Κυπαρισσοειδή

Τα κυπαρισσοειδή (Cupressaceae) είναι μια οικογένεια κωνοφόρων φυτών με παγκόσμια κατανομή. Περιλαμβάνει 27 έως 30 γένη (τα 17 μονοτυπικά), που περιλαμβάνουν τις αρκεύθους, τα κυπαρίσσια, αλλά και το υψηλότερο δέντρο που υπάρχει, τη σεκόγια (μέγιστο γνωστό ύψος 116 μέτρα). Συνολικά υπάρχουν περί τα 130 έως 140 είδη κυπαρισσοειδών. Είναι μόνοικα, υποδίοικα ή και σπανίως δίοικα δέντρα και θάμνοι. Ο φλοιός των ώριμων δέντρων είναι συνήθως κοκκινωπός ή φαιοκόκκινος και ινώδης, συχνά κατακερματισμένος σε κατακόρυφα μικρά τεμάχια, αν και σε κάποια είδη είναι λείος.

Περιγραφή

Τα φύλλα των κυπαρισσοειδών είναι διατεταγμένα σπειροειδώς, είτε σε αντίθετα ζεύγη, με το κάθε ζεύγος στραμμένο κατά 90° ως προς το προηγούμενο, είτε σε τριάδες ή τετράδες. Στα νεαρά φυτά τα φύλλα είναι βελονοειδή, ενώ στα ώριμα φυτά, σε πολλά γένη, γίνονται μικρότερα και μοιάζουν με ακανόνιστα λέπια. Τα παλαιά φύλλα δεν πέφτουν μεμονωμένα, αλλά ως μικρά κλαδάκια φύλλων (κλαδόπτωση). Εξαιρούνται φύλλα στα «μάτια» που αναπτύσσονται σε κλαδιά. Αυτά πέφτουν μόνα τους όταν ο φλοιός αρχίσει να κερματίζεται. Τα περισσότερα γένη κυπαρισσοειδών είναι αειθαλή, με τα φύλλα να ζουν από 2 έως 10 έτη, αλλά τρία γένη (ο γλυπτόστροβος, η μετασεκόια και το ταξόδιο) είναι φυλλοβόλα ή περιέχουν και φυλλοβόλα είδη.

Τα κουκουνάρια είναι ξυλώδη ή δερματώδη ή (στο είδος άρκευθος) σαρκώδη όπως τα βατόμουρα. Παρόμοια με το φύλλωμα, οι φολίδες των κουκουναριών είναι διατεταγμένες σπειροειδώς, με συστροφή 90° ως προς τις προηγούμενες, αντιθετικά ή κυκλοειδώς, αναλόγως του γένους. Οι σπόροι (σπέρματα) είναι συνήθως μικροί και κάπως πεπλατυσμένοι, με δύο στενά πτερύγια, από μία σε κάθε πλευρά τους. Σε ελάχιστα γένη (π.χ. ακτινόστροβος) έχουν τριγωνική διατομή με τρία πτερύγια. Σε κάποια γένη (π.χ. γλυπτόστροβος και λιβόκεδρος) το ένα από τα πτερύγια είναι σημαντικά μεγαλύτερο από το άλλο, ενώ σε κάποια άλλα (π.χ. τα άρκευθος, πλατύκλαδος και ταξόδιο) ο σπόρος είναι μεγαλύτερος και χωρίς πτερύγια. Τα αρσενικά κουκουνάρια είναι πιο ομοιόμορφα στη δομή τους σε όλα τα γένη, ενώ το μήκος τους ποικίλλει από 1 έως 20 χιλιοστόμετρα, με τις φολίδες και πάλι διατεταγμένες σπειροειδώς, αντιθετικά ή κυκλοειδώς αναλόγως του γένους. Τα κουκουνάρια μπορεί να είναι μεμονωμένα στην κορυφή ενός κλαδιού (στα περισσότερα γένη), στα κλαδάκια των φύλλων (γένος Cryptomeria), σε πυκνές ομάδες (Cunninghamia και άρκευθος η δρυπώδης), ή σε μακρές κρεμάμενες πολύκλαδες «ταξιανθίες» (μετασεκόια και ταξόδιο).

Τα κυπαρισσοειδή είναι ευρύτατα διαδεδομένα στον κόσμο, ευρισκόμενα σε όλες τις ηπείρους της Γης πλην της Ανταρκτικής, σε γεωγραφικά πλάτη από 71° Βόρειο στην αρκτική Νορβηγία (άρκευθος η κοινή) μέχρι 55° Νότιο στη Χιλή (Pilgerodendron uviferum). Από την άλλη, το είδος άρκευθος η ινδική (Juniperus indica) φύεται σε υψόμετρο μέχρι και 5.200 μέτρα στο Θιβέτ, το μεγαλύτερο υψόμετρο που έχει αναφερθεί για οποιοδήποτε ξυλώδες φυτό. Τα περισσότερα χερσαία ενδιαιτήματα φιλοξενούν κυπαρισσοειδή, με την εξαίρεση της πολικής τούνδρας και του τροπικού πεδινού δάσους βροχής (αν και αρκετά είδη αποτελούν σημαντικά ειδή σε εύκρατα δάση βροχής και σε υψίπεδα όπου υπάρχει δάσος νεφών). Σπανίζουν επίσης στις ερήμους, καθώς μόνο λίγα είδη είναι ικανά να επιβιώνουν σε συνθήκες έντονης ξηρασίας, ανάμεσα στα οποία είναι το Cupressus dupreziana της κεντρικής Σαχάρας. Παρά τη συνολική ευρύτατη γεωγραφική κατανομή, πολλά γένη και είδη κυπαρισσοειδών έχουν πολύ περιορισμένες υπολειμματικές κατανομές και αρκετά είναι είδη που κινδυνεύουν με αφανισμό.

Ταξινομική

Η παλαιότερη ξεχωριστή οικογένεια ταξοδιοειδή (Taxodiaceae) θεωρείται πλέον γενικότερα ότι υπάγεται στα κυπαρισσοειδή. Η μοναδική εξαίρεση είναι το γένος σκιαδόπιτυς, το οποίο είναι γενετικώς διαφορετικό από όλα τα κυπαρισσοειδή, τόσο ώστε οι περισσότεροι το κατατάσσουν σε δική του, ξεχωριστή οικογένεια, τα σκιαδοπιτυοειδή.

Η οικογένεια κυπαρισσοειδή υποδιαιρείται σήμερα σε επτά υποοικογένειες, με βάση γενετικές και μορφολογικές αναλύσεις, ως εξής:

 Υποοικογένεια κανινγκαμιοειδή (Cunninghamioideae) (Zucc. ex Endl.) Quinn
 Κανινγκάμια R.Br.
 Υποοικογένεια ταϊβανιοειδή (Taiwanioideae) L.C.Li
 Ταϊβανία Hayata
 Υποοικογένεια αθροταξιδοειδή (Athrotaxidoideae) L.C.Li
 Αθρόταξις D.Don («κέδρος της Τασμανίας»)
 Υποοικογένεια σεκοϊόμορφα (Sequoioideae) Saxton
 Σεκόια Endl. («παραλιακή σεκόγια»)
 Σεκοϊάδενδρο J.Buchholz («γιγαντιαία σεκόγια»)
 Μετασεκόια Hu & W.C.Cheng («dawn redwood»)
 Υποοικογένεια ταξοδιοειδή (Taxodioideae) Endl. ex K.Koch
 Ταξόδιο Rich.
 Γλυπτόστροβος Endl.
 Κρυπτομερία D.Don
 Υποοικογένεια καλλιτροειδή (Callitroideae) Saxton<ref name="Jagel-Dörken2015_2">Armin Jagel, Veit Dörken: «Morphology and morphogenesis of the seed cones of the Cupressaceae - part III. Callitroideae.» στο Bulletin of the Cupressus Conservation Project, τόμος 4(3), σσ. 91-103 (PDF)</ref>
 Καλλιτρίς Vent. («κυπαρισσόπευκο»)
 Ακτινόστροβος Miq. («κυπαρισσόπευκο»)
 Νεοκαλλίτροψις Florin
 Ουιδρινγκτονία Endl.
 Diselma Hook.f.
 Φιτσροΐα Hook.f. ex Lindl. – alerce
 Αυστρόκεδρος Florin & Boutelje
 Libocedrus Endl.
 Pilgerodendron Florin
 Παπουάκεδρος H.L.Li
 Υποοικογένεια κυπαρισσόμορφα (Cupressoideae) Rich. ex Sweet
 Thuja L.
 Thujopsis Siebold & Zucc. ex Endl.
 Χαμαικυπάρισσος Spach – cypress
 Φοκιενία A.Henry & H.H.Thomas («κυπαρίσσι του Φούτζι»)
 Καλόκεδρος Kurz
 Τετρακλινίς Mast.
 Microbiota Kom.
 Πλατύκλαδος Spach
 Ξανθοκυπάρισσος Farjon & T.H. Nguyên
 Κυπαρίσσι L.
 Άρκευθος L.

Μια μελέτη των γενών ακτινόστροβος και καλλιτρίς τοποθετεί τα τρία είδη του ακτινόστροβου μέσα σε ένα διευρυμένο γένος Callitris με βάση την ανάλυση 42 μορφολογικών και ανατομικών χαρακτηριστικών.

Ρεκόρ
Η οικογένεια είναι αξιοσημείωτη για το ότι σε αυτή ανήκουν το μεγαλύτερο (ογκωδέστερο), το υψηλότερο και το μεγαλύτερης διαμέτρου δέντρο της Γης, αλλά και το δεύτερο σε μακροβιότητα είδος φυτού της Γης:

 Το ογκωδέστερο: «Στρατηγός Σέρμαν», ένα γιγαντιαίο σεκοϊάδενδρο με όγκο κορμού 1.486,9 κυβικά μέτρα
 Το υψηλότερο: «Υπερίων», μια σεκόγια με ύψος 115,85 μέτρα
 Η μεγαλύτερη διάμετρος κορμού: Αρβόλ δελ Τούλε (= «Δένδρο του Τούλε»), ένα κυπαρίσσι του Μοντεζούμα με διάμετρο κορμού 14,05 μέτρα
 Το δεύτερο μακροβιότερο φυτό: Κυπαρίσσι του Αμπαρκούχ, ένα κυπαρίσσι η ηλικία του οποίου εκτιμάται σε 4.000 έτη (την ξεπερνά μόνο το είδος πεύκη η μακρόβιος)

Επιπροσθέτως, πολλά άλλα μέλη της οικογένειας κατατάσσονται μεταξύ των ψηλότερων, βαρύτερων, χονδρότερων και μακροβιότερων ειδών δέντρων στον κόσμο, όπως η ταϊβανία, η κρυπτομερία (σούγκι), το Thuja plicata, ο καλόκεδρος, το κυπαρίσσι του Θιβέτ και η χαμαικυπάρισσος της Ταϊβαν.

Παραπομπές

Πηγές
 Soltani, J.: «Endophytism in Cupressoideae (Coniferae): A Model in Endophyte Biology and Biotechnology» στο Endophytes: Biology and Biotechnology, Maheshwari D. (επιμ.): σσ. 127-143, στη σειρά «Sustainable Development and Biodiversity», τόμ. 15, Springer, 2017
 Pakvaz, S., Soltani J. (2016): «Endohyphal bacteria from fungal endophytes of the Mediterranean cypress (Cupressus sempervirens) exhibit in vitro bioactivity» Forest Pathology, τόμος 46, σσ. 569-581
 Soltani, J., Zaheri Shoja, M., Hamzei, J., Hosseyni-Moghaddam, M.S., Pakvaz, S. (2016): «Diversity and bioactivity of endophytic bacterial community of Cupressaceae», Forest Pathology, τόμος 46, σσ. 353-361
 Farjon, A.: World Checklist and Bibliography of Conifers, Royal Botanic Gardens, Kew, 1998
 Farjon, A.: Monograph of Cupressaceae and Sciadopitys. Royal Botanic Gardens, Kew, 2005
 
 Gadek, P.A., Alpers, D.L., Heslewood, M.M., & Quinn, C.J. (2000). Relationships within Cupressaceae sensu lato: a combined morphological and molecular approach. American Journal of Botany, τόμος 87, σσ. 1044-1057Online .
 Little, D.P., Schwarzbach, A.E., Adams, R.P. & Hsieh, Chang-Fu. (2004): «The circumscription and phylogenetic relationships of Callitropsis and the newly described genus Xanthocyparis (Cupressaceae)», American Journal of Botany, τόμος 91, σσ. 1872-1881Available online .
 Mao, K., Milne, R.I., Zhang, L., Peng, Y., Liu, J., Thomas, P., Mill, R.R. & S.S. Renner (2012): «Distribution of living Cupressaceae reflects the breakup of Pangea», Proceedings of the National Academy, USA'' τόμος 109, σσ. 7793-7798 - Open Access

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Cupressaceae
 Εικόνες κουκουναριών πολλών ειδών από το Arboretum de Villardebelle