عمر بن خطاب در ادبیات فارسی

این نوشتار به بررسی عمر بن خطاب دومین خلیفه اهل سنت در ادبیات فارسی می‌پردازد. مدح و ستایش عمر بن خطاب و دیگر خلفای راشدین در بسیاری از آثار مشهور ادبیات فارسی دیده می‌شود.

مولوی 
مولانا جلال الدین محمد بلخی، شاعر شهیر قرن هفتم هجری از خلفای راشدین و من‌جمله خلیفه دوم به کرات به‌نیکی یاد کرده:

مولوی همچنین جاهای دیگر مثلا در داستان پیر چنگی به عمر اشاره می‌کند.

ابوالقاسم فردوسی 
حکیم فردوسی شاعر اسطوره‌پرداز قرن چهارم هجری چنین در وصف یار دوم نبی سروده:

عطار نیشابوری 
در بین آثار محمد عطار نیشابوری، عارف و شاعر ایرانی ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم، بارها از عمر بن خطاب، با القابی چون امیرالمؤمنین و فاروق اعظم، و رفتار او سخن به میان آمده‌است. از جمله در الهی نامه، اسرار نامه (بخش «فی فضیلة امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه»).

نورالدین مدرسی چهاردهی که صاحب تالیفاتی در عرفان اسلامی ست در مقاله ای در مجله وحید می‌نویسد که حسنعلی نخودکی اصفهانی از علمای شیعه در دوران معاصر؛ کتاب منطق الطیر عطار را با حذف کردن مطالبی که در مدح خلفا بوده‌است منتشر کرده و گفته‌است که عطار تقیه کرده بوده و همچنین ادعا کرد که من برای چاپ کتاب از روح عطار اجازه گرفتم!

چند نمونه

از اسرارنامه 
اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم‌السند فریدالدین محمد عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار او بوده‌است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستن آن به ترتیب دربارهٔ «توحید» و «نعت رسول اکرم» و «فضائل خلفای راشدین» است. بخش مربوط به عمر بن خطاب «فی فضیلة امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه» نامگذاری شده‌است. ابیات زیر ازین بخش است.

در آثار مصیبت نامه خسرو نامه، منطق الطّیر و الهی نامهٔ عطار نیشابوری نیز از عمر بن خطاب بیان شده‌است.

از منطق‌الطیر 
منطق‌الطیر یا مقامات‌الطیور منظومه‌ای‌ست از عطار نیشابوری که به زبان فارسی و در قالب مثنوی به بحر رمل مسدس مقصور سروده شده‌است. این کتاب با «حمد خدا آغاز می‌گردد. پس از آن به توصیف و مدح «محمد» می‌پردازد. سپس در مدح «دو خلیفه اول» می‌گوید. بخش مربوط به خلیفه دوم:

سنایی غزنوی 
سنایی غزنوی از بزرگ‌ترین شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای ادبیات فارسی، که در سدهٔ ششم هجری می‌زیسته‌است. در اثرش طریق التحقیق می‌سراید:

سعدی شیرازی 
سعدی، شاعر و نویسنده زبان پارسی در وصف عمر می‌سراید:

دیگر عمر که لایق پیغمبری بدی

گر خواجه رسل نبدی ختم انبیا

سالار خیل خانهٔ دین صاحب رسول

سر دفتر خدای پرستان بی‌ریا

دیوی که خلق عالمش از دست عاجزند

عاجز در آنکه چون شود از دست وی رها؟

او همچنین در شعری در مدح بوبکر بن سعد بن زنگی به عمر اشاره می‌کند و چنین می‌نویسد:

حکیم نظامی گنجوی 
نظامی در وصف عمر می‌فرماید:

به مهر علی گرچه محکم پیم

ز عشق عمر نیز خالی نیم

بیدل دهلوی 
عمر یافت کام از می عدل و داد

بر آفاق چون استوا، خط نهاد

که هر کس ز مضمون این خط گذشت

به اسرار تحقیق واصل نگشت

عبید زاکانی 
چون بست بهر دین محمد میان عمر

در هم شکست گردن گردن کشان عمر

برباد رفت خرمن کفار خاکسار

چون برکشید خنجر آتش فشان عمر

خورشید دین به اوج کمال آن زمان رسید

کانداخت سایه بر سر اسلامیان عمر

دستش به مکه گردن قیصر بزد به روم

چون گشت برممالک دین قهرمان عمر

هم آسمان دانش و هم آفتاب عدل

هم خوابهٔ محمد آخر زمان عمر

حکیم سنایی غزنوی 
ظالمان را حشر با آب نیاز

عادلان را زی امیرالمؤمنین عمر برند

عبدالرحمن جامی 
خاصه آل پیغمبر و اصحاب

کز همه بهترند در هر باب

وز میان همه نبود حقیق

به خلافت کسی به از صدیق

وز پی او نبود از آن احرار

کس چو فاروق لایق آن کار

اقبال لاهوری 
تازه کن آئین صدیق و عمر

چون صبا بر لاله صحرا گذر

جستارهای وابسته

منابع 
 اسرارنامه به تصحیح سید صادق گوهرین (تهران ۱۳۳۸)
 ذبیح‌الله صفا. تاریخ ادبیات در ایران. چاپ سوم، تهران: ابن‌سینا، ۱۳۴۲، ۴۴۸.
 بدیع‌الزمان فروزانفر، نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری
 [www.sufi.ws/books/download/farsi/attar/divan-attar.doc دیوان عطار]

پانویس 

ادبیات فارسی
عمر بن خطاب