آب‌بازسانیان دندان‌دار

آب‌بازسانیان دندان‌دار یا نهنگ‌های دندان‌دار خردراسته‌ای از خانواده آب‌بازان هستند که شامل نهنگ عنبر، نوک‌نهنگان، دلفین‌ها و غیره می‌شوند. همان گونه که از نام این راسته بر می‌آید، این جانوران دارای دندان در دهان خود هستند.

کالبدشناسی 

آب‌بازان دندان‌دار دارای یک منفذ هواگیری در بالای سر خود هستند. برای بهره‌گیری از توانایی پژواک‌یابی جانوران|پژواک‌یابی، جمجمه این آبزیان نامتقارن شده‌است. مغز آن‌ها به نسبت بزرگ است، با این حال بزرگ شدن مغز پیش از فرگشت پژواک‌یابیشان پدید نیامد. ارتباط ضعیفی میان دو بخش مغز نهنگ‌های دندان‌دار وجود دارد و این وظیفه بخشی به نام ملون در جلوی سر است که مانند لنزی امواج صوتی را متمرکز کند. این جانوران تارهای صوتی ندارند و صداها و سوت‌هایی که تولید می‌کنند در درون منفذ هواگیری‌شان تولید می‌شود. آب‌بازان دندان‌دار حس چشایی خود را از دست داده‌اند و بدون غدد ترشح بزاق هستند.

به استثنای نهنگ عنبر، بیشتر آب‌بازان دندان‌دار کوچک‌تر از نهنگان بی‌دندان هستند. دندان‌ها در میان این جانوران تفاوت بسیار دارند. بعضی دلفین‌ها پردندان هستند و بیش از ۱۰۰ دندان در آرواره‌های خود دارند. از موارد استثنایی دیگر می‌توان به شبه‌نهنگ تک‌شاخ با تنها یک دندان بلند و نهنگ‌های تقریباً بی‌دندان نوک‌نهنگ، که دارای دندان‌های عجیبی تنها در میان نرها هستند، اشاره کرد. همه این گونه‌ها از دندان‌هایشان به منظور تغذیه بهره نمی‌برند، بلکه بعضی چون نهنگ عنبر آن‌ها را برای تهاجم و برتری‌جویی به کار می‌برند.

رفتار

تولید صدا 
تولید صدا اهمیت فراوانی برای آب‌بازان دندان‌دار دارد. در حالی که بسیاری از گونه‌ها صداهای متنوعی را به منظور ارتباط با اعضای گروهشان تولید می‌کنند، برای تقریباً همه این جانوران تولید صدا روشی به منظور موقعیت‌یابی صوتی است. نهنگ‌های عنبر صداهایی با بسامد پایین (تا بیشینه ۵۰ هرتز) تولید می‌کنند، حال آنکه دیگر گونه‌ها (گرازماهی‌ها همچنین گونه‌هایی چون دلفین هکتور عضو خانواده سیاه‌سفیدها) صداهایی با بسامد متوسط یا بالا از خود درمی‌آورند. بسیاری از گونه‌های دلفین دارای تپ‌هایی در باند پهن هستند.

حرکت 
بیشتر گونه‌های دلفین با سرعت بالایی شنا می‌کنند. گونه‌های کوچکتر موج‌سواری می‌کنند و بر روی موج‌های تولیدشده توسط کشتی‌ها می‌پرند. بسیاری اوقات می‌توان دلفین‌ها را در حال انجام این کار دید. بعضی دیگر نیز به خاطر حرکات آکروباتیک خود در هنگام پرش از آب نامدار هستند، برای نمونه دلفین چرخان.

تأثیر انسان 
دلفین‌های کوچک آسیب‌هایی از فعالیت‌های انسانی دیده‌اند. از جمله فعالیت‌هایی که سبب این آسیب‌ها شده‌است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
شکار، گیر افتادن در تورهای ماهیگیری، رقابت با ماهیگیران، کمبود ماهی، گردشگری (نهنگ‌بینی و درمان به وسیله دلفین‌ها)، زنده‌گیری به منظور نمایش یا پژوهش، نابودی زیست‌بوم یا کاهش قلمرو، فعالیت‌های صنعتی یا نظامی، آلودگی شیمیایی، بیماری و دگرگونی‌های اقلیمی.

نگهداری دلفین‌ها (برای نمونه دلفین‌های پوزه‌بطری، نهنگ‌های قاتل و نهنگ سفید) در اسارت به منظور نمایش در پارک‌های نمایش پستانداران دریایی، از جمله دلایل اصلی زنده‌گیری این جانوران است. این جانوران در شرایطی در این پارک‌ها نگه داشته می‌شوند که نیاز به محیط زندگی وسیع دارند.

نهنگ عنبر برای مدت‌های طولانی به دلایل تجاری شکار می‌شد. در حالی که هنوز نیز تعداد کمی از دلفین‌ها، مانند نهنگ خلبان، شکار می‌شوند، بیشترین تهدید از جانب شکارچیان برای آن‌ها گیر افتادن در تورهای فلزی شکار ماهیان اقیانوسی است.

هم‌اکنون هیچ پیمان بین‌المللی که آب‌بازان کوچک را زیر پشتیبانی خود گیرد وجود ندارد، با این حال «انجمن بین‌المللی شکار نهنگ» تلاش کرده‌است تا محدوده اختیارات خود را به آن‌ها نیز بکشاند. توافقنامه حفاظت از آب‌بازان کوچک دریای بالتیک، شمال شرقی اطلس، ایرلند و دریاهای شمالی به منظور پشتیبانی از همه نهنگ‌های کوچک مناطق نامبرده در سال ۱۹۹۱ به امضا رسید. در پی آن، پیمان مشابهی با نام توافقنامه حفاظت از آب‌بازان دریای سیاه، مدیترانه و منطقه اطلس در سال ۱۹۹۶ نهایی شد. کنوانسیون بن برنامه محیط زیست ملل متحد هم‌اکنون هفت آب‌باز دندان‌دار را در پیوست یک و ۳۷ گونه یا جمعیت را در پیوست دوم خود پوشش می‌دهد. همه نهنگ‌ها (کوچک یا بزرگ) در سیاهه سایتس قرار دارند. این بدان معنا است که داد و ستد بین‌المللی آن‌ها و فرآورده‌های به دست آمده از آن‌ها بسیار محدود و ناچیز است.

