پرستو

پَرَستوها و چلچله‌ها گروهی از پرندگان حشره‌خوار گنجشک‌سان عضو تیرهٔ پرستویان  هستند که تاکنون ۷۴ گونه از آن‌ها شناسایی شده‌اند و در بسیاری از مناطق یافت می‌شوند. این پرندگان کوچک را با قد و بدن کشیده (حدود ۲۰ سانتیمتر)، بال‌های باریک و نوک‌تیز، و نوک کوتاه و پاهای سست و کوچک، به آسانی می‌توان از دیگر پرندگان باز شناخت. برخی از گونه‌های پرستویان دم‌های شاخه‌دار، دارند. پر و بال پرستوها می‌تواند یک‌دست یا دارای نشان‌هایی به رنگ آبی و سبز با جلای فلزی باشد.

پرجمعیت‌ترین گونهٔ پرستو، چلچلهٔ سینه‌خاکستری است که در آسیا، اروپا، و آمریکای شمالی زندگی می‌کند. این گونه پرستو گاه در یک فصل سه بار تخم می‌گذارد؛ هنگامی که تخم‌های نوبت اول به جوجه تبدیل شدند، پس از ترک لانه جای دوری نمی‌روند، بلکه در نزدیکی آشیانه می‌مانند و در غذا دادن به جوجه‌های نوبت دوم و سوم به پدر و مادرشان کمک می‌کنند.

نام‌های دیگر 
پلپلاسی (در سیستان)، پرستوک، پیرسوک، پرستک، خطّاف، فرشتو، فرشتوک، فراشترو، فراشتروک، فراشتک، فراستوک، پلستک، پیلوایه، حاجی حاجی، پالوانه، پالوایه، بادخورک، فرستو، فرستوک، بالوایه، ابابیل (در تداول عامه)، بهار، زازال، چلچله، فرتوک، بلوایه، دُمسنجه، زکیه، دُمسیجه، بلسک، داپرزه، دال بوز، دال پوز، دال بوزه، دال پُوزه، پلیسیر از نام‌های دیگر معادل پرستو در زبان فارسی می‌باشند.

در گویش کرمانی اسپریچو به معنای پرستو آورده شده‌است. در گویش لری به آن سیپریسک می‌گویند. در زبان انگلیسی، پرستو با نام معمول Swallow و چلچله با نام Martin خوانده می‌شود. در ترکمنی به ان قره لواچ می‌گویند. در شیراز پیرسوک می‌گویند.

موسم جفت‌گیری و تخمگذاری 
در موسم جفت‌گیری و تخم‌گذاری پرستوی ماده تا پنج تخم می‌گذارد، و مدت پانزده روز روی تخم‌ها می‌خوابد، و پس از بیرون آمدن جوجه‌ها از تخم (تفقیص) و سپری شدن ۲۵ روز جوجه‌ها برای ترک لانه آماده می‌شوند. اما چند شب نخست را به آشیانه برمی‌گردند، و از آن پس برای همیشه لانه را ترک می‌کنند.

آشیانه 

ساختن آشیانه به کمک جفت پرستوی نر و ماده صورت می‌گیرد. لانه را از گِل و ساقهٔ علف‌ها ی خشک و پـَر ساخته می‌شود.
دیده شده برای ساخت لانه یک پرستوی دیگر که حکم مهندس ناظر را دارد نیز به آنها کمک می‌کند.

به دلیل یکسانی رنگ پرهای پرستو (چلچله) نر و ماده بازشناختن آن‌ها از یکدیگر آسان نیست.

کوچ 

از دیر باز تاکنون انسان می‌خواسته پی به انگیزهٔ مهاجرت پرندگان ببرد و بداند که چه عواملی در جهت‌یابی آن‌ها نقش دارد. در هرسال گروه‌های زیادی از پرندگان که به (پرندگان مهاجر) مشهورند گاهی از شمال به جنوب، و گاهی هم از جنوب به شمال مهاجرت می‌کنند، و در این مهاجرت هزاران مایل راه را طی می‌کنند ودها هزار ده و شهر وروستا را پشت سر می‌گذارند. البته عوامل طبیعت، دما، آب وهوا، سرما و گرما در این هجرت سالیانهٔ پرندگان نقش مهمی دارد. «پرستوها» سالانه هفده هزار کیلومتر راه را می‌پیمایند، و از قاره‌ای به قارهٔ دیگر کوچ می‌کنند، و دارای رکورد سرعت در بین دیگر مهاجران هستند. به‌طوری‌که نوشته‌اند چهار هزار کیلومتر را در بیست وچهار ساعت می‌پیمایند؛ یعنی باسرعت ساعتی حدود صد و هفتاد کیلومتر. گفته می‌شود که انسان به «پرستو» علاقه‌ای خاص دارد چنان‌که سرخ پوستان آمریکایی (در سنتی پیش از دوران مکاشفات کریستوف کلمب) کدو حلوایی را به شاخه‌ای می‌آویختند تا پرستوها درون (مغز) کدو را بخورند و در میان آن، برای خود لانه‌ای بسازند. در مورد کوچ پرندگان نظرات متعددی وجود دارد. تا پیش از ابراز نظریهٔ جدید گمان بر این بود که رهبری پرندگان با تجربه و مسن، میدان مغناطیسی زمین، نیروی کوربولیس، تابش آفتاب، وساعت فیزیولوژیکی، در کوچ وجهت یابی پرندگان مؤثرند. در سال ۱۹۰۶ میلادی دانشمند زیست‌شناسی آلمانی «اشنایدر» این حقیقت را حدس زد که پرندگان از روی حرکت خورشید جهت‌یابی می‌کنند. پس از عرضهٔ فرضیهٔ اشنایدر، دکتر (کرامر) نخستین دانشمندی بود که درستی فرضیه اشنایدر را به کمک آزمایش‌های گوناگون، بررسی و ثابت کرد. وی دریافت که حس جهت‌یابی پرندگان از روی حرکت خورشید به قدری دقیق است که آن‌ها حتی مقدار تغییر وضع ساعت به ساعت خورشید را هم می‌سنجند.

آرایه 
پرستوها و چلچله‌ها از دیدگاه ریخت‌شناختی در میان گنجشک‌سانان منحصر به فرد هستند، ولی بهره‌گیری از دورگه‌سازی دی‌ان‌ای-دی‌ان‌ای نشان داده‌است که آن‌ها روابطی با سسک‌های جهان قدیم، چشم‌سفیدها، و چرخ‌ریسکها دارند. تیره پرستویان دارای دو زیرخانوادهٔ Pseudochelidonina شامل پرستویان رودخانه‌ای و Hirundininae شامل پرستویان نمادین است.

تیرهٔ Hirundinidae
 زیرخانواده: Pseudochelidoninae (چلچله‌های رودخانه‌ای)
 سرده: Pseudochelidon
 چلچله رودخانه‌ای آفریقایی، Pseudochelidon eurystomina
 چلچله رودخانه‌ای چشم‌سفید، Pseudochelidon sirintarae
 زیرخانواده Hirundininae (همهٔ دیگر چلچله‌ها و پرستوها)
 سرده: Psalidoprocne
 اره‌بال دم‌مربعی، Psalidoprocne nitens
 اره‌بال کوهی، Psalidoprocne fuliginosa
 اره‌بال سرسفید، Psalidoprocne albiceps
 اره‌بال سیاه، Psalidoprocne pristoptera
 اره‌بال فانتی، Psalidoprocne obscura
 سرده: شبه‌پرستوها
 پرستوی دمگاه‌خاکستری، Pseudhirundo griseopyga
 سرده: Cheramoeca
 پرستوی پشت‌سفید، Cheramoeca leucosternus
 سرده: Phedina
 چلچله ماسکارن، Phedina borbonica
 چلچله برازا، Phedina brazzae
 سرده: Riparia
 چلچله گلوقهوه‌ای، Riparia paludicola
 چلچله گلوخاکستری، Riparia chinensis
 چلچله کنگو، Riparia congica
 چلچله رودخانه‌ای، Riparia riparia
 چلچله نواردار، Riparia cincta
 سرده: Tachycineta
 پرستوی درختی، Tachycineta bicolor
 پرستوی بنفش‌وسبز، Tachycineta thalassina
 پرستوی طلایی، Tachycineta euchrysea
 پرستوی باهاما، Tachycineta cyaneoviridis
 پرستوی زولتسمان، Tachycineta stolzmanni
 پرستوی حرا، Tachycineta albilinea
 پرستوی بال‌سفید، Tachycineta albiventer
 پرستوی دمگاه‌سفید، Tachycineta leucorrhoa
 پرستوی شیلی، Tachycineta meyeni
 سرده: Progne
 چلچله ارغوانی، Progne subis
 چلچله کوبایی، Progne cryptoleuca
 چلچله کارائیب، Progne dominicensis
 چلچله سینالوا، Progne sinaloae
 چلچله سینه‌خاکستری، Progne chalybea
 چلچله گالاپاگوس، Progne modesta
 چلچله پرو، Progne murphyi
 چلچله جنوبی، Progne elegans
 چلچله سینه‌قهوه‌ای، Progne tapera
 سرده:  Notiochelidon 
 پرستوی شکم‌قهوه‌ای، Notiochelidon murina
 پرستوی آبی‌وسفید، Notiochelidon cyanoleuca
 پرستوی پاکمرنگ، Notiochelidon flavipes
 پرستوی سرسیاه، Notiochelidon pileata
 سرده: پرستوی آندی
 پرستوی آندی، Haplochelidon andecola
 سرده: پرستوهای آمریکای جنوبی Atticora
 پرستوی نوارسفید، Atticora fasciata
 پرستوی طوق‌سیاه، Atticora melanoleuca
 سرده: Neochelidon
 پرستوی ران‌سفید، Neochelidon tibialis
 سرده: Stelgidopteryx
 پرستوی بال‌زبر شمالی، Stelgidopteryx serripennis
 پرستوی بال‌زبر جنوبی، Stelgidopteryx ruficollis
 سرده: Alopochelidon
 پرستوی سرگندم‌گون، Alopochelidon fucata
 سرده: Hirundo
 پرستوی خانگی یا پرستوی معمولی، Hirundo rustica
 پرستوی سینه‌سرخ، Hirundo lucida
 پرستوی آنگولا، Hirundo angolensis
 پرستوی اقیانوس آرام، Hirundo tahitica
 پرستوی پیام‌رسان، Hirundo neoxena
 پرستوی گلوسفید، Hirundo albigularis
 پرستوی اتیوپی، Hirundo aethiopica
 پرستوی سرسرخ، Hirundo smithii
 پرستوی سینه‌سفید، Hirundo nigrita
 پرستوی بال‌رنگارنگ، Hirundo leucosoma
 پرستوی دم‌سفید، Hirundo megaensis
 پرستوی سینه‌مرواریدی، Hirundo dimidiata
 پرستوی آبی‌رنگ، Hirundo atrocaerulea
 پرستوی سیاه‌وحنایی، Hirundo nigrorufa
 سرده: Ptyonoprogne
 چلچله کوهی، Ptyonoprogne rupestris
 چلچله بیابانی، Ptyonoprogne obsoleta
 چلچله صخره‌ای، Ptyonoprogne fuligula
 چلچله کوهی تیره، Ptyonoprogne concolor
 سرده: Delichon
 چلچله دمگاه‌سفید یا چلچله خانگی معمولی Delichon urbicum
 چلچله خانگی آسیایی، Delichon dasypus
 چلچله خانگی نپال، Delichon nipalense
 سرده: Cecropis
 پرستوی خط‌دار بزرگ، Cecropis cucullata
 پرستوی خط‌دار کوچک، Cecropis abyssinica
 پرستوی سینه‌حنایی، Cecropis semirufa
 پرستوی مسجد، Cecropis senegalensis
 پرستوی دمگاه‌حنایی، Cecropis daurica
 پرستوی خط‌دار، Cecropis striolata
 پرستوی شکم‌حنایی، Cecropis badia
 سرده: Petrochelidon
 پرستوی صخره گلوسرخ، Petrochelidon rufigula
 پرستوی صخره پرئوس، Petrochelidon preussi
 پرستوی صخره دریای سرخ، Petrochelidon perdita
 پرستوی صخره آفریقای جنوبی، Petrochelidon spilodera
 پرستوی جنگلی، Petrochelidon fuliginosa
 پرستوی گلورگه‌دار، Petrochelidon fluvicola
 پرستوی پری، Petrochelidon ariel
 پرستوی درختی، Petrochelidon nigricans
 پرستوی صخره آمریکایی، Petrochelidon pyrrhonota
 پرستوی غارزی، Petrochelidon fulva
 پرستوی طوق‌بلوطی، Petrochelidon rufocollaris

منابع 

 پرستو در لغتنامه دهخدا
 دکتر:، العلوی، هادی، «(عالم الطیور والحیوانات) »، دارالعودة، بیروت، لبنان، چاپ پنجم سال ۱۹۹۸ میلادی به (عربی).
 الدمیری، کمال الدین، محمد، بن موسی، «(حیات الحیوان الکبری) »، دارالباب للطباعة والنشر والتوزیع، دمشق، چاپ دوم سال ۱۹۹۷ میلادی به (عربی).
 دکتر: منیف، موسی، سعید، «(عالم الحیوان وغرائـِبهُ) »، دار عزالدین للطباعة والنشر، بیروت، چاپ سوم سال ۱۹۹۳ میلادی به (عربی).
 الجاحظ، أبی عثمان عَّمر، بن بحر، (کتاب الحیوان) ، جلد سوم، دار احیاء التراث العربی، چاپ بیست و ششم، بیروت، لبنان، انتشار سال ۱۹۵۰ میلادی به (عربی).

آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط کنستانتین ساموئل رافینسکوئه
پرستوها
پرستویان
پرندگان
تیره‌های پرندگان
نام‌های زنان ایران