تیمور بختیار

تیمور بختیار (زادهٔ ۱۲۹۳ در شهرکرد – درگذشته ۲۵ مرداد ۱۳۴۹ در دیاله عراق) سپهبد نیروی زمینی شاهنشاهی و از بنیانگذارانِ ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) و نخستین رئیس آن سازمان از ۲۱ اسفند ۱۳۳۵ تا ۷ اسفند ۱۳۳۹ بود. وی پس از اختلاف با محمدرضا شاه و اتهام خیانت به کشور، به اعدام غیابی محکوم و توسط مامورانِ ساواک در ۲۵ مرداد سال ۱۳۴۹، در دیالهٔ عراق به قتل رسید.

زندگی شخصی و تحصیلات 
تیمور بختیار در جریان جنگ اول جهانی، در ۱۲۹۳ خورشیدی در قلعه دزک در استان چهارمحال و بختیاری زاده شد. خانوادهٔ بختیار از خوانینِ بختیاری بودند. پدرش فتحعلی‌خان سردار معظم، ۲ دوره نماینده مجلس شورای ملی و از خوانین بختیاری و نوه لطفعلی خان امیر مفخم (دو دوره وزیر جنگ ایران در دوران قاجار) بود.

همسر نخستِ بختیار؛ ایران‌خانم نام داشت و دخترِ یکی از قدرتمندترین سران ایل بختیاری؛ سردار ظفر بختیاری بود. همسر دوم وی «قدرت‌خانم» همسر سرهنگ یمینی بود که بختیار به او دلباخته می‌شود و سرانجام با وی ازدواج می‌کند.

سومین همسر بختیار پوران بود، که با وی نیز اقدام به ایجاد رابطه نمود و این ارتباط باعث جدایی پوران از همسرش عباس شاپوری گردید.

در آن زمان، بختیاری‌ها در سیاستِ ایران بسیار تأثیرگذار بودند. ثریا اسفندیاری بختیاری و شاپور بختیار هر دو از عمو زادگانِ تیمور بختیار بودند.

تیمور تحصیلاتِ خود را تا سیکل در اصفهان گذراند و سپس همراه با پسر عمویش شاپور بختیار برای ادامه تحصیل به بیروت رفت و در مدرسه سن ژوزف مشغول به تحصیل شد. در آن زمان، بسیاری از ایرانیان هوادارِ فرهنگِ فرانسه (فرانکوفیل) بودند؛ از جمله: امیرعباس هویدا و حسن پاکروان. وی سپس راهی فرانسه شد و در مدرسه نظامی سن سیر از ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۳ تحصیل کرد. بختیار این مدرسه را با درجه ستوان دوم به پایان رساند و پس از دو سال به ایران بازگشت. پس از بازگشت به ایران از آکادمی نظامی شهر تهران فارغ‌التحصیل شد.

کارها 

تیمور پس از مدتی برای ادامه خدمت با درجهٔ ستوان یکمی به زاهدان منتقل شد. مقارن جنگ دوم جهانی وی به اصفهان منتقل شد و سپس در ۱۳۲۱ با درجه سروانی به تهران بازگشت و در ۱۳۲۵ به فرماندهی هنگ رسید.

تیمور بختیار در سال ۱۳۲۵ از فرماندهان هنگ سوار حمله بود که آذربایجان را از دستِ جعفر پیشه‌وری آزاد کرد. وی در سال ۱۳۲۶ وارد دانشگاه جنگ شد و دورهٔ دافوس را گذراند. بختیار در همین سال به درجه سرهنگ دومی و در سال ۱۳۲۹ به درجه سرهنگی نائل آمد و فرمانده تیپ ۳ کوهستانی گردید. او در سال ۱۳۳۱ شورش ابوالقاسم خان بختیار عموی خود را در اصفهان دفع کرد و به پاس این موفقیت فرمانده تیپ زرهی کرمانشاه شد.

