ثابت تفکیک اسیدی

ثابت تفکیک اسیدی یا ثابت اسیدی یا ثابت یونی شدن اسید  با نماد Ka معیاری است کمی از میزان قدرت یک اسید در محلول. ثابت تفکیک اسیدی، همان ثابت تعادل برای یک واکنش شیمیایی جداسازی در واکنش‌های اسیدی-بازی است. تعادل را می‌توان به صورت نمادین به شکل زیر نمایش داد:

HA  A− + H+

که HA نماد عمومی اسید است و می‌تواند به صورت  یا conjugate base و  یا یون هیدروژن یا پروتون از هم جدا شود. هنگامی می‌گوییم  در HA در تعادل است که با گذر زمان غلظت آن‌ها تغییر نکند. رابطهٔ ثابت تفکیک اسیدی عبارت است از:

یکای [HA] و [A−] و [H+] همگی مول بر لیتر است. (mol/L)

تعریف 
مطابق تعریف سوانت آرنیوس اسید ماده‌ای است که در محلول آبی از هم جدا می‌شود و یون هیدروژن  (یک پروتون) آزاد می‌کند.

HA  A− + H+

ثابت تعادل در این گونه واکنش‌های جداسازی، ثابت تفکیک نام دارد. پروتون آزاد شده با یک مولکول آب وارد واکنش می‌شود تا یک هیدرونیوم (یا اکسینیوم) یون  بدهد. بعدها آرنیوس پیشنهاد کرد که این جداسازی را با نام واکنش اسید-باز شناخته شود.

HA + H۲O  A− + H۳O+.

پس از آن برونستد و لری این نظریه را عمومی تر بیان کردند و آن را نوعی «واکنش داد و ستد پروتون» دانستند.برطبق مدل آنها اسید ماده ای (آنیون،کاتیون یا مولکول) است که بتواند صرف نظر از ماهیت حلال یک یون هیدروژن یا پروتون را به ماده ای دیگر بدهد.

به عبارت دیگر اسید برونستد،دهنده ی پروتون است.

اسید مزدوج + باز مزدوج  باز + اسید

اسید پروتون خود را از دست می‌دهد و باز مزدوج تولید می‌شود، پروتون به باز منتقل می‌شود و اسید مزدوج تولید می‌شود. در محلول آبی اسید HA، آب نقش یک باز را بازی می‌کند. باز مزدوج  و اسید مزدوج یون هیدرونیوم است. تعریف برونستد و لری در دیگر محلول‌ها مانند دی‌متیل سولفکسید کاربردی است. حلال S به عنوان مادهٔ بازی عمل می‌کند، پروتون می‌پذیرد و اسید مزدوج  را تشکیل می‌دهد.

در شیمی محلول‌ها، بسیار پرکاربرد است که از  به عنوان کوتاه شدهٔ یون هیدروژن محلول استفاده کنیم. در محلول‌های آبی  نشان دهندهٔ یک یون هیدرونیوم حل شده‌است تا یک پروتون.

مطالعهٔ بیشتر 
  (Previous edition published as )
 
  (Non-aqueous solvents)
  (translation editor: Mary R. Masson)
 
  Chapter 4: Solvent Effects on the Position of Homogeneous Chemical Equilibria.

منابع 
ویکی‌پدیای انگلیسی

اسیدها
بازها
تعادل شیمیایی
شیمی تجزیه
شیمی‌فیزیک