حسن کامشاد

حسن کامشاد (زادهٔ ۴ تیر ۱۳۰۴) مترجم و پژوهشگر ادبیات فارسی است. او استاد زبان فارسی در دانشگاه کمبریج و استاد مدعو در دانشگاه کالیفرنیا و از مسئولان شرکت ملی نفت ایران بود. مهم‌ترین ترجمهٔ کامشاد، تاریخ چیست اثر ه. ا. کار و مهم‌ترین اثر تألیفی او پایه‌گذاران نثر جدید فارسی است.

تحصیلات 
حسن کامشاد (سید حسن میرمحمد صادقی) متولد محلهٔ گود لرها در اصفهان است. پدرش میرزا سیدعلی آقا تاجر پوست و روده بود. تحصیلات دبستانی را در مدرسه علیه و ایتام به پایان رساند. دو سه ماه آغازین دورهٔ متوسطه را در هنرستان صنعتی گذراند و سپس به دبیرستان ادب رفت که به کالج انگلیسی‌ها معروف بود. 

دورهٔ پنج‌سالهٔ متوسطه را در سال ۱۳۲۳ در دبیرستان ادب به پایان رساند. سپس برای گذراندن سال پایانی به دبیرستان البرز رفت اما پس از گذراندن حدود دو ماه در شبانه‌روزی این دبیرستان به اصفهان بازگشت و دیپلم خود را در رشتهٔ ادبی از دبیرستان صارمیه گرفت. در این سال با مصطفی رحیمی، ارحام صدر و شاهرخ مسکوب هم‌کلاسی بود که دوستی‌اش با مسکوب تا پایان عمر او ادامه یافت.

نخستین تجربهٔ کامشاد در ترجمه، در دورهٔ تحصیل در دبیرستان صارمیه بود که مقالاتی را که نخست‌وزیران تبعیدی در دورهٔ جنگ در لندن دربارهٔ آیندهٔ کشورشان نوشته بودند به فارسی برگرداند و دایی‌اش سید حسین نورصادقی آن‌ها را در نشریهٔ خود نقش جهان به چاپ رساند. 

حسن میرمحمدصادقی در سال ۱۳۲۴ همراه با شاهرخ مسکوب وارد دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران شد. در همان سال نخست نام‌خانوادگی خود را با درخواستی به ادارهٔ ثبت‌احوال اصفهان به کامشاد تغییر داد.

کار در شرکت نفت 
کامشاد پس از پایان تحصیلاتش در دانشگاه تهران، در سال ۱۳۲۷ به استخدام شرکت نفت درآمد و به آبادان رفت. یک سال و اندی در آبادان و سپس مدتی در اهواز مسئول امور کارگری و رابط میان ادارهٔ کار و شرکت نفت بود. سپس به مسجد سلیمان منتقل و معلم زبان انگلیسی برای کارآموزان تازه‌استخدام ایرانی و زبان فارسی برای پرستاران تازه‌استخدام انگلیسی شد.

در مسجد سلیمان نخستین ترجمهٔ کتاب را انجام داد: همشهری توم پین نوشتهٔ هوارد فاست. سپس در امتحان بورس تحصیلی فولبرایت پذیرفته شد تا به مدت دو سال برای ادامه‌تحصیل به امریکا برود اما نامه‌ای از شاهرخ مسکوب، تصمیمش را عوض کرد. مسکوب که در حزب توده فعال بود، با یادآوری چند تن از دوستان نزیکشان که دستگیر شده و زیرِ شکنجه بودند، نوشته بود:

در این گیرودار آقا می‌خواهند بروند امریکا چه غلطی بکنند؟ می‌خواهی انگلیسی یاد بگیری یا عیش‌و‌نوش کنی؟

فعالیت در حزب توده 
کامشاد که از دوران دانشجویی هوادار حزب توده بود و به کلوپ این حزب در تهران رفت و آمد داشت، به جای رفتن به امریکا به حزب توده پیوست که غیرقانونی شده بود. در آغاز در مسجد سلیمان فعال بود و سپس به اهواز منتقل و مسئول فعالیت‌های کارگری حزب شد. حزب توده او را همراه با پنج تن از کارگران شرکت نفت برای شرکت در کنگرهٔ صلح جهانی به وین فرستاد که از ۲۱ تا ۲۸ آذر ۱۳۳۱ برگزار شد و شخصیت‌هایی همچون ژان پل سارتر، لویی آراگون، پابلو نرودا، دیگو ریورا، ناظم حکمت، دیمیتری شوستاکوویچ، آرنولد تسوایگ و ایلیا ارنبورگ در آن شرکت جستند. او پیش از بازگشت به تهران، سفری هم به پاریس و رم کرد.

