روابط غیرسیاسی ایران و اسرائیل

روابط غیرسیاسی ایران و اسرائیل مجموعه رخدادهایی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران بین ایران و اسرائیل پیش‌آمد.

روادید 
جمهوری اسلامی برای دارندگان گذرنامه اسرائیلی یا شهروندان کشورهای دیگر که در گذرنامه‌شان مهر ورود به اسرائیل را دارند روادید صادر نمی‌کند. البته در مواردی، برخی از خبرنگاران و روزنامه نگاران اسرائیلی به ایران سفر کرده‌اند. از جمله این افراد می‌توان از آنیکا هرنروث روث استین، اورلی ازولای و لری کوهلر-اسس اشاره کرد.

شهروندان ایرانی برای ورود به اسرائیل نیاز به دریافت مجوز ویژه از دولت اسرائیل دارند. این مجوز به صورت موردی و پس از بررسی‌های امنیتی داده می‌شود.

در چند سال گذشته برای حل مشکل مهر ورود به اسرائیل در گذرنامه، مهر ورود را نه در گذرنامه بلکه در ورقه دیگری زده می‌شود تا برای کسانی که به اسرائیل سفر می‌کنند مشکلی در سفر به دیگر کشورها پیش نیاید.

تجاری

مارک ریچ 

در سال ۱۹۷۹ و با تغییر دولت ایران، فروش نفت خام ایران به خارج از کشور با مشکل جدی روبرو شد. در این زمان مارک ریچ تاجر اسرائیلی سوئیسی از طریق شرکت خود گلنکور وارد ایران شد و با دولت جدید ایران روابط تجاری زیادی برقرار کرد. مارک ریچ به مهم‌ترین دلال نفت ایران در عرصه بین‌المللی به مدت ۱۵ سال تبدیل شد. بر اساس گفتار مارک ریچ در کتاب زندگینامه او، او نفت ایران را از طریق یک خط لوله مخفی به اسرائیل می‌برد. او ادعا کرده‌است که هر دو دولت ایران و اسرائیل از این تجارت آگاه بوده‌اند. او در تهیه اسلحه و مهمات برای دولت ایران در زمان جنگ ایران و عراق نقش بسیار مهمی داشت. به دلیل تجارت گسترده او با ایران در زمان گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا، دولت آمریکا او را به ۶۵ فقره جرم از جمله اختلاس مالی و شکستن تحریم‌ها بر علیه ایران محکوم کرد. او سال‌ها در لیست ده نفر مجرم مهم اداره تحقیقات فدرال یا پلیس فدرال آمریکا (اف‌بی‌آی) بود. در سال ۲۰۰۱ در آخرین روز کاری دولت، بیل کلینتون مارک ریچ را مورد عفو قرار داد. بر اساس گزارش‌های زیادی رؤسای پیشین موساد انور ازولای و شبتای شاویت در عفو او نقش مهمی داشتند و این عفو به دلیل فعالیت‌های زیاد مارک ریچ برای اسرائیل و کمک به تهیه اطلاعات برای موساد بوده‌است.

بازار پسته 
در ۶ فوریه ۱۹۹۸ روزنامه سیاتل تایمز مقاله‌ای منتشر کرد که بر اساس آن واردات پسته اسرائیل از ایران باعث بی‌رونق شدن پسته آمریکایی در اسرائیل شده‌است. بر اساس گزارش پسته کاران کالیفرنیا از اینکه اسرائیل از ایران پسته وارد می‌کند ناراضی بودند. بر اساس این گزارش نیمی از پسته اسرائیل از انگلستان و آلمان وارده شده‌است با اینکه این دو کشور تولیدکننده پسته نیستند. اسدالله عسگراولادی در این مقاله در مورد این تجارت گفته‌است: «این کار به راحتی ممکن است». همچنین در این گزارش ذکر شده‌است که در سال ۱۹۹۷ میلادی دولت اسرائیل شرکت حماما برادرز (Hamama Borthers) را به دلیل وارد کردن ۱۰۵ تن پسته از ایران در سال‌های ۱۹۹۴ و ۱۹۹۵ جریمه کرده‌است. در سال ۲۰۰۷ روزنامه واینت بار دیگر گزارش داد که دولت آمریکا از دولت اسرائیل تقاضا کرده‌است که از واردات گسترده پسته از ایران جلوگیری کند. در سال ۲۰۰۸ ریچارد جونز سفیر آمریکا در اسرائیل در نامه‌ای خطاب به وزیر اقتصاد اسرائیل رانی بار اون خواستار توقف واردات پسته از ایران شد. روزنامه هاآرتص نیز در مقاله مشابهی در این مورد گزارش داد.

دیگر تجارت‌ها 
در سال ۱۹۹۸ دولت اسرائیل ناهوم منبر تاجر اسرائیلی را به دلیل تجارت گسترده با ایران به ۱۶ سال زندان محکوم کرد. در جریان بررسی این پرونده مشخص شد که صدها شرکت اسرائیلی دارای تجارت گسترده با ایران هستند. در سال ۲۰۰۶ روزنامه هاآرتص در مقاله‌ای نوشت که پالایشگاه پاز در اسرائیل بیشتر نفت خام خود را از ایران خریداری می‌کند. در این مقاله نوشته شده‌است که نفت خام از طریق ایران به هلند و از طریق روتردام به اسرائیل منتقل می‌شود. بر اساس گزارش دیگری در روزنامه هاآرتص وزیر انرژی اسرائیل بنجامین بن الیزر گفته‌است: «هرگونه رابطه تجاری که با کشورهای متخاصم برقرار شود که به نفع اقتصاد اسرائیل باشد باعث ثبات منطقه خواهد شد.»

کشاورزی و دامداری 
در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۱ در روزنامه واینت نیوز، نوشته شد که تجارت بین ایران و اسرائیل بسیار گسترده‌است. بر اساس این نوشته بیشتر مبادلات از طریق ترکیه، اردن و دبی صورت می‌گیرد. یهوشوا میری رئیس سازمان دوستی اسرائیل و اعراب در این مورد گفته‌است: «بر خلاف آنچه در ظاهر به نظر می‌رسد رابطه تجاری ما با ایران در حد ده‌ها میلیون دلار آمریکا در سال است.» بر اساس این گزارش بیشتر صادرات ایران به اسرائیل پسته، بادام هندی و سنگ مرمر است. در این حال صادرات اسرائیل به ایران بیشتر لوازم کشاورزی مانند بذر، کود، لوله‌های آبیاری و هورمون‌های افزایش شیر است. اران سیو، مسئول واردات مرمر اسرائیل در این مورد گفته‌است: «ایرانیان به من پیشنهاد دادند که به قیمت بسیار پایین از طریق ترکیه مرمر بفروشند اما من رد کردم». در ادامه همین گزارش آمده‌است که در نوامبر ۲۰۰۰ دولت ایران از کارفرمای اسرائیلی که ۳۰ سال پیش سیستم فاضلاب تهران را نصب کرده بود درخواست کرد که برای بازبینی وارد ایران شوند. در همین زمان معاون وزیر جهاد و کشاورزی ایران نیز از تل آویو بازدید کرده و در هتل هیلتون تل آویو اقامت کرد. او ابراز کرد که مایل است از اسرائیل لوازم آبیاری خریداری کند.

در اردیبهشت سال ۱۳۸۸ (آوریل ۲۰۰۹) مشخص شد که چند صد تن پرتقال با مارک یک شرکت اسرائیلی از طریق دبی و با مجوز وزارت بازرگانی ایران و توسط یکی از واردکنندگان اصلی میوه در ایران، وارد ایران شده و در شهرهای تهران و کرج توزیع شده‌است.

نفت خام 
در تاریخ ۲۴ مه ۲۰۱۱ میلادی، دولت ایالات متحده آمریکا اعلام کرد که هفت شرکت خارجی از جمله یک شرکت اسرائیلی به نام گروه برادران عوفر را به دلیل «تأمین فراورده‌های نفتی ایران» تحریم کرده‌است. نام شرکت اسرائیلی در حالی در میان شرکت‌های تحریم‌شده دیده می‌شود که ایران و اسرائیل، پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران هیچ‌گونه رابطه رسمی با یکدیگر نداشته‌اند.

بانک ملی ایران 
در سال ۲۰۱۶ خبرگزاری بلومبرگ گزارش داد که محمودرضا خاوری رئیس پیشین بانک ملی ایران و از متهمان فراری پرونده اختلاس ۳ هزار میلیارد تومانی، دارای رابطه تجاری بلند مدت با تاجر ایرانی-اسرائیلی-کانادایی سام میزراهی بوده‌است. بر اساس این گزارش خشایار خاوری (پسر محمود خاوری)، در زمانی که پدرش رئیس بانک ملی بوده‌است بر روی چندین پروژه متعلق به میزراهی در تورنتو کانادا از جمله کنیسه یهودی فورست هیل سرمایه‌گذاری نموده و احتمالاً سرمایه این پروژه‌ها از پول‌های اختلاس شده تأمین شده‌است.

