غلامحسین ساعدی

غلامحسین ساعدی (۲۴ دی ۱۳۱۴ – ۲ آذر ۱۳۶۴) با نام مستعارِ گوهر مراد، پزشک و نویسنده ایرانی بود. ساعدی نمایشنامه نیز می‌نوشت و با بهرام بیضایی و اکبر رادی از نمایشنامه‌نویسان زبان فارسی به‌شمار می‌رود. براساس مجموعه هشت داستان عزاداران بَیَل فیلم گاو ساخته شد.

ساعدی گرایش سیاسی به سازمان چریکهای فدایی خلق داشت. او از اوایل تشکیل کانون نویسندگان ایران به آن پیوست، ابتدا به عنوان نماینده نویسندگان به عنوان اعتراض به سانسور با نخست‌وزیر «هویدا» مذاکره و به «آقای آموزگار» نامه نوشتند که اصلاح شود ولی به نتیجه نرسیدند و سپس کانون نویسندگان را تشکیل دادند. در سال ۱۳۵۶ شب شعر را تشکیل دادند که سیمین دانشور و شمس آل احمد و خیلی از نویسندگان و شاعران در آن شرکت می‌کردند که «کتاب ده شب» مربوط به آن شب‌هاست. وی پس از انقلاب ۱۳۵۷ از راهِ پاکستان به فرانسه گریخت.

ساعدی سال ۱۳۶۴ در پاریس درگذشت و در گورستان پرلاشز به خاک سپرده شد.

سرگذشت

اوایل زندگی 
ساعدی در ۲۴ دی ۱۳۱۴ در تبریز و در خانواده‌ای کارمند به دنیا آمد. پدرش، علی‌اصغر، کارمند دولت و مادرش، طیبه، خانه‌دار بود. اگرچه پدربزرگ مادری او از مشروطه‌خواهان تبریز بود و خانوادهٔ پدری‌اش در دستگاه ولیعهدِ وقت، مظفرالدین‌شاه، شغل و مقامی داشتند، ولی وضع اقتصادی خانواده مناسب نبود. در مهرماه ۱۳۲۱ دورهٔ ابتدایی را در دبستانِ بدر آغاز کرد و در سال ۱۳۲۷ توانست گواهی‌نامهٔ ششم ابتدایی خویش را بگیرد. علی‌اکبر ساعدی، برادر غلامحسین، دربارهٔ برادرش و مدرسهٔ طالقانی (منصور سابق) تبریز می‌گوید:

هنگامی که ساعدی در دبیرستان مشغول تحصیل بود، اولین داستان‌هایش در هفته‌نامهٔ دانش‌آموز چاپ شد. هم‌چنین داستان بلندی به نام از پا نیفتاده‌ها نوشت که مجلهٔ کبوتر صلح آن را به چاپ رساند.

او در نوجوانی به سازمان جوانان حزب توده پیوست و در هفده سالگی مسئولیت انتشار روزنامه‌های فریاد و صعود را به عهده گرفت. وی در تابستان ۱۳۳۲ و هنگامی که ۱۸ سال داشت، به اتهام همکاری با حزب، مدتی در زندان شهربانی تبریز حبس شد.

ساعدی در خردادماه ۱۳۳۳ توانست در رشته طبیعی دیپلم بگیرد و یک سال بعد و در بیست‌سالگی در دانشگاه تبریز تحصیل پزشکی را آغاز کرد.

دانشگاه و تحصیل پزشکی 
دوران دانشجویی ساعدی در تبریز با فعالیت‌های سیاسی و شرکت در جنبش‌های دانشجویی و آشنایی و دوستی با صمد بهرنگی همراه بود. وی در همین دوران نوشتن داستان کوتاه را نیز با جدیت پیگیری کرد. داستان‌های شکایت و غیوران شب و نمایش‌نامهٔ سایه‌های شب حاصل آن دورهٔ کاریِ اوست. او همچنین مجموعه‌ داستان کوتاهِ شب‌نشینی باشکوه را در تبریز منتشر کرد و نمایش‌نامهٔ کلاته گل را نیز به‌صورت مخفی در تهران به چاپ رساند.

