کاشمر

کاشْمَر () با نام باستانی کِشمَر (؛ به‌معنای: آغوش مادر؛ احتمالاً بیانگر زادگاه زرتشت) و نام تاریخی تُرشیز (؛ به‌معنای: شهر نیرومند) و همچنین با نام شناخته شده سلطان‌آباد (؛ به‌معنای: شهری که سلطان آن را آباد کرد) مرکز شهرستان کاشمر، در شمال شرق ایران و جنوب‌غربی استان خراسان رضوی، در حدود ۲۴۰ کیلومتری شهر مشهد است و از محصولات مهم این شهر می‌توان به زعفران، انگور، کشمش (عرق کشمش)، عرقیجات و پنبه اشاره‌کرد. اکنون کاشمر دارای پنج مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه پیام نور واحد کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشمر، مؤسسه آموزش عالی جهاد دانشگاهی کاشمر، مرکز آموزش عالی کاشمر و دانشکده پرستاری می‌باشد. کاشمر پنجمین شهر استان خراسان رضوی از نظر جمعیت می‌باشد. کاشمر از شهرهای باستانی ایران و خاستگاه تمدن‌های پنج هزار سالهٔ نای‌تپه و دو هزار سالهٔ کوه‌های شمالیهٔ شهر یعنی مجموعهٔ تاریخی، ساسانی آتشگاه است. کاشمر دومین شهر زیارتی خراسان رضوی و چهارمین شهر زیارتی ایران است. قالی‌بافی، زیلوبافی، گیوه‌بافی، تهیهٔ پارچه‌های دست‌باف و بافتن چادرشب ابریشمی مهم‌ترین صنایع دستی این شهر را تشکیل می‌دهند. قالی‌بافی کاشمر چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت دارای شهرت خاصی بوده‌است. این شهر در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه کاشمر-تربت و در شمال دشت‌های مه‌ولات قرار دارد. مردم کاشمر به زبان فارسی و به گویش کاشمری سخن می‌گویند. کاشمر با میزان فرونشست تجمعی بیش از ۳۰ سانتی‌متر رکورددار فرونشست زمین در ایران است.

وجه تسمیه 
کاشمر و ترشیز پیشین؛ از گذشته‌های دور تاکنون دچار دگرگونی و تغییر نام شده‌است. در بررسی نام این شهر به بیش از بیست نام برخورد شده‌است که با یک جمع‌بندی می‌توان تمامی آن‌ها را در واژگان «کشمر»، «ترشیز»، «بشت» و «سلطان‌آباد» خلاصه کرد. به این ترتیب واژهٔ کشمر که به معنای آغوش مادر؛ احتمالاً بیانگر زادگاه زرتشت گرفته شود، با گذشتن از شکل‌های کیشمر و کشمار، سرانجام به گونه کاشمر درآمده و در همین صورت بازمانده‌است. از سوی دیگر فرهنگ‌نگاران، کاشمر را گونه کامل شده «کاخجر»، «کاشخر» و «کاشغر» دانسته‌اند و بر این باورند، که «کاش» برگردانیده شده «کاج» است و «کاخجر»، یادآور سرو بزرگ و سرشناس این سرزمین (سرو کشمر) است.

پیشینه 
برخی مورخان قدمت کاشمر را به گشتاسپ پسر لهراسپ یا به بهمن پسر اسفندیار نسبت دادن و جغرافی‌نویسان اسلامی نام کاشمر را در دوران گوناگون به صورت‌های مختلف از جمله طرثیث، ترشیش، بوشت، بست و ترشیز ثبت کرده‌اند.

کیانیان 
بنا بر روایتی در محلی که اکنون کاشمر خوانده می‌شود، بین گشتاسپ کیانی و زرتشت پیامبر دیداری روی داده‌است. چون گشتاسپ کیانی، دین بهی را پذیرفت، زرتشت نخستین آتشگاه خود را در قلمرو حکومت کیانی پی ریخت و در جلو در این آتشکده، درخت سروی را که تبار بهشتی داشت، با دست خویش کاشت تا همین سرو را بر ایمان شاه گواه بگیرد. بر هر برگ این سرو نام گشتاسپ نقش بسته بود و چون درخت بالا گرفت، شاه نیز بر گرد سرو مینوی، تالار بزرگی ساخت تا نگهدار حرمت سرو باشد.

آتشکده کشمر و آذر برزین‌مهر 
 
 آتشکده کشمر یا آتشکده زرتشت یا آتشکده آذر برزین‌مهر اولین آتشکدهٔ زرتشتیان بود که توسط گستاسپ به درخواست زرتشت در کِشمر (کاشمر) بنا گردید. در بخشی از شاهنامه فردوسی، ماجرای پیدا شدن زرتشت و پذیرفتن گشتاسپ دین او را به نظم درآمده که گشتاسپ پس از پذیرفتن دین زرتشت، موبدان را به سرتاسر گیتی روانه می‌کند و آذر به آتشکده‌ها (گنبدان) می‌نهد و نخستین آنان، آذر برزین‌مهر است که به کشمر بنیان گذارد و در جلوی آتشکده، سرو بهشتی را کاشت و آن را نماد پذیرفتن دین بهی قرار داد و موبدان را به سرتاسر جهان فرستاد و فرمان داد همه نامداران و بزرگان به سوی آن پرستشکده روی آورند.

