Կաղզվան

Կաղզվան (, ), քաղաք և շրջան ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Կարսի մարզի կազմում։

Անվանում
Կաղզվանը երբեմն հիշատակվել և քարտեզների վրա նշանակվել է Կաղըզվան ու Կաղզման ձևերով։ Վրացական աղբյուրներում սովորաբար կոչված է Աղզևանի։ Հայտնի է նաև Երասխաձորի բերդ անունով։ Ենթադրվում է, որ այն սկզբում հավանաբար կոչվել է Կաղզովան։

Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Կարսից 76 կմ հեռավորության վրա, Արաքսի աջ ափին, Շատակն (կամ Կաղզվան) գետի վրա, որ երբեմն կոչվել է նաև Կապույտ գետ՝ իր այդ անունը հավանաբար ստանալով համանուն բերդի անունից։ Քաղաքը փռված է Բարդող (Թաքալթու) լեռան արևմտյան ստորոտին, հյուսիսից հարավ 4—5 կմ ձգվող բավական բարձրադիր սարավանդի վրա, որի երկու կողմերում ձգվող լեռները կազմում են գեղատեսիլ ամֆիթատրոն։

Բուն քաղաքի բարձրությունը ծովի մակերևույթից մոտ 1500 մ է, իսկ Արաքսի հունից՝ 125 մ։ Գտնվում է երկրաշարժերի գոտում։ Քաղաքն առանձնապես մեծ վնասներ է կրել 1840 թվականի երկրաշարժից, որը սկսվելով հունիսի 20-ին, ընդհատումներով շարունակվել է մինչև նույն թվականի սեպտեմբերի 28–ը։ Շրջապատված է մրգատու այգիներով։ Բուսականությունը փարթամ է։ Ամբողջ Հայաստանում հայտնի են եղել Արաքսի ափերով արևմուտքից արևելք մի քանի տասնյակ կիլոմետր ձգվող Կաղզվանի ձորի տանձենու այգիները։

Պատմություն
Կաղզվանի տեղում բնակավայր է եղել դեռևս հնագույն ժամանակներից։ Այդ են ապացուցում նրա աղահանքերում հայտնաբերված քարի ու պղնձի գործիքները։ Մեծ Հայքի ժամանակ Կաղզվանը մտնում էր Այրարատ նահանգի Գաբեղեանք գավառի մեջ։ Հայ մատենագիրներից Կաղզվանի մասին կարևոր հիշատակություն է կատարել Ստեփանոս Ասողիկը, և ըստ իր վկայության, 863 թվականին այդտեղ տեղի է ունեցել ճակատամարտ՝ Բագրատունի Աբաս սպարապետի և կայսիկ ցեղի առաջնորդ Սևադայի որդի Շահապի զորքերի միջև։ Ճակատամարտն ավարտվել է Աբասի հաղթանակով, այդ պահից սկսած Բագրատունիները ավելի են ընդլայնել ու ամրացրել Արշարունիքի ու Շիրակի իրենց տիրույթները։

Կաղզվանի մասին հիշատակություններ ունեն նաև Հովհաննես Դրասխանակերտցի կաթողիկոսը, Մատթեոս Ուռհայեցին, Վարդան Արևելցին, Սմբատ Գունդստաբլը, վրաց հեղինակ Վախուշտին և ուրիշներ։ 9—10-րդ դարերում Կաղզվանն արդեն ամրոց էր և բավական մարդաշատ հայկական կայազորի կայան։ Այն իր շրջակայքով մտնում էր Բագրատունիների թագավորության մեջ։

Վերը նշված 863 թվականի ճակատամարտից հետո, այստեղ 1099 թվականին նույնպես տեղի են ունենում մարտեր Գրիգոր կյուրոպաղատի և սելջուկյան զորքերի միջև։ Գրիգոր կյուրոպաղատը այդ մարտերում ջարդում և Կաղզվանի շրջանից դուրս է շպրտում ավարառու սելջուկներին։

12-րդ դարի վերջերին Կաղզվանը վերջնականապես ազատագրվում է սելջուկյան լծից և միացվում Զաքարյանների իշխանությանը։ Եթե մինչև այդ Կաղզվանը սովորական ամրոց էր իր ավանով, ապա 13-րդ դարի սկզբներին արդեն վերածվել էր գյուղաքաղաքի։ Մոնղոլների և թուրքմենական ցեղերի տիրապետության շրջանում (13—15-րդ դարեր) չնայած այն գոյություն ուներ, բայց մեր մատենագրության մեջ չի հիշատակվել։

Կաղզվանը հայ և թուրք հեղինակների մոտ նորից է հիշատակվում 17-րդ դարից։ 
16-րդ դարից մինչև 1878 թվականը այն ընդհանուր առմամբ գտնվում էր Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ, այն Կարսի փաշայության Կաղզվանի սանջակի կենտրոնն էր։

Ռուսները 1854 թ.-ին, Ղրիմի պատերազմի ժամանակ գրավել են Կաղզվանը, բայց 1856 թ.-ի մարտի 18-ի Փարիզի պայմանագրով՝ ստիպված վերադարձրել Թուրքիային։ 1878—1917 թվականներին Կաղզվանը եղել է Ռուսական կայսրության Կարսի մարզի Կաղզվանի շրջանի կենտրոնը։ 1918—1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետության կազմում եր։ Կարզի պայմանագրի կնքան արդյունքում Կաղզվանը անցավ Թուրքիային։

Բնակչություն
Մինչ Մեծ Եղեռնը քաղաքի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կազմված էր հայերից, ապրում էին նաև թուրքեր ու հույներ։ 19-րդ դարի սկզբին Կաղզվանը ուներ շուրջ 500 տուն բնակիչ, 1877 թ.-ին՝ 8000 բնակիչ, 1906 թ.-ին՝ շուրջ 9400, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ավելի քան 10 հազար բնակիչ, որից 7652-ը հայեր, իսկ 1920-ը թուրքեր։ Ներկայում քաղաքի բնակչությունը կազմում է 18,000 մարդ, հիմնականում քրդեր։

1913 թ.-ի հունվարի 1-ի տվյալներով Կաղզվանի գավառը քաղաքի հետ միասին ուներ 71014 բնակիչ, որոնցից 30162-ը՝ հայ, 22589-ը՝ քուրդ, 11185-ը՝ հույն, 4418-ը՝ թուրք, 410-ը՝ ռուս, մնացածը՝ այլազգիներ։ 1920 թ.-ի նոյեմբերին Քեմալական Թուրքիայի հարձակման հետևանքով Կաղզվանի և գավառի հայերը գաղթեցին Արևելյան Հայաստան, զգալի մասն էլ ճանապարհին զոհվեց։

Կաղզվանի գավառի հայկական գյուղերի ցանկ՝ 1913 թվականի դրությամբ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
 Շրջանի պաշտոնական կայք
 Քաղաքի պաշտոնական կայք

Գրականություն 

 Ն. Սարգիսյան, «Տեղագրութիւնք ի Փոքր եւ ի Մեծ Հայս», Վենետիկ, 1864 թ.։
 Ղևոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890 թ.։
 Պողոսյան ա. մ., «Սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները Կարսի մարզում», Երևան, 1961 թ.։
 «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828—1923)», խմբ. Ջ. Մ. Կիրակոսյան, Երևան, 1972 թ.։

Կաղզվանի գավառի բնակավայրեր‎
Արևելյան Հայաստանի բնակավայրեր
Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Կարսի մարզ (Թուրքիա)
Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր