زین‌العابدین شیروانی

حاج زین‌العابدین شیروانی ملقّب به مست‌علیشاه (زاده ۱۱۹۴ قمری، متوفّا در ۱۲۵۳ قمری)، از پیران سلسله نعمت‌اللهی و قطب پس از محمدجعفر کبودرآهنگی مجذوبعلیشاه است. او در سال ۱۱۹۴ قمری در شماخی متولّد شد و در پنج سالگی همراه پدرش به کربلا رفت و در آنجا نزد چند تن از علمای وقت مشغول تحصیل شد. پس از چندی راه سیر و سیاحت در پیش گرفت در ایران، مصر، شام، عثمانی، هند، یمن، حجاز، افغانستان، فرارود و ترکستان سفر کرد. پس از ۱۸ سال به وطن بازگشت و حاصل دیده‌ها و شنیده‌های خود را در قالب سه کتاب بستان‌السیاحه، حدائق‌السیاحه و ریاض‌السیاحه تألیف کرد. این سه فرهنگ جغرافیایی ماحصل مسافرت‌های گستردهٔ زین‌العابدین شیروانی است که جهت شناسایی صوفی‌های برجسته، محقّقان همفکر خود و دیگر اشخاص برجسته و ممتاز دهه‌های میانی سدهٔ نوزدهم میلادی در اقصی نقاط ایران و سرزمین‌های اطراف آن بود. شهرت زیاد بستان‌السیاحه شیروانی به جهت تغییر حالت از شکل خشک و ثابت رایج نزد فقیهان بود.

زندگی‌نامه 
شرح زندگی زین‌العابدین شیروانی در بسیاری از کتب تذکرهٔ دوران قاجار نظیر ریاض‌العارفین رضاقلی‌خان هدایت و طرائق الحقائق نایب الصدر شیرازی آمده‌است. شیروانی در حدائق‌السیاحه زندگی‌نامهٔ خودنوشت مفصّلی از شرح وقایع زندگی و سفرهای خود را تا سال ۱۲۴۲ قمری آورده که این منبع، یکی از مراجع اصلی دیگر کتبی‌ست که شرحی از زندگی وی در آن‌ها آمده‌است.

آثار
کتاب‌های زیر از او به جا مانده است: 
 ریاض السیاحه (نوشته شده در سال ۱۲۳۷ق.)
 حدیقه السیاحه (نوشته شده در سال ۱۲۴۲ق.)
 بستان السیاحه (نوشته شده در سال ۱۲۴۸ق.)
 کشف المعارف
 تعبیر خواب
 دبستان المذاهب
 رساله‌ای در احوال مولانا 
 رساله‌ای در بیان زندگی خود

نمونه‌ای از اشعار شیروانی 
بنا برقول رضاقلی‌خان هدایت در ریاض‌العارفین و نایب‌الصدر شیرازی در طرائق‌الحقائق، شیروانی صاحب طبع موزون و قریحهٔ شاعری بوده و در شعر «تمکین» تخلّص می‌کرده‌است.

منابع 

 لغت‌نامه دهخدا: زین‌العابدین شیروانی
 HISTORIOGRAPHY viii. QAJAR PERIOD - Encyclopaedia Iranica - Abbas Amanat - Originally Published: December 15، 2004 - Last Updated: March ۲۲، 2012 - This article is available in print. Vol. XII, Fasc. 4, pp. ۳۶۹–۳۷۷

اهالی ایران در سده ۱۸ (میلادی)
اهالی ایران در سده ۱۹ (میلادی)
اهالی شماخی
اهالی شهرستان شماخی
جغرافی‌دانان اهل ایران
جغرافی‌دانان فارسی‌زبان
درگذشتگان ۱۲۵۳ (قمری)
درگذشتگان ۱۸۳۸ (میلادی)
زین‌العابدین شیروانی
زادگان ۱۷۸۰ (میلادی)
شاعران آذری‌زبان
شاعران اهل جمهوری آذربایجان
فرهنگ‌نویسان اهل ایران
فیلسوفان آذری‌تبار
فیلسوفان فارسی‌زبان
نویسندگان آذربایجانی
نویسندگان فارسی‌زبان
صوفیان اهل ایران
زادگان ۱۷۷۹ (میلادی)
درگذشتگان ۱۸۳۷ (میلادی)
افراد در دوره قاجار