سربازی اجباری در ایران

سربازی در ایران، سربازی اجباری یا به اختصار اجباری، به دورهٔ خدمت نظامی ضروری در ایران اشاره دارد. بر پایه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران همه مردان ایرانی که به ۱۸ سالگی برسند باید در این دوره شرکت کنند مگر اینکه به دلایل مختلفی که در قانون و آیین‌نامه‌های مربوطه آمده از این خدمت معاف شوند. مردان ایرانی در صورت سرپیچی یا فرار از خدمت سربازی از برخی خدمات اجتماعی و شغلی محروم می‌شوند.

لغو نظام خدمت وظیفه عمومی در اغلب کشورهای دنیا و باقی ماندن آن در ایران (در کنار برخی از کشورهای دیگر) انتقادات قابل توجهی را از طرف جوانان و خانواده‌ها در پی داشته‌است. وجه مشترک این انتقادات مواردی چون آمار بالای خودکشی سربازان وظیفه، اتلاف وقت جوانان، بیگاری، تبعیض جنسیتی، افسردگی حاصل از خدمت و محرومیت از حقوق شهروندی در صورت غیبت از سربازی می‌باشد. به همین دلیل شمار غایبان از سربازی بسیار زیاد شده‌است. در قوانین ایران گروهی از افراد به‌دلیل داشتن برخی معافیت‌های خاص مانند تواناییِ خوب مالی برای خرید سربازی یا داشتنِ سهمیه‌های جانبازی کافی، از سربازی اجباری کاملاً معاف می‌شوند. تصویب و اجرا این قوانین و معافیت افراد خاص، همیشه مورد بحث بوده‌است. در مقابل، موافقان سربازی این دوره اجباری را گذرگاهی برای «مردانگی» و «مسئولیت‌پذیری» تلقی می‌کنند.

پیشینه 
ارتش جمهوری اسلامی ایران از دوره‌های بسیار قدیم همواره از دو دسته سپاهیان ثابت که همیشه در حال خدمت نظامی به شاه بودند و دستهٔ سپاهیان موقت که فقط هنگام ضرورت جمع می‌شدند تشکیل شده بود. در پادشاهی‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی تا زمان زندیان همواره این دو دسته وجود داشتند و حکام ساتراپی‌ها و ولایات در هر جنگ و پیشامدی نیروهای ثابت و موقت خود را به خدمت شاه می‌فرستادند. گروه موقت فقط تا پایان جنگ در خدمت باقی می‌ماندند ولی گروه ثابت به سربازخانه‌ها و پادگان‌های خود بازمی‌گشتند.

بنیچه 
بُنیچه که آن را اشتقاقی از واژه «بُن» به معنی جفت می‌دانند نظامی برای دریافت مالیات و سربازگیری بوده که از عصر ایلخانیان تا اواخر دورهٔ قاجار در ساختار حکومتی و مالی ایران رواج داشته‌است. بنه واحد تقسیم مالیات در روستاها بود و در اصطلاح کشاورزان به مقدار زمینی گفته می‌شد که با یک جفت گاو می‌توانستند آن را شخم بزنند. مالیات‌گیری در این نظام ترتیب خاص خود را داشته اما در حوزهٔ سربازگیری هر روستا متعهد می‌شده تا شمار مشخصی از جوانان را برای خدمت سربازی به حکومت تحویل دهد. تعداد سرباز از میزان بنیچهٔ مالیاتی هر واحد جغرافیایی مشخص می‌شد و روستاییان موظف بودند آن تعداد سرباز را تأمین کنند. هزینهٔ سفر سرباز تا محل اردوگاه و هزینه زندگی خانوادهٔ او در مدت سربازی برعهدهٔ صاحب بنیچه بود.

برای مثال در زمان فتحعلی‌شاه قاجار ناحیهٔ جندق و بیابانک موظف بود ۳۰۰ سرباز به حکومت تحویل بدهد. با وجود آنکه مأموران سربازگیری بسیار سخت‌گیر بودند اما بسیاری از خانواده‌های ثروتمند با پرداخت رشوه از خدمت سربازی معاف می‌شدند.

قاجار 
در سال ۱۱۸۶ خورشیدی پس از امضای عهدنامه فینکنشتاین، ژنرال گاردان از طرف ناپلئون بناپارت به ایران آمد. وی در گزارش جامعی که در ۲۴ دسامبر ۱۸۰۷ (۲ دی ۱۱۸۶) برای بناپارت فرستاده توضیح داده که «در ایران هر ایلی ملزم است مقدار معینی سوار بدهد.»

در اسناد نظامی فرانسه گزارش دیگری مربوط به سال ۱۸۳۱ میلادی (۱۲۱۰ خورشیدی) برابر با سال‌های پایانی زندگی فتحعلی‌شاه وجود دارد که در خصوص شیوه سربازگیری در آن دوره این‌طور نوشته: «نحوه سربازگیری در ایران به روش ملوک‌الطوایفی است، هر استان و شهرستان، به استثناء چند شهر، باید عده‌ای سوار با اسب بدهد و اگر سربازی فرار کند، یکی از بستگانش را به جای او به خدمت سربازی خواهند برد.» اگر ناحیه یا شهرستانی که باید تعدادی سرباز بدهد، به علتی از فرستادن سرباز خودداری می‌کرد، برابر قرارداد و صورت دیوانی بایستی به ازای هر سرباز مبلغی وجه نقد به عنوان پیشکش به خزانه شاه یا ولیعهد می‌پرداخت تا با آن پول از محل دیگری سرباز فراهم نمایند.

امیرکبیر بنیچه‌بندی را سر و شکل منظم‌تری داد تا بتواند قشونی منظم به استعداد ۵۰ فوج پیاده‌نظام که هر کدام ۱۰۰۰ نیرو داشته باشند تشکیل دهد. هر شهر یا قصبه‌ای که سرباز نمی‌داد، باید مالیات بیشتری می‌داد. در نظام بنیچه از هر ۱۰ نفر جوان که شرایط خدمت را داشتند، یک نفر باید به خدمت در افواج نظامی می‌پیوست. یکی از اصلاحات امیرکبیر این بود که ۹ نفر دیگری که به سربازی نمی‌رفتند باید به خانواده سرباز مقدار مشخصی گندم می‌دادند.

ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۲ قمری (۱۲۴۴ خورشیدی) به سپه‌سالار اعظم دستور داد برای ایجاد نظم در قشون ایران و وحدت رویه در تکالیف دولت نسبت به سربازان، تکالیف آحاد افراد نظامی نسبت به دولت، حدود تنبیهات و پاداش نظامیان، قانون نظامی تهیه کند. این قانون در کتابی تحت عنوان «کتابچهٔ قانون نظامیه» به نگارش درآمد و در روز ۳ ربیع‌الثانی ۱۲۸۲ قمری به حکم ناصرالدین‌شاه به تمام افواج ایران ابلاغ گردید و همهٔ آنها مکلف به اجرای آن شدند.فصل چهارم از باب اول این کتاب «در وضع گرفتن و مدت خدمت و قرار فراری» می‌باشد. در مادهٔ اول می‌خوانیم که بهترین راه برای گرفتن سرباز این است که ابتدا تحریر نفوس (سرشماری) انجام شود ولی با توجه به اینکه چنین امر سترگی هنوز در ایران انجام نگرفته بود، قانون به صاحب‌منصبان (افسران) هر فوج اجازه می‌داد طبق توافق با مالک هر ده یا ولایت، تعداد مورد نیاز سرباز خود را تأمین کنند. مالک یا کدخدا باید تضمین عدم فرار سرباز را هم می‌دادند و در صورت فرار سرباز از محل خدمت، هر شخصی اعم از اعضای خانواده یا ضامن‌ها موظف بود جای خالی او را در محل سربازی پر کند تا سرباز فراری به محل سربازی بازگردد. اگر مشخص می‌شد خانوادهٔ سرباز فراری او را پنهان کرده‌اند و به مقامات خبر نداده‌اند، وزارت جنگ مأموری برای تخریب خانهٔ آن خانواده می‌فرستاد.

اما مدت سربازی طبق مادهٔ سوم این قانون ۱۰ سال تعیین گردیده بود به این شکل که هر دو سال یک مرخصی دو ساله به سرباز داده می‌شد و در نهایت یک سرباز شش سال در محل سربازی و چهار سال در مرخصی می‌ماند تا اینکه برای همیشه از سربازی مرخص شود. سربازان متوفی، پیر، معیوب و از کارافتاده در این مدت از فهرست حذف و مرخص می‌شدند و به جای آن‌ها سربازان جدید گرفته می‌شد.

آنچه از این کتاب بر می‌آید آن است که گرفتن سرباز پیش از آن تاریخ به انحاء مختلف وجود داشته و این قانون تنها به ایجاد نظم و وحدت رویه در سربازگیری و سایر مسائل نظامی پرداخته‌است.

مجلس شورای ملی در سومین دوره خود در ۱۲۹۴ خورشیدی قانون سربازگیری را برای قشون‌گیری تصویب کرد. در این قانون بر اساس همان روش بنیچه‌بندی و سربازگیری به روش قدیم تأکید شده بود.

پهلوی 

در ۱۶ خرداد ۱۳۰۴ قانونی ۳۶ ماده‌ای با عنوان «قانون خدمت نظام اجباری» در نشست ۱۷۸ دوره ۵ مجلس شورای ملی به تصویب رسید و «قانون سربازگیری» (مبتنی بر بنیچه) مصوب ۱۲۹۴ را نسخ کرد. بر پایهٔ بند اول این قانون، همهٔ افراد ذکور بالای ۲۱ سال، می‌بایست به مدت دو سال به سربازی می‌رفتند. دارندگان گواهینامهٔ تحصیلی متوسطه یا بیشتر، یک سال خدمت می‌کردند. این قانون، طول کل خدمت نظام را برای هر مرد ایرانی ۲۵ سال در نظر گرفته و آن را به سه دوره تقسیم کرده بود: دوره خدمت نظامی به طول ۶ سال (۲ سال تحت‌السلاح و ۴ سال احتیاطی)، دورهٔ ذخیره به طول ۱۳ سال (۶ سال ذخیرهٔ مقدم و ۷ سال ذخیرهٔ تالی) و دورهٔ پاسبانی (۶ سال). همچنین در این قانون معافیت‌هایی برای بیماران، مجتهدین و طلاب علوم دینی، تک‌فرزندان و محصلین در نظر گرفته شده بود. فراریان از خدمت نیز در دادگاه نظامی محاکمه می‌شدند. بعدها در ۲۳ مرداد ۱۳۱۰ به منظور تشدید مجازات کسانی که برای گرفتن معافیت دست به تقلب می‌زدند یا در آن معاونت داشتند قانون مجازات مجرمین در امور نظام وظیفه به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در ماه بعد بخش‌های قابل توجهی از قانون خدمت نظام اجباری مورد بازبینی و تغییر قرار گرفتند.

با مشمول کردن همه جوانان ذکور ایرانی به خدمت سربازی، امکان استفاده از نفوذ برای معافیت از خدمت تا حد زیادی کاهش پیدا کرد. در آن دوران، چون یک میلیون نفر شرایط تعیین شده برای سربازی را داشتند و نیاز کشور ۱۰۰هزار نفر بود، مقرر شد که از هر ۱۰ نفر فقط یک نفر به قید قرعه به سربازی رود. مقررات مربوط به قرعه‌کشی و اعضایی که در هر حوزه باید در قرعه‌کشی حاضر باشند، در متن قانون آمده بود. همچنین طبق مفاد این قانون کاربرد نظام بنیچه برای گرفتن سربازی لغو می‌شد مگر در مناطقی که هنوز قانون سجل احوال اجرا نشده باشد.

برخی بر این باورند که اهمیت بنیان‌گذاری سربازی اجباری در ایران آن دوره، در حالت اجتماعی آن بود چرا که در عمل نیز اجباری بود و برای نخستین‌بار، جوانان برخاسته از طبقات، گروه‌های اجتماعی و مناطق گوناگون، با هم درآمیخته شدند که گامی اساسی در تحکیم مبانی وحدت ملی میان ایرانیان بود. پیش از آن هم سربازی اجباری در ایران وجود داشت اما نیاز قشون به سرباز از طریق توافقی که میان افسران نظامی و صاحبان ده‌ها انجام می‌گرفت تأمین می‌شد. قانونی که در ۱۳۰۴ به تصویب رسید باعث شد سربازی برای همگان اجباری شود تا عدالت درگرفتن نیرو رعایت شود. روحانیان ایران به مخالفت با آن برخاستند و آن را مخالف «شرع مقدس» اعلام کردند سپس تظاهراتی شدید و خشن در قم و مشهد به پا کردند که رضاشاه نیز در پاسخ، فرمان داد که با قدرت و حتی خشونت، به تظاهرات روحانیان پایان داده شود و همین کار نیز انجام شد.

