زبان کهمره‌ای

زبان فارسی کهمره‌ای، یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی نو و بازماندهٔ زبان‌های ایرانی میانه و از شاخهٔ جنوب‌غربی (زبان فارسی دورهٔ ساسانی) به‌شمار می‌رود. درصورتی‌که زوایای پنهان آن بیش از آنچه تا امروز مورد بررسی قرار گرفته، شکافته شود، جز همسانیِ ساخت دستوریِ آن با زبان پارسی میانه، با توجه به تعدادی آوای ویژه در آن، نشان می‌دهد که این گویش ریشه در یکی از زبان‌های همزمان با پارسی باستان دارد که جز آثاری پراکنده و در حد حدس که در بعضی از گویش‌های بازمانده از آن دوران در دست مانده، اثری از آن نمانده‌است.یکی از ویژگی های کهن این زبان ساختار ارگتیو است.

مقایسه با زبان های ایران باستان

لهجه ها 
زبان کوهمره ای خود دارای لهجه های مختلفی است که از مهم ترین آن می‌توان به لهجه های دوسیرانی، جروقی، پاپونی ، نودانی، بورنجانی، دیکانکی،سمغانی،بولحیاتی، سرخی، لهجه ی کوهمره سرخی، لهجه کوهمره نودان، شورابی، و شامل تمامی روستاهای کوهمره هست که با عنوان گویش کوهمره ای صحبت میکنند.

مقایسه برخی واژگان و افعال در لهجه های سمغانی ،نودانی ،دوسیرانی ،دیکانکی :

شناسه و ضمیر 
شناسه افعال ماضی لازم و افعال مضارع:

am: َم / ey,a:ای / e,et,ed,_: َد،_ / ūm:ایم / īn,ī:اید / en:اند

می نویسَم:می نویسم / مُردَم:مردم

می نویسِی،می نویسَه:می نویسی / مردِی،مردَه:مردی

می نویسِه،می نویسِد:می نویسد / مرد:مرد

می نویسوم:می نویسیم / مردوم:مردیم

می نویسین،می نویسی:می نویسید / مردین،مردی:مردید

می نویسِن:می نویسند / مردِن:مردند

شناسه افعال ماضی متعدی:

om,em: َم / ot,et:ای / oš,eš:_(در فارسی شناسه ندارد)

o)mū,(e)mū):ایم / o)tū,(e)tū):اید / o)šū,(e)šū):اند

ام بی:داشتم

ات بی:داشتی

اش بی:داشت

(ا)مو بی:داشتیم

(ا)تو بی:داشتید

(ا)شو بی:داشتند

ضمایر:

مُ،مَ،مِ:من / ما:ما

تو:تو / شُما:شما

اونَ،اویُ:او / اونا،اونالَ:آنها،ایشان

اینَ،اِنَ،اِنا،ایُ:این / اینالَ،اِنالَ،اینا:اینها

نمونه واژه و متن 
واژگان:

پُس:پسر / دُهت:دختر / شی،شو،میرَه:شوهر / بُوا:پدر / دَیی:مادر / هِن:هست / وابَن:ببند / تَهر:مثل،مانند / اِشتَم،بِشتَم:رفتم / داذ:سن / پَس:پشت،عقب / نَها:جلو،روبرو / هاذِه،آذِه:بده / همبار:آرام / پوی،اَپوی،اَمپوی:با / اَزیر:زیر / شَنَک:شانه / هیبا:نزد / پَرَهکی:پراکنده / هُشن:روشنایی / اِسبا:بیاور / میشَم:می روم / واسُ:بردار،بگیر / داوَت،دُوَت:عروسی / مید،می:مو / شات:شاید / اَتو،اَتی:در،اندر / بِختَر:بهتر / بِشَم،اوشَم،هوشَم:بروم / (اُ)مِن:دارم / (اُِ)تِن:داری / بین:باشید / ایذَم،حالی:این‌وقت،الان،اینک / اوذَم:آن وقت / خُیگ،خاگ:تخم مرغ / چِش:چشم / لَغَت:لگد / اوخَت،هوخَت،اوخَفت:بخواب / اونی،هونی،اوشین:بنشین / اُم زِی،اُم زَه:زدم / اِت خُوَه:خوردی /همسا،همساذَه:همسایه / زَهرَه:جرئت / بَری:بلوط / جَمَه:جامه،لباس / زانی،زونی:زانو / اُم میشا:می توانم / اَور:ابر / کُلواسه:زخم درحال ترمیم / کُهته:چیزی که روی زخم می بندند / کُهشور:سیل / توم زه:تورا زدم / دِرام:بشکه / میشا:می توان / (اُ)مِشنُفت:شنیدم / ات میا: می خواهی / واشَنم:بکارم / واسَنم:بردارم / مَهجِت:مسجد 

متن: 

atī mantaghey mā ya afsāney omūhen ke nūmeš ghūlaken.tī nazare mardom, ghūlak ya jūnavare pašmālūyī hen ke kheyli ham zūr ešen. Kāreš I tahri hen ke adamalakū gūl eš mīzede, ešmīkešonde atī bīyābun, tika tika ešmīkerde ešmīxowarde. 

در منطقه ی ما افسانه ای داریم که نامش غولک است.در باور مردم،غولک یک جانور پشمالویی است که خیلی هم زور دارد.کارش به این شکل است که آدم ها را فریب می داده است،در بیابان می کشانده، آنها را تکه تکه می کرده و میخورده.

ya kašey tehnayī āsey mīštam atī bāghomū atī rah ya hafī om dī bolandīš do metr.zang om za a bačayal om gō tofang vāsonīn barīn ya aždahoy om dide.bačayal anden tā tofang šū nāworde.šūwa mo gō ī māro aya nabū mošk bāghakū mīxo.mā ham mū nakoštīš vo asī xoš ow ešvāxa bošo.

یه بار تنهایی داشتم به باغ می رفتم که در راه یک افعی دیدم به بلندای دو متر.زنگ زدم به بچه ها گفتم:تفنگ بردارید بیاورید که یک اژدها دیده ام.بچه ها آمدند تا تفنگ را نیاورده اند.به من گفتند:این مار اگه نباشد موش باغ را می خورد(غارت می کند).ما هم نکشتیمش و آب خورد و بِرفت.

صرف فعل 

نمونه افعال لازم:

اَندن:آمدن / اَوَسِدن،اُفتِدن،اُفتیدن:افتادن / خَفتِدن،خَتِدن:خوابیدن / پُکِدن،پُکیدن:ترکیدن / اِشتن:رفتن / شَسِدن:نشستن / واگِشتن:برگشتن / واشُدن،وابِدن،وابیدن:شدن 

نمونه افعال متعدی:

زَدن:زدن / بیدن،بِدن:داشتن / کَرزیدن،وِر دادن:انداختن / وادیدن: پیدا کردن / واکَندن،واکنیدن:کندن / واپَهتن:جمع کردن/واشُندن،واشَنیدن،کالیدن،کِشتن:کاشتن / واداشتن:نگه داشتن / واداشتن:بازداشتن / واسَدن:برداشتن / گِرُفتن،گِرِهتن:گرفتن / اِشناختن،اِشناسیدن:شناختن / اِشنُفتن:شنیدن / اِشمُردن:شمردن / (وا)پُییدن:پاییدن / دَنِسن،دَنیدن:دانستن / شَیِسن،شَییدن:توانستن /خُوَردن،خَردن:خوردن 

شیوه ساخت افعال مضارع(برای همه ی مثال ها از فعل کردن استفاده شده):

بن مضارع:کُ،کُن

مضارع اخباری:می+بن مضارع+شناسه

می کُنَم:می کنم

می کُنِی/می کُنَه:می کنی

می کو/می کُنْد:می کند

می کُنوم:می کنیم

می کُنی(ن):می کنید

می کُنِن:می کنند

مضارع التزامی:بِ،بَ،بُ+بن مضارع+شناسه

بُکُنَم،کُنَم:بکنم،کنم

بُکُنِی،بُکُنَه/کُنِی،کُنَه:بکنی

بُکو،بُکُنْد/کو،کُند:بکند

بُکُنوم،کُنوم:بکنیم

بُکُنی(ن)،کُنی(ن):بکنید

بُکُنِن،کُنِن:بکنند

مضارع مستمر:فعل کمکی(آسِی)+می+بن مضارع+شناسه

آسِی می کُنَم:دارم می کنم/آسِی می کُنِن:دارند می کنند

(در زبان کهمره ای از فعل کمکی آسِی استفاده می کنند برخلاف فارسی که از فعل دار+شناسه استفاده می شود)

