آب‌بازسانان

آب‌بازسانان یا آب‌بازان راسته‌ای از پستانداران هستند که شامل نهنگ‌ها، دلفین‌ها و گرازماهیان می‌شود. آب‌بازسانان پستاندارانی دریایی هستند که با شرایط زیست در آب سازگار شده‌اند. بدن آن‌ها دوکی‌شکل است و دست‌های آن‌ها به صورت باله درآمده‌است. باله‌های کوچک پشتی آن‌ها اندامی تحلیل‌رفته هستند و در طول فرگشت ساختار و کاربرد آن‌ها ساده‌تر شده‌است. این باله‌های پشتی به ستون فقرات نچسبیده‌اند و در درون بدن پنهان هستند.

آب‌بازسانان تقریباً بی‌مو هستند و پوششی از پیه زیر پوست آن‌ها را پوشانده‌است که امکان شنا در آب‌های سردتر را به آن‌ها می‌دهد. آب‌بازسانان به خاطر هوش بالای خود معروفند. دانش مطالعه آب‌بازان را آب‌بازشناسی می‌نامند.

پستاندار بودن 
آب‌بازسانان پستاندارند و این یعنی که عضوی از رده پستانداران به‌شمار می‌روند. نزدیک‌ترین خویشاوندان آن‌ها جفت‌سمان، همانند اسب آبی و آهو، به‌شمار می‌روند.

از نشانه‌های پستاندار بودن آب‌بازسانان می‌توان به خون‌گرم بودنشان، تنفس از راه شش، شیردهی به نوزادانشان، و درآوردن مو - هرچند به میزان کم - اشاره کرد.

تغذیه 
آب‌بازسانانی همچون نهنگ عنبر، نهنگ سفید، دلفین‌ها، گرازماهی‌ها در دهان خود دندان دارند و از آن برای شکار ماهی و ماهی مرکب و دیگر جانداران دریایی بهره می‌گیرند. آن‌ها غذا را نمی‌جوند بلکه به یکباره فرو می‌برند؛ این کار برای شکارچیانی همچون نهنگ قاتل - که طعمه‌های بزرگی چون خوک‌های دریایی را شکار می‌کنند - ابتدا با تکه‌تکه کردن طعمه آغاز می‌شود و سپس هر بخش کوچک بلعیده می‌شود.

آب‌بازسانان بی‌دندان اما در دهان خود به جای دندان، صفحه‌های شانه‌ای دارند که وظیفه تصفیه آب و به دام انداختن جانداران ریزی همچون کریل‌ها را بر عهده دارند. این صفحات از جنس کراتین ساخته شده‌اند؛ همان ماده‌ای که تشکیل دهنده ناخن‌های آدمی است. همهٔ بی‌دندان‌ها اما از پلانکتون‌ها تغذیه نمی‌کنند و نهنگ‌هایی همچون نهنگ گوژپشت از ماهی‌های کوچکی چون ساردین و شاه‌ماهی تغذیه می‌کنند. غذای اصلی نهنگ خاکستری نیز سخت‌پوستان ریز اعماق آب‌ها است.

فرگشت 

آب‌بازسانان بازماندگان تیره رائولیده از جفت‌سمان هستند که به سم‌های جفت‌گونه خود، اندام‌های ریزشان، و گوشی که همانندی بسیاری به نهنگ‌های نخستین دارد، شناخته می‌شوند. منشأ خشکی این جانوران از نیاز آن‌ها به بالا آمدن به سطح آب و تنفس آشکار است؛ استخوان‌های باله‌های آن‌ها نیز همانند پستانداران خشکی است، از جمله نشانه‌های وستیجیال پای عقبی که از نیاهای چهارپایشان به جا مانده‌اند.

این پرسش که چگونه پستانداران خشکی‌زی به جانورانی ساکن اقیانوس تبدیل شدند تا دهه ۱۹۷۰ در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. در این سال کشفیاتی در پاکستان به وقوع پیوستند که چگونگی این‌گذار را روشن‌تر کردند:

تا سال ۱۹۹۹ میلادی، باور دانشمندان بر این بود که آب‌بازسانان به تک‌سم‌سانان نزدیک‌تر هستند و جفت‌سم‌سانان شاخه پایه‌ای کلادی از سم‌داران هستند. تا آن هنگام گمان بر این بود که میان‌پنجه‌سانان، که گروهی منقرض‌شده از پستانداران سم‌دار گوشتخوار یا همه‌چیزخوار بودند، گروه خواهر آب‌بازسانان به‌شمار می‌روند.

