سرحد (بلوچستان)

سرحدِ بلوچستان فلات خشک و مرتفعی در استان سیستان و بلوچستان است که به‌وسیلهٔ تشکیلات رسوبی، برونزدهای آتشفشانی و درّه‌هایی با ابعاد مختلف بریده شده‌است. بزرگ‌ترین این درّه‌ها، درّهٔ خاش است. از منظر عارضه‌نگاری غالب ناحیه کوه تفتان است که آتشفشانی نیمه فعال می‌باشد. ارتفاع زیاد سبب اعتدال ناحیه می‌شود. با این حال، اقلیم آن در تابستان‌ها گرم و خشک و در زمستان‌ها سرد و در هر ماه با بارندگی است که متوسط بارندگی آن ۲۷۸ میلی‌متر در سال می‌باشد. امروزه سرحد از دامنه‌های تفتان تا مرز شمالی کرمان را شامل می‌شود که می‌توان گفت شهرستان‌های زاهدان - خاش - میرجاوه و کلیه توابع اطراف آن سرحد می‌باشد.

جاذبه‌های تاریخی و گردشگری 
 کوه تفتان
 از مشخصات عمده این ناحیهٔ (سرحد) کوهستانی، درّه‌های عمیق است که کوه تفتان در مرکز آن واقع شده‌است. ظاهر اکثر مناطق ناحیهٔ سرحد، خشک است امّا دامنه‌های تفتان را می‌توان تا حدودی استثناء گرفت که حاصل آبی است که با آب شدن برف‌ها در قلّهٔ تفتان در تابستان سرسبز شده‌است.
همچنین این کوه تحت حاکمیت قوم کرد(میربلوچزهی و سهرابزهی) از طرف حکومت مرکزی بوده و خان این کوه سردار بهروزخان کرد بوده است.

روستای سنگان

روستای سنگان در فاصله ۴۵کیلومتری شهرستان خاش یکی از زیباترین وسرسبز ترین روستا های سرحد بلوچستان است که به دهکده یاقوت قرمز (انار)معروف هست.از دیگر جا های دیدنی سنگان به درخت کهنسال می توان اشاره کرد که قدمتی بالغ بر چندین هزارسال دارد وهنوز هم استوار وسرسبز است
آبشار ها متعدد وباغات انار زیبای منحصر به فردی به این منطقه بخشیده

تاریخچه 
امان‌الله جهانبانی در سال ۱۳۰۸ منطقهٔ سرحد و نواحی اطراف آن را دزدآب(دزآپ) ذکر می‌کند که حدود ۵۰۰۰ نفر جمعیت داشته‌است. وی در کتاب خاطرات خود، جمعیت سرحد را شامل طوایف سیستان و بلوچ با بیشترین درصد جمعیتی ذکر می‌کند. بلوچستان، عبدالرضا سالار بهزادی.

مردم‌شناسی 
محققانی همچون اعتمادالسلطنه و سایر محققان اولین ساکنان سرحد را مردم بلوچ با بیش‌ترین درصد جمعیتی ذکر می‌کند. به‌نقل از کتابچهٔ میرزا مهدی‌خان و کتاب احیالملوک (ملک غیاث الدین)، ساکنان سرحد، طوایف بلوچ هستند مشتمل برشهلی بر120خانوار، میر120 خانوار، یاراحمدزهی150خانوار، نارویی 200خانوار، گمشادزهی 100خانوار، مزارزهی30 خانوار، ریگی 50خانوار، جمال زهی(خاشی)150 خانوار ،کرد (سهراب‌زهی) 100 خانوار، ترشابی ۱۸۸ خانوار، بامری و برهان‌زهی 60 خانوار، مرادزهی 80خانوار وقلندرزهی 100خانوار،جمشیدزهی 30خانوار. سرپرسی سایکس و اعتمادالسلطنه، جمعیت بلوچ را دارای بیش‌ترین شمار جمعیتی سرحد و طایفه جمال زهی به عنوان اولین ساکن سرحد یادشده و ایل شهلی بر، مرادزهی، یاراحمدزهی و نارویی را مهم‌ترین طایفه این منطقه (سرحد) دانسته‌است.

جمعیت

پرجمعیت‌ترین طایفه سرحد طایفه ریگی است با جمعیتی بالغ بر 45هزار نفر که به صورت پراکنده در سرحد و دیگر نقاط بلوچستان ساکن هستندطایفه نارویی 40هزار طایفه شه بخش 35هزار طایفه شهنوازی با 30هزار  طایفه کرد، میربلوچ زهی ، سهراب زهی24هزار ، مرادزهی20هزار خانوار و طایفه قلندرزهی 20 هزار و طایفه هاشم زهی 15 هزار بزرگترین طوایف سرحد می باشند.

این ناحیه مرزی، از دوران صفویان و پس از آن دارای سیستم ناحیه‌ایِ سنتی مبتنی بر داد و ستد نابرابر میان کشاورزان واحدهای محلی و گروه قومی غالب بوده‌است که خراجی را به عنوان تضمین دسترسیِ کشاورزان به زمین جمع‌آوری می‌کردند.

سده‌های اخیر 
در سده‌های اخیر سیاست‌های ویژه حکومت مرکزی در واگذاری اختیار به اقوام محلی جهت مرزبانی، همکاریِ ناحیه‌ایِ اقوام با یک‌دیگر، شمار و انسجام داخلیِ اقوام و ارتباط اقوام با حکومت مرکزی از عوامل مؤثر در توسعه سیستم ناحیهٔ سنّتی بوده‌است. ولی امروزه گسترش حکومت متمرکز به ازهم‌گسستن آن سامانه انجامیده و سیستم اقتصادی - سیاسیِ ناحیه را دگرگون کرده‌است.

منابع 

استان سیستان و بلوچستان
بلوچستان
خاش
زاهدان
مکران
میرجاوه