بازگشت ادبی

از اوایل سدۀ دوازدهم هجری تحولی در شعر فارسی پدید آمد و گروهی از گویندگان به سبک هندی که به تدریج به ابتذال کشیده شده بود، پشت پا زدند و به پیروی از سبک شعرای قدیم از قبیل فرخی سیستانی، منوچهری دامغانی، انوری ابیوردی، خاقانی و سعدی پرداختند.

شیوهٔ شاعری این استادان را «سبک اصفهانی» یا «بازگشت به سبک قدیم» نامیده‌اند.

در ادبیات، بازگشت به سبک قدیم به‌عنوان یک دوره محسوب می‌شود نه یک سبک خاص. چنانکه در کتاب سبک‌شناسی استاد ملک‌الشعرای بهار (سه جلدی)، انواع سبک‌های شعر فارسی، از ابتدای سدۀ سوم و حضور رودکی تا سدۀ حاضر، به چهار دسته تقسیم شده‌اند.

۱- سبک خراسانی (سامانی): از ابتدای سدۀ سوم تا اواخر سدۀ ششم.

۲- سبک عراقی: از اواخر سدۀ ششم تا اواسط سدۀ نهم. این سبک با سنایی آغاز و با عبدالرحمن جامی پایان می‌پذیرد.

۳- سبک هندی (سبک صائب): از اواخر سدۀ نهم تا اواخر سدۀ دوازدهم. از آنجا که صائب تبریزی طلایه‌دار این نوع سبک است، به نام وی هم مشهور است.

سبک اصفهانی (بازگشت): از اواخر سدۀ دوازدهم و اوایل سدۀ سیزدهم شروع می‌شود و تا اواسط سدۀ چهاردهم ادامه می‌یابد. صبای کاشانی، نشاط اصفهانی و آذر بیگدلی  از بنیانگذاران دورۀ بازگشت ادبی هستند. اشعار شاعران این دوره، در بحری یکنواخت سروده شده و وزن روان و آرام آن، باب میل عامۀ مردم است. طبیب اصفهانی از محبوب‌ترین شاعران این دوره‌است.
ابیاتی از شعر طبیب اصفهانی:

(طبیب اصفهانی)

۴- سبک معاصر (نیمایی - نو): از اوایل سدۀ چهاردهم و با انتشار شعر «افسانه» شروع شده و تا عصر حاضر ادامه دارد. بنیانگذار آخرین سبک شعر فارسی، علی اسفندیاری مشهور به نیما یوشیج است. وی در یک انجمن ادبی ماهانه در حضور استادان بزرگ آن زمان، نخستین شعر نوی خود را که با بهره‌گیری از الزام وجود قافیه در شعر و نبود وزن یکسان در هر مصراع و هم چنین رعایت نکردن حدود مصراع‌ها (مصراع‌های شعر او گاه کوتاه و گاه بلند بود) سروده بود، قرائت کرد و با مخالفت‌های شدید آن‌ها مواجه شد. نام نخستین شعر نوی نیما ققنوس بود.

نمایندگان سبک 
 مشتاق اصفهانی
 هاتف اصفهانی
 عاشق اصفهانی
 آذر بیگدلی
 صباحی بیدگلی

در رأس سرایندگان سبک بازگشت ادبی هستند.

دیگر شاعران این سبک عبارتند از:
 قاآنی شیرازی
 سروش اصفهانی
 نامی اصفهانی
 محمود خان صبا
 نشاط اصفهانی
 شیدای گراشی
 مجمر اصفهانی
 فروغی بسطامی
 جعفر پیدا

نمونه اشعار 

طوطی و طاووس و بط، سیره و سرخاب و سار
(قاآنی)

(هاتف اصفهانی)

(شیدای گراشی)

پیوند به بیرون 
 «بازگشت ادبی» در دانشنامه ایرانیکا

منابع 
 تاریخِ ادبیات ایران در دورۀ بازگشت ادبی، احمد خاتمی، جلد اول، انتشارات پایا، چاپ دوم، ۱۳۸۰|وب‌سات خانهٔ کتاب 
  پژوهشی در سبک هندی و دورۀ بازگشت ادبی، احمد خاتمی، انتشارات بهارستان، ۱۳۷۱|وب‌سات خانهٔ کتاب 
  سبک‌شناسی در شعر: بازگشت، نصیری دهقان، صلاحی، انتشارات شانی، چاپ اول، ۱۳۹۱|وب‌سایت خانهٔ کتاب
  سبک‌شناسی شعر پارسی از رودکی تا شاملو، محمّد غلامرضایی، انتشارات جامی، چاپ اوّل، ۱۳۷۷|وب‌سایت خانهٔ کتاب 
 سبک‌شناسی شعر، سیروس شمیسا، انتشارات فردوس، چاپ نهم، ۱۳۸۲

ادبیات