آتیلا پسیانی

آتیلا پسیانی (۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۶ – ۱۴ مهر ۱۴۰۲) بازیگر و کارگردان تئاتر ایرانی بود. او در طول بیش از چهار دهه فعالیت، یکی از پرکارترین بازیگران ایرانی به‌شمار می‌رفت و در بیش از ۴۰ نمایش، حدود ۸۰ فیلم و بیش از ۷۰ مجموعه حضور یافت. پسیانی یکی از پیشگامان تئاتر تجربی در ایران دانسته می‌شود.

اوایل زندگی و حرفه 
آتیلا پسیانی در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۶ در تهران به دنیا آمد. او فرزند بازیگر جمیله شیخی بود. در دوران کودکی، پدرش حین مأموریتی در بهشهر درگذشت و او به‌همراه مادرش به تهران بازگشت.

پسیانی در ۱۳۴۶، در ده سالگی، به همراه مادرش در تمرین تئاتر نمایش حکومت زمان‌خان اثر میرزا آقا تبریزی حضور یافت و با بازیگری آشنا شد. او در این نمایش دو نقش، یعنی ولیعهد شاه قاجار و شاگرد دلاک، را بازی کرد. بازیگر این نقش‌ها آن زمان برای اجرا حاضر نشد و به درخواست رکن‌الدین خسروی، پسیانی «با بداهه‌کاری‌های‌اش» به بازیگران این نمایش پیوست. او برای این کار ۲۴۰ تک‌تومانی دستمزد گرفت.

به گفتهٔ پسیانی، او در ۱۱ سالگی با دیدن نمایش پژوهشی ژرف و سترگ و نو، در سنگواره‌های دوره بیست و پنجم زمین‌شناسی یا چهاردهم، بیستم، و غیره، فرقی نمی‌کند به این نتیجه رسید که «قطعاً در کار نمایش» خواهد بود. او در ۱۶ سالگی وارد کارگاه نمایش شد. پسیانی فارغ‌التحصیل دانشکده هنرهای زیبا بود. او در دانشگاه در کلاس‌های افرادی مانند بهرام بیضایی، حمید سمندریان و شمیم بهار شرکت کرد.

نخستین تجربهٔ سینمایی او، در سال ۱۳۴۸، در تله‌فیلم گم‌شده‌ای به‌نام آرتیست اثر ابراهیم وحیدزاده بود که ۴۰ ثانیه در آن نقش داشت. او از سال ۱۳۶۳ حضور در تئاتر را با نمایش هفت‌خان رستم آغاز کرد و بازی در سینما را از سال ۱۳۶۰ با فیلم عفریت تجربه کرد. او سال بعد در مرگ سفید حضور داشت که همسرش نیز از بازیگران آن بود. پسیانی برای مدتی از سینما فاصله گرفت و در سال ۱۳۶۵ با طلسم یکی از برجسته‌ترین نقش‌هایش را بازی کرد.

سبک بازیگری 
پسیانی طی حدود پنج دهه فعالیت با طیف گسترده‌ای از کارگردانان کار کرد. او با تأسیس گروه تئاتر بازی، جریان‌سازی مطلوبی در تئاتر ایران و روند پیشرفت آن رقم زد.
فرزاد مؤتمن پسیانی را «بازیگری تکنیکی با تمرکزی بالا در صحنه» دانست که قادر بود «نقش‌های پیچیده و روانشناختی را به گونه‌ای ادراک‌پذیر بازی کند.»

به عقیدهٔ مهسا بهادری در خبرآنلاین، پسیانی «درگیری درخوری با نقش پیدا می‌کرد و در مواجهه با آن، گارد سرسختانه‌ای نمی‌گرفت. … عمده نقش‌هایی که ایفا کرده، با صمیمیت و راحتی خاصی همراه بوده‌است که سبب شده تا مخاطب، به آن نزدیک شود. این ویژگی، البته در شمایل اخلاقی این بازیگر نیز به چشم می‌خورد. وجود این خصیصه سبب شده بود تا او، به‌مانند همان سال‌های ابتدایی حضور خود در عرصه هنر کشور، همچنان موردتوجه کارگردانان جریان‌های فکری مختلف باشد.»

زندگی شخصی و مرگ 
پسیانی به ندرت با رسانه‌ها گفتگوهای اختصاصی و مصاحبه داشت. آخرین حضور عمومی‌اش مربوط به مراسم بزرگداشتی بود که در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ برایش برگزار شد.

پسیانی در سال ۱۳۵۶ با بازیگر فاطمه نقوی آشنا شد و سال بعد با او ازدواج کرد. این دو صاحب دو فرزند بازیگر، ستاره و خسرو، شدند. این زوج در سال ۱۳۶۸ گروه تئاتر بازی با هدف توسعهٔ تئاتر تجربی را بنیان‌گذاری کردند.

پسیانی در آبان ۱۴۰۰ در مصاحبه با فریدون جیرانی گفت که ۱۷ سال است که تلویزیون نگاه نمی‌کند و حتی سریال‌های خود را نمی‌بیند، این صحبت‌ها واکنش‌های زیادی در پی داشت؛ از کیهان خبر ۲۰:۳۰ تا منتقدان و سریال‌سازان و کاربران فضای مجازی؛ در نهایت دو روز بعد پسیانی با انتشار پستی در اینستاگرام از همکاران و بینندگان تلویزیون عذرخواهی کرد.

پسیانی در سال‌های آخر زندگی به سرطان مبتلا بود. همزمان با سالروز تولدش، مراسم بزرگداشتی برای پسیانی در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ برگزار شد. در ۲۸ شهریور ۱۴۰۲ اعلام شد که او در بیمارستانی در فرانسه بستری شده‌است. او بر اثر عوارض بیماری در ۱۴ مهر ۱۴۰۲ در این کشور درگذشت. جسد او در ۱۹ مهر به ایران بازگردانده شد و روز بعد در قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران دفن شد.

کارنامه هنری

تئاتر 
پسیانی از دهه شصت خورشیدی به بعد حضور فعالی در عرصه تئاتر ایران داشته که شامل اجراهای جشنواره‌ای و آزاد می‌شود. او با آثارش در چندین دوره جشنواره تئاتر فجر حضور داشته که از این میان می‌توان به جشنواره فجر سال  اشاره کرد. پسیانی در این دوره واقعه‌خوانی جهاز جادو نوشته محمد چرمشیر را کارگردانی کرد و در کنار آثاری نظیر سایه ماه به کارگردانی انوشیروان ارجمند، مرگ یزدگرد به نویسندگی بهرام بیضایی و کارگردانی گلاب آدینه، دلدار به نویسندگی و کارگردانی حسین نوری و مال‌کنون به نویسندگی و کارگردانی مریم معترف و عزت‌الله مهرآوران به روی صحنه برد.
 جنایت و مکافات (رضا ثروتی)، تالار وحدت، (۱۳۹۸)، (بازیگر)
 نام بُرده (علی اصغر دشتی)، ۱۳۹۷
 نمی‌تونم راجع بهش حرف بزنیم ۱۳۹۷
 طناب (بازیگر) ۱۳۹۷
 دیابولیک: رومئو و ژولیت ۱۳۹۵
 باغبان مرگ (آروند دشت آرای)، ۱۳۹۵
 «باغ آلبالو»؛ ۱۳۹۴(بعلاوه بازیگری)
 سوراخ ۲۰۱۴
 گنگ خواب دیده ۱۳۹۳
 «عرق خورشید ٬اشک ماه»؛ ۱۳۹۲
 «مخمل آبی»؛ ۱۳۹۲
 پروفسور بوبوس (بازیگر و کارگردان) ۱۳۸۹
 کشتی شیطان (نویسنده و کارگردان) ۱۳۸۸
 «متابولیک»؛ ۱۳۸۷
 نمایشنامه‌خوانی «کلاغ و دوچرخه»؛ ۱۳۸۳
 نمایشنامه‌خوانی «غلیظ مثل عسل»؛ ۱۳۸۲
 «نجوای خاک»؛ ۱۳۸۲
 «کالیگولا شاعر خشونت»؛ ۱۳۸۲
 «بحرالغرایب»؛ ۱۳۸۲
 «بازی در گالری»؛ ۱۳۸۱
 «بسه دیگه خفه شو»؛ ۱۳۸۱
 گنگ خواب دیده ۱۳۸۰
 «قهوهٔ قجری»؛ ۱۳۷۹
 «درد دل با سگ»؛ ۱۳۷۹
 «رستخیز»؛ ۱۳۷۸
 «تبار خون»؛ ۱۳۷۷
 «برف سبز»؛ ۱۳۷۷
 «اینم از این»؛ ۱۳۷۶
 «آبی که مار می‌خورد، زهر می‌شود»؛ ۱۳۷۵
 «آبی که گاو می‌خورد، شیر می‌شود»؛ ۱۳۷۵
 «بودن یا نبودن»؛ ۱۳۷۳
 «فاطمه عنبر»؛ ۱۳۷۳
 «بودن یا نبودن»؛ ۱۳۷۲
 «آئورا»؛ ۱۳۷۲
 «آئورا»؛ ۱۳۷۰
 «مجلس تقلید هفت‌خوان»؛ ۱۳۶۹
 «ارکستر زنان آشویتس»؛ ۱۳۶۸
 نمایشنامه‌خوانی «هرامسا» ۷۰۹/۷۰۵؛ ۱۳۶۸
 چهار تک پرده ۱۳۶۷
 هفت خوان رستم ۱۳۶۳

