جنگل‌های هیرکانی

جنگل‌های مختلط هیرکانی یا جنگل‌های آمیختهٔ هیرکانی  یک زیست‌منطقه در زیست‌بوم جنگل‌های مختلطِ پهن‌برگِ حاشیهٔ جنوبی دریای خزر و کناره شمالی البرز به مساحت  (۷٪ مساحت ایران) است که در کنارهٔ جنوبی و جنوب باختری دریاچه کاسپین در بخش‌هایی از پنج استان شمالی ایران قرار گرفته و در دو کشورِ ایران و جمهوری آذربایجان است. متأسفانه در حالی این پوشش گیاهی ۵۵۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد که ۵۱٪ آن تاکنون منقرض شده و تنها از ۱۰٫۳٪ آن حفاظت صورت می‌گیرد. در حال حاضر جنگل‌های هیرکانی زیست‌بوم ۲۹۶ گونه پرنده و ۹۸ گونه پستاندار هستند. همچنین ۱۵۰ گیاه بومی درختی و بوته‌ای (مانند شمشاد و انجیلی) نیز در آن یافت می‌شوند. این جنگل از منطقه پارک ملی هیرکان جمهوری آذربایجان آغاز و تا استان خراسان شمالی در ایران امتداد دارد و در ایران، مورد حفاظت مشترک سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری کشور (یگان حفاظت از منابع طبیعی و آبخیزداری)، سازمان حفاظت محیط زیست ایران و سازمان میراث فرهنگی است.

وجه تسمیه 
واژه هیرکان تلفظی از نام گرگان است.

تاریخچه 
این جنگل با قدمت ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال (دوره پالئوژن) یکی از ارزشمندترین جنگل‌های جهان به‌شمار می‌آید و از آن به عنوان موزه طبیعی یاد می‌شود. در آن زمان بیشتر مناطق معتدل شمالی کره زمین را اینگونه جنگل‌ها پوشانده بودند. در عصر یخبندان، کواترنری این جنگل‌ها کوچکتر شدند اما با پایان عصر یخبندان دوباره گسترش یافتند.

تنوع گونه‌ها 
بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی، ۴۴ درصد آوندداران، ۵۸ گونه پرنده، ۵۸ گونه پستاندار از جمله پلنگ ایرانی و ببر مازندران در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند.

برخی مناطق حفاظت‌شده

در جمهوری آذربایجان 
 پارک ملی آب‌شوران
 ذخیره‌گاه دولتی قزل‌آغاج
 پارک ملی هیرکان

در ایران 
 پارک ملی گلستان
 منطقه حفاظت‌شده جهان‌نما
 منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی
 منطقه حفاظت‌شده لیسار
 منطقه حفاظت‌شده سیاه‌کشیم
 پناهگاه حیات وحش دودانگه و چهاردانگه
 منطقه حفاظت شده پرور
 پناهگاه حیات وحش سمسکنده
 شبه‌جزیره میانکاله
 پناهگاه حیات وحش دشت ناز
 پناهگاه حیات وحش سکیله قسمت ۱۰ متری    (معروف به منطقه خوفناک)
 منطقه حفاظت شده خشکه داران
 قسمت‌های زیادی از منطقه هزار جریب نکا
 جنگل فندقلو در استان اردبیل

ثبت جهانی 
در ۲۱ تیر ۱۳۸۵ جمهوری آذربایجان درخواستی را برای ثبت جهانی جنگل‌های کاسپی-هیرکانی به سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) ارائه کرد. با بررسی کارشناسان این سازمان اعلام شد به دلیل اینکه سهم جمهوری آذربایجان تنها ۲۰ هزار هکتار در مقابل سهم ۲ میلیون هکتاری ایران از این جنگل است ثبت جهانی این اثر به تنهایی به نام آذربایجان ممکن نیست. پس از آن مقامات فرهنگی ایران پیشنهادی را برای ثبت مشترک این اثر طبیعی به آذربایجان ارائه دادند. این امر به دلیل اختلافات موجود به بن‌بست خورد. از جمله موارد، اختلافی این بود که با وجود قوانین یونسکو برای ثبت نام کشورهای دارای آثار تاریخی و طبیعی مشترک به ترتیب حروف الفبا در اسناد مکتوب خود، ایران مخالف ثبت نام آذربایجان پیش از نام ایران بود. استدلال ایران این بود که سهم اندک آذربایجان از این جنگل هم‌ارز سهم ایران نیست که بتوان صرفاً بر اساس حروف الفبا چیدمان متن سند را مشخص کرد.

