باشو، غریبه کوچک

باشو، غریبه‌ی کوچک فیلمی است به کارگردانی و نویسندگیِ بهرام بیضایی، ساختهٔ سالِ ۱۳۶۴. این فیلم، پس از چند سال توقیف، نخستین بار در ۲۳ بهمنِ ۱۳۶۸ به نمایشِ عمومی درآمد.

باشو، غریبه‌ی کوچک در رأی‌گیری‌های گوناگونی از سینماگران و ناقدانِ سینمایی بهترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده‌است.

خلاصهٔ داستان 
در یکی از بمباران‌های جنوبِ ایران در جریانِ جنگِ ایران و عراق پسرکی به نامِ باشو، که ویرانیِ خانه و خانواده‌اش را به چشم دیده، خود را به پشتِ یک باری می‌اندازد و در آن خوابش می‌برد و هنگامی که چشم می‌گشاید به شمالِ ایران رسیده‌است. از ترسِ انفجارهای عملیاتِ راه‌سازی می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزارِ زنی به نامِ نایی می‌رسد که با دو فرزندِ خردسال و در غیابِ شوهرش زندگی و کار می‌کند. نایی به باشو نان و آب می‌دهد و می‌کوشد بداند کیست و زبانش را بفهمد. امّا زبانِ پسرک برای او قابلِ فهم نیست؛ همچنان که باشو هم نمی‌تواند زبانِ محلّیِ او را دریابد. باشو در عوضِ محبت‌های نایی می‌کوشد به او در کارها کمک کند و گمان می‌کند این خواستِ شویِ در سفرِ نایی هم هست؛ غافل از آن که شوهر نایی با حضور این غریبه در خانه‌شان مخالف است. باشو، با کشف این موضوع، از خانه می‌رود؛ ولی نایی او را زیر باران می‌یابد و با کتک بازمی‌آورد. کمی بعد نایی بیمار می‌شود و باشو به‌جایش خانه را می‌گرداند و چون از بهبودش نگران است برایش به شیوهٔ جنوبی خود تشت می‌زند. نایی در نامه‌ای به شوهرش می‌گوید باشو را به جای پسر پذیرفته و نان او را از غذای خود خواهد داد. روزی سرانجام شوهر بازمی‌گردد و باشو با او روبرو می‌شود. پدر، که دست راستش را در سفر از دست داده، می‌پذیرد که باشو به جای دست او باشد و همهٔ خانواده یک‌صدا می‌روند که گراز را از مزرعه بتارانند.

ساخت 
بیضایی در گفتگویی با ماهنامهٔ فیلم دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری ایده اولیه فیلم می‌گوید که در سال‌های جنگِ ایران و عراق، هرگاه به شمال کشور سفر می‌کرده و پناهندگان و مهاجران جنگی را که از جنوب کشور بدان‌جا مهاجرت کرده بودند، می‌دیده؛ از خود می‌پرسیده که اولین جنوبی که به شمال آمده، چه احساسی داشته، چه افکاری در ذهن او گذشته، چگونه حرف‌هایش را به دیگران منتقل کرده و چطور با آن محیط سازش پیدا کرده‌است؟ وی در همان مصاحبه می‌گوید که ایده اصلی فیلم از سوسن تسلیمی است که مضمون اولیه را در طرح کوتاهی، با بیضایی در میان می‌گذارد و بیضایی از او می‌خواهد که خودش داستان آن را بنویسد. سوسن تسلیمی داستان کوتاهی می‌نویسد که تفاوت‌هایی با فیلم‌نامه فعلی داشته و از جمله، تأکید بیشتری بر وقایع جنگ جنوب داشت. بیضایی که گمان می‌کرده در آن برهه، نیازی به چنین داستانی نیست، بر اساس همان طرح اولیه، داستان دیگری می‌نویسد و به کانون پرورش فکری می‌دهد که تصویب می‌شود.

فیلمبرداری در پاییزِ ۱۳۶۴ تمام شد و مجلّهٔ فیلمِ آذر ماه خبر داد که «بیضایی مشغول تدوین این فیلم در کانون است.»

