عقیق

عَقیق (به انگلیسی: Agate) گونه‌ای گوهرسنگ است که از کوارتز و سنگ یمانی تشکیل شده و دارای انواع و رنگ‌های متنوعی است. عقیق‌ها به‌طور معمول، در میان سنگ‌های دگرگون‌شده و سنگ‌های آتشفشانی، شکل می‌گیرند. بر پایهٔ تحقیقات باستان‌شناسی، نخستین موارد استفادهٔ بشر از عقیق، به هزاره سوم پیش از میلاد و تمدن دره سند بازمی‌گردد. در یونان باستان، از عقیق‌ها به منظور ساخت جواهر و زیورآلات، استفاده می‌شد. عقیق همچنین برای ساخت مُهر و نشان‌های ویژه برای جنگجویان یونانی، مورد استفاده بوده‌است.

کانی‌شناسی 
ترکیب شیمیایی اصلی عقیق، SiO۲ یا سیلیسیم دی‌اکسید است. گاهی در فرایند تشکیل عقیق، عناصرشیمیایی دیگری نظیر آلومینیوم، آهن، منیزیم، کلسیم، نیکل، کروم در کنار آن قرار گرفته و وارد ساختار بلورین عقیق می‌شوند. این پدیده ممکن است باعث ایجاد انواع و رنگ‌های گوناگون عقیق شود.
عقیق، درخشنده و دارای ساختاری بلورین است و گونه‌ای از آن که دارای مقدار زیادی میکا است، دلربا نامیده می‌شود. شکل بلورهای عقیق، نازک و شش‌گوش است. این کانی در پتاسیم هیدروکسید (KOH) حل می‌شود.

ویژگی‌ها و نحوهٔ تشکیل 

عقیق‌ها معمولاً به‌صورت دانه‌هایی در حفره‌ها و منافذ موجود در سنگ‌های آتشفشانی یافت می‌شوند. این حفره‌ها محل خروج گازها از گدازه‌های آتش‌فشانی در حال سرد شدن هستند که در نهایت منجر به ایجاد یک بافت حفره‌ای و متخلخل در سنگ‌های آتش‌فشانی می‌شود. با ورود مایعات مملو از سیلیس به این حفره‌ها، مراحل شکل‌گیری عقیق، آغاز می‌شود. نخست، لایه نازکی از عقیق، موسوم به لایهٔ پرایمر یا آغازگر، سراسر سطوح حفره و دیواره‌های داخلی آن را می‌پوشاند. در ادامه، شکل‌گیری ساختار بلورین عقیق به آرامی ادامه پیدا می‌کند. وضعیت و شرایط تشکیل عقیق‌ها و ترکیبات شیمیایی موجود در محیط، باعث تولید انواع متنوعی عقیق با ویژگی‌ها، نقش و نگارها و الگوهای رنگی متفاوت می‌شود. به‌عنوان مثال، اگر مایعات حاوی سیلیس، به‌طور کامل، حفره را پُر نکنند، نوعی عقیق به‌نام عقیق توخالی (Hollow agate) ساخته می‌شود. چنان‌چه در هنگام تشکیل عقیق، اکسیدهایی از آهن یا منگنز در محل موجود باشد، ممکن است در نهایت، سنگی دارای رگه‌های سبز با نام عقیق خزه‌ای یا عقیق شجر ایجاد شود.علاوه بر سنگ‌های آتشفشانی و سنگ‌های دگرگون‌شده، عقیق‌ها در شرایطی می‌توانند در میان سنگ‌های رسوبی مانند دولومیت و سنگ آهک نیز شکل بگیرند. شکل‌گیری عقیق همچنین در مجاورت سنگواره‌چوب‌ها، بقایای اجساد، صدف و فسیل جانورانی از جمله شکم‌پایان، مرجان‌ها و برجکی‌ها مشاهده شده‌است.

در صنعت و هنر 
عقیق به‌دلیل استحکام بسیار بالا و مقاومت آن و عدم واکنش با مواد شیمیایی، در برخی صنایع مورد استفاده است. در تولید برخی از تجهیزات سنجش و اندازه‌گیری دقیق آزمایشگاهی، ساخت هاون‌های آزمایشگاهی و در ساخت ابزارهای مورد استفاده در صنایع چرمکاری، از عقیق استفاده می‌شود. عقیق همچنین در ساخت جواهرات و زیورآلاتی چون سنجاق سینه، گردنبند، انگشتر و در ساخت مهر و تیله مورد استفاده است.

از آنجا که انگشتر عقيق به دست كردن در آموزه های اسلام از مستحبات است و روايات زيادى در فضيلت و خواص آن نقل شده است. برخی از مسلمانان انگشتری با نگین عقیق به دست می کنند.

تأثیر بر سلامتی 
افزایش ابتلا به بیماری‌های تنفسی مانند سیلیکوزیس و بیماری سل، در کارکنان معادن عقیق در چین و هند، گزارش شده‌است.

منابع

پانویس 
 ۱Cryptocrystalline silica
 ۲Rhombohedral Microcrystalline
 ۳birefringence

عقیق‌ها
کوارتز
گونه‌های در کوهی
گوهرسنگ‌ها
نمادهای داکوتای جنوبی
کانی‌های سیلیکات