بنا بر اعلام دبیرکل کنونی کمیسیون ملی یونسکو در ایران: در چهل و سومین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان، جنگل‌های هیرکانی که از جنگل فندقلو در شهرستان نمین در استان اردبیل تا گلیداغ در خاور استان گلستان کشیده شده‌است، با نظر موافق اعضای کمیته در ۱۴ تیر ۱۳۹۸ در فهرست میراث جهانی قرار گرفت. به گفته همین منبع، این بیست و چهارمین مورد از میراث تاریخی و طبیعی ایران است که در فهرست یونسکو جای می‌گیرد.

تخریب بافت هیرکانی 
در چند دهه گذشته، تصرف غیرقانونی بافت هیرکانی، ویلاسازی سبک رومی، ساخت‌وساز و توسعه سریع عمرانی، توسعه ناپایدار گردشگری، چرای بی‌رویه دام، قاچاق خاک و آتش‌سوزی باعث تخریب جنگل‌های هیرکانی و از دست رفتن تنوع گیاهی و جانوری آن شده‌است. سازمان حفاظت محیط زیست ایران و برنامه عمران ملل متحد یک برنامه مشترک پنج ساله را برای حفظ تنوع زیستی این جنگل‌ها آغاز کرده‌اند. بر اساس تحقیقات صورت گرفته توسط دکتر علی جهانی استاد محیط زیست پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار سازمان حفاظت محیط زیست ایران، طوفانها و بادهای بالاتر از ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت یکی از عوامل طبیعی تخریب جنگلهای هیرکانی در مناطقی است که تحت بهره‌برداری چوب قرار گرفته‌اند و این تخریب با کاهش میانگین ارتفاع و تراکم درختان توده جنگلی افزایش می‌یابد.

پرونده تصرف ۵۶۰۰ هکتاری جنگل‌های هیرکانی 

در مرداد ۱۳۹۹ خبر تصرف ۵۶۰۰ هکتاری جنگل‌های هیرکانی منتشر شد. فردی با استناد به سندی که گفته می‌شود به دوره قاجار بازمی‌گردد مالک بخش وسیعی از جنگل‌های بکر کشور در روستای آق مشهد ساری شده‌است و از سازمان جنگل‌ها مجوز قطع درخت می‌خواهد. مدیرکل دفتر حقوقی سازمان جنگل‌ها می‌گوید که ملکیت برای جنگل خلاف فقه، شرع و قانون است و ما از رئیس قوه قضاییه می‌خواهیم که به این پرونده ورود کنند.
سازمان جنگل‌ها با استناد به قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع کشور که در سال ۱۳۴۱ تصویب شده‌است، جنگل‌های مورد مناقشه در آق‌مشهد ساری را برابر مقررات به عنوان اراضی ملی اعلام کرده بود.

نگارخانه

جستارهای وابسته 
 جغرافیای ایران
 جغرافیای جمهوری آذربایجان
 فهرست میراث جهانی در غرب آسیا

پانویس

پیوند به بیرون 
 Coastal Profiles - I.R.Iran

استان اردبیل
استان گلستان
استان گیلان
استان مازندران
بوم‌ناحیه‌های آسیا
بوم‌ناحیه‌های اروپا
بوم‌ناحیه‌های ایران
بوم‌ناحیه‌های جمهوری آذربایجان
جغرافیای استان اردبیل
جغرافیای استان گلستان
جغرافیای استان گیلان
جغرافیای استان مازندران
جنگل‌های ایران
جنگل‌های پهن‌برگ و مخلوط معتدله
جنگل‌های جمهوری آذربایجان
رشته‌کوه البرز
رشته‌کوه‌های ایران
رشته‌کوه‌های جمهوری آذربایجان
زیواگان جمهوری آذربایجان
شهرستان آستارا (جمهوری آذربایجان)
شهرستان لریک
شهرستان لنکران
شهرستان ماساللی
شهرستان یاردیملی
گیاگان ایران
گیاگان جمهوری آذربایجان
میراث جهانی یونسکو در ایران
میراث یونسکو در اردبیل