ابوالحسن نجفی

ابوالحسن نجفی (۷ تیر ۱۳۰۸ – ۲ بهمن ۱۳۹۴)، زبان‌شناس و مترجم برجسته ایرانی بود. او عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. عمده فعالیت‌های ادبی و علمی او در حوزهٔ ترجمهٔ متون ادبی، ویرایش، زبان‌شناسی و وزن شعر فارسی است. فرهنگ فارسی عامیانه، غلط ننویسیم و ترجمهٔ فارسیِ خانوادهٔ تیبو از مشهورترین کارهای نجفی است.

زندگی

خانواده و تحصیلات اولیه 
ابوالحسن نجفی در سال ۱۳۰۸ در نجف به دنیا آمد. به گفتهٔ خودش، او تنها عضو خانوادهٔ نجفی بود که در شهر نجف متولد شد، زیرا پدرش برای تحصیل علوم دینی به آن شهر رفته و مجتهد جامع‌الشرایط بود. برادرش، فضل‌الله نجفی، از جمله افسرانی بود که در واقعهٔ معروف به قیام افسران خراسان در تابستان ۱۳۲۴ به سرگرد اسکندانی پیوست و جان خود را در این راه گذاشت.

نجفی چند سال بعد، همراه خانواده به ایران آمد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان گذراند و در سال ۱۳۲۶ در رشتهٔ ادبی دیپلم گرفت. از جمله معلمان او در دوران دبیرستان، جعفر آل‌ابراهیم بود که کلاس‌هایش بر نجفی بسیار تأثیر گذاشت.

تحصیلات دانشگاهی و انتشارات نیل 
نجفی سپس برای ادامه تحصیل به تهران آمد و در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران در رشتهٔ زبان فرانسه مشغول به تحصیل شد. در دوران دانشگاه، از استادانی مثل پرویز ناتل خانلری، فاطمه سیاح و موسی بروخیم تأثیر پذیرفت. او به دلایلی دو سال ترک تحصیل کرد و در سال ۱۳۳۲ با ارائهٔ رساله‌ای به زبان فرانسه دربارهٔ صادق هدایت فارغ‌التحصیل شد.
نجفی پس از فارغ‌التحصیلی، به عنوان دبیر دبیرستان‌های اصفهان مشغول به کار شد. در همان سال‌ها همراه با عبدالحسین آل‌رسول و احمد عظیمی زواره‌ای، انتشارات نیل را در تهران پایه‌گذاری کرد. کار این انتشارات با انتشار کتاب ساده‌دل از ولتر با ترجمهٔ محمد قاضی آغاز شد.

سفر به فرانسه 
در سال ۱۳۳۸ برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و تحصیلات خود را تا مقطع فوق‌لیسانس در رشتهٔ زبان‌شناسی در دانشگاه سوربن پاریس ادامه داد. در دوران تحصیل، از کلاس‌های آندره مارتینه بهره برد و قرار بود رسالهٔ دکتری خود را نیز دربارهٔ «ساخت‌های حروف اضافه در زبان فرانسه» زیرنظر او بنویسد؛ اما به دلایلی در سال ۱۳۴۴ به ایران برگشت، البته با این هدف که به فرانسه بازگردد و کار رساله را ادامه دهد، اما چنان‌که خودش می‌گوید:

بازگشت 
پس از بازگشت به ایران، وی با دعوت بهرام صادقی و محمد حقوقی و ابراز تمایل آنان به حلقهٔ ادبی جُنگ اصفهان پیوست و از شماره سوم مجلهٔ جُنگ اصفهان، همکاری نجفی با این جمع آغاز شد؛ و این سرآغاز ارتباطِ پیوسته و نزدیک ابوالحسن نجفی با هوشنگ گلشیری و جمع جُنگ اصفهان و تأثیرگذاری نجفی بر این جمع، خاصه بر داستان‌نویسی بهرام صادقی و حتی هوشنگ گلشیری و دیگران شد. نجفی همچنین تا سال ۱۳۴۹ در گروه ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان به تدریس مشغول بود. در مهرماه سال ۱۳۴۹ به تهران آمد و کار در مؤسسهٔ فرانکلین را آغاز کرد. در همین حال، به عنوان استاد مدعو در گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران تدریس می‌کرد. از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷، در کار سرپرستی، تنظیم و ویرایش متون برای دانشگاه آزاد ایران شرکت داشت و در همین زمان کتاب مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی را تألیف کرد.

مرکز نشر دانشگاهی 
پس از انقلاب، در دورهٔ فترت دانشگاه‌ها، به مرکز نشر دانشگاهی رفت و با نصرالله پورجوادی همکاری داشت که این همکاری تا سال ۱۳۸۲ ادامه داشت. در سال ۱۳۶۲، بنا به حکم وزارت علوم، در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی مشغول به کار شد و تا سال ۱۳۶۶ کار تدریس در این دانشگاه را ادامه داد. اما تحمل محیط دانشگاهی آن روزگار برایش غیرممکن شد و تصمیم گرفت از دانشگاه بیرون بیاید و سوابقش را رها کند. خودش می‌گوید:

بنابراین او در این زمان نزد نصرالله پورجوادی در مرکز نشر دانشگاهی می‌رود و مشکل را تعریف می‌کند. پورجوادی نامه شدیدالحنی در دفاع از نجفی می‌نویسد که باید قدر چنین افرادی را دانست و رفتار شایسته‌ای با آنها داشت اما آن نامه به جایی نرسید.

در دوران کار در مرکز نشر دانشگاهی، کلاس‌هایی در این مرکز برگزار می‌شد که نجفی مسئولیت تدریس سه درس را در این کلاس‌ها بر عهده داشت: «وزن شعر فارسی»، «مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی» و «امکانات زبان فارسی در ترجمه».

فرهنگستان 
ابوالحسن نجفی در سال ۱۳۶۹ به عضویت فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد و در سال ۱۳۸۳ مدیر گروه ادبیات تطبیقی شد. انتشار شش ماه یک بارِ مجلهٔ ادبیات تطبیقی با مقالات، گزارش‌ها و نقدهایی در این حوزه، از فعالیت‌های این بخش است که زیرنظر ابوالحسن نجفی و با نظارت او انجام می‌شدند. پیش از نجفی، جواد حدیدی مدیریت بخش ادبیات تطبیقی را بر عهده داشت، و نجفی در این بخش با او همکاری می‌کرد.

درگذشت 
وی در شهریور و مهر ۱۳۹۴ به علت کسالت مدتی در بیمارستان بستری بود.
ابوالحسن نجفی، جمعه ۲ بهمن ۱۳۹۴ خورشیدی در ۸۶ سالگی در بیمارستان مهر تهران درگذشت.

اکبر هاشمی رفسنجانی، حسین جابری انصاری، رضا داوری اردکانی، سید عباس صالحی، رضا صالحی امیری، غلامعلی حداد عادل و سروش دباغ درگذشت نجفی را تسلیت گفتند.

مراسم تشییع از ساعت ۱۰ صبح روز سه‌شنبه ۶ بهمن ۱۳۹۴ در کتابخانهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد. غلامعلی حداد عادل، مهدی محقق، احمد سمیعی گیلانی، نصرالله پورجوادی، سلیم نیساری و بهمن فرمان‌آرا در این مراسم صحبت کردند. پس از اقامهٔ نماز به امامت سید محمود دعایی بر پیکر نجفی، تشییع تا میدان فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران انجام شد. ضیا موحد، صالح نجفی، توفیق سبحانی، کامران فانی، حسن انوری، علی رواقی، علی‌اشرف صادقی، قطب‌الدین صادقی، یحیی مدرسی تهرانی، سید رضا صالحی امیری، اسماعیل سعادت، محمود عابدی، محمدرضا نصیری، حسین معصومی همدانی، لیلی گلستان، محمدعلی موحد، نوش‌آفرین انصاری، فرزانه طاهری، مژده دقیقی، محمدرضا شفیعی کدکنی، علی کافی، علاءالدین طباطبایی و علی‌اصغر محمدخانی از سایر حاضران در مراسم تشییع بودند.
پیکر نجفی در قطعهٔ نام‌آوران بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

مراسم ختم ابوالحسن نجفی روز پنج‌شنبه ۸ بهمن ۱۳۹۴ در مسجد الرضا در تهران برگزار شد. امید طبیب‌زاده، غلامعلی حداد عادل و علی شیخ‌الاسلامی در این مراسم سخنرانی کردند.

