Ալլա Գորսկայա

Ալլա Ալեքսանդրովնա Գորսկայա (, ), ուկրաինացի խորհրդային նկարչուհի, այլախոհ, 1960-ականների իրավապաշտպանական շարժման գործիչ Ուկրաինական ԽՍՀ-ում։

Կենսագրություն  
Ալլան ծնվել է Յալթայում, 1929 թվականին։ Նրա հայրը՝ Ալեքսանդր Վալենտինովիչ Գորսկին, խորհրդային կինոարտադրության կազմակերպիչներից էր, ով 1931 թվականին դարձել է Յալթայի կինոստուդիայի տնօրեն։ 1932 թվականին Ալեքսանդր Վալենտինովիչն իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ զբաղեցրել է «Վոստոկֆիլմ» տրեստի արտադրության ղեկավարի պաշտոնը, իսկ 1933 թվականին տեղափոխվել է Լենինգրադ, նշանակվել է Լենինգրադի կինոստուդիայի փոխտնօրեն, այնուհետև՝ տնօրեն։ Պատերազմից հետո աշխատել է որպես Օդեսայի և Կիևի կինոստուդիաների տնօրեն։

Պատերազմի սկզբում 11-ամյա Ալլան՝ մոր և ավագ եղբոր՝ Արսենիի (մահացել է 1943 թվականի ապրիլին, Լենինգրադի ճակատամարտում՝ հետևակային մարտում) հետ գտնվել է Լենինգրադում։ Շրջափակումից փրկվելով՝ 1943 թվականի ամռանը Ալլան և նրա մայրը տարհանվել են Ալմա-Աթա, որտեղ Ալեքսանդր Վալենտինովիչն արդեն աշխատում էր միացյալ կինոստուդիայում։ Ընտանիքը երկար չի մնացել Ալմա-Աթայում և 1943 թվականի վերջին տեղափոխվել է Կիև։

1946-1948 թվականներին Ալլա Գորսկայան սովորել է Կիևի Շևչենկոյի անվան գեղարվեստի միջնակարգ դպրոցում, որտեղ նրա մասնագիտության ուսուցիչն  է եղել Վլադիմիր Բոնդարենկոն։ Դպրոցը ոսկե մեդալով ավարտելուց հետո ընդունվել է Կիևի գեղարվեստի ինստիտուտի գեղանկարչական ֆակուլտետ։ Նրա ուսուցիչներն են եղել Մ. Շարոնովը և Սերգեյ Գրիգորևը։ 1952 թվականի ամռանն ամուսնացել է նույն բուհի ուսանող Վիկտոր Զարեցկու հետ։ Երկու տարի անց, ինստիտուտն ավարտելուց հետո, Գորսկայան իր մասնագիտությամբ աշխատել է հաստոցային և մոնումենտալ գեղանկարչության բնագավառում։

Ալլա Գորսկայան ողբերգականորեն մահացել է 1970 թվականի նոյեմբերի 28-ին Վասիլկով քաղաքում, ըստ պաշտոնական վարկածի, սկեսրայրը կացնով հարվածել է նրա գլխին և սպանել․ նա դա արել է ՊԱԿ-ի հրահանգով։ 1970 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Կիևի քաղաքային (Բերկովեցկոե) գերեզմանատանը   Գորսկայայի հուղարկավորությունը վերածվել է բողոքի ցույցի։

Ստեղծագործական գործունեություն 
Հանքափորական շարքի աշխատանքների հիման վրա 1959 թվականին Գորսկայան ընդունվել է Նկարիչների միություն։ 1960-ականների «հալոցքի» վերելքի ժամանակահատվածում աշխատել է Չեռնոբիլի շրջանի գյուղերում, որտեղ ստեղծել է «Պրիպյատ։ Լաստանավ», «Աբետկա», «Հաց» կտավները։ Նկարչուհին մշակել է դեկորացիայի էսքիզներ «Դանակ արևի տակ» ներկայացումների համար՝ ըստ  Ի. Դրաչի պոեմի, Մ. Կուլիշի «Այդպես է կորել  Գուսկան», Մ. Ստելմախի «Ճշմարտությունն ու կեղծիքը» (ռեժիսոր՝ Լեոնիդ Տանյուկ) ներկայացումների համար։ Սակայն բեմադրության պատրաստ ներկայացումները արգելվել են։

