Եմենի երկրորդ պատերազմ

Եմենի երկրորդ պատերազմը կարճ ռազմական հակամարտություն էր Եմենի Արաբական Հանրապետության (Հյուսիսային Եմեն) և Եմենի Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետության (Հարավային Եմեն) միջև։ Պատերազմը զարգացել է երկու երկրների միջև հարաբերությունների խզման պատճառով այն բանից հետո, երբ Հյուսիսային Եմենի նախագահ Ահմադ Ալ-Հաշմին սպանվեց 1978 թվականի հունիսի 24-ին, իսկ մարքսիստ Սալիմ Ռուբայի Ալին, որն աշխատում էր երկու Եմենների ենթադրյալ միաձուլման վրա, սպանվեց երկու օր անց։ Երկու երկրների նոր ղեկավարությունների թշնամանքը սրվել է, ինչը հանգեցրել է փոքրածավալ սահմանային մարտերի, որոնք այնուհետև, իրենց հերթին, վերաճել են լայնածավալ պատերազմի 1979 թվականի փետրվարին։ Հյուսիսային Եմենը վճռորոշ պարտության եզրին է հայտնվել համազորային կազմավորումների երեք ճակատների ներխուժումից հետո, սակայն դրան խանգարեց 1979 թվականի քուվեյթյան համաձայնագրի տեսքով հաջող միջնորդությունը, որի արդյունքում Արաբական պետությունների լիգայի ուժերը տեղակայվեցին Հյուսիս-Հարավ սահմանին պարեկության համար։ Երկու երկրների միավորման մասին համաձայնագիրը ևս ստորագրվել է, թեև չի իրականացվել։

Հակամարտություն
Հարավային Եմենի մարքսիստական կառավարությունը հյուսիսային շրջաններում ապստամբներին օգնություն է տրամադրել Ազգային դեմոկրատական ճակատի (ՆԴՖ) միջոցով և հատել սահմանը։

Փետրվարի 24-ին Հյուսիսային և Հարավային Եմենի ուժերը սկսել են գնդակոծել միմյանց սահմանի երկայնքով։ Հյուսիսային Եմենի ուժերը, որոշ արմատական բանակային սպաների գլխավորությամբ, հատել են Հարավային Եմենի սահմանը և հարձակվել մի շարք գյուղերի վրա։ Հարավը Խորհրդային Միության, Կուբայի և Արևելյան Գերմանիայի աջակցությամբ, ներխուժմամբ պատասխանել է Հյուսիսին ՝ օգտագործելով 3 կանոնավոր դիվիզիաներ և ռազմաօդային ուժերի մարտավարական գունդը։ Հարավին նաև աջակցում էր ՆԴՖ-ն, որը նույնպես Հյուսիսային Եմենի կառավարության դեմ էր պայքարում։ Ներխուժումից հետո 3 օրվա ընթացքում հարավեմենյան ուժերը լիակատար գերազանցություն են հաստատել օդում ռազմական գործողություններում ՝ դրանով իսկ ստիպելով հյուսիսեմենյան ցամաքային զորքերին նահանջել մինչև պատերազմի ավարտը։

