محمدرضا باطنی

محمّدرضا باطنی (زادهٔ  در اصفهان – درگذشتهٔ  در تهران) زبان‌شناس، فرهنگ‌نویس، نویسنده و مترجم معاصر ایرانی بود.

آغاز زندگی 
محمدرضا باطنی، ۱۵ دی ۱۳۱۳ در اصفهان در خانواده‌ای تنگ‌دست زاده‌شد. تحصیلات ابتدایی را در اصفهان گذراند. در دوازده‌سالگی به‌دنبال بیماری سخت پدر و تنگ‌دستی خانواده مجبور به ترک تحصیل شد و به پادویی در بازار اصفهان پرداخت. پس از چند سال و هم‌زمان با کار در یک پارچه‌فروشی، در مدرسه‌ی شبانه نام‌ نوشت و تحصیل را از سر گرفت. در هجده‌سالگی، دوره‌ی اول دبیرستان را به پایان رساند و به عنوان آموزگار به استخدام آموزش و پرورش درآمد. پنج سال در دهات برخوار اصفهان آموزگار بود و هم‌زمان بی‌حضور در کلاس، درس هم می‌خواند و سرانجام در بیست‌وسه‌سالگی، دیپلم ادبی گرفت. او از خدمت سربازی معاف و وارد دانش‌سرای عالی شد. باطنی ۱۳۳۹، از دانش‌سرای عالی در رشته‌ی زبان و ادبیات انگلیسی دانش‌آموخته شد.

انگلستان 
محمدرضا باطنی به عنوان شاگرد اول برای ادامه‌تحصیل به خارج از کشور فرستاده‌شد؛ ۱۳۴۰ به انگلستان رفت و از دانشگاه لیدز کارشناسی زبان‌شناسی گرفت. سپس در لندن، برای دکترا، با مایکل هالیدی روی نحو زبان فارسی برپایه‌ی نظریه‌ی زبانی او کار کرد. ۱۳۴۵، او کوتاه به ایران آمد. او به‌دنبال نوشتن مقالات اعتراضی و معاشرت‌ با اعضای کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه‌ی ملی، در فرودگاه مهرآباد تهران بازجویی شد. به‌سبب تمدید نشدن بورس و تهدید ساواک، نتوانست به انگلستان بازگردد و تحصیل‌ش در انگلستان نیمه‌تمام ماند.

چندی بعد، همان رساله‌ای را که قرار بود در لندن از آن دفاع کند، با تغییراتی به فارسی برگرداند و با عنوان توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی در دوره‌ی تازه‌تاسیسِ دکتری زبان‌شناسی دانشگاه تهران از آن دفاع کرد و خرداد ۱۳۴۶ در زبان‌شناسی همگانی و زبان‌های باستانی دکترا گرفت.

دانشگاه تهران 
وقتی که او هنوز در استخدام دانش‌سرای عالی (دانشگاهِ تربیت معلم کنونی) بود، بهتر دید خود را به دانشگاه تهران که تازه رشته‌ی زبان‌شناسی را دایر کرده‌بود، منتقل کند. در آن زمان، محمد مقدم رئیس گروه زبان‌شناسی دانشگاه بود و هم او بود که زمینه‌ی انتقال باطنی را به دانشگاه تهران فراهم کرد. به این ترتیب محمدرضا باطنی مهر ۱۳۴۶ به عنوان استادیار زبان‌شناسی در گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران آغاز به کار کرد. در زمان ریاست علی‌نقی عالی‌خانی بر دانشگاه تهران، یک سال به عنوان مامور به‌خدمت، رئیس اداره‌ی آموزش دانش‌سرای عالی شد. اما به‌سبب اعتراض‌هایی که به قانون‌گرایی او می‌شد، مجبور شد به عرصه‌ی آموزش بازگردد.

او هم‌چنین به روند استعفایش پرداخت:

باطنی چند سال در فرصت مطالعاتی در خارج از کشور به سر می‌برد؛ وی یک سال در فرانسه بود و سپس راهی دانشگاه برکلی شد. پس‌از چند سال، ۱۳۵۸ به ایران بازگشت و زمانی که اداره‌ی امور دانشگاه و دانشکده‌ها، شورایی شده‌بود، به عنوان نماینده‌ی انتخابی استادان عضو شورای سرپرستی دانشکده‌ی ادبیات مشغول‌به‌کار شد.

