سرایان

شهر سَرایان مرکز شهرستان سرایان، در استان خراسان جنوبی در شرق ایران است. این شهر در فاصله ۴۱۱ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۶۲ کیلومتری شمال غربی بیرجند و در مسیر شهرهای بیرجند، گناباد، قائن، فردوس و کاخک قرار دارد. شهر سرایان، از سطح دریا ۱۴۸۴ متر ارتفاع دارد و در سال ۱۳۹۵، ۱۳٬۷۹۵ نفر جمعیت داشته‌است.

زعفران سرایان، بالاترین عیار و کیفیت زعفران کشور را دارد.

از حیث وجود مساجد، سرایان جزء شهرهایی است که تعداد زیادی مسجد در خود جای داده و به شهر مساجد نیز شهره است.

شش آب انبار تاریخی در داخل شهر سرایان وجود دارد که هنوز هم مردم از آنها استفاده می‌کنند و شاید به همین دلیل باشد که سرایان به شهر آب انبارهای کهن مشهور است.

پیشینه 
در تاریخ خاطرات عبدالرحمن افغان ذکر شده که: «سرایان شهری با جمعیت بالای سی هزار نفر بوده و دارای چند کارگاه تفنگسازی و چندین بازار تجاری بوده و ساعت سازی در آن رواج فراوان داشته است. به طوری که عبدالرحمن افغان یکی از شاهزادگان افغان زمان ناصرالدین شاه می نویسد: وارد شهر سرایان شدم و در آنجا عمارات عظیم مشاهده نمودم و ناصرخسرو نیز در سفرنامه خود قسمت شرق شهرستان فردوس را مکانی آباد و دارای قنوات و اشجار بیان می کند.»

بررسی های باستان شناسی منطقه، وجود تپه ها و محوطه های مربوط به دوره سلجوقی را در این شهرستان تأیید می کند و با توجه به شواهد موجود در قلعه قلاع سرایان می توان گفت که این منطقه در دوره سلجوقی یعنی قرون پنجم و ششم هجری از رونق و آبادانی برخوردار بوده است. تپه های مربوط به دوره سلجوقی شهرستان سرایان تا این تاریخ در محدوده خراسان جنوبی از آثار شاخص و منحصر به فرد می باشند.

مطابق تحقیقات باستان‌شناسی در سرایان سابقه سکونت بشر در این منطقه قدمت بسیار زیادی دارد. کارشناسان شواهدی مبنی بر سکونت بشر در تپه کله کوب آیسک در هزاره سوم و چهارم پیش از میلاد کشف کرده‌اند. بنابراین قدمت شهر سرایان به قبل از دوران اسلامی باز می‌گردد. سد تاریخی زو یکی از آثار به جا مانده از دوران پیش از اسلام است. در دوره اسلامی این شهر بخشی از ایالت قهستان بوده که در متون تاریخی از آن یاد شده است. آثاری متعلق به دوران سلجوقیان در این منطقه توسط باستان شناسان کشف شده است. اما همزمان با جنبش اسماعیلیه اهمیت این منطقه افزایش یافته است.

در آن دوران، اسماعیلیان اغلب قلعه های ایالت قهستان از جمله قلعه های سرایان را در اختیار گرفتند. بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد رونق و آبادانی این شهر در دوره‌های تاریخی بعدی نیز تداوم داشته است. ساخت بناهایی چون کاروانسرای شاه عباسی و آب انبار در دوره صفویه گواه رونق شهر در این دوره تاریخی است.

وجه تسمیه 
در زمینه وجه تسمیه این شهر دو روایت وجود دارد : چون «سرا» در گویش این منطقه به معنی منزل و خانه است، به علت وجود عمارت و بناهای زیاد در گذشته، سرایان نام گرفته و دیگری اینکه به گفته برخی اهالی و طبق کتاب گنج دانش محمد تقی خان لسان الملک سپهر، سرایان اول سرآبان بوده یا به گویش محلی سرابو یا سراو و کم کم به سرایان مبدل گشته است و چون دو نهر آب به نام‌های تیربری و زابری داشته سرآبان ( سر + آی (به معنی آب ) +ان) نام گرفته که البته به گفته تعدادی از مردم اصل موضوع قرار گرفتن در مسیر آب تیربری که دارای دو نهر بوده، است که در میان وجه تسمیه‌های ذکر شده این مورد به واقعیت نزدیک‌تر است.

شورای شهر سرایان 
اعضای شوراهای اسلامی شهر از طریق رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند. انتخابات شوراهای شهر در کشور به صورت دوره‌ای انجام می‌شود. اعضای شوراهای اسلامی شهر علاوه بر امور شهر خود، از طریق انتخاب اعضای شورای اسلامی بخش و شورای اسلامی شهرستان می‌توانند در اداره امور بخش و شهرستان نیز مشارکت کنند:

شورای ششم ۱۴۰۰-۱۴۰۴ 
1- جواد زینبی 3 هزار و 550 رای

2- سعید مظفری 2 هزار و 679 رای

3- رقیه میرفرح یک هزار و 961 

4- محمد حسن تیموری یک هزار و 841 رای

5- امیر اصغری یک هزار و 530 رای

6- احسان شوقی یک هزار و 345 رای

7- حسین مقیمی چاهک هزار و 101 رای

محله های سرایان 
با توجه به اهمیتی که سرایان در گذشته از لحاظ وسعت و جمعیت داشته است به ۶ محله تقسیم می گردید.

۱- محله غیر شاری : محله ای است که افراد مهاجر که آنها را کولی می نامیدند کارهای ظریف دستی چوبی می ساختند این محله در جنوب سرایان بوده است.

۲- محله دروازه مویی : این محله محله ای فقیرنشین بوده در غرب شهر که فاضلاب های شهری از این مکان می گذشته است.

۳- محله دروازه بسطاق : محله ای در شرق شهر که اکثر مهاجر نشین و شغل آن ها دامداری بوده است.

۴- محله زرداری : در قسمت جنوب شرقی شهر قرار دارد که اکثراً کشاورز بودند ولی به دلایل بیماری از این محله مهاجرت کردند و به نقاط دیگر رفتند.

۵- محله تنبی : تنبی از شخصیت های بزرگ بوده که در آبادانی شهر گام  های زیادی برداشته است از جمله در مرمت کاروانسراها ساختن حوض انبارها و لایروبی قنوات نقش داشته است.

ساکنین این محله اکثراً خرده مالک بوده و از نقاط دیگر مرفه تر بودند.

۶- محله قبرستان : در شمال شرقی شهر قرار دارد و خالی از سکنه بوده ولی افرادی که سر پناهی نداشتند به صورت موقت در آن جا زندگی می کردند این محله از بین رفته و اثری از آن دیده نمی شود.

گویش مردم سرایان 
زبان مردم در استان خراسان جنوبی زبان فارسی با لهجه مخصوص هر منطقه است. به عنوان مثال زبان مردم سرایان زبان فارسی با لهجه سرایانی است. این گویش یکی از گویش‌های کهن زبان فارسی است. اما به دلیل تفاوت‌های ساختاری در صرف افعال، وزن واژگان و جمله‌بندی درک آن برای دیگر افراد مشکل است.

این گویش در تمام سطح شهرستان و در بخش هایی از شهرستان های مجاور رواج دارد.

آب و هوا 
سرایان به دلیل قرار گیری میان کوه و کویر آب و هوای نسبتاً معتدلی دارد. به طور کلی اقلیم استان خراسان جنوبی اقلیم خشک و بیابانی است. اما در مناطق شمالی و مرتفع استان مانند سرایان آّب و هوا اندکی مطلوب‌تر است. در شهر سرایان دو نوع باد دائمی (“کوه باد” و “سیاه باد”) و باد موسمی (روزباد و روزگرد) می‌وزد. بادهای دائمی در نیمه اول سال موجب اعتدال هوای شهر و در نیمه دوم سال سبب سرمای شدید شهر می‌شوند. در نتیجه تابستان این شهر معتدل و زمستان آن بسیار سرد است..

جمعیت 
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۳٬۷۹۵ نفر (در ۴٬۱۳۰ خانوار) بوده‌است.

آموزش و فرهنگ 
شهر سرایان در حال حاضر دارای چند مرکز آموزش عالی است:

 دانشکده کشاورزی سرایان
 دانشکده بهداشت سرایان
 دانشگاه جامع علمی و کاربردی سرایان
 مرکز آموزش فنی و حرفه ای سرایان

در سال 1386 جشن محو بیسوادی در سرایان برگزار شد. برگزاری جشن محو بیسوادی در پایه مقدماتی شهرستان سرایان به این معنی است که بیسواد زیر 50 سال در این شهرستان وجود ندارد.

در سال ۱۳۹۴ تعداد اعضای فعال كتابخانه‌ های شهرستان سرايان۳ هزار و ۲۰۰ نفر بوده است. انجمن كتابخانه‌ های شهرستان سرايان در سال ۱۳۹۳ به عنوان انجمن برتر استانی انتخاب شده است. کتابخانه‌ عمومی شهرستان سرايان در سال ۱۳۴۶ از محل ۱.۵ درصد عوارض شهرداری توسط انجمن وقت کتابخانه‌ ها تاسيس شد. اين كتابخانه با زيربنای ۲۵۰ مترمربع و تعداد ۲ هزار جلد كتاب آغاز به كار كرد.

تئاتر شهرستان سرایان در پانزدهمین جشنواره تئاتر خراسان جنوبی در سه بخش موفق به دریافت جوایز شد. تئاتر دختر نارچین در این جشنواره موفق به دریافت سه جایزه در بخش های اجرای زنده موسیقی، طراحی لباس و بازیگر نمایش شد.

آیین‌ها 

 مراسم آیینی نخل برداری: در عصر روز عاشورا در سرایان برگزار می شود. در این آیین حدود 200 نفر از افراد در سنین مختلف در حالی که شال و یا چادر شب های مخصوصی بر بازوان خود بسته اند نخل این شهر که نمادی از تابوت و تشییع جنازه سیدالشهدا می باشد را بر دوش خود گذاشته و پای برهنه در حالی که که جمعیت عظیم مردم در جلو و پشت سر نخل حرکت کرده و با سردادن نواهای عاشورایی به سر و سینه می زنند؛ حمل می کنند. در سرایان دو نخل برداشته می شود که یکی از نخل ها از محل حسینیه علیای این شهر که در وسط شهر واقع شده است تا گلزار شهداء و آرامستان سیدالشهدا و نخل دیگر از مهدیه سرایان به طرف آرامستان رضوان سرایان برده می شود.

 میلک دگیر کرده (روشن کردن شمع): از آئین ها و مراسم بانوان شهرستان سرایان در بعداز ظهر روز ۱۴ شعبان (روز برات) است که جهت برآوردن حاجات انجام می دهند. در زمان‌های بسیار دور که شمع‌های امروزی نبوده است، مردم شمع درست می‌کردند که به آن «میلک» می‌گفتند و به این مراسم نیز «میلک دگیر کرده» می‌گویند. بیشتر بانوان و زنان سالخورده شهرستان سرایان در این مراسم شرکت می‌کنند و این مراسم مربوط به قوم و طایفه خاصی نیست. مردم معتقدند که در این روز به چهار محل که مورد احترام آن‌ها است رفته و در آنجا برای برآوردن حاجات خود شمع روشن می‌کنند و تعدادی از آن‌ها که حاجات شان برآورده شده شیرینی، نُقل و شکلات تقسیم می‌کنند. 

 مراسم جشن سده: اين جشن که از  28 دی شروع می شود و تا يکم بهمن ادامه دارد، کودکان و نوجوانان به در خانه ها می روند و اشعاری به زبان محلی می خوانند. در اين جشن صاحبخانه برای کودکان و نوجوانان شعر خوان، مقداری آجيل می آورد و يا مقداری آرد و روغن به آنها می دهد  تا غذای سنتی بلغور را به صورت دسته جمعی درست کنند. بعضی از مردم سرايان عقيده دارند با درست کردن آتش سده می توانند بفهمند که آيا سال آينده برايشان سالی همراه با باران خواهد بود و يا خير با اين نشان که اگر خاکستر آتش را باد ببرد سالی خشک و اگر در محل روشن کردن آتش بماند، سالی پرباران خواهد بود. 
 آبگیری آب انبارهای سرایان: آبگیری آب انبارها همه ساله از اوایل دی ماه در شب های سرد زمستان انجام می شود. در این ارتباط گروهی از مردم كه این سنت حسنه را از پدرشان به ارث برده اند و به «میرآب» معروف هستند، اقدام به انجام آبگیری آب انبارها می كنند. این رسم و آیین ششم دی ماه 95 در فهرست آثار معنوی كشور (ناملموس) به ثبت رسید.

گردشگری 
سرایان در شمال شرقی استان خراسان جنوبی واقع شده است.این شهر در حاشیه کویر و در دامنه کوه زابری یا شتران قرار دارد. سرایان یکی از شهرهای قدیمی و کهن به شمار می رود که دارای آثار تاریخی ارزشمندی می باشد. در سطح شهرستان سرایان، در کل ۲۵۴ اثر تاریخی وجود دارد که ۴۶ اثر از میان آنها، به ثبت ملی رسیده است. از میان این آثار هم در کل ۱۵ اثر متعلق به شهر سرایان می‌باشد که ۱۳ مورد آن، در فهرست آثار ملی کشور قرار دارد.

کاروانسرای شاه عباسی سرایان در چهل و پنجمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که در ریاض عربستان در شهریور سال ۱۴۰۲ برگزار شد به ثبت جهانی یونسکو رسید. 
آب‌انبار آهنگران‌‌
آرامگاه تورانشاه  
کاروانسرای سرایان 
حمام سرایان 
مسجد جامع سرایان
خانه یزدانی

منابع 

مختصات و ارتفاع، پیش‌شماره

شهرستان سرایان
شهرهای استان خراسان جنوبی
شهرهای شهرستان سرایان