Գերակայության գաղափարախոսություն

Գերակայության գաղափարախոսություն, համոզմունք, որ որոշակի ռասա, տեսակ, ժառանգականություն, էթնիկ խումբ, կրոն, սեռ, դիրք հասարակության մեջ, համոզմունքների համակարգ կամ մշակույթ գերազանցում է ուրիշներին և իրավունք է տալիս նրանց, ովքեր նույնացվում են դրանց հետ, տիրել, վերահսկել կամ կառավարել նրանց, ովքեր չեն նույնացվում։

Գենդերային 

Որոշ մարդիկ կարծում են, որ տղամարդկանց գերակայության գաղափարախոսությունը, որը հայտնի է նաև որպես «տղամարդկանց գերիշխանություն» կամ «պատրիարքություն», գոյություն է ունեցել բոլոր մշակույթների ողջ մարդկության պատմության ընթացքում։ Գերակայության գաղափարախոսության դեպքում հատուկ իրավունքները կամ կարգավիճակը տրամադրվում են տղամարդկանց, այսինքն՝ համարվում են տղամարդկային արտոնություն»։ Նման գերակայությունն ապահովվում է տարբեր մշակութային, քաղաքական և միջանձնային ռազմավարությունների միջոցով։ Մյուսները նշում են, որ դա հաճախ հավասարակշռված է եղել կանանց ազդեցության տարբեր ձևերով։ 19-րդ դարից ի վեր սկսել է աճել ֆեմինիստական շարժումների թիվը, որոնք դեմ են հանդես գալիս տղամարդկանց գերակայությանը և ձգտում են հասնել հավասար իրավական իրավունքների և կանանց համար երաշխիքների բոլոր մշակութային, քաղաքական և միջանձնային հարաբերություններում։ Ներկայումս ի հակակշիռ անդրոկենտրիզմի, որի տեսանկյունից տղամարդիկ շատ չափանիշներով գերազանցում են կանանց, առաջացել է գինոկենտրիզմ, որը հաստատում է կանանց գերակայությունը տղամարդկանց նկատմամբ։

Ռասայական 

Եվրոպական գաղութատիրության ժամանակներում Հարավային Ամերիկայում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում, Օվկիանիայում և Ասիայում սպիտակ ռասայի գերակայության գաղափարը (Սպիտակ սուպրեմասիզմ) և «Սպիտակ մարդու բեռը» արտահայտությունը լայնորեն օգտագործվել են իմպերիալիստական քաղաքականությունը՝ որպես ազնիվ նախաձեռնություն, արդարացնելու համար։

ԱՄՆ-ում քաղաքացիական պատերազմից հետո երկրի հարավում ստեղծվել է գաղտնի կազմակերպություն, որը կոչվել է Կու-կլուքս-կլան։ Դրա նպատակը եղել է Հարավի վերակառուցման շրջանից հետո սպիտակների գերակայության վերականգնելը։ Նրանք քարոզել են գերակայության բոլոր այլ ցեղերի, ինչպես նաև հրեաների, կաթոլիկների և այլ փոքրամասնությունների։ Որոշ հեղինակներ Կու կլուքս կլանը համարում են սպիտակ սուպրեմասիզմի ձևերից մեկը։ Այսօր ԱՄՆ-ում շատ նման կազմակերպություններ կան։

20-րդ դարի սկզբից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը՝ Սյովի դարաշրջանում, Ճապոնական կայսրության քարոզչությունն օգտագործել է «Հակկո իթիու» («ութ անկյուն») հին հայեցակարգը, որպեսզի աջակցի այն գաղափարին, որ ճապոնացիները բարձրագույն ռասա են, որը կոչված է կառավարել Ասիան և Խաղաղ օվկիանոսը։ Շատ փաստաթղթեր, ինչպիսիք են «Կոկուտայը», «Սինմին նո Միթին» և «Յամատոյի ռասայի համաշխարհային քաղաքականության ուսումնասիրությունը որպես կենտրոնակազմող», համարվել են ճապոնացիների ռասայական գերակայության հայեցակարգը։

