Զուլվիսիա

Զուլվիսիա, բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ և եպիսկոպոս Գարեգին Սրվանձտյանի Համով-Հոտով հայկական հեքիաթների ժողովածուում տեղ գտած հայկական հեքիաթ է, որը հրատարակվել է ,1884 թվականին։ Էնդրյու Լանգն 1907 թվականին հեքիաթը ներառել է «Ձիթենու փերի» գրքում «Զուլվիսիայի պատմությունը» վերնագրով։ Պատմությունը ներկայացված էր նաև Ռոջեր Լանսելին Գրինի «Մի անգամ վաղուց» հեքիաթների ժողովածուում, որը նկարազարդել է Վոյտեխ Կուբաստան։

Համառոտ բովանդակություն 
Անմարդաբնակ անապատի մեջ մի բարձր բլուր կա, որի հյուսիսայի կողմը պատված է դրախտային անտառներով և ավազաններով, որտեղ առատ որս կա։ Խորհրդավոր այս վայրը վատ համբավ ունի որովհետև այնտեղ անգամ զորավոր բանակներով գնացողները ետ չեն գալիս։  Թագավորը իր յոթ որդիներին պատվիրում չգնալ այն վայրը, որ հռչակված էր, որ գնացողը հետ չի գալիս։ 

Հոր մահից հետո, թագավորի ավագ որդիները անտեսելով հոր խրատը գնում են անտառ ու չեն վերադառնում։ Կրտսերն որդին է գնում անտառ, ծառաները համտեսում են այնտեղ դրված ուտելիքը և թունավորվում։ Թագավորի տղան տեսնում է, որ այս անողը զինյալ կին է, բայց չի հասկանում նա թագուհի է, թե ավազակ կին։

Հեքիաթի հերոսուհին՝ Զուլվիսիան, ոսկեմազ, երկարամազ, գեղեցկուհին  հեքիաթի սկզբում դաժան ու հաշվենկատ դյուցազնուհի է։ Նա գայթակղում է տղամարդկանց՝ թագավորներին ու իշխանազուններին, իր գեղեցիկ ամրոց հրավիրում, ապա թունավորում կամ սպանում նրանց։ Սակայն թագավորի խիզախ ու խելացի տղան կարողանում է այնպես անել, որ Զուլվիսիան զրկվում է իր կախարդական ուժից ու դառնում նրա կինը։

Թարգմանություններ 
Հեքիաթը ֆրանսերեն թարգմանել է Ֆրեդերիկ Մակլերը «Զուլվիսիա» () վերնագրով Contes Arméniens ժողովածուում  և անգլերեն՝  «Զուլվիսիա» () վերնագրով թարգմանել է Ա. Գ. Սեկլեմյանը, Լեոն Սյուրմելյանը անգլերեն է թարգմանել նույնպես «Զուլվիսիա» () վերնագրով, իսկ  Լյուսի Մերի Ջեյն Գարնետը՝ «Ամազոնի թագուհի» վերնագրով ()։

Ֆրեդերիկ Մակլերի թարգմանությունում թագավորի երեք որդիները ժառանգում են նրա ունեցվածքը, ավագը՝ թագը և գահը։ Որոշ ժամանակ անց որսի ժամանակ անհետանում է ավագը, հետո միջնեկ եղբայրը։ Կրտսեր որդին դառնում է թագավոր և հանդիպում Սուրբ Սարգսին կամ ըստ բնագրի՝ Սուրբ Սերժին։ Արքայազնը և Սուրբ Սարգիսը հանդիպում են «անտեսանելի և անզուգականին», (Հուգասյան-Վիլլայի թարգմանությամբ), ով սպանել է բազմաթիվ տղամարդկանց։ Սուրբն օգնում է արքայազնին կոտրել անեծքը։ Ավելի ուշ, երբ արքայազնն ամուսնանում է նրա հետ, մեկ այլ թագավոր ցանկանում է տիրել «անտեսանելի և անզուգականին» և նրա մոտ կախարդ է ուղարկում, որպեսզի շահի նրա  սիրտը։

Վերլուծություն 
Պատմության երկրորդ մասը, այն բանից հետո, երբ հերոսը ամուսնանում է Զուլվիսիայի հետ, կարելի է դասակարգել որպես ATU 302B տիպի հեքիաթներին, «Հերոսի կյանքը կախված է սուրից». ; Հերոսը կորցնում է կնոջ մազերով մեալյոնը, ինչը ընկնում է չար թագավորի ձեռքը և նա սիրահարվում է և վհուկ է ուղարկում, որպեսզի փորձի գողանալ հերոսի կնոջը նրա անունից. հերոսը կորցնում է իր ուժի աղբյուրը՝ թուրը, և նրա կմոջը տանում են թագավորի մոտ։ 

Զուլվիսիայի կերպարը հավասարեցվել է ճակատագրական կնոջ արքետիպին, որը ծուղակը գցում և հրապուրում է տղամարդկանց նրանց կործանելու համար։ Հետագայում նա ազատվում է այս դերից այն բանից հետո, երբ հերոսը կոտրում է նրա վրա դրված մութ հմայքը։ Այնուամենայնիվ, այս փոխակերպումը նույնպես քննադատության է ենթարկվել, քանի որ կնոջ կերպարը կորցրել է ուժն ու գործունակությունը, որն ակտիվ դեր է ունեցել պատմվածքի առաջին մասում և տղամարդու հետ ամուսնությունից հետո ինքն իրեն դնում է պասիվ դերի մեջ։

Հարակից հեքիաթներ 
Պրոֆեսոր Սյուզան Ղուկասյան-Վիլան գտնում է, որ Դետրոյտում ծնված Քաթուն Մուրադյանի «Հսկա առաջնորդը» հեքիաթը «Զուլվիզիա» հեքիաթի «հատված» է։  Սյուզան Ղուկասյան-Վիլան նշել է, որ ըստ Ժողովրդական հեքիաթի սյուժեների ցուցիչի այս հեքիաթը AT 519 տեսակի է՝ «Ուժեղ կինը որպես հարսնացու»։

«Զուլվիսիայի» հեքիաթը նույնպես նշվել է որպես հունական Դոդեկանեսից հեքիաթի հայկական զուգահեռներից մեկը։ .

Ծանոթագրություններ 

Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
1884 գրքեր