هنگامی که کودتای ۲۸ مرداد رخ داد، کامشاد برای مرخصی در اصفهان بود. در غیابش به خانه‌اش در اهواز ریخته، کتاب‌ها و وسائلش را آتش زدند. به تهران رفت و خود را به شرکت نفت در پایتخت منتقل کرد و در ادارهٔ کارگزینی شرکت مشغول شد. در این اداره با ابراهیم گلستان همکار بود و با معرفی گلستان، پروفسور روبن لیوی استاد زبان فارسی دانشگاه کمبریج که برای شرکت در کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی به ایران رفته بود، کامشاد را برای تدریس زبان فارسی به دانشجویان کمبریج استخدام کرد.

تدریس و تحصیل در کمبریج 
کامشاد در سال ۱۳۳۳ به انگلستان رفت و در کنار تدریس متون کهن فارسی به دانشجویان، نمونه‌هایی از نثر معاصر فارسی را در جزوه‌ای به نام Modern Persian prose reader گردآورد که بعدها انتشارات دانشگاه کمبریج آن را به چاپ رساند و کتاب درسی دانشجویان زبان فارسی در دانشگاه‌های بریتانیا و امریکا شد. 

در کنار تدریس به ادامه‌تحصیل پرداخت. پایان‌نامهٔ دکتری او به نام Creative writing in modern Persian prose دربارهٔ نثر معاصر فارسی بعدها در انگلستان به چاپ رسید و سال‌ها بعد خودش ترجمهٔ آن را در ایران به عنوان پایه‌گذاران نثر جدید فارسی در نشر نی به چاپ رساند. یکی از دانشجویانش در کمبریج حامد الگار بود.

بازگشت به شرکت نفت 
کامشاد پس از گرفتن دانش‌نامهٔ دکتری در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی در سال ۱۳۳۸ به ایران بازگشت. بر اساس سفارشی که پروفسور روبن لیوی استاد زبان فارسی دانشگاه کمبریج به حسین علاء وزیر دربار کرده بود، سرپرست هیئتی از مدیران کل دولتی شد که برای شرکت در نشست جمعیت تسلیحات اخلاقی به سوییس رفتند. پس از بازگشت، به‌جای ابراهیم گلستان سرپرست نگارش ادارهٔ روابط عمومی کنسرسیوم شد. 

در بهار ۱۳۴۱ با استفاده از بورسیهٔ بنیاد راکفلر بار دیگر به مدت شش ماه به کمبریج رفت تا جزوه‌ای را که در دوران تدریس در این دانشگاه با عنوان Modern Persian prose reader گردآوری کرده بود در قالب کتابی ویرایش کند. این کتاب را انتشارات دانشگاه کمبریج در سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵) با نام Modern Persian prose literature به چاپ رساند.

تدریس در دانشگاه کالیفرنیا 
کامشاد در سال ۱۳۴۲ برای تدریس زبان فارسی به عنوان استاد مهمان به دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس (UCLA) دعوت شد و به مدت یک سال در این دانشگاه تدریس کرد.

نمایندهٔ شرکت نفت در لندن 
کامشاد از روابط عمومی کنسرسیوم به ادارهٔ امور بین‌المللی شرکت ملی نفت ایران منتقل و نمایندهٔ ایران در کمیسیون اقتصادی اوپک شد. همزمان، تابستان‌ها به دعوت دکتر سید حسین نصر در دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران برای خارجی‌ها، زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کرد. کتاب تاریخ چیست اثر ا. ه. کار را هم در همین دوره ترجمه کرد که مهم‌ترین و اثرگذارترین ترجمه در کارنامهٔ حسن کامشاد شد. 