سرو کشمر 

سرو کشمر یا سرو مقدس زرتشت، درختی بوده که بر طبق باور زرتشتیان به دستور زرتشت کاشته شده بود. این درخت بسیار زیبا و بزرگ بود و شهرت آن به متوکل خلیفه عباسی رسید. خلیفه دستور به قطع آن داد و پیشنهاد زرتشتیان آن شهر که ۵۰۰۰۰ سکه طلا برای قطع نکردن آن درخت بود، مورد قبول واقع نشد و آن را قطع کرده و برای خلیفه به بغداد بردند. یک روز قبل از رسیدن درخت به بغداد، متوکل به قتل رسید و این مطابق پیش گویی زرتشت بود که گفته بود هر که این درخت را قطع کند، کشته خواهد شد. این سرو در زمان قطع شدن بیش از ۱۴۰۰ سال عمر داشت.

حکیم فردوسی در مورد آن می‌گوید:

در کتاب دانشنامه مزدیسنا نوشته انوشه روان دکتر موبد جهانگیر اشیدری آمده:

هخامنشیان 
در زمان هخامنشیان به دلیل پذیرفتن دین مزدیسنا توسط شاهنشاهان هخامنشی و وجود سرو کشمر و آتشکده کشمر؛ شهر دارای رونق بسیاری شد و به یکی از مراکز دینی ایران تبدیل شده‌بود.

اشکانیان 

مناطق کاشمر و نیشابور در دوران شاهنشاهی اشکانی از نواحی حاصل‌خیز ایران به‌شمار می‌رفته و از آنجا که فرمانروایان اشکانی نسبت به حاکمان پیش از خود؛ یعنی سلوکیان اهمیت به‌مراتب بسیاری برای دین مزدیسنا قائل بودند، سرو کشمر و آتشکده کشمر آن را که یادگار زرتشت محسوب می‌شد مورد توجه بالایی قرار دادند.

ساسانیان 
به استناد سنگ‌نبشته پایکولی، در دوران شاهنشاهی ساسانی کشمر (کاشمر) جزء محدوده خراسان بزرگ به‌شمار می‌رفته و ساسانیان برای احیای آیین باستانی تلاش بسیاری کردند و چون در آن زمان، دیگر از آتشکده کشمر چیزی برجای نمانده بود، شاهان ساسانی به ایجاد آتشکده دیگری دست می‌زنند که همچنان در چند کیلومتر بالاتر از شهر باستانی کشمر در مجموعه قلعه آتشگاه باقی مانده‌است. خرابه‌های این قلعه هم‌اکنون در ۵–۶ کیلومتری شمال غربی شهر کاشمر باقی است و از یادگارهای عصر ساسانی به‌شمار می‌رود.

دوران اسلامی 

کاشمر در ادوار گذشته و به‌ویژه در سده‌های اولیه اسلامی، از اهمیت بسیاری برخوردار بوده‌است. کاشمر گردنه ورود مهاجمان جنوبی و غربی به نیشابور محسوب می‌شده و نقش ضربه‌گیر و پیش‌مرگ نیشابور را بر عهده داشته‌است، که موجب شد بسیاری به این شهر هجوم برده یا در آن، جا خوش‌کرده و ماندگار شوند.

از تاریخ دگرگونی‌های کاشمر در سده‌های نخستین اسلامی، اسناد قابل توجهی در دست نیست، با این حال پس از کم‌رنگ شدن حمله اعراب به ایران بر خراسان و پیدایش خاندان‌های آریایی همچون، طاهریان، صفاریان و سامانیان، کاشمر به تدریج اهمیت گذشته خود را یافته و با توجه به همین موقعیت منحصر به فرد ترشیز که در مقاطعی همچون دوران نسبتاً کوتاه طاهریان (۲۵۹–۲۰۵ هجری) که نیشابور را به مرکزیت حکومتی خود برگزیده بودند، این شهر از رونق و آبادانی بسیاری برخوردار بوده‌است.

باآنکه طبق گزارش اسناد تاریخی، یعقوب لیث صفاری که هوس تسخیر حکومت طاهریان را در سر می‌پروراند، در سر راه خود از سیستان به نیشابور، از ترشیز عبور کرد ولی گزارشی از بروز برخوردهای خشونت‌بار در این شهر در دست نیست.

با این‌رو، از تفحص تاریخ‌نگاران سده‌های نخستین اسلامی چنان بر می‌آید که آن دوره ویژه در میانه سده چهارم هجری، کاشمر، اهمیت و موقعیت بلندپایهٔ در میان شهرهای ایران داشته‌است. ابن حوقل در این زمینه می‌نویسد؛ ترشیز شهری زیبا، پُربرکت و پرجمعیت است.

شمس‌الدین مقدسی نیز توصیفی از این شهر در آغازین سال‌های سده پنجم هجری ارائه می‌دهد: «گویند روزی بوفضل بلعمی و بوفضل بن یعقوب در مجلس میرسعید بودند، بلعمی در ستایش مرو پرچانگی نمود، ابن یعقوب گفت: منکر ستودگی مرو نیستم که همچنان است که گفتی، ولی نیشابور دوازده روستا دارد که یکی از آن‌ها بُست است که درآمد سه منبر آن به اندازه درآمد همه مرو است. این روستا غلات و انگور نیکو را با هم دارد. شنیده‌ام زیتون و انجیر هم دارد و نوبرها از آنجا می‌برند؛ زیرا هوایی ملایم دارد نام شهر آن طرثیث (ترشیز) است که خوب آباد است و مسجد جامعی دارد که پس از جامع دمشق، ثروتمندتر از آن نیست. زیبا و پاکیزه است. غیر از دکان‌های کهن، بازاری نوساز و گرم دارد… درگاه فارس و اصفهان و انبار خراسان به‌شمار می‌رود».

عصر سربداران 
اسناد تاریخی نشان می‌دهد که ترشیز در دوره حکومت سربداران یکی از مناطق مهم و پررونق این حکومت بوده و در اوج آبادانی قرار داشته‌است. فقر فرهنگی ایلخانان و نارضایتی مردم ایران از بازماندگان حکومت ایلخانی و از جهتی برخوردهای نادرست ایلخانان مغول با مردم ایران زمینه یک سری مخالفت‌های ریشه ای را علیه آنان برانگیخت. در زمان آخرین ایلخانان مغول سلطان ابوسعید بهادرخان و در اواخر حکومت او عده ای از مردم روستای باشتین از توابع بیهق (سبزوار امروزی) علیه ایلخانان شورش کردند. آنان اعلام کردند سر به دار می‌دهند اما تن به ذلت نمی‌دهند. در سال ۷۳۷ ه شخصی با نام عبدالرزاق را به عنوان امیر خود برگزیدند. پتروشفسکی نوشته‌است: «در قرن چهاردهم (قرن هشتم ه‍.ق) خروج سربداران از لحاظ وسعت و از نظر تاریخی مهم‌ترین نهضت آزادی خاورمیانه و بلاتردید تأثیر حتمی در جنبش‌های دیگر که از لحاظ وضع اجتماعی شرکت کنندگان و هدف‌های سیاسی همانند آن بودند، داشته‌است. از این نهضت به عنوان بزرگ‌ترین نهضت ظلم ستیزی و عدالتخواهی ایرانیان در برابر بیگانگان یاد می‌شود».

سربداران در سال ۷۳۸ هجری قمری قدرت‌گیری کردند و سبزوار را تسخیر کردند و این شهر را به عنوان پایتخت خود انتخاب کردند. در همین ایام مراسم ازدواج «امیر عبدا… مولایی» و دختر «خواجه علاء الدین محمد» در حال برگزاری بود؛ به همین مناسبت هدایای گران‌بهایی از ترشیز به فرومد فرستاده شد. وقتی خبر حرکت این هدایا (چهل شتر، پارچه، زر و ابریشم) به امیر عبدالرزاق رسید، بلافاصله برادرش مسعود را مأمور توقیف این اموال کرد و او نیز با سلحشوری مأموریت خود را انجام داد و تمامی هدایای ترشیزی را به اردوی عبدالرزاق برد. عبدالرزاق با حمله به گله اسبان سلطان ابوسعید اسب‌های زیادی ربود و بعد از این به نام خود خطبه خواند.

عبدالرزاق همچنان به توسعه طلبی خود ادامه داده تا بیار (بیارجمند امروزی) که ابتدای مرز ترشیز از ضلع غربی می‌باشد را تسخیر کرد. بعد از عبدالرزاق، برادرش مسعود حکومت سربداران را به دست گرفت و در واقع رهبر نظامی سربداران مسعود بود و رهبر مذهبی آنان شیخ خلیفه که تعالیم تشیع داشت و شاید از شاگردان صوفیان بود. همین شیعی بودن آن‌ها در تصرف ترشیز و علاقه مردم این خطه به تشیع بی تأیر نبود. امیر مسعود بخش وسیعی از ایران، ترکمنستان و افغانستان را تسخیر کرد و قلمرو سربداران را از مغرب به ری و از مشرق به هرات از شمال به مرو و از جنوب به ترشیز و یزد رساند. شهر ترشیز توسط امیر مسعود گشوده شد وی قلاع ترشیز را زیر سلطه سربداران قرار داد. با این اقدام منطقه ترشیز در مسیر توسعه و آبادانی قرار گرفت

