عملیات تی.پی‌. آژاکس

عملیات تی.پی‌. آژاکس (T.P. AJAX) اسم رمز عملیات سازمان سیا در کودتای ۲۸ مرداد است. عملیات «تی.پی‌. آژاکس» به عنوان اولین عملیات قهری براندازی برون مرزی سازمان سیا محسوب می‌شود.

AJAX نام تجاری یک ماده پاک‌کننده و شوینده شرکت «کلگیت پالمولیو» است که در آمریکا و اروپا استفاده می‌شود. این ماده هنوز هم به همین نام در بازار موجود است. همچنین T.P. مخفف نام حزب توده TUDEH PARTY است. 

منظور از این نام، عملیات پاکسازی حزب توده از ایران است. دستور عملیات کودتا از طرف چرچیل به خاطر انتقام ملی شدن صنعت نفت و از طرف آیزنهاور به خاطر ترس از حاکم شدن کمونیسم بر ایران صادر شده بود. شاه با قصد آنان موافقت کرد.

خلع دکتر محمد مصدق به وسیله کودتا، ابتدا قرار بود در عملیات چکمه در آبان ۱۳۳۱ (نوامبر ۱۹۵۲) انجام شود. اما حزب متوجه شد و به مصدق گزارش داد. مصدق هم با تعطیل کردن سفارت بریتانیا در تهران و اخراج تمام دیپلمات‌های اين كشور، این برنامه را ناکام گذاشت.

در طراحی دوم قرار بود خلع دکتر مصدق در کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ انجام شود. در نیمه شب روز ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ رمز عملیات آژاکس: (حالا دقیقاً نیمه شب است) به صورت رمز از رادیو بی‌بی‌سی اعلام شد. این کودتا نیز  کشف و نافرجام ماند. مصدق هم دستور بازداشت سرهنگ نعمت‌الله نصیری را که برای بازداشت وی آمده بود صادر کرد.

زمینه

طراحی و اجرا

هزینه 
سیا مبلغ زیادی را برای انجام این عملیات پرداخت کرد. بسته به هزینه هایی که باید محاسبه شود، هزینه نهایی از ۱۰۰۰۰۰ تا ۲۰ میلیون دلار تخمین زده می شود. سیا بعد از کودتا ۵ میلیون دلار به دولت زاهدی داد و خود زاهدی یک میلیون دلار اضافی دریافت کرد.

در مارس ۲۰۱۸، آرشیو امنیت ملی یک یادداشت از طبقه‌بندی‌شده بریتانیا منتشر کرد که در آن نوشته شده که سفارت ایالات متحده در روزهای منتهی به سرنگونی مصدق، «مبلغ هنگفتی پول» را برای «افراد با نفوذ» - یعنی روحانیون ارشد ایرانی - ارسال کرده است.

جستارهای وابسته 
 شبکه بدامن
 روابط ایران و ایالات متحده آمریکا

منابع 

 شبکه‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در ایران (۱۳۲۰- ۱۳۳۲) و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
 درباره کودتای ۲۸ مرداد
 کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۱) - پروفسور یرواند آبراهمیان
 کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۲) - پروفسور یرواند آبراهمیان
 متن کامل اسناد «سیا» در مورد کودتای ۲۸ مرداد
 ملی شدن نفت در ایران و کودتای ۲۸ مرداد - پروفسور یرواند آبراهمیان
 نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران
 موحد، محمدعلی، خواب آشفته نفت (سه جلد) خواب آشفتهٔ نفت.
 گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد، کودتای آمریکایی در تهران
 کارنامهٔ مصدق در تاریخ
 همه مردان شاه - استفن کینزر

وب‌گاه‌های فارسی 
 آلبوم عکس کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
 کودتای آمریکایی در تهران

ایالات متحده آمریکا در ۱۹۵۳ (میلادی)
ایران در ۱۹۵۳ (میلادی)
بریتانیا در ۱۹۵۳ (میلادی)
تاریخ روابط خارجی ایالات متحده آمریکا
روابط ایران و ایالات متحده آمریکا
روابط ایران و بریتانیا
آژاکس
کودتای ۲۸ مرداد