Euskal Herriko artea

Euskal Herriko artearen historia egiterakoan inguruko herrialde eta kulturetan erabiltzen diren banaketak ere egin daitezke, estiloetan zein epeetan. Euskal Herriko artea Pirinioen bi aldeetako lurrak jendeztatu zituzten historiaurreko herrien jatorrizko ekarpen artistikoetatik dator. Garai horretako aztarna arkeologikoak gordetzen dira protohistorian, hala nola multzo megalitikoak, labar-artea, hileta-ostilamendua: ontziak, lepokoak, diademak, etab. Hasiera-hasieratik, Euskal Herriko arteak hainbat herriren eraginak ezagutu ditu: zeltak eta iberiarrak, erromatarrak, herri germaniarrak, batez ere bisigodoa, arabiarrak... Azkenik, kristautasun europarrak Erdi Arotik gaur arteko artearen garapena markatu du.

Kronologia Euskal Herrian

Paleolitoan 

Ez dirudi Euskal Herrian azken glaziazioaren azken aldia baino lehenagoko arte sorkuntza benetako bati buruz hitz egin daitekeenik. Ordukoak ditugu, hain zuzen ere, nolabait langintza handien frogak, bai ehiztari eta bai uzta-biltzaileenak, kostaldea inguruan 350 m. baino altuera handiagoak ez dituzten lekuetako kobazulo eta babes naturaletan bizi zirenenak. Gizaki hauek Madeleine aldiko kultura bere goi eta azken aldian garatu zuten. 1872an penintsulako arte paleolitikoa aurkitu zen, Altamirako leizean aurkitutako pinturekin, eta ondoren Espainiako iparraldeko beste leku batzuetan, Euskal Herrian eta Frantziako hego-mendebaldean aurkitutakoekin. Labar-pinturez gain, hainbat funtzio, sinbologia eta estetika zituzten objektu artistikoak aurkitu ziren.

Euskal Herrian asko dira ezaugarri horiek dituzten leizeak: Santimamiñe, Lumentxa, Bolinkoba, Urtiaga, Ekain, Aitzpitarte, Ermitia, Isturitze eta Beroberria dira aztarnategi garrantzizkoenak, bai estratigrafiako betegarriengatik, bai langintzako tresnen aberastasun eta ugaritasunagatik: xixelak, harraskailuak, xaflatxoak, arpoiak, azagaiak, hagatxoak, orratzak eta abar. Garai hartako kobazuloek izaera sakratua dutela dirudi. Bertan, animaliak eta irudikapen sexual handia duten irudiak margotzen dituzte. Kobazuloaren barruan, kamera ezberdinak lotzen dituzten korridoreak daude. Uste da kamera horiek sarbide mugatua zutela.

Neolitoan

Erromatar artea

Arabiar artea

Erromanikoa 

Erromanikoa Euskal Herrian gaur egun presente dago batik bat Nafarroa Garaian eta Araban. Europako beste toki batzuetan bezala, arte mota hau Donejakue bideari lotuta dago.

Gotikoa 

Europako hainbat eskual­deetan distira nabarmena lortu zuenean, orduan iritsi zen gotikoa Euskal herrira. Giorgio Vasari-ren ustez, godoengandik iritsi zen eta horregatik gaiz­ki deritzon “gotiko” estilo berria erromanikoaren berez­ko garapena izanik, ez da eragoz­pen egituraz eta adieraz­penez guztiz desberdina izateko. Az­ken batean, beste espiritu batek egina baita.

Pizkundea 
Pizkunde edo Ernazimentua, aurreko arte-estiloak bezala, berandu sartu zen Euskal Herrira. XVI. mendearen bigarren herenean iri­tsi zen, beraz, berandu, eta ez gainera bere “italiar‑erromatar” garbitasunean, baizik eta zeharkako bideetatik, bereziki hegoal­deko (Toledo-Madril‑Burgos, Gaztelako nuklekoak) eragina az­pimarra­ daiteke, baina baita Europa iparral­deko portuen artean mer­katari­tzako joan‑etorrien bidezko eragina, Flandriako maisuen etorreren eta inportaturiko artelanen bitartez.

Eragin gaztelarraren ondorio bat izan zen, hango garapen espezifiko bat, platereskoa, nahikoa zabaldu zela Euskal Herrian.

Barrokoa

Manierismoa

Neoklasizismoa

XIX. mendean 
 Arkitektura historizista
 Arkitektura neogotikoa
 Euskal estiloko arkitektura

XX. mendean 
 Art Nouveau Euskal Herrian
 Arte garaikidea Euskal Herrian

XXI. mendean

Artistak 
 Euskal Herriko artisten zerrenda

Zeinbat obra enblematiko 
 Ekain (leizea), Altxerriko eta Santimamiñeko pinturak
 Argiñetako nekropolia
 Eunate, Leire
 Baionako katedrala, Gasteizko Santa Maria katedrala
 Oñatiko Unibertsitatea
 Loiolako Santutegia
 Iruñeko katedrala
 Florida parkea
 Bilboko Arte Eder Museoa
 Donostiako Klub Nautikoa
 Arantzazuko santutegia
 Haizearen orrazia

Arte-museoak 
Asko badira ere hemen bakarrik nagusiak bilduko ditugu:
 Artium Museoa Gasteizen
 Bilboko Arte Ederren Museoa Bilbon
 Guggenheim Bilbao Museoa
 Léon Bonnat museoa Baionan
 Nafarroako museoa Iruñean
 San Telmo Museoa Donostian

Kanpo estekak 
 Artea eta ondarea Auñamendi Entziklopedian.
 "Euskal Artearen Historia" Etor-Ostoa argitaletxearen Euskal Herri Enblematikoa bilduman.