Sertorioren gerra

Sertorioren gerra K.a. 83an hasi zen Hispanian. Gaio Mario jeneralaren eta Hispania Citeriorreko gobernadore Kinto Sertorioren armadak erromatar armada eraso zuen.

Sertorio Popularesen aldekoa zen eta hispaniarren bizitza hobetu zuten erreformei esker, ospea lortu eta Silaren diktadura borrokatu zuen Hispaniatik. Optimatesek errepublikatik bota zuten Sertorio eta haren matxinada amaitzeko, gudarosteak bidali zituzten Iberiar penintsulara.

K.a. 80an, Sertoriok lusitaniarrei lagundu zien Erroma erasotzen eta Silak Hispania Ulteriorreko gobernadore Quinto Zezilio Metelori bi legio bidali zizkion, matxinadari aurre egiteko. Hasieran, Metelok garaipenak lortu arren, Sertoriok zeltiberiar eta lusitaniar gerrilla-taktikak erabiltzeari ekin eta ia penintsula osoa bereganatzea lortu zuen eta hiriburua Oscan, egungo Huescan, ezarri. Artean, Erromak Ponpeio bidali zuen Hispaniara: horrek gerra latza hasi zuen, Sertorio K.a. 72an hila izan zen arte.

Aurrekariak 
K.a. 84an, Gaio Marioren popularren eta Luzio Kornelio Silaren optimatesen (Erromatar Errepublika berantiarreko alderdi aristokratikoa) arteko gerra zibila bizi zen. Lehenengoek Erroma kontrolatzen zuten, baina errepublikako gainerako lurraldeak galtzen ari ziren: Sila armada ahaltsu batekin zegoen, Mitridates VI.arekin bakea negoziatzen, hiriburura itzultzeko; Kinto Zezilio Metelo Pio Afrikan altxatu zen eta Kaio Fabio Adriano propretorea hil zuen Utikan; Marko Lizinio Kraso Hispania Ulteriorren zegoen: han, armada txiki bat osatu eta Italiara itzultzeko prestatzen ari zen; eta Kneo Ponpeio Magno gazte bat Pizenon altxatu zen.

Bere egoera hobetzeko, K.a. 83an, Kinto Sertorio, erromatar buruzagi trebe eta talentuduna, Hispania Ziteriorrera bidali zuten pretore, Kantabria eta Lusitaniako tribuak popularren aldera erakartzeko eta aurreikus zitekeen porroterako babesa lortzeko. Berehala, tokiko buruzagiak erosi, haietaz abusatzen zuten funtzionario erromatarrak zigortu, zergak jaitsi, kolono erromatarrak armatu eta trirremeak eta gerra-makinak eraikiarazi zituen. Silak popularrak garaitu eta Erroma okupatu ondoren, bizirik iraun zuten askok Hispaniara ihes egin zuten, bidelapur gisa.

Sertoriar gerrak

Lehen etapa: K.a. 82-79 
Silak erabaki zuen armadak bidaltzea azken lurralde leialak Popularren mende jartzera. Ponpeio gaztea Siziliara joan zen, Gneo Papirio Karbo ihes egin eta armaz altxatu zuen lekura. Optimatesak garaitu eta hil egin zuen K.a. 82. urtean. Ondoren, Afrikara joan zen, Marko Perpenna Venton eta Kneo Domizio Enobarbo matxinatu ziren probintziara, Numidiako errege Hiarpasen laguntzarekin. Ponpeiok K.a. 81ean garaitu zituen, Enobarbo hil eta Hiarpas harrapatu. Perpennak Sardiniara ihes egin behar izan zuen.

Antzeko zerbait gertatu zen Hispanian, han azken herri-erresistentzia geratzen baitzen. Sertoriok, bere aurkako erasoaldi aurreikusgarriaren jakitun, Livio Salinator ordezkariari agindu zion Pirinioetako pasabideak 6.000 soldadurekin hornitzeko. K.a. 82an, Kaio Annio Lusko jeneralaren agindupeko armada boteretsu bat mendilerrora hurbildu zen, baina eraso egin beharrean, nahiago izan zuen soldadu bat erosi, Salinator hiltzeko. Traizio horren ondoren, gainerako defendatzaileek amore eman zuten eta Annio penintsulan sartu zen, erresistentziarik gabe.

Sertoriok eta geratzen zitzaizkion 3.000 soldaduek Mauritaniako Erresumara ihes egin zuten. Pitusa uhartean, Betisen bokalean, Anniok utzitako goarnizioa garaitu zuen, eta Annio untzi eta bost mila soldadurekin hurbildu zenean, ekaitz batek eta aliatu ziliziarren trebetasunak Sertorio garaitzea ahalbidetu zuten. Mauritaniara iritsi ziren: bertan, erbesteratutako popularren komunitate handi bat eta ziliziar pirata ugari zeuden. Azken hauekin aliatu zen Balear uharteak eta Mauritaniako kostaldea erasotzeko. Erresuma gerra zibil betean zegoen, Boko I.a Silaren aliatua zen eta matxinoen aurka borrokatzen zuen. Haren basailu Askalisek eta Gaio Paziano erromatar jeneralak (Silak errefortzuekin bidalia) Sertoriori eraso egin zioten, baina horrek Pazifiko hil eta bere soldaduak matxinatu ziren gudu batean garaitu zituen. Horren ondoren, jeneral popularrak Tingis hartu zuen, K.a. 81ean.

Hurrengo urteko udaberrian, Sertoriok lusitaniarren ustezko laguntza-eskaera bat jaso zuen, penintsulara itzultzeko aitzakia izan zena. Baelo Claudian lehorreratu zen 2.000 legionariorekin, 700 zaldun mauritaniarrekin eta 600 hispaniar laguntzailerekin. Optimateek, berriz, 120 mila infante, 6.000 zaldizko eta 2.000 arkulari eta habailari zituzten, lau armadatan banatuta. Berehala hartu zuen lusitaniarren laguntza, Diana jainkosak bidalia zela uste baitzuten, maskota gisa orein zuri txiki bat erosi zuelako. Esan zien oreinak jainkosaren mezuak bidaltzen zizkiola lo zegoen bitartean. Ihes egin zuenean, buruzagia porrotak izaten hasi omen zen. Laster 4000 oinezko eta 600 zaldizko lusitaniar elkartu zitzaizkion. Geroxeago, Luzio Aurelio Kota propretorea garaitu zuen, Silak ontzidi batekin bidalia, Melloriaren aurkako itsas borroka batean. Azkenik, Luzio Aufidio Hispania Ulteriorreko propretorea Betisen ertzean gurutzatu eta garaitu zuen, eta urtearen amaieran Lusitanian barneratu zen.

Berehala erabili zuen erromatarren aurkako sentimendu sendoa eskualdean, laguntza irabazteko eta Ziteriera inbaditzeko, bere operazio basea Calagurrisen ezarriz.

Kanpo estekak 

Sertorioren gerra