Φαινομενισμός

Δε πρέπει να συνδέεται με τη φαινομενολογία

Ο φαινομενισμός (phenomenalism) είναι η άποψη ότι τα φυσικά αντικείμενα δεν  υπάρχουν αφ' εαυτά στο πραγματικό κόσμο, αλλά μόνο ως προϊόν των αντιλήψεων ή αισθητήρια ερεθίσματα (π.χ. ερυθρότητα, σκληρότητα, απαλότητα, γλυκύτητα κ.λπ.) σε κάποιο συγκεκριμένο χρόνο και χώρο. Ειδικότερα, ορισμένες μορφές φαινομενισμού υποβαθμίζουν τη συζήτηση για φυσικά αντικείμενα στον εξωτερικό κόσμο σε συζήτηση για δέσμες δεδομένων αίσθησης .

Ιστορία 
Ο φαινομενισμός είναι μια ριζοσπαστική μορφή εμπειρισμού . Οι ρίζες του ως οντολογική άποψη του χαρακτήρα της ύπαρξης μπορούν να αναχθούν στον Τζορτζ Μπέρκλεϋ και τον υποκειμενικό ιδεαλισμό του, τον οποίο ο Ντέιβιντ Χουμ ανέπτυξε περαιτέρω.  Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ είχε διατυπώσει μια θεωρία αντίληψης που συνήθως αναφέρεται ως κλασικός φαινομενισμός. Αυτό διαφέρει από τον ιδεαλισμό του Μπέρκλεϋ ως προς το πώς τα αντικείμενα συνεχίζουν να υπάρχουν όταν κανείς δεν τα αντιλαμβάνεται (αυτή η άποψη είναι επίσης γνωστή ως τοπικός ρεαλισμός). Ο Μπέρκλεϊ ισχυρίστηκε ότι ένας παντογνώστης Θεός αντιλαμβανόταν όλα τα αντικείμενα και ότι αυτό ήταν που τα κράταγε στην ύπαρξη, ενώ ο Μίλ ισχυρίστηκε ότι οι μόνιμες βιωματικές-εμπειρικές δυνατότητες ήταν αρκετές για την ύπαρξη ενός αντικειμένου. Αυτές οι μόνιμες δυνατότητες θα μπορούσαν να αναλυθούν σε αντιγεγονοτικές προϋποθέσεις, δηλαδή σε διατύπωση συμπερασμάτων αληθών υπό προϋποθέσις όπως π.χ. "αν επρόκειτο να έχω αισθήσεις τύπου- y, τότε θα είχα επίσης αισθήσεις τύπου x ".

Ωστόσο, η πιο εύκολα κατανοητή διατύπωση του φαινομενισμού ως επιστημολογική θεωρία σχετικά με την πιθανότητα απόκτησης γνώσης των αντικειμένων στον εξωτερικό κόσμο, βρίσκεται στην υπερβατική αισθητική του Ιμμάνουελ Καντ . Σύμφωνα με τον Καντ, ο χώρος και ο χρόνος, που αποτελούν εκ των προτέρων (a priori) μορφές και προϋποθέσεις κάθε αισθητηριακής εμπειρίας, "αναφέρονται σε αντικείμενα μόνο στο βαθμό που αυτά θεωρούνται φαινόμενα, αλλά δεν αντιπροσωπεύουν αυτά καθεαυτά τα αντικείμενα". Ενώ ο Καντ επέμενε ότι η γνώση περιορίζεται σε φαινόμενα, ποτέ δεν αρνήθηκε ή απέκλεισε την ύπαρξη αντικειμένων που δεν ήταν γνωρίσιμα μέσω της εμπειρίας, αντικειμένων αυτών καθεαυτών ή νοούμενων (ως εκείνων του υπερβατικού ιδεαλισμού), αν και δεν τα απέδειξε ποτέ.

