حیدر یغما

حِیْدَر یَغْما (۲۰ دی ۱۳۰۲ – ۲ اسفند ۱۳۶۶) شاعر ایرانی و متولد روستای صومعه در شمال نیشابور و در جوار رشته کوه بینالود بود. یغما به سبب شغل اصلی‌اش که در حدود ۳۰ سال از زندگی‌اش را بدان اشتغال داشت، به «شاعر خشتمال نیشابوری» مشهور است. وی فاقد سواد رسمی و کلاسیک بود اما شعر می‌سرود. نوع ادبی مورد علاقه‌ی وی، غزل بود و دیوانش، عمدتا بر این نوع تکیه دارد اما تعدادی رباعی، قصیده، مثنوی و ترکیب‌بند هم در آن دیده می‌شود.

زندگی‌نامه 
بنا بر مندرجات شناسنامه حيدر يغما، وي در بيستم دي ماه سال 1302 شمسي در روستاي صومعه از توابع دهستان مازول در خانه محمد و كشور يغما به دنيا آمد . 

برای پی بردن به ویژگی‌های شخصیتی یغما بد نیست بدانیم که در حدود يكصد سال پيش، گروهي از باديه نشينان حاشية كوير مركزي ايران، به قصد زيارت مرقد امام هشتم شيعيان، عازم مشهد شدند. سفر طولاني و سخت بود و كاروانيان فقير و رنجيده و بيمار. بزرگ كاروان، يعني اسماعيل پسر حيدر بيگ، در ميانة راه به سختي بيمار شد و در نيشابور درگذشت. 

اعضاي خانواده بزرگ اسماعيل در يكي از روستاهاي شمال نيشابور سكني گزيدند و هنگامي كه سالها بعد مأموران اداره سجل رضا خاني به اين روستا رفتند و از «كشور» و«محمد» پسر اسماعيل و يوسف، نام و نسبشان را پرسيدند، آنها گفتند كه حيدر بيگ را در كوير يزد، يغما مي‌گفته اند.

بدين ترتيب دو شناسنامه براي محمد و كشور صادر شد و فاميل هر دوي آنها به حكم همخوني، يغما نوشته گرديد؛ آنها دخترعمو و پسر عمو بودند و بر اساس عقاید سنتی آنها، عقدشان در آسمانها بسته شده بود.

كوير، بيابان، مهتاب و شب، عناصري بودند كه از راه خون و توارث، در وجود حيدر يغما استوار شده بودند و شايد اگر نمي‌دانستيم سر گذشت اسلافش چه بوده، شايد تعلق خاطر جنون‌آ‌ميز او به شب و بيابان و آتش و مهتاب، براي هميشه يك راز مكتوم باقي مي‌ماند.

حيدر يغما به ياد مي‌آورد كه پدرش دهقان يك ارباب بوده و مادرش علاوه بر مشغوليتهاي معمول يك زن روستايي، به كار نانوايي اشتغال داشته است؛ كاري كه چشمهايش را بر سر آنها نهاده بوده است.

زندگي تلخ و مشقّت‌بار دوران كودكي، و فقر عميق وتأثر انگيز خانواده، آثاري شگرف بر انديشه و روح حيدر باقي گذاشت؛ اين تأثيرات چنان شديد و گزنده بود كه در طول تمام زندگي شاعر، همچون انگلهايي زالو مانند بر فكر و ذهنش سنگيني كرد و بر همه سروده‌هايش سايه انداخت. در سالهايي كه من به خاطر دارم، كشور (مادربزرگم)، تنها آرزويش اين بود كه پسر بي قرار و چموش خود را يك بار به سيري دل ببيند و مي‌گفت تا آنجا كه به خاطر دارد، هرگز او را آرامش‌مند و محجوب و برقرار نديده است.

هزار بار به ياد مي‌آورم كه قصه فرارهاي مكرّر اين تنها پسر خانواده از خانه و زندگي را، برايم باز مي‌گفت و هنگامي كه به آخر قصّه مي‌رسيد و مي‌گفت كه براي آرام كردن و به سامان رساندن اين جوان ناآرام و بي قرار، رنجهاي زيادي كشيده است، به سختي مي‌گريست؛ امّا لحظاتي بعد مي‌خنديد و مي‌گفت: «اومهربانترين و نجيب‌ترين مرد دنياست، فقط محمد يغما بود كه مثل او بود».

از خاطراتي كه كشور يغما و خود حيدر نقل مي‌كردند، چنين دريافت مي‌شد كه او فقط سالهاي اول زندگي را ميهمان خانواده بوده و همين كه توانسته خودش گوسفندان را بچراند،گاوها را آب بدهد، زمينها را بيل بزند و زراعت را آبياري كند، ديگر در كنار مادر و پدر نمانده و سفرهاي مكرّر و طولاني خود را آغاز كرده است.

محدوده اين سفرها، از اقليم جغرافيايي بينالود تجاوز نمي‌كند. از نشانه‌هايي كه در گفتار او و مادرش بود و نيز از بعضي شواهد ديگر چنين بر مي‌آيد كه او مي‌بايد در نوجواني و جواني، به بيشتر روستاهاي دامنه بينالود سفر كرده و انواع مشاغل سنتي روستاييان را فرا گرفته باشد.

شواهد ياد شده، مي‌گويد كه مهمترين انگيزه و عامل گريزهاي بي حساب او از خانه و خانواده، يك نوع نا آرامي روحي و هيجان دروني بوده كه به گواه اشعار وي و نيز به شهادت زندگي بسيار نابسامانش، تا واپسين روزهاي عمرش، در او به قوّت امتداد يافته و صحنه‌هاي مختلف حيات فردي و اجتماعي او را متأثر ساخته است.

اين بيقراري و تشنج رواني، چنان نگران كننده بوده كه در دوره‌اي از زندگي ادبي‌اش، او را بشدت از مردم و جامعه دور كرده و به كنج عزلت كشانده است. گويا او، به تلافي هجران جبري اسلافش از وسعت آزاد كوير، پيوسته خود را به آب و آتش مي‌زده تا در جايي به پهنا و آرامش صحراي بزرگ لوت، قرار يابد و چون اين سرگشتگي را چاره نمي‌ديده، داغ فراق محبوبش– كوير و آزادي- را در سروده‌هايش متجلّي مي‌كرده است.

از دوره نوجواني و جواني يغما اطّلاعات كافي و كاملي نداريم و يادهاي پراكنده‌اي كه در ذهن اطرافيان او هست، به هيچ وجه براي روشن كردن نقاط تاريك اين دوره كفايت نمي كند.

