Սիզիփոսի առասպելը (էսսե)

Սիզիփոսի առասպելը (), փիլիսոփայական էսսե, որը հրապարակել է Ալբեր Կամյուն՝ 1942 թվականին։

Կամյուն, ազդվելով այնպիսի փիլիսոփաներից, ինչպիսիք են Սյորեն Կիերկեգորը, Արթուր Շոպենհաուերը և Ֆրիդրիխ Նիցշեն, ներկայացրել է աբսուրդի իր փիլիսոփայությունը։ Աբսուրդը կայանում է կյանքին իմաստ վերագրելու մարդու հիմնարար անհրաժեշտության և տիեզերքի «անհիմն լռության» պատասխանի միջև։ Կամյուն պնդել է, որ աբսուրդի գիտակցումը չի արդարացնում ինքնասպանությունը, փոխարենը պահանջում է «ապստամբություն»։ Ապա նա ուրվագծել է անհեթեթ կյանքի մի քանի մոտեցում։ Վերջին գլխում Կամյուն մարդու կյանքի անհեթեթությունը համեմատում է հունական դիցաբանության կերպարներից մեկի՝ Սիզիփոսի իրավիճակի հետ, ով դատապարտված էր ընդմիշտ կրկնել քարը սարը վեր հրելու նույն անիմաստ գործը, միայն թե այն նորից գլորվի։ Էսսեն եզրափակել է հետևյալ կերպ. «Բարձունքների դեմ պայքարը բավական է մարդու սիրտը լցնելու համար։ Պետք է պատկերացնել Սիզիփոսին երջանիկ»։

Ստեղծագործությունը կարելի է տեսնել Կամյուի այլ աբսուրդիստական ստեղծագործությունների հետ՝ «Օտարը» (1942) վեպի, «Թյուրիմացությունը» (1942) և «Կալիգուլա» (1944) պիեսների և հատկապես «Ըդնվզող մարդը» էսսեի (1951)։

Պատմություն 
Կամյուն աշխատանքը սկսել է 1940 թվականին՝ Ֆրանսիայի անկման ժամանակ, երբ միլիոնավոր փախստականներ փախչում էին գերմանական բանակների առաջխաղացումից։ Թեև էսսեն հազվադեպ է անդրադառնում այս իրադարձությանը, Ռոբերտ Զարեցկին պնդում է, որ այս իրադարձությունը ազդել է իր աբսուրդի մասին պատկերացումների վրա։ Նա պնդելէ, որ և՛ տարօրինակ իրադարձությունը, և՛ գերմանական ներխուժման պես ինտենսիվ բանը ինչ-որ մեկին կհուշի հետրյալ հարցը․ «ինչո՞ւ»։ Էսսեն տպագրվել է ֆրանսերեն՝ 1942 թվականին։

Ջասթին Օ'Բրայենի անգլերեն թարգմանությունն առաջին անգամ լույս է տեսել 1955 թվականին։ Թարգմանված տարբերակում ներառված է Կամյուի կողմից 1955 թվականին Փարիզում գտնվելու ժամանակ գրված նախաբանը։ Այստեղ Կամյուն ասել է, որ «նույնիսկ եթե մարդ չի հավատում Աստծուն, ինքնասպանությունը օրինական չէ»։

Ամփոփում 
Էսսեն նվիրված է Պասկալ Պիային և կազմված է չորս գլխից և մեկ հավելվածից։

Գլուխ 1. Անհեթեթ պատճառաբանություն 
Կամյուն հանձն է առել պատասխանելու խնդրի, որը նա համարել է փիլիսոփայության միակ կարևոր հարցը. Կյանքի անիմաստության ու անհեթեթության գիտակցումը պարտադիր ինքնասպանությո՞ւն է պահանջում։

Նա սկսել է նկարագրելով հետևյալ անհեթեթ պայմանը. Մենք մեր կյանքը կառուցում ենք վաղվա հույսի վրա, սակայն վաղը մեզ ավելի է մոտեցնում մահվանը և հանդիսանում է մեր վերջնական թշնամին։ Մարդիկ իրենց կյանքն ապրում են այնպես, ասես չգիտեին մահվան որոշակիությունը։ Իր ընդհանուր ռոմանտիզմից ազատվելուց հետո աշխարհը օտար, տարօրինակ և անմարդկային վայր է դարձել։ Ճշմարիտ գիտելիքն անհնար է գտնել, իսկ ռացիոնալությունն ու գիտությունը չեն կարող բացատրել աշխարհը։ Նրանց պատմություններն ի վերջո ավարտվում են անիմաստ վերացականությամբ, փոխաբերություններով։ Սա է անհեթեթ պայմանը և «անհեթեթությունը ճանաչելու պահից այն դառնում է կիրք՝ ամենասարսափելին»։Աշխարհը չէ, որ անհեթեթ է, ոչ էլ մարդկային միտքը։ Աբսուրդն առաջանում է, երբ մարդկային կարիքի հասկացումը հանդիպում է աշխարհի անխոհեմությանը, երբ «բացարձակի և միասնության ախորժակը» հանդիպում է «այս աշխարհը բանական սկզբունքի հասցնելու անհնարինությանը»։

