Βυζαντινά ψηφιδωτά

Με τον όρο Βυζαντινά ψηφιδωτά εννοούμε τα ψηφιδωτά που παράχθηκαν από τον 4ο ως τον 15ο αι. στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και υπό την επιρροή της. Τα ψηφιδωτά ήταν από τις πιο δημοφιλείς και ιστορικά σημαντικές μορφές τέχνης που δημιουργήθηκαν στην Αυτοκρατορία και εξακολουθούν να μελετώνται ακόμη εκτενώς από τους ιστορικούς τέχνης. Αν και τα Βυζαντινά ψηφιδωτά εξελίχθηκαν από παλαιότερες Ελληνιστικές πρακτικές και τεχνοτροπίες, οι τεχνίτες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σημείωσαν σημαντικές τεχνικές εξέλιξης και ανέπτυξαν την τέχνη των ψηφιδωτών σε μία μοναδική και ισχυρή μορφή προσωπικής και θρησκευτικής έκφρασης, που άσκησε σημαντική επιρροή στην ισλαμική τέχνη, που παρήχθη στο Χαλιφάτο των Ομμεϋαδών και των μετέπειτα Αββασιδών. Τα Βυζαντινά ψηφιδωτά συνέχισαν να επηρεάζουν καλλιτέχνες στο Νορμανδικό Βασίλειο της Σικελίας, τη Δημοκρατία της Βενετίας και -με τη διάδοση του Ορδόδοξου Χριστιανισμού- στη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Ρουμανία και τη Ρωσία. Στη σύγχρονη εποχή, καλλιτέχνες από όλον τον κόσμο αντλούν έμπνευση, όταν επικεντρώνονται στην απλότητα και τον συμβολισμό, καθώς και την ομορφιά τους.

Ιστορικό περιεχόμενο

Η πρώιμη περίοδος

Η μεταστροφή του Κωνσταντίνου στον Χριστιανισμό οδήγησε σε εκτεταμένη κατασκευή χριστιανικών βασιλικών στα τέλη του 4ου αιώνα, στις οποίες υιοθετήθηκαν ψηφιδωτά δαπέδου, τοίχου και οροφής για χριστιανικές χρήσεις. Τα παλαιότερα δείγματα χριστιανικών βασιλικών δεν έχουν διασωθεί, αλλά τα ψηφιδωτά της Santa Constanza και Santa Pudenziana, και τα δύο από τον 4ο αιώνα, εξακολουθούν να υπάρχουν. Σε μια άλλη μεγάλη βασιλική του Κωνσταντίνου, τον Ναό της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ, σώζεται μερικώς το αρχικό ψηφιδωτό δάπεδο με τυπικά ρωμαϊκά γεωμετρικά μοτίβα.  

Η βασιλεία του Ιουστινιανού Α' τον 6ο αιώνα συνέπεσε με την πρώτη χρυσή εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το 537, ολοκλήρωσε την κατασκευή ενός νέου πατριαρχικού καθεδρικού ναού στην πρωτεύουσα της Κωνσταντινούπολης που θα ήταν το παγκόσμιο κέντρο της Ορθόδοξης Εκκλησίας: της Αγίας Σοφίας. Εκείνη την εποχή, ήταν το μεγαλύτερο κτίριο στον κόσμο και θεωρούνταν η επιτομή της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Ο καθεδρικός ναός ήταν διακοσμημένος με μερικά από τα πιο απίστευτα εικονιστικά ψηφιδωτά αυτής της χρονικής περιόδου, αλλά δυστυχώς όλα αυτά καταστράφηκαν κατά τις Εικονομαχίες που ακολούθησαν. Τα παλαιότερα ψηφιδωτά που υπάρχουν σήμερα στην Αγία Σοφία χρονολογούνται από τον 10ο έως τον 12ο αιώνα, όχι αυτή την προηγούμενη περίοδο.

Αν και μπορεί να είναι το πιο διάσημο, η Ραβέννα δεν είναι σε καμία περίπτωση το μόνο μέρος όπου τα πρώιμα βυζαντινά ψηφιδωτά είναι καλοδιατηρημένα σήμερα. Η πόλη της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα ήταν η δεύτερη πιο σημαντική πόλη της αυτοκρατορίας όσον αφορά τόσο τον πλούτο όσο και το μέγεθος, και όπως η Ραβέννα τα παλαιοχριστιανικά μνημεία της έχουν χαρακτηριστεί Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Τα αριστουργήματα της πρώιμης ψηφιδωτής τέχνης στη Θεσσαλονίκη περιλαμβάνουν την εκκλησία του Οσίου Δαβίδ, τον Άγιο Δημήτριο και τη Ροτόντα.

Επιπλέον, οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 19ου και του 20ου αιώνα έφεραν στο φως πολλά πρωτοβυζαντινά ψηφιδωτά στη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένου του χάρτη Madaba στην Ιορδανία καθώς και άλλων παραδειγμάτων στην Αίγυπτο, τον Λίβανο, τη Συρία, το Ισραήλ και την Παλαιστίνη.

