نظریه‌های جامعه‌شناسی

نظریه جامعه‌شناختی  انگاشتی است که می‌خواهد موضوع واقعیت اجتماعی را از دیدگاه جامعه‌شناختی بررسی، توصیف یا تبیین نماید.  ایجاد ارتباط بین مفاهیم فردی برای سازماندهی و اثبات دانش جامعه‌شناختی. از اینرو، چنین دانشی از چارچوب‌های نظری و روش‌شناسی پیچیده‌ای تشکیل شده‌است.

دامنه این نظریه‌ها، از توصیف مختصر و در عین حال کامل از یک فرایند اجتماعی واحد تا تحلیل و تفسیر پارادایم‌های گسترده و غیرقطعی را شامل می‌شود. برخی از نظریه‌های جامعه‌شناسی جنبه‌هایی از جهان اجتماعی را توضیح می‌دهند که امکان پیش‌بینی رویدادهای آینده را فراهم می‌کنند، در حالی که برخی دیگر به عنوان دیدگاه‌های گسترده‌ای عمل می‌کنند که بیشتر تحلیل‌های جامعه‌شناختی را هدایت می‌نمایند.

نظریه‌پردازان برجسته جامعه‌شناسی عبارتند از: تالکوت پارسونز، رابرت کی. مرتن، رندال کالینز، جیمز ساموئل کلمن، پیتر بلاو، نیکلاس لومان، مارشال مک لوهان، امانوئل والرشتاین، جورج هومنز، هریسون وایت، تدا اسکاچپول، گرهارد لنسکی، پیر ال. ون دن برگه و جاناتان اچ. ترنر.

نظریه جامعه‌شناختی در مقابل نظریه اجتماعی 

کنت آلن (۲۰۰۶) نظریه جامعه‌شناختی را از نظریه اجتماعی متمایز می‌کند، از این نظر که اولی شامل گزاره‌های انتزاعی و آزمون‌پذیر مربوط به جامعه است که به شدت بر روش علمی تکیه دارد که هدف آن عینیت‌گرایی و اجتناب از داوری ارزشی است. در مقابل، «نظریه اجتماعی»، به گفته آلن، کمتر بر توصیف و بیشتر بر تفسیر و نقد جامعه مدرن تمرکز دارد. به این ترتیب، نظریه اجتماعی به‌طور کلی به فلسفه قاره‌ای نزدیک است چون کمتر به عینیت و استنتاج گزاره‌های آزمون‌پذیر می‌پردازد، بنابراین احتمال بیشتری دارد که  قضاوت‌های هنجاری را پیشنهاد کند.

جامعه‌شناس، رابرت کی. مرتن (۱۹۴۹) استدلال کرد نظریه جامعه‌شناختی با مکانیسم‌های اجتماعی سر و کار دارد که در مصداق «برد متوسط» بین قانون اجتماعی و توصیف ضروری هستند. مرتن باورمند بود مکانیسم‌های اجتماعی «فرایندهای اجتماعی هستند که پیامدهای مشخصی برای بخش‌های تعیین‌شده ساختار اجتماعی دارند.»<ref>هدستروم، پیتر و ریچارد سوئدبرگ. ۱۹۹۸. مکانیسم‌های اجتماعی رویکردی تحلیلی به نظریه اجتماعی. دانشگاه استکهلم: انتشارات دانشگاه کمبریج.  ص ۶.</ref>

نظریه‌پردازان برجسته اجتماعی عبارتند از: یورگن هابرماس، آنتونی گیدنز، میشل فوکو، دوروثی اسمیت، روبرتو اونگر، آلفرد شوتس، جفری سی. الکساندر و ژاک دریدا.

همچنین دانشمندان برجسته‌ای وجود دارند که می‌توان آنها را نظریه‌پردازان بین نظریه‌های اجتماعی و جامعه‌شناختی دانست، مانند:
هارولد گارفینکل، هربرت بلومر، کلود لوی استروس، پیر بوردیو و اروینگ گافمن.