ما دقيقاً نمي‌دانيم كه او و خانواده‌اش چه زماني «صومعه» را ترك كردند و به نيشابور آمدند. همين‌طور روشن نيست كه او در چه سني معتاد شد. اما مي‌دانيم كه اعتيادش تا حدود سي و دو سالگي پايدار بود.

صفورا همسر يغما كه دختري روستايي و بي‌سواد بوده، در حدود سي‌سالگي يغما به عقد او در مي‌آيد، در حالي كه خود بيست‌و يك ساله بوده است.

آنطور كه خود صفورا مي‌گويد در خانه يك ارباب، كلفت بوده كه كساني از خانواده ارباب پدر حيدر به خواستگاري او مي‌آيند. به احتمال زياد اين رويداد، پس از اين كه حيدر، خدمت نظام را تمام كرده و به نيشابور بازگشته، توسط يكي از دوستانش كه با او در كارخانه برق كار مي‌كرده‌اند، سامان گرفته است.

صفورا (مادرم) از قول يغما نقل مي‌كند كه خانواده حيدر، زماني كه حيدر حدوداً 15 ساله بوده، به شهر آمده‌اند و در اصطبل «باغ مجتهدي» خانه گرفته‌‌اند.

در اين زمان حيدر در روستاهاي فرخك، بوشرآباد، غار، ميرآباد و ديگر آباديهاي دامنه بينالود، عمر به خوشباشي و عاشق پيشگي مي‌گذرانده‌و از راه كارگري ارتزاق مي‌كرده است.

صفورا همچنين تعريف مي‌كند كه پس از آن‌كه مادر و خواهر حيدر، او را در روستايي در حوالي نيشابور يافته و به او گفته‌اند كه پدرت از بيماري درگذشته است، او به خانه پدري برگشته، اما ماندن وي ديرپا نبوده و كمتر از يك هفته نزد آنها نمانده است.

كشور (مادر حيدر) زماني كه زنده بود، تعريف مي‌كرد كه: «وقتي با مصيبت زياد او را يافتيم و به خانه بازگردانديم و از او خواستيم كه سرپرستي ما را پس از پدرش بعهده بگيرد، حيدر وعده كرد كه بماند و ابراز دلسوزي كرد. اما اين وعده او يكي دو روز بيشتر وفا نداشت و يادم هست هنگامي كه به او پول دادم تا برود و برايمان كمي نفت بخرد، او رفت و يك ماه بعد برگشت.»

صفورا مي‌گويد كه حيدر در اين زمانها معتاد بوده و ترياك مي‌كشيده است. اما آنچه يغما در نقل‌هايش براي اطرافيان، به آن اشاره كرده و در آن از اعتياد خود سخن گفته، مربوط به سالهاي بعد يعني حدود سي‌سالگي‌اش بوده است. از اين دو گفته- اگر چه يقين نيست- چنين مي‌توان نتيجه گرفت كه يغما سالهاي زيادي از جواني‌اش را در باتلاق اعتياد دست و پا زده و آنطور كه خودش مي‌گفت فاصله‌اي تا غرق شدن نداشته است.

به هر حال معلوم است كه پدر و مادر حيدر به همراه تنها خواهرش خديجه در حدود سالهاي 1315 شمسي به نيشابور كوچيده‌اند و همانطور كه گفتم در اصطبل باغ مجتهدي در خيابان دارايي اين شهر ساكن شده‌اند.

هنگامي كه محمد (پدر حيدر) فوت مي‌كند، كشور و خديجه، حيدر را مي‌يابند و به خانه مي‌آورند. حيدر اگر چه تاب آرام گرفتن در خانه را ندارد، چند گاهي بعد او را به خانه پدرش مي‌برند و به كارگري در آن خانه مي‌گمارند.

صفورا به ياد مي‌آورد كه يغما برايش تعريف مي‌كرده كه شبي مي‌خواسته از خانه ارباب بگريزد و به روستا برود. او اضافه مي‌كند كه حيدر عاشق بوده و به دنبال معشوق خود به روستا مي‌رفته است. 

يغما در سالهاي شاعري‌اش بر خيلي‌ها عاشق شد و مي‌گفت كه بدون عشق، شاعر، از سرودن باز مي‌ماند. او نيز روايت مي‌كرد كه عامل ترك اعتيادش، عشوه جوانانه دختركي سفيد چادر و زيباروي بوده است. آنطور كه صفورا مي‌گفت و مي‌گويد يغما چه در آن سالهاي جواني، چه پس از ازدواج و چه در دوره حيات ادبي، هميشه بر چهره‌ها‌و زلفهاي زيبا عاشق مي‌شد و اين عشق‌ها گويا مهمترين انگيزه سرايِش اشعارش بوده است.

به هر حال، آنچه مسلّم مي‌نمايد، اين است كه او در سن سي‌سالگي و هنگام ازدواج، هنوز معتاد بوده و ترياك مي‌خورده است. يكي از بحثهاي جالب و مورد اختلاف در زندگي يغما، چگونگي سواددار شدن و ورودش به حوزه ادبيات فارسي است.

داستانهايي كه خودش در مورد باسواد شدن و كتابخواني‌اش به ديگران و نيز به نگارنده مي‌گفت، حكايت از اين داشت، كه خواندن و نوشتن را به‌تدريج و بدون مدرسه و معلم امّا از روي كتاب و دفتر آموخته است. او اصرار داشت كه بگويد نخستين كلمات فارسي را از روي يك كتاب آموزشي «پيكار با بي‌سوادي» و به صورت پرسش از محصلين ياد گرفته است. اين داستان، تفصيل و حواشي زيادي دارد. از گفته‌هاي يغما اطلاع داريم كه او در كودكي و هنگامي كه هنوز هفت يا هشت ساله بوده، در محفلهاي شاهنامه‌خواني روستايي در شبهاي بلند زمستان، حاضر مي‌شده و به گفته خودش ادبيات كتابهاي داستاني و حماسي را به سرعت و با يكي دو بار شنيدن به حافظه مي‌سپرده است.