Այնուհետև նա բնութագրել է մի քանի փիլիսոփայություններ, որոնք նկարագրում և փորձում են զբաղվել աբսուրդի այս զգացողությամբ՝ Մարտին Հայդեգերի, Կառլ Յասպերսի, Լև Շեստովի, Սյորեն Կիերկեգորի և Էդմունդ Հուսերլի կողմից։ Այս բոլորը, նա պնդում է, «փիլիսոփայական ինքնասպանություն» են անում՝ եզրակացություններ անելով, որոնք հակասում են սկզբնական անհեթեթ դիրքորոշմանը՝ կա՛մ բանականությունից հրաժարվելով և Աստծուն դիմելով, ինչպես Կիերկեգորի և Շեստովի դեպքում, կա՛մ բարձրացնելով բանականությունը և, ի վերջո, հասնելով ամենուր տարածված Պլատոնի ձևերին և վերացական Աստծուն, ինչպես դա տեղի է ունենում Հուսերլի մասին։

Կամյուի համար, ով մտադիր է լրջորեն վերաբերվել աբսուրդին և հետևել դրան մինչև վերջնական եզրակացությունները, այս «ցատկերը» չեն կարող համոզել։ Աբսուրդին լուրջ ընդունել նշանակում է ընդունել մարդկային բանականության ցանկության և անհիմն աշխարհի հակասությունը։ Այսպիսով, ինքնասպանությունը նույնպես պետք է մերժվի. առանց մարդու աբսուրդը չի կարող գոյություն ունենալ։ Հակասությունը պետք է ապրել, բանականությունը և դրա սահմանները պետք է ընդունվեն՝ առանց կեղծ հույսի։ Սակայն աբսուրդը երբեք չի կարող ընդմիշտ ընդունել, այն պահանջում է մշտական առճակատում, մշտական ընդվզում։

Մինչդեռ մետաֆիզիկական իմաստով մարդու ազատության հարցը կորցնում է անհեթեթ մարդու համար հետաքրքրությունը, նա ազատություն է ձեռք բերում շատ կոնկրետ իմաստով. «նա օգտվում է ընդհանուր կանոնների առնչությամբ ազատությունից»։

Անհեթեթին ընդունելը ենթադրում է ընդունել այն ամենը, ինչ առաջարկում է անխոհեմ աշխարհը։ Առանց կյանքի իմաստի, չկա արժեքների սանդղակ։ «Կարևորը ոչ թե լավագույն կյանքն է, այլ ամենակենսականը»։Այսպիսով, Կամյուն աբսուրդը լիովին ճանաչելուց հանգում է երեք հետևանքների՝ ընդվզում, ազատություն և կիրք։

Գլուխ 2. Աբսուրդական մարդը 
Ինչպե՞ս պետք է ապրի աբսուրդական մարդը. Ակնհայտ է, որ ոչ մի էթիկական կանոն չի կիրառվում, քանի որ դրանք բոլորը հիմնված են ավելի բարձր լիազորությունների կամ արդարացման վրա․ «...ազնվությունը կանոնների կարիք չունի... «Ամեն ինչ թույլատրված է»... թեթևության կամ ուրախության պոռթկում չէ, այլ ավելի շուտ փաստի դառը ճանաչում»։Կամյուն այնուհետև շարունակում է աբսուրդական կյանքի օրինակներ ներկայացնել։ Նա սկսում է Դոն Ժուանից՝ սերիական գայթակղիչից, ով ապրում է կրքոտ կյանքով ամբողջությամբ․ «Չկա ոչ մի ազնիվ սեր, բացի նրանից, որն իրեն համարում է և՛ կարճատև, և՛ բացառիկ»։Հաջորդ օրինակը դերասանն է, ով պատկերում է անցողիկ կյանքեր՝ հանուն անցողիկ փառքի․ «Նա ցույց է տալիս, թե որքանով է երևալը ստեղծում էությունը։ Այդ երեք ժամում նա անցնում է այն փակուղու ամբողջ ընթացքը, որը հաղթահարելու համար դահլիճում գտնվող մարդը մի ամբողջ կյանք է պահանջում»։Աբսուրդական մարդու մասին Կամյուի երրորդ օրինակը նվաճողն է, այն մարտիկը, ով հրաժարվում է հավերժության բոլոր խոստումներից՝ ազդելու և մարդկության պատմության մեջ լիարժեք ներգրավվելու համար։ Նա ընտրում է գործողությունը, քան խորհրդածությունը, գիտակցելով այն փաստը, որ ոչինչ չի կարող տևել հավերժ և ոչ մի հաղթանակ վերջնական չէ։

