Լատինական Ամերիկայի պարտքային ճգնաժամ

Լատինական Ամերիկայի պարտքային ճգնաժամ, (, ) ֆինանսական ճգնաժամ էր, որը ծագեց 1980-ականների սկզբին (որոշ երկրների համար՝ սկսած 1970-ականներից), հաճախ հայտնի է որպես La Década Perdida (Կորած տասնամյակ), երբ Լատինական Ամերիկայի երկրները հասան մի կետի, երբ նրանց արտաքին պարտքը գերազանցեց իրենց վաստակելու հնարավորությունը, և նրանք չկարողացան այն մարել։

Ծագումները 

1960-ականներին և 1970-ականներին լատինաամերիկյան շատ երկրներ, հատկապես Բրազիլիան, Արգենտինան և Մեքսիկան, հսկայական գումարներ են վերցրել միջազգային վարկատուներից՝ արդյունաբերականացման, հատկապես ենթակառուցվածքային ծրագրերի համար։   Այդ երկրներն այդ ժամանակ ունեին աճող տնտեսություններ, ուստի վարկատուները հաճույքով վարկեր էին տրամադրում։ Սկզբում զարգացող երկրները սովորաբար վարկեր էին հավաքում հանրային ուղիներով, ինչպիսին Համաշխարհային բանկն էր։ 1973 թվականից հետո մասնավոր բանկերը միջոցների հոսք ունեին նավթով հարուստ երկրներից, որոնք կարծում էին, որ սուվերեն պարտքը անվտանգ ներդրում է։ Մեքսիկան ապագա նավթային եկամուտների դիմաց պարտք է վերցրել ԱՄՆ դոլարով գնահատված պարտքով, այնպես որ, երբ նավթի գինը փլուզվեց, փլուզվեց նաև Մեքսիկայի տնտեսությունը։

1975-1982 թվականներին Լատինական Ամերիկայի պարտքը առևտրային բանկերին աճել է տարեկան 20,4 տոկոս կուտակային տեմպերով։ Այս աճող փոխառությունը հանգեցրեց Լատինական Ամերիկային քառապատկելու իր արտաքին պարտքը՝ 1975-ի 75 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մինչև 1983-ին ավելի քան 315 միլիարդ դոլար, կամ տարածաշրջանի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 50 տոկոսը։ Պարտքի սպասարկումը (տոկոսների վճարում և մայր գումարի մարում) էլ ավելի արագ աճեց, երբ համաշխարհային տոկոսադրույքները աճեցին՝ հասնելով 66 միլիարդ դոլարի 1982 թվականին՝ 1975 թվականի 12 միլիարդ դոլարի դիմաց։

Պատմություն 
Երբ 1970-ական և 1980-ական թվականներին համաշխարհային տնտեսությունը անկում ապրեց, և նավթի գները կտրուկ բարձրացան, դա բեկումնային կետ ստեղծեց տարածաշրջանի երկրների մեծ մասի համար։ Զարգացող երկրները հայտնվել են հուսահատ իրացվելիության ճգնաժամի մեջ։ Նավթ արտահանող երկրները, 1973–1980-ական թվականներին նավթի գների բարձրացումից հետո կանխիկ գումարով լցված, իրենց գումարները ներդրեցին միջազգային բանկերում, որոնք կապիտալի մեծ մասը «վերամշակեցին»՝  որպես սինդիկացված վարկեր Լատինական Ամերիկայի կառավարություններին։  Նավթի գների կտրուկ աճը ստիպեց շատ երկրների ավելի շատ վարկեր փնտրել բարձր գները ծածկելու համար, և նույնիսկ որոշ նավթ արդյունահանող երկրներ զգալի պարտք վերցրեցին տնտեսական զարգացման համար՝ հուսալով, որ բարձր գները կպահպանվեն և թույլ կտան իրենց մարել իրենց պարտքը։

1979 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում տոկոսադրույքների աճի հետ մեկտեղ ավելացան նաև պարտքի վճարումները,  ինչը  դժվարացրեց փոխառու երկրների  համար իրենց  պարտքերը  վերադարձնելը։ ԱՄՆ դոլարի հետ փոխարժեքի վատթարացումը նշանակում էր, որ Լատինական Ամերիկայի կառավարություններն ի վերջո հանգեցին իրենց ազգային արժույթների ահռելի քանակի պարտքին, ինչպես նաև կորցրեցին գնողունակությունը։ Համաշխարհային առևտրի կրճատումը 1981-ին հանգեցրեց առաջնային ռեսուրսների (Լատինական Ամերիկայի ամենամեծ արտահանման) գների անկմանը։

