نام افغانستان

افغانستاندر زبان فارسی به معنای سرزمین افغان‌ها است.که اصالتاً از نام مردم افغان گرفته شده‌است. این نام نخستین بار در قرن ۱۰ میلادی ایجاد شد. سیاستمداران افغان در قرن نوزدهم نام «افغانستان» را بر سرزمین‌های بازمانده امپراتوری درانی گذاشتند.

وقایع شاهنامه فردوسی اکثراً در شهرهای افغانستان رخ داده کلمه ایران در شاهنامه به شهری از شهرهای ایران اطلاق شده‌است.

دائرةالمعارف آریانا می‌نویسد: کشوری که در تاریخ معاصر جهان به نام افغانستان یاد می‌شود، در قرون وسطی به اسم خراسان و در عهد باستان به نام آریانا/ایران شهرت داشت.

محمدباقر مصباح‌زاده در کتاب تاریخ اقوام در افغانستان گفته‌است: در گذشته برخی مورّخان و پژوهشگران افغان با هدایت برخی عناصر حاکم بر افغانستان، تحقیقات گسترده‌ای بر روی شواهد و منابع موجود انجام دادند، آنچه با نام «آریانا» یافت شد، نشان دهنده این بود که آریانا از لحاظ جغرافیایی و منطقه‌ای با آریا روابط تنگاتنگی داشت، کماکان امروزه افغانستان و ایران روابط و رسوم بسیار نزدیک و مشترکی دارند، در برخی از رسوم آریایی‌ها و آریاناها می‌توان به زبان، چهره، ساختار ژنتیکی اشاره کرد. نزدیک‌ترین اقوام به یکدیگر در آسیای مرکزی از لحاظ تمدّن و رفتارهای مشترک، ایران و افغانستان شناخته می‌شوند.

واژه آریانا در زبان یونانی «آریانیوس» و در زبان آریانایی «آریانا» تلفّظ می‌شد. در سال ۱۲۳۵ه‍.ش در عصر قاجاریه، بعضی از ولایت افغانستان که جزء ایران محسوب می‌شدند توسط دولت و پادشاهی انگلستان و خیانت صدر اعظم ناصرالدین شاه (آقاخان نوری) از ایران جدا شدند.

در اینجا اگر جداگانه به این اسامی بر اساس اسناد و منابع مختلف تاریخی پرداخته می‌شود، اما بی‌تردید نمی‌توان انتظار داشت این نوشتار همهٔ ابهام یا اختلاف نظرها در این زمینه‌ها را از میان ببرد و چه بسا در برخی موارد در آن کمبود یافت می‌شود؛ چرا که هنوز منابع و مدارک و اسناد فراوان دیگری نیز در این باره وجود دارد که باید بررسی و کاوش شوند. به‌ویژه باید توجه داشت که بحث حاضر به‌عنوان مقدمه مطرح شده‌است و لذا دامنهٔ بررسی آن توسعه خواهد یافت.

افغانستان 
نام افغانستان در اواسط قرن هیجدهم میلادی یعنی از هنگامی که برتری سیاسی و نظامی قوم افغان بر سایر اقوام ساکن در آنجا استوار گردید، به واسطهٔ زور و حمایت خارجی که این قوم داشت، این نام به تمام اقوام کشور گذاشته شد  و سرانجام در قرن نوزدهم میلادی شهرت یافت.

واژهٔ افغانستان، به عنوان نام رسمی این کشور، بار اول در سال ۱۸۰۱ میلادی در قرارداد میان انگلستان و ایران، در مورد قلمرو امپراتوری درانی به کار رفته‌است.

 در کتاب تاریخنامه هرات سیفی هروی، ۳۶ مرتبه کلمه افغانستان و دو مرتبه هم کلمه اوغانستان به کار رفته‌است؛ اما به محدوده کوچک در نواحی بنُو وزیرستان و اطرافش یعنی شهرهای در جنوب افغانستان، اطلاق می‌شده‌است.

قضیه از این قرار است که پشتون‌ها که یکی از اقوام هندی می‌باشند، به دلیل نداشتن سکونتگاه و زندگی به‌صورت صحرانشینی، روی به غصب سرزمین خراسان کردند. دلیل این که آن‌ها جذب خراسان شدند این بود که دارای مناطق بسیار حاصلخیز، آب‌وهوای معتدل و خنک، کوهستان‌های مرتفع، رودهای پُرآب و جنگل‌های سرسبز بود. آن‌ها طی چند قرن اخیر با سلاح، تهدید، جنگ و غارت توانستند سرزمین خراسان را غصب کنند. از نظر دین اسلام این کار برخلاف موازین شرعی است.

