Հետախուզություն մարտով

Հետախուզություն մարտով կամ ուժային հետախուզություն՝ հակառակորդի մասին ակտուալ տեղեկատվություն ստանալու եղանակ, որի գաղափարը նրան հատուկ պատրաստված հատվածներում  մարտական շփման պարտադրումն է։ Համարվում է ռազմական հետախուզում վարելու գործուն միջոց, սակայն կիրառելի է միայն այն իրավիճակներում, երբ այլ մեթոդների հնարավորություններն արդեն սպառված են։

Ընդհանուր դրույթներ 
Որպես կանոն, մարտով հետախուզություն իրականացնելու որոշում կայացնելն իրականացվում է զորամիավորման հրամանատարական կազմի կողմից։ Մարտով հետախուզության հիմնական տարբերությունը դրա վարման ցանկացած այլ եղանակներից այն է, որ անհրաժեշտ չէ պահպանել գաղտնապահության պահանջ, ինչը առանց բացառության պարտադիր է հետախուզության վարման  բոլոր այլ եղանակների դեպքում։ Բացի այդ, եթե հետախուզությունը, որպես այդպիսին, մարտական ապահովման տեսակ է, ապա մարտով հետախուզությունը հավասարապես մարտավարական հնարք է, որը թույլ է տալիս հետախուզական ծառայության հետ միաժամանակ նաև մարտական խնդիր կատարել՝ առանց լրացուցիչ ուժեր ներգրավելու (օրինակ՝ հետախուզական օբյեկտի գրավում հակառակորդի կողմից դիմադրության բացակայության պայմաններում և նման այլ մարտավարական կամ օպերատիվ իրավիճակներ)։ Մարտով հետախուզում իրականացնելու համար  զորամասի հաստիքներից դուրս  սահմանային դասակների զինծառայողների թվից ձևավորվում են ժամկետային հետախուզական ստորաբաժանումներ  և սպայական վաշտ՝ ի դեմս սպայի կամ սերժանտի (կախված ներգրավված անձնակազմի քանակից և կատարվող առաջադրանքի կարևորությունից), ովքեր նշանակվում են այն զորամասի կամ միավորման հրամանատարի կողմից, որի շահերից բխում է այդ առաջադրանքի իրականացումը։

Պատմական ակնարկ 
Մարտով հետախուզությունը օգտագործվել է հին ժամանակներից, սակայն մինչև 19-րդ դարը, այսինքն այն մարտերի դարաշրջանում, երբ զորավարն ինքը կարող էր ուսումնասիրել ռազմի դաշտի ողջ երկարությունը, այն լայն տարածում չի ունեցել։ Այնուամենայնիվ, հայտնի է դրա կիրառման մասին․ օրինակ, կայսր Նապոլեոն I-ը հետախուզությամբ փորձարկել է ռուսական դիրքերը Բորոդինոյի ճակատամարտից առաջ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին զինված դիմակայության դիրքային ձևերի զարգացումը և դրա թափի կտրուկ ավելացումը խթանել են մարտով հետախուզության ակտիվ օգտագործումը  հրետանային նախապատրաստության համար տվյալների ճշտման և ճեղքման միջոցառումների արդյունավետության բարձրացման նպատակով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հետախուզության այս մեթոդը առանձնապես ժողովրդականություն չի վայելել (թեև ակտիվորեն կիրառվել է, այդ թվում՝ հեծելազորով), սակայն Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ակտիվորեն կիրառվել է հակառակորդի մասին թարմ տեղեկություններ ստանալու համար, ընդ որում՝ հաճախ դրա իրականացման համար զգալի ուժեր են ներգրավվել։