جامع‌ترین قانون مربوط به سربازی در ایران در ۲۹ خرداد ۱۳۱۷ در ۱۹ فصل و ۱۶۶ ماده با عنوان «قانون خدمت نظام وظیفه» به تصویب یازدهمین دور مجلس شورای ملی رسید. این قانون شیوه سربازگیری، معافیت‌های مزاجی و تحصیلی، بسیج عمومی، تنبیهات سربازان وظیفه و فراریان و غیره را مشخص کرده بود. دوره‌های خدمتی در این قانون ۲ سال زیر پرچم، ۴ سال احتیاط، ۱۴ سال ذخیره اول و ۵ سال ذخیره دوم تعیین شده بود. آنهایی که دوره خدمت زیر پرچم خود را به پایان رسانده بودند در چهار سال دوره احتیاط یک بار و در شش سال اول ذخیره هر دو سال یک بار و در سال‌های دوم و چهارم و ششم از دوره مزبور هر کدام یک بار و در بقیه سال‌ها هر سه سال یک بار بایستی به مدت یک ماه برای تجدید آموزش‌های نظامی به پادگان حاضر می‌شدند (ماده ۱۲۳). سن ورود به خدمت آغاز ۲۱سالگی تعیین شده بود. در این قانون برخلاف قانون مصوب ۱۳۰۴ خبری از قرعه‌کشی برای سربازی نبود اما مجالس سربازگیری به شکل علنی برگزار می‌شد و مردم می‌توانستند به عنوان تماشاچی حضور داشته باشند.

بر پایه این قانون ایرانیان مقیم خارجه باید در سنی که مشمول می‌شدند خود را به نمایندگان سیاسی و قنسولی ایران معرفی می‌کردند. این نمایندگان موظف بودند فهرستی از اتباع ذکور مشتمل بر اطلاعات هویتی آنها در اختیار می‌داشتند و در ابتدای هر سال شمسی از افرادی که آن سال مشمول می‌شدند برای حضور در سفارتخانه یا کنسولگری دعوت می‌کردند و آنهایی را که سرباز تشخیص می‌دادند باید با صدور معرفی‌نامه به طرف ایران حرکت می‌دادند. هر فردی که خدمت خود را تا اول فروردین چهل و شش سالگی انجام نداده بود و به ایران بازمی‌گشت باید خود را برای خدمت زیر پرچم معرفی می‌کرد.

فراریان از خدمت در نوبت اول به تجدید خدمت با شش ماه اضافی، نوبت دوم تجدید خدمت با یک سال اضافی، نوبت سوم چهار سال خدمت و در نوبت‌های بعدی به شش سال خدمات ساختمانی و جاده‌سازی محکوم شده و در این مدت حقوق آنها شبیه به دیگر سربازان وظیفه می‌بود. مجازات غیبت بیش از پنج روز در هنگام جنگ، محکومیت به زندان بین شش تا پانزده سال با اعمال شاقه و در خط آتش، اعدام بود. هر کس افراد مشمول را عالماً و عامداً استخدام می‌کرد به ۱۰ تا ۳۰ روز زندان (قابل ابتیاع) محکوم می‌شد. طبق این قانون کلیه اموال فراریان و کسانی که به خارج مسافرت کرده و بیش از یک سال به محل خدمت برنمی‌گشتند، ضبط می‌شد.

در بیستم تیر ۱۳۳۲ دولت محمد مصدق لایحه‌ای به منظور تعیین تکلیف متولدین ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۱ به تصویب مجلس رساند تا این افراد که به دلیل عدم احتیاج به خدمت زیر پرچم احضار نشده بودند و وضعیت آنها بلاتکلیف باقی مانده بود با پرداخت مبلغ مختصری از خدمت معاف شوند. این مبلغ برای بی‌بضاعتان یک هزار ریال در نظر گرفته شده بود.

در سال ۱۳۳۵ امور سربازگیری از حوزه اختیارات ارتش خارج و به وزارت کشور سپرده شد اما اجرای این قانون به علت عدم آمادگی وزارت کشور تا مهرماه سال ۱۳۴۱ به تعویق افتاد. این قانون تا زمان انقلاب ۱۳۵۷، دچار دگرگونی زیادی نشد.

جمهوری اسلامی 
در سال ۱۳۶۳ و با توجه به شرایط جنگی کشور، قانون سربازی مشتمل بر ۶۷ ماده و ۵۷ تبصره در روز یکشنبه ۲۹ مهرماه ۱۳۶۳ در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. طبق این این قانون سربازی در ایران ۳۰ سال است و شامل چهار دوره ضرورت (دو سال)، احتیاط (۸ سال)، ذخیره اول (۱۰ سال) و ذخیره دوم (۱۰ سال) می‌شود. در دوران صلح اجازه داده شده که این مدت به ۱۸ ماه کاهش یابد.

مقامات سیاسی و نظامی کشور، این خدمت را «مقدس» و «لازم» برای کشور توصیف کرده‌اند:
سرباز اسلام هستید باید همه چیزتان را اسلامی کنید. سرباز در دولت اسلامی مثل سربازان صدر اسلام، با خداست …. در رژیم اسلامی کار، کار خدائی است و سرباز، سرباز خداست و قوی است. کاری بکنید که خودتان هم ساخته بشوید. همان‌طور که سربازهای صدر اسلام در عین حالی که سربایی می‌کردند وظایف صوریه اسلام را هم به تمام معنا بجا می‌آوردند.

سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد. سربازها باید خدا را شکر کنند، که در محیطی قرار گرفته‌اند که زمینه کسب علم و معرفت و فراگیری فضایل و تقوا در آن فراهم است و برای شکر این نعمت باید در سربازی کوشا باشند. باید احساس تباه‌شدنِ وقت و عمر به کسی که در حال گذراندن سربازی است، دست ندهد.

۱ اسفند ۱۳۶۹، سید علی خامنه‌ای

بر پایهٔ آمار، به‌طور متوسط هر سال ۸۰۰ هزار مشمول در کشور به سربازی اعزام می‌شوند که نزدیک به ۲۰ درصد از این شمار، متأهل هستند و مسائل و مشکلات خودشان را نیز دارند. هر چند که سامانه ویژه‌ای برای اعلام شمار سربازها وجود ندارد اما گفته می‌شود که هم‌اکنون نزدیک یک میلیون و ۴۰۰ هزار ایرانی در حال گذراندن دوران سربازی هستند.

ارگان‌های مختلفی از سرباز وظیفه استفاده می‌کنند از جمله ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. برخی ارگان‌ها برای حفاظت از مجموعهٔ خود دست به تولید ارگان جدیدی به نام یگان حفاظت زدند که شامل یگان حفاظت دادگستری، سازمان زندان‌ها، میراث فرهنگی، محیط زیست، منابع طبیعی، زمین و مسکن، شهرداری و شیلات و غیره می‌باشد اما برخی سربازان بعضا در ارگان‌های دولتی به عنوان سرباز امریه در اختیار گرفته می‌شوند.

دوره‌ها

طول دوره 

ماده چهارم قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب سال ۱۳۶۳ بیان می‌کند که سربازی در ایران ۳۰ سال است که به چهار دوره تقسیم می‌شود. خدمت دوره ضرورت (۲ سال)، دوره احتیاط (۸ سال)، دوره ذخیره اول (۱۰ سال) و دوره ذخیره دوم (۱۰ سال). همچنین این قانون به شورای عالی دفاع اجازه می‌دهد در شرایطی که تعداد مشمولان مازاد بر نیاز باشد، طول دوره ضرورت به ۱۸ ماه کاهش یابد. هم‌اکنون، سربازی ۲۴ ماه است. این دوره تا پیش از تاریخ ۱۶ مهر ۹۹، ۲۱ ماه بود. مدت سربازی در شرایط بد آب و هوایی به ۲۱ ماه و در مناطق جنگی و مرزی به ۱۷ ماه کاهش یافته‌است. قانون به حکومت اجازه می‌دهد تا طبقاتی از کارکنان وظیفه‌ای که خدمت دوره ضرورت را به پایان برده‌اند، برای تجدید یا تکمیل آموزش نظامی فراخوان کند. این فراخوانده شدگان، حقوقی معادل حقوق نفرات پایور هم‌درجهٔ خود دریافت خواهند کرد.

دوره آموزشی 
در دوره آموزشی سربازان تحت آموزش‌های نظامی قرار می‌گیرند تا بتوانند پس از این دوره آماده جنگ شوند. این دوره که دو تا سه ماه به طول می‌انجامد شامل آموزش‌هایی از قبیل اسلحه‌شناسی، آموزش تیراندازی، انواع استتار، مسیریابی در شب و روز، نظم‌پذیری و رژه است. در سال ۱۳۹۵ مسئولان نظام وظیفه عمومی با توجه به تغییر شیوه جنگ‌های نوین و به منظور مهارت افزایی و مقابله با جنگ نرم، تغییرات برای سرفصل‌های دوره آموزشی را اعلام کردند. همچنین به سربازان مقررات و شیوه نگهبانی، برخی قوانین نظامی، درجه‌های نظامی، شکل و شیوه احترام به مافوق و رعایت سلسله مراتب فرماندهی آموزش داده می‌شود.

با توجه به سخت بودن این دوره برای اغلب سربازان تحت آموزش، مرخصی‌هایی به طول ۲ تا ۶ روز در اوایل دوره و ۳ تا ۷ روز در میان‌دوره پیش‌بینی شده‌است.

با توجه به اینکه سربازان تحت آموزش در این دوره در مناطق سخت حضور دارند و در آسایشگاه‌ها استراحت می‌کنند، پیش از اعزام ملزم به تزریق واکسن مننژیت، دیفتری و کزاز هستند. همچنین همه سربازان باید موهای خود را کوتاه کنند.

در طول دوره آموزشی همه سربازان باید بنابر برنامه سین (ساعت یگان نظامی) عمل کنند. این برنامه که تقریباً در تمام یگان‌های نظامی یکسان است همه فعالیت‌هایی که یک سرباز باید از زمان بیدارباش (۵ صبح) تا ساعت ۴ یا ۵ بعد از ظهر انجام دهد را مشخص کرده‌است و هیچ‌کدام از نفرات مجاز به تخطی از آن نیستند. برخی از فعالیت‌های این برنامه عبارت است از:
 بیدارباش
 نظافت شخصی
 آنکارد تخت با روش خاص
 نماز صبح
 نظافت محوطه‌ای که به هر سرباز اختصاص داده شده
 صرف صبحانه
 ورزش صبحگاهی در میدان صبحگاه
 شرکت در مراسم صبحگاه مشترک (با دیگر یگان‌ها) (در برخی روزها)
 کلاس‌های عقیدتی
 کلاس‌های آموزش نظامی
 یادگیری و تمرین رژه
 نماز جماعت، صرف نهار و استراحت
 نوبت دوم کلاس‌ها در روز (رژه و غیره)
 در اختیار خود قرار گرفتن از ساعت ۱۶ یا ۱۷
 واکس پوتین و نظافت پیش از خاموشی
 خاموشی و خواب در ساعت ۹ یا ۹:۳۰
 نگهبانی برای کسانی که نامشان در لوحه نگهبانی قرار دارد (با بازه‌های مشخص)

در طول دوره آموزشی دوره‌ای به نام اردو وجود دارد که در آن تمام یگان به اردوهایی که طول آن بین ۳ روز تا یک هفته است اعزام می‌شوند. هدف از این دوره، تاب‌آوری در شرایط سخت و همچنین تمرین تیراندازی است.

در دوران آموزشی هیچ‌کدام از سربازان درجه نظامی ندارند و حق نصب هیچ درجه‌ای بر روی بازو یا سردوشی خود را ندارند. از این رو به آنها سرباز وظیفه صرف (یعنی فقط سرباز) یا امربر گفته می‌شود.

سرباز وظیفه از نخستین روز اعزام به آموزشی تا زمانی که کارت پایان خدمت دریافت کند تحت قوانین نظامی قرار می‌گیرد و این وضع حتی شامل دوره‌هایی که به مرخصی می‌رود نیز می‌شود. دژبان (پلیس نظامی) اعم از دژبان‌های پادگان‌ها یا دژبان‌های مأمور در سطح شهر مأمور به رسیدگی به تخلفات همه نظامیان اعم از پایور و وظیفه هستند. در هر پادگان آموزشی، رزمی یا غیررزمی قسمت‌های بازرسی و حفاظت اطلاعات قرار دارد. در ابتدای دوره به نیروهای تحت آموزش گفته می‌شود در صورت بروز هر گونه دشنام یا آزارهای جسمی از سوی سلسله مراتب یگان‌های آموزشی، می‌توانند مراتب را به این قسمت‌ها گزارش دهند.

پس از پایان این دوره به سربازانی که تحصیلات دانشگاهی داشته باشند اجازه نصب سردوشی (به رنگ قرمز و زرد) داده می‌شود. این سردوشی تا زمانی که نفر در یگان خدمتی مجاز به نصب درجه شود روی لباس او قرار خواهد داشت.

دوره کُد 
دوره کد دوره‌ای دوماهه، بعد از دوران آموزشی است و سربازانی که مشمول دوره کد شده باشند به جای اعزام به یگان خدمتی، به مدت دو ماه تحت آموزش‌های تخصصی قرار خواهند گرفت. تفاوت دوره کد با دوره آموزشی فقط در تخصصی بودن مطالب است. این دوره فقط مخصوص ارتش و نیروی انتظامی است.

انواع دوره‌های کد عبارتند از:
 دوره کد تکاوری (نیروی زمینی ارتش)
 دوره کد توپخانه
 دوره کد ترابری

دوره خدمت 
پس از دوره آموزشی، دوره خدمت آغاز می‌شود. در این هنگام است که سربازان با توجه به میزان تحصیلات درجه نظامی دریافت می‌کنند. این سربازان پس از تقسیم برای ادامهٔ خدمت به پادگان‌های مختلف در سطح کشور اعزام می‌شوند. معمولاً سربازان تا پایان دوره خدمت در همان یگان سربازی خواهند کرد.

پس از اینکه سربازان در تاریخ مشخص‌شده خود را به ستاد یگان خدمتی معرفی کردند، یگان مربوطه اقدام به تقسیم نیرو بر اساس نوع تحصیلات و نیاز هر کدام از بخش‌های پادگان می‌کند. برای مثال غالب افرادی که در رشته‌های فناوری اطلاعات تحصیل کرده باشند به قسمت‌هایی که چنین نیروهایی نیاز داشته باشند مأمور می‌شوند.

پس از اینکه مشخص شد هر سرباز در کدام قسمت از پادگان باید مشغول به کار شود، رسته خدمتی او هم مشخص می‌گردد و به وی اجازه داده می‌شود نشانه خاص رسته‌ای را روی یقه لباس نصب کند. سربازان صرفی که در قسمت‌های مذکور مشغول به خدمت باشند نیز (علی‌رغم نداشتن تحصیلات مربوطه) مأمور به نصب نشانه رسته‌ای هستند. برخی از رسته‌های فعلی در ارتش عبارتند از:
 آماد
 اداری
 الکترونیک
 بهداشت و درمان
 پدافند هوایی
 پشتیبانی هوایی
 پیاده
 ترابری
 توپخانه
 حفاظت اطلاعات
 حقوق
 خدمات
 دارایی
 دژبان
 زرهی
 عقیدتی سیاسی
 عمران و استحکامات
 کامپیوتر
 مخابرات و جنگال
 موسیقی
 مهمات
 هنر

درجه 

هر چه که میزان تحصیلات فرد بالاتر باشد، درجهٔ وی نیز بالاتر خواهد بود. سربازان با مدرک دیپلم و زیردیپلم به درجه سرباز صفر و سرجوخه و سربازان با مدرک فوق دیپلم به درجه گروهبان سومی گروهبان دومی و گروهبان یکمی و بنابر قانون سربازی اجباری، نفراتی که دارای مدرک کارشناسی درجه استوار دومی و استوار یکمی و ستوان سوم و فارغ التحصیلان که دارای مدرک کارشناسی ارشد درجه ستوان سوم و ستوان دوم و فارغ التحصیلان دکترا تخصصی PHD و دکترا پزشکی درجه ستوان یکمی نائل می‌شوند. افراد درصورتی که در ارتش سرباز باشند و در دوره کد انتخاب شوند گاهی به یک درجه بالاتر نایل می‌شوند.

دستمزد 
در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیروی کارِ ارزان با حقوق کم استفاده شده‌است.

سردار موسی کمالی رئیس اداره سرمایه انسانی ستاد کل نیروهای مسلح، دربارهٔ ناعادلانه بودن میزان دستمزد سربازان بیان می‌کند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. برای اینکه هزینه برای کشور کاهش پیدا کند، بخشی را خود مردم سربازی می‌کنند. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای، پیمانی و قراردادی مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.» حقوق سربازان وظیفه در طول سربازی اجباری، با توجه به درجه آن‌ها تعیین می‌شود. این حقوق ناچیز باعث شده تا بسیاری از سربازان نسبت به دریافتی خود معترض باشند.

از سال ۱۳۹۹ و با توجه به رشد فزاینده تورم و همچنین اعتراضات نسبت به دریافتی اندک سربازان اقداماتی جهت افزایش دستمزدها انجام گرفت تا حقوق سربازان به حداقل حقوق اعلام‌شده برای کارگران در کشور نزدیک شود.

معافیت از خدمت 

افرادی که دارای مصدومیت یا نارسایی‌های بدنی یا برخی شرایط اجتماعی و سیاسی هستند از سربازی معاف می‌شوند. اساساً دو نوع معافیت وجود دارد: معافیت موقت و معافیت دائم. افرادی که دارای شرایطی خاص باشند، از طریق بنیاد ملی نخبگان می‌توانند دوره سربازی را با طی دوره آموزشی و انجام یک پروژه به جای مابقی دوره، به اتمام برسانند. دارا بودن شرایط خاص جسمی یا روانی، یکی از امکان‌های معافیت است که جزئیات آن‌ها را می‌توان در سایت وظیفه عمومی مشاهده کرد. معافیت کفالت به معافیتی گفته می‌شود که به دلیل سرپرستی از افراد خانواده به شخص مشمول داده می‌شود.

جانبازان می‌توانند برای فرزند خود معافیت کفالت بگیرند. در صورتی که درصد جانبازی بیش از ۲۵٪ باشد، می‌توانند فرزند دیگر خود را نیز از سربازی معاف کنند. معافیت تحصیلی، از معافیت‌های موقت است؛ به این معنی که دانش‌آموزان و دانشجویان تا هنگامی که به یادگیری مشغولند، از سربازی معاف هستند. در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۸، مسئولان سازمان وظیفه عمومی جمهوری اسلامی ایران به دلیل تراکم بیش از حد مشمولین سربازی، قوانین جدید معافیت را اعلام کردند که این نوع معافیت از اول فروردین ۱۳۹۱ متوقف شد. در این میان، مبتلایان به آشفتگی جنسیتی از سربازی معاف هستند. به این صورت که ابتدا یک دورهٔ شش‌ماهه معافیت موقت برای پیگیری‌های لازم در پزشکی قانونی و اخذ مجوز از قوه قضاییه داد می‌شود و در صورت اثبات، معافیت دائم داده می‌شود.

در ایران و بر اساس قانون جامع حمایت از معلولین، معلولینی که دارای شرایط متن این قانون باشند از سربازی معاف شده‌اند و معافیت پزشکی دریافت می‌کنند. گزارش‌هایی از وجود تبعیض در استخدام میان افراد دارای معافیت پزشکی توسط ادارات دولتی یا خصوصی در میان مردم و رسانه‌ها وجود دارد. از آنجایی که فشار روحی، روانی و اقتصادی زیادی بر خانواده‌های دارای فرزند معلول وجود دارد، در گذشته امکان معافیت برای یک پسر دیگر و سالم خانواده دارای فرزند معلول نیز وجود داشت. اما هم‌اکنون و بر اساس ماده ۶ قانون جامع حمایت از حقوق معلولان، فقط خانواده‌های دارای دو فرزند معلول می‌توانند فرزند دیگر و سالم خود را از سربازی معاف کنند. افرادی که بر اساس متن این قانون، والدین آنها دارای معلولیت باشند از سربازی معاف شده‌اند.

کسر از خدمت 
۵ راه برای کاهش خدمت مشمولان غیر غایب وجود دارد:
 کسر خدمت ایثارگران
 کارکنان وظیفه غیربومی در مناطق امنیتی غیردرگیر، مناطق عملیاتی مناطق محروم و بد آب‌وهوا (کاهش زمان خدمت به ۱۹ ماه) و همچنین خدمت کارکنان وظیفه در مناطق جنگی و امنیتی درگیر (کاهش زمان خدمت به ۱۸ ماه)
 کسر خدمت تاهل ۲ ماه
 کسر خدمت فرزند (سه ماه کسر خدمت به ازای هر فرزند)
 کسر خدمت نخبگان؛ کسر به میزان ۲ماه تا کل مدت خدمت
 کسر خدمت اعضای بسیج، کاهش مدت زمان خدمت توسط بسیج متأثر از عوامل مختلفی است شامل؛
 سابقه عضویت فعال (پرونده جاری باشد و راکد نشده باشد).
 داشتن حکم مسئولیت معتبر (تاریخ اعتبار تا قبل تاریخ اعزام به خدمت باشد)، احکام مسئولیت شامل معاونت‌های یک پایگاه ویا حوزه مقاومت بسیج می‌تواند باشد.
 گواهی پایان دوره تکمیلی که اصطلاحاً به آن برگه سبز هم می‌گویند، این دوره که از طرف گردان‌های بسیج برگزار می‌شود در دوره سربازی جایگزین دوره مقدماتی خدمت سربازی می‌شود.
 گواهی عضویت و پایان دوره‌های مختلف که موجب سهولت در روند پذیرفش ویا امریه در مراکز اداری دولتی ویا ستادهای وابسته به سپاه برای گذراندن مدت خدمت سربازی می‌باشند.

همچنین کسانی که سابقه بسیجی فعال داشته باشند، حداکثر تا ۶ ماه کسر خدمت می‌گیرند، و می‌توانند در سپاه سربازی کنند. از دهه ۸۰ شمسی در بین جوانان سربازی در سپاه در اصطلاح با عنوان «کویت» (آسان) مشهور بوده‌است زیرا حضور در صف صبحگاهی اردوگاه ساعت ۸ تا ۱۰ (پرسنلی و غیر پرسنلی) انجام شده و حداکثر ۶ ماه را در هر زمانی می‌توانند حضور نداشته باشند. مدت زمان لازم برای ۶ ماه کسر خدمت ۲ سال بسیج فعال (کارت بسیج فعال بر خلاف بسیج ساده) است اگرچه در اخبار به آن اشاره‌ای نمی‌شود. در ارتش در دهه ۱۳۶۰ و ۷۰ اگر شخصی در سربازی علیه یک فساد داخلی رخ داده در دادگاه نظامی شهادت می‌داد به احتمال بسیار پیشنهاد استخدام با ارتقاء درجه و مزایا دریافت می‌کرد که به مبارزه با فساد بسیار کمک می‌شد.

سهمیه جانبازی 

افرادی که دارای سهمیه جانبازی هستند و فرزندان آن‌ها، شامل کم‌کردن مدت زمانِ سربازی اجباری یا معافیت کامل سربازی آن‌ها می‌شود. به‌طور کلی، هرچه درصد جانبازی شخص بالاتر بوده، دارای معافیت بیشتری برای فرزندان خود هستند. افرادی که دارای ۲۵ درصد جانبازی باشند و فرزندان آن‌ها، از سربازی کاملاً معاف می‌شوند. مطابق قوانین موجود برای سربازی اجباری، دریافت معافیت کامل، با سهمیه‌های جانبازی پدر حداقل ۲۵ درصد سهمیه‌های جانبازی مورد نیاز است که می‌توانند به ازای هر ۲۵ درصد، فرزندان‌شان کاملاً از سربازی اجباری معاف کنند. سهمیه‌های جانبازی می‌تواند از پدر یا مادر به فرزندان‌شان برسد و مدت زمان سربازی اجباری را برای فرزندان خود کمتر کنند یا درصورت کافی‌بودنِ سهمیه‌های جانبازی، معافیت کامل از سربازی اجباری برای فرزندان خود بگیرند.

خروج از کشور 
استفاده از تسهیلات تردد مشمولان خارج از ایران، تسهیلاتی بود که بر اساس آن، کسانی که سه سال اقامت پیوسته در خارج از ایران داشته باشند، در هرسال دو نوبت و درمجموع سه ماه می‌توانند به داخل ایران تردد کنند.

کسانی که سربازی را به پایان نبرده باشند یا معافیت نداشته باشند، برای تحصیل در خارج از کشور و خروج از کشور برای مدت تا یک ماه ۱۵ میلیون تومان و برای مدت بیش از آن ۲۰ میلیون تومان وثیقه بگذارند؛ که این قانون در سال ۱۳۹۶ لغو، و کلیهٔ افراد مشمول دیپلم برای تحصیل در خارج از کشور باید حتماً دارای معافیت یا کارت پایان خدمت باشند.

