بازی بزرگ

بازی بزرگ نامی است که به رقابت‌های سیاسی و نظامی دو امپراتوری استعماری بریتانیا و روسیهٔ تزاری در آسیای مرکزی داده شده‌است. این رقابت‌ها تقریباً در تمام سدهٔ ۱۹ میلادی تداوم داشت. علاوه بر کشورهای واقع در آسیای مرکزی، مجموع این رقابت‌ها تأثیرات مستقیمی بر کشورهایی چون ایران قاجاری، هند بریتانیا و منطقه تبت داشته است.

مسابقات سایه‌ها عنوان دیگری است که به رقابت‌های میان این دو ابرقدرت زمان در مناطق آسیای مرکزی شامل؛ افغانستان و ایران و سایر امیرنشین‌ها یا خان‌نشین‌های این مناطق داده‌اند. این رقابت‌ها از اوائل سدهٔ نوزدهم م. یعنی تقریباً پس از معاهدهٔ گلستان مابین روسیه و ایران آغاز شد و تا سقوط امیرنشین بخارا و پس از آن، تا انقلاب اکتبر روسیه ادامه داشت. این عنوان به‌طور غیررسمی پس از جنگ دوم جهانی و وضعیت پسا استعماری آن در توصیف طرح‌های ژئوپلیتیک ابرقدرت‌ها و قدرت‌های منطقه‌ای زمان به‌عنوان حوزهٔ نفوذ ژئوپلیتیکی در مناطق ایران و افغانستان داده‌شد.

اصطلاح «بازی بزرگ» را به آرتور کانولی نسبت داده‌اند او به عنوان یک افسر اطلاعاتی در کمپانی هند شرقی بریتانیا مشغول به فعالیت بود.  رودیارد کیپلینگ در رمان نوشتهٔ خودش با عنوان «کیم» این اصطلاح را بر سر زبان‌ها انداخت.

بریتانیا از توسعه روسیه تزاری به سمت هند از طریق آسیای می‌ترسید در حالی که روسیه از گسترش منافع بریتانیا در آسیای مرکزی واهمه داشت. در این تنش ایجاد شده فضای عمیقی از بی‌اعتمادی و صحبت از جنگ بین دو امپراتوری استعماری اروپایی وجود داشت. در حالی که روسیه به فتح آسیای مرکزی ادامه می‌داد، بریتانیا حفاظت از همه راه‌های دسترسی روسیه به هند را در اولویت قرار داده بود. برخی از مورخان تاریخ روسیه به این نتیجه رسیده‌اند که پس از سال ۱۸۰۱ میلادی، روسیه حداقل قصد یا برنامه‌هایی در مورد هند داشته‌است و بیشترین نتیجه تنش موجود عمدتاً به سوء ظن و ترس بریتانیا مربوط می‌شده. اگرچه نقشه‌ها و برنامه‌های تهاجم متعدد قرن نوزدهمی از جمله نقشه‌های دوهامل و خرولف (Duhamel and Khrulev plans)، جنگ کریمه (۱۸۵۳–۱۸۵۶) و برنامه‌ها ونقشه‌های بعدی که هرگز محقق نشدند توسط مورخان دیگری به عنوان شواهدی علیه این ادعا استفاده شده‌اند.

طبق یک دیدگاه رایج، بازی بزرگ در ۱۲ ژانویه ۱۸۳۰ آغاز شد، زمانی که رئیس هیئت کنترل هند لرد النبرو ،لرد ویلیام بنتینک، نایب‌السطلنه هند را مأمور ساخت یک مسیر تجاری جدید به امارت بخارا ایجاد کند. بریتانیا قصد داشت بر امارت افغانستان تسلط یابد و آن را تحت الحمایه قرار دهد و از امپراتوری عثمانی، ایران قاجاری، خانات خیوه و امارت بخارا به عنوان کشورهای حائلی استفاده کند که مانع گسترش روسیه می‌شوند. این امر با جلوگیری از دستیابی روسیه به بندرهای آبی در خلیج فارس یا اقیانوس هند، از هند و همچنین مسیرهای تجاری دریایی کلیدی بریتانیا محافظت می‌کند. روسیه افغانستان را به عنوان منطقه بی‌طرف پیشنهاد کرد. از نتایج بازی بزرگ می‌توان به جنگ اول شکست خورده انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۳۸، جنگ اول انگلیس و سیک در سال ۱۸۴۵، جنگ دوم انگلیس و سیک در سال ۱۸۴۸، جنگ دوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۷۸، و الحاق خوقند به روسیه اشاره نمود.

برخی از مورخان پایان بازی بزرگ را امضای پروتکل‌های کمیسیون مرزی پامیر (Pamir Boundary Commission protocols) در ۱۰ سپتامبر ۱۸۹۵ مرتبط می‌دانند. این پروتوکول‌ها مرزهای بین افغانستان و امپراتوری روسیه مشخص کرد. دیگر مورخان بازی بزرگ را با امضای قراداد سن پیترزبوردگ در ۳۱ اوت ۱۹۰۷ به پایان می‌رسانند.

بازیگران بازی بزرگ 
سر الکساندر برنز، هنری پاتینجر، دوست‌محمد خان، آرتور کانلی، چارلز استاددارت

وقایع مهم در جریان بازی بزرگ 
جنگ نخست ایران و روس، جنگ دوم ایران و روس، عهدنامه ترکمنچای، عهدنامه گلستان، قتل گریبایدوف، جنگ نخست انگلیس و افغانستان، جنگ دوم انگلیس و افغانستان

مکان‌های سرنوشت ساز در بازی بزرگ 
قفقاز، ماوراء قفقاز، قندهار، کابل، بالاحصار، غزنی، تهران، تفلیس، بخارا، سمرقند، مرو، خوقند، تاشکند، خیوه، کلکته

جستارهای وابسته 
 بازی بزرگ جدید
 جنگ جهانی
 جنگ جهانی دوم
 اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
 مهاجرت لهستانی‌ها به ایران

منابع

برای مطالعه بیشتر 

 Alder, G. J. "Standing Alone: William Moorcroft Plays the Great Game, 1808-1825." International History Review 2#2 1980, pp. 172–215. online
 
 Dean, Riaz (2019). Mapping The Great Game: Explorers, Spies & Maps in Nineteenth-century Asia. Oxford: Casemate (UK). ISBN 978-1-61200-814-1.
 
 
 Fremont-Barnes, Gregory. The Anglo-Afghan Wars 1839–1919 (Bloomsbury Publishing, 2014).
 Fromkin, David. "The great game in Asia" Foreign Affairs 58#4 (1980), pp. 936–951.
 Hopkirk, Peter. The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia (NY: Kodansha, 1990_. Illus. 564p. maps. [Original title, UK: The Great Game: On Secret Service in High Asia], popular military history
 Ingram, Edward. Commitment to Empire: Prophecies of the Great Game in Asia, 1797–1800 (1981) 431pp.
 Ingram, Edward. Beginning of the Great Game in Asia, 1828–1834 (1979)
 
 Khodarkovsky, Michael. "The Great Game in the North Caucasus." Canadian-American Slavic Studies 49.2-3 (2015): 384–390.
 Klein, Ira. “The Anglo-Russian Convention and the Problem of Central Asia, 1907-1914. ” Journal of British Studies 11#1 1971, pp. 126–147. online
 
 Mohl, Raymond A. "Confrontation in Central Asia, 1885" History Today (مارس ۱۹۶۹), Vol. 19 Issue 3, pp 176–183 online.
 
 
 Preston, Adrian. “Frustrated Great Gamesmanship: Sir Garnet Wolseley's Plans for War against Russia, 1873-1880. ” International History Review 2#2 1980, pp. 239–265. online
 Schimmelpenninck van der Oye, David. "Paul's great game: Russia's plan to invade British India." Central Asian Survey 33.2 (2014): 143–152. On Russia's failed plan to invade India in 1801.
 Schimmelpenninck van der Oye, David. "Russian foreign policy: 1815–1917." in The Cambridge History of Russia (2006): 2:554-574, argues Russia had no intention of attacking India after 1801
 Sergeev, Evgeniĭ. The Great Game, 1856–1907: Russo-British Relations in Central and East Asia (Woodrow Wilson Center Press, 2013).
 Salisbury, Robert (2020). William Simpson and the Crisis in Central Asia, 1884-5. 
 Stone, James. "Bismarck and the Great Game: Germany and Anglo-Russian Rivalry in Central Asia, 1871-1890." Central European History (2015): 151-175 online.
 Thornton, A. P. "Afghanistan in Anglo-Russian Diplomacy, 1869-1873." Cambridge Historical Journal 11#2 (1954): 204-18. online.
 Tripodi, Christian. "Grand Strategy and the Graveyard of Assumptions: Britain and Afghanistan, 1839–1919." Journal of Strategic Studies 33.5 (2010): 701–725. online

Historiography and memory 
 Amos, Philip. “Recent Work on the Great Game in Asia. ” International History Review 2#2 1980, pp. 308–320. online
 Becker, Seymour. "The ‘great game’: The history of an evocative phrase." Asian Affairs 43.1 (2012): 61–80.
 Martel, Gordon. "Documenting the Great Game: 'World Policy' and the 'Turbulent Frontier' in the 1890s" International History Review 2#2 1980, pp. 288–308. online
 Morrison, Alexander. "Introduction: Killing the Cotton Canard and getting rid of the Great Game: rewriting the Russian conquest of Central Asia, 1814–1895." (2014): 131–142. online

Primary sources 
 
 

 
آسیا در سده ۱۹ (میلادی)
افغانستان در سده ۱۹ (میلادی)
امپراتوری روسیه در سده ۱۹ (میلادی)
بازی بزرگ جدید
تاریخ افغانستان
تاریخ پاکستان
تاریخ سیاسی افغانستان
تاریخ سیاسی بریتانیا
تاریخ سیاسی پاکستان
تاریخ سیاسی هند
تاریخ نظامی افغانستان
تاریخ نظامی هند بریتانیا
جنگ سرد
رقابت‌های ژئوپولیتیک
روابط افغانستان و روسیه
روابط ایران و بریتانیا
روابط ایران و روسیه
روابط بریتانیا و روسیه
روابط خارجی افغانستان
روابط خارجی هند
روابط هند و روسیه
سیاست امپراتوری روسیه
سیاست خارجی روسیه
هند بریتانیا در سده ۱۹ (میلادی)
هند در سده ۱۹ (میلادی)