Sonata

Sonata barroko garaitik musika garaikideko esperientziarik futuristikoetaraino musika forma ezberdinei eman zaien izena da.

Garrantzitsua da kontutan hartzea hitz berak esanahi ezberdina duela garai bakoitzean: batez ere formari dagokionez.

Sonata bezala, eredu klasikoaren arabera, musika lan oso bat zein orokorrean elkar kontrastatzen duten bi gai erabiltzen dituen konposaketa prozedura bezala ulertzen da. Konposaketa prozedura honi forma sonata deritzo.

Historia 
Sonata klasikoa (Klasizismo musikala, 1750 eta 1810 bitartean gutxi gora-behera) musika forma honen formarik hedatuena, hiru edo lau mugimendu dituen eta bat, bi edo hiru instrumenturentzako idatzitako lan bat da. Hasieran hiru mugimendukoak izan ziren ohikoak, batez ere garai klasikoan, baina euren konplexutasuna eta iraupena handitzen joan ziren heinean, lau mugimendukoak egin ziren ezagun.

Barrokoan, hau da, 1750 baino lehenago, sonata hitza nahiko modu askean erabili zen izaera instrumentaleko lan txikiak deskribatzeko, kantatarekiko oposizioz, ahotsak zituena. Arcangelo Corelliren garaian sonata izenpean bi genero praktikatzen ziren: sonata da chiesa (elizako sonata), ohi melodia zeraman instrumentu batentzat (biolina edo zehar txirula eta jarraikako baxu batentzat (sonata da chiesaren kasuan organoa edo tiorba bezalako instrumentuek egiten zuten lana), ohi sarrera motel batez, batzuetan fugatutako allegro batez, cantabile batez eta amaiera indartsu batez osatua, giga edo minueto eran, eta sonata da camera deritzona, dantza gaiei buruzko bariazioez osatua eta suite edo partitara eboluzionatuko zuena. Sonata da cameraren kasuan, jarraikako baxuaren papera klabikordioak egiten zuen ohi. Alabaina, bi formak libreki uztartzen ziren, baina ez zen Johann Sebastian Bach eta Georg Friedrich Händel garairarte izango lehenaren formak nolabaiteko egonkortasuna hartu zuena. Domenico Scarlatti eta Domenico Paradisiren lanen artean, adibidez, sonata izeneko ehundaka lan daude, bat edo bi mugimendutan idatziak, askotan indar eta exekuzio konplexutasun handikoak. Sonata hauetako gehienak zehartxirula edo biolinarentzat idatziak daude, baxuaren papera viola da gambak edo klabizenbaloak eginez, viola da gambarentzat bakarrik ere asko badauden arren, baita klabizenbaloarentzat bakarrik ere, violak zein klabizenbaloak euren laguntza propioa jo baitezakete.

Barrokoaren hasieran oso ezaguna izan zen sonata a tre deritzona, Joseph Haydnen ondorengo garaiko hirukotearekin inongo zerikusurik ez duena. Sonata a tre deritzonean, bi biolinek (edo beste bi instrumentu melodikok) melodia jotzen dute, eta hirugarren instrumentu batek jotzen du jarraikako baxua (klabizenbaloa, lauda, tiorba, viola da gamba, biolontxeloa etab... izan zitezkeen).

Klasizismoaren hasieran izen honen erabilera instrumentu bakarlari batentzat edo instrumentu melodiko bat eta pianoarentzat idatzitako lanentzat mugatu zen, hiru edo lau mugimenduko egitura batekin sortuak eta non gaia, modu konbentzional baten erakutsi, garatu eta berrerakusten den. Divertimento, serenata eta partita izenak erabiltzen jarraitu ziren 1770 inguru arte, baina Haydnen garaitik aurrera erabiltzeari utzi zitzaien. Aldi berean hirukote eta laukote hitzak egin ziren ezagun hurrenez hurren hiru edo lau instrumenturentzako idatzitako lanentzat.

Haydnen sonatek honako egitura hau dute: allegro bat, non musika gaia erakutsi eta laburki garatzen den, bigarren mugimendu motelago bat, askotan andante edo largo bat lied formarekin (A-B-A), noiz behinka minuetoa erabili zen arren, non gaia zabalki garatzen den orkestra tekniken bidez, eta azken mugimendu bat, -berriz allegro edo prestoa- batzuetan rondo bezala aurkeztua, non orkestra garapena laburbiltzen den modulazioak alde batera utziz. Oinarrizko rondoaren musika forma A-B-A-C-A-B-A da. Kasuren batzuetan lau mugimenduko eskema bat erabili zen, gaiaren garapenean minuetoa zein andantea sartuz.

