Պրոգեստոգեններ

Պրոգեստոգեններ (անգլ․՝ Progestogens), երբեմն կոչվում են պրոգեստերոններ կամ գեստագենից կախված հորմոններ, բնական կամ սինթետիկ ստերոիդ հորմոնների դաս, որը կապում և ակտիվացնում է պրոգեստերոնի (PR) ընկալիչները։ Պրոգեստերոնը հորմոն է, որն օգնում է մարմնին արտադրել պրոգեստերոն։ Պրոգեստոգեններն այսպես են կոչվում հղիության պահպանման գործում իրենց գործառույթի պատճառով (այսինքն՝ պրոգեստոգեն), չնայած դրանք առկա են նաև էստրալային և դաշտանային ցիկլերի այլ փուլերում։

Պրոգեստոգենները սեռական հորմոնների երեք տեսակներից մեկն են, մնացածը էստրոգեններ են, ինչպիսիք են էստրադիոլը և անդրոգենները՝ տեստոստերոնը։ Բացի այդ, ստերոիդ հորմոնների հինգ հիմնական դասերից մեկն են, մյուսները՝ անդրոգեններ, էստրոգեններ, գլյուկոկորտիկոիդներ և միներալոկորտիկոիդներ, ինչպես նաև նեյրոստերոիդներ։ Բոլոր էնդոգեն պրոգեստոգենները բնութագրվում են իրենց հիմնական 21-ածխածնային կմախքով, որը կոչվում է պրեգնանի կմախք (C21): Նմանապես էստրոգենները ունեն էստրանի կմախք (C18), իսկ անդրոգենները՝ անդրոստան կմախք (C19):

Պրոգեստերոն, պրոգեստոգեն և պրոգեստին տերմինները սխալմամբ օգտագործվում են փոխարինելիորեն ինչպես գիտական գրականության, այնպես էլ կլինիկական պայմաններում։ Պրոգեստինները սինթետիկ պրոգեստոգեններ են և օգտագործվում են բժշկության մեջ։ Պրոգեստինների հիմնական օրինակները ներառում են 17α հիդրօքսիպրոգեստերոնի ածանցյալ՝ մեդրոքսիպրոգեստերոնի ացետատ և 19-նորթեստոստերոնի ածանցյալ՝ նորեթիստերոն։ Պրոգեստինները պրոգեստերոնի կառուցվածքային անալոգներ են և ունեն նմանատիպ պրոգեստոգեն ակտիվություն, բայց իրենց դեղաբանական հատկություններով տարբեր կերպ են տարբերվում պրոգեստերոնից։

Բացի բնական հորմոնների իրենց դերից, պրոգեստոգենները օգտագործվում են որպես դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են դաշտանադադարի հորմոնալ բուժման։

Տեսակներ և օրինակներ 
Մարմնի ամենակարևոր պրոգեստագենը պրոգեստերոնն է (P4)։ Այլ էնդոգեն պրոգեստոգեններ, որոնք ունեն տարբեր աստիճանի պրոգեստոգեն ակտիվություն, ներառում են 16α հիդրօքսիպրոգեստերոն (16α-OHP), 17α հիդրօքսիպրոգեստերոն (17α-OHP), 20α դիհիդրոպրոգեստերոն (20α-DHP), 20β դիհիդրոպրոգեստերոն (20β-DHP), 5α դիհիդրոպրոգեստերոն (5α-DHP), 5β դիհիդրոպրոգեստերոն (5α-DHP), դիհիդրոպրոգեստերոն (5β-DHP) (շատ թույլ), 3β դիհիդրոպրոգեստերոն (3β-DHP), և 5α դիհիդրոդեօքսիկորտիկոստերոն (5α-dhdoc): Դրանք բոլորը պրոգեստերոնի մետաբոլիտներ են, որոնք կենսասինթեզի տեսանկյունից ընկած են պրոգեստերոնի տակ։

Կենսաբանական գործառույթ 
Հիմնական հյուսվածքներն, որոնց վրա ազդում են պրոգեստոգենները, ներառում են արգանդը, հեշտոցը, արգանդի վզիկը, կաթնագեղձերը, ամորձիները և ուղեղը։ Մարմնում պրոգեստոգենների հիմնական կենսաբանական դերը կանանց վերարտադրողական համակարգում և տղամարդկանց վերարտադրողական համակարգում է, որը ներգրավված է դաշտանային ցիկլի կարգավորման, հղիության պահպանման և կաթնագեղձերի պատրաստման համար լակտացիայի և կրծքով կերակրման համար կանանց մոտ ծննդաբերությունից հետո։ Տղամարդկանց մոտ պրոգեստերոնն ազդում է սերմնահեղուկի, սերմնաբջիջների խտացման և տեստոստերոնի սինթեզի վրա։ Պրոգեստոգենները նույնպես ազդում են մարմնի այլ մասերի վրա։ Ի տարբերություն էստրոգենների, պրոգեստոգենները քիչ դեր են խաղում ֆեմինիզացիայի մեջ։

