Banako

Banakoa, beraz, pertsona, espezie bateko organismo bakoitza edo objektu jakin bat da. Pertsonei buruz, gizabanako hitza erabiltzen da. Terminoa, maiz, filosofian, biologian eta zuzenbidean, hainbat adiera bereiziekin erabiltzen da. Filosofian, gizabanakoa subjektibitotasun, erabakimen aske eta indibidualismo gaietarako oinarriko kontzeptua da, eta ontologiarekin ere loturik dago, banakoak bat bereizi baten existentzia dakarrelako. Biologian eta estatistikan, ikertzen diren espeziearen aleetako bakoitza da banakoa.

Batasuna eta aniztasuna arlo indibidualean
Hizkuntzarekiko hurbilketa ondo datorkigu ἄτομος kontzeptu grekotik hartuz gero.

Mario Bunge-ren aburuz, funtsezko banakoa, jabetzarena (logika) bezala, definiziorik onartzen ez duen kontzeptu primitiboa da, eta edozein gauza zehazteko oinarria da; Beraz, sistema elemental baten baliokidea da. Sistema kontzeptuala baldin bada, orduan, oinarrizkoa ez da banakoa, konstruktua baizik.

Filosofian, teoria batzuetan behintzat, gizabanakoa izango da edozein motatako gizaki arrazionala, hau da, arrazionaltasun-gaitasuna duena, pentsamendu-teoriak eta metafisika eratzeko oinarri gisa.

Indibidualtasuna eta indibidualizazio-printzipioa filosofia klasikoan eta Erdi Aroan

Platonek 'Gizon' gizabanakoari deitzen dio. Platonen gizakia metafisikoa da, eta gorputz eta arima batetik abiatuta osatzen da, gorputza arimaren kartzela dela ulertuz; hobeto azalduta dago orga hegodunaren alegoriarekin. Harentzat, gizabanakoa dualtasuna da, eta bizi den denbora arima gorputzean dagoen denbora da, eta arima gisa bizitzen jarraitzeko askatzen duena. Platonen aburuz, gorputza, atomoz osatutako materiala denez, mundu fenomenikoari dagokio, eta, beraz, atomismo kaotikoa; gizakiaren banakotasuna, unitate gisa, arimatik dator funtsezko forma gisa.

Aristotelesek gizabanakoa eta gizakia materia eta formaren arteko nahasketa bat bezala  ulertzen du, hori Aristotelesen hilemorfismoaren teoriaren arabera, gizabanakoa izatea da, eta ousia prote (lehen gaia) gisa izendatzen du. Aristotelesen arabera, mundua substantziaz osatuta dago, eta metafisiko guztia substantziatik abiatuta egiten da. Substantzia hori munduaren funtsa da. Izakia esentzia eta forma horretatik abiatuta zegoen osatuta; horregatik da gizabanakoa lehen materia dela.

Zizeronek individuus eta dividuus terminoak erabiltzen zituen.

Seneka: qaedam separari a quibusdam non possunt, coharent, individuae sunt (Elkarri lotuta dauden (koherentea) eta elkarrekin banandu ezin diren gauza batzuk banakakoak dira).​ Banakoa, beraz, edozein entitate da zatiezina izateagatik, nahiz eta zatiz osatuta egon. Zuhaitz bat edo gizon bat bezain harria da gizabanakoa.

Porfirio: τὰ ἄτομα = τὰ καθ’ ἕκαστα. Atomikoa dena zerarekin identifikatzen du, eta hori da, berez, 'errepikaezina' dena, 'bakarra' izatearen zentzuan, identitate bati komeni zaiona, Sokrates moduan.​ Hala, harri batek zuhaitz bat edo gizon bat bezain banakoa izaten jarraitzen du? Harria zatitzen badugu, berez 'harria' izateari uzten dio? ; Orain, 'berez', bi gizabanako dira? Zer gertatzen da zuhaitzari adar batzuk mozten badizkiogu? Harriarekin bezala da? Ez dezagun ezer esan gizon batengana jotzen badugu! Baina noiz uzten dio bere burua izateari?

Boeziok hiru adiera bereizten ditu:
 Unitatea izateagatik zatitu ezin denagatik esaten da.
 Esaten da ezin dela zatitu sendotasun fisikoarengatik, nahiz eta zati espazialak behintzat badituela egiaztatu. Diamantea jartzen du adibide gisa.
 Beste gauza batzuez predikatu ezin daitekeenaz esaten da: Sokrates.

Boezioren lehen zentzuak gizabanakoa zentzu orokorrean tratatzen du unitate material zein erreal bati dagokionez. Hala ere, azaldu gabe gelditzen da nola 'banakako unitateen' konposatua 'gizabanakoa' izan daitekeen eta ez asko. Noiz da harea-ale bat pila bat? eta noiz uzten dio pila batek piloa izateari 'hondar-ale' izateko? Noiz osatzen dute zelula-talde batek ehun bat, organo bat, izaki bizi bat?

Bigarren zentzua errealitate fisikoko zentzu materialean soilik aplikatzen da, baina errealitate fisikoa zatitzen bada, gizabanakoa izateari uzten dio berehala edo bakarrik egoera jakin batzuetan? Zein dira egoera horiek? zatitzen den harri bat bi harri dira orain; baina adar bat mozten zaion zuhaitz bat ez dira bi zuhaitz. Zatitzeko zailtasunaren araberakoa da soilik?

Eta hirugarrena zentzu logikoan aplikatzen da, Aristotelesek lehen azaldutako substantzia gisa definitzen zuen horretan.

Azken batean, Boeziok, azken erromatarrak, Erdi Aroko kristauen greziar idazkien iruzkingile nagusia izatera pasatu zenak, gizabanakoaren kontzeptu argia baino arazo gehiago planteatzen dituen gizabanakoaren kontzeptua transmititzen du.

Erdi Aroko eskolastikoek sakon aztertu zuten kontzeptu hori, indibiduazio printzipioaren ikuspuntutik.

Indibiduum vagum delakoa bereizi zuten, hau da, edozein gizon, edozein mahai, edozein gauza espezie beraren barruan halakotzat jotzen ez den unitate gisa;​ hala erabiltzen du Tomas Akinokoak (S. Theol. I, q.XXX-4), eta unitate kontzeptual logiko baten erreferentzia da.

Errealari dagokionez, indibiduazioa materiaren bidez egiten dela pentsatu zuten, materia signata quantitate, eta horrek arazo metafisiko larriak sortzen ditu. Indibiduum vaguma espezie bereko gainerakoetatik bereizten da eskolastikoek aintzat hartu zituzten banakako zazpi nota indibiduanteengatik: forma, irudia, locus, tempus, stirps (estirpe, herentzia edo enbor familiar gisa), aberria, nomen, forma edo propietate espazial eta enpirikoei, eta horregatik materialak, erreferentzia egiten diena.

Baina, bestalde, metafisikoki, gizabanakoa, berez, esentzia baten arabera eratzen da, funtsezko printzipio gisa; beraz, forma unibertsalak osatzen du gizabanakoa, espezie baten banakoa den aldetik. Horrek garrantzi berezia du gizakiaren arima espiritualaren kasuan, banakakoa izan behar baitu eta ez materiala (gizabanako bakoitzak bere arima du, Jainkoak sortua); baina, aldi berean, arima horrek unibertsala izan behar du, gizakiak, espezie gisa, duen printzipio formala baita. Nola liteke indibiduazioa, zeinak gizakia funtsezko eran eratzen duen, gauza ororen materia komunak sortzea?

Duns Eskotoren aburuz, gizabanakoaren nozioak bi printzipio desberdin behar ditu: espezie gisa duten izaera komuna, eta beren izaki indibiduatzailea, zeinen artean ez dagoen bereizketa errealik formala baizik. Indibiduazioa funtsezkoa da, eta eduki material edo enpirikoetatik independentea.

Banakotasuna Aro Modernoan
Aro Modernoan, Porfirioren zentzua onartzen da, eta 'berdin-berdina', 'hau', 'gauza hau', 'izate zehatz hau' gisa hartzen da.

'Indibidualtasuna' eta 'indibiduala' norberaren predikatuen subjektu gisa ezagutzen den identitatearen nozio abstraktua da:
 funtsezko ezaugarri gisa
 edo substantzia baten moduak.

Hori da Port-Royalen logikaren interpretazioa.

Kontzeptu hori arrazionalistek eta enpiristek onartu zuten alde handiak izan arren.

Arrazionalistak
Descartesek, banakoen elementuetatik erabat bereiziak ziren bi ordena ulertu zituen: Hedapenaren ordena osatzen duten elementu materialak (res extensa) eta pentsamenduaren ordena osatzen duten elementu edo unitate espiritualak (res cogitans). Horren osagarri, Descartesek eta beste filosofo batzuek gizakia ('erreala' eta 'egiazkoa') gorputzaren eta arimaren arteko dualtasun gisa sumatzen dute.

