امپراتوری گوگوریو

گوگوریو (۳۷ ق. م-۶۶۸ م) که با نام گوریو نیز شناخته می‌شود، یک پادشاهی کره‌ای بود که در شمال و مرکز شبه جزیره کره و بخش‌های جنوبی و مرکزی منچوری داخلی و خارجی قرار داشت. گوگوریو عضوی فعال در کشمکش قدرت برای کنترل شبه‌جزیره کره بود و همچنین ازطریق امور خارجی با حکومت‌های همسایه در چین و ژاپن ارتباط داشت. گوگوریو توسط بسیاری از مورخان به عنوان یک امپراتوری توصیف می‌شود.

سامگوک ساگی که متنی برجای مانده از قرن ۱۲ در گوریو می‌باشد، تصریح می‌کند که گوگوریو در سال ۳۷ قبل از میلاد توسط شاهزاده ای از بویو که با نام دونگ‌میونگ به سلطنت رسید، تأسیس شده بود.

گوگوریو تا زمان شکست از اتحاد شیلا و تانگ در سال ۶۶۸ که به دلیل آشفتگی طولانی مدت و درگیری داخلی که بعد از مرگ یون گه سومون حادث شده بود، یک امپراتوری قدرتمند و یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های شرق آسیا بود. بعد از سقوط آن، قلمرو گوگوریو بین شیلای متحد و سلسله چینی تانگ تقسیم شد.

نام گوریو که شکل مختصر شدهٔ گوگوریو می‌باشد، به عنوان نام رسمی در قرن پنجم میلادی اتخاذ شد و به عنوان ریشه نام لاتین korea شناخته می‌شود.

تاریخ

ریشه‌ها 
در تک پژوهش‌های جغرافیایی کتاب هان، واژه گوگوریو (هانجا: 高句驪) برای اولین بار در سال ۱۱۳ به عنوان یک منطقه تحت صلاحیت فرمانداری زوانتو ذکر شده‌است.  مورخ آمریکایی کریستوفر بکویث پیشنهاد جایگزینی را ارائه می‌دهد که قوم گوگوریو ابتدا در لیاوکسی یا اطراف آن (لیائونینگ غربی و بخش‌هایی از مغولستان داخلی) قرار داشتند و بعداً به سمت شرق مهاجرت کردند و به روایت دیگری در کتاب هان اشاره کرد.

[ نیاز به نقل از ] قبایل اولیه گوگوریو که نام رسمی از آنها گرفته شده‌است در نزدیکی یا در منطقه تحت کنترل فرماندهی زوانتو قرار داشتند. همچنین به نظر می‌رسد که رهبران قبیله‌ای آن لقب فرمانروایی مارکی را در منطقه اسمی گائوگولی/گوگوریو داشته‌اند.

[ نیازمند منبع کامل ] فروپاشی اولین فرماندهی زوانتو در سال ۷۵ قبل از میلاد به‌طور کلی به اقدامات نظامی بومیان گوگوریو نسبت داده می‌شود. در کتاب قدیمی تانگ (۹۴۵)، ثبت شده‌است که امپراتور تایزونگ به تاریخ گوگوریو حدود ۹۰۰ سال اشاره می‌کند. به گفته سامگوک ساگی قرن دوازدهم و سامگوک یوسا قرن سیزدهم، شاهزاده ای از پادشاهی بویو به نام جومونگ پس از جنگ قدرت با دیگر شاهزادگان دربار گریخت 

و گوگوریو را در سال ۳۷ قبل از میلاد در منطقه ای به نام جولبون بویو، که معمولاً در حوضه رودخانه آمنوک/یالو و هون میانی قرار دارد، تأسیس کرد. در سال ۷۵ قبل از میلاد، گروهی از یمائک‌ها که احتمالاً از گوگوریو سرچشمه می‌گیرند، به فرماندهی ژوانتوی چین در غرب یالو حمله کردند.  [ نیازمند منبع کامل ] اولین باری که گوگوریو به عنوان گروهی مرتبط با قبایل یمائک ذکر شده‌است، به کتاب هان شو بر می‌گردد که در آن از یک شورش گوگوریو در سال ۱۲ قبل از میلاد نام برده شده که در خلال آن آنها از تأثیر چینی‌ها در زوانتو رها شدند. 
Articles with unsourced statements from October 2023
Articles with incomplete citations from January 2023
Articles with incomplete citations from January 2023
Articles with incomplete citations from January 2023
Articles with incomplete citations from January 2023

طبق کتاب ۳۷ سامگوک ساگی، گوگوریو از شمال چین باستان سرچشمه گرفت، سپس به تدریج به سمت شرق به سمت رودخانه تائه دونگ حرکت کرد. اعتقاد بر این است که در زمان تأسیس، قوم گوگوریو ترکیبی از مردم بویو و یمائک هستند، زیرا رهبری بویو ممکن است از پادشاهی خود فرار کرده و با روسای یمائک موجود ادغام شده باشد.  سوابق سه پادشاهی، در بخش با عنوان «حکایت بربرهای شرقی»، به‌طور ضمنی اشاره کرد که بویو و مردم یمائک از نظر قومی با هم مرتبط بودند و به زبان مشابهی صحبت می‌کردند.

مردم چین نیز در گوگوریو بودند.[ نیاز به نقل از ] کتاب ۲۸ سامگوک ساگی بیان کرد که "بسیاری از مردم چین به دلیل هرج و مرج جنگ توسط کین و هان به شرق گریختند". بعدها سلسله هان چهار فرماندهی را تأسیس کرد و در سال ۱۲ بعد از میلاد گوگوریو اولین حمله خود را به فرماندهی ژوانتو انجام داد. جمعیت فرماندهی زوانتو حدود ۲۲۱۸۴۵ نفر بود و در سال ۲ پس از میلاد در سه شهرستان (گائوگولی، شانگیتای و ژیگایما) فرماندهی زوانتو زندگی می‌کردند. بعداً، گوگوریو به تدریج تمام چهار فرماندهی هان را در طول توسعه آن ضمیمه کرد.

گوگوریو و بکجه هر دو اسطوره‌های تأسیسی مشترک داشتند و از بویو سرچشمه گرفتند.

جومونگ و اسطوره بنیانگذاری 

اولین ذکر جومونگ در لوح سنگی گوآنگ گائتو قرن چهارم است. جومونگ رونویسی کره ای مدرن از هانجاجومونگ ،چومو، یاجونگمو است.