بر اساس ماده ۴۹ قانون سربازی اجباری، حقوق دریافتی یک سرباز باید بین ۶۰ تا ۹۰ درصد حقوق کارکنان رسمی باشد. بر اساس ماده ۵۰ قانون سربازی اجباری، «افسران و درجه داران وظیفه در صورت اعزام به مأموریت یا انتقال یا خدمت در مناطق محروم و بد آب و هوا مشمول مقررات فوق‌العاده و مزایای مربوط به افسران و درجه داران کادر ثابت نسبت به حقوق آنان خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت نسبت به حقوق آنان برخوردار خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت برخوردار خواهند شد.» اداره منابع انسانی ستاد کل نیروهای مسلح، در فروردین سال ۱۳۹۴ اعلام کرد که برنامه خاصی برای افزایش حقوق سربازان وجود ندارد. و دریافتی سربازان فقط به اندازه درصد افزایش حقوق کارمندان دولت در پایان هر سال افزایش خواهد یافت. سردار موسی کمالی، رئیس اداره سرمایه انسانی ستادکل نیروهای مسلح، در صفحه شخصی‌اش در اینستاگرام نوشت:

وی پیشتر نیز از تأمین نشدن بودجه مستمری سربازان گلایه کرده بود.

خرید سربازی 
نخستین‌بار در آذر ماه سال ۱۳۷۷ برای دورانی سه ساله سربازان مجاز شدند تا با پرداخت مبالغی از سربازی معاف شوند و ۳۵۰ هزار تن، سربازیشان را خریدند.

در ۳۰ آذر ۱۳۹۳، به دولت، اجازه داده شد تا مشمولان سربازی را که «بیش از ۱۰ سال» غیبت دارند، با پرداخت دریافت جریمه مدت زمان غیبت، معاف نماید. در لایحه بودجه سال ۱۳۹۵، دولت پیشنهاد معافیت با پرداخت جریمه برای افراد با ۵ سال غیبت را داد، ولی ستاد کل نیروهای مسلح با آن مخالفت کرد و مدت غیبت ۸ سال را پیشنهاد داد. کمیسیون تلفیق مجلس شورای اسلامی در نهایت با ۸ سال موافقت کردند. مبلغ جریمه بین ۱۰ تا ۵۰ میلیون تومان بر اساس مدرک تحصیلی تعیین شد. هرچند که برخی نمایندگان به دلیل تبعیض به‌وجود آمده به خاطر توانایی ثروتمندان در خرید سربازی مخالف این طرح بودند. دارندگان این نوع معافی مجاز به نمایندگی مجلس، عضویت در شوراهای اسلامی و انتصاب در سمت‌های مدیریتی نیستند. تبصره مربوط به آن در لایحه بودجهٔ سال ۱۳۹۶ نیز گنجانده شده‌است.

خرید سربازی طرحی است که به‌صورت محدود در ایران به تصویب می‌رسد که با این طرح افرادی که تمکن مالی دارند، مرفه و ثروت قابل قبول دارند، می‌توانند سربازی اجباریِ خود را بخرند و فقط افرادی که توانایی مالی خوب ندارند، به سربازی اجباری بروند. در صورت سرپیچی طبقه ضعیفِ مالی از سربازی اجباری، از حقوق شهروندی و اجتماعی خود محروم می‌شوند. تا کنون چندین بار طرح خرید سربازی به صورت محدود برای افراد ثروتمند در ایران اجرا شده‌است. این طرح موافق‌ها و مخالفان خود را دارد. اما همهٔ آن‌ها مخالف با اجبار در رفتنِ سربازی هستند. در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کارِ ارزان با حقوق کم استفاده می‌شود. در ایران پس از پایان یافتن جنگ هشت ساله ایران با عراق، صدای مخالفان سربازی اجباری، بلند و بلندتر شد. در سال ۱۳۷۷ اولین بار دولت آن زمان طرح خرید سربازی اجباری را به مدت سه سال اجرا کرده اما از آنجا که این طرح ناعادلانه تشخیص داده شد و به ضرر خانواده‌های فقیر و متوسط بود، ادامه نیافت اما در دولت‌های بعدی، این طرح بازهم اجرا شد. فرماندهان ستاد کل نیروهای مسلح، نظیر سردار موسی کمالی هربار پس از پایان طرح خرید سربازی، وعده داده‌اند طرح خرید سربازی چون تبعیض‌آمیز است، در آینده اجرا نخواهد شد اما پس از گذشت مدتی دوباره این طرح اجرا شده‌است. طرح خرید سربازی توسط مجلس شورا اسلامی و دولتِ وقت، مطرح می‌شود اما این ستاد کل نیروهای مسلح است که تصمیم نهایی برای اجرا این طرح تبعیض‌آمیز می‌گیرد. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح و همچنین فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند.

فرار از سربازی 

بر پایه اعلام ناجا تا سال ۱۴۰۰، ۴ میلیون سرباز فراری شناسایی شده‌است. در سال ۱۳۹۲ هرگونه بخشش برای کسانی که از سربازی فرار کرده‌اند لغو شده و دلیل آن مشوق بودن برای افزایش سرباز فراری‌ها اعلام شد. طبق این تصمیم، تمامی افراد ذکور که به سربازی نرفته‌اند تا پایان ۵۰ سالگی همچنان در شمول سربازی اجباری، هستند. هرچند تسهیلاتی برای آنان در نظر گرفته شد تا در محل سکونت سربازی خود را انجام دهند. بر پایه قانونی که از سال ۱۳۹۴ اجرا شد، سربازانی که بیش از ۸ سال غیبت داشته‌اند می‌توانند با پرداخت جریمه معاف شوند.

انتقاد از سربازی

مخالفت‌ها و موافقت‌ها 
موافقان اندک سربازی اجباری در ایران، به «ساخته شدن جوان» و «ادای دین به میهن» به عنوان چرایی‌های موافقت خود، اشاره می‌کنند و مخالفان پرشمار آن، استدلال‌هایی دیگر دارند که شامل رنج سربازان می‌شود. روش کادرسازی نیروهای مسلح ایران از طریق سربازی، منتقدهای بسیاری دارد؛ هرچند که صدای این نقدگران، تقریباً هیچ‌گاه در رسانه‌های رسمی درون ایران، شنیده نشده‌است. مهاجرت جوانان ایرانی از این کشور برای فرار از سربازی، بهره‌وری کم سربازان اجباری در هنگام شرایط جنگی، وضع بد سربازان از دید مالی، فیزیکی، عاطفی و آسیب‌های فیزیکی هم گرفتن معافیت، هم هنگام سربازی، از جمله مشکلات سربازی اجباری در ایران، دانسته شده‌اند. با این وجود، مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها، هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران، نداده‌اند و به انتقادات، بی‌توجه بودند. با این حال، افزون بر تأمین برخی از نیازهای دفاعی ایران، عامل‌های پنهان و آشکار بسیاری نیز برای ادامه‌یافتن سربازی در ایران، وجود دارند. نظامیان ایران، افزون بر نقش‌های آشکاری که دارند، نقش‌های پنهانی بسیاری نیز در قدرت و سیاست دارند و بخشی از این را، از نیروی انسانی که به خدمت می‌گیرند، دارند.

حشمت فلاحت پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، دربارهٔ سربازی اجباری بیان می‌کند: «متأسفانه بر سربازی اجباری، رانت حاکم شده‌است. مسئولانی که مخالفِ سربازی اختیاری هستند، فرزندان‌شان به سربازی اجباری نمی‌فرستند اگر هم به سربازی بروند، فرزندان‌شان در بهترین مکان‌ها سربازی می‌کنند. اما این فرزندان مردم عادی هستند که به سربازی اجباری فرستاده می‌شوند و بدونِ آموزش حرفه‌ای در مقابل دشمنان و قاچاقچیان حرفه‌ای قرار می‌گیرند و جان و زندگی آن‌ها به خطر می‌افتد.» مشکلات سربازان ایرانی نیز شامل گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر، گرفتاری به بیماری‌های گوناگون و در مواردی، تمایل به خودکشی بوده‌است. مشکلات دیگری همچون طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان، سربار خانواده شدن، محرومیت از خدمات اجتماعی حاصلِ فرار از سربازی اجباری، عقب‌انداختن ازدواج آنان، عقب انداختن تحصیل دانشگاهی پسران و مردان از دیگر عواقب سربازی اجباری پسران است. محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق امور معافیت‌های سربازی، که خودش یکی از مخالفان جدی سربازی اجباری است، دربارهٔ خودکشی سربازان می‌گوید: «متأسفانه اخبار خودکشی سربازها شنیده می‌شود اما انگار برای مسئولان اهمیتی ندارد. درحالی‌که ستاد نیروهای مسلح باید نسبت به این اتفاقات حساس باشد، سامانه غیررسمی داشته باشد و آمار این حوادث را در آن ثبت کند تا بتوان برنامه‌ای برای مقابله با آن طراحی کرد.»

در قوانین ایران گروهی از افراد به‌دلیل داشتن برخی معافیت‌های خاص مانند تواناییِ خوب مالی برای خرید سربازی یا داشتنِ سهمیه‌های جانبازی کافی، از سربازی اجباری کاملاً معاف می‌شوند. تصویب و اجرا این قوانین و معافیت افراد خاص، همیشه مورد بحث بوده‌است. سهمیه‌های جانبازی می‌تواند از پدر یا مادر به فرزندان‌شان برسد و مدت زمان سربازی اجباری را برای فرزندان خود کمتر کنند یا درصورت کافی‌بودنِ سهمیه‌های جانبازی، معافیت کامل از سربازی اجباری برای فرزندان خود بگیرند. مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تا کنون، هیچ تغییر بنیادین در اصل سربازی اجباری در ایران نداده‌اند و به انتقادات و پیشنهادها بی‌توجه هستند، به نحوی که هنوز سربازی در این کشور حالت اجباری برای پسران دارد. در بسیاری از کشورها انتقادها و اعتراض‌هایی به سربازی اجباری صورت گرفته و در حال حاضر بیش از ۱۲۰ کشور جهان، سربازی اجباری ندارند. امروزه بیشتر کشورهای دنیا به سمت نیروی انسانیِ حرفه‌ای برای ارتش و پلیس روی آورده‌اند اما ایران به همراه ۱۶ کشور دیگر، از انگشت‌شمار کشورهای جهان هستند که سربازی اجباری دارند و در آن ۱۶ کشور که سربازی اجباری دارند، ایران در میان آن‌ها جزء کمیاب کشورهایی است که دختران و زنان کاملاً از سربازی معاف هستند و شرایط معافی از آن نیز برای پسران بسیار دشوار است. سربازی اجباری که در جمهوری اسلامی تنها برای پسران است، منتقدان بسیاری دارد که البته صدای آن‌ها هیچ‌وقت در رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی شنیده نمی‌شود. مسئولان جمهوری اسلامی نسبت به مشکلات سربازی اجباری که فقط برای پسران است، بی‌توجه هستند و اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای» صورت نمی‌گیرد. طرفداران حذف سربازی اجباری بیان می‌کنند با اجرای طرح «سربازی اختیاری»، افرادی که علاقمند به سربازی هستند یا افرادی که بیکارند و به دنبال منبع درآمدی هستند، می‌توانند برای چند سال این شغل را انجام دهند و زندگی‌شان را تأمین کنند و مشکل بیکاری جوانان را با ایجاد شغلِ «سرباز حرفه‌ای» حل کرد. با اجرا طرح «سربازی اختیاری» و «سربازی حرفه‌ای» دولت ایران باید عادلانه‌تر و متناسب با کار سربازان، خدمات و دستمزد سربازان را افزایش دهد. اما چون در ایران از سربازان و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کار ارزان با دستمزد ناچیز استفاده می‌شود، ستاد کل نیروهای مسلح با طرح «سربازی حرفه‌ای» و «سربازی اختیاری» مخالف است. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل آن، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. بسیاری از فرماندهان جمهوری اسلامی، حذف سربازی اجباری یا بهبود وضعیت سربازان، از اختیارات علی خامنه‌ای به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح می‌دانند. امیر حاتمی، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، با نقل‌قول از گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی می‌گوید: «رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد.»

تبعیض‌های جنسیتی 

هم‌اکنون در ایران فقط پسران و مردان به سربازی اعزام می‌شوند ولی پیش از انقلاب ۱۳۵۷، دختران نیز به سربازی فرستاده می‌شدند؛ همان‌گونه که هم‌اکنون نیز در برخی از کشورها مانند جمهوری چاد، چین، نروژ، سوئد، کوبا، اسرائیل، کره شمالی، گرجستان، کیپ‌ورد، اریتره و امارات متحده عربی دختران و زنان باید به‌صورت اجباری به سربازی بروند. در کشور فنلاند زنان و مردان می‌توانند داوطلبانه به خدمت سربازی بروند و در ۴۵ روز نخست اعزام به آن‌ها فرصت داده می‌شود تا از ادامه سربازی انصراف دهند و بعد از آن موظف به رعایت تمام قوانین هستند. مسئولان کشور نروژ سربازی را برای تمامی شهروندان برقرار کردند بنابراین دختران و زنان موظف شدند مانند پسران، ۱۹ ماه سربازی اجباری را پشت سربگذارند اما در عمل حدود ۸۰ درصد مشمولان دختر و پسر از سربازی اجباری معاف می‌شوند. پس از انقلاب ۵۷، در هنگام بررسی اصل ۱۵۱ قانون اساسی، صافی گلپایگانی، سربازی زنان را یک «بدعت نادرست از سوی حکومت پیشین» دانست و گفت:

ابوالقاسم خزعلی در پاسخ به صافی گلپایگانی، بیان کرد:

پس از مباحثه صافی گلپایگانی و ابوالقاسم خزعلی، در نهایت با نفوذ صافی گلپایگانی مخالفت با سربازی اجباری زنان در قانون اساسی اعلام شد.
سردار مرتضی طلائی از فرمانده‌های سرشناس، بارها پیشنهادِ سربازی برای همه، از جمله دختران و زنان داد اما تلاش‌های وی موفق نشد. سردار موسی کمالی که خود یک دختر دارد و پسر خود را به‌خاطر دَررفتگی‌دست از سربازی معاف کرده‌بود، با سربازی دختران و زنان مخالفت کرد.

