بنی‌قریظه

بنی‌قُرَیْظه  یکی از قبایل یهودی ساکن در مدینه، به ریاست کعب بن اسد قرظی بود که تا قرن هفتم میلادی در شمال عربستان در حومهٔ یثرب (مدینه) زندگی می‌کردند. در مورد خاستگاه بنی‌قُریْظه (همانند باقیماندگان یهودیانِ مدینه) اطلاعات کافی در دست نیست؛ برخی گفته‌اند آن‌ها نوادگان قبایل یهودی مهاجر بودند یا اعرابی که به یهودیت گرویده و در عین پایبندی به یهودیت، با اعراب ازدواج کرده و از بسیاری از آداب آن‌ها تأثیر پذیرفته بودند. به نظر می‌آید که قبایل یهودی (که اقلیتی از جمعیت مدینه را تشکیل می‌دادند) در کشاورزی پیشرو و ممتاز بوده‌اند و در برهه‌هایی از تاریخ از نظر سیاسی نیز غالب بوده‌اند، ولی قدرت سیاسی و حکومتی آن‌ها بعدها رو به افول گزارده بود.

حدود صد سال قبل از هجرت محمد از مکه به مدینه بین قبایل مختلف مدینه درگیری درگرفته و به تدریج تمامی اهالی مدینه وارد آن شده بودند. در این میان قبایل یهودی گهگاه در جبهه‌های مخالف هم می‌جنگیدند.

گفته می‌شود که قبایل یهودی در زمان جنگ‌های بین ساسانیان و رومیان به ناحیه حجاز در عربستان مهاجرت کردند. قبایل یهودی کشاورزی را به همراه خود آوردند و همین موضوع آن‌ها را از نظر فرهنگی، اقتصادی، و سیاسی بر ساکنان آنجا برتری می‌داد. اما با مهاجرت دو قبیله عرب بنی اوس و بنی خزرج از یمن، قبایل یهودی غلبه خود را از دست دادند. هنگامی که بین قبیله اوس و خزرج درگیری درگرفت، قبایل یهودی (که حال موالی، یا متحدان اعراب شده بودند) در جبهه‌های مخالف هم جنگیدند. در این میان بنی‌قُریْظه سمت قبیله اوس بود.

هجرت محمد از مکه به مدینه و جنگ احزاب 
یکی از دلایل دعوت محمد به مدینه رفع اختلافات میان گروه‌های درگیر بود. وقتی محمد از مکه به مدینه هجرت نمود با تهیه میثاقی بین گروه‌های درگیر صلح ایجاد کرد. این میثاق حقوق و وظایف قبایل مدینه نسبت به یکدیگر را مشخص می‌کرد.

در سال پنجم هجرت، متعاقب جنگ‌های بدر و احد، ابوسفیان به کمک قبایل تبعید شده بنی نضیر و بنی‌قینقاع، شهر مدینه را با هدف تخریب جامعه مسلمانان محاصره کرد. مسلمانان به پیشنهاد سلمان فارسی برای مقابله با مهاجمان، خندقی در شمال و غرب مدینه کنده بودند. در طول دو هفته‌ای که مدینه تحت محاصره بود، لشکر احزاب با بنی‌قُریْظه که در جنوب مدینه ساکن بودند وارد مذاکره شدند و آنان برخلاف پیمانی که با محمد بسته بودند، جانب دشمنان او را گرفتند. محمد برخی از مسلمانان را برای صحبت با بنی‌قریظه فرستاد. محمد سعی کرد که از به نتیجه رسیدن مذاکرات بین بنی‌قُریْظه و احزاب جلوگیری کند. مذاکرات نهایتاً بی‌نتیجه ماند. در مورد میزان حمایت بنی‌قُریْظه از احزاب در هنگام جنگ اختلاف نظر وجود دارد.

سرنوشت قوم بنی‌قریظه

قتل‌عام زندانیان بنی‌قریظه 

پس از پایان جنگ مسلمانان به قلعه‌های یهودیان حمله بردند. بنی‌قُریْظه به مدت ۲۵ روز (به نقل از ابن اسحاق) یا ۱۵ روز (به نقل از واقدی) در تیراندازی شدید در برابر مسلمانان مقاومت کردند ولی مسلمانان موفق به پیشروی شدند. یهودیان به سرعت به این نتیجه رسیدند که باید تسلیم شوند؛ ابتدا نماینده‌ای فرستادند تا بگویند که حاضرند، به همان شرایطی که بنی نضیر از مدینه رفتند، از مدینه بروند ولی محمد این شرط را قبول نکرد و گفت که باید بدون هیچ شرطی تسلیم شوند. در حالی‌که بنی‌قریظه چاره‌ای جز تسلیم نمی‌دیدند، امیدشان به وساطت اوسیان بود که در گذشته با آنان هم‌پیمان بودند.
ابن هشام می‌نویسد: دلیل نهایی تسلیم بنی‌قریظه این بود که علی ابن ابوطالب فریاد کشید «به خدا سوگند یا شربتی که حمزه نوشید را می‌نوشم یا قلعه آنان را می‌گشایم.» در این لحظه قریظیان گفتند ای محمد! حکمیت سعد بن معاذ را می‌پذیریم. اوسیان از محمد خواستند که به خاطر آنان از بنی‌قریظه درگذرد و محمد نیز حکمیت سعد بن معاذ را پذیرفت.
سعد که خود در جنگ زخمی شده بود هر دو طرف را واداشت تا موافقت نامه‌ای را امضا کنند که بنا بر آن، قول دهند پذیرای قضاوت او باشند. بعد او دستور داد بنی‌قریظه تسلیم شوند و قلعه‌هایشان را ترک گفته و تحت اسارت مسلمانان در آیند. سعد رأی بر این داد که همهٔ مردان باید اعدام شوند و زنان و فرزندان به عنوان اسیر جنگی به بردگی گرفته شوند. پیامبر اسلام نیز گفت که حکم سعد مطابق حکم خداوند است.

پس محمد به علی ابن ابیطالب دستور داد که تمامی مردان و نو جوانانی که موی زهار آنها رشد کرده بود را گردن زند. پس اسیران به دست علی ابن ابی طالب و زبیر ابن العوام گردن زده شدند. در تاریخ‌های مختلف تعداد اسیرهایی که به قتل رسیدند. متفاوت است برخی گفتند ۵۵۰ نفر برخی گفتند ۸۰۰ نفر قتل‌عام شدند.

یک زن قریظی نیز، که یک مسلمان را کشته بود، به قتل رسید. یکی از مردان قبیله به نام رفاعة بن سِموال به وساطت سَلمی' دختر قیس، از خاله‌های محمد بخشیده و جوانی نابالغ به نام عطیة القُریظی آزاد شد. این دو مسلمان شدند و نامشان در ردیف صحابه آمده‌است

اشاره قرآن به جنگ احزاب و اسارت بنی‌قریظه 
آیات ۵۶ تا ۵۸ سوره انفال و ۲۶ و ۲۷ سوره احزاب راجع به جنگ بنی‌قریظه است.

دربارهٔ چگونگی آغاز جنگ، سید محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان در بحث روایی آیات ۹ تا ۲۷ سوره احزاب به نقل از مجمع البیان از زهری و عروه نقل می‌کند:

در منابع دیگری مانند
، کتاب الصحیح من سیره النبی الاعظم سید جعفر مرتضی عاملی - جلد ۱۱ - صفحهٔ ۳۳، المستدرک علی الصحیحین ابوعبدالله حاکم نیشابوری - جلد ۳ - صفحهٔ ۳۴، کتاب در المنثور جلال‌الدین سیوطی - جلد ۳ - صفحهٔ ۱۷۸و مسند احمد بن حنبل، جلد ۶، صفحهٔ ۱۴۲نیز آورده‌اند که جبرئیل به صورت دحیه کلبی آمد و به محمد، دستور حمله به بنی‌قریظه را داد.

