کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در شهر مشهد و در حرم امام رضا قرار گرفته‌است. این کتابخانه دارای ۹۰۰۰ متر مربع مساحت و یک میلیون نسخه مطالعاتی شامل کتاب‌ها، نسخ خطی و آثار تاریخی و مطبوعات است. این کتابخانه، زیر مجموعه سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی می‌باشد.

قدمت این کتابخانه به سال ۳۶۳ قمری می‌رسد. در طول تاریخ، این کتابخانه چندین بار جابه‌جا و چند مرتبه نیز مرمت و بازسازی شده و امروزه در کتابخانه مستقلی در حرم امام رضا جا گرفته‌است. کتابخانه مسجد گوهرشاد هم در این کتابخانه ادغام شده‌است.

رتبه این کتابخانه در بین کتابخانه‌های جهان، هفتم است و یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های ایران به‌شمار رفته‌است. کتابخانه دیجیتال و مخزن نسخه‌های خطی از بخش‌های مختلف این کتابخانه است.

تاریخچه 
کتابخانه آستان قدس رضوی از جمله کتابخانه‌های وقفی قدیمی است که تا امروز پابرجا مانده‌است. به عقیده سنابادی از پژوهشگران تاریخ شفاهی، این کتابخانه سهم به سزایی در حفظ و نگهداری میراث اسلامی داشته‌است. تاریخ دقیقی از تأسیس کتابخانه رضوی گزارش نشده‌است؛ اما قرائن تاریخی و برخی وقف‌نامه‌ها، تاریخ تأسیس آن را به پیش از ۳۶۳ ه‍.ق می‌رساند.

یکی از قدیمی‌ترین موقوفات اهدایی به حرم امام رضا که هم‌اکنون در کتابخانه نگهداری می‌شود، قرآنی خطی است که کشواد بن املاس، حکمران وقت اصفهان، در سال ۳۲۷ ه‍.ق وقف کرده‌است.

کوچ شیعیان، اجتماع علماء، فرهیختگان و طلاب و تأسیس حوزه‌های علمیه، از جمله عوامل ایجاد و توسعهٔ کتابخانه عنوان شده‌است. به مرور زمان، سنت وقف کتاب‌ها برای حرم امام رضا شایع شد و همین امر سبب شد تا در حرم امام رضا، کتابخانه‌ای مستقل، با هدف نگهداری کتاب‌ها تأسیس شود. در وقف‌نامه‌ای که در حاشیهٔ کتاب تفسیر ابوالفتوح رازی نوشته شده‌است، سال ۸۶۱ ه‍.ق به عنوان تاریخ وقف اثر یاد شده‌است که نشانه رواج وقف آثار تفسیری در قرن نهم ه‍.ق است.

با افزایش تعداد کتب و ادعیه و سایر کتاب‌های مورد نیاز طلاب علوم دینی، محلی مستقل با عنوان قرائت‌خانه در حرم امام رضا تأسیس شد. در دورهٔ شاه اسماعیل صفوی و شاه طهماسب، برخی کتاب‌ها و وقف‌نامه‌های مندرج در حاشیه کتاب‌ها، از وجود کتابخانه‌ای با عبارت «خزانةالکتب» نام برده‌اند. در دوره صفویه، با فرمان شاه طهماسب، دوست‌محمد حسینی استرآبادی، از اندیشمندان به‌نام صفوی، کتابداری کتابخانهٔ آستان قدس را بر عهده گرفت و اختیاراتی در حد رئیس به او واگذار شد و فرزندان وی در سال‌های بعد، عهده‌دار سمت کتابداری کتابخانه شدند.

شاه‌عباس صفوی و شیخ بهایی، کتاب‌ها و مصحف‌هایی را که توسط ازبکان به تاراج رفته بود، جمع‌آوری کرده و به کتابخانهٔ آستان قدس برگرداندند. در سال ۱۰۰۹ ه‍.ق و همزمان با سفر شاه‌عباس به مشهد، چندین قرآن خطی که بعضاً منسوب به امامان شیعه بودند وقف کتابخانه شدند. در همین دوره مشاغلی چون صحاف، مصحح، کاتب و کلیددار در کتابخانه آستان قدس شکل گرفتند که امور مربوط به مرمت و تصحیح قرآن‌ها و کتاب‌ها و سایر امور مربوط به کتابخانه را انجام می‌دادند. بر اساس اسناد موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، اولین فهرست کتابخانه در سال ۱۰۱۰ ه‍.ق تهیه شد.

پس از پایان حکمرانی صفویان بر ایران و آغاز دورهٔ افشاری، نادرشاه برای توسعه کتابخانه، حدود هفتصد جلد کتاب را از کتابخانهٔ سلطنتی اصفهان وقف کتابخانهٔ آستان کرد. بعدها در دوره قاجار تغییر و تحولات اساسی در کتابخانه به وجود آمد. از دورهٔ ناصرالدین شاه، تغییراتی در ساختار و شرح وظایف مشاغل قدیم کتابخانه شکل گرفت که از جمله آنها، تعیین رئیس برای اداره کتابخانه بود. در اواخر دوره قاجار، القاب تشریفاتی بسیاری در کتابخانه پدید آمد که برخی از آنها تنها برای دریافت حقوق از کتابخانه تأسیس شده بودند. در این دوره، قرآن‌ها از کتاب‌ها مجزا شدند و دو ساختمان به کتابخانه اختصاص یافت. ناصرالدین شاه در هر دو سفر خود به مشهد، از کتابخانه بازدید و دستوراتی از قبیل جداسازی قرآن‌های خطی از کتاب‌ها را صادر کرد. در سال‌های پایان دوره قاجار، به سال ۱۳۴۳ ه‍.ق مصادف با ۱۳۰۳ ه‍. ش، کمیسیونی در آستان قدس تشکیل شد تا اصلاحاتی در امور کتابخانه از جمله تدوین نظام‌نامه برای ادارهٔ امور کتابخانه، انجام گیرد. در سال ۱۳۰۰ ه‍.ش به بعد و همزمان با نیابت تولیت محمدولی خان اسدی، کتابخانه توسعه بیشتری یافت و از قرائت خانه جدا شد. از این کتابخانه در منابع تاریخی با نام‌هایی چون قرآن‌خانهٔ حضرت، کتابخانهٔ مبارکهٔ آستانهٔ مقدسه، کتابخانهٔ سرکار فیض آثار، کتابخانهٔ مشهد رضا، کتابخانهٔ مقدسهٔ روضهٔ مرضیهٔ رضویه و کتابخانهٔ مبارکهٔ رضویه یاد کرده‌اند.

در سال ۱۳۳۰ ه‍.ش در ضلع شمال شرقی صحن امام خمینی، ساختمانی برای کتابخانه طراحی و ساخته شد. این کتابخانه در سال ۱۳۳۴ به امکانات و تجهیزات جدیدی مجهز شد اما در جابه جایی دیگری در سال ۱۳۵۶ به طبقهٔ دوم موزهٔ آستان قدس منتقل شد.

در سال ۱۳۳۲، توسط سید سعید طباطبایی نایینی، کتابخانه مسجد گوهرشاد در حرم امام رضا ساخته شد و تعداد ۵ هزار جلد کتاب چاپی و خطی توسط سازنده کتابخانه به آن اهدا شد. به تاریخ ۱۳۵۱ خورشیدی تعداد کتاب‌های کتابخانه ۸۲۰۰ جلد توصیف شده‌است. در سال ۱۳۶۸، ساختمان جدیدی با مساحت ۱۲۰۰ مترمربع در بست شیخ بهایی حرم احداث و کتابخانه گوهرشاد به آنجا منتقل شد.

در سال ۱۳۶۰ ه‍.ش کلنگ ساخت کتابخانه‌ای مستقل در حرم امام رضا زده شد. ۱۲ سال بعد در سال ۱۳۷۴، از ساختمان جدید بهره‌برداری شد. در طرح توسعه دیگری که در ساختمان به اجرا درآمد، سعی شد تا مجموعه مخازن کتابخانه در ۳ طبقه، شامل مخازن کتب چاپی، کتب خطی، اسناد و قرنطینه کتاب‌های اهدایی، به امکانات متنوعی چون راه‌پله، آسانسور، اتاق هوارسان و… مجهز شوند. سرآخر مخازن جدید کتابخانه با وسعت نه هزار مترمربع و ظرفیت نگهداری یکصد میلیون منبع مطالعاتی، برای محافظت از میراث مکتوب در این کتابخانه، در ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۱ ه‍.ش افتتاح شد.

