Alea evangelii

Alea evangelii (Παιχνίδι των Ευαγγελίων) είναι ένα μέλος της οικογένειας των παιχνιδιών tafl (επιτραπέζιων). Γνωστό από ένα ιρλανδικό χειρόγραφο του ενδέκατου αιώνα, όπου του δίνεται ένα χριστιανικό βιβλικό πλαίσιο, το παιχνίδι παίζεται στις διασταυρώσεις ενός πίνακα 18 επί 18 τετραγώνων. Αυτός είναι μεγαλύτερος από αυτόν των περισσότερων παιχνιδιών tafl . 

Το χειρόγραφο, Corpus Christi College ms. 122 (folio 5 verso) προσπαθεί να δώσει βιβλικό νόημα σε μια παραλλαγή hnefatafl, και, αν και η διάταξη είναι δύσχρηστη, οι αναλογίες της βρίσκονται επίσης σε ένα κομμάτι του επιτραπέζιου παιχνιδιού που ανακαλύφθηκε στο Wimose στο δανικό νησί Φιονία.

Εξήγηση του παιχνιδιού μέσω του CCC MS 122 
Το χειρόγραφο CCC MS 122 αποτελείται από 117 σελίδες. Περιλαμβάνει τρία τμήματα: τους δέκα Κανόνες Ευσέβειας (ή πίνακες) που αντιπροσωπεύουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε Ευαγγέλιο συμφωνεί ή διαφέρει από τα άλλα, το διάγραμμα «Alea Evangelii» και δύο σελίδες εξήγησης στα λατινικά, και η Βουλγάτα Λατινική εκδοχή των τεσσάρων Ευαγγελίων, που προηγείται του προλόγου του Αγίου Ιερώνυμου. 

Το χειρόγραφο είναι γραμμένο με μια Ιρλανδική καλλιγραφική γραφή και γενικά χρονολογείται στον 11ο αιώνα. Η περιγραφή του παιχνιδιού δηλώνει ότι είχε εφευρεθεί στην αυλή του Βασιλιά Έθελσταν της Αγγλίας (924-939) από δύο εγγράμματους άντρες: έναν ανώνυμο Φράγκο και τον Ισραήλ τον Γραμματικό, έναν από τους κορυφαίους Ευρωπαίους μελετητές της εποχής του. Το διάγραμμα και η εξήγησή του ήρθαν στην Ιρλανδία από τον Dub Innse, επίσκοπο του Μπάνγκορ (έτος 953). 

Οι λεζάντες που επισημαίνουν τις διαφορετικές πλευρές του διαγράμματος και πολλά από τα κομμάτια συνδυάζουν τα λατινικά και τα αρχαία ιρλανδικά. 

Το διάγραμμα παρουσιάζει πολλά σφάλματα σε σχέση με το συνοδευτικό κείμενο. Πιο συγκεκριμένα, χωρίς να μετράμε το κομμάτι στο κέντρο του πίνακα, στο διάγραμμα εμφανίζονται 69 κομμάτια, ενώ το κείμενο περιγράφει τη θέση των 72 κομματιών.

Η Χριστιανική Αλληγορία 
Κάθε μία από τις τέσσερις γωνίες και τα όρια του διαγράμματος ανατίθεται σε έναν από τους τέσσερις Ευαγγελιστές. 67 κομμάτια προέρχονται από τους Κανόνες Ευσέβειας: κάθε Κανόνας ορίζει έναν αριθμό κομματιών που αντιστοιχούν στο τετράγωνο του αριθμού των στηλών. Τα κομμάτια που ορίζονται από έναν συγκεκριμένο κανόνα ομαδοποιούνται στον πίνακα: αυτές οι ομάδες επισημαίνονται με ένα σταυρό και τον αριθμό του αντίστοιχου κανόνα. 

Τέσσερα άλλα κομμάτια είναι βαμμένα με κόκκινο χρώμα (όλα τα άλλα είναι βαμμένα με μαύρο χρώμα) και στο χειρόγραφο αναφέρονται ως «διαφορετικοί άνδρες» (varios viros): δύο από αυτά τα τέσσερα κομμάτια ανατίθενται στον Ευαγγελιστή Ιωάννη (N14, F6) άλλα δύο στον Μάρκο (N6, F14). Οι τέσσερις «διαφορετικοί άνδρες» επισημαίνονται επίσης στον πίνακα ως σχετικοί με τα πάθη του Χριστού. Ένα από τα μαύρα κομμάτια (Ε13) αναφέρεται στο χειρόγραφο ως «πρωταρχικός άνθρωπος» και «δεν ανήκει σε κανένα από τους ευαγγελιστές». Αντιπροσωπεύει «την Ενότητα της Τριάδας», το μοναδικό σκοπό των τεσσάρων ευαγγελιστών. Τέλος, «η φιγούρα 1 στη μέση της αλέας σημαίνει την αδιαίρετη ουσία της Τριάδας ή την υπεροχή του πρώτου κανόνα». 

Τα 16 κομμάτια του Κανόνα I αποτελούν το διαμάντι στο κέντρο του πίνακα. Οι Κανόνες ΙΙ, ΙΙΙ και ΙΙΙΙ, μαζί με τους τέσσερις «διαφορετικούς άνδρες» και τον «πρωταρχικό άνθρωπο», αποτελούν τον κύκλο που περιβάλλει το κεντρικό διαμάντι. Οι κανόνες V, VI, VII, VIII, IX οργανώνονται οριζόντια κατά μήκος των γραμμών του πίνακα. Τα τέσσερα κομμάτια που αντιστοιχούν σε κάθε έναν από τους τέσσερις Ευαγγελιστές στον Κανόνα Χ τοποθετούνται στα τέσσερα τεταρτημόρια του πίνακα (C14, Q14, C6, Q6). 

Ο Barbbet-Massin  σημειώνει ότι αυτή δεν είναι η μόνη περίπτωση στην οποία ένα παιχνίδι tafl συνδέεται με τα Ευαγγέλια: Το Γλωσσάρι Cormac (π. 900 μ.Χ.) περιγράφει το Fidchell ως  «ομοιότητα μιας εκκλησίας», διότι «το fidchell είναι τετράγωνο, τα τετράγωνα του είναι ορθογώνια και το ασπρόμαυρο είναι πάνω του... Έτσι είναι και η εκκλησία σε όλες τις λεπτομέρειες: τροφοδοτείται από τέσσερα ευαγγέλια στα τέσσερα τεταρτημόρια της γης ... είναι ευθεία στις κρίσεις τις κατά τις γραμμές των γραφών. μαύρο και άσπρο, δηλαδή καλό και κακό, ζουν στην εκκλησία».

