Ալմա մատեր (քանդակ, Նյու Յորք)

Ալմա մատեր քանդակ (Alma Mater, թարգմանաբար` Մայր բուհ), Դանիել Չեսթեր Ֆրենչի պատրաստված բրոնզե քանդակ, որը գտնվում է  Նյու Յորքի Մանհեթեն քաղաքի Մորնինգսայդ Հեյթս թաղամասում` Կոլումբիայի համալսարանի տարածքում գտնվող Low Memorial գրադարանի մուտքի դիմաց` աստիճանահարթակի վրա։

Ֆրենչը նախագծել է արձանը 1901 թվականին, և այն տեղադրվել է 1903 թվականի սեպտեմբերին։ Այն Մայր բուհի անձնավորումն է, որը ներկայացնում է Կոլումբիան՝ որպես կրթական հաստատություն։ Տեղադրումից ի վեր արձանը սերտորեն ասոցացվում է համալսարանի հետ։

Պատմություն

Հանձնաժողով և տեղադրում 
Low Memorial Library գրադարանի դիմաց արձանի տեղադրման ծրագրերը սկսվել են 1897 թվականին շենքի շինարարության ավարտից հետո։ Չարլզ Ֆոլեն ՄակՔիմը` շենքի գլխավոր ճարտարապետը, իր նախագծում` դեպի շենք տանող աստիճանների միջնամասում նախատեսել էր դատարկ գրանիտե պատվանդան, որի վրա կարող էր տեղադրվել արձան։ Միայն երեք տարի անց Հարիետ Վ. Գոելեթն իր և իր երեխաների անունից Կոլումբիայի հոգաբարձուներին առաջարկեց մինչև 25,000 դոլար տեղադրելու համար «Մայր բուհը ներկայացնող բրոնզե արձան, որը կտեղադրվի [ասված] պատվանդանի վրա»՝ ի հիշատակ նրա ամուսնու՝ Կոլումբիայի քոլեջի շրջանավարտ Ռոբերտ Գոելեթի, ով մահացել էր 1899 թվականին։

Հոգաբարձուներն ընդունեցին նրա առաջարկը և ՄակՔիմի առաջարկությամբ Դանիել Չեսթեր Ֆրենչին հանձնարարեցին ստեղծել արձանը։ Մինչև այս պահը ֆրանսիացիների նշանավոր գործերից էին Մինիտմենին նվիրված արձանը (The Minute Man, 1874) Կոնկորդ քաղաքում (Մասաչուսեթս) և Ջոն Հարվարդի արձանը (1884) Հարվարդի համալսարանում։ Ֆրենչը նաև քանդակել է Հանրապետությունը արձանը (The Republic, 1918), որը շատ նման է Ալմա մատեր արձանին։ Ենթադրվում է, որ Օդրի Մունսոնը, ով 20-րդ դարասկզբի նկարչի բեղուն մոդելն էր, կարող էր լինել արձանի հիմքը, թեև ավելի հավանական է, որ Ալմա մատերի մոդելն իրականում դերասանուհի և Ֆրենչի ընկերուհի Մերի Լոութոնն է եղել։ Հաշվի առնելով հանձնաժողովի պայմանը, Ֆրենչի նպատակն էր ստեղծել «մի ֆիգուր, որը պետք է հաճելի տպավորություն գործի բարեհամբույր ողջունելով այն երիտասարդներին, ովքեր պետք է ընտրեն Կոլումբիան որպես իրենց քոլեջ»։

Ֆրենչը մի քանի դիզայներական տարբերակներ է նախագծել. գիպսից պատրաստված բնօրինակ մոդելը, որը նա պատրաստել էր Մայր բուհի համար, ձախ ձեռքով բռնած էր ծնկի վրա դրած բացված գիրքը, ոտքի թաթերը մերկ էին, իսկ կրունկներն իրար կպած էին։ Թեև Գոելեթը և համասարանի նախագահ (1890-1901)  Սեթ Լոուն «մեծապես հիացած էին» Ֆրենչի առաջին տարբերակով, նրանց քննադատությունները ստիպեցին, որ նա փոխի ձեռքերի դիրքը՝ դրանք վեր բարձրացրած և գավազանը բռնած պատկերելով։ Արձանի նրա վերջնական նախագիծը հաստատվել է 1901 թվականի մարտի 4-ին հոգաբարձուների կողմից, և Գոելեթների կողմից վճարվելիք գինը որոշվել է 20 000 դոլար։ ՄակՔիմը, ով խիստ անհանգստացած էր արձանի որակով` հաշվի առնելով նրա նշանավոր դիրքը Լոու գրադարանի դիմաց, արձանով «հիացած» նկարագրել է այն որպես «արժանապատիվ, դասական և վեհանձն… որը ցուցադրում է  հունական ոգու և ազատության այնպիսի ընկալում, ինչպիսին կարող է ցանկացած ժամանակակից»։