 سنت‌های نظری کلاسیک 

حوزه جامعه‌شناسی خود رشته‌ای نسبتاً جدید است و به همین ترتیب، حوزه نظریه جامعه‌شناسی نیز چنین است. منشا هر دو به سده ۱۸ و ۱۹ بازمی‌گردند،
دوره‌های تغییر اجتماعی شدید، که در آن جوامع، برای مثال، با پیدایش  صنعتی شدن، شهرسازی، دموکراسی و  سرمایه‌داری اولیه، متفکران (به ویژه غربی) را برانگیخت تا به‌طور چشمگیری نسبت به جامعه آگاه شوند. به این ترتیب، حوزه جامعه‌شناسی در ابتدا با فرآیندهای تاریخی گسترده مرتبط با این تغییرات سروکار داشت.

رندال کالینز (۱۹۹۴) با یک بررسی مناسب مستند از نظریه جامعه‌شناختی، نظریه‌پردازان مختلف را در چهار سنت نظری برچسب‌گذاری می‌کند: کارکردگرایی ساختاری، نظریه‌های تضاد، کنش متقابل نمادین، و فایده‌گرایی.

در حالی که نظریه جامعه‌شناسی مدرن عمدتاً از دیدگاه‌های «کارکردگرایی» (امیل دورکیم) و «تضاد» محور (کارل مارکس و ماکس وبر) و ساختار اجتماعی نشأت می‌گیرد. همچنین از سنت «کنش متقابل نمادین» تأثیر بسیاری می‌گیرد و نظریه‌های پراگماتیسم را به حساب می‌آورد (جورج هربرت مید، چارلز کولی) و ساختار سطح خرد (جورج زیمل).
به همین ترتیب، فایده‌گرایی (مشهور به نظریه انتخاب عقلانی یا  مبادله اجتماعی)، اگرچه اغلب با اقتصاد همراه است ولی یک سنت تثبیت شده در نظریه جامعه‌شناسی هست.کلمن، جیمز ساموئل، و توماس جی. فارارو، ویرایش‌ها. ۱۹۹۲: نظریه انتخاب عقلانی: حمایت و نقد. مسایل کلیدی در نظریه جامعه‌شناسی. نیویورک: ستیچ. .

در نهایت، همان‌طور که توسط ریوین کانل (۲۰۰۷) بیان شده، سنتی که اغلب فراموش می‌شود سنت «داروینیسم اجتماعی» است که منطق تکامل بیولوژیکی را در جهان اجتماعی به کار می‌برد. این سنت اغلب با کارکردگرایی کلاسیک همسو می‌شود و با چندین بنیانگذار جامعه‌شناسی، عمدتاً هربرت اسپنسر، لستر فرانک وارد و ویلیام گراهام سامنر مرتبط است. نظریه جامعه‌شناسی معاصر ردپایی از هر یک از این سنت‌ها را حفظ کرده‌است که به هیچ وجه متقابل نیستند.