توسعه فتوحات سربداران را باید مدیون مسعود دانست. وی توانست تا سال ۷۴۵ م محدوده وسیعی را زیر تسلط سربداران بگیرد و بازماندگان ایلخانان تاب مقاومت با وی را نداشتند. آخرین امیر سربداران خواجه علی موید بود. وی به مذهب تشیع علاقه بسیاری داشت و بدان تعصب می‌ورزید. در دوره او مردم آزادی زیادی داشتند، یکی از مهم‌ترین اقدامات وی تسخیر ترشیز، قهستان (بیرجند و نهبندان کنونی)، طبس و گیلکی بود وی با تصرف این شهرها از سرخس تا دامغان را زیر سیطره خود گرفت؛ در این راه وی ارغون شاه را شکست داد و متواری کرد. از حوادث دیگر دوران خواجه علی موید تبانی درویش رکن الدین با شاه شجاع در سال ۷۷۹ ه‍.ق است که آنان سبزوار را گرفتند. گرچه خواجه علی موید توانست با کمک امیر ولی، حاکم مازندران، دوباره سبزوار را پس بگیرد و ترشیز را نیز دوباره تسخیر کند. در این گیر و دار موید یک بار نیز از خواجه سدید- از سدیدیان ترشیز بود- کمک گرفت. در سال ۸۷۲ ه‍.ق نیز یک بار دیگر خواجه علی موید با کمک شاه شجاع که قبلاً به رکن الدین کمک کرده بود، ترشیز را تسخیر کرده و به حکومت خویش افزود. با ظهور تیمور و ورود او در سال ۷۸۲ به خراسان خواجه علی موید به تیمور ملحق شد و تا ۷۸۸ ه‍.ق در رکاب او بود.

در آخرین سال‌های حکومت خواجه علی موید، آخرین امیر سربداران، مسئله اختلاف خواجه علی موید با امیر ولی است. احتمالاً در اواسط سال ۷۶۰ و ۷۷۰ یک سری تغییرات در مرزهای غربی سربداران صورت گرفته‌است که با مطالعه روی سکه‌های این دوره بدان دست پیدا کرده‌اند. سکه‌های امیر ولی در استرآباد در سال‌های ۷۵۷، ۷۶۴، ۷۶۳ و سکه‌های سمنان در سال‌های ۷۶۸، ۷۶۷، ۷۶۶ قیام امیر ولی را در این سال‌ها نشان می‌دهد. یک حمله از طرف امیر ولی و پیر علی باعث عقب‌نشینی علی موید به سبزوار شده، و حکومت او محدود شده‌است. امیر ولی سبزوار را نیز محاصره کرد. احتمالاً منطقه ترشیز در این گیر و دار به دست امیر ولی افتاده‌است؛ زیرا جان ماسون در این که سربداران در زمان حملات امیر ولی جنوب ترشیز را در دست داشته‌اند شک می‌کند و این تصور که ترشیز را امیر ولی گرفته باشد را عنوان می‌کند.

خواجه علی موید مجبور شد در سال ۷۸۲ به تیمور پناهنده شود و از وی کمک بخواهد. از این سال یعنی سقوط سرزمین‌های سربداران تا حمله تیمور لنگ به ترشیز، حدود دو سال می‌گذشت و در این مدت خاندان آل کرت که قبلاً با خواجه علی موید رابطه خوبی نداشتند، بر خراسان و منطقه ترشیز مسلط شدند. فرمانروای آنان ملک غیاث‌الدین پیر علی بود که تمامی این مناطق را زیر سیطره خود داشت. غیاث الدین قلعه ترشیز و منطقه ترشیز را به امیر علی سدیدی که از طایفه غوریان بود داد؛ بنابراین در این بازه زمانی اسم سه شخص دیده می‌شود که البته بعضی به اشتباه آن‌ها را یکی می‌دانند؛ یعنی در آخرین سال‌های عمر حکومت سربداران خواجه علی موید بر ترشیز حکومت می‌کرد. از دوره تلافی وی با تیمور به بعد، امیر ولی حکومت ترشیز را گرفت و بعد امیرعلی سدیدی به حکومت ترشیز رسید. در واقع در مدت دو سال از ۷۸۲ تا ۷۸۴ این سه نفر به ترشیز حکومت می‌کرده‌اند.
نکته قابل تأمل آنکه یاقوت ترشیز را پررونق و آباد با میوه‌های فراوان معرفی کرده و ادعا می‌کند ترشیز ۲۲۶ روستا دارد. ابن اثیر نوشته‌است: «از این شهر دانشمندان بسیار برخواسته اند» بغدادی، آن را منطقه ای با روستاهای زیاد معرفی کرده‌است و از روستای خارزنج که خرابه‌های آن در شمال خلیل‌آباد است سخن رانده‌است. تا پیش از حمله تیمور و ویران کردن ترشیز این شهر همچنان به حیات خود ادامه داد اما یورش تیمور باعث تغییرات عمده در این منطقه شد.

مردم

جمعیت 
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰۲٬۲۸۲ نفر (در ۳۱٬۷۷۵ خانوار) بوده‌است.

قومیت 
مردم کاشمر فارسی‌زبان هستند اما در حومه شهر کاشمر ایل‌های کرمانج و بلوچ «ایل ملکشاهی و شوهان وایل گرگ زائی و اسماعیل زائی و زائی» زندگی می‌کنند.

زبان و گویش 
زبان مردم کاشمر فارسی به گویش کاشمری می‌باشد.