تهران، سربازی و روان‌پزشکی 
به دلیل محتوای مقاله‌ها و داستان‌هایش، به‌رغم داشتن مدرک پزشکی، به‌عنوان سرباز صفر در پادگان سلطنت‌آباد تهران خدمت کرد و از همین دوران با محافل ادبی و هنری تهران آشنا شد و داستان‌های او در مجلهٔ سخن به چاپ رسید. وی تحصیلات خود را با درجهٔ پزشکی عمومی و دکترای تخصصی روان‌پزشکی در تهران به پایان رساند. در بیمارستان روانی روزبه مشغول به کار شد و پیش از این‌که حرفهٔ پزشکی را به نفع نویسندگی رها کند، در مطبش که در خیابان دلگشا در تهران قرار داشت، بیشتر اوقات بدون گرفتن حق ویزیت بیماران را معاینه می‌کرد. تجربه‌های این دوران به شناخت او از انسان و پیچ‌وخم‌های روح و روان کمک کرد. وی مطب دلگشا را بعدها چنین توصیف می‌کند:

نویسندگی و نمایش 

نخستین نوشته‌های ساعدی در سال ۱۳۳۲ منتشر شد و چند سال بعد با چوب‌به‌دست‌های ورزیل و پنج نمایشنامه دربارهٔ انقلاب مشروطه نام او در ردیف نمایشنامه‌نویسان ایران قرار گرفت. ساعدی با چوب‌به‌دست‌های ورزیل، بهترین بابای دنیا، تک‌نگاری اهل هوا، پنج نمایش‌نامه از انقلاب مشروطیت، پرواربندان، دیکته و زاویه و آی باکلاه! آی بی‌کلاه و چندین نمایش‌نامهٔ دیگری که نوشت، وارد دنیای تئاتر ایران شد و آزمون‌های قابل توجّهی در نویسندگیِ گونهٔ نمایشنامه کرد و سرانجام همراه نمایشنامه‌نویسان جدّی‌تری مانند بهرام بیضایی، اکبر رادی و نویسندگان دیگری چون علی نصیریان، رحیم خیاوی، بهمن فُرسی، عباس جوانمرد، بیژن مفید، آربی اوانسیان، عباس نعلبندیان، اسماعیل خلج سهمی در دگرگونی تئاتر ایران را در سال‌های ۱۳۴۰–۱۳۵۰ یافت.

سفرنامه‌ها 
غلامحسین ساعدی در جست‌وجوی مداوم برای شناخت ایران و مردمان سرزمینش بود و به نقاط مختلف ایران سفر کرد. حاصل سفر او به آذربایجان «ایلخچی» و «خیاو» بود و حاصل سفرش به بنادر جنوب «اهل هوا» و «ترس و لرز». این سفرنامه‌ها که بر عینیات جامعه استوار بود، سبب رشد «منطقه‌گرایی» در ادبیات معاصر ایران شد و درگیری‌های حاشیه‌نشینان دور از مرکز را به میان مرکزنشینان برد.

کانون نویسندگان ایران 
ساعدی از نخستین کسانی بود که به کانون نویسندگان ایران پیوست.

کار مطبوعاتی 
ساعدی علاوه بر نوشتن چندین قصه و نمایشنامه و تک‌نگاری، چند مورد تجربهٔ مطبوعاتی هم داشت که یکی از آن‌ها سردبیری مجلهٔ انتقاد کتاب بود و دیگری هم مجلهٔ الفبا. وی پس از مهاجرت از ایران و اقامت در فرانسه هم تا مدتی به فعالیت‌های مزبور پرداخت.

زندان 
در خردادماه سال ۱۳۵۳، حین تهیهٔ تک‌نگاری شهرک‌های نوبنیاد، توسط ساواک دستگیر شد، قبل از این نیز بارها توسط ساواک و شهربانی دستگیر و مورد ضرب و شتم قرار گرفته بود. یک بار بر اثر شکنجه در بیمارستان جاوید بستری شد، اما این بار (خرداد ۱۳۵۳) ابتدا به زندان قزل‌قلعه و سپس به زندان اوین منتقل شد که این وضعیت به مدت یک سال ادامه پیدا کرد. پس از آزادی از زندان، سه داستان گور و گهواره، فیلم‌نامهٔ عافیتگاه و داستان کلاته نان را نوشت و در سال ۱۳۵۷ به دعوت انجمن قلم آمریکا روانهٔ این کشور شد و سخنرانی‌های متعددی در این کشور انجام داد.احمد شاملو دربارهٔ تجربهٔ زندان ساعدی و احوالات او پس از آزادی چنین می‌گوید:

مهاجرت به پاریس 
پس از انقلاب ۱۳۵۷، ساعدی مجبور به ترک ایران شد و در فرانسه اقامت گزید و نمایشنامهٔ اتللو در سرزمین عجایب را در فرانسه نوشت. وی دربارهٔ سبب کوچش چنین گفته:

درگذشت 

غلامحسین ساعدی ۲ آذر ۱۳۶۴، مطابق با ۲۳ نوامبر ۱۹۸۵، پس از یک خون‌ریزی داخلی در بیمارستان سَن آنتوان پاریس در ۴۹ سالگی درگذشت و روز جمعه هشتم آذرماه، مطابق با ۲۹ نوامبر، در قطعهٔ ۸۵ گورستان پر-لاشز به خاک سپرده شد.