Բիոքիմիա

Բիոսինթեզ 

Պրոգեստերոնը արտադրվում է խոլեստերինից՝ օգտագործելով պրեգնենոլոնն որպես նյութափոխանակության միջանկյալ միջոց։ Պրոգեստերոնը կարող է օգտագործվել նաև արյան մեջ պրոգեստերոնի մակարդակն իջեցնելու համար։ Ստերոիդոգեն ուղու առաջին փուլում խոլեստերինը վերածվում է պրեգենոլոնի, որը ծառայում է որպես պրոգեստերոնի և 17α հիդրօքսիպրոգեստերոնի պրոգեստոգենների պրեկուրսոր։ Այս պրոգեստոգենները, մեկ այլ ստերոիդի՝ 17α հիդրօքսիպրեգենոլոնի հետ միասին, բոլոր մյուս էնդոգեն ստերոիդների նախադրյալներն են, ներառյալ անդրոգենները, էստրոգենները, գլյուկոկորտիկոիդները, միներալոկորտիկոիդները և նեյրոստերոիդները։ Այսպիսով ստերոիդներ արտադրող շատ հյուսվածքներ, ներառյալ մակերիկամները, ամորձիները և ձվարանները, արտադրում են պրոգեստոգեններ։

Որոշ հյուսվածքներում ոչ բոլոր ֆերմենտներն են, որոնք անհրաժեշտ են վերջնական արտադրանքը ստանալու համար։ Նույն բջջում են օրինակ՝ ձվարանների ֆոլիկուլներում խոլեստերինը վերածվում է անդռոստենեդիոնի՝ անդրոգենի, բջիջներում, որն հետագայում վերածվում է էստրոգենի հատիկավոր բջիջներում։ Որոշ տեսակների պտղի մակերիկամները նույնպես արտադրում են պրեգենոլոն, որը պլասենցայի կողմից վերածվում է պրոգեստերոնի և էստրոգենների։ Մարդկանց մոտ պտղի մակերիկամները պրեգենոլոնային ճանապարհով արտադրում են դեհիդրոէպիանդրոստերոն (DHEA):

Ձվարանների արտադրություն 
Պրոգեստերոնը հիմնական պրոգեստագենն է, որն արտադրվում է ձվարանների դեղին մարմնի կողմից կաթնասունների բոլոր տեսակների մոտ։ Լյուտեինային բջիջներն ունեն անհրաժեշտ ֆերմենտներ՝ խոլեստերինը պրեգենոլոնի վերածելու համար, որը հետագայում վերածվում է պրոգեստերոնի։ Պրոգեստերոնի մակարդակն ամենաբարձրն է էստրալային ցիկլի դիեստրուսի փուլում։

Պլասենցայի արտադրություն 
Պլասենցայի դերը պրոգեստոգենի արտադրության մեջ տատանվում է ըստ տեսակների։ Ոչխարների, ձիերի և մարդկանց մոտ պլասենցան ստանձնում է պրոգեստոգենների արտադրության մեծ մասը, մինչդեռ մյուս տեսակների մոտ դեղին մարմինը մնում է պրոգեստոգենների հիմնական աղբյուրը։ Ոչխարների և մարդկանց մոտ պրոգեստերոնը հիմնական պլասենցային պրոգեստագենն է։

Ձիու պլասենցան արտադրում է տարբեր պրոգեստոգեններ, առաջին հերթին՝ 5α դիհիդրոպրոգեստերոն և 5α,20α-տետրահիդրոպրոգեստերոն՝ սկսած 60-րդ օրվանից։ Լրիվ ինտեոպլացենտալ հերթափոխը տեղի է ունենում 120-150-րդ օրը։

Քիմիա 
Էնդոգեն պրոգեստագենները բնական առաջացող պրագնան ստերոիդներն են՝ կետոնային և հիդրօքսիլ խմբերով՝ C3 և C20 դիրքերում։

Բժշկական կիրառում 
Պրոգեստոգենները, պրոգեստերոնը և պրոգեստինները բժշկության մեջ օգտագործվում են հորմոնալ ծնելիության վերահսկման, հորմոնալ բուժման, գինեկոլոգիական հիվանդությունների բուժման, տարբեր նպատակներով սեռական հորմոնների մակարդակը ճնշելու և այլ ցուցումների համար։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

  (the Women's Health, Osteoporosis, Progestin, Estrogen study)

Արտաքին հղումներ 

 The Nomenclature of Steroids
 The Million Women Study

Հորմոններ
Ստերոիդներ
Ծնելիության կարգավորում
Կանանց առողջություն
Ներզատաբանություն
Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