لری بویراحمدی

لری بویراحمدی  یکی از گویش‌هایو زبان لری جنوبی / لری دومِنی است که اکثریت مردم شهرستان های بویراحمد، و شمار بسیار زیادی از مردم شهرستان های کهگیلویه، دنا، گچساران،بهبهان،باشت،نورآباد ممسنی ،رامهرمز ،چرام وشهرستان رستم به این گویش صحبت می‌کنند. این گویش همچنین با تغییرات بسیار اندکی در شهرستان ممسنی، رستم و برخی مناطق لردگان صحبت می‌شود. گویش بویراحمدی صرفاً به ایل بویراحمد تعلق دارد و سایر ایلات استان کهگیلویه و بویراحمد نظیر نوئی، طیبی، بهمئی، سادات و دشمن زیاری هر کدام گویش مخصوص به خود را دارند وبه هیچ وجه نمی‌توان نام بویراحمدی بر این گویش‌ها گذاشت. لری بویراحمدی گویشی از لری غربی و جنوبی و جنوب غربی و هم خانواده بختیاری است که دارای کد زبانی LUZ در مجامع زبان‌شناسی می‌باشد.

محدوده جغرافیایی 
لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می‌شود:
 کهگیلویه و بویراحمد: تمامی شهرستانها
 خوزستان: شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: رامهرمز، باغملک، شهرستان بهبهان، شهرستان هندیجان، شهرستان ماهشهر، شهرستان امیدیه
 فارس: شهرستانهای: ممسنی، رستم، کازرون، مهر ، لامرد، بخشی از شهرستان داراب ، مرودشت، سپیدان، اردکان.شهرستان اقلید
 بوشهر: شهرستانهای: دیلم، گناوه، دشتستان
 چهارمحال و بختیاری: لردگان (در روستاها و شهرهای جنوبی شهرستان)

در زیر تعدادی از واژه‌ها و اصطلاحات و افعالی که برای لری بویراحمدی اختصاصی تر هستند برای نمونه آورده می‌شود.

نمونه واژه‌ها 

بعضی از واژه‌ها به صورت شکسته ادا می‌شوند و در بیشتر موارد حروف صدادار تغییر می‌کنند یعنی مثلاً آ به او و او به‌ای تبدیل می‌شود یا حروفی که در یک کلمه تلفظ آن‌ها کمی مشکل است حذف می‌شوند مانند:
 زونی:زانو
 نون:(نان)
 واری:وارو
 دس:دست
 چو:چوب
 رَه:راه
 کُه:کوه
 می:مو
 رووَه:روباه
 حونه:خونه
 نخون:ناخن
 او:آب
 سوز:سبز
 دو:دوغ
 کلا:کلاغ
پاره ای از کلمات به شکلی شکسته شده‌اند که به نظر می‌آید ارتباطی با فارسی ندارند؛ مثلاً کلمه (تیه) که همان دیده یعنی چشم می‌باشد.

اصطلاحات 
 وخوگرتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakho geroftan
 آمخته وابین:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
 بونگ کردن:صدازدن bong
 ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
 چاکسن: چاک خوردن chakesan
 ترزسن: سوختن terzesan
 بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
 دک زدن: درنگ کردن dok
 تک کردن: چکیدن tok kerdan
 پق کردن: اخم کردن pogh
 سیل کردن: نگاه کردن seyl
 شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
 بسی کردن: فرستادن bsi
 بهر کردن:تقسیم کردن bahr
 رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
 تنگسن :tengesan پرتاب شدن
 ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
 ور داین: انداختن ver dayan
 تر دادن: غلتاندن ter
 وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
 واداشتن: نگه داشتن vadashtan
 جر کردن: دعوا کردنjar
 رمسن/رمبسن:فرو ریختن rombesan/remesan
 نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
 سک زین: سیخونک زدن sok zayan
 لک زین: چرت زدن lek zayan
 داسون گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
 رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
 شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
 غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
 غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
 کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
 چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
 لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
 خنج زین: چنگ زدن khenj
 بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
 مله کردن: شنا کردن mala kerdan
 بندیر بیین:منتظر بودن bandir biyan
 آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
 تش پرکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
 تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
 پشک داین (پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
 یه پاره: بعضی
 او خوردن؛ آب خوردن

افعال 
 دِر کِردن:برگشتن - در کو:برگرد der kerdan
 وَریساین (وریستادن): پا شدن-برایست: پاشو varisayan
 مِزنایَن:مکیدن - بِمِزْن: بمک meznayan
 کُهتن:گاز گرفتن-فقط برای ساخت‌های ماضی_ کهت: گاز گرفت coht-کوزییَن (کوزیدن) - بکوز:گاز بگیر coziyan برای ساخت‌های مضارع
 هلییدن (هلیدن):گذاشتن، اجازه دادن-بهل: اجازه بده heliyan فقط برای ساخت‌های مضارع
 لِشتن:اجازه دادن، لشتم:اجازه دادم leshtan فقط برای ساخت‌های ماضی
 جکسن (جیکستن):دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
 واداشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
 خُوسین: خسبیدن، خوابیدن khowsiyan
 اِسَیَن (استدن):گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
 وابین (وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
 ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
 ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
 پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
 وریچسن (وریچستن):از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
 دلسن (دلستن):نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
 واپلادن (واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
 وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
 پشکسن (پشکستن): پخش و پلا شدن Peshkesan

افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
 می‌رم: ایرَم (میروَم:ایرَوُم)
 می‌رفتم: ایرَتُم
 می‌پزم: ایپَزُم
 می‌پختم: ایپختُم
 می‌رفتند:ایرَتِن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
 کندس: کندست، کنده شد
 پَرس: پَرست، پرید
 بُرس: بُرست، برید (از نفس افتاد)
 خندس: خندید
 درس: دریده شد
 گریوس: گریه کرد
 جِکِس: دوس، دوید
 چسپس: چسبید
 خارس: خارید
 جمبس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
 رَتِمِه=رفته‌ام
 گُتیِی: گفته‌ای
 بردیمه:برده‌ایم
 گُتیتِه: گفته‌اید
 ورگشتمه:برگشته ام
 اِشنُفتِمِه: شنفته ام، شنیده‌ام

علامت جمع 
پسوند /gal-/ و تکواژگونه‌های آن که به عنوان یکی از تکواژهای جمع در زبانهای بلوچی شرقی، بختیاری، کردی جنوبی، آشتیانی، آزرانی، آمره‌ای و نایه‌ای به کار میرپد در زبان بویراحمدی به تنها پسوند جمع‌ساز تبدیل شده‌است. علامت جمع در این زبان «اَل» یا «یَل» می‌باشد. ‫‪‬‬ مثال:
کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها)
 برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
 برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
 برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال:
شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده‌است.

حروف اضافه 
حروف اضافه ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
 وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کوچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کوچو اومِی؟ (از کجا آمدی؟)
 نه(na) / اَ(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تنَه دوس دارُم (تورا دوس دارم). کتابَه بیِه (کتاب را بده). جیجَه نه غذا وَش بیِه (جوجه را بهش غذا بده)
 سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)

پسوند «ین» 
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده‌است.
مثال:
 لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد.
 پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پُق به معنی اخم می‌باشد. پُق کردن: اخم کردن
 کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کُم: شکم
 مُل ملین (مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

ضمایر ملکی 
 اُم-اِت -اِش- مون- تون- شون نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثراً گفته نمی‌شود

ضمایر شخصی 
 مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
 «ایما رتیم وه حونه»: ما رفتیم خونه
 «ای حونه مال مویه»: این خانه مال منه

جمله ها 
 لری بیراحمئی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری بویراحمدی یکی از شاخه‌های زبان لریه
 وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درستو بخون
 ینه سی ایشا اِسَمِه: این رو برای شما خریدم.
 بره او سیم بیار؛ برو و آب برام، بیار
 بره بخواوس؛ برو و بخواب

نمونه ای از ضرب‌المثل‌ها 
 داری که خَل وابی دَ راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
 گلو دسش وَه پِه نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
 خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
 آردشه بخته آربیزشه آوِخته (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
 ایخِمِت نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

نمونه زبان
بخشی از داستانی به لری بویراحمدی:

او قیمل مردُم وَ دَس آلازنگی زِر زمین حونَه ایساختن . دَرَلَ مُحکِمی هَم ایساختِن ، اِینهان دَم حونَه شوْ. موقع خَو که ایابی دَرَلَ قُلف اِی کِردن اِی خوسی یِن . تا آلازنگی نَتَره بیا مِنْ حونَهْ . یَهْ شُویی که آلازنگی گُسْنَش وابی رَه ْ مِنْ ده تا شاید یه چی بِجوره سی خَرْدَن از شانس خوبش دیْ که در یَه حونَه ای وازه ، ای حونَه ، حونه منیجه بی،  حونه منیجه هفت تا در داشت ، منیجه هَفت تا دووَرْ هم داشت . هَرشو نوبت یِه دووَرْ بی که دَرَله بووَنْده . او شو نوُبه دووَر کِچکُو نَمکی بی که و یایِشْ رَه تَه بی دَرهفتم بووَنده . آلازنگی رَه وُری مِن حونه .

برگردان به فارسی:

در زمان‌های قدیم مردم از دست آلازنگی  زیر زمین خانه می‌ساختند . درهای محکمی هم می‌ساختند و می‌گذاشتند دم خونه اشان. موقع خواب که می‌شد ،درها را قفل می‌کردند و بعد می‌خوابیدند ، تا آلازنگی نتواند وارد خانه شود.یک شب که آلازنگی گرسنه شده بود ، وارد روستا شد تا چیزی برای خوردن پیدا کند ، از شانس خوبش دید که در یکی از خانه‌ها باز است . این خانه ، خانه منیژه بود.منیژه هفت تا دختر داشت که هرشب نوبت یک از دخترها بود که در را ببندد، آن شب نوبت دختر کوچک منیژه نمکی بود که یادش رفته بود در را ببندد. آلازنگی رفت وارد خانه شد.

منابع 

زبان لری