Edorta Agirre

Edorta Agirre Alonso (Donostia, Gipuzkoa, 1949ko urriaren 15a) euskal idazlea, itzultzailea eta elikadura alorreko kazetaria da. Euskaldun berria. Arrantzale eta sukaldaria izan zen. Euskal Filologian lizentziatu ondoren (1983), irakasle eta itzultzaile aritu da urte askoan.

Euskaraz elikaduraz gehien idatzi duen kazetaria izan daiteke. Hainbat liburu idatzi ditu eta urtetan izan zen kolaboratzailea Euskaldunon Egunkarian eta Berrian

1970eko hamarkadan txalaparta, tobera eta musugitarra jole ezaguna izan zen.

Kazetari eta idazle, elikaduraz eta nutrizioaz 
Kazetari moduan ohiko kolaboratzailea izan da Euskaldunon Egunkarian, Argian eta Berrian, guztira mila artikulu baino gehiago argitaratu ditu horietan. Udako Euskal Unibertsitatean, Gastronomia saileko arduradun izan zen 2000tik 2004ra bitarte.

Elikadura gaietan euskara batuaz idazten aitzindaria izan zen, Sukaldaritzarako hastapenak liburua 1983an argitaratu zuen AEKrekin. Gure hizkuntzan elikaduraz gehien idatzi duen kazetaria izan daiteke. 2014an Elikadura Glosarioa eta Elikadura Hiztegi Entziklopedikoa eskegi zituen. Glosarioak euskal hitza, sinonimoak, (biziduna bada) izen zientifikoa, eta espainolezko, frantsesezko eta ingelesezko baliokideak eskaintzen ditu. Hiztegi entziklopedikoan hitzaren etimologia, jatorria, azalpena, kontzeptuaren bilakaera historikoa, balio gastronomikoa, nutrizionala, Euskal Herriarekin daukan lotura, etab. agertzen dira hitz estandarretan; denera, 7.000 sarrera bildu ditu hor. 2022an Amantala eta mantela. Philosophia & Oilio zopia liburua argitaratu zuen elikadurari buruz, 500 artikulu bilduta.

Udako Euskal Unibertsitateko kidea 
Udako Euskal Unibertsitateko Sukaldaritza Sailean aritu zen 2000tik eta 2004ra bitartean irakasle eta koordinatzaile gisa. Urte horietan lehen mailako sukaldariak pasa ziren Iruñeko Larraona ikastetxetik, UEUko sukaldaritza sailean hitzaldietan eta sukaldean aritzeko: Luis Irizar (beste sukaldari guztien maisua), Juan Mari Arzak (Euskal Sukaldaritza Berriko sortzaileetako bat), Martin Berasategi, Juantxu Larruzea (Juantxu jatetxea), Alex Mujika, Maren Goti (Leioako Sukaldaritza Eskolako Zuzendariordea, EHU), Mikel Garaizabal (enologo eta somelierra), Alex Mujika (Basakabi jatetxea), Leire Etxaide eta Dani Lasa (Mugaritz) eta Ramon Roteta, besteak beste.

Ikastaro horiekin atzindariak izan ziren sukaldaritza euskaraz lantzen. Ikastaroetako gaiak aztertzerakoan gastronomia ez zen ikuspuntu bakarra, elikadurarekin zerikusia duten zientzia eta teknika batzuen arteko bat baizik. Harantzago joan nahi izan zuten UEUn eta elikadurarekin eta antropologiarekin lotuta zeuden gaiak jarri zituzten eztabaidagai. Esaterako, gai hauek ere landu ziren:
 Migel Indurain txirrindulari txapeldunaren elikaduraz hitz egin zuen haren sukaldaria zen Juantxu Larruzeak (txirrindularien selekzioko sukaldari, Indurainen sukaldari partikularra, Zornotzan izan zuen urtetan bere ostatu ezaguna).
 Presoen gose-grebak aztertu ziren elikaduraren ikuspuntutik, Enrike Letonaren eskutik.
 Felipe Uriarte goi-mailako mendizalea Everesteko bizimodu lazgarrian izan zuten dietaz aritu zen. Zeharbide latz horietako bati aurre nola egiten dioten azaldu zuen: kaloria-premia itzela baliabide urriekin bete behar izaten da horrelako paradetan. Elikabidearen funtsa karbohidratoa izaki, hiru olibak, olio tanta batek, pikillo piper bakarrak ospakizun bihurtzen dute eguneroko patata-pure hits zurbila.
 Fernando Mijangos kimikariak kimikaren ikuspuntutik aztertu zuen sukaldaritza.
Saio praktikoak ere izaten ziren: gazta, ardo eta sagardo dastaketak, hostorea egiten ikastea, bazkariak prestatzen laguntzea, bisitak Nafarroako produktoreei, hala nola Uitziko gaztandegira, Basondoa txanpain bodegara,  Arbizuko Flores anaien txistor fabrikara, Etxenikeren ahate-produktuen txarkuteriara...

