Ilaje

Ilajea animalia batzuei, bereziki ugaztunei, larruazala (maiz, horren zati handiena) estaltzen dien ile-estaldura da, azala eta gorputza hotzetik eta hezetasunetik babestu eta harrapakari eta harrapakinengandik ezkutatzea helburu duena. Gizakiak maiz baliatu zuen Historiaurrean animalien ilajea eta larruazala hotzetik babesteko. Gerora, animalien ilajea apaingarri gisa erabili izan da; egun, erabilera hori gogor salatzen dute animalien babeserako elkarteek eta talde ekologistek.

Ugaztunen ilajeak erabilera asko ditu: babesa, helburu sentsorialak, iragazgaiztea eta kamuflajea. Erabilera nagusia termoerregulazioa da.

Ilearen luzera ez dago termorregulazioarekin lotuta; izan ere, ugaztun tropikal batzuek, hala nola nagiek, Artikoko ugaztun batzuen ilaje luzera bera dute, baina isolamendu txikiagoa; eta, alderantziz, ile motza duten beste ugaztun tropikal batzuek Artikoko ugaztunen balio isolatzaile bera dute. Ilajearen dentsitateak animalia baten balio isolatzailea areagotu dezake, eta Artikoko ugaztunek bereziki ilaje trinkoa dute; adibidez, idi musketariak 30 cm neurtzen duten zain-ileak ditu, bai eta barruko azal trinko bat ere, ilaje hermetiko bat osatzen duena, eta, horri esker, bizirik iraun dezakete 40°C-ko tenperaturan. Basamortuko ugaztun batzuek, gameluek adibidez, ilaje trinkoa dute eguzki-beroa larruazalera irits ez dadin, eta horrek fresko mantentzeko aukera ematen dio animaliari; gameluen ilajea 70°C-tara irits daiteke udan, baina larruazala 40ºC-tan mantentzen da. Uretako ugaztunek, aldiz, airea harrapatzen dute ilajean, larruazala lehor mantenduz beroa kontserbatzeko.

Ugaztunen ilajearen kolorazioa anitza da, eta urteetan zehar, eboluzioa dela eta, eraldatzen joan da. Eragile nagusienak kamuflajea, hautespen sexuala, komunikazioa eta prozesu fisiologikoak dira, hala nola tenperaturaren erregulazioa. Kamuflajea ugaztun askorentzat garrantzi handi du, banakoa harraparietatik zein harrapakinetatik ezkutatzen laguntzen duelako. Aposematismoa, harrapari posibleez ohartarazten duena, defendatzeko gai diren ugaztun askoren ilaje zuri-beltzaren azalpenik gertagarriena da, hala nola azeri kirastuna eta mieleko azkonar ahaltsu eta oldarkorra. Ugaztun artiko eta subartikoetan, hala nola azeri artikoan (Alopex lagopus), lepoko lemmingean (Dicrostonyx groenlandicus), armiñoan (Mustela ermine) eta erbi amerikarrean (Lepus americanus), udan marroiaren eta neguan zuriaren arteko urtaro-kolorearen aldaketa kamuflajari zor zaio hein handi batean. Emeen eta arren ilajearen kolorean dauden aldeek nutrizioa eta maila hormonalak adieraz ditzakete, eta horiek garrantzitsuak dira bikoteak aukeratzeko. Zuhaitz-ugaztun batzuek, bereziki primateek eta martsupialek, larruazal morearen, berdearen edo urdinaren tonuak dituzte beren gorputzen zatietan, eta horrek abantaila argia adierazten du beren habitatean, batez ere zuhaitzen bilakaera konbergentearen ondorioz.Nagien kolore berdea, ordea, algekin duten erlazio sinbiotikoaren emaitza da. Ilajearen kolorea batzuetan sexualki dimorfikoa da, primate-espezie askotan bezala. Ilajearen koloreak eragina izan dezake beroari eusteko ahalmenean, islatzen den argi-kantitatearen arabera. Kolore ilunagoko ilajea duten ugaztunek eguzki-erradiaziotik bero gehiago xurgatu eta beroago iraun dezakete; ugaztun txikiago batzuek, kanpai-joleek adibidez, ilaje ilunagoa dute neguan. Artikoko ugaztunen ilaje zuriak eta pigmenturik gabeak, hala nola hartz polarrak, eguzki-erradiazio handiagoa isla dezake zuzenean larruazalean. 

