فهرست واژه‌های متفاوت در فارسی افغانستان و ایران



فهرست بعضی از واژه‌های متفاوت در فارسی معیار ایران و افغانستان در زیر می‌آید.

واژه‌های سمت راست از فارسی افغانستان هستند و واژه‌های سمت چپ از فارسی ایران:

آ 
 آپه: خواهر بزرگ
 آچه: مادر
 آرَنگ زدن، آرن زدن: بوق زدن (ارن و آرنگ دگرگون یافتۀ horn انگلیسی است.)
 آفیسَر، صاحب منصب: اَفسَر

ا 

 اردو: ارتش
 اریکین: چراغ فانوس
 اسپار|اِسپار: آهن سرتیز شخم زدن- خیش
 استخبارات: اطلاعات
 استنطاق: بازجویی
 اُشپُلاق، اوشپولاق: هُشپُلَک، سوت
 اشتراک کردن: شرکت کردن
 اعمار گردیدن: بنا شدن
 افسانوی: افسانه‌ای، اسطوره‌ای
 افغانستانی: اهالی افغانستان
 افیونی: اهالی هرات
 اکسیجن (انگلیسی): اکسیژن
 اَلماری (پرتغالی): قفسه، کمد
 النگو: چوری (هندی)
 الوار: چارتراش
 آمدآمدِ عید: در آستانه عید
 آمرصاحب: جناب سرکار
 انانسر (فرانسوی): اعلام‌کنندهٔ برنامه
 انبار: گدام
 انبارخانَه: انباری
 انبـُردست: انبرپلاس
 اَنبه: اَم (هندی)
 انتصاب: تقرّر
 آنتیک|اَنتیک: عتیقه
 اَندیوال (پشتو):در هرات رفیق یا همان (دوست) دوست
 انفاکتوس (آنفارکتوس (انگلیسی)): حمله، سکتهٔ قلبی
 انفجار: انفلاق
 انفیه دان: قوطی نسوار، کدوی نسوار
 انفیه: نسوار بینی
 انکشاف: پیشرفت، توسعه پایدار
 آهوگک: آهوی کوچک
 اوت: اگست (انگلیسی)
 اورژانس (فرانسه): عاجل
 اُوِرکُت (انگلیسی): دبل کوت، بالاپوش
 اونیفورم (فرانسه): یونیفورم (انگلیسی)
 اینجینَر (انگلیسی): مهندس

ب 

 باجناغ (ترکی): باجه
 باجه: غرفه، دکّه
 بادبادک: کاغذپران، گـُدَی پران (درهرات: کاغذباد)
 بادکردن: ۱. ورم کردن، پـُندیدن ۲. ماندن کالا و متاع بر اثر کسادی بازار یا نامرغوب بودن آن
 بازنشسته: متقاعد
 باسی: خوراک شب‌مانده
 باشگاه: کلوب، کـَلـَب
 باقلا: باقلی
 بالانس (فرانسه): معلق
 بامیه (شیرینی): خجور
 باند (انگلیسی): دستَه، دار و دستَه

 بانک‌نوت (انگلیسی): اسکناس
 بایسِکِل: دوچرخه (انگلیسی)
 بایگانی کردن: حفظ کردن
 بایگانی: آرشیف (فرانسه)، اوراق
 بُت، بوت: درهرات هم (کفش) بوت کفش‌های سربازی را بوت می‌گویند کفش، چکمه
 بُتَل، بوتَل: درهرات شیشه می‌گویند بطری، شیشه (انگلیسی)
 بَجَه:ساعت (تحریف شده «بجی» هندی) ساعت چندبَجَه؟ =ساعت چنده؟
 بحیره|بحیرَه: دریاچه
 بخاری تیلی: بخاری نفتی
 بخت آزمایی: لاتری (انگلیسی)
 بخش: وُلُسوالی (پشتو)
 بخشدار: وُلُسوال (پشتو)
 بخشداری: ادارهٔ ولسوالی (پشتو)
 بدقار: بدقهر، خشمگین درهرات هم
 بدل اعاشه: کمک هزینه یِ دانشجویی
 بدهکار: قرضدار
 بدهکاری: قرض
 برج دَلْوْ: ماه بهمن
 برفکُچ: بهمن (فروریزشِ برف در کوه)
 بُرِس، بُرُس (فرانسه): بـُرس (فرانسه)
 برق دستی، چراغ دستی، [[درهرات چراغ مُشتی:چراغ قوه
 برگهٔ زردآلو: اشتـَق (در هرات: کـِشتَه)
 برگه: ورقَه، شـُقـَّه
 برنامه (کاربردش کم شده‌است): طرح (از فرانسوی)
 برنامه: برنامَه، پلان
 برنده (از ورندهٔ انگلیسی)، ایوان: تراس (فرانسه)
 بُروت (در هرات سبیل هم می‌گویند): سبیل
 بزرگراه: شاهراه
 بساط: تبنگ
 بستانکار: طلبکار
 بستانکاری: طلب
 بستنی: شیریَخ (در هرات: بستنی)
 بطری: بوتَل (انگلیسی)
 بغل‌دستی: پهلوفیل (ترکیب فارسی-انگلیسی)
 بَکس: کیف (تحریف شده از bag و box انگلیسی)
 بلال: جَواری برشتَه
 بلدرچین: بودنه (در هرات: کرّک)
 بلند شدن: بلند شدن، برخاستن
 بلند کردن: ربودن
 بلوک (فرانسه): بلاک (انگلیسی)
 بلوند (فرانسه): بور
 بلیت (فرانسه): تِکِت (انگلیسی)
 بُن‌بست: بن‌بست، کوچه‌ای که پایانش بسته‌است.
 بَنجارَه والا: فروشندهٔ دوره‌گرد
 بَنجارَه: غله فروش دوره‌گرد (از کلمه بانجارا هندی)
 بند شلوار: اِزاربند
 بنزین: پترول (هردو انگلیسی و فرانسه)
 بنگاه: مرکز معاملات، مؤسسه
 بَه تکلیف مِی‌شَوید: به دردسر می‌افتید
 بَه حَیث: همچون، به عنوان
 بَه صفت: به عنوان
 بهداری: صحیه
 بهداشت: حفظ الصحه
 بهیار: مأمور صَحیَّه
 بوجی:کیسه یا گونی
 بود وباش:زندگی، سکونت
 بوره (از پشتو):در هرات شَکر هم می‌گویندشکر
 بوزینه: شادی، میمون
 بیات: باسی، شب ماندَه
 بیادر (کابلی)، برار (هراتی): برادر، داداش
 بیت‌خوانی: ترانه‌خوانی
 بید (حشره): کویَه، موریانَه
 بیر (انگلیسی):در هرات آبجَو (آبجو)
 بیرل (انگلیسی Barrel): بـُشکه (روسی)
 بیرَه: لثه
 بیلان (فرانسه): بیلانس (انگیسی)
 بیمار: مریض، ناجور (در هرات: ناخوش)
 بیمارستان: شفاخانه
 بیولوژی: زیست‌شناسی