محمّدرضا سرشار داستانِ فیلم را برگرفته از مهاجر کوچکِ خودش دانسته، و مسعود فراستی برگرفته از مادرِ لیوبا ورونکوا. و این داستان پیشینیان و پیروانِ فراوانِ دیگر هم دارد: مثلاً پرواز را به خاطر بسپار (۱۹۶۵ میلادی، فیلم‌شده به سالِ ۲۰۱۹ میلادی) یرژی کوشینسکی شباهت دارد با داستانِ باشو. (و کوشینسکی خود متّهم به دزدیدنِ این داستان بود.) از همانندهای هم‌زمان و دیرتر هم می‌شود آشیانه مهر و بهار (۱۳۶۴) و گل پامچال و شیر (۲۰۱۶ میلادی) و یَدو را نام برد. با این همه، سوسن تسلیمی گفته: «باشو غریبه کوچک طرح اولیه‌ای بود که من به بیضایی پیشنهاد کردم . . . این که فیلمنامه باشو اقتباسی است از یک داستان روسی، در تصور من نمی‌گنجد، چون در جریان نوشتن آن خودم حضور داشتم.»

گزینشِ بازیگر نیز از مراحلِ حسّاسِ ساختِ این فیلم بود. غیر از سوسن تسلیمی، که از آغاز در جریانِ کار بود، عدنان عفراویان و پرویز پورحسینی بازیگرانِ مهمِّ این فیلم بودند. عفراویان در اهواز کشف شد و پورحسینی نیز برگزیدهٔ بیضایی بود. تسلیمی سپس‌تر هر دوی این انتخاب‌ها را ستود.

نمایش 
باشو غریبه‌ی کوچک، پس از چند سال توقیف، با میانجی‌گریِ رضا براهنی آزاد شد و در ایران و چند مملکتِ دیگر به نمایش درآمد. تلویزیون‌های معتبری چون آرته و ZDF و شبکهٔ اوّلِ توکیو و نیز تلویزیونِ ایران هم بارها نشانش دادند. این فیلم بارها در جشنواره‌های گوناگونی نیز به نمایش درآمده − مثلاً باری در آستانهٔ بهارِ ۱۳۸۸ در جشنواره‌ای در ماینِ فرانسه.

در نظرِ دیگران 
باشو، غریبه‌ی کوچک از ستوده‌ترین فیلم‌های ایرانی بوده‌است. فرّخ غفّاری و والتر شوبرت و آرونا واسودف و محمّدرضا شجریان و آیدین آغداشلو و بهاءالدّین خرّمشاهی فیلم را ستوده‌اند، و مسعود فراستی تسلّطِ فنّی بیضایی را در انتقالِ حسِّ مِهر آفرین کرده. لورا مالوی مسئلهٔ فیلم را از ورای مانعِ زبان فهمیدنی یافته و به نظرِ خسرو دهقان «فیلم در حد قابلیت سینمای ناطق معنی و مفهوم دارد». احمد کامیابی مسک به یاد آورده که در نمایشش در پاریس تماشاکنان با چشمانِ اشکبار از تالار بیرون می‌آمده‌اند چندان که مسئولانِ سینما برای تماشاکنانِ این فیلم دستمال اختصاص داده بودند. باشو در هفتهٔ اوّلِ نمایش در رُم (با زیرنویسِ ایتالیایی) پُرفروش‌ترین فیلم شد. و حمید دباشی آن را گویاترین نمونهٔ سینماییِ نوزاییِ فرهنگیِ ایرانی دانسته‌است. دیگرانی هم بوده‌اند که این فیلم را نپسندیده‌اند، مانند هوشنگ کاووسی و فریدون گُله و مرتضی آوینی.

عبّاس امانت قسمت شنبه‌سرایی را سربازِ جنگ می‌داند که به خاطر فشار سانسور به صورت مسافری تصویر شده که نتوانسته در شهر کار بیابد. ولی، چنان‌که از تصوّرِ دیگرانی چون غزاله علیزاده پیداست، «پدر خانواده» آشکارا «در جبهه است»، هرچند در دیالوگ‌های فیلم چیزی در این معنی گفته نمی‌شود. از گفتگوی بیضایی در سالِ ۱۴۰۰ با مجلّهٔ فیلم امروز هر دو معنیِ جبهه و کار برمی‌آید.

در فرهنگِ عامّه 
دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله باشو، غریبه‌ی کوچک، اشاره می‌شود.

بازیگران 
 سوسن تسلیمی در نقشِ «نایی جان»
 عدنان عفراویان در نقشِ «باشو»
 پرویز پورحسینی در نقشِ «قسمت شنبه‌سرایی»
 اعظم رهبر در نقشِ «ئوشین»
 محمد فراخواه در نقشِ «گل‌به‌سر»
 معزّز بنی‌دخت در نقشِ «مادر باشو»
 نعمت یمینی در نقشِ «پدر باشو»
 خدیجه نجات در نقشِ «خواهر باشو»
 اکبر دودکار در نقشِ «مرحمت»
 فرّخ‌لقا هوشمند در نقشِ «خواهرشوهر نایی‌جان»
 رضا هوشمند در نقشِ «شوهر او»
 ذبیح‌الله سلمانی در نقشِ «لقمان»
 گلشن انوشه در نقشِ «زن لقمان»
 لیلا سبحانی در نقشِ «دختر لقمان»
 محترم خوشرو
 گلشن کلانتری