1964 թվականին Ալլա Գորսկայան, համագործակցելով Աֆանասի Զալիվախայի, Լյուդմիլա Սեմիկինայի, Գալինա Սևրուկի և Գալինա Զուբչենկոյի հետ, Կիևի համալսարանում ստեղծել է «Շևչենկո։ Մայրիկ» վիտրաժը։ Սակայն համալսարանի ղեկավարությունը կուսակցության քաղկոմի հրահանգով քանդել է վիտրաժը։ Դրանից հետո հրավիրված հանձնաժողովը նրան որակել է որպես գաղափարապես թշնամական։ Գորսկայային հեռացրել են Նկարիչների միությունից, սակայն մեկ տարի անց վերականգնել են։

Գորսկայան բազմաթիվ գեղարվեստական ստեղծագործությունն​​երի հեղինակ է` «Ինքնադիմանկար որդու հետ» (1960), «Հոր դիմանկարը» (1960), «Այբուբեն» (1960), «Գետի մոտ» (1962-1963), «Վասիլի Սիմոնենկոյի դիմանկարը» (1963) և այլն։ Նրա գրաֆիկական աշխատանքներում Տարաս Շևչենկոյի, Ա.Դովժենկոյի կերպարներին տրվել է նոր մեկնաբանություն։ Ամուսնու՝ Վ. Զարեցկու, համախոհ նկարիչներ՝ Գ. Սինիցայի, Գ.Մարչենկոյի, Բ.Պլաքսիի, Վ.Սմիրնովի հետ նկարչուհին ստեղծել է մի շարք մոնումենտալ գործեր Դոնեցկում, Կիևում, Կրասնոդոնում, որոնք նշանավորվել են ուկրաինական բարոկկոյի և մեքսիկական մոնումենտալիզմի ազդեցությամբ։ Նրա ստեղծագործությունները հիմնված են Կիևի ակադեմիական դպրոցի, ժողովրդական արվեստի, 1920-ականների ուկրաինական ավանգարդիզմի, բոյչուկիզմի ավանդույթների վրա։

Ալլա Գորսկայայի գեղանկարչական ու գրաֆիկական աշխատանքները գտնվում են Ազգային արվեստի թանգարանում (Կիև), Ա. Շեպտիցկու անվան Ազգային արվեստի թանգարանում (Լվով), Նորթոնի և Նենսի Դոջերի (Ռուտգերսի համալսարան) խորհրդային   ​​նոնկոնֆորմիզմի աշխարհի ամենամեծ հավաքածուներից մեկում, Չեկպոինտ Չարլիի Բեռլինի պատի թանգարանում և այլն։

Հասարակական գործունեություն 

Ալլա Գորսկայան Լես Տանյուկի, Վասիլի Սիմոնենկոյի և Իվան Սվետլիչնիի հետ եղել է Կիևի «Սովրեմեննիկ» ստեղծագործական երիտասարդական ակումբի կազմակերպիչներից և ակտիվ անդամներից մեկը (1959-1964)։ Նա մասնակցել է գրական-գեղարվեստական ​​երեկոների կազմակերպմանը, Շևչենկոյի ամենամյա տոների նախապատրաստմանը և այլն։

1962 թվականին Գորսկայան Վասիլի Սիմոնենկոյի և Լեոնիդ Տանյուկի հետ Բիկովնյայում, Լուկյանովսկու և Վասիլկովսկու գերեզմանոցներում հայտնաբերել են 1930-1940-ական թվականներին ՆԳԺԿ-ի կողմից գնդակահարվածների թաղման վայրերը, որոնց մասին հայտարարություն է ներկայացվել Կիևի քաղաքային խորհուրդ («Հուշագիր № 2»):

