ایل ارکوازی

ایل هزاره (ارکوازی و بُولی) اتحادیه ایلی بزرگ در غرب ایران می باشد که به زبان کردی جنوبی با گویش ایلامی با لهجه کردی ارکوازی تکلم میکنند.     
در دانشنامه ایرانیکا، ایل ارکوازی را به همراه بقیه ایلات استان ایلام در قسمت ایلات کُرد آورده‌است. همچنین دانشنامه ایرانیکا از ایل ارکوازی به عنوان یکی از ایلات و قبایل اصلی استان ایلام یاد کرده است.       ارکوازی یکی از ایل های عشایری مهم استان ایلام است.  گروته مردم ایل ارکوازی را از مردم لر دانسته که به زبان لری سخن می گویند. مردم ایل ارکوازی، زبان کُردی می‌باشد،البته در برخی از طوایف عراقی آن به صورت اقلیت به عربی و ترکی تکلم دارند. ایل ارکوازی جزو ایلات کرد ایران است. این ایل در جنگ ایران و عراق با ساماندهی ۶۰۰ نیرو به فرماندهی جوز علی نجفی حضور داشته است.    
ایل ارکوازی در اوایل حکومت پهلوی(۱۳۰۸) یکی از ایلات و طوایف شورشی پشتکوه ایلام بوده است. مردم این ایل اکثریت شیعه اثنا عشری و اقلیت در جنوب کرمانشاه یارسان میباشند.
مردم عادی و عشایر ایل هزاره بیشتر به دامداری و کشاورزی اشتغال دارند   بزرگان و تشمالان آنها در دوران زندیه و قاجار در پشتکوه جزو شورای پنج نفره پشتکوه و جزو سه ایل قدرتمند در پشتکوه هستند  و  عالیجاه سر تشمال میر مظفر ارکوازی ریاست کل ایل ارکوازی در زمان حکومت صفویه و افشاریه (۱۰۷۶-۱۰۳۴ ه‍ ق ) بوده و همچنین بزرگ مناطق شمالی پشتکوه بوده است. نوه او سرتشمال میر مظفر دوم در دوره زندیه(۱۱۳۴-۱۱۸۰ه ق)رییس ایل هزاره بوده و دیگر تشمالان و بزرگان ارکوازی نظیر عالیجاه توشمال میر فرامرز ارکوازی ریاست کل ایل ارکوازی، طاویله ،حجی حاجی، و در دوره قاجار و پهلوی هستند  و بعد از انقلاب هم حاج حسین کاردوست وحاج الهی رستمی تشمالی این ایل بزرگ را بر عهده داشته اند امروزه هم تشمال و بزرگ ایل تشمال حاج ابراهیم مظفری میباشد.  واین ایل در آوازهای محلی نظیر هوره صاحب سبک می‌باشند و‌ سبک آنها به ارکوازی چر مشهور است. جعفر خیتال در کتاب (مجموعه آرا) خودش به مطلح بودن وصلح طلبی،جنگاوری،رشادت، مهمان نوازی، اهل هنر و شعر و عرفان، اهل هوره و دارای مقام و سبک‌های خاص مانند (ئه‌رکه‌وازی چڕ)و (بازی چر)، اهل پایکوبی و جشن‌های باستانی و سنتی و … اشاره می کند‌.  گروته در سفر نامه خود درباره مردم ارکوازی مینویسد:«آنها از عشایر غرب ایران هستند و زمستان به گرمسیر رفته در اطراف شهر مندلی چادر میزنند.  این ایل مانند دیگر ایلات استان ایلام روی روابط خونخواهی واتحاد ایلی حساس و متعهد هستند. مردم ایل ارکوازی پیوند های خاص خودشان را دارند و همین سبب قوام طوایف ایل ایل شده است و طوایف آن از نظر تبارشناسی مانند ایل هستند. همچنین ایل ارکوازی جزو ایلات فیلی پشتکوه بوده است  جز قبایل کرد در ایران است.از بزرگترین ایل های فیلی است   و از جمله ایلاتی است که هنوز در خود عشایر نشینی و چادر نشینی را دارد.    
 ‌از مشاهیر بزرگ این ایل می‌توان به غلامرضاخان ارکوازی (برجسته‌ترین شاعر و عارف ایلامی) و شاکه بولی (دومین شاعر بزرگ ایلامی) اشاره کرد که نام و آوازهٔ آنها در تمام مناطق کردنشین نام آشناست.
همچنین رابطه نزدیک و دوستی  بسیاری بین طوایف عراق نشین و ایران نشین ایل ارکوازی به سبب همریشگی و هم تباری آنها برقرار است.

