طومارهای دریای مرده

طومارهای دریای مرده (همچنین طومارهای غارهای قمران)  دست‌نوشته‌های کهنی هستند که در کرانه شمال غربی دریای مرده در نزدیکی وادی قمران بین سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۶ میلادی کشف شده‌است. این طومارها بیشتر به زبان عبری نوشته شده‌اند و شامل نسخه‌هایی از عهد عتیق هستند.

یافته‌ها شامل ۱۵٬۰۰۰ قطعه از ۸۰۰ تا ۹۰۰ نوشتار بوده که در طی سده‌های سوم تا دوم پیش از میلاد به نگارش درآمده‌اند. بیشتر پژوهندگان بر این باورند که این نوشته‌ها که در یازده غار پیدا شده‌اند متعلق به یک گروه فرقه‌ای خاص از یهودیان به نام اسنی‌ها می‌باشد. این گروه از یهودیان معتقد بودند که دنیا به شکل مشخصی میان نیروهای خوب و نیروهای شیطانی تقسیم شده‌است. آنها خود را از بقیه یهودیان جدا کرده بودند و زندگی اجتماعی تشکیل داده بودند که توسط یک رهبر «ماشیح‌گونه» هدایت می‌شد. نزدیک بودن زمان تألیف این نوشته‌ها به سده یکم میلادی اطلاعاتی دربارهٔ پیدایش مسیحیت و برهمکنش مسیحیان آغازین و آداب و رسوم مذهبی یهودیان فراهم می‌کند.

انتشار این دستنوشته‌ها دهه‌های زیادی طول کشیده و این خود باعث مجادلاتی میان پژوهندگان شده‌است. تا سال ۲۰۰۷ میلادی، انتشارات دانشگاه آکسفورد هنوز دو جلد از مجموعه (در حال حاضر ۳۹ جلدی) «یافته‌ها در بیایان یهودیه» را در دست تهیه دارد. مسئولان این پروژه رسماً دلیل عدم انتشار قسمتهای باقی‌مانده را مسائل «دینی، سیاسی» عنوان کرده‌است.

یافته‌ها شامل بخش‌هایی از تقریباً تمامی کتاب‌های موجود در عهد عتیق (شاید به استثناء کتاب استر) می‌باشد. این موضوع اهمیت شایانی دارد زیرا نسخه‌های در دست پژوهندگان، پیش از این اکتشافات، قرن‌ها دیرتر نوشته شده بودند. این موضوع قابلیت مقایسه نسخه‌های کنونی عهد عتیق با نسخ قدیمی آن را فراهم می‌کند.

در حالی که برخی از کتب مقدس یافت شده تفاوت ناچیزی با متن عهد عتیق سنتی (یا مسوره‌ای) دارد، برخی از دست‌نوشته‌های یافت شده از کتاب سفر خروج (یکی از کتب تورات)، و سموئیل که در غار شماره چهار یافت شده‌اند، تفاوت چشمگیری، هم در نحوه بیان و هم در محتوا، با متن امروزی شان دارند. وجود اختلافات متنی زیاد، کارشناسان را به سمت پذیرش این نظریه که متن عهد عتیق در دست ما بر پایه سه خانواده از منابع تدوین شده‌است:

متن مسوره‌ای، متن عبری اصلی هفتادگانی و تورات سامری. به صورت فزاینده‌ای دانشوران بیشتری به این نتیجه رسیده‌اند که متن عهد عتیق پیش از استاندارد و قانونمند شدنش در سال ۱۰۰ میلادی بسیار روان بوده‌است.

متن کامل طومارهای بحرالمیت را سعید کریم پور از روی ترجمه انگلیسی گزا ورمِش به فارسی ترجمه کرده و این ترجمه در 800 صفحه، در سال 1398 از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است (این ترجمه با ویراست دوم مقدمه مترجم در سال 1399 به چاپ دوم رسیده است). ترجمه مذکور فقط شامل متن کامل طومارهای فرقه ای است و شامل طومارهای کتاب مقدسی نمیباشد. این ترجمه در بیست و هفتمین دوره کتاب سال دانشجویی به عنوان ترجمه برتر در بخش تاریخ شناخته شده است.

مقایسۀ نسخه های کشف شده در غارهای قمران با نسخه های امروزی 
نکتۀ قابل توجه این است که تفاوت های مذکور در بالا، تفاوتی در معنا و مفهوم متن ها ایجاد نمی کند. گزا ورمز، یکی از سرشناس ترین متخصصان محقق در خصوص نسخه های قُمران (نسخه های دریای مُرده)، در کتاب خود به نام The Complete Dead Sea Scrolls می نویسد (لینک این بخش از کتاب را در اینجا ببینید):

«The Qumran scriptual scrolls and especially the fragments are characterized by extreme fluidity...It should be noted however, that none of these variations affects the scriptual message itself» . ترجمه: "طومارهای قمران (دریای مُرده) و به ویژه تِکّه نوشته ها، نشان گر روان بودن (متن) هستند... هرچند باید توجه داشت که هیچکدام از این تفاوت ها، پیام متن را تغییر نمی دهند".

به این معنا که برخی مطالب صرفاً در جایی دیگر از متن نقل شده اند (که به توالی و مفهوم متن هیچ تاثیری نمی گذارند)، یا عباراتی تکرار شده و یا نحوۀ بیان آن ها متفاوتند، در صورتی که مفهوم  پیام تغییری نمی کند. به عبارتی تفاوت های نگارشی گاه به گاه دیده می شود، اما مفهومی تغییر نمی کند.

در ادامه برای نمونه، به بخش خروج از کتاب تورات پرداخته می شود، که کمی قبل تر گفته شد "تفاوت چشمگیری در بیان و محتوا با متن امروزی دارند". لازم به یادآوری است که این مورد یکی از بزرگترین تفاوت های بین نسخه های قمران با نسخۀ امروزی تورات است، بنابراین بررسی آن، در دید پیدا کردن به موضوع مفید خواهد بود.

 نسخه های مربوط به بخش خروج (تورات، سفر خروج):

این بخش از تورات، همان طور که بالاتر گفته شد، در غار شماره چهار یافت شده است و باب 18 از بخش خروج از کتاب تورات را تشکیل می دهد. در نسخۀ کشف شده در غار شمارۀ 4، تکه نوشتۀ (Fragment) شمارۀ 4Q22 ، آیات 1 تا 24 (تورات، بخش خروج، باب 18، آیۀ 1 تا 24) با نسخۀ امروزی مطابقت کامل دارد. امّا آیه های 25 به بعد تفاوت با نسخۀ امروزی دیده می شود. امّا این تفاوت چیست؟ در ادامه هر دو متن که در خصوص انتخاب قاضی توسط موسی برای طایفه های قوم اسرائیل است، با یکدیگر مقایسه شده اند:

- '''نسخۀ موجود امروزی''' (تورات، بخش خروج، باب 18، آیۀ 25 و 26): 
«(25) موسی مردانی قابل را از تمام اسرائیل برگزید و ایشان را در راس قوم، همچون روسای هزار نفر، روسای صد، روسای پنجاه و روسای ده قرار داد. (26) ایشان قوم را در هر وقت داوری می کردند، امر مشکل را به موسی عرضه می داشتند، اما هر امر کوچک را خودشان داوری می کردند.»

- '''نسخۀ قمران''' (تورات، بخش خروج، باب 18، آیۀ 25 و 26): 
«(25) موسی به قوم گفت: من به تنهایی قادر به انجام این کار نیستم. یهوه، خدایتان، شما را زیاد کرده است و اینک شما امروز همچون ستارگان آسمان کثیر هستید. بادا که یهوه، خدای پدرانتان شما را هزاران برابر زیاد کند و برکت دهد، همان گونه که او به شما وعده داده است. من چگونه می توانم به تنهایی بار شما، مسئولیت شما و مشکلاتتان را تحمل کنم؟ مردانِ دانای شناخته شده را بر طبق هر طایفه (دوازده طایفۀ اسرائیل) انتخاب کنید و من آن ها را سرپرست (= مسئول، قاضی، داور) شما خواهم کرد. شما به من پاسخ دادید و گفتید چیزی که گفتی انجام دهیم خوب است. و او سرپرست های (=مسئول، قاضی، داور) طایفه ها را که مردانی دانا و کاردان بودند انتخاب کرد و آن ها را (داوران، قاضی ها را) به عنوان سرپرستانِ آن ها (بنی اسرائیل) گماشت، داوران هزار نفر، داوران صد نفر، داوران پنجاه نفر و داوران ده نفر همچون کاتبان بر طبق طایفه ها (ی اسرائیل) بر راس آن ها. و او (موسی) داوران را دستور داده، گفت: به امور برادرانتان گوش داده، به درستی (عدالت) بین یک مرد و برادرش (= یک اسرائیلی) و یک غریبه (= یک غیر اسرائیلی) که با اوست قضاوت کنید، در قضاوت نباید جانبداری کنید. بزرگ و کوچک را به یک چشم ببینید (=تبعیض سنی قایل نشوید). نباید از انسان ها هراس داشته باشید، زیرا داوری از آنِ خداست. و مواردی را که برایتان خیلی دشوار است نزد من آورید و من به آن گوش خواهم داد. و او (موسی) آن ها (قاضی ها) را به کارهایی که مسئول آن بودند گمارد. (26) ایشان قوم را در هر وقت داوری می کردند، امر مشکل را به موسی عرضه می داشتند، اما هر امر کوچک را خودشان داوری می کردند.»

- تحلیل مقایسه: 
همان طور که دیده می شود، آیۀ 25 در نسخۀ قمران بسیار طولانی تر است از نسخۀ امروزی که در آن موسی، داوران و یا قاضیانی که بر قوم بنی اسرائیل گماشته بود، مخاطب قرار داده و دستور می دهد تا در قضاوت 1- جانبداری نکنند 2-از کسی هراس نداشته باشند، بلکه فقط از خدا بترسند. این خطابۀ موسی، که حاوی پیام های بسیار مهمی است، در آیۀ 25 از باب 18، بخش خروج در کتاب تورات، در نسخۀ امروزی موجود نیست. امّا آیا این عبارت ها توسط افرادی حذف شده اند تا خطابه های موسی خطاب به داوران اسرائیلی از تاریخ پنهان بماند؟  ظاهراً  خیر!

این بخش از خطابۀ موسی به داوران اسرائیلی، در نسخۀ امروزی از تورات '''حذف نشده''' بلکه در نسخۀ امروزی، در '''تورات، بخش تثنیه، باب 1، آیۀ 9 تا 18'''،عیناً نقل شده است:

«(9) در آن زمان به شما گفتم: من به تنهایی نمی توانم متحمل شما باشم. (10) یهوه، خدایتان شما را زیاد کرده است و اینک شما امروز به سان ستارگان آسمان کثیر هستید.(11) بادا که یهوه، خدای پدرانتان، شما را هزار برابر بیش از آن کند که هستید و شما را آن سان که گفته است برکت دهد.(12) چگونه می توانم به تنهایی بار شما، مسئولیت شما و منازعات شما را حمل کنم؟ (13) مردانی حکیم و هوشمند و باتجربه برای خود تعیین کنید، برای هریک از طایفه هایتان و من ایشان را در راس شما خواهم نهاد.(14) شما مرا پاسخ دادید و به من گفتید: آنچه می گویی که انجام دهیم، نیکوست.(15) من بزرگان طایفه ها را برگرفتم، مردان حکیم و باتجربه، و ایشان را در راس شما، همچون بزرگان هزاره، بزرگان صده، بزرگان پنجاهه و بزرگان دهه و همچون کاتبان، برای هر یک از طایفه هایتان قرار دادم. (16) در آن زمان به داورانتان این دستورات را دادم: به آنچه که میان برادرانتان هست گوش خواهید داد و میان مرد و برادرش (= یک اسرائیلی) و غریبه اش (= یک غیر اسرائیلی) بر اساس عدالت داوری خواهید کرد. (17) در داوری به شخص نخواهید نگریست: به کوچک گوش خواهید گرفت، آن سان که به بزرگ، از هیچکس بیم نخواهید داشت، زیرا داوری از آن خدا می باشد. چنان چه امری برای شما بیش از حد دشوار باشد، آن را به من عرضه خواهید داشت تا بشنوم.(18) در آن زمان هر آنچه که می بایست انجام دهید به شما امر کردم.»تورات، بخش تثنیه، باب 1، آیۀ 9 تا 18 

می توان چنین نتیجه گرفت که از نظر نگارشی، بین نسخۀ قمران و نسخۀ امروزی تفاوت وجود دارد، اما پیامی حذف یا اضافه یا تغییر داده نشده است. نویسندگان و محققان نسخه شناسی مختلفی در خصوص صحت نسخه های امروزی از متن کتاب عهدقدیم، بر طبق نسخه های قمران اظهار نظر کرده اند. یکی از این نویسندگان، W. F. Albright است که به نقل از Gleason Archer Jr. بر قابل اطمینان بودن متن کتاب عهدقدیم برا اساس نسخه های قمران صحه می گذارد. همچنین Gleason Archer Jr.، در کتاب خود چنین می نویسد:

«در نهایت، باید به گردآورندگان نسخۀ ماسوری از عهدقدیم بسیار ارج نهیم، برای دقت بالای آن ها در حفظ و نگهداری از متنی که به آن ها رسیده بود. آن ها بیشترین توجه را در حفظ صحیح متن عبری داشته اند که در ادبیات باستان هیچگاه در بین تمام متون مذهبی و غیرمذهبی انجام شده است»

نگارخانه

جستارهای وابسته 
 اسنی‌ها

پانویس 

طومارهای دریای مرده
اکتشافات باستان‌شناسی ۱۹۴۶ (میلادی)
باستان‌شناسی
تاریخ کرانه باختری رود اردن
دست‌نوشته‌های کتاب مقدس سده ۱ (پیش از میلاد)
دست‌نوشته‌های کتاب مقدس سده ۲ (پیش از میلاد)
کتاب مقدس
متون یهودی
نسخه‌های خطی کتاب مقدس سده ۱ (میلادی)
یهودیه
باستان‌شناسی فلسطین