فلک‌الافلاک

فَلَک‌الافلاک یا دژِ شاپورخواست قلعه‌ای تاریخی در مرکز شهر خرم‌آباد در استان لرستان است. فلک‌الافلاک با نام قلعهٔ دوازده‌بُرجی هم شناخته می‌شود. این بنا بر فراز تپه‌ای مشرف به شهر خرم‌آباد و در نزدیکی رودخانه، در مرکز شهر قرار گرفته و چشم‌گیرترین اثر تاریخی و گردشگری در این شهر است. تاریخ ساخت این قلعه به دورهٔ ساسانیان بازمی‌گردد. این بنا در تاریخ  با شمارهٔ ثبت ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

واژه‌شناسی 
فلک‌الافلاک در لغت به معنای «سپهر سپهران» است. قلعهٔ فلک‌الافلاک با نام‌های گوناگونی در طول زمان شناخته شده‌است. دژ شاپورخواست، سابرخواست، قلعهٔ خرم‌آباد، دوازده برجی و کاخ اتابکان از آن جمله‌اند. قلعهٔ خرم‌آباد از دورهٔ قاجار به بعد، قلعهٔ فلک‌الافلاک نامیده می‌شود. با توجه به این‌که ممکن است دوازده برجی، اشاره‌ای به دوازده برج فلکی باشد، ممکن است نام فلک‌الافلاک نیز از همین‌جا ریشه گرفته باشد. از سدهٔ ششم هجری پس از ساخته شدن شهر جدید خرم‌آباد، این قلعه نیز به‌نام قلعهٔ خرم‌آباد معروف شد.

پیشینه 
قدمت این قلعه به دورهٔ ساسانیان می‌رسد. ساسانیان شهری با نام شاپورخواست در حدود منطقهٔ کنونی خرم‌آباد ساختند که بعدها ویران شد و در حدود سدهٔ هفتم هجری، خرم‌آباد فعلی به‌جای آن بنا گردید. گمان می‌رود که قلعهٔ فلک‌الافلاک، همان دژ شاپورخواست باشد که در دورهٔ ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته‌است. 
این قلعه به لحاظ موقعیت استراتژیک خود در قرن چهارم هجری قمری به‌عنوان مقر حکومت آل حسنویه و گنجور در زمان آل بویه درآمد همچنین خزانهٔ حکومتی خاندان بدر در قرن چهارم هجری و مقر حکومتی اتابکان لر کوچک و والیان لرستان در دورهٔ صفویه تا قاجار و سرانجام پادگان نظامی و زندان در دوران پهلوی از مهم‌ترین کاربردهای قلعه در گذشته محسوب می‌شود.

در دورهٔ قاجار 
محمدعلی میرزا دولتشاه در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به حکومت کرمانشاهان و لرستان منصوب شد. قلعه که تا آن زمان به‌حالت نیمه‌مخروبه درآمده بود و فقط توسط شخصی به نام میرزا ابوطالب‌خان مرمت مختصری در آن صورت گرفته بود به‌دستور محمدعلی میرزا مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و دیوانخانه و سربازخانه را نیز در پایین قلعه احداث نمود. قلعهٔ فلک‌الافلاک در دورهٔ قاجار به‌دلایل مختلف مورد توجه قرار گرفت و به‌صورت مقر حکومت و مرکز اداری و نظامی منطقه درآمد و رفت‌وآمد دولتمردان قاجار به قلعه بسیار صورت می‌گرفت که برخی از آنان یادداشت‌هایی دربارهٔ قلعه از خود برجا گذاشته‌اند. برای مثال مسعود میرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه که حکومت اصفهان را در دست داشت و مدتی هم حکومت لرستان به قلمروی او افزوده شده بود، ضمن سفری به لرستان در خاطرات خود می‌نویسد:

در شمارهٔ ۳۴۳ روزنامهٔ لرستان در تاریخ ۱۲۷۴ هجری قمری در مورد تعمیرات انجام‌گرفته در زمان احتشام الدوله نوشته‌اند که:

توصیف دیگری احتمالاً توسط یکی از مأموران اعزامی به لرستان در حوالی سال ۱۳۰۰ هجری قمری در کتاب جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه به نگارش آمده‌است:

در سفرنامه‌ها 
معین‌السلطنه که در سال ۱۳۳۴ قمری به نگارش جغرافیای لرستان پرداخته در خصوص قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته‌است:

سر هنری راولینسون که در سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۵ قمری در ایران به‌سر می‌برده و لرستان را به‌صورت کامل دیده‌است؛ ضمن عبور از خرم‌آباد، قلعهٔ فلک‌الافلاک را چنین وصف کرده‌است:

در سال ۱۲۵۷ هجری قمری زمانی که بارون دوبد جهانگرد روس از خرم‌آباد دیدن کرد قلعه را این‌گونه توصیف کرد که با شش قبضه توپ از قلعه دفاع می‌شده‌است، به‌گفتهٔ وی پس از آن‌که محمدشاه قاجار به سلطنت می‌رسد بلافاصله دستور می‌دهد تا بخش اعظم توپ‌های ولایات مختلف ایران را در پایتخت متمرکز کنند، اما به توپ‌های قلعهٔ فلک‌الافلاک که از دورهٔ محمدعلی میرزا در این‌جا نصب شده‌اند دست نمی‌زند. ادموندز در ۷ سپتامبر ۱۹۱۷ در یادداشت‌های سفر خود در مورد قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته‌است:

در دورهٔ پهلوی 

در دوران رضاشاه ساختمان‌هایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش شاهنشاهی ایران در محدودهٔ حصار ۱۲برجی احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های مذکور در حال حاضر در محوطهٔ سپاه پاسداران باقی مانده‌است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه، تخریب گردید. مجموعه ی حصار ۱۲برجی و قلعه به پادگان نظامی تبدیل گردید و قلعه ی فلک‌الافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری مهمات لشکر ۵ مخصوصاً مین و مواد منفجره تبدیل گردید که در همان سال، مهمات ذخیره‌شده را خارج کردند و قلعه را برای استقرار تبعیدی‌ها آماده ساختند. قلعهٔ فلک‌الافلاک در این زمان به محل نگهداری زندانیان سیاسی تبدیل گردید، فضای داخلی تالارهای قلعه به همین منظور دستکاری شد. معروف است که در وسط تالارها کانالی کنده شده بود و زندانیان از دو طرف کانال در یوغ‌های خود پای در کانال داشتند. مهم‌ترین اتفاقی که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی اتفاق افتاد تخریب برج جدیدساز (برج شمال غربی) بر اثر زمین‌لرزه بود. استفاده از قلعه به‌عنوان زندان تا سال ۱۳۴۷ ادامه یافته و در سال ۱۳۴۸ به‌مدت کوتاهی به بایگانی راکد ارتش تبدیل شد. در همین سال به‌عنوان یک بنای تاریخی به اداره ی فرهنگ و هنر لرستان واگذار گردید و با شمارهٔ ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. در سال ۱۳۵۴ نمایشگاه منطقه‌ای مردم‌شناسی لرستان در این محل گشایش یافت و در سال ۱۳۵۶ با گشایش موزهٔ مفرغ‌های لرستان به‌کار خود ادامه داد.

موزه 

موزه فلک‌الافلاک درون ساختمان قرار دارد و در دورهٔ پهلوی با قرار دادن برخی مدارک فرهنگی، فعالیت خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. این موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را از سر گرفت. موزهٔ قلعه بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷ به‌علت نبود امکانات نگهداری استاندارد، تعطیل بود. این موزه ۱۲ ویترین دارد که هر ویترین ۵۰ اثر تاریخی را به نمایش می‌گذارد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ 

در سال ۱۳۶۳ پس از شروع جنگ ایران و عراق و به‌منظور امنیت، اشیای موزه جمع‌آوری گردید و پس از جنگ با مرمت بخشی از بنا، نمایشگاه عکس، سنگ و سفال افتتاح گردید، در سال ۱۳۷۶ موزهٔ باستان‌شناسی افتتاح گردید ولی به‌علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راه‌اندازی نشد. در همین سال، بخش شمالی حیاط اول به چای‌خانه تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه مرمت آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز منتقل گردید، هم‌اکنون موزهٔ مردم‌شناسی آن در بخش جنوبی حیاط دوم راه‌اندازی شده‌است.

دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های قلعه در محدودهٔ فعلی دانشگاه لرستان باقی مانده‌است که یکی از آن‌ها محل برگزاری کلاس‌های درس در دو طبقه است و در فهرست آثار ملی ایران با شمارهٔ ۳۷۶۵ به‌ثبت رسیده‌است. قرینهٔ همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ توسط دانشگاه لرستان تخریب و به‌جای آن، دپارتمان شیمی احداث شده‌است و ساختمان دوم، یک‌طبقه است که به‌عنوان محل بانک از آن استفاده می‌شود. ساختمان‌ها در جهت شرقی–غربی ساخته شده‌اند و علاوه بر این‌ها بنای دیگری از دورهٔ پهلوی در محل کنونی باشگاه افسران باقی مانده‌است که به‌شکل نامطلوبی با آستری از سیمان سفید روی آن را پوشانده‌اند. ویژگی قابل توجه بناهای مذکور، یک‌دست بودن با بافت تاریخی اطراف قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را می‌توان معماری ایرانی–فرنگی نامید. با این‌حال ساختمان‌های مذکور از ویژگی‌های قابل توجه زمان خود برخوردارند که به‌طور کلی می‌توان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، آجرکاری به‌صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقف‌های شیروانی نام برد.