 کارکردگرایی ساختاری 

یک پارادایم تاریخی گسترده در جامعه‌شناسی، «کارکردگرایی ساختاری» ساختار اجتماعی را به‌طور کامل و بر حسب کارکردهای ضروری که عناصر تشکیل دهنده آن در اختیار دارند، مورد توجه قرار می‌دهد. مشابه رایجی که توسط کارکردگرایان استفاده می‌شود، به‌عنوان «قیاس ارگانیک» یا «بیولوژیک» شناخته می‌شود.
 جامعه‌شناسی محض یک پارادایم نظری است که توسط دونالد بلک توسعه یافته‌است که تنوع در زندگی اجتماعی را از طریق هندسه اجتماعی یعنی از طریق مکان‌ها توضیح می‌دهد. در فضای اجتماعی بسط اخیر این ایده آنست که نوسانات در فضای اجتماعی - یعنی زمان اجتماعی - علت تضاد اجتماعی است.
 نظریه انتخاب عقلانی رفتار اجتماعی را به عنوان تعامل سودمندی افراد را به حداکثر می‌رساند. عقلانی به این معنی است که مقرون به صرفه بودن در برابر هزینه برای به انجام رساندن یک تعامل به حداکثر رساندن مطلوبیت متعادل می‌شود. هزینه‌ها بیرونی هستند، به این معنی که ارزش‌های ذاتی مانند احساس گناه در هزینه ارتکاب جرم لحاظ نمی‌شود.
 ساخت‌گرایی اجتماعی یک نظریه جامعه‌شناختی از دانش است که به چگونگی توسعه پدیده‌های اجتماعی در زمینه‌های اجتماعی خاص می‌پردازد.
 جامعه‌پذیری به تجربه اجتماعی مادام‌العمر اشاره دارد که افراد از طریق آن پتانسیل انسانی خود را توسعه می‌دهند و فرهنگ را می‌آموزند. برخلاف سایر گونه‌های زنده، انسان‌ها برای بقا به اجتماعی شدن در فرهنگ‌های خود نیاز دارند. با اتخاذ این مفهوم، نظریه پردازان ممکن است به دنبال درک ابزاری باشند که از طریق آن نوزادان انسان شروع به کسب مهارت‌های لازم برای انجام عملکرد به عنوان عضوی کاربردی از جامعه خود می‌کنند.
 نظریه مبادله اجتماعی پیشنهاد می‌کند که تعاملاتی که بین افراد اتفاق می‌افتد می‌تواند تا حدی بر اساس چیزهایی باشد که می‌توان با بودن با دیگران به دست آورد یا از دست داد. برای مثال، وقتی مردم به این فکر می‌کنند که با چه کسی قرار ملاقات بگذارند، به دنبال این هستند که ببینند آیا طرف مقابل به همان اندازه (یا شاید بیشتر) از آنها پیشنهاد می‌دهد یا خیر. این می‌تواند شامل قضاوت در مورد ظاهر و ظاهر یک فرد یا موقعیت اجتماعی آنها باشد.
 قضیه توماس به موقعیتی اشاره دارد که اگر به صورت واقعی تعریف شود، پیامدهایش نیز واقعی خواهند شد. نشان می‌دهد واقعیتی که افراد در کنش متقابل و تعامل خود می‌سازند، پیامدهای واقعی برای آینده دارد. به عنوان مثال، معلمی که باورمند است دانش‌آموز خاصی از نظر فکری با استعداد است، ممکن است عملکرد تحصیلی استثنایی را تشویق کند.

 نظریه‌های جنبش‌های اجتماعی 

 کنش جمعی / رفتار جمعی
 محرومیت نسبی
 نظریه ارزش افزوده
 بسیج منابع / فرصت سیاسی
 چارچوب‌بندی (علوم اجتماعی) (نظریه تحلیل چارچوب)
 جنبش‌های اجتماعی جدید
 فرهنگ جدید

 نظریه‌های علم و فناوری 

 جامعه‌شناسی نهادی علم
 ساخت اجتماعی فناوری
 نظریه شبکه کنشگر
 نظریه فرایند هنجاری‌سازی
 نظریه‌های فناوری

 نظریه‌های جرم 

«نظریه عمومی جرم» به گزاره مایکل آر. گوتفردسون و تراویس هیرشی (۱۹۹۰) که عامل اصلی در رفتار مجرمانه فقدان خودکنترلی فرد است.برنارد، توماس، جی. ۲۰۰۷: "[https:// www.britannica.com/topic/نظریه-عمومی-جرم-نظریه عمومی جرم]." دایرةالمعارف بریتانیکا.

نظریه‌پردازانی که تفاوت‌های موجود بین مجرمان و غیر مجرمان را تشخیص نمی‌دهند، کلاسیک یا نظریه‌پردازان کنترل در نظر گرفته می‌شوند. چنین نظریه‌پردازانی معتقدند کسانی که اعمال انحرافی انجام می‌دهند از روی لذت و بدون توجه به عواقب این کار را انجام می‌دهند. به همین ترتیب، پوزیتیویست‌ها اعمال مجرمان را به‌عنوان نتیجه خود شخص به جای ماهیت شخص می‌بینند.

