گویش هزارگی

هزارگی () گویش و لهجه‌ای از زبان فارسی است که مردم هزاره به آن صحبت می‌کنند.

در این گویش واژه‌های زیادی از ترکی و اندکی از مغولی موجود است. گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری سدهٔ چهارم و پنجم هجری، را در خود حفظ کرده‌است. گویش هزارگی از گونهٔ زبان فارسی غزنه و خراسان خاوری ریشه گرفته‌است.
در گویش هزارگی دو حرف «د» و «ت» غلیظ نیز وجود دارد که تلفظ‌شان نزدیک به تلفظ آن حروف در زبان‌های اردو و پشتو است. در گویش هزارگی بسیاری از واژه‌های اوستایی نیز موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪ از واژگان این لهجه ریشهٔ اوستایی دارند؛ مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است یا واژه‌های دیگری مثل: ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان‌شناسان بدون تحقیق و ریشه‌یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر (فارسی، ترکی، مغولی، و عربی) دانسته‌اند.

نجیب مایل هروی در مورد گویش هزارگی:

«گونهٔ فارسی هزاره‌ای از اصیل‌ترین و کهن‌ترین خصیصه‌های مربوط به زبان فارسی برخوردار است به‌طوری که خصیصه‌های معمول در گونه‌های زبان فارسی سدهٔ چهارم و پنجم مانند فعل مرکب به جای فعل بسیط، حروف، قیود، ادات تنبیه قدیم، کاربردهای فعل‌های پیشوندی قدیم، تکرارهای فعلی، ضمیرهای قدیم و ابدالهای قابل توجه، در گونهٔ مزبور رواج تام دارد. بررسی این گونهٔ فارسی افغانستان پیش از آنکه مهجور و غریب شود، بخاطر بررسی‌های تاریخی زبان فارسی و حل معضلات متون کهن و دیرینهٔ فارسی از امور فوری و ضرور عصر ماست.»

طبقه‌بندی 
گویش هزارگی یک نوع شرقی از زبان فارسی است که با گویش دری ارتباط نزدیک دارد. از نظر تاریخی به‌عنوان گویشی از زبان فارسی با وام‌واژه‌های زیادی از تُرکی و اندکی از مُغولی طبقه‌بندی می‌شود. این عضو شاخه ایرانی از خانواده زبان‌های هندواروپایی است و با گویش دری، یکی دیگر از انواع شرقی زبان فارسی و یکی از دو زبان اصلی در افغانستان، ارتباط نزدیکی دارد. تفاوت‌های اصلی بین دو گویش دری و هزارگی لهجه است و این که در گویش هزارگی به نسبت گویشی دری وام‌واژه‌های ترکی و مغولی بیشتر وجود دارد. علی‌رغم این تفاوت‌ها، آن‌ها از یکدیگر قابل درک هستند.

پراکندگی 
هزارگی توسط مردم هزاره، که عمدتاً در افغانستان (به‌ویژه در منطقه هزارستان و همچنین در مناطق عمده شهری) زندگی می‌کنند، با جمعیت قابل توجهی در پاکستان (به‌ویژه در کویته) و ایران (به‌ویژه در مشهد)، و توسط هزاره‌ها در شرق ازبکستان، تاجیکستان شمالی، قاره آمریکا، اروپا و استرالیا سخنور دارد.

پیشینه 

برخی از اقوام ترک و مغول تحت شرایط خاص اجتماعی دوران گذشته مسلمان و فارسی‌زبان گردیدند، چرا که زبان فارسی آن‌چنان همراه دین اسلام شده‌بود، که تقریباً به هر کجا که اسلام ریشه دواند، زبان فارسی نیز گسترش می‌یافت. به همین دلیل زبان فارسی وارد ایمان و گفتمان دینی نوکیشان مسلمان در سراسر آسیای جنوبی و آسیای میانه شد. مردم هزاره در حقیقت و به احتمال زیاد همان اقوام ترک هستند که به زبان فارسی سخن می‌گویند.

پروفسور بیکن اظهار داشته‌است:

واژگان 
وام‌واژه‌های هزارگی به هفت گروه زیر تقسیم می‌شود:
 وام‌واژه‌های بازمانده از ترکی
 وام‌واژه‌های بازمانده از مغولی
 وام‌واژه‌های بازمانده از پشتو
 وام‌واژه‌های بازمانده از هندی و اردو
 وام‌واژه‌های بازمانده از انگلیسی
 وام‌واژه‌های بازمانده از عربی
 وام‌واژه‌های بازمانده از روسی

واژگان با ریشهٔ ترکی 
 اصطلاحات خویشاوندی:

 نام‌های اعضاء بدن:

 نام‌های حیوانات:

واژگان با ریشهٔ مغولی 
 اصطلاحات خویشاوندی:

 نام‌های اعضاء بدن:

 نام‌های حیوانات:

ترکیب آواها 
هرگاه کلمه به حروف «ن» ختم شود، در این‌صورت این حروف به‌شکل بی‌قاعده جای خود را به حروف «ه» می‌دهد؛ مانند:

هرگاه حروف «‌ه» و «ح» در اول یا وسط کلمه بیاید، حذف می‌گردد؛ مانند:

دیگر ویژگی‌های آوایی گویش هزارگی، قرار زیر است:

۱- «ب» به «و» تبدیل می‌شود:

۲- «پ» به «ف» تبدیل می‌شود:

۳- «ف» به «و» تبدیل می‌شود:

۴- «د» به «ت» تبدیل می‌شود:

۵- «ر» به «ل» تبدیل می‌شود:

۶- «ب» به «و» تبدیل می‌شود:

ادبیات 
گویش هزارگی برای خود هزاره‌ها قابل فهم است اما باز هم در بعضی مناطق واژگان و گویش خاص خودشان را دارد.

چیستان 
بچه‌های هزاره هم مثل دیگران از چیستان لذت می‌برند. اکثر چیستان‌های هزارگی منظوم است. مانند:

تا خانه بالا خانهمنی‌شی بلبل می‌خانه

برگردان

طبقه پایین، طبقه بالامیان آن بلبل می‌خواند (جواب: زبان)

ضرب‌المثل‌ها 
هزاره‌ها ضرب‌المثل‌های بی‌شماری دارند. ندانستن ضرب‌المثل در جامعهٔ هزاره نوعی جهالت به‌شمار می‌رود. افراد کهن‌سال با گفتن ضرب‌المثل مخاطب خود را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مانند:

غم نداری، بز بخر!

بز گرگ از گله دور!

بچهٔ مردم از خود نموشه!

نظم

اشعار هزارگی 
بیشتر اشعار هزارگی به‌صورت دوبیتی و چهاربیتی است و سینه به سینه حفظ شده‌است که در این اواخر تنی چند از نویسندگان آن‌ها جمع‌آوری نمودند. در زیر چند نمونه از آن آورده شده‌است:

برگردانافسوس! هزاره چه ملت عجیبی است که احساس دوست‌داشتن خود را ندارد. مثل پر کبک هر جا پراکنده شد و هرجا که تقدیر نوشت خود را از همان‌جا دانست.

برگردانمن همراه تو رفاقت می‌کنم و صداقت می‌باشم و مشکلاتی را که تو برایم به‌وجود آوردی، فقط من می‌توانم تحمل کنم.

برگرداناسپ خاکستری رنگ عزیزم، که با یراق و زینی از گلِ نار مجهز شده‌ای. مرا صبح زود به معشوقم برسان، تو جَو بخور که من لب یار را ببوسم.

دستور زبان 
ساختار دستوری هزارگی عملاً با کابلی یکسان است.

اسم

جمع بستن اسم‌ها (باقاعده) 
جمع‌بندی اسم‌ها در گویش هزارگی نسبت به‌زبان دری کمی فرق می‌کند. در جمع‌بستن اسم‌ها به‌جای پسوندهای «ان» و «ها» از پسوند «ا» استفاده می‌شود:

در بعضی حالات به‌جای پسوند «ا» از پسوند «اُو» استفاده می‌شود:

وقتی اسم به حرف «‌ه» ختم شود، برای جمع‌بستن از پسوند گو استفاده می‌شود:

جمع بستن اسم‌ها (بی‌قاعده) 
در اکثر حالات اسم‌ها، با تکرار جمع بسته می‌شوند، طوریکه حرف اول کلمهٔ دوم همیشه «م» است:

یادآوری می‌گردد که این قاعده جمع بستن نیست بلکه نوعی بسط است از معلومات به مجهولات:

وقتی کسی می‌گوید: "بچه مچه داری یا نه؟" معنایش این است که پسر یا غیر پسر (اولاد) داری؟
وقتی کسی می‌گوید "گَو مَو استه." یعنی گاو و چهارپایان دیگری از این قبیل هست.

جمع با «ا» یا «وُ» تولید می‌شود. مثل: «کتابا» یعنی «کتاب‌ها»، «گّوُ» یعنی «گاوها»، «درختا» یا «درختُو» به معنی درخت‌ها، «بچچا» به معنی «بچه‌ها»

ضمیر

تلفظ ضمیرها 
نحوه تلفظ تمام ضمیرها در گویش هزارگی با زبان دری یکی است؛ اما فقط در دو مورد تمایز دارد:
 وقتی ضمیر به کلمهٔ «من» ختم شود، آن کلمه به «مه» تغییر می‌یابد؛ مانند: کتاب من = کتاب مه
 وقتی ضمیر به حرف «ا» ختم شود، آن حرف به «و» تغییر می‌یابد؛ مانند: شما = شمو

ضمیرهای نسبتی 
در شخص سوم مفرد، برای نسبت دادن به‌جای پسوند دری «اَش»، از پسوند «شی» استفاده می‌شود:

ضمیرهای اشاره 
در گویش هزارگی ضمیرهای اشاره زیر استفاده می‌شود:

صفات 
پسوند «واری» که در زبان دری «مانند» معنا می‌دهد، در این گویش کاربرد فراوانی دارد:
 ازمه واری کار کو. (هزارگی)
 مانند من کار کن. (فارسی)

پسوند «ک» که نیز کاربرد فراوان دارد، برای حالت تصغیری استفاده می‌شود و نشان‌دهنده دوست داشتن است:

حروف اضافه 
 به = ره
 در = ده
 بر = روی

حروف ربط 
 اما = لاکین
 اگر = اگه

اصوت 
 عجب = خو!
 آه   = وای
 آفرین = شباش

جستارهای وابسته 
 گویش ایماقی
 لهجه‌های فارسی افغانستان

پانویس

منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
زبان فارسی در پاکستان
زبان‌های ایالت بلوچستان پاکستان
زبان‌های ایران
زبان‌های پاکستان
زبان‌های تاجیکستان
زبان‌های خیبر پختونخوا
هزارگی
گویش‌های فارسی افغانستان
لهجه‌های زبان فارسی