هنرهای سنتی؛ صنایع دستی و ره‌آورد 
در مناطق مختلف شهرستان کاشمر مشاغل سنتی و هنرهای دستی هنوز تا حدودی رواج دارد؛ اما در میان آن‌ها بافت قالی به ویژه در روستاها از اهمیت به سزایی برخوردار است. قالی کاشمر به واسطه مرغوبیت در بافت، نقشه و رنگ یکی از قالی‌های به نام منطقه خراسان رضوی می‌باشد. از جمله مشاغل سنتی در شهرستان کاشمر می‌توان به مسگری، نجاری و آهنگری اشاره کرد. گلیم بافی، حصیربافی، گیوه دوزی و بافت قالیچه نیز از سایر صنایع دستی و هنرهای سنتی این شهرستان به‌شمار می‌آید.

قالی کاشمر 

قالی کاشمر نوعی قالی ایرانی که به‌نام منطقه کاشمر نامگذاری شده‌است و در سراسر شهرستان کاشمر تولید می‌شود. فرش‌ها دست‌بافتند و اغلب با طرح‌های منظره و شکارگاه در دسترس هستند. تاریخچه قالی‌بافی در کاشمر به ۱۵۰ سال و هنر معاصر فرش بافی به سال ۱۹۲۰ میلادی باز برمی‌گردد. با این‌وجود، بین سالهای ۱۲۶۰ تا ۱۲۸۰، تولید انبوه فرش توسط مورخان ثبت‌شده‌است. اولین استاد بافنده در منطقه کاشمر محمد کرمانی است که علی‌رغم نام خانوادگی‌اش اهل کرمان نبود. محمد کرمانی اهل روستایی به نام فروتقه در نزدیکی کاشمر بود و به گفته‌مورخان، دانش قالی بافی را از استان کرمان آورده‌شده‌است و احتمالاً اولین کار وی به سفارش سعید حسین سجادی، بومی و ساکن فروتقه و تولیدکننده معروف فرش انجام شده‌است.

غذاهای محلی 
برخی از مردم منطقهٔ کاشمر؛ گندم مورد نیاز خود را خود شان می‌کارند و مازادش را نیز به فروش می‌رسانند. آنها بعد از تمیز کردن گندم آن را به آسیاب برده، آرد می‌کنند و از آرد آن خمیر و در نهایت نان درست می‌کنند. این نان‌های خانگی خاصیت بسیار زیادی دارد، چون از آرد سبوس‌دار تهیه می‌شود. پخت نان در روستاها به وسیله زنان صورت می‌گیرد. برای تهیه نان ابتدا آب ولرم و مقداری نمک و مایه خمیر را با آب مخلوط کرده تا به صورت خمیر درآید. بعد از ورآمدن خمیر، آنها را به صورت زواله درمی‌آورند و به آرد مالش می‌دهند.

اشکنه قروتی یا اشکنه کشک در کاشمر و دیگر شهرهای خراسان به عنوان غذای محلی نیز شناخته شده‌است. ترکیبات اشکنه قروتی شامل آب، دوغ، پیاز، نعنا، آویشن، گردو می‌باشد.

اشکنه گوجه یکی دیگر غذاهای محلی کاشمر و شهرهای همجوار است ترکیبات اشکنه گوجه شامل گوجه‌فرنگی، پیاز، ادویه، آب، سیب‌زمینی، عدس می‌باشد.

به دیگر غذاهای کاشمر می‌توان به اشکنه قورمه، اشکنه دانه، اشکنه بلغور، کمه جوش، آش کمای، گرماست، مسکه و… اشاره کرد.

سوغات و ره‌آورد 
در شهرستان کاشمر نیز بخشی از فراورده‌های صنایع دستی می‌توانند جزو سوغات این شهرستان محسوب شوند که از میان آن‌ها می‌توان به قالی، گیوه‌های کاشمری، انواع حصیرها و گلیم‌های الوان اشاره نمود؛ اما مهم‌ترین فراورده و سوغات کاشمر با توجه به فراوانی باغات انگور در این منطقه کشمش است که به سراسر ایران صادر شده و پس از آن زعفران و انار نیز که کاشت آن در سالیان اخیر متداول گشته جزو سوغات این شهر به‌شمار می‌روند.

مشروبات الکلی 
کاشمر را ملقب به شربت‌خانه خراسان می‌دانند که با وجود ممنوعیت الکل در ایران هویت خود را از دست نداده‌است که در سال ۱۳۹۱ حدود ۳٬۳۰۰ هکتار تاکستان دارا بود که نشان‌دهندهٔ حجم تولیدی زیادی از مشروبات الکلی در منطقه‌است. ۵۰ درصد کشمش کاشمر معادل ۷٬۵۰۰ تن در سال ۱۳۹۱ به کشورهای اروپایی صادر شد که نشان می‌دهد دارای شهرت خاصتی در این کشورها است. که عمدهٔ آن برای مشروبات الکلی استفاده می‌شود؛ حتی برندی آلمانی از مشروبات الکی بنام کاشمر (KASHMAR) می‌باشد که دارای محبوبیت در این کشور است. به‌هرروی ممنوعیت الکل در ایران باعث شده‌است که مشروبات الکلی در این شهر بدون نظارت دولت و استانداردسازی لازم تولید شود که در سال ۱۳۹۷ دو نفر بخاطر مسمومیت الکلی جان باختند. همچنین در سال ۱۳۹۷ یک کارگاه تولیدی مشروبات الکلی با ۳۰۰ لیتر مشروب الکلی شناسایی و متلاشی شد.