گزیدهٔ آثار

تألیف 
 مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی
 غ‍ل‍ط ن‍ن‍وی‍س‍ی‍م: ف‍ره‍ن‍گ دش‍واری‍ه‍ای زب‍ان ف‍ارس‍ی
 فرهنگ فارسی عامیانه
 طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی

ترجمه 
 روش‍ف‍ور، ک‍ری‍س‍ت‍ی‍ان. ب‍چ‍ه‌ه‍ای ک‍وچ‍ک ق‍رن
 س‍ارت‍ر، ژان پ‍ل. ش‍ی‍طان و خ‍دا: ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه در س‍ه پ‍رده و ی‍ازده ت‍اب‍ل‍و
 م‍رل، روب‍ر. شنبه و یکشنبه در کنار دریا
 ک‍ام‍و، آل‍ب‍ر. ک‍ال‍ی‍گ‍ولا
 س‍ارت‍ر، ژان پ‍ل. ادبیات چیست؟
 گ‍اری، روم‍ن. پ‍رن‍دگ‍ان م‍ی‌رون‍د در پ‍رو م‍ی‌م‍ی‍رن‍د (م‍ج‍م‍وع‍ه داس‍ت‍ان)
 ل‍وی-اس‍ت‍روس، ک‍ل‍ود. نژاد و تاریخ
 م‍ال‍رو، آن‍دره. ضدخاطرات
 م‍ارت‍ن دوگ‍ار، روژه. خ‍ان‍وادهٔ ت‍ی‍ب‍و
 س‍ن‍ت اگ‍زوپ‍ری، آن‍ت‍وان دو. ش‍ازده ک‍وچ‍ول‍و

در ادبیات و سینما 
 ابوالحسن نجفی یکی از قهرمان‌های داستان شب هول، اثر هرمز شهدادی است.
 یک بوس کوچولو

پانویس

منابع 
 طبیب‌زاده، امید (۱۳۹۰). جشن‌نامهٔ ابوالحسن نجفی، تهران: انتشارات نیلوفر
 ابوالحسن نجفی: شاملو شاعر بزرگی است اما مترجم خوبی نیست
 انتشار جشن‌نامهٔ ابوالحسن نجفی
 مصاحبه با ابوالحسن نجفی دربارهٔ فرهنگ فارسی عامیانه
 چاپ دوم فرهنگ فارسی عامیانه
 تازه‌ترین اظهارات «ابوالحسن نجفی» دربارهٔ «وزن شعر فارسی»
 اولین هم‌اندیشی شعر فارسی و زبان‌شناسی
 نخستین شمارهٔ ویژه‌نامهٔ ادبیات تطبیقی منتشر شد
 نجفی: سعی می‌کنم چاپ مفصل‌تری از غلط ننویسیم ارائه کنم*
 مقاله سیروس علی‌نژاد در نشریه ۳۲ اندیشه پویا، سال چهارم، بهمن ۱۳۹۴

پیوند به بیرون 

 مقالات ابوالحسن نجفی (دانلود)
 روشنفکری روشنگری است (دربارهٔ ابوالحسن نجفی)، نوشتهٔ محمد منصور هاشمی
 

آموزگاران اهل ایران
ابوالحسن نجفی
استادان دانشگاه اصفهان
استادان دانشگاه تهران
استادان گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی
اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی
اهالی اصفهان
اهالی نجف
برگزیدگان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران
پژوهشگران ادبیات تطبیقی
پژوهشگران ترجمه
پژوهشگران فرهنگ اهل ایران
خاندان نجفی
دانش‌آموختگان دانشسرای عالی
دانش‌آموختگان دانشگاه پاریس
دانش‌آموختگان دانشگاه تهران
درگذشتگان ۱۳۹۴
درگذشتگان ۲۰۱۶ (میلادی)
دستورنویسان اهل ایران
دستورنویسان زبان فارسی
زادگان ۱۳۰۸
زادگان ۱۹۲۹ (میلادی)
زبان‌شناسان اهل ایران
زبان‌شناسان فارسی
فرهنگ‌نویسان اهل ایران
گلچین‌شناسان
مترجمان آثار ادبی
مترجمان اهل ایران
مترجمان سده ۲۰ (میلادی)
نویسندگان مرد اهل ایران
ویراستاران اهل ایران