آریوبرزن

آریوبرزن (به پارسی باستان: *Āriya-bṛdāna-)  یکی از اشراف‌زادگان و سرداران هخامنشی در دوران پادشاهی داریوش سوم بود که کمینی را برای مقاومت در برابر اسکندر مقدونی و سپاهیان او در تنگهٔ دربند پارس ترتیب داد. منطقه‌ای که آریوبرزن از آن برخاست، اوکسیان نام داشت.

نام‌شناسی 
نام آریوبرزن از شکل یونانی آن، آریوبرزنس (Ἀριοβαρζάνης) گرفته شده‌است، حال آنکه این نام در پارسی باستان به شکل آریه برزنه (*Āriya-bṛdāna-) آمده‌است. به عقیده برخی ممکن است «a» پایان واژه‌های هخامنشی در پارسی باستان متأخر تنها نوشته می‌شده و خوانده نمی‌شده، بنابراین این نام می‌تواند به شکل آری‌برزن (Āriy-bṛdān) نیز خوانده شود.

پیش‌زمینه 

اگرچه تاریخ دقیق تولد آریوبرزن مشخص نیست، اما مورخان حدس می‌زنند که وی در حدود سال ۳۶۸ قبل از میلاد متولد شده‌است. خواهرش یوتاب نجیب‌زاده و جنگاور ایرانی باستان بود. آریوبرزن در سال ۳۳۵ قبل از میلاد توسط داریوش سوم به ساتراپی پارس (استان جنوبی فارس در ایران کنونی) منسوب شد. مورخان متعجب هستند از اینکه داریوش برای تخت‌جمشید و پارسه ساتراپی تعیین کرده‌است. همچنین آریوبرزن فرماندهی بخشی از ارتش پارس را در نبرد گوگمل در سال ۳۳۱ پیش از میلاد علیه مقدونی‌ها بر عهده داشته‌است.

نبرد دربند پارس 

بعد از فتح بابل و شوش به‌دست اسکندر، او دربارهٔ جاده‌ها، منابع و آب‌های پارس اطلاع جمع کرد. سپس نیمی از نیروهای خود را به همراه یکی از فرماندهان خود، پارمنیون، از مسیر شاهی راهی پارسه کرد و خود با نیم دیگر، از میانهٔ کوهستان زاگرس راهی شد.

تنگهٔ دربند پارس (تنگ‌تکاب) در نزدیکی شهر بهبهان امروزی، نبردگاه آریوبرزن و اسکندر شد. ناآشنایی اسکندر با منطقه به سود پارسیان بود و او مدتی را به‌دنبال راهی برای دور زدن تنگه گشت تا اینکه چنانچه تاریخ‌نگاران یونانی می‌گویند، چوپان یا کشاورزی محلی، راه گذر از کوهستان را به مقدونیان نشان می‌دهد و اسکندر با همراهی دو فرماندهٔ خود، فیلوتاس و کراتروس، آریوبرزن و افرادش را از سه جهت مورد هجوم قرار می‌دهند. پارسیان به‌شدت غافلگیر شده و بسیاری از ایشان کشته شدند، اما آریوبرزن و چندتن از سوارکاران موفق به فرار گشتند.

آریوبرزن چون از محاصره بیرون آمد، به سوی پارسه شتافت تا به نیروهای نظامی محلی بپیوندد، اما فرماندار شهر که از شکست او مطلع شده بود و دانسته بود که اسکندر شکست‌ناپذیر است، او را نپذیرفت. گمان می‌رود که آریوبرزن در نهایت به‌دست مقدونیان دستگیر و اعدام شد. پس از مرگ او، فراسائورتس توسط اسکندر، به ساتراپی پارس منصوب شد.

کالیستنس در خصوص مقایسه نبرد دربند و نبرد گوگمل نوشته‌است:

درخواست تخریب تندیس آریوبرزن 
در پی درخواست فرمانده سپاه پاسداران در استان کهگیلویه و بویراحمد، عوض شهابی فر، برای تخریب تندیس آریوبرزن دادستان یاسوج، فرمان پایین آوردن تندیس را صادر کرد. در همان سال نماینده ولی فقیه در استان کهگیلویه و بویراحمد با برداشن این تندیس مخالفت کرد.

آتش زدن مجسمه آریوبرزن 
در آذر ماه ۱۳۹۷ این مجسمه با مواد آتش‌زا مورد آسیب قرار گرفت که با تلاش آتش‌نشانی مهار شد. چند هفته دیگر آتش‌زن به‌دست سازمان اطلاعات سپاه پاسداران دستگیر شد و مجسمه نیز مورد مرمت قرار گرفت.

جستارهای وابسته 
 حمله اسکندر مقدونی به ایران

منابع 

 

 

 
 پیام نمای صدا و سیمای ایران
 گزارش بی‌بی‌سی فارسی از منطقه خاییز و تنگ‌تکاب بهبهان و داستان رویارویی آریوبرزن با سپاه اسکندر مقدونی
 ویکی‌پدیای انگلیسی|Ariobarzanes of Persis

پیوند به بیرون 
 فیلم سه بخشی از آریوبرزن در رسانه مهر
 وبگاه استاد انوشیروان کیهانی زاده

اهالی ایران در سده ۴ (پیش از میلاد)
درگذشتگان ۳۳۰ (پیش از میلاد)
زادگان ۳۶۸ (پیش از میلاد)
ساتراپ‌های هخامنشیان پارس
ساتراپ‌های هخامنشیان
سربازان اهل ایران
فرماندهان سپاه هخامنشی
فرمانروایان فارس
نام‌های ایرانی مردان
نیروهای نظامی کشته‌شده در جنگ
ویکی‌سازی رباتیک