سینما 

 خیابان آذرشهر، شماره ۳ (۱۴۰۰، کامبیز صفری)
 سه جلد (۱۴۰۰، مهدی اسماعیلی)
 سیاه باز (۱۳۹۹، حمید همتی)
 سلفی با دموکراسی (۱۳۹۸، علی عطشانی)
 سرخ‌پوست (۱۳۹۷، نیما جاویدی)
 غلامرضا تختی (۱۳۹۷، بهرام توکلی)
 جاده قدیم (۱۳۹۶، منیژه حکمت)
 میلیونر میامی (۱۳۹۵، مصطفی احمدی)
 آشوب (۱۳۹۴، کاظم راست گفتار)
 نگار (۱۳۹۴، رامبد جوان)
 کارگر ساده نیازمندیم (۱۳۹۴، منوچهر هادی)
 آخرین بار کی سحر را دیدی؟ (۱۳۹۴، فرزاد مؤتمن)
 دلبری (۱۳۹۴، سید جلال دهقانی اشکذری)
 سیانور (۱۳۹۴، بهروز شعیبی)
 نیمه شب اتفاق افتاد (۱۳۹۴، تینا پاکروان)
 آتش‌بس ۲ (۱۳۹۳، تهمینه میلانی)
 مستانه (۱۳۹۳، محمدحسین فرح بخش)
 نازنین (۱۳۹۲، مهدی گلستانه)
 نقش نگار (۱۳۹۲، علی عطشانی)
 هیچ‌کجا هیچ‌کس (۱۳۹۱، ابراهیم شیبانی)
 زندگی خصوصی (۱۳۹۰، محمدحسین فرح بخش) (حضور افتخاری)
 خودزنی (۱۳۹۰، احمد کاوری)
 پل چوبی (۱۳۹۰، مهدی کرم پور)
 تلفن همراه رئیس‌جمهور (۱۳۹۰، علی عطشانی)
 یک عاشقانه ساده (۱۳۹۰، سامان مقدم)
 در امتداد شهر (۱۳۸۹، علی عطشانی)
 سوت پایان (۱۳۸۹، نیکی کریمی)
 پیتزا مخلوط (۱۳۸۹، حسین قاسمی جامی)
 نقطه بی‌بازگشت (۱۳۸۸، سیروس رنجبر)
 تهرون (۱۳۸۸، نادر تکمیل همایون)
 سلام بر عشق (۱۳۸۸، اصغر نعیمی)
 از رئیس‌جمهور پاداش نگیرید (۱۳۸۷، کمال تبریزی)
 دوزخ، برزخ، بهشت (۱۳۸۷، بیژن میرباقری)
 سفر مرگ (۱۳۸۷، حسن آقاکریمی)
 صداها (۱۳۸۷، فرزاد مؤتمن)
 فرزند صبح (۱۳۸۷، بهروز افخمی)
 یک وجب از آسمان (۱۳۸۷، علی وزیریان)
 موش (۱۳۸۶، شاهد احمدلو)
 سه زن (۱۳۸۵، منیژه حکمت)
 حس پنهان (۱۳۸۵، مصطفی رزاق کریمی)
 پاداش سکوت (۱۳۸۵، مازیار میری)
 آتش‌بس (۱۳۸۴، تهمینه میلانی)
 چه کسی امیر را کشت؟ (۱۳۸۴، مهدی کرم پور)
 شبانه (۱۳۸۴، کیوان علیمحمدی، امید بنکدار)
 عروسک فرنگی (۱۳۸۴، فرهاد صبا)
 کارگران مشغول کارند (۱۳۸۴، مانی حقیقی)
 اسپاگتی در هشت دقیقه (۱۳۸۳، رامبد جوان)
 جایی برای زندگی (۱۳۸۳، محمد بزرگ‌نیا)
 مجردها (۱۳۸۳، اصغر هاشمی)
 برگ برنده (۱۳۸۲، سیروس الوند)
 کما (۱۳۸۲، آرش معیریان)
 گاهی به آسمان نگاه کن (۱۳۸۱، کمال تبریزی)
 گاوخونی (۱۳۸۱، بهروز افخمی)
 سفر به فردا (۱۳۸۰، محمدحسین حقیقی)
 شام آخر (۱۳۸۰، فریدون جیرانی)
 نیمه پنهان (۱۳۸۰، تهمینه میلانی)
 آب و آتش (۱۳۷۹، فریدون جیرانی)
 آواز قو (۱۳۷۹، سعید اسدی)
 ابر و خورشید (۱۳۷۹، محمدحسین حقیقی)
 نسل سوخته (۱۳۷۸، رسول ملاقلی پور)
 دو زن (۱۳۷۷، تهمینه میلانی)
 هیوا (۱۳۷۷، رسول ملاقلی پور)
 هفت سنگ (۱۳۷۶، سید عبدالرضا نواب صفوی)
 عقرب (۱۳۷۵، گروه کارگردانان)
 دیپلمات (۱۳۷۴، داریوش فرهنگ)
 شیخ مفید (۱۳۷۴، فریبرز صالح، سیروس مقدم)
 در کمال خونسردی (فیلم ۱۳۷۳) (۱۳۷۳، سیامک شایقی)
 روز شیطان (۱۳۷۳، بهروز افخمی)
 خاکستر سبز (۱۳۷۲، ابراهیم حاتمی کیا)
 مسافران (۱۳۷۰، بهرام بیضایی)
 دو فیلم با یک بلیت (۱۳۶۹، داریوش فرهنگ)
 راز خنجر (۱۳۶۹، محمدحسین حقیقی)
 پرواز پنجم ژوئن (۱۳۶۸، علیرضا سمیع آذر)
 کشتی آنجلیکا (۱۳۶۷، محمد بزرگ‌نیا)
 طلسم (۱۳۶۵، داریوش فرهنگ)
 مرگ سفید (۱۳۶۲، حسین زندباف)
 عفریت (۱۳۶۰، فرشید فلک نازی)