Η εικονομαχία 
Τα γεγονότα που σηματοδοτούν τη διάκριση μεταξύ της πρώιμης και της μέσης βυζαντινής τέχνης ονομάζονται Εικονομαχικές Διαμάχες, που έλαβαν χώρα από το 726–842. Αυτή η περίοδος ορίζεται από έναν βαθύ σκεπτικισμό απέναντι στις εικόνες; Στην πραγματικότητα, ο αυτοκράτορας Λέων Γ' απαγόρευσε πλήρως τη δημιουργία θρησκευτικών εικόνων και οι αρχές της Ορθόδοξης Εκκλησίας ενθάρρυναν την ευρεία καταστροφή της θρησκευτικής τέχνης, συμπεριλαμβανομένων των ψηφιδωτών. Ως αποτέλεσμα, η εικονομαχική περίοδος μείωσε δραστικά τον αριθμό των σωζόμενων δειγμάτων βυζαντινής τέχνης από την πρώιμη περίοδο, ιδιαίτερα των μεγάλων θρησκευτικών ψηφιδωτών.

Μεσο- και υστερο-Βυζαντινά ψηφιδωτά

Μετά την Εικονομαχία, οι βυζαντινοί καλλιτέχνες μπόρεσαν να ξαναρχίσουν τη δημιουργία θρησκευτικών εικόνων, τις οποίες οι άνθρωποι αποδέχονταν όχι ως είδωλα προς λατρεία, αλλά ως συμβολικά και τελετουργικά στοιχεία θρησκευτικών τελετουργικών χώρων. Το πρώτο μέρος αυτής της περιόδου, από το 867–1056, ονομάζεται μερικές φορές Μακεδονική Αναγέννηση και θεωρείται ως η δεύτερη χρυσή εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι εκκλησίες σε όλη την αυτοκρατορία, και ιδιαίτερα η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, επαναδιακοσμήθηκαν με μερικά από τα καλύτερα δείγματα βυζαντινής τέχνης που δημιουργήθηκαν ποτέ. Για παράδειγμα, τα μοναστήρια του Οσίου Λουκά, του Δαφνιού και της Νέας Μονής της Χίου έχουν αναγνωριστεί ως Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και περιέχουν μερικά από τα πιο θαυμάσια βυζαντινά ψηφιδωτά αυτής της περιόδου.

Μέχρι την καταστροφική λεηλασία της Κωνσταντινούπολης το 1204 στα χέρια της Τέταρτης Σταυροφορικής Στρατιάς, το Βυζάντιο θεωρούνταν από πολλούς στην Ευρώπη ως το τελευταίο φως του πολιτισμού λόγω της κληρονομιάς της Ρώμης και της συνεχιζόμενης πολιτιστικής πολυπλοκότητας. Έτσι, κατά τον 10ο και 11ο αιώνα, ακόμη και κράτη που βρίσκονταν σε αντίθεση με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία μιμήθηκαν το βυζαντινό στυλ και αναζήτησαν Έλληνες καλλιτέχνες για να δημιουργήσουν θρησκευτικούς κύκλους ψηφιδωτών. Για παράδειγμα, ο Νορμανδός βασιλιάς Roger II της Σικελίας ήταν ενεργά εχθρικός προς το Βυζάντιο, αλλά εισήγαγε Έλληνες τεχνίτες για να δημιουργήσουν τα ψηφιδωτά για τον καθεδρικό ναό Cefalù. Ομοίως, τα παλαιότερα σωζόμενα ψηφιδωτά στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία πιθανότατα δημιουργήθηκαν από καλλιτέχνες που είχαν εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη στα μέσα του 11ου αιώνα και εργάστηκαν επίσης στον καθεδρικό ναό Torcello.

Τεχνικές
Όπως άλλα ψηφιδωτά, τα Βυζαντινά είναι φτιαγμένα από μικρά κομμάτια πέτρας, κεραμικών, γυαλιού ή άλλου υλικού, που ονομάζονται ψηφίδες (tesserae). Κατά τη Βυζαντινή περίοδο οι τεχνίτες επέκτειναν τα υλικά που μπορούν να μετατραπούν σε ψηφίδες, αρχίζοντας από φύλλα χρυσού και πολύτιμους λίθους και προτιμούσαν την κατασκευή ψηφίδων από σμάλτο. Πριν τοποθετηθούν οι ψηφίδες, ένα υπόστρωμα προετοιμαζόταν προσεκτικά με πολλά επίπεδα, με το τελευταίο από αυτά να είναι μία λεπτή μείξη κονιορτοποιημένου ασβέστη και σκόνης κεραμιδιών. Στην υγρή επιφάνεια οι καλλιτέχνες έκαναν το σχέδιο και χρησιμοποιούσαν εργαλεία όπως νήματα και διαβήτες, για να κάνουν το περίγραμμα γεωμετρικών σχημάτων πριν οι ψηφίδες στερεοποιηθούν υπομονετικά στη θέση τους, ώστε να δημιουργηθεί η τελική εικόνα.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 

Ψηφιδωτά
Βυζαντινή τέχνη