پیمان آخال

پیمان آخال معاهده‌ای میان امپراتوری روسیه و ایران قاجار بود که در ۲۱ سپتامبر ۱۸۸۱ میلادی برابر با ۳۰ شهریور ۱۲۶۰ خورشیدی برای تعیین مرزهای دو کشور پیمان آخال بسته شد که از نظر مساحت رکورددار قراردادهای جدایی از ایران است و ماجرایش این است: «پیرو انعقاد این پیمان آسیای میانه، خوارزم، خیوه، شرق مازندران و مرو، سمرقند و بخارا از خاک ایران جدا شد. این اراضی شامل سرزمین ترکمنستان و بخش‌های بزرگی از تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان امروزی است و در مجموع بیش از ۱ میلیون و ۲۲۶ هزار کیلومترمربع مساحت دارد». [۴]

انعقاد این پیمان در شرایطی صورت گرفت که نیروهای روس که تا سال ۱۸۶۳ پیرامون دریاچه آرال و شهرهای سمرقند و تاشکند را تصرف کرده بودند، در سال ۱۸۶۸ خانات بخارا را شکست داده و حاکمیت خود را بر بخارا و سمرقند ایران نیز تثبیت کردند و در سال‌های ۱۸۷۳ تا ۱۸۸۱ به فرماندهی میخائیل اسکوبلف، ایوان لازارف و کنستانتین فن کاوفمن، افزون بر اشغال خوارزم که در کنترل خانات خیوه بود ترکمنستان و بخش‌های بزرگی از تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان کنونی از ایران  تطبق این قرار از این جدا شدند این قسمت های سرزمین ترکمنستان و بخش‌های بزرگی از تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان  بود که با  شکست ایران از جدا شدند و قسمت ترکمن‌های تَکه را با نام «سرزمین فرای خزر» به خاک از روسیه و خانات خیوه  یا خوارزم و شهر های سمرقند تاشکند  خانات بخارا خود ضمیمه کردند. روس‌ها پس از شکست سال ۱۸۶۰ ایران و نیز با گسترش حضور بریتانیا در مصر، به چنین کامیابی‌هایی دست یافتند.[۵]

ناصرالدین‌شاه برای بستن این قرارداد وزیر خارجه‌اش سعید مؤتمن‌الملک را به دیدار ایوان زینوویف فرستاد تا پیمانی را در تهران امضا کنند. با این پیمان، ناصرالدین‌شاه ، حاکمیت روسیه را بر این سرزمین‌ها به رسمیت شناخت و ایران و روسیه برای نخستین‌بار در ناحیهٔ شرق دریای خزر و با یکدیگر همسایه شدند.[۶]      

پیمان آخال تأثیر دوگانه‌ای بر ایران داشت. از یک‌سو  به ضرر ایران شد و از سوی دیگر قسمتهای از خراسان از دست رفت اما این امر به بهای گران از دست رفتن قسمتی از سرزمین خراسان   شامل سرزمین ترکمنستان و بخش‌های بزرگی از تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان را از دست داد که ناصرالدین شاه خودش پادشاه می دانست . همچنین خط مرزی کاملاً به سود روس‌ها طراحی شده بود. به گفته لرد کرزن «روس‌ها در ضمن بستن قرارداد مرزی، نخست کوه‌های بلند مرتفع سرحدی را در مرز خودشان انداختند، سپس سرچشمهٔ رودخانه‌ها را نیز جزء خاک روسیه ثبت کردند که هروقت اراده نمایند آب را از آبادی‌های ایرانی قطع کنند و در نتیجه محصول خراسان را تباه سازند.» گذشته از این، دولت ایران تعهد کرده بود که اجازه ندهد در راستای رودهایی که وارد خاک روسیه می‌شود، روستای نو ساخته شود یا زمین‌های کشاورزی آن مناطق گسترش یابد یا برای زمین‌های در حال کشت بیش از اندازه آب مصرف شود.

پیمان آخال همچنین به زیان ترکمن‌ها بود و با مصالح سنتی قوم ترکمن همخوانی نداشت. میان آنان مرز کشیده شده، در دو کشور قرار گرفته و یگانگی آنان به هم خورد. یموت‌های ایران که بر اساس موافقت‌نامه دو دولت، هر سال برای چراندن گله‌های خود به آن سوی مرز کوچ می‌کردند، باید به هر دو دولت مالیات می‌دادند و این موضوع مقامات روسی و ایرانی را در جمع‌آوری مالیات دچار مشکل کرده بود.
همچنین چون روستا فیروزه که ساکنین آن کوردان کرمانج ایل جلالی بودن در این معاهده از ایران جدا شده بود، کوردان جلالی از این معاهده ننگین به خشم آمدند و حاضر به ترک سرزمین خود نشدند. آنها به نشانه اعتراض به نزد حاکم قوچان به نام سردار شجاع‌الدوله زعفرانلو رفتند اما سردار شجاع‌الدوله به آن ها گفت: قراردادی است که بین شاه ایران و روسیه بسته شده و از دست ما کاری ساخته نیست شما راهی جز ترک فیروزه ندارید و به شهرهای شمال خراسان بروید و در آنجا به شما زمین و خانه داده می‌شود. کردان فیروزه به نزد سردار سهام‌الدوله مفخم بجنوردی رفتند و ماجرا را به او گفتند. اما سهام‌الدوله مفخم جوابی را که حاکم بیان کرده بود به آن ها داد و گفت: چند روز دیگر ناصرالدین شاه برای زیارت به مشهد می‌رود ، قرار است چند روزی در بجنورد بماند من ترتیبی خواهم داد تا با شاه ملاقات کرده واعتراض خود را به حضور شاه برسانید ، نمایندگان مردم فیروزه واگذاری خاک آبا و اجدادی خود به بیگانگان را به شاه گفتند. اما شاه گفت: معامله‌ای که انجام شده و شما باید فیروزه را ترک کنید. مردان شجاع و با غیرت فیروزه تصمیم گرفتند با تعداد اندک و لوازم نظامی با ارتش مسلح روسیه مبارزه کنند و تا زمانی که زنده‌اند از خاک مقدس خود دفاع کنند. مردم فیروزه به فرماندهی سردار شجاع ایرانی سردار عیوض‌خان که همراه او سردار دردی و سردار آراز حضور داشتند به مقابله با ارتش روسیه پرداختند و تا آخرین قطره خونشان از آب و خاک خود دفاع نمودند و سرانجام همگی آن‌ها کشته شدند و حماسه ماندگار سردار عیوض خان شکل گرفت. پس از به مرگ سردار عیوض خان همسر شجاع سردار عیوض به نام تیفه‌گل یا تحفه گل سرپرستی مردم فیروزه را به عهده گرفت.

جستارهای وابسته 
 ایران بزرگ
 جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار
 امتیازات و قراردادها در دوره قاجار

منابع 
<div style="font-size:smaller">

 ویکی‌پدیای انگلیسی
 قرارداد آخال ۱۸۸۱م/۱۲۹۹ ه‍ .ق پایگاه اطلاع‌رسانی دانشجویان و دانش‌آموختگان ترکمن
 ش‍م‍ی‍م، ع‍ل‍ی‌اص‍غ‍ر. ایران در دوره سلطنت قاجار. ت‍ه‍ران: ع‍ل‍م‍ی، ۱۳۷۱، صص ۲۵۱–۲۴۹
 https://www.yjc.ir/fa/amp/news/8311589

پیوند به بیرون 
 عهدنامه آخال در وبگاه کتابخانه ملی ایران

آسیا در ۱۸۸۱ (میلادی)
ایران در ۱۸۸۱ (میلادی)
تاریخ ترکمنستان
تاریخ خراسان
تاریخ روسیه
ترکمن‌صحرا
ترکمن‌ها
روسیه در ۱۸۸۱ (میلادی)
قاجاریان
معاهده‌های ۱۸۸۱ (میلادی)
معاهده‌های امپراتوری روسیه
معاهده‌های ایران
معاهده‌های دوجانبه
معاهده‌های سلسله قاجاریان
معاهده‌های صلح روسیه
مقاله‌های خرد ایران
مقاله‌های خرد تاریخ روسیه
روابط ایران و روسیه