کشتیرانی 
در خرداد سال ۱۳۹۰ (مه ۲۰۱۱) رسانه‌های اسرائیلی گزارش کردند که شرکت «تانکر پاسیفیک - سهامی عام» که متعلق به سام عوفر از شرکت کشتی‌رانی برادران عوفر است، یک فروند کشتی نفت‌کش به نام «رافلز پارک» را در سال ۲۰۱۰ میلادی، به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران تحویل داده و آن را به ایران فروخته‌است.

اینترنت 
در ماه دسامبر سال ۲۰۱۱ خبرگزاری بلومبرگ در گزارشی اعلام کرد که بیشتر تجهیزات فیلترینگ اینترنت در ایران از شرکت‌های اسرائیلی تهیه شده‌است. بر اساس این گزارش تجهیزات فیلترینگ از اسرائیل به دانمارک و از آنجا به تهران منتقل شدند. بر اساس گزارش نام این سیستم نت انفورسر است. بر اساس ارزیابی یک متخصص کامپیوتر آمریکایی این سیستم اجازه جاسوسی از هر دستگاهی که به اینترنت وصل باشد را می‌دهد. بر اساس این گزارش این دستگاه‌ها توسط شرکت اسرائیلی آلوت کامیونیکشنز تولید شده‌است.

پزشکی 
در سال ۱۳۸۷، یک نوجوانی ایرانی مبتلا به بیماری سرطان مغز از طریق ترکیه خود را به اسرائیل رسانید و در بیمارستان تل هشومر درمرکز تل آویو تحت درمان قرار گرفت. دولت اسرائیل ویزای ویژه نامحدودی را از طریق سفارت خود در ترکیه برای این بیمار وخانواده‌اش با وجود داشتن گذرنامه جمهوری اسلامی، صادر کرد.

عمرانی 
میر جاودانفر که از یهودیان ایرانی مقیم اسرائیل است در گزارشی در المانیتور در سال ۲۰۱۳ نوشت که بر اساس نوشته روزنامه یدیعوت احارونوت در سال ۲۰۰۶ تهران اجازه داده بود که متخصصین اسرائیل به بازدید مناطق زلزله زده بروند. بر اساس گزارش متخصصین اسرائیل در زمان عید پسح ۲۰۰۶ در تهران بودند. بر اساس این گزارش دلیل قبول جمهوری اسلامی این بود که بیشتر پل‌های آن منطقه در زمان دودمان پهلوی توسط متخصصین اسرائیلی ساخته شده بود.

ورزشی 
در حال حاضر ورزشکاران ایرانی از سوی حکومت جمهوری اسلامی اجازه رقابت با ورزشکاران اسرائیلی را ندارند. پیش از انقلاب ۱۳۵۷، ایران و اسرائیل به رقابت ورزشی با یکدیگر می‌پرداختند و برای نمونه در رشته فوتبال، ایران و اسرائیل پنج بازی رسمی با یکدیگر داشتند.
پس از انقلاب ایران و در سال ۱۹۸۳ بیژن سیف خانی کشتی‌گیر رشته کشتی فرنگی حریف خود از تیم اسرائیل به نام رابینسون کوناشویلی را در رقابت‌های «کشتی آزاد و فرنگی قهرمان جهان»، در کی‌یف اوکراین شکست داد. بعد از مخابره خبر به تهران، علی‌اکبر ولایتی وزیر وقت امور خارجه ایران، تیم کشتی آزاد و فرنگی را به ایران فرا می‌خواند. تیم کشتی آزاد ایران با شانس مسلم طلا برای محمود کدخدایی دست خالی به ایران بازمی‌گردد تا مبارزه سیف خانی، اولین و آخرین رقابت رسمی دو کشور در مسابقات ورزشی پس از انقلاب محسوب شود.

پس از تغییر در قوانین و اساس‌نامه کمیته جهانی المپیک، روال عدم رویارویی‌ها با ترس از محرومیت‌ها و جریمه‌ها به کلی عوض شد؛ پس از این، ورزشکاران ایرانی عمدتاً با بهانه تراشی‌هایی از قبیل مصدومیت، نرسیدن ویزا و باختن در مسابقه منتهی به حریف اسرائیلی، از رویارویی با ورزشکاران اسرائیلی اجتناب می‌کنند.