استل بیان می‌کند که جومونگ اولین پادشاه و اجداد گوگوریو بود و او پسر شاهزاده بویئو و دختر هابیک () خدای رودخانه آمنوک یا به تعبیری جایگزین خدای خورشید هابک ( :). سامگوک ساگی و سامگوک یوسا جزئیات بیشتری را نقاشی می‌کنند و مادر جومونگ را یوهوا (). گفته می‌شود که پدر بیولوژیکی جومونگ مردی به نام هائه موسو () که به عنوان «مردی قوی» و «شاهزاده بهشتی» توصیف شده‌است. خدای رودخانه یوهوا را به سمت رودخانه اوبال () به دلیل حاملگی اش، جایی که با گوموا آشنا شد و صیغه شد. جومونگ به خاطر مهارت‌های استثنایی اش در تیراندازی با کمان شناخته شده بود. در نهایت، پسران گوموا به او حسادت کردند و جومونگ مجبور شد بویوی شرقی را ترک کند. منابع استل و منابع کره‌ای در مورد اینکه بویو جومونگ از کجا آمده‌است، اختلاف نظر دارند. استل می‌گوید که او از بویو آمده‌است و سامگوک یوسا و سامگوک ساگی می‌گویند که او از بویو شرقی آمده‌است. جومونگ سرانجام به جولبون رسید و در آنجا با سوسانو دختر حاکم آن ازدواج کرد. او متعاقباً خود پادشاه شد و گوگوریو را با گروه کوچکی از پیروانش از کشور زادگاهش تأسیس کرد.
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
یک روایت سنتی از بخش «سالنامه‌های باکجه» در حکیمان سامگوک می‌گوید که سوسونو دختر یون تابال، یکی از چهره‌های با نفوذ ثروتمند در جولبون با جومونگ ازدواج کرده بود. با این حال، همان منبع رسماً می‌گوید که پادشاه جولبون دخترش را به جومونگ که با پیروانش از بویو شرقی فرار کرده بود، داد. او به شوهرش، جومونگ، در تأسیس دولت جدید، گوگوریو حمایت مالی کرد. پس از اینکه یوری، پسر جومونگ و همسر اولش، بانو یه سویا، از دانگ بویو آمد و جانشین جومونگ شد، گوگوریو را ترک کرد و دو پسرش بیریو و اونجو را به جنوب برد تا پادشاهی خود را تأسیس کنند، آن پادشاهی باکجه بود.

نام خانوادگی جومونگ «هائه» () نام حاکمان بویو بود. به گفته سامگوک یوسا، جومونگ نام خانوادگی خود را به «گو» () تغییر داد.

متمرکز سازی و گسترش اولیه (اواسط قرن اول) 
گوگوریو از گروهی از قبایل مختلف یمائک به یک ایالت اولیه توسعه یافت و به سرعت قدرت خود را از حوزه اصلی کنترل خود در زهکشی رودخانه هون گسترش داد. در زمان تائجو در سال ۵۳ پ. م، پنج قبیله محلی به پنج ناحیه تحت حکومت مرکزی سازماندهی مجدد شدند. روابط خارجی و ارتش تحت کنترل شاه بود. گسترش اولیه ممکن است به بهترین وجه توسط اکولوژی توضیح داده شود. گوگوریو قلمروهایی را در مناطق مرکزی و جنوبی منچوری و کره شمالی که هر دو بسیار کوهستانی هستند و فاقد زمین‌های قابل کشت هستند، تحت کنترل داشت. پس از تمرکز، گوگوریو ممکن است قادر به مهار منابع کافی از منطقه برای تغذیه جمعیت آن نباشد و در نتیجه، به دنبال گرایشات دامداری تاریخی، به دنبال حمله به جوامع همسایه و بهره‌برداری برای زمین و منابع خود باشد. فعالیت‌های نظامی تهاجمی نیز ممکن است به توسعه کمک کرده باشد و به گوگوریو اجازه دهد تا از همسایگان قبیله‌ای خود خراج بگیرد و از نظر سیاسی و اقتصادی بر آنها تسلط داشته باشد.

تائجو قبایل اوکجه در شمال شرقی کره فعلی و همچنین دونگیه و سایر قبایل در جنوب شرقی منچوری و کره شمالی را فتح کرد. از افزایش منابع و نیروی انسانی که این قبایل تحت سلطه در اختیار او قرار دادند، تائجو رهبری گوگوریو را در حمله به فرماندهی هان لیلانگ و زوانتو در کره و شبه جزیره لیائودانگ رهبری کرد و کاملاً از آنها مستقل شد.

عموماً تائجو به قبایل تصرف شده اجازه می‌داد تا خانسالاران خود را حفظ کنند ولی آنها را ملزم می‌کرد تا به فرماندارانی که مرتبط با نسل سلطنتی گوگوریو بودند گزارش دهند. قبایل تحت سلطه گوگوریو از دادن خراج‌های سنگین معاف می‌شدند. پادشاه تائجو و جانشینان وی این منابع افزایش یافته را به ادامه توسعهٔ گوگوریو در جهات شمال و غرب مرتبط کردند. قوانین جدید اشراف و رعایا را تحت نظم درآورد و به موازات آن جذب نمودن روسای قبایل در اشرافیت مرکزی نیز ادامه یافت. جانشینی سلطنتی نیز از روش برادر به برادر به شیوهٔ پدر به پسر تغییر یافت و به این ترتیب دربار سلطنتی ثبات یافت.

پادشاهی در حال گسترش گوگوریو به زودی با فرماندهی لیائودانگ در غرب خود وارد تماس نظامی مستقیم شد. در همین زمان، جنگ‌سالار چینی گونگسون کانگ با جدا کردن نیمه جنوبی از فرماندهی لیلانگ، فرماندهی دایفانگ را تأسیس کرد. بالگی، برادر پادشاه سانسانگ گوگوریو، به کانگ فرار کرد و از کانگ برای کمک به او برای گرفتن تاج و تخت گوگوریو کمک خواست. اگرچه گوگوریو اولین حمله را شکست داد و بالگی را کشت، در سال ۲۰۹، تانگ دوباره به گوگوریو حمله کرد، بخشی از قلمرو آن را تصرف کرد و گوگوریو را تضعیف کرد. فشار از جانب لیائودونگ، گوگوریو را مجبور کرد که پایتخت خود را در دره رودخانه هون به دره رودخانه یالو در نزدیکی هواندو منتقل کند.

جنگ‌های گوگوریو-وی 

Articles with unsourced statements from January 2023
در در آشفتگی‌های بعد از سقوط سلسله هان، فرمانداری‌های سابق هان از کنترل رهایی یافتند و توسط جنگ سالاران مستقل و مختلف حکمرانی شدند. گوگوریو که با این فرمانداری‌هایی که توسط جانگ‌سالاران خشن هدایت می‌شدند احاطه شده بود، اقدام به بهبود روابط با سلسله به تازگی ایجاد شدهٔ سائو وی در چین نمود و در سال ۲۲۰ به ان کشور خراج فرستاد. در سال ۲۳۸، گوگوریو به منظور نابود کردن فرمانداری لیائودونگ وارد یک اتحاد رسمی با وی شد.[ نیازمند منبع ]

زمانی که لیائودونگ سرانجام به دست وی تصرف شد، همکاری بین گوگوریو و وی از بین رفت و گوگوریو به مرزهای غربی لیائودونگ حمله کرد. این موضوع باعث تحریک وی و ضد حمله آن در سال ۲۴۴ شد. بدین ترتیب گوگوریو در سال ۲۴۲ جنگ‌های گوگوریو – وی را آغاز کرد و سعی نمود تا با گرفتن یک دژ چینی دسترسی چینی‌ها را از قلمروهای خود در کره قطع کند. اما کشور وی با حمله و شکست گوگوریو پاسخ این اقدام را داد. پایتخت در هواندو در سال ۲۴۴ توسط نیروهای وی نابود شد. گفته می‌شود که پادشاه دانگ‌چئون به همراه ارتش نابود شده اش برای مدتی به سرزمین اوکجه در شرق فرار کرد. وی مجدداً در سال ۲۵۹ حمله نمود ولی در یانگ مِنگ گوک شکست خورد. بر اساس سامگوک ساگی، پادشاه جونگ چئون ۵۰۰۰ سواره نظام سرآمد را جمع‌آوری کرده و سربازان مهاجم وی را شکست داد و هشت هزار نفر از نیروهای دشمن را سر برید.

بازسازی و توسعه بیشتر (۳۰۰ تا ۳۹۰) 

در عرض تنها هفتاد سال، گوگوریو پایتختش هواندو را بازسازی کرد و مجدداً شروع به تهاجم به فرمانداری‌های لیائودونگ، لیلانگ و زوانتو کرد. زمانی که گوگوریو قلمرو خود را به شبه جزیره لیائودونگ رساند، آخرین فرمانداری چینی در لیلانگ توسط پادشاه میچئون مغلوب شده و در سال ۳۱۳ جذب گوگوریو شد. با این کار باقی مانده بخش‌های شمالی شبه جزیره کره به تصرف در آمد. ااین فتوحات موجب پایان حکومت چینی‌ها بر مناطق شمالی شبه جزیره کره شد که به مدت ۴۰۰ سال ادامه داشت. از آن زمان به بعد تا قرن هفتم میلادی، اولویت رقابت بر سر کنترل قلمرو شبه جزیره توسط سه پادشاهی کره انجام می‌گرفت.

گوگوریو در دوران حکومت گگوگوون در قرن چهارم با شکست‌ها و شکست‌های بزرگی روبرو شد. در اوایل قرن چهارم، قوم شیان‌بی که از مغول‌های عشایری بودند، شمال چین را تصرف کردند. در زمستان سال ۳۴۲، ژیانبی‌های سلسلهٔ یان قدیم که توسط قبیله مارونگ هدایت می‌شدند، حمله نموده و پایتخت گوگوریو در هواندو را نابود کردند، ۵۰ هزار مرد و زن گوگوریو را برای استفاده به عنوان نیروی کار برده به اسارت گرفتند، ملکه دواگر و ملکه را به عنوان زندانی گرفته و گوگاک ون را مجبور نمودند تا برای مدتی فرار کند. همچنین ژیانبی در سال ۳۴۶ بویو را نابود کرد و مهاجرت پناهندگان بویو به گوگوریو را تسریع کرد. در سال ۳۷۱، گئونچوگو از باکجه، گوگوکوون را در نبرد چی یانگ کشت و پیونگ یانگ، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای گوگوریو را غارت کرد.

سوسوریم که جانشین گوگوکوون شد، نهادهای کشور را تغییر داد تا آن را از یک بحران بزرگ نجات دهد. سوسوریم با روی آوردن به ثبات داخلی و اتحاد قبایل مختلف تسخیر شده، قوانین جدیدی را اعلام کرد، بودیسم را به عنوان دین دولتی در سال ۳۷۲ پذیرفت و یک مؤسسه آموزشی ملی به نام تائه‌هاک () را ایجاد کرد.

با توجه به شکست‌هایی که گوگوریو از ژیان بی و باکجه متحمل شده بود، سوسوریم اصلاحات نظامی را با هدف جلوگیری از چنین شکست‌هایی در آینده ایجاد کرد. ترتیبات داخلی سوسوریم زمینه را برای گسترش گوانگ‌گائتو فراهم کرد. جانشین او و پدر گوآنگ‌گائتو بزرگ، گوگوکیانگ، به یان، ایالت جانشین یان سابق، در سال ۳۸۵ و باکجه در سال ۳۸۶ حمله کرد گوگوریو از ارتش خود برای محافظت و استثمار از مردم نیمه کوچ نشین استفاده کرد که به عنوان رعیت، سرباز پیاده یا برده خدمت می‌کردند، مانند مردم اوکجه در انتهای شمال شرقی شبه جزیره کره، و مردم موهه در منچوری، که بعدها تبدیل به مردم جورجی شدند.
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text
Articles containing Korean-language text

اوج قدرت گوگوریو (۳۹۱ تا ۵۳۱ بعد از میلاد) 

گوگوریو دوران طلایی را زیر نظر گوآنگ‌گائتو بزرگ و پسرش جانگسو تجربه کرد. در این دوره، قلمروهای گوگوریو شامل سه چهارم شبه جزیره کره، از جمله سئول کنونی، تقریباً تمام منچوری، و بخش‌هایی از مغولستان داخلی بود. شواهد باستان‌شناسی وجود دارد که بر اساس اکتشافات ویرانه‌های قلعه گوگوریو در مغولستان، حداکثر گستره گوگوریو در مغولستان کنونی حتی بیشتر از آن به سمت غرب قرار دارد.

[ منبع نامعتبر؟ ] گوآنگ‌گائتو بزرگ امپراتوری بسیار قدرتمند بود که به دلیل گسترش سریع نظامی خود در قلمرو به یاد می‌آید. او نام عصر خود را یونگ ناک به معنی شادمانی داخلی گذاشت و با این کار به‌طور قاطعانه ای تأکید کرد گوگوریو اعتبار مشابهی با سلسله‌های چینی دارد. گوانگ‌گائتو در طول لشکرکشی‌های خود ۶۴ شهر محصور شده و ۱۴۰۰ روستا را فتح کرد. در غرب، او قبایل همسایه خیتان را نابود کرد و بعداً به یان حمله کرد و کل شبه جزیره لیائودانگ را فتح کرد. در شمال و شرق، او بسیاری از بویو را ضمیمه کرد و سوشن‌ها را که اجداد تونگوسی، یورچن‌ها و منچوها بودند، فتح کرد. و در جنوب، او بکجه را شکست داد و تحت سلطه خود درآورد، به انحلال گایا کمک کرد و شیلا را پس از دفاع از آن در برابر ائتلافی از بکجه، گایا و ژاپن، تحت سلطه خود درآورد. گوانگ گائتو یک اتحاد تقریبی در شبه جزیره کره به دست آورد و به کنترل بلامنازع بیشتر منچوری و بیش از دو سوم شبه جزیره کره دست یافت.
Articles lacking reliable references from June 2023
Articles lacking reliable references from June 2023
کارهای گوانگ‌گائتو بر روی سنگ بنای بزرگی که پسرش جانگسو در جیان امروزی در مرز بین چین و کره شمالی برپا کرده بود، ثبت شد.

جانگسو (۴۱۳–۴۹۱) در سال ۴۱۳ به سلطنت رسید و در سال ۴۲۷ پایتخت را به پیونگ‌یانگ که منطقه ای مناسب تر برای رشد به صورت یک پایتخت کلان‌شهری بود، منتقل کرد. این موضوع سبب رسیدن گوگوریو به سطحی بالا از موفقیت‌های اقتصادی و فرهنگی شد. جانگسو مانند پدرش به گسترش سرزمینی گوگوریو به منچوری ادامه داد و به رودخانه سونگهوا در شمال رسید. او به خیتان‌ها حمله کرد و سپس با متحدانش روران به دیدویو واقع در شرق مغولستان حمله کرد. جانگسو نیز مانند پدرش به اتحاد سه پادشاهی کره دست یافت. او بکجه و شیلا را شکست داد و از هر دو قلمرو زیادی به دست آورد. علاوه بر این، سلطنت طولانی جانگسو شاهد تکمیل ترتیبات سیاسی، اقتصادی و سایر نهادهای گوگوریو بود. جانگسو به مدت ۷۹ سال تا سن ۹۸ سالگی، طولانی‌ترین سلطنت در تاریخ شرق آسیا، بر گوگوریو حکومت کرد.[ منبع خود منتشر شده ] در طول سلطنت مونجا، گوگوریو بویو را به‌طور کامل ضمیمه کرد، که نشان‌دهنده دورترین گسترش گوگوریو در شمال است، در حالی که به نفوذ قوی خود بر پادشاهی شیلا و بکجه و قبایل ووجی و خیتان ادامه داد.
Articles with self-published sources from December 2017

اختلافات داخلی (۵۳۱ تا ۵۵۱) 
گوگوریو در قرن ششم به اوج خود رسید. با این حال، پس از این، روند کاهشی پیوسته آغاز شد. آنژانگ ترور شد و برادرش آنوون جانشین او شد، که در دوران حکومتش جناح‌بندی اشرافی افزایش یافت. شکاف سیاسی عمیق‌تر شد زیرا دو جناح از شاهزادگان مختلف برای جانشینی دفاع کردند تا اینکه سرانجام یانگ وون هشت ساله تاج گذاری کرد. اما جنگ قدرت هرگز به‌طور قطعی حل نشد، زیرا قضات خائن دارای ارتش‌های خصوصی خودشان را به عنوان حکام بالفعل مناطق تحت کنترلشان منصوب کرده بودند.

با بهره‌گیری از مبارزات داخلی گوگوریو، گروهی عشایری به نام توچوئه که از گوک‌ترک‌ها بودند در دهه ۵۵۰ به قلعه‌های شمالی گوگوریو حمله کردند و برخی از سرزمین‌های شمالی گوگوریو را فتح کردند. با تضعیف گوگوریو حتی بیشتر، با ادامه جنگ داخلی بین اربابان فئودال بر سر جانشینی سلطنتی، بکجه و شیلا برای حمله به گوگوریو از جنوب در سال ۵۵۱ متحد شدند.[ نیازمند منبع ]
Articles with unsourced statements from May 2019

درگیری‌های اواخر قرن ششم و هفتم 
در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم، گوگوریو اغلب با سلسله‌های سوئی و تانگ چین درگیر درگیری نظامی بود. روابط آن با باکجه و شیلا پیچیده و متناوب بین اتحاد و دشمنی بود. همسایه آن‌ها در شمال غربی، ترک‌های شرقی بود که متحد اسمی گوگوریو بودند.

از دست دادن دره رودخانه هان توسط گوگوریو 
در سال ۵۵۱ پس از میلاد، باکجه و شیلا برای حمله به گوگوریو و فتح دره رودخانه هان، یک منطقه استراتژیک مهم در نزدیکی مرکز شبه جزیره و یک منطقه کشاورزی بسیار غنی، با یکدیگر متحد شدند. پس از اینکه باکجه خود را با یک سری حملات پرهزینه به استحکامات گوگوریو خسته کرد، نیروهای شیلا که به بهانه ارائه کمک به آنجا رسیدند، حمله کردند و در سال ۵۵۳ کل دره رودخانه هان را تصرف کردند. سئونگ که از این خیانت خشمگین شده بود، در سال بعد حمله تلافی جویانه ای را علیه مرز غربی شیلا انجام داد اما دستگیر و کشته شد.