Idazlanak

Saiakerak 

 Amantala eta mantela. Philosophia & Oilio zopia. Pamiela. 
 Baietz okerreko bidea aukeratu! Ehuntxo apustu jan-ed.anaren panoramaz (2010) Alberdania.
 Euskal sukaldaritzaren antropologia (2004). Gaiak.
 Bakailaoa, Tabula monografikoko egilekidea (2003). Montagud
 Almanaka 2003 (2002) Pamiela.
 Sagardoa platerean (Usurbilgo Sagardo Egunaren lagunak, 2001)
 Sukaldaritzarako hastapenak (1983) Elkar

Hiztegiak 
 Elikadura Glosarioa.
 Elikadura Hiztegi Entziklopedikoa. Aurreko datu horien ondotik, hitzaren etimologia, jatorria, azalpena, kontzeptuaren bilakaera historikoa, balio gastronomikoa, nutrizionala, Euskal Herriarekin daukan lotura, etab. agertzen dira hitz estandarretan.

Itzulpenak 
Zazpi kontaera paradoxiko: antropologo bat Marten. Oliver Sacks (2003). Gaiak.
 Los españoles y los euskaldunes. Azurmendi, Joxe (1993). Herritar Berri.
 Harris, M.: "Kulturaren enigmak; behiak, txerriak…" (Gaiak, 1995)
 Kandinsky, V.: "Elementu piktorikoez ekarpena" (Gaiak, 1996)
 Chomsky, N.: "Mintzairari buruzko gogoetak" (Gaiak, 1997)
 Lapitz, J.J.: "Gaurregungo sukaldaritza Euskadin" (Espasa-Calpe, 1985)
 McLuhan, M.: “Gutenberg Galaxia” (Gaiak, 1998)
 Urrutikoetxea, J: "Giltzapeko sukaldaritza" (Hiru, 1996)
 Saint-Germain, J: Foie-Grasa (Aurrera, 2002)
 Arzak, J.M.: Errezetak, espainieratik (Bainet, 2004)
 Arzak, J.M.: Mokaduak, espainieratik (Bainet, 2007)
 Arzak, J.M.: Errezetak, espainieratik (Bainet, 2008)
 Arzak, J.M.: Sekretuak, espainieratik (Bainet, 2010)
 Soziolinguistikako Hiztegia (jatorrizkoa: "Diccionari de sociolingüística, Enciclopèdia Catalana") (Mondragon Unibertsitatea, 2005)

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Edorta Agirre Pilar Iparragirre Argia (2002-12-15)
 Edorta Agirre egile eta albiste Euskaldunon Egunkariaren Hemerotekan. (71 artikulu)
 Edorta Agirre: Amantala ta mantela. Pamiela Youtube, 2022-06-23
 Elikadura Hiztegi Entziklopedikoa.  Edorta Agirre. (2014) calameo.com
 Elikadura Glosarioa Agirre, Edorta.  (2014).  calameo.com 

Donostiako idazleak
Kazetariak
Euskal Herriko itzultzaileak
Udako Euskal Unibertsitatea
Donostiapedia
Donostiako sukaldariak
Gastronomoak