شامپانزه

شامپانزه نام رایجی برای دو گونه کپی (Ape) در سردهٔ پان (Pan) است. این دو گونه در جنگل‌های کنگو زندگی می‌کنند و رود کنگو دیوار حائلی میان زیستگاه طبیعی این دو گونه است:
 شامپانزه معمولی که خودش شامل حداقل چهار زیرگونه است.
 بونوبو فاقد زیرگونه است.

شمپانزه همانند گوریل‌ها، اورانگوتان‌ها و انسان، عضوی از خانوادهٔ انسان‌ساییان هستند. شامپانزه‌ها حدود شش میلیون سال پیش از انسان جدا شده‌اند و اکنون دو گونه شامپانزه‌های موجود نزدیک‌ترین خویشاوندان زندهٔ انسان هستند. دو گونهٔ شامپانزه معمولی و بونوبو (شامپانزهٔ کوتوله) نزدیک به ۱ میلیون سال پیش از هم جدا شده‌اند. انسان و شامپانره نزدیکترین خویشاوندان ژنتیکی (با حدود ۱٫۲ درصد تفاوت DNA) می‌باشند.

در گذشته گونه‌ی دیگری به نام میمون بیلی (Bili ape) نیز در نظر گرفته می‌شد اما بعدها مشخص شد که آنان صرفا یک جمعیت از شامپانزه‌های معمولی بوده اند.

امروزه نیز یک گونه‌ی باستانی به نام میمون شبحی (Ghost ape) برای این سرده در نظر گرفته می‌شود اما به این دلیل که اطلاعات مشخصی از آنان وجود ندارد، و همچنین اختلاف نظرها در طبقه بندی های گونه‌ها و زیرگونه‌ها این احتمال نیز وجود دارد که آنان یک زیرگونه یا حتی صرفا یک جمعیت از بونوبوها بوده باشند.

پیشینهٔ فرگشتی

روابط فرگشتی 

سردهٔ پان (Pan) بخشی از زیرخانوادهٔ انسان‌ساییان است که انسان هم به آن تعلق دارد. انسان و شامپانزه نزدیک‌ترین خویشاوند فرگشتی هم هستند و طی فرایند گونه زایی در حدود ۶ تا ۱۲ میلیون سال پیش از هم جدا شده‌اند. پژوهش ماری-کلر کینگ در سال ۱۹۷۳ نشان داد که ۹۹٪ دی‌ان‌ای انسان همانند شامپانزه است. البته پژوهش‌های بیشتر نشان داد که این رقم در حدود ۹۷ درصد است. شواهد نشان می دهد که کروموزم دو انسانی از ترکیب دو کروموزم شامپانزه ایجاد گردیده است.برخی از این تفاوت نیز در بخش‌های دی‌ان‌ای بی‌رمز قرار گرفته‌است و برخی بصورت کپی شدن انزیمی مانند گلوتامیناز که نوروتراسمیتر در سیستم عصبی مرکزی می باشد و شاید بتواند هوش انسان ها را توجیه کند. به دلیل این شباهت ژنتیکی، برخی پیشنهاد داده‌اند که بهتر است شامپانزه‌ها را به جای سردهٔ پان در سردهٔ هومو (Homo) طبقه‌بندی کنند. دلیلی که آورده می‌شود این است که بسیاری گونه‌ها با تفاوت ژنتیکی بیشتر از انسان و شامپانزه در یک سرده فرض می‌شوند.

سنگواره‌ها 

بسیاری سنگواره‌های انسان پیدا شده ولی سنگواره‌های شامپانزه تا سال ۲۰۰۵ توصیف نشده بود. جمعیت‌های شامپانزهٔ حاضر در غرب و مرکز آفریقا با مناطقی که سنگواره‌های انسان در آن یافت شده (بیشتر شرق آفریقا) هم‌پوشانی ندارد. اگرچه، سنگواره‌هایی از شامپانزه‌ها در کنیا یافت شده‌است. این بدان معنی است که در دوران پلیستوسن میانه، انسان‌ها و اعضای سردهٔ پان در شرق آفریقا در کنار هم می‌زیسته‌اند.

