گاه‌شماری شاهنشاهی

گاهشماری شاهنشاهی در ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ در پی جلسهٔ مشترک مجلس شورای ملی و مجلس سنا، به عنوان تقویم رسمی کشور ایران اعلام شد. تا پیش از آن گاهشماری هجری خورشیدی، تقویم رسمی کشور بود. در این مصوبه مبدأ تقویم خورشیدی از هجرت پیامبر اسلام به تاریخ تاجگذاری کوروش بزرگ تغییر یافت. برمبنای این گاهشماری سال ۱ شاهنشاهی برابر است با ۵۵۹ پیش از میلاد و سال ۲۵۰۰ شاهنشاهی با ۱۳۲۰ هجری خورشیدی (آغاز پادشاهی محمدرضا پهلوی) مصادف می‌شود.

در کتاب تاریخ سال چهارم آموزش متوسطهٔ مدارس زمان محمدرضاشاه نوشتند: «در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۵۴ خورشیدی، با تصویب مجلسین شورای ملی و سنا، مقرر شد تاجگذاری کورش بزرگ در سال ۵۵۹ پیش از میلاد مسیح، مبدأ سال خورشیدی و سرآغاز تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران قرار گیرد. به همین مناسبت اول سال ۱۳۵۵ هجری خورشیدی آغاز سال ۲۵۳۵ شاهنشاهی، سال رسمی کشور شاهنشاهی ایران اعلام شد.»

پیشینه گاهشماری در ایران 
تاریخچه تقویم در ایران به طور کلی به دو دسته تقسیم می شود:

 تقویم پیش از اسلام یا تقویم باستانی شامل تقویم پیش از هخامنشیان، گاه شماری هخامنشی، تقویم زرتشتی، گاه شماری اوستایی کهن، گاه شماری اوستایی نو، گاهشماری دوره اشکانیان و ساسانیان و گاه شماری یزدگردی بود.

 گاه شماری پس از اسلام شامل تقویم هجری قمری و هجری شمسی با ویژگی‌های مشترک و اصول متفاوت است.

تقویم هجری شمسی در ابتدا به تقویم برجی معروف بود؛ که در اسناد و دوایر دولتی چندان رسمیت نداشت. درتاریخ ۳۱ فروردین ۱۲۸۹ میرزا عبدالحسین خان شیبانی وحید الملک، نماینده مردم تهران در مجلس شورای ملی طرحی را با موضوع «قید تاریخ کلیه معاملات و مبادلات مشترکه عمومی» تغییر از هجری قمری به هجری شمسی برجی را پیشنهاد داد و قرار شد در طرح قانون محاسبات عمومی که در دست تدوین بود گنجانده شود. در تاریخ ۲۱ آبان ۱۲۸۹ قانون محاسبات عمومی به تصویب مجلس شورای ملی رسید. وضع گاه‌شماری با مبدأ و آغاز پادشاهی کوروش هخامنشی در ایران به گاه‌شماری شاهنشاهی محدود نمی‌شود. هنگام‌ها پیش از وضع گاه‌شماری شاهنشاهی، در ۱۳۰۶ خورشیدی، سید جلال الدین طهرانی گونه‌ای گاه‌شماری پیشنهاد کرد که آغاز آن همین آغاز پادشاهی کوروش هخامنشی بود. مبدأ این گاه‌شماری پیشنهادی سال ۵۰۰ پیش از میلاد، و در نتیجه اختلاف آن با مبدأ گاه‌شماری هجری خورشیدی ۱۱۸۰ سال بود. نام ماه‌ها در آن از نام ماه‌های گاه‌شماری جلالی الگوبرداری شده بود. دیگر ارکان این گاه‌شماری نیز همانند گاه‌شماری جلالی بود. فرق مبدأ پیشنهادی در آن با گاه‌شماری شاهنشاهی نیز از این‌جا برگرفته می‌شد که در گاه‌شماری شاهنشاهی، دو شماره سمت راست تاریخ هر سال، سال‌های سپری شده از آغاز پادشاهی محمدرضا پهلوی (۲۶ شهریور ۱۳۲۰) را نشان می‌داد.

