مسجد جامع نیشابور

با مسجد جامع نیشابور (شهر کهن) که ویران شده، اشتباه نشود.

مسجد جامع نیشابور (ساختهٔ ۱۴۸۴م) بزرگ‌ترین مسجد در شهرستان نیشابور و کهن‌ترین سازهٔ به جامانده در نیشابور امروزین است که کاربری‌اش تغییر نکرده‌است. برجستگی معماری آن، ایوان مرکزی‌اش است که ۱۹/۵ متر بلندا دارد.
از بناهای ارزشمند دورهٔ تیموری نام برده می‌شود که به‌دست پهلوانی به نامِ علی بن بایزید کرخی در ۸۹۹ ق ساخته شده‌است. این مسجدِ جامع، چهار ایوان، سه درگاه و پنج کتیبه دارد، بی‌مناره و بی‌گنبد است. در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این مسجد محلِّ برگزاری نماز جمعه، سخنرانی و منبر رسمی نیشابور شد؛ سپس یک پایگاه بسیج، یک مرکز فرهنگی دینی، یک کتابخانه نیمه‌پویا به نام امام خمینی در این مسجد برپا شد. نخستین سخنران سیاسی در این مسجد پس انقلاب، محمد بهشتی در ۷ دی ۱۳۵۹/ ۲۸ دسامبر ۱۹۸۰ بود.

پیشینه 
بیشتر منابع تاریخی دربارهٔ این مسجد، برگرفته از همان ۵ سنگ‌نوشته‌هایی است که اکنون در آن نصب است.
در ۱۴۸۴م/ ۸۹۹ ق ساخته شد. سازندهٔ آن پهلوانی به نامِ علی بن بایزید کرخی است که در دوران سلطان حسین بایقرا، عصر تیموریان می‌زیسته. متن سنگ‌نوشتهٔ بنیان‌گذاری‌اش که به خط ثلث است:

به‌هنگام بودن شاه عبّاس صفوی در نیشابور (اکتبر ۱۶۱۲م/ رمضان ۱۰۲۱م)، فرمان بازسازی این مسجد داده شد. متن دو سنگ‌نوشتهٔ صفوی در دو سوی درگاه نصب است و در اصل، فرمان‌هایی را بیان می‌کند:

سنگ‌نوشتهٔ دوم:

همچنین در ۱۷۱۴م به فرمان حاکم نیشابور، عباس‌قلی خانِ بیات بازسازی شده‌است. متن این سنگ‌نوشته که بالای محرابِ ایوانِ اصلی است:

در سوی این سنگ‌نوشته، یکی دیگر نیز هست:

در مرآت البلدان که نوشتهٔ محمدحسن اعتمادالسلطنه در ۱۸۷۷م است، دربارهٔ روبه‌ویرانی بودن شبستان آن و وقف‌های بسیار این مسجد آمده‌است.

ساختار 
مساحت کل مسجد حدود ۷۰۸۳ و زیر بنای آن ۴۳۷۷ متر مربع است. درگاه اصلی آن، شمالی است که از بیرون سردری مقرنسکاری‌شده دارد و وابسته به بازسازی‌های پسین است. آرامگاه سازندهٔ آن در زیرزمینی بخش شمال‌شرقی‌اش جای دارد. صحن مسجد جامع نیشابور ۵۹–۴۵ متر است و حوضی در وسط آن هست. ایوان‌های سه‌گانه آن به‌سوی سه جهتِ شمال، شرق و غرب است که رواق‌دار است.ایوان جنوبی این مسجد، بزرگ‌ترین ایوان است که ۱۹/۵ متر بلندا دارد که نقش مقصوره و شبستان است. تا دهه دهه ۱۹۷۰ م، گلدسته داشته که برچیده شده‌است. در میان این شبستان، محراب اصلی جای دارد که با مقرنس‌کاری شده‌است. طاقنمای محراب فعلی ‚ یک نیم هشت ضلعی با ازاره‌ای مرکب از کاشی آبی و سفید است که احتمالاً مربوط به دوره صفوی است. بالای محراب، سنگ‌نوشتهٔ بازسازی (قاجاری) است و یک سنگ‌نوشتهٔ قرآنی (تیموری) است که هردو به خط ثلث است.
نمای ایوان‌های از طرف صحن با طاقنماها و تزیینات آجری ساده نماسازی شده‌است. بررسی سازه‌های دیوارهای ایوان جنوبی و وابستگی‌شان با شبستان‌های مجاور، نشانهٔ چند مرحلهٔ بازسازی دارد. در چهار سوی مسجد، شبستان‌هایی با ستون‌ها و سقف‌های ضربی آجری قرار دارد که با وجود بازسازی‌ها، اصات هنری را نگه‌داشته‌اند. شبستان‌های مجاور دیوار جنوبی، در طرف راست، شش دهانه در عرض و چهار دهانه به موازات ایوان دارند؛ با این تفاوت که دهانه‌های شبستان سمت چپ بسیار بزرگتر از دیگری است. ابعاد پایه طاق‌ها در همه جای مسجد یکسان نیست. بر روی این پایه‌ها ‚ قوس‌هایی با آجرچینی جناغی و بر روی آن‌ها طاق‌های گنبدی قرار گرفته‌است که در میان آن‌ها حداقل یک نمونه از طاق بخش بخشی با باریکه‌های متقاطع (کاربندی) وجود دارد. ظاهراً بقیه طاق‌ها همگی مربوط به دوره پس از تیموری هستند. نمای شبستان‌ها از طرف صحن بازسازی شده و فاقد اصالت تاریخی و هنری است.

نگارخانه

جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی شهرستان نیشابور

منابع 

آثار ملی ایران
بناهای دوره تیموریان در شهرستان نیشابور
بنیان‌گذاری‌های ۱۴۹۳ (میلادی) در آسیا
بنیان‌گذاری‌های ۱۴۹۳ (میلادی)
جاذبه‌های گردشگری استان خراسان رضوی
ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان خراسان رضوی
ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در ۱۴۹۳ (میلادی)
جامع نیشابور
مسجدهای ایران
مسجدهای تاریخی ایران بر پایه شهرستان
مسجدهای تیموری
مسجدهای جامع
مسجدهای سده ۱۵ (میلادی)
مسجدهای نیشابور
معماری ایرانی
معماری دوره تیموریان
معماری سده ۱۵ (میلادی)
نیشابور