Azken eskema hau nagusitu zen sonataren garai kanonikotzat hartzen denean, Ludwig van Beethovenek garatu zuenean. Garapena lau mugimendutan jada laukoteentzako eta sinfonientzako hedatua zen.

Mugimenduak edo sekzioak 
 1 Allegro de sonata: lehen mugimendua allegro konplexu bat da (forma sonatan, propio esanda), sarrera motel bat izan dezakeena ala ez (bereziki klasizismo berantiarrean eta erromantizismoan, hau da, XIX. mendean). Hiru zatiz osatua dago: erakusketa, garapena eta berrerakusketa. Amaierako koda bat izan dezake.

 1 Erakusketa bi gaiz osatua dago. Lehen gaia "A" sonataren tonalitate nagusian idatzia dago, eta bigarrena ondoko tonalitate batean (modu nagusiko tonalitateetan idatzitakoentzat orokorrean bosgarren mailara, eta modu txikikoetan hirugarren mailan edo erlatibo nagusian). A eta B gaien artean tonalitate batetik bestera modulatzen duen garrantzi askorik gabeko zubi bat dago. B gaiaren ondoren erakusketaren koda bat dago, non hasierako tonikara itzul daitekeen edo B gaiaren tonikan mantendu.

 2 Garapenak egitura aske bat du, baina esan daiteke konpositoreak bi gaietakoren bat, biak, hala bietako zatiak hartzen dituela eta kontaezinbeste konposaketa prozedura egiten dizkiola, eurekin jolastuz. Laneko tentsio gehieneko unea da, non aldaketa harmoniko gehien dagoen eta nolabaiteko tonalitate ezegonkortasun bat dagoen.

 3 Berrerakusketa konpositoreak bi gaiak eta biak tonalitate nagusian aurkezten dituenean gertatzen da. Ohikoa zen mugimendua amaitzeko konpositoreak koda bat gehitzea, kontzertuan eragin handia izan zuena, cadenza deritzona soraraziz (kontzertuko lehen mugimenduak ere forma sonata erabiltzen duela gogoratu beharra dago).

 2 Mugimendu motela, andante, adagio edo largo, forma ezberdinak izan ditzakeena.

 3 Dantza formako mugimendua, minuetoa eta, Beethovengandik aurrera scherzoa (mugimendu hau aukerakoa da).

 4 Allegro berri bat, ez hasierako allegro de sonata bezain formalki egituratua, edo beste forma batzuk izan ditzake, rondo-sonata kasu, rondo formaren eta lehen mugimendurako azaldutako forma sonataren arteko uztarketa bat dena.

Forma honen ezarpenak, batez ere Beethovenen sonata ugarien bidez, eragin sakona izan zuen erromantizismo garaian, garai honetako kontserbatorioek praktika kodetu zutelarik. Egitura formalaren kontzeptua beste genero batzuen eredutzat hartu zen, esate baterako, sinfonia, orkestrarentzako sonatatzat hartzera iritsi arte. Chopin, Mendelssohn, Schumann, Liszt, Brahms eta Rakhmaninovek sonataren printzipio teorikoa zabalki erabili zuten konposaketa ospetsuetan.

Aplikazioa 
"Forma sonata", sonatetan euretan egoteaz gain, beste zenbait musika konposaketetan ere badago, sinfoniek, laukoteek eta kontzertuek badituzte forma sonatan hain ohikoa den ondoko bi tonalitatetan erakutsitako bi gairen erakusketa, bien garapena eta bien berrerakusteta lehenaren tonalitatean idatzitako zatiak.

Zenbat eta handiagoa eta konplexuagoa izan konpositoreak bere lanen interpretaziorako erabilitako musika taldea, handiagoa, konplexuagoa eta malguagoa da forma sonata honen aplikazioa, talde instrumental garrantzitsuentzat konposatzeko exigentzia propioen eta beharrezko exigentziaren ondorio.

Sonatina 
Forma sonata iraupen laburreko lanei aplikatzen zaienean, lan hauek sonatina deitzen dira.

Sonatina eta sonata baten arteko ezberdintasunak ez dira egiturazkoak, biek, euren bertsio klasikoan patroi bera mantentzen baitute, baizik eta euren iraupen eta nahietan daudela. Sonatina ohi hiru mugimendutara ere iristen ez den lan labur edo oso labur bat da, eta konposaketa prozedura bakoitza konplexutasunik gabe aurkezten da.

Argipen hauek gora-behera, deskubritzeko errazak diruditenak, badaude, esate baterako, Wolfgang Amadeus Mozarten Sonata do nagusian (KV 545) sonata ezagun eta ederra bezalako kasuak, non sonata eta sonatinaren arteko ezberdintasuna lausoa den, eta egileak dioena jarraitu behar da ze musika lan den zehazteko.

