خارپشت‌ماهیان

خارپُشت‌ماهیان (Diodontidae) نام یکی از خانواده‌ها از ماهیان است.
ماهیان این خانواده از راستهٔ چهاردندان‌شکلان (Tetraodontiformes) هستند.

مشخصات 
-ماهیانی با اندازه کوچک تا متوسط هستند که طول آن‌ها تا یک متر می‌رسد.
بدن آن‌ها پهن است و می‌تواند به میزان زیاد اتساع یابد و توسط خارهایی پوشیده شده‌است که ممکن است کاملاً طویل باشند.

-این خارها قاعده بزرگ یا ریشه‌هایی در زیر پوست دارند، معمولاً خارهای طویل قابل برخاستن هستند و دو ریشه دارند، در حالی که خارهای کوتاه توسط قاعده‌های سه‌ریشه‌ای خود در حالت ایستاده تثبیت شده‌اند.

-سر این ماهیان وسیع و کند است، منفذ آبششی به صورت یک شکاف عمودی نسبتاً کوچک دیده می‌شود که درست قبل از قاعده باله‌های سینه‌ای قرار گرفته‌است.

-معمولاً اندام بینی در داخل شاخک‌های کوچکی در جلوی چشمان بزرگ واقع شده‌است.

-دهان بزرگ، پهن و انتهایی است.

-دندان‌ها به خم جوش خورده‌اند تا یک ساختار نوک مانند خردکننده را تشکیل دهند.

-آن‌ها فاقد شکاف میانی برای تقسیم آرواره‌های بالا و پایین به دو نیمه چپ و راست هستند.

-باله پشتی و مخرجی خار ندارند و کاملاً در عقب بدن قرار گرفته‌اند و معمولاً همانند باله دمی گرد هستند.

-بیشتر شعاع‌های باله‌ها حالت شاخه شاخه دارند.غالباً قاعده باله‌ها ضخیم و گوشتی است، هیچ باله لگنی مشاهده نمی‌شود.

-خط جانبی واضح نیست، هیچ فلس متعارفی دیده نمی‌شود.

رنگ 
-رنگ زمینه قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای است، اما رنگ خاکستری نیز چندان متداول نیست.

-معمولاً بر روی رنگ زمینه نقاط، خطوط میله‌ای یا خال‌های قهوه‌ای تیره تا سیاه مشاهده می‌شود.

-نقاط سبز پر رنگ یا متمایل به زرد نیز ممکن است وجود داشته باشد.

-خارهای آسیب ندیده توسط پوشیده می‌شوند که بدین ترتیب الگوی رنگی را تداوم می‌بخشند.

-شکم این ماهیان سفید است و غالباً توسط نقاط زرد پررنگ پوشیده می‌شود.

-پشت یکی از گونه‌های پلاژیک (لجه‌زی) آبی تیره‌است و ماهیان جوان این گونه نیز که از یک مرحله پلاژیک عبور می‌کنند، ممکن است به رنگ آبی تیره باشند.

-بیشتر گونه‌ها کفزی هستند و در اطراف صخره‌ها یا آب سنگ‌های مرجانی به سر می‌برند، اما بعضی از گونه‌ها در آب‌های عمیق تر (۱۰۰متر)بر روی بسترهای شنی یا گلی به‌طور متداول دیده می‌شوند و یک گونه به همراه ماهیان جوان گونه‌های دیگر پلاژیک هستند.

-آن‌ها به تغذیه از بی مهرگان کف زی با پوسته‌های سخت می‌پردازند و طعمهٔ خود را توسط آرواره‌های قوی خرد می‌کنند.

-خارپشت‌ماهیان در هنگام آشفتگی بدن خود را متسع می‌کنند و ظاهر خود را به صورت یک شکارچی بالقوه با بدنی بزرگ، توپ مانند و خار دار به نمایش میگذارند.

-بیشتر گونه‌ها یا همهٔ آن‌ها تخم‌های پلاژیک ایجاد می‌کنند و یک مرحله جوانی پلاژیک را نیز پشت سر میگذارند.

-هیچ اطلاعاتی در مورد زندگی دسته جمعی در بین آن‌ها وجود ندارد.

-به‌طور متعارف مصرف نمی‌شوند، اما شاید به صورت آرد ماهی مورد استفاده قرار گیرند.آن‌ها در تورهای ترال کف به دام می‌افتند. گاهی اوقات نیز به صورت باد کرده و خشک به عنوان یک موجود نادر به فروش می‌رسند.

-تصور می‌شود که سمی‌باشند، اما بعضی از گونه‌ها ی اقیانوس آرام بدون هیچ گونه اثرات سمی مصرف می‌شوند.

گونه‌های موجود در ایران 

-خارپشت ماهی لب‌منقاری: Cyclichthys orbicularis

از خانواده خار پشت ماهیان، پراکنش در سراسر خلیج فارس و دریای عمان، بیشینه درازا ۱۵ سانتی متر

منابع 

 دکتر ستاری مسعود، دکتر شاهسونی داور و مهندس شفیعی شهنام، پاییز ۱۳۸۲، ماهی‌شناسی ۲ سیستماتیک، نشر حق شناس
 اسدی، هدایت و دیگران، اطلس ماهیان خلیج فارس و دریای عمان، سازمان تحقیقات و آموزش شیلات ایران، تهران: ۱۳۷۵.

خارپشت‌ماهیان
خانواده‌های ماهیان
آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط شارل لوسین بناپارت