Չնայած այն ակնկալիքներին, որ արձանը կարող էր ավարտված լինել նախատեսված ժամանակին` 1902 թվականին համալսարանի բացման արարողության ժամանակ, Ֆրենչի աշխատանքի ձգձգումների (մասամբ Օգոստոս Սեն Գոդենսի քննադատությունների, բայց հիմնականում Jno. Williams, Inc. ձուլարանի գործադուլների պատճառով) հետևանքով բացումը հետաձգվեց մինչև 1903 թվականի սեպտեմբերի 23-ը՝ 1903-1904 ուսումնական տարվա առաջին օրը։ Արարողությանը Նյու Յորքի 7-րդ եպիսկոպոս և համալսարանի հոգաբարձու Հենրի Ք. Փոթերը աղոթք կարդաց, որից հետո դեկան Ջոն Հովարդ Վան Ամրինջը հայտարարեց, որ արձանը պաշտոնապես շնորհվում է Կոլումբիայի համալսարանի նախագահ (1902-1945) Նիկոլաս Մյուրեյ Բաթլերին։ Գոելեթների ընտանիքը ներկա չէին, քանի որ ավելի վաղ մեկնել էին Եվրոպա։

1904 թվականին համալսարանը Ֆրենչից վերցրեց Մայր բուհի չորս ոտնաչափ գիպսից վերարտադրությունը՝ Սենթ Լուիսի Համաշխարհային տոնավաճառի Մեծ քանդակների պալատում ցուցադրելու համար։ Սակայն համալսարանն այն չվերադարձրեց, մինչև այն նորից հայտնաբերվեց Low Library-ի նկուղում և ուղարկվեց Ֆրենչի դստերը՝ Մարգարետ Ֆրենչ Կրեսսոնին, 1950 թվականին։

Հետագա պատմություն 

Մայր բուհ արձանը, հաշվի առնելով համալսարանի հետ իր խորհրդանշական կապը, Կոլումբիայում բազմաթիվ բողոքի ցույցերի կենտրոնում է եղել։ 1970 թվականին ուսանողական բողոքի ցույցերի ժամանակ՝ ի պատասխան Կամբոջա ներխուժման և Քենթ նահանգի կրակոցների, արձանը մարմնավորեց համալսարանի վարչակազմի ձախողումները, այդ թվում Մորնինգսայդ Հեյթս թաղամասի շարունակական ջենտրիֆիկացիան (gentrification): 1970 թվականի մայիսի 15-ի վաղ առավոտյան ռումբ էր դրվել արձանի վրա։ Արդյունքում առաջացած պայթյունը զգալի վնասել էր Մայր բուհ արձանի գահը։ Վնասը մնաց մինչև 1978 թվականը, երբ արձանը հեռացվեց Կոլումբիայից, գահը վերափոխվեց, իսկ քանդակը մաքրվեց, նոր պաշտպանիչ պատինայով (Patina) պատվեց և վերադարձվեց աստիճանների վրա։

Բողոքի մյուս ուշագրավ դեպքերը, որոնց ականատես է եղել Մայր բուհ արձանը, ներառում են 1968 թվականի Կոլումբիայի համալսարանի բողոքի ցույցերը, երբ արձանը պարբերաբար ենթարկվում էր վանդալիզմի, իսկ արձանի ծնկներին տեղադրվեց «Բռնաբարված ոստիկանների կողմից» ցուցանակ, և Իրաքի պատերազմի դեմ բողոքի ցույցերը, երբ ուսանողները սև ծածկոց էին հագցրել Մայր բուհ արձանի գլխին և լարերով միացրել նրա ձեռքերը գետնին` նկատի ունենալով Աբու Գրեյբի խոշտանգումների և բանտարկյալների նկատմամբ բռնությունների սկանդալը։

Մայր բուհ արձանը նաև եղել է բազմաթիվ անկարգ արարքների կենտրոնում, այդ թվում՝ 1928 թվականին, երբ գողացել էին նրա գավազանը (և հետագայում վերադարձրել), ինչպես նաև 1984 թվականի հոկտեմբերին, երբ գավազանը ամբողջությամբ հանել էին Կոռնելի համալսարանի ուսանողները։ Երկու ամիս անց այն հայտնվեց Կոռնելիի ուսանողների դեկանի շեմքին՝ կոշիկի տուփի մեջ, իսկ հաջորդ օրը Կոռնելիի պրոֆեսորը անձամբ վերադարձրեց այն համալսարան։ Ի պատասխան գողության՝ Կոռնելի համալսարանի տարածքում տեղադրված Էզրա Կոռնելի արձանը ողողվել է կոլումբիական բաց կապույտ ներկով, գավազանը վերադարձնելուց անմիջապես հետո։

