Zientifismo

Zientifismo edo zientismoak zientzia gizarterako balio arauemaile eta epistemologikoak zehazteko bide objektibo edo bakar gisa sustatzen du. Zientifismo izendatze honek erabilera kritikoa du, eta zientzia metodoak edota zientzia estandarrak aplikatu ezin diren egoeretan baliatu ohi da.

Laburpena 
Zientziaren filosofian, zientifizismo terminoak, maiz, positibismo logikoaren adierazpen muturrekoenen kritika dakar  eta Friedrich Hayek  bezalako gizarte zientzialariek erabili dute, baina baita Karl Popper  bezalako zientziaren filosofoek ere, edota Mary Midgley eta beranduagoko Hilary Putnam  eta Tzvetan Todorov pentsalariek ere ; metodologia zientifikoaren onarpen dogmatiko gisa aurkezten da, jakintza guztia neurgarri edo baieztagarri den horretara murrizteko.

Oro har, zientifismoa zientzia gehiegikeriaz aplikatzea dela esan genezake. Zientifismo terminoaren erabilerak bi zentzu ditu:

1: Zientziaren erabilera desegokia edo baieztapen zientifikoak. Erabilera hori zientzia aplika ezin daitekeen testuinguruetan ere aplikatzen da, gaia ikerketa zientifikoaren eremutik kanpo hautematen bada kasu, eta ondorio zientifiko bat justifikatzeko ebidentzia enpiriko aski ez dagoen testuinguruetan. Zientzialari gisa deskribatutako edozein emaitza onartzeko, zientzialarien baieztapenekiko begirune handia erakusten du, eta baita kritikarik gabeko onespena ere. Hori agintari zientifikoari men egiteko kontrapuntua izan daiteke.

Halaber, Friedrich Hayekek The Counter-Revolution of Science (1952) lanean ezinezkotzat deskribatu zituen gizarte-zientziei "zientzia gogorraren" metodologia eta ziurtasunezko baieztapenak aplikatzeko aukerak, metodologia horrek "giza faktorea" ezabatzen saiatzea eskatzen baitu; gizarte-zientziak, berriz (bere ekonomia-eremua barne), ia erabat giza ekintzan oinarritzen dira.

2: Oinarrian sinesmen bat: "Zientzia naturalaren metodoak -edo zientzia naturalean onartutako kategoria eta gauzak- dira edozein ikerketatarako baleko direnak (izan ikerketa filosofikoa edo ez)” , edo “mundua den bezala zientziak bakarrik deskriba dezake, ikuspegiarekin zerikusirik izan gabe"[6], eta aldi berean "esperientziaren dimentsio psikologikoak [eta espiritualak] ezabatuz" . Tom Sorellena da honako definizioa: "Zientzia naturalean balio handiegia jartzea da zientifismoa, ikaskuntzaren edo kulturaren beste adar batzuekin alderatuta." Alexander Rosenberg bezalako filosofoek ere zientifismo hitza baliatu dute, zientzia  ezagutza-iturri fidagarri bakar gisa ikusteko.

Batzuetan, metodo eta ikuspegi zientifikoaren aplikagarritasun unibertsala deskribatzeko ere erabiltzen da, bai eta zientzia enpirikoa mundu-ikuskera autoritarioena edo giza ikaskuntzaren zatirik baliotsuena dela dioen iritzia deskribatzeko ere. Horrela, beste ikuspuntu batzuk erabat baztertzen ditu, hala nola mundu-ikuskera historikoak, filosofikoak, ekonomikoak edo kulturalak. Definizio berri batean: "Natur zientzietako berezko metodo induktiboak benetako ezagutza faktikoaren iturri bakarra dira, eta, bereziki, gizakiari eta gizarteari buruzko benetako ezagutza hauek baino ezin dute sortu". Historialariek, filosofoek eta kultura-kritikariek ere erabiltzen dute "zientifismo" terminoa, giza-ezagutzaren eremu guztietan denbora-tarteek gehiegizko erredukzionismorantz izan ditzaketen arriskuak nabarmentzeko .

Max Weberren tradizioko gizarte-teorikoentzat, hala nola Jürgen Habermas eta Max Horkheimerrentzat, zientifismo kontzeptuak lotura estua du positibismoaren filosofiarekin, baina baita mendebaldeko zibilizazio modernoaren arrazionalizazio kulturalarekin ere.

Definizioak 
Ikertzaile garaikideen lanetan zientifismoari buruzko erreferentziak berrikustean, Gregory R. Petersonek bi gai nagusi hauteman zituen:

 Zientziaren ikuspegi totalizatzailea kritikatzeko erabiltzen da, errealitate eta ezagutza guztiak deskribatzeko gai balitz bezala aurkezten baitu, gauzen errealitateari eta izaerari buruzko ezagutza lortzeko benetako modu bakarra balitz bezala.
 Askotan, gutxiespen gisa, muga-mugako jokabidea adierazteko erabiltzen da, disziplina (zientifiko) bateko teoriak eta metodoak beste disziplina batean (izan zientifikoa edo ez) modu desegokian aplikatzen baitira, azken hau menderatuz,; giza balioen iturri bakar edo primario gisa (etikaren jakintza tradizionala) edo esanahiaren eta asmoaren iturri gisa (erlijioaren eta mundu-ikuskera erlazionatuen jakintza tradizionala) erreklamatzeko edozein saiakera zientifismo gisa etiketatzea litzateke adibide bat.

Zientifismo hitza F.A. Hayekek zabaldu zuen "metodoaren eta zientziaren hizkuntzaren imitazio esklabo" gisa definituz. Karl Popperek, bestalde, zientifismoa " metodo zientifikoa gaizki ulertu eta horren kopia txar” gisa definitzen du.

Mikael Stenmarkek espantsionismo zientifikoa proposatu zuen zientifismoaren sinonimo gisa. Zientziaren eta Erlijioaren Entziklopedian idatzi zuenez, zientifismo bezala deskribatzen diren doktrinek forma posible asko eta anbizio-maila desberdin ugari dituzten bitartean, ideia bat bera dutela: zientziaren mugak (hau da, natur zientziak, eskuarki) zabaldu egin daitezkeela eta zabaldu egin behar direla, lehenago zientziari dagokion gaitzat hartu ez den zerbait, orain, (oro har). zientziaren zati gisa uler dadin.

Stenmarken arabera, zientifismoaren formarik indartsuenak dio zientziak ez duela mugarik, eta giza arazo guztiak eta giza ahaleginaren alderdi guztiak, behar den denborarekin, zientziak bakarrik tratatu eta ebatziko dituela. Ideia horri Aurrerapenaren Mitoa ere deitu izan zaio.

E. F. Schumacherrek, A Guide for the Perplexed-en, mundu-ikuskera pobretu gisa kritikatu zuen zientismoa, kontatu, neurtu eta pisatu daitekeenera soilik mugatua. "Mundu-ikuskera modernoko arkitektoek, bereziki Galileok eta Descartesek, onartu zuten pisatu, neurtu eta konta zitezkeen gauzak egiazkoagoak zirela kuantifikatu ezin zirenak baino. Ezin bazen kontatu, bestela esanda, ezin zen kontuan hartu".

T.J. Jackson Lears historialari intelektualak “azken aldian XIX. mendeko fede positibista berriro agertu dela, eta zientzia berregokitu batek giza bizitzari buruzko egia garrantzitsu guztiak aurkitu dituela (edo aurki ditzakeela)” argudiatu zuen. Ikuspuntu horretan, “neurketa zehatza eta kalkulu zehatza dira eztabaida metafisiko eta moral iraunkorrak ezartzeko oinarria". Learsek, bereziki, Harvardko Steven Pinker psikologoaren lana kategoria horretan nola erortzen den identifikatzen du, eta  John N. Gray eta Thomas Nagel filosofoek ere antzeko kritikak egin dizkiete Jonathan Haidt psikologo moralaren, Sam Harris autore ateoaren eta Malcolm Gladwell idazlearen lan ezagunei .

Zientzia eta Erlijioen arteko eztabaiden garrantzia 
Adituek zientifismoaren etiketa aplikatu diete Ateismo Berriarekin identifikatu izan direnei. John Haught teologoak argudiatu zuen Daniel Dennett filosofoa eta beste ateo berri batzuk naturalismo zientifikoaren sineste-sistema batean parte hartzen dutela. Sistema horrek erdiko dogmari eusten dio: "natura, gizakiak eta gure sorkuntzak barne, erreala da: Jainkoa ez da existitzen; eta zientziak bakarrik eman diezaguke errealitatea osorik eta fidagarri". Haughtek sineste-sistema hori auto-ezeztatzailea dela argudiatu zuen, bere atxikitzaileek ezagutzarako ezarritako baldintzak urratzen dituzten sinesteak onartzea eskatzen baitu. 2013an, bestalde, Peter Williams filosofo kristauak ateo berriek zientzia eta zientifismoa bateratuz “arazo metafisikoei buruz pontifikatzeko” kualifikazio nahikoa bazutela uste zutela argudiatu zuen. Bestelako ikuspegia du Daniel Dennettek, eta 2006ko Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon lanean kritika erlijiosoari erantzun zion, “norbaitek teoria zientifiko bat planteatzen duenean eta [kritikari erlijiosoak] benetan gustoko ez dituenean, «zientifismo» gisa etiketatzen” saiatzen direla argudiatuz. “Baina gertaerak eta gertaeren azalpenak direnean, zientzia da jolas-arau bakarra".

Aditu ez-erlijiosoek ere lotu izan dute pentsamendu ateoa zientifismoarekin eta/edo positibismoarekin. Thomas Nagel filosofo ateoak Sam Harris neurozientifikoak ezagutza enpiriko guztia zientzia-ezagutzarekin nahastu zuela argudiatu zuen; Terry Eagleton literatura-kritikari marxistak Christopher Hitchensek "ebidentzia gisa kontatzen duenaren antzinako nozio zientifikoa" zuela argudiatu zuen, eta horrek murriztu egiten duela prozedura zientifikoaren bidez froga daitekeenaren eta ezin daitekeenaren ezagutza.

Anthony Kenny filosofo agnostikoak Alexander Rosenberg Ateismo Berriko filosofoaren The Atheist’s Guide to Reality kritikatu du, positibismo logikoaren epistemologia autorefutatzaile bat berpizteagatik, eta baita unibertsoaren ezagutza guztia fisikaren diziplinara murrizteagatik.

Michael Shermerrek, Eszeptikoen Elkartearen sortzaileak, zientifismoaren eta erlijio-mugimendu tradizionalen artean paralelismoak topatu zituen, gizartean zientzialari batzuen nortasunaren inguruan garatzen den gurtza seinalatuz. Berarentzat zientifismoa naturaz gaindiko espekulazio paranormalak baztertu eta enpirismoa eta arrazoia bilatzen dituen mundu-ikuskera litzateke.

Seyyed Hossein Nasr (1933-) iraniar adituak adierazi duenez, mendebaldeko munduan askok zientzia modernoaren ideologia onartuko dute, ez "zientzia arrunt" huts gisa, erlijioaren ordezkapen gisa baizik.[beharrezko orria]

Gregory R. Petersonek idatzi zuenez, "teologo eta filosofo askorentzat, zientifismoa bekatu intelektual handienetako bat da". [23] Austin L. Hughes biologo genetikoak The New Atlantis aldizkari kontserbadorean idatzi zuen zientifismoak superstizioarekin zerikusi handia duela: "zerbaitek... baditu ezein ebidentziak babesten ez dituen ahalmenak".

Positibismo logikoaren eta egiaztapenaren kritika bateratuak jasoz, Keith Ward erlijioaren filosofoak zientifismoa ez dela filosofikoki sendoa dio ezta autorefutatzailea ere; izan ere, bi baieztapenen egiak "adierazpen bat bera ere ez da benetakoa, baldin eta zientifikoki (edo logikoki) frogatu ezin badira" eta "adierazpen bat ere ez da egiazkoa, baldin eta enpirikoki frogatzen ez badira egiazkoak".

Zientziaren filosofia

Anti-zientifismoa 
Paul Feyerabend filosofoak,  gaztetan zientifismoaren defendatzaile sutsua zena, geroago zientzia "funtsean anarkikoa den enpresa" gisa karakterizatu zuen, eta, aldi berean, "ezagutzan tratatzeari" dagokionez, zientziak ez duela monopolio esklusiboa merezi adierazi zuen, zientzialariek inoiz ez dutela jardun bere kabuz definitutako tradizio desberdin baten barruan. Against Method saiakeran, gaur egungo hezkuntza zientifikoaren prozesua adoktrinatze forma arin gisa deskribatu zuen, "zientziaren historia kolorge, sinpleago, uniformeago, 'objektiboagoa' eta arau zorrotz eta aldaezinen bidezko azalduz, ulerterrazago eta irisgarriagoa egiteko".

Pro-zientifismoa 
Mario Bunge fisikari eta filosofoak zientifismo terminoa zentzu positiboz baliatu zuen zenbait hamarkadatan argitaratutako hainbat liburutan, baita izenburu gisa agertzen zen zenbait artikulutan ere,  hala nola "In defense of realism and scientifism" eta "In defense of scientifism". Bungek, Hayek eta Habermas bezalako zientzia-kritikariak baztertzen zituen, dogmatiko eta obskurantista zirela esanez:

2018an, Maarten Boudry eta Massimo Pigliucci filosofoek Science Unlimited? The Challenges of Scientism izeneko liburua argitaratu zuten elkarlanean, zeinetan filosofo eta zientzialari hainbatek zientifismoa defendatu zuten. Adibidez, Taner Edisek, "Two Cheers for Scientism" kapituluan, hau idatzi zuen:

Zientziaren erretorika 
Thomas M. Lesslek argudiatu zuenez, erlijio-gaiek bere horretan diraute zientifismoan eta berak zientziaren erretorika publikoa deritzon horretan. Bi metodologia daude zientifismoaren ideia hori azaltzeko. Batetik, ikuspegi epistemologikoa, metodo zientifikoak beste ezagutza modu batzuk eta ikuspegi ontologikoa gainditzen dituela onartzea, zeina adimen arrazionalak mundua islatzen baitu, eta biak modu ulergarrian jarduten baitira. Lesslen arabera, ikuspegi ontologikoa "arrazionalismoaren eta eszeptizismoaren arteko gatazka konpontzeko" saiakera da. Lesslek ere, hala, zientifismorik gabe, ez zela kultura zientifikorik egongo argudiatu zuen.

Arrazionalismoa eta modernitatea 
Bere erlijioaren soziologiaren inguruan egindako ikerketa lanen bildumaren sarreran, Max Weberrek galdetu zuen ea zergatik "garapen zientifikoa, artistikoa, politikoa edo ekonomikoa... ez zen [beste leku batzuetan] sartu arrazionalizazio-bide berezi horretan, Mendebaldera". Jürgen Habermas alemaniar gizarte-teorikoaren arabera, "Weberren aburuz, oraindik nabaria zen modernitatearen eta "mendebaldeko arrazionalismoa" deitu zuenaren arteko harreman intrintsekoa (ez kontingente hutsa). Weberrek arrazionalizazio, desilusio eta "munduaren ikuspegi erlijiosoen desintegrazio" prozesu bat deskribatu zuen, gizarte sekular modernoetan eta kapitalismoan gertatu zena.

Habermas arrazionaltasun instrumental puruaz kritikoa da, eta "Gizarte-bizitza / Mundua" esperientzia subjektiboa literatura-adierazpenerako egokiagoa dela argudiatzen du; zientziak, berriz, "subjektiboki irisgarriak diren esperientziak" dira, hizkuntza formal batean orokortu daitezkeenak; literatura-arteek, berriz, "kasu zehatz bakoitzean elkar ulertzeko intersubjektibotasuna sortu behar dute". Habermasek Aldous Huxley idazlea aipatu zuen literaturaren eta zientziaren dualtasun horren adibide gisa:

Erreferentziak

Bibliografia 

 Feyerabend, Paul (1993) [First published 1975], Against Method (3rd ed.), Verso, ISBN 978-0-86091-646-8.
 Haack, Susan (2012). "Six Signs of Scientism". Logos & Episteme. 3 (1): 75–95. doi:10.5840/logos-episteme20123151. We need to avoid both under-estimating the value of science, and over-estimating it. ... One side too hastily dismisses science; the other too hastily defers to it. My present concern, of course, is with the latter failing. It is worth noting that the English word 'scientism' wasn't always, as it is now, pejorative.
 Mizrahi, Moti (July 2017). "What's So Bad About Scientism?". Social Epistemology. 31 (4): 351–367. doi:10.1080/02691728.2017.1297505. I have argued that scientism should be understood as the thesis that scientific knowledge is the best knowledge we have, i.e., weak scientism. I have shown that scientific knowledge can be said to be better than non-scientific knowledge both quantitatively and qualitatively.
 Peterson, Gregory R (2003), "Demarcation and the Scientistic Fallacy", Zygon: Journal of Religion and Science, 38 (4): 751–61, doi:10.1111/j.1467-9744.2003.00536.x, the best way to understand the charge of scientism is as a kind of logical fallacy involving improper usage of science or scientific claims.
 Ridder, Jeroen de; Peels, Rik; Woudenberg, René van, eds. (2018). Scientism: Prospects and Problems. New York: Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780190462758.001.0001. ISBN 978-0190462758. OCLC 949911467. This collection is one of the first to develop and assess scientism as a serious philosophical position.

Kanpo estekak 
 C.S Lewis: Science and Scientism, Lewis society.
 Burnett, "What is Scientism?", Community dialogue, American Association for the Advancement of Science, archived from the original on 2012-07-02.
 "Science and Scientism", Monopolizing knowledge (World Wide Web log), The Biologos Foundation.
 Martin, Eric C. "Science and Ideology § Science as Ideology: Scientism". Internet Encyclopedia of Philosophy.

Metodo zientifikoa
Enpirizismoa
Naturalismo (filosofia)
Zientziaren metateoria
Teoria politikoak
Erlijioa eta zientzia
Postmodernismoa
Kontzeptu gutxiesgarriak