مستعصم

أبو أحمد عبدالله بن منصور بن محمد المستعصم بالله (۶۵۶–۶۰۹ قمری در بغداد) آخرین خلیفه عباسی در بغداد بود که از سال ۶۴۰ تا ۶۵۶ قمری(۱۲۵۸–۱۲۴۲م) خلافت را برعهده داشت. شکست او سقوط بغداد (۱۲۵۸) در ۶۵۶ق-۱۲۵۸ میلادی و نابودی دارالحکمه توسط مغولان بعنوان پایان دوران طلایی اسلام و پایان دوران علم و ترقی بشمار می‌آید و تاریخ مهمی در تاریخ تمدن اسلامی است.

زندگی‌نامه 
او پسر خلیفه عباسی المستنصر و مادرش هاجر بود. پس از مرگ پدرش، المستعصم در اواخر سال ۱۲۴۲ به سلطنت رسید. به دلیل مخالفتش با به قدرت رسیدن شجر الدرر به سلطنت مصر در طول جنگ صلیبی هفتم مشهور است. گفته شده او به مصر پیام فرستاد و گفت: اگر در آنجا مرد ندارید به ما بگویید تا بفرستیم.در سال ۱۲۵۵/۱۲۵۶ میلادی هولاکو خلیفه را مجبور کرد که نیروهای خود را برای لشکرکشی به الموت به او قرض دهند.

در ۶۵۶ق-۱۲۵۸م هلاکو کسانی را به نزد خلیفه فرستاد و از او خواست که تسلیم شود، و خود یا وزیرش ابن علقمی به نزد او بیاید، ولی مستعصم اعتنا نکرد و هلاکو دستور محاصره بغداد داد. مغول‌ها با استفاده از ماشینهای دژ شکن و منجنیق تلاش کردند تا دیوارهای شهر را بشکنند و بخش قابل توجهی از دفاع را تصرف کردند. المستعصم که دید نیروهایش شانس کمی برای بازپس‌گیری دیوارها دارند، تلاش کرد تا مذاکره کند ولی هولاکو رد کرد. حدود ۳۰۰۰ نفر از سرشناسان بغداد سعی کردند با هولاکو مذاکره کنند اما همه به قتل رسیدند. پنج روز بعد، شهر تسلیم شد، اما مغول‌ها سه روز بعد وارد شهر شدند و یک هفته کشتار و ویرانی آغاز شد. خلیفه با نزدیکانش در یکشنبه ۴ صفر ۶۵۶ قمری (۲۹ بهمن ۶۳۶) تسلیم شدند. هلاکو از ریختن خون خلیفه بخاطر عقاید خود ترس داشت. برخی می‌گویند خلیفه را در قالی پیچیدند و تا حد مرگ زدند. برخی نیز می‌گویند خلیفه را در آب غرق کردند تا خونی نریزد.

بر پایه سفرنامه مارکوپولو، هلاکو او را در اتاقی بدون آب و خوراک زندانی کرد و او را وادار به خوردن زرهایی کرد که انبار کرده بود. دیگر پسر وی در مغولستان به زندان فرستاده شدند و چنانچه مورخین نگاشته‌اند، در آن جا ازدواج کرد و فرزندانی داشت.

روایت خیانت وزیر شیعی 
بعضی از مورخین شکست خلیفه را در اثر نقشه‌کشی و خیانت عمدی وزیر شیعه مذهب او دانسته‌اند. ابن کثیر می‌گوید ابن علقمی کوشش تمام بکار برد تا ارتش را خالی کند و اسم ارتشیان را از دیوان ارتش پاک نموده و آن‌ها را اخراج می‌نمود، تعداد ارتشیان در ایام المستنصر حدود صد هزار جنگجو بود که پیوسته آن‌ها را کم نموده تا این‌که بیش از ده هزار نفر باقی نگذاشت سپس با تاتار مراسله نموده و آن‌ها را برای حمله به کشور تشویق نمود و نقاط ضعف کشور را برایشان روشن نمود.

عاقبت 
هولاگو ۳۰۰۰ سرباز مغول را برای بازسازی بغداد جا گذاشت. مدت کوتاهی ابن علقمی و سپس عطاملک جوینی را به حکومت بغداد، بین‌النهرین سفلی و خوزستان منصوب کرد.همسر مسیحی نسطوری هولاکو، دوغوز خاتون، شفاعت کرد تا جان ساکنان مسیحی بغداد را نجات دهد. هولاگو کاخ سلطنتی را به کاتولیکوس نسطوری مار مکیخا تقدیم کرد و دستور داد کلیسای جامعی برای او بسازند.

سقوط بغداد برای کل جهان اسلام یک شوک بود. پس از سال‌ها ویرانی مطلق، این شهر به یک مرکز اقتصادی تبدیل شد که در آن تجارت بین‌المللی، ضرب سکه و امور مذهبی در زمان ایلخانان رونق گرفت.داروغه رئیس مغول پس از آن در شهر مستقر شد.

در ادبیات 
سعدی، شاعر ایرانی در رثای مستعصم چنین گفته‌است:

منابع 
 
 
 
 

اعدام‌شدگان با گرسنگی
اعدام‌شدگان سده ۱۳ (میلادی)
پادشاهانی که در جنگ به اسارت درآمده‌اند
حکمرانان اعدام‌شده
خلفای عباسی سده ۱۳ (میلادی)
خلفای عباسی
درگذشتگان ۱۲۵۸ (میلادی)
درگذشتگان ۶۳۶
درگذشتگان ۶۵۶ (قمری)
درگذشتگان به علت حمله جانوران
زادگان ۱۲۱۳ (میلادی)
زادگان ۵۹۱
زادگان ۶۰۹ (قمری)
مسلمانان در هفتمین جنگ صلیبی