لودویگ ویتگنشتاین

لودویگ یوزف یوهان ویتگنشتاین  (; لوتویش ویتگن‌اشتاین) (زادهٔ ۲۶ آوریل ۱۸۸۹ در وین اتریش – درگذشتهٔ ۲۹ آوریل ۱۹۵۱ در کمبریج، انگلستان) فیلسوف نامدار اتریشی قرن بیستم بود که باب‌های زیادی را در فلسفهٔ ریاضی، فلسفهٔ زبان، و فلسفهٔ ذهن گشود. از سال ۱۹۲۹ تا ۱۹۴۷، ویتگنشتاین در دانشگاه کمبریج تدریس کرد.

ویتگنشتاین برجسته‌ترین دانشجوی برتراند راسل است و راسل او را جانشین خود می‌دانست و از او به همراه راسل و گوتلوب فرگه و جرج ادوارد مور به عنوان پایه‌گذاران فلسفه تحلیلی یاد می‌شود.

ویتگنشتاین و زبان 
فلسفه ویتگنشتاین، پژواکی از تحولات زبانی است که از اواخر سده نوزدهم، پدیدار گشت. زبان در این دوره، نخست، تبدیل به موضوعی فلسفی شد و سپس با رویکرد تألیفی، ظهور کرد که امروزه از آن، به فلسفه زبان، تعبیر می‌کنیم. در فلسفه ویتگنشتاین هر دو کارکرد زبان شکل می‌گیرد. او در رساله منطقی- فلسفی که به سال ۱۹۲۱ انتشار داد، از «نظریه تصویری زبان» سخن می‌گوید اما در دوره فترت که فلسفه را رها کرد، به نظریه دوم می‌اندیشید و با بازگشت به فلسفه، پژوهش‌های فلسفی را تدوین کرد که دو سال پس از درگذشت وی به سال ۱۹۵۳ منتشر شد.

ویتگنشتاین تنها فیلسوفی است که تمامی آرا و آثار وی بر محور زبان استوار است. او معتقد است که تمام فلسفه نقادی زبان است. در هر دو دوره مقصد و غرض وی فهم ساختار و حدود زبان است وی در دوره نخست معتقد است که ساختار واقعیت، ساختار زبان را تعیین می‌کند و زبان نمی‌تواند جهان و واقعیت را برتاباند. این نظریه آن چنان ژرف صورت‌بندی و معماری شده بود که برتراند راسل را نیز به وجد آورده بود. ویتگنشتاین در مرحله دوم تأمل فلسفی خود، از رهیافت نخست انتقاد و آن را طرد می‌کند و در عوض هر گونه نظریه پردازی را نامربوط به فلسفه دانسته و معنا را در کاربرد زبان جستجو می کند که این کاربرد نیز تحت تاثیر توصیفی است که او تحت عنوان صورت زندگی از آن یاد می کند.در نتیجه نگرش تصویر گر بودن زبان را رد نموده و از آن می گوید که زبان چیزی بیرون از خودش که به اصطلاح «واقعیت» می نامیم را تصویر گری نمی کند زیرا اینکه «واقعیت» چیست بر اساس کاربرد زبان متعین می شود.در نتیجه در دوره دوم فلسفه ورزی اش کار فلسفه را روشن ساختن فریب زبان از طریق زبان می داند که از پی آن ساختگی بودن سوالات فلسفی عیان می گردد اما نه برای همیشه بلکه این مبارزه برای غلبه بر فریب همواره ادامه دارد و خاصیتی درمانی با خود دارد زیرا ما را از گیج شدن به وسیله زبان، با نشان دادن منطق چگونگیِ ایجادِ این پرسش، نجات خواهد.