حضور سپاه پاسداران 
پس از انقلاب ۱۳۵۷، سپاه پاسداران با ایجاد یک پادگان نظامی در جنوب قلعه ی فلاک‌الافلاک ضمن اشغال اطراف این بنای ملی در روند آزادسازی حریم قلعه و ثبت جهانی آن اخلال ایجاد کرده‌است. طبق برنامهٔ دفتر منطقه‌ای اسکان بشر سازمان ملل متحد، خرم‌آباد به‌عنوان یک شهر نمونهٔ گردشگری انتخاب شده‌است. این انتخاب، به‌منظور اجرای طرح توسعهٔ پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح، قلعهٔ فلک‌الافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز جزء این طرح محسوب می‌شود.

ویژگی‌ها 
احداث بنا بر فراز صخره‌ها و اشراف کامل آن بر درهٔ تاریخی خرم‌آباد و نیز جاری شدن چشمهٔ گلستان از دامنهٔ شمالی تپه از ویژگی‌های اصلی بنا به‌شمار می‌آیند. از سوی دیگر، نزدیکی بنا با غارهای پیش از تاریخ دره گرم خرم‌آباد و دیگر آثار تاریخی مانند سنگ‌نوشته خرم‌آباد، مناره آجری، آسیاب گبری، پل شاپوری و گرداب سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یادشده است.

معماری 

معماری کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران‌های گوناگون بدان افزوده شده، بیشترین این تحولات مربوط به دوره صفویه تا قاجار است. بر اساس مدارک تصویری تا حدود یک‌صد سال پیش، بارویی ۱۲برجی در پیرامون بنای فعلی وجود داشته، که اکنون آثار این برج از آن در محوطهٔ شمال غربی قلعه، قابل مشاهده است. وسعت تقریبی بنا ۵٬۳۰۰ متر مربع، شامل ۸ برج، دو صحن و ۳۰۰ جان‌پناه است. ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه ۲۳ متر و مصالح آن از سنگ، آجر، خشت و ملات گچ و آهک است. ورودی بنا به سمت شمال و در بدنهٔ برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهروی ورودی به حیاط اول وصل می‌گردد. ورودی قلعهٔ فلک‌الافلاک در بخش شمالی و در برج جنوب غربی به عرض ۱۰ متر و ۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع سه متر ساخته شده و در ساخت این بنا از مصالحی چون خشت، آجر (قرمز و بزرگ)، سنگ و ملات استفاده شده‌است. پلان بنای این قلعهٔ تاریخی به‌صورت هشت‌ضلعی نامنظم است.

حیاط اول 
ابعاد این حیاط که در جهت شمالی–جنوبی طراحی شده ۲۲/۵×۳۱ متر است. پیرامون آن از چهار برج تشکیل شده که دو برج آن در شمال و شمال غربی و دو برج دیگر در جنوب و جنوب غربی قرار دارد.

حمام قدیمی 
حمام قلعه در ضلع شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه قرار داشته‌است. این حمام تا اواخر دورهٔ قاجار، قابل استفاده بوده و اکنون آثاری از آن مانند تنبوشه‌های سفالی، نقش‌های آهکی و کانال‌های زیرزمینی، قابل مشاهده است.

چاه قلعه 
در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک طاق‌نمای بلند، چاه آب قلعه قرار دارد. عمق این چاه که بیشتر آن با برش صخره به سرچشمهٔ آب گلستان راه یافته نزدیک به ۴۰ متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنین دژ از همین چاه تأمین می‌شده و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است.

حیاط دوم 
ابعاد این حیاط در جهت شرقی–غربی، ۲۱×۲۹ متر است و همانند حیاط اول از چهار برج تشکیل می‌گردد. در چهار جهت این حیاط، تالارهای بزرگی قرار دارد که به یکدیگر راه دارند و اکنون به موزه تغییر کاربری یافته‌اند. از نکات قابل تأمل در معماری بنا، وجود گریزگاهی مخفی در ضلع جنوبی و فضاهای زیرزمینی در ضلع شمالی و شرقی آن است.