کالبدشناسی و فیزیولوژی 
شامپانزهٔ معمولی نر در حالت ایستاد ۱/۲ متر قد و ۴۰ تا ۶۰ کیلوگرم وزن دارد. ماده‌ها عموماً کوچکتر بوده و بین ۲۷ تا ۵۰ کیلوگرم وزن دارند. بازوان بازشدهٔ شامپانزهٔ معمولی تا یک و نیم برابر قدش می‌رسند و دست‌های آن‌ها بزرگ‌تر از پاهایشان است. بونوبوها از شامپانزه‌های معمولی کوتاه‌تر و لاغرترند، ولی دست و پای درازتری دارند. هر دو گونه از بازوان قوی و دراز خود برای بالارفتن از درختان استفاده می‌کنند. شامپانزه‌ها در هنگام راه رفتن روی زمین، معمولاً با چهار دست و پا با مشت‌های گره‌کرده راه می‌روند. این نوع سیستم حرکت به «مشت‌پیمایی» مشهور است.پاهای شامپانزه از اورانگوتان برای راه رفتن مناسب‌تر است. به این خاطر که کف پای شامپانزه پهن‌تر و انگشتان پا در آن‌ها کوتاه‌تر می‌باشد. هم شامپانزهٔ معمولی و هم بونوبو می‌توانند ایستاده روی دو پا راه بروند و این کار را در هنگامی که از دست یا بازویشان برای حمل کردن اجسام استفاده می‌کنند انجام می‌دهند. رنگ موی آن‌ها تیره است و صورت، انگشتان، کف دست‌ها و کف پاها بدون مو است. شامپانزه‌ها مانند دیگر کپی‌های بزرگ دم ندارند. برآمدگی استخوانی بالای چشم‌ها به پیشانی آن‌ها ظاهری تو رفته می‌دهد و بینی آن‌ها صاف است. آرواره جلو زده‌است و لب‌ها می‌توانند بیرون بزنند. اندازهٔ مغز یک شامپانزه حدود یک سوم مغز انسان است.
بیضه‌های شامپانزه نسبت به کل بدنش به صورت غیرعادی بزرگ است. در شامپانزه وزن آن به‌طور متوسط ۱۱۰ گرم است. در مقایسه با آن در گوریل ۲۸ گرم و در انسان ۴۳ گرم می‌باشد. دلیل آن رقابت اسپرم‌ها در نتیجهٔ طبیعت چندهمسری شامپانزه‌ها و رفتار خاص جفت‌گیری آن‌ها دانسته شده‌است.

در هر دو گونه رنگ پوست بی‌حفاظ صورت، دستان و کف پاها از صورتی تا خیلی تیره متغیر است. به‌طور کلی رنگ پوست در سنین پایین روشن‌تر است و به مرور با بالغ شدن رو به تیرگی می‌گذارد. بونوبوها به نسبت اندام فوقانی درازتری دارند و بیشتر از شامپانزه معمولی روی دو پا راه می‌روند. پژوهشی در مرکز پزشکی دانشگاه شیکاگو حاکی از تفاوت‌های ژنتیکی بسیاری در میان جمعیت‌های پراکندهٔ شامپانزه‌ها است.

شامپانزه‌ها به‌طور متوسط در ۸ تا ۱۰ سالگی بالغ می‌شوند و در حیات وحش به ندرت از ۴۰ سال می‌گذرند. به‌طور میانگین طول عمر ۳۰ سال است اما در اسارت عمر تا بیش از ۶۰ سال نیز گزارش شده‌است.

رفتار 

تفاوت‌های ساختار بدنی میان شامپانزهٔ معمولی و بونوبو اندک، ولی تفاوت رفتارهای جنسی  و اجتماعی بسیار است. شامپانزه معمولی یک رژیم غذایی همه‌چیزخوار دارد، و فرهنگ شکارگری گروهی در آن‌ها با پیشتازی یک نر آلفا به همراه چند نر بتا همراه است. این روابط اجتماعی بسیار پیچیده هستند.

هوش 
شامپانزه‌ها ابزار می‌سازند و از آن برای بدست آوردن خوراکشان استفاده می‌کنند. آن‌ها روش‌های پیچیده‌ای برای شکار دارند که مستلزم همکاری، نفوذ و رتبه و درجه است. آن‌ها در وضعیت آگاهانه توانایی دستکاری و فریب دادن را دارند. آن‌ها می‌توانند با استفاده از یادگیری نمادها و درک جنبه‌های انسانی زبان شامل مفاهیم تعداد و توالی اعداد را درک کنند، و آن‌ها را توانا به برنامه‌ریزی خودکار برای رویدادها و حوادث آینده می‌کند.

