Ուրոսկոպիա

Ուրոսկոպիան պատմական բժշկական հետազոտության է՝ հիվանդի մեզի տեսողական հետազոտության համար՝ թարախի, արյան կամ հիվանդության այլ ախտանիշների գտնելու նպատակով։

Ուրոսկոպիայի՝ որպես հիվանդության ախտորոշման մեթոդի առաջին գրառումները թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակից և մեծ տարածում են գտել դասական Հունաստանում։ Հետագայում Բյուզանդական դարաշրջանում և միջնադարում հասնելով բժշկական գերակայության, պրակտիկան ի վերջո փոխարինվեց ավելի ճշգրիտ մեթոդներով վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում, որտեղ ուրոսկոպիան համարվում էր անբավարար՝ էմպիրիկ ապացույցների բացակայության և հետվերածննդյան դարաշրջանի բժշկության ավելի բարձր չափանիշների պատճառով։

Ժամանակակից բժշկության մեջ հիվանդի մեզի տեսողական հետազոտությունը կարող է նպաստել նախնական ախտորոշմանը, բայց ընդհանուր առմամբ սահմանափակվում է միզային համակարգի վրա հատուկ ազդող գործոններով, ինչպիսիք են միզուղիների ինֆեկցիաները, երիկամների և միզապարկի խնդիրները ինչպես նաև լյարդային անբավարարությունը։

Պատմություն 
Ուրոսկոպիայի համար մեզի հետազոտության գրառումները թվագրվում են մ.թ.ա. 4000 թվականին, որոնք սկիզբ են առել բաբելոնացի և շումերացի բժիշկներից։ Ք.ա. 4-րդ դարի սկզբին հույն բժիշկ Հիպոկրատը ենթադրեց, որ մեզը չորս հեղուկների «ֆիլտրատ» է, և սահմանափակեց այս մեթոդից ստացվող ախտորոշումները միզապարկի, երիկամների և միզուկի հետ կապված հիվանդությունների ժամանակ։ Սա իր հերթին ստիպեց մեկ այլ հույն բժշկի՝ Գալենին, հստակեցնել այն գաղափարը, որ մեզը միայն արյան ֆիլտրատ է, այլ ոչ թե սև լեղու, դեղին լեղու կամ խորխի։

Այնուհետև եկավ բյուզանդական բժշկության ժամանակը, թեև այն պահպանեց իր արմատները անտիկ հունահռոմեական շրջանից և շարունակեց ուրոսկոպիայի կիրառումն ու ուսումնասիրությունը, որը ի վերջո դարձավ հիվանդության ախտորոշման հիմնական մեթոդը։ Բյուզանդացի բժիշկները ստեղծել են ուրոսկոպիայի որոշ հիմնարար ուղեցույցեր, որոնցից ամենահայտնի օրինակն է 7-րդ դարի ուրոսկոպիկ մեթոդների ուղեցույցը՝ Թեոֆիլուս Պրոտոսպատարիուսի «Մեզի մասին» աշխատությունը։ Աշխատանքը, մյուսների հետ միասին, լայն տարածում գտավ և արագացրեց ուրոսկոպիայի տարածումը Միջերկրածովյան տարածաշրջանում։ Ժամանակի ընթացքում այս բյուզանդական աշխատանքները ոգեշնչեցին մշակույթի այլ ականավոր գիտնականների հետագա մեկնաբանության (ինչպես արաբ եվրե Իսահակ Իսրայելի բեն Սողոմոնը և նրա մեզի երանգի դասակարգման աղյուսակը), ինչը հանգեցրեց ուրոսկոպիայի ավելի մեծ տարածման և ընդլայնված կիրառմանը և, ի վերջո, ուրոսկոպիկ ախտորոշումը ոչ միզուղիների հետ կապված հիվանդությունների ու վարակների ժամանակ դարձավ ստանդարտ։

Ուրոսկոպիայի տարածման գործում առանցքային նշանակություն ունեցող Կոնստանտին Աֆրիկացու կողմից բյուզանդական և արաբական տեքստերի լատիներեն թարգմանությունները ոգեշնչեցին ուրոսկոպիկ հետաքրքրության նոր դարաշրջանի առաջացման, հատկապես Արևմտյան Եվրոպայում ողջ Միջին դարերի ընթացքում։ Չնայած այս հանրահռչակմանը, ուրոսկոպիան դեռևս հիմնականում պահպանվում էր Հիպոկրատի և Գալենի առաջին դրույթների սկզբունքներով, որոնք օգնեցին բյուզանդական մեկնաբանություններին, որոնք հետագայում տարածվեցին այս ժամանակահատվածում ժամանակաշրջանի ֆրանսիացի բժիշկներ Բեռնար դը Գորդոնի և Ժիլ դե Կորբեյլի աշխատություններում։