Մինչ արտաքին պարտքի վտանգավոր կուտակումը տեղի ունեցավ մի քանի տարիների ընթացքում, պարտքային ճգնաժամը սկսվեց այն ժամանակ, երբ միջազգային կապիտալի շուկաները հասկացան, որ Լատինական Ամերիկան ի վիճակի չէ վերադարձնել իր վարկերը։ Դա տեղի ունեցավ 1982 թվականի օգոստոսին, երբ Մեքսիկայի ֆինանսների նախարար Խեսուս Սիլվա-Հերցոգը հայտարարեց, որ Մեքսիկան այլևս չի կարողանա սպասարկել իր պարտքը։ Մեքսիկան հայտարարեց, որ չի կարող կատարել վճարման ժամկետներում և միակողմանի հայտարարեց 90-օրյա մորատորիում։ Այն նաև պահանջել է վերանայել վճարման ժամկետները և նոր վարկերը՝ իր նախկին պարտավորությունները կատարելու համար։

Մեքսիկայի սուվերեն դեֆոլտի հետևանքով առևտրային բանկերի մեծ մասը զգալիորեն նվազեցրեցին կամ դադարեցրեցին Լատինական Ամերիկայի նոր վարկավորումը։ Քանի որ Լատինական Ամերիկայի վարկերի մեծ մասը կարճաժամկետ էր, ճգնաժամ սկսվեց, երբ մերժվեց դրանց վերաֆինանսավորումը։ Միլիարդավոր դոլարների վարկերը, որոնք նախկինում պետք է վերաֆինանսավորվեին, այժմ պետք է անմիջապես մարվեին։

Ֆինանսական խուճապից խուսափելու համար բանկերը ստիպված էին ինչ-որ կերպ վերակառուցել պարտքերը. դա սովորաբար ներառում էր նոր վարկեր՝ շատ խիստ պայմաններով, ինչպես նաև պարտապան երկրների կողմից Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) միջամտությունը ընդունելու պահանջով։  Ճգնաժամը դանդաղեցնելու և վերջ տալու ռազմավարությունների մի քանի փուլ կար։ ԱՄՀ-ն քայլեր է ձեռնարկել վերակառուցելու վճարումները և կրճատել պետական ծախսերը պարտապան երկրներում։ Հետագայում այն և Համաշխարհային բանկը խրախուսեցին բաց շուկաները։ Ի վերջո, ԱՄՆ-ը և ԱՄՀ-ն առաջ քաշեցին պարտքերի մեղմացում՝ գիտակցելով, որ երկրները չեն կարողանա ամբողջությամբ վերադարձնել իրենց պարտքի մեծ գումարները։

Այնուամենայնիվ, որոշ անսովոր տնտեսագետներ, ինչպիսին Սթիվեն Կանիցն է, պարտքային ճգնաժամը կապում են ոչ պարտքերի բարձր մակարդակի կամ մայրցամաքի տնտեսության անկազմակերպման հետ։  Նրանք ասում են, որ ճգնաժամի պատճառը լծակների սահմանափակումներն էին, ինչպիսիք են ԱՄՆ կառավարության բանկային կանոնակարգերը, որոնք արգելում են բանկերին վարկ տրամադրել իրենց կապիտալի ավելի քան տասնապատիկ չափով, կանոնակարգ, որը, երբ գնաճը քայքայեց նրանց վարկավորման սահմանները, ստիպեց նրանց կրճատել թերզարգացած երկրների մուտքը միջազգային խնայողություններին։

Էֆեկտներ 

1982 թվականի պարտքային ճգնաժամը Լատինական Ամերիկայի պատմության մեջ ամենալուրջն էր։ Եկամուտներն ու ներմուծումները նվազել են, տնտեսական աճը լճացել է, գործազրկությունը բարձրացել է բարձր մակարդակի, իսկ գնաճը նվազեցրեց միջին խավերի գնողունակությունը։ Փաստորեն, 1980 թվականից հետո տասը տարում իրական աշխատավարձերը քաղաքային բնակավայրերում իրականում նվազել են 20-40 տոկոսով։  Բացի այդ, ներդրումները, որոնք կարող էին օգտագործվել սոցիալական խնդիրների և աղքատության համար, փոխարենը օգտագործվում էին պարտքը վճարելու համար։  ԱՄՆ-ում բանկիրների կորուստները աղետալի էին, գուցե ավելին, քան բանկային ոլորտի ամբողջ կոլեկտիվ շահույթը երկրի հիմնադրումից ի վեր 1700-ականների վերջից։

