Πτωματοφάγος

Οι πτωματοφάγοι είναι ζώα που καταναλώνουν νεκρούς οργανισμούς που έχουν πεθάνει από άλλες αιτίες εκτός από τη θήρευση. Ενώ η πτωματοφαγία γενικά αναφέρεται σε σαρκοφάγα που τρέφονται με ψοφίμια, είναι επίσης μια συμπεριφορά σίτισης των φυτοφάγων. Οι πτωματοφάγοι παίζουν σημαντικό ρόλο στο οικοσύστημα καταναλώνοντας νεκρά ζώα και φυτικά υλικά. Οι αποικοδομητές και τα σαπροφάγα ολοκληρώνουν αυτήν τη διαδικασία, καταναλώνοντας τα υπολείμματα που αφήνουν οι πτωματοφάγοι.

Οι πτωματοφάγοι βοηθούν στην αντιμετώπιση των διακυμάνσεων των πόρων τροφίμων στο περιβάλλον. Η διαδικασία και ο ρυθμός πτωματοφαγίας επηρεάζεται τόσο από βιοτικούς όσο και από αβιοτικούς παράγοντες, όπως το μέγεθος του κουφαριού, ο βιότοπος, η θερμοκρασία και οι εποχές.

Είδη πτωματοφάγων 

Η υποχρεωτική πτωματοφαγία είναι σπάνια μεταξύ των σπονδυλωτών, λόγω της δυσκολίας εύρεσης αρκετών κουφαριών χωρίς να ξοδεύει υπερβολική ενέργεια.

Οι γνωστοί πτωματοφάγοι ασπόνδυλων ζωικών υλικών περιλαμβάνουν τα νεκροφόρα σκαθάρια και τις μύγες, που είναι υποχρεωτικοί πτωματοφάγοι και τις κίτρινες σφήκες. Οι προνύμφες μύγας είναι επίσης συνηθισμένοι πτωματοφάγοι οργανικών υλικών στο κάτω μέρος των σωμάτων γλυκού νερού. Για παράδειγμα, το Tokunagayusurika akamusi είναι ένα είδος μύγας, του οποίου οι προνύμφες ζουν ως υποχρεωτικοί πτωματοφάγοι στο κάτω μέρος των λιμνών και των οποίων οι ενήλικες σχεδόν ποτέ δεν τρέφονται και ζουν μόνο λίγες εβδομάδες.

Τα περισσότερα πτωματοφάγα ζώα είναι περιστασιακοί πτωματοφάγοι που κερδίζουν το μεγαλύτερο μέρος της τροφής τους μέσω άλλων μεθόδων, ειδικά της θήρευσης. Πολλά μεγάλα σαρκοφάγα που κυνηγούν τακτικά, όπως οι ύαινες και τα τσακάλια, αλλά και ζώα που σπάνια θεωρούνται πτωματοφάγα, όπως τα αφρικανικά λιοντάρια, οι λεοπαρδάλεις και οι λύκοι θα φάνε νεκρά ζώα εάν τους δοθεί η ευκαιρία. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιήσουν το μέγεθος και την αγριότητα τους για να εκφοβίσουν τους αρχικούς κυνηγούς (ο γατόπαρδος είναι ένα αξιοσημείωτο θύμα, παρά ένας δράστης). Σχεδόν όλοι οι πτωματοφάγοι πάνω από το μέγεθος των εντόμων είναι θηρευτές και θα κυνηγήσουν εάν δεν υπάρχει αρκετή ποσότητα ψοφιμιών, καθώς λίγα οικοσυστήματα παρέχουν αρκετά νεκρά ζώα όλο το χρόνο για να διατηρήσουν τους πτωματοφάγους που τρέφονται μόνο από αυτά. Η πτωματοφαγία ελεύθερων σκύλων και κορακιών προκαλείται συχνά λόγω των νεκρών ζώων στους δρόμους (roadkill).

