گویش کرشی

گویش کُرُشی یکی از گویش‌های زبان ایرانیان باستان و شبیه به زبان بلوچی است که در میان مردمی به نام کُرُشی رواج دارد (میراث ناملموس ایران). این گویش به عنوان میراث ناملموس استان هرمزگان در سال ۱۳۹۵ به شماره ۱۳۴۰ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید. آبادی‌های کرش‌نشین در استان هرمزگان عبارتند از: جلابی، کهورکلاغی، لردو، محمودکلاهی، شاهبازان، خرگی، دلبودنی، ذرتی، کدوکار، گاومرده، گزریز(کهنه شهر)، کناران، حسین‌آباد، پشتکوه. دهنو پایین، باریز، توج، ریگو، سرچیل، طاهری، نوبست، کولغان.  مازغ بالا و مازغ پایین، تم بلوچان، کولغ کاشی، بندزرک، کشقلمان بالا، کشقلمان پایین، گرازوئیه، دماغ ریگ، کهنه شهر(گزریز فعلی)، طالوار، گبرانی، میسکنک، سرمست، کولغ کلم، کرگان و همچنین به صورت پراکنده در نواحی مختلف استان فارس و میان ساربانان رایج است، متکلمان این زبان در استان فارس در سال ۱۹۹۲ حدود ۱۶۰ تا ۲۰۰ نفر اعلام شده‌اند. در استان فارس آن‌ها را «دارغه dârɣe» نیز می‌نامند. دارغه شکل تغییر یافته داروغه به معنی پاسبان و نگهبان است و به علت اینکه این شاهزادگان بی نام و نشان سال‌های متمادی در مشاغل نظامی و انتظامی مشغول خدمت بوده‌اند این نام بر آن‌ها جاری شده‌است. همچنین در گذشته «دارغه dârɣe» به معنای نگهبان شتر یا همان شتربان (ساربان) به کار می رفت.

کروش‌ها گرچه امروزه تعداد زیادی تحصیلکرده و دانشگاهی دارند مع‌هذا شترداری و کشاورزی و دامداری در حاشیهٔ شهرها و روستاها، جزو مشاغل آنان است یا با تشکیل روستاهای مستقل اسکان یافته‌اند، تعدادی از آن‌ها خصوصادر استان های هرمزگان و فارس شیوهٔ دامداری و زندگی عشایری را رها نکرده‌اند و به پرورش بز و گوسفند و بعضاً گاو مشغولند.

غیر از تعدادی از کُرُش‌ها که هنوز کوچ می‌کنند و در پی مراتع مناسب در طی سال به سرحد و گرمسیر می‌روند، تعداد زیادی از آنان در نقاطی از جمله بالاده کازرون، کروش آباد منطقه دژگاه فراشبند و دادین و جدول ترکی و شور عبدل خانی در سمت جنوب و شمال بالاده و نقاطی در طول فیروزآباد تا خنج، فداغ، محمدزینا و بیرم لارستان، برخی قسمت‌های بخش علامرودشت لامرد و چاه سرخ مرودشت و احمدآباد شیراز و همچنین اطراف بندرعباس و میناب پراکنده‌اند.

این قول از زبان پیران کُرُش نیز شنیده شده‌ است که خود را تیره‌هایی از طایفه فارسی مدان می‌دانند. واژگان آن‌ها به خوبی نشان می‌دهد که کُرُشی شاخه‌ای از زبان‌های پارسی باستان نزدیک به زبان بلوچی است و ارتباطی با ترکی قشقایی ندارد. دلیل این که زبان بلوچی بسیار بر کُرُشی تاثیرگذاشته است. به دلیل مهاجرت این مردمان از استان فارس به بلوچستان در سال های دور بوده است. این اقوام پس از مدتی به سوی هرمزگان و فارس کوچ می کنند و در روستاها و شهرها ساکن می شوند. با حضور در هرمزگان وام بسیار زیادی از گویش بندری گرفته اند. می توان کُرُشی را تلفیق و ترکیب  بلوچی، بندری و فارسی دانست.

با این حال زبان کُرُشی (Koroshi) را جزئی از زبان‌های شمال غربی ایرانی به شمار آورده اند. جایی که زبان بلوچی در آن واقع شده‌است. این لهجه در تقسیم‌بندی زبانشناسی بخشی از لهجه‌ها و شاخه‌های زبان بلوچی قرار می‌گیرد. چون این لهجه خارج از محدوده جغرافیایی بلوچستان قرار گرفته‌است کمتر مورد توجه قرار گرفته‌است. زبان کروشی به علت همسایگی با زبان فارسی بسیاری از ویژگی‌های این زبان را به خود گرفته‌است.

آواشناسی

واکه‌ها 
 کوتاه: â, a, e, i, o, u
 بلند: â:, ā, ē, ī, ō, ū

همخوان‌ها 
 سایشی: ð مانند ‘sað’ یا صد
 سایشی کامی صدادار: ɣ
 سایشی چاکی: مانند ‘اره”
 کامی: مانند ‘g’ و ‘k’

دستور

فعل‌ها 
 نشان مصدر ساز: -ag یا اگ

اسم‌ها 
 پسوند «-یوک» اسم را شناسه می‌کنند. مانند golâbi-yok یا گلابیوک همان گلابی در فارسی است.
 نشانه “i” در این لهجه اسم را به نکره مبدل می‌کند. مثلاً چوکی (بچه‌ای)
 اسم‌ها توسط پسوندهای «گل» یا «اوبار» جمع بسته می‌شوند. مثلاً مردینگال (مردها) یا سیب-اوبار (سیب‌ها)
 برعکس فارسی و همانند بلوچی صفت‌ها قبل از اسم قرار می‌گیرند. مثلاً سیاهین انگور (انگور سیاه)
و (به بلوچی: سیاهین هنگیر)

واژگان 
در اینجا چندین واژه که در این لهجه وجود دارد با معادل های فارسی، بلوچی و بندری آورده شده‌است.

مثال‌هایی از جمله‌ها

جستارهای وابسته 

 فهرست زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی
 زبان فارسی
 زبان بلوچی
 گویش‌های گرمسیری

منابع

پیوند به بیرون 
بررسی اجمالی گویش کرشی

استان فارس
بلوچ‌ها
زبان‌های ایران
زبان‌های ایرانی
زبان‌های ایرانی در خطر
زبان‌های ایرانی شمال غربی
کوروشی
قشقایی