ساختمان 
این کتابخانه ۶ بار در حرم جابه‌جا شد که به ترتیب مسجد بالاسر، بالای کفشداری ۱۰، صحن موزه (پهلوی سابق)، تالار آینه، در قسمت شرقی موزه و محل فعلی کتابخانه آخرین ساختمان آن است. مساحت، این کتابخانه ۳۰ هزار متر مربع در سه طبقه و در بین ضلع شیرازی و طبرسی واقع شده‌است. این کتابخانه در سال ۱۳۷۴ و همزمان با روز تولد علی بن موسی الرضا توسط اکبر هاشمی رفسنجانی افتتاح شد و ۱۲ سال ساخت آن به طول انجامید. سید روح‌الله خمینی در حکم تولیت آستان قدس به واعظ طبسی این جایگاه را در دو کفه ترازو تعیین کردند، یک کفه آستان قدس و کفه دیگر کتابخانه بود. معماری این بنا ترکیبی از کارهای دوره قبل از ایلخانی، صفوی و قاجار تا معماری امروزی موجود در حرم است. در و دیوار، سقف، آمفی تئاتر و سالن قدس نمونه‌ای از هنرهای مختلف از جمله کارهای دستی، خطاطی، گچبری و مقرنس کاری است.

سالانه از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران عناوین جدید خریداری می‌گردد تا نیازهای مطالعاتی اعضاء و مراجعان مرتفع گردد. کتابهای اهدایی نیز در مجموعه‌ها و کتابخانه‌های وابسته نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد تلاش آستان قدس این است که در هر منطقه یک کتابخانه ایجاد کند. به گفته رئیس سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی مخازن جدید آستان قدس رضوی به مساحت ۹۰۰۰ متر مربع تا پایان سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری خواهد رسید.

ساختمان 
ساختمان این کتابخانه، مجموعاً شش مرتبه در حرم جابه‌جا شد. مکان‌های سابق این کتابخانه، به ترتیب تاریخ، مسجد بالاسر، بالای کفشداری شماره ۱۰، در صحن موزه (پهلوی سابق)، در تالار آینه، و در کنار درِ قسمت شرقی موزه بوده‌است. امروزه ساختمان کتابخانه در بین ضلع خیابان شیرازی و طبرسی قرار گرفته‌است.

ساختمان تازه تأسیس کتابخانه که در سال ۱۳۷۴ به بهره‌برداری رسید، در سی هزار متر مربع و در سه طبقه ساخته شده‌است. معماری این بنا ترکیبی از کارهای دورهٔ قبل از ایلخانی، صفوی و قاجار تا معماری امروزی موجود در حرم امام رضاست.

کتابخانه مسجد گوهرشاد که با نام کتابخانه جامع گوهرشاد نیز شناخته می‌شود، از کتابخانه‌های حرم است که در سمت چپ صحن جامع رضوی و در مقابل مسجد گوهرشاد بنا شده بود. معماری بنای این کتابخانه بر طبق معماری حمام گنجعلی‌خان در کرمان ساخته شده‌است.

ساختار اداری 
امروزه کتابخانه حرم امام رضا با نام رسمی «کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی» ذیل ساختار «سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی» فعال است. این کتابخانه از بخش‌های مختلفی تشکیل شده‌است که هر کدام، وظایف خاص خود را داشته‌اند:

کتابخانه عمومی 
کتابخانهٔ عمومی از زیر مجموعه‌های معاونت کتابخانه‌ها، دارای قسمت‌های مختلفی از جمله مخزن و آرشیو کتاب‌های چاپی، بخش عضویت، واحد ترویج مطالعه، تالارهای مطالعه قفسه باز آقایان و بانوان، بخش امانت کتاب آقایان و بانوان، تالارهای مطالعه و گردش کتاب جوانان و نوجوانان، تالار امانت مواد سمعی و بصری، تالار اینترنت و واحد کپی است. عضویت بخش کتابخانه عمومی، به صورت مجازی صورت می‌گیرد. بخش امانت منابع سمعی و بصری کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۷۴ ه‍.ش راه‌اندازی شده‌است.