 نظریه برچسب‌زنی 

مفهوم اساسی «نظریه برچسب‌زنی» این است که انحراف و انطباق نه چندان ناشی از کارهایی است که افراد انجام می‌دهند، بلکه ناشی از واکنش دیگران به این اقدامات است. همچنین بیان می‌کند که واکنش جامعه به رفتارهای خاص، تعیین‌کننده اصلی چگونگی انتخاب یک برچسب «انحرافی» است. این نظریه بر نسبیت انحراف، این ایده که افراد ممکن است رفتار یکسانی را به طرق مختلف تعریف کنند؛ بنابراین نظریه برچسب‌زنی یک تحلیل در سطح خرد است و اغلب در رویکرد تعاملی اجتماعی طبقه‌بندی می‌شود.

 جنایات نفرت 

جنایت نفرت را می‌توان به عنوان یک عمل مجرمانه علیه یک شخص یا دارایی یک فرد توسط یک مجرم با انگیزه‌های نژادی، قومی، مذهبی یا سایر سوگیری‌ها تعریف کرد. جرایم ناشی از نفرت ممکن است به نژاد، اصل و نسب، مذهب، گرایش جنسی و ناتوانی‌های جسمی اشاره داشته باشد. بر اساس آمار کانادا، جامعه یهودی بیشترین احتمال قربانی شدن جنایات نفرت در کانادا در سال‌های ۲۰۰۱–۲۰۰۲ بوده‌است. به‌طور کلی، حدود ۵۷ درصد از جنایات ناشی از نفرت با انگیزه قومیت و نژاد، عمدتاً سیاه‌پوستان و آسیایی‌ها را هدف قرار می‌دهند، در حالی که ۴۳ درصد، مذهب، عمدتاً یهودیت و اسلام را هدف قرار می‌دهند. ۹ درصد نسبتاً کمی با انگیزه‌های جنسی، همجنس‌گرایان و همجنس‌گرایان را هدف قرار می‌دهند.

ویژگی‌های فیزیکی مجرمان را از غیر مجرمان متمایز نمی‌کند، اما عوامل ژنتیکی همراه با عوامل محیطی پیش‌بینی‌کننده‌های جنایت و خشونت بزرگسالان قوی هستند. بیشتر روان‌شناسان انحراف را نتیجه اجتماعی شدن ناموفق و ناهنجاری در شخصیت فردی می‌دانند.

 روان‌پریشی 

یک روان‌پریش را می‌توان به عنوان یک جنایتکار جدی تعریف کرد که از اعمال خود احساس شرم یا گناه نمی‌کند زیرا نسبت به افرادی که به آنها آسیب می‌رسانند همدردی کمی (در صورت وجود) دارند و از مجازات نمی‌ترسند. افرادی با چنین طبیعتی ممکن است به یک اختلال شخصیت ضد اجتماعی نیز شناخته شوند. رابرت دی. هار، یکی از متخصصان برجسته جهان در زمینه روان‌پریشی، یک دستگاه ارزیابی مهم برای روان‌پریشی ایجاد کرد که به نام «چک لیست روان‌پریشی» (بازبینی شده) شناخته می‌شود. برای بسیاری، این معیار تنها و مهم‌ترین پیشرفتی است که تا به امروز به سوی آنچه که امیدواریم به درک نهایی ما از روان‌پریشی تبدیل شود، است.

سایکوپات‌ها انواعی از ویژگی‌های ناسازگار را نشان می‌دهند، مانند نادر بودن در تجربه محبت واقعی به دیگران. علاوه بر این، آنها در جعل محبت مهارت دارند. غیرمسئول، تکانشگر، به سختی تحمل ناامیدی دارند. و آنها به دنبال رضایت فوری هستند. به همین ترتیب، نظریه مهار'' نشان می‌دهد افرادی که وجدان قوی‌تری دارند، در برابر ناامیدی‌ها قابل تحمل‌تر خواهند بود، بنابراین احتمال درگیر شدن در فعالیت‌های مجرمانه کمتر خواهد بود.

جرم یقه‌سفید 

ادوین ساترلند و دونالد کرسی (۱۹۷۸) جرم یقه‌سفید را به عنوان جنایتی تعریف کردند که افراد دارای موقعیت اجتماعی بالا در جریان فعالیت‌های شغلی خود مرتکب می‌شوند.

