مردم زازا

زازاها یا چنانچه خود را دیملی، دِمِلی، کِرمانج یا کرد می‌نامند، مردمانی هستند که به زبان زازاکی صحبت می کنند و  عمدتاً در آناتولی شرقی، در منطقه درسیم (امروزه استان تونج‌ایلی) میان ارزنجان در شمال و مرادسو در جنوب و در شرقی‌ترین بخش ناحیه تاریخی ارمنستان علیا زندگی می‌کنند. آنها همچنین در بینگول، ملاطیه، استان العزیز و اطراف دیاربکر، سیورک و سیواس یافت می‌شوند.  همچنین حدود ۳۰۰ هزار زازا در اروپای غربی زندگی می‌کنند که بعضاً پناهنده سیاسی هستند. جمعیت زازاها در خاک ترکیه، در حال حاضر نامشخص است اما حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد می‌شود.

منشأ 

این مردم خود را به نام زازا، دِمِلی، کِرمانج و کِرد (Zaza, Dimilî, Kirmanc, Kird) می‌خوانند. به نظر می‌رسد حضور زازاها (دِمِلی‌ها) در مناطقی که اکنون ساکن آن هستند مرتبط با موج مهاجرت دیلمی‌ها از دیلمستان در قرون ۱۰–۱۲ میلادی باشد، اما این نظریه با مطالعات ژن شناختی نوین مطابق نیست. تحقیقات ژن شناختی هیچ‌گونه تفاوتی میان زازاها (دِمِلی‌ها) و کورمانج‌ها نیافته‌است. شواهد زبان‌شناسانه به ریشه دیلمی زازاها اشاره دارد. دِمِلی‌ها برخلاف سایر کردها عمدتاً کشاورزانی یکجانشین هستند، گرچه دامپروری نقش مهمی در فعالیت‌های اقتصادی آنها ایفا می‌کند ولی آنان به‌طور خاص به باغداری شهره‌اند. این فرضیه از نظر ژنتیک (نسل شناسی) تقویت نمی‌شود. پژوهش های جدید نشان می دهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسل شناسی از همسایگان کرمانج خود غیر قابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای خزر پیوند دارند.
به یکی از ریزابه های دجله دیاله می گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبه ها به‌صورت دگلت بوده است.
نواحی شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد.

مردم 
در خصوص تعداد سخنوران به این زبان آمار قابل اطمینانی وجود ندارد، ممکن است در جنوب غربی آناتولی بین ۱٫۵ و ۲ میلیون نفر باشند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کرده‌اند. این ارقام همهٔ قوم زازا را شامل می‌شود گرچه عدهٔ زیادی از آنجا در این حین به ترک‌ها آسیمیله شده‌اند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همهٔ زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کرد سنی در جنوب غربشان پیوند می‌دهد. از این رو این سؤال که آیا همهٔ زازاها یک مردم هستند باید از این سؤال که آیا زازاکی خود یک زبان مستقل است تفکیک شود. تا اوایل دهه ۱۹۸۰ همواره شکی وجود نداشت که آنها کردهایی هستند که به گویشی کردی تکلم نمی‌کنند اما در سال‌های اخیر توسط ابوبکر پاموکچو که یکی از اعضای سازمان اطلاعات ترکیه بود نظریه جدایی زازاها از کردها مطرح شد که با استقبال خوب و پشتیبانی مالی ترکیه مواجه شد. زبان‌شناس زازا محمد مالمیسنجی بیان کرده که واژه زازاستان توسط دایره اطلاعاتی ترکیه به منظور آسیب رساندن به ملی‌گرایی کردها مطرح شده‌است.البته تفکر ملی‌گرایی زازا توسط بسیاری از زازاها با مخالفت مواجه شده. بسیاری از زازاهای سنی زبانشان را دِمِلکی می‌دانند، گرچه برخی زازاهای علوی به آن کِرمانجکی می‌گویند. نام دِمِلی در اشاره به یکی از عشایر بزرگ زازا است.

زبان 

احتمال مهاجرت زازاها در قرون وسطی، به مدت حدوداً یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانی‌شان نداشتند. با این حال، زبان‌شان خط مرزهای زبانی پرشماری را با زبان‌های حاشیه دریای خزر حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویش‌های کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویش‌های تالشی، هرزندانی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی گویش‌ها در مناطق تاتی زبان و منطقه پیرامون سمنان گویش‌های حاشیه جنوبی خزر را تشکیل می‌دهند. این گویش‌ها همانند زبان پارتی، متعلق به زیر شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند. مطابق با همه منابع معتبر زبان‌شناسی، زبان زازاکی یک زبان مستقل است و جزو زبان‌های کردی محسوب نمی‌شود.

دین 
زازاها مسلمانند و در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کُرد کُرمانج سنی در جنوب غربی‌شان پیوند می‌دهد. زازاها به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند.

جمعیت 
جمعیت زازاها در داخل خاک ترکیه، حدود ۷ تا ۸ میلیون نفر برآورد می‌شود. منابع داخلی زازاها، جمعیت کل آنان را تا ۸ میلیون نفر تخمین زده‌اند. نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از زازاها در کشورهای اروپایی و به خصوص آلمان زندگی می‌کنند.

ملی‌گرایی زازا

نگارخانه

جستارهای وابسته 
 زبان زازایی

پانویس

منابع 
 ایرانیکا
 زازاها قومی ناشناخته،نویسنده: دکتر گارنیک آساطوریان،تنظیم و ترجمه : دکتر ماریا آیوازیان،فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۲۶ - سال هفتم - زمستان ۱۳۸۲

پیوند به بیرون 
 زمینه‌های سیاسی و تاریخی کشتار کردهای علوی در ترکیه؛ دفتر پژوهش مؤسسه فرهنگی هنری خراسان
 وبگاه ادبای زازازبان
 سایت زازاکی 

آمارگیری‌های نفوس ترکیه
اقوام در ترکیه
جوامع مسلمان
زازا
مردمان ایرانی‌تبار