Գլուխ 3. Աբսուրդ ստեղծագործություն 
Այստեղ Կամյուն ուսումնասիրում է աբսուրդ ստեղծագործողին կամ նկարչին։ Քանի որ բացատրությունն անհնար է, աբսուրդային արվեստը սահմանափակվում է աշխարհում առկա անհամար փորձառությունների նկարագրությամբ․ «Եթե աշխարհը պարզ լիներ, արվեստը գոյություն չէր ունենա»Աբսորրդ ստեղծագործությունը, իհարկե, նույնպես պետք է ձեռնպահ մնա դատելուց և հույսի ամենաչնչին ստվերին ակնարկելուց։

Ապա այս լույսի ներքո վերլուծել է Ֆյոդոր Դոստոևսկու ստեղծագործությունը, հատկապես «Գրողի օրագիրը», «Դևերը» և «Կարամազով եղբայրները»։ Այս բոլոր աշխատանքները սկսվում են անհեթեթ դիրքից, իսկ առաջին երկուսը ուսումնասիրում են փիլիսոփայական ինքնասպանության թեման։ Այնուամենայնիվ, և՛ «Գրողի օրագիրը», և՛ նրա վերջին՝ «Կարամազով եղբայրները» վեպը, ի վերջո, գտնում են դեպի հույս և հավատ տանող ճանապարհ և այդպիսով շեղվում են իսկապես աբսուրդ ստեղծագործություններ լինելուց։

Գլուխ 4. Սիզիփոսի առասպելը 
Վերջին գլխում Կամյուն ուրվագծել է Սիզիփոսի լեգենդը, ով արհամարհեց աստվածներին և մահը շղթաների մեջ գցեց, որպեսզի ոչ մի մարդ մահանալու կարիք չունենար։ Երբ մահն ի վերջո ազատագրվեց, և եկավ ժամանակը, որ ինքը Սիզիփոսը մահանա, նա խաբեություն հորինեց, որը թույլ տվեց փախչել անդրաշխարհից։ Սիզիփոսին վերջնականապես գրավելուց հետո աստվածները որոշեցին, որ նրա պատիժը կշարունակվի հավերժ։ Նա պետք է ժայռաբեկորը սար բարձրացնի. Գագաթին հասնելուն պես ժայռաբեկորը նորից ցած էր գլորվում՝ ստիպելով Սիզիփոսին նորից սկսել։ Կամյուն Սիզիփոսին տեսնում է որպես անհեթեթ հերոսի, ով ապրում է կյանքը լիարժեք, ատում է մահը և դատապարտված է անիմաստ գործի։

Կամյուն ներկայացրել է Սիզիփոսի անդադար և անիմաստ տքնաջան աշխատանքը որպես փոխաբերություն ժամանակակից կյանքի համար, որն անցկացվել է գործարաններում և գրասենյակներում ապարդյուն աշխատատեղերում։ «Այսօրվա բանվորն իր կյանքում ամեն օր աշխատում է նույն գործերով, և այս ճակատագիրը պակաս անհեթեթ չէ, բայց ողբերգական է միայն այն հազվադեպ պահերին, երբ գիտակցվում է»։Կամյուին հետաքրքրել է Սիզիփոսի մտքերը սարից իջնելիս՝ նորից սկսելու համար։ Կամյուն գրել է․ «Այդ վերադարձի, այդ դադարի ժամանակ է, որ Սիսիփոսը հետաքրքրում է ինձ։ Դեմքը, որն այնքան մոտ է աշխատում քարերին, արդեն իսկ քար է։ Ես տեսնում եմ, որ այդ մարդը ետ է գնում մի ծանր, բայց չափված քայլով դեպի այն տանջանքը, որի վերջը նա երբեք չի իմանա»։Սա իսկապես ողբերգական պահն է, երբ հերոսը գիտակցում է իր թշվառ վիճակը։ Նա հույս չունի, բայց «չկա մի ճակատագիր, որը չհաղթահարվի արհամարհանքով»։ Ճշմարտությունն ընդունելը կհաղթի այն։ Սիզիփոսը, ինչպես աբսուրդ մարդը, շարունակում է հրել։ Կամյուն պնդել է, որ երբ Սիզիփոսը ընդունում է իր առաջադրանքի անիմաստությունը և իր ճակատագրի որոշակիությունը, նա ազատվում է գիտակցելու իր իրավիճակի անհեթեթությունը և հասնելու գոհունակության ընդունման վիճակի։ Նույնպիսի անիծված հույն հերոս Էդիպին ուղղված գլխով Կամյուն եզրակացնում է, որ «ամեն ինչ լավ է», իսկապես, որ «պետք է Սիզիփոսին երջանիկ պատկերացնել»։