دیگر عوامل 
 دستیارِ کارگردان: حسن آقاکریمی، داریوش فرهنگ
 مدیرِ فیلمبرداری: فیروز ملک‌زاده
 دستیارانِ فیلمبردار: میکائیل ندایی، علی‌اصغر میرزایی
 فیلمبردارانِ همکار: ایرج صفوی، علی باقری، جهانگیر آزاد
 صدابردارانِ سرِ صحنه: جهانگیر میرشکاری، اصغر شاهوردی، بهروز معاونیان
 منشیِ صحنه: شهرزاد پویا
 چهره‌گر: فرهنگ معیّری
 طرّاحِ صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر، علی‌اصغر میرزایی، بهرام بیضایی
 جلوه‌های ویژه: علی‌اصغر میرزایی، ایرج رامین‌فر، محمدرحیم بختیاری
 تدارکات: التفات قربانی، نعمت یمینی
 گروهِ فنّی: احمد انوار، جاوید کوثری، احمد کیارستمی
 برگردانِ گیلکیِ گفتگوها: سوسن تسلیمی
 برگردانِ عربیِ خوزی: عبدالحسین حسام‌زاده
 برشِ نسخهٔ منفی: ناصر انصاری
 امورِ صدا: چنگیز صیّاد
 آمیزشِ صداها: حسن زاهدی
 دستیارِ تولید: صدیقه سرافرازیان
 مدیرِ تولید: فتح‌الله دلیلی
 مجریِ طرح: فیروز ملک‌زاده
 با تشکّر از: واروژ کریم‌مسیحی
 چاپ و لابراتوار: سیمای جمهوری اسلامی ایران
 باهمکاری: اهالی و مردم جنبه‌سرا، شاندرمن، کپورچال و اسالم
 محصول: سال ۱۳۶۴ − کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
 رنگی، ۳۵ میلی‌متری؛ ۱۲۱ دقیقه

جنجال‌ها 

این فیلم تا چهار سال پس از ساخت در توقیف بود و در سالِ ۱۳۶۸ به نمایش درآمد. سرگذشتِ عدنان عفراویان بارها در رسانه‌هایی علیهِ کارگردانِ فیلم استفاده شد و پاسخ‌هایی از بیضایی را هم در پی داشت. فرهاد حسن‌زاده نیز رمانی به نامِ آهنگی برای چهارشنبه‌ها (۱۳۷۷) در این باره نوشته و کامران نجف‌زاده نیز فیلمِ مستندِ کوتاهی به نامِ باشو غریبه بزرگ (۱۳۹۰) ساخته است.

جایزه‌ها 
 کاندیدای بهترین پوستر از جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۸
 برنده جایزه بهترین فیلم در جشنواره بین‌المللی فیلم هنر و تجربه اوبرویلیه فرانسه ۱۹۹۰
 برندهٔ جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
 برنده جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم آدانا ترکیه ۱۹۹۱
 برنده دیپلم افتخار منتقدان حرفه‌ای بلژیک به خاطر انتخاب به عنوان یکی از پنج فیلم برتر سال ۱۹۹۲
 جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ فیلمِ پروین اعتصامی ۱۳۷۰

جستارهای وابسته 
 ترانه‌های محلی

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع

پیوند به بیرون 

 
 
 آزرم، محسن. «حقایق درباره‌ی باشو غریبه‌ی کوچک».

آثار درباره زنان در جنگ
باشو غریبه کوچک
فیلمنامه‌های بهرام بیضایی
فیلم‌ها به زبان فارسی
فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
فیلم‌های ۱۳۶۴
فیلم‌های ۱۳۶۹
فیلم‌های ۱۹۸۶ (میلادی)
فیلم‌های ۱۹۸۹ (میلادی)
فیلم‌های ایرانی توقیف‌شده
فیلم‌های ایرانی
فیلم‌های به زبان گیلکی
فیلم‌های جنگ ایران و عراق
فیلم‌های جنگی ایرانی دهه ۱۳۶۰
فیلم‌های جنگی ایرانی
فیلم‌های درام ۱۹۸۶ (میلادی)
فیلم‌های درام ۱۹۸۹ (میلادی)
فیلم‌های درام ایرانی
فیلم‌های درباره فرزندخواندگی
فیلم‌های درباره کشاورزها
فیلم‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
فیلم‌های واقع‌شده در ایران