Աբդ ալ-Կրիմ

Աբդ ալ-Կրիմ կամ Աբդ էլ-Կերիմ (տամազիգտ՝ ⴰⴱⴹ ⴻⵍ ⵅⴰⵔⵉⵎ, , ), իսպանական գաղութային իշխանությունների դեմ ռիֆական ցեղերի ապստամբության առաջնորդ Հյուսիսային Մարոկկոյում և Ռիֆի Հանրապետության ղեկավար։

Կենսագրություն 
Աբդ ալ-Կրիմը ծնվել է 1882 թվականի հունվարի 12-ին Աժդիրում (ներկայու՝ Մարոկկո), քադիի և առաջնորդի ընտանիքում։ 1910-1915 թվականներին դասավանդել է իսպանական-արաբական դպրոցում, հաճախել է Տետուանի ինստիտուտ, 1915 թվականին դարձել է Մելիլյայի գլխավոր քադի (իսլամական դատավոր)։ 1914 թվականից խմբագրել է «Տելեգրամա դել Ռիֆ» («El Telegrama del Rif») թերթի արաբերեն բաժինը, որի էջերում սկսել են պարբերաբար հայտնվել Գերմանիայի օգնությամբ Մարոկկոյից իսպանացիների և ֆրանսիացիներին արտաքսման կոչեր։ Սերտորեն համագործակցել է Գերմանիայի հյուպատոս Վալտեր Ցեխլինի հետ (Dr. Walter Zechlin, 1879-1962): Աջակցել է զենքի տեղափոխմանը, որը գերմանացիները մատակարարել էին Ֆրանսիական Մարոկկոյի իշխանությունների դեմ կռվող ռիֆական ցեղերին։ 1915 թվականին ազատագրական պայքարի կոչերի համար Իսպանիայի գաղութային իշխանությունների կողմից բանտարկվել է, 1916 թվականին ազատ է արձակվել։

1919 թվականին Աբդ ալ-Կրիմը փախել է լեռները։ 1920 թվականին՝ հոր մահից հետո, դարձել է ցեղի առաջնորդ։ 1921-1926 թվականներին գլխավորել է ռիֆերի ազատագրական պայքարն սկզբում իսպանական, իսկ 1925 թվականից՝ ֆրանսիական գաղութարարների դեմ։ 1921-1926 թվականներին եղել է Ռիֆի Հանրապետության նախագահ (էմիր), որը 12 ցեղախմբերի ռազմաքաղաքական միավորում էր։ Կրել է «բերբերյան գայլ» մականունը։

Մինչև 1924 թվականը իսպանացիների դեմ նրա պայքարը գաղտնի կերպով պաշտպանում էին ֆրանսիական իշխանությունները, որոնք հույս ունեին ռիֆերի ձեռքով տարածել իրենց ազդեցությունը Մարոկկոյի վրա։ Ֆրանսիայում ռիֆերի ազատագրական պայքարի աջակցության շարժում է սկսվել, իսկ Տանժերի միջազգային տարածքով Աբդ ալ Կրիմը սպառազինություն է ստացել։

Սակայն Աբդ ալ Կրիմի մոտ ցանկություն է առաջացել ընդլայնել իր էմիրության սահմանները՝ ի հաշիվ Վերգի հովտի, որտեղից ստացվել է պարենի զգալի մասը։ 1924 թվականի վերջին՝ Մարոկկոյում ֆրանսիական զորքերի հրամանատար գեներալ Լիոտեն ամրոցների շարք է կառուցել Վերգի հովտի պաշտպանության համար, իսկ 1925 թվականի ապրիլին ֆրանսիացիները մարտական գործողություններ են սկսել էմիրի բանակի դեմ։ 1925 թվականի մայիսի վերջին Փարիզի «Le Temps» թերթը գրել էր․ 

1926 թվականի մայիսի 26-ին Աբդ ալ Կրեմը հանձնվել է ֆրանսիացիներին և աքսորվել Ռեյունիոն կղզի։ 1947 թվականի մայիսին Ֆրանսիա մուտք գործելու թույլտվություն է ստացել՝ քաղաքական գործունեությունից հրաժարվելու պայմանով։ Փախել է շոգենավից Պորտ Սաիդ և բնակություն հաստատել Կահիրեում, որտեղ գլխավորել է Արաբական Մաղրիբի ազատագրման կոմիտեն (1948-1956)։

Ընտանիք 
Աբդ լ Կրիմը ունեցել է վեց որդի և հինգ դուստր երկու կանանցից։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 
 
 Asprey, R.B. (2002) War in the Shadows: The Guerrilla in History, iUniverse Publishing. .
 Boyd, C. (1979) Praetorian Politics in Liberal Spain, University of North Carolina Press: Chapel Hill, North Carolina. .
 Carr, R. (1980) Modern Spain: 1875-1980, Oxford University Press: Oxford. .
 Castro, F., Ramonet, I. & Hurley, A. (2008) Fidel Castro: My Life: a Spoken Autobiography, Scribner: New York. .
 Cowley, R. & Parker, G. (eds.) (1996) The Reader's Companion to Military History, Houghton Mifflin: Boston. .
 
 Hart, D.M. (1976) The Aith Waryaghar of the Moroccan Rif, History Fund Publications: Tucson, Arizona. .
 Keegan, J. & Wheatcroft, A. (2014) Who's Who in Military History: From 1453 to the Present Day, Routledge Publishing: New York. .
 Pierson, P. (1999) The History of Spain, Greenwood Press: Westport, Connecticut. .
 
 
 
 Abdelkrim, Mémoires d'Abd el Krim / recueillis par J. Roger-Mathieu, (in French), Paris, Librairie des Champs Elysées, 1927
 Abdelkrim, Mémoires II, la Crise franco-marocaine, 1955—1956,  (in French), Paris, Plon, 1984
 Bensoussan, David, Il était une fois le Maroc : témoignages du passé judéo-marocain , éd. du Lys, www.editionsdulys.ca, Montréal, 2010 (); Second edition : www.iuniverse.com, Bloomington, IN, 2012, , 620p.  (ebook)
 
 Montagne, R. (1954) Révolution au Maroc (in French), Paris: France Empire. 
 Pennell, C.R. (1986) A Country with a Government and a Flag: The Rif War in Morocco, 1921-1926, Menas: UK. .
 Pennell, C. R. (2000) Morocco since 1830: A History, Hurst: London. .  
 Tamburini, F. (Sep 2005) "I gas nella guerra del Rif", Storia Militare, n.145, a.XIII
 Woolman, David S. 1968.  Rebels in the Rif: Abd el Krim and the Rif Rebellion, Stanford University Press, California

Արտաքին հղումներ 
 
 Партизанские войны. Рифский эмират

Մարոկկոյի քաղաքական գործիչներ
Անկախության ակտիվիստներ
Չճանաչված երկրների ղեկավարներ
19-րդ դարի գրողներ
Բերբեր գրողներ
20-րդ դարի գրողներ