سِمَت بعدی کامشاد در شرکت نفت، عضویت هیئت‌مدیرهٔ شرکت ملی نفتکش ایران و در واقع پس از مدیرعامل، مهم‌ترین مسئول این شرکت بود. سپس در سال ۱۳۵۵ به عنوان نمایندهٔ شرکت نفت در لندن مقیم شد و تا هنگام انقلاب در این سِمَت بود.

زندگی خانوادگی 
حسن کامشاد در خرداد ۱۳۴۰ با ناهید دختر حیدرعلی امامی ازدواج کرد که تاجر چای و از بازرگانان سرشناس اصفهان بود و چند دوره نیز نمایندهٔ اصفهان در مجلس شورای ملی شد. ناهید از دوازده‌سالگی برای تحصیل به مدارس شبانه‌روزی در انگلستان فرستاده شده بود. حاصل این ازدواج دو پسر به نام‌های امید (زادهٔ ۱۳۴۱ در کمبریج) و مرید (زادهٔ ۱۳۴۲ در لس‌آنجلس) است.

تأثیر شاهرخ مسکوب 
کامشاد در سال ۱۳۲۳ در اثر آشنایی با شاهرخ مسکوب مجذوب ادبیات کهن فارسی و آثاری چون تاریخ بیهقی می‌شود. خودش این ماجرا را به این شرح نقل می‌کند: 

من و مسکوب در کلاس ششم متوسطه با هم هم‌کلاس شدیم و هم‌زمان مصطفی رحیمی نیز هم‌کلاس ما بود و ما هرسه از شاگردان برجستهٔ آن دبیرستان به شمار می‌آمدیم. هرسهٔ ما نیز از شاگردان برجستهٔ کلاس انشا بودیم که پس از قرائت انشا دبیران و شاگردان همیشه ابراز احساسات می‌کردند. اما آنچه باید بگویم این است که انشاهای آن دو تن اصیل و بافکر بود اما نوشته‌های من همه اقتباس و سرقت از ترجمه‌های لامارتین و شاتوبریان بود. اوایل سال تحصیلی، هنگام زنگ تفریح، یک نفر به پشت من زد، برگشتم، مسکوب بود. بدون مقدمه‌چینی گفت: این مهملات رمانتیک چیه که به خورد معلم جاهل و شاگردان می‌دهی؟ چرا به‌جای این کتاب‌ها، کتاب حسابی نمی‌خوانی؟ من که نمی‌خواستم کم بیاورم گفتم مثلاً چی؟ گفت: بهت می‌گویم. فعلاً بگو چقدر پول نقد داری؟ با تعجب گفتم: ۱۵ ریال! گفت: فردا همهٔ پولت را بیاور تا بعد! فردای آن روز با ۱۵ ریال به مدرسه رفتم. مسکوب نیز ۱۵ ریال را گرفت و یک کتابِ «تاریخ بیهقی» به من داد و گفت: ۵ ریال هم بابت خرید این کتاب به این پسر بدهکار شدی که بعداً باید بدهی و عصر همان روز با هم به خانهٔ مسکوب رفتیم و شروع به خواندن تاریخ بیهقی کردیم. پس از آن روز با پول توجیبی‌ام توانستم «سیاست‌نامه»، «شاهنامه»، «خمسه نظامی» و… را خریداری کنم.»

این دوستیِ ۶۱ساله با درگذشتِ شاهرخ مسکوب به پایان رسید. کامشاد کتاب پایه‌گذاران نثر جدید فارسی را به شاهرخ مسکوب تقدیم کرد.

زندگی‌نامهٔ خودنوشت 
کامشاد زندگی‌نامهٔ خودنوشتی را با عنوان «حدیث نفس» در دو جلد منتشر کرده‌است. اهمیت کتاب مجموعه‌ای از خاطراتی است که او از برترین چهرهای ادبیات و فرهنگ و سیاست نقل کرده‌است.

