نرجس

نرگس، نرجس یا مِلیکا (به عربی: سِیِّدَةِ نَرجِس؛ زادهٔ روم شرقی – درگذشتهٔ ۲۶۰–۲۶۱ هجری قمری / ۸۷۴–۸۷۵ میلادی در سامرا) در اعتقاد شیعه، نام همسر حسن عسکری، یازدهمین امام شیعیان دوازده‌امامی است. منابع نام‌های مختلفی را برای او گزارش کرده‌اند که از میان آنها، نام‌های صیقل، نرجس،جدّه،ملیکا و سوسن مشهورترین نام‌هاست. مشهورترین لقب‌های وی ام محمد، ام قائم، سیدة الاماء و نرگس خاتون است.

در خصوص نسب او به جهت اختلاف منابع در گزارش سرگذشت او، اتفاق نظر واحدی وجود ندارد و از تاریخ زندگانی وی تا پیش از ازدواج با حسن عسکری اطلاعاتی دقیق در دست نیست. از تاریخ درگذشت نرجس خاتون نیز منابع سخنی به میان نیاورده‌اند.

در روایت‌های شیعه امامیه، دو روایت درباره مادر آخرین امام این مذهب آمده است؛ بر اساس یک روایت همسر حسن عسکری کنیزی سیاه‌پوست اهل شمال افریقا (نوبه) بود و نقل دوم، افسانه‌ای است که به اسارت گرفتن شاهزاده روم و کنیزی او نزد حسن عسکری را روایت می‌کند.

نام و القاب 
نام‌های مختلفی برای نرجس گزارش شده‌است. در قرون اخیر، در میان شیعیان امامیه، نام نرجس شناخته‌شده‌ترین نام برای مادر آخرین امامشان بوده‌است. مشهورترین نامی که در منابع به وی نسبت داده شده‌است، صیقل است. امیرمعزی نوشته است که از نام‌هایی که برای او ذکر کرده‌اند، نرجس، ریحانه، سوسن و مریم است که سه نام نخست اسم گل و گیاه است و مختص برده‌های زن بود.
شیعیان ایران، نام خاتون را برای مادر حجت بن الحسن به‌کار می‌برند. برخی از القابی که به نرجس خاتون نسبت داده شده‌است، عبارتند از: خاتون عرب و خاتون قیامت است. احمد پاکتچی می‌گوید حسن عسکری هیچگاه ازدواج نکرد و تنها با کنیزان خود رابطه داشت و از آنجا که کنیزان زیادی از نژادهای مختلف داشت، نام‌های مختلفی برای این شخصیت ثبت کرده‌اند.

در روایت‌های شیعیان 

بر اساس روایتی که نرجس خاتون را اسیری از روم معرفی می‌کند، وی از جانب پدری دختر یشوعا و نوه قیصر روم شرقی و از جانب مادری از نوادگان شمعون لصفا -وصی عیسی- بوده‌است. فضل بن شاذان در روایتی بی واسطه از حسن عسکری گزارش می‌کند که مادر حجت بن الحسن، دختر پسر قیصر روم است. در این روایت آمده‌است که شاهزاده‌ی بیزانسی ابتدا در خواب مریم (مادر عیسی) و فاطمه را در خواب می‌بیند که از او می‌خواهند مسلمان شده و به اسارت لشکریان مسلمان درآید و اینچنین او اسیر شده و به بازار برده‎فروشان سامرا می‌رسد و نقی (امام دهم شیعیان امامیه) او را خریده و به حکیمه خاتون و سپس فرزندش، حسن عسکری، می‌سپارد. نشانه‌های بارداری نرجس مخفی نگهداشته شده و پس از تولد فرزند، تنها به چهل نفر از نزدیکان نشان داده می‌شود.  امیرمعزی این روایت را بدون شک افسانه‌ای و نمادین معرفی کرده‌است.

مسعودی، صدوق، کلینی و مجلسی، روایت دیگری را در مقابل گزارش اسارت شاهزاده روم نقل می‌کنند که بر اساس آن، نرجس خاتون از کنیزان حکیمه بود و در خانه او به‌دنیا آمده و در آنجا رشد و زندگی کرد.
بر اساس آنچه شیخ صدوق در کمال‌الدین و تمام النعمة و شیخ طوسی در الغیبه گزارش می‌کند، محمد باقر -امام پنجم شیعیان دوازده امامی- در روایتی مادر حجت بن الحسن را کنیزی سیاه معرفی کرده‌است. به نوشته  امیرمعزی، این کنیز اهل نوبه (شمال سودان) گزارش شده‌است.

