Մոսուլի ապստամբություն (1959)

1959 թվականի Մոսուլի ապստամբությունը արաբ ազգայնականների հեղաշրջման փորձ էր Մոսուլում, որոնք ցանկանում էին տապալել Իրաքի այն ժամանակվա վարչապետ Աբդ ալ Քարիմ Քասիմին և հաստատել արաբական ազգայնական կառավարություն, որն այնուհետև Իրաքի Հանրապետությունը կմիացնի Արաբական Միացյալ Հանրապետությանը։ Մոսուլում հեղաշրջման տապալումից հետո, որտեղ մի քանի օր շարունակ կատաղի փողոցային մարտեր էին ընթանում տարբեր խմբավորումների միջև, որոնք փորձում էին քաոս ստեղծել քաղաքական և անձնական հաշիվները մաքրելու համար, խախտվեց օրենքն ու կարգը։

Նախապատմություն 

Քասիմի կառավարման ընթացքում բազմաթիվ վեճեր են եղել այն մասին, թե արդյոք Իրաքը պետք է միանա Արաբական Միացյալ Հանրապետությանը, որը գլխավորում է Գամալ Աբդել Նասերը։ Հորդանանի Հաշիմյան թագավորությունը ցրել է Արաբական ֆեդերացիան այն բանից հետո, երբ Քասիմը հրամայել է մահապատժի ենթարկել ամբողջ թագավորական ընտանիքին Իրաքում ՝ վարչապետ Նուրի ալ-Սաիդի հետ միասին։

Իրաքի կոմունիստական կուսակցության հետ Քասիմի աճող կապերը ապստամբություն են հրահրել Իրաքի հյուսիսային Մոսուլ քաղաքում, որը գլխավորել են արաբ ազգայնականները, որոնք ղեկավարում էին ռազմական ստորաբաժանումները։ Փորձելով վախեցնել նրանց, ովքեր պոտենցիալ հեղաշրջում էին փնտրում, Քասիմը կոմունիստներին կոչ է արել աջակցել Մոսուլում խաղաղության կողմնակիցների հանրահավաքին, որը տեղի է ունեցել 1959 թվականի մարտի 6-ին։ Խաղաղության շուրջ 250 հազար կողմնակիցներ և կոմունիստներ Մոսուլի փողոցները լցրել են մարտի 6-ին, և թեև հանրահավաքը խաղաղ է անցել, մինչև մարտի 7-ը կոմունիստների և ազգայնականների միջև բախումներ են սկսվել։ Հաջորդ օրերին դա վերաճեց լոկալ քաղաքացիական պատերազմի։

Հեղաշրջման փորձ 
Ցույցերը կանգնեցնելու Քասիմի փորձն ինչ-որ չափով հաջող էր, քանի որ գնդապետ Աբդել Վահաբ Շավաֆը ՝ 40-ամյա բնիկ արաբ ազգայնականը ՝ Մոսուլում իրաքյան բանակի կայազորի հրամանատարը, շփոթված էր կոմունիստների կողմից ուժի ցուցադրմամբ։ Կոմունիստական կուսակցության ժողովրդական աշխարհազորի և տեղի նասերիտների միջև տեղի ունեցած բախումներից հետո, որոնց գագաթնակետը նասերյան ռեստորանի այրումն էր, Շավաֆը զանգահարել է Բաղդադ ՝ կարգուկանոնի պահպանման համար զինվորներին օգտագործելու թույլտվություն խնդրելու համար։ Շավաֆը հայտարարել է, որ իր հրամանատարությունը թույլ է տվել զինվորին օգտագործել իր հրամանատարության տակ։

Բաղդադը Շավաֆին ոչ միանշանակ պատասխան է տվել։ Այդ պատճառով Շավաֆը որոշել է մարտի 7-ին փորձել պետական հեղաշրջում իրականացնել։ Շավաֆին աջակցում էին մյուս դժգոհ սպաները, որոնք հիմնականում հայտնի արաբական սուննիական ընտանիքներից էին, և որոնք դեմ էին Իրաքի կոմունիստական կուսակցության հետ Քասիմի աճող հարաբերություններին։ Շավաֆը հրամայել է հինգերորդ բրիգադին, որը գտնվում էր իր հրամանատարության տակ, հավաքել կոմունիստական կուսակցությունների 300 անդամների, ներառյալ նրանց առաջնորդ Կամիլ Կազանչին, որը հայտնի Բաղդադի փաստաբան և քաղաքական գործիչ էր, որը մահապատժի է ենթարկվել։

Շավաֆը Հյուսիսային Իրաքի բանակի մյուս հրամանատարին հաղորդագրություն է ուղարկել, որպեսզի համոզի նրան միանալ իր հեղաշրջման փորձին։ Նա առևանգել է բրիտանական տեխնիկան և շարժական ռադիոհաղորդիչը Իրաքի նավթային ընկերությունից և գրավել Մոսուլի ռադիոն, որը նա փորձել է օգտագործել, որպեսզի իրաքցիներին դրդի ապստամբել Քասիմի դեմ։ Շավաֆը նաև լուր է ուղարկել համակրող տեղացի ցեղակիցներին, այդ թվում ՝ շամմարին, որոնցից հազարավորները այնուհետև մեկնել են Մոսուլ ՝ իրենց աջակցությունը հայտնելու համար։

Մարտի 8-ի առավոտյան Շավաֆն օդային ռմբակոծության համար Բաղդադ է ուղարկել երկու «ֆուրիա»։ Ինքնաթիռի անձնակազմին հրահանգվել է ռմբակոծել «Ռադիո Բաղդադ»-ի շտաբ-բնակարանը։ Հարձակումն անհաջող էր, ինքնաթիռները գրեթե չեն տուժել։ Ի պատասխան Քասիմը Իրաքի ՌՕՈՒ չորս ինքնաթիռ է ուղարկել գրոհելու Շավաֆի շտաբ-բնակարանը, որը գտնվում էր Մոսուլի ժայռի վրա։ Շտաբի վրա հարձակման հետևանքով զոհվել է վեց կամ յոթ սպա և վիրավորվել է Շավաֆը։ Մինչ Շավաֆն իրեն էր վերագրում, նա սպանվեց իր սերժանտներից մեկի կողմից, ով կարծում էր, թե հեղաշրջումը ձախողվել է։

Հետագա բռնությունները 
Չնայած նրան, որ Շավաֆը մեռած էր, բռնությունը դեռ չի ավարտվել. Մոսուլը շուտով դարձել է ապստամբների և լոյալիստների միջև պայքարի թատերաբեմ ՝ կոմունիստների և արաբ ազգայնականների հետ միասին։ Բեդուինյան ցեղերը, որոնց Շավաֆը մահվանից առաջ կոչ է արել աջակցել հեղաշրջմանը, նույնպես զբաղվել են կողոպուտով, և Մոսուլում բռնությունը նույնպես օգտագործվել է ոմանց կողմից որպես անձնական հաշվեհարդարի քողարկում։ Շավաֆի մարմինը ծեծել և քարշ են տվել Մոսուլի փողոցներով, այնուհետև նետել են մեքենան և տարել Բաղդադ։

Երեք կառավարամետ քրդական ցեղեր մտան Մոսուլ և կռվեցին արաբական Շամմար ցեղախմբերի ՝ նրանց վաղեմի հակառակորդների դեմ, որոնք համախմբվել էին Շավաֆի շուրջ։ Շեյխ Ահմեդ Աջիլը ՝ Շամմարի առաջնորդը, քուրդ աշխարհազորայինների կողմից նկատվել է է իր մեքենայում և սպանվել իր վարորդի հետ, իսկ ավելի ուշ երկուսն էլ Տիգրիսի վրայի կամրջից կախված են եղել։

Չորրորդ օրը կառավարական զորքերը սկսել են կարգուկանոն հաստատել և մաքրել ճանապարհները, ինչպես նաև մաքրել լապտերի սյուներին կախված մերկ և այլանդակված մարմինները։ Զոհերի ընդհանուր թիվը գնահատվում էր մոտ 500 մարդ։

Հետևանքները 
Չնայած ապստամբությունը ճնշվել է զինվորականների կողմից, այն ունեցել է մի շարք անբարենպաստ հետևանքներ, որոնք պետք է ազդեին Քասիմի դրության վրա։ Նախ, դա ավելացրել է կոմունիստների իշխանությունը։ Երկրորդ, նա խրախուսում էր Բաաս կուսակցության գաղափարները (որն անշեղորեն աճել էր հուլիսի 14-ի հեղաշրջումից հետո)։ Բաաս կուսակցությունը կարծում էր, որ կոմունիզմի ամենակուլ ալիքը կանգնեցնելու միակ միջոցը Քասիմին սպանելն է։

Քասիմի կաբինետի 16 անդամներից 12-ը Բաաս կուսակցության անդամներ էին։ Սակայն կուսակցությունը երես է թեքել Քասիմից, քանի որ հրաժարվել է միանալ Արաբական Միացյալ Հանրապետությանը ՝ Գամալ Աբդել Նասերին։ Կառավարությունում իր դիրքերն ամրապնդելու համար Քասիմը դաշինք է կնքել Իրաքի կոմունիստական կուսակցության հետ, որը դեմ էր պանարաբիզմի ցանկացած գաղափարի։ Նույն տարվա վերջին Բաաս կուսակցության ղեկավարությունը ծրագրել էր սպանել Քասիմին։ Սադամ Հուսեյնը գործողության առաջատար մասնակից էր։ Այդ ժամանակ Բաաս կուսակցությունը ավելի շատ գաղափարական փորձ էր, քան հակակառավարական հզոր մարտական մեքենա։ Նրա անդամների մեծ մասը կամ կրթված մասնագետներ էին, կամ ուսանողներ, և Սադամը լավ տեղավորվում է այս միջավայրում։ Սադամի ընտրությունը, ըստ պատմաբան Քոն Քոֆլինի, «հազիվ թե զարմանալի լիներ»։ Քասիմի սպանության գաղափարը, հնարավոր է, պատկանում էր Նասերին, և ենթադրություն կա, որ գործողությանը մասնակցողներից մի քանիսը պատրաստություն են անցել Դամասկոսում, որն այն ժամանակ մտնում էր ՄԱՀ-ի կազմի մեջ։ Սակայն  «ոչ մի ապացույց, որ Նասերն անմիջականորեն ներգրավված է եղել դավադրությանը, այդպես էլ չի ներկայացվել»։