Spinozak banakotasuna disolbatzen du osotasunarekiko erlazioan, substantzia bakar baten modu gisa, Jainkoa: sive Deus sive Natura; pluraltasuna itxurazkoa da, baina ez erreala; beraz, indibidualtasun edo gizabanako bakarra dago, substantzia bakarra, hau da, monismo panteista.

Nozio hori Leibniz-ek erabili zuen, baina errealaren azken unitateari aplikatuta; monada ordena bakar gisa erabili zuen mundua eratzeko monaden elkarren segidako koordinazioetan eta mendekotasunetan (Jainkoak aurrez ezarritako harmonia), eta filosofia modernorako urratsa adierazten du.​

Leibnizek norbanakoaren berezitasuna adierazten du, monada, eta, besteekiko, kanpo-harremanak baino ez; Jainkoak harmonikoki ezarritako harremanak.​ Horregatik, Jainkoan, nozioa osoa duenarentzat, ez dira izatezko egiak existitzen, baizik eta dena behar bezala gertatzen da arrazoizko egia gisa.

Wolff-en ustez, indibiduala espeziearen nozioak eta zenbakizko diferentziak erabat zehaztutako izaki bat da.​ Horrek gogora ekartzen digu zer alde dagoen Aristotelesen 'formetan parte hartzea' logika klasikoaren  eta Port-Royalen logikaren 'nozio eta atributuen' artean.

Enpiristak
Enpiristek, berriz, banakoa emandakoa bezala adierazi zuten, eta, beraz, oinarrizko pertzepzioa izan zen ideia sinple edo datu murriztezin gisa norberaren kontzientziaren esperientzian.

Kritizismoa
Kant-en aburuz, indibidualtasuna kategoria desberdinak aplikatzearen eta horiek agertzearen emaitza da, nahitaez, esperientzia fenomenikoaren intuizio hautemangarriari lotutako irizpenetan, eta, beraz, espazio/denbora tarteari lotuta:

Indibiduala, azkenean, 'fenomeno-unitate' bat da, errealitatearekin duen erlazioa airean uzten duena, bada, 'pertzepzio transzendental' gisa niaren jardueraren emaitza baita.

Arazoak
 Alderdi ontologikoan: indibiduazioaren printzipioa eta identitatearen arazoa, eta oinarrizkoaren zehaztapena.
 Alderdi logikoan: 'norbanakoaren kontzeptuaren' arazoa, ezinezkoa dena.
 Ezagutzari dagokionez: Indibiduala dena kontzeptualki ezagutu ezin denez, ezagutza intuitibo eta ulergarria izateko aukera baino ez du eskaintzen, predikatu gisa agertzen diren propietateak zerrendatuz. Unitate gisa, izen berezi batez 'erakutsi' edo 'adierazi' baino ezin daiteke egin.

Gizonarekiko erreferentzia 
Indibiduoa, gizakiari aplikatutako banaezin unitatea den aldetik, elkartutzat hartzen da:
 Arima baten araberako unitate berezi baten ideiari; espiritu hori, arrazionala izateagatik, pertsona da.
 Gogamen jakin baten bizi-funtzio gisa definitutako adimena duen izakia izatea.

Gogoeta horietatik abiatuta, gizabanakoaren kontzeptuak, hala nola 'Ni', 'Ego', 'pertsona', teoria eta gogoeta ugari sortu ditu, eta garrantzi berezia du indibidualismoak.

Filosofia garaikidea 
Indibidualaren arazoak arazo larriak ditu. Pentsalari batzuek indibidual, singular eta partikularrari buruz egiten dituzten planteamendu zehatzenetako batzuk besterik ez ditugu azpimarratuko:
 Izen berezien arazoa:
 Zer esan nahi du horrek? Ba al dute esanahirik?
 Esanahirik ez badute, propietateen disjuntzio inklusiboaren bidez deskriba daitezke?

Filosofiako Oxford Entziklopediaren arabera, indibiduazioa hau dela uste du:
 Zerbaitetako bat osatzen duena
 eta ezarritako irizpide baten arabera zerrendatu daitekeena.

Norberak (indibiduoa) harreman estua du genero edo espezie batek, klase natural edo klase logiko gisa, bere ezaguerarako duen aniztasunarekin, kontrukto gisa zein gauza gisa, hau da, gizabanako erreala.

Batak, gizabanako gisa nabarmentzeko, elementu bereizgarria izan behar du multzo batean, elementu nulutik desberdinduz.​ Baina multzoaren definizioak propietate (logika) bat eskatzen du, klase gisa, esperientzia-eduki gisa edo aurretiazko teoria baten axioma kontzeptual gisa.