در تاریخ درگذشت نرگس خاتون، اختلافاتی وجود دارد، بنابر روایتی که صدوق آن را در کمال‌الدین و تمام‌النعمة گزارش کرده‌است، نرگس خاتون به علت علاقه شدیدش به حسن عسکری و تحمل مشکلات و مصائب فراوان که حکومت بر خانواده حسن عسکری روا می‌داشتند، از حسن عسکری تقاضا کرد تا از خدا بخواهد که مرگ وی پیش‌تر از او باشد؛ و همچنین نیز شد. شیخ طوسی در الغیبه، گزارش دیگری را نقل می‌کند که درگذشت نرجس خاتون را بعد از حسن عسکری در تاریخی بین ۲۶۱ تا ۳۱۷ ذکر می‌کند. محلاتی از شعری که خبیر محمد سماوی در وصف سامرا سروده‌است، چنین برداشت می‌کند که سال مرگ نرجس، ۲۶۰ ه‍.ق بوده‌است و در پشت قبر حسن عسکری دفن شده‌است. بنابر آنچه صاحب معجم البلدان به نقل از یکی از خادمان حسن عسکری گزارش می‌کند، سال درگذشت نرجس، آنطور که بر سنگ قبرش نقش بسته بود، ۲۶۰ ه‍.ق بوده‌است. به باور بهادلی، صحیح‌ترین دیدگاه در مرگ نرجس خاتون، مرگ او در سال ۲۶۰ و اندکی پس از مرگ حسن عسکری در همان سال بوده‌است. بهادلی قولی که درگذشت نرجس را در زمان حیات همسرش گزارش کرده‌است را ضعیف می‌داند.

مدفن 

مزاری که شیعیان امامیه به نرجس خاتون منسوب می‌دانند، در کنار همسرش حسن عسکری در شهر سامرا است. از تاریخچه این بنا تا سال ۳۳۳ ه‍.ق اطلاعاتی ثبت نشده‌است و تنها سماوی در شعری، از بنا شدن گنبدی بر حرم عسکریین توسط ناصرالدوله حمدانی گزارش می‌کند. پس از آن در سال ۳۳۷ ه‍. ق، معزالدوله دیلمی صندوقچه‌ای چوبی را بر روی قبور حرم عسکریین قرار داد و پس از او برادرش در سال ۲۶۸ ه‍.ق گنبد و بارگاه حرم را بازسازی کرد و صحن را توسعه داد. ارسلان بساسیری در حدود سال ۴۵۰ ه‍.ق بارگاهی دیگر در حرم عسکریین بنا نهاد. این بنا در سال ۶۴۰ ه‍.ق در آتش‌سوزی از بین رفت و به دستور مستنصر عباسی، همچون بنای سابق بازسازی شد. این بنا مجدد در سال ۱۱۰۶ ه‍.ق دچار آتش‌سوزی شد و به دستور سلطان حسین صفوی، تعمیر و بازسازی شد. در این دوره ضریحی در ایران طراحی شد و بر این قبور نصب شد. در سال ۱۲۰۰ ه‍.ق به دستور احمدخان دنبلی -حاکم آذربایجان- حرم عسکریین با الگو قرار دادن نقشه حرم امام علی در نجف مورد بازسازی قرار گرفت. این بازسازی با مرگ احمدخان ناتمام باقی ماند تا فرزندش حسینقلی خان به اتمام آن اهتمام کرد. در این دوره بر مزار حکیمه خاتون و نرجس خاتون ضریحی قرار گرفت. در عصر قاجار، بر اساس وصیت امیرکبیر، ثلث اموالش را برای بازسازی حرم عسکریین استفاده کردند. در این بازسازی، گنبد طلاکاری شد و ایوان و صحن تعمیر شدند. در اوایل قرن چهاردهم هجری، حرم و رواق‌ها آینه کاری شدند و ساعتی بزرگ بر درب قبله نصب شد. در سال ۱۳۸۰ ه‍.ق با تلاش‌های علی اصفهانی کهربایی -از تجار کربلا- ضریحی از نقره بر این آستان قرار گرفت. القاعده این بارگاه را در ۲۳ محرم ۱۴۲۷ ه‍.ق بمب‌گذاری کرد و بر اثر این انفجار، گنبد و بخش‌هایی از بنای حرم، از بین رفت.

برای نرگس خاتون، زیارت‌نامه‌ای در منابع دست دوم شیعی گزارش شده‌است. اما این زیارت‌نامه به هیچ‌یک از معصومین منتسب نیست.

در منابع 
منابعی که امروزه برای شیعیان امامیه سنتی در نظر گرفته می‌شوند، اکثراً در نیمه اول قرن دهم میلادی شروع به ظهور کردند و تنها در قرن بعد به شکل قطعی خود رسیدند. نعمانی، ابن بابویه و شیخ طوسی از مهم‌ترین تک‌نگاری‌ها در این زمینه هستند.