پ 

 پاتَک: ضد حمله، حملهٔ متقابل
 پارچ: جک، مرتبان، تنگ
 پاره آجر: خشت پارچه
 پاره کردن: پارَه کردن، چیر کردن
 پارو: راش بیل (در هرات: پارو)
 پاساژ (فرانسه): مارکیت
 پاک کن: پنسل پاک (انگلیسی، فارسی)
 پالتو (فرانسه): بالاپوش
 پالک: اسفناج
 پالیدن: جستجو کردن (از فارسی باستان)
پالیسی (دارای ریشه انگلیسی) که در این اواخر همان سیاست را به‌کار می‌برند: سیاست.
 پانسیون (فرانسه): مهمانخانهٔ خصوصی
 پانسیونر (فرانسه): مهمان مهمانخانهٔ خصوصی
 پایان‌نامه: مونوگراف (انگلیسی)
 پایدل: پدال (روسی، فرانسوی)
 پایواز = کسیکه همراه مریض در شفاخانه (بیمارستان) می‌ماند.
 پایوَر: ضابط، صاحب منصب پایین رتبه
 پاییدن: نگران و مراقب بودن (بپا: مراقب باش، هوشت را بگیر)
 پاییز: خزان
 پتونی (انگلیسی: پتونیاpetunia): اطلسی (گل)
 پَتلون: شلوار (از فرانسوی)(تحریف شده «پانتالون»)
 پتو: کمپل (از پشتو)
 پرتابل (فرانسه): سیـّار
 پرتقال: ۱. کشور پرتگال ۲. مالته (میوه)
 پرتوشناس: رادیولوژیست (انگلیسی)
 پرس و پال: پرس‌وجو
 پـَرَستو: غـُچـّی
 پـُرو: خام کوک (اصطلاح خیاطی)
 پروگرام: برنامه (اروپایی)
 پروَنده: دوسیه (فرانسه)
 پریز: ساکت (انگلیسی)
 پُرَیشان: پَریشان
 پس آمدن: برگشتن (در هندی و لهجه لری: واپس)
 پس رفتن: عقب رفتن
 پُست بَکس (ریشه انگلیسی که دیگر کاربرد ندارد): صندوق پستی
 پـُست: پوسته، داک
 پستچی: پوسته رسان
 پسته خانه: پست‌خانه
 پَسخانَه: پستو
 پشتارَه: بارِ پشت
 پِشَک: گربه (از ترکی (ازبکی))
 پکَه: بادبزن، پنکه (پنجابی)
 پـُماد (فرانسه): تیوب مرهم
 پنبه: پخته (در هرات و نیز در پشتو: پنبه)
 پنجره: کلکین
 پندیده‌گی|پندیدَه‌گی: تورم
 پنکه: پَکه
 پنهان: پـُت
 پوپنک یا پوپونک: کپک (از هندی)
 پودر: هرویین (انحراف یافته)
 پوقانَه: بادکنک، کاندوم (سانسکریت) (لهجه هراتی: پوف کنک)
 پوهَنتون: دانشکاه از پشتو
 پوهَنحٔی: دانشکده
 پوهَنزَی: رشته یِ تحصیلیِ دانشگاهی
 پیالَه: اِستکان
 پَیپ از انگلیسی: شِلنگ
 پَیسَه: پول (بنگالی، اردو)
 پیشخوان: پاچال
 پیشدستی: پشقاب/ بشقاب
 پیشکار: خانه سامان
 پیک نیک (فرانسه): میله
 پیمان: قرارداد
 پیمانکار: قراردادی

ت 

 تاپَه کردن: مُهر زدن («تاپه» پشتو)
 تاپه|تاپَه: مهر («تاپه» پشتو و پارسی ) مهر (ابزار)
 تاحال: تاکنون
 تار: رشته، سیم، نخ هندی
 تاول: آبله (بر اثر سوختگی یا حساسیت. در هرات: خلفه، خرفه)
 تبریزی: سفیدار (درخت سپیدار)
 تبلیغات: پروپاگند
 تجربَه: آزمایش (عربی)
 تحفَه: هدیه (عربی)
 تخت کفش: تیلی، تلـّی
 تَخنیک (روسی): تِکنیک (فرانسه)
 تَخنیکَر (روسی): کارگرِ فنی
 تَخنیکی (برگرفته از روسی "تخنیچِسکی"): فنی
 تداوی: درمان
 تراش: قلمتراش، قلم سرکن، پنسلتراش
 تـُرب: مـُلـّی
 تـُربچه: ملـّی گک
 تربوز: هندوانه (از اردو و هندی)
 تربیت معلم: دارالمعلمین
 تربیَه: پرورش (انحراف یافته تربیت)
 ترکه: خمچه (در هرات: شوشک)
 ترم: ترمپت (فرانسوی)
 ترمز (روسی): برِ ک (انگلیسی)
 تره: گندنا
 تریبون (فرانسه): میز خطابه (تاجیکی: منبر)
 ترِینَر: مربی (انگلیسی trainer)
 تزریقات: پیچکاری
 تزریقاتی: کمپودر (کمپوندر، انگلیسی)
 تَشناب: توالت، مستراح
 تصادف: تصادفاً
 تطبیق: انجام، اجرا
 تعمیر: ساختن (انحراف یافته)
 تفالهٔ چای: شمـّهٔ چای
 تفت: بخار (فارسی باستان)
 تقویم: جنتری (هندی)
 تِکِت: بلیت («تکت» از انگلیسی، «بلیت» از روسی)
 تکر (خارجی): تصادف
 تَکسی: تاکسی
 تکَه‌فروشی: پارچه‌فروشی
 تگرگ: ژاله
 تَگلَه: قَوی
 تلاشی(یا تفتیش) کردن: بازرسی کردن
 تلخان: نوعی شیرینی محلی که از آرد توت خشک درست می‌شود.
 تلفن: تلفن
 تلمبه (ظاهراَ از ترمب فرانسه): پمپ (انگلیسی)
 تماشاخانه: صحنهٔ تمثیل
 تمبر پستی: تکت پستی
 تمثیلی: نمایشی
 تمیز: پاک، ستره
 تَنتَل: خرده ریزه (دندل/فارسی)
 تندرست: جور
 تنی (برادر یا خواهر): سکـّه
 تهداب‌گذاری: پایه‌گذاری
 تٙهکو، تهکَوی: زیرزمین
 تو: داخل، اندرون
 توت فرنگی: توت زمینی
 توتَه: تکه خرده (پشتو) ټوټه
 تور (توری): جالی
 توسرخ، پرتقال: لال مالته
 تولَه («نی» هم می‌گویند): نی
 توقیف: بازداشت
 تَیار کردن: تهیه کردن، درست کردن (از پشتو)
 تَیپ: ضبط صوت (انگلیسی)
 تیپ: فرقهٔ کوچک، لوا (نظامی)
 تیزاب: اسید (انگلیسی)
 تیغ ریش: پل ریش
 تیکه: تکه، پاره، توته
 تیل: بنزین، سوخت
 تیل، تیله: توشله
 تیلَه کردن: فشار دادن، هل دادن (پشتو)ټیله
 تیماج: ساختیان
 تیمارستان: دارالمجانین، شفاخانهٔ عقلی و عصبی

ث 
 ثبت (ادارهٔ): کار آپاندیس اونیکس ادارهٔ احصائیه

ج 

 جا خوردن: دکه خوردن، شاک خوردن
 جا گذاشتن: چیزی را در جایی فراموش کردن
 جاپان: ژاپن
 جادکمه یی: مادگی
 جاروکش: رُفتگر
 جاری: زن ایور، خانم برادر شوهر (هراتی: امبجین؛ مشهدی: هم پیچه)
 جاسازی: پـُت ساختن، چیزی را پنهان در میان چیزهای دیگر جای دادن
 جالباسی: کـُت بند
 جالیز: پالیز، فالیز
 ججلداغ: جیرجیرک؟
 جُزوه دان: کارتن
 جَسامت: اندازه، حجم، بزرگی
 جغرافیَه: جغرافیا، گیتاشناسی
 جفت: جوره
 جک: پارچ آب (انگلیسی)
 جـُک: فکاهی
 جلیقه: واسکت
 جَمپ: دست‌انداز خیابان (انگلیسی)
 جَمپَر: کاپشِن
 جِنِرال: ارتشبد (انگلیسی)
 جنگی بودن (کردن): قهر بودن (کردن)
 جَواری: ذُرَّت
 جوال: کیسه یا گونی بزرگ
 جوجه: چوچه
 جور آمدن: توافق - به توافق رسیدن
 جُور شدَه: درست شده، ساخته شده (پشتو) جوړ
 جوگی: کولی (هندی، پشتو)
 جیوه: سیماب

چ 

 چارچوب: چوکات، قالب
 چارراه: چارراهی (میدان مرکزی، در هرات: چارسو)
 چارمغز: گردو
 چاشت: ناهار، نهار، ظهر
 چاشنی: تنقلات
 چال: سست، شل
 چالان کردن: روشن کردن (انحراف شده «چالو» هندی)
 چاله: چقوری (ترکی)
 چاینَک: قوری («چاینیک» روسی)
 چُپ باش: ساکت شو (هندی: چُپ رو)
 چپ راستی: نگهبان، دربان (مدرسه)
 چَپلی: سندل، دمپایی، سرپایی (تحریف شده «چَپپل» هندی)
 چپن: ردا
 چراغ بادی: اریکین، الکین، فانوس
 چراغ گازی: گیس
 چـُرت: پینکی، چرت، فکر
 چرخ (دوچرخه): بایسکل (انگلیسی)
 چرخ خیاطی: ماشین خیاطی
 چرخ گوشت: ماشین گوشت
 چسب زخم: پلاستر
 چسبیدن: فاریدن، خوش آمدن
 چشم بلبلی: لوبیای سفید
 چغندر (ترکی): لبلبو
 چَکَر زدن: قدم زدن، گردش کردن (پشتو) چکر وهل چاپی
 چکمه: موزه
 چکه کردن: چکک کردن
 چماق (ترکی): دانگ
 چماقدار: دانگه یی
 چـِندِ ش: کـِرک (بیزاری و نفرت از چیزی)
 چَوتار: مکار
 چوتی کردن: بافتن مو
 چوچَه مرغ: جوجه
 چوری: النگو («چوری» هندی)
 چوقور: ژرف، گود، عمیق (برگرفته از زبانِ ازبکی)
 چَوکات: چارچوب، حد، قاب
 چَوکی دارِ مکتب: بابایِ مدرسه
 چَوکی: صندلی، مقام، منصب (هندی)
 څارَنوال، څارَنوالی: دادسرا (واژه‌ایست پشتو) (څ صدایِ tse می‌دهد. شبیهِ تلفظِ آذربایجانیِ چ)

ح 

 حاشاکردن: منکر شدن، انکار کردن (هراتی: واسرنگ آمدن)
 حاضری: غذای مختصر و آماده، ماحضر
 حالی: الان، حالا، فعلاً
 حاملِه، باردار: حاملَه، شکمدار
 حراج: لیلام
 حرّاف: پرگوی
 حرف: گپ
 حسابداری: محاسبه
 حسینیه: تکیه‌خانه
 حصبه: محرقه (در هرات: دامنه)
 حضور و غیاب: حاضری گرفتن
 حقوق: معاش
 حکم: فرمان تقرر
 حلقهٔ نامزدی: چلـّه
 حمـّال: جوالی
 حمالی: جوالیگری
 حمامِ خانه: تشناب
 حمام: گرمابه
 حنا: خینه، حـِنا
 حوله: دستمال، جان پاک، رویپاک (در هرات: هوله)
 حومه: اطراف
 حویلی: حیاط (از هندی)
 حیاط: حولی، حویلی
 حیوان‌شناسی: جانورشناسی

خ 

 خاصتاً: به ویژه
 خاک ارّه: بورهٔ ارّه
 خامه: سرشیر خام، کریم
 خاور (ماشین، برگرفته از اسم خاص شرکت باربری): گاز، زیل، کلّه فیل
 خاور دور: شرق دور، شرق اقصی
 خاور میانه: شرق میانه
 خاور: شرق، مشرق
 خبررسانک: خبرچین (قاصدک)
 خبرگزاری: آژانس خبررسانی
 خرچنگ: کنگاش
 خـُرداد: برج جوزا
 خردسن: خردسال
 خُشو، خُسورمادر: خُش، مادر زن (از خسو و خسور)
 خَفَه شدن: ناراحت شدن
 خـُل: لوده، ابله، خیله
 خلبان: پیلوت
 خوابگاه: لیلیه
 خودنویس: خودرنگ
 خوراکَه: خوراکی
 خورد (بر وزنِ نور): کوچک، خُرد
 خورش: سالن (سالند، سالان)
 خی: پس
 خی: خب
 خیابان: سَرَک (هندی)
 خیار: بادرنگ (در هرات: خیار)
 خیارچنبر: تره (در هرات: چنبرخیار)
 خیز زدن: پریدن
 خیس کردن: تر کردن، مانند ترکردن برنج (در هرات: نم کردن)
 خیس: تر
 خینه: حنا (اصطلاح خودمانی روزانه بر گرفته از «خِنه» ازبکی)

د 

 داکتر:  دکتر
 دُمـَل: دانه، زورک، دنبل
 داداش (ترکی): اَکَه، برادر (لقب) (هراتی: لالا)
 دادستان: مدعی العموم
 دادگاه: محکمه
 دادگستری: عدلیه
 دارالانشا: دبیرخانه
 دارایی: مالیه
 دارایی، ادارهٔ: مستوفیت
 داروخانه: دواخانه
 داروساز: دواساز، فارماکولژست
 داروسازی، دانشکدهٔ: فارمسی
 داکتَر: دُکتُر
 دالَر: دلار
 دام: مال
 دامپروری: فلاحت
 دامداری: مالداری، فلاحت
 دانش آموز: متعلم
 دانشجو: محصل
 دانشسرا: کالج
 دانشکده: پوهنزی (پشتو)، فاکولته (فرانسوی)، دانشکده دری (پارسی دری)
 دانشگاه: پوهنتون (پشتو) دانشگاه دری (پارسی دری)
 دانشنامه: شهادت نامه
 دانشیار: اسستانت
 دایی: ماما
 دبستان: مکتب
 دبیرِ کـُل: منشی عمومی، سرمنشی
 دبیر: سکرتر، منشی
 دبیر: معلم
 دبیرخانه: سکرتریت، قلم مخصوص، تحریرات، دارالانشاء
 دخلک: قلک
 در این خنک: در این سرما
 درجه دار: ضابط
 درشکه (پولندی): گادی، تانکه
 درصد: فیصد
 درمانگاه: کلینیک (انگلیسی)
 درمی‌گیرد: آتش می‌گیرد، (در مجاز) به خشم می‌آید
 دروازَه: در، درِ خانه (اردو)
 دریا: رود، رودخانه
 دریا: بحر
 دریایی: بحری
 دست بند: چوری
 دستبندِ زندانی: اُ لچک
 دستپاچه: وارخطا (در هرات: هولکی)
 دستخط: امضاء
 دفترچه: کتابچه
 دق آوردن: دل‌تنگ شدن
 دل‌ام می‌شود: دل‌ام می‌خواهد
 دل‌بدی: حالت تهوع
 دُنبلان: کلپوره (خصیهٔ گوسفند)
 دندانپزشک: ِ دندان
 دهان دره: فاژه (در هرات: خمیازه)
 دهلیز: راهرو
 دواخانَه: داروخانه
 دوجین: درجن
 دوچرخه: بایسکل (انگلیسی)
 دوش (فرانسه): شاور (انگلیسی)
 دوصد: دویست
 دوقلو: دوگانگی (در هرات: جملی)
 دویست: دوصد
 دیپلمه (فرانسه): بکلوریا پاس، فارغ‌التحصیل
 دیپلوم (دپلوم- فرانسه): شهادتنامه
 دیگ گذاشتن: غذاپختن
 دیگ‌دان (اجاق نیز می‌گویند): اجاق، در گویش خراسانی: دیگدان
 دیوان عالی کشور: ستر محکمه (پشتو)

ذ 
 ذُ رَّ ت: جواری
 ذریعَه وسیلَه: وسیله
 ذریعَهٔ: به وسیلهٔ

ر 

 راجستَر: ثبت نام، نام‌نویسی (تحریف شده‌یِ register انگلیسی)
 رادیولژی (فرانسه): اکسریز (انگلیسی)
 رازیانه: بادیان
 رانندگی: درایو (انگلیسی)
 راننده: درایور، دریور (انگلیسی)، موتَروان
 راهنمایی: ترافیک
 رب دوشامبر (فرانسه): چپنِ خانه
 رتبَه: درجه (در ارتش)
 رُتِیل: غوندَل
 رخصتی: تعطیلی
 رخصتی‌ها: تعطیلات
 رزمناو: کشتی جنگی
 رسانه‌های گروهی: وسایل جمعی
 رَسِم: نقاشی
 رشوت‌خور: رشوه‌خوار
 رُفتگر: جاروکش، مأمور تنظیفات
 رگبار: باران تـُند
 رُل (فرانسه): اشترنگ (انگلیسی)
 رمَه: گله (اوزبکی)
 رنگین کمان: کمان رستم
 رهن: ۱. گرو ۲. اجاره
 روابط عمومی: ارتباط عامه
 روانپزشک:  متخصص امراض روحی، متخصص عقلی و عصبی
 روزنه: پنجره
 روسری: چادر، دستمال، قطیفه (در هرات: قدیفه)
 روشنی انداز: نورافکن (پروژکتور)
 روغن مایع: تیل
 روناس: رودنگ
 رونما گردیدن: ظهور کردن، نمایان شدن
 ریه: شـُش
 ریواس: رِ واشک

ز 

 زاپاس (روسی): اشتپنی-فالتو
 زاج سفید: زمچ (هراتی: زمه)
 زاج: زاک
 زالزالک: لوکات (نوعی)
 زایمان: ولادت
 زائو: زچه (هراتی: زاچ)
 زلوبیا: جلبی
 زمین‌لرزه: زلزله
 زنان و زایمان: نسایی و ولادی
 زندان: محبس
 زندانی: محبوس، بندی
 زنده‌جان: موجود زنده، جانور
 زیرزمین: تکاوی (هراتی: زیرزمینی)
 زیرسیگاری: خاکستر دانی-سگرت دانی
 زیرشلواری: تنبان-زیرتنبانی (همچنین ببینید: پیراهن و تنبان)
 زیستشناسی: بیالوژی، بیولوژی
 زیگزاگ: پسدوزی (اصطلاح خیاطی)
 زینَه: پله

ژ 

 ژاله: تگرگ
 ژاندارمری (فرانسه): ژاندارم، ژاندارمه
 ژانویه (فرانسه): جنوری (انگلیسی)
 ژتون (فرانسه): شماره، نمره
 ژست (فرانسه): قیافه، پـُز
 ژلاتین (فرانسه): جلاتین (انگلیسی)، سریشم ماهی
 ژله (فرانسه): جلی
 ژورنال (فرانسه): ۱. مجله ۲. کتلاگ (انگلیسی)
 ژورنالیزم: روزنامه‌نگاری
 ژورنالیست: روزنامه‌نگار
 ژوئن (فرانسه): جون (انگلیسی)
 ژوئیه (فرانسه): ژوئیه (انگلیسی)
 ژیمناستیک (فرانسه): جمناستیک (انگلیسی)