رطوبت‌گیر 
به‌نظر می‌رسد که قلعهٔ فلک‌الافلاک با یک سیستم از کانال‌های رطوبت‌گیر ساخته شده‌است. پیش از این، کارشناسان معتقد بودند این کانال‌های رطوبت‌گیر با ارتفاع بیش از ۱ متر که تمام محوطهٔ زیر قلعه را پوشانده‌است، مخفیگاهی برای ساکنان است. اما در واقع مهندسان ساسانی به‌دلیل آگاهی از تغییر اقلیم منطقه و وضعیت آب‌های زیرزمینی، قلعه را به سیستمی رطوبت‌گیر مجهز کرده‌اند. قلعهٔ فلک‌الافلاک با مصالح مختلفی مانند سنگ و چوب که در مقابل رطوبت، آسیب‌پذیر هستند، ساخته شده‌است. به‌همین دلیل، این قلعه در بلندترین نقطهٔ شهر خرم‌آباد ساخته شد تا باد به داخل بنا نفوذ کند و پایه‌های آن را خشک کند.

مرمت 
در نیمهٔ ابتدایی سال ۱۳۸۹ نخستین مرحله از مرمت این اثر باستانی از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان به اتمام رسید. در این طرح، مرمت آب‌روهای کف حیاط با سنگ تراشیده‌شده به ضخامت ۶ سانتی‌متر، بندکشی و تعویض آجرها، دوباره‌چینی کنگره‌های تخریب‌شده و قوس طاق‌های قلعه و همچنین مرمت در و پنجره‌های ورودی قلعه به اتمام رسید.

زمین‌لرزهٔ اردیبهشت ۱۳۹۹
بر اثر زمین‌لرزه‌ای ۵٫۱ ریشتری در لرستان خساراتی به چند کنگره وارد شده و برخی از آن‌ها ریزش کردند.

پویش حامیان فلک‌الافلاک 
پس از زمین‌لرزه ۱۳۹۶ ازگله که تکان‌های آن در خرم‌آباد نیز احساس شد، کمپینی با عنوان «پویش ملی حامیان فلک‌الافلاک» راه‌اندازی شد و چهره‌های سرشناس زیادی همچون باران کوثری، تهمینه میلانی و پرستو گلستانی به آن پیوستند و با انتشار متن و پوسترهایی، خواستار توجه بیشتر به این دژ شدند و بابت آسیب‌پذیری این سازه، اعلام نگرانی کردند.

مهرداد دهقانی (روزنامه‌نگار) از گردانندگان پویش به خبرنگار جام جم گفته‌است: «مسئولان هم مثل مردم لرستان می‌اندیشند که قلعه آن‌قدر باشکوه و باصلابت است که با هیچ نم و شکاف و زمین‌لرزه‌ای فرو نریزد و ویران نشود، حال آن‌که مروری در تاریخ بنا نشان می‌دهد که طی صد سال اخیر، دو برج از برج‌های آن فروریخته‌است؛ در سال‌های ۱۳۲۸ برج شمال غربی و در سال ۱۳۶۲ برج و دیوارهای جنوب غربی که البته هر دو بازسازی می‌شوند، هرچند با اسکلت‌بندی فلزی!»

رسانه‌های داخلی و خارجی همچون روزنامه قانون، رادیو جوان، روزنامه جام جم، خبرگزاری ایسنا و خبرگزاری صدا و سیما، اخبار این پویش را پوشش دادند.

غلامرضا سلیمانی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان هرگونه خطری برای قلعه را تکذیب کرد و در رابطه با این پویش گفت: «متأسفانه برخی با بزرگ‌نمایی مشکلات قلعهٔ فلک‌الافلاک و سوءاستفاده از این بنای ارزشمند، با ارسال گزارشی کذب از تخریب قلعه به شبکه‌های معاند و انتشار آن در فضاهای مجازی، قصد برهم‌زدن آرامش مردم و تخریب مسئولان را دارند که در این خصوص، قطعاً از طریق مراجع قضایی با آن‌ها برخورد قانونی خواهد شد.»

نگارخانه

جستارهای وابسته 
 فهرست جای‌های تاریخی و فرهنگی استان لرستان

پانویس

منابع 
 راهنمای قلعه فلک‌الافلاک، دژ شاپورخواست، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان
 لوح فشرده خرم‌آباد، بخش بناهای تاریخی، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان

پیوند به بیرون 

 

۶۵۱ (میلادی)
آثار ملی ایران
بناهای تاریخی خرم‌آباد
تاریخ نظامی ایران
جاذبه‌های گردشگری استان لرستان
جاذبه‌های گردشگری خرم‌آباد
زندان‌های ایران
ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان لرستان
ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۶۵۱ (میلادی)
ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در سده ۳ (میلادی)
قلعه‌های استان لرستان
قلعه‌های تاریخی ایران بر پایه شهرستان
قلعه‌های ساسانیان
معماری ساسانی
معماری سده ۳ (میلادی)
نمادهای خرم‌آباد
آثار دوره ساسانیان در شهرستان خرم‌آباد