Musika eskala

Musika eskala printzipio akustiko baten arabera sailkatzen den soinu multzo ordenatuen segida da. Mendebaldean erabili ohi diren eskaletan, 12 erditonodun eskala kromatikoetan oinarritzen direnak, zazpi nota erabiltzen dira gehienetan: do, re, mi, fa, sol, la eta si. Eskala nagusiak diatonikoa eta harmonikoa dira.

Munduko hainbat garai eta eskualdetan sortutako musika-eskala asko daude. Gehienak zazpi notaz osatuta daude (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si), baina bost, sei edo hamabi soinu ere dituzten eskalak esistitzen dira, dituen soinu kopuruaren eta horien arteko tarteen arabera sailkatzen direnak.

Gai orokorrak 
Soinu-eremu jakin bat definitzeko aukeratutako soinuen kopuruak (gradutan adierazia) eta ezaugarriek (altueretan adierazia) zehazten dute musika-eskala mota asko daudela. Eskala horietako bakoitzak soinu-multzo diskretu baten antolamendu espezifiko bat zehazten du. Soinu-eskala horien altuerak sistematikoki erlazionatuta daude (afinazio-eredu baten arabera), eta soinu-eskala osatzen duten soinuen (bitarteen) eta haien arteko distantzien neurri bat ematen du. Eskala batek baino gehiagok irudikapen bera izan dezaketen arren, haien afinazioa eta tarteak desberdinak izan daitezke, eta, beraz, desberdinak.

Musika-eskala bat baino gehiago daude, kontuan hartu nahi diren soinu-eremu adina; munduko garai eta eskualde desberdinetan sortuak, kultura-formen arabera. Haien sailkapena askotarikoa da; oro har, eskala musikal bakoitza kategorizatzeko oinarrizko irizpidea osatzen duten soinuen kopurua da (eskala pentatonikoak, hexatonikoak, heptatonikoak, etab...), edo haien arteko tarteak (eskala diatonikoak, kromatikoak, maior, minor, artifizialak, etab.).).

Musika-eskala tonu- eta semi-tonu distantzien bidez sortzen da. Gehienak zazpi notaz osatuta daude (kromatismoekin egiten denean, 12 izaten dira), baina sei edo zortzikoak ere badira.

Motak

Eskala diatonikoa 

Eskala diatonikoaren eredua (latinezko diatonĭcus) da ezagunena eta «naturalena» entzumenez, mendebaldeko sentikortasunetik behintzat. Zortzidun deritzo eredu horri, 7 soinuz eta errepikatzen den do-re-mi-fa-sol-la-si-do' izeneko eskala batez osatua dagoena. Eredu hori eskematikoki agertzen da, tekla beltzak saltatuz pianoko tekla zuriek erakusten duten patroiarekin. "do" nota ondoko irudian ezkerrerago dagoen pianoaren tekla zuriarekin adierazten da.

Tenperamentu berdineko musika-sistema modernoaren azpian, eskala diatonikoak bi tarte-mota ditu kualitatiboki: tonuak (T-z adierazita eta 200 ehunekoren baliokidea) eta erditonuak (st -z adierazita, 100 ehunekoren baliokidea, hau da, tonu erdia); kuantitatiboki, eskala osoak bost tonu eta bi tonuerdi ditu (guztira, 1.200 ehunen). Tarte horiek (bost tonuak eta bi tonuerdiak) hurrengo graduetan banatzeko erak modu  izenarekin ezagutzen dira. Tonuak eta tonuerdiak banatzeko zazpi modu daude.

Eskala diatoniko naturalaren eraikuntza oinarritzen duen oinarri akustikoa funtsezkotzat hartutako soinu batetik ondorioztatzen diren ondoz ondoko harmonikoek zehazten dute. Musika tonal klasikoaren kasuan, zortzi dira eskala musikal oso diatoniko naturala modu maiorrean osatzen duten soinuak, eta horiek zazpi gradutan banatzen dira; "I"-tik "VII"-ra bitarteko zenbaki erromatarren arabera izendatuak. Zortzi soinu horiek erlazio akustiko, pertzepziozko eta funtzionalaren arabera definitzen dira, tonika (I edo lehen gradua) izeneko oinarrizko soinu bakarrarekin. Zortzi soinu hauek, lehenengoa Tonika izanda, Supertonika, Mediante, Subdominante, Dominante, Superdominante, Sensible eta Subtonika dira. Soinu horren gainean eraikitzen da eskala osoa eta izena ematen zaio. Tonika bat baldin badator "do" oinarrizko soinuarekin, eskalari do eskala deituko zaio (bere modua kontuan hartu gabe), eta goranzko soinuen segida hurrengo taulan adierazitakoa izango da, aipatutako notazioa eta musika-notazio anglosaxoiaren sistema erabiliz:

Musika tonal klasikoan, gutxienez 24 eskala diatoniko daude definituta (gaur egun erabiltzen direnak): 12 eskala modu maiorrean ("M") eta horiei dagozkien eskala erlatiboak modu txikian, "m" letrarekin adieraziak, adibidez: DO Mayor-LA minorrean (C-Am), FA Maior-RE minorrean (F-Dm), SOL Maiorra-MI minorrean, etab.

