تاریخ بخارا (کتاب)

تاریخ بخارا (نام دیگر: مزارات بخارا) مهم‌ترین و قدیمی‌ترین تاریخ محلی بر جای مانده دربارهٔ بخارا به زبان فارسی است.

این کتاب را ابوبکر محمدبن جعفر نرشخی به عربی به نام نوح‌بن نصر سامانی نوشته و در ابتدای سدهٔ ۶ قمری «ابونصر احمد بن محمد نصر القُباوی» به خواهش برخی از دوستانش به فارسی ترجمه کرده است. در تاریخ ۵۷۴ قمری «محمد بن زُفَر بن عُمَر» ترجمهٔ قُباوی را تلخیص کرد و آن را به نام برهان‌الدین عبدالعزیز بن عُمَر بن عبدالعزیز بن مازه از صدور آل مازه بخارا درآورد.

به سبب ترجمه و تلخیص و اضافاتی که در متن اصلی تاریخ بخارا راه یافته، اختلاف‌هایی از لحاظ تاریخ و محتوای حوادث در روایات مکرر کتاب دیده می‌شود. تاریخ بخارا از حیث احتوا بر اطلاعات منحصر به فرد از اوضاع پایتخت و تاریخ سامانیان، اهمیت ویژه دارد. این اثر هم‌چنین شامل اطلاعات گران‌بهایی است که از نظر زبان‌شناسی، سکه‌شناسی، باستان‌شناسی و تاریخی مورد استفاده محققان نو قرار گرفته است.

نمونه‌ای از متن کتاب 
ذکر بنای مسجد جامع

قتیبة بن مسلم، مسجد جامع بنا کرد اندر حصار بخارا به سال نود و چهار [قمری] و آن موضع بتخانه بود مر اهل بخارا را فرمود تا هر آدینه در آنجا جمع شدندی چنان‌که هر آدینه منادی فرمودی: هر که به نماز آدینه حاضر شود دو درم بدهم؛ و مردمان بخارا به اول اسلام در نماز، قرآن به پارسی خواندندی و عربی نتوانتستندی آموختن و چون وقت رکوع شدی، مردی بود که در پس ایشان بانگ زدی «بکنیتانکنیت» و چون وقت سجده خواستندی کردن بانگ کردی «نگونبانگونی».

منابع 

کتاب‌های تاریخی
کتاب‌های تاریخی سده ۶ (قمری)
کتاب‌های ترجمه‌شده به فارسی
نثر فارسی دوره تکوین