علی اکبر ولایتی رئیس هیئت مؤسس و هیئت امنای دانشگاه آزاد در بزرگداشت روز دانشجو در دانشکده فنی مهندسی واحد تهران غرب این دانشگاه در ۱۴ آذرماه ۱۳۹۶ خورشیدی گفت من بازی نکردن مقابل ورزشکاران اسرائیلی را پایه‌گذاری کردم و بنده افتخار می‌کنم پایه‌گذار این اقدام در کشور بودم. این بیانات در واکنش به انتقادات فراوان از ولایتی نسبت به باید ببازی علیرضا کریمی در مسابقات جهانی کشتی امیدهای جهان در سال ۲۰۱۷ میلادی بوده‌است.

جدول زیر تعدادی از عدم رویارویی‌های ورزشکاران ایران با اسرائیل را نشان می‌دهد.

رقابت‌های برگزارشده با حریفانی از اسرائیل 
 با وجود تحریم رقابت با ورزشکاران اسرائیلی، در سال ۱۳۷۹، مهرداد میناوند وقتی پیراهن اشتروم گراتس را می‌پوشید، وادار شد مقابل هاپوئل اسرائیل بازی کند. میناوند در این خصوص گفته که مدیریت باشگاه وی را مجبور به حضور در زمین در بازی رفت کرده ولی در بازی برگشت، با کمک سرمربی از سفر به اسرائیل اجتناب کرده‌است. میناوند اظهار داشته که به فدراسیون فوتبال مراجعه کرده و شرایط را توضیح داده‌است. میناوند پس از این اتفاق، هم برای تیم ملی بازی کرد هم در لیگ برتر ایران.
 دربازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۰۸ پکن، محمدرضا مینوکده رئیس کمیته داوران فدراسیون جودو ایران قضاوت مبارزه جودوکاری از اسرائیل با روسلان کیشهاکف از روسیه را برعهده گرفت که نتیجه رقابت به نفع ورزشکار اسرائیلی بود. فدراسیون جودو ایران پس از اطلاع از موضوع او را از همه سمت‌هایش برکنار کرد.
 سرمربی اسراییلی تیم ملی بسکتبال روسیه و بازیکنان ایران در پایان مسابقه بسکتبال المپیک ۲۰۰۸ با یکدیگر دست دادند. صمد نیکخواه بهرامی در کنفرانس مطبوعاتی وقتی با اصرار خبرنگاران خارجی برای توضیح پیرامون آن اتفاق مواجه شد، گفت: «ما برای بازی کردن در این‌جا هستیم، نه چیز دیگر.» اندکی بعد، از حامد حدادی بازیکن تیم بسکتبال ممفیس گریزلیز یک فایل صوتی منتشر شد که در پاسخ به این سؤال که آیا در لیگ بسکتبال حرفه‌ای آمریکا و در رقابت با بازیکن اسراییلی تیم ساکرامنتو کینگز دست خواهی داد، گفته بود: «بله، چرا که نه؟ شماره پیراهنش چند است؟». حامد حدادی و صمد نیکخواه بهرامی برای این اظهار نظرها به حراست سازمان تربیت بدنی احضار شدند و با وجود انتقاد رسانه‌ها، از تیم ملی کنار گذاشته شدند.
 مسعود اشرفی دبیر کمیته ملی پارالمپیک هم در مراسم توزیع مدال‌های مسابقات بازی‌های پارالمپیک تابستانی ۲۰۰۸ به گردن ورزشکار اسرائیلی مدال آویخت و با وی دست داد. در نهایت اشرفی از سمت خود استعفاء داد.
 در سال ۱۳۸۸ و به مناسبت فرارسیدن سال نو میلادی فدراسیون فوتبال ایران ایمیل تبریکی را به رئیس فدراسیون فوتبال اسرائیل فرستاد و سخنگو و رئیس فدراسیون اسرائیل پاسخی به پیام تبریک دادند و گفتند :سال نو میلادی بر مردم خوب ایران هم مبارک. پس از این رویداد محمد منصور عظیم زاده اردبیلی، رئیس بخش روابط خارجی فدراسیون فوتبال ایران استعفاء کرد.
 در سال ۱۳۹۵، تیم ملی تیراندازی ایران، اولین مدال جهانی خود در تاریخ را در مسابقات جام جهانی آذربایجان با درخشش حسین باقری در بخش ۱۰ متر به دست آورد. این مدال در حالی به دست آمد که نماینده اسرائیل هم در سالن حضور داشت. باشگاه خبرنگاران جوان، در گزارشی تحت عنوان «مدالی که بوی خون می‌دهد» اشاره کرد: «نماینده ایران در یک رقابت هر چند رو در رو نبود اما در یک قاب جدول قرار گرفت و این یعنی حضور رژیم غاصب صهیونیستی در این رقابت به عنوان یک کشور لحاظ شد و باید هرچه سریعتر این موضوع آسیب‌شناسی شود».
 برنا درخشانی در مسابقات شطرنج آزاد جبل الطارق، مقابل شطرنج باز اسرائیلی قرار گرفت که بعد از ارسال خبر مشخص شد وی از ملیت حریف خود بی‌اطلاع بوده‌است. رئیس فدراسیون شطرنج ایران، مهرداد پهلوان زاده، در این خصوص گفت: «برنا ساکن تهران است. روی میزها پرچم نمی‌گذارند و فقط اسامی را می‌نویسند و خیلی مشخص نیست که با کدام کشور بازی می‌کنند و فقط در سایت نام‌نویسی می‌کنند». با این حال نهایتاً، برنا به همراه خواهرش درسا درخشانی که در این مسابقات بدون حجاب شرکت کرده بود، از تیم ملی اخراج شدند.
 در سال ۱۳۹۶، مسعود شجاعی و احسان حاج‌صفی در رقابت‌های پلی آف لیگ اروپا در ترکیب تیم پانیونیوس یونان مقابل تیم مکابی اسرائیل به میدان رفتند. در نتیجه محمدرضا داورزنی، معاون توسعه ورزش قهرمانی و حرفه‌ای وزارت ورزش و جوانان، اعلام کرد: به دلیل اینکه شجاعی و حاج‌صفی خط قرمز نظام را زیر پا گذاشتند دیگر جایی در تیم ملی فوتبال ایران ندارند. بعد از درخواست توضیح فیفا از فدراسیون فوتبال و کش و قوس‌های فراوان، احسان حاج‌صفی بعد از عذرخواهی به تیم ملی دعوت شد ولی مسعود شجاعی که آن زمان کاپیتان ملی بود، از تیم ملی خط خورد. اما پس از چند ماه دوباره از سوی سرمربی، به تیم ملی فوتبال ایران دعوت شد

