Փորոք (սիրտ)

Փորոք, սրտի ստորին մասի երկու մեծ բաժիններ, որոնք հավաքում և դուրս են մղում նախասրտից ստացված արյունը դեպի մարմնի և թոքերի ծայրամասային հատվածներ։ Նախասրտերը՝ սրտի երկու վերին բաժիններն են, որոնք փոքր են փորոքներից։

Քառախորշ սրտում, ինչպիսին է մարդկանց մոտ, փորոքները երկուսն են, որոնք սկիզբ են տալիս արյան մեծ ու փոքր շրջանառություններին։ Աջ փորոքից սկսվում է արյան փոքր կամ թոքային շրջանառությունը, իսկ ձախ փորոքից մղվում է աորտա՝ արյան մեծ շրջանառություն։

«Միջփորոքային» տերմինը նշանակում է փորոքների (օրինակ՝ միջփորոքային միջնապատի) միջև, մինչդեռ «ներփորոքային» նշանակում է մեկ փորոքի մեջ։

Կառուցվածք 

Փորոքներն ունեն ավելի հաստ պատեր, քան նախասրտերը և առաջացնում են ավելի բարձր արյան ճնշում: Մարմնի և թոքերի ամբողջ մակերեսում արյան մղում պահանջող փորոքների ֆիզիոլոգիական բեռը շատ ավելի մեծ է, քան փորոքները լցնելու համար նախասրտերի կողմից առաջացած ճնշումը։ Բացի այդ, ձախ փորոքն ունի ավելի հաստ պատեր, քան աջը, քանի որ այն պետք է արյուն մատակարարի մարմնի մեծ մասին, մինչդեռ աջ փորոքը մղում է  արյունը միայն թոքերը։ 

Փորոքների ներքին պատերին կան անկանոն մկանային սյուներ, որոնք կոչվում են մկանային հեծաններ և ծածկում են ներքին փորոքային բոլոր մակերեսները, բացառությամբ աջ փորոքի մեջ գտնվող կոնաձև զարկերակների։ Այս մկանների երեք տեսակ կա։ Երրորդ տեսակը պապիլյար մկաներն են, իրենց գագաթին կազմավորում են ջլային թելիկներ, որոնք միանում են եռափեղկ և միտրալ փականներին։ 

Ձախ փորոքի զանգվածը, որը գնահատվում է մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի միջոցով, միջինը 143 գ ± 38,4 գ է 87–224 գ տիրույթում։ 

Աջ փորոքի վերին առջևի մակերեսը շրջանաձև է և ուռուցիկ, կազմում է սրտի կրծոսկրակողային մակերեսի մեծ մասը։ 

Ստոծանիական մակերեսի հետին պատը ձևավորվում է փորոքային միջնապատով, որը դուրս է գալիս աջ փորոքից, այնպես որ խոռոչի լայնակի հատվածը ներկայացնում է կիսալուսային ուրվագիծ։ Դրա վերին և ձախ անկյունը կազմում է կոնաձև զարկերակ՝ conus arteriosus, որից առաջանում է թոքային զարկերակը։

Ձև 
Ձախ փորոքն ավելի երկար է և կոնաձև, քան աջը, և լայնակի հատվածում դրա գոգավորությունը ներկայացնում է օվալաձեւ կամ համարյա շրջանաձև ուրվագիծ։ Այն կազմում է կրծոսկրակողային մակերեսի մի փոքր մասը և սրտի դիֆրագմատիկ մակերեսի մեծ մասը, ինչպես նաև՝ սրտի գագաթը։ Ձախ խոռոչը ավելի հաստ ու մկանային է, քան աջը, քանի որ այն արյուն է մղում ավելի բարձր ճնշմամբ։ Աջ փորոքը եռանկյունաձեւ է և տարածվում է աջ նախասրտի եռափեղկ փականից մինչև սրտի գագաթը։

