بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی

بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی سازمانی شبه‌دولتی که پس از انقلاب تأسیس شده‌است و زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود. بنیاد مستضعفان پس از شرکت ملی نفت ایران، دومین مؤسسه اقتصادی بزرگ در ایران محسوب می‌شود، همچنین یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های هلدینگ در خاورمیانه بشمار می‌آید. این نهاد در زمینه‌های مختلف اقتصادی و تجاری همچون: ارائه خدمات فرهنگی و آموزشی، چاپ و انتشارات، تولید و توزیع برق، خدمات جهانگردی، ترابری و کشتی‌رانی، خدمات بیمه، بانکداری و سرمایه‌گذاری، پیمان‌کاری عمومی و بازرگانی فعالیت می‌کند.

بنیاد مستضعفان یک ماه پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، به فرمان سید روح‌الله موسوی خمینی با هدف تجمیع اموال و دارایی‌های مصادره شده و با شعار تخصیص این دارایی‌ها به نیازمندان یا همان مستضعفان، تأسیس شد. این مؤسسه در سال ۱۳۶۷ به بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی تغییر نام داد و در سال ۱۳۸۸ در پی تفکیک بخش جانبازان و شکل‌گیری بنیاد شهید و امور ایثارگران، با تغییر نام به فرم کنونی، به فعالیت‌های خود ادامه داد. بنیاد مستضعفان هم‌اکنون (۱۳۹۷) مالکیت ۱۸۹ شرکت و مؤسسه همچون: بانک سینا، بنیاد علوی، بیمه سینا و شرکت نفت بهران را در اختیار دارد. در سال۱۳۹۵، درآمد بنیاد مستضعفان بیش از ۲۸ هزار میلیارد تومان و سود خالص آن بالغ بر ۳ هزار میلیارد تومان بود. این بنیاد با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ارتباط بوده و حتی اعضای اصلی و مرکزی آن را پاسداران تشکیل می‌دهند. این بنیاد در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۰ توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا تحریم شد.

تاریخچه 

بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، بنا به فرمان سید روح‌الله موسوی خمینی خطاب به شورای انقلاب، در تاریخ ۹ اسفند ۱۳۵۷ با اموال مصادره شده خانواده محمدرضا پهلوی، خانواده، وابستگان آن‌ها و کارخانه‌داران و بازرگانان ایران، با اعلام هدف «کمک به فقرا و نیازمندان»، بنیان‌گذاری و در ۳ مرداد ۱۳۵۸ با شماره ۱۹۸۳ در اداره کل ثبت شرکت‌ها، به صورت یک مؤسسه غیرانتفاعی و دارای تابعیت ایرانی، ثبت گردید.

در ۳ آذر ۱۳۶۷ با فرمانی از سوی رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، به نخست‌وزیر وقت، نام بنیاد مستضعفان به بنیاد جانبازان تغییر یافت. در تاریخ ۶ خرداد ۱۳۸۳ با موافقت رهبر جمهوری اسلامی، مأموریت و سازمان امور جانبازان، در پی ایجاد تشکیلات جدید، تحت عنوان بنیاد شهید و امور ایثارگران، به آن نهاد انتقال یافت و نام این مؤسسه نیز به بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی تغییر پیدا کرد.

در سال ۱۳۶۸ بنیاد مستضعفان، مالکیت بیش از ۸۰۰ شرکت و بنگاه اقتصادی را در اختیار داشت، که تمام آن‌ها از نوع اموال مصادره‌شده بودند. در پی خصوصی‌سازی و واگذاری اموال به بخش خصوصی، شمار این شرکت‌ها در سال ۱۳۷۸ به ۴۰۰ شرکت رسید، که البته همه آن‌ها واگذار نشد و برخی از آنها، به دلیل سوء مدیریت، تعطیل شد و در سال ۱۳۸۸ این مؤسسه در مجموع مالکیت کمتر از ۱۴۰ شرکت را در اختیار داشته‌است. بانک سینا متعلق به این نهاد است. شرکت زمزم، بنیاد علوی، کارخانه قند شازند، شرکت نفت بهران، بیمارستان قدس و شرکت آزاد راه تهران شمال از جمله دارایی‌های این نهاد هستند.