پس از اين سالها نيز شواهد شفاهي اندكي موجود است كه مي‌گويد حيدر يغما در دوران خدمت نظام وظيفه، نامه براي خانواده‌اش مي‌نوشته است. از سوي ديگر صفورا همسرش و اطرافيان ديگر يغما مي‌گويند كه حيدر تا حدود سالهاي 40 شمسي، اينجا و آنجا دعا مي‌نوشته و به «ملّا حيدر» معروف بوده است. يغما در زمان حياتش يكي دو بار از اين دوران با من گفتگو كرد ولي گفتگويش هرگز رنگ تأييد، تقدس يا غير معمول بودن اين ماجرا را نداشت؛ بر عكس، هنگامي كه درباره زني صحبت مي‌كرد كه شوهرش او را رها كرده بوده، و رفته بوده است و دست به دامن ملاحيدر شده بوده تا مهر او را در دل شوهرش زنده كند، با خنده مي‌گفت كه: «من با خودم گفتم، به هر حال هر شوهري كه ترك خانه كند، پس از مدتي به خانه‌اش برخواهد گشت و اين مرد هم دير يا زود به نزد همسرش باز مي‌گردد. بنابراين خطوط كج و معوجي روي كاغذ نوشتم و به او دادم و گفتم اين كاغذ را زير بالشت بگذار و دعا كن. شوهرت تا چند روز ديگر باز مي‌آيد. از قضاي روزگار، شوهر اين زن دو سه روز پس از اين ماجرا، به خانه‌اش برگشت و زن بيچاره گمان مي‌كرد كه اين بازگشت، تأثير دعاي من بوده است». از اين داستان و حكايات پراكنده ديگري كه در اين مورد مي‌گفت، چنين بر مي‌آمد كه او قصد ندارد، خود را به نيروي رواني خارق‌العاده‌اي منسوب كند. 

از همه اينها گذشته، حيدر يغما به گفته همسرش، كتابهاي روضه‌الشهدا، طوفان و ساير ادعيه را مي‌خوانده و با روايات مذهبي مأنوس بوده است. به گمان من همه اين خواندن‌ها، بعد از آشنايي يغما با قرآن و زبان عربي بوده است.

زهرا دختر بزرگ يغما كه خاطرات دوران كودكي را مرور مي‌كند مي‌گويد كه پدرش هنگامي كه او سه چهار سالي بيشتر نداشته، اعتقادات مذهبي محكمي داشته است.

صفورا نيز مي‌گويد كه از مادر حيدر شنيده كه حيدر را براي نقالي به روستاها مي‌برده‌اند. زهرا اين را هم بخاطر مي‌آورد كه پدرش همان سالها در روضه‌ها حاضر مي‌شده و مدح ائمه را با آوازي حزين مي‌خوانده است.

صفورا به نقل از خواهر و مادر حيدر مي‌گويد كه حيدر «خواب‌نما » شده يعني يك شب خوابيده و صبح كه بيدار شده مي‌توانسته بخواند و بنويسد. اگر چه اين گفته‌ها به يك افسانه بيشتر شباهت دارد تا يك نظر منطقي و قابل قبول، اما چون از زبان نزديكترين كسان يغما نقل شده، نمي‌تواند به آساني رد شود و دست كم مي‌تواند مبناي اين نظريه قرار گيرد كه حيدر يغما با چنان سرعت و تواني خواندن و نوشتن را آموخته و آموخته‌هايش را وسعت بخشيده كه مايه شگفتي اطرافيانش شده است.

از همه آنچه در مورد زمينه‌هاي آموزش و يادگيري يغما گفتم، چند نتيجه منطقي مي‌توان گرفت: نخست اينكه او از همان سالهاي اول كودكي، به خواندن و ادبيات كششي ذاتي داشته و قَريحه سرشار و استعداد شگفت و حافظه شاد او، اين كشش ذاتي را ياري رسانده، به گونه‌اي كه به زودي قادر شده است كتابهاي ادعيه و روايات را بخواند و نيز با داستانهاي پهلواني آشنا شود.

نكته ديگر اين‌كه قرآن و آموختن عربي، كمك زيادي به معلومات ادبي و گنجينه دانش مذهبي يغما كرده و زمينه مناسبي براي سروده‌هاي مذهبي سالهاي بعدش فراهم آورده است.

با همه اينها، نمي‌توان يك نكته را از نظر دور داشت و آن اينكه همسرش مي‌گويد هنگامي كه از حيدر مي‌پرسيدم تو چطور به اين سرعت توانستي خواندن و نوشتن بياموزي و اين‌همه لغت را در اشعارت استفاده كني، او در پاسخ مي‌گفت «نمي‌توانم واقعيت را به ديگران بگويم، مي‌ترسم كه آن‌ها مرا بكشند».

صفورا همسر يغما، هم آن‌زمان، و هم امروز بي‌سواد بوده و هست و نمي‌توان به گفته‌ها و خاطرات شفاهي او اعتماد زيادي كرد، اما به هر حال اگر همه شواهد مربوط به باسواد شدن و شاعر شدن يغما را كنار هم بگذاريم، باز هم ابهاماتي در ميان مي‌ماند كه نمي‌توان دلايل منطقي براي آن جستجو كرد، بجز اينكه بپذيريم يغما قريحه‌اي سرشار، حافظه‌اي توانمند و استعدادي پر ظرفيت و طبعي حساس و روان داشته و در فاصله سالهاي ازدواج تا آغاز فعاليت ادبي‌اش، پيوسته مطالعه مي‌كرده و دانش ادبي مي‌اندوخته است.

يادداشتهاي موجود يغما حكايت از اين دارد كه او در سالهاي 35 تا 45 را غرق در مطالعه بوده و تقريباً مهمات ادبيات فارسي و كتب احاديث و روايات و تاريخ ايران و اسلام را خوانده و قسمت قابل توجهي از آنها را به خاطر سپرده است.

داستان آشنايي يغما با جلسات قرآن كريم و چگونگي قاري شدنش، ماجرايي شنيدني است. يغما تعريف مي‌كرد كه يك روز كه از كار خشتمالي به خانه برمي‌گشته و در حالي كه قالب خشت و بيلي در دست داشته و سر و پايش گل‌آلود بوده است، هنگامي كه از كنار خانه‌اي مي‌گذشته صداي قرائت را مي‌شنود و به شوق شركت در جلسه و يادگيري قرآن، وارد آن خانه مي‌شود. بيل و قالبش را در گوشه حياط مي‌گذارد و داخل اتاقي مي‌شود كه جلسه در آن تشكيل شده است. وقتي وارد اتاق مي‌شود، دور تا دور اتاق را پر از مستمع مي‌بيند و در تنها جاي خالي كه بالاي مجلس  بوده مي‌نشيند.

