زبان سومری

زبان سومِری زبان سومر باستان در منطقهٔ میان‌رودان جنوبی (بخشی از عراق کنونی) بود.

زبان سومری زبانی تک‌خانواده بوده‌است، بدین معنی که با هیچ زبان دیگری بستگی یا هم‌ریشگی ندارد.

سومری از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد به عنوان زبان گفتاری به‌کار می‌رفت تا این‌که در اوایل هزارهٔ دوم پ.م. رفته‌رفته زبان اکدی که از خانواده زبان‌های سامی است، به عنوان زبان گفتاری جانشین آن شد. از نظر گونه شناختی این زبان با زبان سامی فرق دارد.

با این حال استفاده از سومری برای نوشتار (امور تشریفاتی و مذهبی) تا سدهٔ نخست پ.م. ادامه یافت. از آن پس تا سدهٔ ۱۹ میلادی و کشف رمز به دست زبانشناسان و دانشمندان غربی این زبان و یادگار آن به دست فراموشی سپرده شد. روابط دستوری در این زبان با «وند»هایی که به فعل اضافه می‌شوند تعیین می‌گردد و قیدها نیز به صورت «پی‌بست» در جمله می‌آیند. این پی‌بست‌ها به وسیلهٔ پیشوندهای متصل به فعل ارجاع داده می‌شوند. همچنین روابط دستوری در این زبان، کُنایی (ارگاتیو) و گسسته است و از این جهت، در ساختارهای کنایی بهترین بازدهی را دارد و در ساختارهای فاعلی- مفعولی بازدهی کمتری دارد.

دسته‌بندی 
سومری امروزه یک زبان ایزوله محسوب می‌شود. سومری زبانی پیوندی است و از زمان رمزگشایی آن موضوع وابستگی زبان سومری به طیف گسترده‌ای از زبان‌های پیوندی و غیرپیوندی دیگر بسیار بحث‌برانگیز بوده‌است؛ ولی به‌طورکلی پذیرفته شده‌است که زبانی جدا از دیگر زبان‌ها بوده‌است. سومری، به‌عنوان کهن‌ترین زبان نوشتاری، اعتبار ویژه‌ای دارد و به همین دلیل گاهی یک پیش‌زمینهٔ ملی و ناسیونالیستی و لذت اثبات دارد که به‌دلیل اثبات‌ناپذیری تقریباً درمیان زبان‌شناسان هیچ پشتوانه‌ای ندارد. برخی از خانواده زبان‌هایی که جهت خویشاوندی با سومری تاکنون مطرح شده‌اند:
 زبان‌های نوستراتیک (آلن بومهرد)
 زبان‌های دره-قفقازی (جان بنگستون)
 زبان‌های تبتی-برمه‌ای (جان براون)
 زبان‌های کارتولی (نیکولاس مر)
 زبان‌های موندا (دیاکونوف)
 زبان‌های اورالیک(سیمو پارپولا)
 زبان باسکی آلکسی ساهالا
 زبان دراویدی

همچنین پیشنهاد شده که سومری از کریول اواخر دوران پارینه سنگی ریشه گرفته‌است.

فرضیهٔ گسترده‌تری نیز وجود دارد که یک زبان نیاهندواروپایی پیش از سومری در میان‌رودان وجود داشته و برروی سومری تأثیرگذار بوده‌است.

تاریخ‌شناسی 
کلید خواندن خطوط میخی لوگوسیلابلی از سنگ‌نبشه بیستون به دست آمد، یک سنگ‌نبشته سه‌زبانه میخی که به زبان‌های فارسی باستان، ایلامی، و اکدی نوشته شده‌است. (به شیوه‌ای مشابه، کلید فهم هیروگلیف‌های مصری از سنگ روزتای دوزبانه و رونوشت [یا آوانوشت؟] ژان-فرانسوا شامپولیون در 1882 میلادی به دست آمد.)