دیدگاه‌ها 
روح‌الله خمینی دربارهٔ مجازات بنی‌قریظه می‌گوید:

همچنین وی در کتاب آداب نماز، درباه قتل ایشان می‌گوید:

سید روح‌الله خمینی، رهبر انقلاب ۱۳۵۷ ایران در سخنرانی به تاریخ ۲۷ مرداد سال ۱۳۵۸ در جمع مردم می‌گوید:

جعفر شهیدی در این باره در کتابش می‌نویسد:

بنا بر دنیل سی. پیترسن و مارتین لینگز، این تصمیم در تطابق با قانون موسی در سفر تثنیه ۲۰:۱۰–۱۴ بود.

مونتگمری وات در اینباره می‌گوید:

سید محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان آورده‌است:

تردید در کشته شدن یهودیان 
 جعفر شهیدی می‌نویسد: به نظر می‌رسد ماجرای این غزوه، سال‌ها پس از تاریخ واقعه، به وسیله داستان‌گویی که از تیره خزرج بوده‌است دستکاری شده و به تحریر درآمده باشد. هدف این داستان‌گو این بوده‌است که به این وسیله نشان دهند حرمت طایفه اوس نزد پیامبر اسلام به‌اندازه طایفه خزرج نبود و برای همین است که پیغمبر اسلام هم پیمان‌های خزرج را نکشت، اما هم پیمانان اوس را گردن زد؛ و نیز خواسته‌است نشان دهد که رئیس قبیله اوس جانب هم پیمان‌های خود را رعایت کرده‌است.
 مالک بن انس، ابن اسحاق راوی اصلی این جریان را دجال می‌نامد، دلیل این نامگذاری، نقل داستان غزوات پیامبر اسلام با یهودیان از قول فرزندان یهودی عنوان شده‌است لذا مالک را می‌توان یکی از مخالفان این داستان دانست.
 ابن حجر عسقلانی، علت تضعیف ابن اسحاق از سوی مالک را نقل این‌گونه داستان‌ها می‌داند پس خود نیز جزء مخالفان این داستان قرار می‌گیرد.
 سید احمد برکات نیز با دلایل مختلف داستان نقل شده از طرف ابن اسحاق نسبت به یهودیان بنی‌قریظه را نفی می‌کند.
 ولید عرفات نیز با بیان فاصله زیاد بین ابن اسحاق و جریان بنی‌قریظه، نداشتن سند صحیح از سوی ابن اسحاق را دلیلی بر ضعف این داستان دانسته و دلایل دیگری نیز اقامه کرده‌است.

این نیز مهم است که در بدو ورود محمد به شهر مدینه قراردادی با یهودیان از جمله بنی‌قریظه امضا شد که بر طبقش نه مسلمانان و نه یهودیان حق کار کردن چه به قلم چه به زبان و چه به شمشیر را ضد هم نداشتند و در صورت این کار طرف مقابل حق حمله و تصرف اموال طرف دیگر و قتل آنها را دارد چه مسلمان چه یهودی؛ که از این حق در دفعات اول و دوم در عهد شکنی دو قبیله بنی‌نظیر و بنی‌قینقاع توسط محمد چشم پوشی شد و اگر روایات مورد بحث بنی‌قریظه را هم بپذیریم از جان جوانان، کودکان، سالمندان و زنان چشم پوشی شد.

منابع 

 
 داستان یهودیان بنی‌قُریْظه غبارآلود است

 
 Khomeini, Ruhollah. Algar, Hamid (translator and editor). Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini. Berkeley: Mizan Press, 1981

 
آسیا در سده ۷ (میلادی)
تاریخ اسلام
قبایل یهودی عربستان
قبیله‌های عربستان سعودی
مردمان باستانی خاور نزدیک
نبردهای محمد
یهودیان عرب
یهودیان