1930-ական և 1940-ական թվականներին, Ադոլֆ Հիտլերի նացիստական կուսակցությունը քարոզել է պարոնայքների արիական ցեղի գոյությունը, և նվաճումների միջոցով փորձել է ստեղծել այս հայեցակարգին համահունչ կայսրություն ողջ Եվրոպայում։ Նացիստական Գերմանիան և նրա Ճապոնական դաշնակիցները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կազմել են «Առանցքի երկրների» հիմքը։

Աֆրիկայում Հարավային Սուդանի սևամորթ բնակչությունը պնդել է, որ այն ենթարկվել է արաբական բնակչության կողմից ռասիստական հարձակումների, որոնք նրանք նույնացրել են Սպիտակ սուպրեմասիզմի դրսևորման պատմական փաստի հետ, որը կոչվում է «Ապարտհեյդ Հարավային Աֆրիկայում»։ Դարֆուրի հակամարտության ժամանակ ցեղասպանության ենթադրյալ փաստերը բնութագրվել են որպես արաբական ռասիզմի օրինակ։

Ներկայումս գոյություն ունի նաև «Սև սուպրեմասիզմ» (), որը հաստատում է սևամորթ ցեղի գերակայությունը։ Սև սուպրեմասիզմի գաղափարախոսությունը բնորոշ է այնպիսի կազմակերպությունների, ինչպիսիք են «Իսլամի ազգը» (Nation of Islam) և «Սև հովազների կուսակցություն» ()։ Սև սուպրեմասիզմի որոշ գաղափարախոսներ, այսպես կոչված, «մելանինե տեսության» հետևորդներն են։ Այս տեսության հետևորդների տեսանկյունից մելանինը (բնական մուգ գունակը, որը պարունակվում է աֆրիկյան ծագում ունեցող մարդկանց մաշկի մեջ) պայմանավորում է սևամորթ ցեղի ներկայացուցիչների հատուկ ունակությունները։ Կա նույնիսկ մի հայտարարություն, որ մաշկի սպիտակ գույնը գենետիկ մուտացիայի պատճառած անոմալիա է (ալբինիզմի տեսակ)։

Կրոնական 
Որոշ գիտնականներ և գրողներ պնդում են, որ գերակայության քրիստոնեական գաղափարախոսությունը հանդիսանում է Սուրբ Երկիր խաչակրաց արշավանքների, ինչպես նաև ամբողջ Եվրոպայում մուսուլմանների և հեթանոսների դեմ խաչակրաց արշավանքների շարժառիթը։ Գոյություն ունեն արտահայտություններ, որոնց համաձայն գերակայության քրիստոնեական գաղափարախոսության մասերից մեկը տրանսատլանտյան ստրուկների առուծախն է։ Նաև կա ենթադրություն, որ նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերի աջակցությունը քրիստոնեական ֆունդամենտալիզմին կապված է Մերձավոր Արևելքում իր քաղաքականության մեջ «սուպրեմասիզմի քրիստոնեական տեսլականի» հետ։

Որոշ գիտնականներ և գրողներ խոսում են իսլամական գաղափարախոսության գերակայության գոյության մասի։ Ղուրանը և այլ իսլամական փաստաթղթերը թույլ են տալիս անհանդուրժելի մեկնաբանություններ, որոնք օգտագործվել են գերակայության գաղափարախոսների կողմից իսլամի գերակայությունն արդարացնելու համար։

