کانی‌های سیلیکات

کانی‌های سیلیکات، گروهی از کانی‌ها هستند که از ترکیب شدن سیلیسیم، اکسیژن و یک یا چند فلز به دست می‌آیند. کانی‌های سیلیکاتی از کانی‌های مهم و فراوان در سیاره زمین هستند و حدود ۹۰ درصد پوسته زمین از آن‌ها تشکیل شده‌است. این کانی‌ها به دو دستهٔ سیلیکات‌های تیره (دارای آهن و منیزیم) و سیلیکات‌های روشن (بدون آهن و منیزیم) تقسیم می‌شوند. الیوین، پیروکسن، آمفیبول، میکای سیاه، تورمالین، تالک، سرپانتین و آزبست، نمونه‌هایی از دستهٔ نخست و کوارتز، فلدسپات، میکای سفید و کائولینیت، نمونه‌هایی از دستهٔ دوم هستند.

ساختمان عمومی 
کوچک‌ترین واحد سازندهٔ سیلیکات‌ها به شکل یک هرم چهاروجهی است، که سطوح آن را مثلث‌های متساوی‌الاضلاع تشکیل می‌دهند.

این بنیان‌های چهاروجهی سیلیکات، بار الکتریکی منفی دارند و باید یکدیگر را دفع کنند، ولی در ساختمان بلورین کانی‌ها، این بنیان‌ها به وسیلهٔ یون‌های مثبتی چون آلومینیوم، آهن و منیزیم، طوری به یکدیگر پیوند داده شده‌اند که واحد سازندهٔ بلوری در مجموع دارای بار خنثی است. یون‌های پیوند دهندهٔ بنیان‌ها دارای اندازه و بار الکتریکی متفاوت هستند.

به‌طور کلی یون‌های تقریباً هم‌اندازه می‌توانند جانشین یکدیگر شوند (آهن و منیزیم که شعاع یونی نزدیک به هم دارند با سدیم و کلسیم که جای یکدیگر را در ساختمان بلورین کانی اشغال می‌کنند) این وضع تغییر مهمی را در ساختمان کانی به وجود نمی‌آورد.

گروه‌های اصلی 
در کانی‌شناسی، علاوه بر دسته‌بندی کانی‌های سیلیکاتی بر اساس رنگ و تیرگی یا روشنی آن‌ها، این کانی‌ها بر اساس ساختار بلوری و آنیون سیلیکاتی خود به ۷ دسته تقسیم می‌شوند:

سیلیکات‌های جزیره‌ای 

در سیلیکات‌های جزیره‌ای یا چهاروجهی‌های منفرد (Nesosilicates)، چهاروجهی‌های −۴ (SiO۴) به صورت تکی و مستقل می‌باشند و از چهاروجهی‌های دیگر به وسیلهٔ یون‌های فلزی جدا می‌شوند. فرمول عمومی این سیلیکات‌ها −۴ (SiO۴) یا M۲SiO۴ می‌باشد. کانی‌های الیوین از این دسته محسوب می‌شوند.

مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
 گروه فناسیت
 فناسیت - Be۲SiO۴
 ویله میت - Zn۲SiO۴
 گروه الیوین
 گروه گارنت
 پیروپ - Mg۳Al۲(SiO۴)۳
 آلماندین - Fe۳Al۲(SiO۴)۳
 اسپسارتیت - Mn۳Al۲(SiO۴)۳
 گروسولار - Ca۳Al۲(SiO۴)۳
 آندرادیت - Ca۳Fe۲(SiO۴)۳
 یوواروویت - Ca۳Cr۲(SiO۴)۳
 هیدروگروسولار
 گروه زیرکن
 زیرکن - ZrSiO۴
 توریت - (Th,U)SiO۴
 گروه سیلیکات‌های آلومین Al۲SiO۵ یا سیلیکات‌های دگرگونی
 آندالوزیت - Al۲SiO۵
 کیانیت - Al۲SiO۵
 سیلیمانیت - Al۲SiO۵
 دومورتیریت - Al۶٫۵–۷BO۳(SiO۴)۳(O,OH)۳
 توپاز - Al۲SiO۴(F,OH)۲
 استورولیت - Fe۲Al۹(SiO۴)۴(O,OH)۲
 گروه هیومیت
 نوربرژیت - Mg۳(SiO۴)(F,OH)۲
 کندرودیت - Mg۵(SiO۴)(F,OH)۲
 هیومیت - Mg۷(SiO۴)(F,OH)۲
 کلینوهیومیت - Mg۹(SiO۴)(F,OH)۲
 داتولیت
 تیتانیت
 کلریتوئید

سیلیکات‌های دو تایی 

سیلیکات‌های دو تایی یا چهاروجهی‌های مضاعف (sorosilicates)، در این دسته از سیلیکات‌ها، چهاروجهی‌ها، با بنیان ۲ به ۲ به یکدیگر متصل شده‌اند. سیلیکات‌های دو تایی، ۶ ظرفیت آزاد دارند که به وسیلهٔ یون‌های فلزی گرفته می‌شود؛ بنیان‌های آن‌ها به شکل −6 (Si2O7) است و نسبت سیلیسیم به اکسیژن در آن‌ها ۲ به ۷ است. از کانی‌های این گروه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 همیمورفیت
 لاوسونیت
 گروه اپیدوت (شامل هر دو گروه −4 (SiO4) و −6 (Si2O7) می‌باشد)
 وزوویانیت

سیلیکات‌های حلقوی 
در سیلیکات‌های حلقوی (Cyclosilicates)، چهاروجهی‌های آن‌ها به وسیلهٔ دو گوشه به یکدیگر متصل شده‌اند و زنجیرهای بسته‌ای بین خود تشکیل داده‌اند که شبیه حلقه‌است. در این گروه نسبت سیلیسیم به اکسیژن ۱ به ۳ است، فرمول سیلیکات‌های حلقوی با ۳ عضو (سیلیسیم) به شکل −۶ (Si۳O۹)، با ۴ عضو به شکل −۸ (Si۴O۱۲) و با ۶ عضو به شکل −۱۲ (Si۶O۱۸) است به عبارت دیگر فرمول عمومی این گروه به شکل زیر است:

(SixO۳x)۲x-

سیلیکات‌های حلقوی عبارتند از:
 ۳ عضوی:
 بنی توئیت - BaTi(Si۳O۹)
 ۴ عضوی:
 آکسینیت - (Ca,Fe,Mn)۳Al۲(BO۳)(Si۴O۱۲)(OH)
 ۶ عضوی:
 گوشنیت/زمرد - Be۳Al۲(Si۶O۱۸)
 کوردیریت - (Mg,Fe)۲Al۳(Si۵AlO۱۸)
 تورمالین - (Na,Ca)(Al,Li,Mg)۳-(Al,Fe,Mn)۶(Si۶O۱۸)(BO۳)۳(OH)۴

سیلیکات‌های زنجیره‌ای 
در سیلیکات‌های زنجیره‌ای (Inosilicates)، چهاروجهی‌ها به صورت زنجیر باز یا روبان مانند پشت سر هم واقع شده‌اند که چهاروجهی بوسیلهٔ دو گوشه با چهاروجهی‌های قبل و بعد خود مربوط می‌گردد. فرمول عمومی آن‌ها به شکل SiO3 با نسبت ۱ به ۳ است و اگر این زنجیر دوتایی (مضاعف) باشد به شکل Si4O11 با نسبت ۴ به ۱۱ خواهد بود.

سیلیکات‌های زنجیره‌ای به دو زیرشاخهٔ سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده و سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف تقسیم می‌شوند.

سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده 
در سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده، چهاروجهی‌ها به صورت زنجیر ساده به دنبال هم قرار دارند. مثال عمدهٔ این گروه پیروکسن‌ها و پیروکسنوئیدها است:

خانوادهٔ پیروکسن 
 انستاتیت - سری اورتوفروسیلیت:
 انستاتیت
 فروسیلیت
 پیژئونیت
 دیوپسیت - سری هدنبرژیت
 دیوپسید - CaMgSi۲O۶
 هدنبرژیت
 اوژیت - (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)(Si,Al)۲O۶
 سری پیروکسن سدیم:
 سنگ قولنج (ژادئیت) - NaAlSi۲O۶
 ائوژیرین (آکمیت) - NaFe۳+Si۲O۶
 اسپودومن - LiAlSi۲O۶

خانوادهٔ پیروکسنوئید 
 ولاستونیت - CaSiO۳
 رودونیت - MnSiO۳
 پکتولیت - NaCa۲(Si۳O۸)(OH)

سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف 
سیلیکات‌های زنجیره‌ای مضاعف به این معنی است که در این کانی‌ها دو رشته چهاروجهی‌ها به صورت زنجیرهٔ مضاعف پشت سرهم واقع شده‌اند و با پل‌های اکسیژن به یکدیگر وصل شده‌اند. مثال عمدهٔ این گروه آمفیبول‌ها می‌باشند.