Ի պատասխան ճգնաժամի, երկրների մեծ մասը հրաժարվեց ներմուծման փոխարինող արդյունաբերականացման (ISI) տնտեսության մոդելներից և որդեգրեց արտահանմանն ուղղված արդյունաբերականացման ռազմավարություն, սովորաբար ԱՄՀ-ի կողմից խրախուսվող նեոլիբերալ ռազմավարությունը, թեև կային բացառություններ, ինչպիսիք են Չիլին և Կոստա Ռիկան, որոնք ընդունեցին ռեֆորմիստական ռազմավարություններ։ Կապիտալի արտահոսքի զանգվածային գործընթացը, մասնավորապես դեպի ԱՄՆ, ծառայեց փոխարժեքների արժեզրկմանը՝ դրանով իսկ բարձրացնելով իրական տոկոսադրույքը։  Տարածաշրջանի ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը կազմել է ընդամենը 2,3 տոկոս 1980-1985 թվականներին, սակայն մեկ շնչի հաշվով Լատինական Ամերիկան ունեցել է գրեթե 9 տոկոս բացասական աճ։ 1982-1985 թվականներին Լատինական Ամերիկան վերադարձրել է 108 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամ 
Ճգնաժամից առաջ Լատինական Ամերիկայի երկրները, ինչպիսիք են Բրազիլիան և Մեքսիկան, պարտք էին վերցրել տնտեսական կայունությունը բարձրացնելու և աղքատության մակարդակը նվազեցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, երբ ակնհայտ դարձավ նրանց արտաքին պարտքերը վերադարձնելու անկարողությունը, վարկերը դադարեցվեցին՝ դադարեցնելով նախորդ մի քանի տարիների նորարարությունների և բարելավումների համար նախկինում հասանելի ռեսուրսների հոսքը։  Դա անօգուտ դարձրեց մի քանի կիսատ նախագծեր՝ նպաստելով տուժած երկրներում ենթակառուցվածքային խնդիրների առաջացմանը։

1970-ականների միջազգային ռեցեսիայի ժամանակ շատ խոշոր երկրներ փորձեցին դանդաղեցնել և կասեցնել գնաճը իրենց երկրներում՝ բարձրացնելով իրենց վարկային գումարների տոկոսադրույքները, ինչի հետևանքով Լատինական Ամերիկայի առանց այն էլ հսկայական պարտքն էլ ավելի մեծացավ։ 1970-1980 թվականների ընթացքում Լատինական Ամերիկայի պարտքի մակարդակն աճել է ավելի քան հազար տոկոսով։

Ճգնաժամը հանգեցրեց մեկ շնչին ընկնող եկամուտների նվազմանը, ինչպես նաև աղքատության աճին, քանի որ հարուստների և աղքատների միջև տարբերությունը կտրուկ աճեց։ Զբաղվածության մակարդակի անկման պատճառով երեխաները և երիտասարդները ստիպված են եղել զբաղվել թմրանյութերի առևտրով, մարմնավաճառությամբ և ահաբեկչությամբ։  Զբաղվածության ցածր մակարդակը նաև վատթարացրեց բազմաթիվ խնդիրներ, ինչպիսիք են սպանությունները և հանցագործությունները և տուժած երկրները դարձրեցին ապրելու համար անցանկալի վայրեր։ Խենթորեն փորձելով լուծել այս խնդիրները՝ պարտապան երկրները ճնշում էին զգում մշտապես վերադարձնելու իրենց ունեցած պարտքը, ինչը դժվարացնում էր արդեն իսկ ավերված տնտեսության վերականգնմանը։