شش ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد و پس از ناتوانی سرلشکر فرهاد دادستان در فرمانداری نظامی، تیمور بختیار که یکی از همکارانِ نزدیکِ فضل‌الله زاهدی بود از کرمانشاه فراخوانده شد و با ارتقا به درجه سرتیپی و انتصاب به فرماندهی لشکر ۲ زرهی مرکز، فرماندار نظامی تهران شد
تیمور بختیار در سال ۱۳۳۳، تشکیلات زیرزمینی وسیع حزب توده را در ارتش، شهربانی و ژاندارمری کشف و شبکه افسران توده‌ای را به‌شدت سرکوب کرد.
یکی از اولین موفقیت‌های وی در مقامِ فرماندارِ نظامیِ تهران، دستگیریِ وزیر امور خارجهء دولتِ مصدق -حسین فاطمی- بود که فعالانه با دولتِ نظامیِ آن دوران مبارزه کرده بود.

بختیار با برپاییِ یک کمپین گسترده علیه حزب کمونیست توده، ۲۴ تن از رهبرانِ این حزب را شتابزده محاکمه و اعدام کرد. همچنین وی خلیل طهماسبی (قاتل حاج‌علی رزم‌آرا نخست‌وزیر سابق) از اعضای فدائیان اسلام را دستگیر و اعدام نمود. تیمور در اول مهر ۱۳۳۵ به درجه سرلشکری رسید. در اسفند ۱۳۳۵ به ریاست سازمان جدیدالتأسیس ساواک منصوب شد و از ۱۳۳۶ در کابینه‌های اقبال و شریف‌امامی، معاون نخست‌وزیر و رئیس ساواک بود و در ۱۳۳۸ به درجهٔ سپهبدی ارتقاء یافت.

برکناری از ساواک و پی‌آمدها 
در سال‎های ۱۹۶۱- ۱۹۶۳ میلادی شاه واشنگتن را به دوستی با شوروی، برکناری نخست‌وزیر (دکتر علی امینی) و کناره‌گیری از قدرت تهدید می‌کرده است. آمریکایی‌ها هم در خفا برای همه سناریوها برنامه داشتند، از جمله این که اگر از خط قرمز آنها عبور کرد سرنگونش کنند. در واشنگتن گروهی از نزدیکان کندی برهبری ویلیام داگلاس (از  حزب دموکرات و دوست خانواده کندی و دوستدار محمد مصدق )و عضویت رابرت کندی (برادر رئیس جمهور و وزیر دادگستری وقت) و جان وایلی (سفیر سابق آمریکا در ایران) برای انتقال قدرت در ایران طرحی به کاخ سفید ارائه کردند تا زمام امور را به شورای سلطنت متشکل از سیاستمداران مورد اعتماد واشنگتن از جمله ناصر‌ قشقایی و علی امینی بسپارند.

در پی مسافرت بختیار به آمریکا در بهمن ۱۳۳۹ او که حامل پیامی از سوی شاه برای جان اف. کِنِدی بود، بر وحشت شاه از بختیار افزود. در ملاقات بختیار با کندی موضوع گسترش سرسام‌آور فساد در هیئت حاکمه ایران و ناتوانی شاه در اداره کشور مطرح شد.

اسناد جدید حکایت از آن دارد که بختیار از سال‌های آخر ریاست‌جمهوری آیزنهاور (اواسط سال ۱۹۵۸ میلادی) در فکر کودتا بوده است. بختیار در سفر به واشنگتن به دولت کندی پیشنهاد سرنگون کردن شاه را داد غافل از آن که آمریکایی‌ها خود او را مردی "شیطانی"، "جاه‌طلب" و "به شدت فاسد و خودخواه" و زیادی مستقل می‌دانستند که اگر قدرت را در دست می‌گرفت احتمال داشت ایران را از اردوی غرب خارج و یک کشور بی طرف اعلام بکند. معلوم نیست آمریکایی‌ها درباره بختیار دقیقا به شاه چه گفتند ولی شاه حدود دو هفته بعد از بازگشت بختیار ، او و روسای اطلاعات و ستاد ارتش که واشنگتن همه آنها را مانند بختیار فساد یا ناکارآمد می‌دانست را برکنار کرد. آمریکایی‌ها سپهبد قرنی را افسری فرصت‎ طلب ولی طرفدار غرب می‌دانستند که هرچند از بختیار "ضعیف‎تر" بود، برای کودتا گزینه مناسب‌تری به نظر می‌رسید زیرا برخلاف بختیار شهرت به فساد نداشت و در بین طرفداران مصدق هم "قابل قبول‌تر" بود ودر نهادهای نظامی- امنیتی ایران دوستان زیادی داشت. سپهبد حسن علوی‌کیا (قائم‌مقام ساواک)، سرلشکر منصور اردوآبادی (فرمانده ژاندارمری خراسان و پدر نادر طالب زاده )، سپهبد عبدالعلی منصورپور، سپهبد مرتضی یزدانپناه، حسن امامی (امام جمعه تهران) و سید ضیاءالدین طباطبایی هواداران قرنی بودند.

