ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 60/147 բանաձև

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 60/147 բանաձև՝ «Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի կոպիտ խախտումների և միջազգային մարդասիրական իրավունքի լուրջ խախտումների զոհերի իրավական պաշտպանության և փոխհատուցման իրավունքի հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցները»՝ ՄԱԿ-ի բանաձևն է միջազգային հանցագործությունների զոհերի իրավունքների վերաբերյալ։ Այն ընդունվել Է Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2005 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ իր 60-րդ նստաշրջանում։ Ըստ նախնական տվյալների, բանաձևի նպատակն է աջակցել զոհերին և նրանց ներկայացուցիչներին իրավական օգնություն ստանալու հարցում, ինչպես նաև առաջնորդել և խրախուսել պետություններին վնասի հատուցման ոլորտում պետական քաղաքականության իրականացման գործում։

Սկզբունքները մշակվել են հոլանդացի իրավաբան Թեո վան Բովենի կողմից, որը 1986-1991 թվականներին զբաղեցրել Է ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողի պաշտոնը մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների զոհերի փոխհատուցման իրավունքի հարցով, և լրամշակվել են ավելի քան 20 տարվա ուսումնասիրությունից հետո։ Այդ ժամանակից ի վեր դրանք ընդունվել են ՄԱԿ-ի անդամ պետությունների կողմից։ Դրանք պարտադիր ուժ չունեն, սակայն Գլխավոր ասամբլեան պետություններին խորհուրդ է տվել հաշվի առնել հիմնական սկզբունքներն ու ուղենիշները։

Բանաձևը բաղկացած է 27 սկզբունքներից, որոնք ուրվագծում են ՄԱԿ-ի բոլոր անդամ պետությունների պարտավորությունը՝ հարգել և իրականացնել մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքը և միջազգային մարդասիրական իրավունքը։ Սա մարդու իրավունքների խախտումների զոհերի իրավունքների առաջին կոդավորումն է՝ վնասի փոխհատուցման և իրավական պաշտպանության միջոցների, ինչպես նաև ազգային իրավական համակարգերի շրջանակներում արդարադատության մատչելիության համար։

Նկարագրություն 
Հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցները սահմանում են, որ մարդու իրավունքների խախտումների զոհերն իրավունք ունեն փոխհատուցում ստանալու։ Այս իրավունքը բխում է պետությունների պատասխանատվության իրավունքի ընդհանուր սկզբունքից, ըստ որի միջազգային պարտավորության խախտման արդյունք հանդիսացող հակաիրավական արարքը առաջացնում է վնասի հատուցման պարտավորություն:Փոխհատուցման իրավունքի ճանաչումը բխում է միջազգային իրավունքին համապատասխան հակաիրավական արարքները շտկելու պետությունների պարտավորությունից, միջազգային հակաիրավական արարքների համար պետությունների պատասխանատվության մասին հոդվածների նախագծերի 34-րդ հոդվածում կոդավորված պարտավորությունից (2001 թվական)։

Բանաձևը միավորում է ինչպես միջազգային մարդասիրական իրավունքով, այնպես էլ մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքով տրամադրված իրավունքները և կոդավորում է պետությունների պարտավորությունը՝ զոհերին ներքին փոխհատուցում իրականացնելու համար։ Այն անդրադառնում է մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի կոպիտ խախտումներին և միջազգային մարդասիրական իրավունքի լուրջ խախտումներին, որոնք հանցագործություն են համարվում միջազգային իրավունքի համաձայն։ Դրա դրույթները վերաբերում են նման խախտումների զոհերի կարգավիճակին և վերաբերմունքին, ինչպես նաև նրանց ուղղման իրավունքներին՝ համաձայն միջազգային իրավունքի, ներառյալ կրած վնասի համար փոխհատուցում ստանալու իրավունքը։ Այն նաև սահմանում է նման խախտումների հետ կապված վաղեմության ժամկետները, արդարադատության հասանելիությունը և խախտումների և փոխհատուցման մեխանիզմների վերաբերյալ համապատասխան տեղեկատվության հասանելիությունը։

Հիմնական սկզբունքները և ուղեցույցները նախատեսված չեն նոր պարտավորություններ ստեղծելու համար։ Դրանք կոչված են ծառայելու որպես գործիք/ուղղորդող գործիք պետությունների համար ներքին քաղաքականության իրականացման գործում։

Նախապատմություն 

Հիմնական սկզբունքների և ուղեցույցների առաջին նախագիծը պատրաստել է Թեո վան Բովենը 1997 թվականին՝ խտրականության կանխարգելման և փոքրամասնությունների պաշտպանության ենթահանձնաժողովի խնդրանքով։ Լայնածավալ հետադարձ կապի և հետագա հետազոտությունների հաշվառումից հետո 2000 թվականին սկզբունքների և ուղեցույցների նախագիծը ներկայացվեց մարդու իրավունքների հանձնաժողովին և հետագայում տարածվել է պետական կառավարությունների, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությունների կողմից մեկնաբանությունների համար։

2000 թվականի օգոստոսի 31-ին հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցները բաց էին մեկնաբանությունների համար, և գլխավոր քարտուղարն առաջարկել է անդամ պետություններին ներկայացնել իրենց դիտողությունները։ 2000-2002 թվականներին փաստաթուղթը ենթարկվել է հետագա վերանայման։

2003 թվականի օգոստոսին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի խնդրանքով միջազգային խորհրդակցություններ է անցկացրել տեքստը լրամշակելու նպատակով։ Պատրաստվել է վերանայված տարբերակ, որը ներառում էր պետական կառավարությունների և ՀԿ-ների արձագանքները, ինչպես նաև փորձագիտական և որակյալ հանրային կարծիքները։ 2003 թվականի հոկտեմբերին Ժնևում անցկացվել են երկու հետագա խորհրդատվական հանդիպումներ։ Հանդիպման զեկուցող նախագահ Ալեխանդրո Սալինասը պատրաստել է զեկույց, որը մարդու իրավունքների հանձնաժողովը ստացել և ողջունել է։

2005 թվականի ապրիլի 19-ին Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը Նյու Յորքում իր 61-րդ կազմակերպչական նստաշրջանում ընդունել է 2005/35 բանաձևը՝ հաստատելով ուղեցույցները, ինչպես նաև առաջարկելով դրանք հաստատել Գլխավոր ասամբլեայի կողմից։ Անդամ պետություններին ներկայացված բանաձևն ընդունվել է նիստի հաշվետվությունում գրանցվող 40 կողմ, 12 ձեռնպահ և 0 դեմ ձայներով։

Ընդունում 
Հիմնական սկզբունքներն ու ուղենիշները ներկայացվել են ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեային իր 60-րդ նիստում։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան կոնսենսուսով ընդունել է հիմնական սկզբունքներն ու ուղենիշները որպես 60/147 (2005) բանաձև։ Հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցները պաշտոնապես հրապարակվել են Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից 2006 թվականին։

Միջազգային իրավունքի զոհեր 
Բանաձևը պարունակում է «զոհ» հասկացության համապարփակ սահմանում, որը միավորում է մարդու իրավունքների և դատական պրակտիկայի վերաբերյալ փաստաթղթերում առկա սահմանումները։ Սկզբունք 8-ը սահմանում է «զոհ» տերմինը որպես «այն անձանց, ովքեր անհատապես կամ հավաքականորեն վնաս են կրել, ներառյալ ֆիզիկական կամ հոգեկան վնասվածքները, հուզական տառապանքները, տնտեսական կորուստները կամ նրանց հիմնարար իրավունքների էական ոտնահարումը.. ներառում է նաև անմիջական զոհի անմիջական ընտանիքի կամ կախվածության մեջ գտնվող անձանց և այն անձանց, ովքեր տուժել են աղետալի վիճակում գտնվող զոհերին օգնելու կամ զոհերը կանխելու համար»։

Բանաձևի շեշտադրումը հանցագործներից զոհերի վրա տեղափոխելը Միջազգային քրեական իրավունքի ավելի լայն տեղաշարժի մի մասն է ' միջազգային իրավունքի շրջանակներում անհատներին պարտական իրավունքների, պարտավորությունների և պատասխանատվության ճանաչման ուղղությամբ։ Սա հետևում է միջազգային իրավունքում ոչ պետական դերակատարների ներգրավվածության ճանաչման ընդհանուր միտումին։

Մինչ վերջին իրադարձությունները, մարդու իրավունքների մասին օրենսդրության հիմնական ուշադրությունը մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելն էր, իսկ զոհերը մնացին հետին պլանում։ Միջազգային քրեական տրիբունալների ստեղծումը և վերջին տասնամյակների ընթացքում Մարդու իրավունքների վերաբերյալ փաստաթղթերի վավերացման թվի ավելացումը ապահովել են զոհերի ավելի ամբողջական ճանաչումը միջազգային իրավունքին համապատասխան։ 1998 թվականին Հռոմի կանոնադրության համաձայն Միջազգային քրեական դատարանի ստեղծումը մեծացրեց ուշադրությունը զոհերի խնդիրների վրա։ Միջազգային քրեական իրավասություն սահմանելով ցեղասպանության միջազգային հանցագործությունների, մարդկության դեմ հանցագործությունների, պատերազմական հանցագործությունների և ագրեսիայի հանցագործությունների վերաբերյալ՝ կանոնադրությունը հստակորեն ճանաչում է զոհերի դերը միջազգային դատավարություններում և որոշում է նրանց վնասի փոխհատուցման իրավունքները։ Հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցները մեծապես որոշում էին Հռոմեական կանոնադրության բովանդակությունը զոհերի իրավունքների ճանաչման վերաբերյալ, չնայած այն հանգամանքին, որ դրանք այդ ժամանակ մշակման փուլում էին։