ون والن و زالای نشان داده بودند که پیوند مشخصی میان این گروه از پستانداران و آب‌بازسانان وجود دارد. آن‌ها بخش‌هایی از بدن همانند گرگ داشتند؛ کناره‌ای بلند، توانایی راه رفتن بر پا و انگشتان پا، و به احتمالی سُم. به علاوه، بیشتر آن‌ها دندان‌هایی بزرگ و خردکننده داشتند که بر خلاف بیشتر جفت‌سم‌سانان، نشان از رژیم غذایی گوشتخواری داشت. ارتباط میان میان‌پنجه‌سانان و آب‌بازسانان از بررسی ریخت‌شناسانه جمجمه، دندان، و استخوان پساجمجمه تعدادی از ابتدایی‌ترین نهنگ‌ها با نام‌های پروتوستوس، پاکیستوس، رودوستوس، و آمبولوستوس سرچشمه می‌گیرد. در آن هنگام اغلب پژوهشگران مخالف این ایده بودند که آب‌بازسانان نوعی جفت‌سم باشند چرا که آب‌بازسانان و جفت‌سم‌سانان دارای تفاوت‌های ظاهری بنیادین بودند؛ پاهای پشتی آن‌ها از میان رفته و تنها چند اندام زائدمانده کوچک باقی‌مانده‌اند، بدنشان همانند ماهیان شده و سوراخ بینی آن‌ها به بالای سر رفته‌است.
قوزک پا که از جمله بخش‌های بارز بدن در جفت‌سم‌سانان است در هیچ‌یک از آب‌بازسانان کنونی وجود ندارد و سنگواره‌های یافت شده از نهنگ‌های باستانی تا آغاز دهه نخست هزاره سوم میلادی یا بخش پای عقبی نداشتند یا اندک استخوان‌های باقی‌مانده از آن‌ها آنچنان تحلیل رفته بودند که امکان شناسایی قوزک پا و دیگر ویژگی‌های استخوانی مربوط به آن بخش وجود نداشت. دهه ۲۰۰۰ میلادی اما این باور را به کلی دگرگون کرد؛ هنگامی که انبوه داده‌های علمی به دست آمده از آزمایش‌های مولکولی و نیز یافته‌های جدید زیست‌باستان‌شناسی نشان دادند که آب‌بازسانان نه تنها در راسته جفت‌سم‌سانان قرار دارند که نزدیک‌ترین گروه به آن‌ها تیره اسب‌آبیان است.

امروزه اگرچه ارتباط این گروه فراگیر (مونوفیلتیک) پستانداران با جفت‌سم‌سانان میان‌پنجه‌سان مشخص است، ولی هنوز آشکار نیست که آیا آن‌ها آرایه‌ای خواهر از نیاکان آب‌بازسانان بوده‌اند یا آب‌بازسانان خود از درون گروهی هم‌نیای میان‌پنجه‌گان برخاسته‌اند. در هر دو صورت، ارتباط نزدیک این جانوران با جفت‌سم‌سانان دوره پالئوسن از شواهد انبوه دیگری از جمله داده‌های ایمنی‌شناسی، دورگه‌سازی دی‌ان‌ای، توالی دی‌ان‌ای میتوکندریایی، و توالی دی‌ان‌ای هسته‌ای اثبات شده‌است.

نخستین آب‌بازسانان برای بهره‌گیری از منابع غذایی موجود در رودخانه‌ها و دریاها پا به درون آب گذاشتند؛ اگرچه این احتمال نیز وجود دارد که برای رهایی از پرتو فروسرخ خورشید تن به آب زده باشند. به هر روی، با ورود آن‌ها به آب و آغاز تغذیه در آن، وابستگی آن‌ها به محیط آبی بیشتر و بیشتر شد و در نهایت بدن آن‌ها برای تطبیق بیشتر با زندگی در آب تغییرات بنیادین کرد.

دو تفاوت بسیار آشکار میان آب‌بازسانان آغازین (پستانداران زوج‌سم) و کنونی را می‌توان در سوق تدریجی حرکت بر چهارپا به سوی حرکت محوری در آب، و نیز توانایی خوردن آب دریا دانست. این تغییرات به شکل بسیار عجیبی با سرعت بالا پدید آمدند؛ از پاکیستوس که بر روی چهار پا راه می‌رفت و آب شیرین می‌نوشید تا رودوستوس که با کمک دم‌باله شنا می‌کرد و آب دریا می‌نوشید تنها نزدیک به ۵ میلیون سال فاصله است. تا پایان ائوسن، اعضای تیره خسروسوسماران تنها بازماندهٔ کوچک زائده‌ای از پاهای عقبی خود داشتند و به نظر نمی‌رسد که به هیچ روی توانایی راه رفتن در خشکی را داشته بودند. از این رو، تا پایان ائوسن آب‌بازسانان به شکل کامل آبزی شده بودند و فرزندانشان را در آب شور به دنیا می‌آوردند. برای تطابق با چنین محیطی در طول مدت زمان به نسبت کوتاه، کهن‌آب‌بازسانان نیازمند دگرگونی‌های زیادی بودند. این دگرگونی‌ها شامل حرکت در آب، شیرجه زدن، تنظیم دمایی و تنظیم فشار اسمزی می‌شوند. تطابق در این راستاها نیاز به هر دو دگرگونی‌های ریخت‌شناسانه و فیزیولوژیک داشتند.