تحریم در ۲۰۲۰ 
وزارت خزانه‌داری آمریکا در روز چهارشنبه ۱۸ نوامبر ۲۰۲۰ این بنیاد را که تحت کنترل علی خامنه‌ای می‌باشد و رئیس آن، پرویز فتاح، از مسئولان سابق سپاه پاسداران و حدود ۵۰ شرکت تابعه این بنیاد در بخش‌های کلیدی را به‌دلیل تأمین مالی رژیم ایران برای سرکوب مردم خود در لیست سیاه قرار داد و تحریم کرد.

ماهیت حقوقی 
بنیاد مستضعفان از لحاظ حقوقی، نه شرکتی دولتی محسوب می‌شود و نه خصوصی؛ بلکه موسسه‌ای ناسودبر است، که دولت اجازه دخالت در امور آن را ندارد و در قبال عملکردش، تنها می‌بایست به رهبر جمهوری اسلامی پاسخ‌گو باشد. این بنگاه بزرگ اقتصادی، زمانی به عنوان بزرگ‌ترین ملاک ایران مطرح بوده‌است.

فعالیت‌ها و اثرگذاری‌ها 
این بنیاد در کنار بنیاد شهید و امور ایثارگران، ستاد اجرایی فرمان امام و آستان قدس رضوی، خارج از سیستم دولتی و تحت کنترل رهبر جمهوری اسلامی، اداره می‌شوند و بخشی از اقتصاد ایران را در اختیار دارند. شورای نگهبان در واکنش به تلاش اصلاح طلبان در مجلس ششم، هر گونه تحقیق و تفحص از این نهاد را (همچون سایر ارگان‌های زیر نظر رهبر) خارج از حیطه اختیارات نمایندگان مجلس شورای اسلامی دانست. در شرایطی اختیار فروش نفت بدون هر گونه محدودیت به بنیاد داده شد، که هیچ‌یک از ارگان‌های نظارتی همچون سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات کشور نیز امکان تحقیق و تفحص دربارهٔ این بنیاد را ندارند و این بنیاد در مدت مدیدی از فعالیت خود، از پرداخت مالیات به دولت نیز معاف بوده‌است.<ref>دولت نفت؛ دولت رانت  (روزنامه دنیای اقتصاد، ۴ تیر ۱۳۸۷)
</div></ref>

پرداخت حقوق فاطمیون 
پرویز فتاح رئیس بنیاد مستضعفان در مصاحبه تلویزیونی اذعان کرد که این بنیاد بعضاً حقوق نیروهای وابسته به سپاه قدس را نیز پرداخت می‌کند. وی گفت: «من در بنیاد تعاون سپاه بودم، حاج قاسم آمده بود به من گفت که حقوق فاطمیون را ندارم بدهم، در سوریه کمک کن … اینها برادران افغان ما هستند و دست نیاز به امثال ما دراز می‌کرد…».

جنجال‌ها و کشمکش‌ها

کشمکش بر سر مالکیت روستای ابوالفضل 
در شهریور ۱۳۹۹، بنیاد مستضعفان بدون ارائهٔ مدارک لازم، ادعای تملک اراضی روستای ابوالفضل در استان خوزستان را کرد، و با استفاده از سلاح گرم، اقدام به آواره‌سازی ۳۰۰ خانوار این روستا کرد.

تصاحب دارایی‌های بنیاد مستضعفان توسط اشخاص و نهادهای حکومتی و نظامی 
پرویز فتاح، رئیس بنیاد مستضعفان ایران، یک سال پس از تصدی این پست در برنامه‌ای تلویزیونی در مرداد ماه ۱۳۹۹ نام شماری از اشخاص و نهادهای حکومتی و نظامی را اعلام کرد که به گفته او میلیاردها تومان «املاک عمومی مردم» را تصرف کرده‌اند و حاضر نیستند آنها را تخلیه کنند اما او با پشتوانه رهبر ایران می‌خواهد ملک‌ها را پس بگیرد.

لیست اموال تصرف شده به گفتهٔ پرویز فتاح:
 سپاه و ملک جماران (ارزش بیش از ۲۰۰ میلیارد تومان بنا بر اظهارات پرویز فتاح)
 ملک منطقه کوهک تهران توسط ارتش
 کاخ مرمر توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام (پس داده شده). پیش تر نیز، در بهمن ۱۳۹۸، پرویز فتاح مدعی شد اکبر هاشمی رفسنجانی بمدت دو دهه در این کاخ اقامت داشته‌است که از سوی محسن هاشمی رفسنجانی تکذیب شد.
 تصاحب یک قطعه زمین در نزدیکی کاخ نیاوران برای ساخت و ساز توسط مرکز تحقیقات استراتژیک زیر نظر مجمع تشخیص مصلحت نظام (تخلیه شده).
 ملک گران‌قیمت در خیابان فرشته تهران و زمین هشت هزار متری در منطقه هروی (پس داده شده) توسط غلام علی حداد عادل.
 ساختمان و ملک مرکز مطالعات زنان، معصومه ابتکار و شهیندخت مولاوری (تخلیه شده)
 سید محمد خاتمی و ملک بنیاد باران (تخلیه شده).
 محمود احمدی‌نژاد و ملک ولنجک: به گفته پرویز فتاح ملکی ۱۸۰۰ متری در ولنجک با ارزش بیش از ۲۰۰ میلیارد تومان در مکان «بسیار مرغوب» چند سالی است که در اختیار محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور پیشین و «دوستان» ایشان است.
 مرکز پژوهش‌های مجلس و ملک ۱۲ طبقه ولنجک.

رؤسا 
رئیس بنیاد مستضعفان هر ۵ سال یکبار و توسط سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، انتخاب می‌شود.

اسامی رؤسای بنیاد مستضعفان از ابتدا تاکنون:
 سید علینقی خاموشی (۱۴ اسفند ۱۳۵۷ تا ۲۶ شهریور ۱۳۵۹)
 محمدعلی رجایی (۲۶ شهریور ۱۳۵۹ تا ۸ شهریور ۱۳۶۰)
 میرحسین موسوی (۱۳ آذر ۱۳۶۰ تا ۱۵ شهریور ۱۳۶۸)
 محسن رفیق‌دوست (۱۵ شهریور ۱۳۶۸ تا ۳۱ تیر ۱۳۷۸)
 محمد فروزنده (۳۱ تیر ۱۳۷۸ تا ۳۱ تیر ۱۳۹۳)
 محمد سعیدی‌کیا (۳۱ تیر ۱۳۹۳ تا ۳۱ تیر ۱۳۹۸)
 سید پرویز فتاح (۳۱ تیر ۱۳۹۸ تا ۷ آبان ۱۴۰۲)
 حسین دهقان (۷ آبان ۱۴۰۲ تاکنون)

دیدگاه‌های پیرامون 
محمود احمدی‌نژاد، ششمین رئیس‌جمهور ایران در فروردین ۱۴۰۰ اعلام کرده‌است: «اگر ثروت بنیاد مستضعفان و ستاد اجرایی فرمان امام در بین مردم به‌طور مساوی توزیع شود، هیچ فقیری باقی نخواهد ماند».

جستارهای وابسته 
 بنیاد شهید و امور ایثارگران
 ستاد اجرایی فرمان امام
 کمیته امداد امام خمینی
 آستان قدس رضوی
 بنیاد مسکن انقلاب اسلامی
 بنیاد برکت

منابع

پیوند به بیرون 
 وبگاه رسمی
 وبگاه خبری بنیاد

بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی
بنیادهای ایران
بنیان‌گذاری‌های ۱۹۵۸ (میلادی) در ایران
تهیه‌کنندگان برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم
سازمان صوری
سازمان‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۵۸ (میلادی)
سازمان‌های زیر نظر رهبری در ایران
شرکت‌های وابسته به سپاه پاسداران
مؤسسات خیریه ایرانی
نهادهای انقلابی جمهوری اسلامی ایران