هیپاتیا

هیپاتیا (زاده ۳۵۰ – ۳۷۰ میلادی؛ درگذشته ۴۱۵ میلادی)فیلسوف زن نوافلاطونی، اخترشناس و ریاضی‌دان، فرزند تئون، اهل اسکندریه مصر تحت حاکمیت امپراتوری بیزانس بود. از او به عنوانِ نخستین ریاضی‌دان زن و آخرین کتاب‌دار کتابخانه اسکندریه یاد می‌شود. وی استاد فلسفه و ریاضیات در شهر اسکندریه بود و در علوم دیگر همچون اخترشناسی مهارت داشت. او همچنین یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین اندیشمندان نوافلاطونی در اسکندریه بود. هیپاتیا در طول زندگی‌اش به عنوان یک آموزگار بزرگ و پژوهشگری ماهر شناخته می‌شد.هیپاتیا با تحریک یک اسقف اعظم کلیسا به نام سیریل در اسکندریه به اتهام جادوگری و توطئه علیه مسیحیت به‌دست گروهی از مسیحیان به سرپرستی یک پدر روحانی کلیسا به نام پیتر به قتل رسید.در دوران قرون وسطا بسیاری از پژوهشگران به اشتباه فکر می‌کردند که او کاترین اسکندریه است. در دوران عصر روشنگری او به عنوان نماد کاتولیسیزم‌ستیزی شناخته می‌شد. در قرن نوزدهم چهره‌های ادبیات اروپایی به خصوص چارلز کینگزلی دربارهٔ او رمان نوشتند و در قرن بیستم هیپاتیا به عنوان نماد حقوق زنان و به عنوان چهره‌ای پیشرو در جنبش فمینیسم مطرح شد.

زندگی 
پدرش تئون صاحب کرسی استادی دانشگاه بود. او یک خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی کامل را ثبت کرد و بعدها به سبب شرح‌هایی که به برخی از آثار مهم نجوم و ریاضیات یونانی مخصوصاً «جدولهای آسان» بطلمیوس و اسطرلاب نوشت، به سِمت ریاست دانشگاه اسکندریه انتخاب شد. او از ریاضی‌دانان مشهور و استاد دانشگاه اسکندریه بود. تئون، استاد، معلم خصوصی و هم‌بازی دخترش بود. عشق او به زیبایی، شعر، فلسفه و ریاضیات به دخترش نیز سرایت کرده بود. او می‌گفت:

پدرش همه جزئیات زندگی و دقایق اوقات او را برنامه‌ریزی و مدیریت می‌کرد. او تعلیماتی کامل و منظم در حوزه‌های هنر، ادبیات، علوم، ریاضیات و فلسفه را زیر نظر پدر نیز گذراند؛ و به ورزش‌هایی چون سوارکاری و شنا و کوهنوردی پرداخت. دوران کودکی هیپاتیا بیشتر در موزیوم سپری گشت، او ساعت‌ها در کنار پدرش مطالعه می‌کرد به بحث‌هایی که بین پدر و همکارانش پیش می‌آمد، گوش می‌داد و در سخنرانی‌هایی که در سالن‌های بزرگ برگزار می‌شد شرکت می‌کرد. گفته پدرش خطاب به او

او نه تنها از پدر می‌آموخت بلکه در کنار او به کار نیز مشغول بود. او در ویرایش بسیاری از متون قدیمی ریاضی و ستاره‌شناسی پدر را همراهی می‌کرد هیپاتیا وقتی پدر را در سیری بر سینتاکسیس (یا المجسطی) بطلمیوس یا تهیه متن تجدیدنظرشده عناصر (عناصر تقریباً تمام نوشته‌های بعدی اقلیدس به‌شمار می‌آید) اثر اقلیدس یاری داد پدر در حاشیه کتاب ذکر کرد که 

روزی هیپاتیا به تئون گفت:  پدر نیز با چشمانی اشک‌بار آتن و ایتالیا را پیشنهاد داد و گفت:

شهرت و محبوبیت وی درفلسفه و ریاضی و… آنقدر پرآوازه شد که مرزها را درنوردید، همه جا سخن از هیپاتیا بود او پیوسته همانند مردان، بالاپوش و ردای بلند دانشگاهی گشادی به تن می‌کرد و تاجی از برگ درخت غار به سر داشت. موهای بلندش حلقه‌حلقه در پشتش رها شده بود این تاج را دانشگاه آتن همه ساله به دانشجویان فارغ‌التحصیل برترش اهدا می‌کرد و از هر لحاظ به استادی خردمند شبیه بود، در بازگشت از سفر از او برای تدریس در دانشگاه اسکندریه در رشتهٔ فلسفه و ریاضیات دعوت شد.

هیپاتیا وقتی در موزه اسکندریه شروع به تدریس می‌کرد، مردم در خیابان نزدیک ساختمان موزه، تجمع می‌کردند تا حداقل صدای او را از راه گوش بشنوند. سراپیوم یک عمارت بسیار زیبا و بزرگ بود و مهم‌ترین نقش آن ساختمان پرستشگاه خدای یونانی- مصری- سراپیس خدای مرگ ودرمان- بود و در درجهٔ دوم کتابخانه بزرگی بود که «کتابخانه دختر» نام داشت که با آمدن او مشهور شد. می‌گویند تئون به سبب ورود دخترش، کتابخانه را به نام کتابخانه دخترم هیپاتیا نامید و تا پایان عمر نیز به تدریس در این دانشگاه مشغول بود.

هیپاتیا شیوه‌هایی که حقیقت را بر اساس شواهد و مدارک به صورت مستند درک می‌شد را ستایش می‌کرد؛ شیوه تدریس او بحث و گفتگوی منطقی و عقلانی به سبک افلاطون و ارسطو بود به این معنی که دانشجویان طی جلسه پرسش و پاسخ مطلب را از استاد می‌آموختند. هیپاتیا در نگرش خویش کنکاشی ویژه داشت و به دلیل اعتقاد عمیق به پرسشگری به این جلسات روی آورد نگاه دقیق او در این عرصه موجب می‌شد که با متانت و اعتقاد قلبی این جلسات را تشکیل داده، و با توانایی پی‌بردن به راز مجهولات، همواره با پاسخ به حس کنجکاوی شاگردان و با تلاش برای یافتن و پی‌بردن به علوم جدید، روح حقیقت‌جوی خویش را سیراب و در این راه به‌طور عجیبی احساس شادی و لذت می‌کرد. او می‌گفت: 

روزی برای دخترانی که طالب و شیفته علم‌آموزی بودند سخن می‌گفت و آن‌ها را به تحمل سختی‌ها و دانش آموختن دعوت کرد. او در سخنرانی خود این چنین همه حضار را به حیرت واداشت: 

استعداد هیپاتیا چندان پنهان نماند چرا که کسانی که به اسکندریه می‌آمدند. وقتی در موزه اسکندریه هنگامی که او شروع به تدریس می‌کرد، مردم در خیابان نزدیک ساختمان موزه، تجمع می‌کردند تا حداقل صدای او را از راه گوش بشنوند؛ و در این هنگام بود که شاعری لب به سخن گشود و قصیده خوشایند و دل‌فریب سرود:
همچنین سقراط مورخ می‌نویسد:

ازدواج 
هیپاتیا تقریباً به مدت ده سال در اروپا سفر کرد و هرجا می‌رفت به خاطر زیباییش مورد ستایش قرار می‌گرفت. بخشی از محبوبیت او به دلیل ذهن تیزبین و خرد بی‌همتایش بود، ولی بیشتر مردم او را به خاطر زیبایی و نیز رفتار مودبانه و حسن معاشرتش دوست داشتند. بدین‌سان ستایش‌گران فراوانی داشت که غالباً احترام آن‌ها به او تبدیل به دلباختگی می‌شد او شبیه به آتنا الههٔ یونانی مجسم می‌شد. صورتی کاملاً یونانی و گیسوان پرپیچ وخم بلندی داشت. او چنان زیبا بود که همه شاگردانش عاشقش می‌شدند و این که پیشنهادهای ازدواج بسیاری از جانب اشراف، فلاسفه و سرداران بزرگی داشت را رد می‌کرد و آن‌ها را ناامید می‌ساخت. او می‌کوشید تا تمام مهارت سخندانی خویش را به کار گیرد تا آن‌ها را از این شیفتگی بازدارد و در عوض، آن‌ها را روی ریاضی، فلسفه و اندیشیدن متمرکز کند، اما عده‌ای بودند که دست برنمی‌داشتند. روزی یکی از این شاگردانش به نام اُریستیس که سردار بزرگ و فاتحی بود عشقش را به هیپاتیا برای چندمین بار ابراز می‌کند و او در جواب می‌گوید:  او هیچگاه به خواستگاری که ذهن و فلسفهٔ او با ذهن و فلسفهٔ خودش برابری کند، برخورد نکرد یا گویا برای او همسر مناسب و همتایی وجود نداشت؛ و همیشه می‌گفت:  او ترجیح می‌داد خود را وقف فلسفه و ریاضیات کند این جمله زیبای هیپاتیا قبل از آن که نشان‌دهنده طفره و تعلل او در ازدواج باشد، گویا اصالت و منش او را می‌رساند.

فعالیت‌ها

ریاضیات 
هیپاتیا تمام وقتش را با شاگردان به حل مسایل پیچیده فلسفه و ریاضی می‌گذراند، دانشجویان جوان از سراسر جهان برای شنیدن سخنرانی‌های او در حساب دیوفانتوس، روش‌ها و فنونی که دیوفانتوس توسعه داده بود و راه حل‌های نامعلوم مسایل مختلف که او ابداع کرده بود، راهی آن دیار می‌شدند و او به یقین در این روش‌ها نابغه بود؛ او تمام کتاب‌های ریاضی موجود در کتابخانه را عمیقاً مطالعه کرد و می‌خواست فرمولی خاص برای حرکت زمین بیابد؛ ولی پیش از این که به این کار دست بزند شیفته مخروطهای آپولونیوس شده بود. چون باطن عشق و جاذبه ژرف ریاضی در آن‌ها نهفته بود هیپاتیا رساله‌های فراوانی در زمینه ریاضیات نوشت که بسیاری از آن‌ها در زمان یورش مردم به معبد سراپیس اسکندریه از بین رفت. همچنین او در حل مسائل جبر و هندسه راه‌حل‌های جدیدی ارائه کرد که تا عصر رنه دکارت، آیزاک نیوتن و گوتفرید لایبنیتس و چندین قرن بعد علوم ریاضی از آن حد که هیپاتیا تدریس می‌کرد فراتر نرفت. نکته جالب توجه با وجود نزدیکی دوران یونانی با عصر بعد از هیپاتیا علاقه به مقاطع مخروطی همچنان بسیار مورد توجه بود. تا نیمهٔ اول قرن هفدهم مورد غفلت قرار گرفت. هیپاتیا مخترع «غلظت سنج» است که برای تعیین غلظت مواد حل شده در مایعات به کار می‌رود. چه طوفانی به پا می‌کند معلوم‌ها و مجهولهایم در فرمول تو ای آپولونیوس.

فلسفه 
او نظریه‌های نوافلاطونی فلوطین و ایامبلیکوس و آثار ارسطو را در موزهٔ اسکندریه تدریس می‌کرد. نامداران بسیاری در کلاس‌های تدریس او شرکت می‌کردند و به دفاع از نظریات او می‌پرداختند. در یکی از نوشته‌های هیپاتیا آمده:

نجوم 
سینسوس یکی از دانشجویان برجسته هیپاتیا بود و برای او ارزش بالایی قائل بود. او همیشه نتیجه مکاشفات خود را در اختیار هیپاتیا می‌گذاشت، در یکی از نامه‌ها او از سرگردان ماندن ملوان‌ها در دریا بخاطر نداشتن علم کافی و ندانستن جهت‌یابی ابراز نگرانی کرد حتی در یکی از نامه‌ها از استاد می‌پرسد چگونه می‌توان از خوش‌یمن بودن تصمیمات مهم با توجه به حرکات ستاره‌ها مطمئن شد؟
و هیپاتیا در جواب نامه نوشت: 

