موسی خیابانی

موسی نصیر اوغلی خیابانی، معروف به موسی خیابانی (زاده ۶ مهر ۱۳۲۶ در تبریز - درگذشت ۱۹ بهمن ۱۳۶۰)، از اعضای با سابقه سازمان مجاهدین خلق ایران و عضو مرکزیت سازمان در سال‌های بعد از ۱۳۵۰ بود. او به همراه مسعود رجوی، رهبران اصلی این سازمان بود که در شامگاه ۳۰ دی ۱۳۵۷ از زندان آزاد شد. پس از انقلاب، خیابانی پس از رجوی، مهم‌ترین رهبر این سازمان بود و در سال ۱۳۶۰ پس از اعلام جنگ مسلحانه، فرماندهی نظامی سازمان را بر عهده داشت.

موسی خیابانی در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ در حین درگیری مسلحانه در ایران با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کشته شد.

زندگی و تحصیلات 
موسی خیابانی در ۶ مهر ۱۳۲۶ در تبریز و در خانواده‌ای مذهبی متولد شد. پدرش در بازار تبریز مغازه‌دار بود. تحصیلاتش را تا اخذ دیپلم در دبیرستان منصور تبریز گذراند و برنده بورسیه دولتی شد و در رشته فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران پذیرفته شد.

موسی در بهار سال ۱۳۵۹ با آذر رضایی (خواهر احمد رضایی، رضا رضایی و مهدی رضایی) ازدواج کرد.

فعالیت‌های سیاسی 
خیابانی در زمان دانشجویی اواخر سال ۱۳۴۵ به عضویت سازمان مجاهدین درآمد. او تحت مسئولیت علی میهن‌دوست از رهبران سازمان بود و اصول و مبانی آموزه‌های سازمان را از محمد حنیف نژاد آموخت. دربارهٔ شخصیتش طبق گفته اعضای با سابقه سازمان، موسی بچه مسلمانی بسیار معتقد بود و این عقایدش تحت آموزش‌های محمد حنیف‌نژاد پررنگ‌تر نیز شد. موسی به دلیل تسلطش بر زبان عربی، برنامه مطالعاتی منظمی در متون اسلامی به ویژه قرآن و نهج البلاغه داشت.

از همین رو، خیلی زود به یکی از نیروهای تئوریک اصلی در سازمان تبدیل شد. لطف‌الله میثمی دربارهٔ شخصیتش می‌نویسد:

«موسی آدمی عارف و ساکت بود. بالاترین آرزویش این بود که ای کاش او را نزد محمد حنیف نژاد می‌بردند و از چشمه فیض او بهره می‌برد؛ با او قرآن می‌خواند و مطلب یادمی‌گرفت. برتری حنیف نژاد بر خودش را خیلی قبول داشت و دائم بر زبان می‌آورد. البته حنیف نژاد هم هر وقت در عربی به اشکالی برمی‌خورد، از موسی می‌پرسید.»

موسی اساساً از نظر شخصیتی طوری بود که پس از دستگیری در زندان، مذهبی‌ها و طرفداران روح‌الله خمینی و حتی بازجوهای ساواک از او حساب می‌بردند و او را در حالیکه شکنجه می‌کردند آقا موسی صدا می‌زدند. او قبل از سال ۱۳۵۰ در ارتباط با رهبران و بنیان‌گذاران سازمان مسئولیت‌های سنگینی را در سازمان به عهده داشت. در سال ۱۳۴۹ همزمان با ورود سازمان به مرحله تدارک عمل و ایجاد آمادگی‌های نظامی، موسی به‌همراه چند تن دیگر از کادرها و مسئولان سازمان برای گذراندن دوره آموزش نظامی و چریکی راهی فلسطین و اردوگاه الفتح شد و پس از طی آموزش‌های لازم در مرداد سال ۱۳۵۰ مخفیانه به ایران بازگشت. موسی که دانشجوی فیزیک دانشگاه تهران بود سال آخر دانشگاهش مصادف شد با دستگیری و دوران هفت سالهٔ زندان، برای همین تحصیلات دانشگاهی‌اش (در سال آخر دانشگاه) نیمه‌تمام ماند و موفق به اخذ لیسانس نشد. پس از گذراندن هفت سال دوران زندان توأم با شکنجه، بعد از آزادی به عنوان یکی از رهبران سازمان (شخص دوم سازمان) فعالیت بسیار گسترده‌ای داشت.