نمونه زبان 
آغاز کتیبه انتمنای لاگاش

خود جمله‌ها:

I.1-7: den-lil2 lugal kur-kur-ra ab-ba dingir-dingir-re2-ne-ke4 inim gi-na-ni-ta dnin-ĝir2-su dšara2-bi ki e-ne-sur
8-12: me-silim lugal kiški-ke4 inim dištaran-na-ta eš2 GAN2 be2-ra ki-ba na bi2-ru2
13-17: uš ensi2 ummaki-ke4 nam inim-ma diri-diri-še3 e-ak
18-19: na-ru2-a-bi i3-pad
20-21: eden lagaški-še3 i3-ĝen
22-27: dnin-ĝir2-su ur-sag den-lil2-la2-ke4 inim si-sa2-ni-ta ummaki-da dam-ḫa-ra e-da-ak
28-29: inim den-lil2-la2-ta sa šu4 gal bi2-šu4
30-31: SAḪAR.DU6.TAKA4-bi eden-na ki ba-ni-us2-us2
32-42: e2-an-na-tum2 ensi2 lagaški pa-bil3-ga en-mete-na ensi2 lagaški-ka-ke4 en-a2-kal-le ensi2 ummaki-da ki e-da-sur
II.1-3a: e-bi id2 nun-ta gu2-eden-na-še3 ib2-ta-ni-ed2
3b: GAN2 dnin-ĝir2-su-ka 180 30 1/2 eš2 niĝ2-ra2 a2 ummaki-še3 mu-tak4
3c: GAN2 lugal nu-tuku i3-kux(DU)
4-5: e-ba na-ru2-a e-me-sar-sar
6-8: na-ru2-a me-silim-ma ki-bi bi2-gi4
9-10: eden ummaki-še3 nu-dab5
11-18: im-dub-ba dnin-ĝir2-su-ka nam-nun-da-ki-gar-ra bara2 den-lil2-la2 bara2 dnin-ḫur-sag-ka bara2 dnin-ĝir2-su-ka bara2 dutu bi2-du3

ترجمه:

I.1-7:انلیل پادشاه تمام سرزمین‌ها، پدر همه خدایان، با فرمان استوار خویش، مرز بین نینگیرسو و شارا را ثابت نمود.

۸–۱۲:مسلیم شاه کیش، به دستور ایشتاران، این زمین را اندازه می‌گیرد و یک سنگ (مرز) در اینجا بنا می‌کند.

۱۳–۱۷:اوش، فرمانروای اوما، مغرورانه عمل کرد.

۱۸–۱۹:او از سنگ (مرز) تجاوز کرد

۲۰–۲۱:و به سمت دشت لاگاش رژه رفتند.

۲۲–۲۷:نینگیرسو، جنگجوی انلیل، در دستور عادلانه خود، با اوما جنگ کرد.

۲۸–۲۹:به دستور انلیل او میدان نبرد خویش را به بیشتر از این گسترش داد.

۳۰–۳۱:و انباشته شد تپه‌های تدفین برای این در دشت

۳۲–۴۲:اناتوم فرمانده لاگاش، عموی انتمنا، فرمانده لاگاش، مرز را با انکاله ثابت کرد، فرمانده اوما.

II.1-3a:کانال (مرز) را از کانال نن به گودنا گسترش داد.

3b: و ۱۲۹۰ متر از از جبهه نیگورسو به سمت اوما رفت.

3c:و آن را به عنوان یک منطقه بی صاحب بنیان گذاشت.

۴–۵:در کانال او سنگ (مرز جدید) محاط کرد.

۶–۸:او تعمیر کرد سنگ (مرز) را در مسیلیم.

۹–۱۰:او از دشت اوما رد نشد.

۱۱–۱۸:در کناره نینگیرسو او، او زیارتگاهی برای انلی ساخت، یک زیارتگاه نینهورساگ، یک زیارگاه نینگیرسو و یک زیارتگاه اوت.

برخی واژه‌ها 
فهرست برخی از واژه‌های سومری:

جستارهای وابسته 
 فهرست زبان‌های نابود آسیا
 فهرست زبان‌ها بر پای اولین روایت نوشته‌شده
 فرهنگ لغت سومری پنسیلوانیا
 ادبیات سومری
 نیا-فراتی

یادداشت‌ها

منابع 

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Sumerian language»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱۲ ژانویه ۲۰۰۸).

پیوند به بیرون 
 سایت زبان سومری (به زبان انگلیسی)

زبان سومری
بنیان‌گذاری‌های هزاره چهارم (پیش از میلاد) در آسیا
خط میخی
زبان‌های پیوندی
زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
زبان‌های منقرض‌شده در هزاره ۲ (پیش از میلاد)
سومری
سومر