رتبه آرایه‌شناختی

رتبهٔ آرایه‌شناختی  یا طبقهٔ آرایه‌شناختی، اصطلاح چکیده‌ای است که در «طبقه‌بندی علمی» و «آرایه‌شناسی» جانداران به کار می‌رود. طبقهٔ آرایه‌شناختی، سطح یک آرایه (Taxon) را در سلسله مراتب آرایه‌شناختی نشان می‌دهد. آرایه‌های رده‌بندی (classification) در یک رتبهٔ آرایه‌شناختی، گروه‌هایی از ارگانیسم‌ها هستند که در یک سطح دسته‌بندی می‌شوند.

رتبه‌های اصلی آرایه‌شناختی 
در رده‌بندی جانداران هشت رتبهٔ اصلی وجود دارد که از بزرگ به کوچک بدین قرارند:
 دامنه: Domain
 فرمانرو (سلسله): Kingdom
 دسته: Division (در مورد گیاهان)، شاخه: Phylum (در مورد جانوران)
 رده: Class
 راسته: Order
 خانواده (برای گیاهان «تیره» خوانده می‌شود): Family
 سرده (گاه «جنس» نیز خوانده می‌شود): Genus
 گونه: Species
رتبه‌های (طبقه‌های) گیاه‌شناسی و جانورشناسی گاه اندکی متفاوتند.

پسوندهای رده‌بندی 
در رده‌بندی جانداران پسوندهای استانداردی بر پایه سلسله (فرمانرو) و گاه بر پایه شاخه یا رده به‌کار می‌رود که در جدول آمده‌است. برای بسیاری از آن‌ها در نام‌های فارسی پسوند -ان و -گان- به‌کار می‌رود و برای phyta- بیشتر پسوند -رُستیان و رویی‌ها به‌کار می‌رود.

فهرست تکمیلی اصطلاحات رده‌بندی و پیوند میان آن‌ها 

رده‌بندی جانداران از کلی‌ترین تا جزئی‌ترین رتبه‌ها:

 دامنه یا بالافرمانرو (Domain یا Superkingdom)
 فرمانرو یا سلسله (kingdom)
 زیرفرمانرو (Subkingdom)
 رشته (Branch)
 فروفرمانرو (Infrakingdom)
 بالاشاخه (Superphylum) یا بالادسته (Subdivision) در گیاه‌شناسی
 شاخه (Phylum) یا دسته (Division) در گیاه‌شناسی
 زیرشاخه (Subphylum) یا زیردسته (Subdivision) در گیاه‌شناسی.
 فروشاخه (Infraphylum) یا فرودسته (Infradivision) در گیاه‌شناسی
 ریزشاخه (Microphylum)
 بالاهمزادان (Supercohort) در گیاه‌شناسی
 هم‌زادان (Cohort) در گیاه‌شناسی
 زیرهم‌زادان (Subcohort) در گیاه‌شناسی
 فروهم‌زادان (Infracohort) در گیاه‌شناسی
 بالارده (Superclass)
 رده (Class)
 زیررده (Subclass)
 فرورده (Infraclass)
 خردرده (Parvclass)
 بالاهنگ (Superlegion) در جانورشناسی
 هنگ (Legion) در جانورشناسی
 زیرهنگ (Sublegion) در جانورشناسی
 فروهنگ (Infralegion) در جانورشناسی
 کلان‌راسته (Magnorder)
 بالاراسته (Superorder)
 بزرگ‌راسته (Grand-order)
 میرراسته (Mirorder)
 راسته (Order)
 زیرراسته (Suborder)
 فروراسته (Infraorder)
 خردراسته (Parvorder)
 دسته (تنها برای جانوران) (division)
 زیردسته (تنها برای جانوران) (subdivision)
 بخشه (تنها برای جانوران) (Section)
 زیربخشه (تنها برای جانوران) (Subsection)
 بالاخانواده/بالاتیره (superfamily)
 زنجیره (برای پولک‌بالان) (Series)
 گروه (برای پولک‌بالان) (Group)
 خانواده/تیره (Family)
 زیرخانواده/زیرتیره (Subfamily)
 فروخانواده/فروتیره (Infrafamily)
 بالاتبار (Supertribe)
 تبار (Tribe)
 زیرتبار (Subtribe)
 فروتبار (Infratribe)
 سرده یا جنس (Genus)
 زیرسرده (Subgenus)
 بخشه (تنها برای گیاهان) (Section)
 زیربخشه (تنها برای گیاهان) (Subsection)
 بالاگونه (Superspecies) یا گروه‌گونه
 گونه (Species)
 گروه زیرگونه‌ای (Subspecies Group)
 زیرگونه (Subspecies) یا ریخت‌ویژه (Forma specialis) در قارچ‌ها
 جوره (variety) در گیاه‌شناسی
 زیرجوره (Subvariety) در گیاه‌شناسی
 دیسه (form) در گیاه‌شناسی و ریخت (morph) در جانورشناسی
 زیردیسه (Subform) در گیاه‌شناسی
 سویه (Strain) در باکتری‌ها
 زیست‌جوره (Biovar)
 ریخت‌جوره (Morphovar)
 سروم‌جوره (Serovar)