آریانا 
مردم افغان نام عمومی برای کشور خود دارند که اکثراً نام افغانستان را به‌کار می‌برند.

براساس فرگرد یکم وندیداد، ایران‌ویج که بر اساس آن تعبیر آریانا، پدید آمده، نخستین سرزمینی است که توسط اهورامزدا آفریده شده، اما حدود جغرافیایی آن مشخص نیست.

بر حسب تعریف وندیداد، در فرگرد یکم وندیداد، این سرزمین در منطقه‌ای سردسیر قرار دارد که بر کرانهٔ رود دایتی نیک قرار دارد، ده ماه از آن سرد و دو ماه آن گرم است. اهورامزدا در وندیداد می‌گوید که: اگر من هر سرزمینی را که آفریدم، چنان آرامش‌بخش نبود که به چشم مردمانش خوش آید، همه به ایران‌ویج روی می‌آوردند. سپس به ذکر آفرینش مناطق دیگر، آغاز می‌کند که شامل بخش‌هایی از مناطق سرزمین افغانستان و ایران کنونی است و همچنین سایر نقاطی که از نظر جغرافیایی، محل آن‌ها کاملاً مشخص نیست. بنابرین به‌طور مشخص، معلوم نیست که سرزمین ایران‌ویج، از نظر جغرافیایی در کجا واقع شده‌است. به‌گمان برخی، منظور از رود دایتی، که ایران‌ویج در کرانهٔ آن آفریده شده، رودی اساطیری است که احتمالاً آن را با رود سفیدرود یا منطقه‌ای در استان آذربایجان شرقی در ایران، یکی می‌دانند.

اراتس‌تن (۲۷۶–۱۹۶ ق. م)، اولین نویسندهٔ یونانی است که اسم آریانا را برای سراسر سرزمین‌های میان بیابان مرکزی ایران تا رود سند به‌استثنای غرب (بلخ) و سرزمین‌های شمالی اطلاق کرده‌است. به‌گفتهٔ ریچارد فرای، به‌کاربردن نام آریانا توسط اراتس‌تن، اما، استرابون (۶۳/۶۴ق. م ـ ۲۱م)، جغرافیدان معروف عهد قدیم یونان، که اندکی بعد از سقوط دولت یونانی باختر می‌زیست و از افغانستان امروزی با نام آریانا یاد کرده، غرب (بلخ) و سغد را هم جزئی از آریانا به‌شمار آورده‌است.

کلاودیوس بطلمیوس (۸۳–۱۶۱ م)، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان و ستاره‌شناس که در اسکندریه مصر زندگی می‌کرد، نیز از سرزمینی که در جنوب هندوکش بین کویر نمک ایران کنونی در غرب و رود سند در شرق واقع بوده، به نام آریانا یاد کرده‌است.

افق جغرافیایی اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، نیز محل ایریانه ویجه (آریانا = سرزمین اصلی آریایی‌ها) را که زادگاه زرتشت هم به‌شمار می‌رود، در گسترهٔ جغرافیای تاریخی افغانستان قرار می‌دهد.
در فرگرد اول وندیداد، از شانزده شهر آریایی یاد شده که در سر این شهرها ایریانه ویجه یعنی نخستین سرزمین آریایی‌ها قرار گرفته‌است. پس از آن از شهرهای سغده (سغدیان یا سغد)، مورو (مرو)، بخدی (بلخ)، نیسایه (نواحی بین بلخ و هرات، یعنی میمنه)، هرویو (هرات)، وئه‌کرته (کابل)، اوروه (روه یعنی سرزمین پکتیکا یا غزنه یا طوس)، خننتا یا وهرکان (گرگان)، هراویتی (حوزه ارغنداب یا قندهار)، هائتومنت (وادی هیرمند)، رگا یا راغه (ناحیه راغ در بدخشان یا ری)، شخر یا چخر یا کخر (غزنه یا شاهرود)، وارنا یا ورن (بامیان یا وانای وزیرستان یا صفحه البرز یا خوار)، هپت هیندو (پنجاب) و رانگه یا رنگا (محل آن معلوم نیست) سخن رفته‌است.

منابع 

تاریخ افغانستان
ریشه نام کشورها