سید مصطفی حسینی طباطبایی

سیّد مصطفی حسینی طباطبائی اسلام‌شناس، پژوهشگر قرآنی و نویسنده ایرانی در حوزه علوم دینی است.

افکار و عقاید 
مصطفی حسینی طباطبایی بنا به گفته خودش تنها بر آنچه که به صراحت از قرآن می‌فهمد تکیه می‌کند و بسیار از احادیث نقل شده را رد می‌کند. او نوه دختری میرزا احمد آشتیانی است و بسیاری از دروس چون: عربی، منطق، اصول فقه، فلسفه اسلامی و حدیث را نزد او خوانده‌است. او همچنین نوه پسری سید محمد طباطبایی از رهبران انقلاب مشروطه است.

نقد نظریهٔ پلورالیسم دینی (تکثرگرایی دینی)

مصطفی طباطبایی در نقد نظریهٔ پلورالیسم دینی که توسط دکتر عبدالکریم سروش مطرح می‌شود، – به این معناکه: هیچ فرهنگ، اندیشه و دینی بر سایر فرهنگ‌ها، اندیشه‌ها و ادیان، برتری ندارد، و پیروان هر آیینی در صراط مستقیم بوده و همه آنها از نجات، حقیقت و رستگاری برخوردارند. - می‌گوید: «اصولاً ادیان موجود (که در پلورالیسم مطرح می‌شوند) تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند. یکی به «تثلیث» فرا می‌خواند و دیگری به «توحید» دعوت می‌کند. یکی می‌گوید: مسیح «پسر خدا» بوده و دیگری او را «مخلوق خدا» می‌شمرد. یکی محمّد را «پیامبر خدا» می‌داند و دیگری وی را پیامبر نمی‌داند، یکی عقیده دارد که با ظهور محمّد، باب نبوّت بسته شده‌است و دیگری این باب را مفتوح می‌شمرد … چگونه ممکن است همهٔ این اقوال ضدّ و نقیض، صحیح بوده و به تعبیر دکتر سروش، حظّی از حقیقت داشته باشند؟! اگر همهٔ این آرا را درست انگاریم، لازم می‌آید خدای جهان، هم یگانه باشد و هم نباشد، مسیح، هم پسر خدا باشد و هم نباشد، محمّد، هم پیامبر باشد و هم نباشد … !»

جواز و صحت سجده بر غیر زمین، مانند: فرش و گلیم با سند از کلام وحی

طباطبایی در کتاب "آیا سجده بر غیر زمین جایز است؟" مضاف بر استناد به نحوه اقامه نماز و ادای سجده بوسیله پیامبر خاتم، با استشهاد به آیه شریفه از قرآن کریم ثابت می‌کند که سجده بر غیر زمین مانند: فرش و گلیم و حصیر در نماز جایز بوده و محکوم به صحت است. وی می‌گوید: «اما از نظر قرآن در سورة کریمه فصلت می‌خوانیم: «لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ.» (فصلت/۳۷) یعنی: برای خورشید و ماه سجده نکنید. برای خدایی سجده کنید که آنها را آفریده‌است اگر تنها او را می‌پرستید. وجه استدلال به آیة شریفه آن است که در این آیه، عمل خورشیدپرستان و ماه پرستان را «سجده» شمرده، با اینکه آنها مقید به سجده بر خاک و سنگ نبوده و نیستند و همین که آفتاب یا ماهتاب در اتاقشان تابید یا از افق سرزد، در همان اتاق به سجده می‌رفتند. و قرآن مجید نیز کار آنها را سجده می‌شمرد، جز آنکه می‌فرماید: همین عمل را برای خدا انجام دهید نه برای مخلوقات او. پس لزومی ندارد که سجده حتماً بر خاک و سنگ واقع شود و هو المطلوب.»

تأویل آیات متشابه بر کسی جزخدایتعالی معلوم نیست

حسینی طباطبایی در ذیل آیه ۷ از سوره آل عمران، ضمن تعریف آیات محکم و متشابه قرآن با استناد به خود قرآن، و بیان دو ویژگی برای آیات متشابه که نخست: این دسته از آیات بر خلاف محکمات، دستاویز «فتنه» برای کج دلان قرار می‌گیرند و دوم: تاویل آنها بر مردمان معلوم نیست اظهار می‌دارد: «و اگر دانستن تأویل متشابهات برای بشر جایز بود و راسخان در علم هم آن را می‌دانستند، درآنصورت راه ایراد گرفتن از این مقوله بسته بود و لازم بود که تنها یک ایراد بر کج دلان وارد آید وگفته شود که ایشان حسن نیت نداشته و قصد فتنه گری دارند، همین و بس! بنابراین آگاهی از تأویل متشابهات درخور آدمی نبوده و در انحصار خدایتعالی است و ازاینرو «واو» در آغاز جمله «وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّابِهِ…» برای «استیناف» آمده‌است و نه برای «عطف» و از شروع جملة اسمیه جدیدی خبر می‌دهد.»

مقهور آراء دانشمندان شدن و أصالت و استقلال تحقیق را از دست دادن، ناروا است

طباطبایی در کتاب "نقد آراء ابن سینا در الهیّات" با وجود تعریف و تمجید از جایگاه علمی ابن سینا و سپس به نقد کشیدن برخی نظرات و آراء فلسفی وی در خصوص قاعده "الواحدُ لا یَصْدُرُ عَنْهُ الّا الواحدُ» و تفسیر "نبوّت" و موضوع "معاد جسمانی" می‌گوید: «آنچه مایه اعتراض ما به شیخ الرئیس می‌شود لغزشهائیست که شیخ در امور عقلی محض، مرتکب شده و در مباحث خداشناسی و نبوت و معاد برای او پیش آمده‌است، در حالیکه بسیاری از علمای اسلامی به برکت آشنایی کافی با قرآن کریم و تعقل صحیح، از آن خطاها مصون مانده‌اند؛ بنابراین سعی می‌کنیم برخی از خطاهای چشمگیر ابن سینا را در امور مذکور بیاوریم و بدین وسیله نشان دهیم که «رجالزدگی» یعنی مقهور آراء دانشمندان شدن و أصالت و استقلال تحقیق را از دست دادن، ناروا است، و چه بسا رجال بزرگی که به اشتباهات بزرگ نیز گرفتار شده‌اند! و بعلاوه معلوم می‌شود در امر دیانت، قول خدا و رسول (که دارای عصمت دریافت و تبلیغ می‌باشد) حجت است، نه کلام فیلسوف و متکلم، هرچند از مشاهیر و معاریف بشمار آیند.»

حدیث جعلی تشبیه کردها به جن، که اتفاقاً افراد پاک و متقی در میان ایشان فراوان است

سیدمصطفی طباطبایی در یکی از آثار خود بنام «نقد کتب حدیث» ضمن تحلیل و بررسی روایات مختلف و اشاره به اغراض جاعلان حدیث در طول تاریخ و خدشه وارد کردن به اعتبار، متن و سند برخی احادیث، این حدیثِ منسوب به امام ششم شیعیان جعفر صادق را که می‌گوید: «لاتخالط الأکراد فان الأکراد حیٌّ من الجنّ کشف الله عزوجل عنهم الغطاء» یعنی: با کردها آمیزش مکن زیرا که کردها طایفه‌ای از جن هستند که خداوند عزوجل پرده از آنها برداشته است. ضد قرآن می‌داند و می‌گوید: «شک نیست که این روایت، ساختگی و دروغ است زیرا قرآن مجید حکم می‌کند که همه افراد بشر به یک اصل و ریشه بر می‌گردند و همه، فرزندان آدم اند چنان‌که می‌خوانیم: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی…»

طباطبایی می‌افزاید: «برخی از شارحان کتاب «من لا یحضره الفقیه» گفته‌اند که: چون کردها اخلاق و رفتار ناپسندی داشتند از اینرو امام صادق در این حدیث آنان را به طایفه‌ای از جن تشبیه نموده‌است که بصورت انسان ظاهر شده‌اند! ولی اوّلاً حدیث مزبور از «أدات تشبیه» خالی است و همچنین در مقام تشبیه هم نیامده است. ثالثاً تشبیه طایفة بزرگی چون کردها به جن با آنکه افراد پاک و متقی در میان ایشان فراوان است، هرگز در شأن یک امام و رهبر جامعة اسلامی نیست؛ بنابراین توجیه این حدیث ساختگی، بی فایده بنظر می‌رسد و باید آن را به کنار نهاد.»

بازداشت و محکومیت

حسینی طباطبایی که به دلیل دیدگاه‌های خاص علمی، قرآنی و دینی اش از سوی نظام جمهوری اسلامی بارها مورد انتقاد قرار گرفته‌است، در ۱۷ فروردین ۱۴۰۰ توسط نیروهای امنیتی بازداشت و به مکان نامعلومی منتقل شد.، اما فعلاً  از بند آزاد شده است.

رخدادهای زندگی 
چگونگی آشنایی حسینی طباطبایی با سید ابوالفضل بُرقعی تهرانی از زبان خود وی: حسینی طباطبایی می‌گوید: «شنیدم در مسجد گذرِ وزیر، عالمی هست که درس تفسیر قرآن دارد. در یک شب تابستان در پشت بام مسجد جلسه برقرار بود، علامه برقعی فرمود: یس یعنی ای محمد قسم بتو و…، و همان حرف‌های شیعیان درباره سوره یس…، بعد از ختم جلسه نزد ایشان رفتم و گفتم: حاج آقا یا و سین از حروف مقطعه هستند و ی با حرف یا ندا فرق دارد و توضیحات بعدی را دادم و ایشان همچنان ساکت و گوش می‌دادند و بعد از صحبت‌های من قدری فکر کردند و فرمودند: بله شما درست می‌گویید! برای من تعجب آور بود، اولین باری بود که می‌دیدم یک روحانی سخنان یک فرد لباس شخصی را گوش می‌دهد و می‌پذیرد!»

آثار 
 اجتهاد در برابر نص!.
 اسلام پذیری ایرانیان.
 اسلام‌ستیزی معاصر.
 اسلام و اقطاب غربی.
 اسلام و بت‌های غرب.
 اعجاز عددی در قرآن کریم.
 آیا سجده بر غیر زمین جایز است؟.
 آیین زرتشت از دیدگاه ما.
 با فرهنگ اسلامی ستیزه نکنید.
 بررسی آراء اخباری و اصولی.
 بردگی از دیدگاه اسلام.
 بسوی خدا.
 بَیاَنُ الحَقِیقَهٔ فِی جَرحِ الأبدَانِ عِندَ المُصِیبَهِ.
 بین‌النهرین در روزگار خلفای راشدین.
 پاسخ به اشکالات مذهبی نسل جدید.
 پاسخ به شبهات.
 پرتوی از دولت فرخندهٔ علوی.
 پیوند دین و حکومت.
 تسامح و شدّت عمل در اسلام.
 تفسیر بیان معانی در کلام ربّانی.
 ثبات و حرکت در ذهن و – عالمِ- خارج.
 حجّ: در شرح ماهیّت حج، اعمال و مراحل و منازل آن.
 حقارت سلمان رشدی.
 خدا و پیامبران در تورات و انجیل و قرآن.
 خیانت درگزارش تاریخ.
 در پاسخ ایراد نحوی بر قرآن.
 در پاسخ شبهات دکتر سینا.
 در پاسخ مفتری.
 در محکومیّت همجنس‌گرایی.
 دعوت مسیحیان به توحید.
 دفاع از تعدّد زوجات اسلامی.
 دفاع از شمشیر اسلام.
 دفاع از قرآن کریم.
 دین ستیزی نافرجام.
 راهی به سوی وحدت اسلامی.
 رسول خدا (ص) و تبیین آیات.
 رفع اشتباه و دفع افتراء!.
 رمزِ عجب!.
 زبان قوم، نه فرهنگ ایشان!.
 زن در آیین زرتشتی و بهائی.
 سه مرز آفرینش.
 سه مقاله.
 شیخ محمّد عبدُه مصلح بزرگ مصر.
 علیٌّ بین التقصیر و الغلوّ.
 فاصله‌ها را از علی (ع) کم کنیم.
 فتح البیان فیما روی عن علی من تفسیر القرآن.
 قرآن بدون حدیث هم قابل فهم است.
 قرآن در روزگار نو.
 ماجرای باب و بهاء.
 متفکّرین اسلامی در برابر منطق یونان.
 محمد پیامبر رحمت و شمشیر.
 مسلمان آگاه را هراس از سخنان مخالف نیست.
 مسئولیّت و ایمان.
 معانی باطنی در قرآن کریم.
 ملاحظاتی دربارهٔ رویکرد انسانگرایانه در قرآن.
 منهای معنویت.
 نامهٔ سرگشاده به مراجع تقلید.
 نقد آثار خاورشناسان.
 نقد آراء ابن سینا در الهیّات.
 نقد ترجمهٔ “الغارات“.
 نقد ترجمهٔ “وقعةُ صِفِّین“.
 نقد کتب حدیث.
 نقد مقالهٔ “حجاب و پوشش سر و گردن“.
 نقد نظریّهٔ پلورالیسم دینی.
 نماز جمعه نماز انقلابی و فراموش شده.
 نوگرایی در اجتهاد.
 وحی قدسی نه وحی نفسی.
 وحی قدسی.
 ویژگیهای بازار اسلامی.
 هانری کُربَن و باطنیگری.

منابع

پیوند به بیرون 
 وبگاه https://www.mtabatabaie.com
 وبگاه اجتهادات 
 احمد صبحی منصور
 حیدرعلی قلمداران
 سید ابوالفضل برقعی
 قرآنیان
 
 

اصلاح‌گران دینی مسلمان
افراد زنده
دانش‌آموختگان حوزه علمیه تهران
زادگان ۱۳۱۴
زادگان ۱۹۳۵ (میلادی)
عالمان مسلمان
قرآنیان
مسلمانان قرآنی
منتقدان تشیع