Երվանդակերտ

Երվանդակերտ, բերդաքաղաք (ավան, քաղաք) Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արշարունիք գավառում, իսկ ավելի ուշ Ախճա անվանումով գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Սուրմալուի գավառում։ Գտնվում էր Արշարունիք կամ Երասխաձոր գավառի ծայր արևելյան շրջանում, Արաքսի և Ախուրյանի գետախառնուրդի մոտ, Արաքսի աջ ափին, բլրի վրա, Երվանդաշատ մայրաքաղաքի դեմ-դիմաց։

Երվանդակերտը ի սկզբանե եղել է բերդ, սակայն բերդի շուրջ հետագայում բարեկարգ բնակավայր է ձևավորվել և բնակավայրը բերդից վերածվել է բերդաքաղաքի, իսկ ապա և քաղաքի։ XVII դարից այն հիշատակվում էր որպես գյուղ։

Անվան ստուգաբանություն 
Օտարները բնակավայրին տվել են Աղջաղալա կամ Աղջակալա անվանումները, որը թարգմանաբար նշանակում է «սպիտակ բերդ»։

Պատմություն
Բնակավայրը կառուցվել է մթա III դարի վերջերին և II դարի սկզբերին՝ Երվանդունիների վերջին թագավորի կողմից։ Եղել է թագավորական դաստակերտ։

Մովսես Խորենացին տվել է Երվանդակերտի բանաստեղծական նկարագիրը․

Բնակավայրը կարևոր էր ստրատեգիական առումով, քանի որ պաշտպանում էր Երվանդաշատ մայրաքաղաքը հսկելով Արաքսի ափով ձգվող միջազգային տարանցիկ ճանապարհը։

Բերդն ուներ բուրգավոր ամուր պարիսպներ և դեպի Արաքս գետ տանող գաղտնի ճանապարհ։ Դրա պատճառով էլ բերդը համարվում էր հելենիստական ժամանակաշրջանի ամենահայտնի դժվարամատույց բերդերից մեկը։

Կարճ ժամանակում բերդի շուրջը ծավալվում է ընդարձակ բնակավայրը, որը բերդը վերածում է Երվանդաշատ մայրաքաղաքի խոշորագույն արվարձանի։

Ըստ մատենագիրների IV դարում Երվանդակերտ բերդի շուրջը փռված քաղաքամասը ուներ ավելի քան 50 000 ընտանիք։

360-ական թվականներին պարսից արքա Շապուհ II-ի արշավանքների արդյունքում Երվանդակերտը գրավում և ավերվում է։

Հետագայում Երվանդակերտը դարձել է Կամսարական նախարարական տան սեփականությունը։

Մինչև XVII դարը, ըստ Առաքել Դավրիժեցու վկայությունների, Երվանդակերտը մնում էր որպես խոշոր բնակավայր և ամրոց։ Օտարները նրան տվել էին Աղջաղալա անվանումը։ Այնուհետև բնակավայրը շատ տուժեց Շահ Աբբասի և Ամիրգունա խաների արշավանքի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ բնակավայրը պահպանեց իր գոյությունը մինչև XX դարի սկզբները։

1647 թվականին բնակավայրով անցել է ֆրանսիացի ուղևոր Լա Կրոզը և նկարագրել է բնակավայրը։

Պատմամշակութային կառույցներ
Ախուրյանի երկու ափերին պահպանվել են Երվանդակերտի պարիսպների, հին շինությունների, ինչպես նաև միջնադարյան մի եկեղեցու կամ մատուռի ավերակները։

Եվրոպական հեղինակները նշում են, որ Երվանդակերտ-Աղջաղալայի և Մարմետ-Կարակալայի միջև պահպանել են հնում Արաքսի վրա ձգված կամրջի բեկորները։ Այդ կամրջով Երվանդակերտը կապվում էր Երվանդաշատ մայրաքաղաքի հետ:

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Գրականություն 
 Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968
 Առաքելյան Բ․ Ն․, Որտե՞ղ են գտնվել Երվանդաշատ և Երվանդակերտ քաղաքները, «ՊԲ4», 1965, № 3

Տես նաև 
 Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)