Kontu zaharrak

Kontu zaharrak Joxe Arratibel idazleak 1980an idatzitako narrazio liburu bat da, non ahozko ipuingintza jasotzen den. Kontu zaarrak izenburupean eman zen lehen aldiz argitara La Gran Enciclopedia Vascaren eskutik. Geroxeago, berriz, 1995ean berriro argitaratu zen, Erein argitaletxearen eskutik, euskara batuan (Kontu zaharrak izenburuarekin) eta Antton Olariagaren marrazkiez hornitua.

Literatur ibilbidea eta liburuaren jatorria

Idazlearen literatur ibilbidea nahiko laburra da. Kontu zaharrak liburuaz gain, haurrentzako ipuin batzuk baino ez ditu argitara eman, liburu horren itzaletik agertu direnak. Izan ere, idazleak berak aitortzen zuen ez zuela bere burua ikusten gauza berriak asmatzen eta bestelako idazlanak egiten.

Liburuaren jatorria dela eta, idazleak azaltzen du nola sortu zen liburua: Jose Maria San Sebastian Latxagaren aholkuz hasi zen halako ipuinak biltzen, eta haren eraginari esker argitaratu ziren.

Liburuan biltzen diren ipuinak ondorengoak dira:
 Goñiko Zalduna
 Txerri beltza
 Sorta egurra eta Etsai zaharra
 Etsai zaharra eta sagarra
 Etsai zaharra eta mendiko lehoia
 Morroi azkar bat
 Perrandoren zorrak
 Lapurren leizea
 Txomin ipurdi
 Ehiztaria eta bi zakurrak
 Mari Xor
 Blanca Nieves
 Sorgina eta ama alarguna
 Sorgina eta emakume eder bat
 Andregai sorgina
 Aralargo txabola
 Lapurrak eta sakristaua
 Jentila eta artzaia
 Neskame sorgina
 Ardiak eta belarra
 Aingeru Goardakoa

Argumentua eta iritziak

Liburuan biltzen diren ipuinak etxean aitari, amari, auzokoei... entzundakoak dira. Halaxe azaldu zuen egileak ipuinen jatorria:

Umetan etxean eta auzoan entzundako ipuinak dira, baina horrek ez du esan nahi denak iturri berberekoak direnik. Izan ere, ipuinak irakurtzen Arratibelen bilduman ipuin ezagun batzuen oihartzunak edota aldaerak (eta ez euskal itzulpenak) agertzen direla ikusten du irakurleak. Felipe Juaristiren hitzetan:

Orain artean aipaturiko ipuinetan ez ezik, beste batzuetan ere halako oihartzunak aurki daitezke. Etxanizek dioenez:

Ipuin hauetaz hitz egiterakoan zerbait goraipatzen bada, ahozkotasuna, ahozko kontakizunaren eredua, era bikain batean jaso zuela izan da. Idazleak ahozko ipuinen xarma eta magia gordetzen jakin zuen eta badirudi puntu horretan ipuin-liburu hau komentatu duten gehienak aho batez aritu direla:

Folklorea eta Haur Literatura 

Joxe Arratibelek literatur elaborazioaren prozesu baten ondorioa erakusten du bere testuetan, haurtzaroan entzundako ipuinak biltzen dituen arren, bere lanaren emaitza bilketa hutsa ez dela frogatuz. Idazle-sena du, eta etnologoen ikuspuntutik begiratuta baizik interesa ezin izan lezaketen testuak biltzetik, literatur irakurleen neurriko testuak atontzera pasatu da, eta urrats horri esker ipuin folkorikoak izan zitezkeenak edozein irakurlerentzako eta bereziki haur eta gazteentzako ipuin irakurgarriak bihurtu zituen.

Izan ere, folklorean adin zehaztu gabeko publikoarentzako literatura aurkitzen bada ere, esan daiteke gaurko ikuspuntutik begiratuta, haurrek osatzen dutela halako ipuinen berezko irakurleria.

Liburuaren edizioak, ipuin bakartuen edizioak

1995ean, aspaldi agortua zen liburuaren edizio berri bat egin zuen Miel Anjel Elustondok, Joxe Arratibeli egindako elkarrizketa bat gehituz eta testuak euskara batura ekarriz. Ilustrazioak Antton Olariagak egin zituen.

Liburu horren ondoren, eta beti Miel Anjel Elustondoren laguntzarekin, Arratibelek bertan jasotako zenbait ipuin haurrentzako edizioetan plazaratu zituen:
 Mari Xor eta beste (Erein,1986)
 Dirua neurtzeko ontzia (Erein,1986)
 Erramun eta Mirentxu (Erein,1992)
 Sorginaren urrezko maindirea (Erein,1999)
 Etsai zaharra eta lehoia (Erein,2000)
 Sorgina eta emakume ederra (Erein,2000)
 Txomin ipurdi (Erein,2001)
 Izugarriak (Pamiela,2008)

Alderdi antropologikoa 

Joxemartin Apalategik ikerketa antropologiko bat egiteko bildumako zenbait ipuin erabili zituen, zehazki ondorengoak:
 Txomin ipurdi
 Etsai zaharra eta sagarra
 Lapurren leizea
 Etsai zaharra eta mendiko lehoia
 Kanillo arrantzalea eta Kanillo txiki

Apalategiren liburuan eskaintzen diren ondorioen artean, komunitate baten historia ezagutzeko orduan ipuin hauek duten garrantzia azpimarratzen da, kultura materialak erakutsitako historiak eta idatzizko historiak azaltzen dutenarekin batera triangelu bat osatuz.

Ikuspuntu antropologiko horretatik begiratuta, honelako ipuinetako istorioak ez ezik historia ere ikusi behar dugu, azken finean komunitate horren historian garrantzitsuak izan ziren gertaerak kontatzen baitira, era sinboliko batean azalduta bada ere.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

  Galtzagorri Elkarteko EZINBESTEKOAK saila
  Felipe Juaristik El Diario Vascon idatzitako Etxean entzundakoak
  Xabier Etxanizek Euskaldunon egunkarian idatzitako Altxor txiki bat
  Amaia Iturbidek Euskaldunon egunkarian idatzitako Ipuinak
  Kontu zaharrak hobeto irakurtzen laguntzeko hiztegitxoa

Euskal literatura
Ahozko euskal literatura
Euskarazko ipuin liburuak
1980ko liburuak
Antton Olariaga