بلدرچین

بلدرچین  یا به فارسی افغانستان بودنه (به پارسی: وردیج) به گروه بزرگی شامل چندین سرده از پرندگان کوچک از راسته ماکیان‌سانان گفته می‌شود. این پرندگان شناخته‌شده‌ترین گونه‌های راستهٔ ماکیان‌سانان هستند. آن‌ها به دو بخش بلدرچین‌های جهان جدید (تیرهٔ Odontophoridae) و بلدرچین‌های بر قدیم (تیرهٔ Phasianidae) تقسیم می‌شوند.
بلدرچین‌ها جثهٔ کوچک دارند و زندگی بر روی زمین را ترجیح می‌دهند. از دانه‌ها و نیز حشرات و دیگر جنبندگان، کوچک تغذیه می‌کنند. بر روی زمین لانه می‌سازند و توانایی پروازهای کوتاه و سریع را دارند. بلدرچین حدود ۲ تا ۷ سال عمر می‌کند.

برخی گونه‌ها همچون بلدرچین ژاپنی و بلدرچین معمولی پرندگانی مهاجرند و توانایی پرواز در مسافت‌های طولانی را دارند. در برخی کشورها برخی گونه‌های بلدرچین در تعداد زیاد پرورش داده می‌شوند تا از تخم و گوشت آن‌ها استفاده شود یا حتی در شکارگاه‌ها رها شوند. تخم آن نسبت به تخم مرغ پروتئین بیشتری دارد و گوشت آن بسیار مفید است. این پرنده در سکونت‌گاه‌های خود هم توسط انسان‌ها به‌طور گسترده‌ای شکار می‌شود تا از گوشت و پرهایش استفاده شود. امروزه یکی از زیباترین گروه‌های بلدرچین، تاکسیدو (Tuxedo) نام دارد.

نام 
پراکندگی گسترده و فراوانی نِسبی این پرنده در خاورمیانه با نام‌های مختلف برای آن در میان فارسی‌زبانان همراه بوده‌است. به‌جز «بلدرچین» که واژه‌ای در اصل ترکی و نام وارداتی این پرنده است. واژهٔ «کَرَک» در متون فارسی میانه و نیز در گویش هراتی و گویش‌های زبان کردی، و در زبان لری واژهٔ «بدبده»، در فارسی کلاسیک واژهٔ «وَرْتِج/وَرْتیج/وَرْدیج» و در مازندران و برخی مناطق گیلان و سمنان «وَرده» از نام‌های دیگر این پرنده است. در زبان گیلکی نیز آن را «وُشُم/وُشوم» می‌نامند و سومین پادشاه زیاری را به جهت علاقه‌اش به شکار بلدرچین وشمگیر می‌نامند. در عربی از واژه‌های «سَمانی» و «سَلویٰ» استفاده می‌شود که به فارسی نیز راه یافته‌است. لامعی گرگانی شاعر سدهٔ پنجم می‌سراید:

عنوان این پرنده در ویکی‌پدیای تاجیکی «بی‌دانه» است. به جز این مورد واژه‌هایی که تاجیک‌ها برای نامیدن این پرنده به کار می‌برند دقیقاً واژه‌هاییست که در سطرهای پیش آمد: ورتیش، وریشک، کَرَک، سَلویٰ و وُ شم.

همچنین، در ایران، پاره‌ای از باشندگان شهرستان مرودشت و پاسارگاد و به ویژه عشایر ایل باسیری (باصیری، باصری) ساکن استان فارس، این پرنده را کُوکَهرِه (Kowkahre) یا کُوکَر (Kowkar) می‌نامند. شاید دلیل این نامگذاری شباهت شماتیک پرندهٔ یاد شده با کَبک باشد. در گویش باسیری (باصری) که شاخه‌ای از گویش‌های فارسی است، عشایر، پرندهٔ «کبک» را، «کُوک»(Kowk)، تلفظ می‌کنند. به بزغاله (بچهٔ بز) نیز «کَهرِه» می‌گویند. شاید به‌کارگیری واژهٔ کهره در کنار واژهٔ کُوک، برای اشاره به ویژگی کوچکی جثهٔ بلدرچین در مقایسه با کبک باشد؛ کُوک کَهرِه=》کُوکَهرِه، یعنی کبک کوچک.

در زبان لری بویراحمدی به این پرنده بدبده «کوگ پور» می‌گویند، یعنی کبکی که حالت جمع و جور و قایم شده دارد. («پوریدن» در زبان لری به معنای جمع شدن، پنهان شدن و از دید انظار قایم شدن است)

اسطوره‌ها 

به روایت عهد عتیق (سِفْرِ خروج ۱۳:۱۶، سفر اَعداد ۳۱–۳۳:۱۱) بلدرچین یکی از مائده‌های آسمانی بود که یهوه برای اسرائیلیان سرگردان پس از مهاجرت از مصر فرو فرستاد. به این موضوع در قرآن (بقره: ۵۷، اَعراف: ۱۶۰ و طه: ۸۰) نیز اشاره شده‌است. این پدیده با توجه به مهاجرت بلدرچین‌ها از منطقه مدیترانه قابل تبیین است. این پرنده‌ها هر سال بهار در گله‌های پرشمار از مسیر صحرای سینا از آفریقا به اروپا و آسیا مهاجرت می‌کنند و در پائیز مسیر رفته را بازمی‌گردند. از آن‌جا که این پرندگان در ارتفاع بسیار کم پرواز کرده و خیلی زود خسته می‌شوند و بر زمین می‌نشینند، به راحتی شکار می‌شوند.

در برخی کتب قدیمی از جمله برهان قاطع افسانه‌ای دربارهٔ بلدرچین نقل شده که خاستگاه وی را از دریا می‌داند. مرتضی زبیدی در این مورد می‌نویسد: «سُمانی (بلدرچین) … از پرندگان مهاجر است، ولی دانسته نیست از کجا می‌آید. حتی برخی می‌گویند که از دریای شور بیرون می‌آید، و دیده می‌شود که با بالی فرورفته در آب دریا و بال دیگر مانند بادبانی گسترده بر روی آب، بر سطح دریا پرواز می‌کند…» این افسانه از آن‌جا نشأت گرفته که چون بلدرچین توانایی جسمی برای پروازهای طولانی را ندارد در فصل مهاجرت از بادهای موافق برای پروازهای کمک می‌گیرد و گله‌های بزرگ بلدرچین در پاییز از اروپا به شمال آفریقا و شرق مدیترانه کوچ می‌کنند و در بهار به اروپا بازمی‌گردند. در هنگام عبور از مدیترانه اغلب خسته شده به دریا می‌افتند و با همان روشی که زبیدی آورده: «با بالی فرورفته در آب دریا و بال دیگر مانند بادبانی گسترده بر روی آب» خود را به ساحل می‌رسانند. تا دهه ۱۳۲۰/۱۹۴۰ هر سال در دو فصل بهار و پائیز میلیون‌ها بلدرچین در سواحل مدیترانه بدین‌سان گرفته می‌شد ولی شمار آن‌ها از آن پس کاهش یافته‌است.

این پرنده را در عربی کلاسیک، «قَتیل الرَّعد» می‌نامند، زیرا تصور می‌کنند از شنیدن غُرّش آذرخش از ترس می‌میرد.

در فارسی نیز آن را «بَدبَده» نامیده‌اند چرا که بر پایه افسانه‌ای ایرانی این پرنده به‌ناحق دانه‌ای گندم از مال کودک کوچکی خورد، و سپس از این کارِ بد خود پشیمان شده، دائماً تکرار می‌کند که «بَد بَده» [=] کار بَدْ بد است. در واقع صدای آوازش به تکرار واژهٔ بَدبَد می‌ماند که همین صوت سرچشمهٔ پدید آمدن داستان افسانه‌وار فوق گردید.

نماد 
تصویر بلدرچین w در خط هیروگلیف مصری به جای حرف و به کار می‌رفته‌است.

خواص درمانی در پزشکی سنتی 

در پزشکی سنتی خواص گوناگونی برای بلدرچین برشمرده‌اند، از جمله این‌که بگفتهٔ شریف ادریسی «لیسیدنِ زهره بلدرچین برای درمان صرع سودمند است، و چکانیدن خون آن در گوش دردمند، گوش‌درد را درمان می‌کند، و استمرار در خوردن گوشتِ آن دلِ سخت را نرم می‌سازد، و گویند که این خاصیت فقط در قلب اوست».

عبدالملک بن زُهْر اندلسی طبیب قرن ششم هم به این اشاره می‌کند که «گوشتِ بلدرچین سنگ کُلیه و مثانه را خُرد می‌کند، و مدرّ بول است».

برخی پزشکان قدیم و بسیاری از عوام نیز تصور می‌کنند که تخم بلدرچین زبان انسان را گویا کرده و موجب می‌شود تا کودکان پیش از موعد زبان باز کنند. این باور ناشی از پرچانگی و صدای بلند بلدرچین نسبت به جثهٔ اوست که آن را حمل بر فصاحت وی کرده‌اند.

در جداول زیر ترکیب گوشت و تخم بلدرچین مشاهده می‌شود:

ترکیب گوشت بلدرچین در ۱۰۰ گرم:

ترکیب تخم بلدرچین در ۱۰۰ گرم:

گونه‌ها

بلدرچین‌های جهان قدیم 
 سرده بلدرچین‌های نمادین
 بلدرچین معمولی، Coturnix coturnix
 بلدرچین ژاپنی، Coturnix japonica
 بلدرچین کاهی، Coturnix pectoralis
 †بلدرچین نیوزیلند، Coturnix novaezelandiae (منقرض)
 بلدرچین بارانی، Coturnix coromandelica
 بلدرچین هارلکین، Coturnix delegorguei
 †بلدرچین جزایر قناری، Coturnix gomerae (منقرض)
 بلدرچین قهوه‌ای، Coturnix ypsilophora
 بلدرچین آبی آفریقایی، Coturnix adansonii
 بلدرچین آبی آسیایی یا شاه‌بلدرچین، Coturnix chinensis
 سرده Anurophasis
 بلدرچین برفی، Anurophasis monorthonyx
 سرده بلدرچین‌های بوته‌زار
 بلدرچین بوته‌زار جنگلی، Perdicula asiatica
 بلدرچین بوته‌زار صخره، Perdicula argoondah
 بلدرچین بوته‌زار رنگی، Perdicula erythrorhyncha
 بلدرچین بوته‌زار مانیپور، Perdicula manipurensis
 سرده Ophrysia
 بلدرچین هیمالیا، Ophrysia superciliosa (در خطر جدی انقراض/منقرض)

بلدرچین‌های جهان جدید 
 سرده Oreortyx
 بلدرچین کوهی، Oreortyx pictus
 سرده زیباپوش
 بلدرچین پولکدار، Callipepla squamata
 بلدرچین برازنده، Callipepla douglasii
 بلدرچین کالیفرنیا، Callipepla californica
 بلدرچین گمبل، Callipepla gambelii
 سرده Philortyx
 بلدرچین نواری، Philortyx fasciatus
 سرده بلدرچین‌های تپه‌ای
 بلدرچین تپه‌ای شمالی، Colinus virginianus
 بلدرچین تپه‌ای گلوسیاه، Colinus nigrogularis
 بلدرچین تپه‌ای شکم‌خالدار، Colinus leucopogon
 بلدرچین تپه‌ای تاجدار، Colinus cristatus
 سرده بلدرچین‌های جنگلی
 بلدرچین جنگلی مرمری، Odontophorus gujanensis
 بلدرچین جنگلی بال خالدار، Odontophorus capueira
 بلدرچین جنگلی گوش سیاه، Odontophorus melanotis
 بلدرچین جنگلی جلوخرمایی، Odontophorus erythrops
 †بلدرچین جنگلی جلوسیاه، Odontophorus atrifrons
 بلدرچین جنگلی بلوطی، Odontophorus hyperythrus
 بلدرچین جنگلی پشت‌سیاه، Odontophorus melanonotus
 بلدرچین جنگلی سینه‌خرمایی، Odontophorus speciosus
 بلدرچین جنگلی تاکارکونا، Odontophorus dialeucos
 بلدرچین جنگلی گلوپوش، Odontophorus strophium
 بلدرچین جنگلی ونزوئلایی، Odontophorus columbianus
 بلدرچین جنگلی سینه‌سیاه، Odontophorus leucolaemus
 بلدرچین جنگلی صورت‌نواری، Odontophorus balliviani
 بلدرچین جنگلی درخشان، Odontophorus stellatus
 بلدرچین جنگلی خالدار، Odontophorus guttatus
 سرده Dactylortyx
 بلدرچین آوازخوان، Dactylortyx thoracicus
 سرده خم‌پنجه
 بلدرچین مانتیزوما، Cyrtonyx montezumae
 بلدرچین خال‌چشمی، Cyrtonyx ocellatus
 سرده Rhynchortyx
 بلدرچین رخ‌گندمی، Rhynchortyx cinctus

پانویس 

بلدرچین‌ها
پرندگان اروپا
پرندگان اهلی‌شده
پرندگان ایران
پرندگان پاکستان
پرندگان ترکیه
پرندگان شکارشونده
جانوران با نام‌های مشابه
فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
قرقاولان
مجموعه‌نمایه جانوران
مجموعه‌نمایه نام‌های رایج جانوران