در حالي كه ديگران درباره او پچ پچ مي‌كرده و احتمالاً به اين ژوليده گل‌آلود مي‌خنديده‌اند پيرمردي معمّم با عصايي در دست وارد مي‌شود و وقتي مرد گل‌آلود را در جاي خود مي‌بيند با تمسخر، عصايش را به شانه او مي‌زند و با کلماتی توهین‌آمیز به وضعیت سر و لباس او اشاره و او را از خانه بیرون می‌کند. اين گفته‌هاي تمسخر آميز و تحقير كننده به يغما بر مي‌خورد و او از خانه خارج مي‌شود. امّا لحظاتي بعد، سمج‌وار بر مي‌گردد و اين بار پايين مجلس، كنار در مي‌نشيند.

يغما مي‌گفت كه سال بعد و هنگامي كه يك قاري بزرگ و معروف شده بوده و رهبري چند جلسه قرآن را بر عهده داشته، پيرمرد معمّم را مي‌بيند و پيرمرد به او مي‌گويد: «ملّاحيدر! يكي از جلساتت را به ما بده بي معرفت!»

يغما اين خاطره را با خشم و كينه‌وار نقل مي‌كرد و مي‌گفت كه تعداد زيادي از آدمهايي مثل اين پيرمرد، سر راه او قرار گرفته‌اند و او را از ادامه كار باز داشته‌اند، امّا او اعتنايي به آنها نكرده و كوشش خود را ادامه داده است.

زهرا دختر بزرگ يغما مي‌گويد كه وقتي او كودكي بيش نبوده، پدرش را هفته به هفته نمي‌ديده است. صفورا نيز اين مطلب را تأييد مي‌كند و مي‌گويد صبح‌ها، خيلي زود از خانه بيرون مي‌رفت و شب ديرهنگام به خانه بر مي‌گشت. او نمي‌داند كه يغما به كجا مي‌رفته، امّا در ماه محرّم و روزهاي عاشورا و تاسوعا، صفورا مي‌گويد كه او روز قبل از تاسوعا، در حالي كه دستمالي نان خشك مي‌بست راهي بيابان مي‌شد و هنگامي كه عصر عاشورا به خانه بر مي‌گشت، چشمهايش يك كاسه خون بود.

با توجّه به گفته‌هاي همسر، دختر و مادر يغما و نيز با خاطراتي كه خودم آنها را از زبان يغما شنيده‌ام پس از ازدواج و احتمالاً در سن 32 سالگي ترياك را ترك مي‌كند. سپس با زمينه اعتقادات ديني‌اش، به جلسات قرآن روي مي‌كند و قرآن را مي‌آموزد. قرآن و ساير كتب اسلامي كه به عربي نگارش يافته‌اند، او را با گنجينه سرشار لغات و ادبيات فارسي و عربي آشنا مي‌كند.

او پس از آن به كتابخانه عمومي نيشابور مي‌رفته و با ولع و اشتياق زياد، كتاب مي‌خوانده است.

نوشتن را نيز در همين سالها و با كمك دانش آموزان و دانشجوياني كه به شخصيت عارف‌گونه او علاقه داشتند ياد مي‌گرفته است.

در همان سالهاي اول زندگي زناشويي، دو فرزندش فاطمه و محمد را در اثر فقر و بيماري از دست داده و زهرا مي‌گويد كه پس از مرگ اين دختر و پسر، پدرش، او و مادر را برداشته و در جستجوي كار و احتمالاً براي فرار از غم جانكاه مرگ فرزندانش به تهران رفته است. در اين ايام صفورا بشدت بيمار بوده و تاب درد غربت نداشته است.

پس از دو سه ماهي، صفورا و زهرا به نيشابور برمي‌گردند و يغما چند ماه ديگر در تهران مي‌ماند.

اما بالأخره به نيشابور بر مي‌گردد و دوباره زندگيْ در كنار خانواده‌اش را از سر مي‌گيرد.

من (نگارنده) چهارمين فرزند يغما هستم و پس از زهرا كه در 1342 به دنيا آمده، دومين بچه زنده خانواده‌ام. سالهاي اول زندگي من، مقارن با آغاز دوره بيابان‌گرديها و به اعتباري، سير و سلوك پدرم بوده است.

منظور من از بكار بردن عبارت «سير وسلوك» به هيچ‌وجه اين نيست كه ادعا كنم يغما عارف يا صوفي بود، اگر چه افكار و و عوالم وي شباهت زيادي به عرفاي ملامتّيه داشت. يغما همانطور كه در مثنوي زندگينامه‌اش سروده، پس از اين كه اعتياد را ترك كرده و به دوره حكومت عقل و انديشه نزديك مي‌شده، به يك بازبيني كلي و طولاني در گذشته‌اش مي‌پردازد.

سروده‌هاي مذهبي‌اش كه صفحات انبوهي از دفاتر بجامانده اشعارش را فرا گرفته و تعداد زيادي از آنها فاقد ارزش ادبي است، احتمالاً حاصل همين سالهاي مكاشفه و تنهايي است.

صفورا و زهرا كه در اين سالها عسرت و فقر مادي زندگي را بيش از هر زمان ديگري احساس كرده‌اند، خاطرات دردمندانه زيادي، از اين سالها دارند. زهرا در حدود هفت ـ هشت سالگي به كار قاليبافي گماشته مي‌شود تا قسمتي از معاش خانواده را تأمين كند. دخترك، علاوه بر درد و رنجي كه از محروميت تحصيل و كم‌توجهي پدر و مادر تحمل مي‌كرده، در چنگال روابط خشمگينانه و سبعانه كارگاههاي قاليبافي آن روزها، فرسوده مي‌شود. او به ياد مي‌آورد كه روزي، يكي از سركارگرها او را با تسمه‌هاي آهني به شدت كتك زده و به خانه فرستاده بوده است. يغما هنگامي كه شب هنگام به خانه مي‌آيد و دخترك را مي‌بيند، از شدت خشم و اندوه به جوش مي‌آيد و روز بعد هر چه ناسزا به دهانش مي‌آمده بر سركارگر كارگاه گفته است. 

اما اين ستمها، باعث نمي‌شود كه زهرا از كار آسوده شود. هنوز مي‌بايد چند سالي ديگر مي‌گذشته تا ميوه كال درخت معرفت يغما رسيده گردد و دخترش را به مدرسه شبانه بفرستد تا با بزرگسالان، همكلاس شود.