Eskala diatonikoen motak

Eskala diatoniko naturalak (modalak) 

 Greziako doriar zortzidunaren arabera (τατετα)
 sol la si do | (do) re mi fa | sol (= hiperlidia)
 G A B C | (C) D E F | G (= hiperlidia).

 T T st T T T st espeziea
 do re mi fa sol la si do [aldaketarik gabeko modernoa]
 C D E F G A B C [aldaketarik gabeko modernoa]
 do re mi fa | sol la si do [Greziako zortzidun hipolidia espeziearen arabera(τητητη)]
 C D E F | G A B C [Greziako zortzidun hipolidia espeziearen arabera(τητητη)]

 T T T st T T T st espeziea
 fa sol si do re mi fa [aldaketarik gabeko modernoa]
 F G A B C D E F [aldaketarik gabeko modernoa]
 fa | sol la si | (do) re mi fa [Greziako zortzidun hipolidia espeziearen arabera (τητατη)],
 F | G A B C | (C) D E F [greziar zortzidun hipolidia espeziearen arabera (τητατη)],
 fa sol la si do
 F G A B C | (C) D E F [Erdi Aroko eliza-forma, V benetakoa]

Eskala diatoniko artifizialak 
Mendebaldeko eskala ohikoenak bi eratakoak izan ohi dira: "maior" modua (handia) eta "minor" modua (txikia). Eskala handiagoak eta txikiagoak eskala diatonikoak dira, eta modu gregorianoek ematen dituzte. Eskala txikian, tonuak gradu hauen artean daude: 1 eta 2, 3 eta 4, 4 eta 5, 6 eta 7, 7 eta 8. Tonuerdiek, ordea, 2., 3., 5. eta 6. graduak bereizten dituzte. Eskala hori modu minor naturalean oinarritzen da; izan ere, musika-lan bat modu txikian idatzita dagoenean (klasikoa edo ez), aldi berean hainbat modu txikiago erabiltzen dira: minor naturala, harmoniko txikiagoa, melodiko txikiagoa eta doriar txikiagoa.
Eskala minor harmonikoa eskala minor naturalaren berdina da, non ez den erditxo bat 7 graduan igo behar.
Eskala minor melodikoa eskala minor naturalaren berdina da, non ez den 6 eta 7 gradu igo behar, eskala minor naturala bezala jaitsiz.
Eskala minor doriarra eskala minor naturalaren berdina da, non ez dugun 6 graduko erditxo bat igo behar.

Eskala kromatikoa 
Eskala kromatiko osoa, bidezko izaera duen sistema atonal batean zortzidun zuzen batean dauden hamabi tonuen goranzko eta beheranzko segida da. Eskala horretan, zazpi diatonikoak dira eta bost kromatikoak. Igoera eta jaitsiera kromatikoa irudikatzeko modu desberdinak daude, zeinak (tonuerdika) 6 eskala kromatiko motetan zehazten dituen, I-tik vi-ra zenbakituak.

Adibidea: do- do#- re- re#- mi- fa- fa#- sol- sol#- la- la#- si- do-. goranzkoa.
          do- si- sib- la- lab- sol- fa- mi- mib- re- reb- reb- do-. beheranzkoa.

 Zifratu amerikarrean:
 C- C#- D- D#- E- F- F#- G- G#- A- A#- B- C-. goranzkoa.
          C- B- Bb- A- Ab- G- Gb- F- E- Eb- D- Db- C-. beheranzkoa.

Beste eskala batzuk

Modu joniarra (eskala maior naturala) 
Eskala edo modu joniarrak arautzen du eskala maiorreko eredua. Hirugarren notaren eta laugarren notaren edo hirugarren eta laugarren graduaren artean, eta zazpigarren notaren eta tonikaren artean dago. Aldaketarik gabeko eskala do notatik hasita eraikitzen da. Eskala handiagoa da, hirugarren eskala tonika hirugarren handiena baita. Bere egitura, hamabi tonuen espazioak erakutsiz, honako hau da:

Beraz:

do [2. maior] re [2. maior] mi [2. menor] fa [2. maior] sol [2. maior] la [2. maior], si  [2. menor]

Edo teknikoago:

 T T T T T T
 tonua+tonua+semitonua+tonua+tonua+tonua+semitonua

Hau da,

 (T T st) T (T T st).
 tetrakordioa + T + tetrakordioa

Adibidea: do, re, mi, fa, sol, la, si, do
Zifratu amerikarrean: C,D,E,F,G,A,B,C

Modu doriarra 
Eskala edo modu doriarra eskala minorra da, eta alde bakarra dago: seigarren maiorra du, ez minorra. Bere semitonoak bigarren eta hirugarren graduen artean kokatzen dira, baita seigarren eta zazpigarren graduen artean ere. Aldaketarik gabeko eskala re notatik hasita eraikitzen da. Eskala minorra da, hirugarren eskala tonikatik neurtuta hirugarrena minorra delako. Egitura hau du:

Edo baita:

 T st T T T st T

eta horrela taldekatu daiteke:

 (T st T) T (T st T).
 tetrakordioa + T + tetrakordioa

Adibidea: Re, Mi, Fa, Sol, La, Si, Do, Re. Zifratu amerikarrean: D, E, F, G, A, B, C, D.
Sostenituak: Fa, Do, Sol, Re, La, Mi eta Si.- F, C, G, D, A, E, B.
Bemolak: Bai, Mi, La, Re, Sol, Do fa.- B, E, A, D, G, C, F.

Frigiar modua 
Frigiar eskala edo modua eskala minorra da, baina bigarren minorra du, ez maiorra. Bere semitonoak lehen graduaren eta bigarrenaren artean kokatzen dira, eta bosgarrenaren eta seigarrenaren artean. Aldaketarik gabeko eskala mi-an hasita eraikitzen da. Eskala minorra da, hirugarren eskala tonikatik neurtuta hirugarrena minorra delako. Egitura hau du:

Edo, baita ere: st T T T st T T

Adibidea: Mi, Fa, Sol, La, Si, Do, Re, Mi. Zifratua: E, F, G, A, B, C, D, E.

Lidiar modua 
Eskala edo lidiar modua eskala handiagoa da, baina laugarren bat handiagotua du, eta ez da bidezkoa. Laugarren eta bosgarren graduen artean, baita zazpigarren eta zortzigarren graduen artean ere, erdi-maila bat du. Aldaketarik gabeko eskala fa notan hasten da. Eskala handiagoa da, tonikatik hirugarrena hirugarren handiena baita. Egitura hau du: 

Edo, baita ere: T T T st T T St

Adibidez: fa, sol, la, si, do, re, mi, fa Zifratua-F,G,A,B,C,D,E,F.

Eskala edo modu mistolidioa eskala handiagoa da, eta alde hau du: zazpidun minorra du maiorra izan ordez. Eskala gregoriarretan ezagunena da maiorraren (jonikoa) eta minorraren (eolikoa) ondoren. Hirugarren eta laugarren letren artean eta seigarrenaren eta zazpigarrenaren artean semitonu bat izateagatik bereizten da. Aldaketarik gabeko eskala sol notatik hasita eraikitzen da. Eskala maiorra da, hirugarrena tonikatik hirugarren maiorra baita. Egitura hau du:

edo, bestela, T T  st T T st T

Adibidea: sol, la, si, do, re, mi, fa, sol Zifratua-G-A-B-C-D-E-F-G.

Modu eolikoa (eskala minor naturala) 
Eskala edo modu eolikoak arautzen du eskala minorreko eredua. Haren tonuak bigarren eta hirugarren graduen artean daude, baita bosgarren eta seigarren graduen artean ere. Aldaketarik gabeko eskala n Eskala minorra da, hirugarren eskala tonikatik neurtuta hirugarrena minorra delako. Egitura hau du:

edo baita ere: T, st, T, T, st, T, T

Adibidea: si do re mi fa sol la Zifratua-A-B-C-D-E-F-G-A.

Lokriar modua 
Eskala edo modu lokriarra eskala minorra da, alde honekin: bigarren minorra, maiorra izan beharrean, eta bosgarrena minorra, bosgarren justuaren ordez. Haren tonuak tonikaren eta bigarren graduaren artean daude, baita laugarren eta bosgarren graduen artean ere. Aldaketarik gabeko eskala bere horretan hasten da. Eskala murriztua da, zeren, tonikatik bosgarrena neurtzean, bosgarren murriztua baita. Eskala guztietan ezegonkorrena da, zeren eta, gainera, hurrengo hirugarrena ere minorra baita, eta horrek akorde murriztu bat eragiten du (zazpigarrena minorra da). Egitura hau du:

edo baita ere: st, T, T, st, T, T, T, T

Adibidez: si do me fa sol la si Zifratua B-C-D-E-F-G-A-B da.

