حسن نزیه

حسن نزیه (زاده ۱۳۰۰ تبریز – درگذشته ۲۴ شهریور ۱۳۹۱ پاریس) سیاست‌مدار، حقوق‌دان و مدیر اجرایی ایرانی بود، که از ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸ در دولت موقت، به‌عنوان مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت ملی نفت ایران فعالیت می‌کرد.

وی دانش‌آموخته کارشناسی حقوق از دانشگاه تهران بود و از موسسان نهضت مقاومت ملی ایران به‌شمار می‌آمد، همچنین از اعضای مؤسس نهضت آزادی نیز محسوب می‌شود. نزیه ۴ دوره نیز عضویت هیئت مدیره کانون وکلای دادگستری ایران را برعهده داشت.

زندگی‌نامه 
حسن نزیه در سال ۱۳۰۰ در شهر تبریز زاده شد. پدرش محمدعلی نزیه؛ از بازرگانان مشروطه‌خواه و پدر بزرگش؛ عبدالرحیم بهشتی (مشهور به مشیرالاطبا) بود، که از پزشکان و نویسندگان دوره قاجار بشمار می‌آمد. در زمان محمدعلی‌شاه قاجار، خانه و محل کسب‌وکار پدر حسن نزیه، به علت حمایت از مشروطه‌خواهی، توسط افراد حکومتی به غارت رفت. نزیه در سال ۱۳۲۳ در رشته کارشناسی حقوق، از دانشکده حقوق دانشگاه تهران دانش‌آموخته شد و دارای سابقه تحصیل و پژوهش حقوقی در دانشگاه ژنو (از مرداد ۱۳۲۹ تا دی ۱۳۳۰) بود. وی سابقه پژوهش و کارآموزی در مسائل حقوقی، اداری و مالی بیمه اجتماعی در فرانسه را دارا بود و در سال ۱۳۳۱ نمایندگی ایران در کنفرانس جهانی بیمه‌های اجتماعی را نیز برعهده داشت. او در سال‌های پس از شهریور ۱۳۲۰ از هواداران محمد مصدق شد و از اعضای فعال نهضت مقاومت ملی به رهبری آیت‌الله زنجانی بود. نزیه هم‌چنین از همکاران نشریه راه مصدق، ارگان مقاومت ملی بود.

وی در جریان محاکمه مصدق، لایحه دفاعیه مفصلی برای او تهیه کرد، که بخش‌هایی از آن مورد استفاده مصدق قرار گرفت. او مدتی نیز به عنوان مشاور حقوقی وزارت بهداری و بهزیستی، مشغول به کار بود. در سال ۱۳۳۹ سمت دادیار را در دادسرای انتظامی وکلا به عهده گرفت و بعدها نیز به عنوان دادستان این دادسرا مشغول به فعالیت شد. نزیه ۴ دوره عضو هیئت مدیره کانون وکلای دادگستری بود.

نهضت ملی 

حسن نزیه از جمله افرادی بود که در ۳۰ تیرماه ۱۳۳۹ به دعوت اللهیار صالح، جهت احیای فعالیت سیاسی گردهم آمدند و جبهه ملی دوم را بنیان گذاردند. وی در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۰ همراه با مهدی بازرگان، یدالله سحابی، منصور عطایی و دیگران، نهضت مقاومت ملی را پایه‌گذاری نمودند.

نهضت آزادی 

نزیه در زمان تشکیل نهضت آزادی ایران جزو اعضای مؤسس این جمعیت قرار گرفت. نزیه در جلسه تأمین نهضت آزادی در منزل آیت‌الله فیروزآبادی بعد از بازرگان سخنرانی کرد. نامه سرگشاده نزیه به محمدرضاشاه در سال ۱۳۴۰ که دربرگیرنده انتقاداتی به حکومت وی بود، بازتاب گسترده‌ای در میان سیاسیون و رسانه‌ها داشت.

کانون وکلای دادگستری 
وی در دوره پانزدهم کانون وکلا که متین دفتری، ریاست آن را به عهده داشت، نایب رئیس کانون وکلا بود. در نخستین جلسه هیئت مدیره جدید کانون وکلای دادگستری، نزیه با هشت رای از دوازده نفر حاضر، به عنوان رئیس کانون وکلا انتخاب شد. بدین ترتیب کانون وکلای دادگستری، به‌طور کامل در دست مخالفین دولت و نزدیکان جبهه ملی و نهضت آزادی قرار گرفت. نزیه در سال ۱۳۵۴ به میل و ابتکار شخصی، طرح تأمین اجتماعی را برای کمک به بیمه‌های اجتماعی ایران، تهیه و تنظیم کرد.

انقلاب ۱۳۵۷ 
در آستانه انقلاب ۱۳۵۷، علی امینی به نزیه خبر می‌دهد، محمدرضاشاه، عازم ترک ایران است و در صدد تشکیل شورای سلطنت بوده و می‌گوید شخصاً موافقت دارد، دو سوم اعضای این شورا از نیروهای ملی باشند، نزیه آنرا مناسب تشخیص داده و پیغام شاه را حضوراً به اطلاع سید محمود طالقانی می‌رساند و از او می‌خواهد تا راساً در این مورد تصمیمی را اتخاذ نماید و آیت‌الله خمینی را در عمل انجام شده قرار دهد، ولی وی این پیشنهاد را نمی‌پذیرد و از نزیه می‌خواهد به فرانسه برود و آیت‌الله خمینی را در جریان قرار دهد. نزیه عازم فرانسه شد و در ۱۵ دی ماه ۱۳۵۷ با روح‌الله خمینی دیدار کرد و نظریات خود را پیرامون شورای سلطنت و نحوه انتقال قدرت برای وی بیان نمود.

دولت بازرگان 
نزیه برای مدت چند ماه، در فاصله سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸ در دولت موقت در جایگاه مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت ملی نفت ایران حضور داشت. وی ده روز پس از انقلاب ۱۳۵۷ در مصاحبه‌ای با روزنامه کیهان چنین اظهار نمود:

در خرداد ۱۳۵۸، چند ماهی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، نخستین کنگره سراسری کانون وکلای دادگستری، در کاخ دادگستری تهران برگزار شد. سخنرانی نزیه در مقام رئیس کانون وکلای دادگستری در این کنگره باعث انتقادات فراوانی علیه او شد، از جمله به دلیل مخالفت با بعضی دستگیری‌های سیاسی و بی‌نظمی‌ها در اداره کشور.

اختلاف با سران انقلاب 
اختلافات سیاسی نزیه با چهره‌های اصلی انقلاب، بعد از سخنرانی او در همایش کانون وکلای دادگستری در ۶ خردادماه ۱۳۵۸ اوج گرفت. او در این سخنرانی پس از بیان آمارهایی از شرایط اقتصادی کشور گفت:

مهم‌ترین سخنان نزیه که باعث ایجاد تنش میان او و سید محمد بهشتی شد، چنین بود:

این‌گونه سخنان نزیه، با انتقاد صریح سید محمد بهشتی مواجه گردید و او خواستار محاکمه نزیه شد. نزیه نیز متقابلاً محاکمه بهشتی را خواستار شد. علاوه بر بهشتی، محمد مفتح و شماری دیگر از روحانیون، نزیه را بخاطر سخنرانی در خرداد سال ۵۸ زیر سؤال بردند.

خروج از ایران 
درگیری‌های حسن نزیه با چهره‌های انقلابی آن‌چنان بالا گرفت که چند ماه بعد اندکی پیش از استعفای دولت موقت، به جدایی او از دولت انجامید، آن هم در شرایطی که پرونده‌ای علیه او در دادگاه‌های انقلاب تشکیل شده بود، که نه تنها مواضع سیاسی او را زیر سؤال می‌برد که در سلامت اقتصادی او نیز تشکیک می‌کرد.

