Hartz txiki

Hartz Txiki Haur eta Gazte Literaturako pertsonaia literarioa da. Else Holmelund Minarikek sortu zuen 1957an, Hartz Txiki (Little Bear) deituriko liburuan eta Maurice Sendakek ilustratu zuen. Hartz Txikiren istorioak sei liburuz osatutako bilduman izan dira jasoak eta lehen bostak Manu Lopez Gasenik itzuli zituen euskarara 2015ean.

Gurasoekin landa inguruan bizi den eta lagunekin jolastea zein etxekoen maitasuna jasotzea gustuko duen hartz kumea da Hartz Txiki, zeinak abentura ugari biziko dituen Milia, Oilo, Katu, Ahate eta gainerako lagunekin.

Deskribapena 

Inguratzen duen mundua ezagutu nahi duen asmo oneko hartz kumea da Hartz Txiki, lehen haurtzaroko haurren antz handia duena: onbera, hurbilekoa eta segurtasun afektiboa bilatzen duena. Hartz Txikik, mundua ikertzeko gogo ase ezina duenez, bere adineko haurren antzera mugimenduaren askatasun beharra adieraziko du, nahiz eta amaren albora itzultzea ezinbestekoa izango zaion. Bi indar horien orekan garatzen da haurra. Bide horretan, anitzak dira pertsonaia literario honen eskutik aurkezten zaizkigun gaiak, besteak beste: inozentzia, irudimena, segurtasunaren eta independentziaren beharra, amarekiko atxikimendua, familiaren maitasun beharra, laguntasuna eta umorea.

Sendaken iustrazioek ederki erakusten dute Hartz Txikiren irudimena, amaren sentimenduak, beraien arteko konplizitatea etab. Gainera, hauek, errealismo narratibora gerturatzen badira ere, giza familia klasiko baten antzera jokatzen duten fantasiazko hartz familia bat irudikatzen dute. Testu idatziari ñabardura berriak gehitu eta haien erakargarritasunaren iraunkortasunean eragin dute. Testu eta irudi bereizi ezinek Hartz Txiki eta Hartz Ama pertsonaiak istorioan zehar ondo zehaztuak gera daitezen ziurtatzen dute bereziki, kontakizunaren sinpletasuna eta hizkuntza zein sintaxi xumea ikusirik askok pentsa zezaketenaren kontra.

Hartz Txikiren ipuinek haurrentzako duten erakargarritasuna azpimarragarria da, pertsonaiaren irudimenezko munduan behin eta berriz sartzera gonbidatzen baitu irakurlea. Gainera, arreta handia jartzen da Hartz Amaren heziketa estilo pazientea azpimarratzerakoan, nahiz eta Hartz Txiki ez den haur errebelde baten gisakoa, guztiz kontrakoa baizik.

Pertsonaiak 

Erdigunean beti Hartz Txiki egonik, ondorengo pertsonaiak ditu bidelagun:

Hartz Ama 
Lehen liburutik agertzen da Hartz Txikirekin alboan. Ama eta Hartz Txikiren arteko erlazioa, maitasuna, ardura; hasieratik ikus dezakegu ama dela Hartz Txiki zaintzen duena, horixe da bere lana, horixe betebeharra. Beti eskaintzen dio babesa eta, haurraren amets eta jolasak errespetatuz, Hartz Txikiren jolas fantastikoei jarraipena ematen die.

Hartz Aita 
Bigarren liburuan agertuko da. Aita arrantzalea da, hor zehar dabilena, eta munduari buruzko metaforak sortzeko motiboak dira Hartz Txikirentzat berak kontatutako istorioak: mundua zabala eta anitza da. Munduarekiko ezagutza eskaintzen dio Hartz Txikiri.

Adiskideak 
Oilo, Ahate, Katu, Hontza, Milia eta haren Luzia panpina.

Hirugarren liburuan adiskidetasuna zer den ezagutuko du Hartz Txikik, Miliaren eskutik batez ere. Gainerako animaliak, lehen liburutik joango dira agertzen, Hartz Txikiren abentura eta jolasetan. Beti lagun, eskuzabal eta Hartz Txikiren fantasia eta ametsekin bat eginez.

Aitona-amonak 
Laugarren liburuan agertzen dira, familia gunea eraikitzen. Hartz Txikiren jolasekin bat egin, ipuinak kontatu eta maitasun giroan murgiltzen dute Hartz Txiki.

Bilduma 

Bilduma sei liburuz osatua dago, bertan, Hartz Txikiren abenturak kontatzen dira. Lehen lau liburuen barnean lau istorio txiki kontatzen dira. Elkarrizketaz beteriko kontakizun labur horiek aske kontatzeko moduan proposatuak badira ere, liburu bakoitzak biltzen duen diskurtsoa eraikitzen da lauen artean. Liburu denek lotura dute beraien artean eta familia giroan kokatzen dira.

 Hartz Txiki (2015): 1957. urtean argitaratua. Hartz Txiki aurkezten du. Bere kezka eta beharrak deskribatzen ditu. Hartz Amak, Hartz Txiki zaindu nahian, hotzetik babesten du, urtebetetze-tarta bat oparitzen dio, adarra jotzen dio ilargira joan nahi duela esaten dionean eta ipuina kontatzen dio lotara joan baino lehen. Liburu honen barnean agertzen diren istorioak:

 Zer jantziko du Hartz Txikik?
 Urtebetetze zopa.
 Hartz txiki ilargira doa.
 Hartz txikiren nahia.

