وجود خدا

وجود خدا یک مقوله مباحثه در فلسفه دین و فرهنگ عامه است.

تنوع وسیعی از براهین له و علیه وجود خدا را می‌توان تحت عنوان متافیزیکی، منطقی، تجربی، فردی (subjective) یا علمی دسته‌بندی کرد. در مناسبات فلسفی، سؤال وجود خدا زمینه‌های معرفت‌شناسی (طبیعت و گستره دانش) و هستی‌شناسی (مطالعه طبیعت هستی، وجود، و واقعیت) و تئوری ارزش را (از آن جا که برخی تعاریف خدا شامل «کمال» (perfection) هستند) در بر می‌گیرد.

سنت غربی گفتمان فلسفی در باب وجود خدا با افلاطون و ارسطو آغاز می‌شود، کسانی که براهینی ساختند که حالا تحت عنوان براهین کیهان‌شناختی دسته‌بندی می‌گردند. دیگر براهین برای وجود خدا توسط قدیس آنسلم پیش‌نهاده شده‌ است، کسی که نخستین برهان هستی‌شناختی را فرمول‌بندی کرد؛ هم‌چنین توسط ابن رشد و توماس آکویناس، کسانی که نسخه‌های خودشان از برهان کیهان‌شناختی (به ترتیب برهان کلام و راه اول) را ارائه کردند؛ هم‌چنین توسط رنه دکارت کسی که گفت وجود خدایی خیرخواه به لحاظ منطقی ضروری است، برای این که شواهد حواس معنا‌مند باشند. ژان کالون برای یک حس الوهیت (sensus divinitatis) استدلال کرد، که به هر انسان معرفت وجود خدا را می‌دهد. خداناباوران براهین له وجود خدا را ناکافی، در اشتباه، یا تحت ارجحیت براهین علیه وجود خدا می‌بینند، در حالی که برخی ادیان همچون آیین جین امکان الهه‌ای خلق‌کننده را رد می‌کنند. فلاسفه‌ای که براهینی علیه وجود خدا ارائه داده‌اند، شامل سیمون بلک برن ، فریدریش نیچه ، برتراند راسل ، دنیل دنت ، ویلیام ال. رو ، دیوید هیوم، ویکتور استنجر ،آلن دو باتن ، ریچارد داوکینز و آندره اسپونویل می‌شوند.

مسئلهٔ وجود خداوند همواره به عنوان یکی از سرفصل‌های مهم کاوش‌های فلسفی مطرح بوده‌است، و در طول تاریخ، فلاسفهٔ متعلق به مشرب‌های فکری مختلف، به بیان و سنجش استدلال‌هایی له یا علیه وجود خدا پرداخته‌اند.

مقدمه 
می توان گفت که برهانی برای اثبات خدا وجود دارد یا برعکس برهانی برای رد وجود خدا وجود دارد و عده ای هم براین باورند که وجود خدا اثبات نشدنی است. معمولاً نظر متکلمان مسلمان این بوده‌است که وجود خدا بدیهی است، ولی از نظر بعضی از فلاسفهٔ خداباور همچون آکویناس وجود خدا بدیهی نیست و نیاز به اثبات دارد و مسلماً از نظر فلاسفه ندانم‌گرا و بی‌خدا وجود خدا بدیهی نیست.از سویی دیگر، برخی از فلاسفه خداباور مانند ابن سینا و ملاصدرا ضمن اذعان به بدیهی بودن وجود خدا، به دفاع از براهین اثبات وجود خدا پرداختند و آن را مایهٔ تنبه و توجه بیشتر دانستند.

براهین اثبات وجود خدا 
فهرست کامل براهین اثبات خدا را اینجا ببینید

برهان‌های اثبات وجود خدا در مباحث دین و فلسفه مورد توجه بوده‌اند و در طول تاریخ برهان‌های زیادی در اثبات وجود خدا ارائه شده‌است. بیشتر این برهان‌ها کمابیش اشتراک هایی به یکدیگر داشته‌اند. می توان براهین را به دو گروه تقسیم کرد: برهانهایی که از خدا به مخلوقات می رسند که به آنها برهان های لِمی یا "a posteriori" می گویند و برهانهایی که از وجود مخلوقات به خدا می رسند که به آنها برهانهای اِنّی یا "a priori" می گویند. همچنین می توان براهینی مستقل از تجربه مشابه برهانهای ریاضی یا براهین تجربی آورد.