Οι πτωματοφάγοι νεκρού φυτικού υλικού περιλαμβάνουν τους τερμίτες, οι οποίοι χτίζουν φωλιές σε λιβάδια και στη συνέχεια συλλέγουν νεκρά φυτικά υλικά για κατανάλωση μέσα στη φωλιά. Η αλληλεπίδραση μεταξύ των πτωματοφάγων ζώων και των ανθρώπων παρατηρείται σήμερα πιο συχνά σε προάστια πόλεων με ζώα όπως οπόσουμ, βρωμοκούναβα και ρακούν. Σε ορισμένες αφρικανικές πόλεις και χωριά, είναι επίσης συχνή η πτωματοφαγία από ύαινες.

Στις προϊστορικές εποχές, το είδος Tyrannosaurus rex μπορεί να ήταν ένα κορυφαίο αρπακτικό, που θήρευε αδρόσαυρους, κερατόψια και πιθανώς νεαρά σαυρόποδα, αν και ορισμένοι εμπειρογνώμονες ανέφεραν ότι ο δεινόσαυρος ήταν κυρίως ένας πτωματοφάγος. Η συζήτηση σχετικά με το αν ο Τυραννόσαυρος ήταν κορυφαίο αρπακτικό ή πτωματοφάγος ήταν μεταξύ των πιο μακροχρόνιων διαμαχών στην παλαιοντολογία. Ωστόσο, οι περισσότεροι επιστήμονες τώρα συμφωνούν ότι ο Τυραννόσαυρος ήταν ένα ευκαιριακό σαρκοφάγο, ενεργώντας ως επί το πλείστον αρπακτικά, αλλά τρώγοντας νεκρά ζώα όταν μπορούσε. Πρόσφατη έρευνα έδειξε επίσης ότι ενώ ένας ενήλικος Tyrannosaurus rex θα κέρδιζε λίγα μέσω της πτωματοφαγίας, μικρότερα θηριόποδα (περίπου 500 κιλών) ενδέχεται να είχαν αποκτήσει δυνητικά επίπεδα παρόμοια με εκείνα των υαινών, αν και δεν αρκούσαν για να βασίζονται στην πτωματοφαγία. Υπάρχουν επίσης πληροφορίες ότι ο Μεγαλόδοντας, ο Κερατόσαυρος, ο Ανδριόσαρχος και μερικά ακόμη προϊστορικά ζώα ήταν πτωματοφάγοι. Τα ζώα που καταναλώνουν κόπρανα, όπως τα σκαθάρια της κοπριάς, αναφέρονται ως κοπροφάγα. Τα ζώα που συλλέγουν μικρά σωματίδια νεκρού οργανικού υλικού τόσο ζωικής όσο και φυτικής προέλευσης αναφέρονται ως σαπροφάγα.

Οικολογική λειτουργία 
Οι πτωματοφάγοι διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο στο περιβάλλον μέσω της απομάκρυνσης των αποσυντιθέμενων οργανισμών, όπου λειτουργούν ως καθαριστές απορριμάτων της φύσης. Ενώ οι μικροσκοπικοί και ασπόνδυλοι αποικοδομητές διασπάνε τους νεκρούς οργανισμούς σε απλή οργανική ύλη που χρησιμοποιείται από κοντινούς αυτότροφους, οι πτωματοφάγοι βοηθούν στη διατήρηση της ενέργειας και των θρεπτικών συστατικών που λαμβάνονται από το κουφάρι εντός των ανώτερων τροφικών επιπέδων και είναι σε θέση να διασπείρουν την ενέργεια και τα θρεπτικά συστατικά μακρύτερα από την τοποθεσία του κουφαριού από ότι οι αποικοδομητές.

Η πτωματοφαγία ενώνει τα ζώα που κανονικά δεν θα έρχονταν σε επαφή και οδηγεί στο σχηματισμό πολύ δομημένων και πολύπλοκων κοινοτήτων που συμμετέχουν σε μη τυχαίες αλληλεπιδράσεις. Οι πτωματοφάγες κοινότητες λειτουργούν στην αναδιανομή της ενέργειας που λαμβάνεται από τα κουφάρια και μειώνουν τις ασθένειες που σχετίζονται με την αποσύνθεση. Συχνά, οι πτωματοφάγες κοινότητες διαφέρουν ως προς τη συνοχή λόγω του μεγέθους και τύπων των κουφαριών, καθώς και από εποχιακές επιπτώσεις ως συνέπεια της διαφορετικής ασπόνδυλης και μικροβιακής δραστηριότητας.