س 

 ساجق: آدامس، سقز
 ساحَه: میدان، منطقه، مساحت
 سازمان ملل: مؤسسهٔ ملل متحد
 ساسیج (انگلیسی): سوسیس (فرانسه)
 ساعت‌تِیری: وقت گذرانی
 ساقدوش: شاه بالا
 ساک (فرانسه): دستکول
 ساکت: چـُپ، آرام
 سال تعلیمی: سال تحصیلی
 سالـَک: سالدانه (در هرات: دانهٔ سال)
 سالون: سالن، تالار
 سبد: زنبیل
 سبیل: بروت
 سبیلو: بروتی
 سپل شتر: پای شتر
 ستاد جنگ: ارکان حرب
 ستر جنرال: ارتشبد («ستر» پشتو یعنی بزرگ)
 ستره محکمه: دیوان عالی کشور
 سحری: پس شبی
 سدّ: بند
 سرباز: عسکر
 سربازخانه: قشله
 سرپیچ برق: هولدر
 سرچرخی: سرگیجه
 سرحد: مرز
 سُـرخکان (در هرات: گل افشان): سرخک
 سـُرخوردن: لغزیدن (عامه: لخشیدن)
 سرسره: لغزان، لغزنده
 (ماهِ)سرطان: (ماهِ)تیر
 سَرَک (هندی): خیابان، جاده
 سرکار: حواله دار
 سرکار: لقبی است که به جای خانم و آقا خطاب شود، مانند جناب
 سرکوفت: سرزنش
 سرگوشی: زیرگوشی، درگوشی، پچ‌پچ‌ کنان
 سروان: جگرن (پشتو)
 سفارشی: فرمایشی
 سفره: دسترخوان
 سکسکه: هِـکک
 سِگرِت: سیگار
 سِگرِت‌دانی: جاسیگاری
 سلاّته: سالاد (فرانسه)
 سمج: شَـله
 سمنت (انگلیسی): سیمان (فرانسه)
 سمنک (در هرات: سمنو): سمنو
 سند ماشین: جواز سیر
 سنگ تهداب: سنگ بنا
 سنگریزه: ریگ، ریگچه، سنگچل
 سنگواره: فوسیل (انگلیسی، فسیل)
 سه‌صد: سیصد
 سوت: اشپول، اشپولاق
 سَودا: خریدکردن، خریدن
 سوراخ: غار (سوراخ شد: غار شد)
 سوسک: مادر کیکها
 سوهان: سوهانک (شیرینی)
 سویچ (انگلیسی): کلید
 سویدن: سوئد
 سیب زمینی: کچالو
 سیرابی: شکمبه
 سیرم: سرُم (فرانسه)
 سیگاری: سگرت کش
 سَیل کردن (عامه و غیررسمی): سیر کردن، تماشا کردن (در زبانِ لری: سِیل‌کردن، سِل‌کردن)

ش 

 شاپرک: شب‌پره، بمبیرک (در هرات: شوپرک)
 شادی: میمون
 شارژ (فرانسه): چارج (انگلیسی)
 شاروال: شهردار
 شاروالی: شهرداری
 شاشَه: شاش، ادرار
 شاندن (نشاندن): غرس کردن
 شاه پسند: بربینه (گل)
 شاهی: تراتیزک
 شاور (انگلیسی): دوش
 شائقین: علاقه‌مندان
 شبدر: شفتل
 شرط زدن: شرط بستن
 شرنگ شرنگ زنگولَه: جرینگ جرینگ زنگوله
 شِشتن، شیشتن: نشستن
 ششلول: هفت تیر
 ششلیک (ترکی): کباب پـُشتی
 شفاخانَه: بیمارستان (اردو)
 شکر: بوره
 شکلات (فرانسه): چاکلت (انگلیسی)
 شکلک: قلاق (هراتی: ساز گرفتن، تقلید کردن)
 شکمو: شکمبوی
 شـُل: سست
 شلتوک: شالی
 شله قلمکار: نوعی دلده (در هرات: آش بهمجوش)
 شُله: دلده (هراتی: قلور)
 شلوار: آزار، تمبان (تنبان)
 شلواربند: ازاربند (هراتی: بند تنبان)
 شلیک: فیر
 شَمال: باد، نسیم، در گویش خراسانی: شمال
 شمش طلا: خشت طلا
 شمعدانی: جریبن (گل)
 شن: ریگ (هراتی: قوم (ترکی))
 شنا: آب‌بازی
 شناسنامه: تذکرهٔ نفوس
 شنبلیله: حلبه
 شنزار: ریگزار
 شنل: چپن بی آستین
 شَنیدَه‌گی‌ها: شنیده‌شده‌ها
 شهادت‌نامَه تحصیلی: دانش‌نامه تحصیلی
 شهربانی: قوماندانی امنیه
 شهردار: شاروال (پشتو)، رئیس بلدیه
 شهرداری: شاروالی (پشتو)، بلدیه
 شهرستانی: اطرافی
 شهریور: سنبله
 شور (تکان): تکان
 شورای ملی:)، شورای ملی
 شوربا: آبگوشت، اِشکنه
 شورت (انگلیسی): سنتراج
 شوسه (فرانسه): جادّهٔ پختهٔ آسفالت نشده
 شوفاژ: مرکزگرمی
 شومینه (فرانسه): بخاری دیواری
 شوید: شبت
 شیرجه: دایو، دایف (انگلیسی)
 شیرین بیان: شیرین بویه
 شیمی آلی: کیمیای عضوی
 شیمی: کیمیا

ص 

 صاحب: جناب
 صاعقه: الماسک، برقک
 صافکاری: کپی کشی
 صحّی: بهداشتی
 صَدارت: نخست‌وزیری
 صرع: تشنج (هراتی: پرغاز)
 صلیب: چلیپا
 صندلی: چوکی
 صندلی: کرسی (زمستان)
 صندوق پست: پست بکس (انگلیسی)
 صندوقدار: تحویلدار
 صنف: کلاس
 صنوبر: ناجو
 صیغه: عقد موقت

ض 
 ضابط: درجه دار
 ضابط: درجه‌دار
 ضرب: زیربغلی
 ضربی: مُـهر، تاپه

ط 
 طاس: کل، بی موی
 طالبی: خربزهٔ گرمه
 طرح: نقشه، پلان
 طوسی: فولادی، خاکستری
 طیارَه: هواپیما

ع 

 عامّـه: مسلمان غیر شیعی (اصطلاح کلامی)
 عامی: بی سواد
 عدس: نسک (هراتی: عدس)
 عروسی: توی (طوی)-عاروسی
 عصر:دیگر- نماز دیگر
 علاوه: جمع (ریاضی)
 علوم: ساینس
 عماری: دولی
 عمّامه:لنگی- دستار
 عمل جراحی: عملیات
 عملیات جراحی: عمل جراحی
 عملیَه: عملیات
 عمو: کاکا
 عنعنات: آیین‌ها، آداب، رسوم
 عنکبوت: جولا، جولاگک
 عیسوی (میلادی): مسیحی، میلادی

غ 

 غایب: غیرحاضر
 غَرغَرَک: فرفره
 غریب: فقیر
 غورسَی (غورسک): نوعی بازی گُرگی‌لی‌لی
 غوری: چاینک
 غولک: تیرکمان موشی
 غیبت: غیرحاضری

ف 

 فابریکَه: کارخانه (ایتالیایی)
 فارم مال‌داری: مزرعه دامداری («فارم» از انگلیسی)
 فاژَه کشیدن: خمیازه کشیدن
 فاصُلیا: لوبیاسبز (فاصلیا واژهٔ عربی است)
 فاکولته: دانشکده (فرانسوی)
 فُتبال: فوتبال
 فتق: چوره (هراتی: دبّه)
 فـِر: toni
 فراری دادن: گریزاندن (عامیانه: گریختاندن)
 فراورده: پیداوار
 فُرغون: کراچی دستی
 فرم (فرانسه): فورمه، فُـرمه
 فرمان ماشین: اشترنگ
 فرماندار: حاکم
 فرمانداری: حکومتی
 فرمانده: قوماندان
 فرهنگستان: آکادمی
 فروردین: حمل (برج)
 فسیل: فوسیل، سنگواره
 فشنگ: کارتوس، مرمی
 فکل: بو (پاپیون که به جای کراوات پوشند)
 فلفل: مُـرچ
 فِلم: فیلم
 فناتیک: متعصب
 فنجان: پیاله
 فندک: لایتر
 فِوریه (فرانسه): فبروری (انگلیسی)
 فَیْر کردن: شلیک کردن (تحریف شده «fire» انگلیسی)
 فیش: برگه
 فیشن: مُد (تحریف شده fashion انگلیسی)
 فی‌صد: درصد
 فیصَلَه‌نامَه: قطعنامه
 فینال (فرانسه): فاینل (انگلیسی)

ق 

 قاب (ترکی): ۱. چوکات ۲. غوری ۳. بجول (پژول)
 قابلمه (ترکی): دیگچه، نوعی دیگ
 قاچاقی (ترکی): گریزی
 قادر: بی‌ سواد، بی‌ عقل
 قارچ: سماروغ
 قال‌مقال (در تلفظ «غالمغال»): سر و صدا
 قبراق (ترکی): چالاک
 قدامت: قدمت
 قرعه: پشک
 قروت: کشک
 قصَه‌کردن: حکایت‌کردن
 قطیفه: حوله
 قفسه: الماری
 قُلبه: شخم
 قلقلک: قتقتک (هراتی: پاخلوچه)
 قلوه سنگ: جغل، جغله
 قلوه: گرده
 قلیان: چلم، چلیم
 قلیایی: القلی
 قهوه‌خانه: سماواری
 قورباغه (ترکی): بقـّه
 قوری: چاینک
 قومندان: فرمانده (تحریف شده‌یِ comandant فرانسوی)
 قونسول: کنسول (اساساً برگرفته از ریشه‌یِ consul لاتینی، برگرفته‌یِ تحریف شده از زبان‌های اروپایی)
 قوی: تَگلَه
 قَیتک: گیره مو

ک 

 کاپشن: جمپر، کاپیشن
 کاتالوگ (فرانسه): کتلاک (انگلیسی)
 کاتالیزور (فرانسه): کتالیست (انگلیسی)
 کاج: ناجو
 کاچی: لیتی
 کاخ سلطنتی: ارگ شاهی
 کار و غریبی: کار و کاسبی
 کاست: کست
 کاسَه‌گک: کاسه کوچک
 کاغذ تشناب: کاغذ توالت
 کاغذ سنباده: کاغذ ریگ
 کاغذپران (گودی‌پران): بادبادک
 کاکا: عمو (در هندی"چاچا")
 کاکَه: عیار، جاهل مآب
 کالای نو: لباس نو
 کالبدشکافی: تشریح
 کالبدشناسی: آناتومی
 کامیون (فرانسه): لاری (انگلیسی)
 کاناپه (فرانسه): دیوان
 کبد: جگر
 کبریت: گوگرد
 کُت (انگلیسی): کرتی
 کتری: چایبر (هراتی: کتری، چایجوش)
 کَتَه: بزرگ
 کَچالو: سیب‌زمینی (در هندی آلو)
 کچل: کل
 کدام نفر: یک کسی
 کدخدا: ملک (هراتی: ارباب)
 کدوگک: کدو خورشتی، کدو سبز
 کراوات (فرانسه): نکتایی (انگلیسی)
 کُرتی: کت (تحریف شده واژه روسی «کورتکه»)
 کرچک: کستراییل (انگلیسی)
 کرسی: صندلی
 کِرمِچ: کفش ورزشی
 کره: مسکه
 کریدور (فرانسه): راهرو
 کژدم: عقرب
 کشال شدن: مایل شدن، آویزان شدن
 کشالَه‌دار: دامنه‌دار، مفصل
 کشاورز: زارع
 کشاورزی: زراعت
 کشک: قروت (ترکی)
 کشو: روَ ک (هراتی: خزه)
 کشوری: مُـلکی
 کشیک: ۱. نوکریوال ۲. پهره، پیره
 کفهٔ ترازو: پتهٔ ترازو (هراتی: پلّـهٔ ترازو)
 کفیدن: ترکیدن
 کلاس: صنف
 کلان: بزرگ
 کلانتر: سرمأمور
 کلانتری: سرمأموریت
 کلاه گیس: کلاه مویی
 کلچه: کلوچه، شیرینی
 کِلکین (اُرسی): پنجره (تحریف شده واژه «کِرکی» هندی)
 کلیه: گُـرده
 کَمپَل: پتو
 کمپیوتر: کامپیوتر، رایانه
 کمد: الماری
 کَمِرَه: دوربین
 کمک هزینه: مدد معاش
 کمیسیون (فرانسه): کمیشن (انگلیسی)
 کنترول: کنترل
 کنف: مـُنج
 کوچ‌کشی‌: نقل مکان
 کوچی: یکی از عشایر قوم پشتون، چادرنشین، خانه بدوش
 کود: پارو
 کورس: کلاس، دوره (انگلیسی)
 کوریای جنوبی: کره جنوبی
 کولاک: برفکویه
 کولتور (فرهنگ): فرهنگ («کلتور» فرانسوی)
 کیسَه‌بر: جیب‌بر
 کیف: بکس
 کیمیا: شیمی
 کیمیایی: شیمیایی
 کیوسک (فرانسه): غرفه

گ 

 گادی: کالسکه
 گادی‌ران: کالسکه ران
 گادی‌وان: درشکه‌چی
 گاری: کراچی
 گاز انبر: انبر میخکش
 گازوییل (فرانسه): دیزاییل (انگلیسی)
 گالش: کلوش (هردو فرانسه یا روسی)
 گاوصندوق: سیف (انگلیسی)
 گپ: حرف
 گپ‌زدن: حرف زدن، سخن گفتن
 گذرنامه: پاسپورت
 گراور (فرانسه): کلیشه (انگلیسی)
 گراورسازی: زنکوگرافی (انگلیسی)
 گربه: پشک
 گردو: چارمغز (هراتی: جوز)
 گْرَنگ: سنگین، (گران در واژه‌یِ گرانیگاه)
 گروپ: گروه، لامپ
 گریان کردن: گریه کردن
 گزارش: راپور
 گزارشگر: راپورتر (انگلیسی)
 گشتاندن: گرداندن
 گل محمدی: گل گلاب
 گلوله: مرمی
 گلون: گلو (هندی "گلا")
 گَنگس (گَنس): گیج
 گه خوردن: چغلخوری
 گواتر (فرانسه): جاغور (هراتی: غمباد)
 گواهی: تصدیق
 گواهینامهٔ رانندگی: لایسنس (انگلیسی)
 گواهینامه: شهادتنامه
 گوجه فرنگی: بادمجان رومی
 گودی: عروسک (هندی"گودیا")
 گودی‌پران: بادبادک (گودی بروزنِ قوطی)
 گودیگَک: عروسک کوچک
 گورده: کلیه
 گوگرد: کبریت
 گونی: بوجی (هراتی: گونی)
 گوینده: نطاق، انانسر (انگلیسی)
 گیس سفید: پیچه سفید
 گیلاس: لیوان (تحریف شده glas انگلیسی)
 گیومه (فرانسه): ناخنه، هلالین، مزدوج
•  گنجشک: چغوک

ل 

 لاستیک (روسی): تیر، تایر (انگلیسی)
 لاستیک تویی: تیوب (انگلیسی)
 لاک‌پشت: سنگ پشت (هراتی: کاسه پشتک)
 لالایی: للو (هراتی: آلاّ، آلـِلاّ
 لامپ (فرانسه): گروپ (= گلوب: انگلیسی)
 لامپا (روسی): لمپا
 لاودسپیکر: بلندگو (از انگلیسی loudspeaker)
 لب چرب: رژ لب
 لبسیرین کردن: رژ لب زدن
 لبلبو: چغندرقند، لبو
 لبو: لبلبو
 لـُپ: کومه (هراتی: لمبوس)
 لت و کوب: کتک، ضرب و شتم
 لثه: بیره (هراتی: ارچ)
 لُچ: لُخت
 لچک: دستمال سه گوشه، سربند
 لشکری: عسکری، نظامی
 لِفت: آسانسور (از lift انگلیسی، از ascenseur فرانسوی)
 لفظ گرفتن: بله برون- قرار خواستگاری گذاشتن (بیشتر، زمانی که جواب آن مساعد است، استفاده می‌شود)
 لُک: ستبر
 لِه شدن: ۱. شاریدن ۲. پخچ و پامال شدن (هراتی: پچخ شدن)
 لوازم یدکی: پرزه
 لوبیاسبز: فاسولیا
 لوحَه: تابلو
 لوزه: تانسل (انگلیسی)
 لوس: نازدانه (هراتی: انـّه)
 لوستر (فرانسه): چلچراغ
 لوله: نل
 لوله‌کش: نلدوان
 لوله‌کشی: نلدوانی
 لوی څارَنوال (در تلفظ "لوی سارَن‌وال): دادستان کل، (پشتو)
 لوی دِرَستیز: فرمانده کل، سرفرمانده (پشتو)
 لوی وُلُسوالی: فرمانداری، حکمرانی (در تقسیمات کشور افغانستان)
 لویَه جِرگَه: جِرگِه‌یِ بزرگ، شورای عالیِ "ریش‌سفیدانِ" افغانستان («لوی» پشتو به معنی بزرگ)
 لیاف: لحاف
 لیسَه: دبیرستان (تلفظ نادرست «لیسِه» فرانسوی)
 لَیلیَه: خوابگاه (دانشجویی)
 لیوان (فرانسه): گیلاس

م 

 مارس: (فرانسه) مارس (انگلیسی)
 مارکیت: بازار (انگلیسی)
 ماساژ (فرانسه): چاپی
 ماشین تحریر: ماشین تایپ
 ماشین نویس: تایپست
 ماما: قابله (هراتی قدیم: دایه، ماما)
 ماما، خالو: دایی
 مأمور پـُست: داکی، پـُسته رسان
 ماندن: گذاشتن، نهادن
 ماندَه شدن: خسته شدن
 ماندَه: خسته
 ماهواره: ستلایت (انگلیسی)
 مایک: میکروفون
 مایه‌کوبی: واکسناسیون (فرانسه)، تزریق واکسن
 مبصر: کفتان، سرجماعه
 متباقی: بقیه
 متقال: کرباس (نوعی)
 مجلس سنا: مشرانو جرگه
 مـُچ پا: بند پا
 مـُچ دست: بند دست
 مچی، ساعت: ساعت بند دستی
 محافظوی: محافظتی
 محفل: جلسه، نشست
 مختلف‌النوع: گوناگون
 مداد: پنسل (انگلیسی)
 مداری: شعبده‌باز
 مدنیت (تمدن): تمدن
 مدیرکـُل: مدیر عمومی
 مراتب تحریری: کتباً
 مربوطات ولایت: توابع استان
 مـُرداب: جیه زار، باتلاق
 مـُرداد: اسد
 مزدور: خادم، کارگر روزمزد
 مساعده: معاش پیشکی
 مسبوقیت: اطلاع
 مست: شاد
 مِستَری: مکانیک
 مسواک: ۱. مسواک (طبیعی از چوب درخت مسواک) ۲. برس دندان
 مشت زن: بوکسر
 مشت زنی: بوکس
 مشرانو جرگه: مجلس سنا
 مصارف: هزینه‌ها
 مضامین: رشته‌ها (ی تحصیلی)
 مطب: معاینه خانه
 معاینه‌خانه: مطب
 مفکوره: اندیشه
 مقبول: زیبا
 مقر ولایت: استانداری
 مکتب: مدرسه
 مِکس (انگلیسی)(بیشتر در گفتگو بین جوانان): مخلوط
 مکلفیت عسکری: نظام وظیفه
 مگر: ولی، اما
 ملکی: غیرنظامی
 ململ: پارچهٔ کتانی
 ممیّــِز: اعشاریه
 منتظر خدمت: اضافه بست
 مِن‌حَیث: به حیث، به عنوان
 منطَقَوی: منطقه‌ای
 منها: تفریق
 منیزیم (فرانسه): مگنیزیم (انگلیسی)
 مه (ماه) (فرانسه): می (انگلیسی)
 مه: غبار
 مهر، ماه: میزان، برج
 مهندس: انجنیر (انگلیسی)
 مهندسی: انجنیری
 مـَو: تاک
 مَواشی: دام‌ها
 مُوتَر: ماشین، خودرو (انگلیسی)
 موتور (فرانسه): ۱. ماشین (انگلیسی) ۲. موتورسیکلت، موتورسیکل
 موز: کیله
 موزائیک (فرانسه): خشت سمنتی
 موزه (فرانسه): موزیم (انگلیسی)
 موزَه: چکمه، پوتین (در هندی «موزه» به معنی جوراب است)
 موزیک (فرانسه): موسیقی
 موزییَم: موزه
 موسم: فصل
 موشک: راکت
 موصوف: نام‌برده
 مولکول (فرانسه): مالیکیول (انگلیسی)
 موی‌سَفید (ریش‌سفید): ریش‌سفید، پیر
 می‌برآمد: بیرون می‌آمد، درمی‌آمد
 میدان بار: منده یی
 مَیدان هوایی: فرودگاه
 مَیدان ورزشی: زمین ورزش
 میدان: چوک
 مَیدان: درون محوطه
 مَیدَه : شکسته
 میل لنگ: کرنشافت (انگلیسی)
 مِیلَه: تفریح، پیکنیک، گلگشت
 مینی‌بوس (فرانسه): مینی بس (انگلیسی)

ن 

 ناتنی: اندر
 ناجوانی: بی‌معرفتی
 نارگیل: ناریال
 نارنگی: کینو، سنگتره
 نارون: پشه خان، پشه خانه (درخت)
 نازدانه: نازنازی
 ناک: گلابی
 نامه رسان: پسته رسان، داکی
 نان: نان (در مجموع به غذا نیز گفته می‌شود)
 نخ: تار
 نخاله: سبوس و آنجه از بیختن و غربال کردن باقی بماند
 نخست‌وزیر: صدر اعظم
 نخست‌وزیری: صدارت
 نخود فرنگی: مـُشنگ
 نخود لپـّه: دال نخود (اردو)
 نخودچی: نخودبریان
 نرده: کتاره
 نسوان: زنان ((زنانه) مربوط به بانوان)
 نشراتی: انتشاراتی چ ثقفی
 نشگون: چندُک (هراتی: چوچنگ)
 نطاقی: گوینده‌گی
 نفت: تیل خاک
 نکاح بستَه کردن: عقد کردن
 نگاه کردن: سیل کردن
 نگاه کن: سیل کو
 نَمبَر (نمره، شماره): شماره، نمره
 نمونه (در هرات: روبر): الگو
 نمونهٔ چاپ: پروف
 نمونه خوانی: پروفخوانی
 نهار: چاشت
 نهال شانی: نهالکاری
 نو فارغ شده: تازه فارغ‌التحصیل شده
 نوار قلب: گراف قلب
 نوار: فیته، تیپ
 نورد: چوچه (چوبی که خمیر را هموار کنند)
 نوغان: پیلهٔ ابریشم
 نول: نوک، منقار
 نی: نه
 نیم‌قاره: شبه‌قاره

ه 

 هرکاره: دیگ سنگی
 هزینه: مصارف، مخارج، بودجه
 هفت‌تیر: تفنگچه
 هَلَه: یالله، زودباش
 هلو: شفتالو
 هندوانه: تربوز (هراتی: هندوانه)
 هواپیما: طیاره
 هوش کن: مواظب باش
 هوگار: حواس‌پرت
 هول دادن: تیله کردن (هراتی: تلنگ دادن)
 هول داشتن: هراس داشتن
 هوو: انباق
 هویج: زردک
 هیچ‌کس: یگان کس، یکان کس

و 

 وارخطایی: نگرانی، دست‌پاچگی
 واکنش: عکس‌العمل
 واگیردار: ساری، مسری
 والی: استان‌دار
 وام: قرض، قرضه
 وان (روسی): تب (لگن بزرگ حمام)
 وجین: خیشاوه (هراتی: ساو)
 ورشو (آلیاژ) ورشو: نکل (هراتی: برشو)
 وُرکشاپ: کارگاه ((انگلیسی) گاهی به صورت نادرست «وَرَکشاپ» نیز تلفظ می‌شود. این نوع تلفظ در میان کارگران شرکت نفت در خوزستان نیز به همین صورت است)
 وزارت ارشاد: وزارت اطلاعات و فرهنگ
 وزارت آموزش و پرورش: وزارت معارف، وزارت تعلیم و تربیه
 وزارت بازرگانی: وزارت تجارت
 وزارت بهداری: وزارت صحت
 وزارت دارایی: وزارت مالیه
 وزارت کشور: وزارت داخله
 وزبین: سنگین
 وزنین: سنگین
 وزیر امور داخله: وزیر کشور
 وضاحت: روشنی، واضح‌بودن
 وطن‌دار: هم‌وطن
 ولایت: استان
 ولایتی: اطرافی
 ولخرجی: یلاخرجی (هراتی: یله خرجی)
 وُلُسوالی: شهرستان (پشتو)
 ویار: گدایش (هراتی: گستا)
 ویزیت (فرانسه): فیس (انگلیسی)، حق‌الزحمه

ی 

 یازنَه، یَزنَه: شوهر خواهر
 یاس: یاسمن
 یَخَن: یقه، گریبان
 یدک: فالتو، اشتبنی
 یقه: یخن
 یکان: فرقه
 یکدنده: شق، لجوج (هراتی: لجباز)
 یَگان کَس، یَکان کَس: یک کسی ،یک شخصی
 ینگه: زن برادر، زن عمو
 یواش: آهسته
 یواشکی: مخفیانه
 یونجه: رشقه (هراتی: سبست)

واژه‌های نظامی 
در متون فارسی رایج در افغانستان برابرهای پشتو برای درجات ارتشی (مدارج نظامی) رواج دارند. این برابرها در جدول زیر افزوده شده‌است.

ماه‌های سال

واژه‌های آموزش و پرورش 
فارسی ایران: فارسی و پشتوی افغانستان
 دبستان: مکتب
 دبیرستان: لیسَه
 دانشگاه: پُوهَنتون (پشتو)
 دانشکده: فاکولتَه، پُوهَنحٌی (پشتو)
 دانشجو: محصل، پُوهَنپال (پشتو)
 استادیار (درجهٔ سوم، دوم و یکم): پُوهیالی، پُوهَنیار، پُوهَنمَل (پشتو)
 دانشیار (درجهٔ دوم و یکم): پوهندوی، پوهنوال (پشتو)
 استاد، استاد: پوهاند، پروفیسور
 دانشسرا: دارالمعلمین، معهد
 دیپلم: دیپلوم
 مهندس: اَنجینَر
 :، دکتور
 کلاس: صنف
 دانشکده افسری: حربی‌پُوهَنتون (پشتو)
 کارآموزی: استاژ
 دوچرخه:باسکل
 ماشین :موتر
 موتور:سیکلت
 هواپیما:تیاره بالدار
 بیمارستان:شفاخانه
 استان:ولایت

منبع

جستارهای وابسته 
 فهرست واژه‌های متفاوت در فارسی تاجیکستان و ایران

منابع 
بخشی از واژه‌ها از: شالچی، امیر: فرهنگ گویشی خراسان بزرگ، تهران، نشر مرکز ۱۳۷۰.
 بی‌بی‌سی فارسی , , ,  و صفحات مشابه.
 طنز افغانی.

 احمدزیار، مجاور، پشتو سیندکی، نویزونه، پیشاور: ۱۳۷۸/۲۰۰۰.

پیوند به بیرون 
 داستانی به لهجه گفتاری فارسی کابلی
 مجازات برای به‌کارگیری واژه‌های فارسی

فهرست‌های مربوط به زبان‌ها
زبان‌های افغانستان
فهرست‌های واژگان فارسی