اصطلاحات دریانوردی در خلیج فارس

این فهرستی از اصطلاحات رایج دریانوردی در خلیج فارس است. برخی از این اصطلاحات فارسی است و بقیه از عربی و زبان‌های اروپایی وارد فارسی شده‌است.
 اوزال: بادبان.

 اوشار: قایقی که بدنه‌اش ساخته شده ولی هنوز سامان ندارد.
 باد سهیل:
 باد شمال: بادی که از غرب می‌وزد.
 باد عقرب:
 باد عیوقی:
 باد کوش:
 باد گاه: بادی که از شمال می‌وزد.
 باد نعشی:
 بدن: نوعی قایق
 بدنه: بدنه قایق
 بسته: طناب بالا کشیدن پروند.
 بطاله: نوعی قایق
 بُرد: دو طرف راست و چپ قایق. برد راست و برد چپ.
 بغله: نوعی قایق
 بوم: نوعی قایق
 بیدک: بادنما
 بیس: تیر حمال اصلی کف قایق. در عربی بیص می‌نویسند. احتمالاً از base
 بیوارد: از طناب‌های نگه‌دارنده دول.
 پاوره: لنگر با دو ناخن آهنی.
 پروند: تیر بلندی که بادبان به آن آویزان است.
 پنجری: جاشویی که برای دیدبانی بالای دول می‌رود.
 پیمون: واحد اندازه‌گیری ژرفا برابر با فاصله میان دو سر انگشتان دو دست باز شده به دو طرف انسان. کاملاً شبیه به تعریف fathom در انگلیسی
 تاپسل: بادبان عقب قایق. احتمالاً از topsail
 تشاله: نوعی قایق
 تعان: بار سنگینی که برای تعادل قایق در کف آن پر می‌کنند. معمولاً ماسه است.
 جاشو: کارگر قایق که زیر نظر سرهنگ کار می‌کند.
 جامع: قرقره بزرگی که طناب‌های برافراشتن بادبان اصلی از آن می‌گذرد.
 جَدّاف: تیرهای عمودی که برای نگه‌داشتن قایق در ساحل پس از جزر بکار می‌رود.
 جهاز: نام عمومی ناوها
 جیب: بادبان مثلث جلوی قایق. به همان معنی jib در انگلیسی.
 چرخ: فرمان گرد و دسته‌دار برای هدایت قایق.
 حَلْج: ردیفی از گرهاف‌ها برای حفاظت از طناب‌ها در جریان خایور کردن.
 حلقوم: شلمان‌های جلو که به بیس وصل هستند و دهانه آن‌ها تنگ‌تر است.
 خایُر: دور زدن پشت به باد و عوض کردن جای بادبان از راست به چپ یا بر عکس.
 خن: پایین‌ترین قسمت درون قایق. به تمام جای بار نیز گفته می‌شود.
 داسه بالا: لبه بالایی بادبان
 داسه زیر: لبه پایینی بادبان.
 دامن: گوشه عقب بادبان.
 دَر: حلقه‌های طنابی که بادبان را به پروند وصل می‌کند.
 دستور: تیر بلند افقی که گوش جیب را به آن می‌بندند.
 دَهمه: سوراخ‌هایی در گوش بادبان که طناب به آن‌جا وصل می‌شود.
 دوار: وسیله جمع کردن طناب‌ها. مانند وینچ کار می‌کند.
 دول: دگل اصلی قایق.
 دیره: قطب‌نما
 زولی: مستراح قایق که به بدنه وصل است.
 زیوارد: طنابی که دول را به عبد می‌بندد.
 ساج: چوبی که بدنه قایق را از آن می‌سازند.
 ساطور: تخته پهن و بلندی که در سینه قایق نصب می‌شود.
 سامان: تمام اجزای مربوط به بادبان در قایق.
 سرهنگ: رئیس جاشوان که زیر نظر ناخدا کار می‌کند.
 سطحه: عرشه اصلی.
 سکان: صفحه‌ای که در پشت قایق نصب می‌شود و با حرکت دادن آن نوک قایق به چپ یا راست می‌رود.
 سکانی: کسی که زیر نظر ناخدا چرخ را به دست و تنظیم سکان را به عهده دارد.
