الفبای سریانی

الفبای سُرْیانی خطی است که عمدتاً برای نگارش زبان سریانی از حدود سدهٔ یکم میلادی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این الفبا یکی از خطوط ابجد سامی محسوب می‌شود که از الفبای آرامی و الفبای تدمری گرفته شده‌است و مشابهت‌هایی با الفبای فنیقی، عبری، عربی و  الفبای سنتی مغولی دارد.

سریانی از راست به چپ و به‌صورت افقی نوشته می‌شود. اکثر حروف آن به هم پیوسته‌اند ولی برخی حروف به حروف پیشین یا پسین خود نمی‌چسبند و هر واژه با یک فاصله از واژهٔ دیگر متمایز می‌شود.

همهٔ ۲۲ حرف الفبای سریانی بی‌صدا هستند، اگرچه نشانه‌های متمایزکنندهٔ اختیاری برای نشان‌دادن واکه و سایر ویژگی‌های زبانی وجود دارد.

هنگامی که زبان عربی در هلال حاصل‌خیز به‌عنوان زبان غالب تثبیت شد، متون با زبان عربی و به خط سریانی نوشته می‌شدند. زبان مالایالم نیز به خط سریانی نوشته می‌شد و سریانی مالایالم نامیده می‌شد.

تاریخچه 
با انقراض دولت تدمیر، خط پالمیری به کلی از میان نرفت. زیرا به عقیدهٔ اکثر خط‌شناسان، از نیمهٔ اول قرن اول میلادی، خط دیگری از آن مشتق شد که در تمدن خاورمیانه نقش عمده‌ای بازی کرد و هنوز به نام خط سریانی مورد استفاده است. ظاهراً نخستین اثری که به زبان سریانی در دست است، نوشتهٔ بسیار مختصری است که در بیت‌المقدس یافت شده و به زبان سریانی یا آرامی است. این خط پنداری نقطه وصلی میان پالمیری و سریانی نخستین یا استرانگلو است.

تحول استرانگلو پابه‌پای تحول مذهب پیش می‌رود. زیرا هنگامی که مسیحیان در شرق انتشار یافتند، برای ضبط آثار دینی یا برای تبلیغات خویش به سریانی روی آوردند. اولین دستهٔ این مسیحیان، پیروان نستوریوس بودند که از قرن پنجم میلادی به بعد در شرق قدرت عظیمی یافتند و خط استرانگلو را گرفته با اندک تغییری وسیلهٔ زبان خود که یک لهجهٔ سریانی شرقی بود، قرار دادند. همین خط است که امروز به خط نسطوری  یا خط مدنحایا معروف است.

عکس‌العمل عقاید نستوریوس به‌صورت کلیسای یعقوبی در مصر جلوه کرد. یعقوبیان از خطی استفاده می‌کردند که ظاهراً از استرانگلوی نسخی مشتق است و سرتو خوانده می‌شود. این خط و نیز تمدن سریانی به‌خصوص توسط مارونیان که شعبه‌ای از یعقوبیان‌اند به اروپاییان شناسانده شد.

اغلب اشکالاتی که از نظر تشابه برخی حروف یا ضبط نکردن مصوت‌های کوتاه گریبانگیر خط عربی است، در سریانی نیز موجود است. سریانیان برای ظاهر کردن حرکات از روش نقطه‌گذاری استفاده کردند. اما این روش به‌زودی متروک شد و سریانیان آن را به منظور دیگری، یعنی برای روشن ساختن شکل‌های گوناگون صرفی به کار بردند. از قرن هشتم میلادی مجدداً نسطوریان از روش نقطه‌گذاری حرکات استفاده کردند. این نقطه‌ها که گاه به منظور صرف، گاه برای حرکات و گاه برای متمایز کردن برخی حروف از هم به کار می‌روند با وجود اینکه اشکالات و اشتباهات فراوانی را باعث می‌گردند، باز خط سریانی را بسیار کامل و دقیق ساخته‌اند.

گونه‌های الفبا 

الفبای سریانی سه گونهٔ متفاوت دارد، استرانگلو (ʾEsṭrangēlā)، مدنحایا ('Maḏnḥāyā') یا نسطوری (گونهٔ شرقی)، و سِرطا (Serṭā) (گونهٔ غربی).

استرانگلو 

کهن‌ترین و گونهٔ کلاسیک الفبای سریانی، استرانگلو   است که از واژهٔ  در زبان یونانی باستان به‌معنای مُدور مشتق شده‌است. هرچند که ممکن است برگرفته از واژهٔ   باشد.

اگرچه در حال حاضر از استرانگلو برای نوشتن سریانی استفاده نمی‌شود، اما این گونه از الفبا از سدهٔ دهم میلادی همواره مورد استفاده بوده‌است. امروزه نیز برخی از انتشارات آکادمیک همچون دانشگاه لیدن برای انتشار پشیطتا و یا انتشار کتیبه‌های سریانی از استرانگلو استفاده می‌کنند.

مدنحایا 
لهجهٔ سریانی شرقی معمولاً به گونهٔ ( ، به‌معنای شرقی) از الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از (  به‌معنای محاوره، معمولاً به‌صورت معاصر ترجمه می‌شود؛ بازتاب‌دهندهٔ این است که زبان آرامی نو به این خط نوشته می‌شود، ( ( به‌معنای آشوری, با نام سنتی برای الفبای عبری اشتباه نشود)، (  , به‌معنای کلدانی), و، اشتباهاً، «نسطوری» (اصطلاحی که در اصل برای اشاره به کلیسای مشرق در شاهنشاهی ساسانی مورد استفاده قرار گرفته‌بود).

مدنحایا نسبت به سرتو، شباهت بیش‌تری با استرانگلو دارد.

واکه‌ها 
خط شرقی از سیستمی برای اعراب‌گذاری استفاده می‌کند که با استفاده از نقطه‌هایی در بالا و پایین حروف، واکه‌ها را مشخص می‌کند:
 یک نقطه در بالا و یک نقطه در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت a یا ă که (،  خوانده می‌شود)،
 دو نقطهٔ مورب در بالای حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ā یا â یا å که (،  خوانده می‌شود)،
 دو نقطهٔ افقی در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت e یا ĕ که ,  یا ,  خوانده می‌شود؛ همچنین گاهی به‌صورت  تلفظ شده و به‌گونهٔ i حرف‌نویسی می‌شود)،
 دو نقطهٔ مورب در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ē که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف و با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ū یا u که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف و با یک نقطه در بالای آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ō یا o که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف ی با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ī یا i که ,  خوانده می‌شود).

سرتو 
لهجهٔ سریانی غرقی معمولاً به گونهٔ  (، به‌معنای سطر) ز الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از  ، به‌معنای ساده، یا خط مارونی، یا یعقوبی  (هرچند که لفظ «یعقوبی» توهین‌آمیز تلقی می‌شود). اکثر حروف مشخصاً از استرانگلو مشتق شده‌اند، ولی ساده‌تر شده‌اند. پیشینهٔ استفاده از این گونه به سدهٔ هشتم میلادی بازمی‌گردد.

حروف الفبا 
الفبای سریانی شامل حروف زیر است که گونهٔ الفبایی آن (در حالت غیر چسبیده) را نشان می‌هد. حروف Kāp̄, Mīm, و Nūn در حالت‌های مجرد و چسبیده متفاوت‌اند. حروف ʾĀlap̄, Dālaṯ, Hē, Waw, Zayn, Ṣāḏē, Rēš, و Taw (و در استرانگلو حرفSemkaṯ) به حرف پس از خود نمی‌چسبند، این حروف با علامت * در جدول زیر مشخص شده‌اند:

یادداشت‌ها:
 در میان بیش‌تر گویشوران آرامی جدید آشوری آوای حنجره‌ای  در  به‌صورت [ei], [ai] یا [e] ادا می‌شود و بستگی به گویش دارد.

شکل حروف 

1 اگر در آخر کلمه پس از Dālaṯ یا Rēš, ʾĀlap̄ بیاید، شکل مجرد را به خود می‌گیرد نه انتهایی را.

لیگاتورها

یونی‌کد

جدول کدهای HTML

ʾĀlap̄ Bēṯ

واکه‌ها و کاراکترهای منحصر به فرد

جستارهای وابسته 
 فهرست سامانه‌های نوشتاری
 زبان سریانی
 الفبای آرامی

منابع 

 آذرنوش، آذرتاش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۸۸. شابک ۳-۴۳۶-۳۱۵-۹۶۴-۹۷۸
ویکی پدیای انگلیسی
https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/88/mode/2up

پیوند به بیرون 

 The Syriac alphabet at Omniglot.com
 The Syriac alphabet at Ancientscripts.com
 Unicode Entity Codes for the Syriac Script
 Download Syriac fonts
 How to write Aramaic – learn the Syriac cursive scripts
 Aramaic and Syriac handwriting  (classical)
 Learn Assyrian (Syriac-Aramaic) OnLine  (eastern)
 GNU FreeFont Unicode font family with Syriac range in its sans-serif face.
 Learn Syriac Latin Alphabet on wikiversity

الفبای سریانی
طور عبدین