نیاایلامی

نیاایلامی یا آغازایلامی  دوره‌ای از تاریخ ایلام میان سال‌های ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ پیش از میلاد است. البته تا ۳۴۰۰ پیش از میلاد نیز تخمین زده میشود. این دوره که معادل با اواخر دوره بانش است، با نام شوش سوم نیز شناخته می‌شود.

برخی از مردم شناسان، مانند جان آلدن، فلیپ کهل، فرانسوا والا و دیگران، معتقدند که نفوذ نیا-ایلامیان در پایان هزاره چهارم قبل از میلاد به سرعت رشد کرد و باعث ایجاد گستره آن با سبک های مشترک در سرامیک، هنر و معماری و کنترل آن بر راه های تجاری عمده میان فلات ایران و میان‌رودان شد و با ایجاد تجارت دریایی در خلیج فارس چندین قرن بعد به همان سرعت کاهش یافت.

تاریخ، تعداد نویسه‌ها و رمزگشایی 
پیش-ایلامی

این دوره که شامل دو دوره‌ی موسوم به شوش اول و شوش دوم است، در حدود ۴۲۰۰ پیش از میلاد، آغاز شد، و در ۳۳۰۰ پیش از میلاد، پایان یافت. در این دوره بود که شوش احداث شد و اولین مهر های استوانه ای کشف شده و حکومت در دشت شوشان برپا می‌شود‌.

از حدود هزاره نهم قبل از میلاد، یک سیستم مبتنی بر نشانه در بخش‌های مختلف خاور نزدیک باستان مورد استفاده قرار گرفت. اینها به نشانه‌های علامت‌گذاری شده و بعداً پاکت‌های علامت‌گذاری‌شده، که اغلب مهر و موم نامیده می‌شوند، تکامل یافتند. معمولاً فرض بر این است که اینها مبنای توسعه نیا-ایلامی و همچنین نیا-میخی بوده است (با بسیاری از نشانه ها، حدود ۲/۳، در شوش یافت شده است). توکن‌ها پس از توسعه نیا-میخی و نیا-ایلامی در استفاده باقی ماندند.

اولین لوح های یافت شده در این منطقه از نوع "عددی" هستند که فقط فهرستی از اعداد را شامل می شوند. آنها نه تنها در شوش و اوروک، بلکه در مکان‌های مختلفی از جمله مکان‌هایی که لوح‌های نیا-ایلامی و نیا-میخی نداشتند، مانند تل براک، حبوبا کبیرا، و تپه حصار و گودین تپه و جبل آرودا یافت می‌شوند.

کهن ترین آثار بالشتک/توکن که قدمت آن به نیمه نخست هزاره پنجم پیش از میلاد می‌رسد و قدیمی‌تر از نمونه‌های مشابه آن در میانرودان است، در محوطه چغاآهوان در دشت شوشان یافت شده است.

نیا-ایلامی

در اين دوره با پيدايش نگارش، ارتباط مستمر بين مراكز استقراری در سراسر فلات ايران تا شهرسوخته در سرحدات ايران و هند و تپه حصار در نزدیکی حدفاصل ايران و آسيای مركزی برقرار شد و با شکل گیری حکومت در انشان، سیستم حسابرسی آغاز ایلامی در سرتاسر فلات ایران گسترش میابد.

خط نیاایلامی 
کهن‌ترین دبیرهٔ ایلامی که نیاایلامی یا آغازایرانی نام‌گرفته، نخستین بار به سال ۳۱۰۰ پیش از میلاد در شهر شوش، پایتخت ایلامیان، در جنوب غرب ایران بکار گرفته شد. ابداع نگارش در شوش به ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. بر طبق داده های رادیوکربن، قرص های نیا ایلامی به احتمال قریب به یقین ۳۰۰۰-۳۳۰۰ سال قبل از میلاد قدمت دارند. همچنین در تپه سیلک، تپه یحیی و تل‌ملیان نیز دبیره های حامل این خط یافت شده است. 

سفال های نیاایلامی یافت شده در تپه سیلک متعلق به آغاز هزاره سوم پیش از میلاد است، تاریخی که الواحِ با متون نیاایلامی کشف شده در آنجا متعلق به آن هستند و مهر و موم های نخستینِ استوانه ای نیز مربوط به این دوره هستند. درحال حاضر دلیلی برای اثبات دیرینه تر بودن خط آغاز میخی نسبت به آغاز نگارش ایرانی وجود ندارد.

شباهت هایی میان این خط با خط A جزیره کرت توسط محققین یافت شده است. طرفداران نظریه ایلامو دراویدی نیز شباهت هایی میان خطوط تمدن دره سند و این خط یافته اند. علاوه بر این شواهدی وجود دارد که نفوذ هنری این فرهنگ در تمدن دره سند را تایید میکند، مانند مهر های استوانه ای و برخی ابزار ارایشی که از نیاایلامیان تقلید شده است. در مصر نیز نفوذ فرهنگ نیاایلامی پیش از سلسله های شاهی دیده می‌شود. شواهدی نیز از ارتباطات بین فرهنگ نیاایلامی و فرهنگ‌های آسیای میانه، جنوب شرقی آناتولی، و مصر وجود دارد.

الواح و قرص های نیاایلامی در محوطه های باستانی زیر (به ترتیب تعداد) یافت شده است:

 شوش (بیش از ۱۶۰۰ عدد)
 انشان یا ملیان (بیش از ۳۳ عدد)
 تپه یحیی (۲۷ عدد)
 تپه سیلک (۲۳ عدد) (۱۲۳؟)
 تپه سفالین (۱۲ عدد)
 جیرفت (۲ عدد)
 تپه ازبکی (۱ عدد)
 شهرسوخته (۲ عدد)
 تل گسر (۱ عدد)
 تپه‌حصار (؟)
 شهداد (؟)
 گودین تپه (؟)
الواح دیگری نیز در تپه حصار و سیلک و چغامیش و ... یافت شده اند که جزو نیاایلامی طبقه بندی نشده اند.

دبیرهٔ نیاایلامی دارای بیش از ۱۰۰۰ نشانه است و به‌نظر می‌رسد که باید بخشی از آن واژه‌نگار باشد.

در سال ۲۰۱۲ دکتر جیکوب دال از دانشکده شرق‌شناسی دانشگاه آکسفورد، پروژه‌ای را برای ساخت تصاویر باکیفیت از لوح‌های گلی نیاایلامی و انتشار آنلاین آنها اعلام کرد. او امیدوار است که با این کار، متخصصان علاقمند در سراسر دنیا بتوانند روی رمزگشایی این ۱۶۰۰ لوح کار کنند.

خط ایلامی باستان، از این خط تکامل یافته است.

این دبیره هنوز رمزگشایی نشده است، و زبانی را که نمایش می‌دهد هنوز ناشناخته است. اما در چند سال اخیر موج جدیدی از مطالعات برای رمزگشایی این خطوط آغاز شده است.

جستارهای وابسته 
 گاه‌شمار تاریخ ایران از غارنشینی تا ظهور هخامنشیان
 نیا-فراتی
 دبیره جیرفت
 خط ایلامی باستان

پانویس 

 مج‍لهٔ باست‍ان‌شن‍اسی و تاریخ، ش ۲۳، ۲۴، (پایی‍ز، زمس‍تان ۱۳۷۶، به‍ار، تابس‍تان ۱۳۷۷): ص ۶–۹.

ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در هزاره ۴ (پیش از میلاد)
ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در هزاره ۳ (پیش از میلاد)
ایران باستان
تاریخ ایران
تمدن‌ها
خط
زبان ایلامی
سامانه‌های نوشتاری رمزگشایی‌نشده
سامانه‌های نوشتاری عصر برنز
سامانه‌های نوشتاری منسوخ‌شده
هزاره چهارم (پیش از میلاد) در آسیا
هزاره سوم (پیش از میلاد) در آسیا
هزاره ۳ (پیش از میلاد)
هزاره ۴ (پیش از میلاد)