موقعیت جغرافیایی 
شهرستان کاشمر با دو بخش مرکزی و فرح دشت، و به مرکزیت شهر کاشمر مساحتی در حدود ۱۱۵۲ کیلومتر مربع از استان خراسان رضوی را اشغال نموده‌است. این شهر کاشمر از غرب با خلیل‌آباد و بردسکن، از شمال با ریوش و عشق آباد و نیشابور، از شرق و شمال شرقی با تربت حیدریه و از جنوب و جنوب شرقی با فیض آباد هم‌جوار است. شهرستان کاشمر دارای دو منطقه کوهستانی در شمال و ارتفاعات فغان بجستان در جنوب و منطقه‌ای کویری و خشک در غرب و جنوب و جلگه‌ای حاصلخیز در محدودهٔ حومه شهر و قصبات آن می‌باشد.

آب و هوا، اقلیم، طبیعت و محیط زیست 
سامانه طبقه‌بندی اقلیمی کوپن، آب‌و‌هوای این شهر را به عنوان نیمه خشک سرد (BSk) با زمستان‌های کوتاه و خنک و تابستان‌های طولانی و گرم طبقه‌بندی می‌کند.

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی 
وجود جاذبه‌های گردشگری، تاریخی و فرهنگی این شهر را تبدیل به یکی از قطب‌های گردشگری استان خراسان رضوی کرده و پیشینه تاریخی آن نشان از تمدن کهنی دارد. وجود بافت سرسبز و آب‌وهوای مناسب یکی دیگر از فواید گردشگری در این شهر است. این شهر بعد از مشهد دومین و رتبه چهارم در ایران از نظر گردشگری مذهبی را ثبت کرده‌است.

آثار ثبت‌شده 

تا سال ۱۳۹۷، بیست و شش اثر ملی در شهرستان کاشمر ثبت شده‌اند که در سطح استان خراسان رضوی که بالغ بر ۱۴۰۷ اثر تاریخی، بسیار ناچیز است.

بناها 
 امامزاده سید مرتضی
 مسجد جامع کاشمر
 یخچال قدیمی کاشمر
 امامزاده سید حمزه
 آرامگاه سید حسن مدرس
 آرامگاه سید اسماعیل نبوی
 مسجد حاجی جلال
 خانه احمد پناه
 آرامگاه افتخارالتجار
 مدرسه حاج سلطان العلماء
 کاروانسرای امین التجار
 آسیاب‌های آبی طلاآباد
 قلعه ریگ
 آب‌انبار فروتقه
 آسیاب‌آبی جردوک
 خانه دانش

تپه محوطه‌ها 
 تپه جن
 قلعه کهنه
 محوطه دزد
 گورستان دشت طلاآباد

دیگر آثار 
 مجموعه باستانی آتشگاه؛ شامل قلعهٔ آتشگاه، غار آتشگاه و آتشکدهٔ آن (احتمالاً به‌نام آذر برزین‌مهر)
 مجموعه باستانی نای شامل نای‌تپه مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد، قلعه نای و زندان نای
 آب‌انبار حاجی نظام
 آب‌انبار عارف‌آباد
 آب‌انبار قوژد
 اقامتگاه بوم‌گردی تنسگل واقع در روستای فروتقه
 اقامتگاه بوم‌گردی رمضان بیگ واقع در روستای قوژد
 امامزاده سید محمد واقع در روبه‌روی تپه جن
 بافت سنگی روستای قوچ‌پلنگ
 تپه سفالی سرحوضک
 تپه شهر سبز مربوط به هزاره پنجم پیش از میلاد و واقع در جاده کاشمر به شادمهر
 تنگل سنگ نصوح
 حمام فروتقه
 خانه پرورش واقع در خیابان سلطانیه
 خرابه‌های ارگ کاشمر
 سرو باغ‌مزار
 سرو حاجی‌آباد
 سرو فرگ
 شهر سفید قوژد
 عمارت آقا محمد خان نخعی واقع در روستای قوژد
 قلعه چهل دختر مربوط به دولت اسماعیلیان واقع در ارتفاعات کاشمر
 قلعه نیمه‌تمام قوچ‌پلنگ
 قنات قوژد
 کاروانسرای جعفرخانی واقع در مرکز شهر کاشمر
 کاروانسرای حاج کاظم مدرس واقع در خیابان مدرس
 کویر گندم‌بر
 گورستان و محوطه فرشه
 محوطه فرگ
 محوطه هندآباد
 مزار پیر اسحاق‌آباد
 مزار پیر علیا
 مزار پیر قوژد
 منطقه شکارممنوع سید مرتضی
 منطقه حفاظت‌شده پیر علیا
 موزه سید حسن مدرس
 یخدان اسحاق‌آباد
 یخدان تل‌آباد
 یخدان سلطانیه واقع در حاشیه شرقی شهر کاشمر