کتاب‌های حسن کامشاد

تألیف 
 پایه‌گذاران نثر جدید فارسی (تألیف به دو زبان انگلیسی و فارسی)، چاپ متن اصلی: لندن، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۶۶؛ چاپ متن فارسی، تهران: نشر نی‏، ۱۳۸۴. 
 مترجمان، خائنان: مته به خشخاش چند کتاب، نشر نی‏‫، ۱۳۸۶.
 حدیث نفس (زندگینامه)، (ج. ۱، ۱۳۸۸؛ ج. ۲، ۱۳۹۲)؛ ۲ جلد در یک مجلد، نشر نی، ‬‬۱۳۹۵.

ترجمه 
 ت‍اری‍خ چ‍ی‍س‍ت؟، ادوارد هالت کار، انتشارات خوارزمی‏‫، ×۱۳۵. 
 ‫۸۰۰۰۰۰۰۰۰ م‍ردم چ‍ی‍ن‌‬، راس ت‍ری‍ل، انتشارات خوارزمی‏‫، ۱۳۵۲. 
 ت‍ام پ‍ی‍ن، هاوارد فاست، انتشارات خوارزمی‏‫، ۱۳۵۳. 
 ام‍پ‍راتور، ریشارد کاپوشینسکی، س‍ازم‍ان ان‍ت‍ش‍ارات و آم‍وزش ان‍ق‍لاب اس‍لام‍ی، ۱۳۶۶؛ انتشارات ماهی‏‫، ۱۳۹۳. 
 آخرین امپراتور، ادوارد ب‍ر، س‍ازم‍ان ان‍ت‍ش‍ارات و آم‍وزش ان‍ق‍لاب اس‍لام‍ی، ۱۳۶۸؛ انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۳. 
 اس‍ت‍ف‍اده و س‍وءاس‍ت‍ف‍اده از ت‍اری‍خ، پیتر خیل، انتشارات علمی و فرهنگی‏‫، ۱۳۷۲؛ انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۳. 
 دانیل دفو‫، ج‍ی‍م‍ز س‍اذرل‍ن‍د، ن‍ش‍ر ن‍ش‍ان‍ه: دف‍ت‍ر وی‍راس‍ت‍ه، ۱۳۷۲.
 توماس پین، م‍ای‍ک‍ل ت‍رو، ک‍ه‍ک‍ش‍ان، ۱۳۷۳.
 یاکوب بورکهارت، ج‍ان ل‍وک‍اچ، ک‍ه‍ک‍ش‍ان، دف‍ت‍ر وی‍راس‍ت‍ه، ۱۳۷۳؛ نشر م‍اه‍ی، ۱۳۸۴.
 توکویل، ل‍ری س‍ی‍دن‍ت‍اپ، طرح نو‫، ۱۳۷۴؛ اندیشه توکویل، انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۵. 
 عیسی، ه‍ام‍ف‍ری ک‍ارپ‍ن‍ت‍ر، طرح نو‫، ۱۳۷۵؛ اندیشه عیسی، انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۶. 
 تاریخ بی‌خردی: از ت‍روی‍ا ت‍ا وی‍ت‍ن‍ام‌، باربارا تاکمن، ن‍ش‍ر و پ‍ژوه‍ش ف‍رزان روز‏‫، ۱۳۷۵؛ نشر کارنامه‏، ۱۳۸۸. 
 مورخ و تاریخ، آرنولد توین‌بی، انتشارات خوارزمی‬‏، ‏‫‏‏۱۳۷۵. 
 دنیای سوفی: داس‍ت‍ان‍ی درب‍اره ت‍اری‍خ ف‍ل‍س‍ف‍ه‌، یوستین گردر، انتشارات نیلوفر، ۱۳۷۵.
 ش‍ب‍ح خ‍ان‍م وی‍ل‌، دانیل دفو، ت‍ج‍رب‍ه، ۱۳۷۶.