رده‌بندی 
 راسته آب‌بازسانان

 زیرراسته آب‌بازسانیان بی‌دندان: نهنگ‌های بی‌دندان
 خانواده نهنگان
 سرده سرکمانی‌ها
 نهنگ گوژپشت، Balaena mysticetus
 سرده خوب‌نهنگان
 نهنگ شکار اطلس شمالی، Eubalaena glacialis
 نهنگ شکار آرام شمالی، Eubalaena japonica
 نهنگ شکار جنوبی، Eubalaena australis

 خانواده بزرگ‌باله‌ایان
 سرده تیغ‌باله‌ها
 نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera acutorostrata
 نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera physalus
 نهنگ سئی، Balaenoptera borealis
 نهنگ بروده، Balaenoptera brydei
 نهنگ بروده کوتوله، Balaenoptera edeni
 نهنگ آبی، Balaenoptera musculus
 نهنگ نیزه‌ای معمولی، Balaenoptera acutorostrata)
 نهنگ نیزه‌ای جنوبگانی، Balaenoptera bonaerensis
 نهنگ اومورا، Balaenoptera omurai
 سرده بزرگ‌باله‌ها
 نهنگ گوژپشت، Megaptera novaeangliae

 خانواده نهنگان خاکستری
 سرده خاکستری‌ها
 نهنگ خاکستری، Eschrichtius robustus

 خانواده نونهنگیان
 سرده کوتوله‌نهنگ‌ها
 نهنگ شکار کوتوله، Caperea marginata

 'زیرراسته آب‌بازسانان دندان‌دار: نهنگ‌های دندان‌دار
 خانواده دلفین‌سانان
 سرده خربزه‌سرها
 نهنگ کله‌خربزه‌ای، Peponocephala electra سرده گرگ‌های دریا
 نهنگ قاتل، Orcinus orca سرده کشنده‌های کوچک
 نهنگ قاتل کوتوله، Feresa attenuata سرده دندان‌کلفت‌ها
 نهنگ دندان‌کلفت، Pseudorca crassidens سرده گوی‌سرها
 نهنگ خلبان باله‌کوتاه، Globicephala macrorhyncus نهنگ خلبان باله‌بلند، Globicephala melas سرده کچه‌ماهی‌ها
 دلفین معمولی درازنوک، Delphinus capensis دلفین معمولی کوتاه‌نوک، Delphinus delphis سرده صاف‌دلفین‌ها
 دلفین صاف شمالی، Lissodelphis borealis دلفین صاف جنوبی، Lissodelphis peronii سرده بطری‌بینی‌ها
 دلفین بطری‌بینی رودی، Sotalia fluviatilis دلفین گویان، Sotalia guianensis سرده گوژدلفین‌ها
 دلفین گوژپشت اقیانوس آرام، Sousa chinensis دلفین گوژپشت هندی، Sousa plumbea دلفین گوژپشت اطلس، Sousa teuszii سرده لاغردلفین‌ها
 دلفین خال‌دار گرمسیری، Stenella attenuata دلفین چرخان پوزه‌کوتاه، Stenella clymene دلفین نواری، Stenella coeruleoalba دلفین خال‌دار اطلس، Stenella frontalis دلفین چرخان، Stenella longirostris سرده پوزه‌باریک‌ها
 دلفین سخت‌دندان، Steno bredanensis سرده پوزه‌بطری‌ها
 دلفین پوزه‌بطری معمولی، Tursiops truncatus دلفین پوزه‌بطری گرمسیری، Tursiops aduncus دلفین بورونان، Tursiops australis سرده سیاه‌سفیدها
 دلفین شیلی، Cephalorhyncus eutropia دلفین راسو، Cephalorhyncus commersonii دلفین جنوب آفریقا، Cephalorhyncus heavisidii دلفین هکتور، Cephalorhyncus hectori سرده گردسرها
 دلفین یونس، Grampus griseus سرده پهلوسفیدکچه‌ماهی‌ها
 دلفین فریزر، Lagenodelphis hosei سرده پهلوسفیدها
 دلفین پهلوسفید اطلس، Lagenorhynchus acutus دلفین سربی، Lagenorhynchus obscurus دلفین ساعت شنی، Lagenorhynchus cruciger دلفین پهلوسفید آرام، Lagenorhynchus obliquidens دلفین چانه‌سیاه، Lagenorhynchus australis دلفین نوک‌سفید، Lagenorhynchus albirostris سرده پخ‌باله‌ها
 دلفین نهنگی پوزه‌کوتاه، Orcaella brevirostris دلفین پخ‌باله استرالیایی، Orcaella heinsohni خانواده تک‌دندانان
 سرده قناری‌های دریا
 نهنگ سفید، Delphinapterus leucas خانواده تک‌دندان‌ها
 شبه‌نهنگ تک‌شاخ، Monodon monoceros خانواده گرازماهیان
 سرده بی‌باله‌ها
 گرازماهی بی‌باله، Neophocaena phocaenoides سرده گرازماهی‌ها
 گرازماهی بندر، Phocoena phocaena گرازماهی کالیفرنیا، Phocoena sinus گرازماهی عینکی، Phocoena dioptrica گرازماهی بورمایستر، Phocoena spinipinnis سرده گرازماهی‌نماها
 گرازماهی پهلوسفید، Phocoenoides dalli خانواده نهنگان عنبر
 سرده عنبری‌ها
 نهنگ عنبر، Physeter catodon (با نام P. macrocephalus هم شناخته می‌شود)

