ایرج پزشک‌زاد

ایرج پزشک‌زاد (۸ بهمن ۱۳۰۵ – ۲۲ دی ۱۴۰۰) نویسنده و طنزپرداز ایرانی معاصر بود. او بیشتر به خاطر آفرینش رمان دایی‌جان ناپلئون و شخصیتی به همین نام شناخته می‌شود. در سال ۱۳۵۵ مجموعهٔ تلویزیونی دایی‌جان ناپلئون توسط ناصر تقوایی برگرفته از این رمان ساخته شد. کتاب دایی جان ناپلئون در سال ۱۹۹۶ میلادی توسط دیک دیویس به زبان انگلیسی ترجمه شده‌است.

زندگی‌نامه 
پزشک‌زاد در سال ۱۳۰۵ در تهران زاده شد. پدرش حسن پزشک‌زاد یک پزشک و مادرش شاهزاده فکری ارشاد دختر مؤیدالممالک فکری ارشاد بود. معزدیوان فکری نیز دایی او بود. وی پس از تحصیل در ایران و فرانسه در رشتهٔ حقوق دانش‌آموخته شد و به مدت پنج سال در ایران به قضاوت در دادگستری مشغول بود. پس از آن به خدمت در وزارت امور خارجه ایران ادامه داد و آخرین سمتش مدیرکل روابط فرهنگی بود.

وی کار نویسندگی را در اوایل دهه ۱۳۳۰ با نوشتن داستان‌های کوتاه برای مجله‌ها و برگردان نوشته‌های ولتر، مولیر و چند رمان تاریخی آغاز کرد. او هنگام کار در وزارت امور خارجه، نویسنده ستون طنز «آسمون ریسمون» در مجله فردوسی نیز بود.

پزشک‌زاد دربارهٔ خود می‌گوید:
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به فرانسه رفت و عضو شورای نهضت مقاومت ملی ایران شد که با رهبری شاپور بختیار تشکیل شده بود و به مدت ده سال سردبیری  نشریه قیام ایران را برعهده داشت. وی برای نهضت چند کتاب نوشته که نمونه آن «مروری بر واقعه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲» است.

وی در ۲۲ دی ۱۴۰۰ در سن ۹۴ سالگی در لس آنجلس درگذشت.

جایزه‌ها 
 پزشک‌زاد برنده جایزه بیتا در سال ۲۰۱۴ بوده‌است.

تأثیرگذاری 

برخی مجموعه تلویزیونی قهوه تلخ را کپی جذابی از کتاب ماشاءالله خان در بارگاه هارون‌الرشید نوشتهٔ ایرج پزشک‌زاد می‌دانند.

آثار

طنز 
 حاج مم‌جعفر در پاریس (۱۳۳۳) (خاطرات)
 ماشاءالله خان در بارگاه هارون‌الرشید (۱۳۳۷) (رمان)
 بوبول (۱۳۳۸) (طنزیات اجتماعی)
 آسمون ریسمون (۱۳۴۲) (طنزیات ادبی)
 دایی‌جان ناپلئون (۱۳۴۹) (رمان)
 ادب مرد به ز دولت اوست تحریر شد (۱۳۵۲) (نمایش‌نامه)
 انترناسیونال بچه‌پرروها (۱۳۶۳) (طنزیات سیاسی)
 شهر فرنگ از همه رنگ (احتمالاً ۱۳۷۲) (طنزیات سیاسی و اجتماعی)
 خانوادهٔ نیک‌اختر (۱۳۸۰) (رمان)
 رستم‌صولتان (۱۳۸۴) (طنزیات اجتماعی)
 گلگشت خاطرات (۱۳۸۶) (طنزیات اجتماعی)
 پسر حاجی باباجان (۱۳۸۷) (نمایش‌نامه)
 به یاد یار و دیار (۱۳۹۱) (خاطرات)
 صندوق لعنت (۱۳۹۴) (نمایش‌نامه)
 بلیت خان‌عمو (نمایش‌نامه)

تاریخی 
 مروری در واقعهٔ ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و قانون مصونیت نظامیان آمریکایی (تاریخ)
 مروری در تاریخ انقلاب روسیه (۱۳۷۰) (تاریخ)
 مصدق بازمصلوب: چند مقالهٔ سیاسی (۱۳۷۲) (مقالات سیاسی)
 مروری در تاریخ انقلاب فرانسه (۱۳۸۱) (تاریخ)
 طنز فاخر سعدی (۱۳۸۱) (نقد و تفسیر)
 حافظ ناشنیده‌پند (۱۳۸۳) (سرگذشت‌نامه و رمان تاریخی)
 مروری در انقلاب مشروطیت ایران (۱۳۸۴) (تاریخ)
 ریشه‌های اختلاف چین و شوروی (رساله)

ترجمه 
 روزولت / سارا دلانو روزولت (۱۳۲۶)
 ملک مقرب در جمع شیاطین / موریس دوکبرا (۱۳۳۱)
 دختر گرجی / موریس دوکبرا (۱۳۳۴)
 زندانی کازابلانکا / موریس دوکبرا (۱۳۳۵)
 دزیره / آن ماری سلینکو (۱۳۳۵)
 افسونگران دریا / آلفرد ماشار (۱۳۳۶)
 جمیله / هانری بوردو (۱۳۳۷)
 عدالت اجرا شده‌است / ژان مکر (۱۳۳۷)
 دو سرنوشت / ویلکی کالینز (۱۳۴۵)
 فردا گریه خواهم کرد / لیلیان راث (۱۳۴۵)
 ماروا / موریس دوکبرا (۱۳۶۲)
 شوایک سرباز پاکدل / یاروسلاو هاشک (۱۳۶۴)

مقاله‌ها 
 سوم اسفند ۱۳۵۷، یازده روز پس از پیروزی انقلاب ۵۷، ایرج پزشک‌زاد در کیهان مقاله‌ای به نام «آن‌ها که می‌خواهند غنائم خونین انقلاب را تقسیم کنند» نوشت. در این مقاله او به بازگویی روایت انقلاب فرانسه می‌پردازد و هشدار می‌دهد.

پانویس

منابع

پیوند به بیرون 
 
 ، بخش فارسی صدای آمریکا
 پزشک‌زاد، ایرج، آسمون ریسمون، بتسدا، مریلند: کتابفروشی ایران، ۱۹۹۷. شابک: ۹۷۸۰۹۳۶۳۴۷۷۹۰
شبی با ایرج پزشک‌زاد در لندن (پیوند مرده)
 

 
اهالی تهران
ایرانی‌تبارهای مهاجرت‌کرده به فرانسه
برندگان جایزه بیتا
تبعیدشدگان مربوط به انقلاب ۱۳۵۷ ایران در فرانسه
درگذشتگان ۱۴۰۰
درگذشتگان ۲۰۲۲ (میلادی)
دور از وطن‌های اهل ایران در فرانسه
دیپلمات‌های اهل ایران
رمان‌نویسان مرد اهل ایران
روزنامه‌نگاران مرد اهل ایران
زادگان ۱۳۰۵
زادگان ۱۹۲۷ (میلادی)
سعدی‌پژوهان اهل ایران
طنزپردازان اهل ایران
قاضی‌های اهل ایران
قاضی‌های سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
مترجمان اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان سده ۱۴ اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان فارسی‌زبان سده ۱۴
نمایشنامه‌نویسان مرد اهل ایران
نویسندگان داستان کوتاه مرد اهل ایران
نویسندگان فارسی‌زبان اهل ایران
نویسندگان مرد اهل ایران