از سوی دیگر، موافقان خدمت سربازی زنان با این استدلال که در زمان جنگ، دفاع از کشور بر هر زن، مرد و حتی بچه‌ای واجب است خواهان برقراری سربازی دختران و زنان بودند. در نهایت مقرر شد تا زنان نیز آموزش نظامی جداگانه ببینند و امکانات آموزش نظامی به شرط آموزش توسط زنان، برای آنان فراهم شود اما سربازی برای زنان اجباری نباشد.

کشورهایی که دختران و زنان باید به سربازی اجباری بروند و مدت زمان سربازی بعضی از آن کشورها طبق جدول زیر است:

در طول دههٔ ۱۳۹۰، اختیاری شدن سربازی در ایران بسیار مورد توجه بود؛ تا اینکه در اوایل سال ۱۴۰۰، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۴۰۰)، ابوالفضل ابوترابی، نماینده مجلس یازدهم شورای اسلامی بار دیگر، به چگونگی نظام وظیفه در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی پرداخت. او در این دوره، از سوی رسانه‌های درون ایران به عنوان «طراح طرح اصلاح قانون سربازی» معرفی شد و اعلام کرد که حکومت جمهوری اسلامی ایران، با پافشاری بر سربازی اجباری، برای خود، «کارخانه دشمن‌سازی» ساخته‌است. طرح او به شکل خلاصه، می‌گفت که کسانی که سربازی نمی‌روند، باید تا ۵۰ سالگی‌شان، بر پایه جدولی خدماتی، «مالیات امنیت» پرداخت کنند و کسانی هم که بخواهند به سربازی بروند، با افزایش مدت سربازی از دو به پنج سال روبرو خواهند شد که ۳ سال آن، اختیاری است. همچنین بخش‌هایی نیز برای دادن اولویت‌هایی چون اولویت استخدامی، به کسانی که سربازی کامل را طی کرده‌اند، در این طرح، دیده می‌شد. وی در مجلس یازدهم جمهوری اسلامی، همچنین تأکید داشت که قانون کنونی این دوره، باعث غیبت یا فرار سه میلیون جوان این کشور از سربازی شده‌است و چنین چیزی، از آنان، «مجرم» ساخته‌است. در این دوره، این طرح، بسیار مورد توجه رسانه‌های ایرانی قرار گرفت.

کمی بعد، ابوالفضل شکارچی، مقام نظامی ایرانی و سخنگوی ارشد نیروهای مسلح، اظهارنظرها پیرامون اختیاری شدن سربازی در این کشور را کارشناسی‌نشده خواند و گفت: «مطرح کردن اینگونه مسائل آن هم نزدیک انتخابات در برابر دوربین، شعاری و انتخاباتی است».

موافقان اندکِ سربازی اجباری در ایران، به «ساخته‌شدن جوان» و «ادای دِین به میهن» به عنوان چرایی‌های موافقت خود، اشاره می‌کنند و مخالفان پرشمار آن، استدلال‌هایی دیگر دارند که شامل رنج سربازان می‌شود. طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان و سربار خانواده شدن و عقب‌انداختن ازدواج آنان، از دلایل مخالفان سربازی اجباری بوده‌اند. با این وجود، مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها، هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران، نداده‌اند و به انتقادات، بی‌توجه بودند به نحوی که هنوز، سربازی در این کشور، حالتی اجباری دارد.

محرومیت از خدمات اجتماعی 
در صورتی که پسران به سن ۱۸ سالگی رسیده باشد و وضعیت خدمت یا معافیت خود را مشخص نکنند از خدمات اجتماعی و حقوق شهروندی خود کاملاً محروم می‌شوند. عبارت است از:
 ممنوعیت دریافت وام‌های بانک (هرنوع وام)
 ممنوعیت دریافت مدرک تحصیلی: درحالی‌که دختران و زنان تا هر سن که بخواهند می‌توانند کنکور دهند و در دانشگاه‌ها پذیرش شوند، اما دانش‌آموزانِ پسر، قبل از رسیدن به سن ۱۹ باید وضعیت ادامه تحصیل، کنکور و سربازی خود را در مراکز پلیس۱۰+ مشخص کنند. درصورت نداشتنِ سربازی یا معافیت، دانش‌آموزهای پسر تنها دو بار فرصتِ شرکت در کنکور دارند و دولت ایران به جای هموار کردن فرصت تحصیل، دانش‌آموزانِ پسر را مجبور می‌کند در مراکز پلیس، تعهد به سربازی اجباری دهند. این وضعیت باعث شده جمعیت پسران و مردان در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کاهش یابد.
 ممنوعیت تحصیل در صورت مشخص نکردن وضعیت خود
 محروم شدن از دریافت هرگونه وام به جز ازدواج
 محرومیت از دریافت بیمه (هرنوع بیمه خدمات: شامل بیمه پزشکی و سلامت، بیمه خودرو، بیمه درمان، بیمه عمر، بیمه بازنشستگی و…)
 ممنوعیت سفر به کشورهای خارجی
 محروم شدن از ادامه تحصیل و تحصیل در دانشگاه‌ها
 محروم شدن از شغل‌ها و درآمدهای نیاز به معافیت
 محروم شدن از دریافت پروانه کسب، کارآفرینی و راه‌اندازی کسب‌وکار
 محرومیت از داشتن گذرنامه
 عدم برخورداری از معافیت کفالت
 استخدام به‌طور کلی در وزارتخانه‌ها و مؤسسات وابسته به دولت و در کارخانه‌ها و کارگاه‌ها و مؤسسات خصوصی بدون داشتن کارت پایان خدمت ممنوع است.
 برابر ماده ۵۸ قانون، مشمولان غایبی که مدت غیبت اولیه آنان تا سه ماه باشد، به سه ماه اضافه خدمت و چنانچه مدت غیبت آنان از سه ماه تا یک سال باشد، به شش ماه اضافه خدمت تنبیه می‌گردند و مشمولینی که مدت غیبت اولیه آنان از یک سال تجاوز نماید همان ۶ ماه حساب می‌شود.
 ممنوعیت بهره‌مند شدن از پروانه کسب

اثرات و پیامدهای سربازی اجباری در ایران

مشکلات و فشارهای روانی و خودکشی‌ها 

با وجود اخباری که هر چند وقت یک بار از خودکشی سربازان در رسانه‌ها اعلام می‌شود؛ اما هیچ‌گونه آمار رسمی‌ای دراین‌باره وجود ندارد و منتشر نمی‌شود. آمار سایر آسیب‌های اجتماعی مانند طلاق و اعتیاد و… در جامعه حرف زده می‌شود و آمارهای مرتبط با آن اعلام می‌شود و مقامات هم به‌طور رسمی دراین‌باره اظهارنظر می‌کنند؛ اما وقتی حرف از خودکشی سربازان به میان می‌آید، همه‌چیز محرمانه می‌شود. اتلاف وقت و دوری از کار، تنها مشکلات و دردسرهای سربازی در این کشور نیست. افسردگی، خودکشی و اعتیاد در پادگان‌ها از جمله مشکلاتی است که برخی از سربازان، با آن، دست و پنجه نرم می‌کنند اما آمارهای آن، در اختیار همگان قرار نگرفته‌است. مشکلات روانشناختی چون بیماری‌های روانی، ترس از سربازی یا مأموریت مرزی، کشته‌شدن در عملیات‌ها، عدم اطمینان در امنیت خانواده و نگرش منفی نسبت به سربازان، از جمله عوامل خودکشی سربازان است. بر پایه گزارشی داخلی، هر ماه، تنها حدود ۵ تا ۶ خودکشی در سطح این کشور، توسط سربازان وجود دارد. طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، با سربازی اجباری مرتبط دانسته شده‌اند. در لیست زیر تعدادی از خودکشی سربازان ذکر شده‌است:
 در ۱۳۸۷، یک سرباز مشغول به خدمت در ندامتگاه شهر کرج، به روی شش زندانی آتش گشود که بر اثر تیراندازی وی، پنج نفر زخمی شده و یک نفر به قتل رسید؛ سپس این سرباز اقدام به خودکشی کرد.
 در ۱۳۸۷، یک سرباز حین نگهبانی در کلانتری نبرد با گذاشتن لوله اسلحه در دهان و شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۰، یک سرباز در اقدام به خودکشی با اسلحهٔ کلاش در پاسگاه نیروی انتظامی روستای رحمت آباد خوانسار، به ناحیهٔ شکم خود شلیک کرد و جان خود را از دست داد.
 در ۱۳۹۲، یک سرباز در مرکز آموزش ولیعصر زابل؛ با قرار دادن اسلحه زیر گردن خود با شلیک سه گلوله دست به خودکشی زد.
 در ۱۳۹۲، یک جوان ۱۹ ساله، اهل روستای بیژوی از توابع سردشت در منزل پدری اقدام به خودکشی کرد. وی چند روز قبل را در روستای بیژوی و در مرخصی به‌سر برده بود.
 در ۱۳۹۳، یک سرباز کرد ایرانی به علت توهین به اعتقادات و باورهایش، با اسلحه سازمانی اقدام به خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۳، سرباز وظیفه در یکی از برجکهای مراقبتی زندان اوین با شلیک گلوله به پهلوی خود قصد خودکشی داشت اما نجات یافت و به یک مرکز درمانی در خارج از زندان اوین منتقل شد.
 در ۱۳۹۳، یک سرباز اهل روستایی از توابع ارومیه در پادگان سپاه واقع در کوه دالامپر به ضرب گلوله جان خود را از دست داد. فرماندهان نظامی دلیل مرگ او را خودکشی عنوان کردند.
 در ۱۳۹۴، در زندان آباده در استان فارس در حالی که عوامل یگان حفاظت از زندان در حال ورزش صبحگاهی بوده‌اند، سربازی که در یکی از برج‌های مراقبت مشغول نگهبانی بوده، شروع به تیراندازی کرده و افسر نگهبان و چهار سرباز وظیفه را کشت و یک سرباز دیگر را هم مجروح کرد.
 در ۱۳۹۵، در پی شایعه ترور یک سرباز در یکی از کلانتری‌های اهواز معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی خوزستان این خبر را شایعه خواند و گفت: فوت این سرباز ناشی از اقدام به خودکشی بوده‌است. این سرباز متأسفانه با اقدام به شلیک به ناحیه سر خود جانش را از دست داد.
 در ۱۳۹۵، یک سرباز جوان در خاش خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۵، جوان ۲۲ ساله اهل شهرستان نکا که در مرخصی سربازی به سر می‌برد، در منزل خود واقع در یکی از روستاهای دهستان مهروان خود را حلق آویز کرد و جان باخت.
 در ۱۳۹۵، جوانی ۲۰ ساله به نام محمد سلیمانی اهل اصفهان که از خدمت سربازی متواری شده بود و دارای سابقه ناراحتی روحی روانی نیز بود به دلیل مشکلات خانوادگی خود را به دار آویخت. او پدر خود را تهدید کرده بود که چنانچه او را مجبور به بازگشت به سربازی کنند، خود را خواهد کشت.
 در ۱۳۹۵، یکی از سربازان کانون اصلاح و تربیت با اسلحه خود سه نفر دیگر از سربازان دیگر کانون را به رگبار بست و در آخر با شلیک گلوله به زندگی خود نیز پایان داد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز ۲۱ ساله کلانتری ۱۵۷ مسعودیه با استفاده از اسلحه خدمت به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز در کرج بعد از کشتن افسر کادر نیروی انتظامی خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در یکی از کلانتری‌های شیراز با شلیک گلوله خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در پادگان آبیک قزوین، سه سرباز را کشت و شش تن دیگر را زخمی و در نهایت خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز که نگهبان بانک تجارت در فلکه سده آبادان بود در طبقه بالای بانک در برابر کارمندان و مشتریان بانک با شلیک گلوله اسلحه کلاشینکف به سینه‌اش به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۶، در پی تیراندازی یک سرباز وظیفه در میدان تیر آموزشی کهریزک تهران، ۴ تن کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. سرباز مسلح با شلیک گلوله هدف قرار گرفت و بر اثر جراحات وارده جان خود را از دست داد.
 در ۱۳۹۷، یک سرباز غیربومی که در بازداشتگاه اشنویه خدمت می‌کرد ساعت ۳ بامداد دست به خودکشی زد. این سرباز که خواستگار یک دختر بوده که در پی ازدواج آن دختر، دچار مشکلات روحی شده و با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داده‌است.
 در ۱۳۹۷، یک سرباز به دلیل دوری از دختر مورد علاقه خود در مدت زمان سربازی و ازدواج دختر با فرد دیگر خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۸، یک جوان اهل سقز در حین برگزاری رزمایش در پادگان ارتش با اسلحه اقدام به خودکشی و به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۸، سرباز ۲۰ ساله در آخرین روز خدمتش به‌خاطر شکست عشقی در اتوبان صدر تهران خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۸، یک سرباز ارتش در شهرستان خواف استان خراسان رضوی به دلیل مشکلات ناشی از فشار اقتصادی در یک لحظه کنترل اعصاب خود را از دست داد و با رفتن بر روی یک کامیون قصد داشت از ارتفاع آن خود را به زمین بیاندازد اما با حضور پلیس موفق به این کار نشد.
 در ۱۴۰۰، اوایل شهریورماه، یک سرباز اهل شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی با خوردن قرص برنج دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
 در ۱۴۰۰، روز چهارشنبه ۳ شهریورماه، یک سرباز در پادگان نیروی هوایی ارتش قدس تهران از طریق حلق آویز کردن دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
 در ۱۴۰۰، روز جمعه ۲۳ مهرماه، یک سرباز در پادگان آموزش نیروی دریایی شهید نامجو در رشت در زمان پست نگهبانی با شلیک گلوله دست به خودکشی زد و جان خود را دست داد.
 در ۱۴۰۰، روز سه‌شنبه ۲ آذرماه، یک سرباز سازمان نظام وظیفه ناجا که کمتر از ۲۰ سال داشت، در آخرین روز خدمت با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داد. پدرِ این سرباز اردبیلی می‌گوید: «سامان باید ۳۰ آبان خدمتش به پایان می‌رسید؛ اما وقتی برای تسویه رفت، به او گفتند که باید چند روز بیشتر بمانی و هنوز اضافه خدمت داری. به ما گفتند همین حرف باعث شد خودش را بکشد. آخر پسرم خسته شده بود؛ اما من نمی‌دانم واقعاً چه اتفاقی رخ داده‌است. نمی‌دانم چه بلایی به سرش آمده‌است. می‌خواهم شکایت کنم. باید بفهمم پسر جوانم چگونه پَرپَر شد.» دوستان و افراد نزدیک آن سرباز خودکشی کرده می‌گویند: «سامان روزی که برای ترخیص رفته بود، به او می‌گویند که مدت‌زمان سربازی‌اش به پایان نرسیده‌است و باید ادامه دهد و همین دلیل خودکشی او می‌شود.» محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق مشمولان و امور معافیت‌ها در سازمان نظام وظیفه عمومی است که خودش یکی از مخالفان جدی سربازی اجباری است، دربارهٔ خودکشی سامان می‌گوید: «من شنیده‌ام این است که روز آخر خدمت برای تسویه می‌رود و وقتی متوجه می‌شود خدمتش تمام نشده، سامان با ترفندی از یکی از هم‌خدمتی‌هایش اسلحه می‌گیرد و آن حادثه رخ می‌دهد. اگر خاطرتان باشد پس از حادثه تصادف اتوبوس نی‌ریز که سربازان در آن کشته شدند، تعدادی از سربازان به فرماندهان پادگان آبیک حمله کردند. پس از آن سیاستی چیده شد که تماس بین فرماندهان و سربازان را به حداقل برساند. از نگاه من از آن روز به بعد اتفاقاً حمله و پرخاش به فرماندهان کمتر شد و خودکشی سربازان جایش را گرفت.»
 در ۱۴۰۰، اوایل دی ماه، یک سرباز در پادگان آموزشی ادیبی مرزن آباد در سرویس بهداشتی با زدن رگ دست خود قصد خودکشی داشت که سرانجام موفق به این کار نشد.
 در ۱۴۰۱، اولین روز فروردین، یک سرباز سپاه در بوشهر چهار سرباز هم خدمتی خود را با ضرب گلوله کشت و یک نفر را نیز به گروگان گرفت. «اجازه ندادن برای رفتن به مرخصی» دلیل اقدام این سرباز بوده‌است.
 در فروردین ۱۴۰۱، خودکشی یک سرباز در کرج به‌دلیل «اضافه خدمت» و «ندادن مرخصی» و «اجازه‌ندادن برای ملاقات خانواده خود»

اقتصاد سرباز و خانواده‌اش 
بسیاری از اقتصاددانان بین بودجه نظامی بالا و پیامدهای منفی اقتصادی متنوع ارتباطی علی برقرار کرده‌اند. افرادی که مشمول خدمت وظیفه عمومی می‌شوند شامل حساسیت بیشتری در عدم دسترسی به موقعیت‌های اقتصادی غیرنظامی خواهند بود. برخی از نظامیان جمهوری اسلامی نظیر سردار موسی کمالی نسبت به عادلانه نبودنِ دستمزد سربازان اعتراف کرده‌اند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.»

سربازی به شکلی که در دوران جمهوری اسلامی اجرایی شد، بر دوش خانواده‌های سربازان نیز، بار مالی داشته‌است. عباسعلی منصوری آرانی، نمایندهٔ دورهٔ نهم مجلس شورای اسلامی، اعلام کرده‌است که «وقتی به سرباز ماهی ۶۰ هزار تومان پول می‌دهیم و او را به یک نقطه از کشور می‌فرستیم، به این فکر نمی‌کنیم که او مخارج یا حتی همین رفت و آمدش محتاج خانواده می‌شود و سربار آن هاست؟ به این ترتیب خانواده هم مختل می‌شود و خیلی از فرارها به خاطر همین باری است که سربازی بر خانواده ایجاد می‌کند». بر پایهٔ آمار سال ۱۳۹۵، ۴۰ درصد از سربازان غایب ایرانی، از قشرهای فقیر این کشور به‌شمار می‌رفتند.

صادق الحسینی، اقتصاددان، در انتقاد از سربازی اجباری در ایران گفت: «سربازی سه ویژگی دارد؛ نخست عدم رضایت، دوم کار رایگان و سوم عدم امکان پیگیری مطلوبیت فردی و منافع شخصی. این سه ویژگی، باعث می‌شود که سربازی اجباری، دارای عوارضی باشد». سربازی اجباری در دوران جمهوری اسلامی، دارای عوارض اقتصادی نیز دانسته شده‌است. به گفتهٔ همین کارشناس، «اولین عارضه آن فقر است. سربازی به نوعی تقویت کننده فقر در جوامعی است که سربازی اجباری دارند. افراد فقیر و دهک‌های پایین جمعیت عملاً یک بخشی از زندگی و عمر خود را برای یک سیستم به صورت مجانی کار می‌کنند. عمر مولد کم، مهارت آموزی کم است و در نتیجه، باعث ایجاد یک تلهٔ فقر می‌شود. سربازهای فراری نمی‌توانند در سیستم رسمی کار کنند و خودشان را بالا بکشند و این فقر، گسترش پیدا می‌کند.» همچنین به گفتهٔ این اقتصاددان، از دید برابری جنسی نیز با توجه به مسئولیت‌های پسران در فرهنگ ایرانی، همانند تشکیل خانواده که نیازمند توان اقتصادی است، سربازی اجباری در این موارد، «عدم توازن» ایجاد می‌کند. داشتن کارت پایان خدمت برای استخدام شدن در نهادهای دولتی مزیت محسوب می‌شود اما امروزه با کوچک شدن روزافزون حجم دولت و افزایش استخدام‌ها بر اساس رابطه و نه ضابطه و همچنین حضور بیش از ۴۲ درصدی بانوان در ادارات دولتی، این مزیت نیز عملاً کم‌رنگ شده‌است.

ازدواج 
در سال ۱۳۹۲، سربازی در ایران، عامل افزایش سن ازدواج و «سکته‌ای ۲ ساله در روند حیات اجتماعی پسران» دانسته شد و عده‌ای، باور داشتند که زمان بازنگری در مورد سربازی، فرا رسیده‌است. با این حال، باز هم تغییری صورت نگرفت. در سال ۱۴۰۰ نیز، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، سربازی اجباری در ایران، به‌عنوان یکی از چرایی‌های «تأخیر در ازدواج و به دنبال آن، کاهش جمعیت ایران»، مورد توجه و در دستور کار مرکز پژوهش‌های مجلس جمهوری اسلامی، قرار گرفت.

حوادث و درگیری‌ها 
 در بهمن ۱۳۹۹، علی اصغر عنابستانی، یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، به‌علت اجازه‌ندادن سرباز راهور از ورود خودرو شخصی نماینده مجلس به خط ویژه اتوبوس، عصبانی شده و به صورت این سرباز سیلی زد اما علی اصغر عنابستانی هیچ توبیخ و تنبیه نشد.
 در ۱۳۹۹، یک سرباز که در بهزیستی بزرگ شده بود و بی‌سرپرست بود، پس از بیرون رفتن از بهزیستی و اعزام به سربازی اجباری در سن ۱۸ سالگی به‌علت بی‌تجربه بودن در مقابل قاچاقچیان، در درگیری و تیراندازی کشته شد.
 در ۱۴۰۱، در آشپزخانه پادگان، به‌علت استاندارد نبودنِ کپسول‌های گاز و انفجار کپسول، ۶ سرباز در آتش سوختند.
 در اردیبهشت ۱۴۰۲، سه سرباز در مرزبانی زاهدان هنگام درگیری با اشرار کشته شدند.

تجاوزهای جنسی و رابطه با همجنس‌گرایی 
همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده‌است. از جمله مشکلاتی که در دوران سربازی اجباری در ایران، مطرح شده‌است، تجاوز جنسی به برخی سربازان پسر در مناطقی از این کشور است. هرچند که این تجاوزها، باعث نشده‌است که مقامات نظام وظیفهٔ جمهوری اسلامی، واکنشی نشان دهند. در یک گزارش که بی‌بی‌سی فارسی آن را پوشش داد، یک سرباز ایرانی با اشاره به شبی که در هنگام استراحت، دژبان، آنها را به تیپ رزمی فراخواند، می‌گوید: «متوجه شدیم ۷ نفر از سربازان در حمام به سرباز دیگری تجاوز کرده‌اند. تا صبح، جلسه بازجویی و نوشتن صورتجلسه ادامه داشت. شش نفر از متهمان اعتراف کردند.»

سرباز، اعلام کرد که هنگام نوشتن صورتجلسه، دریافت که «سرباز بزه‌دیده از تاریکی و تنهایی به‌شدت می‌ترسید. سرباز ارشد یگان با اطلاع از این موضوع پست نگهبانی منطقه‌ای در دور دست و خلوت را برای وی در نظر می‌گیرد و وقتی با التماس سرباز مواجه می‌شود در قبال تعویض به او پیشنهاد رابطه جنسی می‌دهد و با اطلاع دادن به بقیه، سرباز مورد تجاوز دسته‌جمعی قرار می‌گیرد. سربازان مجرم به دادسرا اعزام شدند، به درخواست من و موافقت فرمانده پایگاه سرباز بزه دیده به شهر دیگری منتقل شد». همچنین رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و گزارش‌های بسیاری از همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده‌است؛ هرچند که واکنشی از مقام‌های رسمی، نداشته‌است.

رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و برخی این را به اینکه سربازان از رابطه جنسی محروم هستند، ربط داده‌اند. سربازان ایرانی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، اعلام کرده‌اند که در تخت، هنگام خواب، دستشویی و حمام، معمولاً ممکن است کسی برای چنین کاری به سربازان، نزدیک شود.

همچنین در سوی دیگر، دگرباشان جنسی ایرانی، برای گرفتن معافیت از سربازی، مجبور به اعتراف کردن می‌شوند.