رده‌بندی 
 راسته آب‌بازسانان
 زیرراسته آب‌بازسانیان دندان‌دار: نهنگ‌های دندان‌دار
 خانواده دلفین‌سانان: دلفین‌های اقیانوسی
 سرده کچه‌ماهی‌ها
 دلفین معمولی درازنوک، Delphinus capensis
 دلفین معمولی کوتاه‌نوک، Delphinus delphis
 سرده پهلوسفیدکچه‌ماهی‌ها
 دلفین فریزر، Lagenodelphis hosei
 سرده گوژدلفین‌ها
 دلفین گوژپشت اقیانوس آرام، Sousa chinensis
 دلفین گوژپشت هندی، Sousa plumbea
 دلفین گوژپشت اطلس، Sousa teuszii
 سرده لاغردلفین‌ها
 دلفین خال‌دار اطلس، Stenella frontalis
 دلفین چرخان پوزه‌کوتاه، Stenella clymene
 دلفین خال‌دار گرمسیری، Stenella attenuata
 دلفین چرخان، Stenella longirostris
 دلفین نواری، Stenella coeruleoalba
 سرده پوزه‌بطری‌ها
 دلفین پوزه‌بطری معمولی، Tursiops truncatus
 دلفین پوزه‌بطری گرمسیری، Tursiops aduncus
 دلفین بورونان، Tursiops australis
 سرده سیاه‌سفیدها
 دلفین شیلی، Cephalorhynchus eutropia
 دلفین راسو، Cephalorhynchus commersonii
 دلفین جنوب آفریقا، Cephalorhynchus heavisidii
 دلفین هکتور، Cephalorhynchus hectori
 سرده گوی‌سرها
 دلفین صاف شمالی، Lissodelphis borealis
 دلفین صاف جنوبی، Lissodelphis peronii
 سرده کشنده‌های کوچک
 نهنگ قاتل کوتوله، Feresa attenuata
 سرده گوی‌سرها
 نهنگ خلبان باله‌بلند، Globicephala melas
 نهنگ خلبان باله‌کوتاه، Globicephala macrorhynchus
 سرده گردسرها
 دلفین یونس، Grampus griseus
 سرده پخ‌باله‌ها
 دلفین نهنگی پوزه‌کوتاه، Orcaella brevirostris
 دلفین پخ‌باله استرالیایی، Orcaella heinsohni
 سرده گرگ‌های دریا
 نهنگ قاتل، Orcinus orca
 سرده نهنگ سرخربزه‌ای
 نهنگ سرخربزه‌ای، Peponocephala electra
 سرده دندان‌کلفت‌ها
 نهنگ دندان‌کلفت، Pseudorca crassidens
 سرده بطری‌بینی‌ها
 دلفین بطری‌بینی رودی، Sotalia fluviatilis
 دلفین گویان، Sotalia guianensis
 سرده پوزه‌باریک‌ها
 دلفین سخت‌دندان، Steno bredanensis
 سرده پهلوسفیدها
 دلفین پهلوسفید اطلس، Lagenorhynchus acutus
 دلفین سربی، Lagenorhynchus obscurus
 دلفین ساعت شنی، Lagenorhynchus cruciger
 دلفین پهلوسفید آرام، Lagenorhynchus obliquidens
 دلفین چانه‌سیاه، Lagenorhynchus australis
 دلفین نوک‌سفید، Lagenorhynchus albirostris
 خانواده تک‌دندانان
 سرده قناری‌های دریا
 نهنگ سفید، Delphinapterus leucas
 سرده تک‌دندان
 شبه‌نهنگ تک‌شاخ، Monodon monoceros
 خانواده گرازماهیان
 سرده بی‌باله‌ها
 گرازماهی بی‌باله، Neophocaena phocaenoides
 سرده گرازماهی‌ها
 گرازماهی بندری، Phocoena phocaena
 گرازماهی کالیفرنیا، Phocoena sinus
 گرازماهی عینکی، Phocoena dioptrica
 گرازماهی بورمایستر، Phocoena spinipinnis
 سرده گرازماهی‌نماها
 گرازماهی پهلوسفید، Phocoenoides dalli
 خانواده نهنگان عنبر
 سرده عنبری‌ها
 نهنگ عنبر، Physeter macrocephalus
 خانواده کوچک‌عنبریان
 سرده کوچک‌عنبری‌ها
 نهنگ عنبر ریزقد، Kogia breviceps
 نهنگ عنبر کوتوله، Kogia sima
 خانواده نوک‌نهنگان
 سرده سیاه‌دلفین‌ها
 نوک‌نهنگ بزرگ، Berardius arnuxii
 نوک‌نهنگ بیرد، Berardius bairdii
 سرده نهنگان پوزه‌بطری
 نهنگ پوزه‌بطری شمالی، Hyperoodon ampullatus
 نهنگ پوزه‌بطری جنوبی، Hyperoodon planifrons
 سرده هندوآرام‌ها
 نهنگ پوزه‌بطری گرمسیری، Indopacetus pacificus
 سرده میان‌دندان‌ها
 نوک‌نهنگ ساوربی، Mesoplodon bidens
 نوک‌نهنگ پهن‌دندان، Mesoplodon bowdoini
 نوک‌نهنگ هابز، Mesoplodon carlhubbsi
 نوک‌نهنگ بلنویل، Mesoplodon densirostris
 نوک‌نهنگ آنتیل، Mesoplodon europaeus
 نوک‌نهنگ ژینکودندان، Mesoplodon ginkgodens
 نوک‌نهنگ گری، Mesoplodon grayi
 نوک‌نهنگ هکتور، Mesoplodon hectori
 نوک‌نهنگ لایارد، Mesoplodon layardii
 نوک‌نهنگ ترو، Mesoplodon mirus
 نوک‌نهنگ کوتوله، Mesoplodon peruvianus
 نوک‌نهنگ پرین، Mesoplodon perrini
 نوک‌نهنگ برینگ، Mesoplodon stejnegeri
 نوک‌نهنگ بیل‌دندان، Mesoplodon bahamondi
 سرده نهنگ‌های تاسمان
 نهنگ تاسمانی، Tasmacetus shepherdi
 سرده نهنگ غازنوک
 نهنگ غازنوک، Ziphius cavirostris
 خانواده روددلفین‌واران
 سرده کوردلفین‌ها
 دلفین رودخانه‌ای گنگ و ایندوس، Platanista gangetica
 خانواده اورینوکوئیان
 سرده دلفین‌های اورینوکو
 دلفین رودخانه‌ای بولیوی، Inia boliviensis
 دلفین رودخانه‌ای آمازون، Inia geoffrensis
 خانواده به‌جاماندگان
 سرده به‌جامانده‌ها
 دلفین رودخانه‌ای چین، Lipotes vexillifer
 خانواده دلفینان دریاکنار
 سرده دریاکنارها
 دلفین لاپلاتا، Pontoporia blainvillei

یادداشت

منابع 

 
 
 
 

آبزیان
نهنگ‌های دندانه‌دار