Esperientzia arruntean, intuitiboki, indibidual nabaritzat ageri dena 'hau' gisa baino ezin da adierazi, eta, hizkuntzaren erabilera arruntean, hitz batez, izen propioz edo eduki unibertsaleko kontzeptu logiko batez izendatzen da:

Jasotako unitateak zenbaki gisa zenbatu ahal izateak, nahiz eta gizabanako gisa 'seinalatzeko' aukera ematen digun, ez digu beti indibidualtasunaren kontzeptu logikoa lantzea ahalbidetzen aldez aurretik unitate-irizpide gisa ezarrita dugun ordenaren arabera.

Beraz, Filosofiako Oxford Entziklopedia gehitzen du:
Denbora jakin batean zenbat X dauden zehazteko printzipio berezirik ez dagoenean, esan daiteke X-ak ezin direla indibiduatu.

Horrek behartzen gaitu konta daitekeen erreferentzia-sistema bat ezartzera, hau da, zenbakitzera X kontsideratzen duguna eta X-ak X ez direnetatik bereiztera.

Egoera zail horretan aurkitu ziren fisikari eta matematikari neopositibistak, Russell, Whitehead eta Vienako Zirkulua, oinarrizko atomoak unitate zatiezin gisa desagertzen joan zirenean eta oinarrizko uhin-partikulak gero eta gehiago sortzen ziren zatiezinenak eta banakakoak fisikan sortzen ziren fisika batean, non oinarrizko indibidualtasuna desagertu egiten den aldez aurreko kontzeptu-logiko batzuei erantzuten dieten esperimentazioen atzean, zeinak aldez aurreko kontzeptu-logiko batzuei dagozkien errealitate unitario zenbatezin batzuei baino gehiago.

Aldez aurreko kontzeptu logiko horiek teoria batzuen produktuak dira, errealitatea teknika eta metodologia egokien arabera moldatzen saiatzen direnak, eta ez diote beti, inola ere, men egiten indibiduala izan daitekeen kontabilitate-unitate bati.

Bestalde, Gödelen teoremaren ondoren, Multzoen Teoriaren ustezko perfekzio matematikoa galtzeak amaiera eman zion Hilberten formalizazio matematikoko programa formalistari, bai eta Brouwerren intuizioari ere. Fisika kuantikoan, jada ez da beharrezkoa indibidualitateak kontatzea.

Aritmetika eta matematika, azken batean, arrazoimenaren dinamikak jakintza bilatzeko duen gaitasun zabaltzailearen mende daude, ezagutza jakin bat gainditzen denean edo hala izan denean. Zientziak, (Popper), ez du egiak ezartzen, baizik eta egiazkoari buruz izan daitezkeen ezagutzak zabaltzea. Arrazoimenaren logika zabalagoa eta sortzaileagoa da edozein sistema logiko-matematiko baino; betiere, etorkizunean handitzeko bidean. Askoz lehenago Bachelard-ek idatzi moduan:

Autoreetan, nominalismoaren zentzu berri bat mantentzen da, hala nola Nelson Goodman edo Quineengan, ontologikoki entitate zehatzak bakarrik onartzen dituztenentzat, hau da, gizabanakoak; errealitate zehatzak baino ez daude. Entitate abstraktuak, klase logikoak edo kontzeptuak, izan ere, horiekin jarduteko baliabide logikoak baino ez dira.

Godelek ez du hala pentsatzen:

Peter Frederick Strawson-ek idatzia da gizabanakoei eta haien indibidualizazioari buruzko lan ezagun bat. Hizkuntzari dagokionez, edo norbanakotasun partikular bati buruz ari gara izen propio baten bidez edo propietateak barneratzeko disjuntzio baten bidez, zeinen erreferentea problematikoa izan baitaiteke; izan ere, klaseek, propietate horietako gizabanako posibleen eta mundu ezberdin posibleen deskripzio gisa, nekez saihesten dituzte erreferentziako anbiguotasun guztiak.

Hala, bada, arazoa da nola identifika daitezkeen norbanako partikularrak, baldin eta ez bada:
 Adierazpenagatik: zuzenean esperientzian, «hatzarekin 'hau' adieraziz», edo izendapenagatik, indibiduazio hori ezaguna den esperientziari izen propioa emanez.
 Erreferentziengatik: bai emandako izen propioaren transmisioaren bidez, bai haren deskribapenaren bidez, propietateak barneratzeko disjuntzioz (funtsezkoak edo ez-funtsezkoak), erreferentzian anbiguotasun oro saihestuz.

Beraz, gizabanakoei buruz hitz egiteko moduak ikertu behar dira.

Problematika horrek gogamenaren jarduera kognitibora eta unitate esanguratsuak eta horien semiosiak hautematera garamatza. Horien bidez, hizkuntzaren erreferentziari eta erabilerei dagozkien ebidentziak ezartzen ditugu, bai hizkuntzaren erabileran eta definizio arruntean, bai zientziaren ezagutza sakonenean.

Objektibismoa
Objektibismoak gizaki oro entitate independente eta subiranotzat hartzen du, bere bizitzarako eskubide besterenezina duena, bere izaera arrazionaletik datorren eskubidea. Beraz, gizarte zibil bat, gizakien arteko elkarte-, lankidetza- edo bizikidetza baketsu forma, norbanakoen eskubideak onartuz soilik lor daiteke, eta talde batek, berez, bere kideek duten eskubide indibidualak baino ez ditu. Banakako eskubideen printzipioa da talde edo elkarte guztien oinarri moral bakarra. Eskubideak emakume batek edo gizon batek bakarrik izan ditzakeenez, 'eskubide indibidual' esamoldea erredundantzia bat da (gaur egungo kaos intelektualean argitasun handiagoa izateko erabili behar dena), baina 'eskubide kolektibo' esamoldea kontraesana da. Banakako eskubideak ez daude bozketa publikora lotuta, gehiengo batek ez du gutxiengo baten eskubideen aurka bozkatzeko eskubiderik, eskubideen funtzio politikoa gutxiengoak gehiengoen abusutik babestea baita: Ayn Rand-en arabera, «Munduko gutxiengorik txikiena gizabanakoa da. Gizabanakoaren eskubideak ukatzen dituen edonork ezin du gutxiengoen defendatzailea denik alegatu».

Indibidualtasuna eta indibiduoa
Bestalde, Zubirik, filosofiaren eremutik, singulum eta indibiduo, stricto sensu, bereizten ditu.

Lehena izaki berezia da, baina gizakia, nahitaez, indibiduo stricto sensu da.

Ferrater Morak indibidualtasun mailak ezartzen ditu, hein handi batean gradu hautemangarriak direnak. Beraz, zenbait modutan esan daiteke zerbait 'gizabanako edo indibiduoa' dela.

Paul Ricoeur-ek, berriz, idem identitatea (bera) eta ipse identitatea (bere burua) bereizten ditu. Lehenengoak zenbaki-identitatearekin du zerikusia (iraupenean, denboran etenik gabe irautearekin). Bigarrena nortasun narratiboa da, nortasun-aldaketak onartzen dituena alteritatearen beharrean oinarritzen delako, bestearen beharrean.

Biologiak norbanakoaren eta espeziearen arteko harremanean jartzen duen 'banakotasuna' ulertzeko modu hori babesten du, alde batetik eboluzioaren subjektua espezie biologikoa baita. Baina, era berean, bizitzaren erreinuan, materiaren antolamendu konplexu gisa, norbanakoa funtzio batez definitzen da: gene, ehun, organo eta abarretatik.

Era berean, antropologiak, soziologiak bezalaxe, 'gizabanakoa' harreman-sistema baten barruan kokatzen du.

Gizabanakoa, logika silogistikoan gertatzen zen moduan, subjektu logiko izateari uzten dio erlazio baten elementu isolagarri gisa. Sistema materialaren, organikoaren, gizarte-kulturaren barruan gertatzen da 'indibidualizazioa', non sistema edo nortasun bakarraren barruan unitate bat garatzen baita indibiduo stricto sensu eta pertsona gisa.

Ikus, gainera 
 Pertsona
 Existentzia
 Ebidentzia
 Lehen mailako logika
 Sistema
 Metahizkuntza
 Zientzia

Erreferentziak

Bibliografia
 
 

 

 

 

 

 
 Congreso Español de Estudios Clásicos. Unidad y pluralidad en el mundo antiguo. Actas del VI Congreso Español de Estudios Clásicos: (Sevilla, 6-11 de abril de 1981) / Sociedad Española de Estudios Clásicos. 1983. Madrid. Gredos.
 Díaz Muñoz, G. Zubiri, Lakatos y la crisis gödeliana del fundamento matemático. The Xavier Zubiri Review, Volume 2, 1999, pp. 5-26. 

 

 
 Nicol, E. El principio de individuación. Dianoia: anuario de Filosofía, , N.º. 15, 1969, págs. 115-140

Kanpo estekak 

Kontzeptuak
Indibidualismoa
Filosofia-terminologia
Logika