Զարգացում 
Վաղ հասունացման ժամանակ ձախ փորոքի պատերը հաստացել են երեքից վեց անգամ ավելի, քան աջ փորոքինը։ Սա արտացոլում է այս խցիկի հինգ անգամ ավելի մեծ ճնշման ծանրաբեռնվածությունը, արյունը վերադառնում է 80 մմ. սս ճնշման տակ, իսկ մղվում է դեպի աորտա՝ 120 մմ. սս տակ։

Ֆունկցիա 
Սիստոլայի ժամանակ փորոքները կծկվում են արյունը մղելով դեպի մարմին։ Դիաստոլայի ժամանակ փորոքները հանգստանում են և կրկին լցվում արյունով։

Ձախ փորոքը ձախ նախասրտից երկփեղկ փականի միջոցով ստանում է թթվածնով հարստացած արյուն և աորտալ փականի միջոցով մղում է աորտայից համակարգային արյան շրջանառություն։

Ձախ փորոքի մկանները պետք է հանգստանան և արագ կծկվեն, և ունենան հնարավորություն մեծացնելու կամ փոքրացնելու իր պոմպային գործունեությունը նյարդային համակարգի ազդեցության ներքո։Դիաստոլայի ժամանակ այն պետք է ամեն կծկումից հետո շատ արագ թուլանա, որպեսզի արագ լցվի թոքային երակներից եկած թթվածնով հագեցած արյամբ։ Սիստոլայի ժամանակ նույնպես փորոքը պետք է արագ և ուժեղ կծկվի, որպեսզի արյունը մղի դեպի աորտա՝ հաղթահարելով աորտայի բարձր ճնշումը։ Ազդող հավելյալ ճնշումն անհրաժեշտ է աորտայի և այլ զարկերակների ձգման համար՝ արյան ծավալի ավելացումը տեղավորելու համար։

Աջ փորոքը տանում է դեզօքսիգենացված արյուն աջ նախասրտից՝ եռափեղկ փականի միջոցով,և մղում է այն թոքային զարկերակի մեջ թոքային փականի միջոցով դեպի թոքային շրջանառություն։

Պոմպային ծավալ 
Մեծահասակների մոտ պոմպային ծավալը նորմալ պայմաններում կազմում է ~ 5լիտր/րոպե հանգստի պայմաններում։Պոմպի առավելագույն ծավալը կազմում է ~25լիտր/րոպե ոչ մարզիկների մոտ, և մինչև~45լիտր/րոպե օլիմպիական ատիճանի մարզիկների համար։

Ծավալներ 
Սրտաբանության մեջ փորոքների աշխատանքը չափվում է տարբեր ծավալային պարամետրերով, ներառյալ վերջնական դիաստոլիկ ծավալը (EDV), վերջնական սիստոլիկ ծավալը (ESV), հարվածային ծավալը (SV) և արտամղման ֆրակցիան (Ef):

Ճնշումներ 
Փորոքային ճնշումը՝ զարկերակային ճնշումն է սրտի փորոքներում։

Ձախ 
Սրտային ցիկլի մեծ մասի ժամանակ փորոքային ճնշումը ավելի ցածր է քան աորտայում, բայց սիստոլայի ժամանակ փորոքային ճնշումն արագ բարձրանում է, և երկու ճնշումները հավասարվում են (ներկայացվածեն կարմիր և կապույտ գծերով այս էջի դիագրամայում),աորտալ փականը բացվում է, և արյունը մղվում է դեպի մարմին։

Ձախ փորոքային վերջնական դիաստոլին բարձր ճնշումը համարվում է ռիսկի գործոն։

Աորտալ և ձախ փորոաքին ճնշումների մեծ տարբերությունը կարող է աորտալ ստենոզի մատնանշի։

Աջ 
Աջ փորոքային ճնշումը ցույց է տալիս  ճնշման-ծավալային այլ օղակ, որը տարբերվում է ձախ փորոքից։

Չափերը 
Սիրտը և նրա աշխատանքը սովորաբար բնութագրվում են չափման միավորներով, որոնք տվյալ դեպքում նշանակում են միաչափ հեռավորություններ, և սովորաբար չափվում են միլիմետրերով։Սա այդքան էլ տեղեկատվական չէ, ինչքան ծավալը, բայց կարող է ավելի պարզ գնահատման միջոց հանդիսանալ( օրինակ  էխոկարդիոգրաֆիան M-ռեժիմում, կամ սոնոմիկրոմետրիան, որը հիմնականում օգտագործվում է հետազոտությունների մեջ փորձեր կատարելով կենդաննիների վրա)։ Օպտիմալ կերպով նշվում է, թե որ հարթությամբ է չափվում հեռավորությունը, օրինակ երկայնական հարթության չափով։

Ֆրակցիոն կրճատումը՝ սիստոլայում կորած դիաստոլայի ցանկացած որոշակի չափն է։ Երբ խոսքը գնում է էնդոկարդի լուսանցքների միջև հեռավորության մասին դա վերջնական դիաստոլիկ չափերից(EDD) հանած վերջնական սիստոլիկ չափերը(ESD) հարաբերած վերջնական դիաստոլիկ չափերին(EDD) (տոկոսներով չափելու դեպքում բազմապատկել 100%-ով)։ Նորմալ արժեքները կարող են որոշ չափով տարբերվել՝ կախված նրանից թե անատոմիական հարթությունը որն է օգտագործում հեռավորությունը չափելու համար։Նորմալ չափը կազմում է 25-45%, թեթև՝ 20-25%, միջինը՝ 15-20%,իսկ ծանրը՝ 15%-ից պակաս։Սրտաբանության ախտորոշիչ հետազոտություններից միջնապատի ֆրակցիոն կրճատումը կարող է օգտագործվել նաև դիաստոլիկ/սիստոլիկ փոփոխությունները չափելու համար միջփորոքային միջնապատի  և հետին պատի չափերով։ Այնուամենայնիվ ինչպես էնդոկարդիալ, այնպես էլ միջնապատի ֆրակցիոն կրճատումը կախված են սրտամկանի պատի հաստությունից, և այդպիսով կախված են երկար առանցքի գործառույթից։Համեմատության համար կարճ առանցքի ֆունկցիայի չափումը, որը կոչվում է էպիկարդի ծավալի փոփոխություն (EVC) անկախ է ստրամկանի պատի հաստությունից և ներկայացնում են մեկուսացված կարճ առանցքի գործառույթը։

Կլինիկական նշանակություն 
Սրտի դիսռիթմիան՝ սրտի անկանոն բաբախումն է, որը կարող է առաջանալ փորոքներում կամ նախասրտերում։ Սովորաբար սրտի բաբախյունը սկսվում է նախասրտի սինոատրիալ հանգույցում, բայց կարող է առաջանալ նաև փորոքների Պուրկինյեի մանրաթելերում՝ առաջացնելով վաղաժամ փորոքային կծկումներ, որոնք կոչվում են նաև փորոքային լրացուցիչ կծկումներ։ Երբ այդ կծկումները խմբավորվում են, երևույթը հայտնի է որպես փորոքային տախիկարդիա։ 

Առիթմիայի մեկ այլ ձև է փորոքային էքստրասիստոլան։ Դա կարող է տեղի ունենալ որպես փոխհատուցող մեխանիզմ, երբ հաղորդակցման համակարգում խնդիր կա սինոատրիալ հանգույցում։ 

Առիթմիայի ամենածանր ձևը փորոքային ֆիբրիլյացիան է, որը սրտի կանգի և հետևաբար հանկարծակի մահվան ամենատարածված պատճառն է։ 

 Փորոքային միջնապատի արատ 
 Ատրիովենտրիկուլյար միջնապատի արատ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Photo of dissection at uc.edu
 Left Ventricle - Cell Centered Database
Սիրտ-անոթային համակարգ