կատարեր Մաթիաս Գրունեվալդը, ով այդ ժամանակ ենթադրաբար ապրել է Աշաֆֆենբուրգում։ 1509 թվականի օգոստոսին Դյուրերի արհեստանոցն աշխատանքի իր մասն ուղարկել է Ֆրանկֆուրտ։ Գելլերի զոհասեղանի վրա կատարված աշխատանքների մասին Դյուրերի նամակները պահպանվել են։ Մաթիաս Գրունեվալդի նկարները, հավանաբար, ավարտվել են մի փոքր ուշ՝ 1509-1515 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում, այնպես որ հնարավոր է զոհասեղանը տեղադրվել է եկեղեցում ամենաուշը 1511 թվականին։

1614 թվականին՝ Բավարիայի դուքս Մաքսիմիլիանը ձեռք է բերել զոհասեղանի կենտրոնական մասն իր արվեստի հավաքածուի համար։ Ոչ ուշ, քան 1617 թվականին, Դյուրերի աշխատանքից կատարվել է կրկնօրինակ Նյուրնբերգցի նկարիչ Իոբսոմ Հարրիխի կողմից՝ Ֆրանկֆուրտում մնացած զոհասեղանի համար։ Ի շնորհիվ այս ամենի՝ ներկայումս հնարավոր է պատկերացնել, թե ինչպիսին է եղել Դյուրերի բնօրինակն, որն այրվել է 1729 թվականին՝ Մյունխենի նստավայրի հրդեհում։

Աշխարհացման ընթացքում՝ Դոմինիկյան վանքի գեղարվեստական ​​աշխատանքները ցրվել են, այդ թվում և Գելլերի զոհասեղանը։ 18-րդ դարում զոհասեղանից դռները հանվել են, և 1804 թվականին պանելները բաժանվել են։ Ներկայումս դրա մեծ մասը գտնվում է Ֆրանկֆուրտում։ Պատմության թանգարանում ցուցադրվել է զոհասեղանի վերակառուցումը` Հարրիխի կենտրոնական մասի կրկնօրինակով և Դյուրերի արհեստանոցում արված ներքին դռների նկարներով։

Սյուժե 

Հիմնական կոմպոզիցիան («Մարիամ Աստվածածնի վերափոխումը և թագադրումը»)՝ հավանաբար ներշնչված է եղել Ռաֆայելի «Օդիի զոհարան»-ից («Մարիամ Աստվածածնի թագադրումը», 1503 թվական), որը մեկ նկարում միավորել է երկու սյուժե՝ առաքյալները Մարիամի դատարկ գերեզմանի մոտ և Աստվածածնի թագադրումը։ Հայտնի չէ արդյոք Դյուրերը կարող էր անմիջապես տեսնել Ռաֆայելի աշխատանքը Պերուջայում, թե դա տեսել է 1506 թվականին իր Հռոմ ենթադրյալ ուղևորության ընթացքում, երբ ուղևորության վերջում այցելել է Վենետիկ, կամ նա տեսել է «Օդդի զոհարան»-ը՝ դրանից փորագրված օրինակների, գծագրերի միջոցով։ 

Մարիամը թագադրվել է Հիսուսի և Հայր Աստծու կողմից։ Աղավնին սավառնել է նրա գլխավերևում՝ նշանակելով Սուրբ Հոգու ներկայությունը։ Արարողությունը տեղի է ունեցել համաձայն Հյուսիսային Եվրոպայում տիրող պատկերագրության՝ շրջապատված բազմաթիվ հրեշտակներով։ Թագադրման կոմպոզիցիան հիշեցրել է Անգերան Քարթոնի հայտնի նկարը (1454, Լուվր, Փարիզ)։

Դեպքին հետևել են դատարկ սարկոֆագի (քարադագաղի) շուրջ հավաքված առաքյալները։ Գրեթե կենտրոնում, բայց ետին ֆոնին Դյուրերը պատկերել է իրեն՝ տախտակը բռնած, որի վրա նշված է նկարի ավարտի տարին։ Ձախ թևին՝ Սուրբ Հակոբոս առաքյալի նահատակության տեսարանի ներքո պատկերված է ծնկաչոք նվիրատու Հակոբ Գելլերն իր զինանշանով։ Աջ թևում պատկերված է Եկատիրինա Ալեքսանդրացու նահատակությունը, ներքևում՝ Գելլերի կինն է՝ Կատարինա ֆոն Մելեմն իր զինանշանով։ Սրբերի ընտրությունը հստակ կապված է նվիրատուների անունների հետ։

Արտաքին վահանակների նկարները կատարվել են գրիզայլի տեխնիկայի միջոցով։ Հայտնի է զոհասեղանի ութ մոնոխրոմ մասերի մասին, որոնք պատկերում են՝
 Սուրբ Կիրակոսը բուժում է Դիոկղետիանոսի դստերը (Գրունեվալդ, ներկայումս՝ Շտեդելի ինստիտուտում)։
 Սուրբ Լավրենտին (Գրունեվալդ, ներկայումս՝ Շտեդելի ինստիտուտում)։
 Սուրբ Էլիզաբեթ Թյուրինգացի (Գրունեվալդ, ներկայումս՝ Կուստխալլեում, Կառլսրուե)։
 Սուրբ նահատակություն (ենթադրաբար Լուցիա) (Գրունեվալդ, ներկայումս՝ Կունստխալլեում, Կառլսրուե)։
 Սուրբ Պետրոս (Դյուրերի արհեստանոց)։
 Սուրբ Պողոս (Դյուրերի արհեստանոց)։
 Սուրբ Քրիստոֆեր (Դյուրերի արհեստանոց)։
 Թովմա Աքվինացին և երկու սուրբ թագավորները (Դյուրերի արհեստանոց)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Bernhard Decker: Dürer und Grünewald. Der Frankfurter Heller-Altar. Rahmenbedingungen der Altarmalerei. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1996, ISBN 3-596-11580-9.
 Mark Lehmstedt (Hrsg.): Albrecht Dürer. Das Gesamtwerk. (Digitale Bibliothek 28). CD-ROM. Directmedia Publishing, Berlin 2004.
 Rainhard Riepertinger (Hrsg.): Das Rätsel Grünewald. Katalog zur Bayerischen Landesausstellung 2002/03, Schloss Johannisburg, Aschaffenburg, 30. November 2002 bis 28. Februar 2003. Verlag Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1715-7.

Արտաքին հղումներ 

 Մաթիաս Գրունեվալդ։ Սուրբ Լոուրենսը և Սուրբ Կիրիակոսը Շտեդելի ինստիտուտում