جرم یقه‌سفید شامل افرادی است که از موقعیت شغلی خود برای ثروتمند شدن خود و دیگران به‌طور غیرقانونی استفاده می‌کنند که اغلب باعث آسیب عمومی می‌شود. در جرایم یقه‌سفید، آسیب‌های عمومی ناشی از تبلیغات نادرست، بازاریابی محصولات ناایمن، اختلاس و رشوه دادن به مقامات دولتی گسترده‌تر از آن چیزی است که اکثر مردم فکر می‌کنند که بیشتر آنها مورد توجه قرار نمی‌گیرند و مجازات نمی‌شوند.

به همین ترتیب، «جرم شرکتی» به اقدامات غیرقانونی یک شرکت یا افرادی اشاره دارد که از طرف آن اقدام می‌کنند. جرایم شرکتی از فروش آگاهانه محصولات معیوب یا خطرناک گرفته تا آلودگی عمدی محیط زیست را شامل می‌شود. مانند جرایم یقه‌سفید، اکثر موارد جرایم شرکتی بدون مجازات می‌مانند و بسیاری از آنها هرگز برای عموم شناخته نمی‌شوند.

سایر نظریه‌های جرم 
 ارتباط افتراقی: این نظریه که توسط ادوین ساترلند ابداع شد، اعمال مجرمانه را از این منظر بررسی می‌کند که رفتارهای آموخته شده آنهاست.
 نظریه کنترل: این نظریه توسط تراویس هیرشی ایجاد شد و بیان می‌کند پیوند ضعیف بین یک فرد با جامعه، به فرد اجازه می‌دهد از هنجارهای اجتماعی سرپیچی کند و رفتارهایی را اتخاذ کند که ماهیت انحرافی دارد.
 نظریه انتخاب منطقی: بیان می‌کند افراد زمانی مرتکب جرم می‌شوند که انجام آن بر اساس تحلیل هزینه‌ها و منافع منطقی باشد. این جرم را می‌توان با به حداقل رساندن منافع و به حداکثر رساندن هزینه‌ها برای مجرمان کاهش داد.
 نظریه بی‌سازمانی اجتماعی: بیان می‌کند جرم در مناطقی رخ می‌دهد که نهادهای اجتماعی قادر به کنترل مستقیم گروه‌هایی از افراد نیستند.
 نظریه یادگیری اجتماعی: بیان می‌کند افراد رفتارهای جدیدی را از طریق مشاهده در محیط خود یادمی‌گیرند.
 نظریه سویه: بیان می‌کند که یک ساختار اجتماعی در یک جامعه ممکن است افراد را به ارتکاب جرم وادار کند. به‌طور خاص، میزان و نوع انحراف افراد به این بستگی دارد که آیا جامعه ابزاری برای دستیابی به اهداف فرهنگی فراهم می‌کند یا خیر.
 نظریه خرده‌فرهنگ: بیان می‌کند که رفتار تحت تأثیر عواملی مانند طبقه، قومیت و موقعیت خانوادگی است. تمرکز اصلی این نظریه بر بزهکاری نوجوانان است.
 جرم سازمان‌یافته: کسب‌وکاری که کالاها یا خدمات غیرقانونی، از جمله رابطه جنسی، مواد مخدر، و قمار را عرضه می‌کند. این نوع جنایت در میان مهاجران گسترش یافت و متوجه شدند که جامعه همیشه مایل نیست فرصت‌های خود را با آنها به اشتراک بگذارد. نمونه مشهور جنایت سازمان یافته مافیای ایتالیا است.

جستارهای وابسته 

 پوزیتیویسم
 تخیل جامعه‌شناختی
 رئوس مطالب جامعه‌شناسی
 علوم اجتماعی
 علوم طبیعی
 فهرست جامعه شناسان
 کتاب‌شناسی جامعه‌شناسی

پانویس

یادداشت‌ها

منابع 
 جورج ریتزر: نظریه جامعه‌شناختی (مارکس، دورکیم، وبر، زیمل)، ترجمه عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس، ۱۳۹۳، ۲۴۸ صفحه. 

اصطلاحات جامعه‌شناسی
جامعه‌شناسی
فلسفه علوم اجتماعی
کنش متقابل نمادین
نظریه‌های جامعه‌شناسی