 Hartz aita etxera dator (2015): 1959. urtean argitaratua. Hartz Aita arrantzan dabil etxetik urruti. Hartz Aita etxera dator eta bere bidaietan bizitakoa kontatzen dio Hartz Txikiri. Liburu honen barnean agertzen diren istorioak:

 Hartz Tixki eta Hontza.
 Hartz Aita etxera dator.
 Zotinka.
 Hartz Txikiren Itsaslamia.

 Hartz Txikiren laguna (2015): 1960. urtean argitaratua. Hartz Txikik Milia izeneko neskato bat ezagutuko du eta adiskidetasuna zer den ezagutuko du. Liburu honen barnean agertzen diren istorioak:

 Hartz Txiki eta Milia.
 Ahate, umezain.
 Festa Hontzaren etxean.
 Zure laguna, Hartz Txiki.

 Hartz Txikiren bisita (2015): 1961. urtean argitaratua. Aitona-amonak Hartz Txikiren etxera doaz. Familia giroan kokatzen dira kontakizunak. Liburu honen barnean dauden istorioak:

 Hartz aitona-amonak.
 Hartz Amaren txantxangorria.
 Iratxoen ipuina.
 Nekerik ez.

 Musu bat Hartz Txikirentzat (2015): 1968. urtean argitaratua. Liburu hau besteengandik desberdina da. Jolas baten narrazioa burutzen du. Maitasuna aldarrikatzen duen musu kate batean oinarrituta, lagun artearen erretratua egiten du eta obra osoari biribiltasuna ematen dio.
 Little Bear and the Marco Polo (2010).

Bildumaren liburuetan, haurraren egunerokotasuna eta ingurunea nolakoa den deskribatzen da eta haurrari bere ingurunearengandik zer espero dezakeen adierazten zaio. Izan ere, Hartz Txikiren istorioen bitartez, hezteko modu lasai eta afektibo bat erakusten da: haurrak istorioetako protagonistak bilakatuz, gauzak norberak deskubritzeko aukera emanez, besarkatuz, ipuinak kontatuz, lagunekin jolastera animatuz… 

Kontakizunak sinpleak eta hizkuntza zein sintaxia xumeak izan arren, idazleak liburu bakoitzeko gaiak sakontasunez jorratzea lortzen du.

Hartz Txikiren sorrera 

Irakasle zen garaian, Else Holmelund Minarik idazle iparramerikarrak bere alaba txikia eta bere eskolako ikasleentzako istorioak idazteari ekin zion. Horrela sortu zen Hartz Txiki, 50eko hamarkada erdialdean. Garai horretan irakurketa errazerako haur liburu gutxi zeuden eta Hartz Txiki sailak arrakasta handia lortu zuen lehen irakurleen artean. Heldu batek irakurriak izateko, bakarrik irakurtzeko, eta batez ere, irakurketan lehen pausoak ematen ari direnentzako sortu ziren liburu hauek.

Hartz Txikiren istorioek eskolan izandako arrakasta ikusita, Minarik New Yorkera joan zen editore baten bila. Argitaratu baino lehen, editore batek Hartz Txikiaren pertsonaia haur batenarekin aldatzea proposatu zion, bilduma argitaratu ahal izateko baldintza hori jarriz. Baina, ezezkoa eman eta idazle daniarrak ez zuen eskaera onartu. Haren hitzetan, bere hartz familiaren bitartez istorioen errealismoak erakargarritasun unibertsala lortzen baitzuen. Hala, 2006 urtean elkarrizketa batean aitortu zuenez:

Interpretazio eta kritika 

Ikuspegi literario garaikideago batetik begiratuta, Xabier Etxaniz Erlek honakoa dio Hartz Txikiren inguruan:

Bestetik, Imanol Mercerok ere ondorengoa dio Hartz Txiki sailaren inguruan:

Egokitzapenak

Telesaila: 
Liburua telebistarako moldatua izan zen 1995 urtean Nikelodeon eta Nelvana produktoren eskutik. Egindako 65 atalak Euskal Telebistan euskaraz ikusteko aukera dago. Produkzio lanetan Maurice Sendak eta John B. Carlak jardun zuten. Telesail honetan, ordea, liburuaren egokitzapen ezberdinak egin ziren. Batetik, pertsonaia batzuen izenak aldatu ziren: Ahatek "Pattal" izena hartu zuen, Oilok "Mokoilo", Katuk "Zapi", Hontzak "Gautxori" eta Miliak esaterako ingelesezko "Emily" izena hartu zuen. Kontuan izanda, noski, liburuen euskarazko itzulpenak baino lehenagokoa dela telesailaren euskarazko emisioa.

Telesailerako liburuetan agertzen ez diren istorio berriak sortu dira. Hona hemen 65 atalak:

Filma: 
Hartz Txiki, film luzea (2004). Canada,  Raymond Jafelice.

Paramount Pictures eta Nelvana produktorak ekoiztu zuten.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Maurice Sendak
 Manu Lopez Gaseni

Kanpo estekak 
 https://web.archive.org/web/20170410213733/http://www.eitb.eus/eu/hiru3/marrazki-bizidunak/osoa/815784/hartz-txiki/ (Euskaraz)
 https://www.youtube.com/channel/UCncFzSeWqySvOXEbQoEJsZg (Ingelesez)
 http://sendakexhibition.com/ (Ingelesez)

Haur eta gazteen liburuak
Haur literaturako pertsonaiak