Ο "επιστημολογικός φαινομενισμός" του Καντ, όπως αποκαλείται, είναι επομένως αρκετά διαφορετικός από την οντολογική εκδοχή του Μπέρκλεϋ, που αναφέρεται παραπάνω. Κατά την άποψη του Μπέρκλεϋ, τα αποκαλούμενα "αυτά καθεαυτά αντικείμενα" δεν υπάρχουν παρά ως υποκειμενικά αντιληπτές δέσμες αισθήσεων που είναι εγγυημένες συνέπειας και μονιμότητας επειδή προέρχονται από τη διαρκή αντίληψη του νου του Θεού. Ως εκ τούτου, ενώ ο Μπέρκλεϊ υποστηρίζει ότι τα αντικείμενα είναι απλώς δέσμες αισθήσεων, ο Καντ υποστηρίζει (σε αντίθεση με άλλους θεωρητικούς δέσμων) ότι τα αντικείμενα δεν παύουν να υπάρχουν όταν δεν γίνονται πλέον αντιληπτά από κάποιο απλά και μόνον ανθρώπινο υποκείμενο ή νου.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, μια ακόμη πιο ακραία μορφή φαινομενισμού διατυπώθηκε από τον Ερνστ Μαχ, η οποία αργότερα αναπτύχθηκε και τελειοποιήθηκε από τον Ράσελ, τον Άϊερ και τους λογικούς θετικιστές. Ο Μαχ απέρριψε την ύπαρξη του Θεού και επίσης αρνήθηκε ότι τα φαινόμενα ήταν δεδομένα βιούμενα από το νου ή τη συνείδηση των υποκειμένων. Αντ 'αυτού, ο Μαχ θεώρησε ότι τα αισθητήρια φαινόμενα είναι «καθαρά δεδομένα» των οποίων η ύπαρξη έπρεπε να θεωρηθεί προγενέστερη οποιασδήποτε αυθαίρετης διάκρισης μεταξύ νοητικών και φυσικών κατηγοριών φαινομένων. Κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Μαχ ήταν αυτός που διατύπωσε τη βασική θέση του φαινομενισμού, η οποία τη διαχωρίζει από τις θεωρίες αντικειμένων ως δέσμες δεδομένων: Τα αντικείμενα είναι λογικές κατασκευές από εμπειρικά δεδομένα ή ιδέες ενώ  αύμφωνα με τις θεωρίες δεσμών δεδομένων, τα αντικείμενα αποτελούνται από σύνολα ή δέσμες από πραγματικές ιδέες ή αντιλήψεις.

Δηλαδή, σύμφωνα με τη θεωρία δεσμών, το να πούμε ότι το αχλάδι μπροστά μου υπάρχει είναι απλώς το να πούμε ότι ορισμένες ιδιότητες (πρασινότητα, σκληρότητα,, κ.λπ.) γίνονται αντιληπτές αυτή τη στιγμή. Όταν αυτά τα χαρακτηριστικά δεν γίνονται πλέον αντιληπτά ή δε βιώνονται από κανέναν, τότε το αντικείμενο (αχλάδι, σε αυτήν την περίπτωση) δεν υπάρχει πλέον. Ο φαινομενισμός όπως διατυπώθηκε από τον Μαχ, είναι αντίθετα η άποψη ότι τα αντικείμενα είναι λογικές κατασκευές από αντιλήψιμες ιδιότητες. Κατ' αυτήν την άποψη, για να πούμε ότι υπάρχει ένα τραπέζι στο άλλο δωμάτιο όταν δεν υπάρχει κανείς σε αυτό το δωμάτιο να το αντιληφθεί, είναι να πούμε ότι αν υπήρχε κάποιος σε αυτό το δωμάτιο, τότε αυτό το άτομο θα αντιλαμβανόταν το τραπέζι. Δεν μετράει η πραγματική αντίληψη, αλλά η υπό όρους δυνατότητα αντίληψης.

Ο λογικός θετικισμός, ένα κίνημα που ξεκίνησε ως ένας μικρός κύκλος που αναπτύχθηκε γύρω από τον φιλόσοφο Moritz Schlick στη Βιέννη, ενέπνευσε πολλούς φιλόσοφους στον αγγλόφωνο κόσμο από τη δεκαετία του 1930 έως τη δεκαετία του 1950. Σημαντικές επιρροές στη δική τους εκδοχή περί εμπειρισμού περιλάμβαναν κι εκείνες από τον Ερνστ Μαχ - ο ίδιος κατέχει την προεδρία των επαγωγικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, μια θέση που ο Schlick θα κατείχε αργότερα - και το φιλόσοφο του Cambridge Μπέρτραντ Ράσελ . Η ιδέα ορισμένων λογικών θετικιστών, όπως ο Άλφρεντ Άιερ και ο Rudolf Carnap, ήταν να εφαρμοστεί ο φαινομενισμός σε γλωσσικούς όρους, επιτρέποντας αξιόπιστη μελέτη των φυσικών αντικειμένων βάσει αυστηρών όρων είτε πραγματικών είτε πιθανών αισθητηριακών εμπειριών.

