Լյուդմիլա Ալեքսեևա

Լյուդմիլա Միխայլովնա Ալեքսեևա (), խորհրդային այլախոհ և ռուս հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ-ում և հետխորհրդային Ռուսաստանում մարդու իրավունքների շարժման մասնակից, Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի հիմնադիրներից (1976), 1996 թվականից՝ ՄՀԽ-ի նախագահ։ 2002-2012 թվականներին եղել է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին առընթեր մարդու իրավունքների հանձնաժողովի անդամ (այնուհետև վերափոխվել է Ռուսաստանի Դաշնության Քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքների զարգացման խորհրդի)։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 3-ից նա եղել է ՌԴ նախագահին կից Քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքների պաշտպանության խորհրդի անդամ։ Նա եղել է Համառուսական քաղաքացիական կոնգրեսի կազմակերպիչներից (2004 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր) և մինչև 2008 թվականը այդ կոնգրեսի երեք համանախագահներից մեկը։

Կենսագրություն

Մանկություն և պատանեկություն 
Լյուդմիլա Ալեքսեևան (օրիորդական ազգանունը՝ Սլավինսկայա) ծնվել է 1927 թվականի հուլիսի 20-ին, Եվպատորիայում՝ Միխայիլ Լվովիչ Սլավինսկու և Վալենտինա Աֆանասևնա Էֆիմենկոյի ընտանիքում։ Հայրը ծնվել է հրեայի և լեհի ամուսնությունից, մայրը ուկրաինացի էր հոր կողմից, էստոնուհի՝ մոր կողմից։ Մայրը ԽՍՀՄ ԳԱ Մաթեմատիկայի ինստիտուտի գիտաշխատող էր և Ն. Է. Բաումանի անվան Մոսկվայի բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանի ուսուցիչ, համարվում է բարձրագույն մաթեմատիկայի մի քանի դասագրքերի հեղինակ։ Էստոնական հեռուստատեսության լրատվական կայքին տված հարցազրույցում Ալեքսեևան ասել է, որ իր էստոնացի տատը` Անետտա-Մարիետտա-Ռոզալիա Յանովնա Սինբերգը (ամուսնությունից հետո՝ Աննա Իվանովնա), իրեն մեծացրել է բողոքական ոգով։ Լյուդմիլայի մանկության տարիներին նրանց ընտանիքը բնակություն է հաստատել Մոսկվայում, սկզբում նրանք ապրել են Օստանկինոյի բարաքներում, իսկ 1937 թվականին տեղափոխվել են Մոսկվայի կենտրոն՝ կոմունալ բնակարան, որն ազատվել էր Ցենտրոսոյուզի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի ձերբակալությունից հետո, այդ գերատեսչությունում էր աշխատում Միխայիլ Սլավինսկին։

1937 թվականին սկսվեցին ձերբակալությունները, նրանց շենքի 29 բնակարանների վարձակալները փոխվեցին։ Տասը տարեկան Լյուդմիլան կատարվածը չէր ընկալում որպես արտառոց բան, նա այլ կյանք չգիտեր և հարցեր չէր տալիս։ Մեծահասակները զգույշ էին գործում, չէին քննարկում իրենց շուրջ ստեղծված իրադարձությունները, երեխաներն էլ բնազդաբար վարվում էին նույն կերպ։ 1937 թվականի գարնանը Ցենտրոսոյուզի նախագահը ձերբակալվեց և հարցաքննություններով ընդունեց, որ իր ղեկավարած հաստատությունում ստեղծել է «ընհատակյա ֆաշիստական կազմակերպություն», որում ներգրավված են եղել շուրջ երեք հարյուր կոմունիստներ և այլ աշխատակիցներ։ Լյուդմիլայի հայրը հետաքննության ենթարկվեց, բայց խուսափեց բռնաճնշումներից։ Ըստ Լյուդմիլա Ալեքսեևայի հուշերի՝ ընդհանուր առմամբ Մ. Լ. Սլավինսկու 297 գործընկերներ աքսորվեցին ճամբարներ կամ գնդակահարվեցին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու պահին Լյուդմիլա Ալեքսեևան գտնվում էր Թեոդոսիայում, որտեղ հանգստանում էր տատիկի հետ։ Ծնողները հեռագիր ուղարկեցին, որ նրանք «անմիջապես վերադառնան», բայց 14-ամյա Լյուդմիլան համոզեց տատիկին, որ դրա կարիքը չկա։ «Տատիկ ինչու վերադառնանք, արձակուրդները դեռ նոր են սկսվել, մի քանի օրից ինքնաթիռներն այստեղից դուրս կգան, կտեսնեք»։ 1941 թվականի հուլիսի 3-ին նրանք գնացքով ուղևորվեցին Մոսկվա։