Կոնկրետ օրինակներ․ Մուսուլմանական մասնակցությունն Աֆրիկյան ստրկավաճառությանը, 20-րդ դարի սկզբի «պանիսլամիզմը» (Աբդուլ Համիդ II), ջիզյան և մուսուլմանական երկրներում ամուսնության կանոնները, որոնք դրվում են ոչ մուսուլմանների վրա, Մալազիայում բազմակարծության կանոնների ծավալուն իսլամական մեկնաբանությունները և Եվրոպայում որոշ ներգաղթյալ մուսուլմանների կողմից կիրառվող պաշտպանողական սուպերմասիզմը։ Այլ հեղինակներ խոսում են «կործանարար, կատաղի Իսլամական դոգմաների մասին գերազանցության մասին», և որ գերակայության գաղափարախոսությունը բնորոշ է իսլամին։ Բրյուս Բավերը պնդում է, որ Սաուդյան Արաբիայի արքայազնները ֆինանսավորում են այն հաստատությունները, որոնք Իսլամական գերակայության գաղափարախոսության մեղադրանքները բնութագրում են որպես իսլամաֆոբական սուտ։

Որոշ գիտնականներ և գրողներ խոսում են հրեական գաղափարախոսության գերակայության մասին, հաճախ կապված Իսրայելի և Սիոնիզմի հետ։ Իլան Պապպեն գրում է, որ առաջին ալիան Իսրայելում ստեղծել է մի հասարակություն, որը հիմնված է հրեական գերակայության վրա։ Ջոզեֆ Մասադը կարծում է, որ «հրեական սուպրեմասիզմը» միշտ եղել է կրոնական և աշխարհիկ սիոնիզմի գերիշխող սկզբունք։ Հակադիֆամացիոն լիգան դատապարտում է որպես «հակասեմական» Դևիդ Դյուկի և Քևին Բ.Մակդոնալդի հեղինակությամբ «հրեական սուպեմասիզմի» գրականությունը։

Զրադաշտականությունը, հնագույն կրոններից մեկը, ծնվել է այն մարդկանց մեջ, ովքեր իրենց անվանել են արիացիներ, այդ թվում պարսիկները։ Ֆրիդրիխ Նիցշեի աշխատանքները, ինչպես «Այսպես էր խոսում Զարատուստրը» (Զորոաստրի մեկ այլ անվանում), նացիստների կողմից մեկնաբանվել են որպես հիմք արիական գերմարդկային սպիտակամորթների գերազանցության իր գաղափարների համար։ Նացիստները նաև յուրացրել են զրադաշտականության խորհրդանիշը՝ ֆարավախարը։

Գերակայության գաղափարախոսության այլ ձևեր 
Կան նաև այլ տեսակի գերակայության գաղափարախոսություններ, որոնք ունեն այս կամ այն հատկանիշը․
 Հետերոնորմատիվություն (), աշխարհայացք, որի ժամանակ հետերոսեքսուալությունն ընկալվում է որպես մարդու սեռական վարքի սոցիալական նորմ։
 Տարիքային խտրականություն (էյջիզմ), մարդու խտրականություն՝ նրա տարիքի հիման վրա։ Դրսևորվում է ադեկվատ ընկալելու և համագործակցելու պատրաստակամությամբ միայն այն մարդկանց հետ, ովքեր համապատասխանում են տարիքի որոշակի սահմանված չափանիշին։
 Արտաքին կերպարի, աճի և քաշի խտրականություն։
 Մաշկի գույնի (կոլորիզմի), լեզվական կամ ակցենտի խտրականություն։ Խտրականության այս ձևերի դեպքում որոշակի գույնի մաշկ ունեցող անձինք, որոնք խոսում են որոշակի լեզվով կամ ունեն որոշակի շեշտադրում, իրենց ավելի լավ են համարում, քան նրանք, ովքեր չունեն այդ նշանները, և դրա պատճառով նրանք հավակնում են հասարակության մեջ ավելի բարձր դիրքի։

Տես նաև 
 Շովինիզմ
 Խտրականություն
 Էթնոցենտրիզմ

Ծանոթագրություններ 

Ռասիզմ
Խտրականություն
Նախապաշարմունքներ
Քաղաքական տեսություններ
Նարցիսիզմ