Matera

Matera Italiako hegoaldean dagoen Basilicata eskualdeko hiria da. Materako probintziako hiriburua da eta 1663tik 1806ra Basilicatako hiriburua izan zen. Hiria Gravina errekak higatutako kanioi txiki batean zehar hedatzen da.

"" (Lurrazpiko Hiria) gisa ezaguna, Matera oso ezaguna da "Sassi" izeneko zentro historikoa dela eta, 1993tik UNESCOren Gizateriaren Ondare gisa izendatua, inguruan dituen Lurrazpiko Elizekin batera. Paleolitotik gaur egunera arte jendea bertan bizi delako, askoren iritziz, munduko hiririk zaharrenen artean kokatu behar da.

2019an Europako kultura-hiriburua izaten ari da, Plovdivekin batera (Bulgaria).

Geografia 
Hiria Basilicataren ekialdean kokatuta dago, itsasoaren gainetik 401 metrora, Bariko probintziako Altamura, Gravina in Puglia eta Santeramo in Colleko udalerriekin muga eginez eta Tarantoko probintziako Ginosa eta Laterza udalerrekin hegoaldean. Murgia izeneko goi-ordokiaren bukaeran dago, bere ekialdean hedatzen delarik, eta Bradano errekaren bailara du mendebaldean. 1950eko hamarkadan erreka horretan urtegi bat eraiki zuten, Lago di San Giuliano izenekoa, eta bertan San Giulianoko Erreserba Naturala kokatzen da.

Bradano ibaiaren emailea den Gravina errekak sortutako arroilak mugatzen ditu Sasso Barisano eta Sasso Caveoso antzinako auzoak. Murgiaren beste aldean hainbat labar-eliza aurki daitezke, iraganeko okupazioaren seinale. Lehengo auzoak Sassi deitzen ziren eta ura biltzeko sistema berezia zuten, hainbat zisternekin. Hauek kalkarenitan zulatuak izan dira. 1993an UNESCOk ura biltzeko sistema hau Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Lehen aipatutako herriez gain Montescaglioso, Miglionico eta Grottole udalerriekin ere egiten du muga.

388,14 kilometro koadroko hedadurarekin Matera da Basilicatako udalerririk zabalena.

Klima 
1961-1990 tartean hilabeterik hotzena urtarrila izan da, eta bere bataz besteko tenperatura +6,0 °C da. Hilabeterik beroena abuztua da, bataz beste +25,1 °C gradurekin.

Eboluzio demografikoa

Historia

Historiaurrea 
Materan bertan aurkitu dira Paleolitoko hainbat material eta tresna. Horietako batzuk Domenico Ridola museo arkeologiko nazionalean erakusgai daude. Ehiztari taldeak bizi ziren garai hartan Matera inguruan. Neolitikoan etxe babestuak eraikitzen hasi ziren Materako gunean. Klimaren aldaketak azken glaziazioaren bukaeran ehiztari-biltzaile izatetik nekazari eta abeltzain izatera eraman zituen. Materako herri neolitikoetan harresiak eraikitzeaz gain, sutondoa, zisterna eta garauentzako biltegiak eraiki zituzten, hala nola lurrean zulatutako hainbat hilobi hipogeo. Gainera Materako ingurua oso garrantzitsutzat jotzen da Neolitikoan, bertan zeramika famatu bat aurkitu delako, "Serra d'Alto" izenarekin ezaguna, garapen artistiko handiarekin.

Metalen Aroak hasi zirenean herritarrak Gravina errekaren eskuinaldean kokatzen hasi ziren, babes hobea zuelako eta bertako harria (tufa izenekoa, nahiz eta ez den harri bolkanikoa, kalkarenita baizik) erraz higatu zezaketelako metalezko materialekin. Abeltzaintzarekin, gainera, transhumantzia ere garatu zen, Murgiako eskualde hau pasaleku garrantzitsu bilakatuz, beste sektore ekonomiko batzuk sortuz, komertzioari lotuak. Honekin batera instituzio erlijioso eta politikoak ere garatzen hasi ziren.

Antzinaroa 
Hiria aurretik existitzen bazen ere Antzinako Erromak K. a. III. mendean Matheola izeneko gunea sortu zuten bertan, batzuen ustez Luzio Zezilio Metelo kontsularen omenez. Lehenago ere Magna Graeciaren parte izan zen, eta ziurenik Metapontoko kostaldeko herriekin harremana izan zuen. Greziar kolonizazioak egitura politiko berriak eta teknologia garatuagoak ekarri zituen, eskola pitagorikoaren influentziarekin. Lehenago eskualdean dispertsaturik zeuden biziguneak elkartu eta benetako herriak osatu ziren, Re Pastori izeneko erregeekin.