مرکز نسخ خطی 
«مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی»، از سال ۱۳۹۸ ه‍.ش به «مدیریت نسخ خطی» تغییر ماهیت یافت. تهیه، نگه‌داری و فهرست‌نگاری کتاب‌های خطی، چاپ‌سنگی، جزوه‌ها و دست‌نوشته‌های خطی و ارائه خدمات از وظایف این اداره عنوان شده‌است. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به لحاظ وجود نسخه‌های خطی نفیس و ارزشمند از سال ۱۳۵۱ ه‍.ش به تهیه میکروفیلم اقدام کرد و از سال ۱۳۸۸ ه‍.ش روند دیجیتال سازی منابع به صورت جدی پیش گرفته شد. تهیه میکروفیلم و فایل دیجیتالی از نسخ خطی موجود در کتابخانه‌های وابسته آستان قدس رضوی، همچون کتابخانه ملی ملک، وزیری یزد، جامع گوهرشاد، آیت الله حکیم تهران و بعضاً خارج از کشور مثل جامع الکبیر و دارالمخطوطات یمن و غیره از دیگر فعالیت‌های این بخش است.

کتابخانه‌های تخصصی 
کتابخانه‌های تخصصی این مجموعه از دههٔ ۱۳۸۰ ایجاد شد. هدف این مجموعه، ایجاد دسترسی راحت‌تر به منابع تخصصی برای پژوهشگران بود. مجموعه‌های تخصصی کتابخانه آستان قدس رضوی عبارتند از: کتابخانهٔ تخصصی علوم قرآن و حدیث، کتابخانهٔ تخصصی امام رضا، کتابخانهٔ تخصصی اهل‌بیت (کتابخانهٔ جامع گوهرشاد)، کتابخانهٔ تخصصی ادبیات، تالار کتاب‌های خارجی و کتابخانهٔ تخصصی جغرافیا. تالار محققان دیگر خدمات تخصصی کتابخانه آستان قدس رضوی است که برای استفاده استادان دانشگاه و هیئت علمی، پژوهشگران، مؤلفان، مخترعان و دانشجویان مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد که در حال تدوین پایان‌نامهٔ خود هستند و دانشجویان دورهٔ دکتری در نظر گرفته شده‌است. عمده‌ترین منابع مورد نیاز مراجعان تالار محققان از مخزن و آرشیو کتاب‌های چاپی فراهم می‌شود. منابع مرجع (واژه‌نامه‌ها، دایرةالمعارف‌ها، کتابشناسی‌ها، راهنماها، فهرست‌ها و سرگذشت‌نامه‌ها و…) به همراه پایان‌نامه تحصیلی در موضوعات مختلف، از دیگر آثار در دسترس اعضاء این کتابخانه تخصصی است. مشاوره پژوهشی در نگارش پایان‌نامه و دسترسی به اکثر کتابخانه‌های آنلاین از جمله ویژگی‌های متمایز این کتابخانه عنوان شده‌است.

آستان قدس رضوی در ۷ شهر درگز، قوچان، تربت حیدریه، بیرجند، گناباد، روشناوند و سرخس، دارای کتابخانه‌های تخصصی کودک و نوجوان و در ۶ شهر شوشتر، کرمانشاه، میبد، بروجرد، اهواز و یزد، دارای ایستگاه کتاب کودک در کتابخانه‌های وابسته تحت پوشش خود است. نخستین کتابخانه کودک و نوجوان آستان قدس رضوی در سال ۱۳۸۹ در فرهنگسرای بزرگ امام رضا واقع در شهرستان سرخس به بهره‌برداری رسیده‌است.

