Գլաֆիրա Վասիլևիչ

Գլաֆիրա Մակարևնա Վասիլևիչ (, , այլ տվյալներով՝ Սանկտ Պետերբուրգ), խորհրդային նշանավոր լեզվաբան, ազգագրագետ-էվենկագետ, շուրջ 200 աշխատանքների հեղինակ, այդ թվում 5 բառարանների և էվենսկերեն ավելի քանի 50 դպրոցական դասագրքերի։ Լեզվաբանական գիտությունների թեկնածու (1935) և պատմական գիտությունների դոկտոր (1969)։

Կենսագրություն 

Գլաֆիրայի ծնվելուց կարճ ժամանակ անց Վասիլևիչ ընտանիքը տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ։ Հայրը աշխատել է գործարանում, մայրը եղել է տնաշխատ դերձակուհի։ Գլաֆիրան սովորել է Պետրովսկի կանանց վարժարանում, 14 տարեկանից մասնավոր դասեր է տվել։ 1913-1920 թվականներին աշխատել է գանձապետարանի փոստատան արտաքին փոստի բաժնում։ Այնուհետև աշխատել է որպես դպրոցական ուսուցչուհի և առանց աշխատանքը թողնելու ընդունվել է Պետրոգրադի աշխարհագրական ինստիտուտի ազգագրության ֆակուլտետ։

Ինստիտուտն ավարտելուց հետո 1925 թվականին ԽՍՀՄ կենտրոնական գործադիր կոմիտեին կից հյուսիսային ծայրամասերի (Հյուսիսի կոմիտե) ազգությունների աջակցման կոմիտեի Լենինգրադի բաժանմունքի կողմից գործուղման է ուղարկվել Իրկուտսկի և Ենիսեյի նահանգ՝ էվենկների ուսումնասիրման, ազգագրական և լեզվաբանական նյութերի հավաքագրման համար։ Այս գործուղումը տարորոշել է նրա հետագա գիտական գործունեության ուղղությունները։ Իր կյանքի ընթացքում նա մասնակցել է 11 արշավախմբերի, որոնց ընթացքում հավաքել է նյութեր լեզվի, բանահյուսության, հասարակական կացութաձևի և էվենկների շամանության վերաբերյալ։

Գ. Վասիլևիչի ստեղծագործական առաջին շրջանը հիմնականում նվիրված է եղել լեզվաբանական հետազոտություններին։ Աշխատել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի աշխարհագրական ֆակուլտետի Ռուսաստանի Հյուսիսի, Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի բուն փոքրաթիվ ազգերի ամբիոնում որպես կից ասիստենտ, 1927 թվականից Լենինգրադի արևելյան ինստիտուտում դասավանդել է էվենսկերեն։ 1931 թվականից Ա. Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտում աշխատել է դոցենտ, որտեղ դասավանդել է էվենսկերեն։ Հիմնարար ներդրում է ունեցել Արևելյան Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի մի շարք շրջանների էվենկների լեզվի բարբառագիտական ուսումնասիրության մեջ՝ հրապարակելով էվենսկերեն-ռուսերեն բարբառագիտական բառարան (Լ., 1934), Էվենսկերենի բարբառների ակնարկներ (Լ., 1948): 1931-1951 թվականներին հրատարակել է էվենկիական տարրական դպրոցի էվենսկերեն և ռուսերեն 62 դասագիրք, 12 ծրագիր և ձեռնարկ, գեղարվեստական գրականության էվենսկերեն մի շարք թարգմանություններ։ Ինքը գրել է էվենսկերեն բանաստեղծություններ երեխաների համար։ 1935 թվականին նրան շնորհվել է լեզվաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան՝ առանց ատենախոսության պաշտպանության։ Լեզվաբանության բնագավառում նրա գիտական վաստակը ճանաչվել է ինչպես հայրենիքում, այնպես էլ արտասահմանում։

Վերապրել է Լենինգրադի շրջափակումը։ Շրջափակման ժամանակ աշխատանքի է անցել ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտում։

1952 թվականի ապրիլի 8-ին ձերբակալվել է այն բանի մեղադրանքով, որ նա.
<…> 1930-1939 թվականների և 1946-1951 թվականների ընթացքում հրատարակվող էվենսկերեն ուսումնական, գեղարվեստական գրականությունում և գիտական հոդվածներում թույլ էր տվել քաղաքական բնույթի աղավաղումներ, առաջ է քաշել լեզվի մասին հետադիմական տեսություններ, կոպիտ նատուրալիստական ձևով գռեհկացրել է բառարանները <…> ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորներից մեկին ուղղված նամակում և «Մարքսիզմն ու ազգային հարցը» համառոտագրությունում զրպարտել է ԽՄԿԿ և խորհրդային իշխանության ազգային քաղաքականությանը:

Հունիսի 9-ին հեռացվել է ազգագրության ինստիտուտից։ 1952 թվականի հուլիսի 12-ին Լենինգրադի քաղաքային դատարանի քրեական գործերով դատական կոլեգիան նրան մեղավոր է ճանաչել ՌԽՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 5810-րդ հոդվածի 1-ին մասով և դատապարտել է 10 տարվա ազատազրկման՝ 5 տարի ժամկետով իրավունքների սահմանափակմամբ և «Լենինգրադի պաշտպանության համար» ու «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի համար» մեդալներից զրկմամբ։ 1952 թվականի օգոստոսի 19-ի ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանի որոշմամբ Գ. Վասիլևիչի վճռաբեկ բողոքը մնացել է առանց բավարարման։ Պատիժը կրել է Մոլոտովի շրջանում։ Ստալինի մահից հետո ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանի նախագահությամբ 1955 թվականի հունիսի 30-ի որոշմամբ վերականգնվել է անունը և հուլիսի 18-ին նա ազատ է արձակվել։

1955 թվականի հոկտեմբերի 1-ին վերականգնվել է ազգագրության ինստիտուտի հին աշխատատեղը։ Իր ստեղծագործության երկրորդ շրջանում Գլաֆիրա Վասիլևիչը հիմնականում զբաղվել է ոչ թե լեզվաբանական, այլ ազգագրական հետազոտություններով։ Նրա աշխատանքների մեծ մասը նվիրված է եղել բանահյուսությանը, հասարակական կենցաղին, էվենկների էթնոգենեզին, շամանությանը։ Գիտնականը մեծ թվով գիտական աշխատանքներ է հրապարակել։ Գլաֆիրա Մակարևնայի ազգագրական աշխատանքների թեմայով հրապարակած ամենակարևոր գիրքը «Էվենկներ։ Պատմա-ազգագրական ակնարկներ (XVII-XX դարի սկիզբ)» (Լ., 1969, 304 էջ) աշխատությունն է, որը առաջ է բերել ինչպես դրական, այնպես էլ քննադատական արձագանքներ։ Մինչ օրս չի հրատարակվել նրա «Լեզվի, բանահյուսության և ազգագրության նյութերը տունգուսների էթնոգենեզի խնդրի վերաբերյալ» աշխատությունը։

1969 թվականի մայիսի 16-ին ԽՍՀՄ ԲՈՀ-ի որոշմամբ Գլաֆիրա Վասիլևիչին շնորհվել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։ Ատենախոսության փոխարեն նրան թույլատրվել է ներկայացնել հրապարակված աշխատանքների ամբողջությունը։

Գլաֆիրա Վասիլևիչը մահացել է 1971 թվականի ապրիլի 22-ին։

Հիմնական աշխատանքներ 
 На Нижней Тунгуске//Северная Азия. — 1926. — № 5—6. — С. 150—157.
 
 
 , 1 вкл. л. карт.
 
 
 
 
 Материалы языка к проблеме этногенеза тунгусов //  Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ. — 1946. — Т. 1. — С. 46—51.
  с карт., 1 л. табл.
  с илл.
 
 
 Эвенки // Народы Сибири. (1956). — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 701—741.
 К проблеме этногенеза тунгусо-маньчжуров // . — 1957. — Т. 28. — С. 57—61.
 
 , 1 отд. л. карт.
 К вопросу о классификации тунгусо-маньчжурских языков // Вопросы языкознания. — 1960. — № 2. — С. 43—49.
 
  с нот.; 1 л. карт.
 
  с илл.
 {|
 | valign="top" |Рец.:
 |
 |-
 |
 |
 |-
 |
 |
 |}

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Г. М. Василевич — крупнейший советский тунгусовед. (К 70-летию со дня рождения). Якутск, 1965.

Արտաքին հղումներ 
 Страница на сайте Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамеры)
 Страница на сайте издательства «Петербургское востоковедение»
 Библиография на сайте Кунсткамеры

Խորհրդային ազգագրագետներ
Կին պատմաբաններ
Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Ռուս ազգագրագետներ
Խորհրդային լեզվաբաններ