Իսահակ Հարությունյան

Իսահակ Ղազարի Հարությունյան (), հայ հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, մանկավարժ։ Հարությունյանը հայ իրականության մեջ փորձարարական մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից է, մանկավարժական բնույթի հոդվածների, դասավանդման ծրագրերի ու կանոնների, մեթոդական ձեռնարկների հեղինակ։

Կենսագրություն 
1883 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Սովորել է Այզենախի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Լայպցիգի ու Ենայի համալսարանների փիլիսոփայական ֆակուլտետներում։ 1888 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս և դասավանդել Ներսիսյան, Հովնանյան և Գայանյան դպրոցներում։ Մասնակցել է Լայպցիգի հայ ակադեմիական, Կովկասի հայ գրողների, ուսուցիչների, ազգագրական, հրատարակչական, բարեգործական և այլ ընկերությունների և միությունների աշխատանքներին։ Հարությունյանի փիլիսոփայական հայացքները սկզբնական շրջանում ձևավորվել են Վիլհելմ Հումբոլդտի և Վիլհելմ Վունդտի ազդեցությամբ։ Ավելի ուշ իր քննարկած խնդիրները (հոգեկանի էության, հոգեկանի և նյութականի, փորձի և տեսության, զգայականի և բանականի փոխհարաբերություններ և այլն) մեկնաբանել է մատերիալիստորեն։ Հարությունյանը քննել է նաև բարոյադաստիարակչական, գեղագիտական և այլ հարցեր (հումանիզմ, անհատական, ազգագրական ու համամարդկային երջանկություն ևն), ուսումնասիրել նաև հայ և համաշխարհային գրականություն։ Հեղինակել է հայ և համաշխարհային գրականությանը (Գաբրիել Սունդուկյան, Ռեթեոս Պերպերյան, Վրթանես Փափազյան, Գյոթե, Ժան-Ժակ Ռուսո, Անոտոն Չեխով, Մաքսիմ Գորկի) նվիրված բազմաթիվ գրաքննադատական հոդվածներ։ Հայերեն է թարգմանել գեղարվեստական ու գիտական աշխատություններ։ Եղել է հայ իրականության մեջ էքսպերիմենտալ մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից (բայց չի բացարձակացրել էքսպերիմենտի դերը)։ Հեղինակել է նաև մանկավարժական բնույթի հոդվածներ, դասավանդման ծրագրեր ու կանոններ, մեթոդական ձեռնարկներ։

Աշխատությունները հրատարակվել են նաև «Լ.», «Լորդ», «Պանդուխտ ռուսահայ», «Ի.Հ.», «Բրիչ», «Գյուղասեր», «Մանկավարժ» ծածկանուններով։

Աշխատություններ 
 Հայոց գիրը, Թիֆլիս, 1892։
 Գերմանիայի մանկավարժական բարձրագոյն հաստատութիւնների գործունէութիւնը եւ հայ ուսանողները։ 1893։
 Համառոտ տրամաբանություն, Տփխիս, 1895։
 Համառօտ տրամաբանութիւն ։ Ձեռնարկ հայ ուսուցիչների եւ թեմ. դպր. վերջին դաս. աշակերտների համար։ 1895։
 Աշակերտի յուշատետրը։ Հատուած 1։ 1897։
 Սանահին, 1898։
 Զգացմունքների աշխարհ։ (Խ. Աբովեանի երկերի առթիւ)։ 1898։
 Ծաղկոց, Թիֆլիս, 1901։
 Տարերք ազգագրութեան։ Մասն I: 1902:
 1500 տարի առաջ (404-1904) ։  Հայոց տառերի գիւտը։ 1904։
 Ձեռնարկ հոգեբանության, Տփխիս, 1911։
 Իմ օրագիրը, Թիֆլիս, 1911։

Գրականություն 
 Շավարշյան, Արշավիր Մեսրոպի։ Մանկավարժ Իսահակ Հարությունյան։ Երևան։ Ա.հ., 1956:
 Բադալյան, Մելքոն։ Իսահակ Հարությունյանի մանկավարժական հայացքները։ Երևան։ Լույս, 1980։

Ծանոթագրություններ 

Հայ փիլիսոփաներ
Հայ մանկավարժներ
Հայ հասարակական գործիչներ
Հայ գրաքննադատներ