در کشاورزی زیرگونه‌ای از گیاهان کشت شده وجود دارد به نام رَقَم (Cultivar).

از میان این رتبه‌های گوناگون، تنها گونه است که تعریف دقیق زیست‌شناختی دارد. سطح‌های دیگر برای نمایش تبارزایی اندامگان مورد مطالعه استفاده می‌شوند و تا اندازه‌ای به داوری شخص پژوهشگر بستگی دارند. برای بیشتر گروه‌های جاندار تمام این رتبه‌ها کاربرد ندارند و بیشتر برای موارد پیچیده‌تر مانند حشرات به‌کار می‌روند.

نام برخی از رده‌ها، راسته‌ها، تیره‌ها و خانواده‌های گیاهی و جانوری با برابر انگلیسی آنها 
 آب‌بازان
 آبشش‌دمان (Branchiura)
 اسفنجها (Porifera)
 آخوندک‌ها (Mantodea)
 بازوپایان (Brachiopod)
 بافته‌بالان (Plecoptera)
 بالتوری‌ها (Neuroptera)
 بزرگ‌بالان (Megaloptera)
 بسفایجیان (polypodiaceae)
 بندپایان (Arthropoda)
 بی‌بالان (Zoraptera)
 بی‌دندانان (Edentata)
 بی‌شاخکان (Protura)
 بی‌مهرگان (Invertebrata)
 بیدیان (Salicaceae)
 بینی‌سران (Rhynchocephalia)
 بینی‌کوتاهان (brachyrhynque)
 پاحبابداران (Thysanoptera)
 فنردمان (Collembola)
 پاروپایان (Copepoda)
 پَرآبششیان (Pterobranchia)
 پرتاران (Polychaeta)
 پرزیوگان (polyzoa) یا خزه‌زیان (bryozoa)
 بادخورکسانان (apodiformes)
 پرسیاوشان (Pterideae)
 پرندگان سوسمارنما (Archaeornithes)
 پریاختگان جانوری (Metazoa)
 پنجه‌گرگیان (Lycopodiaceae)
 پنیرکیان (Malvaceae)
 پهن‌ماهیان (Pleuronectidae)
 پوست‌بالان (Dermaptera)
 پوشیده‌کامان (Phylactolaemata)
 پولک‌بالان (Lepidoptera)
 پیچ اناریان (Bignoniaceae)
 پیچیده‌بالان (strepsiptera)
 پیش‌کامان (Enopla)
 تارپایان (Embioptera)
 تارمکان (Acanthobdellidae)
 تاژکداران (Flagellate)
 پروتوزوآ (Protozoa)
 تَمیسیان (Dioscoreaceae)
 جوربالان (Isoptera)
 هم‌بالان (Homoptera)
 جورپایان (Isopoda)
 چتریان (Apiaceae)
 چوبک‌مانندها (phasmatodea)
 حاشیه‌بالان (Thysanoptera)
 حشرات (Insecta)
 خرچنگ‌سانان (Crustocea)
 خزندگان (Reptilia)
 خزه‌زیان (Bryozoa)
 دم‌چنگالان (Diplura)
 دم‌ریشکداران (Thysanura)
 دم‌فنری‌ها یا فنردمان یا پادُمان (Collembola)
 دم‌مویان (Microcoryphia)
 دوبالان (Diptera)
 دوزیستان (Amphibia)
 دوزیستان دمدار (Caudata)
 دوکامیان (digenea)
 دوکفه‌ای‌ها (Bivalvia)
 ده‌پایان (Decapoda)
 راست‌بالان (Orthoptera)
 راست‌حفرگان (rhabdocoelida)
 رتیل‌ها (Sulifugae)
 روزنداران (Foraminifera)
 ریسه‌داران (Thallophyta)
 ریش‌بزیان (ephedracea)
 ریشه‌داران (Rhizopoda)
 راست‌شناوران (Orthonectida)
 زالوها (Hirudinea)
 زالوسانان (bdolloidea)
 سپرآبششان (aspidobranchiata)
 سپرشکمان (aspidogastraea)
 ستاره‌وشان (asteroidea)
 سدابیان (rutaceae)
 سرپایان (Cephalopoda)
 سرخرطومی‌ها (Curculionidae)
 سرسپریان (Cephalaspis)
 سرطنابیان (نیزکیان) (Cephalochordata)
 سرمیگوئیان (cephalocardia)
 سرویان (Cupressaceae)
 سنجاقکها (odonata)