Լատինական Ամերիկայի երկրները, չկարողանալով վճարել իրենց պարտքերը, դիմեցին ԱՄՀ-ին (Արժույթի միջազգային հիմնադրամ), որը գումար էր տրամադրում վարկերի և չվճարված պարտքերի համար։ Դրա դիմաց ԱՄՀ-ն ստիպեց Լատինական Ամերիկային կատարել բարեփոխումներ, որոնք կնպաստեն ազատ շուկայական կապիտալիզմին՝ ավելի խորացնելով անհավասարությունը և աղքատության պայմանները։  ԱՄՀ-ն նաև ստիպեց Լատինական Ամերիկային իրականացնել խնայողության ծրագրեր, որոնք նվազեցնում էին ընդհանուր ծախսերը՝ պարտքային ճգնաժամից դուրս գալու համար։ Պետական ծախսերի այս կրճատումն էլ ավելի վատթարացրեց տնտեսության սոցիալական ճեղքերը և կանգնեցրեց արդյունաբերականացման ջանքերը։

Լատինական Ամերիկայի աճի տեմպը կտրուկ անկում ապրեց՝ կապված կառավարության խնայողության ծրագրերի հետ, որոնք սահմանափակում էին հետագա ծախսերը։ Աճի տեմպերին զուգընթաց ընկավ նաև կենսամակարդակը, ինչը մարդկանց բուռն զայրույթն առաջացրեց ԱՄՀ-ի նկատմամբ, որը Լատինական Ամերիկայի վրա «դրսի» իշխանության խորհրդանիշն է։  Կառավարության ղեկավարներն ու պաշտոնյաները ծաղրի են ենթարկվել, իսկ ոմանք նույնիսկ ազատվել են ԱՄՀ-ի ներգրավվածության և պաշտպանության պատճառով։ 1980-ականների վերջին բրազիլացի պաշտոնյաները պլանավորեցին պարտքի շուրջ բանակցությունների հանդիպում, որտեղ նրանք որոշեցին «այլևս երբեք համաձայնագրեր չստորագրել ԱՄՀ-ի հետ»։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի միջամտության արդյունքը առաջացրեց ավելի մեծ ֆինանսական խորացում (Ֆինանսականացում) և կախվածություն զարգացած համաշխարհային կապիտալի հոսքերից, ինչպես նաև մեծացրեց միջազգային անկայունության ենթարկվածությունը։ Կառուցվածքային ճշգրտման ծրագրերի կիրառումը հանգեցրեց բարձր սոցիալական ծախսերի՝ աճող գործազրկության և թերզբաղվածության, իրական աշխատավարձերի և եկամուտների նվազման և աղքատության աճի։

Արտաքին պարտքը 2015 թվականին 
Ստորև բերված է Լատինական Ամերիկայի արտաքին պարտքի ցանկը, որը հիմնված է 2015 թվականին The World Factbook-ի զեկույցի վրա։

Տես նաեւ 
 Չիլիի ճգնաժամը 1982 թվականին
 1998–2002 Արգենտինական մեծ դեպրեսիա
 Հարավային Ամերիկայի տնտեսական ճգնաժամը 2002 թվականին
 Լատինական Ամերիկայի տնտեսություն
 Սուվերեն պարտքի ճգնաժամերի ցանկը
 Զզվելի պարտք

Ծանոթագրություններ

Հետագա ընթերցում 
 Signoriello, Vincent J. (1991), Commercial Loan Practices and Operations, Chapter 8 Servicing Foreign Debt, Latin American Debt Crisis, Performing a Vital Service, .
 Signoriello, Vincent J. (1985, Jan–Feb) International Correspondent Banker Magazine, London, England, Performing a Vital Service, The Future for Debt Rescheduling, pp. 44–45.
 Sunkel, Osvald and Stephany Griffith-Jones (1986), Debt and Development Crises in Latin America: The End of an Illusion, Oxford University Press.

Արտաքին հղումներ
 Latin American Debt Crisis: Effects on Mexico from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
 International Monetary Fund

Տնտեսություն
1970-ականների տնտեսական պատմություն
1980-ականների տնտեսական պատմություն
Մեքսիկա
Մեքսիկայի տնտեսություն
Մեքսիկայի տնտեսական պատմություն
Ֆինանսական ժգնաժամ
Պետական պարտքի պատմություն
Լատինական Ամերիկա
Լատինական Ամերիկայի պատմություն
Կենտրոնական Ամերիկա
Կենտրոնական Ամերիկայի տնտեսություն
Հարավային Ամերիկա
Հարավային Ամերիկայի տնտեսություն
Կարիբյան ավազան
Կարիբյան ավազանի տնտեսություն
1970-ականներ Հարավային Ամերիկայում
1980-ականներ Հարավային Ամերիկայում
1970-ականներ Կենտրոնական Ամերիկայում
1980-ականներ Կենտրոնական Ամերիկայում