بخش حفاظت و مرمت 
فعالیت کتابخانه آستان قدس رضوی، در خصوص مرمت آثار، مطابق اسناد تاریخی موجود در کتابخانه، قریب به ۵۰۰ سال و همزمان با حکومت صفویان، قدمت دارد. از همان دوران، مرمت‌کاران، به مرمت آثار و نسخ‌خطی مشغول بوده‌اند. «ادارهٔ حفاظت و مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی»، یکی از تخصصی‌ترین ادارات مرمت آثار در ایران محسوب می‌شود که حفاظت و مرمت اشیای تاریخی و هنری موجود در مخازن کتابخانه‌ها و موزه‌های آستان قدس رضوی را عهده‌دار است. در این مرکز اقداماتی چون تدوین روش‌های نگهداری از نسخ، حفاظت، مرمت و آفت‌زدایی، با روش‌های مدرن صورت می‌گیرد. از سال ۱۳۵۱ ه‍.ش طرح تهیهٔ نسخهٔ پشتیبان از آثار موجود در مجموعه‌های مختلف کتابخانهٔ آستان قدس رضوی، شروع شد. این پشتیبان‌گیری با استفاده از تهیهٔ میکروفیلم آغاز شد و تا سال ۱۳۸۸ ه‍. ش، تمامی نسخ خطی موجود در کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس و کتابخانه‌های وابسته به آن، تماماً تبدیل به میکروفیلم شدند.

مرکز مطبوعات 
اداره مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، یکی از قدیمی‌ترین مراکز ایران در موضوع مطبوعات است و مجموعهٔ نشریات آن، بعد از کتابخانهٔ ملی، دومین آرشیو بزرگ و منظم نشریات فارسی‌زبان در ایران است. آرشیو مطبوعات کتابخانهٔ آستان قدس رضوی، در سال ۱۳۵۹ با هدف تسهیل خدمات، حفاظت بهتر، تقویت و فراهم‌آوری نشریات ایجاد شد و با بهره‌گیری از روش‌هایی چون وقف، قانون واسپاری و خرید و مبادله، توسعه یافت. در این مرکز، از نخستین شمارهٔ وقایع اتفاقیه (اولین روزنامهٔ منتشر شده در ایران) تا نشریات دورهٔ معاصر، بایگانی شده‌است. وسعت آثار این مرکز را بالغ بر ۳۴ هزار عنوان مجله، روزنامه، سالنامه؛ شامل بیش از دو میلیون نسخه به زبان‌های فارسی، عربی، لاتین و بیش از ۵۰ زبان دیگر گزارش کرده‌اند.

مرکز اسناد 
گردآوری، طبقه‌بندی، ارزشیابی، نگهداری، فهرست نویسی، نمایه‌سازی و ارائهٔ خدمات به پژوهشگران، اطلاع‌رسانی و انجام فعالیت‌های پژوهشی با استفاده از اسناد موجود، حفظ تاریخ شفاهی و آداب و رسوم از طریق مصاحبه، ماندگاری اماکن تاریخی با تهیهٔ فیلم، عکس و نگهداری آن، از وظایف مرکز اسناد در کتابخانۀ آستان قدس رضوی است. این مرکز از بخش‌های مختلفی از جمله ارزشیابی و پیش آرشیو، آماده‌سازی و طبقه‌بندی اسناد، مخزن اسناد، نمایه سازی و مستندسازی اسناد، اسناد دیداری و شنیداری، تاریخ شفاهی و بخش پژوهش و مطالعات اسناد تشکیل شده است۔ این مرکز دارای بزرگ‌ترین آرشیو تاریخ شفاهی شهری است و قدیمی‌ترین سند آرشیوی در ایران را در اختیار دارد.

روابط عمومی 
روابط عمومي و امور بین الملل کتابخانه با تبلیغات و رسانه، تعاملات داخلی و خارجی و برگزاری برنامه های فرهنگی بین این سازمان و قشرهاي گوناگون مردم، روابط فرهنگی ایجاد می‌کند.

آرشیو کتابخانه 
بخش مخزن چاپی و آرشیو کتابخانه، مهم‌ترین قسمت کتابخانهٔ مرکزی است که بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار نسخه کتاب دارد. مخزن، دارای مجموعهٔ منحصر به فرد از کتاب‌های چاپ سربی قدیم، کتاب‌های درسی قدیم از دارالفنون تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷، نفایس هنری، مجموعه قرآن‌های چاپی و … است. مجموع کتاب‌های کتابخانه مرکزی، حدود دو و نیم میلیون نسخه تخمین زده می‌شودکه ۹۴ هزار نسخهٔ خطی قرآن، از جمله این آثار خطی است.

نسخ نفیس 
پنجاه و هشت هزار و سیصد و بیست و نه نسخه خطی، پنجاه و سه هزار و بیست نسخه چاپ سنگی، چهارده هزار و نهصد و هفتاد و نه جزوه و پنجاه و سه هزار هشتصد و سیزده نسخه قرآن و در مجموع یکصد و هشتاد هزار و صد و چهل و یک نسخه منابع ارزشمند در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. گزارش شده‌است که این مجموعه با احتساب نسخ موجود در کتابخانه‌های وابسته به خود تا سال ۱۴۰۰ شمسی، قریب به یکصد و هفتاد هزار جلد نسخه خطی را آرشیو کرده‌است که این رقم در سال‌های بعد افزایش یافته‌است. برخی از آثار موجود در این مجموعه، مربوط به سده‌های اولیه اسلام و برخی دیگر به قلم استادان بزرگ خوشنویسی مانند عثمان بن حسین وراق غزنوی و دیگر استادان خط کتابت شده‌است. نسخ خطی موجود در این مرکز از تنوع موضوعی برخوردار است که موضوعات ادبی، مذهبی، پزشکی و مرقع و قطعه خط را شامل می‌شود. از مهم‌ترین نسخ خطی این مرکز، می‌توان به قدیمی‌ترین قرآن کامل دنیا اشاره کرد. دو نسخه قرآن خطی به خط کوفی و منسوب به علی بن ابی‌طالب از جمله قدیمی‌ترین آثار موجود در این کتابخانه به‌شمار رفته‌است.

اولین قرآن وقفی تاریخ‌دار به سال ۳۲۷ ه‍. ق، شرح دیوان تمیم بن مقیل به سال ۳۸۰ ه‍.ق شرح تدبیر الصحه به سال ۳۹۶ ه‍. ق، اولین صحیفه سجادیه به سال ۴۱۶ ه‍.ق و قرآن بایسنقری در دوره تیموری، از جمله نفایس این مجموعه به‌شمار می‌رود. از مهم‌ترین ویژگی‌های مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی، وقفی بودن بیشتر کتاب‌های خطی این مرکز است که تا زمان حال به صورت پیوسته توسط طبقات مختلف اجتماعی مانند: شاهان و شاهزادگان، دیوانیان، دانشمندان، علما و مردم عادی وقف شده‌است. از آثار این مرکز، قرآن‌های خطی نگاشته شده روی پوست آهو است که ثبت حافظهٔ ملی و ثبت میراث فرهنگی شده‌است.

اسناد 
تعداد اسناد نگهداری شده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی را ۱۳ میلیون و ۵۰۰ هزار برگ سند مکتوب و ۱۰۰ هزار عکس، نگاتیو، اسلاید، کنتاک و فایل دیجیتالی عنوان کرده‌اند. از این میان بالغ بر ۶۹ هزار برگ سند از دورهٔ صفوی است که نه تنها نشان دهندهٔ شیوهٔ اداری حرم مطهر رضوی، کارکنان، خدمات به زوار، هزینه‌ها و درآمدهای وقفی در دوران مورد نظر است؛ بلکه مشهدِ زمان صفوی را به خوبی نشان می‌دهد و مشاغل آن زمان، محلات و خیابان‌ها، اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را با جزئیات تمام به تصویر می‌کشاند. این اسناد، تنها اسناد برجای مانده از دورهٔ صفوی بوده که به این دلیل، بسیار ارزشمند و گران‌بها هستند. قدیمی‌ترین سند در موضوع مسجد گوهرشاد، مربوط به سال ۱۰۱۷ و دورهٔ شاه عباس است. بیش از دو هزار و پانصد برگ سند در مجموعهٔ اسناد آستان قدس وجود دارد که نام مسجد گوهرشاد یا مسجدجامع در آن ثبت شده‌است که از سال ۱۰۱۷ ه‍.ق که تا پایان دورهٔ قاجار؛ یعنی سال ۱۳۴۴ را دربر می‌گیرد. اسناد تشکیلات اداری آستان قدس در دورهٔ افشاریه، مشتمل بر ۳۲ هزار و ۱۷۰ صفحه سند است که دورهٔ به قدرت رسیدن نادر از ۱۱۴۵ تا ۱۱۴۸، دورهٔ سلطنت وی از ۱۱۴۸ تا ۱۱۶۰، دورهٔ جانشینان نادر در خراسان از ۱۱۶۰ تا ۱۲۱۷ ق را دربر می‌گیرد. در این اسناد، نحوهٔ ادارهٔ «بیوتات متبرکهٔ حرم رضوی»، امور مربوط به موقوفات و چگونگی تخصیص درآمدهای حاصل از آن، وجود دارد. مجموعهٔ وسیعی از این اسناد، در سال ۱۳۹۷ ثبت حافظهٔ ملی یونسکو شدند.

نشریات 
منابع آرشیو مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی شامل مجله، روزنامه، سالنما و سالنامه‌ها، نشریات دانشگاهی، نشریات دانشجویی، نشریات الکترونیکی، خبرنامه‌ها، نشریات تجربی مانند نشریات دانش آموزی و نشریات مساجد، شب‌نامه‌ها، کتاب‌های مطبوعاتی و بریده‌های جراید است. برخی از منابع منحصر به فرد آرشیو مطبوعات عبارتند از:

مجموعهٔ مطبوعاتی استاد محمد گلبن ۱۵۶۰ عنوان در ۵۲ هزار نسخه

مجموعهٔ استاد سید فرید قاسمی ۲۰۰۲ عنوان در ۳۸۹۰۰ نسخه

مجموعه‌های میرزا رضا خان نائینی، ۹ عنوان در ۲۵۰ نسخه مربوط به دوره قاجار

نشریات اهدایی سیدجلال الدین طهرانی، ۱۴ عنوان در ۱۸۰ نسخه، نشریهٔ فرانسوی زبان اکودو پرس (۱۸۸۵م)، روزنامهٔ علمیه دولت علیّه ایران، اولین نشریهٔ علمی و سه‌زبانهٔ ایران (۱۲۸۷ق)، نشریهٔ وقایع عدلیه (۱۲۸۷ق)، نشریهٔ دانش، اولین نشریهٔ آموزشگاهی ایران (۱۲۹۹ق)، حبل المتین کلکته، در هند (۱۳۱۱ق)، روزنامهٔ تربیت، اولین روزنامهٔ آزاد غیردولتی ایران (۱۳۱۴ق)، نشریه الاسلام، (گفتگوی صفا خانه اصفهان) اولین نشریهٔ اسلامی ایران (۱۳۲۰ق)، روزنامهٔ ملانصرالدین، تبریز (۱۳۲۴ق)، روزنامهٔ صور اسرافیل، طهران (۱۳۲۵ ق)، الکمال، اولین مجلهٔ دینی مشهد (۱۳۳۸ ق)، مجلهٔ پیش‌آهنگی ایران، قدیمی‌ترین نشریهٔ تخصصی ورزشی (۱۳۰۶خ)، ایران کوده، اولین مجلهٔ مطالعات زبانشناسی کشور (۱۳۲۳خ)، کاغذ اخبار، نخستین نشریهٔ ادواری ایران و نشریات دانشجویی اهدایی وزارت علوم، ۹۰۵۰ عنوان در ۵۶ هزار نسخه.

کتابخانه دیجیتال 
سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، از سال ۱۳۹۰ ه‍.ش به دنبال ایجاد کتابخانه‌ای دیجیتال و در دسترس برای کاربران کرده‌است. نتیجه این تلاش، مجموعه‌ای بالغ بر ۱۸۵ میلیون منبع دیجیتال در کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی شد. این کتابخانه در بستر وب طراحی و اجرا شده‌است و در آن، علاوه بر منابع کتابخانه اصلی، از مقالات داخلی و خارجی پایگاه‌های اشتراکی بهره برده شده‌است. در راستای سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ سازمان کتابخانه‌های آستان قدس، کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی قصد دارد به عنوان بزرگ‌ترین کتابخانه دیجیتال منطقه، در موضوع تولید محتوای دیجیتال اقدامات جدی داشته باشد. پیش از این و پس از تکمیل تهیه میکروفیلم‌ها از آثار موجود در کتابخانه‌های وابسته به کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، از سال ۱۳۸۸ ه‍. ش، کتابخانه دیجیتال آستان با استفاده از تکنولوژی دیجیتال‌سازی، پروژه تهیه فایل دیجیتال و نسخه پشتیبان از نسخ خطی و فراتر از آن نسخ چاپ سنگی و کتب چاپی نفیس را آغاز کرد.

بخش کتابخانه دیجیتال، علاوه بر راه‌اندازی سامانه دسترسی به کتاب‌ها، سامانه‌ای دیگر برای دسترسی به نشریات دیجیتال را نیز فراهم کرده‌است. اولویت در این سامانه، مجلات و روزنامه‌های آستان قدس رضوی هستند و تاکنون بیش یکصد و سی هزار نسخه نشریه دیجیتال در این سامانه بارگزاری شده‌اند. از دیگر اقداماتی که در سایت کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی صورت گرفته‌است، تأسیس پایگاه‌های موضوعی و تخصصی به شکل متمرکز است.

بخش کتابخانه‌های دیجیتال، به منظور دسترس‌پذیر نمودن منابع دیجیتال در سایر کتابخانه‌ها، ایستگاه مطالعه دیجیتال در کتابخانه‌های سازمان و همچنین دیگر مناطق دورافتاده تدارک دیده‌است. در این راستا ایستگاه‌های متعددی در شهرهای مشهد، طبس، قوچان، تهران، تربت‌حیدریه، سرخس، گناباد، کاشمر، اهواز، کرمانشاه، بروجرد، شوشتر و اصفهان راه‌اندازی شده‌است.

کتابخانه‌های وابسته 
تا کنون ۶۰ باب کتابخانه در شهر مشهد و دیگر شهرهای ایران و یک باب کتابخانه در شهر لکهنو در هند به عنوان کتابخانه‌های وابسته، آستان قدس معرفی شده‌اند. علاوه بر کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی در حرم امام رضا، ۲۳ کتابخانه در سطح شهر مشهد و ۱۷ کتابخانه در شهرستان‌ها، ۹ کتابخانهٔ تخصصی و ۱۱ کتابخانهٔ موقوفاتی وابسته به آستان قدس رضوی به صورت رسمی، کتابخانه وابسته به آستان قدس در نظر گرفته می‌شود.

وسعت و اهمیت 
خبرگزاری کتاب ایران دربارهٔ «مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی» نوشته‌است که این مرکز، بزرگ‌ترین دارنده نسخه‌های چاپ سنگی در ایران است و دارای قدیمی‌ترین قرآن‌های خطی در دنیا به‌شمار می‌رود. به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی تا سال ۱۴۰۲ ه‍.ش محققان و پژوهشگران بیش از ۱۳۰ کشور از خدمات کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی استفاده می‌کنند.

به گفته ایسنا، در حال حاضر بر اساس گزارش سایت «پایگاه داده‌های آموزشی آزاد آمریکا» (OEDB)، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، رتبهٔ هفتم را در بین ۲۰ کتابخانه معتبر جهان به خود اختصاص داده‌است.

پانویس

پیوند به بیرون 
 سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

آستان قدس رضوی
آموزش در استان خراسان رضوی
حرم امام رضا
حکومت ایران
ساختمان‌ها و سازه‌ها در مشهد
فرهنگ در ایران
کتابخانه‌های ایران
کتابخانه‌های عمومی شیعیان دوازده‌امامی
مشهد