محرومیت از حقوق شهروندی 
دانش‌آموزانِ پسر باید تا قبل از سن ۱۸ سالگی (حدود ۱۷/۵ سالگی) در مراکز پلیس، وضعیت خدمت و معافیت خود را تعیین کنند. در صورت سرپیچی پسران از این قانون، آن‌ها از حقوق شهروندی خود محروم می‌شوند و حتی درصورت شناسایی‌شدن توسط پلیس، در زندان بازداشت شده و آن پسران به اجبار به سربازی فرستاده می‌شوند. براین اساس دولت ایران به‌جای هموار کردن فرصتِ تحصیل در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، دانش‌آموزانِ پسر را مجبور می‌کند در مراکز پلیس تعهد به سربازی اجباری بدهند. دانش‌آموزانِ پسر در این زمان اگر معافیت (جانبازی و…) نداشته باشند، فقط دو بار فرصت شرکت‌کردن در کنکور سراسری به آن‌ها داده می‌شود. این درحالی‌است که زنان و دختران تا هر زمان که بخواهند می‌توانند در کنکور سراسری شرکت کرده و در دانشگاه‌ها مشغول تحصیل شوند. در صورت سرپیچی پسران از قانونِ «سربازی اجباری پسران»، از حقوق شهروندی خود محروم می‌شوند. طبق آمار رسمی مسئولان جمهوری اسلامی، تا کنون حداقل سه میلیون نفر شهروند ایرانی، به‌دلیل غیبت در سربازی اجباری، از حقوق شهروندی خود محروم شده‌اند. پسران و مردان در ایران قبل از پایان انجام سربازی اجباری، از دریافت هرگونه خدمات دولتی مانند اخذ گذرنامه، دریافت پروانه کسب و بهره‌مندی از حقوق شهروندی خود، محروم و ممنوع شده و حتی ممکن است بازداشت شوند؛ مگر با داشتن معافیت دائمی یا موقت.

تعداد این محرومیت از حقوق شهروندی بسیار می‌باشد و بعضی از آن‌ها در زیر آمده‌است:

 محروم شدن از ادامه تحصیل در مقاطع تحصیلی بالاتر موجود در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
 محرومیت از امضای سندهای رسمی مربوط به خرید، فروش و سایر سندها: از خرید و فروشِ خانه، خودرو، مِلک و… محروم و ممنوع می‌شوند.
 محروم‌شدن از استخدام‌های به هر نوع: از استخدام‌های دولتی، روزمزد، شرکت‌های خصوصی، پروژه‌ای و… محروم و ممنوع می‌شوند.
 ممنوعیت از ادامه تحصیل در صورت مشخص نکردن وضعیتِ سربازی خود
 مشمولان غایبی که مدت غیبت اولیه آنان تا سه ماه باشد، به سه ماه اضافه خدمت و چنانچه مدت غیبت آنان از سه ماه تا یک سال باشد، به شش ماه اضافه خدمت تنبیه می‌گردند و مشمولینی که مدت غیبت اولیه آنان از یک سال تجاوز نماید علاوه بر شش ماه اضافه خدمت، فراری محسوب شده و جهتِ بازداشت به مراجع قضایی و پلیس معرفی خواهند شد.
 محرومیت از شرکت در آزمایش‌های رانندگی و دریافت گواهینامه رانندگی
 محروم و ممنوع‌شدن از شرکت در کنکور سراسری
 محرومیت از دریافت بیمه خدمات: از هرنوع بیمه خدمات مانند بیمه پزشکی، بیمه خودرو، بیمه سلامت، بیمه بازنشستگی، بیمه حوادث، بیمه آتش‌سوزی، بیمه حمل‌ونقل، بیمه اموال، بیمه مسئولیت، بیمه ورزشی، بیمه ساختمانی، بیمه مسافرتی، و… محروم می‌شوند.
 محرومیت از ثبت هر گونه نقل و انتقال اموال به‌طور مستقیم و غیر مستقیم در دفاتر اسناد رسمی.
 محروم و ممنوع‌شدن از دریافت وام‌های بانک: از دریافت هر نوع وام بانک مانند وام‌های کارآفرینی، وام ازدواج، وام راه‌اندازی کسب‌وکار، وام خرید خودرو، وام مسکن، وام کالا، وام تعمیر مسکن، وام خودرو فرسوده، وام کشاورزی و… محروم می‌شوند.
 محروم شدن از شغل‌ها و درآمدهای نیاز به معافیت
 محروم شدن از عضویت و افتتاح حساب در بانک‌ها
 محروم شدن از اخذ پروانه کسب، راه‌اندازی کسب‌وکار و کار آفرینی
 محروم شدن از ادامه تحصیل و تحصیل در دانشگاه‌ها
 محرومیت از صدور پروانه کسب و اجازه اشتغال و عضویت در شرکتهای تعاونی
 مدت زمان محدود برای تحصیل در دانشگاه و پس از اتمام فرصتِ تحصیل، به‌جای استخدام و کمک به تشکیل خانواده، به سربازی فرستاده می‌شوند.
 محروم شدن از استخدام در مراکز دولتی و خصوصی
 درصورت شناسایی‌شدن توسط پلیس در زندان‌ها بازداشت شده و توسط پلیس به سربازی اجباری اعزام می‌شود.
 ممنوعیت از سفر به کشورهای خارجی
 محروم شدن از استخدام به هر صورت
 محروم شدن از ادامه تحصیل در مقاطع تحصیلی بالاتر
 محرومیت از داشتن گذرنامه
 عدم برخورداری از معافیت کفالت
 جریمه مشمولان غایب
 عدم بهره‌مندی از پروانه کسب‌وکار
 محرومیت از سایر حقوق شهروندی و ممنوعیت‌های بسیار دیگر

بهداشت و سلامتی سربازان 
آلودگی و بیماری‌های گوناگون، از مشکلات دیگرِ سربازان ایرانی، در منطقه‌های خاص و حتی دور از مرکز کشور است؛ در مواردی این بیماری‌ها، هزینه‌هایی را نیز به سرباز و خانواده‌اش تحمیل می‌کنند.

پس از گسترش کرونا در ایران، مقام‌های نظامی وابسته، به خانواده‌های سربازان اطمینان دادند که فرزندانشان، درگیر این ویروس، نخواهند شد و از انجام کارهای پیشگیری در مراکزشان، خبر دادند.

تقی مهری، رئیس سازمان وظیفه عمومی ناجا در تاریخ خرداد ۱۳۹۹ دربارهٔ فوت سربازان بر اثر کرونا گفت: «خوشبختانه از اولین روزی که کرونا وارد ایران شد تا به الان، هیچ سربازی بر اثر کرونا فوت نکرده‌است.» گفتنی‌است تا خرداد ۱۳۹۹ طبق آمار رسمی مسئولان جمهوری اسلامی، فوتی‌های کرونا در ایران حدود ۸ هزار و ۱۲ نفر جان باخته بودند. که طبق گفته‌های رئیس سازمان وظیفه عمومی، در میان این ۸ هزار فوتی کرونا در ایران، حتی یک سرباز هم نبوده‌است.

مشکلاتی همچون گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر به دلیل مسائل روحی ناشی از ناخواسته‌بودن این گونه زندگی، هزینهٔ بیرون آمدن آنان از اقتصاد و بی‌انگیزگی‌شان در دوران خدمت نیز، هزینه‌های بسیاری برای ایران، دربردارد. همچنین بر پایهٔ آمار رسمی، حدود پنج درصد از سربازان در این کشور، معتاد می‌شوند که به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، آمار آن، احتمالاً بیشتر از اینها است.

حوادث و جنجال‌ها 
 کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران از شهریور ۱۳۹۲، با هدف آگاهی‌رسانی و تحقق سربازی اختیاری در ایران آغاز به کار کرده‌است. این کمپین با ترجمه متون اقتصادی و حقوق بشری در خصوص ضرورت سربازی اختیاری فعالیت می‌کند. آن‌ها هدف خود را بهبود سربازی اعلام کرده‌اند و نه حذف آن.
 سردار موسی کمالی، از فرماندهان ستاد کل نیروهای مسلح، وقتی خبرنگار از او می‌پرسد آیا فرزند او به سربازی رفته‌است یا نه، پاسخ می‌دهد: «خیر، فرزندم معاف شد. یک شرایط معافیت این بود که اگر کسی دَررفتگی‌دست داشته‌باشد، می‌تواند از سربازی معاف شود. بعد از اینکه پسرم از سربازی معاف کردم، دیدم این قانون مشکل دارد و این شرط معافیت پزشکی از شرایط معافیت حذف کردم.»
 در پی واژگونی اتوبوس ۱۳ نفر از سرنشینان، که سربازان یک پادگان آموزشی بودند، در جاده سیرجان - نی‌ریز در استان فارس سر صحنه فوت کردند و ۲۲ نفر نیز زخمی شدند که مطابق اعلام اورژانس ۶ نفر از مصدومین در حال انتقال به مراکز درمانی جان خود را از دست دادند و در مجموع تعداد تلفات به ۱۹ نفر افزایش یافت. تمامی کشته شدگان لیسانس وظیفه بودند. این اتوبوس در باک زاپاس خود ۲ شهروند افغانستان و کالای قاچاق شامل سیگار، انبه و غیره جاسازی کرده بوده‌است. ستاد کل نیروهای مسلح در پیامی حادثه تصادف در منطقه نی‌ریز استان فارس را تسلیت گفت. همچنین رئیس‌جمهور حسن روحانی در پیامی علاوه بر تسلیت دستور رسیدگی به وضعیت آنان را صادر کرد. این پیام‌ها همگی پس از واکنش رسانه‌ای گسترده مردم در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان صورت گرفت. بسیاری از هنرمندان و ورزشکاران از جمله علی کریمی، امیر جعفری، برزو ارجمند، اشکان خطیبی و… نیز در صفحات شخصی خود، این واقعه را تسلیت گفتند. پس از این حادثه و با توجه به بازتاب‌های فروان رسانه‌ای، تصمیماتی برای بهبود وضعیت حمل و نقل سربازان گرفته شد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها استفاده از قطار برای جابجایی سربازان بود. در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۹۵، پس از مدت‌ها، یک کاروان ۲۵۳ نفره از سربازان نیروی زمینی ارتش با قطار جابجا شدند.
 در سال ۱۳۹۹ یک سرباز بابلی توسط نماینده مجلس به دلیل مانع‌شدن در برابر خودرو وی، سیلی خورد و افشاکننده این رویداد وحید اشتری به ۹۱ روز حبس مجازات شد.
 یک دستگاه مینی‌بوس که حامل جمعی از سربازان و افسران کادر نیروی دریایی ارتش بود در محور نوشهر-رویان منطقه سی سنگان واژگون شد. در این حادثه ۶ نفر مصدوم شدند که متأسفانه منجر به کشته شدن یکی از آن‌ها شد. این حادثه تنها ۱۰ روز پس از مرگ تعدادی از سربازان در نی‌ریز بود. در پی این حادثه رهبر ایران ضمن پیام تسلیت، دستور پیگیری مسئولان را صادر کرد.
 کشته‌شدن سربازان مرزبانی: هر ساله تعداد زیادی از مرزبانان ایرانی در درگیری‌های مرزی که ریشه تبعیض ساختاری دولتی را دارد جان خود را از دست می‌دهند که عموماً سربازان وظیفه نیز در بین آن‌ها قرار دارند. علی بیرامی جوان ۲۰ ساله اهل پارس‌آباد مغان نمونه‌ای از این سربازان وظیفه است که مهر سال ۹۹ و پس از کمتر از ۵ ماه از آغاز دوره سربازی به دست گروه پژاک کشته شد.
 در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۲، ۵ سرباز ارتش که البته سرباز اجباری بودند در مرز سراوان کشته شدند و یک تن دیگر زخمی شد. انتقادهای زیادی بر این واقعه رفت که یکی از آنها سن پایین و نوجوان بودن سربازان بود.

جنجال بازیکنان فوتبال ایرانی 

جنجال کارت معافیت بازیکنان فوتبال یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های فساد در فوتبال ایران است که به رویدادی اشاره می‌کند که طی آن کارت پایان خدمت برخی از بازیکنان فوتبال ایران باطل شد. رخدادهای خودروهای حمل سربازان و مواردی چون جنجال سربازی بازیکنان فوتبال نیز مورد توجه بوده‌اند.