حمل و نقل 
در کاشمر درحال‌حاضر برای خروج از شهر با وسایل نقلیه فقط اتوبوس قابل استفاده‌است. در سال ۱۳۸۷ کلنگ احداث فرودگاه شهید مدرس در جاده کاشمر-تربت حیدریه زده شد که پس از ۱۵ سال هنوز هیچ اتفاقی نیفتاده‌است. راه‌آهن کاشمر-سبزوار درحال مطالعه بوده اما با موقعیت عالی این منطقه که هرکه از جنوب به تهران بخواهد برود باید از این منطقه عبور کند هیچ گونه اقدامی صورت نگرفته‌است.

فرودگاه‌ها

فرودگاه فوق سبک کاشمر 

فرودگاه فوق سبک کاشمر اولین فرودگاه سبک بخش خصوصی کشور است که عملیات ساخت این پروژه از اسفند سال ۹۳ در زمینی به مساحت ۱۷ هکتار و با ساخت برج مراقبت، آشیانه و ساختمان اداری با دو هزار مترمربع زیربنا و باند پرواز آغاز شد.

آموزش و پرورش

مراکز آموزش عالی 
 دانشگاه پیام نور واحد کاشمر
 دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشمر
 مؤسسه آموزش عالی جهاد دانشگاهی کاشمر
 مرکز آموزش عالی کاشمر
 دانشکده پرستاری کاشمر

برخی از مدارس دولتی پسرانه 
 مدرسه پسرانه شهید توانگر
 مدرسه شهید باهنر
 مدرسه شهید هاشمی نژاد
 مدرسه مسلم بن عقیل
 مدرسه فرهنگ
 مدرسه امام صادق
 مدرسه بصیری
 مدرسه مصطفی اسماعیلی

برخی مدارس دولتی دخترانه 
 مدرسه رضوان
 مدرسه سمیه
 مدرسه فرهنگ
 مدرسه فضیلت
 مدرسه الزهرا
 مدرسه فاطمیه
 مدرسه عفاف
 مدرسه تکتم

برخی مدارس غیردولتی پسرانه 
 مدرسه شهاب
 مدرسه نیما
 مدرسه سما
 مدرسه خاتم الاوصیاء
 مدرسه امام حسین
 مدرسه صبا
 مدرسه هدایت

برخی مدارس غیردولتی دخترانه 
 مدرسه صبا
 مدرسه هدایت
 مدرسه سما
 مدرسه افق ترشیز
 مدرسه امام حسین
 مدرسه خاتم الاوصیاء
 مدرسه یاس مظهر

کتابخانه‌ها 
 کتابخانه آیت الله شهید مدرس
 کتابخانه عمومی امام خمینی
 کتابخانه عمومی آیت الله شهید مدرس

مراکز اقامتی 
 هتل فرهنگیان
 زائرسرای فتحی
 اقامتگاه بومگردی رمضان بیک
 اقامتگاه بومگردی تنسگل و…

مراکز درمانی

مهم‌ترین درمانگاه‌ها 
 درمانگاه ایثارگران کاشمر
 درمانگاه کوثر کاشمر
 درمانگاه تأمین اجتماعی کاشمر
 ساختمان پزشکان کاشمر
 مرکز درمانی حضرت کاشمر

بیمارستان‌ها 
 بیمارستان آیت الله مدرس
 بیمارستان حضرت ابوالفضل؛ همچنین بیمارستان حضرت ابوالفضل دارای بزرگ‌ترین بلوک زنان و زایمان شرق کشور می‌باشد.

مشکلات شهری

ساخت فرودگاه شهید مدرس 
سال ۸۷ بود که کلنگ ساخت فرودگاه شهید مدرس از مصوبات سفر هیئت دولت به خراسان رضوی با حضور وزیر اطلاعات در زمینی به مساحت ۵۴۰ هکتار در منطقه‌ای بین مه‌ولات در ۲۰ کیلومتری تربت‌حیدریه و ۴۰ کیلومتری کاشمر در مرکزیت ۱۰ شهرستان جنوبی خراسان رضوی به زمین زده شد و بعد از مدتی تابلوی آن در محور سه راهی شادمهر به کاشمر نصب شد. جواد نیک بین با بیان این‌که تمامی بودجه‌هایی که صرف مطالعه این فرودگاه شده هدر رفته‌است، گفت: باند فرودگاهی که احداث شده وسط سیلاب قرار دارد این نشان می‌دهد یا مطالعاتی نشده و اگر هم صورت گرفته توسط یک بچه بوده‌است.

راه‌آهن 
جواد نیک بین همچنین در خصوص راه‌آهن که از ضروریات رونق منطقه است، گفت: تا زمانی که جاده خوبی نداشته باشیم، ریل درستی هم نخواهیم داشت، اگر جاده شادمهر تا انابد و بردسکن به سبزوار به نتیجه برسد عملاً تمامی مسافرانی که از جنوب شرقی کشور بخواهند به تهران بروند از مسیر کاشمر، خلیل‌آباد، بردسکن و سبزوار می‌روند، آن موقع رفت‌وآمد زیاد می‌شود. وی افزود: فعلاً نه تنها برای ریل راه‌آهن کاشمر اعتباری گذاشته نشده، بلکه پیگیری خاصی هم صورت نگرفته و از سویی در اولویت‌های کار دولت سیزدهم هم نیست.