دستگیری و زندان 

او به‌دنبال یورش گسترده ساواک به سازمان مجاهدین در شهریور سال ۱۳۵۰، همراه ۳۳ تن دیگر از اعضای مجاهدین دستگیر شد. وی ماه‌ها زیر شکنجه قرار داشت. شدت ضربات وارده در دوره بازجویی به حدی بود که مدتی در بیمارستان بستری شد. موسی خیابانی در اردیبهشت ۱۳۵۱، در یک دادگاه نظامی به اعدام محکوم شد. این حکم در دادگاه دوم نیز تأیید شد. لیکن، پس از اعدام بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای کمیته مرکزی سازمان، حکومت شاه تحت فشارها و موج اعتراض‌های گسترده در واکنش به صدور احکام اعدام در مورد مجاهدین، مجبور شد که از اعدام او و چند تن دیگر از مجاهدین صرف‌نظر کند. موسی به حبس ابد محکوم شد و به زندان قصر انتقال یافت.

موسی خیابانی در برگه بازجویی ساواک علت مشارکت خود در سازمان را این‌گونه عنوان کرده‌است:

«هدف این بود که اجتماعی تشکیل دهیم که در آن فقر و فساد نباشد و عقیده داشتیم که باید با هرگونه استعمار و استثمار مبارزه کرد و برای نیل به آن، بایستی با رژیم موجود (شاه) مبارزه کرد و نتیجه‌ای که می‌خواستیم بگیریم این بود که یک رژیم دیگر، مطابق نظرات و ایده‌های خود برقرار کنیم.»

سرانجام پس از ۷ سال زندان، در روز ۳۰ دی ۱۳۵۷، به‌همراه آخرین گروه از زندانیان سیاسی، از زندان شاه آزاد شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
در ۳۰ دی ۱۳۵۷ کمی پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، بعد از این که آخرین دسته از زندانیان سیاسی از جمله اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران آزاد می‌شوند، سید محمود طالقانی به دیدارشان رفت و طبق تجربه همان دوران زندان، در دیدار با رهبران مجاهدین در اولین روز آزادی شان گفت:

در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷، رجوی و خیابانی، جنبش ملی مجاهدین را تأسیس کردند و دو روز بعد در یک بیانیه مشترک، حمایت کامل خود را از جنبش ملی مجاهدین اعلام نمودند. کمی بعد همان نام سابق تشکیلات (سازمان مجاهدین خلق ایران) بازگشت و مسعود رجوی به عنوان مسئول اول سازمان و موسی خیابانی به عنوان جانشین رجوی، در راس این تشکیلات قرار گرفتند.

خیابانی در انتخابات مجلس اول شرکت کرد و با وجود این‌که حتی در دور دوم نیز در تبریز رأی کافی آورد اما به مجاهدین اجازهٔ ورود به مجلس داده نشد و با وجود آراء بالای مجاهدین از جمله رأی بالای مسعود رجوی در تهران، مانع ورود مجاهدین به مجلس شدند (طبق آمار مندرج آراء انتخاباتی سال ۵۸ که در کتاب اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی نوشته یرواند آبراهامیان نیز درج شده).

در روزهای بعد از انقلاب، سازمان مجاهدین خلق که به عنوان یک سازمان انقلابی در ایران فعالیت می‌کرد، بین سال‌های ۵۸ تا ۶۰ مرتباً از سوی مخالفان مورد حمله قرار می‌گرفت، حتی عده ای از مجاهدین هم در این حملات کشته شدند. سازمان بارها در اعتراض و رسیدگی به این شرایط به مقامات نامه نوشتند اما نتیجه ای حاصل نشد. موسی خیابانی (بدنبال یکی از این حملات مسلحانه به پایگاه امدادی مجاهدین) در بهمن ۵۸ در مصاحبه با نشریه مجاهد گفت: تلاش کردیم صبر و بردباری داشته باشیم تا واکنش‌های متقابل کور انجام ندهیم. در هر موردی، مراتب را به مسئولان امر نوشتیم و درخواست رسیدگی کردیم که ممکن است کسی کشته بشود… متأسفانه به این تقاضاهای ما که خطاب به مسئولان بود، تا حالا جوابی داده نشده»