ویتگنشتاین دوره دوم از آن می گوید که اصلا این تصور که ریاضیات چیزی در «واقعیت»را نشان می دهد ناشی از نفهمیدن منطق زبان است که برای فهمیدن اش باید به این نگاه کنیم که هر مفهوم ریاضی در کجا به کار می رود و اینکه بگوییم چه چیز را در واقعیت نشان می دهد، بیانگر کاربرد متافیزیکی ای است مبنی بر اینکه گویی واقعیت جهان در بیرون از واقعیت ریاضی قرار گرفته و ریاضی از داخل واقعیت اش به داخل واقعیت دیگر اشاره می کند که این تصور اشتباهی است.
اینکه گمان می کنیم واژه «سیب» یا عدد «۱» به چیزی اشاره می کنند ناشی از این تصور است که ما با صرفا «عمل اشاره» چیزها را می شناسیم درحالی‌که اینکه این دو دال را چگونه در یک «صورت زندگی» به کار می بریم تعیین می کند که اینها چیستند که خود این چیستی صرفا با عمل اشاره نیست با نوع کاربردی است که از آن چیزها داریم مثلا خود واژگان «شناختن» و «اشاره» با اشاره کردن آموخته نمی شوند اشاره کردن به یک شی یکی از کاربرد های عدد «۱» است.معنای همه واژگان در صورت زندگی ای که قرار گرفته اند فهمیده می شود نه در کاربردی کلی که در آن از کاربردهای دیگر آن غفلت می شود.مثلا هنگام نظریه دادن در فلسفه و کاربرد متافیزیکی واژگان این غفلت مشهود است. 

ویتگنشتاین دوره اول معتقد بود که زبان ذاتاً سرشت تصویری دارد و ساختار عالم، ساختار آن را تعیین می‌کند. فلسفه را نیز فعالیتی نقادی می‌داند که وظیفه آن روشن‌ساختن اندیشه‌هاست. اما در دوره متاخر از این عقیده صرف نظر کرد و اعتقاد داشت که زبان همچون ابزار است و برای فهم معنای زبان بایستی به کاربرد آن در زندگی مردم توجه کنیم. در این دوره او قایل بود که ساختار زبان ما بیانگر نحوه اندیشه ما در خصوص عالم واقعی است و فلسفه در نظر او نوعی درمانگری است و فیلسوف کسی است که بیماری‌های فهم انسان را علاج می‌کند.

زندگی 
لودویگ ویتگنشتاین متولد ۲۶ آوریل ۱۸۸۹ و هشتمین فرزند خانواده‌ای ثروتمند بود، پدرش کارل از صاحبان صنعت فولاد اتریش و مادرش لئوپولدینه عضو خانوادهٔ کالموس بود. او در کلیسای کاتولیک غسل تعمید داده شد ولی بسیاری از اجدادش یهودی بودند که بعضیشان پروتستان شده بودند با این‌حال مادرش کاتولیک بود ولی خانوادهٔ یهودی باعث دردسر او در دوران حکومت حزب نازی در اتریش بود. ویتگنشتاین مبتلا به اختلال آسپرگر بوده‌است.

دوران اولیه زندگی 
او دوران کودکی را تا سال ۱۹۰۳ در خانه درس خواند و چون یونانی بلد نبود در دبیرستان Gymnasium پذیرفته نشد و به دبیرستان رئال‌اسکول در لینتس فرستاده شد، یعنی جایی که آدولف هیتلر تحصیل می‌کرد و در ۱۹۰۵–۱۹۰۴ یعنی زمانی که هر دو ۱۴–۱۵ ساله بودند با او هم‌مدرسه شد. با این حال هیچ گونه مدرکی مبنی بر اینکه این دو با هم هم‌کلاسی بوده‌اند یا ارتباطی داشته‌اند وجود ندارد. حضور ویتگنشتاین در عکسی که از دوران دانش‌آموزی هیتلر وجود دارد بدون سند و مدرک است. او در این دوران علاقهٔ زیادی به فیزیک داشت و دوست داشت فیزیک را نزد بولتزمان ادامه دهد ولی بولتزمان در سال ۱۹۰۶ خودکشی کرد. در دورهٔ دبیرستان به غیر از کتاب‌های بولتزمان کتاب اصول مکانیک نوشتهٔ هرتس و کتاب مسائل جنسی و اخلاق نوشتهٔ واینینگر را می‌خواند. در خانوادهٔ او تجربهٔ خودکشی زیاد به‌چشم می‌خورد و او نیز دوران افسردگی را می‌گذراند، در سال ۱۹۰۴ بزرگ‌ترین برادرش در هاوانا خودکشی می‌کند و در پی آن خبر خودکشی برادر دیگرش در برلین می‌آید، بعدها در سال ۱۹۱۸ در پایان جنگ اول جهانی یک برادر دیگرش هم خودکشی می‌کند.

