شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب)

شهرستان‌های ایرانشهر یا کتاب شهرستان‌های ایران کتاب منحصر بفردی است که به زبان پهلوی، در واپسین سده‌های فرمانروایی ساسانیان نوشته شده‌است. نامی از نویسندهٔ ایرانی آن بر جای نمانده‌است. این کتاب به بیان تاریخ، نام و ساختار سیاسی شهرهای «ایرانشهر» و بیان ویژگی این شهرها در تاریخ‌نگاری ایرانیان می‌پردازد. این کتاب به گمان پژوهشگران می‌تواند همان کتاب «یادگار شهرها» باشد که در بندهش یاد شده که نوشتن آن را با دستور قباد یکم می‌داند. این کتاب از قدیمی‌ترین نوشته‌هایی است که از وجود یک سامانه دفاعی پیرامون خلیج فارس با نام    وَر ئی تازیگان نام برده است.  

موسس خورناتسی مورخ ارمنی عصر ساسانی، این کتاب کم‌نظیر را به زبان ارمنی ترجمه کرده‌است. این اصل پهلوی این کتاب ارزشمند که در زمان ساسانیان در سه برگ تألیف شده، از بین رفته‌است. تنها ترجمه‌ای از آن بوسیلهٔ موسی خورنی به دست آمده‌است که جغرافیای موسی خورنی نامیده‌می‌شود و مبنای تحقیقات بعدی دیگر محققان در قرون متأخر را تشکیل می‌دهد. متن اصلی کتاب جغرافیای موسی خورنی به دو صورت دو نسخه‌ای یعنی متن کامل و دیگری متن خلاصه شده، بجای مانده‌است.

در این رساله ایران‌شهر، بر حسب جهات چهارگانه، به چهار ناحیهٔ شرق و غرب و جنوب و شمال تقسیم شده‌است. چنین تقسیم‌بندی‌ای از زمان خسرو انوشیروان رواج یافته‌است. در این رساله نخست نام شهرهایی می‌آید که در ناحیهٔ شرق خراسان قرار داشته‌اند و با سمرقند شروع می‌شود. در این رساله، همانند اغلب آثار زبان پهلوی، اسطوره‌ها و واقعیت‌های تاریخی درهم آمیخته شده‌اند.

جعل پانعربیسم و اصطلاح پارسیگ «وَر ئی تازیگان» 
در بنده بیست و پنجم از این نوشته آمده است:

شَهْرِستانی هِیرْت، شابُهر ئی اَرْدَخْشِیران کَرد. اُ-ش مِهْرْزاد ئی هِیرْتْ مَرْزبان پَدْ وَرْ ئی تازیگان بِی گُمارد 

ترجمه به فارسی نو از خود تورج دریایی آمده:

«شهرستان حیره را شاهپور پسر اردشیر ساخت و او مهرزادِ مرزبانِ حیره را بر حصار تازیان گمارد»

نخستین کسی که این اصطلاح را به دریاچه تازیان ترجمه کرده است، مارکوات بوده است. حال آنکه از روزگار آغازین اسلامی تا پایان دهه ۱۹۶۰ میلادی همواره این پهنه آبی «خليج الفارسي» یا «بحر الفارسي» یاد شده ست. نزد اروپاییان نیز تا سده شانزدهم به زبان لاتین  «سینوس پرسیکوس» () شناخته می‌شده است. همچنین با نگرش به کهنترین سند خلیج فارس یعنی کتیبه داریوش بر کانال سوئز که این آب‌ها را «دریای پارسی» () خوانده؛ می‌توان پی‌برد که مارکوات در خوانش دچار اشتباه شده است. نیبرگ نیز به این اشتباه پی برده و بیان داشته که واژه «وَر» در زبان پارسی میانه به معنای «دیوار»، «برج و بارو» و «حصار» بوده است. احتمال بسیار بالا این همان سامانه دفاعی روزگار ساسانی است که اعراب آن را بانام «خندق السابور» می‌شناختند. این معنا را می‌توان در اوستایی «وَرَ» () و سنسکریت ودایی «وَلَه» () یافت. 
شاید هم اشاره به دریاچۀ ساوه است که ایرانیان به اشتباه آن را کنار شهر ساوه می‌پندارند، در حالی که نزدیک شهر حیره در جنوب عراق است و از مواقع ترسالی و خشکسالی آن در میان تازیان به سان تقویمی کلی استفاده می‌شد. این دریاچه بارها خشکیده و در سال زاده شدن پیامبر اسلام، دریاچه خشکید و گفتند در سالی به دنیا آمد که دریاچۀ ساوه خشکید، اما سواد ناچیز مورخان ایرانی در این باره منجر به اسطوره پردازی شد. دریاچۀ ساوه در جنوب عراق سال گذشته 1401 دوباره خشکید، چون گودالی از گرد آمدن آب‌های زیرزمینی و باران است ( نظر حیدر سهیلی اصفهانی، پژوهشگر).

آوانگاری و حرفنگاری

پانویس

منابع 
 مارکوارت، یوزف. ایرانشهر در جغرافیای بطلمیوس. تهران: انتشارات طهوری، ۱۳۸۳
 تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶

پیوند به بیرون 
 متن کامل نامه شهرستانهای ایرانشهر به خط و زبان پهلوی
 دانشنامهٔ ایرانیکا، درآیند «ŠAHRESTĀNĪHĀ Ī ĒRĀNŠAHR»

ادبیات فارسی میانه
تاریخ ایران
جغرافیای تاریخی
جغرافیای شاهنشاهی ساسانی
فهرست‌های شاهنشاهی ساسانی
کتاب‌های تاریخی
کتاب‌های جغرافیایی
کتاب‌های سده ۸ (میلادی)
کتاب‌های سده ۹ (میلادی)