Գորսկայան, լինելով «վաթսունականների» խմբի անդամ, ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ուկրաինական իրավապաշտպանական շարժմանը։ Նա ֆինանսապես և բարոյապես աջակցել է քաղբանտարկյալների ընտանիքներին, նամակագրության մեջ է եղել նրանց հետ։ 1966 թվականի ապրիլին նա միջնորդություն է ներկայացրել Պ. Զալիվախայի պաշտպանության համար։ Բանտից վերադարձող այլախոհները հաճախ դիմել են նրան օգնության խնդրանքով։

Գորսկայան մասնակցել է Վ. Չեռնովոլի դատավարությանը, որը տեղի է ունեցել 1967 թվականի սեպտեմբերի 15-ին, Լվովում, որտեղ նա մի խումբ կիևցիների հետ բողոքել է դատարանի անօրինական վարքագծի դեմ։ 1968 թվականի ապրիլին նա ստորագրել է 139 գիտնականների և մշակույթի գործիչների բողոքի նամակը ԽՍՀՄ ղեկավարներին՝ այլախոհների ձերբակալությունների և փակ դատավարությունների հետ կապված և կրկին հեռացվել Նկարիչների միությունից։

1965-1968 թվականներին ուկրաինացի այլախոհների բռնությունների դեմ բողոքի ցույցերին մասնակցելու համար Գորսկայան հետապնդվել է խորհրդային անվտանգության ուժերի կողմից։ Ամբողջ Կիևում և Ուկրաինայում լուրեր են տարածվել Արևմտյան հետախուզական ծառայությունների կողմից ղեկավարվող Բանդերական ահաբեկչական կազմակերպության գոյության մասին։ Գորսկայային համարել են այդ կազմակերպության ղեկավարներից մեկը։

1970 թվականին Գորսկայային կանչել են Իվանո-Ֆրանկովսկ ձերբակալված Վ. Մորոզի գործով հարցաքննության, սակայն նա հրաժարվել է ցուցմունք տալ։ Մահվանից մի քանի օր առաջ նա բողոք է ներկայացրել Ուկրաինական ԽՍՀ Գերագույն դատարան՝ Վ. Մորոզի նկատմամբ կայացված դատավճռի անօրինականության և դաժանության վերաբերյալ։

Մահվան վարկածներ 
Հետաքննությունը, որը վարել է Կիևի մարզի դատախազությունը, եկել է այն եզրակացության, որ Գորսկայային սպանել է սկեսրայրը անձնական թշնամանքի պատճառով, որից հետո նա ինքնասպան է եղել։ Ոչ պաշտոնական վարկածներից մեկը սպանությունը վերագրում է ՊԱԿ-ին, որն իբր վրեժխնդիր է եղել Գորսկայայից՝ Լ.Տանյուկի և Վ.Սիմոնենկոյի հետ միասին Բիկովնյայում ՆԳԺԿ-ի կողմից գնդակահարվածների զանգվածային գերեզմանների փաստերը հրապարակելու համար։

2008-2009 թվականներին Ուկրաինայի Անվտանգության ծառայության պետական ​​արխիվը գաղտնազերծել է 16-րդ ֆոնդը (զեկուցումներ, հաղորդագրություններ, տեղեկանքներ Ուկրաինական ԽՍՀ ՊԱԿ-ի նախագահի կողմից՝ Ուկրաինայի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղարին), որը պարունակում էր ուղղակիորեն Ալլա Գորսկայային վերաբերվող փաստաթղթեր։ ՊԱԿ-ի ղեկավարությունը մինչ հետաքննության սկսվելը գիտեր հանցագործության ընդհանուր պատկերը, մարդասպանի ինքնությունն ու շարժառիթը։ Միևնույն ժամանակ, ՊԱԿ-ը զեկուցել է Կենտրոնական կոմիտեին ուկրաինական հանրության շրջանում շփոթության, ապակողմնորոշման և վախի տրամադրության առկայության մասին։ 1999 թվականին Ա. Գորսկայայի գերեզմանին տեղադրվել է նոր հուշարձան, որի հեղինակը Վ. Պրյադոկն է։

Ստեղծագործական ժառանգություն

Նկարներ 
 «Ինքնադիմանկար որդու հետ» (1960),
 «Հոր դիմանկարը» (1960 կամ 1961, հնարավոր է, որ երկու դիմանկար է եղել),
 «Այբուբեն» (1960),
 «Գետի մոտ» (1962-1963),
 «Վ. Սիմոնենկոյի դիմանկարը» (1963),
 Արևածաղիկ (Եվգենի Սվերտսյուկի դիմանկարը) (1963),
 Տարաս Շևչենկոյի 150-ամյակի վիտրաժային ձևավորում (1964) (համահեղինակներ՝ Աֆանասի Զալիվախա, Լյուդմիլա Սեմիկինա, Գալինա Զուբչենկո, Գալինա Սևրուկ)։

Վիտրաժներ  
«Շևչենկո։ Մայր» (1964) Աֆանասի Զալիվախայի, Լյուդմիլա Սեմիկինայի, Գ. Սևրուկի և Գալինա Զուբչենկոյի հետ համատեղ։ Այն գտնվել է Կիևի համալսարանում և ոչնչացվել Ուկրաինայի Կոմկուսի Կիևի քաղաքային կոմիտեի ղեկավարության հրահանգով (պահպանվել է էսքիզը, որը գտնվում է Գրականության ազգային թանգարանում)։

Խճանկարներ 
«Պրոմեթևս», «Երկիր», «Կրակ» և այլն Դոնեցկի թիվ 5 միջնակարգ դպրոցում (ճարտարապետ՝ Իոսիֆ Կարակիս և ուրիշներ) Վիկտոր Զարեցկու և այլոց հետ։
«Կենաց ծառը», «Երազած թռչունը» Մարիուպոլի «Ուկրաինա» ռեստորանում (Վիկտոր Զարեցկու և այլոց հետ միասին)։ Ավերվել է 2022 թվականին ռուսական ռմբակոծության արդյունքում։

Այլ ստեղծագործություններ 
Երկիր  (1968) (համահեղինակությամբ՝ Բ. Պլաքսիի, Վիկտոր Զարեցկիի), պատրաստված է ծառի կեղևից, ծղոտից և փայտից։

Ֆիլմեր Ալլա Գորսկայայի մասին 
 1991 - «Մահը նախօրոք բոլորիս է վիճակված…» (), ռեժիսոր Ս. Դուդկա, օպերատոր Է. Սոլոգուբ, Ուկրտելֆիլմ
 2001 թվական՝ «Ալլա Գորսկայա» (), բեմադրող ռեժիսոր Ելենա Լևչենկո, Ալեքսանդր Դովժենկոյի կինոստուդիա, ուկրաինական փաստավավերագրական ֆիլմերի ստուդիա։

Գրականություն 
 Алла Горська : Червона тінь калини : листи, спогади, статті / ред. та упоряд. О. Зарецький, М. Маричевський. — Київ: Спалах ЛТД, 1996. — 240 с.
 Зарецький О. Алла Горська під ковпаком КДБ. Антиукраїнська спрямованість спецоперацій // Фундатор сучасного українознавства : на пошану 80-річчя Петра Кононенка : збірник матеріалів і наукових праць / Нац. НДІ українознавства ; авт.-упоряд., відп. ред.: Фігурний Ю. С.. — Київ: ННДІУ МОНМС України, 2011. — С. 54—58. — 200 с.

Գրականություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ветка калины для Аллы Горской

Ուկրաինացի նկարչուհիներ
Ուկրաինացի արվեստագետներ
Խորհրդային այլախոհներ
Սպանվածներ
Կին արվեստագետներ
ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