جنگ در وسط شبه جزیره کره، پیامدهای بسیار مهمی داشت. این امر عملاً باکجه را به ضعیف‌ترین بازیگر شبه جزیره کره تبدیل کرد و به شیلا یک منبع مهم و منطقه غنی از جمعیت را به عنوان پایگاهی برای توسعه داد. درمقابل، این جنگ باعث شد گوگوریو این منطقه را از دست داده و پادشاهی اش رو به زوال برود. همچنین به شیلا دسترسی مستقیم به دریای زرد داد و تجارت مستقیم و دسترسی دیپلماتیک را به سلسله‌های چینی باز کرد و پذیرش فرهنگ چینی توسط شیلا را تسریع کرد؛ بنابراین، شیلا می‌توانست کمتر به گوگوریو برای عناصر تمدن تکیه کند و می‌توانست فرهنگ و فناوری را مستقیماً از چین دریافت کند. این شیب فزاینده شیلا به چین منجر به اتحادی شد که برای گوگوریو در اواخر قرن هفتم فاجعه‌بار بود.

جنگ گوگوریو-سوئی 

اتحاد مجدد چین توسط سلسله سویی برای اولین بار پس از قرن‌ها با هشدار در گوگوریو مواجه شد و پیونگ وون گوگوریو با افزایش تدارکات نظامی و آموزش نیروهای بیشتر، آماده‌سازی برای جنگ آینده را آغاز کرد. اگرچه سویی به مراتب بزرگتر و قویتر از گوگوریو بود، اما اتحاد باکجه-شیلا که گوگوریو را از دره هان بیرون رانده بود، از هم پاشید و بنابراین مرز جنوبی گوگوریو امن بود. در ابتدا، گوگوریو سعی کرد با دادن خراج به سویی، همان‌طور که پادشاهی‌های کره تحت سیستم خراجی چین انجام داده بودند، سویی را راضی کند. با این حال، گوگوریو به اصرار بر رابطه برابر با سویی ادامه داد، بازگرداندن عنوان امپراتوری «تائوانگ» (امپراتور به زبان کره‌ای) شرق و حملات مداوم آن به قلمرو سویی، دیوان سوئی را به شدت خشمگین کرد. علاوه بر این، شیلا و بکجه که هر دو در معرض تهدید گوگوریو بودند، از سویی برای مقابله با گوگوریو درخواست کمک کردند زیرا هر سه پادشاهی کره می‌خواستند سرزمین‌های دیگران را برای حکومت بر شبه جزیره تصرف کنند و تلاش کردند برای دستیابی به این اهداف، لطف سویی را جلب کنند.

گسترش گوگوریو و تلاش‌های آن برای برابر کردن روابط با سوی چین در تضاد بود و تنش‌ها را افزایش داد. در سال ۵۹۸، گوگوریو یک حمله پیشگیرانه به لیاوکسی انجام داد که منجر به نبرد لینوگوان شد، اما توسط نیروهای سوئی شکست خورد. این امر باعث شد که امپراتور ون یک ضدحمله از طریق زمین و دریا انجام دهد که به فاجعه ای برای سوئی ختم شد.

فاجعه بارترین کارزار سوئی علیه گوگوریو در سال ۶۱۲ بود که در آن سوئی، طبق تاریخچه سلسله سوئی، ۳۰ لشکر لشکر، حدود ۱٬۱۳۳٬۸۰۰ سرباز رزمی را بسیج کرد. در امتداد خط استحکامات گوگوریو در رودخانه لیائو، یک یگان متشکل از ۹ ارتش لشکر، حدود ۳۰۵۰۰۰ سرباز، خطوط دفاعی اصلی را دور زدند و به سمت پایتخت گوگوریو در پیونگ‌یانگ حرکت کردند تا به نیروهای دریایی سوئی که دارای نیروهای کمکی و پشتیبانی بودند، برسند.

با این حال، گوگوریو توانست نیروی دریایی سوئی را شکست دهد، بنابراین هنگامی که ارتش ۹ لشکر سوئی سرانجام به پیونگ‌یانگ رسیدند، آذوقه لازم برای یک محاصره طولانی را نداشتند. نیروهای سوئی عقب‌نشینی کردند، اما ژنرال آئولجی موندئوک با فریب دادن سویی به کمین در خارج از پیونگ یانگ، نیروهای گوگوریو را به پیروزی رساند. در نبرد سالسو، سربازان گوگوریو آب را از سدی رها کردند که ارتش سوئی را شکافت و راه فرار آنها را قطع کرد. گفته می‌شود که از ۳۰۵۰۰۰ سرباز اصلی ۹ لشکر سویی، تنها ۲۷۰۰ نفر به سوی چین فرار کردند.

کارزارهای ۶۱۳ و ۶۱۴ پس از راه‌اندازی لغو شدند - کارزار ۶۱۳ با شورش ژنرال سوئی یانگ ژوانگان علیه امپراتور یانگ پایان یافت، در حالی که مبارزات ۶۱۴ پس از پیشنهاد آتش‌بس گوگوریو و بازگرداندن هوسی ژنگ (斛斯政)، یک سوئی فراری پایان یافت. ژنرالی که به گوگوریو گریخته بود، امپراتور یانگ بعداً هوسی را اعدام کرد. امپراتور یانگ در سال ۶۱۵ حمله دیگری به گوگوریو برنامه‌ریزی کرد، اما به دلیل وخامت اوضاع داخلی سوئی هرگز نتوانست آن را انجام دهد. سویی به دلیل شورش علیه حکومت امپراتور یانگ و تلاش‌های ناموفق او برای تسخیر گوگوریو ضعیف شد. آنها نمی‌توانستند بیشتر حمله کنند زیرا استان‌های واقع در قلب سوئی پشتیبانی لجستیکی ارسال نمی‌کردند.

شکست‌های فاجعه بار امپراتور یانگ در کره به فروپاشی سلسله سوئی کمک زیادی کرد.

جنگ گوگوریو-سیلا، جنگ گوگوریو تانگ و اتحاد سیلا-تانگ 

در زمستان سال ۶۴۲، پادشاه یئونگنیو نسبت به یئون گاسومون، یکی از اشراف بزرگ گوگوریو، نگرانی داشت و با دیگر مقامات برای کشتن او توطئه کرد. با این حال، یئون گائسومون خبر توطئه را دریافت کرد و یئونگنیو و ۱۰۰ مقام را کشت و کودتا را آغاز کرد. او برادرزاده یئونگنیو، گو جانگ، را به عنوان پادشاه بوجانگ به تخت سلطنت نشاند، در حالی که کنترل واقعی گوگوریو را به عنوان دائه مگنیجی (جنرالیسیمو: به کره ای: 대막리지؛ هانجا: 大莫離支، موقعیتی معادل یک وزیر و منصب دوگانه مدرن در دست داشت). یئون گائسومون در آغاز حکومت خود موضع آشتی جویانه ای در قبال تانگ چین اتخاذ کرد. به عنوان مثال، او از تائوئیسم به بهای بودیسم حمایت کرد و به همین منظور در سال ۶۴۳، فرستادگانی را به دربار تانگ فرستاد و از حکیمان تائوئیست درخواست کرد که هشت نفر از آنها را به گوگوریو آوردند. برخی از مورخان این کار را تلاشی برای آرام کردن تانگ و خرید زمان برای آماده شدن برای تهاجم تانگ می‌دانند که یون با توجه به جاه طلبی‌هایش برای ضمیمه کردن سیلا اجتناب ناپذیر بود.

با این حال، یون گائسومون موضعی تحریک آمیز فزاینده در برابر شیلا کره و تانگ چین اتخاذ کرد. به زودی، گوگوریو با بکجه اتحاد برقرار کرد و به شیلا حمله کرد، دایا سونگ (هپچون امروزی) و حدود ۴۰ قلعه مرزی توسط اتحاد گوگوریو-بکجه فتح شد. از اوایل قرن هفتم، شیلا هم توسط بکجه و گوگوریو که هنوز به‌طور رسمی متحد نشده بودند، مجبور به دفاع شده بود، اما هر دو می‌خواستند قدرت شیلا را در دره هان از بین ببرند. در طول سلطنت پادشاه جین پیونگ شیلا، قلعه‌های متعددی به دست گوگوریو از دست رفت و حملات مداوم تلفاتی بر شیلا و مردم آن وارد کرد. در طول سلطنت جین پیونگ، شیلا درخواست‌های مکرر به چین برای حمله به گوگوریو کرد. اگرچه این تهاجمات در نهایت ناموفق بود، در سال ۶۴۳، بار دیگر تحت فشار اتحاد گوگوریو-باکجه، جانشین جین پیونگ، ملکه سئوندئوک شیلا، از تانگ درخواست کمک نظامی کرد. اگرچه تایزونگ در ابتدا پیشنهادات شیلا برای پرداخت خراج و درخواست‌هایش برای اتحاد را به دلیل زن بودن سئوندئوک رد کرده بود، اما بعداً به دلیل ستیزه جویانه و سیاست خصمانه فزاینده گوگوریو نسبت به شیلا و تانگ، این پیشنهاد را پذیرفت. در سال ۶۴۴، تانگ آماده‌سازی برای یک لشکرکشی بزرگ علیه گوگوریو را آغاز کرد.

در سال ۶۴۵، امپراتور تایزونگ، که جاه طلبی شخصی برای شکست گوگوریو داشت و مصمم بود در جایی که امپراتور یانگ شکست خورده بود، موفق شود، شخصاً حمله به گوگوریو را رهبری کرد. ارتش تانگ تعدادی از قلعه‌های گوگوریو، از جمله قلعه مهم یودونگ/لیادونگ (遼東城، در لیائوانگ امروزی، لیائونینگ) را تصرف کرد. در طول اولین لشکرکشی خود علیه گوگوریو، تایزونگ به طرز معروفی سخاوتمندانه به ساکنان شکست خورده قلعه‌های متعدد گوگوریو نشان داد و به سربازانش اجازه غارت و به بردگی گرفتن ساکنان را نداد و هنگامی که با اعتراض فرماندهان و سربازان خود مواجه شد، با پول خود به آنها پاداش داد. شهر آنسی (در هایچنگ امروزی، لیائونینگ)، که آخرین قلعه ای بود که شبه جزیره لیائودانگ را از کارهای دفاعی مهم پاک می‌کرد و به سرعت تحت محاصره قرار گرفت. در ابتدا، تایزونگ و نیروهایش به پیشرفت بزرگی دست یافتند، زمانی که نیروهای از نظر عددی پایین‌تر او یک نیروی امدادی گوگوریو را در نبرد کوه جوپیل در هم شکستند. شکست گوگوریو در کوه ژوپیل پیامدهای مهمی داشت، زیرا نیروهای تانگ بیش از ۲۰۰۰۰ سرباز گوگوریو را کشتند و ۳۶۸۰۰ نفر دیگر را اسیر کردند، که ذخایر نیروی انسانی گوگوریو را برای بقیه درگیری فلج کرد. با این حال، دفاع توانا توسط ژنرال فرمانده انسی (که نامش بحث‌برانگیز است اما به‌طور سنتی اعتقاد بر این است که یانگ مانچون است) نیروهای تانگ را مهار کرد و در اواخر پاییز، با نزدیک شدن سریع زمستان و پایان یافتن منابع او، نیروهای تانگ تحت فرماندهی شاهزاده. لی دائوزونگ در آخرین تلاش برای تصرف شهر تلاش کرد تا بارویی بسازد، اما زمانی که نیروهای گوگوریو موفق شدند کنترل آن را به دست بگیرند، ناکام ماند. پس از آن، تایزونگ تصمیم گرفت در مواجهه با نیروهای تقویتی گوگوریو، بدتر شدن شرایط آب و هوایی و وضعیت دشوار عرضه، عقب‌نشینی کند. این کارزار برای چینی‌های تانگ ناموفق بود، پس از یک محاصره طولانی که بیش از ۶۰ روز به طول انجامید، نتوانستند قلعه آنسی را تصرف کنند. امپراتور تایزونگ بار دیگر در سال‌های ۶۴۷ و ۶۴۸ به گوگوریو حمله کرد، اما هر دو بار شکست خورد.

امپراتور تایزونگ تهاجم دیگری را در سال ۶۴۹ آماده کرد، اما در تابستان درگذشت، احتمالاً به دلیل بیماری که در طول لشکرکشی‌های کره ای خود به آن مبتلا شد. پسرش امپراتور گائوزونگ به مبارزات خود ادامه داد. به پیشنهاد کیم چونچو، اتحاد سیلا-تانگ ابتدا باکجه را در سال ۶۶۰ فتح کرد تا اتحاد گوگوریو-بکجه را از بین ببرد و سپس تمام توجه خود را به گوگوریو معطوف کرد. با این حال، امپراتور گائوزونگ نیز نتوانست گوگوریو را به رهبری یون گائسومون شکست دهد. یکی از برجسته‌ترین پیروزی‌های یئون گاسومون در سال ۶۶۲ در نبرد ساسو (蛇水) به دست آمد، جایی که او نیروهای تانگ را نابود کرد و ژنرال مهاجم پانگ شیائوتای (龐孝泰) و هر ۱۳ پسرش را کشت. بنابراین، تا زمانی که یون گاسومون زنده بود، تانگ نتوانست گوگوریو را شکست دهد.

سقوط 
در تابستان ۶۶۶، یئون گاسومون به علت طبیعی درگذشت و گوگوریو به دلیل جنگ جانشینی بین پسران و برادر کوچکترش دچار هرج و مرج شد و ضعیف شد. او در ابتدا به عنوان دائه مانگ‌نیجی، بالاترین مقامی که به تازگی در دوره حکومت یون گائسومون به دست آمده بود، توسط بزرگ‌ترین پسرش یون نامسانگ جانشین شد. از آنجایی که یئون نامسانگ متعاقباً گشتی را در قلمرو گوگوریو انجام داد، شایعاتی هم مبنی بر اینکه یون نامسائنگ قصد دارد برادران کوچکترش یئون نامگئون و یون نمسان را که مسئولیت آنها را در پیونگ یانگ گذاشته بود را بکشد و اینکه یئون نامگئون و یئون را به قتل رساند، منتشر شد. نمسان قصد داشت علیه یون نامسانگ شورش کند. هنگامی که یئون نامسانگ متعاقباً مقامات نزدیک خود را به پیونگ یانگ فرستاد تا تلاش کنند تا در مورد وضعیت جاسوسی کنند، یون نامگئون آنها را دستگیر کرد و خود را دای مانگنیجی اعلام کرد و به برادرش حمله کرد. یئون نامسانگ پسرش چئون هئون سونگ (泉獻誠) را فرستاد، زیرا یون نامسانگ نام خانوادگی خود را از یئون (淵) به چئون (泉) تغییر داد. امپراتور گائوزونگ این را یک فرصت دید و ارتشی را برای حمله و نابودی گوگوریو فرستاد. در میانه مبارزات قدرت گوگوریو بین جانشینان یون گائسومون، برادر کوچکترش، یون جونگتو، به طرف شیلا رفت.

در سال ۶۶۷، ارتش چین از رودخانه لیائو عبور کرد و قلعه شین/شین (新城، در فوشون مدرن، لیائونینگ) را تصرف کرد. نیروهای تانگ پس از آن با ضدحمله‌های یئون نامگئون مقابله کردند و با یون نامسانگ فراری پیوستند و هر گونه کمک ممکن را از آن دریافت کردند، اگرچه در ابتدا به دلیل مقاومت قادر به عبور از رودخانه یالو نبودند. در بهار ۶۶۸، لی جی توجه خود را به شهرهای شمالی گوگوریو معطوف کرد و شهر مهم بویئو (扶餘، در نونگان امروزی، جیلین) را تصرف کرد. در پاییز ۶۶۸، او از رودخانه یالو عبور کرد و پیونگ یانگ را در هماهنگی با ارتش شیلا تحت محاصره قرار داد.

یئون نمسان و بوجانگ تسلیم شدند و در حالی که یون نامگئون به مقاومت خود در داخل شهر ادامه داد، ژنرال او، راهب بودایی شین سونگ (信誠) علیه او روی آورد و شهر را به نیروهای تانگ تسلیم کرد. یئون نامگئون سعی کرد خودکشی کند، اما دستگیر شد و تحت درمان قرار گرفت. این پایان گوگوریو بود و تانگ گوگوریو را به قلمرو خود ضمیمه کرد و خوئه رنگوی در ابتدا به عنوان محافظ کل، مسئولیت قلمرو سابق گوگوریو را بر عهده گرفت. اختلافات خشونت‌آمیز ناشی از مرگ یون گائسومون دلیل اصلی پیروزی تانگ و شیلا بود. اتحاد با شیلا نیز به لطف توانایی حمله به گوگوریو از جهت‌های مخالف و کمک‌های نظامی و لجستیکی شیلا بسیار ارزشمند بود. تانگ پس از سقوط گوگوریو، حفاظت آندونگ را در سرزمین‌های سابق گوگوریو تأسیس کرد.  

با این حال، مقاومت زیادی در برابر حکومت تانگ وجود داشت (که شیلا به آن دامن زد، که از اینکه تانگ به آن گوگوریو یا قلمرو بکجه نداد) ناراضی بود، و در سال ۶۶۹، به دنبال دستور امپراتور گائوزونگ، بخشی از مردم گوگوریو مجبور به نقل مکان به منطقه شدند. منطقه ای بین رودخانه یانگ تسه و رودخانه هوآی، و همچنین مناطق جنوب کوه‌های کینلینگ و غرب چانگ‌ان، تنها ساکنان قدیمی و ضعیف را در سرزمین اصلی باقی می‌گذارد. بیش از ۲۰۰۰۰۰ زندانی از گوگوریو توسط نیروهای تانگ گرفته و به چانگان فرستاده شدند. برخی از افراد وارد خدمت دولت تانگ شدند، مانند گو ساگی و پسرش گائو شیانژی (به زبان کره ای Go Seonji)، ژنرال مشهوری که در نبرد تالاس فرماندهی نیروهای تانگ را بر عهده داشت.

بنابراین شیلا بیشتر شبه جزیره کره را در سال ۶۶۸ متحد کرد، اما اتکای پادشاهی به سلسله تانگ چین بهای خود را داشت. تانگ برای آرام کردن شرق، تحت حاکمیت ژو رنگوی، محافظ عمومی ایجاد کرد، اما با مشکلات فزاینده ای بر ساکنان سابق گوگوریو و همچنین مقاومت شیلا در برابر باقی ماندن حضور تانگ در شبه جزیره کره مواجه شد. شیلا مجبور شد به زور در برابر تحمیل حکومت چین بر کل شبه جزیره مقاومت کند که منجر به جنگ‌های سیلا-تانگ شد، اما قدرت خود آن‌ها فراتر از رودخانه تادونگ گسترش نیافته بود. [ نیاز به نقل از ] اگرچه نیروهای تانگ از مناطق جنوب رودخانه تادونگ اخراج شدند، شیلا نتوانست قلمروهای سابق گوگوریو در شمال رودخانه تائدونگ را که اکنون تحت سلطه تانگ بود، به دست آورد.
Articles with unsourced statements from January 2018

جنبش‌های احیاگر 
پس از سقوط گوگوریو در سال ۶۶۸، بسیاری از مردم گوگوریو با شروع جنبش‌های احیای گوگوریو علیه تانگ و شیلا شورش کردند. از جمله ژئوم موجام، دائه جونگ سانگ و چندین ژنرال معروف بودند. سلسله تانگ تلاش کرد اما نتوانست چندین فرماندهی را برای حکومت بر منطقه ایجاد کند.