بازنشستگی اجباری 
پس‌از انقلاب فرهنگی که دانشگاه تعطیل شد، محمدرضا باطنی از نخستین استادانی بود که از دانشگاه اخراج شد. او پس از درگیری لفظی بر سر رابطه‌ی انقلاب و فرهنگ با اعضای ستاد انقلاب فرهنگی (جلال‌الدین فارسی، عبدالکریم سروش، شمس آل‌احمد) در جلسه‌ای در دانشکده حقوق، اخراج شد. خودش درباره این می‌گوید:

همکاری با مطبوعات 
محمدرضا باطنی از همان سال‌های تدریس دانشگاهی، همکاری با مطبوعات را با نگارش مقاله‌هایی پیرامون مسائل اجتماعی و فرهنگی آغاز کرد. نخستین مقاله‌ای که برای روزنامه‌ها نوشت، بحثی اجتماعی و درباره‌ی اعتمادنکردن بود که در روزنامه‌ی آیندگان به چاپ رسید. پس از انقلاب هم نخست با ماه‌نامه‌ی آدینه و سپس دنیای سخن همکاری کرد و مقالاتی از او در چند نشریه‌ی دیگر به چاپ رسید؛ مقالات اثرگذاری که مسیر پاره‌ای از جنبش‌های فرهنگی را تغییر داد. نمونه‌ی آشکار آن نقدی بود که در مجله‌ی آدینه بر کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی با عنوان اجازه بدهید غلط بنویسیم نوشت، یا مطلبی با عنوان کتاب سالی که ضربه فنی شد درباره‌ی کتاب آموزش عربی آذرتاش آذرنوش که بنا به ملاحظاتی از دور انتخاب کتاب سال کنار گذاشته شده بود. همچنین می‌توان به مقاله‌ی جنجال‌برانگیز وی با نام فارسی، زبانی عقیم؟ اشاره کرد.

فرهنگ معاصر 
محمدرضا باطنی، ۱۳۶۴ به‌درخواست فرهنگ معاصر، نوشتن یک فرهنگ دوزبانه‌ی انگلیسی-فارسی را آغاز کرد. پس از هفت‌سال، اردیبهشت ۱۳۷۲ این فرهنگ به بازار آمد. ازآن‌پس باطنی به همکاری با این نهاد ادامه داد، که حاصل آن نگارش و تدوین طرح‌های گوناگون فرهنگ‌نویسی بود.

محمدرضا باطنی، نویسنده‌ی کتاب‌های مرجعی چون توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی (با ۲۷ بار تجدید چاپ)، نگاهی تازه به دستورزبان و فرهنگ معاصر (کتاب سال ایران در سال ۱۹۹۴) بود. او افزون‌بر نگارش و برگردان آثار معتبری در زبان‌شناسی، مترجم ده‌ها کتاب و مقاله در فلسفه و اجتماع بوده که از آن‌ها می‌توان به ساخت‌وکار ذهن، مقدمه‌ای بر فلسفه، و فلسفه‌ی هنر نیچه اشاره کرد. باطنی از ۷۲ تا ۷۵، همراه هیئتی از کریم امامی، ایرج کابلی، علی‌محمد حق‌شناس، احمد شاملو، کاظم کردوانی و هوشنگ گلشیری در نشست‌هایی برای بازنگری در شیوه‌ی نگارش و خط فارسی شرکت کرد.

تخصص باطنی، جامعه‌شناسی زبان بود که هدف آن از مطالعه‌ی زبان، شناخت و تحلیل جامعه‌ای است که ظرف آن زبان است.

مرگ 
محمدرضا باطنی پس‌از یک دوره بیماری، دوشنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ در ۸۶ سالگی درگذشت.