بختیار در اواخر اسفند ۱۳۳۹ از ریاست ساواک برکنار شد.

پس از برکناری 
پس از برکناری بختیار از ریاست ساواک، ساواک بر مجموعه رفتار و فعالیت‌های بختیار نظارت داشت. بختیار آزادانه و بی‌محابا با محافل و نمایندگان سیاسی برخی کشورهای خارجی مقیم تهران ملاقات‌های پرسروصدایی می‌کرد و در این ملاقات‌ها از دولت انتقاد می‌کرد. به دنبال گسترش مخالفت‌های بختیار، علی امینی از شاه خواست با دستگیری و زندانی کردن بختیار موافقت کند. شاه این خواسته امینی را رد کرد و تنها به نخست‌وزیر اجازه داد موجبات تبعید بختیار را از کشور فراهم کند. به‌این‌ترتیب در هفت بهمن ۱۳۴۰، تیمور بختیار به‌گونه‌ای نه‌چندان محترمانه از ایران تبعید شد.

تبعید به ژنو 
تیمور بختیار تهران را به مقصد رم ترک کرد و مدتی بعد عازم سوئیس و ژنو شد. شاه که از فعالیت‌های بختیار در خارج از کشور اخبار و گزارش‌هایی در اختیار داشت، در مهر ۱۳۴۱ او را بازنشسته کرد و در همان حال اعلام شد که از آن پس او برای زندگی در خارج از کشور می‌تواند صرفاً از گذرنامه عادی استفاده کند. بختیار نیز مخالفت خود را با شاه و حکومت پهلوی علنی کرد

تلاش برای ترور شاه 
در خرداد ۱۳۴۶ و در جریان سفر شاه به آلمان غربی، پلیس این کشور اتومبیل بدون سرنشینی حامل ده‌ها کیلو بمب کشف کرد و بختیار متهم شد که در این توطئه دست داشته‌است؛ البته گزارش‌هایی نیز وجود دارد که این توطئه را ساختگی و سازماندهی‌شده توسط ساواک و سفارت ایران در آلمان می‌داند. 

پس از اتفاق آلمان غربی دولت ایران از تمدید گذرنامه بختیار در اروپا خودداری کرد و پرونده‌ای علیه او در دستگاه قضایی ایران تشکیل شد و اموال و دارایی‌های درخور توجه بختیار در داخل کشور مصادره شد. به فاصله کوتاهی بختیار تلاش برای برقراری ارتباط با مخالفان شاه را آغاز کرد.

ارتباط با مخالفین شاه 
او با استفاده از تماس‌هایی که در زمان ساواک بدست آورده بود به برقراریِ ارتباط با مخالفان شاه در اروپا، عراق و لبنان دست زد.  با سید روح‌الله خمینی ، رضا رادمنش -دبیرکل حزب توده ،محمود پناهیان وزیر جنگِ دولتِ فرقه دموکرات آذربایجان، دیدار کرد.

ارتباط با سید موسی صدر و دستگیری در بیروت 
بختیار که با سید موسی صدر از زمان ریاست ساواک دوستی داشت شروع به همکاری با او و تردد به لبنان کرد. او بین سالهای ۱۹۶۵-۱۹۶۷ معادل ۱۳۴۴-۱۳۴۸ هفت مرتبه به لبنان رفت. نفوذ موسی صدر بقدری در لبنان زیاد شده بود که وقتی تیمور بختیار در یکی از سفرهای خود در ۲۳ فروردین سال ۱۳۴۷-۱۲ آوریل ۱۹۶۸ (به تصمیم مقامات لبنان و به ظاهر بدلیل اسلحه ای که در سفرهای قبلی نیز همیشه بهمراه داشت!) دستگیر شد و به زندان افتاد با اینکه حکومت شاه پول هنگفتی در حد چند میلیون دلار را بین مسئولین عموما رشوه خوار لبنانی شامل رئیس جمهور - رئیس مجلس و دادستان تقسیم کرد تا بختیار را بدست بیاورد حتی هواپیمایی از ایران برای بردن او فرستادند. دولت ایران رسما در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۴۷ از دولت لبنان خواست بختیار را به ایران تحویل بدهد.  به درخواستهای شاه اعتنایی نشد و در نهایت سید موسی صدر او را از زندان آزاد کرد . این باعث شد شاه عصبانی شده و دستور دهد سفارت ایران در لبنان تعطیل شود و حتی اثاثیه آن حراج شود و رابطه موسی صدر با شاه هم تا چند سال قطع شود. در طول دستگیری جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهوری وقت مصر  ژنرال دوگُل، رئیس‌ جمهور فرانسه و  سران برخی از کشورهای عرب منطقه از بختیار حمایت کردند.

