گویش سیستانی

گویش مردم سیستان زبان فارسی و لهجهٔ سیستانی است که مردم سیستان با آن سخن می‌گویند. این گویش هم‌اکنون به گونه گسترده در پهنهٔ سیستان ایران، سیستان شرقی افغانستان، و بخش‌هایی از (تاجیکستان و پاکستان) ترکمنستان و دشت گرگان روایی دارد. این گویش خود به دو گویش جداگانه سیستانی پشت آبی و شیب آبی بخشبندی می‌شود که دگرگونی‌هایی در ساختار باهم دارند.

این گویش از یک سو بیشترین خویشاوندی واژگانی و دستوری را با گویش کنونی و گذشته خراسانی و فراتر از آن با گویشهای مرده ماوراءالنهری و تاجیکی کنونی دارد و از سوی دیگر واژه‌های مشترکی و همسان و انبازی هم با بلوچی دارد که با نگرش به پیوندهای تاریخی و پیوستگی‌های جغرافیایی و کوچهای قومی و خویشاوندی طایفه ای، و تیره ای پدیده ای طبیعی می‌باشد. گویش سیستانی یکی از گونه‌های زبان پارسی است که این زبان، خود، به گروه جنوبی-غربی زبان‌های ایرانی وابستگی دارد. این گویش که از گویش‌های خاوری زبان پارسی است دارای برخی ویژگی‌های بارز واجی (همچون کشش واجی وخوشه‌های دو همخوانی آغازی) و به ویژه ساخت واژی (همچون ساختار تصریفی فعل در زمان، های گذشتهٔ ساده گذشتهٔ نقلی، گذ شتة دور و …) و همچنین واژه‌هایی است که نه تنها دگرسانی آن را با زبان فارسی معیار یا پارسی ترادادی به روشنی نشان می‌دهند، بلکه ماهیت گویشی و نه لهجه‌ای این گونهٔ زبانی را که تاکنون نگه داشته‌است، آشکار می‌سازند. در این راستا، گویش سیستانی دارای دو گویش مهم شیب آبی و پشت آبی است که در گفتن برخی واژه‌ها به ویژه وندهای تصریفی فعل تفاوت‌های آوایی درخور نگرشی دارند. با بررسی‌های بیشتر می‌توان لهجه‌های دیگری را، از جمله آنچه لهجهٔ بارانی شناخته می‌شود، شناسایی کرد. در زمان‌های دور کلمه عاجز برای زنان بکار برده می‌شد به این ترتیب که ایشان در کارهای سخت وسنگین کارهای مردانه توانایی ندارند بیشتر زنان سیستانی فقط درکار منزل دخیل نبودند گندم را آسیاب می‌کردند، محصولات کشاورزی را برای تغذیه شان وهمسران فرآوری می‌کردند، اما مفهوم دومی هم دارد، آجزه که تقریباً یعنی اجازه داشتن درقوم و فرهنگ سیستانی زن دارای جایگاه ویژه ای است می‌تواند خانم خانه باشد کدبانو باشد مهم‌تر اینکه اختلافات خانوادگی را با پیش آوردن چادرش وموی سپیدش حل وفصل می‌کرده‌است به بیان دیگر از بدو تولد که نوزاد به‌دنیا می‌آید تا زمان اختیار کردن زن و شوهر برای مردان و دختران جوان، آجزه‌های سیستانی امور داخلی خانواده را ساماندهی می‌کردند. مطلب ارائه شده ونویسنده این مطلب ایرج ۱۳۵۳ راهداری فوهب، گرگان، دانشگاه آزاد

سابقه تاریخی 
فرهنگ نویسان، سیستانی را یکی از چهار زبان متروک پارسی یاد کرده‌اند. ابوریحان بیرونی در الصیدنه، چند لغت از زبان قدیم سیستانی آورده‌است.
بسیاری از واژگان سیستانی از هزار سال پیش تاکنون تفاوت چندانی نکرده‌است. اگرچه اصل زبان که احیاناً همان سکزی است، پیش از این منقرض شده و تنها گویش آن باقی‌مانده‌است.

یک سرود دینی به گویش سیستانی باقی‌مانده‌است که به اواخر دوره ساسانی نسبت داده می‌شود. سرود آتشکده کرکویه یکی از زیباترین سرودهای مذهبی زرتشتیان سیستان بوده‌است که به هنگام روشن کردن آتشگاه‌ها، به آواز بلند خوانده می‌شده‌است.

خاستگاه 
زبان اوستایی یا سیستانی باستان
زبان اوستایی را که زبان زند نیز می‌شناسند از زبان‌های ایران باستان شاخهٔ شرقی بوده و از درخت تناور زبان‌های هندو_اروپایی است
مایکل ویتزل در کتاب‌خانه آریائیان این احتمال را مطرح می‌کند که این زبان در متون ایران شرقی و در سرزمین‌های باستانی سیستان، هرات، مرو و باختر مورد استفاده بوده‌است
تنها اثر به جا مانده از آن اوستا است از مطالعهٔ اوستا برمی‌آید که دو گویش گوناگون از این زبان در اوستا به کار رفته‌است که یکی کهنه‌تر می‌نماید، نخستین لهجهٔ گاهانی است که سروده‌های شخص زرتشت به آن است، به علاوه یسن‌های ۳۵ تا ۴۱ (هفت هات) و نیز چهار دعا از یسن ۲۷ به این لهجه است لهجهٔ پسین‌تر لهجهٔ سایر قسمت‌های اوستای امروزی است.
گرنوت ویندفر، ایرانشناس، این احتمال را مطرح می‌کند که زبان اوستایی توسط قبایل ساکن در مناطق شمال شرق ایران و زبان قدیم فارسی در منطقه جنوب غرب ایران استفاده می‌شده‌است. او معتقد است که این زبان، هم‌ریشه با سانسکریت و نزدیک به پارسی باستان است. هیئت بازنگری مسائل سیستان.

نوشتار 
گویش سیستانی هیچگاه یک زبان نوشتاری نبوده‌است، پس اثر مکتوبی که مستقلاً متعلق به گویش سیستانی باشد نیز وجود ندارد. در میان کتب ادبی به نوشتار سیستانی در صده اخیر نیز ناهماهنگی‌های بارزی در رسم‌الخط سیستانی به چشم می‌خورد. تلاش‌های اخیری که برای یکپارچه‌سازی رسم‌الخط سیستانی انجام شده‌است تاکنون با بی اقبالی مواجه شده‌است.
در این زمینه در حال حاضر کوشش‌های تازه‌ای صورت گرفته و چند جلد کتاب به گویش سیستان با خط فونتیک بین‌المللی ipa و ترجمه به فارسی نوشته شده که عبارتند از:
۱- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد نخست، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۲؛
۲- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد دوم، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۳؛
۳- ادبیات سیستان، بخش نثر، ادبیات داستانی، آسوکه، جلد سوم، غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۴؛
۴- ادبیات سیستان، بخش نظم، شعر امروز، جلد نخست، (موسیقی) غلامرضا عمرانی، نشر دریافت، ۱۳۹۴.

چند مطلب دستوری 
۱- اگر حرف ب در آخر واژگان چند حرفی فارسی پس از الف بیاید و ساکن باشد در گویش سیستانی تبدیل به واو می‌شود مانند:
 خواب = خو (xow)
 آفتاب = افتو (aftow)

۲- کلمات سه حرفی نیز که در آخر آن‌ها ن باشد، تبدیل به واو می‌شود مانند:
 نان = نو (no)
 جان = جو (jo)
 ران = رو (ro)
۳- نکته برجسته در گویش سیستانی آغاز ایستایی یا همان ابتدا به ساکن گفتن بسیاری از واژگان می‌باشد مانند:
ستاره = استاره
بخور = ابخار
برو = ابرو

ضمایر 
ضمایر فاعلی

مفرد
 مه (me): من
 تو (to): تو
 او (o): او
جمع
 مأ (ma): مای غیر شامل مخاطب
 مشمأ (meshma): من و شما (مای شامل مخاطب جمع)
 منتو (mento): من و تو (مای شامل مخاطب فرد)
 شمأ (shma): شما
 اوشو (osho): ایشان

ضمایر مفعولی

مفرد
 منه (mna): مرا
 تره (tra): تو را
 اونه ( ona): او را

جمع
 مأ ره (ma ra): ما را (غیر شامل مخاطب)
 مشمأ ره (meshma ra): ما را (مای شامل مخاطب جمع)
 منتو نه (mento na): ما را (مای شامل مخاطب فرد)
 شمأ ره (shma ra): شما را
 اوشنه ره ( oshnara): ایشان را

صرف فعل در گویش سیستانی 
ماضی ساده:

برفتو / برفتی / برفتک - بره / برفتئ / برفتئ / برفتئ

ماضی استمراری:

مئ رفتو / مئ رفتی / مئ رفتک / مئ رفتئ / مئ رفتئ / مئ رفتئ

ماضی بعید:
 صورت قدیمی تر: رفتدو / رفتدی / رفتده / رفتدهٔ / رفتدهٔ / رفتدهٔ
 صورت جدید تر: رفته بودو / رفته بودی / رفته بو (دک) / رفته بودئ/ رفته بودئ / رفته بودئ

ماضی نقلی:

رفتا / رفتئ / رفته / رفتهٔ / رفتهٔ / رفتهٔ

ماضی نقلی استمرای:

مرفتا / مرفتئ / مرفته / مرفتهٔ / مرفتهٔ / مرفتهٔ

ماضی نقلی بعید:

مرفتدا / مرفتدی / مرفتده / مرفتدهٔ / مرفتدهٔ / مرفتدهٔ

مضارع ساده:

برا / برئ / بریه / برهٔ / برهٔ / برهٔ

مضارع استمراری:

مئ را / مئ رئ / مئ ره / مئ رهٔ / مئ رهٔ / مئ رهٔ

مستقبل:
 صورت جدید تر: مو رفتنو / مو رفتنئ / مو رفتنه / مو رفتنه ئ / مو رفتنه ئ / مو رفتنه ئ
 صورت قدمی تر: کمه رفتنو / کمه رفتنئ / کمه رفتنه / کمه رفتنه ئ / کمه رفتنه ئ / کمه رفتنه ئ.

واژه‌های سیستانی 
 ارمون (armon) : [هم‌ریشه با آرمان] آرزو
 بی موچ (be moch): ساکت
 پوتوک (pottok): قورباغه
 تندور (tandur): تنور
 زرونه (zrona): شراره، اشتعال
 کارتوس (kartus): فشنگ
 نروشک (narushk): جهش خون، فواره
 دجگ (dajg): گره
 کنجه (kenja ): دختر
 آئیکه(Aika ): لالائی
 بپور(ba'pur): پدر بزرگ
 پلپلاسی(palpalAsi ): پرستو
 پوتّک ( puttak ): نوزاد
 القچ (alghach): بنداز، پرت کن

شعری با گویش سیستانی

جستارهای وابسته 
بحث و بیت

پیوند به بیرون 
 سلسله قواعد رسم‌الخط سیستانی
 w صفحه فیس بوک گویش سیستانی با نام « لبظ سیستونی »
 در چاردوگرد لبظ سیستونی (نوشتاری سیستانی پیرامون گویش مردم سیستان)
 توصیف واجی گویش سیستان (حوزهٔ مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، مجلّهٔ زبان‌شناسی، سال سیزدهم، ش اول و دوم، پیاپی ۲۵ و ۲۶
 توصیف واجی گویش سیستان (حوزهٔ مرکزی شهر زابل ۲)، غلامرضا عمرانی، مجلّهٔ زبان‌شناسی، سال چهاردهم، ش اول و دوم، پیاپی ۲۷ و ۲۸
 گویش سیستان، (حوزهٔ مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، جلد نخست، آواشناسی، مجموعهٔ سیستان (۱)، تهران، هنر رسانهٔ اردی‌بهشت
 گویش سیستان، (حوزهٔ مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد دوم، ساختمان جمله در گویش سیستان، مجموعهٔ سیستان (۲)، تهران، نشر دریافت،
 گویش سیستان، (حوزهٔ مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد سوم، گروه فعلی (۱)، مجموعهٔ سیستان (۳)، تهران، نشر دریافت،
 گویش سیستان، (حوزهٔ مرکزی شهر زابل)، غلامرضا عمرانی، دستور توصیفی گویش سیستان جلد چهارم، گروه فعلی (۲)، مجموعهٔ سیستان (۴)، تهران، نشر دریافت،

منابع 

 
 
 فرهنگ لغات سیستانی ۱
 فرهنگ لغات سیستانی ۲

}

 
ادبیات سیستانی
استان سیستان و بلوچستان
زبان‌های افغانستان
زبان‌های ایران
زبان‌های ایرانی
زبان‌های پاکستان
زبان‌های تاجیکستان
زبان‌های ترکمنستان
سیستانی
لهجه‌های زبان فارسی
ویکی‌سازی رباتیک