Մարդասպանները ծրագրել էին 1959 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Քասիմի վրա դարան կազմակերպել Ալ Ռաշիդ փողոցում. մեկ մարդ պետք է սպաներ նրանց, ովքեր նստած էին մեքենայի հետնամասում, մյուսները ՝ նրանց, ովքեր առջևում էին։ Ասում են, որ Սադամը վաղաժամ է սկսել կրակել, ինչը կազմալուծել է ամբողջ գործողությունը։ Քասիմի վարորդը սպանվել է, իսկ Քասիմը ՝ վիրավորվել։ Մարդասպանները ենթադրել են, թե սպանել են նրան և արագ նահանջել են իրենց շտաբ, բայց Քասիմը ողջ է մնացել։

Կոմունիզմի աճող ազդեցությունը զգացվում էր ողջ 1959 թվականին։ Մոսուլում ապստամբությունից հետո իրականացվել է կոմունիստների կողմից կազմակերպված զինված ուժերի մաքրում։ Իրաքի կառավարությունը սկսել է շարժվել դեպի ձախ արմատականներ, որի հետևանքով կոմունիստների մի քանի կողմնակիցներ պաշտոններ են ստացել աշխատասենյակում։ Իրաքի արտաքին քաղաքականությունը սկսեց արտացոլել այդ կոմունիստական ազդեցությունը, քանի որ Քասիմը մարտի 24-ին Իրաքը դուրս է բերել Բաղդադի պակտից, իսկ հետո նպաստել ԽՍՀՄ-ի հետ ավելի սերտ կապերին, այդ թվում ՝ լայնածավալ տնտեսական համաձայնագրերին։ Սակայն կոմունիստների հաջողությունները խրախուսում էին իրենց դիրքերն ընդլայնելու փորձերը։  Կոմունիստները փորձել են Մոսուլում իրենց հաջողությունը նույն կերպ կրկնել Քիրքուքում։ Հավաքը կոչվում էր Հուլիսի 14։ Դա արվել է, որպեսզի վախեցնեն պահպանողական տարրերին։ Փոխարենը այն հանգեցրել է զանգվածային արյունահեղության։ Արդյունքում Քասիմը սառեցրեց կոմունիստների հետ հարաբերությունները ' ազդարարելով Իրաքի կառավարությունում նրանց ազդեցության նվազեցման (թեև ոչ դադարեցման) մասին։

Քասիմը և նրա կողմնակիցները մեղադրել են ՄԱՀ-ին աջակցող ապստամբներին, և ապստամբությունը հանգեցրել է Իրաքի և ՄԱՀ-ի միջև շարունակվող քարոզչական պատերազմի ուժեղացմանը, իսկ ՄԱՀ-ի մամուլը մեղադրել է Քասիմին նրանում, որ նա «վաճառել է» իր արաբական ազգայնականության գաղափարները։ Քասիմի և Կահիրեի տարաձայնությունները նաև ցույց տվեցին այն փաստը, որ ՄԱՀ-ը չկարողացավ դառնալ արաբական ազգայնականության միասնական ձայնը, և ՄԱՀ-ը ստիպված է եղել խոստովանել, որ շատ իրաքցիներ չէին ցանկանում ճանաչել Կահիրեի առաջատարի դիրքը։

ՄԱՀ-ի մասնակցության մակարդակը 
Թեև հեղաշրջման փորձը, հնարավոր է, մասամբ պայմանավորված էր արաբական ազգայնական տրամադրություններով և Արաբական Միացյալ Հանրապետությանը միանալու ցանկությամբ, հեղաշրջմանը ՄԱՀ-ի մասնակցության մակարդակը պարզ չէր։ Շավաֆը սերտ շփումներ է ունեցել ՄԱՀ-ի հետ հեղաշրջման փորձի նախապատրաստման ընթացքում, ընդ որում, ոմանք պնդում էին, որ Բաղդադում ՄԱՀ-ի դեսպանը հանդես է եկել որպես միջնորդ ՄԱՀ-ի և ապստամբների միջև։ Կան նաև վկայություններ, որոնք ասում են այն մասին, որ Մոսուլի ռադիոն կարող էր հասնել Սիրիայի հետ սահմանը։

Հղումներ 

Քաղաքական հեղաշրջումներ Իրաքում
1959 քաղաքականությունում