Ιερό του Διονύσου στα Ύρια

Το ιερό του Διονύσου στα Ύρια, επίσης ιερό των Υρίων ή ναός του Διόνυσου στα Ύρια, είναι το όνομα ενός αρχαίου συγκροτήματος ναών στο ελληνικό κυκλαδίτικο νησί της Νάξου. Τα ερείπια του κτιρίου του ιερού αποκαλύφθηκαν μεταξύ 1986 και 1999. Ο ανασκαφικός χώρος βρίσκεται στην περιοχή Ύρια της πεδιάδας Λιβάδι περίπου τρία χιλιόμετρα νότια της πρωτεύουσας του νησιού Χώρα και ένα χιλιόμετρο ανατολικά του αεροδρομίου της Νάξου. Ο ναός ήταν αφιερωμένος στο θεό Διόνυσο, σύμφωνα με τον Αθήναιο τον Ναυκρατίτη, όπου λατρευόταν ο Διόνυσος ο Μειλίχιος και ο Διόνυσος Βάκχος λατρευόταν εδώ.

Ιστορία 
Από το 14ο αιώνα π.Χ. στη μέση της πεδιάδας του Λιβαδιού στις εύφορες εκβολές του ποταμού Βίβλος, τρία χιλιόμετρα από τα τείχη της Μυκηναϊκής πόλης, δημιουργήθηκε μια υπαίθρια λατρεία γονιμότητας. Σύμφωνα με τα ευρήματα, αυτή αφιερώθηκε στον θεό Διόνυσο, ο οποίος αργότερα έγινε προστάτης της Νάξου. Σε έναν μικρό λόφο του έλους υπήρχε μαρμάρινη λεκάνη για προσφορές, στη θέση όπου χτίστηκαν οι μετέπειτα ναοί. Η λεκάνη που βρέθηκε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών περιείχε αγγεία και οστά από την εποχή πριν από την κατασκευή του πρώτου ναού, για τους σκοτεινούς αιώνες μετά τη μυκηναϊκή περίοδο, τεκμηριώνεται η συνέχιση της λατρείας από την ύπαρξη κεραμικών. 

Περί το 800 π.Χ., την εποχή της εμφάνισης των ελληνικών πόλεων-κρατών στη Γεωμετρική Εποχή, χτίστηκε ένας μονόχωρος ναός στα Ύρια, αποτελούμενος από ξύλο και πλίνθους σε πέτρινα θεμέλια διαστάσεων 5 × 10 μέτρων. Στο εσωτερικό υπήρχαν τρία κεντρικά στηρίγματα για την επίπεδη οροφή και ένα τραπέζι θυσίας πάνω από το Μυκηναϊκό χώρο θυσίας.  Αν και το ιερό βρίσκεται κοντά, 15 μέτρα νότια, στο ποτάμι και προστατευόταν από τείχος, ο ναός καταστράφηκε πιθανώς από πλημμύρα και περίπου το 730 π.Χ. Έτσι κτίστηκε ένα νέο κτίριο διαστάσεων 11 × 15 μέτρων ύψος, και 160 m², από γρανίτη με τοίχους πάχους 75 εκατοστών. Σε αντίθεση με το πρώτο κτίριο του ναού, το εσωτερικό του νέου κτιρίου χωρίστηκε με τρεις κιονοστιχίες αποτελούμενες από πέντε στρογγυλές ξύλινες κολόνες, χωρίζοντας τον ναό σε τέσσερα κλίτη.  Στο ναό υπήρχαν έδρανα για περίπου 80 έως 100 επισκέπτες του ναού.  Κοινό και στις δύο κατασκευές ήταν ο βωμός στο πίσω μέρος του δωματίου και, όπως και τα επόμενα κτίρια, η νότια είσοδος. 

Γύρω στο 680 π.Χ. ο ναός ξαναχτίστηκε. Ενώ διατηρούσε εν μέρει τους τοίχους (δυτικό και βόρειο τοίχο), οι τρεις σειρές κιόνων στο εσωτερικό αντικαταστάθηκαν από δύο σειρές ξύλινων κιόνων που εδράζονταν σε στρογγυλεμένες μαρμάρινες βάσεις. Έχουν διατηρηθεί τα μαρμάρινα γκαργκόιλ από την επίπεδη οροφή του τρίτου κτηρίου ναού. Πρόσταση με πιθανώς τέσσερις ιωνικούς ξύλινους κίονες κτίστηκε στη νότια πλευρά. Αυτό έκανε το κτίριο έναν από τους πρώτους πρόστυλους ναούς στον ελληνικό κόσμο. Το ποτάμι μπροστά από την είσοδο του ναού στο νότο επιχωματώθηκε και η πορεία του μετατοπίστηκε προς τα βόρεια. 

Την περίοδο από το 580 έως το 570 π.Χ. η ανέγερση του τέταρτου ναού ξεκίνησε ως αρχαϊκός εκατόμπεδος ιωνικού ρυθμού με εσωτερική επιφάνεια 280 m².  Με διαστάσεις 13,5 επί 28,3 μέτρα, το ανατολικό διαμήκες τείχος ήταν 20 εκατοστά μεγαλύτερο από τη δυτική πλευρά, καθιστώντας το μεγαλύτερο από τα τρία προηγούμενα κτίριά του. Το ύψος των κιόνων ήταν 7,2 μέτρων, η διάμετρος 80 εκατοστά και εύρος κλίτους 4 μέτρα.  Ο αριθμός των αυλακώσεων στους κίονες του ναού ήταν 24 στο μπροστινό μέρος, αλλά κυμαινόταν έως 28, 32 και 36 στο σηκό.  Ο τέταρτος ναός των Υρίων θεωρείται ο πρώτος ιωνικός πρόστυλος, κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από μάρμαρο, με εξαίρεση τους επιχρισμένους γρανίτες, στους τέσσερις μπροστινούς κίονες καθώς και τους οκτώ εσωτερικούς κίονες και τον τοίχο της πόρτας, συμπεριλαμβανομένου του ανοίγματος και του καλύμματος της οροφής. Μέρος του τετραστύλου ναού ήταν ένα άδυτο στην πίσω περιοχή. Η οροφή του ναού με τα ημιδιαφανή μαρμάρινα πλακάκια, τοποθετημένη σε λακωνική σειρά πάνω σε μια πιθανώς ανοιχτή δομή στέγης,  έργο του Βύζη του Ναξίου,  κεκλιμένο ελαφρώς προς την ανατολή και τη δύση. Ένας μαρμάρινος βωμός τοποθετήθηκε δώδεκα μέτρα μπροστά από τη νότια είσοδο του ναού.  

Λίγο μετά την έναρξη της κατασκευής του ναού, προστέθηκε στο ιερό ένα εστιατόριο, μια τελετουργική αίθουσα χορού, αποτελούμενο από δύο δωμάτια εκατέρωθεν του πρόπυλου στη δυτική πλευρά του χώρου. Πιθανόν κατασκευάστηκε στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. Ο ημιτελής Κούρος του Απόλλωνα προοριζόταν για το ιερό των Υρίων  και θα τοποθετούταν δίπλα στο ναό.  Μετά το 550/540 π.Χ., οι εργασίες στο ημιτελές κτίριο σταμάτησαν. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με την άνοδο στην εξουσία του τυράννου Λύγδαμι γύρω στο 538 π.Χ. Αυτό απέτρεψε τα ιδιωτικά ιδρύματα. Ο Λύγδαμις χρησιμοποίησε τους εργάτες που ελευθερώθηκαν για κυβερνητικά έργα, όπως ο Ναός του Απόλλωνα στο νησί Παλάτια και ο Ναός της Δήμητρας κοντά στο Άνω Σαγκρί . Ακόμα και μετά την πτώση του Λυγδάμη γύρω στο 524 π.Χ. ο τέταρτος ναός του ιερού των Υρίων παρέμεινε ημιτελής. 

Στα ρωμαϊκά χρόνια, από τον 1ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ. λόγω της αστάθειας του υπεδάφους, εκτελέστηκαν εκτεταμένες επισκευές, καθώς οι οικοδόμοι του ναού πιθανώς κατασκεύασαν πολύ αδύναμα θεμέλια λόγω απειρίας στην κατασκευή μεγάλων κτιρίων. Από το 41 π.Χ. το εστιατόριο αποκαταστάθηκε και κατασκευάστηκε ένας περίβολος εμβαδού 4500 m² γύρω από το τέμενος, το ναό του ιερού. Εκείνη την εποχή, εκτός από τον θεό Διόνυσο, στο ναό στα Ύρια λατρεύτηκε επίσης ο Ρωμαίος στρατηγός Μάρκος Αντώνιος, ο οποίος εμφανίστηκε ως «νέος Διονύσιος». Στο σηκό του ναού μπροστά από την είσοδο του Αδύτου υπήρχε ένα υπερφυσικό άγαλμα του Μάρκου Αντώνιου. Τον δείχνει στην πανοπλία με πτέρυγες στο κάτω μέρος. Η τιμωρία της Δίρκης είναι χαραγμένη ανάγλυφα στο στήθος, και κρατάει μια μαινάδα στα αριστερά του. Μετά τη νίκη του Οκταβιανού εναντίον του Μάρκου Αντώνιου στη μάχη του Ακτίου το 31 π.Χ. το κεφάλι και τα ονόματα στην επιγραφή στη βάση του αγάλματος αλλάχθηκαν. Μέρη του αγάλματος που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια των ανασκαφών εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Νάξου.

Πιθανότατα τον 5ο ή τον 6ο αιώνα ο ναός μετατράπηκε σε τρίκλιτη χριστιανική βασιλική . Μετά από συχνές πλημμύρες,  η τελευταία μεγάλη τον 12ο αιώνα, η βασιλική εγκαταλείφθηκε και χτίστηκε η σημερινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε ασφαλές κοντινό μέρος, στην οποία χρησιμοποιήθηκαν τμήματα του αρχαίου ναού. Όταν ο Γερμανός αρχαιολόγος Γκάμπριελ Βέλτερ βρήκε δύο πλήρη αλλά ελαφρώς διαφορετικά τύμπανα στηλών και ένα μεγάλο αρχαϊκό κιονόκρανο εντοιχισμένο σε ένα σιντριβάνι στην πεδιάδα του Λιβαδιού τη δεκαετία του 1920, η τοποθεσία του πρώην ναού του Διονύσου ή της παλαιοχριστιανικής βασιλικής δεν ήταν πλέον γνωστή. 

Μόνο το 1982 ερευνητές του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Πολυτεχνείου του Μονάχου άρχισαν να αναζητούν το ναό. Κατά τη δεύτερη ανασκαφή το 1986, βρέθηκαν περίπου 200 Μέτρα βορειοανατολικά του σιντριβανιού τα θεμέλια της πρόστασης, το μαρμάρινο περβάζι της πόρτας και το τείχος του αδύτου του τέταρτου ναού του Διονύσου. Ακολούθησαν ανασκαφές μέχρι το 1999 με επικεφαλής τον Βασίλη Λαμπρινουδάκη και τον Γκότφριντ Γκρούμπεν, χρηματοδοτήθηκαν από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Ίδρυμα Γκέρντα Χένκελ στο Ντίσελντορφ.  Μετά την ολοκλήρωση των ανασκαφών, ο ανασκαφικός χώρος αποκαταστάθηκε για πρώτη φορά.  Σήμερα ο χώρος είναι ανοιχτός στους επισκέπτες. Ένα μικρό μουσείο έχει δημιουργηθεί δίπλα στις ανασκαφικές περιοχές. Εκκρεμεί η τελική δημοσίευση της ανασκαφής.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Ύρια Νάξου  από το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού

Αρχαιολογικοί τόποι στη Νάξο