آرامگاه شیخ احمد جام

آرامگاه شیخ احمد جام یکی از ارسن‌های مهم که برخی ساختمان‌های آن از شیوه آذری است، خانقاه و آرامگاه شیخ احمد جام است. این ارسن در چند دوره از سده ششم تا قاجاریان ساخته شده‌است.  امروزه گورستان جلوی آن را به پارک تبدیل کرده‌اند.

این زیارتگاه در میان جاده مشهد به هرات ساخته شده و دربرگیرنده ده ساختمان است. که در پیرامون سه میانسرا ساخته شده‌اند. در بخش کانونی و در دل آرسن، گنبد خانه‌ای است که در سال ۶۳۲ ق ساخته شده‌است. زمانی [در آنسوی میانسرا] مدرسه و خانقاهی بوده که اکنون نیست. در جلوی گنبدخانه، ایوانی بلند است که به میانسرا باز می‌شود.

یکی از ویژگی‌های ساختمان‌های خراسانی، بلندای ایوان‌ها و به ویژه سر در آن است. به فاصله میانِ تیزهِ چفدِ ایوان تا بالای سر درِ آن، " چکاد " می‌گویند. این فاصله در ساختمان‌های خراسانی به ویژه در سمرقند و بخارا آن چنان بلند است که تناسب درگاه از میان رفته است. از جمله در ایوان بلند جلوی گنبدخانه که در چند مرحله ساخته شده‌است  چون نمای آن دو رنگ است. بلندای آن سی متر است و گمان می‌رود که در سال ۷۲۸ ق ساخته شده باشد. سر در ایوان بسیار زیباست.

مسجد عتیق، تالاری است در شرق گنبدخانه [ که در گذشته شبستان ستوندارداشته‌است ]. در میان این مسجد گنبدی است که با تویزه‌های متقاطع ساخته شده‌است.
گنبد سفید یا " مسجد سردر" یا "رواق " در شرق ایوان بلند ساخته شده و به آن راه دارد. گنبد آن کاربندی شده و روی چهار تویزه ساخته شده‌است. اسپرهای گریو (ساقه) گنبد دارای پنجره است.

مسجد کرمانی در غرب ایوان بلند ساخته شده و به آن راه دارد. در پشت این مسجد، به سوی مسجد نو، به جای طاق چهار بخش، گونه هشت بخش آن روی ستون‌های هشت پهلو ساخته شده‌است.

مدرسه فیروزشاه یا " گنبد سبز "، گنبدخانه است در غرب میانسرای بزرگ با گنبدی کاشی کاری شده که در دوره دوم شیوه آذری ساخته شده‌است. این گنبد، دو پوسته گسسته میان تهی و آهیانه آن دارای کاربندی است.

منابع 
 دکتر محمد کریم پیرنیا، سبک‌شناسی معماری ایرانی
 گودار، آندره، هنر ایران، تهران، دانشگاه ملی، ۱۳۵۸
 معماریان، غلامحسین، سیری در مبانی نظری معماری
 بورکهارت، تیتوس، هنر اسلامی، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۶۵

معماری ایرانی