دلایل برگزیدن گاهشمار شاهنشاهی 
با توجه به اسناد، نقش سه تن از کارشناسان در این تصمیم پر رنگ بوده‌است: شجاع‌الدین شفا، معاون دربار شاهنشاهی، هادی هدایتی، معاون اجرایی نخست‌وزیر و خسرو بهروز، معاون برنامه سازمان برنامه و رئیس دفتر انفورماتیک.

به نظر این کارشناسان، «تقویم هجری خورشیدی نه ملی است و نه اسلامی؛ زیرا این تقویم مبنای اسلامی ندارد و تقویم مذهبی تمامی مسلمانان جهان هجری قمری است. ایرانیان نیز بر طبق تقویم هجری قمری آن اعیاد و مراسم سوگواری، روزه و حج خود را تعیین می‌کنند.
در حالی که تقویم هجری شمسی در هیچ کشور اسلامی در جهان معمول نیست و کاربردی ندارد.» از نظر آنان، تقویم خورشیدی همچنین مبنای ملی ندارد، زیرا در زمان خلافت معتضد بالله، خلیفه عباسی، برای «رفع اشکال اخذ خراج از ایرانیان و ثابت کردن نوروز در فصلی که مناسب جمع خراج است وضع گردیده.» به تعبیر آنان این تقویم یادگار تسلط بیگانگان بر ایران بود پس هیچ‌گونه جنبه ملی نداشت.
دلیل دیگر این بود که چون تاریخ پادشاهی ایرانیان به ۲۵۰۰ سال پیش برمی‌گشت، تقویم خورشیدی نمی‌توانست همه تاریخ کشور ایران را پوشش دهد. به عنوان مثال، برای تعیین تاریخ تاجگذاری کوروش باید رقم «سال ۵۵۹ قبل از میلاد» به کار گرفته می‌شد.

از طرف دیگر دو رقم سمت راست تقویم شاهنشاهی تعداد سال‌های سلطنت محمدرضا پهلوی را نشان می‌داد؛ برای مثال تا سال ۲۵۳۵ او ۳۵ سال پادشاهی کرده بود.

به دلایل بالا بود که این تغییر در دستور کار قرار گرفت و سه پیشنهاد مطرح شد:
 پیشنهاد شجاع‌الدین شفا: سال ۵۳۹ قبل از میلاد یعنی سال فتح بابل به دست کوروش بزرگ و صدور منشور آزادی و حقوق بشر مبدأ تاریخ شاهنشاهی قرار گیرد. اما این طرح همچنان نمی‌توانست تاریخ قبل از آن را یعنی تاجگذاری کوروش را پوشش دهد و برای آن، باید دوباره از تاریخ قبل از میلاد استفاده می‌شد. همچنین این تاریخ با جنگ آغاز می‌شد که دارای وجههٔ خوبی نبود.
 پیشنهاد هادی هدایتی: سال ۵۵۹ قبل از میلاد یعنی سال تاجگذاری کوروش مبدأ تاریخ در نظر گرفته شود. به نظر او تاجگذاری کوروش، آغاز سلطنت ایرانیان و وحدت قوم ماد و پارس بود. همچنین علت دیگر این پیشنهاد این بود که تاریخِ به سلطنت رسیدن محمدرضا شاه پهلوی، بر اساس تقویم جدید عدد سرراست ۲۵۰۰ می‌شد و در صورت پذیرفته شدن این پیشنهاد، با اضافه کردن رقم رُند ۱۱۸۰ به تقویم هجری خورشیدی، تاریخ‌ها به آسانی به شاهنشاهی تبدیل می‌شد. با تصویب این قانون، سال ۱۳۵۵ هجری خورشیدی، مقارن با سال ۲۵۳۵ شاهنشاهی ایران شد.
 پیشنهاد خسرو بهروز: سال تولد کوروش مبدأ تقویم تاریخ شاهنشاهی قرار گیرد. اما اشکال این پیشنهاد در این بود که تاریخ تولد کوروش فرضی بود در حالی که تاریخ تاج‌گذاری او در اکثر منابع تأیید شده بود.

در نهایت تصمیم گرفته شد که تاریخ شاهنشاهی با مبدأ تاریخ تاجگذاری کوروش بزرگ به جای تاریخ هجری استفاده شود. قرار شد تاریخ هجری قمری به عنوان تاریخ مذهبی ایرانیان که مورد استفادهٔ روحانیت بود، در کنار تاریخ شاهنشاهی استفاده شود و تاریخ میلادی برای مراودات با کشورهای خارجی به‌کار گرفته شود.