شاهرخ مسکوب در خاطرات مربوط به روز ۳۰ بهمن ۱۳۸۵ خود آورده:

" دیروز رفتم به تشییع جنازه ساعدی. کسان زیادی آمده بودند. باران می بارید. هوا تیره و آسمان روی زمین افتاده بود. جمعیت منظم و خاموش و آهسته به طرف گور می رفت و همه غمزده بودند. غم غربت و دهان گشوده مرگ در برابر و تیغ سرنوشتی که سعی می کنیم به شوخی ندیده اش بگیریم و به ریشخند برگزارش کنیم. امروز باری می گذرد و چو فردا شود فکر فردا کنیم."

ویژگی‌ها

تخلّص 

ساعدی سال‌ها با نام مستعارِ گوهر مراد آثار خود را منتشر می‌کرد. عبدالعلی دستغیب، منتقد ادبی، معتقد است ساعدی نام مستعارِ «گوهر مراد» را براساس نام اثری عرفانی از حزین لاهیجی اختیار کرده‌است. اما ساعدی در گفت‌وگویی منتشرنشده دربارهٔ انتخاب این نام گفته‌است که در پشت خانهٔ مسکونی‌شان در تبریز، گورستانی متروک بود و او گاه ساعت‌ها در این گورستان قدم می‌زده و در یکی از دفعات چشمش به گور دختری به نام گوهر، دخترِ مراد می‌افتد که بسیار جوان از دنیا رفته بوده و همان‌جا تصمیم می‌گیرد تا از نام او به‌عنوان نام مستعارِ خودش استفاده کند.

دربارهٔ زبان فارسی 
ساعدی که خود از ترک‌های آذربایجانی بود و به زبان مادری خویش نیز بسیار علاقه‌مند بود، دربارهٔ زبان فارسی و جایگاهش در ایجاد همبستگی و نقشِ آن در وحدت ملی ایرانیان، در گفت‌وگویی با رادیو بی‌بی‌سی چنین گفت: «زبان فارسی، ستونِ فقرات یک ملت عظیم است. من می‌خواهم بارش بیاورم. هرچه که از بین برود، این زبان باید بماند.»

ساعدی و سینما 
سه فیلم براساس فیلمنامه‌های ساعدی ساخته شده‌است: گاو (اقتباس‌شده از داستان چهارم عزاداران بیل) و دایرهٔ مینا (اقتباس‌شده از داستان آشغالدونی) هر دو به کارگردانی داریوش مهرجویی و آرامش در حضور دیگران براساس داستانی به همین نام به کارگردانی ناصر تقوایی. پرویز جاهد می‌گوید که غنای تصویری، نگاه اجتماعی و نقّادانه و ساختار دراماتیک قویِ فیلمنامه‌های ساعدی سبب شده آثار ساخته‌شده برمبنای این فیلمنامه‌ها، فیلم‌های موفقی در کارنامه‌های خالقانشان باشند.

کتاب‌شناسی

نمایش‌نامه 
ساعدی نخستین نمایش‌نامهٔ خود را با نام پیگمالیون در ۲۱سالگی نوشت.

 ۱۳۳۹ - کاربافک‌ها در سنگر
 ۱۳۴۰ - کلاته گل
 ۱۳۴۲ - ده لال‌بازی (۱۰ نمایش‌نامهٔ پانتومیم)
 ۱۳۴۴ - چوب‌به‌دست‌های ورزیل
 ۱۳۴۴ - بهترین بابای دنیا
 ۱۳۴۵ - پنج نمایش‌نامه از انقلاب مشروطیت
 ۱۳۴۶ - آی باکلاه، آی بی‌کلاه، انتشارات نیل
 ۱۳۴۶ - خانه روشنی (پنج نمایش‌نامه)
 ۱۳۴۷ - دیکته و زاویه (دو نمایشنامه)
 ۱۳۴۸ - پرواربندان
 ۱۳۴۹ - وای بر مغلوب
 ۱۳۴۹ - ما نمی‌شنویم (سه نمایش‌نامه
 ۱۳۴۹ - جانشین
 ۱۳۵۰ - چشم در برابر چشم
 ۱۳۵۲ - مار در معبد
 ۱۳۵۲ - قوردلار
 ۱۳۵۴ - عاقبت قلم‌فرسایی (دو نمایش‌نامه)
 ۱۳۵۴ - هنگامه آرایان
 ۱۳۵۵ - ضحاک
 ۱۳۵۷ - ماه عسل

