ابوسهل ویجن بن رستم کوهی

ابوسهل بیژن بن رستم کوهی یا ابوسهل کوهی (درگذشتهٔ \یرامون ۴۰۵ ه‍. ق) ریاضیدان و ستاره‌شناس ایرانی عضو دارالحکمه در سدهٔ دهم میلادی/چهارم هجری و اهل مازندران بود. دانشنامه ایرانیکا سال ولادت او را حدود ۳۳۰ قمری(۹۴۰میلادی) در کوه دانسته که طبق ابن ندیم در مازندران بوده‌است.

او کتابی دربارهٔ نواقص مسائل ارشمیدس نوشت و اولین بار اقدام به محاسبه نصف النهار نمود.وی مخترع پرگار تام میباشد

زندگی‌نامه 
ابن ندیم سال تولد ابوسهل را ۳۳۰ هجری قمری می‌داند. در کتاب زندگی‌نامه علمی دانشمندان تولدش را ۳۴۹ تا ۳۶۰ می‌دانند. اما باتوجه به شهادت نامه‌ها و آثار بجا مانده از سال ۳۷۸ هجری قمری، سال تولد وی در ۳۳۰ ه‍.ق درست‌تر بنظر می‌رسد. کوه  نام دهکده ای در طبرستان بوده‌است. در مازندران روستا یا منطقه ای بنام کوه وجود نداشته جز اینکه یاقوت حموی در معجم البلدان از دهکده ای بنام کوهیار در طبرستان یاد کرده‌است. بیشتر مورخین زادگاه وی را از جبال طبرستان در آمل می‌دانند.

فعالیت‌های نجومی 
کوهی فعالیت خویش را سال ۳۵۹ ق/۹۷۰ م در شیراز آغاز کرد. به دستور عضدالدوله  عبدالرحمان بن عمر صوفی آغاز  و احمد بن محمد بن جلیل سجزی و دانشمندانی دیگر  با وی همکاری می‌کردند. او در شیراز توانست رصد نقطه‌های صیفی و شتوی (تابستانی و زمستانی) را به دست آورد. 

در دوره مأمون  برای اولین بار در کوه قیسون دمشق و در شمامیه بغداد رصد خانه ای تأسیس کرده  آن را رصد خانه مأمون نام گذاشتند. 

پس از آن پسران شاکر در اطراف جسر (پل) بغداد رصد خانه ای بنا کردند و تا قرن چهارم هجری دیگر کسی نتوانست رصد خانه ای تأسیس کند.

ابوریحان بیرونی در کتاب «تحدید النهایات الاماکن» به رصد خانه‌ کوهی در شیراز اشاره کرده که در سال ۳۵۹ قمری به فرمان عضد الدوله، وسایل نجومی چندی را ساخته‌است که این رصد خانه‌ را دو دهه بعد در بغداد تکرار کرد. 

پس از مرگ عضد الدوله، شرف الدوله دیلمی در بغداد جانشین او شد و دستور داد کوهی به بغداد برود . وی تمام اختراعات خود را از شیراز به بغداد آورد و رصد خانه ای در آنجا تاسیس کرد. در باغ قصر بنایی نیم کروی ساختند که قاعده اش به قطر ۲۵ ذراع (تقریبا ۱۲/۵ متر) بود و در مرکز سوراخی در سقف بنا قرار داشت که شعاع‌های خورشید از آن سوراخ وارد شده  مدارات یومیه (حرکات روزانه) را رسم می‌کردند. 

جمال الدين قفطي در کتاب خود إخبار العلماء بأخبار الحكماء  در این مورد می‌گوید: ابوسهل در دارالمملکه (قصر شرف الدوله) به آخر بستان از آن روی باب الخطابین مکانی اختیار کرد و  قواعد آن خانه را سخت محکم کرد و آلات رصدیه را که خود مخترع آن بود در آن خانه بر پا داشت.

ابوسهل در کلام دیگران 

 جمال الدين قفطي  آورده‌است: ابوسهل کوهی منجم، فاضل کامل و عالم به علم هیئت و و صنعت آلات ارصاد بود. او در هندسه و هیئت معرفتی به کمال داشت و کار را به نهایت رسانیده بود. 

 در کتاب نام آوران فرهنگ ایران آمده‌است: این ریاضی‌دان عالی قدر معاصر ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی و به قولی استاد ابو علی سینا بوده‌است.

 عمر خیام نیشابوری، ابوسهل را ریاضی‌دان عالی مقام می‌دانست. 

 میرزا محمد علی مدرس تبریزی می‌نویسد: قطب الدین بن عز الدین لاری در کتاب «حل و عقد نجوم» بسیاری از عملیات نجوم را از ابوسهل نقل کرده و در دیگر کتب صناعت نیز نام وی به جلالت و عظمت برده شده‌است و اکثر دانشمندان اعتقاد دارند زیج او منشأ استخراج منجمین بوده‌است. 

 خواجه نصیرالدین طوسی می‌گوید: کوهی مسائلی را حل کرد که ارشمیدوس نمی‌توانست حل کند. ابن هیثم از نوشته‌های کوهی الهام گرفت. 

 ابوریحان بیرونی می‌گوید: کوهی علاوه بر اینکه منجمی دقیق و زبردست بوده، در ریاضیات به‌خصوص در هندسه مقام شامخی داشت. 

 سارتن نوشته‌است: کوهی هم خود را مصروف آن عده از مسائلی که ارشمیدوس و آپولونیوس طرح کرده بودند و منجر به معادلات بالاتر از درجه دوم می‌شد، نمود و بعضی از آنها را حل کرد و شرایط قابل حل بودن بعضی از آنها را مورد بحث قرار داد. 

