Անգել Սանս Բրիս

Անգել Սանս Բրիս (; ), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ֆրանկիստական Իսպանիայի դիվանագիտական գործիչ։ Փրկել է մոտ 5 հազար հունգարական հրեայի կյանք՝ նրանց ազատելով Օսվենցիմ արտաքսումից։ Հրեաներին փրկելու գործունեության համար ստացել է «Բուդապեշտի հրեշտակ» մականունը։

Վաղ տարիներ 
Անգել Սանս Բրիսը ծնվել է 1910 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Սարագոսայում։ Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանում ստացել է իրավաբանի աստիճան, այնուհետև` 1933 թվականին, ընդունվել է Մադրիդի դիվանագիտական դպրոց։ Քաղաքացիական պատերազմի սկզբում Իսպանիայում միացել է ազգայնականների խմբակցությանը՝ դառնալով 1937 թվականին կազմավորված Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի բանակի ստորաբաժանումներից մեկում (հրամանատար՝ գեներալ Խուան Յագյուե) բեռնատարի վարորդ։

Դեսպանի գործունեություն 
Մադրիդում ուսումն ավարտելուց հետո Կահիրեում սկսել է գործունեության դիվանագիտական ուղին։ 1942 թվականին տեղափոխվել է Բուդապեշտ, որտեղ դարձել է իսպանական ներկայացուցչության առաջին քարտուղարը։ 1944 թվականի հունիսից մինչև դեկտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում նա իր օգնականների հետ 5200 հրեայի իսպանական կեղծ անձնագրեր է տվել՝ դրանով իսկ փրկելով նրանց համակենտրոնացման ճամբարներ արտաքսվելուց։ Ի սկզբանե նա կարողացել է կեղծ փաստաթղթեր տրամադրել 200 հրեայի՝ աստիճանաբար նրանց թիվը հասցնելով 5200-ի։ Որոշ դեպքերում նա իր հաշվին տուն է վերցրել Բուդապեշտում, որպեսզի ապաստան տա հրեա փախստականներին՝ դրանով իսկ փրկելով նրանց կյանքը։

Անգել Սանս Բրիսը հունգարական իշխանություններին համոզել է, որ Իսպանիան կառավարության նախագահ Պրիմո դե Ռիվերայի ղեկավարությամբ 1492 թվականին Իսպանիայի քաղաքացիություն է տրամադրել Իսպանիայից արտաքսված սեֆարդյան հրեաների ժառանգներին։ 1924 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Պրիմո դե Ռիվերան նման հրամանագիր է ստորագրել, սակայն այն չեղյալ է հայտարարվել 1930 թվականին, ինչի մասին հունգարական իշխանությունները չգիտեին։ Անգել Սանս Բրիսն իր գործողությունների համար հաշվետու էր Իսպանիայի ԱԳՆ-ը, որը լռում էր, բայց միևնույն ժամանակ չէր արգելում անձնագրեր տրամադրել հրեաներին։1944 թվականին, երբ Կարմիր բանակը մոտեցել է Բուդապեշտին, Անգել Սանս Բրիսը տեղափոխվել է Շվեյցարիա։ Իսպանական ներկայացուցչությունում նրան փոխարինել է իտալացի Ջորջո Պերլասկան, որը ներկայացել էր որպես հյուպատոս, շարունակում էր տրամադրել իսպանական փաստաթղթեր հրեաների համար և օգնում էր նրանց լքել երկիրը։

Անգել Սանս Բրիսը որպես դիվանագետ աշխատել է Սան Ֆրանցիսկոյում և Վաշինգտոնում, դեսպան՝ Լիմայում, Բայոնում, Բեռնում, Գվատեմալայում, Հաագայում, Բրյուսելում և Չինաստանում (1973 թվականին դարձել է այդ երկրում Իսպանիայի առաջին դեսպանը)։ 1976 թվականին նրան տեղափոխել են Հռոմ, որտեղ նա զբաղեցրել է Սուրբ Աթոռում Իսպանիայի դեսպանի պաշտոնը։ Ֆեդերիկո Իսարտի «Los judíos en España» գրքում (1973) Անգել Սանս Բրիսն անձամբ պատմել է, թե ինչպես է կարողացել փրկել շատ հրեաների կյանքը։ 2011 թվականին նրա կենսագրության մոտիվներով թողարկվել է իսպանական «El ángel de Budapest» հեռուստասերիալը, որը հիմնված է Դիեգո Կարսեդոյի «Un español Frente al Holocausto» գրքի վրա։

Մահ և հիշատակ 
Անգել Սանս Բրիսը մահացել է 1980 թվականի հունիսի 11-ին Հռոմում։ 1991 թվականին Իսրայելի Յադ Վաշեմ թանգարանում ճանաչվել է աշխարհի արդարակյացներից մեկը։ 1994 թվականին Հունգարիայի կառավարությունը նրան հետմահու պարգևատրել է արժանիքների շքանշանով։ 2015 թվականին Բուդապեշտի փողոցը վերանվանվել է նրա պատվին և կոչվել «Angel Sanz Briz Avenue»։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 The angel of Budapest — Angel Sanz Briz (1910—1980), by Salvo Haim Alhadeffas in the European Sephardic Institute
 Ángel Sanz Briz: International Raoul Wallenberg foundation
  Angel Sanz Briz (1910—1980)

Աշխարհի արդարակյացներ
Իսպանացի դիվանագետներ
Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանի շրջանավարտներ
Սարագոսա քաղաքում ծնվածներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Դեսպաններ