Sonata ezagunak

Barrokokoak

Johann Sebastian Bach 
 Sei sonata hirukotean organoarentzat, BWV 525-530 (1727)
 Sonatak eta partitak biolin bakarlariarentzat BWV 1001-1006 (1720)
 Sonatak biolina eta klabearentzat, BWV 1014-1019
 Sonatak viola da gamba eta klabezinarentzat, BWV 1027-1029
 Sonatak txirula eta klabearentzat, BWV 1030, 103, 1034 eta 1035
 Sonatak biolina, txirula eta jarraikako baxuarentzat, BWV 1070-1075 (1747)

Domenico Scarlatti 
 Sonata bipartitoak klabearentzat, K 1-555

Heinrich Ignaz Franz Biber 
 Errosarioaren Sonatak

Antonio Soler 
 Sonatak klabearentzat

Carlos Seixas 
 Sonatak klabea eta organoarentzat

Giuseppe Tartini 
 Deabruaren Txioa

Klasizismoa (1760-1800)

Joseph Haydn 
 Sonatak pianoarentzat. Konpositorerik garrantzitsuenetako bat izan zen eta klasizismoan sonataren eraketan gehien lagundu zuenetako bat.

Mozart 
 Pianoarentzako sonata mi bemol nagusian K 282/189f ez ohiko moduan, lehen mugimenduan adagio bat du.
 Pianoarentzako sonata la nagusian K331/300i
 Pianoarentzako sonata si bemol nagusian K 333/315c
 Bi pianorentzako sonata re nagusian K 448
 Pianoarentzako 16. Sonata K. 545
 Pianoarentzako sonata si bemol nagusian K. 570 batzuk Mozarten sonatarik ederrenatzat dutena.

Beethoven 
 Pianoarentzako 1. Sonata
 Pianoarentzako 8. Sonata, Patetikoa
 Pianoarentzako 14. Sonata, Ilargi Argia
 Pianoarentzako 15. Sonata, Pastorala
 Pianoarentzako 17. Sonata, Ekaitza
 Pianoarentzako 21. Sonata, Waldstein
 Pianoarentzako 23. Sonata, Appassionata
 Pianoarentzako 26. Sonata, Les Adieux
 Pianoarentzako 29. Sonata, Hammerklavier
 Pianoarentzako 32. Sonata
 Biolin eta pianoarentzako 5. Sonata, Udaberria
 Biolin eta pianoarentzako 9. Sonata, Kreutzer

Fernando Sor 
 Gitarrarentzako sonatak op. 15, 22 eta 25

Josep Gallés 
 Sonatak teklentzat

Muzio Clementi 
 1. Sonata Op. 10
 3. Sonata Op. 50

Juan Antonio de Vargas y Guzmán 
 Gitarrarentzako sonatak

Erromantizismoa (1800-1900) 
 Franz Schubert
 Piano eta arpeggionearentzako sonata la txikian, D. 821 (Txeloan edo biolan joa)
 Sonata do txikian
 Sonata la nagusian
 Sonata si nagusian

 Robert Schumann
 Pianoarentzako sonata fa sostenitu nagusian Op. 11
 Pianoarentzako sonata fa txikian Op. 14
 Biolinarentzako sonata la txikian Op. 105
 Biolinarentzako 2. sonata re txikian Op. 121
 Pianoarentzako 2. sonata sol txikian Op. 22

 Frédéric Chopin
 Pianoarentzako 1. Sonata do txikian
 Pianoarentzako 2. Sonata si bemol txikian Op. 35, "Hil Martxa"
 Pianoarentzako 3. Sonata si txikian Op. 58
 Biolontxelo eta pianoarentzako sonata sol txikian Op. 65

 Felix Mendelssohn
 Sonata mi txikian, Op. 6
 Sonata sol txikian, Op. 105
 Sonata si bemol txikian, Op. 106
 Biolontxeloarentzako sonata si bemolean Op. 45
 Biolontxeloarentzako sonata don Op. 58

 Franz Liszt
 Sonata Danteren irakurketa baten ondoren (Fantasia Quasi Sonata)
 Pianoarentzako sonata si txikian

 Johannes Brahms
 Biolinarentzako 1. Sonata "Euria"
 Biolontxeloarentzako eta pianoarentzako 1. Sonata mi txikian Op. 38
 Biolontxeloarentzako eta pianoarentzako 2. sonata fa nagusian Op.99

 Piotr Ilitx Txaikovski
 Pianoarentzako Sonata solen, Op. 37 «Sonata Handia»

