Vera Rubin

Vera Rubin, jaiotzez Vera Cooper (Filadelfia, Pensylvania, AEB,1928ko uztailaren 23a - Princeton, New Jersey, AEB, 2016ko abenduaren 25a) Ameriketako Estatu Batuetako astronomoa izan zen, aitzindaria izarren errotazioa galaxia baten barruan neurtzen. Haren zuzeneko neurketek agerian utzi zuten errotazio-kurbak zirela. Galaxien errotazio-kurbak ikertuz, aurreikusitako mugimendu angeluarraren eta ikusitakoaren artean zegoen desberdintasuna azaldu zuen. Fenomeno horri galaxien errotazioaren problema deitu zitzaion. Hasiera batean eszeptizismoa nagusi izan bazen ere, bere aurkikuntza hurrengo hamarkadetan zehar behin eta berriz konfirmatua izan zen. Azalpen posibleen bilaketak materia ilunaren teoria sortu zuen.

Lehen urteak 
Vera Rubin, jaiotzean Vera Florence Cooper gisa erregistratu zuten, 1928ko uztailaren 23an jaio zen Filadelfian, Estatu Batuetan. Bi ahizpetatik txikiena izan zen. Bere gurasoak etorkin juduak ziren. Aita, Philip Cooper, Bell Telephone-n lan egin zuen ingeniari elektriko poloniar-estatubatuarra  eta ama, ezkondu arte Bell enpresan lan egin zuen Rose Apebaum Cooper, Besarabiakoa. Aita Vilnan, Lituanian (1945 arte, Polonia) jaio zen, Pesach Kobchefsk gisa erregistratua.

Cooper familia Washington hirira joan zen bizitzera, 1938. Han, Verak 10 rte zuela, astronomiarekiko  interesa sortu zitzaion izarrak  leihotik behatuz.  Bere aitak kartoizko teleskopio zakar bat eraiki zuen, eta meteoroak behatzen eta arakatzen hasi zen.   Coolidge Senior High Schoolera joan zen eta 1944an graduatu zen.

Rubinen ahizpa nagusia, Ruth Cooper Burge, azkenean administrazio-zuzenbideko epaile egin zen Estatu Batuen Defentsa Sailean.

Ikasketak 
1948an Vassar Collegen astronomian lizentziatura lortu ondoren, Princetongo Unibertsitatean izena ematen saiatu zen, baina ez zuen inoiz aukerarik izan, ez baitzen emakumerik onartu 1975 urtera arte astronomiako ikasketa graduatuen programan. Cornell Unibertsitatean sartzea eskatu zuen, eta bertan fisika ikasi zuen Philip Morrisonen zuzendaritzapean, eta fisika kuantikoa Richard Feynman eta Hans Betheren tutoretzapean. 1951n osatu zituen ikasketak, zeinetan galaxien mugimenduetan Hubble fluxuaren desbideratzeei buruzko lehen behaketak egin zituen. Zera argudiatzen zuen, galaxia handienak gune ezezagunen inguruan biraka ibil zitezkeela,  Big Bangaren teoriak garai hartan iradokitzen zuen espantsio mugimendu soil bat baino gehiago zela. Ideia horien aurkezpenak kontrako iritziak jaso zituen. Doktoretza Georgetowngo Unibertsitatean egin zuen, 1951n masterra, eta 1954an doktoretza lortu zuen George Gamowen zuzendaritzapean.

Fisikako doktoretzarako tesiaren arabera, galaxiak elkarren ondoan zeuden, unibertsoan ausaz sakabanatuta egon beharrean. Galaxia-kumuluen ideia ez zuten onartu beste fisikariek bi hamarkada igaro arte. Doktoretza jaso ondoren, fakultatean lanean jarraitu zuen beste hamaika urtez. Gero, Carnegie Institutuan sartu zen, eta hantxe ezagutu zuen bere kid izan zen Kent Ford. DTM fundazioarekin elkartu eta bost urtera, inguruko galaxien errotazioa aztertzen hasi zen Fordekin, bereziki Andromeda galaxiarena. Arlo horretan egindako aurkikuntzek hainbat sari irabazi zituzten, besteak beste, London's Royal Astronomical Societyren Urrezko Domina, eta Carolina Herschelen atzetik, saria jaso zuen bigarren emakumea izan zen.

Graduazio-lana 
Cornellen tesian lan egin zuen, unibertsoan biraketa bat egiteko aukera aztertzen ari zela, Hubblen espantsaioren aurkakoa den mugimendua bilatuz. Haren azterketa ez zen ondo jaso. Astronomical Journal eta The Astrophysical Journal aldizkariek baztertu egin zuten. Geroago onartu zuen bere datuak urriak zirela, baina bere tesia funtsezkoa izan zen Gerard de Vaucouleurrek "superkumulu lokal bat" aurkitu zuenean. Horrek eragotzi egin zion izarrak galaxietatik kanpo nola mugitzen diren aztertzen jarraitzea, eta lan horretan jarraitu zuen 2016. urtean hil zen arte.

Lan zientifikoa 
Graduatu ondoren, Montgomery County Community Collegen irakatsi zuen eta Georgetowneko Unibertsitatean ere lan egin zuen ikerketa-laguntzaile gisa, eta 1962an irakasle laguntzailea izan zen. 1965ean, Palomar Behatokian musika-tresnak erabili zituen lehen emakumea izan zen, emakumeek ez baitzuten erraz sartzeko baimenik. 1965ean, Washingtongo Carnegie Institutuko Lurreko Magnetismo Sailean ere lekua izatea ziurtatu zuen. Senior Fellow izan zen DTM lantegian, eta haren lan-eremua "Dinamika galaktikoa eta estragalaktikoa: Unibertsoaren egitura eskala handian eta dinamikan." izena zuen.

Galaxiaren errotazioaren arazoa eta materia iluna 

Rubin galaxia kumuluen inguruan bere tesian eztabaida sortu zuten aginduetatik oso gertu hasi zen lanean. Kentek egindako tresnarekin, Rubinek eta Fordek ehunka behaketa egin zituzten. Rubin-Forden eragina, eurek horrela deitua, eztabaida bizia izan zen argitaratu zenetik. Esne Bidearen mugimendu erlatiboa deskribatu zuen, galaxiek 150 eta 300 milioi urte argiko distantzien adibide gisa, eta Esne Bidearen mugimendu erlatiboaren diferentzia hori mikrouhinen hondoko erradiazioari zor zaiola iradoki zuen.

Eztabaida saihesteko, ikerketa-eremura aldatu zen galaxien errotazio-kurbak aztertzeko, Andromeda galaxiatik hasita. Haren lana aitzindaria izan zen galaxiaren errotazio-batezbestekoetan, galaxien mugimendu angeluarra iragartzen zutenen eta galaxien errotazio-kurbak aztertzean behatutako mugimenduaren arteko desadostasunari erantzuteko. Bakarrik hegan egingo balute bezala, oso azkar, biratzen dira galaxiak, haiek osatzen duten izarren grabitatea elkarrekin egon badaiteke. Baina haiek ez dute bakarrik hegan egiten, eta, beraz, masa oso elkartuetan estutzen dira denak. Fenomeno hori, errotazio galaktikoaren kurba deritzona, arazo bat zen. Haren kalkuluen arabera, galaxiek, azkenean, hamar aldiz masa ilunagoa izan behar dute, eta ikus daitezkeen izarrak metatu egin daitezke. Emaitza horiek iradokitzen dute grabitate newtondarra ez dela mundu osoan aplikatzen galaxia horien inguruko materia-halo handi batean. Rubinen emaitzak hamarkadaz hamarkada berretsi ziren. Galaxiaren errotazio-arazoaren azalpenari jarraituz, materia ilunaren teoriara eraman zuena.

Materia iluna 
1970ean, Rubinek materia ilunaren existentziaren ebidentzia sendoena lortu zuen une horretara arte. Materia ilunaren izaera ezezaguna bada ere, haren presentzia erabakigarria da unibertsoa ulertzeko eta haren etorkizuna ulertzeko. 

Materia iluna izateak azaltzen ditu biraketa galatikoen kurbak, galaxien kumuluen barruko galaxien errotazio-mugimendua, lente grabitazionalen ereduak, eta masaren banaketa Bala kumulua bezalako sistemetan. Aldatu ziren dinamika newtondarrak baztertu egin ziren galaxien errotazio-kurben ereduetan. Rubin-ek esan zuen emaitza hori desengainatu egin zuela, eta hauxe adierazi zuen: Nire esku egongo balitz, jakin nahiko nuke nola aldatu behar diren Newtonen legeak distantzia handietako grabitazio-elkarrekintzak behar bezala deskribatzeko. Hori partikula subnuklear mota berri batez betetako unibertsoa baino erakargarriagoa da.

Bizitza pertsonala 
1948tik 2016. urtean hil zen arte, Robert Joshua Rubinekin ezkonduta egon zen.  Vera Rubin graduatu ondoko ikasketak egiten ari zela, ama izan zen, eta lanean jarraitu zuen hazi bitartean. Lau seme-alabek doktoretza bat lortu zuten zientzia naturaletan edo matematikan: David (1950), Estatu Batuetako Zerbitzu Geologikoko geologoa; Judith (1952–2014), Massachusettseko Unibertsitateko astronomoa; Karl (1956), Kaliforniako Unibertsitateko matematikaria Irvinen, eta Allan (1960an jaioa), geologoa Princetongo Unibertsitatean.  Haren seme-alabek geroago gogoratzen zuten amak zientziaren bizitza desiragarria eta dibertigarria iruditu zitzaiela, eta horrek bultzatu zituela zientifikoak izatera.

Gizonezko astronomoak nagusi ziren eremu batean emakume gisa sinesgarritasuna irabazteko borrokak bultzatuta, Unibertsoa ikertzeko interesa zuten neskak beren ametsak jarraitzera animatu zituen Rubinek. Iruzkin etsigarriak egin zituen bere bizitza osoan zehar egin zuen ikasketa-aukeraketari buruz, baina familiakoek eta elkargokideek lagunduta iraun zuen.  Astronomiaz gain, Rubinek indarra egin zuen emakumeak zientzietan gehiago aintzat hartzeko eta alfabetizaziorako.  Vera Rubin eta Margaret Burbidge emakume askoren alde agertu ziren Zientzien Akademia Nazionalean (NAS), berrikuspen-paneletan eta bilaketa akademikoetan. Berak esan zuen, NASA delakoarekin borroka egin arren, berak ez zuela gustura jarraitzen urtero aukeratzen ziren emakumeen kopuruarekin, eta "bere bizitzako parterik tristeena" deitu zuen.   Rubin judua zen eta ez zuen zientziaren eta erlijioaren arteko gatazkarik ikusten. Elkarrizketa batean, berak adierazi zuen:"Nire bizitzan, zientzia eta erlijioa bereizita daude. Judua naiz, eta, beraz, niretzat erlijioa kode moral mota bat eta historia bat da. Nire zientzia modu moralean egiten saiatzen naiz, eta uste dut, idealki, zientzia unibertsoan dugun zeregina ulertzen laguntzen digun zerbait dela".

Sariak eta goraipamenak 
Vera Rubinek Doctor honoris causa gradua lortu zuen hainbat unibertsitatetan, besteak beste, Harvard eta Yale. Rubin Washingtongo Carnegie Institution-en ikertzailea izan zen eta Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko eta Zientzien Akademia Pontifizioko kide. Binaka edo arbitrajean berrikusitako 114 ikerketa-artikulu idatzi zituen egilekidetzan. Halaber, Bright Galaxies Dark Matters (Masters of Modern Physics) lanaren egilea da (AEA Press, 1996, ISBN 1-56396-231-4).

 Royal Astronomical Society delakoaren Urrezko Domina (1828 Caroline Herscheletik saria jaso zuen lehen emakumea izan zen, Vera Rubin bigarrena)
 Weizmann Women & Science saria
 Kosmetologiako Gruber saria 

 Pacific Society of the Astronomiaren Bruce domina
 National Academy of Sciencesía-ko James Craig Watson domina
 Richtmyer Memorial saria 
 Dickson Zientzia saria 
 Ekonomia domina nazionala  
 Planetariumeko Adlerraren Lifetime Achievement saria
 National Academy of Sciences
 Pontifical Academy of Sciences
 American Philosophical Society
 Henry Norris Russell urteko irakurketarako hautatua American Astronomical Society
 National Radio Astronomy Observatoryn Jansky irakurtzeko hautatua
 Delhin, Indian, Nazioarteko Astronomia Batasunaren Batzar Nagusirako hitzaldi gonbidatua.
 1993an Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen orduko Bill Clinton presidentearen eskutik.
 Rubini hainbat titulutatik eman zizkioten, Creighton Unibertsitateko, Unibertsitate Amerikarreko, Princeton Unibertsitateko, Harvard Unibertsitateko eta Yale Unibertsitateko doktoregoak barne.
 Rubin-Ford efektua eta Rubin asteroidea (5726) zein Vera C. Rubi Behatokia bere izenarekin izendatu zituzten ohoratzeko

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak

Filadelfiarrak
Emakume aitzindariak
Emakume zientzialariak
Emakume astronomoak
Ameriketako Estatu Batuetako astronomoak
Ameriketako Estatu Batuetako fisikariak
Juduak