 خانواده کوچک‌عنبریان
 سرده کوچک‌عنبری‌ها
 نهنگ عنبر ریزقد، Kogia breviceps نهنگ عنبر کوتوله، Kogia sima خانواده نوک‌نهنگان
 سرده سیاه‌دلفین‌ها
 نوک‌نهنگ بزرگ، Berardius arnuxii نوک‌نهنگ بیرد، Berardius bairdii سرده نهنگان پوزه‌بطری
 نهنگ پوزه‌بطری شمالی، Hyperoodon ampullatus نهنگ پوزه‌بطری جنوبی، Hyperoodon planifrons سرده هندوآرام‌ها
 نهنگ پوزه‌بطری گرمسیری، Indopacetus pacificus سرده میان‌دندان‌ها
 نوک‌نهنگ ساوربی، Mesoplodon bidens نوک‌نهنگ پهن‌دندان، Mesoplodon bowdoini نوک‌نهنگ هابز، Mesoplodon carlhubbsi نوک‌نهنگ بلنویل، Mesoplodon densirostris نوک‌نهنگ آنتیل، Mesoplodon europaeus نوک‌نهنگ ژینکودندان، Mesoplodon ginkgodens نوک‌نهنگ گری، Mesoplodon grayi نوک‌نهنگ هکتور، Mesoplodon hectori نوک‌نهنگ لایارد، Mesoplodon layardii نوک‌نهنگ ترو، Mesoplodon mirus نوک‌نهنگ کوتوله، Mesoplodon peruvianus نوک‌نهنگ پرین، Mesoplodon perrini نوک‌نهنگ برینگ، Mesoplodon stejnegeri نوک‌نهنگ بیل‌دندان، Mesoplodon traversii سرده نهنگ‌های تاسمانی
 نهنگ تاسمان، Tasmacetus shepherdi سرده غازمنقارها
 نهنگ غازمنقار، Ziphius cavirostris بالاخانواده Platanistoidea: دلفین‌های رودخانه‌ای
 خانواده اورینوکوئیان
 سرده دلفین‌های اورینوکو
 دلفین رودخانه‌ای آمازون، Inia geoffrensis دلفین رودخانه‌ای بولیوی، Inia boliviensis † خانواده به‌جاماندگان
 † سرده به‌جامانده‌ها
 † دلفین رودخانه‌ای چین، Lipotes vexillifer خانواده دلفینان رودخانه
 سرده کوردلفین‌ها
 دلفین رودخانه‌ای گنگ و ایندوس، Platanista gangetica خانواده دلفینان دریاکنار
 سرده دریاکنارها
 دلفین لاپلاتا، Pontoporia blainvillei''
 نشان † به معنای «منقرض شده» است.

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

پانویس

منابع 

 
 

 برابرهای واژه‌های علمی از: 

آب‌بازسانان
جانداران پدیدآمده در ایپرزین و هنوز منقرض‌نشده