کیومرث پوراحمد

کیومرث پوراحمد (۲۵ آذر ۱۳۲۸ – ۱۶ فروردین ۱۴۰۲) فیلم‌ساز و نویسندهٔ ایرانی بود. او یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازان نسل بعد از انقلاب ۱۳۵۷ بود که در دهه‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ چندین فیلم و سریال ساخت. او در اواخر دههٔ ۱۳۶۰، مجموعهٔ تلویزیونی قصه‌های مجید را بر اساس داستانی به همین نام از هوشنگ مرادی کرمانی کارگردانی کرد. او برای خواهران غریب (۱۳۷۴) برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر شد. اتوبوس شب (۱۳۸۵) نیز جوایزی کسب کرد. پوراحمد در ۱۴۰۰ رمانِ همه ما شریک جرم هستیم را نوشت و دو سال بعد، در ۷۳ سالگی،  از دنیا رفت.

زندگی 
کیومرث پوراحمد ۲۵ آذر ۱۳۲۸ در نجف‌آباد اصفهان زاده شد. مادرش پروین‌دخت یزدانیان بود که سال‌ها بعد در مجموعهٔ تلویزیونی پوراحمد، قصه‌های مجید، حضور داشت. او با مهرانه ربّی ازدواج کرد و دخترش، مریم پوراحمد، نیز در فیلم شب یلدا به ایفای نقش پرداخته‌است. پوراحمد زندگی‌نامهٔ خود را در کتابی تحت عنوان کودکی نیمه‌تمام منتشر کرده‌است. فیلم مستندی دربارهٔ زندگی پوراحمد به نام به خاطر کیومرث به کارگردانی مازیار هاشمی در سال ۱۳۹۴ ساخته شد.

فعالیت هنری

دههٔ ۱۳۵۰ 
پوراحمد فعالیت خود را با نقدنویسی به‌خصوص در ماهنامهٔ فیلم آغاز کرد و از ۱۳۵۳ با دستیاری کارگردان در مجموعهٔ تلویزیونی آتش بدون دود ساختهٔ نادر ابراهیمی وارد فیلم‌سازی حرفه‌ای شد. او در سال ۱۳۵۷ فیلمنامه فیلم قصهٔ خیابان دراز را نوشت که چندان دیده نشد. سال ۱۳۵۵ برای آنکه مجوز ساخت فیلم در کانون را بگیرد فیلم کوتاه هدف را با اقتباس از قصه بهرام صادقی ساخت و توانست سال ۱۳۵۶ فیلم زنگ اول، زنگ دوم را برای کانون پرورش فکری بسازد که جایزه بهترین فیلم کوتاه جشنواره جهانی کودک همان سال را گرفت، وی همان سال دربارهٔ جبار باغچه‌بان فیلم هرگز نمیرد آنکه… و در سال ۱۳۵۷ مستند تلویزیونی خلیج فارس؛ جغرافیای فقر و غنا را ساخت. سال ۱۳۵۸ فیلم آوازه خوان او جایزه بهترین فیلم زنده حرفه‌ای را از جشنواره کودک ایران و دیپلم افتخار دانشکده هنرهای دراماتیک را برای بهترین کارگردانی گرفت و سپس در سال ۱۳۵۹ فیلم کوتاه به ترتیب قد را ساخت.

دههٔ ۱۳۶۰ 
پوراحمد در دههٔ ۱۳۶۰ ابتدا سریال هفت قسمتی تابستان سال آینده و فیلم یک ساعته باران را در ۱۳۶۱ ساخت که از باران در دومین جشنواره فجر تقدیر شد. او سپس اولین فیلم بلند خود تاتوره را ساخت. داستان این فیلم با بازی داوود رشیدی و پروانه معصومی، دربارهٔ مبارزهٔ کارگران با حکومت پهلوی بود. او سپس با بی‌بی چلچله وارد مسیر ساخت فیلم با محوریت شخصیت‌های کودک و نوجوان شد. این فیلم با نگاهی به رمان درخت پرتقال زیبای من نوشته ژوزه مائورو ده واسکونسلوس ساخته شد. وی همچنین سال ۱۳۶۵ در فیلم خانه دوست کجاست؟ دستیار عباس کیارستمی شد. در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۶۰ و بعد از موفقیت فیلم‌های لنگرگاه و شکار خاموش در گیشهٔ کارنامه حرفه‌ای او متحول شد.

دهه ۱۳۷۰ 
پوراحمد که سابقهٔ کار در تلویزیون را داشت، در پایان دههٔ ۱۳۶۰ با قصه‌های مجید یکی از موفق‌ترین سریال‌های تاریخ تلویزیون ایران را ساخت که در ابتدای دهه ۱۳۷۰ پخش شد. قصه‌های مجید نه تنها یکی از پرمخاطب‌ترین مجموعه‌های صدا و سیمای جمهوری اسلامی در دههٔ ۱۳۷۰ بود که با تحسین گستردهٔ منتقدان سینما مواجه شد و به فاصلهٔ کوتاهی دو نسخهٔ سینمایی هم با عنوان شرم و نان و شعر با حضور شخصیت مجید کارگردانی کرد که در اکران موفق بودند.

در این دهه پوراحمد در اوج موفقیت و شهرت بود. او با خواهران غریب یکی از پرمخاطب‌ترین فیلم‌های دهه را ساخت و سپس مجموعه‌ای پلیسی معمایی سرنخ را ساخت. استعداد بازیگری محمدرضا فروتن که در همین دهه به ستارهٔ سینمای ایران تبدیل شد، نخستین بار در یک قسمت همین سریال کشف شد و مورد توجه قرار گرفت. او همچنین مستند به نام مرتضی و ما در ستایش از فیلم‌ساز همکار، سید مرتضی آوینی ساخت.

دههٔ ۱۳۸۰ 
دههٔ ۱۳۸۰ برای کیومرث پوراحمد با یکی از نقاط اوج کارنامهٔ سینمایی‌اش آغاز شد. شب یلدا که بر اساس تجریبات شخصی خود او در مقطعی از زندگی‌اش ساخته شده بود یکی از موفق‌ترین فیلم‌های او بود. این فیلم نظرات مثبتی از سوی منتقدان دریافت کرد و در اکران نیز نظر تماشاگران را جلب کرد. اما تلاش بعدی پوراحمد برای ساخت گل یخ به‌عنوان فیلمی موزیکال و عامه‌پسند شکست خورد و دورانی در کارنامه‌اش آغاز شد که دیگر موفقیت مداوم نداشت. در همین دهه او چند بار قصد داشت فیلم تاریخی شاه را دربارهٔ دورانی از سلطنت محمدرضا پهلوی بسازد که علی‌رغم تغییر دادن فیلمنامه، به‌دلیل مخالفت برخی نهادها به سرانجام نرسید.

مهم‌ترین فیلم او در این دهه اتوبوس شب محصول ۱۳۸۵ بود؛ فیلمی سیاه‌وسفید دربارهٔ انتقال اسرای عراقی در دوران جنگ ایران و عراق که به‌دلیل بازی قابل‌توجه خسرو شکیبایی در نقش راننده اتوبوس و مایه‌های ضدجنگ، مورد توجه قرار گرفت. سریال پرانتز باز که بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ از تلویزیون پخش شد، یک اثر نه‌چندان موفق دیگر پوراحمد بود که به‌گفتهٔ خودش با بی‌میلی ساخت و به‌اندازهٔ سریال‌های قبلی او به‌یادماندنی از کار درنیامد.

دههٔ ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ 
تلاش پوراحمد در ابتدای دههٔ ۱۳۹۰ برای تجربهٔ متفاوت در یک فیلم جنگی دیگر با پنجاه قدم آخر به‌شدت شکست خورد و در اولین نمایش در جشنوارهٔ فیلم فجر با واکنش منفی منتقدان مواجه شد. در سال ۱۳۹۴ روایت شخصی او از بیماری آلزایمر مادرش در فیلم کفش‌هایم کو؟ بازگشتی به سینمای دههٔ ۱۳۷۰ خودش به‌شمار رفت که در اکران عمومی به موفقیت چندانی دست نیافت.

در سال ۱۳۹۳ جلسات کارگاه فیلم‌نامه‌نویسی با تدریس پوراحمد با همت مرکز آموزش معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد.

پوراحمد در این دهه دو فیلم دیگر ساخت؛ تیغ و ترمه در سال ۱۳۹۷ که تلاشی بود برای نزدیک شدن به دغدغه‌ها و دنیای شخصی جوانان نسل جدید اما ناموفق از آب درآمد و پرونده باز است، که داستانی دربارهٔ «قصاص» دارد و پس از مرگ پوراحمد اکران شد.

پوراحمد در سال ۱۴۰۰ کتاب همه ما شریک جرم هستیم را نوشت. در ابتدا نام نویسندهٔ این کتاب حمید حامد معرفی شده بود، اما نشر مهری در ۱۹ فروردین ۱۴۰۲، چند روز پس از درگذشت پوراحمد، او را به‌عنوان نویسنده این رمان معرفی کرد. این اثری صریح و انتقادی علیه انقلابِ ۱۳۵۷ و حاکمانِ نظام جمهوری اسلامی ایران و ستایشی آشکار از زنان و بعضی چهره‌های معاصر سیاسی ایران از جمله فرخ‌رو پارسا و امیرعباس هویدا است.

پرونده باز است آخرین فیلم پوراحمد بود که بدون او در چهل و یکمین دورهٔ جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم فجر حضور پیدا کرد. پوراحمد حتی در نشست خبری فیلم خود در این جشنواره — که بعد از خیزش ۱۴۰۱ ایران برگزار شد — حضور پیدا نکرد و در صفحهٔ اینستاگرام خود نوشت «جشنوارهٔ فیلم فجر دیگر جشن سینمای ایران نیست، جشن دو سه ارگان خاص است، در این چند ساله جشنواره برای من هیچ ارزش و اهمیتی نداشته به‌خصوص در این سال خونبار و دردناک، با این همه داغی که بر دل داریم دیگر چه جشنی چه جشنواره‌ای؟»

دیدگاه سیاسی 
پوراحمد در خودزندگی‌نامه‌‌‌اش، کودکی نیمه‌تمام نوشت که در جوانی  «آرزوی سقوط شاه» را داشت. او طی انقلابِ ۱۳۵۷ هنگام ورود سید روح‌الله خمینی به ایران، به‌عنوان عکاس در کمیته استقبال از او فعالیت داشت. او گفت برخی آثارش در سال‌های آغاز پس از انقلاب متأثر از این اتفاقات بود. اما او در کتاب همه ما شریک جرم هستیم علیه انقلابِ ۱۳۵۷ و حاکمانِ نظام جمهوری اسلامی ایران انتقاد و برخی چهره‌های سیاسی ایران پهلوی شامل فرخ‌رو پارسا و امیرعباس هویدا را ستایش کرد.

پوراحمد بارها در بیان دیدگاه‌های سیاسی‌اش از جنبش سبز دفاع کرد. او در سال ۱۳۸۸ عکس میرحسین موسوی و سید محمد خاتمی را در دست داشت و سال ۱۳۹۶ با حضور در برنامهٔ سی و پنج از برجام دفاع کرد و صدا و سیما را «رسانهٔ میلی» خواند. او در فروردین ۱۳۹۹ در مصاحبه با رادیو فردا خواستار آزادشدن زندانیان سیاسی از جمله زندانیان محیط زیستی شد.

مرگ 
پوراحمد ۱۶ فرودین ۱۴۰۲ در بندر انزلی درگذشت. خبرگزاری‌های رسمی به‌نقل از خانواده پوراحمد اعلام کردند که او بر اثر «ایست قلبی» درگذشت، اما بعضی رسانه ها  دلیل مرگ او را «خودکشی» اعلام کردند. همچنین رسانه‌های ایران گزارش دادند پوراحمد پیش از مرگ هشت صفحه یادداشت نوشته که در اختیار نیروی انتظامی است. دادستان عمومی و انقلاب استان گیلان نیز اعلام کرد که براساس بررسی‌های اولیه مرگ وی به‌علت خودکشی بوده‌است. کانون کارگردانان در بیانیه‌ای گفت : « پوراحمد کارگردانی عصیانگر بود نه افسرده، معترض بود نه ناامید و بیش از خویش نگران آینده سینمای ایران بود» برخی خبرگزاری های معتبر از جمله دویچه وله با توجه به انتقادات صریح پوراحمد از حکومت مرگ وی را مشکوک دانست.

همچنین پگاه پوراحمد دختر کیومرث پوراحمد در یادداشتی خودکشی پدر خود را تکذیب کرد.

باربد گلشیری فرزند هوشنگ گلشیری نوشت: «این روزها بسیار جوان‌ها را کشتند و گفتند از بلندی افتاده‌اند. کم هم نبوده است از این دست تصادف‌ها. "احمد تفضلی"را به حیلت کذب تصادف حذف کردند. علت مرگ "شمس‌الدین امیرعلایی" وزیر مصدق نیز که مانند پوراحمد ولایت‌فقیه را نقد کرده بود، تصادف اعلام شد اما دلیل حقیقی مرگ، تزریق بود؛ مانند "مجید شریف" و "احمد میر اعلایی".»او در ادامه تاکید کرده است که «تردیدها درباره‌ وصیت‌نامه‌ پوراحمد فراوان است؛ این‌که به خط خود او است یا نه و آیا نثر و قلم خود او است یا نه؟ ناشر او معتقد است هیچ‌یک از آنِ زنده‌یاد پوراحمد نیست. ورای این‌ همه، چه‌طور ممکن است کالبدی بر جاذبه‌ زمین غلبه کند، دست راست شکسته یا تا شده به سمت بالا و پا گیر مانده به گوشه‌ای و مرد خود حلق‌آویز؟ دیگر همه می‌دانیم جمودِ نعشی یا «مرگاخُشکی» چیست. مرگاخشکی پوراحمد نشان از این دارد که او در جا و در زمان دیگری ــ چند ساعت پیش از به دار کشیده شدن ــ جان داده است. »

اصغر فرهادی در پیامی گفت : « مرگ کیومرث پوراحمد یکی از دردناکترین اتفاق‌های سینمای ماست،» و همچنین گفت : « او بعد از دیدن سریال من، فیلمنامه «شب یلدا» را داد که بخوانم و نظر بدهم، آن هم وقتی هنوز جوان بودم. این ویژگی او بود که آدمها را به عنوان آدم نگاه می‌کرد. برای من مرگ علی حاتمی هم چنین حسی داشت و انگار ریشه هر دو در کارهایشان یک جور است. مرگ این دو به عنوان ایرونی‌ترین فیلمسازانی که می‌شناسم، برایم غم‌انگیز بود و فکر نمی‌کنم نمونه و مشابهی در این دوران رقابت‌ها و ناخالصی‌ها همچون کیومرث پوراحمد پیدا شود. »

مراسم تشییع جنازه پوراحمد در ۱۸ فروردین ۱۴۰۲ در قطعه هنرمندان بهشت زهرا تهران برگزار شد. در این مراسم کتایون ریاحی، گلاب آدینه و فاطمه معتمد آریا، سه بازیگر سرشناس، بدون داشتن حجاب شرکت کردند.

حبیب احمدزاده که به‌گفتهٔ خود پوراحمد سال‌ها از نزدیک‌ترین دوستانش به‌شمار می‌رفت، در مراسم خاکسپاری او گفت: «کیومرث همیشه معتقد بود باید ایرانی باشد که بتوانیم دربارهٔ آینده آن صحبت کنیم، اگر ایرانی نباشد همهٔ این بحث‌ها کشک است. شکوه و زحماتی که کیومرث برای این مملکت کشیده را خراب نکنیم.»

بعد از قتل داریوش مهرجویی تئوری‌هایی از سوی برخی مطرح شد که این جنایت برایشان یادآور قتل‌های زنجیره‌ای ایران، است. در همین راستا رضا پهلوی در پیامی نوشت : «قتل داریوش مهرجویی و وحیده محمدی‌فر، ماه‌ها پس از مرگ مشکوک دیگر کارگردان شناخته‌شده سینمای ایران، کیومرث پوراحمد، برای بسیاری از ایرانیان، نشانه‌هایی از قتل‌های حکومتی را در خود دارد.»

آثار

فیلم‌نامه‌ها 
فیلم‌نامه‌های کیومرث پوراحمد عبارت است از:
 قصه خیابان دراز
 سریال میرآب

کتاب 
 همه ما شریک جرم هستیم

فیلم

جایزه‌ها 
 برندهٔ جایزهٔ ویژه و لوح تقدیر سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری برای فیلم به خاطر هانیه
 برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنوارهٔ فیلم فجر برای فیلم خواهران غریب
 برندهٔ جایزهٔ بهترین کارگردانی جشنوارهٔ فیلم پنانگ برای فیلم خواهران غریب
 برندهٔ تندیس بهترین فیلم جشن انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران برای فیلم شب یلدا
 برندهٔ تندیس بهترین کارگردانی و تندیس بهترین فیلم‌نامه جشن خانهٔ سینما برای فیلم اتوبوس شب
 برندهٔ جایزهٔ بزرگ هیئت داوران جوایز آسیا پاسیفیک برای فیلم اتوبوس شب
 نامزد جایزهٔ صفحه نمایش آسیا و اقیانوسیه جوایز آسیا پاسیفیک برای فیلم اتوبوس شب
 نامزد جایزهٔ لینو بروکا جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم مانیل برای فیلم اتوبوس شب
 برندهٔ جایزهٔ پروانهٔ زرین بهترین کارگردانی جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان برای فیلم اتوبوس شب
 برندهٔ جایزهٔ بهترین کارگردانی جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم خروس طلایی برای فیلم اتوبوس شب
 برندهٔ جایزهٔ ویژهٔ بهترین فیلم‌نامهٔ جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم رشد برای فیلم صبح روز بعد

منابع

پیوند به بیرون 

 
 

اهالی نجف‌آباد
برندگان تندیس زرین بهترین فیلم‌نامه
برندگان سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی
تدوین‌گران اهل ایران
تهیه‌کنندگان فیلم اهل ایران
خاک‌سپاری‌ها در قطعه هنرمندان بهشت زهرا
خودکشی‌ها در ایران
درگذشتگان ۱۴۰۲
درگذشتگان ۲۰۲۳ (میلادی)
زادگان ۱۳۲۸
زادگان ۱۹۴۹ (میلادی)
فیلم‌نامه‌نویسان اهل ایران
کارگردانان تلویزیونی اهل ایران
کارگردانان فیلم اهل ایران
منتقدان هنری اهل ایران
نویسندگان خودکشی‌کرده
نویسندگان مرد اهل ایران
هنرمندان خودکشی‌کرده
مرگ‌ها با حلق‌آویزشدن