منابع شیعه 
قدیمی‌ترین منابعی که به ذکر نام و سرگذشت او پرداخته‌اند، مربوط به قرون دوم، سوم و چهارم هجری‌اند. با این وجود، در برخی منابع قدیمی‌تر روایی، روایاتی به ذکر نام و حالات او پرداخته شده‌است. به‌طور کلی، چهار دسته روایت شیعی با موضوع نرجس خاتون در منابع روایی وجود دارد:
 روایاتی که وی را شاهزاده‌ای رومی و تربیت یافتۀ حکیمه خاتون معرفی کرده‌است.
 روایاتی که وی را متولد و تربیت‌شدۀ خانه حکیمه خاتون دانسته‌است.
 روایاتی که نرگس خاتون را بانویی سیاه‌پوست دانسته‌است.
 روایاتی که مادر موعود آخرالزمان را کنیز معرفی کرده‌اند.

منابع اهل سنت 

نرجس خاتون و خصوصاً به دنیا آوردنِ حجت بن الحسن، در کثیری از منابع اهل سنت مورد اشاره است. قندوزی حنفی در ینابیع المودة به ماجرای نیمه شعبان پرداخته‌است و نام مادر حجت بن الحسن را نرجس گزارش می‌کند. بر اساس گزارش قندوزی، حکیمه برای کمک به وضع حمل نرجس خاتون به منزل حسن عسکری آمده‌است. شمس‌الدین محمد بن طولون نوشته‌است: «... و دوازدهمین نفر آنان، فرزندش محمد بن الحسن است… و اسم مادرش خمط و گفته شده نرجس است.» خواجه محمد پارسا از علمای حنفی، مادر حجت بن الحسن را نرجس گزارش می‌کند. و همچنین از ماجرای ولادت حجت بن الحسن در نیمه شعبان سال ۲۵۶ ه‍.ق را به نقل از حکیمه خاتون گزارش می‌کند. ابن صباغ مالکی نیز شبیه به همین گزارش را نقل می‌کند و لقب نرجس را «خیرالامه» می‌داند.

ابن عنبه در عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب و بهجت افندی در تاریخ آل محمد، نام مادر حجت بن الحسن را نرجس گزارش کرده‌اند. شبلنجی در نورالابصار، نام مادر تنها فرزند حسن عسکری را علاوه بر نرجس، به استناد نقل‌هایی سوسن و صیقل نیز گزارش می‌کند. دیار بکری حسین بن محمد بن حسن مالکی نیز همین سه نام را برای مادر حجت بن الحسن گزارش می‌کند و او را کنیز معرفی می‌کند. علوی در المجدی فی انساب الطالبین، نام مادر حجت بن الحسن را نرجس گزارش می‌کند و می‌نویسد، این نام پس از نام صیقل بر او گذاشته شده‌است. وی همچنین ماجرای وضع حمل معجزه‌گونه نرجس را گزارش می‌کند. اما نصیبی در مطالب السؤول و ابن جوزی در تذکرة الخواص، نام مادر حجت بن الحسن را به جای صیقل، صقیل گزارش کرده‌اند. جلال‌الدین نیشابوری و ابن خشاب بغدادی نیز چهار نام را برای نرجس خاتون گزارش کرده‌است: صیقل، سوسن، نرجس، حکیمه. دیگر نامی که در منابع اهل سنت آمده‌است، خمط است که ابن خلکان شافعی آن را در وفیات الاعیان آورده‌است. در فرائد السمطین به نقل از جابر بن عبدالله انصاری آمده‌است که در صحیفه فاطمه نام امامان دوازده‌گانه را به همراه نام مادرشان دیدم. وی گزارش می‌کند که نام مادر حجت بن الحسن در این صحیفه، نرجس گزارش شده‌بود. قندوزی مادر حجت بن الحسن بنابر روایتی از محمد باقر، را از نسل حواریون می‌داند.

اقتباس‌ها 
در سال ۱۳۹۳، انیمیشنی به نام «شاهزاده روم» به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی، در ایران تولید شد. کارگردان این انیمیشن سینمایی را هادی محمدیان و تهیه‌کنندگی آن را حامد جعفری برعهده داشتند. این فیلم روایتگر داستان شاهزاده‌ای به نام ملیکا است که از تبار پدر از نوادگان یشوعا وصی عیسی و از تبار مادر نواده قیصر روم است. این انیمیشن موفق شد در جشنواره فیلم فجر، لوح تقدیر دریافت کند. در حوزه ادبیات، به تاریخ دی‌ماه ۱۳۹۵ «کنگره شعر سراسری حضرت نرجس خاتون (ع)» در استان قم آغاز به‌کار کرد.

لغتنامه

پانویس

منابع

جستارهای وابسته 

 برده‌داری در اسلام

افراد مقدس نزد شیعه دوازده‌امامی
اهالی امپراتوری روم شرقی در سده ۹ (میلادی)
بردگان دنیای اسلام
تاریخ اسلام
حجت بن الحسن
حسن عسکری
زنان اهل امپراتوری روم شرقی
زنان سده ۹ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی
زنان سده ۹ (میلادی)
شیعیان
مادران امامان شیعه دوازده‌امامی
مهدویت
همسران امامان شیعه