Պեդոսֆերա

Պեդոսֆերա ( «հող» + σφαίρα «գնդակ»), Երկրի հողային կեղևն է, որը նման է երկրի այլ շերտերին - գեոսֆերային՝ լիթոսֆերա, հիդրոսֆերա, մթնոլորտ։

Նկարագրություն 
Երկրագնդի հողային ծածկույթը գրեթե առանց ընդհատումների ծածկում է մայրցամաքների և կղզիների ամբողջ մակերեսը։ Ակադեմիկոս Վ. Ի. Վերնադսկին պեդոսֆերայի մեջ ընդգրկում էր ջրային ավազանների տիղմի նմանատիպ շերտերը ևս։ 

Որպես «պեդոսֆերա» տերմինի հոմանիշ՝ օգտագործվում է «աշխարհի կամ Երկիր հողային ծածկույթ» հասկացությունը, քանի որ այդ շերտերը ծածկում են երկրի հողային մակերևույթի մեծ մասը։ Պեդոսֆերայի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է հատուկ բնագիտա-պատմական գիտություն՝ երկրագիտությունը։ Առաջին անգամ «պեդոսֆերա» տերմինը գիտական ​​շրջանառության մեջ է մտցրել Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր Ա. Յարիլովը իր «Պեդալոգիան՝ որպես ինքնուրույն բնական  գիտություն երկրի մասին» մենագրության մեջ, որը լույս է տեսել 1905-ին Յուրիևի համալսարանում (այժմ՝ Էստոնիա, Տարտու)։ Այժմ այս տերմինը լայնորեն կիրառվում է գիտահետազոտական ​​գրականության մեջ և երկրագիտության դասագրքերում։

Ծագում և կազմություն 

Պեդոսֆերան ձևավորվել է մթնոլորտային խոնավության, արևի ջերմության, բուսական աշխարհի և կենդանական աշխարհի բազմադարյան ազդեցության արդյունքում երկրի ցամաքային ժայռերի մակերեսային շերտերում։ Աշխարհի տարբեր գոտիներում և տարածաշրջաններում բնական պայմանների բազմազանության պատճառով նրա հողային ծածույթը կազմող շերտերը շատ բազմազան են։

Պեդոսֆերայի ոլորտում կան հարյուրավոր հիմնական տիպեր և հողի բազմաթիվ տեսակներ և սորտեր, որոնք տարբերվում են կառուցվածքով, ֆիզիկական և քիմիական հատկություններով, հիդրոթերմային ռեժիմով, հողի բիոտայի կազմով և կենսագործունեությամբ (հողում ապրող կենդանի արարածներ, ներառյալ միկրոօրգանիզմները)։ Երկրաշերտի ոլորտում կան հարյուրավոր հիմնական տիպեր և հողի բազմաթիվ տեսակներ և սորտեր, որոնք տարբերվում են կառուցվածքով, ֆիզիկական և քիմիական հատկություններով, հիդրոթերմային ռեժիմով, հողի բիոտայի կազմով և կենսագործունեությամբ (հողում ապրող կենդանի արարածներ, ներառյալ միկրոօրգանիզմները)։ Երկրի մակերեսին տարբեր տեսակների և բաշխումը և հողի ծածկույթի տարածական կառուցվածքը ունեն բնական զոնալ-աշխարհագրական բնույթ և պայմանավորված են հողի ձևավորման բիոկլիմայական և լիթոլոգիական-գեոմորֆոլոգիական գործոնների համակցված փոխազդեցությամբ։

Հողաշերտերի աշխարհագրական բաշխման օրինաչափությունները և երկրի ծածկույթի կառուցվածքը ուսումնասիրվում են հատուկ գիտակարգով` երկրագիտությամբ։ Առավել ցայտուն և համակարգված ձևով պեդոսֆերայի կառուցվածքի ընդհանուր պատկերը արտացոլվում է երկրագիտական քարտեզներում և երկրի աշխարհագրական գոտիավորման քարտեզներում։ Երկրի քարտեզները ծառայում են գիտության և մարդկային հասարակության զարգացման նպատակներին՝ հիմք ապահովելով կենսոլորտում հողերը (որպես բնական մարմիններ) նկարագրելու և համակարգելու համար և որակապես և քանակականորեն գնահատելով հողի կարևորագույն հատկությունները այս կարևոր բնական ռեսուրսը ռացիոնալ կառավարման համար։ Հողի քարտեզները պարունակում են տեղեկատվություն, որը կարող է օգտակար լինել ոչ միայն գիտնականների, այլև տարածքային ղեկավարների, լանդշաֆտային ճարտարապետների, բնապահպանների, սանիտարական բժիշկների, գյուղատնտեսական աշխատողների, անտառապահների և այլոց համար։

Մոլորակային գործառույթներ 

Չնայած իր ցածր ամրությանը (հաստությանը)՝ ընդամենը մի քանի սանտիմետրից մինչև մեկուկեսից մինչև երկու մետր, պեդոսֆերան իրականացնում է բազմաթիվ մոլորակային գործառույթներ, որոնք մեծ էկոլոգիական նշանակություն ունեն Երկրի վրա կյանքի համար, հիմնականում հողի կենդանի աշխարհի համար, ներառյալ մարդիկ իրենց տնտեսական գործունեությամբ։ Տարբեր ցամաքային էկոհամակարգերում և ընդհանուր առմամբ կենսոլորտի հողի կողմից կատարված բազմաթիվ գործառույթներից մեծագույն նշանակություն ունեն նրանք, որոնք բնութագրում են երկրոլորտը որպես եզակի բնակավայր և կենդանի էակների կենսական ակտիվությունը։ Եզակիությունը դրսևորվում է նրանում, որ լինելով բարակ երկրային կեղև, հողի ծածկը բնութագրվում է կյանքի բարձր խտությամբ և դրանում բնակվող կենդանի էակների մեծ տեսակների բազմազանությամբ։ Իսկապես, կենսաբանների ուսումնասիրությունների համաձայն, Երկրի վրա հայտնի գենետիկորեն տարբեր բույսերի և կենդանիների տեսակների ավելի քան 92% -ը երկրային է և ապրում է գետնին կամ այնտեղ։ Երկրի բույսերի համակարգում տեղի է ունենում օրգանական նյութերի կուտակման և ոչնչացման մեծ երկկողմանի գործընթաց, որն ապահովում է Երկրի վրա կյանքի վերականգնման և ցիկլային բնույթը։

Հողի շատ կարևոր և ամենատարածված գործառույթը նրանց կենսաբանական արտադրողականությունն է (գյուղատնտեսական հողերում `պտղաբերություն), այսինքն` բույսերին սննդանյութերով, խոնավությամբ, օդով և ջերմությամբ ապահովելու ունակությունը, և դրանով իսկ վերարտադրելով բույսերի կյանքը, բերք է բերում։ Պտղաբերության օգտագործումը մարդուն տալիս է ավելի քան 98%-ը ողջ սննդամթերքի և մեծ քանակությամբ տարբեր հումքների արդյունաբերական արտադրության համար։ Հետևաբար, մարդկության ողջ պատմության ընթացքում հողի բերրիության համար պայքարը միշտ եղել է առաջին տեղերից մեկում։

Կառուցվածք 

 Պեդոսֆերան ծածկում է գրեթե ամբողջ Երկիրը
 Հողի շերտեր
 Ենթաշերտային կամ ստորջրյա հողեր՝ տիղմեր
 Հեղեղներից ողողված հողերը
 Գյուղատնտեսական ջրովի հողեր (բրինձ)
 Ստորին նստվածքներ
 Պեդոսֆերայի տարածքը 400 միլիոն կմ2 է։ Համեմատության համար ամբողջ երկրաշերտը 149 միլիոն  կմ2 է։ Բոլոր ջրերը՝ 361 միլիոն կմ2

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
Гиляров М. С., Криволуцкий Д. А. Жизнь в почве. М, Молодая гвардия, 1985, 190 стр

Глазовская М. А. Почвы мира (география почв). М.: Изд-во МГУ, 1973

Добровольский В. В. География и палеогеография коры выветривания СССР.- М., 1969.- 273 с.

Ярилов, А. А. Педология как самостоятельная естественная дисциплина о земле. — Юрьев, 1904—1905. — С. Часть 1, С. 480, Часть 2, С. 244..

Երկիր
Երկրի կառուցվածք