قطعه (شعر)

قِطعه مجموعهٔ ابیاتی را گویند که بر یک وزن و قافیه باشد، و از آغاز تا انجام همگی به یکدیگر مربوط بوده، پیرامون یک قصّهٔ شیرین، یک موضوع اخلاقی، یا تهنیت و تعزیت و مدح و هجو و مانند آن پدید آمده باشد. برخلاف قصیده، بیت مَطلَع در قطعه مُصَرَّع نیست.

در قطعه نحوه شکل‌گیری قافیه‌ها به این شکل است که، مصراع‌های زوج باهم هم قافیه‌اند. 
و شگفت آن است که قطعه فقط به علت
یک قافیه کمتر داشتن از غزل،اینقدر قدرت نفوذ خود را در تاریخ ادبیات از دست داده است و این نشانگر اهمیت فوق العاده موسیقی در جذب مخاطب در هنر شعر است.

تعداد ابیات یک قطعه، حداقل ۲ و حداکثر آن به‌طور معمول ۱۵ است، ولی گاهی تا ۵۰ بیت و بیش از آن هم رسیده‌است.

در میان شُعَرای پارسی‌گوی از رودکی تاکنون، همواره، قطعه‌سرایی رواج داشته‌است. لیکن، انوری، ابن یمین و پروین اعتصامی بیش از دیگران به این قالب شعری پرداخته‌اند. قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری بکار می‌برند.

قدیمی‌ترین قطعه‌ها مربوط به ابن یمین است و از بین شاعران معاصر، پروین اعتصامی نیز بیشتر اشعارش را در قالب قطعه سروده است. پروین اعتصامی مناظره‌های زیادی در قالب قطعه دارد از قبیل مناظره نخ و سوزن و سیر و پیاز میتوان اشاره نمود. علت نام‌گذاری قطعه این است که شعری با قالب قطعه مانند آن است که از وسط یک قصیده برداشته شده باشد و در واقع قطعه‌ای از یک قصیده است.

قطعه 
پیدایش قطعه به آغاز شعر فارسی بازمی‌گردد؛ زیرا در شعر رودکی (پدر شعر فارسی) قطعه‌های بسیار زیبایی یافت می‌شود. پس از او این نوع شعر، میدان طبع‌آزمایی بسیاری از شاعران بوده‌است.

قطعه در تاریخ ادبیات، قالب بیان موضوع‌هایی است که باید به نثر بیان می‌شدند؛ موضوع‌های از پیش اندیشیده مثل حسب حال، خاطره، و هجو. نثر بودن این قالب تا بدان حد است که قالب مراسلات شاعران هم در این شکل بوده است. در ادبیاتی که پیوسته نظم برتر از نثر شمرده می‌شده، بیان منظوم موضوع و اغراض غیرشاعرانه، امری طبیعی است. اما به تدریج که نثر جایگاه واقعی خود را در ادبیات بازیافت، قطعه فراموش شد و امروزه به ندرت اتفاق می‌افتد که شاعری قطعه بسازد. این قالب حتی در شعر قدیم ما نیز مقام و موقعیت درخور توجهی نیافته است. هیچ یک از شاعران بزرگ ما به قطعه سرایی شهرت ندارند و این قالب، رشته اصلی کار هیچ یک از آنان نبوده‌است.

در این قالب، قافیه تنها در پایان مصرع‌های زوج می‌آید.

از نظر محتوایی، شعر از آغاز تا پایان درباره یک موضوع خاص سخن می‌گوید (شعر وحدت موضوع دارد). تعداد بیت‌های قطعه دست کم دو بیت است و محتوای آن بیشتر اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و تعلیمی، مدح و هجو است.
و در زمینه ژانر محتوایی تاثیر مستقیم در شکل گیری سبک‌هایی چون غزل مینی مال در ادبیات معاصر داشته است.

نام‌گذاری قطعه به این نام به آن سبب است که گویا پاره‌ای از میان یک قصیده است.

قطعه به صورت پراکنده در دیوان شعر بسیاری از شاعران دیده می‌شود. اما شاعرانی که قطعه‌های معروف تری دارند، عبارتند از: انوری، ابن یمین، و پروین اعتصامی.

نمودار تصویری قافیه‌ها در قطعه 

شکل قافیه‌های قطعه به‌صورت زیر است:

——————————          ——————————○

——————————          ——————————○

——————————          ——————————○

نمونه‌هایی از قطعه 

 

 این شعر در اصل یک مسمّط است و نباید به عنوان قطعه شناخته شود حتی اگر بیت آغازین آن مقفّا نباشد.

غزل زیر کاملا از لحاظ محتوایی متاثر از قطعه است:

جستارهای وابسته
 قصیده

پیوند به بیرون
 قطعه، دانش‌نامهٔ رشد

منابع
 همایی، استاد جلال‌الدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد اوّل (صنایع لفظی بدیع و اقسام شعر فارسی)، چاپ سوّم، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۴

ادبیات فارسی
قالب‌های شعر فارسی