Yucatango maia hizkuntza

Yucatango maia (hizkuntza hartan, Màaya t'àan) maia hizkuntza bat da, Mexikoko Yucatán penintsulan hitz egiten dena, Mexikon hiztun gehien duen maia hizkuntza. Familia berean hizkuntza hauek ditugu:
 Mopán hizkuntza: Belizen hitz egiten da. 10.000 hiztun.
 Itzá hizkuntza: Petenen hitz egiten zen. Desagertuta.
 Lacandón hizkuntza: Izen bereko oihanean, Chiapas, mila hiztun inguru.

Beraz, Yucatango maia hizkuntzak terminoarekin, pluralean, familia bat adieraz daiteke eta, baita ere, singularrean, Yucatango maia hizkuntza zehatz bat. Bigarren kasu honetan, Yucatango maia Mexikoko Quintana Roo, Campeche eta Yucatán estatuetan erabiltzen da.

Yucatango maia Mexikon hiztun gehiago duen maia hizkuntza a: 800.291 hiztun ditu, gehienak goian aipatutako estatuetan; dena dela badira komunitate txiki batzuk Guatemalan (700 inguru) nahiz Belizen (5.000). Literatura aberatsa du, eta oro har kulturalki zein sozialki bizi-bizirik dabilen hizkuntza da. Badira irakasteko akademiak eta ikastetxe bereziak.

Ofizialtasuna 
Mexikon, 2003ko Hizkuntza Eskubideen Lege Orokorraren ondorioz, Mexikoko beste bertako hizkuntzak bezala, hizkuntza nazionaltzat onartuta dago.

Aldaerak 
Hiztunek, orokorrean, bi aldaera bereizten dituzte:
 )“Jach maya”: aldaera zaharrena eta garbiagoa. Zenbait herri baztertuetan erabiltzen da oraindik eta baita adineko jendea.

 )“El xe'ek”: aldaera modernoa, gazteek erabiltzen dutena; espainieraren elementu asko ditu.

Idazkera 
Konkistaren ondoren Yucatango maia alfabeto latinoaren bidez idazten da. Konkista baino lehen maia herriak bazuen idazteko beste sistema bat; sistema horren oinarria glifoen edo ideogramen erabileran oinarritzen zen. Gaur egun erabiltzen den alfabetoa 1984an adostua izan zen nahiz eta oraindik sektore batzuk erabat ez onartu. Egun Mexikon argitaratzen diren publikazioetan hori da erabiltzen dena.

Idazkeraren ikuspuntutik, bestetik hiztegi desberdinak daude argitaratuta. Tradizionalena Juan Pío Pérez-ek 1898an argitaratu zuen Coordinación alfabética de las voces del idioma maya hiztegia dugu. Hiztegi hori XIX. mendean zehar aipatutako Juan Pío Perezek Pedro Beltranekin batera hitz bilduma aberatsa da. Joan den mendearen bukaeran, 1980an, Alfredo Barrera Vásquezek Diccionario Maya-Español, Español-Maya koordinatu zuen (Mexiko: Cordemex). Liburu horretan maia hizkuntzaz espezialistak diren bi intelektual ezagunek kolaboratu zuten: Juan Ramón Bastarrachea eta William Brito Sansores.

Lexikoa

Hitz batzuk 
AH: jauna
Soskil: heneken landarearen zuntza
Puch: zanpatu
Tuch: zilbor
Purux: tripaundi
T'el: oilar
Much: apo
Tunich: harri
Hots': etzetik janaria ateratzea (eskuz edo koilaraz)
K'olis: burusoila
Xix: janari edo edari hondarra
Malix: arrunt, arrazarik gabekoa, esaterako txakur
Nojoch: handi
Báaxal: jostailu
Mulix: ile kizkur
Wix: orina
Hanal: janari
Nah: etxe
Pixan: hildakoa, espiritu
Tirixtá: diarrea
Xik': besape
Kirits: zikin
Ka' al: itsusi
Max: tximu
Otoch: etxe
Pech: kaparra
Uk': xorri
Xux: azkarra
Alux: galtzagorri antzeko pertsonai mitologikoa
Chel: ilehori
Chich, o chichi: amona
Dzots: saguzarra
Uay: azti
Míis:erratza
Mis:katu

Zenbakiak 
 1 - Jun
 2 - Ka'a
 3 - Óox
 4 - Kan
 5 - Jo'
 6 - Wak
 7 - U'uk
 8 - Waxak
 9 - Bolon
 10 - Lajun
 11 - Buluk
 12 - Ka'a lajun
 13 - Óox lajun
 14 - Kan lajun
 15 - Jo' lajun
 16 - Wak lajun
 17 - U'uk lajun
 18 - Waxak lajun
 19 - Bolon Lajun
 20 - Jun K'aal
 400 - Jun K'aax O Jun Baak
 8000 - Jun Piik
 160000 - Jun Kalab
 3200000- Jun K'iinchil
 64000000 - Jun Alaw

Ohiko esaldi batzuk 
Maia hizkuntzaz galdera ikurrak ez dira erabiltzen, berezko elementu galdetzaileak daudelako.
 Bix a beel: Zer moduz? (hitzez hitz: «nola dago zure bidea?»)

 Ma'alob, kux teech: Ongi, eta zu?

 Bey xan teen: Baita ni ere.

 Bix a k'aaba’: Nola duzu izena?

 In k'aaba'e' Jorge: Nire izena Gorka da.

 Jach ki'imak in wóol in k'ajóolt kech: Pozten nau zu ezagutzeak.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Espainiera-Maia hiztegia.
 YUCATÁN, identidad y cultura Maya, Yucatango Unibertsitate Autonomoaren webgunean (UADY)
 Yucatángo maia hizkuntza.
 Instituto para el Desarrollo de la Cultura Maya del Estado de Yucatán
 UADYko artikuluak hizkuntzari buruz.

Maia hizkuntzak
Mexikoko hizkuntzak
Belizeko hizkuntzak
Hizkuntza eranskariak
Hizkuntza tonalak