تلویزیونی

شبکه نمایش خانگی

برنامه‌ریز 
 بهترین بابای دنیا (۱۳۷۰)

دستیار کارگردان 
 بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴)
 بهترین بابای دنیا (۱۳۷۰)
 دو فیلم با یک بلیط (۱۳۶۹)

بازیگردان 
 سفر به فردا (۱۳۸۰)
 هیوا (۱۳۷۷)
 بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴)
 مسافران (۱۳۷۰)

انتخاب بازیگر 
 مزرعه پدری (۱۳۸۲)
 سفر به فردا (۱۳۸۰)
 آژانس شیشه‌ای (۱۳۷۶)
 بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴)

دستیار صحنه و لباس 
 دیپلمات (۱۳۷۴)

جوایز

منابع

پیوند به بیرون 

 
 
 
 
 گفت‌وگو آتیلا پسیانی در دورهمی (آپارات)
 
 
 

اهالی تهران
بازیگران آذری اهل ایران
بازیگران تئاتر مرد اهل ایران
بازیگران مرد اهل تهران
بازیگران مرد تلویزیونی اهل ایران
بازیگران مرد فیلم اهل ایران
برندگان تندیس جشنواره تئاتر فجر
برندگان تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد
دانش‌آموختگان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران
درگذشتگان ۱۴۰۲
درگذشتگان ۲۰۲۳ (میلادی)
زادگان ۱۳۳۶
زادگان ۱۹۵۷ (میلادی)