1941 թվականի հուլիսի 14-ին Մ. Լ. Սլավինսկին մեկնեց ռազմաճակատ, Լյուդմիլա Ալեքսեևային Մաթեմատիկայի ինստիտուտի այլ երեխաների հետ միասին ուղարկեցին Ղազախստան։ Թերթերից հայտնի դարձավ, որ գերմանական զորքերը մտել են Մոսկվայի մերձակայքում գտնվող Խիմկի քաղաք, 14-ամյա Լյուդմիլան խոստացավ, որ եթե Մոսկվան ընկնի, նա փախչելու է Ղազախստանից նացիստների դեմ պայքարելու համար։ Նա ավարտեց բուժքույրերի վերապատրաստման դասընթացները` մտադրվելով որպես կամավոր մեկնել ռազմաճակատ, բայց տարիքի պատճառով մերժվեց։ Տարհանման ժամանակ նա մոր հետ ապրում էր Իժևսկում։

1943 թվականի գարնանը Լյուդմիլա Ալեքսեևան և նրա մայրը վերադարձան Մոսկվա։ Լյուդմիլան դպրոց չգնաց, նա դիմեց կոմերիտական կազմակերպությանը՝ խնդրելով իրեն ուղարկել ռազմաճակատ կամ պաշտպանական որևէ ձեռնարկություն։ Նրան ուղարկեցին Ստալինսկայա մետրոյի կայարանի (այժմ՝ Սեմենովսկայա) շինարարություն, Լյուդմիլան վագոնիկով քարեր էր դուրս բերում թունելից։ Աշխատանքը հոգնեցուցիչ էր, բայց աղջիկը դա ընկալում էր որպես ժամանակի պահանջ։

1945 թվականին Լյուդմիլա Ալեքսեևան ընդունվեց Մոսկվայի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի առաջին կուրս։ Մեկ շաբաթ հետո նա ընտրվեց խմբի կոմերիտական կազմակերպիչ, բայց շուտով նրան ասացին, որ կոմերիտական կազմակերպիչը պետք է լինի առաջնագծի զինվոր, և որոշումը վերանայվեց։ Ինչպես հետագայում Լյուդմիլա Ալեքսեևան գրել է իր հուշերում պատմության ֆակուլտետ էին ընդունվում «հատուկ զտարյուն» առաջնագծի այն զինվորները, ովքեր բանակում դառնում էին կուսակցական և կոմերիտական ֆունկցիոներներ և ունեին մարդկանց նկատմամբ իշխելու ձգտում և ուժ։ Նրանց չէր հետաքրքրում պատմական գիտությունը, բայց իրենց հետագա կարիերան կառուցեցին որպես առաջնորդներ։ Ավագ զինակից ընկերների մոտ աչքի ընկնելու համար ֆունկցիոներ-ուսանողները նախաձեռնում էին «անձնական գործեր»՝ մեղադրելով իրենց դասընկերներին անբարեխղճության, զգոնության թուլության և այլ մեղքերի համար (ուսանողը կարող էր վտարվել համալսարանից, նույնիսկ այն պատճառով, որ ցույցից հետո չէր հանձնում դրոշը)։

Հետևելով նման բանավեճերին ու քննարկումներին՝ Լյուդմիլա Ալեքսեևան իր համար ձևակերպեց այն տեսությունը, որ կուսակցություն էին մտնում մարդիկ, ովքեր չունեին բարոյական սկզբունքներ և միայն իշխանության էին ձգտում։ Նա երկընտրանքի առաջ էր կանգնել, արդյոք պետք է միանալ կուսակցությանը և պայքարել նրա շարքերի մաքրության համար, թե դրանից հեռու մնալ։ Այդ ժամանակ Ալեքսեևան կանգնեց երկրորդ տարբերակի վրա։

Նա ընտրեց հնագիտության ամբիոնը` պատմական գիտության ամենաքիչ գաղափարականացված ոլորտը, չնայած նրան շատ էր հետաքրքրում ռուսական հեղափոխական շարժման պատմությունը, բայց որոշեց ինքնուրույն ուսումնասիրել այդ առարկան։ Ըստ հուշերի՝ նա հիացած էր դեկաբրիստների պատմությամբ, որում նա զուգահեռներ գտավ գոյություն ունեցող իրականության հետ, նապոլեոնյան բանակի հետ մղվող մարտերում ֆունկցիոներները տեղ չունեին, քանի որ պատերազմը շահեցին այն քաղաքացիները, որոնք Եվրոպայից վերադառնալուց հետո կայսերական կառավարությանը պիտանի չէին, քանի որ նրանց հարկավոր էին հնազանդ հպատակներ։

Լյուդմիլա Միխայլովնայի համար իրականությունից խուսափելու միակ եղանակը անձնական կյանքն էր։ Յուրիից ամուսնալուծվելուց հետո (1945) 19-ամյա Լյուդմիլային առաջարկություն արեց իրենց ընտանիքի վաղեմի ծանոթ զինվորական Վալենտին Ալեքսեևը։ Լյուդմիլան իրեն համոզեց, որ սիրահարված է, համաձայնեց ամուսնանալ և շուտով պարզեց, որ ինքը հղի է։ Ընտանեկան կյանքը և երեխայի խնամքը հնարավորություն տվեցին մոռանալ ստալինյան հասարակությունում տեղ գտած անարդարությունների մասին։

Այնուամենայնիվ, պաշտոնական գաղափարախոսության հայտարարությունների և իրական կյանքի հռչակագրերի միջև հակադրությունը Լյուդմիլային հանգիստ չէին տալիս։ Նա բազմիցս փորձել է քննարկել իր կասկածները հորեղբոր՝ Բորիայի հետ։ Նա բոլոր հարցերին ուներ մեկ պատասխան. «Սոցիալիզմի սկզբունքները ձեր նման  գիտնական հիմարների համար են։ Սկզբունքներ չկան։ Սոցիալիզմ չկա։ Ուղղակի կա կնքահայրերի հրոսակախումբ»։ Լյուդմիլա Ալեքսեևան չկարողացավ ընդունել այդպիսի արմատական բացատրությունը և կարծում էր, որ հորեղբայր Բորյան «հիանալի անձնավորություն է, բայց պրիմիտիվ է մտածում»։

1950 թվականին Լյուդմիլա Ալեքսեևան ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը, իսկ 1956 թվականին` մագիստրոսական ուսումնարան Մոսկվայի տնտեսագիտության և վիճակագրության ինստիտուտի ասպիրանտուրան` «ԽՄԿԿ պատմություն» մասնագիտությամբ։ 1953 թվականին՝ Ստալինի մահից և Բերիայի ձերբակալությունից հետո, Ալեքսեևայի մոտ սկսվեց աշխարհայացքային ճգնաժամ, որի պատճառով նա հրաժարվեց ԽՍՀՄ պատմությունից պաշտպանել ատենախոսություն պատմական գիտությունների թեկնածուի աստիճանի համար։

Աշխատանք ԽՍՀՄ-ում 
Լյուդմիլա Ալեքսեևան պատմություն է դասավանդել Մոսկվայի արհեստագործական ուսումնարանում, ինչպես նաև աշխատել է ՀամԼԿԵՄ մարզային հանձնաժողովում՝ որպես արտահաստիքային դասախոս։

1952 թվականին ընդունվել է ԽՄԿԿ շարքերը։ 1959-1968 թվականներին աշխատել է որպես «Գիտություն» հրատարակչության հնագիտության և ազգագրության խմբագրական խորհրդի գիտական խմբագիր։ 1970-1977 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ գիտական տեղեկատվության և հասարակական գիտությունների ինստիտուտի գիտաշխատող։

Մասնակցությունը այլախոհական շարժման   
1960-ականներին նրա բնակարանը դարձավ այլախոհների, մոսկովյան մտավորականության և արևմտյան թղթակիցների հետ նախատեսված հանդիպումների ու հարցազրույցների անցկացման վայր, ինչպես նաև օգտագործվում էր հրատարակչական նյութեր պատրաստելու և պահելու համար։ Նա իրավաբանական և կազմակերպական օգնություն էր ցուցաբերում ԽՍՀՄ քաղբանտարկյալներին, այցելում ճամբարներ և աքսորավայրեր։ 1968-1972 թվականներին, որպես մեքենագրուհի, մասնակցել է «Ընթացիկ իրադարձությունների քրոնիկոն» թերթի հրատարակմանը և բաժանել այն։ Ավելի ուշ նա այսպես է գնահատել սամիզդատ գրականության առանձնահատկությունները.

1968 թվականի ապրիլին նրան վտարեցին ԽՄԿԿ շարքերից և ազատեցին աշխատանքից։ Որպես պաշտոնական պատճառ նշվեց, որ նա 1966-1968 թվականներին մասնակցել է բանաստեղծ Յու. Գ. Գալանսկովի, գրողներ Յու. Մ. Դանիելի և Ա. Դ. Սինյավսկու, ինչպես նաև լրագրող Ա. Ի. Գինզբուրգի դատավարությունների դեմ իրավապաշտպանների ելույթներին։

1974 թվականին նա ՊԱԿ-ից նախազգուշացում ստացավ՝ հիմք ընդունելով ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագիրը՝ «հակախորհրդային ստեղծագործությունների համակարգված արտադրություն և տարածման», «հակախորհրդային գործունեությունը» շարունակելու անթույլատրելիության և հնարավոր ձերբակալման մասին։ 1976 թվականին, այլախոհ Յուրի Օրլովի առաջարկով, նա դարձավ ԽՍՀՄ-ում Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի (ՄՀԽ) հիմնադիրներից մեկը։

Արտագաղթի տարիներ   

1977 թվականի փետրվարին ձերբակալության սպառնալիքի պատճառով, Լյուդմիլա Ալեքսեևան ստիպված է եղել արտագաղթել ԽՍՀՄ-ից և հաստատվել ԱՄՆ-ում՝ իր երրորդ ամուսնու՝ Նիկոլայ Ուիլյամսի և իր կրտսեր որդու՝ Միխայիլի հետ, որը Մոսկվայի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտ էր։ Արտագաղթի տարիներին նա ՄՀԽ-ի արտասահմանյան ներկայացուցիչն էր։ Նա աշխատել է «Ամերիկայի Ձայն և «Ազատություն» ռադիոկայաններում, որտեղ նա վարել է մարդու իրավունքների վերաբերյալ հաղորդումներ։ Բացի այդ, արտագաղթի ժամանակ նա հրապարակվել է ռուսալեզու պարբերականներում, ինչպես անգլիական և ամերիկյան մամուլում։ Նա աշխատել է որպես իրավապաշտպան մի շարք կազմակերպություններում և արհմիություններում որպես խորհրդատու։ 1977-1984 թվականներին նա նախապատրաստել է խմբի փաստաթղթերի հրապարակումը։ 1977-1980 թվականներին աշխատել է «Այլախոհությունը ԽՍՀՄ-ում։ Նորագույն ժամանակաշրջան» մենագրության վրա, որը համարվում է այս թեմայով առաջին հիմնարար պատմական հետազոտությունը։ Նախապես, այս աշխատությունը պլանավորվել է որպես ԽՍՀՄ-ում այլախոհական շարժման վերաբերյալ 200 էջանոց տեղեկանք ԱՄՆ Կոնգրեսի համար, որը Լյուդմիլա Ալեքսեևային առաջարկել էր գրել ԱՄՆ նախագահ Քարթերի վարչակազմը։ Սակայն ձեռագրի վրա կատարված աշխատանքները, որոնք նախատեսվում էր ավարտել մեկ տարվա ընթացքում, ձգձգվեցին երեք տարի, դառնալով իսկական ուսումնասիրություն։

1980-ականների երկրորդ կեսին, ԱՄՆ -ի պատվիրակության կազմում, նա մասնակցեց ԵԱՀԿ համաժողովներին (Ռեյկյավիկ, Փարիզ)։
ԱՄՆ-ում հրատարակել է իր The Thaw Generation (Հալոցքի Սերունդ) հուշագրությունները։ 1989 թվականի ամռանից մինչև Ռուսաստան վերադառնալը նա համարվել է վերականգնված ՄՀԽ-ի հեռակա անդամ։ Նա ստացել է ԱՄՆ քաղաքացիություն 1982 թվականին, ԽՍՀՄ-ից դուրս գալուց 5 տարի անց։

Իրավապաշտպանական գործունեություն Ռուսաստանում 

1993 թվականին նա ամուսնու հետ վերադարձավ Ռուսաստան։ Որդին՝ Միխայիլը (Մայքլ), մնաց Միացյալ Նահանգներում, որտեղ 1992 թվականից Բլումինգթոնի Ինդիանայի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր էր և ակտիվ համագործակցում էր ռուս տնտեսագետների հետ։

1996 թվականի մայիսին Ալեքսեևան ընտրվեց Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի նախագահ։ 1998-2004 թվականներին նա Հելսինկյան միջազգային ֆեդերացիայի նախագահն էր։ 2002 թվականից հանդիսանում է Ռուսաստանի Նախագահին առընթեր մարդու իրավունքների հանձնաժողովի անդամ։ 2004 թվականի նոյեմբերին Հանձնաժողովի խորհրդի վերածվելուց հետո դառնում է Ռուսաստանի նախագահին առընթեր քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների և մարդու իրավունքների զարգացման նորացված խորհրդի անդամ։ Բացի այդ, նա Ռուսաստանի Դաշնության ՆԳՆ հասարակական խորհրդի անդամ էր և Ռուսաստանի Դաշնության հակամենաշնորհային ծառայության հասարակական խորհրդատվական խորհրդի անդամ։

2003 թվականի ապրիլի 2-ին Ալեքսեևան և «Հուշամատյան» ընկերության խորհրդի նախագահ Արսենի Ռոգինսկին նամակներ ուղարկեցին Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի դեսպաններին՝ պահանջելով դադարեցնել ռազմական գործողությունները Իրաքում և հակամարտությունը լուծել խաղաղ ճանապարհով։ Իրենց հաղորդագրության մեջ իրավապաշտպանները բողոքել էին Իրաք ներխուժման դեմ, հակաիրաքական կոալիցիայի առաջնորդներին մատնանշելով, որ նրանք «ոչնչացնում են ժամանակակից համաշխարհային կարգի հիմքերը»։

:

Մոսկվայի Հելսինկյան խումբը և «Հուշամատյան» միջազգային պատմամշակութային ընկերությունը դիմել են ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ արտերկրի հասարակական և իրավապաշտպան կազմակերպություններին խնդրելով աջակցել Իրաքում պատերազմը դադարեցնելու իրենց կոչերին։

2004 թվականի դեկտեմբերին Ալեքսեևան դարձավ Համառուսական քաղաքացիական կոնգրեսի կազմակերպիչներից, այնուհետև համանախագահներից մեկը (Գարի Կասպարովի և Գեորգի Սատարովի հետ միասին)։ ՀՔԿ-ն ստեղծվել է որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության միավորում՝ «Հանուն ժողովրդավարության, ընդդեմ բռնապետության» ընդհանուր կարգախոսով։ Միևնույն ժամանակ, սահմանվել է, որ կոնգրեսը չի մասնակցում ընտրություններին և կուսակցությունների ստեղծմանը, և այն չպետք է ղեկավարվի գործող քաղաքական գործիչների կողմից։ ՀՔԿ-ի որոշ անդամներ կարծում էին, որ Կասպարովի գործունեությունը, որպես «Ուրիշ Ռուսաստան» կոալիցիայի առաջնորդներից մեկը, որը մտադրվել է 2008 թվականին առաջադրվել Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի պաշտոնում, համարվում է կոնգրեսի ցանկացած քաղաքական ուժերից տարանջատման սկզբունքի խախտում և առաջարկում է հրաժարվել Կասպարովի ծառայություններից, ինչին ՀՔԿ-ն չգնաց։ 2007 թվականի աշնանը Ալեքսեևան և Սատարովը կոչ արեցին Կասպարովին դադարեցնել իր գործունեությունը որպես համանախագահ, և 2008 թվականի հունվարի 14-ին նրան կրկին խնդրեցին պաշտոնաթող լինել։ Քանի որ Կասպարովը երկու անգամ չէր պատասխանում ՀՔԿ-ի ղեկավար կազմը լքելու խնդրանքներին, արդյունքում, 2008 թվականի հունվարի 17-ին, Ալեքսեևան և Սատարովն իրենք լքեցին ՀՔԿ-ն։

Ավելի ուշ, Սատարովի հետ միասին, Ալեքսեևան դարձավ Համառուսական քաղաքացիական ցանցի (ՀՔՑ) կազմակերպիչը, որը ստեղծվեց ՀՔԿ-ի «մարդու իրավունքների պաշտպանության մասին» հիման վրա։ 2010 թվականի հունիսի 2-ին Ալեքսեևան համաձայնագիր ստորագրեց «Պորտալ - Credo.ru» ինտերնետային հրատարակչության գլխավոր խմբագիր Ալեքսանդր Սոլդատովի հետ «ուժերը միավորելու և համատեղ տեղեկատվական-իրավապաշտպանական գործունեություն սկսելու մասին»։

Նա աջակցեց Ալեքսեյ Կուդրինի Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կոմիտեի 2013 թվականի նոյեմբերի 23-ին Մոսկվայում քաղաքացիական ֆորում անցկացնելու նախաձեռնությանը և ընդգրկվեց դրա կազմկոմիտեում։ Ալեքսեևան խոստովանել է, որ Մոսկվայի Հելսինկյան խումբը «գրեթե ամբողջությամբ գործում էր ամերիկյան հիմնադրամների դրամաշնորհների վրա»։

Ռազմավարություն - 31 

2009 թվականի օոստոսի 31-ից Լյուդմիլա Ալեքսեևան ակտիվ մասնակցություն էր ունենում Ռազմավարություն-31 հանրահավաքներին, որտեղ քաղաքացիները պարբերաբար ելույթներ էին ունենում Մոսկվայի Տրիումֆալնայա հրապարակում` ի պաշտպանություն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 31-րդ հոդվածի (հավաքների ազատության մասին)։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 31-ից նա հանդիսանում է այդ հանրահավաքների կանոնավոր կազմակերպիչներից մեկը։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, Տրիումֆալնայա հրապարակում հանրահավաք անցկացնելու փորձ կատարելու ժամանակ, Լյուդմիլա Ալեքսեևան ձերբակալվեց ոստիկանության կողմից և տասնյակ այլ ձերբակալվածների հետ նրան տեղափոխեցին ոստիկանության բաժանմունք, ինչը մեծ ռեզոնանս առաջացրեց Ռուսաստանում և արտասահմանում։

Եվրախորհրդարանի նախագահ Եժի Բուզեկը և ԱՄՆ-ի ազգային անվտանգության խորհուրդն իրենց վրդովմունքն էին արտահայտել հայտնի իրավապաշտպանի կալանքի կապակցությամբ, «The New York Times» թերթը իր առաջին էջում հրապարակել էր այդ բողոքի ցույցի մասին հոդված՝ «Ռուսաստանի այլախոհների ոգևորությունը դիմանա ցանկացած փորձության» վերնագրով։ «Արդար գործ» կուսակցության համանախագահ Լեոնիդ Գոզմանը խաղաղ ցույցի ցրումը և Լյուդմիլա Ալեքսեևայի ձերբակալությունը անվանեց Մոսկվայի իշխանությունների «հիմարություն» և «ամոթ»։

2010 թվականի վերջին նա չհամաձայնվեց Էդուարդ Լիմոնովի առաջարկած միջոցառումների անցկացման մարտավարության հետ և հեռացավ «Ռազմավարություն-31»-ից։

Լյուդմիլա Ալեքսեևան մասնակցել է 2014 թվականի ապրիլի 24-25-ը Կիևում անցկացված «Ուկրաինա-Ռուսաստան. Երկխոսություն» կոնգրեսին։