چگونگی تبدیل سال خورشیدی و میلادی به شاهنشاهی 
امسال برابر با سال روش تبدیل سال هجری خورشیدی به شاهنشاهی چنین است:
 سال شاهنشاهی = ۱۱۸۰ + سال هجری خورشیدی

روش تبدیل سال میلادی به شاهنشاهی چنین است:
 سال شاهنشاهی = ۵۵۹ + سال میلادی

در تبدیل سال هجری خورشیدی به شاهنشاهی عدد ۱۱۸۰ بکار می‌رود. به این معنا که ۱۱۸۰ سال پیش از هجرت محمد، پیامبر اسلام، از مکه به مدینه، کوروش بزرگ به پادشاهی رسیده بوده‌است. جالب اینجاست که این عدد به‌طور تصادفی کاملاً رند درآمده است. این روش ساده‌تر از روش میلادی است.

در تبدیل سال میلادی به شاهنشاهی عدد ۵۵۹ بکار می‌رود. به این معنا که ۵۵۸ سال پیش از به دنیا آمدن عیسی مسیح، کوروش هخامنشی به پادشاهی رسیده بود. با این تفاوت که در سه ماه ابتدایی سال میلادی یعنی ژانویه، فوریه، مارس که مصادف با زمستان سال خورشیدی پیش است، باید عدد ۵۵۸ را با سال میلادی جمع بست؛ زیرا سال نو مسیحی از فصل زمستان آغاز می‌شود و با سال نو ایرانی که آغاز آن بهار است، در تناقض است.

انتقادها و واکنش‌ها 
به نظر برخی تحلیل‌گران، چنین تصمیمی از اشتباهات بزرگ شاه بود.

سید محمدرضا گلپایگانی اولین مرجع تقلیدی که بعد از انتشار این خبر موضع گیری کرد و در روز سه شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۵۴ (فردای اعلام این خبر) طی تلگرافی به رؤسای مجلس‌ها و دولت، به تاریخ شاهنشاهی ایراد گرفت. او در نامه‌ای به رئیس وقت مجلس سنا، جعفر شریف امامی، اقدام ناگهانی دو مجلس شورای ملی و سنا را در تصویب این موضوع، توهین بزرگ به اسلام دانست.،

روح‌الله خمینی از مراجع تقلید نیز شش ماه بعد از این تغییر، در پیام عید فطر ۱۳۵۵ به‌کارگیری تاریخ شاهنشاهی را حرام اعلام کرد و گفت: «کارشناسان که می‌خواهند مخازن ما را بی‌مانع به غارت ببرند برای تضعیف اسلام و محو اسم آن، نغمه شوم تغییر مبدأ تاریخ را ساز کردند. این تغییر از جنایات بزرگی است که در این عصر به دست این دودمان کثیف واقع شد. بر عموم ملت است که با استعمال این تاریخ جنایتکار مخالفت کنند و چون این تغییر، هتک اسلام و مقدمه محو اسم آن است، خدای نخواسته استعمال آن بر عموم حرام و پشتیبانی از ستمکار و ظالم و مخالفت با اسلام عدالتخواه است».

اسدالله علم وزیر دربار هم گفته بود: «شاهنشاه به این کار علاقه دارند زیرا که خود مردِ تاریخ، خودِ تاریخ و محولِ تاریخ است و می‌خواهد که مبدأ تاریخ هم بشود و حق هم با اوست».

بهرام مشیری دربارهٔ تاریخ شاهنشاهی ایران و صحیح نبودن تاریخ هجری در ایران اینگونه گفته‌است:
یرواند آبراهامیان، نویسندهٔ کتاب ایران بین دو انقلاب معتقد است که «در دوران معاصر کمتر رژیمی در عالم یافت شده که چنان بی‌پروا تقویم مذهبی کشورش را مخدوش کند.»

«آنتونی پارسونز» آخرین سفیر انگلیس در دوره پهلوی دراین‌باره در کتاب «غرور و سقوط» نوشت: «تقویم شاهنشاهی یکی از نامعقول‌ترین اقداماتی بود که شاه در چند سال قبل به آن دست زد و موجبات خشم و بدگمانی عناصر مذهبی را نسبت به خود فراهم ساخت».،

احسان نراقی جامعه شناس و مشاور یونسکو درباره این اقدام شاه چنین نوشت: «اقدام دیگری که به شدت به شاه صدمه زد، تغییر تقویم بود. شاه با نسبت دادن خود به کوروش سعی می‌کرد از جهان عرب ممتاز گردد؛ همچنین تلاش می‌کرد مسلمان بودن ملت ایران را کم رنگ جلوه دهد.»

نکته مهم درباره این اظهار نظرهای منفی این است که تمامی این اظهار نظرها بعد از سقوط شاه صورت گرفت و تنها کسانی که مخالفت خود را در همان زمان اعلام کرده بودند مراجع و مبلغان مذهبی بودند.

تغییر مجدد مبدأ گاه شماری 
بسیاری از مردم با تاریخ شاهنشاهی که دولت در اسناد رسمی استفاده می کرد ارتباط برقرار نمی کردند و مردم عادی نمی‌توانستند محاسبه‌های این تقویم را انجام بدهند که مثلاً سال ۱۳۵۶ خورشیدی معادل سال ۲۵۳۶ شاهنشاهی می‌شود. سرانجام در پنجم شهریور سال ۱۳۵۷ خورشیدی، جعفر شریف امامی در جهت تشکیل «دولت آشتی ملی» در اولین روز نخست‌وزیری‌اش طی بخشنامه ای دوباره تقویم ایران را از شاهنشاهی به هجری خورشیدی تغییر داد.

سکه شناسی 
سکه های ضرب شده برای توزیع در سال ۱۳۵۵ خورشیدی به دو دسته تقسیم می شوند: سکه های رایج (مس-نیکل) با تاریخ شاهنشاهی و سکه های طلا (سکه های پهلوی) با تاریخ هجری خورشیدی. تنها سکه طلا در این سال که با تاریخ  ۲۵۳۵ شاهنشاهی ضرب شده، سکه ده پهلوی یادبود «پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی» است. همچنین نشان های یادبودی به همین مناسبت ضرب شده اند که برخی دارای تاریخ هجری خورشیدی و برخی دارای تاریخ شاهنشاهی هستند. البته نشان های یادبود حامل تاریخ هجری خورشیدی نسبت به نشان ها با تاریخ شاهنشاهی از فراوانی بسیار کمتری برخوردار هستند. اما تمامی سکه های رایج دارای تاریخ شاهنشاهی هستند. با توجه به تغییر مبدأ تاریخ در اسفند ۱۳۵۵ و عدم وجود سکه طلا با تاریخ ۲۵۳۵، مشخص می شود که تمامی سکه های طلا برای توزیع در این سال، در سال قبل تهیه و ضرب شده اند.

ضرب سکه با تاریخ شاهنشاهی توسط حکومت پهلوی تنها تا سال ۲۵۳۷ ادامه یافت و در همین سال (۱۳۵۷) سکه های رایجی با تاریخ ضرب هجری خورشیدی توزیع شد. حتی نشان های یادبود مربوط به این سال با تاریخ هجری خورشیدی ضرب شده اند؛ اما سکه های طلا با تاریخ ۱۳۵۷ دیده نشده اند که باز هم نشانگر این است که تمامی سکه های طلا در سال ۱۳۵۶ و با تاریخ شاهنشاهی ضرب شده اند اما بخشی از سکه های رایج، قبل از تغییر مبدأ تقویم و برخی بعد از این تغییر تهیه شده اند. همچنین سکه های طلای پهلوی ضرب شده برای سال ۲۵۳۸ دارای تاریخ ضرب ۱۳۵۸ هستند؛ بطوریکه سکه ای با تاریخ شاهنشاهی برای توزیع در این سال دیده نشده است. این امر نشانگر تغییر رویکرد حکومت پهلوی در انتخاب گاه شماری شاهنشاهی و بازگرداندن آن به هجری خورشیدی پس از گذشت حدود سه سال از تاریخ اجرایی شدن آن است.

نگارخانه

پانویس

منابع 
 امروز در آینه تاریخ، ۲۵ اسفند
 گاهنامه تطبیقی سه هزار ساله، احمد بیرشک، چاپ دوم ۱۳۷۳ خورشیدی.

دوره پهلوی دوم
رویدادهای دوره پهلوی
شاهنشاهی