Ճակատեն

Ճակատեն (նաև՝ Ճակտեն), 
գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզում, Կապանից մոտ 6 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակարդակից մոտ 1100 մ բարձրության վրա։ Գյուղը գտնում է հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Նույն անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Կապանի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Սյունիքի մարզի մեջ։ 2017 թվականից ընդգրկված է Կապան համայնքի կազմում։ Բնակավայրն ունի բազմադարյա պատմություն, հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։

Աշխարհագրություն 
Բնակավայրը տեղակայված է Մեղրու լեռների արևելյան լանջին։ Հայաստանի Հանրապետության միջպետական Մ 17 ավտոճանապարհի Կապան-Ծավ հատվածն անցնում է բնակավայրի միջով։ Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապանից հեռու է 6 կմ հարավ։ Ճակատենը հյուսիսից և արևելքից սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանին։ 2020 թվականի նոյեմբերից արցախյան սահմանակից հատվածները հանձնվել են Ադրբեջանին և գտնվում են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

Բնակչություն 
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Ճակատենի մշտական բնակչությունը կազմել է 131, առկա բնակչությունը` 169 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով, որոնց նախնիների մի մասը եկել է 19-րդ դարում Ղարադաղից։ Ճակատենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.

Պատմություն 
Ճակատենը Սյունիքի մարզի հինավուրց բնակավայրերից է։ Տաթևի վանքի վաղ միջնադարյան հարկացուցակում այն Գիլաբերդ գավառի 12 գյուղերից մեկն էր։ Հայտնի է, որ 1604 թվականին Սեֆյան Պարսկաստանի շահ Աբբաս I Սեֆիի (Շահ Աբբասի) կողմից իրականացված հայերի բռնագաղթից հետո հայաթափվել է։ 17-րդ դարում կրկին վերաբնակեցվում է հայերով։

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, 2020թ․ 

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսված հայ-ադրբեջանական պատերազմի ամբողջ ընթացքում Ճակատեն-Կապան ավտոճանապարհի առանձին հատվածներ, որոնց հավակնում էր Ադրբեջանը, մնացել էին հայկական զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով ճանապարհի այդ հատվածները պետք է մնային հակամարտ ուժերի այն կողմում, որի վերահսկողության ներքո գտնվում էին։ Սակայն հետագայում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը անձամբ կարգադրել է, որ հայկական զորքերը հեռանան այդ տարածքներից՝ դրանք թողնելով Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։

2021 թվականի նոյեմբերի 14-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը Կապան-Ճակատեն ավտոճանապարհին  տեղադրել են մաքսակետ, որով, ըստ Հայաստանի Մարդու իրավունքների պաշտպանի, ոտնահարվում է Ճակատեն գյուղի բնակչության իրավունքները, քանի որ բնակավայրը կոմունիկացիաների տեսակետից հայտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի շրջափակման մեջ։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Ճակատեն բնակավայրը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ Այստեղ պետության կողմից հաշվառված են 14 հանրապետական և 2 տեղական նշանակության հուշարձաններ։

Գյուղի մոտակայքում հայտնաբերվել են մի շարք դամբարանադաշտեր։ Դրանցից մեկը գտնվում է Կապան - Ճակատեն ավտոճանապարհի հարևանությամբ՝ «Ուռած քար» կոչվող վայրում և թվագրվում է մ.թ.ա. 2-ից 1-ին հազարամյակով։ Մյուսը գտնվում է գյուղից 3.5 կմ դեպի հարավ-արևելք՝ Շիկահող տանող ճանապարհի բարձրադիր վայրում (Իրիգիս գյուղատեղի) և թվագրվում է մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակով։

Այստեղ է գտնվում 10-րդ դարով թվագրվող հայկական առաքելական Սուրբ Հռիփսիմե անունը կրող եկեղեցին, 19-րդ դարում գյուղի կենտրոնում կառուցված եկեղեցին, մատուռներ, 17-րդ դարով թվագրվող կամուրջ, բազմաթիվ պատմական գյուղատեղիներ ինչպիսիք են «Շենաթաղը», «Եկեղեցուխութը», «Երեգիքը» և այլն։

Բնակավայրում և հարակից տարածքներում պահպանվել են մի քանի գերեզմանոցներ։ Դրանցից մեկը գտնվում է «Իրիգիս» գյուղատեղիում և թվագրվում է 17-ից 19-րդ դարերով։ Գյուղից 4.3 կմ դեպի արևելք՝ «Մեծ արտ» վայրում է գտնվում մեկ այլ գերեզմանոց, որը կրկին թվագրվում է 17-ից 19-րդ դարերով։ Մեկ այլ գերեզմանոց տարածված է գյուղի կենտրոնում գտնվող եկեղեցու շուրջ և թվագրվում է 19-րդ դարով։

Ճակատենի մերձակա տարածքներում պահպանվել են մի շարք պատմական խաչքարեր։ Դրանցից են գյուղից մոտ 1 կմ դեպի հարավ-արևելք գտնվող «Համզաբակ» վայրում տեղադրված խաչքարերը, որոնցից մեկը թվագրվում է 1021 թվականով, իսկ մյուսը՝ 11-րդ դարով։ 

1967 թվականի գյուղի մեջ կառուցվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նվիրված հուշարձան։ 2005 թվականին գյուղում կառուցվել է Արցախյան ազատամարտի զոհերին նվիրված հուշաղբյուր։

Տնտեսություն 
Ճակատենի բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտի, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

Տես նաև 
 Ճակատենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Սյունիքի մարզի գյուղեր
Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից