آقا حسین خوانساری

حسین بن جمال‌الدین محمد خوانساری، مشهور به آقا حسین محقق خوانساری و معروف به استاد الکلّ فی الکلّ (متولد ۱۰۱۶ ق خوانسار، درگذشته ۱۰۹۹ ق اصفهان)، که به سبب اساتید بسیاری که در حضور آنها کسب علم نموده ملقب به تلمیذ البشر بود. از فقهای بزرگ مکتب فقهی اصفهان در سده یازدهم هجری قمری است که در فلسفه و حکمت نیز اشتغال داشته‌است. وی در ملاباشی دربار  سلطان سلیمان صفوی و از علمای طراز اول بوده است که پس ازفوت مير سيد محمد معصوم در سال ۱۰۹۵ق شیخ‌الاسلام اصفهان شد. آقا حسین خوانساری ، محقق خوانساری، جمال‌الدین محمد معروف به آقا جمال خوانساری و رضی‌الدین محمد معروف به آقا رضی خوانساری از فرزندان وی هستند.

زندگی و تحصیل 

آقا حسین خوانساری متولد سال ۱۰۱۶ قمری در خوانسار ایران است. آقا حسین قبل از رسیدن به سن بلوغ برای تحصیل علوم اسلامی به اصفهان رفت و در مدرسه خواجه ملک حوزه علمیه اصفهان به تحصیل مشغول شد. در اصفهان از حضور اساتید زیادی استفاده کرد و به همین دلیل خود را «شاگرد بشریت» (به عربی «تلمیذ البشر») نامید که به تعدد اساتید وی اشاره می‌کند.

همان طور که گفته شد او تحصیلات خود را در حوزه اصفهان به انجام رسانید و در مدرسه خواجه ملک، جنب مسجد شیخ لطف‌الله تحصیل می‌کرد. او علوم معقول را نزد میرفندرسکی و علوم منقول را نیز نزد ملا محمد تقی مجلسی اول و خلیفة السلطان و محقق سبزواری و ملا حیدر خوانساری و … تکمیل نمود. آقا حسین خوانساری دارای اجازات مهمی شد از جمله این اجازات، اجازه حدود ۲۰ صفحه‌ای علامه محمدتقی مجلسی اول به وی است.‌ اگرچه وی در دوران تحصیل دچار فقر بود، اما سرانجام به جایی رسید که شاه سلیمان مقام نایب و ناظر بر پادشاهی و رسیدگی به امور دولتی را در برخی از سفرها به او واگذار می‌کرد. او در علوم عقلی و نَقلی تبحر داشت و به گفته میرزا عبدالله اصفهانی افندی «حامی علما» بود.

از نگاه دیگران 
سید علی خامنه‌ای، رهبر فعلی جمهوری اسلامی ایران در مورد خاندان خوانساری گفته است:

مرتضی مطهری در مورد آقا حسین خوانساری گفته است:

فعالیت سیاسی و اجتماعی 
آقا حسین خوانساری در دستگاه حکومتی شاه سلیمان جایگاه ویژه‌ای داشت به طوری که وقتی شاه به سفر می‌رفت، از محقق خوانساری می‌خواست که به جای او به اداره کارهای حکومتی بپردازد؛ و ایشان هم قبول کرده بود.

از دیگر خصوصیات بارز آقا حسین، ملجا و پناهگاه فقرا و درماندگان بوده و در رفع نیازهای مردم، سعی فراوان می‌نمود.

شاگردان 
آقا حسین خوانساری در هر دو حوزه علوم معقول و منقول تدریس می‌کرد و شاگردان برجسته‌ای را در زمینه علوم اسلامی تربیت کرده است، از جمله:

 شیخ حر عاملی
 سید نعمت‌الله جزائری
 محمد باقر مجلسی
 سید محمد صالح حسینی خاتون آبادی، که حدود ۲۰ سال نزد ایشان علم می‌آموخت
 سید محمد باقر حسینی خاتون آبادی (ملا باشی)
 آقا جمال خوانساری، فرزند وی
 رضی الدین محمد فرزند وی
 شیخ جعفر قاضی
 میرزا محمدبن حسن شیروانی
 ملا محمدجعفر سبزواری
 محمد بن عبدالفتاح تنکابنی
 علیرضا شیرازی، که شاعری به نام بود
 میرزا عبدالله اصفهانی افندی

آثار 
آقا حسین خوانساری نویسنده‌ای پرکار بود و آثار زیادی از خود به جای گذاشت. آثار وی را می‌توان به ۳ دسته تقسیم کرد:

چاپی 
 مشارق الشموس فی شرح الدروس. کتاب معروف او در فقه، که شرحی است بر کتاب الدروس نوشته شهید اول ابوعبدالله محمدبن مکی عاملی (۷۳۴–۷۸۴ق/۱۳۳۴–۱۳۸۲م). این کتاب ناتمام است و آقاحسین موفق نشده است، شرح مبحث اخبار ائمه و گفتارهای فقیهان امامی در هر مبحث را به اتمام برساند. سید محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات گفته است که این کتاب از لحاظ کثرتِ تحقیقات، کم‌نظیر است. این کتاب دوبار در سالهای ۱۲۶۷ و ۱۲۷۲ در تهران چاپ شده است.
 تعلیقه بر حاشیه محقق سبزواری، یادداشتهایی بر کتاب «حاشیة علی الشفاء» اثر محمدباقر محقق سبزواری، تهران، ۱۲۷۸
 الرسالة فی مقدمةالواجب، ایران، ۱۲۷۸

نسخ خطی 
نسخه‌های خطی به جا مانده از ایشان عبارتند از:

 حاشیه اشارات
 انشاء درباره حرمت شراب
 حاشیه بر شرح تجرید علامه حلی
 حاشیه بر محاکمات
 حاشیه بر الهیات شفا
 انشاء در تعریف بهار‎
 حاشیه بر مطول
 حاشیه بر مختصر الاصول
 رساله اجماع
 تعریف سخن
 شبهه طفره
 فایده درباره علم باری تعالی
 رساله در خمس
 حل شک در تقسیم جسم تا بی‌نهایت

منسوب به وی 
نوشته‌هایی نیز هستند که برخی از منابع و شواهد آنها را متعلق به آقا حسین خوانساری دانسته‌اند، از جمله:

 المائدةالسلیمانیة‎، درباره خواص غذاها و نوشیدنی‌ها مختص شاه سلیمان یکم از دودمان صفویان
 ترجمه صحیفه سجادیه به فارسی
 رساله در جبر و اختیار‎
 جواهر و اعراض، درباره جوهر و عرض در فلسفه
 شرح کافیه ابن‌حاجب
 شرح هیأت فارسی قوشجی
 رساله در شبهه ایمان و کفر
 رساله در شبهه استلزام
 رساله در تشکیک
 ترجمه کتاب نهج‌الحق علّامه حلّی به فارسی برای شاه‌سلیمان صفوی
 تفسیر سوره فاتحه
 حاشیه بر شرح حکمة‌العین

درگذشت 

وفات آقا حسین خوانساری به سال ۱۰۹۸ ق در هشتاد و دو سالگی در اصفهان بوده‌است و در قبرستان تخت فولاد آنجا، نزدیک قبر بابا رکن الدین مدفون گردید. آقا جمال‌الدین و آقا رضی‌الدین، پسران وی نیز در آنجا مدفون هستند و به تکیه آقا حسین خوانساری معروف شده‌است.

سید محمدباقر خوانساری صاحب کتاب روضات الجنات می‌نویسد:

جستارهای وابسته 
 خاندان خوانساری
 میرکبیر
 آقا جمال خوانساری
 محمدابراهیم کلباسی
 میرزای قمی
 زکریا بن ادریس اشعری قمی

منابع

پیوند به بیرون 
 آقا حسین خوانساری حکیم و فقیه بزرگ زمان خود بود - تسنیم
 آقا حسین خوانساری (م ۱۰۹۸ یا ۱۰۹۹ ق) مشهور به محقق خوانساری - پایگاه اطلاع رسانی حوزه

خاندان خوانساری
درگذشتگان ۱۰۹۸ (قمری)
روحانیان شیعه اهل ایران
عالمان شیعه
فیلسوفان اهل اصفهان
خاک‌سپاری‌ها در تخت فولاد
شیخ‌الاسلام‌های اصفهان
اهالی خوانسار
مراجع تقلید شیعه اهل استان اصفهان‏
زادگان ۱۶۰۷ (میلادی)
درگذشتگان ۱۶۸۷ (میلادی)