 دری‍ای ای‍م‍ان، دان کیوپت، طرح نو، ۱۳۷۶؛ انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۶. 
 م‍ردی ک‍ه ه‍ف‍ت‍اد س‍ال دن‍ی‍ا را ف‍ری‍ب داد: پ‍رون‍ده زن‍دگ‍ان‍ی پ‍ن‍ه‍ان‍ی آرم‍ان‍د ه‍ام‍ر، ادوارد ج‍ی اپ‍س‍ت‍ای‍ن، انتشارات نیلوفر، ۱۳۷۷.
 روح داروث‍ی دی‍ن‍گ‍ل‍ی‌، دانیل دفو‫، ت‍ج‍رب‍ه‌‏‫، ۱۳۷۷.
 ای‍ران: ب‍رآم‍دن رض‍اخ‍ان، ب‍راف‍ت‍ادن ق‍اج‍ار و پ‍ادش‍اه‍ی پ‍ه‍ل‍وی، سیروس غنی، انتشارات نیلوفر، ۱۳۷۷.
 خ‍اورم‍ی‍ان‍ه: دو ه‍زار س‍ال ت‍اری‍خ از ظه‍ور م‍س‍ی‍ح‍ی‍ت ت‍ا ام‍روز، برنارد لوئیس، نشر ن‍ی‌‏، ۱۳۸۱. 
 ق‍ب‍ل‍ه ع‍ال‍م: ن‍اص‍رال‍دی‍ن‌ش‍اه ق‍اج‍ار و پ‍ادش‍اه‍ی ای‍ران‌، عباس امانت، نشر ک‍ارن‍ام‍ه‌‏، ۱۳۸۲.
 اس‍ت‍ال‍ی‍ن م‍خ‍وف، خ‍ن‍ده و ب‍ی‍س‍ت م‍ی‍ل‍ی‍ون‌، مارتین ایمیس، نشر ن‍ی‌‏، ۱۳۸۲. 
 در خدمت تخت طاووس: ی‍ادداش‍ت‌ه‍ای روزان‍ه آخ‍ری‍ن س‍ف‍ی‍ر ش‍اه در ل‍ن‍دن‌، پرویز راجی، طرح نو، ۱۳۸۲.
 وی‍ت‍گ‍ن‍ش‍ت‍ای‍ن، پ‍وپ‍ر و م‍اج‍رای س‍ی‍خ ب‍خ‍اری: ده دق‍ی‍ق‍ه ج‍دل م‍ی‍ان دو ف‍ی‍ل‍س‍وف ب‍زرگ‌، دی‍وی‍د ادم‍ون‍دز، ج‍ان آی‍دی‍ن‍و، ن‍ش‍ر ن‍ی‌‏، ۱۳۸۳. 
 سرگذشت ف‍ل‍س‍ف‍ه، برایان مگی، ن‍ش‍ر ن‍ی‌‏‫، ۱۳۸۶. 
 هنر داستان‌نویسی: گزیده‌ای از گفت‌وگو با نویسندگان در پاریس ریویو، گزیده و ترجمه، نشر نی‏‫، ۱۳۸۹. 
 یکی دربارهٔ دیگری: برخوردهای تاریخی، کریگ براون، انتشارات نیلوفر، ‏‫۱۳۹۲. 
 عادات و آداب روزانه بزرگان: چنین کنند بزرگان، چو کرد باید کار، میسن کاری، انتشارات فرهنگ جاوید‏‫‬‬، ۱۳۹۴.
 درک یک پایان، جولیان بارنز، فرهنگ نشر نو، ۱۳۹۵. 
 اتفاق می‌افتد، دیوید هئر؛ روزبهان‏‫، ۱۳۹۶. 
 همصحبتی با خیال، گفت‌وگو با واقعیت، مایلز کینگتن، گزیده و ترجمه، انتشارات فرهنگ جاوید‏‫‬‬، ۱۳۹۸.

گفتگو 
 گفت‌وگو با شاعران معاصر ایران

منابع

پیوند به بیرون 
 خاطرات حسن کامشاد از شاهرخ مسکوب
 گفتگو با حسن کامشاد؛ ترجمه پس از بازنشستگی بی‌بی‌سی فارسی، ۱۲ مرداد ۱۳۸۹

دانشگاهیان دانشگاه کمبریج
دانش‌آموختگان دانشگاه کمبریج
زادگان ۱۳۰۴
مترجمان اهل اصفهان
مترجمان اهل ایران
افراد زنده