Հարավային եմենցիների հարձակումն ունեցել է հանկարծակի առավելություն և ղեկավարվել է հրետանային ցանկապատային կրակով և սակրավորների խմբերով, որոնք արդյունավետորեն կարողացել են պայթեցնել ՀՕՊ համակարգերը և ռադարները և դրանով իսկ օգնել օդուժին մի քանի օրվա ընթացքում օդային գերազանցություն հաստատել Թաիզի մուխաֆազայի և Դալեի մեծ մասի և Ալ-Բայդի մուխաֆազայի վրա։ Այն բանից հետո, երբ նրանք հաղթել են Հյուսիսային Եմենի ռազմաօդային ուժերին ՌՕՈՒ-ի առաջին հարձակումից հետո, Հարավային օկրուգի զրահատանկային դիվիզիան, որը բաղկացած էր Տ-55 և Տ-62 տանկերից, գլխավորել Է Եմենի զրահատանկային դիվիզիայի ցամաքային գրոհը, որը տեղակայված էր Թաիզ քաղաքի շրջանում, իսկ այնուհետև հետևակային դիվիզիան, որը փակում էր հրետանային բրիգադը, կրակային աջակցություն է ապահովել ԲՄ-21 «Գրադ» հրթիռներով և M-46 դաշտային հաուբիցներով։ Շուտով դրան հաջորդեց ՄԻԳ-21 կործանիչների կողմից Դամարի օդանավակայանի մոտ գտնվող ուղղաթիռների ոչնչացումը, ինչը կանխեց Հարավի օդային հակագրոհի ցանկացած հնարավորություն։ Պատերազմը ձգձգվել է գրեթե մեկ ամսով, և Հյուսիսային Եմենը չի կարողացել Սանայից մինչև Թաիզ օգնություն ուղարկել Հարավից մշտական ավիահարվածների և օդային ագրեսիվ պարեկության պատճառով, որը հարվածում է բարդ և ոլորուն լեռնային ճանապարհների վրա գտնվող շարասյուներին ընդհուպ մինչև Դամար։ Չնայած նրան, որ Հյուսիսի ուժերը զգալիորեն գերազանցում էին Հարավի ուժերին, նրանք գերազանց էին թվաքանակով Թաիզի և Դալեի ռազմական գործողություններում և դրա շուրջ, քանի որ մեկ ստորաբաժանումը ստիպված էր դիմակայել հակառակորդի երեք ստորաբաժանումների հարձակմանը ՝ առանց Հարավի օդային պարեկության և Հյուսիսի ճանապարհների օդային հարվածների պատճառով օդային հարձակման կամ անմիջական աջակցության մեկ ամսվա ընթացքում։ Մարտի 8-ին Հարավային Եմենի ռազմաօդային ուժերին հաջողվել է հարված հասցնել Սանա քաղաքին․ Սու-22 3 ռմբակոծիչ և 5 ՄիԳ-21 կործանիչ, 500 ֆունտանոց ռումբեր են նետել մոտոհրաձգային բազայի վրա և գնդակոծել կորպուսը և Կենտրոնական բանտը ՝ զանգվածային խուճապ առաջացնելով քաղաքացիական բնակչության շրջանում։ Հյուսիսային Եմենի ՀՕՊ-երը, որոնք գործում էին SA-3-ում, մարտի են բռնվել և կարողացել են խոցել ռմբակոծիչներից մեկը և մեկ ՄիԳ-21 ՝ գերեվարելով օդաչուներին։ Մարտի 10-ի ևս մեկ հարձակում հանգեցրեց այն բանին, որ հարավեմենյան ՄիԳ-21-երը գնդակոծեցին ավիաբազան և Խոդեյդայի մերձակա ծովային նավահանգիստը ՝ խորտակելով եգիպտական քաղաքացիական բեռնատար նավը, բայց հանդիպեցին հյուսիսեմենյան ՄիԳ-21 էսկադրիլիայի կողմից հանկարծակի հարձակմանը, ինչի հետևանքով հարավեմենյան ՄիԳ-21-ից մեկը խփվեց և ընկավ ծովը․ օդաչուն մահացավ։ Հյուսիսային ուժերը հայտնվել էին հյուծման եզրին, իսկ Հարավային ուժերը գրավել էին լայն շրջանակ Հյուսիսի տարածքում և պաշարել Թաիզ և Ալ-Բայդա քաղաքիները երկու շաբաթվա ընթացքում, իսկ հարավ-արևելյան հետևակային բրիգադը գրավել էր Թաիզի որոշ արվարձաններ։ Մարտի 9-10-ը Սաուդյան Արաբիան և Միացյալ Նահանգները շտապել են զենքով աջակցել Հյուսիսային Եմենի կառավարությանը։ Վկայակոչելով Խորհրդային Միության կողմից աջակցվող Հարավի ագրեսիան Հյուսիսի դեմ և այն սպառնալիքը, որը կարող է ներկայացնել ԱՄՆ-ի դաշնակից Սաուդյան Արաբիային, Միացյալ Նահանգները զգալիորեն ուժեղացրել է ռազմական օգնությունը Հյուսիսի կառավարությանը։

