حاج باباخان اردبیلی

حاج باباخان اردبیلی سیاستمدار ایرانی در دورهٔ جنبش مشروطه بود.

دورهٔ اول زندگی 
در سال ۱۲۵۵ خورشیدی مصادف با ۱۲۹۴ قمری در اردبیل متولد گردید. پدرش مشهدی حبیب و مادرش از خانوادهٔ بازرگانی در اردبیل بود که اکنون به خانوادهٔ محمدی معروفند و حاج نجف‌قلی و حاج مهدی‌قلی محمدی دایی‌های او بودند. در دوران جوانی، مغازه‌ای در راستهٔ بازار اردبیل باز کرد و با شغل توتون‌فروشی شروع به کسب و کار نمود. او جوان سر به زیر و مهربانی بود و با خلق و خوی جوانمردی که داشت با مردم گذشت و مهربانی می‌نمود. روزی دو نفر از فراشان حکومت، به مغازهْ وی رفته و از او مالیات خواستند. حاج بابا از آن‌ها مهلت خواست ولی آن‌ها درشتی نمودند و با او با کلمات رکیک سخن گفتند. سخت‌ترین لحظه زندگی او آن بود که کسی به او ناسزا بگوید و به خصوص از ناموس. وی به شدت برآشفت و از مغازه پایین آمد و در یک چشم به هم زدن، قمهٔ یکی از آن‌ها را از کمر او درآورده و بر وی نواخت. دستگاه حکومتی به جنب و جوش افتاد تا او را دستگیر کند ولی او از شهر خارج شده بود و به جای دیگر رفته بود.

شروع فعالیت در نهضت مشروطه 
چون جنبش مشروطهٔ ایران آغاز گشت در صف مجاهدان درآمد. قد بلند، هوش و تشخیص به موقع، شجاعت و بی‌باکی و به ویژه چابکی وی را از دیگران متمایز ساخته بود. هم در زمان حیات و هم امروز که سال‌ها از قتل او می‌گذرد حاج باباخان از احترامک قلبی همشهریان اردبیلی و بیشتر آزادی‌خواهان ایران برخوردار بود و همواره نامش به نیکی یاد شده و می‌شود. او دوشادوش ستارخان با سپاه رحیم‌خان و قشون روس‌ها جنگیده بود. ۹

احمد کسروی در کتاب تاریخ ۱۸ سالهٔ آذربایجان متأسف است که او را «دیرتر» شناخته‌است. کسروی همچنین در واقعهٔ جنگ تبریزیان و روس‌ها در سال ۱۳۳۰ قمری می‌ݥنویسد: هرکس می‌خواست غیرت و مردانگی آن اردبیلی را تماشا کند می‌بایست این روز به تبریز آید. دیگر در پیرامن ارگ که روس‌ها کوچه‌ها را گرفته بودند و مجاهدان گام به گام جنگ‌کنان آنان را پس می‌راندند و پیاپی از دوسو کشته می‌شدند. در این میان حاج باباخان اردبیلی با دستهٔ دلیر خود رسیده و جنگ با آنان را برگردن گرفت و کسان او پا به جلو گذارده در اندک زمانی شکست تبریزیان را جبران نموده و روس‌ها را از پا انداختند.

حاج باباخان که در وقایع تبریز دلاوری‌ها کرده بود در شعبان ۱۳۳۹ از طرف دولت وقت به حکومت ابهر، زنجان منصوب شد و دفع فتنهٔ امیرافشار به او واگذار شد. حاج باباخان با ذکاوت فراوان امیرافشار را دستگیر ساخت. حاج باباخان گزارش این مأموریت بزرگ را به مرکز داد و سید ضیاءالدین طباطبایی رئیس‌الوزرای وقت، طی نامهٔ شمارهٔ ۲۱۵۳ مورخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۰۰ خورشیدی کتباً از او قدردانی کرد.

بابا صفری در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ جلد یک می‌نویسد:

انتساب به‌عنوان حاکم ابهررود خمسه 
حاج باباخان که در وقایع تبریز و گیلان دلاوری‌ها کرده بود و با دشمنی با بیگانگان و مجاهدان جزو آزادی‌خواهان و وطن‌دوستان به‌نام گردیده بود و سردار سپه (رضاخان) نیز که رکن اصلی کودتا بود با او آشنایی داشت و به خوبی وی را می‌شناخت در شعبان ۱۳۳۹ از طرف دولت وقت به حکومت ابهررود خمسه (ابهر) در زنجان منصوب گشت و دفع فتنهٔ جهانشاه‌خان امیرافشار به وی واگذار گردید. مقدمه‌ای که بر این حکم نوشته شده‌است موقعیت آن روز وی را از نظر دولت مشخص می‌دارد به ویژه آن‌که او را مرد توانا و قادر به اشاعهٔ امنیت می‌داند. متن به شرح زیر است:

حکم سید ضیاءالدین طباطبایی وزیر دولت داخله به حاج باباخان اردبیلی:

پس از دستگیری جهانشاه‌خان امیرافشار توسط حاج باباخان اردبیلی و وصول کل مالیات‌ها از وی توسط دولت ،سید ضیاءالدین طباطبایی رئیس‌الوزرای وقت طی نامهٔ شمارهٔ ۲۱۵۳ مورخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۰۰ کتباً از وی قدردانی نمود. او در این نامه خطاب به حاج باباخان حاکم ابهررود می‌نویسد.

دستگیری و مرگ 

حاج باباخان پس از رشادت‌های فراوان و اثرگذاری بی چون و چرا در پیروزی نهضت مشروطه بعدازظهر روز ۷ شعبان ۱۳۴۰ قمری با نیرنگ و دسیسهٔ امیرالسلطنه و امیر فیروز فولادلو در نارین‌قلعهٔ اردبیل دستگیر و زندانی گردید. خبر دستگیری او در اردبیل می‌پیچد و طرفداران او سلاح برداشته و به سمت نارین‌قلعه پیش می‌روند تا سردار رشید مشروطیت را رها سازند. امیرالسلطنه چون توان نگهداشتن حاج باباخان را در قلعه نداشت او را تحویل امیر فیروز فولادلو داد و او حاج باباخان را به پیله‌سهران برد و در راه، به‌حالتی که طناب‌پیچ زین اسب بود یکی به او می‌گوید التماس کن تا مگر رهایت کنند و جواب می‌شنود که ای کاش دستم باز بود و آن‌گاه به من می‌گفتی که التماس کن. نهایتاً در تاریخ ۸ شعبان سال ۱۳۴۰ مصادف با ۱۶ فروردین ماه سال ۱۳۰۱ شمسی، او را در آن‌جا به قتل رساندند. ابتدا او را از پشت، هدف تیر قرار داده و دیوار خرابه‌ای را بر روی جسد خون‌آلود او انداختند. پیکر وی در قطعهٔ مفاخر اردبیل به خاک سپرده شد.

بزرگداشت 
در سال ۱۳۹۴ به‌مناسبت تجلیل از مبارزات آزادی‌خواهانهٔ حاج باباخان، با حضور معاون سیاسی و امنیتی استاندار اردبیل، مشاور رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشوری، مدیرکل میراث فرهنگی استان، چهره‌های منتخب ادبی و هنری و جمعی از شاعران، ادیبان و نیز بزرگان شعر و ادب از تندیس حاج باباخان اردبیلی در محل نگارخانهٔ خطایی مجموعهٔ آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی رونمایی شد.

فیلمساز اردبیلی و فعال در حوزهٔ مستندسازی، آیوین حسینی در ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ می‌گوید: مستند باباخان آمادهٔ پخش شده و به‌زودی از این اثر، رونمایی خواهد شد… پس از پیدا شدن قبر باباخان در اردبیل، با همکاری اصغر جاوید از هنرمندان این خطه تصمیم گرفتیم تا مستند باباخان را تهیه و تولید کرده و قصهٔ این قهرمان مشروطهٔ اردبیل را به تصویر بکشیم.

رفتار متناقض در شورای شهر و شهرداری اردبیل 
در سال ۱۳۹۷ در راستای مطالبات مردمی و بنا به اظهارات شهردار وقت اردبیل و مصوبهٔ شورای شهر، میدانی به‌نام حاج باباخان اردبیلی نام‌گذاری گردیده بود و مقرر بود از تندیس وی در این میدان پرده‌برداری شود که این موضوع علی‌رغم گذشت بیش از چهار سال با ابهاماتی روبه‌رو شده‌است.
 در این راستا خبرگزاری ایکنا در انتقاد از عملکرد شورای شهر اردبیل و شهرداری اردبیل می‌نویسد:

استنادات تاریخی به نقش حاج باباخان در نهضت مشروطه در اردبیل و تبریز

در نگاه دیگران 
 منوچهر صدوقی سها حقوقدان، پژوهشگر، فیلسوف و استاد دانشگاه در مورد حاج باباخان اردبیلی می‌گوید:

 مرتضی طالع ماسوله، رئیس دبیرخانهٔ شورای عالی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران در همایش سالانهٔ اعطای نشان شاه اسماعیل صفوی می‌گوید:

انتقاد به احمد کسروی در وقایع‌نگاری تاریخ مشروطهٔ اردبیل 
بابا صفری در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ جلد دوم می‌نویسد:

اسناد تاریخی در خصوص حاج باباخان اردبیلی

پانویس

منابع 
گرد ۹۵ ساله بر پیشانی تاریخ اردبیل (پس از گذشت ۹۵ سال از شهادت مجاهد نستوه عصر مشروطه اردبیل همچنان برای معرفی این شخصیت اقدامات اساسی انجام نگرفته‌است.
 حاج باباخان اردبیلی (نگاهی به تاریخ مشروطهٔ اردبیل) 
حاج باباخان اردبیلی (سردار گمنام مشروطهٔ ایرانی) در ویژه‌نامهٔ روزنامهٔ شرق به تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۹۱
 مقبره سران مشروطه
نقش مهم حاج باباخان اردبیلی در نظام مشروطه‌خواهی، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)
 «اردبیل در گذرگاه تاریخ، تألیف بابا صفری، انتشارات دانشگاه آزاد واحد اردبیل، سال ۱۳۷۲»
آذربایجانی که به خاطر وطن جان سپرد.
مفاخر اردبیلی نباید به ورطه فراموشی سپرده شود
اردبیل در آستانهٔ انقلاب مشروطیت (مقاله)

افراد انقلاب مشروطه
افراد انقلاب مشروطه
افراد ایرانی آذری‌تبار
انقلابیون آذری‌تبار اهل ایران
اهالی اردبیل
رهبران انقلاب مشروطیت
سیاستمداران آذری‌تبار اهل ایران
سیاستمداران اهل ایران در دوره قاجار
سیاستمداران اهل ایران
سیاستمداران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
فعالان سیاسی کشته‌شده اهل ایران
ملی‌گرایان اهل ایران