خانوادهٔ آمفیبول 
 آنتوفیلیت
 سری کومینگتونیت
 کومینگتونیت
 گرونریت
 سری ترمولیت
 ترمولیت
 اکتینولیت
 هورنبلند
 گروه آمفیبول سدیم
 گلوکوفان
 ریبکیت
 آرفودسونیت

سیلیکات‌های ورقه‌ای 
سیلیکات‌های ورقه‌ای (Phyllosilicates)، در این کانی، چهاروجهی‌های تشکیل‌دهنده، به صورت ورقه‌هایی در یک سطح قرار دارند و هر چهاروجهی بوسیلهٔ سه گوشه، به چهاروجهی مجاور خود متصل شده‌است.
فرمول کلی آن به صورت (Si2O5) یا نسبت ۲ به ۵ است.

بلورهای تمام سیلیکات‌های ورقه‌ای به صورت پهن دیده می‌شود و همگی دارای رَخ (کلیواژ) هستند. معمولاً نرم و دارای وزن مخصوص تقریباً سبک و ضعیفی می‌باشند. ترکیب شیمیایی ناپایداری دارند و معمولاً جانشینی کاتیون‌ها به جای یکدیگر در آن‌ها یک پدیدهٔ معمولی است.

خانوادهٔ سرپانتین 
سرپانتین‌ها، سیلیکات‌های ورقه‌ای آبداری‌اند که از کانی‌های منزیم‌دار تشکیل شده‌اند. گاهی هم در آن‌ها آهن (Fe) جانشین Mg می‌شود. این کانی‌ها تشکیل پلی‌مرفی را می‌دهند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: آنتی‌گوریت و کریزوتیل.
گاهی در این کانی‌ها به جای قسمتی از یون Mg یون Fe جانشین می‌شود. فرق سرپانتین‌ها با کلریت‌ها در این است که در ترکیب سرپانتین‌ها آلومینیم Al شرکت ندارد.
گریزوتیل یکی از کانی‌هایی است که تبدیل به آزبست (Asbest) یا پنبهٔ کوهی می‌شود. هر دو کانی در ساختار تک‌شیب متبلور می‌شوند. ولی ساختار بلوری آنتی‌گوریت، تک‌شیب شبیه شش‌گوشه و در کریزوتیل شبیه راست‌لوزی است.

سه مثال برتر سیلیکات‌های ورقه‌ای عبارتند از:
 آنتی‌گوریت
 کریزوتیل
 لیزاردیت

خانوادهٔ کانی‌های رسی 

 هلویزیت
 ایلیت
 کائولینیت
 مونتموریونیت
 ورمیکولیت
 تالک
 پالی‌گورسکیت
 پیروفیلیت

خانوادهٔ میکا 
 بیوتیت
 موسکویت
 فلوگوپیت
 لپیدولیت
 مارگاریت
 گلوکونیت

خانوادهٔ کلریت 
 کلریت

سیلیکات‌های شبکه‌ای 
سیلیکات‌های داربستی یا سیلیکات‌های شبکه‌ای (Tectosilicates) در این کانی‌ها چهاروجهی‌های (SiO4) بوسیلهٔ هر چهار گوش به چهار وجهی‌های مجاور خود متصل شده‌است. در نتیجه ساختمان سه بعدی دارند. بعضی چهاروجهی‌ها در سه امتداد فضایی به یکدیگر متصل می‌باشند؛ بنابراین هر اتم اکسیژن به دو چهاروجهی مجاور تعلق دارد. کانی‌های مهم این گروه در زیر نوشته شده‌است.

خانوادهٔ سیلیس 

 کوارتز
 تری دیمیت
 کریستوبالیت
 هالیت

خانوادهٔ فلدسپار 
 فلدسپارهای آلکالی
 فلدسپارهای پتاسیم
 میکروکلین
 سنیدین
 اورتوکلاز
 انورتوکلاز

خانوادهٔ پلاژیوکلاز 
 آلبیت
 اولیگوکلاز
 آندزین
 لابرادوریت
 بیتونیت
 آنورتیت

خانوادهٔ فلدسپاتوئید 
 نوزان
 کانکرینیت
 لوسیت
 نفلین
 سودالیت
 هائونین
 لازوریت

خانوادهٔ زئولیت 
 ناترولیت
 شابازیت
 هولاندیت
 استیلبیت

خانوادهٔ اسکاپولیت 
 ماریالیت
 میونیت
دیگر کانی‌های این گروه عبارتند از آنالسیم و پتالیت.

منابع 
پایگاه مجازی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور
 ویکی‌پدیای انگلیسی