همچنین در تشریح جزئیات آن می‌گوید:

کلیسا به شدت خرافات را در میان مردم ترویج می‌نمود و با مظاهر علم در ستیز بود. اسقف سیریل نیز با برخورداری و اعتقاد از الهیات مسیحی معتقد بود که اینکه زمین مرکز جهان است و زمین مرکزی مقدس است که همهٔ سیارات بدور آن می‌چرخند. با این نظر زمین مرکز جهان و انسان نیز دیگر اشرف مخلوقات است؛ اما هیپاتیا در حقیقت همه‌انگاره و فرضیه‌های کلیسا را در مورد زمین را واژگون کرد، زیرا این ایدهٔ وی در تضاد کامل با متون کتاب مقدس و نظریات رهبران کلیسا بود. هیپاتیا می‌دانست که شکوه و عظمت خورشید باید در آسمان تجلی پیدا کند، در نتیجه، عقل نمی‌پسندید که خورشید با تمام قداست و شکوهش در جایی جز در مرکز عالم، قرار گیرد پس زمین مقدس نیست و هیپاتیا با مشاهدات و فرمول‌های ریاضی اثبات کرد حرکت زمین به دور خورشید هم بیضی‌وار است نه دایره؛ و خورشید باید در مرکز جهان باشد. مبلغان متعصب به محض شنیدن این خبر موضع گرفتند و گفتند:
البته ضربه نهایی به نظریهٔ ثابت بودن زمین و این که همه ستارگان و سیارات به دور زمین می‌چرخند (ارسطو و بطلمیوس مدافعان این نظریه بودند) را گالیله وارد کرد. گالیله از نظریه کپرنیک مبنی بر این که خورشید مرکز جهان است حمایت کرد. طبق نظر کپرنیک به جای زمین، خورشید ثابت است و در مرکز جهان قرار دارد و بقیه سیارات با مدارهای دایره‌ای دور آن می‌گردند و این‌ها همه مدیون هیپاتیای بزرگ هستند.

مرگ 

در آن زمان اسکندریه از مراکز مهم مسیحیت بود و تفکرات دیگر با عنوان کافرکیشی به شدت سرکوب می‌شدند. دانش‌هایی که هیپاتیا بر روی آن‌ها کار می‌کرد از دید روحانیون برای مردم مضر و گمراه‌کننده بود و این‌که یک زن به فلسفه و ریاضیات بپردازد غیرقابل تحمل بود. هیپاتیا توسط «سیریل» اسقف شهر اسکندریه متهم به جادوگری و توطئه علیه مسیحیت شد. در یکی از روزهای ماه مارس سال ۴۱۵ میلادی مردم خشمگین که اسقف سیریل آن‌ها را تحریک کرده بود، به رهبری شخصی با نام پیتر که قاری کلیسا و نایب نوحه‌خوانی بود، روانهٔ کلاس درس هیپاتیا شده بودند و زمان این کار را شنبه پیش از روز شکرگزاری قرار دادند؛ یعنی زمانی که مسیح با افتخار وارد اورشلیم شد. شاگردان از هیپاتیا خواهش کردند که با آن‌ها به پناهگاهی برود، اما هیپاتیا گفت:

در یک لحظه اوباش و ولگردها به درون کلاس ریختند. آن‌ها ناسزاگویان نام هیپاتیا را بر زبان داشتند. در یک چشم برهم‌زدن شاگردان وفاداری که او را در پناه گرفته بودند، کشته شدند.
سپس شورشیان معجر ابریشمین را از سر هیپاتیا و ردای دانشگاهی‌اش را پاره کردند و تاج برگ غار را از سرش برداشتند و گیسوان او را گرفتند و درحالی‌که موهایش را می‌کشیدند او را از کلاس درس تا کلیسای شهر بردند. رهبران این مسیحیان عادت داشتند مخالفانشان را در خیابان‌ها بکشند؛ در میان راه نیز شورشیان ابتدا دستان وی را که همواره بدان وسیله به ساده‌کردن و همه‌فهم کردن ریاضیات و فلسفه می‌پرداخت، شکستند. سپس لباسش را پاره‌پاره و برهنه‌اش کردند، شلاقش زدند آن‌ها چندین کوزه و فنجان سفالین کلیسا را بر سنگ‌های کف کوباندند و با تکه‌های آن بارها و بارها بر سر و تن هیپاتیا زدند و سر تا پای او را با سنگ و چوب زخم‌دار کردند و بدنش را زیر ضربات سخت خرد کرده بودند. سرانجام به کلیسا رسیدند؛ سپس دسته‌جمعی و یکباره به او حمله کردند و از زمین سنگ‌هایی را برداشتند و آنقدر بر او زدند که تندیسی از سنگ به وجود آمد تا مردم شهر از این حادثه ناگوار خبردار شدند، یکی از بزرگ‌ترین زنان تاریخ با وضعی ناخوشایند، در زیر آوار سنگ‌ها له شد و خون‌آلود جان داد. لحظه‌ای بعد تنها همراه او پروانه‌ای بود که پرپرزنان شانه‌به‌شانه‌اش می‌آمد و آخرین کتابدار از کتابخانه اسکندریه جدا شد.

نقل‌قول از کتاب هیپاتیا دختر خوشید، فرزند زمین در وصف مرگ او:

فیلم 
فیلم آگورا محصول سال ۲۰۰۹ و با بازی ریچل وایس بر اساس زندگی او ساخته شده‌است. این فیلم نخستین بار در بخش خارج از مسابقه شصت و دومین جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد.

پانویس

منابع 
 
 Research Machines plc. (2004). The Hutchinson dictionary of scientific biography. Abingdon, Oxon: Helicon Publising, 608.

پیوند به بیرون 
 
 

 
 
 

 
اخترشناسان اهل یونان
اخترشناسان یونان باستان
استادان دانشگاه
اعدام‌شدگان با سلاخی
افراد مصری یونانی‌تبار
اهالی اسکندریه در عهد رومیان
اهالی امپراتوری روم شرقی در سده ۴ (میلادی)
اهالی امپراتوری روم شرقی در سده ۵ (میلادی)
اهالی روم در سده ۴ (میلادی)
اهالی روم در سده ۵ (میلادی)
اهالی مصر در سده ۴ (میلادی)
اهالی مصر در سده ۵ (میلادی)
اهالی یونان باستان
پاگان‌های روم شرقی
دانشجویان دوره دوم باستان در آتن
دانشمندان زن
دانشمندان کشته‌شده
درگذشتگان ۴۱۵ (میلادی)
ریاضیدانان یونان باستان
ریاضی‌دانان اهل یونان
ریاضی‌دانان زن
ریاضی‌دانان سده ۴ (میلادی)
ریاضی‌دانان سده ۵ (میلادی)
زادگان سده ۴ (میلادی)
زنان اهل یونان
زنان در فناوری
زنان سده ۴ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی
زنان سده ۵ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی
زنان فیلسوف یونان باستان
زنان مخترع
زنان مصر باستان
فیلسوفان اعدام‌شده
فیلسوفان اهل یونان
فیلسوفان دوره هلنیستی
فیلسوفان روم باستان
فیلسوفان زن
فیلسوفان سده ۴ (میلادی)
فیلسوفان سده ۵ (میلادی)
فیلسوفان نوافلاطونی
قدیسان
قربانیان شکنجه اهل یونان
کشته‌شدگان با زجرکش‌کردن
کشته‌شدگان روم باستان
مخترعان
نوافلاطونیان
نویسندگان زن در یونان باستان
نویسندگان زن سده ۴ (میلادی)
نویسندگان زن سده ۵ (میلادی)
نویسندگان سده ۴ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی
نویسندگان سده ۵ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی
ویکی‌سازی رباتیک
هلنی‌گرایی و مسیحیت