دوزخیان روی زمین

دوزخیان روی زمین  کتابی نوشتهٔ فرانتس فانون، نویسندهٔ فرانسوی اهل مارتینیک است.که در سال 1961 چند روز قبل از مرگ فانون منتشر شد و به سرعت به 15 زبان ترجمه گردید و تاثیر زیادی بر انقلابیون و مبارزان سیاسی جهان گذاشت، این کتاب آخرین کتاب فانون می باشد که بلافاصله و در اولین فرصت توسط علی شریعتی با مقدمه‌ای از ژان پل سارتر به زبان فارسی در سال 1336 ترجمه شد؛ البته ترجمه دیگری به قلم ابولحسن بنی صدر به تاریخ 1356 ش وجود دارد که تفاوتی با ترجمه علی شریعتی ندارد و حتی احتمال دارد که وی کتاب ترجمه شده شریعتی را با نام خود باز نشر کرده باشد.

عناوین بخش های کتاب 
جلد اول:

قهر

قهر در موقعیت بین الملل

در عظمت و ضعف خودجوشی

جلد دوم:

نابختیاری های وجدان ملی

درباره فرهنگ ملی

اساس مشترک فرهنگ ملی و مبارزات رهائی بخش

جنگ استعماری و اختلالات دماغی

بررسی محتوای کتاب 
این کتاب به بررسی استعمار، از خود بیگانگی استعمار شده و جنگ های آزادیبخش می پردازد. او نقشی را که خشونت بین استعمارگر و استعمارشده ایفا می کند؛ مطالعه می کند و از مبارزه ضد استعماری از جمله از طریق خشونت و رهایی جهان سوم دفاع می کند. این کتاب همچنین با پیش‌بینی خاصی تناقضات ذاتی اعمال قدرت در دوران پسااستعماری (پساانقلاب) در آفریقا را آشکار می‌کند. به همین دلیل است که فانون همچنین به خاطر نگاه آینده‌نگر او به دولت-ملت آفریقایی پسااستعماری شناخته می‌شود. این کتاب که در بحبوحه جنگ الجزایر نوشته شد، زمانی که در فرانسه منتشر شد؛ ممنوع شد اما به عنوان مرجعی برای جنبش‌های آزادی‌بخش ضد استعماری و خودمختاری عمل کرد.

او از ضرورت خشونت در فرآیند انقلابی به عنوان گامی اساسی در کسب استقلال دفاع می کند. درک نادرست از نظریه خشونت او در تاریخ نگاری فرانسه در اواخر دهه 1960 و 1970 نهفته است. از نظر او فرهنگ ملی در جریان و از طریق مبارزات آزادیبخش ملی ساخته می شود: این چیزی است که مردان را برای خلاصی از شر استعمارگران متحد می کند.

بررسی کتاب از منظر کارکردی برای کشورهای توسعه نیافته 
می توان گفت این کتاب از نظر کاربردی برای جامعه ایران و اهداف انقلابی و تحولات آن، آن قدر جذاب و کارکردی بوده است که شریعتی به محض انتشار آن، آن را ترجمه کرده است و این در حالی است که او کتاب های ترجمه زیادی ندارد، اما آنهایی که ترجمه کرده است بسیار گزینشی و با هدف خاصی بوده؛ و با توجه به مرام و مسلکت این اندیشمند، می توان گفت که او این کتاب را با هدف انقلاب و تغییر در جامعه ایران ترجمه کرده است.

فانون و شریعتی هر دو نویسنده و هم زمان و آشنا بوده اند و هر دو در انقلاب الجزایر فعالیت هایی داشته اند؛ انقلابی که 1 میلیون کشته داشته است. این هم زمانی و هم فکری از دلایل دیگر ترجمه سریع این کتاب بوده است؛ هر چند شریعتی خود برعکس فانون مخالف کنار زدن سنت ها و مذهب بود و عقیده اش بر این بود که با توجه به اتصال مردم با مذهب، بهتر است از آن در جهت انقلاب استفاده کرد.

آن چیزی که این کتاب را آن قدر برای جوامع عقب مانده یا استعمارشده یا استثمارشده مانند ایران کاربردی می کند؛ تحلیل های منطقی و جامع فانون در رابطه با این جوامع است که از خلال این تحلیل ها قبل یک انقلاب، انجام انقلاب و بعد از انقلاب را تفسیر و تعبیر می کند. با وجود این که این کتاب با توجه به یک کشور استعمارزده آفریقایی نوشته شده اما از نظر ویژگی کشور عقب مانده بودن و تحت سلطه بودن ایران برای تحلیل جامعه ایران نیز قابل استفاده است به حدی که هم اکنون نیز این موضوع صدق می کند.

به طور مثال تحلیل های او در نشان دادن وضع کشورهای عقب مانده در دوران پس از انقلاب کاملا با وضع ایران همخوانی دارد و نشان می دهد که چگونه این گونه کشورها به بی راهه می روند و فساد و تباهی وجود آنها را می گیرد و با زمان قبل از انقلاب نه تنها تفاوتی نکرده اند بلکه بدتر هم می شوند، به عبارتی بسیاری از تحلیل های اندیشمندان غربی بر پایه ساختار اجتماع خودشان بوده است اما در این کتاب ما نگاه تازه و جامعه شناختی بر وضع جوامع عقب مانده داریم که می توان گفت به خوبی ساختار اجتماعی و حرکتی این جوامع را آشکار می کند؛ و همچنین نثر این کتاب به قدری روان و داستان گونه است که هر فردی می تواند از پس خواندن و فهم آن برآید.

قسمت هایی از کتاب 
سارتر در مقدّمه می نویسد: ” طرفداران عدم خشونت خوب وضعی دارند، نه قربانی و نه میر غضب، بزنید به چاک، اگر شما قربانی نیستید بدانید وقتی دولتی که شما به آن رای داده اید و ارتشی که برادران جوان شما بدون تردید و پشیمانی در آن خدمت کرده اند اقدام به کشتار دسته جمعی می کند یقینا میر غضب هستید…اگر قهر از امشب شروع شده بود و استثمار و ستمگری هرگز در این دنیا وجود نمی داشت شاید عدم خشونتی که شما تجویز می کنید می توانست دعوا را آرام کند ولی اگر تمامی رژیم و حتّی اندیشه های ” غیر خشن ” شما پروردهء یک ستمگری هزار ساله است، سکوت و بی حرکتی شما جز اینکه شما را در صف ستمگران قرار دهد کاری نمی کند …”

علیه رهبر، علیه شخص پرستی و همچنین علیه گذشته دور فرهنگی. فرهنگ حقیقی، انقلاب است. معنای این حرف اینست که فرهنگ حقیقی در دامان انقلاب به وجود می آید. ” تنها به خاطر آزادی مردم نیست که باید نبرد کرد. باید در تمامی مدتی که نبرد ادامه دارد نیز، به مردم و نخست به خود مقام و موقع انسانی را بازآموخت. باید راه های تاریخ را به آغاز رفت و از آنجا به فراز آمد، تاریخ انسان را، انسانی را که به دست انسانها دوزخی شده است. باید برخورد آشنای مردم خود و انسانهای دیگر را برانگیخت و میسر ساخت. ”

” مبارزه مسلّحانه نشانه آنست که ملّت تصمیم دارد جز به قهر و مبارزه قهرآمیز اطمینان نکند ” 

بازتاب ریشخند این امر، که ستم دیده چیزی جز زبان زور سرش نمی شود این است که ستمگر جز زبان زور نمی شناسد ” 

فانون در بخش فرهنگ ملی می نویسد: ” هر نسلی باید از میان تاریک و روشنی رسالت خویش را کشف کند، آن را به انجام رساند و یا به آن خیانت ورزد ” 

فرهنگ ملی در جریان نبردها، در زندان، و در پاسگاه های نظامی شکل می گیرد.بنا بر این نباید برای یافتن عناصر همساز به منظور مقابله با قلب سازی های ستمگر به غرق شدن در گذشته مردم اکتفا کرد. ” فرهنگ ملی فولکلور نیست. فولکلوری نیست که توده گرایی مجرد، باورش شده است که از آن به کشف حقیقت ملت می توان رسید.فرهنگ مشتی ادا و اطوار از گذشته مانده نیست.به دیگر سخن مشتی ادا که با واقعیت ملت خیلی کم رابطه دارند نیست.فرهنگ ملی مجموعه کوشش هایی است که یک ملت در زمینه اندیشه انجام می دهد تا عمل؛ عملی را که چون ملاط مردم را به هم پیوسته و بر سر پا نگه می دارد، توصیف کند و توجیه کند و ارج بخشد ”.

پانویس

منابع 
 
 فرانتس قانون، بیچارگان زمین، ویکی پدیای فرانسوی
 فرانتس فانون. ( 1360 ). دوزخیان روی زمین.ترجمه علی شریعتی، تهران:نیلوفر
 فرانتس فانون. ( ۱۳۵۷ ). دوزخیان روی زمین.ترجمه علی شریعتی، اهواز:تلاش.
 . فرانتس فانون.(۱۳۵۸)، دوزخیان روی زمین. ترجمه ابوالحسن بنی صدر، مصدق.
 محمدپور،محمد امین. دو ماهنامه چشم انداز ایران، شماره 77 (اسفند 1391 و فروردین 1392)،ص 199

آثار فرانتس فانون
کتاب‌های ۱۹۶۱ (میلادی)
کتاب‌های تاریخی درباره استعمارگری
کتاب‌های سیاسی
کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۱ (میلادی)
کتاب‌های غیرداستانی فرانسه
کتاب‌های فرانسوی
استعمارگری
انقلاب
جنگ الجزایر
انقلاب ۱۳۵۷
انقلاب در کشورهای توسعه نیافته
ژان-پل سارتر
نقد کتاب
جامعه شناسی
کتاب های فلسفی
کتاب های جامعه شناسی
آثار علی شریعتی