در روزهای ابتدایی مهرماه ۱۳۵۸ اختلاف نزیه در جایگاه مدیرعامل وقت شرکت ملی نفت ایران و اشراقی نماینده آیت‌الله خمینی در مسایل نفتی و شرکت نفت، به روزنامه‌ها کشیده شد، جنجالی که چند روز به طول انجامید و سرانجام منجر به استعفای نزیه از مدیرعاملی شرکت نفت شد. چندی بعد، دادگاه انقلاب به خاطر سخنان نزیه در کنگره وکلای دادگستری و اهانتش به اسلام و احکام اسلامی، وی را به دادگاه فراخواند و از سوی علی قدوسی دادستان کل انقلاب، متهم به حیف و میل بیت‌المال شد و لقب ضدانقلاب گرفت. در نهایت، نزیه مجبور شد از ایران برود. در فروردین ۱۳۵۹ نیز نزیه به دلیل شرکت نکردن در جلسات هیئت مدیره کانون وکلا به مدت بیش از سه ماه، از ریاست این هیئت برکنار شد. حسن نزیه هیچ‌گاه به دادگاه نرفت و به این اتهامات پاسخی نداد. وی پس از خروج از ایران، به پاریس رفت. در مصاحبه‌ای مطبوعاتی از مخالفت با نظام اسلامی سخن گفت. وی در یک مصاحبه گفت:

درگذشت 
حسن نزیه در روز جمعه ۲۴ شهریور ۱۳۹۱ به علت بیماری آلزایمر، در پاریس درگذشت.

پانویس

منابع 
 دیوسالار، عبدالرضا (۱۳۹۴). درآمدی بر تاریخ کانون وکلای دادگستری، از آغاز تا ۱۳۷۶، تهران: مسافر.
 حسن نزیه، چکیده یک زندگی سیاسی، از انتشارات جمهوری‌خواهان ملی ایران، پاریس، اسفند ۱۳۶۸.
 تاریخ تهاجم فرهنگی و نقش روشنفکران وابسته «مهندس بازرگان»، تهران، مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، ۱۳۸۰، چاپ اول، ص ۳۹۳.
 سعید بشیرتاش، ابراهیم نبوی، روزشمار یک انقلاب، سی سال پیش در چنین روزی: گودبای پارتی مانوک خدابخشیان، در: رادیو زمانه، تاریخ انتشار: ۲۵ تیر ۱۳۸۷.
 بهنود، مسعود؛ ۲۷۵روز بازرگان، تهران، نشر علم، ۱۳۷۷، چاپ اول، ص۵۵۳.
 میثمی، لطف‌الله؛ از نهضت آزادی تا مجاهدین، جلد اول، ص ۹۹.
 مجله گزارش، شماره ۱۴۷، خرداد ۱۳۸۲
 

اعضای جبهه ملی ایران
اعضای نهضت آزادی ایران
افراد شرکت ملی نفت ایران
افراد فرانسوی آذری‌تبار
افراد مبتلا به بیماری آلزایمر
افراد مربوط به انقلاب ۱۳۵۷ ایران
اهالی تبریز
ایرانی‌تبارهای مهاجرت‌کرده به فرانسه
ایرانی‌های مهاجرت‌کرده به آلمان
تبعیدشدگان مربوط به انقلاب ۱۳۵۷ ایران در فرانسه
دانش‌آموختگان دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
دانش‌آموختگان دانشگاه تهران
درگذشتگان ۱۳۹۱
درگذشتگان ۲۰۱۲ (میلادی)
دور از وطن‌های اهل ایران در فرانسه
رئیسان شرکت ملی نفت ایران
زادگان ۱۳۰۰
زادگان ۱۹۲۱ (میلادی)
سیاستمداران آذری‌تبار اهل ایران
سیاستمداران حزب ایران
سیاستمداران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
شرکت ملی نفت ایران
فعالان اجتماعی اهل ایران
قاضی‌های اهل ایران
قاضی‌های سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
کانون وکلای دادگستری مرکز
وکیلان اهل ایران