Այդ ծրագրի շրջանակներում ԱՄՆ-ն 18 F-5E ինքնաթիռ է ուղարկել Հյուսիս ՝ կառավարության ամրապնդման համար։ Սակայն F-5E-ի վրա թռչողները Հյուսիսի օդաչուները չեն եղել, և արդյունքում ԱՄՆ-ը և Սաուդյան Արաբիան կազմակերպել են դեպի Հյուսիսային Եմեն Թայվանի 80 օդաչուների և ցամաքային անձնակազմի ու հակաօդային պաշտպանության ստորաբաժանումների ուղարկումը։ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի օպերատիվ խումբը նույնպես ուղարկվել է Արաբական ծով ՝ ի պատասխան բռնության սրման։ Պատերազմը ցույց տվեց Հյուսիսային Եմենի ռազմական պատրաստվածության ու հագեցվածության թուլությունն ու բացթողումները, և շուտով նրա դաշնակիցները սկսել են Հյուսիսի բանակի վերազինման և վերապատրաստման ագրեսիվ ծրագիրը, որը թույլ է տալիս նրան վերականգնել ռազմավարական հավասարակշռությունը Հարավի դեմ։ Հյուսիսային Եմենի դաշնակիցները Եգիպտոսի, Իրաքի և Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ շուտով մեծ ռազմական օգնություն, սարքավորումներ և ուսուցում են տրամադրել, որպեսզի լրացնեն պատերազմի հետևանքով կորուստների պակասը, և 1983-84 թվականներին Հյուսիսը կարողացել է վերականգնել իր ուժը։

Հետևանքները

Քուվեյթի համաձայնագիրը
Մարտի 20-ին Հյուսիսային և Հարավային Եմենի առաջնորդները կոչ են արել երկկողմանի դադարեցնել կրակը ՝ հանդիպելով Քուվեյթում հաշտեցման գագաթնաժողովին, մասամբ ՝ Իրաքի համառ պնդմամբ։ Բանակցություններն ընթացել են արաբական պետությունների լիգայի միջնորդությամբ։ Քուվեյթի համաձայնագրի համաձայն ՝ երկու կողմերը հաստատել են իրենց հավատարմությունը Եմենի միավորման նպատակին և գործընթացին, ինչպես դա շարադրված էր 1972 թվականի Կահիրեի համաձայնագրում։ Միավորման մասին այս համաձայնագիրը, մասնավորապես, Իրաքի, Սիրիայի և Քուվեյթի կողմից գործադրվող ճնշման արդյունք էր, որոնցից բոլորը հանդես էին գալիս միասնական արաբական աշխարհի օգտին, որպեսզի լավագույնս պատասխանեն Քեմփ Դևիդյան համաձայնագրերից, Աֆղանստան խորհրդային ներխուժումից և Իրանական հեղափոխությունից բխող հարցերին։ Ռազմագերիների փոխանակումը տեղի է ունեցել հաջորդ երկու ամիսների ընթացքում, իսկ Միացյալ Եմենի Սահմանադրության նախագծի շուրջ աշխատանքը շարունակվել է հաջորդ երկու տարվա ընթացքում, սակայն համաձայնագրի «ոգին և տառը կյանքի կոչելու» փորձերը հետաձգվել են մինչև 1982 թվականը։

Տես նաև
Եմենի առաջին պատերազմ
Իրանի իսլամական հեղափոխություն
Եմենի Մութավաքիլյան Թագավորություն
Հյուսիսային Եմենի քաղաքացիական պատերազմ
Հարավային Եմենի քաղաքացիական պատերազմ

Աղբյուրներ

Եմենը 1979 թվականին
1979 թվականի հակամարտությունները
Եմենի մասնակցությամբ պատերազմներ
Հարավային Եմեն
Պրոքսի պատերազմներ
1979 թվականի իրադարձությունները Ասիայում