ابن حسام خوسفی

مولانا محمد بن حسام‌الدین حسن بن شمس‌الدین محمد خوسفی(زاده خوسف) شناخته شده به اِبنِ حِسام شاعر ایرانی در گذشته به سال ۸۷۵ هجری است.آثار او عبارتند از: دلائل النبوه و نسب نامه،خاوران نامه، دیوان اشعار، نظم نثر الالی. دیوان او شامل اشعاری در قالب‌های قصیده، ترجیع‌بند، مسمط و ترکیب‌بند است. او در قصیده از انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی شروانی و سلمان ساوجی تأثیر گرفته‌است. از مهم‌ترین آثار او خاوران‌نامه است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شده‌است. این حسام حلقه‌ای حلقات ادبیات شیعی خراسان است و برخی دیگر از حلقه‌ها سلیمی تونی (م ۸۵۴) و آذری اسفراینی و لطف‌الله نیشابوری (م ۸۱۲)هستند. دیوان ابن حسام خوسفی توسط احمد احمدی بیرجندی تصحیح و منتشر شده‌است.
آرامگاه وی  در شهر خوسف واقع  و محل زیارت مردم است.

زندگی 
ابنِ حسام در سال ۷۸۲ یا ۷۸۳ هجری در شهر خوسف در منطقه قُهستان به دنیا آمد. خاندان او تا نُه پشت اهل فضل و علم و ارشاد بوده‌اند؛ و نیای او شمس‌الدین زاهد، به پارسایی و عبادت معروف بوده‌است. وی در همان روزگار روزگار را به زهد و وَرَع میگذراند. همچنین  دولتشاه سمرقندی دربارهٔ او این چنین میگوید.«از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دسته‌بیل نوشتی»از همین این رو صاحب نظران شغل وی را دهقانی دانسته‌اند. او از مشهورترین شاعران شیعه مذهب آن دوران بود.تاریخ درگذشت او در سال ۸۷۵ ق بوده‌است.

آثار 
 دیوان اشعار: شامل قصاید، غزلیات و دیگر قالب‌های شعری
 نثر اللالی: منظومه ای در قالب مثنوی که شامل کلمات قصار در وصف علی بن ابی‌طالب است.
 خاوران نامه: ۲۲۵۰۰ بیت در وزن بحر متقارب  در باره جنگ‌های علی بن ابی‌طالب

خاوران نامه 
خاوران‌نامه از آثار ادبی‌است که به نظم فارسی در سال ۸۳۰ هجری قمری سروده شده‌است. این منظومه حماسه‌ای دینی و مصنوع است که در بحر متقارب و به وزن شاهنامه فردوسی سروده شده‌است. موضوع خاوران‌نامه جنگ‌های علی بن ابی‌طالب در سرزمین خاوران به همراهی مالک اشتر، و نیز با قباد پادشاه شرق و تهماسب‌شاه است. این منظومه به گفته ابن حسام از یک کتاب عربی به نظم کشیده شده‌است. این منظومه با حمد خدا و نعت محمد پیامبر اسلام و دیگر امام‌های شیعه آغاز می‌شود. این منظومه را تازیان‌نامه نیز گفته‌اند.

نمونه شعر 

 

 با توجه به قصیده ای که در نسخه های خطی (بیاض)در جنوب خراسان به دست آمده می توانیم وی را اسماعیلی مذهب بدانیم.از جمله اصطلاحات رایج اسماعیلیه در آن دوران قائم قیامت،مولاناو...
«موسم مناجات»
 
برادران به حقّ موسم مناجاتست ***  مراد خویش طلب کن که وقت حاجاتست
 
قیامت است که هر شش هزار سال ظهور *** کنون چه هفت شود ، قائم القیاماتست
 
اگر امام زمان را به حقّ به نشناسی *** روی به دوزخ اگر صد هزار طاعاتست
 
هر آن کسی که خداوند خویش را نشناخت *** محقق است که در کفر و در ظلاماتست
 
میان بنده و حقّ راز کی نهان ماند *** خدای عالم اسرار و ذوالخفیاتست
 
به ترک نفس ، هوا و مراد خویش بگیر *** که هر چه در دل توغیر اوست ، طاماتست
 
به هر چه پیش خیال و قیاس خود گفتم *** به نزد او همه افسانه و خیالاتست
 
بگوی از سر اخلاص نام مولانا *** که آشکار شد و دعوتش مقالاتست
 
عیان شد است رفیقان ز مشرق و مغرب *** ولیک این همه در بند یک اشاراتست
 
به فضل خود نظری کن به بندگان ضعیف *** که در میان خلایق بسی مقالاتست
 
شراب شوق لبالب ز جام مولانا *** بده که این هم از رحمت جماعاتست
 
ببخش بندة مسکین خویش ابن حسام  *** بدان سبب که گرفتار چاه ظلماتست.۱_۴
منبع:
مریم معزی / فصلنامه مطالعات تاریخی/ ش ۱۱و۱۲ / س۱۳۷۰ و نسخ خطی بیاض‌های اسماعیلیه-نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان و ماوراءالنهر» ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، مجله دانشکدهٔ ادبیات، دانشگاه تهران، شماره ۵۳(مهرماه ۱۳۴۵)، صفحه ۲۳–۷۰
 
هر آن کسی که خداوند خویش را نشناخت *** محقق است که در کفر و در ظلاماتست
 
میان بنده و حقّ راز کی نهان ماند *** خدای عالم اسرار و ذوالخفیاتست
 
به ترک نفس ، هوا و مراد خویش بگیر *** که هر چه در دل توغیر اوست ، طاماتست
 
به هر چه پیش خیال و قیاس خود گفتم *** به نزد او همه افسانه و خیالاتست
 
بگوی از سر اخلاص نام مولانا *** که آشکار شد و دعوتش مقالاتست
 
عیان شد است رفیقان ز مشرق و مغرب *** ولیک این همه در بند یک اشاراتست
 
به فضل خود نظری کن به بندگان ضعیف *** که در میان خلایق بسی مقالاتست
 
شراب شوق لبالب ز جام مولانا *** بده که این هم از رحمت جماعاتست
 
ببخش بندة مسکین خویش ابن حسام  *** بدان سبب که گرفتار چاه ظلماتست.۱_۴
منبع:
مریم معزی / فصلنامه مطالعات تاریخی/ ش ۱۱و۱۲ / س۱۳۷۰ و نسخ خطی بیاض‌های اسماعیلیه-نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان و ماوراءالنهر» ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، مجله دانشکدهٔ ادبیات، دانشگاه تهران، شماره ۵۳(مهرماه ۱۳۴۵)، صفحه ۲۳–۷۰

آرامگاه ابن حسام 

آرامگاه ابن حسام خوسفی در  سال ۹۲۰ هجری قمری بر روی تپه ای سنگی در بین مزارع‌های خوسف ساخته شد و در سده ۱۳ قمری مورد مرمت قرار گرفت. این بنای کوچک شامل اتاقکی است با فرم هشت ضلعی که نقشه فضای داخلی آن به صورت چلیپایی است. پوشش مقبره به صورت گنبدی طراحی شده که در مرکز آن یک کلاه‌فرنگی ساخته شده‌است. در این قسمت نورگیرهایی تعبیه شده تا هم نور فضای داخلی آرامگاه را تأمین کند و هم باعث تهویه فضای داخل آرامگاه شود. این بنا ابتدا در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجار تغییراتی در آن داده شد. این بنا دارای نقشه چلیپایی شکل و پوشش گنبدی بوده و در سه جهت، سه طاق‌نما با قوس جناقی دارد. همچنین در داخل آرامگاه کتیبه‌ای کاشیکاری شده به رنگ سفید حاوی اشعار ابن حسام وی باشد و دور مقبره را فرا گرفته‌است.

پیوند به بیرون 
 غزلیات و رباعیات ابن حسام خوسفی
 نسخه pdf چاپ سنگی خاوران نامه ابن حسام خوسفی

منابع 

 مریم معزی / فصلنامه مطالعات تاریخی/ ش ۱۱و۱۲ / س۱۳۷۰ و نسخ خطی بیاض‌های اسماعیلیه-نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان و ماوراءالنهر» ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، مجله دانشکدهٔ ادبیات، دانشگاه تهران، شماره ۵۳(مهرماه ۱۳۴۵)، صفحه ۲۳–۷۰
 صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (جلد ۴)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۸.
 مجتبایی، فتح‌الله. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
 
 رحمان ذبیحی، الیاس نورایی، یونس جلوداری: تأثیرپذیری ابن حسام خوسفی در قصیده و غزل، از شاعران سبک خراسانی و عراقی. فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال ششم – شماره اول – بهار ۱۳۹۲ - شماره پیاپی ۱۹. صص۲۹۵ تا ۲۲۴.

اهالی خوسف
شاعران فارسی‌زبان سده ۹ (قمری)
شاعران مرد اهل ایران