جهانگیرخان قشقایی

حکیم میرزا جهانگیرخان قشقایی (۱۲۰۶خورشیدی/۱۲۴۳قمری - ۱۲۸۹ خ / ۱۳۲۸ ه‍.ق) متولد شهر دهاقان در منطقه سمیرم سفلی از مجتهدان، فقها و فلاسفه مذهب شیعه بود. پدرش محمدخان از خان‌ها و اشراف طایفه دره‌شوری در ایل قشقائی و مادرش اهل شهر دهاقان و دختر یکی از خان‌های این شهر بوده‌است. در شهرستان سمیرم ییلاق تابستانی طایفه و تیره ایشان یعنی جانبازلو بوده‌است. لازم است ذکر شود که منطقه سمیرم در حال حاضر به دو شهرستان سمیرم و سمیرم سفلی (دهاقان) تقسیم شده‌است. گفته می‌شود که او در چهل‌سالگی، عزم علم کرد. در حالی که این عدد بیشتر از ذوق مردم و گویندگان در رابطه با این امر مهم است -که هرگاه دامن به فراگیری علم و معرفت بگیری دیر نیست- مع‌الوصف مرحوم خان در سنی که دیگر مردمان آن زمان برای شروع فراگیری علم را انتخاب نمی‌نمودند، شروع به کسب علم و معرفت نمود. از قضا طبق عادت ایل که هر از چندی برای مراودات به بازار اصفهان می‌آمدند، روزی برای خرید از بازار اصفهان و تعمیر تار به آنجا رفته بود و در حین جستجوی استاد تارساز با صاحب نفسی برخورد می‌کند که هیچ‌کس نمی‌داند در این ملاقات چه گذشت و چه گفته شد. لیکن این ملاقات با جانِ خان چنان کرد که شیفته و علاقه‌مند به آموختن علم و معرفت شد و روانه حوزه علمیهٔ صدر اصفهان شد و نامه‌ای خطاب به خانواده نوشت و در آنجا ماند و تا آخر عمر منزل و مأوای خان همان مدرسه صدر بود، تا جایی که یکی از نزدیکان خان می‌گوید قریب به این مضمون که از ایشان شنیدم که می‌گفت: آیا خداوند جایی زیباتر و بهتر از مدرسه صدر برای من آفریده‌است و بر اثر جهد و تلاش وصف ناپذیرش تا آنجا پیش رفت که پس از مدتی مجتهد و استاد بسیاری از علوم عقلی و نقلی شد. همچنین او از مدرسان نامی اصفهان و سایر بلاد اسلامی شده و تا جایی شهرت یافت که طلاب از سراسر بلاد اسلامی سالها مدرسه صدر را به نام جهانگیرخان و آخوندکاشی می‌شناختند و از سراسر بلاد اسلامی برای بهره از محضر آن دو به اصفهان می‌آمدند. او در علوم دینی، فلسفه و عرفان و بسیاری از علوم، مجتهد و استاد تمام و کمال و صاحب‌نظر بوده‌است. مرحوم خان و آخوند تا آخر عمر در تجرد به سر بردند و تمام عمر پربرکت خویش را وقف تربیت شاگردانی کردند که هر یک، در مقام عبودیت، علم و عرفان بی‌نظیر بودند. تعدادی از شاگردان وی تا سال‌ها زعامت شیعه را عهده‌دار بوده و از علمای تأثیرگذار شیعه و تاریخ ساز بودند.

در زمان حکیم جهانگیر خان قشقایی مخالفت با علم فلسفه به قدری زیاد بود که جلال‌الدین همایی می‌نویسد:
 «مرحوم خان فلسفه را در اصفهان از تهمتِ خلاف شرع و بدنامی کفر و الحاد نجات داد. سهل است که چندان به این علم رونق بخشید که فقها و متشرعان نیز آشکارا با میل و علاقه روی به درس فلسفه نهادند؛ و آن را مایه فضل و مفاخرت می‌شمردند.»
بعدها بر اثر علاقه مرحوم آیت‌الله بروجردی به استادشان حوزه علمیه‌ای با قدمت چند صد ساله در محله مسجد جامع قم، به دستور ایشان به نام جهانگیرخان قشقایی، بازسازی و نام گذاری شد.
مرحوم خان تا آخر عمر خود هیچگاه از وجوهات شرعی استفاده نکرد و از عوایدِ املاکی که در دهاقان داشتند روزگار می‌گذراندند و از مردم دستگیری می‌کردند.

زادروز 

جهانگیرخان قشقایی، به سال ۱۲۴۳ ق در سمیرم سفلی (دهاقان) چشم به جهان گشود. پدرش محمدخان، مردی از ایل قشقایی به‌شمار می‌رفت و مادرش دختر یکی از خوانین شهرستان دهاقان بوده‌است. او در اوایل عمر چندسالی در همان زادگاهش به تحصیل پرداخت و قدری که از عمرش گذشت، به حرکت با طایفه روی آورد و در ایل قشقایی بیش تر به نواختن تار و شاهنامه خوانی مشغول بود؛ ولی از آن جا که مستعد بود؛ پس از آن که مدتی از عمرش گذشت، خواستار تحصیل شد و چون تحصیل با حرکت و همراهی ایل هم ساز نبود، از آن‌ها جدا شده و یک باره در اصفهان توقف کرد و به تحصیل علم و دانش مشغول شد.

در یکی از تابستان‌ها که ایل قشقایی به ییلاق سمیرم سفلی رفته بود، جهانگیرخان نیز مانند سایر افراد ایل که برای خرید و فروش و رفع حوایج شخصی خود به اصفهان می‌رفتند، به اصفهان رفت و در ضمن می‌خواست تارش را هم که شکسته بود، تعمیر کند؛ از این رو از شخصی که گویا همای شیرازی بوده سراغ تارسازی را گرفت. آن مرد علاوه بر آن که او را راهنمایی کرد، به وی گفت: «ضمناً این را بدان، همان‌طور که تار انسان خراب می‌شود، خود انسان هم خراب می‌شود! برو علم و دانش بیاموز که بهترین کار است». این گفته آن شخص چنان تأثیری بر جهانگیرخان گذاشت که به یک باره از ایل خود جدا شده و در مدرسه صدر بازار اصفهان حجره‌ای برای خود برگزید و به تحصیل علم و دانش و سیر و سلوک پرداخت و به مقام و منزلتی رسید که بزرگان از نقاط مختلف برای بهره بردن از محضرش راهی اصفهان می‌شدند.

پس از آن که حکیم قشقایی علوم مختلف را فراگرفت، بساط تعلیم و آموزش را در مدرسه صدر اصفهان گسترد و بزرگان از نقاط مختلفْ برای درک محضر او راهی اصفهان شدند. حکیم جهانگیرخان در زمینه حکمت و فلسفه، به ویژه فلسفه ملاصدرا صاحب نظر بود و در این زمینه، شاگردان بزرگی تربیت کرد. آن بزرگوار روزهای پنجشنبه و جمعه، ریاضی و هیئت تدریس می‌کرد؛ و گاهی نیز به تدریس نهج‌البلاغه می‌پرداخت و آن را با حکمت درمی‌آمیخت.

تدریس فقه و اصول ایشان هم بسیار مورد توجه طلاب قرار می‌گرفت؛ و خلاصه اینکه حکیم قشقایی در کلیه سطوح درسی حوزه و در رشته‌های مختلف به تدریس و تعلیم پرداخت و شاگردان بزرگی تربیت کرد.

حکیم قشقایی در کلام بزرگان 
مرتضی مطهری دربارهٔ شخصیت و جایگاه علمی و معنوی حکیم قشقایی چنین می‌نویسد:
 «مرحوم خان، علاوه بر مقام علمی و فلسفی، در متانت و وقار و انضباط اخلاقی و تقوا نمونه بوده‌است. تا آخر عمر در همان لباس عادی اول خود باقی بوده و فوق‌العاده مورد ارادت شاگردان و آشنایان بوده‌است.»

همچنین شیخ عباس قمی مؤلف کتاب مفاتیح الجنان در احوالات این حکیم فرزانه چنین بیان می‌کند:
 «حکیم قشقایی عالمی جلیل و فاضلی دانا بود که در علوم معقول و منقول و در عرفان به کمال رسیده بود. او در علم و عمل به جایی رسید که بزرگان از شهرهای دیگر به حوزه درسش می‌آمدند».

استادان حکیم جهانگیر خان قشقایی 

بزرگ‌ترین استاد حکیم قشقایی، محمدرضا قمشه‌ای بود که در زمینه حکمت و فلسفه سرآمد زمان خویش به‌شمار می‌آمد و قشقایی از محضر او استفاده فراوانی برد تا این که خود نیز یکی از بزرگ‌ترین استادان فلسفه در عصر خویش شد. وی در زمینه فقه و اصول از محضر اساتیدی چون ملاحسین علی تویسرکانی، محمدباقر نجفی و میرزا محمدحسن نجفی استفاده‌ها برد و نیز علم طب را از طبیب معروف اصفهان، آخوند ملا عبدالجواد تونی آموخت. از این رو وی علوم مختلف را در خود گرد آورد و پس از آن، در مدرسه صدر اصفهان بساط تعلیم و ارشاد گسترد و شاگردان بزرگی از خود به یادگار گذاشت.

خان دانشمندی بود که علم را با عرفان و اخلاق جمع کرده بود. در دین استوار و ثابت قدم بود و در امور زندگی و برنامه‌های روزانه اش، کمال نظم و ترتیب را به کار برد. آقا رحیم ارباب که یکی از شاگردان برجسته حکیم جهانگیرخان بود، دربارهٔ احوالات وی می‌نویسد: «حکیم قشقایی جامع حکمت و عرفان و معقول و منقول بود. ایشان بسیار خوش‌اخلاق بوده و نسبت به طلاب، بسیار مهربان و در تربیت آن‌ها کوشا بود».

سیره و روش 

حکیم قشقایی از هنگامی که وارد حوزه علمیه اصفهان شد، تا موقعی که درگذشت با همان لباس ساده ایل قشقایی شامل: کلاه و پالتوی پوستین، زندگی را در حجره ای ساده سپری نمود و در همان‌جا نیز به دیدار حق شتافت.

شاید او برای پیروی از استادش؛ آقا محمد رضا قمشه‌ای این گونه لباس می‌پوشید و بعضی از شاگردان وی، مانند حاج آقا رحیم ارباب و شیخ غلام حسین ربانی چادگانی، نیز تغییر لباس ندادند.

حکیم قشقایی- به علت استحباب در گذاشتنِ عمامه به هنگام نماز - در زمان اقامه نماز جماعت، کلاه از سر برمی‌گرفت و با شالِ کمر خویش عمامه‌ای درست کرده و بر سر می‌نهادند.

شاگردان 
 آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی
 محمدعلی حکیم الهی فریدنی
 محمد حسین اشنی
 آیت الله حاج آقا رحیم ارباب
 آیت الله سید حسین طباطبایی بروجردی
 آیت الله محمد حکیم خراسانی
 آیت الله محمد داعی‌الاسلام لاریجانی
 آیت الله ضیاءالدین درّی
  آیت الله محمدعلی شاه‌آبادی
 آیت الله محمدحسین فاضل تونی
 آیت الله آقا سید جمال‌الدین گلپایگانی
 مهدی دولت‌آبادی
 آیت الله سید حسن مدرس
 آیت الله شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی
 آیت الله محمدعلی زاهد
 آیت الله حسین نائینی
 مرتضی طالقانی
 جواد آدینهی
 آیت الله آقا نجفی قوچانی
 محمد پاسبانی پور
 آیت الله ملا شکراله رضوانی دهاقانی (مجد الشریعه)
 آیت الله حاج ملا حسین امین جعفری دهاقانی
 ملا علی اصغر وصال دهاقانی (مهجور)
 آقا محمد فیاض همدانی
 وحید دستگردی
 میرزا علی اکبر شیخ‌الاسلام
 حاج میرزا محمّد باقر امامی بن سیّد احمد
 علامه عبدالرّحیم صاحب الفصول حائری
 آیت الله آقا ضیاءالدین عراقی آقا ضیاءالدین عراقی

درگذشت 

جهانگیرخان قشقایی، پس از ۸۵ سال عمر پر برکت، که ۴۵ سال از آن را به تحصیل و تدریس گذراندند، در شب سیزدهم ماه رمضان سال ۱۳۲۸ ه‍.ق (شهریور ۱۲۸۹) در اصفهان درگذشت.

یک باب مدرسه و یک میدان در دهاقان و یک خیابان در سمیرم به اسم وی نامگذاری شده‌است.

منابع 

 اسماعیلی، معصومه. (۱۳۸۷). قوت می بشکند ابریق را (۱۳ رمضان؛ سالروز درگذشت میرزا جهانگیرخان قشقایی). مطالعات قرآنیِ نامه جامعه، شماره ۴۸، صص ۲۷–۲۶.
 دانشنامهٔ بزرگ اسلام
 تبیان

پیوند به بیرون 
 ویدئو ، آیت الله مسعود عالی ،د رمورد آیت الله جهانگیر خان قشقایی

اهالی سمیرم
درگذشتگان ۱۲۸۹
درگذشتگان ۱۳۲۸ (قمری)
روحانیان شیعه تارک لباس روحانیت
زادگان ۱۲۰۶
زادگان ۱۲۴۳ (قمری)
عارفان اهل ایران
عارفان شیعه
عارفان مسلمان
عالمان شیعه
فقیهان شیعه دوازده‌امامی
قشقایی‌ها