 سوزن‌بالان (Raphidioptera)
 سوسری‌ها (Blathodea)
 سوسماران (Sauria)
 سوسمارهای خاردم (Uromastycidae)
 بی‌شاخکان (Protura)
 شانه‌کامان (ctenostomata)
 شاهپسندیان (Verbenaceae)
 شاهترگان (Fumariaceae)
 شاهدانگان (Cannabinaceae)
 شکم‌پایان (Gastropoda)
 شمشادیان (Celastraceae)
 صخره‌خزها
 صدفیان (Ostracoda)
 طنابداران (Chordata)
 عنکبوتیان (Arachnoidae)
 قاب‌بالان (Coleoptera)
 کاوتنان (Coelenterata)
 کبوترسانان (Columbiformes)
 کپورماهیان (Cyprinidae)
 کم‌تاران (Oligochaeta)
 کم‌حفرگان (Alloecoela)
 کنجدیان (Pedaliaceae)
 کنه‌شکلان (Acariformes)
 کوتاه‌بالان (brachyptere)
 کیسه‌تنان (Coelenterata)
 کیسه‌داران (Marsupials)
 گربه‌سانان (Felidae)
 گردن‌پوزه‌ئیان (auchenorrhyncha)
 لوله‌بالان (Siphonaptera)
 ماهی نقره‌ای‌ها (Thysanur)
 مژکداران (Ciliophora)
 مژه‌پایان (Cirripedia)
 مژه‌داران (Ciliata)
 ملخ‌های شاخک کوتاه (Acrididae)
 منقارسران (mecoptera)
 موش‌سانان (Muridae)
 موی بالان (Trichoptera)
 ناجورپایان (Amphipoda)
 ناجوردندان (Heterodont)
 نازک‌بالان (Hymenoptera)
 ناژویان (Coniferae)
 ناقوسیان (Kamptozoa)
 ناوپایان (Scaphopoda)
 نرم‌تنان (Mollusca)
 نهاندانگان (Angiospermae)
 نهانزادان (Cryptogamia)
 هم‌بالان (Homoptera)
 یکروزه‌ها (Ephemeroptera)
 پادمان collembola
 بی‌شاخکان protura
 دم‌چنگالیان diplura
 استطاله‌داران thysanura
 یکروزه‌مانندها pterygota
 طیاره‌مانندها (سنجاقک‌ها و آسیابک‌ها)
 بهاره‌مانندها plecoptera
 موریانه‌ها isoptera
 موریانه مانندها zoraptera
 چوبک‌مانندها phasmoptera
 گوش‌خیزک‌مانندها Dermaptera
 شپش کتاب جویده‌بالان Psocoptera
 پشم‌خواران Malloplaga
 شپش‌ها Anoploura
 بال‌ریشکداران Thysanoptera
 سخت‌بال‌پوشان Coleoptera
 بال‌موداران
 بال‌درازان
 بال‌پولکداران
 دوبالان
 بال‌غشاییان
 سخت‌سران (stegocephalia)
 ناجورپایان (amphipoda)
 پشیزبالان (lepidoptera)

جستارهای وابسته 
 آرایه‌شناسی لینه‌ای
 شاخه‌بندی

منابع 

 آریانپور، فرهنگ فشرده یک‌جلدی فارسی به انگلیسی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر ۱۳۷۳ خ؛ که در آن از سه منبع زیر استفاده شده:
 راهنمای گیاهی «گیا» از دکتر حسین گل گلاب.
 فرهنگ گیاهی از ح.ع. بهرامی.
 واژه‌نامه گیاهی از دکتر اسمعیل زاهدی.
https://web.archive.org/web/20121228010937/http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/biobk/biobookdivers_class.html
 مرکز عکس‌های کشاورزی
 عطری، مرتضی، واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا، ۱۳۸۴.
 آفات گل‌های زینتی

 Wikipedia contributors, "Taxonomic rank," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Taxonomic_rank&oldid=276499471 (accessed March 27, 2009).

 ۰۱
واژگان زیست‌شناسی
رده‌های آرایه‌ای
طبقه‌بندی علمی گیاهان
نام‌گذاری جانوری
واژگان گیاه‌شناسی