Վերջին տարիներ  
2012 թվականին Լ. Ալեքսեևան գրավեց 10-րդ տեղը 2011 թվականի «Ռուսաստանի 100 ամենաազդեցիկ կանանց» վարկանիշում (Էխո Մոսկվի, ՌԻԱ Նովոստիի, Օգոնյոկ և Ինտերֆաքս)։ «Օգոնյոկ» ամսագրի, «Էխո Մոսկվի» ռադիոկայանի և «Ինտերֆաքս» գործակալության կողմից կազմակերպված «Ռուսաստանի 100 ամենաազդեցիկ կանանց» վարկանիշում, որի արդյունքները հրապարակվել են 2014 թվականի մարտին, նա զբաղեցրել է 18-րդ տեղը։

2017 թվականի հուլիսի 20-ին` Լ. Մ. Ալեքսեևայի իննսուներորդ տարեդարձի օրը, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն անձամբ եկել էր նրա տուն և շնորհավորել նրան ծաղկեփնջով, նրա հայրենի քաղաքի (Եվպատորիա) պատկերով փորագրությամբ, ինչպես նաև բերել էր Սանկտ Պետերբուրգի ճենապակու գործարանում ձեռքի աշխատանքով պատրաստված դեկորատիվ ափսե` Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի պատկերով, որտեղ նա սովորել էր։ Հանդիպման ընթացքում Ալեքսեևան դիմել էր նախագահին ցմահ ազատազրկման դատապարտված նախկին պատգամավոր Իգոր Իզմեստիևի ներման հարցով։

Լյուդմիլա Ալեքսեևան մահացել է 2018 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, Մոսկվայում, կյանքի 92-րդ տարում։ Հոգեհանգիստը տեղի է ունեցել 2018 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Լրագրողների տանը, հարյուրավոր մարդիկ էին եկել, այդ թվում՝ Վ. Պուտինը, վերջին հրաժեշտը տալու Լյուդմիլա Ալեքսեևային։ Ալեքսեևայի մարմինը դիակիզվել է Մոսկվայում, իսկ մոխրով աճյունասափորը թաղվել է 2019 թվականի ապրիլի 6-ին, Վաշինգտոնի Ռոք Քրեյք գերեզմանատանը, ընտանեկան գերեզմանում։

Անձնական կյանք  
Լյուդմիլա Ալեքսեևան ամուսնացել է երեք անգամ և ուներ երկու որդի։ Նրա մայրը, երրորդ ամուսինը և ավագ որդին թաղված են Վաշինգտոնում գտնվող Սենտ-Ջոն եկեղեցու գերեզմանատանը։
 Առաջին ամուսինը` Յուրին, ըստ իր հիշողությունների «Առաջին անգամ ես շատ խիստ սիրահարվեցի, ինչպես որ պետք է լիներ, 18 տարեկան հասակում։ Ես ամուսնացա 19-ամյա մի տղայի հետ։ Ես կատվի պես սիրահարված էի և նրա հետ ապրեցի մեկ տարուց վեց օր պակաս։ Եվ ես նրանից բաժանվեցի, քանի որ հասկացա, որ ես նրան ավելի շատ եմ  սիրում, քան նա ինձ»։
 Երկրորդ ամուսինը` Վալենտին Ալեքսեև, զինվորական, նրա հետ ծանոթացել եմ, երբ սովորում էի իններորդ դասարանում։ 
 Որդիները` Սերգեյ, Միխայիլ (Մայքլ)։ 
 Երրորդ ամուսինը` Նիկոլայ Ուիլյամս, մաթեմատիկոս, «Կոմունիստները բռնել են պատանյակին» երգի հեղինակ։

Հայացքներ   
2007 թվականի հուլիսի 20-ին, իր 80-ամյակի օրը, Լյուդմիլա Ալեքսեևան հույս հայտնեց, որ Ռուսաստանը կդառնա ժողովրդավարական երկիր մինչև 2017 թվականի սկիզբը։

2008-2009 թվականներին, մոսկովյան մետրոյի «Կուրսկայա. կայարանի հիմնանորոգման ընթացքում, վերականգնվեց ներքին կլոր տաղավարը 1944 թվականի ԽՍՀՄ օրհներգի երկրորդ քառյակից մեջբերումով («Ամպրոպների միջից փայլեց մեր արևը, ազատության արևը, / և Լենինը լուսավորեց մեր մեծ ուղին։ / Ստալինը մեզ սովորեցրել է հավատարմություն ժողովրդին, / մեզ ոգեշնչել է աշխատել և սխրանքներ գործել»։ 2009 թվականի հոկտեմբերին Լյուդմիլա Ալեքսեևան հայտարարեց։