مجموعه داستان‌ها 
نخستین اثر داستانی او به نام خانه‌های شهر ری در ۱۳۳۶ در تبریز منتشر شد.
 ۱۳۳۴ - خانه‌های شهر ری
 ۱۳۳۹ -  شب‌نشینی باشکوه
 ۱۳۴۳ -  عزاداران بَیَل (هشت داستان پیوسته)
 ۱۳۴۵ - دندیل (چهار داستان)
 ۱۳۴۵ - گور و گهواره (سه داستان کوتاه)
 ۱۳۴۶ - واهمه‌های بی‌نام‌ونشان (شش داستان کوتاه)
 ۱۳۴۷ - ترس و لرز (شش داستان کوتاهِ پیوسته)
 ۱۳۷۷ - آشفته‌حالان بیداربخت (ده داستان کوتاه)

رمان 
 ۱۳۴۴ - مقتل
 ۱۳۴۸ - توپ
 ۱۳۵۳ - تاتار خندان
 ۱۳۵۵ - غریبه در شهر
 جای پنجه در هوا (ناتمام)

فیلم‌نامه 
 ۱۳۴۸ - فصل گستاخی، تهران: انتشارات نیل
 ۱۳۴۹ - ما نمی‌شنویم، تهران:  انتشارات پیام
 ۱۳۵۰ - گاو
 ۱۳۵۷ - عافیتگاه، تهران:  انتشارات اسپرک
 ۱۳۶۱ - مولوس کورپوس
 چاپ‌نشده - دایرهٔ مینا
 چاپ‌نشده - رنسانس
 ۱۳۵۱ - آرامش در حضور دیگران (از کتاب «واهمه‌های بی‌نام و نشان»)

تک‌نگاری‌ها 
 ۱۳۴۲ - ایلخچی
 ۱۳۴۳ - خیاو یا مشکین‌شهر
 ۱۳۴۵ - اهل هوا

نامه‌ها 
 ۱۳۹۸ - طاهره، طاهره عزیزم

ترجمه 
 ۱۳۴۲ - شناخت خویش، نوشتهٔ آرتور جرسیلد، با محمدنقی براهنی
 ۱۳۴۲ - قلب، بیماری‌های قلبی و فشار خون، نوشتهٔ ه. بله‌کسلی، با محمدعلی نقشینه
 ۱۳۴۳ - آمریکا آمریکا، نوشتهٔ الیا کازان، با محمدنقی براهنی

نمایش‌نامه‌های اجراشده 
 ۱۳۴۲ - پانتومیم "فقیر"، با بازی جعفر والی، در تلویزیون
 ۱۳۴۴ - نمایش "چوب‌به‌دست‌های ورزیل"، به کارگردانی جعفر والی؛ نمایش "بهترین بابای دنیا"، به کارگردانی عزت‌الله انتظامی، در تئاتر سنگلج
 ۱۳۴۵ - نمایش " بام‌ها و زیربام‌ها " و "از پانیفتاده‌ها"، به کارگردانی جعفر والی، در تلویزیون؛ "ننه اِنسی"، به کارگردانی جعفر والی، در تئاتر سنگلج؛ نمایش "گرگ‌ها" و "گاو"، به کارگردانی جعفر والی، در تلویزیون
 ۱۳۴۶ - نمایش "آی باکلاه، آی بی‌کلاه"، به کارگردانی جعفر والی، درتئاتر سنگلج؛ نمایشنامه‌های "خانه روشنی"، به کارگردانی علی نصیریان؛ نمایش‌نامهٔ "دعوت"، به کارگردانی جعفر والی، در تئاتر سنگلج؛ نمایش‌نامهٔ "دست بالای دست"، به کارگردانی جعفر والی؛ "خوشا به حال بردباران"، به کارگردانی داوود رشیدی، در تلویزیون
 ۱۳۴۷ - نمایش "دیکته و زاویه"، به کارگردانی داوود رشیدی، در تئاتر سنگلج
 ۱۳۴۸ - نمایش "پرواربندان"، به کارگردانی محمدعلی جعفری، در تهران و شهرستان‌ها
 ۱۳۴۹ - نمایش "وای بر مغلوب"، به کارگردانی داوود رشیدی، در تئاتر سنگلج
 ۱۳۵۱ - نمایش "چشم در برابر چشم"، به کارگردانی هرمز هدایت، در سالن دانشجویی
 ۱۳۶۳ - نمایش "اتللو در سرزمین عجایب"، به کارگردانی ناصر رحمانی‌نژاد در فرانسه و چند شهر دیگرِ اروپا