رفتن به عراق 
در آستانه پایان مدت اعتبار گذرنامه ایرانی بختیار، کشورهای سوئیس، فرانسه و برخی کشورهای عربی برای اعطای گذرنامه و تابعیت سیاسی به او اعلام آمادگی کردند. ژنرال صالح مهدی عماش از سوی ژنرال احمد حسن البکر، رئیس‌ جمهور عراق برای دیدار بختیار به ژنو رفت و پیام داد که دولت عراق با کمال افتخار به ژنرال بختیار گذرنامه سیاسی اعطا کرده و در عراق مورد پذیرایی قرار خواهد گرفت. بختیار که علاقه‌مند بود نزدیک مرزهای ایران باشد پذیرفت و در اردیبهشت ۱۳۴۸  با تشریفات وارد بغداد شد و در قصر سابق نوری سعید ساکن شد.

ضبط اموال و محکومیت به خیانت 
دولت ایران در ۲۷ خرداد ۱۳۴۸ لایحه ضبط و مصادره کلیه اموال و دارایی‌های بختیار را به مجلس سنا ارائه داد و تصویب شد و مجلس شورای ملی در اوایل تیر ۱۳۴۸ آنرا تأیید کرد و  همان سال پرونده بختیار به اتهام خیانت به میهن به دادرسی ارتش محول شد. در سی و یکم شهریور ۱۳۴۸ دادگاه عالی شماره یک دادرسی ارتش غیاباً بختیار را به اعدام محکوم نمود.

قتل بختیار در عراق توسط ساواک 
در ۱۶ مرداد ۱۳۴۹ مأموران ساواک او را در حال شکار در استان دیاله  با وجود محافظین عراقی ، هدف گلوله قرار دادند. بختیار پس از زخمی شدن در بیمارستان الرشید بغداد بستری شد. ابتدا رو به بهبودی بود، اما به علت عفونت حال او وخیم شد و  در ۲۵ مرداد ۱۳۴۹ درگذشت. در ۷ شهریور ۱۳۴۹ شبانه جنازه او را از سردخانه به نجف منتقل کرده و در رواق حرم علی بن ابی‌طالب به خاک می‌سپارند.

شخصیت بختیار 
حسن علوی‌کیا در مورد او می‌گوید:

جستارهای وابسته 
 فهرست فرماندهان ارتش ایران
 شاپور بختیار
 ساواک
 سید موسی صدر
 صادق قطب زاده

منابع 

 ظهور و سقوط پهلوی؛ ارتشبد فردوست؛ ج اول؛ ص ۴۱۷

آدم‌کشی در ۱۹۷۰ (میلادی)
اهالی شهرکرد
افراد کشته‌شده توسط ساواک
افراد کشته‌شده در خارج از کشور اهل ایران
سیاستمداران اهل شهرکرد
ترورشدگان اهل ایران
خاندان بختیار
دانش‌آموختگان مدرسه نظامی سن-سیر
درگذشتگان ۱۹۷۰ (میلادی)
دور از وطن‌های اهل ایران در فرانسه
دور از وطن‌های اهل ایران در لبنان
رئیسان ساواک
زادگان ۱۹۱۴ (میلادی)
سپهبدهای ارتش شاهنشاهی ایران
صلیب‌های بزرگ درجه ۱ نشان افتخار شایستگی جمهوری فدرال آلمان
فعالان سیاسی کشته‌شده اهل ایران
فیلد مارشال‌های ایران
کشته‌شدگان در عراق
کودتاگران و طراحان کودتا در ایران
مردم بختیاری
نظامیان اهل شهرکرد
وزیران دولت علی امینی