کنعان

کنعان (سامی شمال‌غربی: ؛ زبان فنیقی: ; ؛ یونانی: Χανααν؛ ) تمدنی سامی‌زبان در خاور نزدیک باستان در هزاره دوم پیش از میلاد بود. این نام در تنخ بارها به کار رفته و حدوداً برابر سرزمین شام، به خصوص جنوب آن، است و مناطقی چون فنیقیه، فلیسطیه و اسرائیل و مناطقی دیگر بخش‌هایی از آن محسوب شده‌اند. امروزه اسرائیل، لبنان، اردن، سوریه و اراضی فلسطین قسمت‌هایی از کنعان را در خاک خود دارند.

این منطقه در دورهٔ عمارنه در پایان عصر برنز اهمیت ویژه‌ای داشته چرا که محل پیوند روابط امپراتوری‌های باستانی مصر، هیتی و آشور بوده‌است. نام کنعان در نوشته‌های مربوط به هزارهٔ چهارم پیش از میلاد آمده‌است و بعدها در نامه‌های عمارنه به صورت کیناحو (Kinaḫḫu) ذکر می‌شود. این در حالی است که منابع پادشاهی نوین مصر به عملیات نظامی متعدد در کا-نا-نا (Ka-na-na) اشاره شده‌است. در متون مصر باستان کاربرد منطقهٔ کنعان معمولاً اشاره به منطقهٔ راهزنان و دزدان و در قالب کابرد معانی منفی و اشاره به «منطقه راهزنان» دارد. ریشه‌شناسی کلمهٔ کنعان مشخص نیست.

در کتب دوم تا پنجم تنخ که به تورات نیز موسومند، موسی بنی‌اسرائیل را به سمت ارض موعود که در کنعان واقع است، رهبری می‌کند اما خود پیش از رسیدن به مقصد می‌میرد. در کتاب یوشع، ششمین کتاب تنخ که حاوی روایت فتح کنعان توسط بنی‌اسرائیل است، از «کنعانیان» به عنوان یکی از گروه‌هایی که توسط بنی‌اسرائیل نابود شده‌اند، یاد شده‌است. با این وجود، برخلاف این روایات، یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بنی‌اسرائیل در واقع خود در ابتدا کنعانی بوده‌اند، خدایان کنعانی مثل ال را می‌پرستیدند و میان فرهنگ اسرائیلی و کنعانی هم‌پوشانی زیادی وجود داشته‌است و باستان‌شناسان موفق نشده‌اند هیچ اثری از خروج بنی‌اسرائیل از مصر بیابند. در منابع یونان باستان از قرن ششم قبل از میلاد به بعد، فنیقی‌ها «کنعانی» نامیده شده‌اند. بعد از مهاجرت کنعانی‌زبانان به کارتاژ، کارتاژی‌ها در دوران باستان متأخر خود را کنعانی می‌نامیدند.

ریشه نام 
ریشه شناسی نام کنعان نامشخص است. توضیح اولیه این اصطلاح را از ریشه سامی کن (knʿ) مشتق می‌کند، که معنای «پایین بودن، متواضع، سرکوب شده» می‌دهد. برخی از محققان عقیده دارند که این کلمه به معنای «سرزمین‌های پایین» است، که در تضاد با واژهٔ آرامی است که به معنای «سرزمین‌های بلند» می‌دهد. دیگر محققان پیشنهاد کرده اند که به معنای «تسلیم» به عنوان نام استان مصر در شام بوده و به نامی مشابه به استان گل ناربونی تبدیل شده است (اولین مستعمره رومی در شمال آلپ که به پروانس تبدیل شد).

پیشنهاد جایگزینی که توسط افرایم آویگدور اسپایسر در سال ۱۹۶۳ ارائه شد که ریشه این کلمه از اصطلاح هوریانی‌ "کیناهو" (Kinaḫḫu) گرفته شده است که ظاهراً به رنگ ارغوانی اشاره دارد، به طوری که «کنعان» و «فنیقیه» مترادف خواهند بود. به نظر می رسد الواح یافت شده در شهر هوریایی نوزی در اوایل قرن بیستم از اصطلاح "کیناهونو" (Kinaḫnu) به عنوان مترادف رنگ قرمز یا ارغوانی استفاده می کنند که به سختی توسط حاکمان کاسی بابل از نرم‌تنانی مانند صدف فرفری در اوایل ۱۶۰۰ قبل از میلاد و در سواحل مدیترانه توسط فنیقی ها از محصول جانبی شیشه سازی تولید می‌شد. پارچه بنفش نیز به کالای صادراتی مشهور کنعانی تبدیل شده بود که در سفر خروج نیز اشاره شده است. همچنین به نظر میرسد در گذشته رنگها بر اساس محل منشأ خود نامگذاری شده باشند. نام "فنیقیه" با کلمه یونانی "بنفش" مرتبط است، ظاهراً به همان محصول اشاره دارد، اما به سختی می توان با قاطعیت بیان کرد که آیا کلمه یونانی از این نام آمده است یا برعکس. پارچه بنفش صور (در فنیقیه) بسیار شناخته شده بود و در میان رومیان با اشراف و سلطنت مرتبط بود. با این حال، به گفته رابرت دروز، پیشنهاد اسپایزر درباره منشاء نام کنعان، به طور کلی کنار گذاشته شده است.

تاریخ 
عصر مس‌سنگی (۴۵۰۰–۳۵۰۰ ق‌.م)

موج مهاجرتی به نام فرهنگ غسولینی در حدود ۴۵۰۰ سال قبل از میلاد وارد کنعان شدند. آنها از وطن ناشناخته خود سنت کار با فلز را به این منطقه آوردند. این آغاز دوران مس‌سنگی در کنعان است. آنها مسگرهای متخصصی بودند. در واقع کار آنها پیشرفته ترین تکنولوژی فلزی در دنیای باستان بود. کار آنها شبیه به مصنوعات فرهنگ متاخر مایکوپ است. برخی از محققان به این عقیده رسیده‌اند که فرهنگ غسولینی و مایکوپ دو شاخه از یک سنت اصلی فلزکاری را نشان می دهند. معدن مس اصلی غسولینی ها در وادی فينان بود. آنها همچنین مجسمه هایی به شکل ویولن، شبیه به مجسمه های فرهنگ کیکلادی در بارک در بین النهرین شمالی ایجاد کردند. تجزیه و تحلیل ژنتیکی نشان داد که غسولینی ها متعلق به هاپلوگروپ جی-ام۱۸۴ بودند.

پایان دوره مس‌سنگی شاهد ظهور سکونتگاه شهری عین اشور در سواحل جنوبی مدیترانه بود.

اوایل عصر برنز (۳۵۰۰–۲۰۰ ق‌.م)

در اوایل عصر برنز، مکان‌های مانند ابلا توسعه یافتند که تا سال ۲۳۰۰ قبل از میلاد به امپراتوری اکدی سارگون بزرگ و نارام سین اکد مستقر در بین‌النهرین ادغام شد. ارجاعات سومری به مار-تو ("خیمه نشینان"، بعدها عمورو، یعنی عموری‌ها) در غرب رود فرات مربوط به زمان قدیمی تر از سارگون است که حداقل به زمان سلطنت پادشاه سومری، اينشاكوشانا پادشاه اوروک می رسد. یک لوح به لوغال انی موندو، پادشاه اولیه سومری اشاره می کند که در این منطقه تسلط داشته است، اگرچه این لوح اعتبار کمتری در نظر گرفته می شود زیرا قرن ها بعد از زمان مورد اشاره به وجود آمده است.

عموری‌ها در تل هازور، کادش و جاهای دیگر در امورو (سوریه) در شمال و شمال شرق با کنعان هم مرز بودند. فروپاشی امپراتوری اکد در سال ۲۱۵۴ قبل از میلاد شاهد ورود مردمی بود که از ظروف خربت الكرک (سفال) استفاده می کردند، که در اصل از کوه های زاگرس ایران آمده بودند. علاوه بر این، تجزیه و تحلیل دی‌ان‌ای نشان داد که بین ۲۵۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد، جمعیت های زاگرس عصر مس‌سنگی و قفقاز عصر برنز به شام ​​جنوبی مهاجرت کرده‌اند.

اولین شهرها در جنوب شام در این دوره به وجود آمدند. مقرهای اصلی عین اشور و تل مگیدو بودند. این پیش کنعانیان با سایر مردمان جنوب خود مانند مصر، و شمال آسیای صغیر (هوری‌ ها، حتی ها، هیتی‌ ها، لووی ها) و بین‌النهرین (سومر، اکد، آشور) در تماس منظم بودند، روندی که در عصر آهن نیز ادامه یافت. پایان این دوره با رها شدن شهرها و بازگشت به سبک زندگی مبتنی بر روستاهای کشاورزی و گله داری نیمه عشایری مشخص شد، اگرچه تولید صنایع دستی تخصصی ادامه یافت و مسیرهای تجاری باز ماند. از نظر باستان شناسی، ایالت اوگاریت در اواخر عصر برنز (در راس شمرا در سوریه) اساساً کنعانی در نظر گرفته می شود، حتی اگر زبان اوگاریتی آن متعلق به گروه زبان های کنعانی نباشد.

ارجاع مورد مناقشه به ارباب گا-نا-نا در الواح سامی ابلا از آرشیو تل مردیخ توسط برخی از محققین به ذکر خدای داگون با عنوان "رب الکنعان" تفسیر شده است. اگر درست باشد، این نشان می‌دهد که ابلیان تا ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد از وجود کنعان آگاه بودند. جاناتان توب بیان می‌کند که اصطلاح گا-نا-نا ممکن است ارجاع هزاره سوم به کنعانیان را ارائه دهد، در حالی که در همان زمان بیان می‌کند که اولین اشاره قطعی به کنعان، در قرن ۱۸ قبل از میلاد است.

عصر برنز میانه (۲۰۰–۱۵۵۰ ق‌.م)

در این دوره شهرنشینی بازگشت و این منطقه بین شهرهای کوچک تقسیم شد که به نظر می رسد مهم ترین آنها هازور بوده است. بسیاری از جنبه های فرهنگ مادی کنعانیان اکنون منعکس کننده نفوذ بین‌النهرین بود و کل منطقه به شدت در یک شبکه تجارت بین المللی گسترده ادغام شده بود.

در اوایل سلطنت نارام سین اکد (حدود ۲۲۴۰ پیش از میلاد) عمورو به همراه سوبارتو/آشور، سومر و ایلام یکی از "چهار محله" اطراف اکد نامیده می شد. سلسله‌های عموری در بسیاری از بین‌النهرین از جمله در لارسا، ایسن و بابل (تأسیس در سال ۱۸۹۴ قبل از میلاد)، تسلط یافتند. بعدها، عمورو به اصطلاح آشوری/اکدی برای داخل جنوب و همچنین برای کنعان شمالی تبدیل شد. در این زمان به نظر می رسید که منطقه کنعانی بین دو کنفدراسیون‌ تقسیم شده، یکی در تل مگیدو در دره مرج ابن عامر، و دومی در شمال شهر کادش در رودخانه اورونتس. یکی از رهبران عموری‌ به نام سومو آبوم در سال ۱۸۹۴ قبل از میلاد بابل را به عنوان یک دولت‌شهر مستقل تأسیس کرد. یکی از پادشاهان عموری بابل، حمورابی (۱۷۵۰-۱۷۹۲ قبل از میلاد)، اولین امپراتوری بابلی را تأسیس کرد که فقط تا زمان حیات او دوام آورد. پس از مرگ او، عموری‌ها از آشور رانده شدند، اما تا سال ۱۵۹۵ قبل از میلاد، اربابان بابل باقی ماندند، که بعدا هیتی‌ها ها آنها را بیرون کردند.

داستان نیمه تخیلی سینوهه افسر مصری به نام سینوهه را توصیف می کند که در زمان سلطنت سنوسرت یکم (حدود ۱۹۵۰ قبل از میلاد) در منطقه "رتجنو علیا" و "فنخو" فعالیت های نظامی انجام می دهد. اولین گزارش مصر از لشکرکشی به منتو، رتجنو و شکیم (شِچِم) کتیبه سبِک‌خو است که تاریخ آن به سلطنت سنوسرت سوم (حدود ۱۸۶۲ ق.م) می‌رسد.

