Μακαρισμοί

Οι Μακαρισμοί είναι οκτώ ευλογίες, το κείμενο των οποίων παρέδωσε προφορικά ο Ιησούς Χριστός στην Επί του Όρους Ομιλία (Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον). Ο κάθε μακαρισμός αποτελεί μια διακήρυξη σαν παροιμία. Οι 4 από αυτούς εμφανίζονται και στην «Ομιλία επί τόπου πεδινού» στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιον.

Στην ελληνιστική γλώσσα αμφότερων των Ευαγγελίων η καθεμιά από τις διακηρύξεις αρχίζει με τη λέξη μακάριοι, που επιδέχεται τις ερμηνείες «ευτυχείς», «πλούσιοι» ή «ευλογημένοι». Η αντίστοιχη λέξη στην κλασική λατινική μετάφραση της Βίβλου, τη «Βουλγάτα», είναι beati.

Τα κείμενα της Καινής Διαθήκης
Η γενικότερη συμφωνία των μελετητών ως προς τον αριθμό των ξεχωριστών δηλώσεων-ευλογιών που αποτελούν τους Μακαρισμούς είναι οκτώ, αλλά μερικοί δέχονται ότι είναι εννέα ή και δέκα. Οι Μακαρισμοί ακολουθούν ένα απλό σχήμα: Ο Ιησούς κατονομάζει μια ομάδα ανθρώπων που γενικώς θεωρούνται άτυχοι ή «αφελείς» και διακηρύσσει ότι είναι ευλογημένοι.

Στο ε΄ κεφάλαιο του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου

Οι οκτώ Μακαρισμοί στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο είναι οι ακόλουθοι, παρατιθέμενοι ανά στίχο (κεφ. ε΄, στίχοι 3-10):

Στον ένατο μακαρισμό (ε΄ 11-12):

το πρόσωπο αλλάζει από τρίτο σε δεύτερο ενικό. Διότι ο Ιησούς απευθύνεται τώρα στους Αποστόλους και ο μακαρισμός αφορά την ανοχή της κακολογίας. Ο καινοδιαθηκολόγος R.T. France (1938-2012) θεωρεί ότι οι δύο αυτοί στίχοι βασίζονται σε χωρίο από το 51ο κεφάλαιο του βίβλίου του Ησαΐα (στίχος 7: «ἀκούσατέ μου, οἱ εἰδότες κρίσιν, λαός μου, οὗ ὁ νόμος μου ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν· μὴ φοβεῖσθε ὀνειδισμὸν ἀνθρώπων καὶ τῷ φαυλισμῷ αὐτῶν μὴ ἡττᾶσθε.»)

Οι διακηρύξεις που απαντώνται μόνο στο Κατά Ματθαίον αφορούν τους πραείς, τους ελεήμονες, τους «καθαρούς τη καρδία» και τους «ειρηνοποιούς», ενώ οι υπόλοιπες κατηγορίες απαντώνται και στο Κατά Λουκάν. Επίσης, στον πρώτο Μακαρισμό, ο όρος «πτωχοὶ τῷ πνεύματι» απαντάται μόνο στον Ματθαίο.

Στο στ΄ κεφάλαιο του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου

Οι 4 Μακαρισμοί στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιον είναι λιγότερο γνωστοί και εντάσσονται στο πλαίσιο της «Ομιλίας επί τόπου πεδινού». Είναι οι εξής (στ΄ 20-22):

Ακολουθεί ένας στίχος (23) αντίστοιχος με εκείνον του Ματθαίου: «χάρητε ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ καὶ σκιρτήσατε· ἰδοὺ γὰρ ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τῷ οὐρανῷ· κατὰ τὰ αὐτὰ γὰρ ἐποίουν τοῖς προφήταις οἱ πατέρες αὐτῶν.» Αμέσως μετά ωστόσο ο Λουκάς αντιπαραθέτει το αντίθετο των μακαρισμών, μια αντίστοιχη τετράδα ταλανισμών, που αρχίζουν με τη λέξη «οὐαὶ» (στ΄ 24-26):

Αυτά τα «ουαί» είναι διαφορετικά από εκείνα κατά των Φαρισαίων, τα οποία εμφανίζονται στο ενδέκατο κεφάλαιο (ια΄ 37-54).

Στην Επιστολή Ιακώβου
Μακαρισμός περιέχεται και στην Επιστολή Ιακώβου, επίσης βιβλίο της Καινής Διαθήκης, αλλά σε έναν μόνο στίχο, που θυμίζει ειδικότερα τον όγδοο και τον ένατο μακαρισμό του Ματθαίου:

Ανάλυση και ερμηνεία

Ο κάθε Μακαρισμός αποτελείται από δύο φράσεις: τη συνθήκη και το αποτέλεσμα. Σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις οι φράσεις που έχουν επιλεχθεί είναι οικείες, από κάποια χωρία της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά στο κήρυγμά του ο Ιησούς τους δίνει νέο διδακτικό νόημα. Ως σύνολο, οι Μακαρισμοί παρουσιάζουν ένα νέο σύστημα ιδανικών, που εστιάζουν στην αγάπη και στην ταπεινότητα αντί στη δύναμη. Απηχούν τα ιδανικά της διδασκαλίας του Ιησού για την πνευματικότητα και τη φιλευσπλαχνία.

Ο όρος «πραείς» ήταν οικείος από την Παλαιά Διαθήκη, π.χ. στον λστ΄ ψαλμό του Δαβίδ (στίχος 11) αναφέρεται: «οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι γῆν καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης». Παρά το ότι ο μακαρισμός για τους πραείς έχει εγκωμιασθεί πολύ και από μη Χριστιανούς, π.χ. από τον Μαχάτμα Γκάντι, ορισμένοι διανοητές στάθηκαν επικριτικοί απέναντί στην προτροπή προς πραότητα: Ο Φρίντριχ Νίτσε στο έργο του Γενεαλογία της ηθικής θεωρεί τον στίχο ως επιτομή αυτού που αντιλαμβανόταν ως «ηθική των δούλων».

Τα χριστιανικά «έργα ελέους», που διακρίνονται σε υλικά και πνευματικά, απηχούν το μοτίβο του μακαρισμού για τους ελεήμονες. Ο όρος «ειρηνοποιοί» ερμηνεύεται παραδοσιακά ως όχι μόνο εκείνοι που ζουν ειρηνικά με τους άλλους, αλλά και εκείνοι που κάνουν το καλύτερο που μπορούν για την προαγωγή της φιλίας στην ανθρωπότητα και την αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ του Θεού και του ανθρώπου. Ο Γρηγόριος Νύσσης ερμηνεύει τον όρο ως φιλόθεο έργο κατά μίμηση της αγάπης του Θεού προς τον άνθρωπο. Ο Τζον Γουέσλεϋ είπε ότι οι ειρηνοποιοί «επιχειρούν να ηρεμήσουν τα θυελλώδη πνεύματα των ανθρώπων, να κατασιγάσουν τα τυρβώδη πάθη τους, να μαλακώσουν τον νου των αντίθετων παρατάξεων και, ει δυνατόν, να τις συμφιλιώσουν. ... εφαρμόζουν όλες τις δυνάμεις τους, όλα τα τάλαντα που τους έχει δώσει ο Θεός, προκειμένου να διατηρήσουν την ειρήνη όπου υπάρχει και να την αποκαταστήσουν όπου δεν υπάρχει.»

Η φράση «πτωχοὶ τῷ πνεύματι» έχει δεχθεί ποικίλες ερμηνείες. Ο A.W. Tozer (1897-1963) περιγράφει την «πτωχείαν» αυτή ως μια «εσωτερική κατάσταση αντίστοιχη με τις εξωτερικές συνθήκες ενός συνηθισμένου ζητιάνου του δρόμου». Δεν αποτελεί κλήση προς την υλική φτώχεια.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία
Για την Ορθόδοξη Εκκλησία οι Μακαρισμοί αντιπροσωπεύουν οκτώ βασικές ηθικές αρχές της επί του Όρους Ομιλίας του Ιησού Χριστού. Με τη στενή έννοια υπονοείται μόνο η διατύπωση του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, και με αυτή ψάλλονται κατά τις Κυριακές και στις νεκρώσιμες ακολουθίες. Ειδικότερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία οι Μακαρισμοί ψάλλονται για παράδειγμα στην Ακολουθία των Αγίων Παθών (όρθρος της Μεγάλης Παρασκευής, που τελείται το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης), παρενθετικά μεταξύ τροπαρίων, αμέσως μετά την έξοδο του Εσταυρωμένου.

Θεολογικώς, οι Μακαρισμοί έχουν εσχατολογική χροιά, καθώς σύμφωνα με τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας μετά την πτώση των πρωτοπλάστων δεν υπάρχει στην παρούσα ζωή πλήρης «μακαριότητα». Ο άνθρωπος γίνεται μέτοχος της θεϊκής μακαριότητας με την αναγέννηση και δικαίωση, αλλά μόνο μετά τον θάνατό του και την τελική κρίση.

Σε άλλα θρησκευτικά έργα 
Στο Βιβλίο του Μόρμον ο Ιησούς κηρύσσει σε μια ομάδα ιθαγενών της Αμερικής με φράσεις πολύ παρόμοιες με εκείνη του Ματθ. ε΄ 3, 6:

Στον Μπαχαϊσμό η πινακίς Lawḥ-i-Aqdas περιέχει τη δήλωση:

Δείτε επίσης
 Επί του Όρους Ομιλία

Παραπομπές

Πηγές
 Το ομώνυμο λήμμα στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 17, σελ. 222

Βιβλιογραφία
 Kissinger, Warren S.: The Sermon on the Mount: A History of Interpretation and Bibliography, Scarecrow Press, Metuchen 1975
 Twomey, M.W.: το λήμμα «The Beatitudes» στο Dictionary of Biblical Tradition in English Literature, επιμ. David Lyle Jeffrey, W.B. Eerdmans, Grand Rapids 1992

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 «The Eight Beatitudes» στην Catholic Encyclopedia

Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον
Βιβλικές εκφράσεις
Ερμηνευτική