در همين سالهاي فقر خانواده و نيز از مدتها پيش از آن، صفورا كه دختر روستا و كار و رنج بوده، در خانه شوهر نيز تن نياسوده و تا شوهرش از دنياي ديوانگي و سرگشتگي روحي به خانه بازآيد، با چرخه نخ بازكني قاليبافي، دمساز بوده است.

من سالهاي زيادي را بخاطر دارم كه صفورا، كوهي از نخ قاليبافي به وزن 15 يا 20 كيلو را در چادرشبي مي‌بست و روي سرش مي‌گذاشت. صفورا اين نخها را از كارگاه قاليبافي راسخي در خيابان ارگ يا كارگاه حاجي زمان در خيابان عطار به اتاق اجاره‌اي‌اش در كوچه نگارستان خيابان دارايي مي‌برد و يكي دو روز بعد در حالي كه آنها را به گنجهايي زيبا تبديل كرده بود به كارگاه باز مي‌گرداند. مادر و دختر به سختي كار مي‌كردند تا يغما در بيابانهاي وسيع و دوردست دامنه بينالود، در سكوت غريب و پرآفتاب دشتها، جانش را بپرورد و پسر خانواده به مدرسه برود و درس بخواند.

من به ياد دارم كه يك روز سرد و برفي زمستان، از مدرسه بر مي‌گشتم در حالي كه از سرما سياه شده بودم. مدرسه من، دبستان نظيري در پايين خيابان ارگ بود و من، پسر 6 ساله‌اي با كفشهاي لاستيكي پاره، بدون جوراب و با كُتي نيمدار و پاره پوره، تمام مسير سه كيلومتري خانه و مدرسه را پياده طي مي‌كردم.

آن روز، در حالي كه برفهاي آب شده داخل كفشهايم، پاهايم را از رمق انداخته بود و از شدت سرما اشك در چشمانم نشسته بود، مردي از همسايگانمان مرا در نيمه راه مدرسه ديد و سوار موتورگازي‌ام كرد. وقتي مرا به خانه رساند، كلي بد و بيراه به پدرم گفت. پدرم بعد از رفتن آن همسايه، مرا تنگ در آغوش گرفت و در حالي كه مي‌گريست گفت: «ناراحت نباش پسرم! برايت كفش و دستكش و لباس مي‌خرم». امّا او مي‌دانست كه به وعده‌هايش به اين زودي وفا نمي‌كند. هنوز چند سال ديگر بايد مي‌‌گذشت و گذشت.

رفته رفته يغما به زندگي كارگري باز مي‌گشت و همه خشم و غرور و غربت و تنهايي و ناآرامي‌اش را در كار سنگين بيل و زمين و خشت، تخليه مي‌كرد. او در اين سالها، كه مقارن با دوره آغاز فعاليت ادبي اوست، ظاهري بسيار ژوليده و آشفته دارد و اين ظاهر آشفته، او را به ديوانه‌اي پريشان احوال شبيه مي‌كند.

يغما مي‌گفت كه در اين سالها بيشترين جفا را از اهل مدرسه و دانشگاه ديده است. گويا هنگامي كه از كار خشت و گل به خانه بازمي‌گشته، جوانان و خامسران، او را با سنگ و ميوه‌هاي پوسيده مي‌زده‌اند و دشنام مي‌داده‌اند.

امّا او گويي چنان به استواري گام و درستي راهش ايمان داشته كه اين نامردميها نه تنها مانع او نبوده، بلكه او آن را عاملي براي تقويت روح و انديشه‌اش تلقي مي‌كرده است.

يغما در سال 1346، يك جزوه جيبي 16 صفحه‌اي از سروده‌هاي مذهبي‌اش را با عنوان «اشك عاشورا» در چاپخانه كوشش مشهد چاپ كرده و استقبال خوب مردم از اين اثر، اميد و اراده او را استوارتر كرده است. 

او كه سالهاي پيش از آن را در برزخ ترديد و يقين به سر برده است، مجموعه‌اي از رباعيات خود را كه بعضي از آنها بويي از اپيكوريسم نيز دارد، سه سال بعد، يعني در 1349 شمسي چاپ مي‌كند.

به نظر من، رباعيات يغما كه نمونه‌اي از آن را در بخش پاياني ديوانش مي‌خوانيد، بكلي خالي از ارزش هنري و ادبي است و مي‌توان آنها را سياه مشقهاي شاعر دانست. اما همين سياه‌مشقها در بعضي موارد، چنان جسورانه سروده شده كه دردسرهايي جدي را براي شاعر ايجاد كرده است. 

اتهام تكفير يغما، بخصوص بازتاب يكي دو رباعي گستاخانه است كه البته از ديدگاه اهل نظر، بسيار معرفت‌آميز است. اما شايعاتي كه بدخواهان شاعر درمي‌اندازند و صداي آن تا حوزه علميه نيشابور هم مي‌رسد، به آن اندازه‌اي قوّت دارد كه بعضي روحانيون متحجر و جزم‌انديش را وادار كند كه فتواي ارتداد او را صادر كنند و اعلام نمايند كه «زنش در خانه‌اش حرام است».

يغما مي‌گفت كه اين تهديد، جدي شده و زماني حتي مي‌خواسته‌اند او را در چهار سوق شهر به آتش بكشند. او كه عاقل‌تر از آن بود كه به اين آساني تن به مرگ دهد، توبه مي‌كند و قول مي‌دهد كه كتابهاي فروخته شده را جمع‌آوري كند و پس از اين، ديگر كتاب نفروشد. رفته رفته، پاي يغما به انجمنهاي ادبي خراسان باز مي‌شود و طولي نمي‌كشد كه شهرتش از دروازه‌هاي خراسان فراتر مي‌رود. 

چند سال پيشتر از اين، يغما اولين و آخرين سروده درباري‌اش را به مناسبت تاجگذاري محمدرضا پهلوي مي‌سرايد- يا او را وادار مي‌كنند كه بسرايد. بدون اين كه بخواهم يغما را از اتهامي مبرّا كنم مي‌گويم دلايلي وجود دارد كه اين سروده تحميلي بوده است. نخست اين‌كه، در سالهاي سرايش اين مثنوي- كه تا كنون در ميان دست‌نوشته‌هايش يافت نشده است- هنوز اعتقادات مذهبي يغما قوّت داشته و اين اعتقادات مانع از اين بوده كه براي خانواده سلطنتي به ميل خود شعر بگويد؛ كمااينكه در همين سالها بعنوان قاري برتر از مجمع قاريان خراسان، جايزه‌اي دريافت كرده است. 

ديگر اين‌كه، اين مثنوي را كه ظاهراً براي مراسم تاجگذاري سروده بوده، خودش رغبت نمي‌كند بخواند و به پسر پنج ساله‌اش- كه من باشم- ديكته مي‌خواند كه او حفظ شود و مثنوي را از بر بخواند. جالب اين‌كه علاوه بر آن‌شعر ياد شده توسط يك كودك 5 ساله و در يك اجتماع رسمي با حضور مقامات شهر خوانده مي‌شود، اين كودك 5 ساله از شدت ترس و خجالت از جمعيت حاضر، خودش را روي صحنه خيس مي‌كند و اسباب خنده و تمسخر حضار فراهم مي‌شود.

نكته ديگر اين‌كه يغما حدود 8 سال بعد يعني در اوج حكومت پهلوي، در پاسخ خبرنگاري كه او را سارق ادبي مي‌نامد و از او مي‌خواهد براي صدق ادعاي شاعري‌اش، در حضور او شعري بسرايد، در قصيده‌اي ضمن درد دلي خشمگينانه چنين پاسخ مي‌دهد:

آن قامتي كه بايدش از چرخ بگذرد 

در روبروي مسند ممدوح خم گرفت 

و درست يك سال بعد در قصيده‌اي ديگر مي‌سرايد:

من نيم مداح از من چشم مداحي مدار 

گر كه خود گويد كه مداح مني يزدان من 

به هر حال، از آنجا كه زندگي كارگري يغما و گرايش و وابستگي‌اش به طبقه زحمتكش جامعه، شائبه وجود يك انديشه سياسي را ايجاد مي‌كرده، مأموران ساواك به تكاپو مي‌افتند و براي تطميع يغما، يك مرد شيك‌پوش را با يك كيف سامسونت پر از اسكناس از دفتر شهبانو به خانه او مي‌فرستند.

من اين ماجراي اخير را به ياد دارم و زهرا خواهرم پيشنهادات آن مرد شيك‌پوش را به خاطر مي‌آورد. او به يغما مي‌گويد: «ما حاضريم خانواده تو را به تهران ببريم و يك زندگي مرفه برايتان فراهم كنيم. يك باغ بزرگ در اختيارت مي‌گذاريم تا تو به كار شعر و سروده‌هايت برسي و خانواده‌ات نيز در رفاه زندگي كنند».

زهرا مي‌گويد: «من كه رنج و سختي زيادي كشيده بودم و نيز مادرم كه زندگي فقيرانه، طاقت او را طاق كرده بود خوشحال از پيشنهاد مرد، وعده يك زندگي آسوده و مرفه را به خودمان داديم. آن مرد پولهايي را كه با خود آورده بود روي كرسي ريخت و گفت كه يك هفته ديگر براي بردن ما مي‌آيد. ما خوشحال و مطمئن روزشماري مي‌كرديم و هنگامي كه پس از يكي دو هفته سر و كله مرد شيك‌پوش پيدا نشد، از پدرم پرسيدم كه چرا اين مرد نيامد؟ پدرم چنان سيلي محكمي به من زد كه هنوز بخاطرم مانده است و بعد به من گفت: «مي‌خواهي من آبرو، حيثيت و آزادگي‌ام را به پول بفروشم؟»

من نمي‌دانستم كه پدرم پولهاي آن مرد را همان روز به او برگردانده و به او گفته: «شما برويد ما خودمان بعداً مي‌آييم».

اين حادثه و رويدادهاي مشابه ديگري كه در سالهاي بعد اتفاق افتاد، طبع حساس و رنج‌كشيده شاعر را تحريك كرد و سروده‌هايي ناب از آن بيرون كشيد. عنوان شدن اشعار يغما در محافل ادبي، كم‌كم او را در بين اهل نظر مطرح ساخت و در حدود سال 1354 بود كه خبرنگار مجله اطلاعات هفتگي آنروز، به قصد كشف يك اختلاس ادبي، به نيشابور آمد و با يغما مصاحبه كرد.

آن خبرنگار نادان، كه بر اساس شنيده‌هايش، پيش فرضهايي را در ذهن خود ساخته بود، با طرح اتهاماتي نظير سرقت ادبي و اين‌كه يغما كتاب يا ديوان كهنه‌اي پيدا كرده و اشعاري را بتدريج از آن بر مي‌دارد و به نام خودش منتشر مي‌كند چنان روح سركش، آزاد و متلاطم يغما را آزرده بود كه يغما او را با تندي از خود رانده بود.

اين برخورد تند، ظنّ خبرنگار را تقويت كرده بود و حاصل اين بدگماني مقاله‌اي بود كه در همان سال در مجله ياد شده به چاپ رسيد. با آن‌كه به ياد دارم يغما، علي‌رغم اصرار دوستانش، تمايلي به پاسخ دادن به اين مقاله را نداشت، اما غرور جريحه‌دار شده شاعر، قصيده‌اي را پرورد كهبيتي از آ را پيش از اين آوردم و مطلع آن چنين است: 

چون آفتاب چرخ كه ابرش دژم گرفت 

آيينه زلال دلم باز غم گرفت

آهم دوباره سر به سر اختران گذاشت 

چشمم دوباره دامنم از اشك، يم گرفت 

ديروز ناكسي ط پي ناسزاي من 

خيره نشست و صفحه گشود و فلم گرفت …

اگر چه يغما روز به روز بر شهرتش افزوده مي‌شد و شاعران و ادب دوستاني از سراسر كشور وي را دعوت مي‌كردند، اما او سعي داشت از هياهوي شهرت كناره گيرد و بر كار و بار و مرام خويش استوار بماند.

خشتمالي عمده‌ترين پيشه شاعر بود و خشت به عنوان نماد و سمبل شعر يغما معروف شد. او ابيات زيادي در شرافت و ارج كار يدي سروده بود و از آنجا كه تعلقي وافر به كار خشت داشت، پسوند فاميل خود را چنين نهاد: «شاعر خشتمال نيشابوري».

يغما به بيماري بواسير و فتق مبتلا بود، اما اعتقاد داشت كه درمان اين دو بيماري، به دليل اشتعال او به كار سنگين خشتمالي، بيهوده است و عود مي‌كند. در تمام بيست و اندي سال كه اين دو بيماري عذابش مي‌دادند، حتي يكبار از درد شكايت نكرد و تنها، همسرش كه لباس زير او را مي‌شست قطرات خون خشكيده را در لباس زير او مي‌ديد. به هر حال چهار پنج سال قبل از مرگش، هنگامي كه پزشكان گفتند به بيماري قلبي مبتلا شده و نبايد كار سنگين انجام دهد، به اصرار دوستانش در بيمارستان قمر بني‌هاشم نيشابور بستري شد و يك پزشك ماهر، فتق او را جراحي كرد. با اوج گرفتن شهرت يغما، دوستانش به اين فكر افتادند كه اسبابي فراهم كنند تا هم سنگيني كار خشتمالي و كارگري آسوده شود و هم فراغ بيشتري براي كار شعر بيابد. كم‌كم به صرافت افتادند كه درآمدي براي شاعر مهيا كنند و يكي دو بار هم اين موضوع را به او گفتند. يغما از اين پيشنهادها ريجيده‌خاطر شد و در مراسم بزرگداشتي كه در سال 1355 در سالن باغ‌ملي نيشابور برايش بر پا كرده بودند، خشم و نفرت خود را از اين اصرارها و تمهيدات لطف‌آميز دوستانش در قصيده‌اي غّرا ابراز داشت. قصيده‌، متين، مستحكم و مطنطن بود و چنان عزم و اراده راسخي از شاعر به نمايش گذاشته بود كه حيرت همگان را بر‌انگيخت و بر شهرت او افزود.

يغما، يك بيماري رنج آور ديگر هم داشت و آن نوعي سرطان پوست بود. در حدود سال 1352 زخمي روي لبش نشست كه همه گمان كردند تبخال است. اين زخم خوب نشد و حدود شش يا هفت سال، يغما نتوانست براحتي صحبت كند يا غذا بخورد. بالاخره يك پزشك حاذق با وساطت يك دوست، لب او را جراحي كرد و بعد از عمل به او گفته شد كه در صورت دير شدن عمل، اين زخم كهنه و سمج هميشه خونريزي داشت يغما با صبوري آن را تحمل مي‌كرد.  

سال 1355 يك تهيه كننده راديو و تلويزيون خراسان كه از دوستان صميمي يغما بود با همكاري گروهي فيلمساز، زندگي يغما را در قالب يك فيلم 35 ميليمتري مستند 20 دقيقه‌اي، به تصوير كشيدند. اين فيلم در جشنواره توس به نمايش درآمد و آوازه يغما بيشتر نقاط كشور را درنورديد. اين شهرت به جايي  رسيد كه در سال 1367، چند ماه پس از درگذشت شاعر، يك منتقد درسوئد،

بر اساس كتاب «گلچيني از غزليات يغما» نقدي در مجله آدينه نوشت كه البته بسيار سطحي و ابتدايي بود.

نقصان و خام بودن نقد مزبور، مولود چاپ بسيار بد و مشحون از غلط چاپي، منتشر شده بود. همين كتاب نيز مبناي نقد قرار گرفته بود. اطلاعات منتقد از زندگي و آثار يغما بسيار اندك و محدود بود و آنچه او نگاشته بود، دستي از دور بود بر آتشي كه گرمايش مي‌رفت كه همه ايران را گرم كند.

انقلاب، اگر چه تحولي اساسي در ايران ايجاد كرد، اما در شعر يغما انعكاس در خود توجهي نيافت. يغما بكلي از سياست دور بود و آن را شايسته توجه نمي‌دانست. او در واقع به سياست به چشم يك فريب اجتماعي مي‌نگريست و سياستمداران را قابل اعتماد نمي‌دانست. يكي دو سروده زيبا درباره انقلاب و آزادي، دو مثنوي درباره جنگ، يك مرثيه بلند غم‌انگيز در توصيف بهشت زهرا و چند بيت پراكنده در لابلاي غزلهايش، همه حاصل تأثيرات انقلاب و دنياي پس از آن در شعر يغماست.

در سال 1365 مجموعه «سيري در غزليات يغما» در دانشگاه فردوسي مشهد به چاپ رسيد كه بجز چند غزل و مثنوي، چيزي فراتر از غزليات قبلي نبود؛ مضاف بر اين‌كه بسياري از غزلهاي كتاب قبلي را نيز نداشت، غلطها بگونه‌اي ديگر تكرار شد و بسياري از ابيات بنا بر صلاحديد دوستان شاعر، ناشر، ترس خود سراينده و بعضي ملاحظات ديگر، دچار اصلاح و تعديل گرديد. 

مقدمه كتاب، توسط آقاي عباس خيرآبادي -تهيه كننده فيلم «صومعه خالي آن روزها» در جشنواره توس -دوست ديرين يغما، تحرير شد. اگر چه اين مقدمه، چندان اطلاع جامعي به خوانندگان غير آشنا، در مورد يغما نمي‌داد، اما از حد مجموعه ياد شده فراتر بود. قلم عالمانه اين دوست دانشمند يغما، نقص كتاب را مي‌پوشاند و نويد چاپ آثار بهتر را در آينده مي‌داد.

صفورا، در طول اين سالها، هميشه و در همه حال كنار يغما بود. همسري مهربان، مادري زحمتكش براي فرزندانش و همدمي خوش مشرب براي دوستان نزديك و كدبانويي صابر، پرتوان و نظيف براي ميهماني‌هاي بيشمار يغما .

يغما اگر چه فقير، اما منيع الطبع و سخي بود. در خانه‌اش و خوان نعمتش بر روي همه گسترده بود. خيليها از گوشه و كنار كشور به ديدن يغما مي‌آمدند و در خانه او «نان عبرت» مي‌خوردند. وي در همان اتاقي كه 15 سال آخر زندگيش، از ميهمانان و دوستدارانش پذيرايي كرده بود، شب دوم اسفند 1366، بدون هيچ نشاني از بيماري و كسالت به بستر رفت. به عادت هر روز، همسرش گمان مي‌كرد كه او صبح زود به سر كارش رفته است. هنگامي كه ساعت 7 صبح صفورا - كه داروي آرامبخش مصرف مي‌كرد- از خواب بيدار شد و يغما را در رختخواب ديد، او را صدا زد كه بگويد: «كارت دير شد ، بلند شو!» اما او تكان نخورد و حتي چشم باز نكرد.

ساعتي بعد پزشك قانوئني به منزل يغما آمد و پس از معاينه جسد، گفت كه حدود ساعت شش بامداد -تنها يك ساعت پيش از بيدار شدن صفورا- يغما، درگذشته است.

كشور كه در سالهاي آخر عمر بكلي نابينا شده و تنها به بوي يغما زنده بود، بعد از اينكه خبر مرگ يغما را به او دادند، ديگر تاب نياورد. آنقدر در غم حيدرش تنها گريست و غصه خورد كه سالي بعد، در ارديبهشت 1368 در سن 88 سالگي زندگي را وداع گفت.

خديجه تنها خواهر يغما، پيش از ازدواج يغما، به عقد يك مرد مهربان روستايي درآمد كه بعد فهميدند معتاد بوده است. اين مرد سالها بعد در اثر بیماری درگذشت و خدیجه نیز در 1388 در خانه سالمندان سبزوار، زندگی را بدرود گفت. خواهرزادگان يغما -يك پسر و يك دختر- در سبزوار زندگي می‌کنند.

صفورا كه در طول سالهاي تلخ فقارت و كار رنج‌آور، دچار وسواس و افسردگي شده بود، پس از چند سال درمان، به بهبود نسبي رسيد و تا سال 1378 حیات داشت، اما در این سال، حمله‌ی یک آسم آلرژیک، که مصرف سیگار هم آن را تشدید می‌کرد، وی را از پا درآورد. آرامگاه وی را به وصیت خودش، در کنار گور شوهرش نهادند.

زهرا دختر بزرگ خانواده و فرزند مهربان و مسؤوليت‌شناس يغما كه سالهاي شيرين نوجواني را نان‌آور خانه يغما بوده، اكنون دهه‌ی ششم زندگی را می‌گذراند و در منزلی که در کنار خانه‌ی پدری داشت، زندگی می‌کند. شوهر فداكار و شريف او، در 1374 در سنین جوانی بر اثر ایست قلبی درگذشت. 

من ابوالفضل، تنها پسر حیدر، ادبیات خواندم و بازنشسته‌ی روزنامه‌نگاری‌ام و در دوران بازنشستگی در روستای زادگاه پدر، مسکن گرفته‌ام و مشغول خواندن و نوشتنم.

پروين، آخرين فرزند يغما كه مانند من نقش چندانی در زندگي ادبي يغما نداشته، اينك با خانواده‌اش در خیابان دارایی نیشابور مسکن دارد. همه خانواده يغما همين‌هايند. يغما بازمانده ديگري ندارد.

اشعار 

او در چهل سالگی برای نخستین بار شعرهای خود را بر روی کاغذ آورد و اولین مجموعهٔ شعرهای خود را در سال ۱۳۴۶ با نام «اشک عاشورا» به چاپ رساند؛ پس از سه سال مجموعه‌ای از رباعیاتش و در سال ۱۳۵۵ نخستین مجموعهٔ غزل‌هایش را و در سال ۱۳۶۵ کتاب دیگری به نام «سیری در غزلیات یغما» را به چاپ رساند. او نزدیک به ۴۵۰۰ بیت شعر دارد که گزیده‌ای از آن‌ها در کتاب شاعر خشتمال نوشتهٔ جواد محقق نیشابوری برای اولین بار در سال ۱۳۷۳ به چاپ رسید.

مضامین 
مضامین شعری مضامین شعری یغما بسیار وسیع است. تقریباً تمام مضامینی که شاعران بزرگ فارسی در اشعار خود آورده‌اند، در شعر او دیده می‌شود. در برخی موارد، اشعار او مضامین بدیعی دارد. شعرهای این شعر سرا را می‌توان در سه جستار گنجاند:
 سخن عشق
 سخن با خود
 جهان‌بینی و باورها

مضامین آیینی 
در اشعار آیینیِ یغما، زاویهٔ دیدِ شاعر در انتخاب موضوع و طرز بیان آن قابل توجه است. این مضامین کمتر مورد توجه شاعران دیگر قرار گرفته‌است، و نمونه‌ای از آن را می‌توان در این شعری که از زبان زینب خطاب به برادرش، حسین، سروده شده ملاحظه کرد:

فقر و سلطنت 
یکی از مضامین شعری یغما فقر و شکیبایی است. این طرز دید تا حدی از جهان‌بینی شاعر سرچشمه می‌گیرد که دنیا را بی‌اعتبار می‌خواند.

در ادبیاتی از اشعار اوست که:
...
مُردهٔ من، بی‌کفن از فقر خواهد شد به خاک…
با خدای خویش این است آخرین پیمان من…
بی‌تامل خانه بر فرقش فرو می‌آورم…
گر گذارد نعمت دنیا قدم بر خوان من

عشق 
۸۰ درصد شعرهای یغما «سخن عشق» است. او در این زمینه شعرهایی برابر با شعرسرایان هم ردیف خود ندارد ولی در دیگر جستارها ابیات برجسته با درون‌مایهٔ آزادگی، بسندگی، والا منشی، فرازهای تهیدستی، سرکشی و غرور دارد. شعرهای یغما پر از آرایه‌های ادبی معنوی و ظاهری است. آرایه‌های شعرهای یغما ساختگی نیستند و از درون او جوشیده‌اند. او در شعرهای خود کار و کارگری را ستوده و خود را بی‌نیاز از آستان استاد دانسته و این از آن جا بوده که می‌پنداشته آن‌ها سخنی برای گفتن ندارند. شعرهای زیر برای نمونه آورده شده‌اند:

چون یغما سواد چندانی نداشت شیوهٔ نوشتن پاره‌ای از واژگان را نمی‌دانست و آن‌ها را به گونه‌ای دیگر به کار برده‌است. برای نمونه به جای حشم و بن از حشام و بان در شعرهای خود به کار برده‌است:

و نمونه‌ای دیگر:

جستارهای وابسته 
 آرامگاه حیدر یغما
 فهرست شاعران پارسی‌گوی

منابع 

 جواد محقق نیشابوری، شاعر خشتمال، مشهد : انتشارات محقق، ۱۳۷۳.
 ویکی‌پدیای انگلیسی
 «انقلابی مُلکِ شاعری»
 یادی از سوخته دل خراسان یغما نیشابوری به انتخاب: نصیر مهرین
 بررسی یغما در یک مجله

 
اهالی نیشابور
درگذشتگان ۱۳۶۶
درگذشتگان ۱۹۸۸ (میلادی)
زادگان ۱۳۰۲
زادگان ۱۹۲۴ (میلادی)
شاعران اهل نیشابور
شاعران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
شاعران مرد اهل ایران
نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی)