Paella

Paella (valentzieraz  edo  eta gaztelaniaz  ahoskatua) Valentzia (Espainia) jatorri duen arroz-platera da, egun mundu zabaleko toki askotan ere prestatzen dena. Etimologiaz, katalanezko paella hitzetik dator, euskaraz zartagina edo padera, platera prestatzeko erabiltzen den ontziari erreferentzia egiten diona. Jatorriz jende xumearen platera bazen ere gaur egun espainiar gastronomiako ikono bihurtu da eta 2021eko azaroaren 9an Kultur Intereseko Ondasun izendatu zuten.

Prestaketa 
Egun, aldaera anitzeko paellak badaude ere, arrozaz gainera, ohiko osagaiak azafraia, barazkiak eta haragia (bereziki, oilategikoa, untxikia eta barraskiloak) eta mariskoa izaten dira. Oinarrizko prestakuntza haragia eta barazkiak salteatu eta ura bota ondoren, dena irakiten jarri eta arroza botatzen da. Arrozak egosi eta ur guztia hartu ondoren zerbitzatzen da.

Jatorrizko errezeta 
Aurrenekoz Valentziako Albufera aldean dokumentatu zen XVIII. mendean. Jatorrizko errezetak aingira, barraskiloak eta lekak zituen, inguru hartan aurkitzen ziren osagaiak hain zuzen ere. Valentziako Erkidegoan abeltzaintza oso urria izanik paellari gehitu zizkioten haragiak oilaskoarena eta untxiarena izan ziren, bai eta albuferako ahateena ere.

Paella motak 
 Paella valentziarra: oinarrizko hamar osagai ditu; oilaskoa, untxia, leka, Limako babarruna (garrofón), tomatea, arroza, oliba olioa, ura, azafraia eta gatza. Hauei honako osagaiak gehitu dakizkieke; baratzuria, orburua, ahatea, piperrautsa, barraskiloak eta erromeroa.
 Itsaski paella: ez du barazkirik eta haragiaren ordez itsaskiak eta arrain zatiak ditu eta uraaren ordez arrain salda erabiltzen da. Valentzia aldean "Paella d'hivern" ("neguko paella")izenarekin ere ezagutzen da, neguan jaten baitzen, lekarik ez zegoenean.
 Paella mixtoa: Valentzian ez da apenas kontsumitzen. Espainiako beste eskualde batzuetan asmatu zen haragi sobrak erabuiltzeko. Itsaskia eta haragia nahasten dute eta ilarrak, tipula, txorizoa eta saltxitxak ere izaten dituzte.
 Alacanteko paella: Arroz a banda ere esaten zaio. Salmorreta izeneko saltsa izaten du, baratzuri, piper, tomate eta olioz egiten dena.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Arroz platerak
Valentziako Erkidegoko gastronomia
Katalanezko hitzak eta esaldiak