دو بانده شدن جاده شادمهر کاشمر 
جاده کاشمر به شادمهر به طول ۵۵ کیلومتر که محل تردد مردم شهرستان‌های مختلف و نیز زائران و مسافران در ایام مختلف سال است به دلیل کم عرض بودن جاده شاهد حوادث ناگوار رانندگی است به طوری که در یک دهه گذشته بیش از ۱۰۰ نفر از هموطنانمان در این مسیر جان باختند. اگر چه در دولت نهم و در سال ۸۵ موضوع دوبانده شدن این جاده به تصویب رسید اما با گذشت ۱۳ سال هنوز این جاده دوبانده نشده‌است و نیمه کاره رها شده‌است.

خشکسالی و فرونشست 
خشکسالی با برداشت بی‌رویه از منابع آب‌های زیرزمینی و در پایان فرونشست زمین، از جمله مشکلات جدی شهرستان کاشمر و منطقهٔ ترشیز محسوب می‌شوند، به گونه‌ای که هم‌اکنون دشت کاشمر با فرونشست تجمعی بیش از ۳۰ سانتی‌متر، رکورددار فرونشست زمین در ایران محسوب می‌شود.

زمین‌لرزه ۱۲۸۲ کاشمر 

زمین‌لرزه ۱۲۸۲ کاشمر در تاریخ  میلادی، برابر با ، ساعت ۱:۲۰ به زمان یوتی‌سی در ایران رخ داد. بزرگی آن ۶٫۵ در مقیاس ریشتر اعلام شده‌است. زمین‌لرزه به وقت محلی در روز جمعه، ساعت ۴٫۵ روی داده و منطقه زمانی آن یوتی‌سی +۳٫۵ بوده‌است. مرکز داده ژئوفیزیک ملی (NOAA) نیز جای این زمین‌لرزه را در مختصات  و بزرگی آنرا برابر با ۶٫۵ در مقیاس ریشتر اعلام کرده‌است.

عملیات نظامی 

در ۵ دسامبر ۲۰۱۱، یک هواپیمای بدون سرنشین آمریکایی لاکهید مارتین آرکیو-۱۷۰ سنتینل (پهپاد) توسط نیروهای ایرانی در نزدیکی کاشمر رهگیری و به صورت سالم در اختیار ایران قرار گرفت. پس از آنکه گزارش‌های اولیه منابع خبری غربی ادعا کردند که این پهپاد «ساقط شده‌است»، دولت ایران اعلام کرد که این پهپاد توسط یگان جنگ سایبری‌اش صحیح و سالم سرنگون شده‌است. دولت ایالات متحده در ابتدا این ادعاها را رد کرد، اما بعداً اوباما تأیید کرد که هواپیمای سرنگون شده یک هواپیمای بدون سرنشین آمریکایی است. ایران به دلیل نقض حریم هوایی به سازمان ملل شکایت کرد. اوباما از ایران خواست پهپاد را پس دهد. گفته می‌شود ایران هواپیماهای بدون سرنشین را بر اساس آرکیو-۱۷۰ ضبط شده تولید کرده‌است.

افراد برجسته

جستارهای وابسته 

 ترشیز
 خراسان
 شهرستان کاشمر
 استان خراسان رضوی
 سرو کشمر
 آذر برزین‌مهر (آتشکده کشمر)

پانویس

منابع 
 لغت‌نامه دهخدا
 فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۹
 اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳، ص۱۰۷.
 هاشم جوادزاده، ۱۳۸۰، کتاب خراسان، ص ۱۵۲–۱۵۰، کانون آگهی ایران نوین
 میرزا عبدالرحمن مدرس – تاریخ علمای خراسان – تصحیح محمدباقر ساعدی خراسانی - نشر دیانت مشهد
 دانشوران خراسان - غلامرضا ریاضی - کتابفروشی باستان - مشهد - ۱۳۳۶
 سفرنامه خراسان و کرمان
 
 چهره ایران، راهنمای سیاحتی و مسافرتی، تهران: سازمان گیتاشناسی، ۱۳۷۴خ
 اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: سازمان گیتاشناسی، ۱۳۸۳خ، ص۱۰۶

باستان در فرهنگ عامه
ربع نیشابور
شهرستان کاشمر
شهرهای استان خراسان رضوی
شهرهای اشکانیان
شهرهای باستانی ایران
شهرهای ترشیز
شهرهای دارای نام با ریشه زبان پهلوی
شهرهای ساسانیان
شهرهای شهرستان کاشمر
شهرهای مقدس شیعه دوازده‌امامی
شهرهای مقدس مزدیسنا
شهرهای هخامنشی
کاشمر
مستعمره‌های سلوکیان
ویکی‌سازی رباتیک