Το Alea Evangelii ως παιχνίδι tafl 
Οι μελετητές συμφωνούν στο γεγονός ότι η χριστιανική αλληγορία που παρουσιάστηκε στο MS 122 είναι μια «νομιμοποίηση» ενός προϋπάρχοντος παιχνιδιού: δηλαδή μια χριστιανική έννοια έχει επεκταθεί σε ένα παιχνίδι το οποίο αρχικά δεν είχε σχέση με τη θρησκεία. Αυτό γίνεται σαφές από ένα σύντομο απόσπασμα στην αρχή του χειρόγραφου, το οποίο υποδηλώνει ότι το αρχικό παιχνίδι αντιπροσώπευε μια πολιορκία:  Αν κάποιος θα ξέρει πλήρως αυτό το παιχνίδι, πριν από όλα τα διδάγματα αυτής της διδασκαλίας θα πρέπει να ξέρει καλά αυτά τα επτά: στο πνεύμα, στους δούκες και κόμητες, τους υπερασπιστές και τους επιτιθέμενους, την πόλη και την ακρόπολη και εννέα βήματα δύο φορές.  Ο Murray  προσδιόρισε το διάγραμμα στο MS 122 σε ένα πίνακα tafl . Διόρθωσε το διάγραμμα για να το καταστήσει ακτινικά συμμετρικό. Το γεγονός ότι ο αριθμός των κομματιών (εκτός του κεντρικού «βασιλιά») είναι πολλαπλάσιος των δώδεκα συνάδει με άλλα τεκμηριωμένα παιχνίδια της οικογένειας: Tawlbwrdd (36 κομμάτια) και Tablut (24 κομμάτια). Επειδή, σε αυτά τα παιχνίδια, η επίθεση έχει διπλάσια κομμάτια από την πλευρά της υπεράσπισης, θεωρείται συνήθως ότι στο Alea Evangelii υπάρχουν 48 επιθετικά κομμάτια και 24 υπερασπιστικά κομμάτια. Στην πραγματικότητα, το χειρόγραφο αναφέρει την ύπαρξη επιτιθεμένων και υπερασπιστών, αλλά οι δύο πλευρές δεν διαφοροποιούνται στο διάγραμμα, το οποίο παρουσιάζει μόνο τις λεπτομέρειες του πώς τα κομμάτια κατανέμονται στους τέσσερις ευαγγελιστές σύμφωνα με τη χριστιανική αλληγορία που είναι το κύριο θέμα του κειμένου. Σε άλλα παιχνίδια tafl ο στόχος του επιτιθέμενου είναι να συλλάβει τον βασιλιά και ο στόχος του υπερασπιστή είναι να κάνει τον βασιλιά να ξεφύγει από τον πίνακα, έχει υποτεθεί ότι αυτό συμβαίνει και με το παιχνίδι στο οποίο βασιζόταν η ηθικοποίηση του Alea Evangelii. 

Τα παιχνίδια της οικογένειας tafl έχουν μόνο δύο είδη κομματιών: έναν βασιλιά που στην αρχική διάταξη καταλαμβάνει το κέντρο του πίνακα και ένα πλήθος απλών τεμαχίων που χωρίζονται μεταξύ επιτιθεμένων και υπερασπιστών με αναλογία 2:1. Οι «δούκες και κόμητες» που εμφανίζονται στο Alea Evangelii δεν φαίνονται να ταιριάζουν σε αυτό το απλό σχήμα. Ο Mac White  σημειώνει ότι το CCC MS 122 «αναφέρει δούκες και ιππότες, πιθανώς κομμάτια, τα οποία είναι μάλλον αινιγματικά». Σύμφωνα με τον Bayless,  «δεν υπάρχει προηγούμενο για μια τόσο περίπλοκη διάκριση των κομματιών σε άλλα παιχνίδια που παίζονται στην αγγλοσαξονική Αγγλία και το αρχαιολογικό αρχείο δεν δείχνει στοιχεία τέτοιων κομματιών. Είναι δελεαστικό να υποτεθεί ότι στα ταξίδια του, ίσως στη Ρώμη, ο Ισραήλ ίσως είχε ακούσει για το νέο παιχνίδι μόλις άρχιζε να κυκλοφορεί στην Ευρώπη, το σκάκι, με κόμητες, ιππότες και άλλα κομμάτια και δανείστηκε την ιδέα διαφορετικών τάξεων από αυτό παιχνίδι». 

Ενώ όλοι οι άλλοι μελετητές υποθέτουν ότι το παιχνίδι παίζεται σε ένα τραπέζι 19x19, η Barbbet-Massin πιστεύει ότι οι εξωτερικές γραμμές του πίνακα δεν αποτελούν μέρος του χώρου παιχνιδιού, έτσι ώστε το πραγματικό μέγεθος του σκάφους είναι 17x17.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Το χειρόγραφο 122 (κύρια σελίδα) στο Corpus Christi College, Οξφόρδη( απευθείας σύνδεσμος προς το f5v )
 tafl.cyningstan.org.uk Μετάφραση στα αγγλικά και μεταγραφή της ενότητας του CCC MS 122 που περιγράφει το Alea Evangelii

Περαιτέρω ανάγνωση 

 Murray, H. J. R. (1951). A History of Board-Games Other than Chess.  Oxford: Oxford University Press.  ISBN 0-19-827401-7. LCCN 52-3975 

Επιτραπέζια παιχνίδια
Μεσαιωνικά έργα