یادبود 
هر سال در روز درگذشت ساعدی، دوستداران و یارانش، به‌اتفاق همسرش، با گردهمایی در گورستان پر-لاشز، یاد او را گرامی می‌دارند.

مستند 
سیروس وقوعی، فیلم‌ساز ایرانی در سوئد، در سال ۱۹۸۵ فیلمی مستند دربارهٔ غلامحسین ساعدی ساخت.

شعر 
از احمد شاملو برای گوهر مراد:

به نوکردنِ ماه
بر بام شدم
با عقیق و سبزه و آینه.
داسی سرد بر آسمان گذشت
که پروازِ کبوتر ممنوع است.

صنوبرها به نجوا چیزی گفتند
و گزمگان به هیاهو شمشیر در پرندگان نهادند.

ماه
برنیامد..

۹ آبانِ ۱۳۵۱
دفتر شعر ابراهیم در آتش

کتاب‌های منتشرشده در مورد ساعدی 
 کتاب شناخت‌نامهٔ غلامحسین ساعدی، نوشتهٔ جواد مجابی.
 نقد و بررسی داستان‌های کوتاه غلامحسین ساعدی، روح‌اله مهدی پورعمرانی، نشر روزگار، ۱۳۸۱
 کتاب الفبای آثار ساعدی، نوشتهٔ آسیه (ناستین) جوادی.

پانویس

پیوند به بیرون 

 ایرانیکا
 
 بیست سال از مرگ غلامحسین ساعدی گذشت (بی‌بی‌سی فارسی)
 
 غلامحسین ساعدی؛ آزادی و دیگر رنج‌ها در رادیو فردا؛ مستندی از شیرین سقایی دربارهٔ زندگی غلامحسین ساعدی، داستان‌نویس و نمایشنامه‌نویس ایرانی.
 اطلاعات در کتابخانه ملی فرانسه BNF

 
اعضای کنفدراسیون جهانی دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی
اعضای هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران
افراد ایرانی آذری‌تبار
افراد فرانسوی آذری‌تبار
اهالی تبریز
ایرانیان مقیم پاریس
ایرانی‌تبارهای مهاجرت‌کرده به فرانسه
برندگان جایزه سپاس
پزشکان ایرانی سده ۲۰ (میلادی)
پزشکان سده ۲۰ (میلادی)
دانش‌آموختگان دانشگاه تبریز
دانش‌آموختگان دانشگاه علوم پزشکی تبریز
دانش‌آموختگان دانشگاه علوم پزشکی تهران
درگذشتگان ۱۳۶۴
درگذشتگان ۱۹۸۵ (میلادی)
رمان‌نویسان سده ۲۰ (میلادی)
رمان‌نویسان مرد اهل ایران
روانپزشکان اهل تبریز
روان‌پزشکان اهل ایران
زادگان ۱۳۱۴
زادگان ۱۹۳۶ (میلادی)
فیلمنامه‌نویسان سده ۲۰ (میلادی)
فیلم‌نامه‌نویسان اهل ایران
فیلم‌نامه‌نویسان اهل تبریز
مدفونان در پرلاشز
نمایشنامه‌نویسان اهل تبریز
نمایشنامه‌نویسان سده ۱۴ اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان مرد اهل ایران
نویسندگان آذری‌تبار اهل ایران
نویسندگان آذری‌زبان
نویسندگان با نام مستعار سده ۲۰ (میلادی)
نویسندگان داستان کوتاه سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
نویسندگان داستان کوتاه سده ۲۰ (میلادی)
نویسندگان داستان کوتاه مرد اهل ایران
نویسندگان مرد اهل ایران
نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی)