افشین

حیدر پسر کاووس، شاهزاده اُسروشَنَه (اُشروسَنَه)، که با نام افشین شناخته شده—اسروشنه، کوهستانی میان سمرقند و خوجنده است—از شخصیت‌های نامدار تاریخ ایران است که در سده‌های نخست پس از تسلط خلفای عباسی بر ایران می‌زیست. «افشین» عنوان موروثی شاهان اسروشنه در آن زمان بوده‌است. «افشین» نسخه عربی «پِشین» (Pišīn) در پارسی میانه، یا همتای آن در یکی از دیگر زبان‌های ایرانی میانه (به ویژه سغدی)، و به باور برخی از زبان‌شناسان، به معنی شیر درنده است؛ این نام نهایتا از واژه اوستایی «پیسینه» (-Pisinah) ریشه گرفته است. به باور مینورسکی، «افشین» ریشه سغدی دارد. زمانی که اعراب برای نخستین بار بر منطقه اشروسنه دست یافتند، ساکنان بومی این ناحیه را مردمان ایرانی تشکیل می‌دادند، و شاهزادگانی با عنوان «افشین» بر این ناحیه و مردمان آن فرمان می‌راندند. به‌طور کلی افشین یک ایرانی محسوب می‌شود. ولی به هر حال دو منبع کلاسیک (و برخی از نویسندگان) وی را ترک معرفی می‌کند. او از یک منطقه فرهنگی ایرانی آمده که عموماً ترک به حساب نمی‌آمدند. این دوگانگی از آنجا به وجود آمده‌است که نویسندگان عرب واژه ترک را به صورت بی قاعده برای نیروهای تازه خلیفه که در میان آن‌ها برخی از ایرانی‌تباران فرغانه و اسروشنه نیز بودند بکار می‌بردند. به نوشته ابوالفضل بیهقی نام افشین، «اشناس» بوده‌است، ضبط مشهور در این کلمه به ضم اول است، اما بعضی از افاضل آن را به فتح اول [یعنی اَشناس] نیز آورده‌اند.

اَفشین یکی از سرداران ایرانی در دربارمأمون و المعتصم بالله خلفای عباسی بود. او در جنگ میان بابک خرم‌دین و خلیفه عرب، از جانب خلیفه، مأمور دستگیری بابک شد و او را به نیرنگ و پس از جنگ‌های بسیار دستگیر کرد و به خلیفه تحویل داد تا مورد توجه خلیفه قرار گیرد و به آرزوهای دیرین خود که رسیدن به ثروت و فرمانروایی خراسان بود برسد ولی طاهریان در خراسان، فرمانروایی داشتند از این رو افشین با طاهریان دشمنی می‌ورزید و به همین سبب مازیار را به خیزش بر خلیفه و دشمنی با طاهریان فراخواند و به او وعده کمک داد تا بتواند به وسیله او طاهریان را که در برابر آرزوهای خود می‌دید از میان بردارد اما مازیار به دست طاهریان افتاد و شکست خورد. افشین که جایگاه خود را در نزد خلیفه سست و همه آرزوهایش را بر باد رفته می دید چاره را در فرار دید و برای بدست آوردن فرصت فرار، تصمیم به برگزاری یک مهمانی گرفت تا در آن خلیفه و همراهانش را بکشد ولی یکی از یارانش به نام بیژن این نقشه را به خلیفه می‌گوید و افشین و کسان او اسیر می‌شوند و او محاکمه و کشته می شود.

درباره افشین 
به حاکمان اسروشنه افشین می‌گفتند. حمزه اصفهانی مورخ قرن سوم در شرح دیوان ابونواس می‌گوید:

محاکمه و سرانجام افشین

محاکمه افشین 
پس از دستگیری افشین توسط ماموران معتصم (خلیفه عباسی)، محاکمه سرایی که احمدبن ابی دواد، قاضی القضات و محمدبن عبدالملک زیات، دادستان آن بود و احضار افرادی از جمله مازیار (شاهزاده طبرستان) برای مواجهه با افشین در محاکمه سرا برای مجازات او، تشکیل شد.

سرانجام افشین 
نوشته اند که او در زندان مُرد. حمدون بن اسماعیل در حال بازگشت از پیش او بود که به او گفتند افشین مرده است. افشین نه تنها خود به آرزوهایش نرسید بلکه بابک و مازیار را هم طعمه رسیدن خود به قدرت خراسان کرد.

جستارهای وابسته 
 اشروسنه
 استروشن
 خوقند
 خجند

پانویس

منابع 
 
 دو قرن سکوت، عبدالحسین زرینکوب، چاپ دوم، برگ ۲۰۶تا۲۳۷

آذربایجان تحت خلافت عباسی
افراد جنگ‌های اعراب و روم شرقی اهل خلافت عباسی
امرای نظامی اهل ایران
اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)
اهالی ایران در سده ۹ (میلادی)
اهالی خلافت عباسیان در سده ۸ (میلادی)
اهالی خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)
اهالی سغد
خلافت عباسی
درگذشتگان ۸۴۱ (میلادی)
زادگان سده ۸ (میلادی)
سرداران عباسیان
سغدی‌ها
مسلمانان سده ۸ (میلادی)
مسلمانان سده ۹ (میلادی)
نام‌های ایرانی مردان