 Sergei Rakhmaninov
 Biolontxeloarentzako sonata sol txikian
 Pianoarentzako 1. Sonata do txikian
 Pianoarentzako 2. sonata si bemol txikian

 Cesar Franck
 Biolinarentzako sonata lan (batzuetan biolontxeloan eta baita txirulan ere joa)

 Edvard Grieg
 Pianoarentzako sonata, Op. 7
 Biolinarentzako 3. sonata do txikian Op. 45
 Biolontxeloarentzako sonata la txikian Op. 36

 Edward Elgar
 Biolinarentzako sonata, Op. 82

XX. Mendea (1900-2000) 
 George Antheil
 «Airplane» Sonata
 Antonio José
 Gitarrarentzako Sonata
 Samuel Barber
 Biolontxeloarentzako Sonata
 Pianoarentzako Sonata
 Béla Bartók
 Pianoarentzako Sonata
 Biolin bakarlariarentzako Sonata
 Biolinarentzako Sonatak (1921-2)
 Alban Berg
 Pianoarentzako Sonata
 Pierre Boulez
 Pianoarentzako 1. Sonata
 Pianoarentzako 2. Sonata
 Pianoarentzako 3. Sonata
 Frank Bridge
 Pianoarentzako Sonata
 Biolontxelo eta pianoarentzako Sonata
 Biolin eta pianoarentzako Sonata
 Benjamin Britten
 Biolentxelo eta pianoarentzako Sonata don Op.65
 Elliot Carter
 Pianoarentzako Sonata
 Biolontxeloarentzako Sonata
 Aaron Copland
 Pianoarentzako Sonata
 Biolinarentzako Sonata
 John Corigliano
 Biolinarentzako Sonata
 George Crumb
 Biolontxeloarentzako Sonata

 Claude Debussy
 Biolinarentzako Sonata
 Biolontxeloarentzako Sonata
 Txirula, biola eta harparentzako Sonata
 Henri Dutilleux
 Pianoarentzako Sonata
 Leo Brouwer
 Gitarrarentzako Sonata
 George Enescu
 Biolinarentzako 2. Sonata
 Biolinarentzako 3. Sonata "Errumaniar estilo folklorikoan"
 Paul Hindemith
 Pianoarentzako 2. Sonata
 Pianoarentzako 3. Sonata
 Kornoarentzako Sonata
 Txirularentzako Sonata
 Biolontxelo bakarlariarentzako 3 sonata
 Herbert Howells
 Organoarentzako bi sonata
 Klarinete, oboe eta pianoarentzako Sonatak
 Charles Ives
 Pianoarentzako 2. Sonata, Concord, Mass., 1840-60
 Leoš Janáček
 Pianoarentzako Sonata «1.X.1905»
 Biolinarentzako Sonata
 Zoltán Kodály
 Biolontxelo bakarlariarentzako Sonata
 Ernst Krenek
 Zenbait pianoarentzako sonata estilo ezberdinetan
 Bohuslav Martinů
 Txirularentzako 1. Sonata
 Francis Poulenc
 Txirula eta pianoarentzako Sonata
 Biolontxeloarentzako Sonata
 Oboearentzako Sonata

 Sergei Prokofiev
 Pianoarentzako 3. Sonata
 Pianoarentzako 6. Sonata
 Biolinarentzako 1. Sonata
 Pianoarentzako 7. Sonata
 Pianoarentzako 8. Sonata
 Txirularentzako 2. Sonata (ondoren Biolinarentzako Sonata)
 Biolontxeloarentzako Sonata
 Maurice Ravel
 Biolinarentzako Sonata
 Biolina eta biolontxeloarentzako Sonata
 Max Reger
 Biolin bakarlariarentzako zazpi sonata, Op. 91
 Alexander Scriabin
 Pianoarentzako 4. Sonata 
 Pianoarentzako 5. Sonata
 Pianoarentzako 7. Sonata «Meza Zuriaa»
 Pianoarentzako 9. Sonata «Meza Beltza»
 Roger Sessions
 Pianoentzako 1-3 Sonatak
 Biolin bakarlariarentzako Sonata
 Dmitri Shostakovich
 Biolontxeloarentzako Sonata Op. 40
 Igor Stravinski
 Pianoarentzako Sonata
 Bi pianoarentzako Sonata
 George Walker
 Pianoarentzako 4. Sonata
 William Walton
 Biolinarentzako Sonata
 Eugène Ysaÿe
 Biolinarentzako sei sonata Op. 27
 Hiru pianoarentzako Sonata

Kanpo estekak 

Musika klasikoa
Musika konposizioak