Վնասի հատուցման իրավունք 
Հիմնական սկզբունքներն ու ուղեցույցներն ընդլայնում են զոհերին տրվող իրավունքները ՝ միավորելով ինչպես մարդու իրավունքների օրենսդրության, այնպես էլ մարդասիրական իրավունքի ներքո տրամադրվող իրավունքները։ Այս ռեժիմների ներքո տրամադրվող իրավունքներն ու պաշտպանությունները մեծապես համընկնում են այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ռասայական, գենդերային և կրոնական խտրականության արգելումը և արդար դատաքննության իրավունքը։ Միջազգային իրավական մարմինները, ներառյալ միջազգային դատարանը, հաստատել են, որ Մարդու իրավունքների և մարդասիրական իրավունքի նորմերի կիրառումը կարող է լինել երկակի և փոխլրացնող։ Սա հաստատվել է Կոնգոյի տարածքում զինված գործողությունների վերաբերյալ միջազգային դատարանի 2006 թվականի որոշման մեջ։ Մարդու իրավունքների շատ տեսաբաններ պնդում էին, որ միջազգային իրավունքի տարբեր ճյուղերի միջև տարբերակումը պակաս կարևոր է զոհերի փոխհատուցման որոշման հարցում։

Բանաձևն առաջին միջազգային փաստաթուղթն է, որտեղ ամբողջությամբ ձևակերպված են մարդու իրավունքների խախտումների դեմ իրավական պաշտպանության միջոցները։
Այն հստակեցնում է զոհերի փոխհատուցման իրավունքները, որոնք ներառում են՝ (Ա) արդարադատության հավասար և արդյունավետ հասանելիություն, (Բ) պատճառված վնասի համարժեք, արդյունավետ և գործառնական փոխհատուցում, (Գ) խախտումների վերաբերյալ համապատասխան տեղեկատվության և վնասի փոխհատուցման մեխանիզմների հասանելիություն։

Չնայած այս իրավունքը հաստատվել է միջազգային իրավունքով, և մարդու իրավունքների փաստաթղթերը վերաբերում էին զոհերի փոխհատուցման իրավունքներին, հիմնարար սկզբունքներն առաջին փաստաթուղթն էին, որն ամբողջությամբ ձևակերպեց այդ իրավունքները։

Բանաձևը սահմանում է, որ այն կարող է ունենալ հինգ ձև՝ հատուցում, փոխհատուցում, վերականգնում, բավարարվածություն և չկրկնման երաշխիք։  Սա կոդավորում է գոյություն ունեցող վնասի իրավունքը, որը հաստատվել է որպես մասնակցություն միջազգային իրավունքին։

Քննարկվել է փոխհատուցման իրավունքը անհատական, թե հավաքական հիմունքներով տրամադրելու հարցը։ Որոշ իրավաբաններ պնդում են, որ զոհերի փոխհատուցման իրավունքը հավաքական իրավունք է, այլ ոչ թե անհատական իրավունք, քանի որ դա կախված է ներքին օրենսդրության մեջ Մարդու իրավունքների պայմանագրերի ներառումից։ Փոխհատուցման՝ որպես անհատական իրավունքի դասակարգումը նույնպես մերժվել է այն հիմքով, որ այն միանշանակ չէ՝ պետության անձեռնմխելիության մասին օրենքով նախատեսված բացառությունների պատճառով։ Վնասի հատուցման իրավունքը սահմանափակվում է ֆիզիկական անձանց սահմանափակ իրավասուբյեկտությամբ՝ միջազգային իրավունքին համապատասխան։ Որպեսզի տուժողը միջազգային իրավունքին համապատասխան փոխհատուցում ստանա, պետությունը պետք է դատի տա նրա անունից։  Այս իրավունքի իրականացումը նաև պահանջում է, որ պետությունը տուժած քաղաքացուն վճարի ստացված ցանկացած փոխհատուցում, որը չի պահանջվում միջազգային օրենսդրությամբ։ Դիվանագիտական պաշտպանության մասին հոդվածների նախագծերի 19-րդ հոդվածի համաձայն՝ այդ որոշումն ընդունվում է նրանց հայեցողությամբ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Գլխավոր ասամբլեայի 60/147 բանաձևի ամբողջական տեքստը

Մարդու իրավունքներ
ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