تفتازانی

سعدالدین مسعود بن عمر بن عبداللّه هروی خراسانی تفتازانی مشهور به تفتازانی فقیه، متکلم، منطق‌دان و ادیب ایرانی است. در تاریخ زایش و مرگ او اختلاف بسیار است، اما بنا به قول صحیح‌تر او متولد سال ۷۰۱ خورشیدی (برابر با ۷۲۲ هجری قمری و ۱۳۲۲ میلادی) در تفتازان از توابع شهرستان شیروان و متوفی به سال ۷۶۹ خورشیدی (برابر با ۷۹۲ قمری و ۱۳۹۰ میلادی) است. وی شاگرد قطب رازی و عضدالدین ایجی است.

آثار 
او را، گویا به اشتباه، نویسندهٔ تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار دانسته‌اند.
کتب زیر همچنین از او است:
 شرح تصریف زنجانی: در ۱۶ سالگی این کتاب را نوشت.
 هذیب المنطق و الکلام: این اثر درسنامه بوده‌است.
 شرح عقاید نسفی: شرح درسنامه
 الارشاد یا ارشادالهادی: در علم نحو
 الشرح المطوَّل: در فنون بلاغی
 الشرح المختصر: در فنون بلاغی
 شرح قسم سوم مفتاح العلوم: در فنون بلاغی
 شرح رسالة شمسیة کاتبی قزوینی: در منطق
 تهذیب المنطق: در منطق
 حواشی بر شرح قطب رازی بر رسالة شمسیه قزوینی: در منطق
 شرح ایساغوجی ابهری: در منطق
 شرح العقائد النسفیة: شرحیست بر کتاب عقیدة النسفیة اثر نجم الدین ابوحفص عمر نسفی
 مقاصد الطالبین فی علم اصول الدین: در کلام
 رسالة الرد علی زندقة ابن عربی فی مؤلَّفِه فصوص الحکم: در کلام
 التلویح الی کشف حقائق التنقیح: در علم اصول
 شرح بر شرح ایجی بر المختصر فی الاصول ابن حاجب: در علم اصول
 مفتاح الفقه: در فقه
 اختصار شرح تلخیص الجامع الکبیر: در فقه

دیگر آثار:
 النعم السوابغ فی شرح الکلم النوابغ
 ترجمة بوستان سعدی به نثر ترکی
 حاشیه بر کشاف زمخشری

دانشنامهٔ جهان اسلام پس از ذکر آثار او در ادامه چنین می‌نویسد:

جایگاه علمی 
دانشنامهٔ جهان اسلام در پیرامون جایگاه علمی «تفتازانی» چنین آورده‌است:

آراء منطقی 
تفتازانی به تبع قطب رازی معتقد است کلی در خارج موجود نیست، بلکه فرد آن موجود است و اگر گفته می‌شود کلی طبیعی در خارج وجود دارد، مجاز است از باب وصف به حال متعلق موصوف، به این معنا که فرد آن موجود است. تفتازانی با استاد خود در تعریف به اعم و اخص هم رأی نیست. از نظر او معرِف و معرَف باید مساوی باشند. نیز وی برخلاف نظر استادش، حملیه محصوره را طبق رأی کاتبی به خارجیه و حقیقیه و ذهنیه تقسیم می‌کند. تفتازانی در عکس نقیض هر دو روش قدما و متأخران را عکس قلمداد می‌کند. او در شکل اول و سوم، فعلیت صغرا را شرط می‌داند و از این روی، بر آن است که این دو شکل با صغرای ممکنه نتیجه نمی‌دهد.

مطالعهٔ بیش‌تر 
 هاشمی، محمود، مف‍تاح الدرر من شرح الم‍خت‍صر، ته‍ران: محمود هاشمی، ۱۳۸۰. شابک: 
این کتاب شرحی است بر مختصر المعانی تفتازانی که خود شرحی است بر تلخیص المفتاح خطیب قزوینی که آن نیز تلخیص است از مفتاح العلوم سکاکی
 حسینی دشتی، مصطفی، حاشی‍ه ملا عب‍دالل‍ه عل‍ی الت‍هذیب، قم: دارالتفسیر، ۱۳۸۲. شابک: ۹۶۴-۷۸۶۶-۲۱-۶
کتاب حاضر شرحی است بر کتاب حاشیه ملا عبدالله‌بن حسین یزدی که آن نیز حاشیه‌ای است بر کتاب «ته‍ذیب المنطق و الکلام» تفتازانی 
 عرفان، حسن، کرانه‌ها: شرح فارسی کت‍اب مخ‍تص‍ر الم‍عانی، قم: هج‍رت، ۱۳۷۵. شابک: ۹۶۴۵۸۷۵۱۹۶
این کتاب شرحی است فارسی بر مختصر المعانی تفتازانی که خود شرحی است بر تلخیص‌المفتاح خطیب قزوینی که آن نیز تلخیص بر مفتاح‌العلوم سکاکی است.

پیوند به بیرون 
 دیدگاه تفتازانی

پانویس

منابع 
 مدخل «تفتازانی» در دانشنامهٔ جهان اسلام
 تفتازانی در ویکی فقه

ادبیات فارسی
اسلام‌شناسان مسلمان سده ۱۴ (میلادی)
اشاعره
اصلاح‌طلبان مسلمان
الهی‌دانان مسلمان
اهالی ایران در سده ۱۴ (میلادی)
اهالی خراسان
پیروان مذهب شافعی
حنفی‌ها
دانشوران فارسی‌زبان سنی
درگذشتگان ۱۳۹۰ (میلادی)
زادگان ۱۳۲۲ (میلادی)
شافعیان ایران
فقیهان اهل ایران
فقیهان شافعی
فیلسوفان ارسطویی
فیلسوفان اهل ایران
فیلسوفان سده ۱۴ (میلادی)
فیلسوفان فارسی‌زبان قرون وسطی
فیلسوفان فارسی‌زبان
فیلسوفان قرون وسطی
ماتریدیه
متکلمان
مسلمانان سنی
منطق‌دانان اهل ایران
نویسندگان ادبیات فارسی دوران قرون وسطی
نویسندگان سده ۱۴ (میلادی)