زبان قره‌قالپاقی

قره‌قالپاقی (Qaraqalpaq tili) یک زبان ترک‌تبار است که قره‌قالپاق‌ها در قره‌قالپاقستان در شمال‌غربی ازبکستان بدان گفتگو می‌کنند. این زبان دارای دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی است. قره‌قالپاقی از قزاقی و ازبکی تأثیر فراوانی پذیرفته‌است. قره‌قالپاقی به شاخه قبچاقی ترکی تعلق دارد و بنابراین به قزاقی بسیار نزدیک است و این دو دارای فهم متقابل نسبی هستند.

دسته‌بندی 
قره‌قالپاقی عضوی از شاخه قبچاقی خانواده زبان‌های ترکی و هم‌خانواده با تاتاری، قموقی، نوقایی و قزاقی است. به دلیل نزدیکی آن با ازبکی، بیشتر واژگان و دستور زبان آن تحت تأثیر ازبکی هستند. قره‌قالپاقی همانند بیشتر زبان‌های ترکی دارای هماهنگی واکه‌ای و زبانی پیوندی و بدون جنس دستوری است. ترتیب واژگان آن در جمله معمولاً به صورت نهاد-مفعول-فعل است.

پراکندگی جغرافیایی 
قره‌قالپاقی بیشتر در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان در کشور ازبکستان گفتگو می‌شود. حدود ۲٬۰۰۰ نفر در افغانستان و جمعیت‌های کوچکتری در روسیه، قزاقستان، ترکیه و سایر نقاط جهان نیز به قره‌قالپاقی سخن می‌گویند.

وضعیت رسمی 
قره‌قالپاقی در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان وضعیت رسمی دارد.

گویش‌ها 
اتنولوگ دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی را برای قره‌قالپاقی برمی‌شمرد. در گویش جنوب غربی تلفظ /چ/ برابر با /ش/ شمال شرقی است.

واج‌شناسی

همخوان‌ها 
قره‌قالپاقی دارای ۲۱ همخوان بومی و ۴ همخوان غیربومی است که از آن‌ها در وام‌واژگان استفاده می‌کند. صداهای غیربومی در کمانک هستند.

واکه‌ها

واژگان

ضمایر

اعداد 
bir 1, eki ۲, úsh 3, tórt 4, bes 5, altı ۶, jeti 7, segiz 8, toǵıs 9, on 10, júz 100, mıń ۱۰۰۰

سامانه نوشتاری 

قره‌قالپاقی تا سال ۱۹۲۸ به خط عربی و فارسی، از ۱۹۲۸ تا ۱۹۴۰ به خط لاتین (با حروف اضافی) و پس از آن تا ۱۹۹۱ و فروپاشی شوروی به سیریلیک نوشته می‌شد. در پی استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، تصمیم گرفته شد که خط سیریلیک رها شود و الفبای لاتین دوباره به کار گرفته شود. گرچه استفاده از الفبای لاتین در تاشکند بسیار گسترده‌است، این الفبا در قره‌قالپاقستان به‌طور کامل جا نیفتاده است.

الفباهای سیریلیک و لاتین با تلفظشان در IPA در زیر آورده شده‌اند. حروف سیریلیک بدون برابر لاتین با ستاره مشخص شده‌اند. آخرین تغییرات در الفبای قره‌قالپاقی در سال ۲۰۱۶ انجام شد که به جای حروف آپاستروف‌دار (')، حروف اکسان اگودار (´) معرفی شدند. در پی این تغییر الفبای قره‌قالپاقی با الفباهای ازبکی و قزاقی از این نظر همسو شد.

تا پیش از ۲۰۰۹، C به صورت TS و I و I' به صورت I نقطه‌دار و بی‌نقطه نوشته می‌شدند.

جستارهای وابسته 
 فهرست زبان‌های ترکی

منابع 

زبان‌های ازبکستان
زبان‌های پیوندی
زبان‌های ترکی
زبان‌های ترکی افغانستان
زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
زبان‌های روسیه
زبان‌های قزاقستان