Augusto enperadorearen Italiaren banaketan Matera, eta Bradano ibaiaren ezker esparru guztia, Regio II Apulia et Calabria barruan geratu zen.

Erdi Aroa eta ondorengo mendeak 
Goi Erdi Aroan, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren bukaerarekin batera, Lombardiarrak iritsi ziren Materara. VI. mendean zehar etorri ziren eta 664. urtean Matera Beneventoko dukerriaren barruan sartu zen. Hiria nukleo uniforme bilakatu zen eta jada okupaturik zeuden gueen artean casali izeneko aglomerazio bereiziak sortu ziren. Hirian agintari ezberdinak egon ziren garai honetan, lonbardo, bizantziar eta sarrazenoen artean behin eta berriz mugitzen zelarik. 867an Luis II.a Italiakoak lombardiarrekin aliatu eta sarrazenoen aurkako gerran hiria suntsitu zuen. 994an sarrazenoek berriro konkistatzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

XI. mendearen inguruan normandiarrak iritsi ziren, eta hiriak lasaitasun egoera lortu zuen. 1043an Materako agintaria Gilen Burdinezko Beso zen, konte tituluarekin. Hiria gaur egun Civita izenarekin ezagutzen den gunean hedatu zen, harresia sortuz alde horretan, bestean Gravina errekaren arroilak berak babesten zuelako.

Bitartean, batez ere VIII. mendearen ostean, Murgia ingurura eta, bereziki, Materara, monje ermitauak iritsi ziren. Gehienak ekialdetik zetozen eta Gravinako kobazuloetan sartu ziren, labar-elizak sortuz. Denborarekin 150 inguru izatera iritsi ziren, bizantziar estiloko freskoak margotuz. Modu honetan Matera Ekialdea eta Mendebaldearen arteko kontaktu gunea bilakatu zen, bertako kultura eta Ekialdeko elizako ohiturak batuz. Normandiarrak, Eliza Erromatarraren jarraitzaile izaki, euren erlijioa ezartzen saiatu ziren, eta XIII. mendean lortu zuten, katedrala eraiki zenean, Erromaren botereren irudi potentea osatuz. Bere kanpandorretik ikuspegi zabala dago, inguruak kontrolatzeko gaitasunarekin eta ekonomiaren ikuspegitik ere urrunetik ikusteko aukera ematen zuen.

Oraindik ere hiria Civitaren inguruan hedatzen da eta bere inguruan zeuden bi Sassiak gutxinaka populatzen ziren. 1500. urtearen inguruan bi Sassiak batu ziren eta hiri berria inguratu zuten, harresiak alferrikako eginez.

Hurrengo mendeetan izurriteek eta lurrikarek eragin handia izan zuten eskualdean. XV. mendean lur komunalen fase batean sartu zen. Ondoren Aragoiko Erresuma eta Joan Karlos Tramontano kontearen aginteak etorriko ziren. 1481an hiriak Otrantoren babeserako batailan hartu zuen parte, Turkiarren aurka. Bertan Fernando II.a Napolikoak ihes egin behar izan zuen eta Materan ezkutatu zuen bere burua. Bertan diseinatu zuen kontraerasoa.

1514an herritarrak haserre zeuden Joan Karlos Tramontanoaren agintearekin, honek zuen zor handia ordaintzeko zerga oso altuak ezarri zituelako. Abenduaren 29an elizatik ateratzen zela herritarrek inguratu, biluztu, eta hil arte jipoitu zuten. Elizako kanpaiek gertakariaren berri eman zutenean herritarrek ospatu zuten. Napoliko Erregeak erailketa politikoa zela iritzi zuenez komisario bat bidali zuen Materara. Ez zutenez errudunik aurkitu ausaz aukeratutako lau gizon hartu eta plaza publikoan eskegi zituzten. Honen ondoren Materak hiri libre eta autonomoaren fama irabazi zuen, eta ez zuen inongo noblezia lokalen agindurik, zuzenean Napoliko Erregearen esku zegoelarik.

