ساسان

ساسان (به زبان پهلوی: 𐭮𐭠𐭮𐭠𐭭، نویسه‌گردانی: Sāsān) پدر بابک، پدربزرگ اردشیر بابکان و نیای دودمان ساسان (حکومت ۲۲۴–۶۵۱ م) در ایران بود. ساسان موبد نیایشگاه آناهید در شهر استخر، استان پارس بود و از او به عنوان «جنگاور و شکارچی بزرگی» یاد شده‌است. او در سده سوم میلادی در دورانی نزدیک به سقوط شاهنشاهی اشکانی می‌زیست.

همسر ساسان دختر یکی از پادشاهان دودمان بازرنگی پارس بود که دینگ نام داشت و در منابع اسلامی به نام رام‌بهشت شناخته شده‌است. از وی در سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت به نام «ساسان‌خدای» یاد شده‌است.

هویت ساسان

منابع تاریخی 
دربارهٔ ساسان و رابطه او با اردشیر بابکان، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، روایت‌های نسبتاً متفاوت وجود دارد. به گفتهٔ طبری ساسان با رام‌بهشت، شاهزاده‌ای از خاندان بازرنگی که بر پارس فرمان می‌راندند، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج بابک بود که پدر اردشیر به‌شمار می‌رفت.

به گفتهٔ کارنامه اردشیر بابکان همسر ساسان دختر بزرگ‌زاده‌ای به نام بابک بود. بابک ترتیب این ازدواج را پس از پی بردن به اینکه ساسان دارای‌تبار هخامنشی است، داده بود. فرزند ساسان اردشیر نام داشت. ساسان اندکی پس از حضور اردشیر در داستان ناپدید می‌شود و بابک پدر اردشیر به‌شمار می‌رود.

به گفته ریچارد فرای، این داستان‌ها در مورد روابط مختلف اردشیر، بابک و ساسان توضیحی زرتشتی دارد. ساسان در واقع پدر اردشیر بود و پس از تولد اردشیر از داستان «ناپدید می‌شود». بابک مانند آداب زرتشتیان کنونی، پس از «ناپدید شدن» ساسان، سرپرستی دختر و نوه‌اش اردشیر را بر عهده گرفت و از آن پس به عنوان پدر اردشیر نامگذاری شد.

در سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت این چهار شخص یعنی ساسان، بابک، اردشیر و شاپور چهار عنوان متفاوت دارند: ساسان خدای («ارباب»، عنوانی که معمولاً به حاکمان محلی شهری‌های کوچک داده می‌شود)، بابک شاه، اردشیر شاهنشاه («شاه شاهان شاهنشاهی ساسانی») و شاپور «شاهنشاه ایران و انیران» نامیده شده‌اند.

منابع امروزی 
با این حال به گفته تورج دریایی، به منابع ساسانی نمی‌توان چندان اعتماد کرد زیرا که آن‌ها از بایگانی‌های سلطنتی ساسانی هستند که به قول او «مطابق جهان‌بینی متاخر ساسانی» توسط درباریان نوشته شده‌اند. دریائی و چند تن دیگر از پژوهشگران می‌گویند که ساسان نام خود را از خدایی گرفته‌است که در بسیاری از نقاط آسیا، ولی نه در پارس، شهرت داشته که یعنی ساسان یک ایرانی غیرپارسی بود که در پارس ساکن شده بود و ساکنانش از این خدایی که او به آن اعتقاد داشت، اطلاعی نداشتند. ساسان بعدها توانست موبد نیایشگاه مهم آناهید در شهر استخر، مرکز پارس، شود. به گفتهٔ بندهشن، که به قول دریایی مستقل و نه توسط دربار ساسانی نوشته شده، دختر ساسان بعدها با بابک ازدواج کرد و اردشیر را به دنیا آورد. علاوه بر این، بندهشن می‌گوید که ساسان پسر وه‌آفرید بوده‌است.

سیاست خاندان ساسانی 
بلندپروازی سیاسی ساسان با مشکلات و ضعف‌های اشکانیان در سال‌های پایانی فرمانروایی برانگیخته شد. به گفتهٔ طبری، بابک با کمک پسران خود شاپور و اردشیر توانست قدرت خود را تثبیت کند. این رخداد به عنوان آغاز شاهنشاهی ساسانی شناخته می‌شود.

خاندان ساسان فرمانروایان سومین شاهنشاهی ایران شدند و بر بخش بزرگی از غرب آسیا و آسیای میانه فرمانروایی کردند. سه بنیانگذار این شاهنشاهی جدید - یعنی بابک و دو پسرش - بر روی دیوار کاخ تچر در تخت جمشید به تصویر کشیده شده‌اند که این نشان‌دهنده ادعای آن‌ها، به عنوان جانشینان هخامنشیان است.

ساسان به خاطر تلاش‌هایش برای بازگرداندن آیین زرتشتی به ایران شناخته شده‌است. او حتی بابک را تشویق کرد تا پارس را در اختیار اشکانیان قرار دهد.

جستارهای وابسته 
 اختلاف پیرامون نسبت بابک با ساسان
 فهرست شاهنشاهان ساسانی

منابع

کتاب‌شناسی

پیوند به بیرون 
ساسان در دانشنامه بریتانیکا

اهالی ایران در سده ۲ (میلادی)
تاریخ مزدیسنا
دودمان ساسانی
سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت
شخصیت‌های شاهنامه