جناس

جناس به یکسان بودن دو یا چند واژه در واج‌های سازنده می‌گویند، گرچه معنی متفاوتی داشته باشند. دو واژه هم‌جنس گاه به جز معنی تفاوتِ دیگری ندارند و گاه علاوه بر معنی، در یک مصوت یا همخوان با هم متفاوت‌اند. به دو واژه هم‌جنس ویا هم‌معنی که در یک مصراع یا بیت به کار می‌رود، ارکان جناس گویند. ارزش جناس به موسیقی و آهنگی است که در سخن می‌آفریند و زیبایی جناس در گرو پیوندی است که با معنی سخن دارد. جناس هم در شعر و هم در نثر به کار می‌رود. جناس تام، یکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واج‌هاست؛ بر موسیقی درونی مصراع یا جمله می‌افزاید. به این بیت شعر از حافظ توجه کنید:

انواع جناس

جناس ناقص (ناهمسان) حرکتی 
یکسان نبودن دو یا چند واژه در صامت‌ها (حروف بی‌صدا) و اختلاف آنها در مصوت‌های (حرف‌های صدادار) کوتاه نیست. تکرار صامت‌ها، موسیقی درونی مصراع را پدیدنمی‌آورد؛ مانند:
 مثال

در بیت بالا، سه واژهٔ «مَلِک، مُلک، مَلَک» به کار رفته‌اند؛ صامت‌های هر سه واژه یکسان اما واکه‌های کوتاه آنان و همچنان معنی‌شان با هم متفاوت است.
 مثال۲

 مثال۳

دریاب اولی با فتحه است و دریاب دومی با ضمه.

جناس ناقص (ناهمسان) اختلافی 
شباهت یک واژه در حرف اول، وسط یا آخر است. جناس میان دو واژه آنگاه جناس ناقص خوانده می‌شوند که اختلاف آنها بیش از یک حرف باشد. مانند:
 مثال

در این مثال، دو واژه «خروش» و «خروس» در کنار هم آمده‌اند، آخرین صامت دو واژه با هم متفاوت است. هماهنگی این دو واژه در بقیه صامت‌ها و مصوت‌ها و هماهنگی حرف اول آن‌ها با «خیزد» از عوامل آفرینش موسیقی در مصراع اول اس این جناس در کتب سنتی، به تفکیک اختلاف در حرف اول، وسط و آخر، جناس مضارع، لاحق و مطرف نامیده می‌شده‌است.
 مثال

گُل و مُل در حرف اول با هم اختلاف دارند.
 مثال

دستی، مستی و هستی فقط در حرف نخست باهم متفاوتند.
 مثال

بلا و ولا در حرف نخست با هم متفاوتند.

جناس ناقص (ناهمسان) افزایشی 
اختلاف یک واژه در معنی و تعداد حروف است. این نوع جناس در کتب سنتی جناس زاید یا مُذَیّل نامیده می‌شده‌است. در جناس ناقص افزایشی، افزایش ممکن است در حرف اول، وسط و آخر رخ دهد. مانند:
 مثال

در این بیت، واژهٔ «چمان» یک حرف بیشتر از «چمن» دارد. حرف در وسط آن افزوده شده‌است. همسانی سه صامت دیگر در این دو واژه و همراهی «چمان» و «چمن» با واژهٔ «چرا» در آفرینش موسیقی درونی نقش داشته‌است.
 مثال

جان و جهان جناس افزایشی دارند.
 مثال

قدم و مقدم جناس افزایشی دارند.
 مثال

دم و دمبدم جناس افزایشی دارند.
 مثال

بیا و بیار جناس افزایشی دارند.
 مثال

جام و جامه جناس افزایشی دارند.
 مثال

عذر و عذار جناس افزایشی دارند.

جناس تام (همسان) 
آن است که دو واژه یا واج در خط و تلفظ یکسان باشند، ولی در معنی با هم تفاوت داشته باشند:
 مثال

(«گور» در مصراع اول به معنی گورخر و در مصراع دوم به معنی قبر است)
 مثال

(رَوان در مصراع نخست به معنی جاری و درمصراع دوم به معنی جان و روح است)
 مثال

(بهشت اول به معنی جنت است و بهشت دوم بمعنی واگذاشت از مصدر هلیدن)
 مثال

(پروانه دوم به معنی پروایی نیست هست)
 مثال

(ترسایی اول با ترس آیی و تر سایی جناس تام دارد)

جستارهای وابسته 
 اشتقاق
 واکه
 همخوان

منابع 

آرایه‌های ادبی
ابهام
جناس‌ها
ریشه‌شناسی
طنز
علم بدیع
نوع کلمه
واژه‌شناسی
واژه‌ها