XV. mendearen bukaeran eta XVI. mendearen hasieran igoera demografiko nabarmena egon zen, batez ere Schiavonien (herri eslaviarrak, oro har) migrazioari esker. Gehienak serbiar-kroaziarrak eta albaniarrak ziren eta gaur egun Casalnuovo izena duen hiriaren eremuan kokatu ziren. 1663an, Espainiaen esku zegoen hiria, eta Terra d'Otranto probintziatik atera zuten, Basilicataren hiriburu izendatuz eta Regia Udienzaren egoitza bertan kokatuz. Hau dela eta klase altuko hainbat herritar iritsi ziren hirira, Unibertsitatea, lege-gizonak eta baroiak, batez ere. Hiriak loraldia bizi zuen garai honetan, kontaktu komertzial garrantzitsuak eginez Apuliako portuekin, eta bizitza kultural sendoarekin. Garai honetan eraiki ziren hainbat eraikin garrantzitsu, euren azpian utziz hainbat eliza eta etxebizitza. Palombaro Lungo izeneko zisterna erraldoia ere eraiki zen garai honetan, gaur egungo Vittorio Veneto plazaren azpian, 5.000.000 litro ur gordetzeko gaitasuna zuen biltegia.

1806ra arte hiriburu titulua izan zen, ahalik eta Potenzaren esku geratu zen arte Basilicata, Giuseppe Bonaparteren erabakiz.

Aro Modernoa 
Sassietako bizitza XVIII. mendetik aurrera okertuz joan zen, gainpopulazioa zein egoera ekonomikoa zela eta. Sassietako biztanleak bertatik kanporatuak izan zirenean (1950eko hamarkada) "lotsa nazionala" zela esaten zen. Kondizio sozialak geroz eta zailagoak ziren eta ghetto itxura hartu zuen. Populazioa 15.000raino igo zen eta jendea lehenago biltegi eta zisternak zirenak etxebizitza gisa erabiltzen hasi ziren. XIX. mendean noblezia eta elizaren esku zeuden lurrak banatzen hasi ziren, baina honek kontraste handiak sortu zituen herritarren artean. 1860ko abuztuan Gattini kondearen erailketa gertatu zen. Noblezia erreakzionarioa eta legitimistek,Italiako Batasunaren aurreko egunetan, irabaziz gero lurren banaketa egingo zutela esan zuten. Materako nekazariak, xaxatuak, hainbat lurjaberen aurkako erasoak egin zituzten, eta Gattini kondea eta bere bi langile erail zituzten. Gertakari hau brigantismoaren (helburu politikoak ere zituen bandolerismo mota bat) hasieratzat har daiteke. Materako eskualdean Rocco Chirichigno Montescagliosokoa, Vincenzo Mastronardi Ferrandinakoa eta Eustachio Fasano Materkoaren bandak zeuden, azken hau 1860an gartzelatik ihes egin zuena. 30 urte beranduago Eustachi Chita Chitaridd Materako inguruetan zegoen bandolerismoa egiten, modu isolatuan, eta ez lehen zegoen Italiaren Batasunaren osteko brigantismoa bezala.

1927an hiria probintziako hiriburu bilakatu zen. 1935ean Carlo Levi Materako probintzian konfinatu zuen eta bertan idatzi zuen, 1945an Kristo Ebolin geratu zen. Liburu horretan Aliano herrian zegoen miseria aipatzen du, baina eskualdean, oro har, bizi zen egoera aipagai du.

1943ko irailaren 21ean Matera izan zen nazien eta faxismoaren aurka altxatu zen Italiako hegoaldeko lehen hiria izan zen. Hamaika pertsona hil ziren naziek metrailatuak. Egunaren bukaeran alemaniarrak bueltatu eta 13 herritar "palazzo della milizia"n erail zituzten, tartean Natale eta Francesco Farina aita-semeak. Aita semea liberatzera joan zen, minutu batzuk lehenago.

1948an Materako Sassien egoeraren inguruan kezka orokorra sortzen da, lehenengo Palmiro Toggliattiren eskutik eta, ondoren, Alcide de Gasperiren ahotan. Sassiak Italiako hegoaldearen azpigarapenaren sinbolo bilakatu ziren garai horretan. 1952an auzo erresidentzial berria eraikitzeko fondoak lortu ziren eta Sassian bizi ziren 15.000 pertsonak lekuz aldatu zituzten. Modu honetan Materako hiria laboratorio batean bilakatu zen, hainbat komisio eta institutu lanean jartzen auzo berriek Sassietako egitura sozialaren antza izan zezaten. Garau horretan INA-Casaren barruko "Spine Bianche" auzoa eraiki zuten, garrantzi handikoa arkitektura Neoerrealista eta Italiar Arrazionalismoan.

1986an lege nazional batek antzinako auzoak biziberritzeko finantziazioa eman zuen, 30 urteren buruan oso degradatuak baitzeuden. 1993an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Ikus, gainera 
 Il Vangelo secondo Matteo

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Basilicatako hiriak
Materako probintziako udalerriak
Gizateriaren Ondarea Italian