شمپانزه‌ها در برخی مهارت‌ها ذهنی کارآمدتر از انسان دارند. برای مثال آن‌ها در «آزمون حافظه فعال» نمرات بسیار بهتری از انسان‌ها کسب می‌کنند. در این آزمون چند عدد متوالی برای زمان کوتاهی بر روی صفحهٔ نمایشگر لمسی ظاهر شده و سپس آزمون‌دهنده باید جای آن‌ها را به ترتیب بر روی صفحه نمایشگر نشان دهد. شمپانزه‌هایی که در این آزمون شرکت می‌کنند نه تنها باید مفهوم اعداد و توالی آن‌ها را درک کنند بلکه باید با حافظه تصویری خود جای آن‌ها را در صفحه نمایشگر به خاطر بسپارند. آزمایش‌هایی که توسط مؤسسه پژوهش‌های نخستی دانشگاه کیوتو ژاپن انجام شده نشان می‌دهد که انسان‌های باهوش و تحصیلکرده حتی با تمرینات فراوان حافظه تصویری ضعیفتری از شمپانزه‌های جوان دارند. سال ۲۰۰۵ آیومو شامپانزه ۵ ساله موفق شد ۹ انسان دانشجو را در این آزمون شکست دهد. وقتی ۵ عدد در مدت زمان ۲ دهم یا چهار دهم ثانیه به نمایش در می‌آید آیومو در ۸۰ درصد موارد به درستی جای آن‌ها را به خاطر می‌سپرد ولی انسان‌ها فقط در ۴۰ درصد موارد موفق می‌شدند. تستورو ماتسوزاوا از محققینی که بر روی توانایی‌های شناختی شمپانزه‌ها کار می‌کند معتقد است نمرات ضعیفتر انسان‌ها به این دلیل است که انسان‌ها در طول مسیر فرگشتی خود بسیاری از مهارت‌های ذهنی را از دست داده‌اند تا مغز آن‌ها فضای بیشتری برای گسترش مهارت‌های زبانی داشته باشد. آیومو در سال ۲۰۰۷ حتی موفق شد بن پرایدمور قهرمان مسابقات حافظه دنیا را در این آزمون شکست دهد. در این آزمون آیومو در ۹۰ درصد موارد موفق شد در حالیکه پرایدمور در ۳۳ درصد موارد موفق بود.

استفاده از ابزار 
شامپانزه‌ها در بسیاری از موارد از ابزاری دقیق و حساب شده برای بدست آوردن خوراک خود استفاده می‌کنند. برای نمونه می‌توان از ساخت نی‌های بلندی نام برد که با وارد کردن به لانهٔ مورچه‌ها و موریانه‌ها، آن‌ها را شکار و غذایی سرشار از پروتئین را به سادگی به دست می‌آورند.
روش کار هم بدین صورت است که، نی‌هایی با شکل و اندازهٔ مشخص توسط شامپانزه ساخته و سپس از مدخل لانه، وارد لانهٔ مورچه‌ها یا موریانه می‌شود و آن‌ها که فکر می‌کنند دشمنی به لانه وارد شده، نی را گاز می‌گیرند و سپس شامپانزه با بیرون کشیدن نی، غذایی عالی به دست می‌آورد.
این نمونه‌ای از استفاده از ابزار به شکل هوشمندانه توسط شامپانزه هاست.
شامپانزه نشان می‌دهد که قادر به درک بالای مطالب و حتی تفکر و ابزارسازی است.
این استفادهٔ دقیق از ابزار مشخص می‌کند که فقط گونه‌های هومو ابزار ساز نبوده‌اند.

رابطه با انسان 
ایدز یا اِیچ‌آی‌وی شکلی جهش‌یافته از ویروسی است که شامپانزه‌ها را گرفتار می‌کند و ویروس «نقص ایمنی میمونی» نام دارد.

شباهت ژنتیکی با انسان بر پایه پژوهشهای دانشمندان دانشکده پزشکی دانشگاه ایالتی وین در دیترویت آمریکا، انسان و شامپانزه ۹۹٫۴٪ شباهت ژنتیکی دارند. این شباهت به اندازه‌ای است که باید شامپانزه را در رده هومو یعنی رده‌ای که انسان به آن تعلق دارد قرار داد. شباهت انسان و شامپانزه به اندازه شباهت اسب و الاغ است. با این حال دیگر دانشمندان شباهت ژنتیکی شامپانزه و انسان را ۹۵٪ می‌دانند و آن در گروه هومو نمی‌گذارند.

پانویس

منابع 
 
 

پستانداران آفریقا
جانداران پدیدآمده در پلیوسن و هنوز منقرض‌نشده
جانوران بزرگ آفریقا
شامپانزه‌ها
کپی‌ها
نخستی‌ها
نخستی‌های آفریقا