برهان صدیقین 

این برهان از راه اصل وجود داشتن و اینکه این حقیقت قابل انکار و تشکیک نیست، به اثبات خدا می پردازد. تقریر کامل تر و جامع تر آن را ملاصدرا ارائه کرد و بعد آن فلاسفه ای مانند محمد حسین طباطبایی صورت های به خصوصی از آن شرح دادند.

تقریر محمد حسین طباطبایی:۱.اصل وجود داشتن عدم‌ناپذیر است؛ 2.آنچه قابلیت عدم ندارد و عدم نمی‌پذیرد، واجب الوجود است؛ 3. اصل هستی، واجب الوجود است.

برهان نظم

از دیگر برهان های اثبات خداوند که کمتر مورد نظر فلاسفه ی اسلامی است برهان نظم است که می توانیم با مشاهده موارد نظم در طبیعت پی به وجود خدا و طراحی هوشمند ان پی ببریم.

براهین علیت

در برهان علیت هر پدیده ای علتی دارد و خود آن علت، علت دیگری دارد تا در نهایت به علت اول که خدا است می رسد. در جهان سلسله‌ای از روابط علّت و معلولی وجود دارد و چون دور و تسلسل محال است، باید این سلسله به علّت‌العلل ختم شود.

برهان امکان و وجوب

برهان امکان و وجوب در میان فلاسفه جایگاه بلندی دارد. خلاصهٔ برهان "به تقریر طوسی":
«اگر موجود (که در تحقّق آن شک نیست) واجب‌الوجود بالذّات باشد، مطلوب ما ثابت است و اگر چنین نباشد، مستلزم وجودِ واجب بالذّات است، تا دور و تسلسل لازم نیاید.»

در حدیثی از امام ششم شیعیان با این تقریر آمده: 
سپس با اثبات محال بودن تسلسل علل، سلسله باید به واجب‌الوجودی ختم شود که از واجب‌الوجود بودن آن، سایر صفات اثبات شوند.

دیگر براهین 
از برهان های دیگر اثبات وجود خداوند می تواند به برهان حرکت، برهان حدوث، برهان اخلاقی، برهان فسخ عزائم و برهان های وجودی اشاره کرد.

براهین رد وجود خدا 
فهرست کامل براهین خدا‌ناباورانه را اینجا ببینید

گروهی از این براهین درصددند وجود خدا را با مشاهدات ما از جهان ناهمخوان نشان دهند؛ برخی نیز خدا را موجودی خود-متناقض می‌خوانند.

برهان جهان سازنده 
این برهان توسط استیون هاوکینگ ارائه شد اما اولین بار آلبرت اینشتین به ان اشاراتی کرد.همچنین دیگر دانشمندان چون ویکتور استنجر انرا در کتاب ها و مقالاتشان مطرح کرده اند.این برهان پاسخی به فرضیه هایی مانند" یک ماشین سازنده دارد پس جهانی به این بزرگی نیز سازنده دارد" می باشد و بدین شکل تشریح می شود:    "هر چیزی داخل فضا زمان و ماده نیازمند دلیلی می باشد (اعم از تشکیل طبیعی یا طراحی) تا انرا از ماده اولیه موجود در جهان پدید آورد. "   به طور مثال یک کتاب به خودی خود نمی تواند خود را از نیستی هست کند و نیازمند کسی است تا انرا از چوب پدید آورد.اما جهان(فضا.زمان.ماده) 13.7 میلیارد سال پیش از هیچ به وجود آمد  (مه‌بانگ) و خود شروع فضا زمان و ماده بود و ماده اولیه ای وجود نداشت تا جهان از آن تشکیل گردد. به تعریفی نیرویی نبود تا جلوی خود سازندگی جهان مقاومت کند پس جهان می تواند خود را از هیچ به وجود آورده باشد.