 ویکه در مورد کوهی  می‌نویسد: از تفحص در آثار ریاضی وی معلوم می‌شود که او در ریاضیات شخصیتی بارز دارد به‌خصوص در هندسه استاد و زبردست بوده و عده ای از بزرگترین ریاضی دانان دوره اسلامی به آثار و تالیفات او استناد و اشاره کردند.

 غیاث الدین جمشید ثانی رساله ای «موسوم به تقسیم کره به سطوح مستوی» نوشت  در مقدمه آن می‌گوید پیش از این تنها ابوسهل کوهی در این باره کتابی دارد. 

 طاهری شهاب در کتاب تاریخ ادبیات مازندران می‌گوید: ابوسهل کوهی در زمان سلاطین آل بویه و عضد الدوله به فن نجوم و مایتعلق بها سرآمد اقران و امائل خویش بود و بر دیگر فضلا رتبه تقدم و برتری داشت.

پرگار تام 
یکی از ابزارهایی که اختراع کرد پرگار تام است که به کمک آن می‌توان  خطوط  و دایره و بیضی و هذلولی و سهمی را  ترسیم کرد. ابوریحان بیرونی در رساله «استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاسطرلاب» از «کتاب پرگار تام» کوهی نام برده و نوشته‌است که «شیخ ابوسهل ویجن بن رستم کوهی، رساله ای دربارهٔ ساختن و بکار بردن پرگار تام نوشته‌است که در آن روش ترسیم مقاطع مخروطی را  بیان کرده‌است».  

این پرگار با پرگارهای عادی دارای شباهت و تفاوت‌هایی می‌باشد. از جمله شباهت آن دو می‌توان به داشتن دو شاخه اشاره کرد. اما از تفاوت‌های آنها، اینکه شاخه اول پرگار تام را می‌توان با زاویه دلخواه نسبت به صفحه کاغذ تنظیم کرد که این شاخه به محور مخروط مربوط می‌شود و کوهی آن را «محور پرگار» نامیده‌است. شاخه دوم خود از یک لوله مستقیم و قلم تشکیل شده‌است که قلم می‌تواند درون لوله بلغزد این شاخه می‌تواند نسبت به محور، با زاویه دلخواه ثابت شود. طبق شکل اگر شاخه دوم حول محور بچرخد، بر روی صفحه یک مقطع مخروطی ترسیم می‌شود.

محاط ۵ ضلعی متساوی الاضلاع در مربع 
کوهی  یک ۵ ضلعی متساوی الاضلاع را در یک مربع محاط کرد که منجر به حل معادله ای درجه چهارم شد.

محاط هفت ضلعی متساوی الاضلاع در دایره 
موضوع کتاب رساله فی استخراج ضلع المسبع فی الدائر میباشد.

مجسمه ۷ قطر 

ریچارد سرا  مجسمه ساز آمریکایی مجسمه ۷ را با ۸۰ فوت ارتفاع، در دوحه در مقابل موزه هنرهای اسلامی قطر در سال ۲۰۱۱ ساخت. 

ایدهٔ ساخت این مجسمه عظیم را باتوجه به باور بر مقدس بودن عدد ۷ و همچنین محاط کردن ۷ ضلعی در دایره توسط کوهی در کتاب رساله فی استخراج ضلع المسبع فی الدائر  ذکر کرده‌است. 

اثر از ۷ ورق فولادی در قالب یک ۷ ضلعی منتظم ساخته شده‌است.

آثار 
پروفسور جان لین برگرن(John L. Berggren) ریاضی‌دان و استاد دانشگاه سایمون فریزر و نویسنده آثاری دربارهٔ ریاضیات اسلام  قرون وسطی بر این باور است که شماری از آثار کوهی مفقود  شده‌اند.

آثار برجای مانده:

 رساله فی استخراج مساحه الجسم المکانی 

وی در این رساله راه حلی ارائه کرد که تا اندازه‌ای واضح تر و ساده‌تر از راه حل ارشمیدس است.
 رساله فی البرکار التام و العمل به
 رساله فی معرفت ما یری من السماء و البحر
 رساله فی استخراج ضلع المسبع فی الدائرة
 المسائل الهندسیة
 زیادات لکتاب اقلیدس فی المعطیات
 مراکز الدوائر المتماسة علی الخطوط بطریق التحلیل
 اخراج الخطین من نقطة علی زاویة معلومة بطریق التحلیل
 صنعت الاسطرلاب
 استخراج سمت القبله
 تقسیم الکره بسطوح مستویه
 المسئلتان هندسیتان

جستارهای وابسته 
اختراع های دوران طلایی اسلام

دارالحکمه

منابع 

 صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران (جلد یکم)، انتشارات فردوسی، چاپ هفدهم
 پایگاه طبرستان
 رشدی راشد، الهندسة و علم المناظر فی ضحی الإسلام
 آثار گم‌شدهٔ کوهی، نوشته جی. ال برگرن، چاپ دانشگاه سیمون فریزر کانادا.

اخترشناسان اسلام قرون وسطی
اخترشناسان اهل ایران
اخترشناسان فارسی‌زبان قرون وسطی
اهالی آمل
اهالی ایران در سده ۱۰ (میلادی)
اهالی خلافت عباسیان در سده ۱۰ (میلادی)
اهالی طبرستان
درگذشتگان ۱۰۰۰ (میلادی)
دور از وطن‌های اهل ایران در عراق
ریاضی‌دانان اسلام قرون وسطی
ریاضی‌دانان اهل ایران
ریاضی‌دانان اهل ایران در قرون وسطی
ریاضی‌دانان سده ۱۰ (میلادی)
زادگان ۹۴۰ (میلادی)
ستاره‌شناسان سده ۱۰ (میلادی)
عراقی‌های فارس‌تبار