نامه‌ای از موت‌بصیر به شمشی-ادد یکم (حدود ۱۸۰۹–۱۷۷۶ قبل از میلاد) از امپراتوری آشور کهن (۲۰۲۵–۱۷۵۰ قبل از میلاد) ترجمه شده است: «در رحیسوم است که راهزنان (habbatum) و کنعانیان (Kinahnum) واقع شده اند». ابین نامه در سال ۱۹۷۳ در خرابه های ماری، توسط یک پاسگاه آشوری در آن زمان در سوریه کشف شد. ارجاعات منتشر نشده دیگر به کیناهنوم (Kinahnum) در نامه های ماری به همین قسمت اشاره دارد. اینکه آیا اصطلاح کیناهنوم به مردم منطقه خاصی اشاره دارد یا به مردمی با منشأ خارجی مورد مناقشه قرار گرفته است، به طوری که رابرت دروز بیان می کند که "اولین اشاره قطعی به خط میخی" به «سرزمین کنعان» در مجسمه ادریمی (قرن ۱۶ قبل از میلاد) از آلاله در سوریه مدرن یافت می شود. پس از قیام مردمی علیه حکومت ادریمی پادشاه آلاله، ادریمی به همراه بستگان مادرش مجبور به پناه بردن به «سرزمین کنعان» می‌شود و در آنجا برای باز پس گیری شهرش آماده حمله نهایی می‌شود.

در حدود سال ۱۶۵۰ قبل از میلاد، کنعانیان به دلتای نیل شرقی حمله کردند. آنها که در آنجا به قدرت غالب تبدیل شدند، در میان مصریان به عنوان هیکسوس شناخته شدند. در کتیبه‌های مصری، عمار و آمورو (عموری‌ها) به‌طور دقیق در ناحیه شمالی‌تر کوهستانی شرق فنیقیه به کار می‌روند که تا رود عاصی امتداد دارد.

کاوش‌های باستان‌شناسی در تعدادی از مکان‌ها که بعداً به عنوان کنعانی شناخته شدند، نشان می‌دهد که رونق منطقه در این دوره عصر برنز میانه تحت رهبری شهر حزور که حداقل در بیشتر دوره‌ها به مصر خراج می‌داده، به اوج خود رسید. در شمال، شهرهای یمحاض و قطنا، هژمون‌های کنفدراسیون‌های مهم بودند. همچنین به نظر می‌رسد که حزور کتاب مقدس، شهر اصلی ائتلاف دیگری در جنوب بود.

اواخر عصر برنز (۱۵۵۰–۱۲۰۰ ق‌.م)

در اواخر عصر برنز، بخش‌هایی از کنعان و جنوب غربی سوریه خراج‌گزار فراعنه مصر شد. با این حال تسلط مصریان پراکنده بود، ولی به اندازه کافی قوی نبود که از شورش‌های مکرر محلی و مبارزات بین‌شهری جلوگیری کند. مناطق دیگری مانند شمال کنعان و شمال سوریه در این دوره تحت حکومت آشوری ها قرار گرفت.

جستارهای وابسته 
 فنیقی‌ها
 اسرائیلی‌ها 
 موأب
 عمون
 فلیسطی‌ها
 پادشاهی ادوم
 زبان‌های کنعانی

منابع

پیوند به پیرون 

 اطلاعات بیشتر درباره کنعان در دانشنامه کاتولیک
 canaanite.org، تارنمایی دربارهٔ تاریخ کنعان و زبان کنعانی

پادشاهی‌های پیشین آسیا
تاریخ اردن
تاریخ اسرائیل
تاریخ فلسطین
تاریخ لبنان
خاور نزدیک جنوبی
خشکی اسرائیل
سوریه باستان
کشورهای پیشین در خاورمیانه
کنعان (منطقه)
ملت‌ها در عهد عتیق
هلال حاصل‌خیز
تاریخ باستان اردن