در سال ۶۷۷، تانگ بوجانگ به عنوان "پادشاه چوسون " تاج گذاری کرد و او را به عنوان مسئول فرماندهی لیائودانگ در حفاظت عمومی برای آرام کردن شرق به عهده گرفت. با این حال، بوجانگ در تلاش برای احیای گوگوریو، سازماندهی پناهندگان گوگوریو و متحد شدن با قبایل موهه، به شورش علیه تانگ ادامه داد. او سرانجام در سال ۶۸۱ به سیچوان تبعید شد و سال بعد درگذشت.

حفاظت عمومی برای آرام کردن شرق توسط دولت تانگ برای حکومت و کنترل بر قلمروهای سابق گوگوریو سقوط کرده برقرار شد. ابتدا تحت کنترل ژنرال تانگ خوئه رنگوی قرار گرفت، اما بعداً بوجانگ به دلیل پاسخ‌های منفی مردم گوگوریو جایگزین شد. بوجانگ به دلیل کمک به جنبش‌های احیای گوگوریو به تبعید فرستاده شد، اما فرزندان او جانشین او شدند. نوادگان بوجانگ در همان دوران شورش آن لوشان و شورش لی ژنجی (به کره ای یی جونگ-گی) در شاندونگ از تانگ اعلام استقلال کردند. حفاظت عمومی برای آرام کردن شرق به " گوگوریو کوچک " تغییر نام داد تا اینکه در زمان سلطنت سئون در بالهایی جذب شد.

گئوم موجام و آنسونگ برای مدت کوتاهی در قلعه هان (한성، 漢城، در شهرستان چاریونگ امروزی، استان هوانگهه جنوبی) برخاستند، اما وقتی آنسونگ تسلیم شیلا شد، شکست خوردند. گو آنسونگ دستور ترور ژئوم موجام را صادر کرد و به سیلا پناهنده شد و در آنجا مقدار کمی زمین به او داده شد تا بر آن حکومت کند. در آنجا، آنسونگ ایالت بودئوک (보덕، 報德) را تأسیس کرد، شورشی را برانگیخت، که به سرعت توسط سینمون سرکوب شد. سپس آنسونگ مجبور شد در پایتخت شیلا اقامت کند، عروس شیلا به او داده شد و مجبور شد نام خانوادگی سلطنتی «کیم» را انتخاب کند.

دائه جونگ سانگ و پسرش دای جو یونگ، ژنرال سابق گوگوریو یا رئیس موهه، پس از سقوط آن در سال ۶۶۸، بیشتر سرزمین شمالی گوگوریو را پس گرفتند و پادشاهی جین (진, 震) را تأسیس کردند که به بالهایی تغییر نام داد. بعد از ۷۱۳ در جنوب بالهایی، شیلا شبه جزیره کره را در جنوب رودخانه تائدونگ کنترل کرد و منچوری (شمال شرقی چین امروزی) توسط بالهایی فتح شد. بالهایی خود را (به ویژه در مکاتبات دیپلماتیک با ژاپن) جانشین گوگوریو می‌دانست.

در سال ۹۰۱، ژنرال گونگ یه علیه شیلای متحد شورش کرد و بعداً گوگوریو جدید (در سال ۹۱۱ به تائبونگ تغییر نام داد) را تأسیس کرد که خود را جانشین گوگوریو می‌دانست. بعدها گوگوریو در مناطق شمالی از جمله سونگاک (کائوسونگ امروزی) که پایگاه پناهندگان گوگوریو بود، سرچشمه گرفت. بعدها پایتخت اصلی گوگوریو در سونگاک، زادگاه وانگ گئون، یک ژنرال برجسته تحت فرماندهی گونگ یه، تأسیس شد. وانگ گئون از نوادگان گوگوریو بود و اصل و نسب خود را به یک قبیله نجیب گوگوریو می‌رساند. در سال ۹۱۸، وانگ گئون گونگ یه را سرنگون کرد و گوریو را به عنوان جانشین گوگوریو تأسیس کرد و ادعای منچوری را به عنوان میراث واقعی گوریو کرد. وانگ گئون در سال ۹۳۶ سه پادشاهی پسین را متحد کرد و گوریو تا سال ۱۳۹۲ بر شبه جزیره کره حکومت کرد.

در قرن دهم، بالهایی سقوط کرد و بسیاری از طبقه حاکم آن و آخرین ولیعهد دای گوانگ هیون به گوریو گریختند. پناهندگان بالهایی به گرمی مورد استقبال قرار گرفتند و توسط وانگ گئون در خانواده حاکم گنجانده شدند، که یک خویشاوندی خانوادگی قوی با بالهایی احساس کرد، بنابراین دو کشور جانشین گوگوریو را متحد کرد.

فهرست پادشاهان گوگوریو

جستارهای وابسته 
 پایتخت و آرامگاه‌های پادشاهی کوگوریو
 مجموعه آرامگاه‌های گوگوریو

منابع 

 ویکی‌پدیای انگلیسی

۳۷ (پیش از میلاد)
امپراتوری‌های پیشین
انحلال‌های ۶۶۸ (میلادی) در آسیا
انحلال‌های ۶۶۸ (میلادی)
ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۳۷ (پیش از میلاد)
ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در سده ۱ (پیش از میلاد)
ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در سده ۷ (میلادی)
بنیان‌گذاری‌ها در سده ۱ (پیش از میلاد) در آسیا
بنیان‌گذاری‌ها در هزاره ۱ (پیش از میلاد)
بنیان‌گذاری‌های دهه ۳۰ (پیش از میلاد)
پادشاهی‌های پیشین آسیا
پادشاهی‌های پیشین
تاریخ کره
سه پادشاهی کره
کشورهای پیشین در تاریخ کره
کشورهای قدیم در شرق آسیا
گوگوریو
ویکی‌سازی رباتیک