واکنش‌ها 
موج حمایت‌های مردمی و بازتاب‌های خبری محرومیت‌های حاج‌صفی و شجاعی موجب شد که مسعود سلطانی‌فر، وزیر ورزش و جوانان در نامه‌ای به شورای عالی امنیت ملی، خواستار تعیین تکلیف برای رویارویی غیرمستقیم در برخی رشته‌های ورزشی با ورزشکاران اسراییل شد. اندکی بعد، باخت مصلحتی علیرضا کریمی در مسابقات قهرمانی امیدهای جهان در لهستان که با دستور مستقیم و تکرار چندبارهٔ عبارت «علی! بباز» و «علیرضا باید ببازی» توسط مربیان کنار تشک رقم خورد. پس از انتشار گستردهٔ خبر و حمایت‌های مردمی از کریمی، فدراسیون کشتی ایران، بیانیه پر کنایه‌ای در حمایت از وی صادر کرد که در بخشی از آن به کنایه از این‌گونه عدم رویارویی‌ها عنوان شده‌است: «این دومین باری است که تو با گذشتن از حق خودت، در مظلومیت تمام، از مظلومیت مردم فلسطین دفاع می‌کنی … مردمی که شاید هیچ‌گاه در جریان این فداکاری تو نباشند». رسول خادم، رئیس فدراسیون کشتی در انتقاد از این وضعیت، خواستار تغییر رویکرد در مواجهه با ورزشکاران اسرائیلی شد: «امروز مهم‌ترین مشکل این است که غیر از خود ورزشکاران اسراییلی، کسی در دنیا متوجه نمی‌شود که چرا ورزشکاران ایرانی در برابر نمایندگان اسراییل مبارزه نمی‌کنند و در نتیجه نه در ابعاد بین‌المللی برد لازم را دارد و نه در داخل تأثیرگذاری گذشته را. برای همین به نظر می‌رسد اگر تصمیم به ادامه این سیاست است، باید به‌روز شود و راهکار دیگری برای این موضوع اندیشید».

جستارهای وابسته 
 یهودیان ایرانی
 ایرانیان در اسرائیل
 روابط اسرائیل و ایران
 روابط ایران و اسرائیل در جنگ ایران و عراق
 آنوسی

پانویس

منابع 

روابط ایران و اسرائیل
روابط دوجانبه اسرائیل
روابط دوجانبه ایران
سیاست در اسرائیل
سیاست در ایران