دانشجویی 
ویتگنشتاین در سال ۱۹۰۶ در رشتهٔ مکانیک وارد دانشگاه فنی برلین شد و در سال ۱۹۰۸ برای ادامه تحصیل در رشتهٔ هواپیماسازی به منچستر رفت. در دوران تحصیلش در این دانشگاه به علت علاقه به ریاضیات کتاب‌های اصول ریاضیات اثر راسل و قوانین اساسی اثر فرگه را خواند و برای نشان‌دادن نوشته‌های فلسفی خود -در زمینه‌های ریاضیات و منطق- به فرگه، به دیدن او در ینا رفت. فرگه او را به دانشگاه کمبریج برای تحصیل زیر نظر راسل معرفی کرد.

در سال ۱۹۱۱، با ارائه دست‌نوشته‌ها -و بحث طولانی که روی آن با راسل انجام می‌دهد- در رشته مبانی منطق و منطق ریاضی کالج ترینیتی قبول می‌شود و در کلاس‌های جرج ادوارد مور شرکت می‌کند. او همچنین به عضویت فعال انجمن علوم اخلاقی درآمده و دعوت به عضویت در انجمن «حواریون» می‌شود. در این دوران با دیوید پینزنت آشنا می‌شود و او به بهترین دوست او تبدیل می‌شود. در سال ۱۹۱۳ احساس می‌کند محیط آکادمیک که او را احاطه کرده‌است مانعی برای پرداختن به نظریاتش است بنابراین با دوستش به نروژ می‌رود و در آنجا با کار روی مبانی منطق، «یادداشت‌های منطق» را، که طرح اولیه از کتاب تراکتاتوس یا رساله منطقی-فلسفی است، به راسل ارائه می‌دهد.

مرگ پدر و جنگ اول جهانی 
با مرگ پدرش در اکتبر سال ۱۹۱۳ او ثروت زیادی به ارث می‌برد و در اسکولدن نروژ شروع به ساخت خانه‌ای ییلاقی برای خود می‌کند، همچنین به‌طور ناشناس ۱۰۰٬۰۰۰ کرون به شاعران و نویسندگان نیازمند از جمله ریلکه، کوکوشکا و تراکل اهدا می‌کند، همچنین در سال ۱۹۱۴ با آغاز جنگ اول جهانی به‌طور داوطلب به ارتش اتریش-مجارستان می‌پیوندد با انفجار در کارخانه اسلحه‌سازی محل خدمتش زخمی می‌شود و در سال ۱۹۱۵ به درخواست خودش در توپخانه فعالیت می‌کند و در سال ۱۹۱۶ به خط مقدم جنگ با روسیه اعزام می‌شود و افتخارات زیادی کسب می‌کند، در این دوران همواره در دفترچه یادداشتش نظریات فلسفی و مذهبی خود را انعکاس می‌دهد و کتاب‌هایی از تولستوی، امرسن و نیچه را مطالعه می‌کند، اعتقادات مذهبی که در اواخر عمر داشت (با وجود نفی روش مسیحیت)، را نشان تأثیر تولستوی بر افکار و فلسفه او می‌دانند.
در سال ۱۹۱۸ در نبرد نزدیکی آزیاگو ایتالیا نشان افتخار نظامی با شمشیر به او اهدا می‌شود و در ماه ژوئیه همان سال رساله را به زبان آلمانی به پایان می‌رساند ولی در ماه نوامبر به اسارت ایتالیایی‌ها در می‌آید و تا اوت ۱۹۱۹ دوران اسارت را می‌گذراند و متن رساله را برای راسل ارسال می‌کند و در سال ۱۹۲۰ اولین دورهٔ آموزگاریش را در تراترباخ اتریش جنوبی آغاز می‌کند و در سال‌های بعد در هسباخ، پوشبرگ و اوت رتال مشغول می‌شود.

چاپ رساله و بازگشت به کمبریج 
در سال ۱۹۲۱ رساله منطقی-فلسفی او به زبان آلمانی با پیشگفتار راسل در مجله Annalen der Naturphilosophie به چاپ می‌رسد و در سال ۱۹۲۲ ناشر انگلیسی کنگ پائول موافقت می‌کند رساله را به دو زبان آلمانی و انگلیسی چاپ کند و به پیشنهاد مور برای نسخه انگلیسی نام Tractatus Logico-Philosophicus را برمی‌گزیند. او که معتقد بود در رساله منطقی-فلسفی همه مسائل فلسفی را حل کرده‌است پس از نوشتن رساله کار فلسفی را کنار گذاشت و دوباره سراغ معلمی مدرسه ابتدایی رفت.