نظام ایلی ارکوازی

نظام ایلی در ایل ارکوازی: رییس کل ایل با لقب سر تشمال یا عالیجاه تشمال نامیده شده و ریس ناحیه و چند طایفه را تشمال و رییس طایفه را کدخدا و رییس تیره  را ریش سفید و رییس خانواده را پیاگ(مرد) اطلاق میشود. بزرگترین دسته را طایفه دانسته و هر طایفه از چند تیره تشکیل شده و هر تیره از چند بِنه مال(تُخماره)تشکیل شده و هر بنه مال از یک یا چند خانوار متشکل شده است. ایل»»ناحیه»»طایفه»»تیره»»بنه مال»»خانوار
سر تشمال»»تشمال»»کدخدا»»ریش سفید»»پیاگ

پراکندگی و جمعیت
ایل هزاره (ارکوازی و بولی) از ایلات پرجمعیت‌ استان ایلام است که در شهرستان چوار و شهر ایلام یکجانشین شده‌اند. همچنین علاوه بر ایران (ایلام، کرمانشاه، کردستان و لرستان) در کردستان عراق و کردستان ترکیه نیز حضور دارند.https://www.mehrnews.com/news/1436195/%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AF  تمرکز ایل ارکوازی در استان ایلام، اسلام‌آباد کرمانشاه، خانقین، مندلی است و مرکز آن چوار می‌باشد و از تیره‌های متعدد تشکیل شده‌است که تیره بی بزرگترین آن ها است. همچنین دسته‌ای از ارکوازی‌ها در نورآباد لرستان ساکن هستند. آن‌ها به زبان لکی صحبت می‌کنند و به چواری‌ها معروف هستند. از سایر شهر هایی که ارکوازی ها در آن سکونت دارند میتوان به نفت‌شهر، لازقی، ایذه، نورآباد، سومار، نیشابور، بدره، زرباطیه، خانقین، کرند، اسلام آباد غرب و ... اشاره نمود. یکی از کتب معارف اسلامی یک روستا در کوهپایه اورال در مرز روسیه و قزاقستان را از نژاد ارکوازی میداند  در یکی از روستا های سنقر آباد در استان البرز، روستایی کُرد نشین با اصلیت ارکوازی وجود دارد. یکی از تحقیقات غیر رسمی در سال۱۹۹۲میلادی، جمعیت ایل ارکوازی را بیش از۱۵۰هزار نفر تخمین زده و به طور عمده ساکن در خاورمیانه میداند.سایت وزارت علوم و تحقیقات در یکی از مقالات خود در سال ۱۳۹۰خورشیدی جمعیت ایل ارکوازی را در استان ایلام۷۰هزار تن تخمین میزند.  همچنین در ایل سنجابی دو روستای قلعه سلیمانخان و عباس آباد که با طایفه ای با نام ارکوازی است نیز بیش از هزار نفر ارکوازی زندگی میکند.در شهر کرند از توابع استان کرمانشاه تیره ای با نام غلام که در اصل نوادگان غلامرضاخان ارکوازی بوده و اصلیت از ارکوازی هستند. در کتاب جهاد سازندگی در سال (۱۹۸۵م)مجموع جمعیت ایل ارکوازی را در ایلام و باختران(کرمانشاه) حدود ۷۰ هزار نفر قید میکند.      ایل ارکوازی بر اساس آمار رسمی سازمان امور عشایر ایران، از ایلات پرجمعیت و پر اهمیت در استان ایلام است.   ایل ارکوازی بر اساس نوشته دانشنامه ایرانیکا و آمار رسمی مرکز آمار ایران از ایلات پرجمعیت و اصلی استان ایلام است. یکی از مقالات غیر رسمی و پژوهشکده علوم انسانی در سال۱۳۸۷ هجری شمسی،ایل ارکوازی را از پرجمعیت ترین ایلات استان ایلام معرفی میکند.

قلمرو ایل ارکوازی
مرکز ایل ارکوازی در استان ایلام بوده  قسمت وسیعی از شمال غربی و غرب استان ایلام در قلمرو عشایری طوایف این ایل است. عبد الحسین شعبان نویسنده کتاب «من هو عراق»ایل ارکوازی(الارکوازی)را از ایلات و عشایر مهم در شرق عراق دانسته و اهالی آن را ساکن در خانقین،مندلی، زرباطیه و....میداند.
وجه تسمیه
ریشه نام هزاره: به ایل ارکوازی در زمان قدیم به دلیل جمعیت بالا هزاره می‌گفتند که استعاره از جمعیت بالای هزار است.

«ارکوازی» معادل کردی کلمه ارگ های متعدد است که اشاره به قلعه های قدیمی این منطقه دارد.

ریشه نام ئه‌رکوازی: ارکوازی کلمه کردی است که به معنای جای شادی و پایکوبی  و اسم نژاد ایل است .

واژه ارک به معنای قلعه، مکان

واژه وازی به معنای پهناور و یا پایکوبی 

مشاهیر و بزرگان
ایل هزاره (ارکوازی و بولی) چهره های سرشناس زیادی دارد و به طور کلی می توان به: غلامرضاخان ارکوازی،امیرخان هواسی؛ سرتشمال عالیجاه میر فرامرز رییس کل ارکوازی، سرتشمال میر مظفر ارکوازی، سرتشمال حجی حاجی، سرتشمال ابراهیم مظفری، تشمال طاویله فیض الهی،نورگه غیاثی،  اکرام محمدبیگی(هنرمند خوش صوت هوره چر و دارای سبک)، تشمال حاج الهی رستمی، تشمال عیسی بگ رییس کل عشیرت ارکوازی در عراق، کدخدا شهباز بگ (اولین بخشدار چوار)،  تشمال صالح بیگ و تشمال ابراهیم (ایرام بگ )، تشمال سهراب رحیمی، تشمال شیخعلی مهدوی و شاکه از ایل بولی، حاج علی اکبر بسطامی(نماینده مجلس) ، جوزعلی نجفی، سیروس امامی، علیمحمد ارسلانی(هنرمند، از شاگردان ممتاز استاد محمدرضا شجریان)، بهادر مرادخانی(هنرمند)، حسن هیاس، مجتبی ملکی، علی هاشمی (وزنه‌بردار)، همایون بسطامی (وزنه بردار ) علی یار الیاسی،سعید لطفی (بازیکن فوتبال، زاده ۱۳۷۱)، مظفر میرزاد، پیمان اقبالی، سعید انوری پور، حاج فریدون همتی(نماینده مجلس، استاندار استانهای قزوین و هرمزگان )، جهانبخش مظفری(سفیر ایران در رم، زاده چگا از شهرستان چوار) مهرداد مظفری، حسن و حسین صید خانی و ... .

تبار شناسی
 معتقدند ایل ارکوازی اصالتاً کرد ترکیه و کرمانج هستند و از محدوده جنوب شرقی ترکیه (وان) و دیاربکر به ایلام مهاجرت کرده‌اند.تلفظ برخی از جملات کرمانجی نظیر: خوازم، منال و برخی دیگر از واژه‌های کرمانجی گویای این مسئله است.  
مردمان هزاره کرد هستند اما با توجه به اینکه ایل ارکوازی شامل ۱۰ تا ۱۳ طایفه و بولی شامل ۲طایفه میباشد. Ilamarkavazi.taifeh

طوایف و برنامه ریزی ایلی ایل ارکوازی.تنوع قومیتی وجود دارد، نژادهای طوایف مختلف این ایل را به کرمانج‌های دیاربکر کردستان ترکیه، کلهرها، لک‌ها، و یا بومیان کرد ساکن منطقه ایلام (مهکی) نسبت می‌دهند.یافته های هنری راولینسون: هنری راولینسون
ارکوازی را از بزرگترین ایلات پشتکوه معرفی میکند.   
. احمد نقیب زاده در کتاب«رضاخان و نظام ایلی»از ایل ارکوازی به عنوان یکی ایلات پشتکوه و جزو ایلات فیلی یاد میکند.  ایرج افشار سیستانی در کتاب «ایلام و تاریخ دیرینه آن» ارکوازی را ایلات مهم و ساکن در جغرافیای استان پنجم کشور(کرمانشاه سابق) یاد میکند.https://books.google.com/books?id=IY5IAAAAMAAJ&dq=%D8%A7%DB%8C%D9%84+%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C&sitesec=reviews در کتاب «فرهنگ ایران زمین» بولی را بخشی از سرزمین ایل ارکوازی معرفی میکند. همچنین در کتاب «ایل سنجابی و مجاهدت های ملی» از طایفه ای با نام «ارکوازی»در ایل سنجابی که اصالت آن از ایل ارکوازی بوده و در چند دهه قبل جمعیتی بیش از سیصد خانوار داشته یاد میکند. . در یکی از کتب ایلات و عشایر ایران از ایل ارکوازی و حتی دیگر ایلات عمده استان ایلام به عنوان ایلات لر یاد شده است. نویسنده ی کتاب «ژئو پلیتیک فرهنگی» اینگونه درباره نظام ایلی ارکوازی ها مینویسد: در ارکوازی ویژگی تشمال ها و کدخدا ها سواد،موروثی بودن، تمکن مالی وحکمیت در میان عشیرت خود بوده و مردم ایل از آن ها تبعیت میکنند. برخی از خبر گزاری ها ایل ارکوازی را در صدر ایلات و عشایر ایلام آورده  در کتاب «تاریخ سیاسی اجتماعی کرد های فیلی(در عصر والیان پشتکوه)»از ایل ارکوازی به عنوان حامیان قنبر بیک والی ایلام(۱۳۳۶ه ق)دانسته و این ایل را فاتح جنگ با قبیله بنی لام و عشیره سعدان میداند. کتاب «من هو عراق» الارکوازی(ارکوازی)را یکی ایلات و قبایل بزرگ کرد در عراق معرفی میکند. درمقاله جامع شیعیان در کردستان،زبان مردم ایل ارکوازی را گورانی و زبان شعری غلامرضا خان ارکوازی را دلیلی بر گورانی بودن لهجه ایل ارکوازی و تمدن کهن این ایل میداند. کتاب «نگاهی به فرهنگ ایران» از بخشی به اسم بخش ارکوازی و با نقشه مشهود در ۱۰۰سال گذشته،شهر ایلام و چوار کنونی را عضوی از بخشی به نام ارکوازی میداند. همچنین بخش ارکوازی در دوره پهلوی اول شامل منطقه سومار و کرند ،ایوان،چوار غرب ،دالاهو،و...می شد. دایرة المعارف فارسی، ارکوازی را ایل یا بخشی در پشتکوه ایلام در سال«۱۳۲۶هش» دانسته است.https://books.google.com/books?id=CKUxAQAAIAAJ&dq=%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C+%D8%A8%D9%88%D9%84%DB%8C&sitesec=reviews دکتر علیرضا اسدی در کتاب با ایلامیان در ایلام درباره ایل ارکوازی چنین می نویسد: ایل ارکوازی از ایلات معتبر و بزرگ استان ایلام است ، زبان مردم ایل ارکوازی کردی ایلامی است و همانند دیگر ایلات جانفشانی و شجاعت زیادی دارند.

فرهنگ وآیینفرهنگ و آییین ایل ارکوازی:ایل ارکوازی یکی قدیمی ترین ایلات در کشور ایران است،به همین دلیل با داشتن تاریخ کهن و دیرینه در خاورمیانه از آیین ها و باور های محلی زیادی برخوردار است. به طور مثال:
 شعر : بی شک بزرگترین شاعر ایلامی غلامرضا خان ارکوازی است که آوازه شعر او در سراسر مناطق کردنشین نام آشناست و بعد از او شاکه نیز از بهترین شاعران ایلام به شمار میرود.موسیقی: ارکوازی زادگاه هنرمدان و موسیقدانان بزرگی است که امروزه موجب خلق آثار و شاخصه ای برای تاریخ کهن این ایل به شمار میرود. تردید همگان ارکوازی را با طنین دلنواز و غم انگیز هوره میشناسند،که اصیل ترین نوع موسیقی کردی است و ارکوازی را میتوان پایتخت هوره جهان نامید زیرا چهار سبک(ارکوازی چر، بازی چر، چنانی چر، آغاگه و لیوه گه) از این موسیقی به نام این ایل ثبت شده و میراث کهن اجداد ایل است. همچنین با داشتن بیش از ۱۰۰هوره چر درسبک های مختلف از این حیث رتبه اول را دارد وخداداد علی خواننده دهه ۱۹۵۰میلادی در خانقین اصالت ارکوازی دارد  ونیز در موسیقی فولکلور اساتید نام آشنایی همچون استاد سیروس امامی،بهادر مرادخانی،علیمحمد ارسلانی، حسن هیاس، محمد خانقینی و علی الارکوازی از هنرمندان با تبار ارکوازی میباشند‌. گروته در سفرنامه  خود درباره اشتیاق مردم ارکوازی به موسیقی و آواز سخن میگوید.آیین ساج کوبی: این آیین مختص به ایل ارکوازی و بومیان هزاره است و بر اساس این آیین ارکوازیان  هنگام ماه یا خورشید گرفتگی ،بر ساج کوفته اند، مورخان این آیین را واحد ندانسته و قابل اثبات نمیدانند اما در آیین کلی ایل وجود دارد.آیین چهل دزد(چل دز):این باور قدیمی ترین باور مردم ایل ارکوازی است و بر طبق این آیین ،افسانه ای کهن تعریف شده و معتقدند روزی چهل دزد به این منطقه آمده و با رشادت و دفاع مردم ایل این چهل دزد کشته شده اند و طبق بررسی ها تپه باستانی سر چل در طایفه بانحاجی با همین نشانی و چهل قبر یافت شد، پس از ورود اسلام این افسانه را معجزه یکی از اصحاب و امامزاده نزدیک تپه تعریف میکند که در تناقض است و همان افسانه اول صحیح  ومورد تاییداست.

تیره‌ها و طوایف ایل ارکوازی
هزاره ارکوازی (ارکوازی و بولی) از تیره‌ها و طوایف متعددی تشکیل شده  که مجموع آنها ۱۲ تا ۱۸ طایفه اصلی که اکثریت آنها بجز بخش کوچکی از بولی خود را منسوب این ایل می‌دانند.

طوایف و تیره های ایل ارکوازی در ایران و عراق: -به ی-قیطولی-مومه-قریشوندی-ملکشوندی-کارشوندی-بانحاجی-بگ بگ-میر-بازی-گردل-مورت-عبد الرحمان-لاشکن-آبزا(آوه زا)-پلک(لک)-باوه-چنانی -ششون-چواری-باوه سیه-ریزوندی-آسنگر-میه سم-مندلاوی-خانقینی-بختیاری-کاریزوند بالا-کاریزوند پایین و...(همچنین تیره هایی از بگ بگ ها و به ی ها و میه سم ها و میرهاو... در عراق هستند.)طوایف بولی:مظفر وند، گرگه وند (کرکه لوند)۱-طایفه بی: تشکیل شده از هفت تیره و هوز که در ۶ روستا و آبادی متفاوت بوده‌اند.۱-تیره الفت بگ مله کو ۲-تیره جمشید پلکانه ۳ و ۴- تیره علی ویس و چرگه بان امرود ۵-تیره انور مله سیه ۶-تیره علی نظر آواره ۷-تیره روتل چنارگ،

اسامی آبادی:
 مله سیه
 پلکانه
 بان امرود
 مله کو
 آواره (بهارستان)
 چنارگ

۲-طایفه میه سم(میثم):برگرفته از ۳ تیره بزرگ، با اصالت کاملا ارکوازی است. میثم بزرگترین پسر ارکوازی بوده قدیمی ترین طایفه ارکوازی به شمار می رود و شامل نژاد های( رستم ،بسام بگ ،یاری بگ و حسن بگ )است و  پس از مهاجرت میثو (میسم)  ابتدا در تَرساق عراق سکونت گزیده و بعد ها به پشتکوه آمده است  و این طایفه زادگاه غلامرضاخان ارکوازی است. از بزرگان این طایفه می توان به سهراب خان اشاره کرد.  

روستاهای آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 بانویزه
 بلوان

۳-طوایف قیطولی:از بزرگ‌ترین طایفه های ارکوازی، قیطولی است که از چند نژاد و طایفه تشکیل شده است.(۱-قیطول کمره۲-قیطولی اسد ۳-قیطول سنجابیان۴-قیطول طاق تاوی)

۱-قیطول انارگ:این طایفه با نام طایفه کمره نیز مشهور است،کمره یکی از کدخدایان بزرگ ارکوازی و محکمه و قاضی والیان در پشتکوه بوده و پس از او پسرش صفر خان قیطولی کدخدای قیطول انارگ بود.
او دو برادر با نام مسیح و بسیح داشته وازآنها پسری به نام قیطول به جای ماند از مسیح پسری به نام هوگه و از هوگه پسری به اسم کمره بوده است.  
و از سه تیره کمرخان و تمرخان و هوره تشکیل شده است. همچنین یکی از برادران و یا فرزندان مسیح قیطول، محمد سیه گه (طایفه سیه گه )که در ایل ملکشاهی و روستای میان تنگ میباشد اصالتا از طایفه قیطولی انارگ ارکوازی میباشد.
۲-قیطول اسد: این طایفه با قیطول انارگ هم ریشه و اصالت کاملا ارکوازی دارد. و از دو تیره اسد(اسی) و قباد تشکیل شده است که هردو انها برادر بوده و فرزند عسگر هستند. کدخدای این طایفه اسی عسکر بوده و یکی از پهلوانان قدیمی ارکوازی در دوره قاجار میباشد. همچنین تیره ای با نام قیصر ساکن در شهر سرابله اصالتا از قیطول ارکوازی از این طایفه میباشد.
۳-قیطول سنجابیان: از یک تیره با نام فیض اله تشکیل شده است و اصالتا از ایل ملکشاهی(طایفه گلان) بوده است و بزرگ  و کدخدای این طایفه در دوره قاجار صیدعلی و بعد از او در دوره پهلوی فرزندش تاویله فیض الهی  بوده است.
۴-قیطول طاقتاوی:از تیره دوریش تشکیل شده است و اصالتا از قیطولی های لرستان بوده و از لرستان به ارکوازی مهاجرت کرده اند.
کدخدا کمره از کدخدایان سرشناس ایل ارکوازی از قیطول انارگ و همچنین  علی اکبر بسطامی از این طایفه ساکن بابایار میباشد.

. از مهم‌ترین آبادی‌های قیطولی نشین می‌توان به:
 بوالحسن
 انارگ(میرگ و ملیه)
 طاق طاوی
 گله جار
 گله زار
 بابایار 

۴-طایفه کاره شونی: کارشاوند یا کارشوندی قدیمی ترین طایفه ایل ارکوازی میباشد کدخدای این طایفه در دوره پهلوی مصطفی حیدری بود. برگرفته از ۷ تیره وچند روستای مختلف است که اسامی روستاهای آن به شرح زیر است:
 طاقطاوی
 قسمتی از پارده
 قسمتی ازبرجعلی
شرف راه(شرفه ری)
قسمتی از دار میر ناصر۵-طایفه ملک شونی:از بزرگترین طایفه های ارکوازی و متشکل از چهار تیره(قوچگه،شاه محمد ،فروز بگ،شمس اللهی) و ساکن شهر چوار هستند .و برخی اصالت این طایفه را از ایل ملکشاهی دانسته و برخی دیگر آنها را مله شونی های کرند و اسلام آباد میدانند که برخی از انها در زمان والیان پشتکوه به اسلام آباد مهاجرت کرده اند. حاج حسین کاردوست و کدخدا جهانبخش از بزرگان این طایفه محسوب می شوند.

 
 
۶-طایفه قره شونی:از طوایف مرکزی ایل ارکوازی و ساکنین قدیمی منطقه میباشد و از نژاد گامگه  فرزند سلطان شه و ازقریش بگ  تشکیل شد و قسمت دیکری از این طایفه در روستای خسروآباد اسلام آباد و عده دیگری از این طایفه در ایل بختیاری و شهرستان ایذه(استان خوزستان) سکنی دارند.وامروزه از ۶تیره تشکیل شده
افراد سرشناس: جوز علی نجفی
و از روستا های این طایفه در ارکوازی:
بهمن آباد
سلطان آباد
خسروآباد ۷-طایفه چواری(چوار):این طایفه ساکنان قدیمی شهر چوار و از ایل ارکوازی میباشند .قسمتی از این طایفه پس از پیوستن به قیام ایلام در سال ۱۳۰۸ به نورآباد  لرستان تبعید شدند و به چواری های نورآباد معروف هستند.۸-طایفه عبد رحمانی:متشکل از ۲تیره و ۳ بنه کو هستند و از اهالی شهر چوار و یکی طوایف ایل ارکوازی میباشند و قسمتی از این طایفه با نام تیره بان داری  در روستای فاطمیه(خانواده های:راه سفیدی،پور رضایی و رضایی ،خدا کرمیان و موسوی) و خاندان یوسفی نژاد در ایل پنجستون است که اصالت ارکوازی دارند.۹-طایفه آسنگر:این طایفه یکی دیگر از طوایف بخش مرکزی چوار و مجاور با تیره های قیطولی بوده  و قسمت دیگری از این طایفه در شهر گُواور اسلام آباد است و اهالی این طایفه در روستا های :گله جار و  اسنگرحداد  میباشند.۱۰-طایفه گردل:از طوایف بزرگ ارکوازی و منجمله از ۸ تیره بوده و جمعیت قابل توجهی دارد و از چهار آبادی تشکیل شده است  ۱۱-طایفه آوه زا:یکی طوایف ارکوازی بالا میباشد که از چند تیره تشکیل شده است. برخی این این طایفه را از طایفه گردل میدانند که این چنین نیست و این طایفه در دهیاری آوه زا قرار دارد.  

افراد سرشناس: مجتبی ملکی قویترین مرد جهان وطالب صادقیان شهردار سابق شهر ایلام و... .    ۱۲-طایفه ریزه وند:کوچک ترین طایفه ارکوازی است و در گله جار بوده و اصالت این طایفه از ایل ریزه وند (چهاردولی)میباشد .قسمت دیگری از این طایفه در روستای ریزه وند در طایفه ظفروند بولی است.و کل این طایفه از یک تیره با نام زارع (زارعی)تشکیل شده است.    ۱۳-طایفه بانحاجی(حاجی): یکی از طوایف ایل ارکوازی و متشکل از ۴تیره هم در ارکوازی بالا وهم ارکوازی پایین و چهار روستا در ایل ارکوازی است‌.و مرکز آن شهرک شهید رجایی است.و این طایفه از لحاظ وسعت اراضی و زمین بعد از طایفه قیطولی رتبه دوم را دارد.                

• بانسوهان: متشکل از دوتیره ۱-نورگه۲-شکره است  و خانواده های،غیاثی، شکری، غیاثی پور، جهانبین، رجعتی،زارعی و.. از این تیره میباشند.و قسمت دیگری از این تیره و خانواده غیاثی درمحله صفاری ایلام بوده اند.کد خدا تیره نورگه و شکره به ترتیب شیخه وخانگه بوده است                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

•چم شاطر متشکل از تیره شاوردین است. و خانواده های رضایی و... از این تیره میباشند. و کدخدای این تیره حاجی صفدر رضایی بوده است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

•دار میر ناصر:متشکل از تیره رستم بگ است.و خانواده های حیدری و رستم بیگی و طلایی از این تیره میباشند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۱۴-طایفه چنان:یکی طوایف قدیمی ایل ارکوازی است که اکثریت آن از دوتیره تشکیل شده است‌. از بزرگان این طایفه در ایل میتوان به کدخدا حاج صفر ابراهیمی و کدخدا حیدر ابراهیمی (حیرگ) اشاره کرد.و این طایفه در دهیاری چنان است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۱۵-طایفه پلک لک:از طوایف ارکوازی بالا است که جمعیت قابل توجهی از این طایفه وجود دارد برخی این طایفه را از مهاجران لکستان اما با اصلیت ارکوازی میدانند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۱۶-طایفه مومه:طایفه مومه از طوایف ارکوازی پایین میباشد و در دهستان چم ژیه منجمله بوده و جمعیت بالایی از آن در  ایلام و دهستان  چم ژیهمی باشد و از سه روستای برج علی و چغا علی و چم ژیه و از دو تیره ۱-صیاد چم ژیه و ۲-نظری در برج علی و چغا علی تشکیل شده است.۱۷-طایفه بازی:از طوایف ارکوازی بالا میباشد و اصالتی قدیمی و برخی آنها را کارشونی معرفی میکنند. که از ۶هوز :۱-چراغعلی۲-نعمت ۳-مامی۴-کاظم۵-نوروزعلی۶-کلگه تشکیل شده و سه روستای:بان بلوط،پارده و زمزمان را در بر میگیرد‌ و این طایفه پایتخت هوره در استان ایلام است که سبک بازی چر و ارکوازی چر در آن مرسوم است و از هنرمندان ان میتوان به اکرام محمدبیگی اشاره کرد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۱۸-طایفه میر: میرها از پرچمعیت ترین  طوایف ارکوازی میباشند. و اصالت دیرینه ای در ارکوازی دارند که برخی آنها را سید و یا سبزواری و خویشاوند با میر های دره شهر که عرب ربیعه هستند میدانند ،اما میر ها جز قدیمی ترین طوایف ارکوازی بوده و اصالت ارکوازی دارند.در اصل میر ها از نسل سید منصور بگ و سید منصور بگ پسر اُلی بگ است و سیدمنصور فرزندی به نام سیدنقی داشته است. سر تشمال عالیجاه میر فرامرز ارکوازی و پسر  و نوه ایشان عالیجاهان تشمال میر مظفر و میر اصغر روسای کل ایل ارکوازی از زمان افشاریه تا قاجار از این طایفه میباشند. از بزرگان و تشمالان این ارکوازی میتوان به تشمال حجی حاجی از طایفه چم شاطر هم پیمان طایفه میر اشاره کرد و هم اکنون تشمال ابراهیم مظفری بزرگ ایل ارکوازی است. طایفه میر شامل تخمه های حیدربگ، ولدبگ، اسماعیل بگ، اعظم، رحیم بگ و مهدی بگ است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

یکی از قدیمی ترین تصاویر ایل ارکوازی نقاشی نگاره سر تشمال میر فرامرز است و همچنین تشکیل ارتش هزار نفره در در اوایل حکومت زندیه توسط عالیجاه میر مظفر باعث شد تا ایل ارکوازی را ایل هزاره نیز بنامند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

تیره های آن: ۱-میرچگا تیره  تشمال حجی حاجی وتشمال ابراهیم مظفری۲-میر چنان تیره کدخدا میرزاخان ۳-میر چم سارد تیره شفیع خان ۴-میر بانسرو تیره میر باوه و میر نوروز ۵- میر راه سفید تیره خانلر ۶-میر گردل تیره مصطفی جاسم و ناصری ۷-میر تنگ حمام حیدر بگ وخانواده مظفری. همچنین  قسمت دیگری از میر ها در شهرستان دره شهر (خانواده هاشمی)و همچنین در(جعفر اباد) میشخاص  و قسمت دیگری از میر ها برای جنگ ترکمن به استان گلستان فرستاده شده بودند و هم اکنون در نیشابور ساکن هستند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۱۹-طایفه باوه:این طایفه یکی از طوایف بخش ارکوازی بالا بوده  و از دوتیره عزیز و ناصر تشکیل شده است و به بابا های  حاج بختیار معروف هستند. کدخدای این طایفه در دوره پهلوی عیسی رستمی بود. در مورد اصالت این طایفه دو شبهه وجود دارد برخی آنها از کلهر ها مهاجر میدانند و برخی دیگر آنها را میر دانسته اند و زمین های آنها نیز در جوار حاج بختیار است و اراضی انها توسط تشمالان میر به آنها اهدا شده است. و آبادی آن از پرجمعیت ترین روستاهای ایل ارکوازی است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۲۰-طایفه بگ بگ:این طایفه از ۶تیره تشکیل شده است ودر ارکوازی پایین قرار دارد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                تیره های بگ بگ:۱-بگ بگ روستای چگا شامل خانواده های هواسی(امیرخان و عزیزبگ خانه) که به هوز خانه معروف هستند و عموزاده های آنها شامل خانواده بشارتی(هوز بشگه)، خانواده حیدری(شهبازبیگ و هواس خان )۲-بگ بگ بان خشک نیز شامل خانواده های رحمانی و الیاسی و درویشی و رضایی و شیرمحمدی و دوستی می باشد ۳- بگ بگ های روستای مورت خانواده فاضلی ۴-بگ بگ نفت شهر و کرمانشاه (خانواده برادران)۵-بگ بگ های ساکن ایلام و ساکن در محله خیام(خانواده کرم خان،دارشی و گل محمدی)  ۶- بگ بگ ها در کشور عراق شامل(خانواده های فرمان ،زیدان،رمضان و سلمان )از تیره های با اصالت ارکوازی میباشند‌.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۲۱-طایفه باوه سیه:یکی از طوایف ارکوازی پایین است و از سه تیره تشکیل شده است و در روتای بان زیارت  هستند و همچنین قسمت دیگری از این طایفه در تیره سیه سیه در ایل کلهر هستند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۲۲-طایفه مورت(مورتی):این طایفه شامل تیره های (باپیر ، میرزابگ ، باپیرالی کل کل و روسگه)  میباشد و در دهستان مورت و روستای تنگ حمام و چَیه م کیوانو سکونت دارند . از افراد سرشناس این طایفه می توان به رئیس بگ هاشمی اشاره کرد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ۲۳-طایفه لاشکن: یکی از طوایف ارکوازی در مرکزی میباشد اما در اسناد ایل و تشمالان به همراه طوایف ارکوازی بالا آمده است و یک تیره بزرگ با نام رشید تشکیل شده است و سردار ایل ارکوازی عالی مقام  اسکندرخان ( اسکندر رشیدی) ملقب به اسکندر منصور از این طایفه میباشد 

۲۴-طایفه شَشَوند:این طایفه از طوایف پایین ایل ارکوازی میباشد و چند تیره مختلف تشکیل شده است و از روستاهای آن می توان به:
•برجعلی
•بانکلوالیطوایف ایل بولی:'''

۱. کرکه لوند: تیره های ریزوه ند، کوه، خیروند، کوچک و مرغزاری. تشمالان این طایفه از تیره مرغزاری هستند. بیشتر جمعیت این طایفه در شهر ایلام سکونت دارند. تشمال شیخعلی مهدوی، تشمال محمدعلی، کدخدا حیدرخان مرغزاری در زیارتگاه سیدمحمد، کدخدا محمود آقاویسی در لوح چمن، کدخدا شامار در سرچم دهارون (خیروند) از بزرگان این طایفه اند.

۲. مظفروند: تشمالان، خور، چکر، قنه احمدبگ، بیکه وند ، پاقلا محل سکونت آنها به ترتیب: گنجوان، میرمکان، چکر ، دار توت قنه، قبله، پاقلعه، گره چقا و تنگ بیجار است. در دوره قاجار تشمالی این طایفه بر عهده صالح بیگ بوده است. تشمال سهراب رحیمی و تشمال ابراهیم تخمار از این طایفه اند. 
 تیره تشمال محمیلی (تشمالان) در روستای گنجوان از بزرگان (تشمالان) ایل بولی می باشند.

طوایف ارکوازی در عراق
ایل ارکوازی در عراق از ۵تا ۷ طایفه تشکیل شده است که اسامی آنها به تفکیف روستا عبارت است از:
۱-ملا عزیز ۲-فلامرز ارکوازی۳-کهریز(کاریزوند بالا و کاریزوند پایین)۴-میر ۵-قریه علی میر۶-قریه سلیمان بگ۷-قریه عزیز مراد و همچنین تعدادی از نوادگان طوایف ایرانی ارکوازی همچون میثم و میر و به ی نیز به صورت اقلیت وجود دارند. کتاب «معجم العشائر العراقیه» پراکندگی ایل ارکوازی در عراق را اینگونه معرفی میکند:مرکز ارکوازی در عراق خانقین و رییس عشیره آن شیخ علی بک (علی بگ ابن عیسی بگ ابن احمد بگ ابن محمد بگ ابن حسن بگ ارکوازی) بوده و طوایف دیگری از آن در موصل و طائیه و قسمت دیگری از آن در شهر سلیمانیه با ریاست شیخ محمد در عراق ساکن است. خانم سعیده اسماعیل عبد الکریم(رییس اتحاد میهنی زنان کردستان) و میرفت ارکوازی رییس پارلمان اقلیم کردستان و نامزد پارلمان عراق و سفیر صلح در ایران از مشهور ترین افراد طوایف عراقی ارکوازی هستند. همچنین طوایف عراقی ایل ارکوازی در جنبش رشید عالی گیلانی نقش بسزایی به فرماندهی غلامعلی ارکوازی ایفا کردند.

منابع 

ایل‌های کرد ایران
عشایر ایران