Սուրիս (գետ)

Սուրիս (, ), գետ Կանադայում։ Հոսում է Սասկաչևան և Մանիտոբա նահանգներով, նաև ԱՄՆ-ի տարածքում գտնվող Հյուսիսային Դակոտա նահանգով։ Սկիզբ է առնում Սասկաչևանի հարավ-արևելքից, թափվում է Մանիտոբայի Ասինիբոյն գետը։

Աշխարհագրություն և ջրագրություն 

Ըստ տարբեր աղբյուրների՝ գետի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 700, 720 կամ 966 կիլոմետր, որից ավելի քան 570 կիլոմետրը գտնվում է Հյուսիսային Դակոտայի տարածքում։ Գետը սկիզբ է առնում Վեյբերնից հյուսիս գտնվող Յելլոու Գրաս ճահճացած հարթավայրերից, հոսում է դեպի հարավ-արևելք՝ Էստևանի կողքով, ապա դեպի հարավ՝ հատելով կանադա-ամերիկյան սահմանը Շերվուդայից (Հյուսիսային Դակոտա) ոչ հեռու։ Այն Հյուսիսային Դակոտայի տարածքում կրում է Մաուս անվանումը։ Հյուսիսային Դակոտայում հոսում է Մայնոտ քաղաքի միջով, ինչպես նաև Բերլինգտոն և Սոյեր քաղաքների կողքով։ Իր ծայր հարավային կետին հասնում է Վելվայի մոտ, ապա շրջվում է դեպի հյուսիս՝ անցնելով Տաուների մոտով, վերադառնում է Կանադա՝ Մանիտոբում (Վետոուպի մոտ)։ Սուրի քաղաքի մոտ շրջանցում է բազմաթիվ խորը կիրճեր, որից հետո կտրուկ թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք, որտեղ թափվում է Ասինիբոինի մեջ՝ Բրանդոնից ոչ հեռու։

Գետի ոլորապտույտ հունը որոշակի դիրքից հիշեցնում է մկան ոտնահետք, որտեղից էլ ստացել է անվանումը՝ Սուրիս ( - «մուկ», Հյուսիսային Դակոտայում գետի պաշտոնական անվանումն է՝ Մաուս, , ֆրանսիական անվան բառացի թարգմանությունը): Իր երկարության մեծ մասում գետը հետևում է սառցադաշտային լճի հոսքի ուրվագծերին, որը ստացել է նույն անունը։ Գետը վերին հոսանքում սնվում է Մուզ լեռնաշղթայի լեռներից և Միսուրիի սարահարթից։ Գետի ջրահավաք ավազանը, ըստ տարբեր աղբյուրների, 22 000-23 600 քառակուսի մղոն է (57-61 հազար կմ²)։ Գետը հաճախ է վարարում։ Վարարման ամենախոշոր դեպքերը գրանցվել են 1969, 1976 և 2011 թվականներին (վերջինս համարվում է պատմության մեջ ամենամասշտաբայինը)։

Տնտեսական նշանակություն 
Գետի հունի զգալի մասը անցնում է հարուստ հողերով տարածքներով, որոնք ձևավորվել են սառցադաշտային լճի կավային նստվածքների և տիղմի շնորհիվ։ Դրա արդյունքում տարածաշրջանում գետի երկայնքով զարգանում է գյուղատնտեսությունը։ Հատկապես հայտնի է տեղական ձմեռային ցորենի տեսակը։ Գետի շրջակայքը հարուստ է նաև օգտակար հանածոներով։ Էստևանի, Բյենֆետի (Սասկաչևան) և Մայնոտի մոտ արդյունահանում են քարածուխ, իսկ Մայդեյլի (Սասկաչևան) և Վերդենի (Մանիտոբա) մոտ՝ նավթ։

Տարածաշրջանի զարգացման ամբողջ պատմության ընթացքում գետը կարևոր տրանսպորտային դեր է խաղացել։ Սկզբում այն օգտագործվում էր որպես աջակցող երթուղի մորթու առևտրականների համար, և 1785-1832 թվականներին նրա ափերին հիմնադրվել է մորթու առևտրի շուրջ յոթ գործարան։ 1890-ականներին գետի միջով տեղափոխում էին ածուխ՝ Ռոշ Պերսեից Վինիպեգ, իսկ ավելի ուշ այն ծառայել է ցորեն տեղափոխելու համար։

Գետի հաճախակի վարարումները դրա վրա ջրհեղեղները կանխող հիդրոտեխնիկական կառույցների շինարարության պատճառ են դարձել։ 1990-ականներին ձեռնարկվել է Սասկաչևանի Ռաֆերտի-Ալամեդա պատնեշի կառուցումը, առավել վաղ՝ 1957 թվականին, կառուցվել էր պատնեշ նրա վտակ Սուրիսա Լոնգ-Կրիկի վրա, այս կառույցի օգնությամբ ջուր է հատկացվում Բաունդարի-Դամի ջերմային էլեկտրակայանի սառեցման համար։ Լոնգ-Կրիկի և Սուրիսի ջրամբարները ևս ջուր են մատակարարում ավելի նորագույն Շանդ էլեկտրակայանին։ Կանադայի և ԱՄՆ-ի միջև գործում է համաձայնություն Սուրիսի ջրավազանի ջրի բաշխման վերաբերյալ, համաձայն որի՝ Սասկաչևանն իրավունք ունի օգտագործել ընդհանուր ծավալի մինչև 50%-ը իր կարիքների համար։

Ծանոթագրություններ 

Կանադայի գետեր