Այս պրակտիկան պահպանվում էր որպես չափանիշ մինչև 16-րդ դարի սկիզբը, երբ մշակութային շարժումների ազդեցությունը, ինչպիսին վերածնունդն էր, ոգեշնչեց դրա կիրառության վերանայմանը, ինչպես դրա արդյունավետությունը վերագնահատելու, այնպես էլ նոր կիրառություններ ուսումնասիրելու համար։ Այս ժամանակահատվածում ուրոսկոպիան աջակցող էմպիրիկ ապացույցների բացակայությունը և գիտական մեթոդով մշակված նոր բժշկական ուղեցույցերի ներդրումը նպաստեցին լիցենզավորված բժիշկների շրջանում ուրոսկոպիայի աստիճանական անկմանը։ Վաղ ժամանակակից բժիշկները, ինչպես շվեյցարացի բժշկական նորարար Պարացելսուսը, սկսեցին ուսումնասիրել ախտորոշման և բուժման ավելի էմպիրիկ որակավորում ունեցող մոտեցումներ՝ բժշկական վերածննդի անբաժանելի մասը և նրա վերասահմանումը, թե ինչպես ենք մենք նայում բժշկությանը, ինչը միայն ավելի արագացրեց ուրոսկոպիայի կիրառության անկումը։ 17-րդ դարի սկզբից այս պրակտիկան մեծ մասամբ համարվում էր չստուգելի և անօրինական և դարձավ սատիրայի առարկա (ներառյալ Շեքսպիրի պիեսներում բազմաթիվ երգիծական հղումների)։ Այն դեռևս կիրառվում էր «չարտոնագրված պրակտիկանտների» կողմից՝ ժողովրդական պահանջով մինչև 19-րդ դարի սկզբին։

Թեև ուրոսկոպիան այլևս տարածված չէ ժամանակակից բժշկության մեջ, դրա նախնական ախտորոշման օգտակարության օրինակները դեռևս կան պարզեցված և էմպիրիկ փորձարկված ձևերով։

Ի դեպ, երբ ուրոսկոպիայի անկումը շարունակվում էր, «Ուրոմանսիայում» դրա մնացորդներից գուշակության նոր ձև առաջացավ ՝ մարդու մեզի հետազոտությունը գուշակության կամ վիճակի գնահատման նպատակով։ Թեև ուրոմանտիան ի սկզբանե հետաքրքրություն է ձեռք բերել 18-րդ և 19-րդ դարերում, այն հազվադեպ է կիրառվում և անհայտ է ներկա դարաշրջանում մեծամասնության համար։

Միջամտություն և կոնվենցիա
Ուրոսկոպիայի պրակտիկանտները կոչվում են ուրոսկոպիստներ։ Այն դարաշրջանում, երբ ուրոսկոպիան հանրաճանաչ մտածելակերպ էր, հիմնական առավելություններից մեկը վիրաբուժական վիրահատությունների բացակայությունն էր, որն իրենց թույլատրում էին Հիպոկրատի երդման ամենապահպանողական կողմնակիցներից։

Մատուլա (անոթ) 
Ուրոսկոպիայի անոթը, որը նաև հայտնի է որպես «մատուլա», թափանցիկ ապակու կտոր է. սա պարտադիր է, քանի որ ապակու գունավոր լինեը, ցանկացած դեֆորմացիայի հետ մեկտեղ, կարող են հանգեցնել սխալ ախտորոշման։ Վերջինիս հատակը շրջանաձև է, վերին հատվածը բարակ պարանոցի նման և ունի միզելու համար նախատեսված բացվածք։

Մեզի շրջան
Ուրոսկոպիայի շրջանը դիագրամ է, որը մեզի գույնը կապում է որոշակի հիվանդության հետ։ Այն սովորաբար ունի քսան տարբեր ուրոսկոպիկ անոթներ՝ տարբեր գույների մեզով, որոնք դասավորված են շրջանագծի եզրագծի շուրջ։ Յուրաքանչյուր անոթ ունի մի գիծ, որը կապում է այն որոշակի հիվանդության ամփոփագրի հետ։ Սա թույլ տվեց բժիշկներին ունենալ ուղեցույց քսան տարբեր տեսակի մեզի վերաբերյալ։

Ջերմաստիճան
Ջերմաստիճանը, որի դեպքում մեզը հետազոտվում է, շատ կարևոր գործոն է, որը պետք է հաշվի առնել ուրոսկոպիայի գործընթացում։ Երբ հիվանդը միզում է, մեզը տաք է, ուստի անհրաժեշտ է, որ այն մնա նույն ջերմաստիճանին՝ պատշաճ գնահատման համար։ Արտաքին ջերմաստիճանը պետք է լինի նույնը, ինչ ներքին ջերմաստիճանը։ Երբ մեզի ջերմաստիճանը իջնում է նրա միջի պղպջակները ենթարկվում են փոփոխության։ Դրանց մի մասը անհետանում է, մի մասը մնում։ Ջերմաստիճանի նվազման դեպքում մասնիկների և նստվածքի գնահատելը դժվարանոնւմ է։ Նրանք տեղափոխվում են դեպի անոթի միջին հատված, ապա հատակ։ Նրանք բոլորը կխառնվեն՝ ավելի դժվարացնելով նստվածքը գնահատել։