او در سال ۱۹۲۶ در پی رفتارش با یکی از شاگردان به دادگاه می‌رود و از آن پس دیگر آموزگاری را کنار می‌گذارد و به باغبانی می‌پردازد، در سال ۱۹۲۷ برنامه منظمی روزهای دوشنبه برای دیدار با اعضای حلقهٔ وین برپا می‌کند و با شنیدن سخنرانی براور در باب مبانی ریاضیات انگیزهٔ کارهای جدید را پیدا می‌کند و در سال ۱۹۲۹ به کمبریج بازمی‌گردد. در جلسه‌ای که راسل و مور ترتیب داده بودند رساله را به عنوان تز دکتری او می‌پذیرند. او سپس بورس تحقیقاتی از کمبریج دریافت می‌کند در این دوران فعالیت‌های دانشگاهی را ادامه می‌دهد و دفتر یادداشت‌های آبی و قهوه‌ای با محتوای درس‌هایش و خطاب‌هایی به شاگردان شکل می‌گیرد. تأثیر و فعالیت او در انجمن علوم اخلاقی در این دوران به اندازه‌ای ست که به او می‌گویند انجمن را به انحصار خود درآورده! و او داوطلبانه برای مدتی شرکت در جلسات را قطع می‌کند.

پیوستن اتریش به آلمان 

وی در سال ۱۹۳۵–۱۹۳۶ با تمام‌شدن بورس تحقیقاتی‌اش به اتریش بازمی‌گردد و اثر مهم دیگر خود پژوهش‌های فلسفی را شروع می‌کند. در سال ۱۹۳۸ که اتریش به آلمان می‌پیوندد از انگلستان درخواست تابعیت می‌کند. در این دوران ریشه‌های یهودی وی برایش در آلمان مشکل‌ساز می‌شود. وی از اتریش می‌رود و در کمبریج دوباره مشغول به تدریس می‌شود. درس‌هایش در این دوره را با نام گفتگوها و درس‌گفتارها در باب زیبایی‌شناسی، روانشناسی و ایمان دینی پس از مرگش منتشر می‌شود.

در ۱۹۳۹ جنگ دوم جهانی آغاز می‌شود و ویتگنشتاین در سال‌های بین ۱۹۴۱–۱۹۴۴ در سمت دستیار در بیمارستانی در لندن و معاونت آزمایشگاهی در نیوکاسل کار می‌کند تا دوباره در ماه مارس ۱۹۴۴ به کمبریج بازمی‌گردد و به جای مور ریاست انجمن علوم اخلاقی را به دست می‌گیرد.

دوران پایانی عمر 
در سال ۱۹۴۷ از استادی استعفا می‌دهد و به ایرلند می‌رود و به نوشتن اشارات به فلسفه روانشناسی می‌پردازد در سال ۱۹۴۸ مدت کوتاهی دوباره به انگلستان بازمی‌گردد و به نوشتن در باب قطعیت می‌پردازد، در سال ۱۹۵۰ اشاراتی به رنگ را می‌نویسد و برای آخرین بار به نروژ سفر می‌کند و سپس به علت دچار شدن به سرطان غده پروستات به خانه دکتر ادوارد بوان در کمبریج نقل مکان می‌کند و در سال ۱۹۵۱ کار بیشتری روی درباب قطعیت آغاز می‌کند ولی در ۲۹ آوریل در خانه دکتر بوان از دنیا می‌رود، در حالی که به او می‌گوید: «به آنها بگو زندگی فوق‌العاده‌ای داشتم».

کتاب‌شناسی 
در واقع ویتگنشتاین در طول زندگی‌اش فقط یک کتاب رساله منطقی-فلسفی را منتشر کرد. او از کارهای بعدی‌اش، تا آن حد که به چاپ آنها تن دهد، رضایت حاصل نکرد.
 رساله منطقی-فلسفی؛ چاپ اول ۱۹۲۱ میلادی (Tractatus Logico-Philosophicus)
او پس از آن به نقد و رد نظریات اولین اثر خود «رساله» می‌پردازد. به همین دلیل بسیاری با عناوین «ویتگنشتاین متقدم» و «ویتگنشتاین متاخر» یا ویتگنشتاین جوان و میانسال از او یاد می‌کنند. آثار متعلق به سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۸ عمدتاً بر یادداشت‌هایی مبتنی است که «پژوهش‌های فلسفی» حاصل آن‌هاست.
 پژوهش‌های فلسفی؛ دو سال پس از مرگ وی در سال ۱۹۵۳ منتشر شد.
به عقیدهٔ صاحب‌نظران، به رغم تفاوت اساسی نظرات او در رساله و پژوهش‌ها و گسستی که میان دو فلسفه‌اش وجود دارد اما نباید پاره‌ای پیوستگی‌ها در اندیشه او را نادیده گرفت.
او در حدود دوازده هزار صفحه دستنوشته و هشت هزار صفحه ماشین [تایپ] شده از خود باقی گذاشت که از آنها به «میراث» یاد می‌شود. طبق وصیت او، انتشار آنها به آنسکوم، ریز و فون رایت واگذار شد.
بیشتر نوشته‌های او در دو سال آخر عمرش بر اساس موضوع تفکیک شده و در سه کتاب زیر منتشر شده‌است:
 در باب یقین؛ آکسفورد ۱۹۶۹
 درباره رنگ‌ها؛ آکسفورد ۱۹۷۷
 جلد دوم آخرین یادداشت‌ها دربارهٔ فلسفهٔ روانشناسی؛ آکسفورد ۱۹۹۲
آثار دیگر او نیز عموماً به صورت یادداشت‌هایی جداگانه است که برخی از آنها دستنوشته‌ها یا تایپ شده‌هایی بود که توسط خودش ترتیب‌بندی نیز شده بود
 کتاب‌های آبی و قهوه‌ای؛ آکسفورد ۱۹۵۸
 برگه‌ها؛ Zettel مجموعه‌ای است از یادداشت‌های ماشین‌شده از ۱۹۳۱ تا ۱۹۴۸ که عمدتاً مربوط به ۳ سال آخر این دوره است و ویتگنشتاین خود آنها را مرتب کرده بود.
 یادداشت‌ها (۱۹۱۶–۱۹۱۴)

آثار ترجمه‌شده به فارسی 
شالوده ریاضیاتی ویتگنشتاین، مترجم، علی شمسی
 دربارهٔ رنگ‌ها، لودویگ ویتگنشتاین، لیلی گلستان (مترجم)، بابک احمدی (مقدمه)، تهران: نشر مرکز
 پژوهش‌های فلسفی، لودویگ ویتگنشتاین، فریدون فاطمی (مترجم)، تهران: نشر مرکز
 رساله منطقی - فلسفی، لودویگ ویتگنشتاین، شمس‌الدین ادیب سلطانی (مترجم)، تهران: امیرکبیر
 رساله منطقی - فلسفی، لودویگ ویتگنشتاین، سروش دباغ (مترجم)، تهران: هرمس
 در باب یقین، لودویگ ویتگنشتاین، مالک حسینی (مترجم)، تهران: هرمس
 فرهنگ و ارزش، لودویگ ویتگنشتاین، امید مهرگان (مترجم)، هایکی نیمان (گردآورنده)، گئورگ هنریک فون رایت (گردآورنده)، تهران: انتشارات گام نو
 برگه‌ها، لودویگ ویتگنشتاین، مالک حسینی (مترجم)، تهران: هرمس
 درس‌گفتارهای زیبایی‌شناسی ویتگنشتاین، لودویگ ویتگنشتاین، امید مهرگان (مترجم)، تهران: مؤسسه فرهنگی گسترش هنر - ۱۳۸۱
 لودویگ ویتگنشتاین، نامه‌هایی به پائول انگلمان و لودویش فون فیکر، لودویش ویتگنشتاین، امید مهرگان (مترجم)، تهران: فرهنگ کاوش - ۱۳۸۱
 یادداشت‌ها ۱۹۱۶–۱۹۱۴، لودویش ویتگنشتاین، موسی دیباج (مترجم)، مریم حیات شاهی (مترجم)، تهران: سعاد
 کتاب‌های آبی و قهوه‌ای: تمهیدات «پژوهش‌های فلسفی»، لودویش ویتگنشتاین، ایرج قانونی (مترجم)، تهران: نشر نی
 کتاب آبی، لودویگ ویتگنشتاین، مالک حسینی (مترجم)، تهران: هرمس