کتاب‌شناسی 
آثار محمدرضا باطنی به چند بخش تقسیم می‌شوند:

نگارش در زمینه‌ی زبان‌شناسی 
 توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی، انتشارات امیرکبیر
 مسائل زبان‌شناسی نوین، انتشارات آگه
 نگاهی تازه به دستورزبان، نشر آگه
 چهار گفتار درباره‌ی زبان، نشر آگه
 درباره‌ی زبان، نشر آگه
 زبان و تفکر، نشر آگه
 پیرامون زبان و زبان‌شناسی، فرهنگ معاصر

ترجمه در زمینه‌ی زبان‌شناسی 
 زبان و زبان‌شناسی، رابرت هال، انتشارات امیرکبیر
 زبان‌شناسی جدید، مانفرد بی یرویش، انتشارات آگاه

ترجمه‌های غیر زبان‌شناسی 
 درآمدی بر فلسفه، بوخینسکی، انتشارات البرز
 انسان به روایت زیست‌شناسی، آنتونی بارنت، با خانم نفرآبادی، نشر نو
 دانشنامه‌ی مصور، انتشارات آگاه
 ساخت‌وکار ذهن، بلیک مور، فرهنگ معاصر
 خواب، یان اوزوالد، فرهنگ معاصر
 مغز و رفتار، فرانک کمپ بل، فرهنگ معاصر

فرهنگ‌ها 
 فرهنگ انگلیسی- فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، فرهنگ معاصر (ویراست اول)
 فرهنگ معاصر انگلیسی- فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، مهران مهاجر، محمد نبوی، فرهنگ معاصر (ویراست دوم)
 فرهنگ دوجلدی انگلیسی- فارسی پویا، با دستیاری زهرا احمدی‌نیا، فاطمه محمدی، سپیده رضوی، فرهنگ معاصر (ویراست سوم) [فرهنگ پویا؛ دکتر باطنی زبان‌شناس و فرهنگ‌نویس]
 فرهنگ فعل‌های گروهی پویا (phrasal verbs) انگلیسی-فارسی با دستیاری سپیده رضوی، زهرا احمدی‌نیا، روزبه افتخاری، فرهنگ معاصر
 واژه‌نامه‌ی روان‌شناسی با محمدنقی براهنی و دیگران، فرهنگ معاصر.
 فرهنگ معاصر انگلیسی- فارسی کوچک/ محمدرضا باطنی؛ با دستیاری محمدحسین مرعشی، فرهنگ معاصر
 فرهنگ معاصر پویا: اصطلاحات و عبارات رایج فارسی (فارسی-انگلیسی) - برگزیده‌ی سی‌ودوّمین دوره‌ی جایزه‌ی کتاب سال جمهوری اسلامی

مقالات 
 اجازه بدهید غلط بنویسیم - آدینه، خرداد ۱۳۶۷، شماره‌ی ۲۴.

جایزه‌ها 
باطنی برای نگارش کتاب اصطلاحات و عبارات رایج فارسی در ۱۳۹۳ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال شد. همچنین بیست‌وهفتمین جایز‌ی ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی در مهر ۱۳۹۹ به محمدرضا باطنی داد‌ه‌شد.

جستارهای وابسته 
 شورای بازنگری در شیوه‌ی نگارش و خط فارسی

پانویس

منابع 
 
 سایت رسمی انتشارات فرهنگ معاصر
 زندگینامه: محمدرضا باطنی (۱۳۱۳-)
 

استادان دانشگاه تهران
برگزیدگان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران
دستورنویسان اهل ایران
دستورنویسان زبان فارسی
زادگان ۱۳۱۳
زادگان ۱۹۳۴ (میلادی)
زبان‌شناسان اهل ایران
فرهنگ‌نویسان اهل ایران
مترجمان اهل ایران
نحوشناسان
نویسندگان اهل اصفهان
نویسندگان مرد اهل ایران
درگذشتگان اردیبهشت ۱۴۰۰
درگذشتگان ۱۴۰۰
درگذشتگان ۲۰۲۱ (میلادی)
دانش‌آموختگان کالج دانشگاهی لندن
دانش‌آموختگان دانشگاه لیدز
استادان مؤسسه فناوری ماساچوست
اهالی اصفهان
اعضای هیئت علمی دانشگاه برکلی