تمغا

تَمغا یا تَمقا مهر و نشانی بوده که با مرکب سرخ یا شنگرف بر اسناد، نامه‌ها و فرمان‌ها می‌زدند. در متون اسلامی این واژه به صورت اَلْتَمغا، تمغاء آل، آل تمغا، آل طَمغی و یک مورد تَمْقا (تذکرةالملوک) ثبت شده‌است.

واژه تَمغا از اویغوری به زبان مغولی راه یافته ولی معمولاً از آن به عنوان واژه‌ای مغولی - ترکی یاد می‌شود. کاوه فرخ معتقد است که اصل واژه در پارسی «تمگا» بوده که وارد زبان‌های ترکی و مغولی شده و سپس دوباره به شکل تمغا وارد پارسی شده‌است.

آل تمغا از دو جزء آل به معنای سرخ تمغا به معنی مهر و نشان و روی هم به نوعی مهر گفته می‌شد که با مرکب سرخ یا شنگرف بر اسناد، نامه‌ها و فرمان‌ها زده می‌شده‌است. آل تمغا اصطلاحی دیوانی بوده که با تصرف ایران و ممالک همجوار به دست مغول‌ها، به زبان فارسی راه یافت. این واژه در دوران ایلخانان، چوپانیان، جلایریان و تیموریان رایج بوده‌است. اما رفته‌رفته از رونق افتاد و در روزگار صفویان، دیگر به عنوان یک اصطلاح دیوانی استفاده نمی‌شده‌است و ظاهراً اصطلاح «نشان» جای آن را می‌گیرد.

آن‌ها در طول دوران باستان کلاسیک و قرون وسطی در بین عشایر اوراسیا (آلان‌ها، سرماتیان، سکاها)، مغول‌ها و ترک‌ها رایج بودند.

سنگ‌نوشته‌های تیمره خمین 
در سال ۱۳۹۵ محمد ناصری‌فرد باستان‌شناس ایرانی از تلاش‌های سال‌های گذشتهٔ خود برای تحقیق روی سنگ‌نگاره‌هایی با قدمت احتمالی ده‌ها هزار ساله در کوه‌های اطراف شهر خمین در استان مرکزی خبر داده‌است. برخی رسانه‌های جهانی در روزهای گذشته با انتشار گزارش‌هایی در این باره نوشته‌اند این مکان ممکن است، قدیمی‌ترین سنگ‌نگاره‌های کشف شده در جهان را درون خود جا داده باشد. قدمت برخی سنگ‌نگاره‌های انسانی کشف‌شده در این محل، بین ۴۰ تا ۵۰ هزار سال تخمین زده می‌شود. گفتنی است تا کنون هزاران سنگ‌نگارهٔ انسانی در استان‌های مختلف ایران کشف شده‌است اما گمان می‌رود سنگ‌نگاره‌های کشف‌شده در محوطه‌های سی و یک گانهٔ تیمره خمین، نه تنها قدیمی‌ترین سنگ‌نگاره‌های کشف شده در ایران بلکه قدیمی‌ترین سنگ‌نگاره‌های کشف شده در جهان نیز باشد. تعداد سنگ‌نگاره‌های این منطقه به بیش از ۲۱ هزار مورد می‌رسد. برخی این محوطهٔ سی و یک‌گانه را که بیش از ۱۵۰ کیلومتر مربع مساحت دارد، به یک موزهٔ بدون سقف تشبیه کرده‌اند. سنگ‌نگاره به باقی‌ماندهٔ آثار نقاشی و حکاکی انسان روی سنگ در هزاره‌های پیشین و پیش از ابداع خط گفته می‌شود. در این آثار غالباً جانوران و عناصری از طبیعت زمین ترسیم می‌شوند. ناصری‌فرد به خبرگزاری فرانسه گفته‌است: اکتشافات او در تیمره خمین می‌تواند اثبات گر این فرضیه باشد که انسان‌های ساکن در ده‌ها هزار سال پیش در این منطقه پیش از خروج از منطقهٔ خاورمیانه ابداع‌گر یک نوع سنت هنری جمعی بوده‌اند.

تمغاهای قبایل اوغوز 
هر یک از قبیله‌های ترک اغوز تمغای ویژه خود را داشتند به‌صورت زیر:

جستارهای وابسته 
 سنگ‌نگاره
 سنگ‌نگاره کاروان شتر
 گلپایگان
 رؤیت اشیای ناشناس پرنده در ایران

منابع

پیوند به بیرون 
مجدالدین کیوانی. «آل تمغا» دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۶

انواع دست‌ساخته باستان‌شناسی
عشایر اوراسیا
فرهنگ ترکی
فرهنگ در ترکیه
کوچ‌گردهای ایرانی‌تبار
مهر (نشان)
نشانه‌شناسی
نشان‌ها
نشان‌های نجابت خانوادگی
واژه‌ها و عبارت‌های ترکی