شیوه ساخت افعال ماضی:در زبان کهمره ای ماضی افعال لازم (رفتن،آمدن،افتادن و...)شناسه بعد از بن ماضی می آید.همچنین در ماضی افعال متعدی (کردن،زدن،گفتن و...)شناسه قبل از بن ماضی می آید:

ماضی ساده:

افعال لازم:(برای مثال از صرف فعل اَندن:آمدن استفاده شده)شناسه بعد از بن ماضی می آید:

اَندَم:آمدم

اَندِی/اَندَه:آمدی

اَمَه،اَمو،اَمِی:آمد

اَندوم:آمدیم

اَندی(ن):آمدید

اَندِن:آمدند

افعال متعدی:(برای مثال از صرف فعل کِردن:کردن استفاده شده)شناسه قبل از بن ماضی می آید:

اُم کِه/کی:کردم

اُِت کِه/کی:کردی

اُِش کِه/کی:کرد

(اُ)مو کِه/کی:کردیم

(اُِ)تو کِه/کِی:کردید

(اُِ)شو کِه/کی:کردند

ماضی نقلی:

افعال لازم:صرف فعل اَندن:آمدن

اَندِسَم/اَنسَم:آمده ام

اَندِسِی/اَندِسه/اَنسِی:آمده ای

اَندِسه/اَندَِه/اَنسِه:آمده است

اَندِسوم/اَنسوم:آمده ایم

اَندِسی(ن)/اَنسی(ن):آمده اید

اَندِسن/اَنسِن:آمده اند

افعال متعدی:صرف فعل کِردن

اُم کِردَِ:کرده ام

اُِت کِردِ:کرده ای

اُِش کِردِ:کرده است

(اُِ)مو کِردِ:کرده ایم

(اُِ)تو کِردِ:کرده اید

(اُِ)شو کِردِ:کرده اند

ماضی استمراری:

افعال لازم:

می‌ندَم/مَِندَم:می آمدم

می‌ندِی/مندِی/مندَه:می آمدی

میَمه/میمِی/میمو:می آمد

می‌ندوم/مندوم:می آمدیم

می‌ندی(ن)/مندی(ن):می آمدید

می‌ندِن/مندِن:می آمدند

افعال متعدی:

اُم می کِه/کی:می کردم

اُِت می کِه/کی:می کردی

اُِش می کِه/کی:می کرد

(ا)مو می کِه/کی:می کردیم

(ا)تو می کِه/کی:می کردید

(ا)شو می که/کی:می کردند

ماضی دور(بعید):

افعال لازم:

اَنده/اَنسه بِدَم:آمده بودم

اَنده/اَنسه بِدِی:آمده بودی

اندِسا،اَنسا،اَنده بی:آمده بود

انده/انسه بِدوم:آمده بودیم

انده/انسه بِدی(ن):آمده بودید

انده/انسه بِدِن:آمده بودند

افعال متعدی:

ام کِردسا/اُم کرده بی:کرده بودم

ات کردسا/ات کرده بی:کرده بودی

اش کردسا/اش کرده بی:کرده بود

مو کردسا/مو کرده بی:کرده بودیم

تو کردسا/تو کرده بی:کرده بودید

شو کردسا/شو کرده بی:کرده بودند

منابع 

 فرهنگ گویش دوانی، عبدالنّبی سلامی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۱
 وب‌گاه دوان‌پارس؛ عبدالنبی سلامی «پورِ دوان»

استان فارس
زبان‌های ایرانی جنوب غربی
زبان‌های ایرانی در خطر
کهمره‌ای
کهمره‌ای