پس از دو سال کشمکش میان حاکمیت و مجاهدین نهایتاً بعد از تظاهرات مسالمت‌آمیز نیم میلیونی مجاهدین در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ که توسط نیروهای حاکمیت سرکوب شد و از ۳۱ خرداد، اعدام‌های دسته‌جمعی مجاهدین در اوین آغاز شد، سازمان مجاهدین در پاسخ به این کشتارهای وسیع اعلام جنگ مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی ایران کرد و بلافاصله موسی خیابانی به عنوان فرمانده نظامی سازمان وارد صحنه عملیات نظامی و جنگ داخلی شد. در زمانی که خیابانی به عنوان فرمانده نظامی، جنگ مسلحانه با جمهوری اسلامی را هدایت می‌کرد، بیش از ۳۰۰ تن که بیشتر آنان از مسئولان و وابستگان نظام جمهوری اسلامی و نیز اعضا سپاه پاسداران یا کمیته انقلاب اسلامی ایران بودند، در این نبردها کشته شدند. البته جمهوری اسلامی در اطلاعیه‌ای در آبان ۱۳۶۰، مدعی شد که آمار کسانی که تا آن زمان در این جنگ‌های داخلی، توسط شاخه نظامی مجاهدین به فرماندهی خیابانی کشته شده‌اند، از ۵۰۰ تن نیز فراتر رفته‌است. هرچند جمهوری اسلامی ادعا کرده‌است که اکثریت این افراد مردم غیرنظامی بودند، اما سازمان مجاهدین، غیرنظامی بودنِ آنان را رد می‌کند. همزمان با کشته‌شدن صدها تن از سپاه پاسداران، نظام جمهوری اسلامی بیش از ۲۵۰۰ تن از مجاهدین خلق را در سال ۱۳۶۰ اعدام کرد. جمهوری اسلامی بمب‌گذاری‌های دفتر حزب جمهوری اسلامی و نخست‌وزیری در سال ۱۳۶۰ را به سازمان مجاهدین خلق نسبت داد.

آثار و کتاب‌ها 
 عاشورا فلسفهٔ آزادی  
 فلسفهٔ شعائر 

این جزوات که در آن سال‌ها به صورت کتاب درآمده بود در عاشورا و رمضان سال ۱۳۵۸ در مسجد دانشگاه تهران به صورت کلاسهایی طی چند شب برگزار شد که خود موسی سخنرانی و تبیین این جزوات را بر عهده داشت.

آخرین صدای موسی خیابانی 
موسی خیابانی در آخرین نوار صوتی منتشر شده گفت:

کشته‌شدن 
بعد از خروج مسعود رجوی از ایران، موسی خیابانی فرماندهی سازمان مجاهدین در ایران را بر عهده گرفت. در روز ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ نیروهای سپاه پاسداران موفق به کشف محل اختفای اصلی رهبران مجاهدین در تهران در محله زعفرانیه شدند و پس از محاصره آن محل و چند ساعت درگیری مسلحانه آن را تصرف کردند. در این واقعه ۲۳ نفر از جمله موسی خیابانی، آذر رضایی همسر موسی خیابانی و اشرف ربیعی همسر مسعود رجوی کشته شدند. در این واقعه پسر خردسال مسعود و اشرف با نام مصطفی رجوی زنده ماند. این واقعه از سوی مجاهدین «عاشورای مجاهدان» نامیده شد.

در فرهنگ عامه 
دقایق پایانی فیلم ماجرای نیمروز ماجرای حمله نیروهای امنیتی به محل اختفای موسی خیابانی در زعفرانیه و کشته‌شدن او را به روایت جمهوری اسلامی به تصویر کشیده‌است.

پی‌نوشت‌ها

منابع 
 
 Ervand Abrahamian (1989), Radical Islam - The Iranian Mujahedin, I.B.TAURIS, London

خیابانی، موسی
اهالی تبریز
خیابانی، موسی
درگذشتگان ۱۹۸۲ (میلادی)
زادگان ۱۳۲۶
زادگان ۱۹۴۷ (میلادی)
کشته‌شدگان اهل ایران
ویکی‌سازی رباتیک