حبش حاسب

حبش حاسب زادهٔ مرو (اکنون ماری، جمهوری ترکمنستان) در بغداد برآمد، و در اثنای ۸۶۴ تا ۸۷۴ میلادی [ ۲۵۰ - ۲۶۰ ه‍.ق ] در حدود صد سالگی درگذشت. منجم ایرانی زمان مأمون و معتصم بود.(۱) ریاضی‌دان و اخترشناس.

نام کامل او احمدبن عبدالله مروزی حبش حاسب و در بعضی از منابع حبش‌بن حاسب نوشته شده‌است.

زندگی 
از زندگی حاسب، حتی از سال تولد یا تاریخ دقیق درگذشت او اطلاعی در دست نیست. فقط می‌دانیم او در اوایل قرن سوم هجری خورشیدی در بغداد به عنوان ستاره‌شناس فعالیت می‌کرده‌است؛ و البته زیجهای فراوانی از او به دست آمده‌است؛ و در اواخر قرن نهم میلادی درگذشت است.

ستاره‌شناسی 
 کار مجدد در مورد سند هند
 زیج ممتحن، این اثر شناخته شده‌ترین کار او است، که بر پایهٔ کار بطلمیوس قرار دارد و مبتنی بر رصدهای خود حبش است.
 شاه زیج، کوتاه‌ترین او
 زیج دمشق
 زیج مأمونی یا زیج عربی-زیج اخیر و زیج دمشق، به جای آن که بر مبنای گاه‌شماری یزدگردی یا سلوکی باشند، مبتنی بر تقویم هجری هستند
 دربارهٔ رخامات و اندازه‌گیری‌ها
 دربارهٔ کرات آسمانی
 دربارهٔ اسطرلاب
 دربارهٔ سطوح مورب و عمودی
 دربارهٔ فواصل اختران.
کارهای دیگر حبش در زمینهٔ اخترشناسی مشتمل بودند بر نظریه‌های مربوط به خورشید، ماه، و سیاره‌ها، عرض جغرافیایی ماه و سیاره‌ها؛ نظریهٔ اختلاف منظر، و نظریهٔ قابلیت رویت.

مثلثات 
حبش برای حل مسائل اخترشناسی کروی، تبدیل مختصات، اندازه‌گیری‌های زمان، و بسیاری مسایل دیگر به مثلثات روی آورد و با تعریف جیب (سینوس) و تنظیم جدول مماس و ابداع نسبتی به نام ظلٌ که امروزه تانژانت گفته می‌شود و سرانجام تهیه جداول معادلات اخترشناسی معیار به دست می‌دهد.
حاسب اولین کسی است که جداولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد او در حدود سال ۸۵۰ میلادی در زیج خود جدولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد. اختلاف بین دو درجه متوالی برای سینوس‌ها و تانژانت‌ها یک درجه بود و در هر دو مورد نتایج تا سه رقم شصت‌گانی درست بود.

منابع 

(۱)* 
 بیرشک، احمد و دیگران، خلاصهٔ زندگینامهٔ علمی دانشمندان، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
 جی.ال. برگرن، گوشه‌هایی از ریاضیات دوره اسلامی، ترجمهٔ دکتر قاسم وحیدی، دکتر علیرضا جمالی
 آرام، احمد (به اهتمام)، علم در اسلام، عکاس: رولان میشو، انتشارات سروش

اخترشناسان اسلام قرون وسطی
اخترشناسان اهل ایران
اهالی ایران در سده ۹ (میلادی)
اهالی مرو
دانشمندانی که بر روی تعیین قبله کار کرده‌اند
درگذشتگان ۸۷۴ (میلادی)
ریاضی‌دانان اسلام قرون وسطی
ریاضی‌دانان اهل ایران
ریاضی‌دانان اهل ایران در قرون وسطی
ریاضی‌دانان سده ۹ (میلادی)
زادگان ۷۶۶ (میلادی)
ستاره‌شناسان سده ۹ (میلادی)
مسلمانان سده ۹ (میلادی)
افراد صدساله اهل ایران
مردان صدساله
محققان عباسیان