Միջռազմական ժամանակաշրջանում Կարմիր բանակի 1936 թվականի  դաշտային կանոնադրությունը նախատեսում էր հետախուզում իրականացնելու համար համազորային մարտը կապել դիվիզիոն հետախուզական ստորաբաժանումների հետ, որոնք դրա համար զինվում էին տանկերով և հրետանիներով, ընդ որում որոշ իրավիճակներում նրանց օգնության համար կարող էին ներգրավվել նաև հրաձգային զորամասեր։ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ մարտով հետախուզության պրակտիկան շարունակեց կատարելագործվել։ Որպես կանոն, մարտով հետախուզությունը գործի էր դրվում այնտեղ, որտեղ պահանջվում էր հստակեցնել պաշտպանության առաջնագծի իրական վիճակը, ինժեներական արգելապատնեշների առկայությունը, հակառակորդի կրակային համակարգի առանձնահատկությունները և այլն։ Պատերազմի ավարտին մարտով հետախուզության հիմնական պահանջներից մեկը գլխավոր ուժերի հարձակման անցնելու համար բարենպաստ պայմանների ստեղծումն է եղել։ Այդ նպատակով մարտով հետախուզությունը ընթացել է ողջ ճակատով՝ գլխավոր հարվածի ուղղությունը թաքցնելու համար, որպես կանոն՝ հարձակողական գործողության սկսվելուց մեկ օր առաջ կամ մի քանի ժամ առաջ։ Ընդ որում, առաջապահ գումարտակները գործել են զորամիավորման պաշտպանության ամբողջ գոտում՝ գլխավոր ուղղություններով նրանց ակտիվությունը գլխավոր հարվածային խմբավորումների համընդհանուր գրոհի վերածելու համար շահավետ պայմաններ ապահովելու նպատակով.

Ժամանակակից պայմաններում մարտով հետախուզությունը ամենևին չի կորցրել իր նշանակությունը․ ինչպես ցույց է տվել ամերիկյան զինված ուժերի փորձը Մոսուլի համար մղվող պայքարում (2016), այն կարող է արդյունավետ միջոց լինել համառ և մոտիվացված հակառակորդի դեմ մղվող փողոցային մարտերում թշնամու կրակային համակարգը բացահայտելու համար ։

Ժամանակակից առանձնահատկություններ 

Հայրենական դասական պատկերացումներով՝ մարտով հետախուզում իրականացնելու համար նշանակվում է ուժերի վերակարգ՝ ուժեղացված մոտոհրաձգային կամ տանկային գումարտակի (վաշտի) տեսքով, որի կազմի մեջ մտնում են հետախուզական պարեկախմբերը և գերեվարելու նպատակ հետապնդող հատուկ խմբավորումները, արժեքավոր փաստաթղթերի, մարտական տեխնիկայի և սպառազինության նմուշների, հատուկ հետախուզություն (հրետանային, ինժեներական և այլն) վարելու համար հետախուզական դիտորդները։ Այդ կազմավորման գործողությունները կարող են զուգակցվել հրետանու և ավիացիայի հարվածներով։ Մարտով հետախուզության իրականացումը պետք է տեղի ունենա այն զորամասերի հրամանատարական կազմի անմիջական հսկողության ներքո, որի առաջնային հատվածի հատվածում այն իրականացվում է, իսկ հակառակորդի արձագանքի դիտարկումը պետք է իրականացվի բոլոր հետախուզական մարմինների կողմից՝ բոլոր հասանելի տեխնիկական միջոցների օգտագործմամբ։

Այլ պետությունների զինված ուժերում մարտով հետախուզությունը մարտավարական վարպետության կարևոր տարր է համարվում։ Օրինակ, ԱՄՆ-ի ցամաքային զորքերում հետախուզական մարտեր ասելով հասկանում են զգալի ուժերի հարձակում, բայց սահմանափակ նպատակներով, ընդ որում՝ որպես առաջնային նպատակ դիտարկվում են՝

 թշնամու մարտական կարգերի մասին տեղեկություններ ստանալը,
 կարևոր նպատակակետերի և առանցքային օբյեկտների նշահատումը,
 հակառակորդին սադրելը պատասխան գործողությունների, որոնք կարող են օգնել բացահայտել նրա պաշտպանության թույլ կողմերը,
 և այլն

Ամերիկացի մասնագետները կարծում են, որ մարտով հետախուզությունը հնարավոր չէ վարել  առանց դրա համար զգալի քանակությամբ ուժեր և կրակային միջոցներ հատկացնելու, որպեսզի նրանք կարողանան ստիպել թշնամուն ակտիվորեն և մասշտաբային արձագանքել՝ ցուցադրելով իրենց խմբավորումները, նրա մարտական կառուցվածքը, կրակային համակարգը և մարտի մեջ լրացուցիչ ուժեր մտցնելու պլանները։ Նաև կարևորվում է ուժային ռեզերվները պատրաստ պահելու անհրաժեշտությունը, որոնք թշնամու պաշտպանության թույլ տեղամասերի հայտնաբերման դեպքում կկարողանան մարտի մեջ մտնելով  լոկալ հետախուզական գործողությունները անմիջապես վերածել համընդհանուր հարձակման։

Ծանոթագրություններ

Հղումներ