Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն

Իրանական (պարսկական) սահմանադրական հեղափոխություն (), 1905-1911 թվականների ընթացքում տեղի ունեցած հեղափոխություն Ղաջարական Պարսկաստանում։ Պատճառը հակասությունների սրումն էր մի կողմից՝ իմպերիալիստների աջակցությունը վայելող կառավարող ֆեոդալական խմբավորման, Ղաչարական դինաստիայի, մյուս կողմից՝ սաղմնավորվող ազգային բուրժուազիայի, գյուղացիության, արհեստավորների և բանվորների միջև։ Իրանական հեղափոխության վրա մեծ ազդեցություն է գործել 1905 թ.-ին սկսված ռուս, հեղափոխությունը։

Իրանական հեղափոխության ընթացքում ստեղծվեցին ժողովրդա-դեմոկրատական կազմակերպություններ, ընտրովի մարմիններ՝ էնջումեններ (միություններ), ֆիդայիների զորախմբեր ու մոջահեդների (հեղափոխականների) ընկերություններ։ Աչքի ընկնող գործիչներից էին Սաթթար խանը, Եփրեմ խանը (Դավթյան), Քեռին (Արշակ Գաֆավյան), Ալի Մուսյոն, Մոհամմեդ Խիաբանին և ուրիշներ։ Ունեցել է զարգացման երեք հիմնական շրջան։ 1905 թ.-ի դեկտեմբերին կայացած ժողովրդի ցույցերի ճնշման տակ, 1906 թ.-ի օգոստոսի 5-ին, շահը հրատարակեց սահմանադրություն մտցնելու հրովարտակ։ 
Հոկտեմբերի 7-ին բացվեց Իրանի առաջին մեջլիսը, որը մշակեց Իրանի առաջին սահմանադրությունը։ 
1908 թ.-ի հունիսի 23-ին Մոհամմեդ-Ալի շահը հեղաշրջում կատարեց և ցրեց մեջլիսը։ 
Իրանական հեղափոխության բարձրակետը Թավրիզի ապստամբությունն էր (երկրորդ շրջան, 1908 թ.-ի ֆիդայիների մի խումբ 1907 հունիս - 1909 հուլիս), որը ղեկավարում էին Քեռին և Մաթթար խանը։ 1909 թ.-ի ապրիլին ցարական զորքերը գրավեցին Թավրիզը։ 
1909 թ.-ի հուլիսին Գիլանի ֆիդայիները, հայ կամավորները և սահմանադրականները՝ Եփրեմ խանի և Ռեշտի նահանգապետ Սիփահդարի ղեկավարությամբ, բախտիարները՝ Սարդար Ասսադի գլխավորությամբ արշավեցին Թեհրան, գրավեցին այն և գահընկեց արեցին շահին։ Ստեղծվեց ժամանակավոր կառավարություն։ Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար նշանակվեց Եփրեմ խանը, վերականգնվեց սահմանադրությունը, բացվեց երկրորդ գումարման մեջլիսը։ 
Իրանական հեղափոխության երրորդ շրջանում (1909 թ.-ի հուլիս-1911 թ.-ի դեկտեմբեր) հեղափոխական ջոկատները, ֆիդայիներն ու հայ կամավորները Եփրեմ խանի հրամանատարությամբ հակահարված տվեցին շահի ու նրա եղբայր Սալար Էդ-Դովլեի ուժերին և կանխեցին միապետության վերականգնումը։ Սակայն անգլո-ռուսական, թուրքական ինտերվենցիան և ներքին ուժերը ճնշեցին հեղափոխությունը։ Իրանական հեղափոխությունը XX դ. սկզբին առաջին հեղափոխությունն էր արևելքում և ամենախոշոր իրադարձությունը Իրանի պատմության մեջ։ Իրանական հեղափոխությանը մասնակցում էին պարսիկներ, հայեր, ադրբեջանցիներ, վրացիներ, ռուսներ, արաբներ, բուլղարներ և այլք։ Իրանական հեղափոխությունը մեծ աջակցություն գտավ Ռուսաստանի և Անդրկովկասի սոցիալ-դեմոկրատների կողմից։ 1912 թ.-ին, Պրահայի կոնֆերանսում բոլշևիկները, Լենինի նախաձեռնությամբ, բանաձև ընդունեցին և նշանակեցին ցարական Ռուսաստանի ու Մեծ Բրիտանիայի նվաճողական քաղաքականությունն Իրանում։ Իրանական հեղափոխության մեջ մեծ դեր կատարեցին իրանահայերի և կովկասահայերի կամավորական ջոկատները։ Ըստ իրանցի պատմաբան Էբրահիմ Սաֆայիի, Իրանական հեղափոխության 24 նշանավոր գործիչներից 16-ը հայեր էին։ Իրանական հեղափոխության շնորհիվ հայերն ընտրվեցին տեղական ինքնավարական մարմիններում՝ էն ջումեններում, ինչպես նաև իրավունք ստացան երկու պատգամավոր ունենալ Իրանի մեջլիսում։

Գրականություն
 էլմար Հ., Եփրեմ, Թեհրան, 1964։
 Арутунян Г. С., Иранская революция 1905 - 11 гг. и большевики Закавказья, E., 1956։
 Иванов М. С. Иранская революция 1905 - 1911 гг., M., 1957։

Հեղափոխություններ
Իրանի ժամանակակից պատմություն
Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն