Բանվոր դասակարգ

Բանվոր դասակարգ, (կամ աշխատանքային դասակարգը) ներառում է ձեռքի աշխատանքով կամ արդյունաբերական աշխատանքով զբաղվողներին, ովքեր վարձատրվում են աշխատավարձով կամ վարձատրվող պայմանագրերով։ Բանվոր դասակարգի զբաղմունքները (տես նաև «Աշխատողների նշանակումը ըստ օձիքի գույնի»)  ներառում են կապույտ օձիքով և վարդագույն օձիքով աշխատատեղերի մեծ մասը։ Աշխատավոր դասակարգի անդամները ապավինում են բացառապես վարձու աշխատանքին։ Այսպիսով, ըստ ավելի ընդգրկուն սահմանումների, կատեգորիան կարող է ներառել  արդյունաբերական զարգացած տնտեսությունների աշխատունակ բնակչության գրեթե ամբողջ մասը (քաղաքներ,  գյուղեր) կամ գյուղական աշխատուժում աշխատողներին։

Սահմանումներ 
Ինչպես սոցիալական դասը նկարագրող շատ տերմինների դեպքում, բանվոր դասակարգը սահմանվում և օգտագործվում է տարբեր ձևերով։ Շատ սոցիալիստների կողմից օգտագործվող ամենաընդհանուր սահմանումն այն է, որ բանվոր դասակարգը ներառում է բոլոր նրանց, ովքեր վաճառելու ոչինչ չունեն, բացի իրենց աշխատուժից։ Այդ մարդկանց նախկինում անվանում էին պրոլետարիատ։ Այդ առումով, այսօր բանվոր դասակարգը ներառում է ինչպես սպիտակ, այնպես էլ կապուտաչյա աշխատողներ, բոլոր տեսակի ձեռներեց և հասարակ աշխատողների՝  բացառելով միայն այն անհատներին, ովքեր իրենց ապրուստը ստանում են բիզնեսի սեփականությունից և այլոց աշխատանքից։  Տերմինը, որը հիմնականում օգտագործվում է բանվորների կերպարներ առաջացնելու համար, ովքեր տառապում են «դասակարգային անբարենպաստությունից՝ չնայած նրանց անհատական ջանքերին», կարող է նաև ունենալ ռասայական ենթատեքստ։ Այս ռասայական ենթատեքստերը ենթադրում են աղքատության տարբեր թեմաներ, թե արդյոք մարդն արժանի է օգնության։

Այնուամենայնիվ, երբ օգտագործվում է ոչ սոցիալիստական համատեքստում, այն հաճախ վերաբերում է հասարակության այն հատվածին, որը կախված է ֆիզիկական աշխատանքից, հատկապես, երբ փոխհատուցվում է ժամավճարով (կամ գիտության որոշակի տեսակներ, ինչպես նաև լրագրողական կամ քաղաքական վերլուծություն)։ Օրինակ՝  բանվոր դասակարգը հստակորեն սահմանվում է որպես քոլեջի աստիճան չունեցողներ։ Այնուհետև՝ բանվոր դասակարգի զբաղմունքները դասակարգվում են չորս խմբի՝ ոչ հմուտ բանվորներ, արհեստավորներ, արտագնա աշխատողներ և գործարանների աշխատողներ։ 

Ընդհանուր այլընտրանքը դասակարգի սահմանումն է՝ ըստ եկամտի մակարդակների։ Երբ օգտագործվում է այս մոտեցումը, բանվոր դասակարգին կարելի է հակադրել այսպես կոչված միջին խավը՝ տնտեսական ռեսուրսների, կրթության, մշակութային շահերի և այլ ապրանքների ու ծառայությունների հասանելիության տարբեր պայմանների հիման վրա։ Այստեղ աշխատավոր դասակարգի և միջին խավի միջև ընկած հատվածը կարող է նշանակել այն սահմանագիծ, որտեղ բնակչությունն ունի հայեցողական եկամուտ, այլ ոչ թե ֆինանսավորվում է հիմնական կարիքների և առաջին անհրաժեշտության համար (օրինակ՝ նորաձևությունն ընդդեմ  սննդի և ապաստանի մասին)։

Որոշ հետազոտողներ առաջարկել են, որ բանվոր դասակարգի կարգավիճակը պետք է սուբյեկտիվորեն սահմանվի որպես բանվոր դասակարգի խումբ։  Այս սուբյեկտիվ մոտեցումը թույլ է տալիս մարդկանց, այլ ոչ թե հետազոտողներին, սահմանել իրենց սեփական «սուբյեկտիվ» և «ընկալվող» սոցիալական դասը։

Պատմություն և աճ 

Ֆեոդալական Եվրոպայում բանվոր դասակարգը, որպես այդպիսին, մեծ թվով գոյություն չուներ։ Փոխարենը, մարդկանց մեծամասնությունը բանվոր դասակարգի մաս էր՝ մի խումբ, որը բաղկացած էր տարբեր մասնագիտություններից, արհեստներից և զբաղմունքներից։ Իրավաբանը, արհեստավորը և գյուղացին բոլորը համարվում էին միևնույն սոցիալական խավի մաս, մարդկանց երրորդ զանգված, որոնք ոչ արիստոկրատներ էին, ոչ էլ եկեղեցու պաշտոնյաներ։ Նմանատիպ հիերարխիա գոյություն ունեին Եվրոպայից դուրս՝ այլ նախաարդյունաբերական հասարակություններում։ Այս աշխատավոր դասակարգերի սոցիալական դիրքը դիտվում էր որպես կանոնավորված բնական օրենքով և ընդհանուր կրոնական համոզմունքներով։ Այս սոցիալական դիրքը վիճարկվում էր հատկապես գյուղացիների կողմից, օրինակ՝ գերմանական գյուղացիական պատերազմի ժամանակ։ 

18-րդ դարի վերջին, լուսավորության ազդեցության տակ, եվրոպական հասարակությունը գտնվում էր փոփոխության մեջ, և այս փոփոխությունը չէր կարող հաշտվել Աստծո կողմից ստեղծված անփոփոխ հասարակական կարգի գաղափարի հետ։ Այս հասարակությունների հարուստ անդամները ստեղծեցին գաղափարախոսություններ,  որը բանվոր դասակարգի մարդկանց խնդիրներից շատերը մեղադրում էր նրանց բարոյականության և էթիկայի վրա (այսինքն՝ ալկոհոլի չափից ավելի օգտագործումը, ընկալվող ծուլությունը և գումար խնայելու անկարողությունը)։ Անգլիական բանվոր դասակարգի ստեղծումը գրքում  Է. Պ. Թոմփսոնը պնդում է, որ անգլիական բանվոր դասակարգը ներկա է եղել իր իսկ ստեղծմանը, և ձգտում է նկարագրել մինչժամանակակից բանվոր դասակարգերի վերափոխումը ժամանակակից, քաղաքականապես ինքնագիտակից, բանվոր դասակարգի։

Սկսած մոտ 1917 թվականից՝ մի շարք երկրներ կառավարվեցին իբր բանվոր դասակարգի շահերից ելնելով (տե՛ս Սովետական բանվոր դասակարգ)։  Որոշ պատմաբաններ նշել են, որ սովետական ոճի այս հասարակություններում հիմնական փոփոխությունը զանգվածային նոր տեսակի պրոլետարիզացիա է, որը հաճախ իրականացվել է գյուղացիների և գյուղական բանվորների վարչական ճանապարհով ձեռք բերված բռնի տեղահանման արդյունքում։ Այդ ժամանակվանից ի վեր չորս խոշոր արդյունաբերական պետություններ շրջվել են դեպի կիսաշուկայական կառավարում (Չինաստան, Լաոս, Վիետնամ, Կուբա), իսկ մեկ նահանգ վերացել է աղքատության և դաժանության աճի շրջանում (Հյուսիսային Կորեա)։ Նմանատիպ այլ պետություններ փլուզվել են (օրինակ՝ Խորհրդային Միությունը)։

1960 թվականից ի վեր տեղի են ունեցել լայնածավալ պրոլետարիզացիա և ընդհանրությունների շրջափակում՝ առաջացնելով նոր բանվոր դասակարգեր։ Բացի այդ, այնպիսի երկրներ, ինչպիսին Հնդկաստանն է, կամաց-կամաց ենթարկվում են սոցիալական փոփոխության՝ ընդլայնելով քաղաքային բանվոր դասակարգի չափը։

Մարքսիստական սահմանում. պրոլետարիատ 

Կարլ Մարքսը բանվոր դասակարգը կամ պրոլետարիատը սահմանում էր որպես անհատներ, ովքեր վաճառում են իրենց աշխատուժը վարձատրության դիմաց և  չեն տիրապետում արտադրության միջոցներին։ Նա պնդում էր, որ իրենք  պատասխանատու են  հարուստ հասարակության  ստեղծման համար։ Նա պնդում էր, որ բանվոր դասակարգը ֆիզիկապես կամուրջներ է կառուցում, կահույք է պատրաստում, սնունդ է աճեցնում և խնամում երեխաներին, բայց չունի հող կամ գործարան։ 

Պրոլետարիատի ենթաբաժինը՝ լյումպեն-պրոլետարիատը (ռագ-պրոլետարիատ), ծայրահեղ աղքատներն ու գործազուրկներն են, ինչպիսիք են՝ օրավարձով աշխատողները և անօթևանները։ Մարքսը նրանց համարում էր դասակարգային գիտակցությունից զուրկ։

«Կոմունիստական մանիֆեստում» Կարլ Մարքսը և Ֆրիդրիխ Էնգելսը պնդում էին, որ բանվոր դասակարգի ճակատագիրն է կապիտալիստական համակարգը տեղափոխել պրոլետարիատի դիկտատուրայով (շատերի իշխանությունը՝  ի տարբերություն «բուրժուազիայի դիկտատուրայի»)՝ վերացնելով դասակարգային համակարգի հիմքում ընկած սոցիալական հարաբերությունները, այնուհետև՝   վերածվել ապագա կոմունիստական հասարակության, որտեղ «յուրաքանչյուրի ազատ զարգացումը բոլորի ազատ զարգացման պայմանն է»։ Ընդհանրապես, մարքսիստական առումով վարձու աշխատողները և սոցիալական պետությունից կախվածները բանվոր դասակարգ են, իսկ նրանք, ովքեր ապրում են կուտակված կապիտալով՝ ոչ։ Այս լայն երկփեղկությունը սահմանում է դասակարգային պայքարը։  Տարբեր խմբեր և անհատներ կարող են ցանկացած պահի լինել այս կամ այն կողմում։ Շահերի և ինքնության նման հակասությունները անհատների կյանքում և համայնքների ներսում կարող են արդյունավետորեն խաթարել աշխատավոր դասակարգի կարողությանը  գործելու համերաշխ ՝ նվազեցնելով շահագործումը, անհավասարությունը և սեփականության դերը մարդկանց կյանքի հնարավորությունների, աշխատանքային պայմանների և քաղաքական իշխանության որոշման գործում։

Ոչ ֆորմալ բանվոր դասակարգ 
Ոչ ֆորմալ բանվոր դասակարգը սոցիոլոգիական տերմին է, որը հորինել է Մայք Դևիսի դասը, որը բաղկացած է ավելի քան մեկ միլիարդ քաղաքաբնակ երիտասարդներից, որոնք ոչ մի կերպ պաշտոնապես կապված չեն համաշխարհային տնտեսության հետ և փորձում են գոյատևել հիմնականում աղքատ թաղամասերում։ Դևիսի կարծիքով՝ այս դասն այլևս չի համապատասխանում դասակարգի սոցիալ-տեսական հասկացություններին՝ Մարքսին, Մաքս Վեբերին կամ արդիականացման տեսությանը։  Դրանից հետո այս դասը զարգացավ ամբողջ աշխարհում 1960-ականներից, հատկապես հարավային կիսագնդում։  Ի տարբերություն լյումպեն պրոլետարիատի դասի նախկին պատկերացումների կամ 1920-ական և 1930-ականների «հույսի տնակ» հասկացությունների՝ այս դասի անդամներին հազիվ թե որևէ հնարավորություն տրվի պաշտոնական տնտեսական կառույցներին անդամակցելու։

Բարձրագույն կրթություն 

Դայան Ռեյը շեշտում է այն մարտահրավերները, որոնց կարող են բախվել բանվոր դասակարգի ուսանողները բարձրագույն կրթության, և, մասնավորապես, հետազոտական ինտենսիվ համալսարաններում անցնելու ընթացքում։ Գործոններից մեկը կարող է լինել համալսարանական համայնքի ընկալումը որպես գերակշռող միջին խավի սոցիալական տարածք, որը ստեղծում է այլության զգացում սոցիալական նորմերի դասակարգային տարբերությունների և նավիգացիոն  ակադեմիայի գիտելիքների պատճառով։

Բանվոր 

Բանվորը  այն մարդն է, ով աշխատում է շինարարության արդյունաբերության աշխատուժում ձեռքի աշխատանքի տեսակներով։ Բանվորները վարձու աշխատողների բանվոր դասակարգում են, որտեղ նյութական նշանակալի արժեք ունեցող նրանց միակ ունեցվածքը աշխատանքն է։ Բանվորներ ներգրավող արդյունաբերությունները ներառում են այնպիսի կառուցումներ, ինչպիսիք են՝ ճանապարհները, շենքերը, կամուրջները, թունելները և երկաթուղային գծերը։ Բանվորներն աշխատում են պայթեցման գործիքների, ձեռքի գործիքների, էլեկտրական գործիքների, օդային գործիքների և փոքր ծանր տեխնիկայի հետ և հանդես են գալիս որպես այլ աշխատողների օգնականներ, ինչպիսիք են՝  օպերատորները կամ ցեմենտի որմնադիրները։ 1-ին դարի ինժեներ Վիտրուվիոսը գրում է, որ լավ աշխատողների խումբը նույնքան արժեքավոր է, որքան շինարարության ցանկացած այլ ասպեկտ։ Բացի օդաճնշական միջոցների ավելացումից, բանվորների աշխատանքային պրակտիկան քիչ է փոխվել։ Դաշտային տեխնոլոգիաների ներդրմամբ բանվորները արագորեն հարմարվեցին այս տեխնոլոգիայի օգտագործմանը՝ որպես բանվորական աշխատանք։

Ծանոթագրություններ

Մատենագիտություն

Հետագա ընթերցում

Արտաքին հղումներ
 The Center for Working-Class Studies at Youngstown State University
 International Labor and Working-Class History Journal (archived 12 January 2009)
 Images of the working class between 1840 and 1945 from the McCord Museum's online collection (archived 23 February 2006)
 BBC Archive collection of TV & Radio programmes about Working Class Britain
 Caring too much. That's the curse of the working classes. David Graeber for The Guardian. March 2014.
 US millennials feel more working class than any other generation. The Guardian. March 2016.

Բանվորական շարժում
Աշխատանք
Հասարակություն
Շինարարություն
Կապիտալիզմ