2012 թվականի հունիսի 22-ին հայտարարվեց ՌԴ Նախագահին կից Քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքների պաշտպանության խորհրդից դուրս գալու մասին։ Խորհրդի նախագահ Միխայիլ Ֆեդոտովին ուղղված դիմումը ներկայացվել էր Ալեքսեևայի կողմից դրա ձևավորման կարգին չհամաձայնելու պատճառով։ Խորհրդի անդամներին առցանց քվեարկության միջոցով ընտրելու կարգը, ըստ Ալեքսեևայի, ուղղված է խորհրդին որպես գործող իրավապաշտպան կազմակերպություն ոչնչացնելուն։ Շուտով Ալեքսեևային հետևեցին և Խորհրդից նմանատիպ դրդապատճառներով հեռացան իրավապաշտպանական շարժման վետերաններ Վալենտին Գեֆտերը և Բորիս Պուստինցևը, ինչպես նաև ՌԱԳՄ-ի փոխնախագահ Իգոր Յուրգենսը, ով ինտերնետ քվեարկությունը անվանել է «քվազի ժողովրդավարական ընթացակարգ»։

2014 թվականի սեպտեմբերին նա ստորագրեց հայտարարություն,որով պահանջում էր «դադարեցնել ագրեսիվ արկածախնդրությունը, դուրս բերել Ռուսաստանի ուժերը Ուկրաինայից և դադարեցնել Ուկրաինայի հարավ-արևելքում անջատողականներին  քարոզչական, նյութական և ռազմական աջակցություն ցուցաբերելը»։

Միջադեպեր 
2004 թվականի օգոստոսին Ալեքսեևան և Երիտասարդական իրավապաշտպան շարժման առաջնորդ Անդրեյ Յուրովը սպառնալից նամակներ ստացան Սլավոնական միության առաջնորդ Դմիտրի Դյոմուշկինից։ Թերթի վրա պատկերված էր դիպուկահար, որի տակ էլ մակագրություն` «Գիրենկո, Յուրով, Ալեքսեևա»։ Նիկոլայ Գիրենկոն գիտնական էր Սանկտ Պետերբուրգից, որը սպանվեց 2004 թվականի հունիսին` իր բնակարանում։

2008 թվականի հունիսին, բանտարկյալների պաշտպանությանն ուղղված մամուլի ասուլիսի ընթացքում, մի խումբ երիտասարդներ ձվեր նետեցին Լև Պոնոմարյովի և Լյուդմիլա Ալեքսեևայի վրա, նրանք հավանաբար, ՌԼԴԿ-ից էին։ 2010 թվականի մարտի 31-ին ոմն Կոնստանտին Պերվերցև հարվածեց Ալեքսեևային, երբ նա ծաղիկներ էր դնում մետրոյի «Պարկ Կուլտուրի» կայարանում՝ ի հիշատակ ահաբեկչական գործողության արդյունքում զոհվածների։ Միջաեպը դատապարտվել է «Համերաշխություն» շարժման նախագահության անդամ Բորիս Նեմցովի և Ռուսաստանում մարդու իրավունքների հանձնակատար Վլադիմիր Լուկինի կողմից։ «Խուլիգանական դրդումներով ծեծի ենթարկելու համար», Պերվերցևը դատապարտվեց մեկ տարվա պայմանական ազատազրկման։

2010 թվականի ամռանը Համառուսական երիտասարդական կրթական«Սելիգեր» ամենամյա ֆորումի ընթացքում Ալեքսեևան դարձավ «Այստեղ ձեր համար ուրախ չեն» մոնտաժի կերպարներից մեկը։ Պլաստիկե գլխով նրա լուսանկարը` նացիստական խորհրդանիշերով և գլխարկով, տնկվել էր ցցի վրա։

Պարգևներ և մրցանակներ

Պարգևներ 
 Պատվո լեգիոնի սպա (Ֆրանսիա, 2007)։
 «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության առջև վաստակի համար» հրամանատարական շքանշան (Գերմանիա, 2009 թվական)։ 
 Լիտվական Մեծ Իշխան Գեդիմինասի շքանշանի ասպետ (Լիտվա, 5 փետրվարի 2008 թվական)։
 Մարիի երկրի 3-րդ դասի Խաչի շքանշան (Էստոնիա, 2012 թվական)։ 
 Լեհաստանի հանրապետության առջև վաստակի համար շքանշանի ասպետ (Լեհաստան, 11 դեկտեմբերի 2018 թվական, հետմահու)։
 Հելսինկիի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր (2016)։
 ՌԴ Նախագահի երախտագիտություն (30 ապրիլի 2008 թվական) - քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների զարգացման և մարդու և քաղաքացիական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության գործում մեծ ավանդի համար։

Մրցանակներ  
 Անդրեյ Սախարովի անվան «Մտքի ազատության համար» մրցանակ (2009)։
 Ոլոֆ Պալմեի մրցանակ (2004)։
 Ռուսաստանի հրեական համայնքների ֆեդերացիայի (ՌՀՀՖ) «Տարվա մարդ - 5765» մրցանակ «Իրավապաշտպանական գործունեություն» անվանակարգում (2005)։
 Նատալիա Էստեմիրովայի անվան մրցանակ «Պատվի և խղճի մարդ» (2012)։
 Վացլավ Հավելի մրցանակ (2015)։
 ՌԴ Պետական մրցանակ (10 դեկտեմբերի 2017 թվական) - իրավապաշտպանական գործունեության ոլորտում ակնառու ձեռքբերումների համար։
 2012 և 2013 թվականներին ներկայացվել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։