Ilaje komertzialki baliotsua duen animalia bat larru-eramaile gisa ezagutzen da ilearen industrian. Larruak janzkera edo dekorazio gisa erabiltzea eztabaidagarria da; animalien ongizatearen defendatzaileak animalia basatiak harrapatzearen eta hiltzearen aurka daude, eta animaliak larru-haztegietan sartu eta hiltzearen aurka. Horren ondorioz, aplikazio horietako askotan larru sintetikoek ordezkatu dituzte.

Konposizioa 
Ilajeak hiru geruza izan ditzake, bakoitza ile mota desberdin batekin.

Barruko ilea 
Barruko ilea (barruko ilea, lumatxa edo azpilea ere esaten zaio) barruko geruza da, ile uhinduz edo kizkurrez osatua, segmentu zuzenik eta punta zorrotzik gabe. Barruko ileak ere lauak dira, eta motzenak eta ugarienak izaten dira ilajean. Termoerregulazioa lumatxaren funtzio nagusia da, aire lehorreko geruza bat isolatzen baitu larruazalaren ondoan.

Bizar ilea edo ile zurruna 
Bizar ileak edo ile zurrunak ile babesleen antzera hazten hasten dira, baina luzera osoaren erdia baino gutxiagora, mehe eta uhinduak hazten dira, ile soltea bezala. Bizar ilearen hurbileko zatiak termorregulazioan laguntzen du, eta zati distalak, berriz, ura isuri dezake (ile babesleak bezala). Bizar ileen oinarrizko zati finak ez du uzten babes-ile zurrunek egin dezaketen piloerekzioa gertatzea.

Ile babeslea 
Ile babeslea ilajearen goiko edo kanpoko geruza da. Babes-ileak luzeagoak dira, normalean lodiagoak, eta zurtoinak ia zuzenak dituzte, ile leunagoko geruzatik irteten direnak. Ile babeslearen mutur distala ugaztunen ilaje gehienen ageriko geruza da. Geruza horrek pigmentazioa eta distira markatuak ditu, eta kamuflatzeko edo erakusteko egokitzen diren ilaje-markak dira. Ile babesleak ura uxatzen du eta eguzki-argia blokeatzen du, barneko geruza eta azala habitat heze edo urtarretan eta eguzkiaren erradiazio ultramoretik babestuz. Babes-ileek larruazaleko ebakien edo urraduren larritasuna ere murriztu dezakete. Ugaztun askok, hala nola txakurrak eta etxeko katuak, erreflexu pilomotor bat dute, eta horrek guardiaren ileak altxatzen ditu, astintzen denean mehatxu-erakustaldi baten parte gisa.

Melanismoa, leuzismoa eta albinismoa 
Ugaztunen taldean, kolorazioaren fenotipoak askotan polimorfikoak dira (aldaerak) eta baldintza ekologiko aldakorretarako egokitzapenak adieraz ditzakete. Bere kolorea melaninak baldintzatzen du, larruazalean, ilean eta begietan kokatutako pigmentuak. Kolorazioaren aniztasuna bi melanina moten ondorio da: feomelanina, gorriaren eta horiaren arteko kolorea sortzen duena, eta eumelanina, beltzaren eta marroiaren arteko kolorazioa eragiten duena.   Melaninaren gehiegikeriak edo urritasunak kolore atipikoak sor ditzake, hala nola melanismoa, albinismoa eta leuzismoa. Espezie horiek ez dute jarraitutasun handirik, baina ornodunen espezie askotan ikusten dira. 

Melanismoa pigmentazio iluna da, ilajean melanina gehiegi dagoela adierazten duena, eta hainbat ugaztun-taldetan ikusi da.  Felinoetan nahiko arrunta da; izan ere, dauden 37 espezieetatik 13k dute melanismorako polimorfismoa, eta "pantera beltzak" izenez ezagutzen dira.  

Bestalde, ilaje zuriaren kolorazioa bi eratara dei daiteke: albinismoa eta leuzismoa, eta askotan nahasiak dira.Lehenengoa sortzetiko nahasmendua da, eta larruazalean eta begietan pigmenturik ez izatea du ezaugarri (arrosak edo urdin argia). Bigarrena, berriz, gene atzerakor batek eragindako berezitasun genetiko bat da, ilajeari kolore zuria ematen diona, baina azalaren eta begien kolorea normal mantentzen da. Bi kasuetan, kolore zuria melanina-gabeziaren ondorio da.

Albinismoa etxeko katuetan agertzen da (Felis catus), eta tirosinasaren kodifikazioaren arduradun den TYR genearen 2. exoiaren 975 posizioko gozamenarekin lotuta dago. Katu siamdarraren fenotipoa albinismoaren forma bat da, pigmentua gorputzaren gorputz-adarretan bakarrik sortzen duena, aurpegian, hanketan eta isatsean "maskara" ilun bat sortuz. Albinismo mota hau apuntatu edo himalaia bezala ezagutzen da.

Leuzismoa alelo errezesibo bikoitz baten emaitza da, lehoi zuriaren kasuan bezala, fenotipo arraro bat edo Afrikako lehoiaren kolorearen aldaera bat bezala hartzen dena (Panthera leo), baina begi horiak, urdinak edo berdeak izan ditzake. Tigre zuriak, bere aldetik, marroi ilun koloreko marrak ditu, baina bere ilajea zuria da, eta, beraz, Bengalako tigrearen aldaera arrarotzat hartzen da (Panthera tigris tigris), baina begietan eta marren ilajean eumelanina egotea leuzismoa duen felino baten ezaugarria da.  

Mutazio horiek kaltegarriak dira; izan ere, ilaje zuria eta begi urdinak dituzten felinoek barne-belarriaren endekapen handiagoa izaten dute, eta horrek gorreria felinoa eragiten du.   Halaber, zelula ezkatadunen kartzinoma garatzeko joera handiagoa dute (azaleko minbizia), batez ere aurikular pabiloian eta sudurrean agertzen dena. Katu siamdarretan estrabismoa (burua altxatzean begi-globoaren ezohiko egoera) eta nistagmoa (begien mugimendu jarraitua eta lineala) gertatzen dira. Gainera, erretinako proiekzioek anomaliak erakusten dituzte.

Ilaje gutxiko ugaztunak 
Ilea da ugaztunen ezaugarri bereizgarrietako bat; hala ere, espezie edo arraza batzuek ilaje kantitate nahiko txikiak dituzte. Hauek askotan "biluzik" edo "ilerik gabe" deitzen dira.

Hautespen naturala 
Ugaztun batzuek ilearen kantitatea murriztu dute. Uretako edo erdi uretako ugaztun batzuk, zetazeoak, pinipedoak eta hipopotamoak esaterako, ilerik gabe eboluzionatu dute, ustez uraren bidezko erresistentzia murrizteko. Arratoi sator biluziak ilerik gabe eboluzionatu du, agian bere lurpeko bizimodurako egokitzapen gisa. Dauden lurreko ugaztunik handienetako bi, elefantea eta errinozerontea, ile kantitate oso txikia dute. Ilerik gabeko saguzarra Gehienetan ez du ilerik, baina ile motz eta tenteak ditu lepoaren inguruan, oinetako aurreko behatzetan eta eztarriko zakuaren inguruan, ile finekin batera buruko mintzean eta isatsean. Ilerik gabeko animalia gehienak ezin dira eguzkitan egon denbora luzez edo denbora luzeegian hotzean egon.

Gizakiak dira ilea nabarmen galdu duen primate espezie bakarra. KRTHAP1 pseudogenean (keratina ekoizten laguntzen duena) funtzionaltasuna galtzeak eragin dezake gizakien burusoiltzea. HR genearen mutazioek ilea erabat galtzea eragin dezakete, baina hori ez da ohikoa gizakietan.

Animalia batzuen ilajea nahiko ezberdina da, adibidez, ardi-ilea.  Artilea bezala ezagutzen da, ilajearen ordez.

Hautaketa artifiziala 
Batzuetan, ilerik gabeko etxe-animalia aurkitzen denean, normalean mutazio genetiko natural baten ondorioz sortua da. Gizakiek nahita gurutza ditzakete ilerik gabeko banako horiek, eta, hainbat belaunaldiren ondoren, ilerik gabeko arrazak era artifizialean sor ditzakete. Ilerik gabeko katu arraza bat baino gehiago dago, beharbada ezagunena Sphynx katua da. Era berean, badira ilerik gabeko txakur arraza batzuk. Animalia mota hauen beste adibide batzuk ilerik gabeko indietako untxia, sagu biluzia eta ilerik gabeko arratoia dira.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Ugaztunen anatomia