فرخی سیستانی

ابوالحسن علی بن جولوغ سیستانی معروف به فَرُّخی سیستانی از شاعران نامدار پارسی‌گوی سدهٔ پنجم قمری است که در سبک خراسانی می‌سرود. سروده‌های او به ستایش شاهان و برانگیختن سلطان به عدل و بخشش اختصاص دارد. وی علاوه بر تسلط بر شعر و ادب در موسیقی نیز مهارت داشت و بدین وسیله توانست به دربار ابوالمظفر شاه چغانیان و سپس به دربار سلطان محمود غزنوی راه یابد و منزلتی والا به‌دست آورد. فرخی را یکی از بهترین قصیده‌سرایان ایرانی می‌دانند تا جایی که گفته‌اند سخن سهل و ممتنع در عربی خاص ابوفراس حمدانی و در فارسی خاص فرخی است. سهل و ممتنع (آسان‌نمای دشوار گفت) به سخنی می‌گویند که سرودن آن در ظاهر آسان می‌نماید، اما نظیر آن گفتن مشکل باشد.شیوه ای که بعد از فرخی تنها شیخ اجل سعدی شیرازی در آن نامدار شده است.

فرخی در بیان انواع احساساتی که بر عاشق دست می‌دهد، چیره‌دست است. شوخ‌طبعی شاعر و گستاخی او در برابر ممدوحان خویش نیز به آثارش رونقی بخشیده‌است.

روایت شده‌است که فرخی علاوه بر شاعری آوازی خوش داشت و در نواختن بربط مهارت داشت. دیوان شعر فرخی شامل بیش از چند هزار بیت است که در قالب‌های قصیده، غزل، قطعه، رباعی، ترکیب‌بند و ترجیع‌بند سروده شده‌است.

قصیده در صورت کامل خود، دربرگیرنده چهار رکن مقدمه، بیت تخلص، تنه اصلی، و شریطه یا دعا است. در دیوان فرخی سیستانی (چاپ اقبال، ۱۳۳۵)، دویست و چهارده قصیده ضبط شده که از آن میان، یکصد و شصت و شش قصیده (حدود ۷۸ درصد) چهاررکنی است و چهل و هفت قصیده فاقد مقدمه تغزلی. فرخی در قصاید بدون مقدمه‌اش از همان آغاز، مستقیم به سراغ ستایش رفته که این خلاف سنت قصیده ستایشی است. یک قصیده هم دارد که در معنی عشق سروده و فاقد مضمون مدحی است.

پیشینه 
پدر فرخی از ملازمان امیر خلف بانو آخرین امیر صفاری بود. علی بن جولوغ (فرخی) نخست در خدمت یکی از دهقان‌های توانگر سیستان بود و در نزد او شعر می‌گفت. وی در مصرع «من قیاس از سیستان آرم که آن شهر من است» به سیستانی بودنش تصریح کرده‌است. فرخی با هدف پیشرفت از سیستان سفر کرده و به دربار چغانیان (در حدود ترمذ در جنوب ازبکستان امروزی) رفت. شعری در قالب قصیده سرود و آن را «با کاروان حله» نام نهاد؛ و شعر را به عمید اسعد چغانی وزیر امیر تقدیم کرد.

اما وزیر باور نکرد که این شعر بلند وهنری ساخته خود او باشد؛محترمانه برای آزمایش اورا به داغگاه امیر دعوت کرد و ضمن وصف اجمالی داغگاه و این که کره اسبان امیر را در آن مکان مصفا داغ می کنند و امیر چگونه به تماشای این مراسم ایستاده است، از او خواست که در وصف این صحنه قصیده ای بگوید و فردا بیاید و آن را برای امیر بخواند.فردای آن روز وقتی امیر قصیده غرایی را که فرخی شاعر ژولیده سیستانی  به مطلع زیر :                                                           چون پرند نیلگون بذ روی پوشد مرغزار             پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار                                                  در وصف داغگاه گفته بود، شنید از زیبایی و استواری آن شگفت زده شد و به او چهل اسب به انتخاب خود فرخی پاداش داد. از آن به بعد بود که فرخی زندگی جدیدی را آغاز کرد و دوران تیره بختی و ناداری را از یاد برد و در زمره شاعران ناز پرورده و برخوردار درآمد.

علی بن جولوغ نیز با تخلص فرخی در دربار صفاریان، چغانیان و غزنویان شعر می‌گفت. محمود غزنوی او را به ملک‌الشعرایی دربار منصوب کرد. پس از مرگ محمود در سال ۴۲۱ ق، فرخی به دربار سلطان مسعود غزنوی روی آورد و تا پایان عمر به ستایش این امیر غزنوی مشغول بود.

البته مرگ سلطان محمود برای فرخی سخت بود و دیگر غزنین زیبایی و دلربایی پیشین خود را ازدست داده بودند.

از آن‌جا که بیشتر قصاید فرخی در دربار غزنویان سروده شده‌است، ستایشگری و وصف در آن بسیار زیاد است؛ هرچند در میان شعرهای فرخی اشعاری نیز هستند که نکات آموزنده اخلاقی دربردارند. فرخی در سال ۴۲۹ ق در سنین جوانی در غزنه درگذشت.

از شاعر هم‌عصرش لبیبی در رثای اوست که:

نمونهٔ اشعار 
نقل شده که فرخی شعر زیر را در مدح ابوالمظفر چغانی سرود و ابوالمظفر بسیار از آن خوشش آمد. از آن‌جا که امیر در آن زمان در داغگاه اسبان خویش بود او را چهل و دو کره‌اسب سفید داد.

در سینما 
در فیلم شب‌های روشن ساختهٔ فرزاد مؤتمن شخصیت اصلی پس از تجربهٔ عشق قصیده‌ای از فرخی سیستانی را می‌خواند:

پانویس

منابع 

 

ادبیات کهن فارسی
اهالی ایران در سده ۱۰ (میلادی)
اهالی ایران در سده ۱۱ (میلادی)
اهالی خراسان
اهالی سیستان
درگذشتگان ۱۰۳۷ (میلادی)
درگذشتگان ۱۰۴۰ (میلادی)
درگذشتگان ۴۲۹ (قمری)
زادگان ۹۸۰ (میلادی)
زادگان دهه ۱۰۰۰ (میلادی)
شاعران ایرانی سده ۱۱ (میلادی)
شاعران دوره غزنویان
شاعران سبک خراسانی
شاعران سده ۱۰ (میلادی)
شاعران سده ۱۰ (میلادی) اهل ایران
شاعران فارسی‌زبان
شاعران فارسی‌زبان سده ۵ (قمری)
شاعران مرد اهل ایران
نویسندگان مرد اهل ایران