Հավելված 
Էսսեն պարունակում է «Հույսը և աբսուրդը Ֆրանց Կաֆկայի ստեղծագործության մեջ» վերնագրով հավելված։ Մինչ Կամյուն ընդունել է, որ Կաֆկայի ստեղծագործությունը ներկայացնում է աբսուրդ վիճակի նուրբ նկարագրությունը, նա նշել է, որ Կաֆկան ձախողվել է որպես աբսուրդ գրող, քանի որ նրա աշխատանքը պահպանում է հույսի շող։

Առասպել 
Ոգեշնչված հունական դիցաբանությունից՝ Կամյուն կապ է հաստատել կյանքի՝ որպես հավերժական սկզբի, հնազանդ աբսուրդի և Սիզիփոսի՝ հունական դիցաբանության հերոսի միջև։ Ինչու՞ նման պատիժ։ Կամյուն մեջբերել է առասպելի մի քանի տարբերակներ, որոնցից շատերը Սիզիփոսի պատիժը բացատրել են աստվածներին վիրավորելով։ Որոշակի վարկածը մահամերձ Սիզիփոսին տալիս է կամք՝ զգալու իր կնոջ սերը՝ խնդրելով նրան չթաղել իրեն և մահից հետո նրա մարմինը նետել հրապարակ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Սիզիփոսը բացահայտել է Օլիմպոսի տիրակալ Զևսի և Էգինայի սիրավեպը։ Նա գնացել է տեղեկատվությունը դրամայնացնելու հոր՝ Ասոպուս գետի հետ։ Իր հայտնության դիմաց նա ստացել է աղբյուր իր միջնաբերդի համար։ Նրա չափազանց խորաթափանցությունը նյարդայնացրել է աստվածներին, ովքեր նրան դատապարտել են քարը հրելու լեռան գագաթին, որն անխուսափելիորեն գլորվելու է դեպի հովիտը, նախքան հերոսի նպատակին հասնելը։

Ի տարբերություն դիցաբանության մեջ սովորաբար ներկայացված Սիզիփոսի, Կամյուն գտնում է, որ «պետք է Սիզիփոսին պատկերացնել երջանիկ»։ Սիզիփոսը երջանկություն է գտնում իր ստանձնած առաջադրանքի կատարման մեջ և ոչ թե այս առաջադրանքի իմաստով։

Սիզիփոսը սովորեցնում է բարձրագույն հավատարմություն, որը ժխտում է աստվածներին և ժայռեր է կանգնեցնում։ Նա նույնպես գալիս է այն եզրակացության, որ ամեն ինչ լավ է։ Այս տիեզերքը, որն այժմ մնացել է առանց տիրոջ, նրան ոչ անպտուղ է թվում, ոչ էլ բերրի։ Այս քարի յուրաքանչյուր ատոմ, գիշերներով լի այս լեռան յուրաքանչյուր հանքային փաթիլ ինքնին մի ամբողջ աշխարհ է կազմում։ Բարձունքների հասնելու համար պայքարն ինքնին բավական է տղամարդու սիրտը լցնելու համար։ Պետք է պատկերացնել Սիզիփոսին երջանիկ ։  

Չնայած նա իր պատճառաբանությունը հիմնել է բազմաթիվ փիլիսոփայական տրակտատների և այնպիսի վիպասանների ստեղծագործությունների վրա, ինչպիսիք են Դոստոևսկին և Կաֆկան, ժամանակի շատ մտավորականներ ակնարկում էին, որ նա չի կարդացել մեջբերված հեղինակներին։ Նա, այնուամենայնիվ, պնդել է, որ երջանկությունը սեփական կյանքով ապրելն է՝ միաժամանակ գիտակցելով դրա անհեթեթությունը, քանի որ գիտակցությունը թույլ է տալիս մեզ ավելի լավ վերահսկել մեր գոյությունը։ Ճակատագրի նկատմամբ այս վերաբերմունքը կարելի էր համեմատել Սպինոզայի վերաբերմունքի հետ։

Տես նաև
 Աբսուրդիզմ
 Աբսուրդի թատրոն

Ծանոթագրություններ

Աբյուրներ
 The Plague, The Fall, Exile and the Kingdom, and Selected Essays, Albert Camus, Alfred A. Knopf 2004,

Արտաքին հղումներ
 Complete original text (French)
 English text
 Chapter 4 of the essay The Myth of Sisyphus, by Albert Camus
 SparkNotes on The Myth of Sisyphus
  by Richard Barnett