براهین استقرایی
براهین خدا‌ناباورانه استقرایی یا تجربی یا براهین مبتنی بر شواهد (ترجمه نادرست:براهین شهودی)؛ درصددند وجود خدا را با مشاهدات ما از جهان ناهمخوان نشان دهند. یکی از قدیمی‌ترین براهین اقامه شده در باب رد خدا، برهان شر است که نخستین صورت فلسفی آن را اپیکورس مطرح نمود، و بعدها کسانی چون هیوم، نیچه و برایان مگی، به بسط و تدقیق آن همت گماشتند. از برهان شر غالباً به عنوان جدی‌ترین و خطیرترین ایراد به فرضیه وجود خدا یاد می‌شود. از موارد مشابه می‌توان برهان اختفای الهی را نام برد. دو برهان یادشده به ترتیب مسئله شر و مسئلهٔ اختفای الهی را در تضاد با وجود خدای قادر مطلق، عادل و خیرخواه می‌دانند و این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا میان این مشاهدات ما از جهان و فرضیهٔ خدا می‌توان جمع بست؟

موارد دیگری را نیز می‌توان کم و بیش در این حوزه دانست، همچون برهان طراحی ضعیف و برهان وحی‌های متناقض.

بی‌نیازی از اقامه برهان 

اما در دورهٔ معاصر، برخی فلاسفه خداناباور چون برتراند راسل ارائه برهان در اثبات عدم وجود خدا را اصولاً ناممکن دانستند، و اشیای موهومی را مثال آوردند که رد کردنشان ممکن نیست، اما این ردناپذیری باعث نمی‌شود که باور به وجودشان موجه باشد. راسل در مقام تمثیل از اصطلاح قوری چای سماوی بهره جست. با استقبال از مفهوم قوری آسمانی، اژدها در گاراژ من توسط کارل سیگن، و هیولای اسپاگتی پرنده به وسیله بابی هندرسون مطرح شدند.

اما گروهی که از یک سو نظر راسل را مطلوبشان دیدند، و از سوی دیگر بی‌علاقه به ارائهٔ برهان برای بی‌خدایی هم نبودند، درصدد جمع این دو خواسته برآمدند؛ و به این ترتیب نظریه اسب تک‌شاخ صورتی نامرئی زاده شد. اسبی که هرچند موهومی است، و بی‌اعتقادی به آن دلیل و برهان نیاز ندارد، اما به دلیل خود-متناقض بودن، قابل رد است. بر این اساس پلی میان تمثیل راسل و براهین منطقی اثبات عدم وجود خدا زده شد.

براهین قیاسی 
براهین قیاسی اثبات عدم وجود خدا ؛ (ترجمه نادرست:براهین منطقی)، خدا را موجودی خود-متناقض می‌خوانند و بنابراین خدا ممتنع الوجود خواهد بود.

براهینی همچون خدای حفره‌ها، پارادوکس قدرت مطلق، برهان اراده آزاد و اشکال امتناع قرارگیری خدا در یک رابطه علّی در این گروه قرار می‌گیرند.

همچنین براهین ناسازگاری صفات الهی، مجموعه‌ای از براهین اثبات عدم وجود خدا هستند که همگی جزئی از براهین قیاسی می‌باشند.

جستارهای وابسته 

 دفاعیات دینی
 اثربخشی دعا
 متافیزیک
 شرط‌بندی پاسکال
 مسئله شر
 مسئله آفریننده خدا
 خردگرایی
 رابطه علم و دین
 طیف احتمالات خداباورانه
 تجربه بی‌خدا
 هیچ‌انگاری
 مابعدالطبیعه
 بار اثبات (فلسفه)
 فلسفه دین

پانویس

پیوند به بیرون 
 ده جلسه سخنرانی درباره اثبات خدا از حمیدرضا آیت‌الهی، بهمن و اسفند ۱۳۹۰
 اثبات خدا از راه عقل، وبگاه آفتاب.

 Philosophy of Religion.Info Introductory articles on philosophical arguments about the existence of God (for and against)
 A collection of arguments for the existence of God
 Arguments for the Existence of God from the Christian Cadre.
 Proofs of God's Existence — Islam — Ahmadiyyat
 Arguments for Atheism from Infidels.org
 StrongAtheism.net References page A listing of references containing atheistic arguments.
 The Existence of God — Catholic Encyclopedia
 Two Dozen (or so) Theistic Arguments by Alvin Plantinga
 The Classical Islamic Arguments for the Existence of God by Majid Fakhry

مطالعۀ بیشتر 
 پامر، مایکل اف. (Palmer, Michael F)، دربارهٔ خدا (The Question of God)، مترجم: نعیمه پورمحمدی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۹۳ ش.

الهیات
برهان‌ها
برهان‌های اثبات بودن خدا
برهان‌های اثبات نبودن خدا
برهان‌های فلسفی
بی‌خدایی
خدا
فلسفه دین
مناقشه‌ها
مناقشه‌های دینی
ندانم‌گرایی