 سکستان: وسیله ناوبری که یک ششم دایره است.
 سفر گپ: سفر دریایی بزرگ که معمولاً شامل رفتن به هند و آفریقا می‌شود.
 سن: لنگر سنگی برای صخره‌های مرجانی.
 سیفه: روغن جگر کوسه که برای آب‌بندی به بدنه جهاز می‌مالند.
 سینه: جلوی قایق.
 شارت: مجموعه طناب‌ها برای برافراشتن بادبان.
 شفره:
 شلمان: چوب‌های دنده‌مانند که با عطفه به بیس وصل می‌شود و تخته‌های بدنه را بر آن می‌کوبند.
 ضربه: تندوزه یا توفان دریایی
 قیاس: فن محاسبه موقعیت در دریا.
 عالیه: بخشی از بدنه قایق که بین بُرد و سینه قرار دارد.
 عبد: تیر عمودی کلفت و کوتاهی که دول را به آن می‌بندند.
 عبیدار: قرقره چوبی بزرگ و ثابت به سطحه.
 عطفه: قطعات چوبی که به بیس وصل است و شلمان‌ها را به بیس وصل می‌کند.
 علاگی: طناب برافراشتن جیب.
 عمرانی: از طناب‌های نگه‌دارنده دول.
 غراب جندون (غراب شیطان): کشتی مرموزی که گفته می‌شود گاه در طوفان با چراغ‌های نورانی ظاهر می‌شود و برخی ناخدایان مدعی دیدن آن هستند.
 غنجه: نوعی قایق که بیشتر در عمان ساخته می‌شود.
 فرمن: عربی شده پروند.
 قائم: هر یک از چوب‌های قطور عمودی در جلو و عقب قایق برای بستن طناب‌ها.
 قلمی: بادبان کوچک عقب.
 کانه: تیر روی سکان.
 کبن: اتاق ناخدا. احتمالاً از cabin
 کتل: قایق کوچک.
 کنبار: طناب‌های قایق که از الیاف نارگیل بافته می‌شود.
 کواتر: وسیله ناوبری که یک‌چهارم دایره است.
 کلب: تیر افقی در جلوی قایق که به دو قائم جلو بسته شده‌است.
 گابیه: بادبان کوچک بالای بادبان اصلی.
 اوزال گپ: بادبان بزرگ اصلی.
 گرهاف: حلقه‌ای چوبی با دو سوراخ برای حفاظت از طناب در جریان خایور.
 گُفال: از «قفال» عربی، دوره استراحت پیش از شروع کار دریانوردی (معمولاً تابستان.)
 گُفیه: قرقره‌های طناب‌های قایق.
 گوش: بخش جلویی بادبان.
 لنج: نام عمومی انواع قایق موتوری با بدنه چوبی سنتی در خلیج فارس و اقیانوس هند
 لنگر: لنگر با چند ناخن آهنی.
 ماشوه: قایق پارویی بلند دارای ۱۲ یا ۲۴ پارو.
 مح: طنابی که درون لبه‌های بادبان می‌دوزند.
 مخاتف: مجموعه طناب‌های بالا کشیدن پروند.
 مُعلم: ناخدای ناوبر قایق که فنون قیاس را می‌داند.
 موتورلنج: نام دیگر لنج.
 ناخدا: فرمانده اصلی قایق
 نباشه: هر یک از دو تیر چوبی که برای افزودن طول به پروند می‌بندند.
 نهمه: آوازی که برای هماهنگی حرکات جاشوها در هنگام بالا کشیدن اوزال می‌خوانند.
 نیم: عرشه کوچک‌تر در عقب قایق.
 ولمه: باد خوب که از طرف «دوم» یا پشت قایق می‌وزد.
 یاهوم: تنظیم بادبان بر اساس جهت باد.

منابع 

 نوربخش، حسین، بندر کنگ، ناشر مولف، تهران ۱۳۵۹
 دریایی، احمد نور، مراسم آیینی و فولکلور مردم بندر کنگ، نشر احسان، تهران ۱۳۸۴
 قطامی، عیسی، دلیل المحتار فی علم‌البحار، کویت
 الحجی، یعقوب یوسف، صناعة السفن الشراعیه فی‌الکویت، کویت ۲۰۰۰

دریانوردی
واژگان دریانوردی
خلیج فارس