Ο ανταγωνισμός για το κουφάρι έχει ως αποτέλεσμα τη συμπερίληψη ή τον αποκλεισμό ορισμένων πτωματοφάγων από την πρόσβαση στο κουφάρι, διαμορφώνοντας την κοινότητα των πτωματοφάγων. Όταν το κουφάρι αποσυντίθεται με χαμηλότερο ρυθμό κατά τη διάρκεια των ψυχρότερων εποχών, οι ανταγωνισμοί μεταξύ των πτωματοφάγων μειώνονται, ενώ ο αριθμός των ειδών πτωματοφάγων που υπάρχει αυξάνεται.

Οι μεταβολές στις πτωματοφάγες κοινότητες μπορεί να οδηγήσουν σε δραστικές αλλαγές στην πτωματοφαγική κοινότητα γενικά, να μειώσουν τις υπηρεσίες του οικοσυστήματος και να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στα ζώα και τους ανθρώπους. Η επανεισαγωγή των γκρίζων λύκων (Canis lupus) στο Εθνικό Πάρκο Γιέλοουστοουν στις Ηνωμένες Πολιτείες προκάλεσε δραστικές αλλαγές στην επικρατούσα κοινότητα των πτωματοφάγων, με αποτέλεσμα την παροχή κουφαριών σε πολλά είδη θηλαστικών και πτηνών. Ομοίως, η μείωση των ειδών γύπων στην Ινδία οδηγεί στην αύξηση των ευκαιριακών ειδών, όπως άγριων σκύλων και αρουραίων. Η παρουσία και των δύο ειδών στα κουφάρια είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση ασθενειών όπως η λύσσα και η πανώλη στην άγρια ζωή και στα ζώα, καθώς οι άγριοι σκύλοι και οι αρουραίοι είναι μεταδότες τέτοιων ασθενειών. Επιπλέον, η μείωση των πληθυσμών των γύπων στην Ινδία έχει συνδεθεί με τα αυξημένα ποσοστά άνθρακα στον άνθρωπο, λόγω του διακίνησης και της κατανάλωσης μολυσμένων κουφαριών ζώων. Έχει παρατηρηθεί αύξηση της μετάδοσης της νόσου σε πτωματοφάγα θηλαστικά στην Κένυα λόγω της μείωσης των πληθυσμών των γύπων στην περιοχή, καθώς η μείωση των πληθυσμών των γύπων είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού των πτωματοφάγων θηλαστικών σε ένα δεδομένο κουφάρι μαζί με το χρόνο που αφιερώνεται σε ένα κουφάρι.

Μετάδοση ασθενειών 
Η πτωματοφαγία μπορεί να παρέχει μια άμεση και έμμεση μέθοδο για τη μετάδοση ασθενειών μεταξύ των ζώων. Οι πτωματοφάγοι μολυσμένων κουφαριών μπορεί να γίνουν ξενιστής για ορισμένα παθογόνα και κατά συνέπεια φορείς της ίδιας της ασθένειας. Ένα παράδειγμα αυτού του φαινομένου είναι η αυξημένη μετάδοση της φυματίωσης που παρατηρείται όταν οι πτωματοφάγοι εμπλέκονται στην κατανάλωση μολυσμένων κουφαριών. Ομοίως, η κατάποση κουφαριών νυχτερίδων μολυσμένων με λύσσα από μεφίτες (Mephitis mephitis) είχε ως αποτέλεσμα αυξημένη μόλυνση αυτών των οργανισμών από τον ιό.