Արձագանքներ 

Մայր բուհ արձանը կանգնեցնելուց հետո մեծ գովեստների է արժանացել։ Համալսարանական The Columbia Daily Spectator թերթը արձանի մասին գրել է` «բնորոշվում է թագուհու արժանապատվությամբ և հանգստությամբ» և հայտարարել է, որ այն «արտահայտում է ինտելեկտուալ կանացիության ամենաբարձր տեսակը։ Կեցվածքով և ժեստով նա հրավիրում է համալսարանի ուսանողին և նրան ողջույնով ընդունում Ալմա մատեր»։

The New York Times թերթը, թեև ուղղակիորեն չի մեկնաբանել ստեղծագործության գեղարվեստական արժանիքները, բայց ընդունել է, որ քանդակը «տեխնիկական առումով անսովոր բարդ աշխատանք է»։

Frank Leslie's Illustrated պարբերականն աշխատանքն անվանել է «Ֆրենչի քանդակի գլուխգործոցը», մինչդեռ The Catholic Union ամսաթերթը Մայր բուհի կերպարը համեմատել է Մարիամ Աստվածածնի հետ՝ ոչ ճիշտ պնդում անելով, որ աշխատանքը Գերմանիայի Բոն քաղաքի «Քրիստոսի մոր» արձանի նմանակն է։ և ցավելով, թե «Որքա՜ն սերտորեն կապված չէ Կաթոլիկ եկեղեցին այն ամենի հետ, ինչ վեհ և քնքուշ է մարդու մտքում և սրտում»։

Այնուամենայնիվ, Ֆրենչը դժգոհել է քանդակի վերաբերյալ ուշադրությունից՝ հայտարարելով, որ այն «Նյու Յորքի մակերևույթի վրա ալիք չի առաջացրել»։ 1903 թվականին Չարլզ Հենրի Կաֆինը բարձր է գնահատել Մայր բուհ արձանը ասելով` «գեղեցիկ է... անկասկած», թեև Ֆրենչի լավագույն գործերից մեկը չէ։

Դեմքը ամերիկյան գեղեցկության ծանոթ տեսակ է, որը համապատասխանում է ֆիգուրի շատ ժամանակակից տեսքին։ Այնուհանդերձ, քանդակագործը գլխին տվել է անկիրք նրբաճաշակության շունչ, որը նրան մի տեսակ օտարոտի է դարձնում, այնուամենայնիվ, մի քիչ ավելին, քան ինքնատիրապետումը, ենթագիտակցության գիտակցումը, որով ամերիկուհին կարող է կրել իր գեղեցկությունը։ Կարծես թե նրանցից մեկը բարձրացել է պատվանդանին և հնարամտորեն գնահատելով իրավիճակը, բուհի հովանավորի դերն է ստանձնել։ Յուրաքանչյուր ուսանող կսիրի նրան, և նրա ազդեցությունն ամբողջությամբ կլինի քաղցր վեհանձնություն... [Մայր բուհ արձանը] առանձնանում է մաքուր և ցնցող անվրդովությամբ, մոնումենտալ զգացումով, որը ներթափանցված է մի տեսակ մեղմ շողոքորթությամբ. քանի որ այն արտահայտությունը, որը նա դնում է վերջույթների մոդելավորման մեջ, հազիվ թե կարելի է բնութագրել ավելի զգայուն կիրառական բառով։

Հետագայում The New York Times թերթը Մայր բուհ արձանն անվանել է Կոլումբիայի համալսարանի «մեծ ծեր տիկինը», որը «թագավորական շքեղությամբ թագավորում է Low Library-ի դիմաց»։ Նյու Յորքի AIA Guide to New York City ուղեցույցը նկարագրել է այն որպես «ոգեշնչող արձան», որտեղ «թագին նստած կերպարը մեկնում է իր ձեռքը ի նշան ողջույնի, երբ նա հայացքը բարձրացնում է իր գոգին բացված գիտելիքի հզոր շտեմարանից»։

Հատկապես Լոու գրադարանի դիմաց Մայր բուհ արձանի տեղադրումը բարձր է գնահատվել համալսարանում ուսանողներին ողջունելու և համալսարանի հարաբերությունները Նյու Յորքի հետ կարևորելու գործում նրա դերի համար։ Ինչպես նշում է պատմական ժառանգության պահպանության պրոֆեսոր Էնդրյու Դոլքարտը.