Eskala pentatonikoa 
Eskala pentatonikoak eskala sinpleenak dira, eta gehien erabiltzen direnak, hala nola bluesa, heavy metala eta rocka. Bost nota besterik ez dituzte, bigarren mailako edo hirugarren mailako tarteen arabera banatuak, eta ezin dira izan hirugarren mailako bi tarte maior elkarrekin. Ez dira nahastu behar eskala pentafonoekin, horiek ere bost soinu baitituzte, baina edozein tarterekin.
Batzuk eredu maiorrekoak eta minorrekoak dira, oso zaila izango bailitzateke bereiztea, zazpi notaren ordez bost nota entzunez, besteak beste, doriarra, frigia eta locria, edo eskala maiorrak, hala nola lidia eta mixolidia.

edo baita ere: T, T, 3/2T, T, 3/2T. C-D-E-G-A-C.

(Hau da, eskala joniarraren berdina, baina laugarren eta zazpigarren mailarik gabe).

Eskalako hirugarren graduaren ordez laugarren graduaren ordez eskala pentatoniko maiorra dago; beraz, eskalako graduak honela adierazten dira:

hau da: 3/2T, T, T, 3/2 T, T

edo baita ere: 3/2 T, T, 3/2T, T.
Adibideak: A minor pentatonikoa: A C D E G A. A maior pentatonikoa: A B C# E F# A.

Blues-eskala 
Blues-eskala erabiltzen da rock modernoan. Pasatze-nota gisa (<i id="mwAi8">blue note</i>) bosgarren murriztua edo laugarren handitua gehitzen zaion eskala minorra da. Ohikoa da, halaber, beste bi urrats-ohar eranstea: hirugarren maiorra eta zazpigarren maiorra. Adibidez: DO-Mib-Fa-Fa#-Sol-Sib-Do. C-Eb-F-F#-G-Bb-C zifratua.

Eskala enigmatikoa 
Eskala enigmatikoak zazpi nota ditu, eta egitura kromatikoa du mutur baxu eta altuetan. Eskala atonala da. Edozein ohar erabil daiteke abiapuntu gisa, eta hurrengo adibidea, hurrengo irudian, do notatik abiatzen da:

Eskala erlatiboa 
Eskala erlatibo terminoa kasu bati dagokio; kasu horretan, bi eskalek alterazio berdinak dituzte, baina modu desberdinetakoak dira. Eskala maior bakoitzak nota berdinek osatzen duten eskala erlatibo minorra du, eskala maiorraren seigarren gradua. Adibidez, eskala do maiorreko erlatiborik txikiena minorra da. Bi eskalek gako-armadura bera dute, baina kasu honetan ez dute inolako aldaketarik. Bestela, eskala minor baten erlatiborik handiena ere jakin dezakegu, eskala minorraren tonika eskala maiorraren tonikatik hirugarren minor batera baitago. Adibidez, do minorreko erlatiborik handiena <i id="mwAkw">mi</i> bemol maior da. Beraz, bi eskalek gako-armadura bera dute, eta oraingoan bemolak si, mi eta la notetan daude. Ondorioz, eskala erlatiboetatik abiatuta, gako-armadurak atera daitezke.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Berle, Arnie: Mel Bay's Encyclopedia of Scal, Modes and Melodic Patterns. Mel Bay, 2003.
 Burns, Edward M.: «Separs, Scal, and Tuning». Deutsch, D. (arg.): The Psychology of Music. Academic Press, 1998.
 Hewitt, Michael: Musical Scal of the World. The Note Tree, 2013.
 Jeanneteau, Jean. Forma gregorianoak: -analisi-estetika. Abadía de Silos, 1985.
 Powers, Harold S. & Wiering, Frans: «Mode». New Grove Dictionary of Music and Musicians, arg. Stanley Sadie.' Macmillan, 2001 [1980].
 Yamaguchi, Masaya: The Complete Thesaurus of Musical Scal. Masaya Music Services, 2006.

 De Canpe, Roland: Nuevo diccionario de la música vol. I eta II. Grasindo, 2002.
 De Pedro, Dionisio: Musikaren teoria osoa. Erreal musikala, 1990.
 Grabner, Hermann: Musikaren teoria orokorra. Akal, 2001.
 Michels, Ulrich: Musikako atlasa. Alianza, 2009 [1985].
 Pérez Gutiérrez, Mariano: Diccionario de la música y los musicales vol. 1 2 eta 3. Akal, 1985.
 Randel, Don Michael: The Harvard Dictionary of Music. Harvard University Press, 2003.
 Zamacois, Joaquín: Teoría de la música. Ideia, 2002 [1949].

Ikus, gainera

Kanpo estekak 

Eskalak
Musika eskalak