طرح‌های حذف سربازی اجباری 

در رابطه با حذف سربازی اجباری که تنها برای پسران است، تاکنون طرح‌های مختلف ارائه شده‌است اما از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون هیچ تغییر اساسی در سربازی اجباری داده نشده‌است و دولت ایران نسبت به انتقادها و مشکلات سربازی اجباری برای پسران، بی‌تفاوت است. طبق گفته سرهنگ حلوایی، معاون سابق سازمان معافیت‌های سربازی، سالانه ۴۰۰ هزار نفر به سربازی اجباری اعزام می‌شوند اما «نیاز تمام نیروهای مسلح کشور نیمی از این تعداد است». یکی از طرح‌های ارائه شده برای حذف سربازی اجباری، «استخدام سربازِ حرفه‌ای» و آموزش آن‌ها به‌صورت حرفه‌ای است. با اجرای این طرح دولت ایران باید به سربازِ حرفه‌ای خدمات و دستمزد بیشتر بدهد که تاکنون موافقت نشده‌است. در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کارِ ارزان با حقوق کم استفاده می‌شود. در حکومت‌هایی که سربازی اجباری دارند تلاش می‌کنند رنگ و لعاب مقدس به سربازی بزنند و عباراتی مثل «دوران مقدس سربازی»، «وظیفه عمومی» و «خدمت ملی» استفاده می‌کنند تا تلف‌شدنِ عمر سربازان را مقدس نشان‌دهند و در مقابل، مخالفان و آزادی‌خواهان از واژه‌هایی مانند دورانِ «بردگی»، «اجباری»، «بیگاری» و «اسارت» یاد می‌کنند. با اجرا طرح «سربازی اختیاری» و «سربازی حرفه‌ای» دولت ایران باید عادلانه‌تر و متناسب با کار سربازان، خدمات و دستمزد سربازان را افزایش دهد. اما چون در ایران از سربازان و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کار ارزان با دستمزد ناچیز استفاده می‌شود، ستاد کل نیروهای مسلح با طرح «سربازی حرفه‌ای» و «سربازی اختیاری» مخالف است. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح و همچنین فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. بعضی از نمایندگان مجلس و فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی، در واکنش به طرحِ حذف سربازی اجباری، سربازی اجباری را موضوعی حاکمیتی و امنیتی و از اختیارات علی خامنه‌ای به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح می‌دانند، با احتیاط با آن برخورد می‌کنند و این رهبر جمهوری اسلامی است که باید تصمیم نهایی را برای آینده سربازان بگیرد. علی خامنه‌ای دربارهٔ سربازی اجباری می‌گوید:

در مرداد ۱۳۹۳ تعدادی از دانشجویان در دیدار با علی خامنه‌ای درخواست کردند مدت زمان سربازی اجباری کاهش یابد که با مخالفت علی خامنه‌ای روبه‌رو شدند و علی خامنه‌ای بیان کرد: «راه حل مشکل، این نیست که مدت زمان سربازی را کم کنیم باید کارهای دیگر انجام داد.» تعدادی از نمایندگان مجلس پس از آنکه دربارهٔ حذف سربازی اجباری و اجرا «سربازی حرفه‌ای» در رسانه‌ها صحبت کردند، ستاد کل نیروهای مسلح از آن نمایندگان مجلس در دادگاه‌ها و رسانه‌ها شکایت کرد. به‌همین دلیل بسیاری از نمایندگان مجلس تلاش می‌کنند تا جایی که می‌توانند دربارهٔ اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای»، سکوت کنند.

امیر حاتمی، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، با نقل‌قول از گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی بیان کرد: رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد؛ بنابراین هم خانواده‌ها و هم جوانان، باید با شوق و علاقه برای سربازی بشتابند. سربازان نیز باید افتخار کنند که سربازی نظام و حکومتی را انجام می‌دهند که در رأس آن رهبری فرهیخته، دلسوز و مقتدر قراردارد.
حشمت فلاحت پیشه، رئیس پیشینِ کمیسیون امنیت ملی مجلس شورا اسلامی، معتقد است سربازی اجباری، رانت است و دربارهٔ آن می‌گوید: «متأسفانه بر سربازی اجباری، رانت حاکم شده‌است و مسئولانی که مخالفِ داوطلبی‌شدن سربازی و سربازی اختیاری هستند، فرزندان‌شان را به سربازی اجباری نمی‌فرستند و این فرزندان مردم عادی هستند که به سربازی اجباری فرستاده می‌شوند، جان و مال آن‌ها به خطر می‌افتد و بدونِ آموزش در مقابل دشمنان حرفه‌ای قرار می‌گیرند.» حشمت فلاحت پیشه در ادامه دربارهٔ سربازی اجباری گفت: «متأسفانه طرح سربازی اختیاری و سربازی حرفه‌ای صورت نگرفت و معتقدم تصمیم گیرندگان سربازی اجباریِ فرزندان مردم، افراد بی‌دغدغه‌ای هستند که فرزند خودشان به سربازی اجباری نمی‌رود و اگر هم برود در بهترین مکان‌ها سربازی می‌کنند و در گروه سربازان خاص هستند. در زمان ریاستم در کمیسیون امنیت ملی، با حضور در مناطق مرزی شاهد آخرین سربازان کشور در مرزها بودم و معتقدم آن‌ها مظلوم‌ترین خدمت‌گزاران به مردم بودند. متأسفانه سن اغلب این سربازان که کشته می‌شوند نزدیک به ۱۹ سال است. این سربازان متأسفانه مجبور به درگیری و چالش با قاچاقچیان حرفه‌ای می‌شوند و حتی در معرض تهدیدات انتظامی و امنیتی قرار دارند.» حشمت فلاحت پیشه اجرا نشدنِ طرح «سربازی حرفه‌ای» را به‌دلیل مخالفت ستاد کل نیروهای مسلح می‌داند. اغلب اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. دوره سربازی اجباری می‌تواند خطرناک باشد و تعدادی از سربازان به آخر دوره نمی‌رسند. مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تا کنون، هیچ تغییر بنیادین در اصل سربازی اجباری در ایران نداده‌اند و به انتقادات و پیشنهادها بی‌توجه هستند، به نحوی که هنوز سربازی در این کشور حالت اجباری برای پسران دارد.
سردار موسی کمالی مشاور قرارگاه مهارت‌آموزیِ سربازان، می‌گوید: «خانواده‌ها باید فرزندان خود را برای انجام سربازی مقدس تشویق کنند» اما وی فرزند خود را به‌علت دَررفتگی‌دست، از سربازی معاف کرد همچنین موسی کمالی دربارهٔ سربازی اجباری بیان می‌کند:فرمانده معظم کل قوا (علی خامنه‌ای) فرمودند «سربازی واقعاً مقدس است که در زمان جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قراردارد.» بنابراین سربازی واقعاً مقدس است. سربازی در این لباس مقدس، مثل جهاد فی سبیل الله است. برخی جوانان در فضای مجازی فکر می‌کنند که دیگر دوران سربازی اجباری به‌سر رسیده‌است و جوانانی هم خوش‌شان بیاید و آفرین بگویند، نمی‌توانند سربازی اجباری را حذف کنند. سربازی اجباری در ایران هیچ‌وقت به اتمام نخواهد رسید. بنابراین همان‌طور که رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است و ما تصمیم نداریم با حذف سربازی اجباری، از جوانان فرصت انجام این عمل مقدس را بگیریم.
درحال حاضر سربازی اجباری در ایران پیشنهادها و انتقادها را نمی‌پذیرد، حتی اگر به بهای خودکشی سربازان تمام شود. محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق معافیت‌های سربازی است، دربارهٔ خودکشی سربازان می‌گوید: «اگر خاطرتان باشد پس از حادثه تصادف اتوبوس نی‌ریز که سربازان در آن کشته شدند، تعدادی از سربازان به فرماندهان پادگان آبیک حمله کردند. پس از آن سیاستی چیده شد که تماس بین فرماندهان و سربازان را به حداقل برساند. از نگاه من از آن روز به بعد اتفاقاً حمله و پرخاش به فرماندهان کمتر شد و خودکشی سربازان جایش را گرفت. متأسفانه اخبار خودکشی سربازها شنیده می‌شود اما انگار برای مسئولان اهمیتی ندارد. درحالی‌که ستاد نیروهای مسلح باید نسبت به این اتفاقات حساس باشد، سامانه غیررسمی داشته باشد و آمار این حوادث را در آن ثبت کند تا بتوان برنامه‌ای برای مقابله با آن طراحی کرد.» مشکلات سربازان ایرانی نیز شامل گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر، گرفتاری به بیماری‌های گوناگون و حتی مواردی، تمایل به خودکشی بوده‌است. مشکلات دیگری همچون طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان، محرومیت از خدمات اجتماعی حاصلِ فرار از سربازی اجباری، عقب‌انداختن ازدواج آنان، عقب انداختن تحصیل دانشگاهی پسران و مردان، عقب‌انداختن استخدام و پیشرفت در شغل، عقب‌انداختن پیداکردنِ کار و… از دیگر عواقب سربازی اجباری پسران است. حتی نظامیان جمهوری اسلامی مانند سردار موسی کمالی نسبت به ناعادلانه بودنِ دستمزد سربازان اعتراف کرده‌اند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.»

نظامیان و فرماندهان جمهوری اسلامی، «کمبود بودجه» و نداشتنِ هزینه‌های لازم برای تشکیل نیروی مسلح حرفه‌ای، را علت اجرا نشدن طرح «سربازی حرفه‌ای» می‌دانند. رئیس وقت ستاد کل نیروهای مسلح، محمد باقری بیان می‌کند مانع اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای» پول است و بودجه لازم برای این کار توسط مجلس شورا اسلامی، در نظر گرفته نشده‌است. هنگام ارائه طرح «سربازی حرفه‌ای» به ستاد کل نیروهای مسلح، کمیسیون امنیت ملی مجلس جزئیات تأمین مالی طرح «سربازی حرفه‌ای» مشخص کرد. برخلاف تصویب «سربازی حرفه‌ای» در کمیسیون امنیت ملی مجلس شورا اسلامی، ستاد کل نیروهای مسلح از اجرا قانون «سربازی حرفه‌ای» سرپیچی کرد. سپس ستاد کل نیروهای مسلح با انتشار سخنان علی خامنه‌ای، دلیلِ حذف‌نشدن سربازی را «مقدس‌بودن سربازی» توضیح داد و بیان‌کرد سربازی اجباری هیچ‌وقت در ایران حذف نخواهد شد. اغلب اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. با وجود مخالفت‌های جدی افراد سرشناس مانند محسن رضایی فرمانده سابق سپاه پاسداران و بسیاری از مسئولان حکومتی، هنوز اراده‌ای برای کنار گذاشتن طرح سربازی اجباری، وجود ندارد و طرح‌های جایگزین مانند «ارتشِ حرفه‌ای» یا «سربازی حرفه‌ای» در دستور کار قرار نگرفته‌است و مسئولان جمهوری اسلامی نسبت به مشکلات سربازی اجباری که فقط برای پسران است، بی‌توجه هستند و تغییر بنیادین صورت نمی‌گیرد. طرفداران حذف سربازی اجباری بیان می‌کنند با جایگزین شدن طرح «سربازی حرفه‌ای»، افرادی که علاقمند به سربازی هستند یا افرادی که بیکارند و به دنبال منبع درآمدی هستند، می‌توانند برای چند سال این شغل را انجام دهند و زندگی‌شان را تأمین کنند و مشکل بیکاری جوانان را با ایجاد شغلِ «سربازی حرفه‌ای» حل کرد.

ارتش نیز می‌تواند روی این نیروهای «سربازی حرفه‌ای» سرمایه‌گذاری کرده و آموزشِ حرفه‌ای به آن‌ها بدهد و سایر جوانان به دنبال حرفه مورد علاقه خودشان بروند. در بسیاری از کشورها انتقادها و اعتراض‌هایی به دوران سربازی اجباری صورت گرفته و در حال حاضر بیش از ۱۲۰ کشور جهان، سربازی اجباری ندارند. امروزه بیشتر کشورهای دنیا به سمت نیروی انسانیِ حرفه‌ای برای ارتش و پلیس روی آورده‌اند اما ایران به همراه ۱۶ کشور دیگر از انگشت‌شمار کشورهای جهان هستند که بیش از یک سال سربازی اجباری است و در آن ۱۶ کشور که سربازی اجباری دارند، ایران در میان آن‌ها جزء کمیاب کشورهایی است که دختران و زنان کاملاً از سربازی اجباری معاف هستند. از عمر این روند پرهزینه و تقریباً ناکارآمد تأمین نیروی انسانی برای نیروهای مسلح ایران ۹۳ سال می‌گذرد با این حال در این مدت، تغییر ساختاری و عمده‌ای نکرده‌است. این شیوه کادرسازی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی منتقدان بسیاری دارد که البته صدایشان هیچ‌وقت در رسانه‌های رسمی ایران شنیده نمی‌شود.

به‌جز اخبار رسمی که از طرف سازمان نظام وظیفه منتشر می‌شود، انتشار مطالب مرتبط با سربازی جز در موارد کمیاب ممنوع است. به همین دلیل کارزارها و گروه‌هایی در خارج از فضای رسانه‌ای ایران و در فضای مجازی، علیه شیوه قدیمی سربازگیری و سربازی اجباری در ایران فعالیت می‌کنند که معروف‌ترین آن‌ها کمپین‌های «نه به سربازی اجباری» و «بهبود سربازی» هستند.

جستارهای وابسته 
 سربازی
 جنجال سربازی بازیکنان فوتبال در ایران
 کدهای مراکز آموزش نظام وظیفه
 سربازی حرفه‌ای
 سربازی اختیاری
 جنبش حقوق مردان

پانویس

منابع

پیوند به بیرون 
 قانون خدمت نظام وظیفه، مصوب ۲۹ خرداد ماه ۱۳۱۷
 قانون خدمت وظیفه عمومی (نسخه بهمن ۱۳۹۰)

 
ارتش‌ها
جنسیت‌زدگی در خاورمیانه
خدمت وظیفه عمومی بر پایه کشور
خدمت وظیفه عمومی
ویکی‌سازی رباتیک