لوئی آلتوسر

لوئی پیر آلتوسر ؛ (۱۶ اکتبر ۱۹۱۸ در الجزایر -۲۲ اکتبر ۱۹۹۰) جامعه‌شناس و فیلسوف مارکسیست فرانسوی بود. او از بالاترین مقامات آکادمیک حزب کمونیست فرانسه بود و نظریه‌هایش عمدتاً در پاسخ به خطراتی (همچون مارکسیسم انسانگرایانه مکتب فرانکفورت) بودند که به زعم او بنیان‌های نظری مارکسیسم را تهدید می‌کرد. لوئی آلتوسر «مارکسیست ساختارگرا» است که مفهوم ایدئولوژی در اندیشهٔ کارل مارکس را بسط داده‌ است. او با تأسی از مارکس، باورمند است هر نظام اجتماعی برای بقا و ماندگاری، ناگزیر از بازتولید شرایط و  تولید است. به این معنا که هر صورت‌بندی اجتماعی باید شرایط تولید خودش یا به عبارت دیگر، نیروهای تولید و روابط تولیدی موجود را بازتولید کند. آلتوسر ضمن تفکیک بازتولید روابط تولید از بازتولید نیروهای تولید، نهادها و سازوبرگ‌های دولت را نیز به دستگاه‌های ایدئولوژیک دولت و دستگاه‌های سرکوبگر دولت تقسیم می‌کند.

آلتوسر در دیدگاهی ضد اومانیستی معتقد بود انسان‌ها عاملانی صاحب اختیار و آزادی کامل نیستند، بلکه موجوداتی وابسته به نیروهای تاریخی و غیرشخصی مبارزه طبقاتی هستند.

زندگی 
لوئی آلتوسر در ۱۶ اکتبر ۱۹۱۸ در الجزایر زاده شد. او در سال ۱۹۳۰ به خاطر شغل پدرش همراه با پدر، خواهر و مادرش به مارسی و در سال ۱۹۳۶ به لیون فرانسه مهاجرت کرد. مقطع متوسطه را در دبیرستان «لیسه دو پارک» با موفقیت گذراند و در اکول نرمال سوپریور پاریس پذیرفته شد. با آغاز جنگ دوم جهانی به ارتش فرانسه پیوست و با شکست فرانسه، به دست آلمان‌ها اسیر و در اسارت دچار ناخوشی‌های روانی و جسمی شد. پس از اسارت به مارکسیسم گرایش یافت. او در سال ۱۹۴۶ با زنی انقلابی و یهودی – لیتوانیایی به نام هلن ریتمن آشنا شد و تا پایان عمر با او به سر برد. آلتوسر در سال ۱۹۴۸ به حزب کمونیست فرانسه پیوست، این در زمانی بود که افرادی چون موریس مرلو-پونتی از حزب کمونیست فرانسه جدا می‌شدند. همان سال وی به تدریس فلسفه در دانشگاه پرداخت. آلتوسر که در اسارت دچار ناخوشی‌های روانی شده بود در ۱۹ نوامبر ۱۹۸۰ با دستان خود همسرش را خفه کرد و بدین ترتیب به بیمارستان روانی «سنت آن» فرستاده شد. سه سال در بیمارستان بود و پس از بهبودی، به شمال پاریس رفت و به کارش ادامه داد. او سرانجام در ۲۲ اکتبر ۱۹۹۰ در اثر حمله قلبی درگذشت.

اندیشه 
آلتوسر نماینده عمده نحله ساختارگرایی (اصالت ساخت) در مارکسیسم معاصر بوده‌است که در برابر مارکسیسم ارتدکس، مارکسیسم رسمی عصر استالین، و مارکسیسم هگلی و فلسفی مارکسیست‌های غرب قرار دارد. اندیشه‌های او در فرانسه واکنش‌هایی منفی در حزب کمونیست و در بین مارکسیست – لنینیست‌ها ایجاد کرد. آلتوسر تحت تأثیر آرای فیلسوفانی چون گاستون باشلار بود و ادعا می‌کرد نظریه مارکسیستی را بر پایه علمی بیان می‌کند که خالی از هر گونه جریان یا عنصر ایدئولوژیک است. آرای او را می‌توان با چنین عناوینی جمع‌بندی کرد: مساله گسست معرفت‌شناختی در اندیشه مارکس، مشاجره با دیگر نحله‌های مارکسیستی، ساختگرایی و بحث دولت و ایدئولوژی.

آلتوسر آشکارا از نظام کمونیستی شوروی انتقاد می‌کرد و استالین را به تحریف  اصولی متهم می‌کرد که مارکس، کتاب سرمایه را بر آنها مبتنی کرده‌ است. در سال ۱۹۶۵ کتاب‌های «دفاع از مارکس» و «خوانش سرمایه» را منتشر کرد. در این کتاب‌ها با تلفیق رویکرد تاریخی مارکس با نظریهٔ ساختارگرایی گفت همهٔ جوامع دارای ساختار بنیادین واحدی هستند و تغییرات آنها بیشتر ناشی از نیروهای اجتماعی گسترده (ساختار) است تا کنش‌های فردی. از این نظریهٔ او همچون نظریه‌ای ضدبشری به‌شدت انتقاد شده‌ است. این منازعه در فلسفهٔ قرن ۲۰ تأثیر به‌سزایی گذاشت و برخی از منتقدان بعدی با حذف مارکس از مباحثه، مفاهیم آلتوسر را در نقد ادبی و انسان‌شناسی به‌کار بردند.

کتاب‌شناسی 
 برای مارکس (۱۹۶۵) ۴
 خوانش سرمایه (۱۹۶۵) 
 سیاست و تاریخ (۱۹۵۹) 
 موقعیت‌ها (۱۹۶۴) 
 لنین و فلسفه (۱۹۶۸)

کتاب‌شناسی فارسی 
 آینده تا ابد ادامه دارد (۱۳۹۶): لوئی آلتوسر، مقدمه: داگلاس جانسون، مترجم: عظیم فضلی‌پور، تهران: متخصصان بدون مرز، ۳۱۴ صفحه. 
 ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت (۱۳۸۷): لوئی آلتوسر، مترجم: روزبه صدرآرا، تهران: نشر چشمه، ۸۸ صفحه. 
 پیشگفتاری برجلد اول سرمایه و دو اثر دیگر (۱۳۵۸): لوئی آلتوسر، مترجم: ا. شمس، تهران: ایران، ۹۶ صفحه.
 دیالکتیک تاریخ به همراه یک مصاحبه با لویی آلتوسر (۱۴۰۰): لوئی آلتوسر، مترجم: بابک سلیمی‌زاده، هامان نویدپور، تهران: ژرف، ۸۰ صفحه. 
 ساختارگرایی چیست؟ (۱۴۰۰): ژیل دولوز، لوئی آلتوسر، مترجم: نوید گرگین، تهران: شب‌خیز، ۱۵۶ صفحه. 
 علم و ایده‌ئولوژی (۱۳۹۶): لوئی آلتوسر، مترجم:مجید مددی، تهران: انتشارات نیلوفر، ۵۵۲ صفحه. 
 ما و ماکیاولی (۱۳۹۷): لوئی آلتوسر، مترجم: میثم اهرابیان صدر، احمد مرسلی، تهران: نشر آگه، ۱۸۰ صفحه. 
 دربارۀ بازتولید (1401): لوئی آلتوسر، مترجم: هومن حسین‌زاده، تهران: انتشارات دمان، 398 صفحه،

منابع 

 ویکی‌پدیای انگلیسی
 اندیشه‌های مارکسیستی، حسین بشیریه، نشر نی
 دانشنامه دانش‌گستر، مؤسسه علمی- فرهنگی دانش‌گستر، ۱۳۸۹ ص ۳۹۳.

اسپینوزاشناسان
استادان اکول نرمال سوپریور
اسیران جنگی در آلمان در جنگ جهانی دوم
اسیران جنگی در جنگ جهانی دوم
اسیران جنگی سده ۲۰ (میلادی) اهل فرانسه
اسیران جنگی فرانسوی در جنگ جهانی دوم
اعضای حزب کمونیست فرانسه
افراد مبتلا به اختلال دوقطبی
افراد مبتلا به اسکیزوفرنی
اهالی استان الجزیره
اهالی الجزایر
بی‌خدایان اهل فرانسه
دانش‌آموختگان مدرسه عالی نرمال
درگذشتگان ۱۹۹۰ (میلادی)
درگذشتگان به علت سکته قلبی
روانکاوان اهل فرانسه
زادگان ۱۹۱۸ (میلادی)
ساختارگرایان
فیلسوفان اهل فرانسه
فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی)
فیلسوفان سده ۲۰ (میلادی) اهل فرانسه
فیلسوفان سیاسی اهل فرانسه
فیلسوفان قاره‌ای
کاتولیک‌های رومی سابق
کمونیست‌های اهل فرانسه
مارکسیست‌های اهل فرانسه
نویسندگان کمونیست
نویسندگان مرد اهل فرانسه
نظریه پست‌مدرن
نظریه‌پردازان سیاست
نظریه‌پردازان سیاست اهل فرانسه
نظریه‌پردازان مارکسیست
فیلسوفان علم