Ֆրիդրիխ Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆ

Ֆրիդրիխ (Ֆրից) Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆ (գերմ.` Friedrich Bronsart von Schellendorf, ), գերմանացի սպա և քաղաքական գործիչ, օսմանյան բանակի շտաբի պետ։ Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներից մեկն է։

Կենսագրություն 

Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը պրուսական գեներալ և ռազմական նախարար Պաուլ Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆի որդին էր։ Ինչպես իր բոլոր եղբայրները, նա նույնպես ընտրել էր զինվորական կյանքը։ 1882 թվականին ավարտելով ուսումը, կրտսեր լեյտենանտի կոչումով ծառայության է անցել Պոտսդամում տեղակայված 1-ին գվարդիական հետևակային գնդում։ 1890-1893 թվականներին սովորել է զինվորական ակադեմիայում և ստացել օբեր-լեյտենանտի կոչում։ 1894 թվականին ծառայել է գերմանական գլխավոր շտաբում և ստացել հետմանի կոչում, իսկ 1895 թվականին տեղափոխվել է բանակի գլխավոր շտաբ։

1904-1905 թվականներին, ռուս-ճապոնական պատերազմի ժամանակ, որպես ռազմական դիտորդ գործուղվել է ճապոնական բանակ` ուղեկցելով արքայազն Կառլ Անտոն Հոհենցոլերնին։ 1906 թվականին այդ իրադարձությունների մասին գրել է «Վեց ամիս ճապոնական բանակի հետ» գիրքը («Sechs Monate Beim Japanischen Feldheer», Berlin, 1906)։

1912 թվականին գնդապետի կոչումով գործուղվել է Վյուրտեմբերգ և նշանակվել «Իշխանուհի Օլգա» անվանումը կրող նռնականետների գնդի հրամանատար։ 1913 թվականի հոկտեմբերին, երբ նա աշխատում էր Օսմանյան կայսրության գերմանական ռազմական ներկայացուցչության շտաբում, նրան առաջարկել են մեկնել Կոստանդնուպոլիս։

1914 թվականին, ներկայացուցչության ղեկավար Օտտո Լիման ֆոն Սանդերսի և թուրքական նորանշանակ ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի միջև անհաղթահարելի լարվածությունից հետո Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը դարձավ ներկայացուցչության երկրորդ դեմքը, թուրքական շտաբում փոխարինեց իր ղեկավարին և նշանակվեց օսմանյան բանակի գլխավոր շտաբի պետ։ Այդ պաշտոնում նա թուրքական բանակային կազմակերպության ղեկավարն էր և մասնավորապես Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ղեկավարում էր զորահավաքին վերաբերվող աշխատանքները։ Օսմանյան բանակի օպերատիվ բաժնի հրամանատարության ղեկավար Օտտո ֆոն Ֆելդմանի հետ միասին, նա սերտորեն համագործակցում էր Թուրքիայի ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի հետ և քննարկում բոլոր ռազմական հարցերը։

1914-1915 թվականներին Կովկասյան ճակատում Օսմանյան կայսրության ծանր պարտության պատճառով (Սարիղամիշի ճակատամարտ), որի ժամանակ վիրավորվել էր նաև Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը, Օտտո Լիման ֆոն Սանդերսը ետ է կանչում նրան, քանի որ ինքը, Օտտո ֆոն Ֆելդմանը և թուրքական կովկասյան բանակի շտաբի գերմանական ղեկավարությունը այդ պարտության պատասխանատվությունը դրել էին նրա վրա։ Սակայն այդ և հետագա տարիներին Էնվեր փաշան հավատարիմ մնաց իր շտաբի պետին։

Որպես օսմանյան բանակի գլխավոր շտաբի պետ, Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը թուրքական բանակում ամենակարևոր գերմանացի սպան էր և իր մասնակցությունն է ունեցել Հայոց ցեղասպանության գործում։ Որոշ աղբյուրների համաձայն Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը մահացու տեղահանությունների համակարգողն էր և հեղինակավոր ճարտարապետը, այդպիսով հանդիսանալով նաև որպես ցեղասպանության կազմակերպիչներից մեկը։ Ամերիկահայ պատմաբան Վահագն Տատրյանը տարբեր արխիվներից հանել է բազմաթիվ փաստաթղթեր ու զեկույցներ, որոնք վկայում են, որ Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը հրամաններ է արձակել հայ բնակչությանը տեղահանելու և զանգվածային սպանությունների մատնելու վերաբերյալ։

1919 թվականի սկզբին, իր նոթերում Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը նշել է.

«Հայերը, ինպես նաև հրեաները, իրենց հայրենիքից դուրս մակաբույծներ են, որոնք կուլ են տալիս այն երկրի առողջությունը, որտեղ որ ապրում են։ Այստեղից էլ այն ատելությունը, որը միջին դարերում ուղղված էր նրանց դեմ, որպես անցանկալի մարդկանց և որը ի վերջո հանգեցրել է նրանց սպանությանը»։

Իր զինվորական կարիերայի ավարտից հետո, 1919 թվականին Ֆրից Բրոնսարտ ֆոն Շելենդորֆը Հոհենհեյմի համալսարանում ուսանել է գյուղատնտեսություն և առանձնացել Ռունենբերգում գտնվող իր ագարակում։ 1930-ական թվականներին նա Ադոլֆ Հիտլերի ակտիվ կողմնակիցն էր։ 1938 թվականից մինչև կյանքի վերջը ապրել է Կյուլունգսբորնում։

Ծանոթագրություններ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