Մայր բուհն անցնելուց և համալսարանի մակարդակին հասնելուց հետո փնտրողը պետք է բարձրանա ավելի երկար սանդուղքով, որը խորհրդանշականորեն «գիտելիք տանող սանդուղք է», որպեսզի հասնի գրադարանի մուտքին։ Աստիճանների բարձունքին կանգնած Կոլումբիայի համայնքի ընտրված անդամները կարող էին շրջվել և նայել Նյու Յորքին՝ վստահ լինելով, որ նրանք նպաստում են իրենց քաղաքի արագ վերափոխմանը ինտելեկտուալ և մասնագիտական ջանքերի համաշխարհային կենտրոնի։

Դիզայն և նմանակումներ 

Արձանը ներկայացնում է համալսարանի ավանդական կերպարի անձնավորումը՝ որպես մայր բուհ կամ «սնուցող մայր»՝ ծածկված ակադեմիական թիկնոցով և նստած գահին։ Նա դափնեպսակ է կրում գլխին և աջ ձեռքում պահում է ցորենի չորս հասկից պատրաստված գավազան, որը պսակված է թագավորական թագով, որը համալսարանի ավանդական խորհրդանիշն է։ Գիրքը, որը ներկայացնում է ուսումը, դրված է նրա գրկում։ Նրա գահի բազուկներն ավարտվում են լամպերով, որոնք ներկայացնում են «Sapientia et Doctrina» կամ «Իմաստություն և վարդապետություն», իսկ գահի ետնամասին դաջված է համալսարանի կնիքի պատկերը։

Գիտելիքի և ուսման խորհրդանիշ բուն թաքնված է Մայր բուհի թիկնոցի ծալքերում՝ ձախ ոտքի մոտ։ Բվի ճշգրիտ նշանակության վերաբերյալ որոշ ենթադրություններ են եղել, այդ թվում՝ պատմության պրոֆեսոր Դուայթ Ք. Մայները կարծում էր, որ բուն հղում է «Փսի Իպսիլոն» (Psi Upsilon) եղբայրությանը, որի անդամ էր Ֆրենչը` ըստ Մայերի։ 1953 թվականին Ֆրենչի դուստրը՝ Մարգարետ Ֆրենչ Քրեսոնը The New York Times-ին ուղղված նամակում պարզաբանել է, որ այն «ոչ մի եղբայրություն չի ներկայացնում և ոչ էլ լաբիրինթոսային հանելուկ է։ Բուն իմաստության դարավոր խորհրդանիշն է, և քանդակագործն այն օգտագործվել է այդ մեկնաբանությունը փոխանցելու համար»։ Նա նաև պարզաբանել է, որ արձանը ոչ թե Աթենաս-Պալասի կամ Միներվայի պատկերն է, այլ պարզապես համալսարանի անձնավորումը։

Ի սկզբանե Մայր բուհ արձանը, տեղադրվելուց ոսկեզօծ է եղել, թեև սկզբնական ոսկեզօծումը ժամանակի ընթացքում մաշվել է։ 1920-ականների վերջին Ֆրենչն առաջարկել է նորից ոսկեզօծել արձանը, բայց դա չի իրագործվել. ոսկու շերտի մնացորդները հանվել են 1950 թվականին, որպեսզի կատալիզացնեն արձանի պատինան։ 1962 թվականին համալսարանը որոշում է կայացրել կիրառել նոր բրոնզե երեսպատում։ Այնուամենայնիվ, 1968 թվականին բողոքի ցույցերից հետո (որում կարևոր դերակատարում ուներ Համալսարանի նախագահ (1953-1968) Գրեյսոն Լ. Քըրքը), նոր ծածկույթը հանվել է, և պատինան վերականգնվել է։

Մայր բուհ արձանի դիզայնը ոգեշնչել է Մարիո Կորբելիին 1919 թվականին ստեղծել Կուբայի Հավանայի համալսարանի համանուն արձանը։ Կորբելին ապրել է Նյու Յորքում 1913-1917 թվականներին։ Բացի այդ, Իլինոյսի համալսարանի առաջատար հաստատության` Ուրբանա-Շամպայն համալսարանի Ալմա մատեր արձանը (1929), ըստ նրա քանդակագործ Լորադո Թաֆտի, հավանաբար ոգեշնչվել է Կոլումբիայի Ալմա մատեր արձանից։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Save Outdoor Sculpture Survey of Alma Mater

Խորհրդանիշներ
Կոլումբիայի համալսարան