مدار (جغرافیا)

مَدارها دایره‌های فرضی هستند که به موازات استوا بر روی کره جغرافیا رسم شده‌اند و هر چه به سمت قطب شمال یا جنوب می‌رویم کوچک‌تر می‌شوند.

مدارها خطوط و دایره‌هایی فرضی هستند که تعیین‌کنندهٔ عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آیند و به‌صورت موازی و نسبت به هم جهت شمالی و جنوبی دارند. مدارها خطوط متقاطع نصف‌النهارها هستند. مدارها همگی برابر نمی‌باشند و خط استوا بزرگ‌ترین مدار است که به‌عنوان مدار صفر درجه، نسبتِ درجه‌های شمالی یا جنوبی مدارهای دیگر با آن سنجیده می‌شود. مدارهای شمالی از استوا تا قطب شمال ۹۰ درجه و مدارهای جنوبی هم از استوا تا قطب جنوب ۹۰ درجه هستند.

هر نقطه از زمین، روی یک مدار و یک نصف‌النهار مشخص قرار دارد که به آن مختصات جغرافیایی آن نقطه می‌گویند. محیط (پیرامون) مدار فرضی استوا که زمین را به دو نیم‌کرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند، ۴۰٬۰۷۵ کیلومتر می‌باشد و مبدأ اندازه‌گیری عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آید. محل اتصال نصف‌النهار مبدأ و مدار استوا دارای طول و عرض جغرافیایی صفر است؛ و این نقطه در حاشیهٔ خلیج گینه در غرب قارهٔ آفریقا واقع شده‌است.

به منطقهٔ میان مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجَدی، مدارگان، منطقه گرمسیری یا منطقهٔ بین‌المدارین گفته می‌شود. در مدارگان به علت تابش عمود آفتاب، بیشترین گرما دریافت می‌شود و بیشتر بیابان‌ها نیز در این عرض‌های جغرافیایی قرار دارند.

مدارهای پنجگانه زمین 
پنج مدار مهم کره زمین به ترتیب شمال به جنوب عبارتند از:
 مدار شمالگان، مدار قطبی شمال
 مدار رأس‌السرطان، مدار گرمسیری شمال
 خط استوا، مدار معدل‌النهار
 مدار رأس‌الجدی، مدار گرمسیری جنوب
 مدار جنوبگان، مدار قطبی جنوب

خط استوا °۰ (صفر درجه) است و تا سال ۲۰۲۰م مدارهای گرمسیری "۱۲ '۲۶ °۲۳ و مدارهای قطبی "۴۸ '۳۳ °۶۶ از استوا فاصله دارند.

تغییرات مدارهای گرمسیری و قطبی 
مدارهای گرمسیری و قطبی تغییراتی دارند.

مدارهای گرمسیری (رأس‌السرطان و رأس‌الجدی)، در سال ۲۰۰۰ میلادی در فاصلهٔ مداری "۲۱٬۵ '۲۶ °۲۳ از استوا بوده‌اند و طی نوساناتی تا سال ۲۰۱۰ به فاصلهٔ "۱۶٬۸ '۲۶ °۲۳ و تا سال ۲۰۲۰ به عرض مداری "۱۲٬۱ '۲۶ °۲۳ رانده می‌شود. این مدار نوسانات پیچیده‌ای دارد؛ طبق اطلاعات در دست، در سال ۴٬۷۱۳- در عرض جغرافیایی "۵۸٬۶ '۰۸ °۲۴ استوا بوده (و به‌نظر می‌رسد پیش از آن چنان میل یافته که موجب دوران یخبندان شده‌است). تا سال ۱۲٬۰۳۱ به نزدیک‌ترین حد خود به استوا، یعنی "۴۱٬۳۰۷ '۳۶ °۲۲ می‌رسد و سپس مجدداً به‌تدریج فاصله پیدا می‌کند و در سال ۱۸٬۷۳۹ به جایگاه کنونی می‌رسد، آن‌گاه همچنان میل خود را ادامه می‌دهد و در سال ۲۰٬۰۰۰ اندکی از فاصلهٔ ۲۴ درجه می‌گذرد. در سال ۲۵٬۰۰۰ آن‌سوتر از مدار ۳۳ قرار دارد (به‌نظر می‌رسد که در دوره دیگری از یخبندان باشد) و در سال ۳۰٬۰۰۰ در ۸۳ درجه نزدیک قطبین می‌رسد و در سال ۳۰٬۷۳۵ گویی بر فراز قطبین متمرکز می‌شود.

در دهه‌های اخیر این مدار سالانه "۰٬۴۷ (۰٬۴۷ ثانیهٔ قوسی) یعنی حدود ۱۵ متر به سمت استوا عقب می‌کشد. مدارهای قطبی (شمالگان و جنوبگان) نیز، به همان میزان تغییرات مدارهای گرمسیری نسبت به نقطه قطبین متغیر می‌شوند.

مشخصات مدارهای پنجگانه

مشخصات مدارها

جُستارهای وابسته 
 عرض جغرافیایی

منابع 

 Contributeurs de Wikipédia, "Parallèle (géographie)," Wikipédia, l'encyclopédie libre, (Page consultée le mars 18, 2014).

 مدار و نصف‌النهار

جغرافیا