جستارهای وابسته 
 رساله منطقی-فلسفی
 پژوهش‌های فلسفی

پانویس

منابع

پیوند به بیرون 
 آرشیو آثار ویتگنشتاین در وبگاه دانشگاه برگن

آموزگاران فلسفه
اتریشی‌های آلمانی-یهودی‌تبار
اتریشی‌های چک-یهودی‌تبار
اسیران جنگی اهل اتریش
اعضای کالج ترینیتی، کمبریج
افراد اتریشی اسلوونیایی‌تبار
افراد اتریشی یهودی‌تبار
افراد بریتانیایی اسلوونیایی‌تبار
افراد مبتلا به اختلال اضطراب پس از سانحه
اهالی وین
بریتانیایی‌های آلمانی-یهودی‌تبار
بریتانیایی‌های اتریشی-یهودی‌تبار
بریتانیایی‌های چک-یهودی‌تبار
پناهندگان اهل اتریش
تاریخ ایده‌ها
تاریخ ریاضیات
تاریخ منطق
جستارنویسان اهل اتریش
جستارنویسان مرد اهل بریتانیا
چرخش زبان‌شناختی
دانشگاهیان فلسفه
دانش‌آموختگان ترینیتی کالج، کمبریج
دانش‌آموختگان دانشگاه فنی برلین
درگذشتگان ۱۹۵۱ (میلادی)
درگذشتگان به علت سرطان پروستات
درگذشتگان به علت سرطان در انگلستان
دور از وطن‌های اهل اتریش در بریتانیا
دور از وطن‌های اهل اتریش در نروژ
دور از وطن‌های اهل بریتانیا در نروژ
ریاضی‌دانان اهل اتریش
ریاضی‌دانان سده ۲۰ (میلادی) اهل اتریش
ریاضی‌دانان سده ۲۰ (میلادی) اهل بریتانیا
ریاضی‌دانان سده ۲۰ (میلادی)
زادگان ۱۸۸۹ (میلادی)
شاگردان برتراند راسل
شناخت‌شناسان
شهروندان بریتانیا از طریق تغییر تابعیت
تولدستیزان
فرافیلسوفان
فیلسوفان آلمانی‌زبان
فیلسوفان اجتماعی
فیلسوفان اهل اتریش
فیلسوفان اهل بریتانیا
فیلسوفان تحلیلی
فیلسوفان ذهن
فیلسوفان ریاضیات
فیلسوفان زبان
فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی) اهل اتریش
فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی) اهل بریتانیا
فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی)
فیلسوفان علوم اجتماعی
فیلسوفان فرهنگ
فیلسوفان منطق
فیلسوفان هنر
فیلسوفان یهودی
لودویگ ویتگنشتاین
متافیزیک‌پژوهان
مردان دوجنس‌گرا
مفسرین اجتماعی بریتانیایی
مقاله‌نویسان سده ۲۰ (میلادی)
منتقدان اجتماعی
منتقدان فرهنگی
منطق کلاسیک
منطق‌دانان اهل اتریش
منطق‌دانان اهل بریتانیا
منطق‌دانان
ندانم‌گرایان اهل اتریش
ندانم‌گرایان اهل بریتانیا
ندانم‌گرایان یهودی
نظامیان جنگ جهانی اول اهل اتریش-مجارستان
نظامیان دوجنس‌گرا
نظریه‌پردازان تمدن غرب
نویسندگان ال‌جی‌بی‌تی اهل بریتانیا
نویسندگان اهل وین
نویسندگان دوجنس‌گرا
نویسندگان سده ۲۰ (میلادی) اهل بریتانیا
نویسندگان غیر داستانی سده ۲۰ (میلادی) اهل بریتانیا
نویسندگان فلسفه
نویسندگان مرد اهل اتریش
نویسندگان مرد دوجنس‌گرا
نویسندگان مرد غیر داستانی اهل بریتانیا
هستی‌شناسان
یهودیان ال‌جی‌بی‌تی
یهودیان اهل اتریش
یهودیان اهل بریتانیا