حمدالله مستوفی

حمدالله، یا حمد بن تاج‌الدین ابی‌بکر بن حمد بن نصر مستوفی قزوینی،(۱۲۸۱–۱۳۴۰ میلادی) نام کامل جغرافی‌دان، مورخ، شاعر و نویسنده ایرانی عرب تبار است.

وی دارای سه اثر مهم تاریخی است تاریخ گزیده-ظفرنامه و نزهت القلوب آثار وی مهم‌ترین مرجع برای درک وقایع و وضعیت زندگی در دوران ایلخانیان هستند.

زندگی 
حمدالله مستوفی متولد به سال ۶۸۰ است و وفات او در سال ۷۵۰ ه‍.ق اتفاق افتاده‌است و مزارش در محله ملک‌آباد قزوین باقی است. آرامگاه او در شهر قزوین، خیابان طالقانی، خیابان ملک‌آباد سابق، کوچه مستوفی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شمارهٔ ثبت ۳۳۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است و از اماکن مورد احترام اهالی این شهر به حساب می‌آید.

وی از خاندان مستوفیان قزوین است که مدت‌ها متصدی حکومت آن شهر بودند. پدر حمدالله و نیز خود او با عنوان «مستوفی» در دستگاه ایلخانان خدمت می‌کردند و حمدالله خود از نزدیکان خواجه رشیدالدین فضل‌الله بود و پس از او نیز همچنان سمت خود را در کارهای دیوانی حفظ نمود.

سنگ مزار حمدالله مستوفی که اخیراً در سال ۹۶ به سفارش سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین انجام شده‌است، مزین به خطوط کوفی، ثلث و نسخ است که توسط یکی از ثلث نویسان برجسته و مشهور ایران، استاد علیرضا محبی شیخلری انجام شده و توسط استاد داوود سلیمانی از هنرمندان خوش ذوق اراکی حجاری شده‌است شایان ذکر است این اثر هنری در بین مقبره‌های بزرگان فرهنگ و هنر و علم بی بدیل است و تا کنون هیچ مقبره ای با این کیفیت خوشنویسی نشده‌است.

نسب 
حمدالله مستوفی در کتاب خود تاریخ گزیده درباره نسب خود می‌نویسد؛

آثار 
از حمدالله مستوفی، سه اثر باقیست:
 تاریخ گزیده: این کتاب در خلاصه تاریخ عالم -تاریخ عمومی، تاریخ اسلام و تاریخ ایران تا زمان نویسنده- به نام غیاث الدین محمد پسر خواجه رشیدالدین فضل‌الله نگاشته شده‌است. در پایان کتاب دو فصل دیگر نیز، یکی در تاریخ علما و شعرای عرب و عجم و دیگری در تاریخ قزوین و بیان احوال اهل علم و ادب آن شهر وجود دارد. این کتاب در یک مقدمه و ۶ باب در سال ۷۳۰ ه‍.ق به پایان رسیده‌است.
 نزهت القلوب: این کتاب در جغرافیا است و در سال ۷۴۰ ه‍.ق نگارش آن به پایان رسیده‌است. این کتاب را از اولین دانشنامه‌های فارسی به حساب آورده‌اند.
 ظفرنامه: منظومه ظفرنامه در هفتاد و پنج هزار بیت به وزن شاهنامه در سال ۷۳۵ ه‍.ق به پایان رسید. ظفرنامه به سه کتاب یا سه قسم تقسیم می‌شود: کتاب نخست در تاریخ عرب (قسم اسلامی)، کتاب دوم در تاریخ عجم (قسم احکام) و کتاب سوم در تاریخ مغول (قسم سلطانی).

چاپ آثار 
آثار حمدالله مستوفی به دفعات مختلف با مشخصات زیر به چاپ رسیده‌اند.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ب‍خ‍ش ن‍خ‍س‍ت از م‍ق‍ال‍ه س‍وم ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب، ب‍ه‌ک‍وش‍ش م‍ح‍م‍د دب‍ی‍رس‍ی‍اق‍ی، ت‍ه‍ران.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ت‍اری‍خ گ‍زی‍ده، ب‍ا م‍ق‍اب‍ل‍ه ب‍ا چ‍ن‍دی‍ن ن‍س‍خ‍ه ب‍ه‌ض‍م‍ی‍م‍ه ف‍ه‍ارس و ح‍واش‍ی، باهتمام عبدالحسین نوایی، ت‍ه‍ران‌‬‬‏‫‬: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر‬‏‫‏، ۱۳۳۹.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ت‍اری‍خ گ‍زی‍ده، ب‍س‍ع‍ی و اه‍ت‍م‍ام ادوارد ب‍راون، ل‍ن‍دن: ل‍وزاک، ۱۳۲۸ق=۱۹۱۰م=۱۲۸۸.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ‏‫تاریخ گزیده، به‌تصحیح محمد روشن، ۲ج، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی‏‫، ۱۳۹۴.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، تاریخ گزیده: مشتمل بر عکس و نسخه قدیمی که در سنه ۸۵۷ هجری…، به تصحیح ادوارد براون، تهران: دنیای کتاب‏‫‏، ۱۳۶۱.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، نزهة القلوب، تقویم‌های رایج و نارایج در ایران (فصلی از نزهه‌القللوب)، ‏‫مقدمه و بازنویسی رسول جعفریان، قم: مورخ، ‏‫۱۳۹۵.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ذی‍ل ت‍اری‍خ گ‍زی‍ده، ب‍ه‌ک‍وش‍ش ای‍رج اف‍ش‍ار، ت‍ه‍ران: ب‍ن‍ی‍اد م‍وق‍وف‍ات دک‍ت‍ر م‍ح‍م‍ود اف‍ش‍ار، ۱۳۷۲؛ انتشارات دکتر محمود افشار: نشر سخن‏‫، ۱۳۹۶.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ف‍ه‍ارس ث‍لاث‍ه (ک‍ت‍اب ت‍اری‍خ گ‍زی‍ده)، ف‍ه‍رس‍ت اول: اس‍م‍اء رج‍ال، ف‍ه‍رس‍ت ث‍ان‍ی: اس‍م‍اء ام‍اک‍ن و ق‍ب‍ائ‍ل، ف‍ه‍رس‍ت ث‍ال‍ث: ال‍س‍م‍اء ک‍ت‍ب و م‍ت‍ون، لیدن: مطبعه بریل‏‫‏، ۱۹۱۳م=۱۳۳۱.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب (م‍ق‍ال‍ه س‍وم ن‍زه‍ه‌ال‍ق‍ل‍وب)، ب‍ا م‍ق‍اب‍ل‍ه و ح‍واش‍ی و ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات و ف‍ه‍ارس ب‍ه ک‍وش‍ش م‍ح‍م‍د دب‍ی‍رس‍ی‍اق‍ی، ت‍ه‍ران: طه‍وری‏‫، ۱۳۳۶؛ ق‍زوی‍ن: ن‍ش‍ر طه، و ن‍ش‍ر ح‍دی‍ث ام‍روز‏‫، ۱۳۷۸؛ ق‍زوی‍ن: ح‍دی‍ث ام‍روز‏‫، ۱۳۸۱.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب (م‍ق‍ال‍ه س‍وم ن‍زه‍ه‌ال‍ق‍ل‍وب)، ب‍ه س‍ع‍ی و اه‍ت‍م‍ام و ت‍ص‍ح‍ی‍ح گ‍ای ل‍ی‍س‍ت‍ران‍ج، ل‍ی‍دن: مطبعه بریل، ۱۳۳۱ق=۱۹۱۳=۱۲۹۲.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب: ال‍م‍ق‍ال‍ه ال‍ث‍ال‍ث‍ه در ص‍ف‍ت ب‍ل‍دان و ولای‍ت و ب‍ق‍اع، ب‍ه س‍ع‍ی و اه‍ت‍م‍ام و ت‍ص‍ح‍ی‍ح گ‍ای ل‍ی‍س‍ت‍ران‍ج، ت‍ه‍ران‌‬: دن‍ی‍ای ک‍ت‍اب‏‫، ۱۳۶۲؛ ت‍ه‍ران: اس‍اطی‍ر‏‫، ۱۳۸۴ و ۱۳۹۸؛ تهران: علاج‏‫، ۱۳۸۸.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب (م‍رت‍ب‍ه س‍وم از م‍ق‍ال‍ه اول ک‍ت‍اب ن‍زه‍ه ال‍ق‍ل‍وب در ذک‍ر ح‍ی‍وان‍ات)، ب‍ه ت‍ص‍ح‍ی‍ح و ت‍رج‍م‍ه ج‍ی اس‍ت‍ی‍ف‍ن‍س‍ون، ل‍ن‍دن.
 ح‍م‍دال‍ل‍ه م‍س‍ت‍وف‍ی، ح‍م‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن اب‍ی‌ب‍ک‍ر، نزهه‌القلوب (متن کامل): دانش‌نامه، ۲ ج، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: سفیر اردهال‏‫، ۱۳۹۶.

ترجمهٔ آثار 
آثار به جای مانده از حمدالله مستوفی تاکنون به زبان‌های دیگر از جمله روسی و انگلیسی ترجمه شده و با مشخصات زیر به چاپ رسیده‌است.

 Mustawfi, Hamdallah. The zoological section of the Nuzhatu-l-qulūb of Ḥamdullāh al-Mustaufī al-Qazwīnītrans, Translated, and annotated by Lieut. -Colonel J. Stephenson, London: The Royal Asiatic Society, 1928=1307.
 Mustawfi, Hamdallah. Biographies of Persian poets, translated by Edward G. Browne S.N: Journal of the Royal Asiatic Society, 1280 = 1901
 Mustawfi, Hamdallah. The geographical part of the Nuzhat -al-qulub, Translated by G. le Strange, Luzac:E.J. Brill, 1298=1919.
 Mustawfi, Hamdallah. The Tarikh -i-guzida or "Select history" of Hamdu'lla'h, Abridged in English from a manuscript dated A. H. 857 (A. D. 1453) by Edward G. Brown with indices of the facsimile text, by R. A. Nicholson, Leiden: E. J. Brill, London: Luzac.
 Казвини, Хамдаллах. Зел-е тарих-е гозиде = Дополнение к избранной истории, Баку, 1986.

دربارهٔ حمدالله مستوفی 
کتاب‌های زیر تاکنون دربارهٔ حمدالله مستوفی، زندگی و آثار وی توسط نویسندگان دیگر نوشته شده‌است.
 ه‍ن‍رم‍ن‍دن‍ی‍ا، اس‍م‍اع‍ی‍ل، حمداله مستوفی، قزوین: اندیشه زرین‏‫، ۱۳۸۹.
 ولای‍ت‍ی، ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر، ‏‫حمدالله مستوفی، تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی‏‫، ۱۳۹۲.

پانویس

منابع 
 کتاب مرجع‌شناسی و شناخت خدمات مرجع: نوشته دکتر نورالله مرادی
 حمدالله مستوفی
 مشاهیر قزوین، مهدی نورمحمدی، چاپ سوم ۱۳۸۹.

اهالی ایران در سده ۱۴ (میلادی)
اهالی قزوین
تاریخ‌نگاران اهل ایران
تاریخ‌نگاران سده ۱۴ (میلادی)
جغرافی‌دانان اسلام در قرون وسطی
جغرافی‌دانان سده ۱۴ (میلادی)
جغرافی‌دانان فارسی‌زبان دوران قرون وسطی
خاک‌سپاری‌ها در قزوین
درگذشتگان ۱۳۴۹ (میلادی)
درگذشتگان ۷۵۰ (قمری)
درگذشتگان سده ۱۴ (میلادی)
زادگان ۱۲۸۱ (میلادی)
زادگان ۶۸۰ (قمری)
شاعران ایران بزرگ
شاعران سده ۱۴ (میلادی) اهل ایران
شاعران فارسی‌زبان سده ۸ (قمری)
شاعران مرد اهل ایران
مردم شاهنشاهی ایلخانی
مقاله‌های خرد تاریخ ایران
نویسندگان مرد اهل ایران