Ο Αμερικανός φιλόσοφος του 20ου αιώνα, Άρθουρ Ντάντο, ισχυρίστηκε ότι "κάποιος που πιστεύει σον φαινομενισμό, πιστεύει ότι ό,τι είναι τελικά σημαντικό, μπορεί να εκφραστεί με βάση τη δική μας [αίσθησης] εμπειρίας". .  Ισχυρίστηκε ότι "Ο φαινομενιστής είναι πραγματικά αφοσιωμένος στο πιο ριζοσπαστικό είδος εμπειρισμού: Για αυτόν, η αναφορά σε αντικείμενα είναι πάντα τελικά μια αναφορά στην αίσθηση-εμπειρία . . . " 

Για τον φαινομενιστή, τα κάθε είδους αντικείμενα πρέπει να σχετίζονται με την εμπειρία. "Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ αναφέρθηκε κάποτε στα φυσικά αντικείμενα, ως 'μόνιμη δυνατότητα εμπειρίας' και αυτό, σε γενικές γραμμές, είναι εκείνο που εκμεταλλεύεται ο φαινομενιστής: Το μόνο που μπορούμε να εννοήσουμε, μιλώντας για φυσικά αντικείμενα — ή μη φυσικά αντικείμενα, εάν υπάρχουν — είναι ποιες εμπειρίες θα είχαμε κατά την ενασχόλησή μας μ αυτά. . . " Ωστόσο, ο φαινομενισμός βασίζεται σε νοητικές διεργασίες. Αυτές καθεαυτές οι εν λόγω διεργασίες, δεν είναι γνωστές από την εμπειρία της αίσθησης. Τέτοιες μη εμπειρικές, μη-αισθητηριακές διεργασίες αφορούν "... μη εμπειρικά θέματα του χώρου, του χρόνου και της συνέχειας που φαίνεται να απαιτεί ο εμπειρισμός σε όλες τις μορφές του και παρά τις δομές του. . . " 

Δείτε για σύγκριση τον αισθησιασμό, με τον οποίο ο φαινομενισμός σχετίζεται στενά.

Κριτικές 
Ο Roderick Chisholm επέκρινε τη λογική θετικιστική εκδοχή του φαινομενισμού το 1948.  Ο C.I. Lewis είχε προτείνει προηγουμένως ότι ο φυσικός ισχυρισμός "Υπάρχει ένα πόμολο μπροστά μου" συνεπάγεται κατ 'ανάγκη την ύπαρξη του αισθητήριου στοιχείου υπό τον  όρο ότι "Εάν μου φαίνονταν να βλέπω ένα πόμολο και αν μου φαίνονταν ότι πάω να το πιάσω, τότε θα έπρεπε να ακολουθεί με βεβαιότητα η αίσθηση της επαφής με το πόμολο. 

Ο Roderick Firth διατύπωσε μιαν άλλη διαφωνία το 1950, προερχόμενη από την αντιληπτική σχετικότητα: Η λευκή ταπετσαρία φαίνεται λευκή υπό λευκό φως και κόκκινη υπό κόκκινο φως κ.λπ. Οποιαδήποτε πιθανή πορεία εμπειρίας που προκύπτει μια πιθανή σειρά ενεργειών δεν είναι προφανώς ικανή να καθορίσει το περιβάλλον μας επαρκώς: θα καθορίσει, για παράδειγμα, ότι υπάρχει είτε λευκή ταπετσαρία υπό κόκκινο φως είτε κόκκινη ταπετσαρία υπό λευκό φως, και ούτω καθεξής.

Αξιοσημείωτοι υποστηρικτές 

 Johannes Nikolaus Tetens
 John Foster

Bιβλιογραφικές αναφορές

Βιβλιογραφία 

 Fenomenismo in L'Enciclopedia Garzanti di Filosofia (επιμ.) Gianni Vattimo και Gaetano Chiurazzi. Τρίτη έκδοση. Γκαρζάντι. Μιλάνο, 2004. ISBN 88-11-50515-1
 Βerlin, Isaiah . The Refutation of Phenomenalism. Η εικονική βιβλιοθήκη του Isaiah Berlin. 2004.
 Μπολέντερ, Τζον. Factual Phenomenalism: a Supervenience Theory, στο SORITES τεύχος # 09. Απρίλιος 1998. σελ. 16–31.

Μεταφυσικές θεωρίες
Εμπειρισμός
Αναλυτική φιλοσοφία
Φαινομενολογία
Επιστημολογικές θεωρίες
Θεωρία του νου