تیرانوسوروس

تیرانوسوروس  یک سرده از دایناسورهای گوشت‌خوار دوپا از دوره کرتاسه است. گونه نماد این سرده با نام تیرانوسوروس رکس شناخته می‌شود که به‌صورت عامیانه به تی‌رکس مختصر می‌شود و در فرهنگ عامه دنیا ماندنی شده‌است. 

تیرانوسوروس رکس که یک واژه ترکیبی به زبان یونانی به معنای «ستمگر» و «مارمولک» و واژه لاتین «پادشاه» است، بین ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش در اواخر دوره کرتاسه زندگی می‌کرد تا این‌که در اثر تغییراتی در کره زمین که بسیاری آن‌ها را ناشی از برخورد شهاب‌سنگ‌ها با کره زمین می‌نامند به زندگی آن‌ها و دیگر دایناسورها پایان داده شد.
تیرانوسوروس رکس در سرزمین‌های غرب آمریکای شمالی امروزی زندگی می‌کرد و نسبت به بقیهٔ بیدادگرخزندگان از پراکندگی بیشتری برخوردار بود. همانند بیدادگرخزندگان دیگر، تیرانوسوروس نیز یک گوشت‌خوار دوپا با یک جمجمه بزرگ بود که با دم بزرگش تعادل خود را ایجاد می‌کرده‌است. نسبت به پاهای بزرگ و نیرومند عقب، دست‌های تیرانوسوروس کوچک و باریک بودند. تیرانوسوروس دایناسورهای اردک‌منقار (هادروسور) و تریسراتوپس (سه‌شاخ چهره) از شاخ‌چهره را شکار می‌کرده و برخی متخصصان نیز تیرانوسوروس را یک لاشه‌خوار می‌دانند که این فقط در صورتی اتفاق می‌افتاد که تیرانوسوروس نمی‌توانست شکار کند.

قدمت 
سنگواره‌های موجود از تیرانوسورس رکس، به دو میلیون سال آخر دورهٔ کرتاسه یعنی تقریباً ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش است. این جانور در میان آخرین دایناسورهای غیرپرنده‌ای بود که پیش از وقوع رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن می‌زیستند.

تاکنون فسیل‌های بیش از ۵۰ تی‌رکس پیدا شده و اکثر آن‌ها کامل‌اند. بیش از صد سال از کشف تیرانوسوروس رکس می‌گذرد و از آن زمان از این جانور به‌عنوان یکی از درنده‌ترین، بزرگ‌ترین و قوی‌ترین جانوران تاریخ یاد می‌شود.

نخستین اسکلت تی‌رکس در سال ۱۹۰۲ توسط بارنوم براون، از دیرین‌شناسان موزه تاریخ طبیعی آمریکا کشف شد.

توصیف

اندازه 

تیرانوسوروس از بزرگ‌ترین گوشت‌خوارهای تمام ادوار تا کنون بوده‌است. تخمین زده می‌شود که بزرگ‌ترین تیرانوسورها می‌توانستند تا ۱۳٫۲ متر طول و ۴ متر ارتفاع تا کپل داشته باشند. در مورد وزن تیرانوسوروس‌ها در سال‌های مختلف تخمین‌های مختلفی زده شده‌است. از حداکثر ۸٫۸ تن تا حداقل ۶٫۹ تن و تحقیقات بعدی وزن را بین ۷ تا ۱۰٫۶ تن تخمین می‌زنند؛ ولی جدیدترین تحقیقات وزنش را بین ۱۰ تا ۱۲ تن تخمین زده‌اند با این وجود هنوز اندازه حقیقی وزن این جانور به درستی مشخص نیست. در هر حال تیرانوسوروس بزرگ‌تر از معروف‌ترین ددپا دوره ژوراسیک یعنی آلوسور بوده‌است؛ و مقدار کمی از گوشت‌خوارهای غول‌پیکر دوره کرتاسه مثل اسپینوسور و جیگانوتوسور کوچک‌تر بوده‌است. تی‌رکس یکی از بزرگ‌ترین درندگان زمین شناخته شده‌است که حدود ۱۲٫۳ تا ۱۳٫۲ متر طول۳ تا ۴ متر ارتفاع و حدود ۱۰ تا ۱۲ تن وزن داشته‌است.

جمجمه 

جمجمه تیرانوسوروس در مقایسه با اندازه بدنش بزرگ بود و گردن آن مانند دیگر ددپایان به‌شکل طبیعی به صورت S شکل منحنی یافته بود. این گونه آرواره‌ای مجهز به ۶۰ دندان تیز به طول ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر داشت و قدرت تخمینی آرواره آن ۱۰ برابر قوی‌تر از آرواره شیر امروزی بوده‌است. بررسی جای دندان‌های تیرانوسوروس بر روی استخوان دایناسورهای تریسراتوپس و ادمونتوسور نشان می‌دهد که آرواره آن قادر به شکستن استخوان بوده‌است. همچنین اسکن حفره مغز تیرانوسوروس نشان می‌دهند که پیاز بویایی در این گونه نسبتاً بزرگ بود و این موضوع به جانور در ردیابی طعمه‌های زنده و مردار کمک می‌کرد. تیرانوسوروس پس از مگالودون (گونه‌ای کوسه منقرض‌شده) دارای قوی‌ترین آرواره در بین تمام جانوران تاریخ بوده‌است.

اندام حرکتی 

دستان تی‌رکس کوتاه بودند و فقط دو انگشت داشتند. اما یک گزارش چاپ نشده تا سه انگشت را در یک اثر باقی‌مانده از پنجه جانور ذکر می‌کند. با وجود دستان کوتاه پاها در مقایسه با سایر ددپایان نسبت به بدن در بلندترین اندازه بودند. دم تی‌رکس بلند و سنگین بود و گاهی شامل ۴۰ مهره می‌شد، و برای حفظ توازن بدن و سر سنگین استفاده می‌شده‌است. برای جبران بدن بسیار بزرگ جانور بسیاری از استخوان‌های سراسر اسکلت تیرانوسوروس توخالی بودند؛ که این باعث کاهش وزن جانور می‌شده‌است.

طول عمر 
پیدا شدن چند نمونهٔ جوان از تیرانوسوروس این اجازه را به دانشمندان داد که بتوانند سرعت رشد این جانوران را بفهمند. کوچک‌ترین نمونه یافت شده وزنش ۲۹٫۹ کیلوگرم تخمین زده می‌شود، در حالی که نمونه‌های بزرگ و بالغ وزنی مساوی با ۱۲,۵ تن داشته‌اند. بررسی‌های بافت‌شناسی نشان می‌دهد که یک تیرانوسوروس استخوان‌هایش فقط دو سال قبل از مرگش پیر و فرسوده شده بودند. این دایناسور ۲۸ سال عمر داشته‌است که حداکثر عمر تخمین زده شده برای تیرانوسوروس است.

طبقه‌بندی

نگارخانه

واژه‌نامه

منابع 

بیدادگرخزندگان
تیرانوسور
دایناسورهای آمریکای شمالی
دایناسورهای کرتاسه پسین آمریکای شمالی
دایناسورهای کرتاسه
دیرین‌شناسی در داکوتای جنوبی
دیرین‌شناسی در کلرادو
دیرین‌شناسی در مونتانا
دیرین‌شناسی در وایومینگ
زمین‌شناسی ایالت مونتانا
زیست در دور ماستریختین
ستمگرسوسماران
سنگواره‌های توصیف‌شده در ۱۹۰۵ (میلادی)
شکارگران اوج
نوواژه‌های دهه ۱۹۰۰ (میلادی)