Արձագանքներ

Դրական 
Portal-Credo.ru ինտերնետային հրատարակչության խմբագրությունը նշում է, որ հրատարակության և նրա գլխավոր խմբագիր Ալեքսանդր Սոլդատովին ծայրահեղական գործունեության մեջ մեղադրելու դատավարությունների ընթացքում, «ՄՀԽ-ն և անձամբ Լյուդմիլա Ալեքսեևան զգալի ջանքեր գործադրեցին, որպեսզի մեր հրատարակությունը շարունակի իր գործունեությունը»։ Իր հերթին Սոլդատովը հիշում է, որ Ալեքսեևայի հետ անձնական շփումների ընթացքում նա պատմել է նրան «իր հավատքի մասին, այն մասին, թե ինչպես էր երիտասարդ տարիներին գնում Յակիմանկայի Սուրբ Իոհան Զորականի եկեղեցի և ինչպես հետագայում հիասթափվեց Մոսկվայի պատրիարքարանում»։ Եվ նա կարծիք է հայտնում, որ թեև Ալեքսեևան «աստվածաբան չէր, նա դարձավ ակտիվ քրիստոնեության օրինակ, որից բոլորս շատ հեռու ենք»։

Լրագրող Օլեգ Կաշինը նշում է, որ նրանց համար, ովքեր 2000-ականներին բնակվում էին Ռուսաստանում, «Լյուդմիլա Ալեքսեևան ոչ այնքան սովետական այլախոհ էր կամ այլախոհական շարժման պատմաբան, այլ իշխանությունների քաղաքացիական դիմադրության հերոս, որն առկա է հիմա, այն մարդը, ով հանրահավաք էր անում այս կառավարության դեմ, նույնիսկ նախքան դրա նորաձև լինելը, այն մարդը, որը մեր բոլորի համար ճանապարհ էր հարթում դեպի Բոլոտնայա, և այն փողոցներն ու հրապարակները, որոնք եղել են դրանից հետո»։

Քննադատական   
2012 թվականի դեկտեմբերին «Միասնական Ռուսաստան»-ից Պետդումայի պատգամավոր Իրինա Յարովայան մեղադրեց Ալեքսեևային, որը քննադատում էր ԱՄՆ-ում Մագնիտսկու օրենսդրության ընդունման պատասխանատուներին և ԱՄՆ-ի շահերը սպասարկող օրենսդրական նախաձեռնությունների ընդունումը, «ԱՄՆ-ի քաղաքացի, տիկին Ալեքսեևան, հավատարմության երդում էր տվել Միացյալ Նահանգներին, ամբողջովին հրաժարվեց Ռուսաստանից և խոստացավ, որ նույնիսկ զենքը ձեռքին կմարտնչի միայն ԱՄՆ-ի կողմից»։

Յարովայայի քննադատության համար Ալեքսեևան, ի թիվս այլ բաների, հայտարարեց, որ ինքը չի պատրաստվում հրաժարվել երկքաղաքացիությունից և չի հրաժարվի Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի ղեկավարի լիազորություններից։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 — видеопортрет Людмилы Алексеевой на сайте newstube.ru 
 
 Грани-ТВ :: Людмила Алексеева — лента видеорепортажей о Людмиле Алексеевой (обновляется)
 Блог Людмилы Алексеевой на сайте Эхо Москвы
 Биография на сайте МХГ
 Видеозапись нападения на Людмилу Алексееву 31 марта 2010 года на станции метро Парк Культуры
 Видеорепортаж Радио Свобода
 Видеорепортаж Грани-ТВ

Հարցազրույցներ 
 «Алфавит инакомыслия»  на Радио Свобода, включая интервью Л. Алексеевой 1977 г. после эмиграции из СССР
 Людмила Алексеева о процессе Ходорковского: «Их не только не сломили испытания неволей, а закалили» 
 Людмила Алексеева на сайте «Грани-ТВ»
 Пресс-конференция Людмилы Алексеевой, главы Московской Хельсинкской группы.
 Людмила Алексеева: Принципы демократии едины для всех // Novosti ERR, 11.03.2010
 Интервью с «Новой газетой» в рамках проекта «Неформальные лидеры России»
 «Без дураков». Передача радиостанции «Эхо Москвы»

Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Ռուս պատմաբաններ
Ռուս իրավապաշտպաններ
Խորհրդային այլախոհներ
Ռուս կին քաղաքական գործիչներ
Կին պատմաբաններ
Ռուս քաղաքական գործիչներ
Խորհրդային իրավապաշտպաններ
Կին իրավապաշտպաններ
Խորհրդային պատմաբաններ
Ռուս հասարակական գործիչներ