Ένας σημαντικός φορέας μετάδοσης ασθενειών είναι διάφορα είδη πτηνών, με την έξαρση να επηρεάζεται από τέτοια πουλιά φορέες και το περιβάλλον τους. Ένα ξέσπασμα χολέρας των πτηνών από το 2006 έως το 2007 στην Νέα Γη και Λαμπραντόρ του Καναδά είχε ως αποτέλεσμα τη θνησιμότητα πολλών ειδών θαλάσσιων πουλιών. Η μετάδοση, η διαιώνιση και η εξάπλωση της επιδημίας περιορίστηκε κυρίως σε είδη γλάρων που συλλέγουν τροφή στην περιοχή. Παρομοίως, το 2007 παρατηρήθηκε αύξηση της μετάδοσης του ιού της γρίπης των πτηνών σε κοτόπουλα από οικόσιτες πάπιες από ινδονησιακά αγροκτήματα όπου τους επιτρέπονταν να τρώνε νεκρούς οργανισμούς στις γύρω περιοχές. Η πτωματοφαγία των παπιών στους ορυζώνες είχε ως αποτέλεσμα την αυξημένη επαφή με άλλα είδη πτηνών που τρέφονταν με το υπόλοιπο ρύζι, το οποίο μπορεί να συνέβαλε στην αύξηση της μόλυνσης και της μετάδοσης του ιού της γρίπης των πτηνών. Οι οικόσιτες πάπιες μπορεί να μην είχαν δείξει συμπτώματα μόλυνσης, αν και παρατηρήθηκαν υψηλές εκκρίσεις συγκάντρωσης του ιού της γρίπης των πτηνών.

Απειλές 
Πολλά πτωματοφάγα είδη αντιμετωπίζουν διώξεις παγκοσμίως. Οι γύπες, ιδιαίτερα, αντιμετώπισαν απίστευτες διώξεις και απειλές από τους ανθρώπους. Πριν από την απαγόρευσή του από τις περιφερειακές κυβερνήσεις το 2006, το κτηνιατρικό φάρμακο δικλοφαινάκη είχε ως αποτέλεσμα στη μείωση τουλάχιστον του 95% των γύπων στην Ασία. Η απώλεια ενδιαιτημάτων και η έλλειψη τροφής συνέβαλαν στη μείωση των ειδών όρνιων στη Δυτική Αφρική λόγω του αυξανόμενου ανθρώπινου πληθυσμού και της υπερβολικής θήρας των πηγών τροφίμων των γύπων, καθώς και των αλλαγών στην κτηνοτροφία. Η δηλητηρίαση ορισμένων αρπακτικών για την αύξηση του αριθμού των θηραμάτων εξακολουθεί να είναι μια κοινή πρακτική κυνηγιού στην Ευρώπη και συμβάλλει στη δηλητηρίαση των γύπων όταν καταναλώνουν τα κουφάρια δηλητηριασμένων αρπακτικών.

Οφέλη για την ανθρώπινη ευημερία 
Οι υψηλά αποδοτικοί πτωματοφάγοι, επίσης γνωστοί ως κυρίαρχοι ή κορυφαίοι πτωματοφάγοι, μπορούν να έχουν οφέλη για την ανθρώπινη ευημερία. Οι αυξήσεις στους κυρίαρχους πληθυσμούς πτωματοφάγων, όπως οι γύπες, μπορούν να μειώσουν τους πληθυσμούς μικρότερων ευκαιριακών πτωματοφάγων, όπως οι αρουραίοι. Αυτοί οι μικρότεροι πτωματοφάγων είναι συχνά παράσιτα και φορείς ασθενειών

Στους ανθρώπους 

Τη δεκαετία του 1980, ο Λούις Μπίνφορντ πρότεινε ότι οι πρώιμοι άνθρωποι έπαιρναν κυρίως κρέας μέσω πτωματοφαγίας, όχι μέσω κυνηγιού. Το 2010, οι Ντένις Μπράμπλ και Ντάνιελ Λίμπερμαν πρότειναν ότι οι πρώιμοι σαρκοφάγοι πρόγονοι ανέπτυξαν στη συνέχεια συμπεριφορές τρεξίματος μεγάλων αποστάσεων, οι οποίες βελτίωσαν την ικανότητα πτωματοφαγίας και κυνηγιού. Έτσι, θα μπορούσαν να φθάσουν σε περιοχές πτωματοφαγίας γρηγορότερα και επίσης να ακολουθήσουν ένα μόνο ζώο έως ότου θα μπορούσε να σκοτωθεί με ασφάλεια από κοντά λόγω εξάντλησης και υπερθερμίας.

Στον Θιβετιανό Βουδισμό, η πρακτική της αποσάρκωσης - δηλαδή, η έκθεση νεκρών ανθρώπινων σωμάτων σε πτωματοφάγα πτηνά και/ή άλλα πτωματοφάγα ζώα - είναι το διακριτικό χαρακτηριστικό της ουράνιας ταφής, που περιλαμβάνει το διαμελισμό ανθρώπινων πτωμάτων από τα οποία τα υπολείμματα ταΐζονται σε γύπες και παραδοσιακά η κύρια τελετή κηδείας (παράλληλα με την αποτέφρωση) χρησιμοποιείται για τη ξεφόρτωμα του ανθρώπινου σώματος. Μια παρόμοια ταφική πρακτική που χαρακτηρίζει την αποσάρκωση μπορεί να βρεθεί στον Ζωροαστρισμό. Προκειμένου να αποφευχθεί η μόλυνση των ιερών στοιχείων (φωτιά, γη και νερό) από την επαφή με αποσυντιθέμενα σώματα, τα ανθρώπινα πτώματα εκτίθενται στους Πύργους της Σιωπής για να φαγωθούν από γύπες και άγρια σκυλιά.

Μελέτες σε οικολογία της συμπεριφοράς και οικολογία της επιδημιολογίας έδειξαν ότι η κανιβαλιστική νεκροφαγία, αν και σπάνια, έχει παρατηρηθεί ως συμπεριφορά επιβίωσης σε πολλά κοινωνικά είδη, συμπεριλαμβανομένων των ανατομικά σύγχρονων ανθρώπων. Ωστόσο, επεισόδια ανθρώπινου κανιβαλισμού εμφανίζονται σπάνια στις περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες. Πολλές περιπτώσεις έχουν συμβεί στην ανθρώπινη ιστορία, ειδικά σε περιόδους πολέμου και λιμού, όπου η νεκροφαγία και ο ανθρώπινος κανιβαλισμός εμφανίστηκαν ως συμπεριφορά επιβίωσης, αν και οι ανθρωπολόγοι αναφέρουν τη χρήση τελετουργικού κανιβαλισμού μεταξύ των ταφικών πρακτικών και ως το προτιμώμενο μέσο απαλλαγής των νεκρών σε ορισμένες φυλετικές κοινωνίες.

Εικόνες

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Webster's Dictionary
 Σμιθ Τ.Μ., Σμιθ Ρ.Λ. (2006) Elements of Ecology. Έκτη έκδοση. Benjamin Cummings, Σαν Φρανσίσκο, Καλιφόρνια.
 Τσέιζ και λοιποί. The Scavenger Handbook. Bramblewood Press, Σάντα Μπάρμπαρα, Καλιφόρνια.
 Ρούφους, Ανέλι και Λόσον, Κρίσταν. The Scavengers' Manifesto. Τάρτσερ, Νέα Υόρκη.
 «Διάβολος της Τασμανίας». Britannica Concise Encyclopedia. Σικάγο: Encyclopædia Britannica, 2009. Αναφορά Credo. Ιστός. 17 Σεπτεμβρίου 2012.
 Κρούουκ, Χ. Χάντερ και Χάντιντ: Σχέσεις μεταξύ σαρκοφάγων και ανθρώπων. Κέιμπριτζ, ΗΒ: Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, 2002.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Stitching a Life From the Scraps of Others - παρουσίαση από τους The New York Times

Πτωματοφάγα ζώα
Οικολογία