Մեկ այլ խնդիր մեզի սառեցման հետ կապված այն է, որ այն կդառնա ավելի խիտ։ Որքան երկար է մեզի սառչելու ժամանակահատվածը, այնքան ավելի հավանական է, որ դրա բյուրեղները կկապվեն իրար հետ, ինչի հետևանքով այն խտանում է։ Սա կարող է հանգեցնել կեղծ ախտորոշման, այդ իսկ պատճառով բժիշկները սովորաբար արագ ստուգում են մեզը։

Ռիչարդ Բրայթը 19-րդ դարում հայտնագործեց մի տեխնիկա, որը թույլ էր տալիս բժիշկներին արդյունավետորեն հետազոտել հիվանդի մեզը ջերմաստիճանի իջեցումից հետո։ Գործընթացը ներառում էր ջրի տաքացում, այնուհետև սառեցված մեզ պարունակող ուրոսկոպիայի անոթի տեղադրում վերջինիս մեջ։ Սա տաքացնում է մեզը, ինչը հանգեցնում է ջերմաստիճանի իջեցման ժամանակ ձևավորված բյուրեղների քայքայմանը։ Արդյունքում մեզը կրկին նոսրանում է։ Այս գործընթացը շատ արդյունավետ է, բայց բժիշկը պետք է «նաև զգույշ լինի, որ անոթը շատ չթափահարի նախքան դրանք ստուգելը, քանի որ կտեղափոխվեն մասնիկները և պղպջակները կքայքայվեն և ճշգրիտ ախտորոշման հավանականությունը կվերանա»։

Լուսավորություն
Քանի որ մեզի գույնը որոշելը կարևոր է ճիշտ ախտորոշման համար, անհրաժեշտ է բավարար լուսավորություն։ Սա շատ բարդ է և կարևոր ուրոսկոպիայի հետազոտության ժամանակ։ Բժիշկը չպետք է զննի մեզը չափազանց լուսավոր պայմաններում, քանի որ դա մեզ շատ վառ կթվա։ Նույնը չի կարելի անել նաև վատ լուսավորության պայմաններում։ Այնպես որ, նա պետք է մեզը զննի երկու դեպքում էլ։ Սա արվում է անբավարար լույսի և չափազանց շատ լույսի հետևանքները փոխհատուցելու համար։ Երկու պայմաններում էլ հետազոտելուց հետո բժիշկը պետք է կատարի ախտորոշում։

Ուրոսկոպիկ մեթոդներով հայտնաբերված ընդհանուր հիվանդություններ

Դիաբետ
1674 թվականին անգլիացի բժիշկ Թոմաս Ուիլիսը բժշկական գրականության մեջ ներկայացրեց մի յուրօրինակ (և յուրօրինակ հայտնաբերված) հարաբերություն, որում նա նկատեց 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով մարդիկ սովորաբար ունենում են քաղցր համի մեզ, ինչը պայմանավորված է արյան մեջ գլյուկոզյի քանակի բարձրացմամբ որը արտազատվում է մեզի միջոցով, քանի որ դիաբետիկները չունեն բավարար ինսուլին, որպեսզի վերամշակի գլյուկոզի մեծ քանակությունը։

Դեղնախտ
Աչքերի, մաշկի և լորձաթաղանթների սպիտակուցների դեղնավուն գունավորում, որն առաջանում է այս հյուսվածքներում բիլիռուբինի նստվածքից։ Այն առաջանում է որպես տարբեր հիվանդությունների հետևանք, ինչպիսիք են հեպատիտը, հիվանդություններ, որոնք ազդում են լեղու նյութափոխանակության վրա։

Ուրոսկոպիայի ժամանակ եթե մեզի գույնը շագանակագույն է հավանաբար հիվանդի մոտ առկա է լյարդի ախտաբանություն։

Երիկամի հիվանդություններ
Երիկամները պետք է զտեն արյան մեջ առկա ավելցուկային նյութերը (հատկապես միզանյութը) և արտազատեն մեզով։ Երբ նրանք չեն կարողանում կատարել ֆունկցիան, հիվանդի մոտ առկա է երիկամների ախտաբանություն։ Բժշկության այն ճյուղը, որն ուսումնասիրում է երիկամները և երիկամների վրա ազդող հիվանդությունները, կոչվում է նեֆրոլոգիա՝ երիկամի հին հունական անունից։

Բժիշկները մեզի հետազոտություններ էին կատարում՝ օգտագործելով տեսողական զննումը։ Եթե մեզը կարմիր կամ փրփրավուն է, հիվանդի մոտ առկա է երիկամների ախտաբանություն։

Տես նաև 
 Մեզի ընդհանուր հետազոտություն
 Ուրոլոգիա

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
Library of Congress: Exploring Uroscopy in Early Medical Texts