Προϊστορία και πρωτοϊστορία της Πολωνίας

Η προϊστορία και πρωτοϊστορία της Πολωνίας μπορεί να εντοπιστεί από την πρώτη εμφάνιση των ειδών Homo στο έδαφος της σύγχρονης Πολωνίας, έως την ίδρυση του πολωνικού κράτους τον 10ο αιώνα μ.Χ., σε μια περίοδο περίπου 500.000 ετών.

Η περιοχή της σημερινής Πολωνίας πέρασε από τα στάδια της κοινωνικο-τεχνικής ανάπτυξης που είναι γνωστά ως η Εποχή του Λίθου, η Εποχή του Χαλκού και η Εποχή του Σιδήρου μετά από τις κλιματολογικές μετατοπίσεις των παγετωνικών περιόδων. Η πιο γνωστή αρχαιολογική ανακάλυψη από την προϊστορική περίοδο είναι ο οχυρωμένος οικισμός Μπισκούπιν του λουσάτιου πολιτισμού. Καθώς οι αρχαίοι πολιτισμοί άρχισαν να εμφανίζονται στη νότια και δυτική Ευρώπη, οι πολιτισμοί της περιοχής της σημερινής Πολωνίας επηρεάστηκαν από αυτούς σε διάφορους βαθμούς.

Μεταξύ των λαών που κατοικούσαν σε διάφορα μέρη της Πολωνίας μέχρι το στάδιο ανάπτυξης της Εποχής του Σιδήρου ήταν οι φυλές των Σκύθων, των Κέλτων, των Γερμανών, των Σαρμάτων, των Ρωμαίων, των Αβάρων, των Βλάχων και των Βαλτικών. Κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα, η περιοχή κυριαρχήθηκε από τις δυτικές σλαβικές φυλές και τελικά έγινε το σπίτι σε μια σειρά από λεχίτικες πολωνικές φυλές που σχημάτισαν μικρά κράτη στην περιοχή, που ξεκίνησε τον 8ο αιώνα.

Ιστοριογραφία 
Όπως με άλλους τομείς της ανθρώπινης ιστορίας των πρώιμων περιόδων, η γνώση αυτών των καιρών είναι περιορισμένη, καθώς λίγες γραπτές αρχαίες και μεσαιωνικές πηγές είναι διαθέσιμες. Επομένως, η έρευνα βασίζεται κυρίως στην αρχαιολογία. Η γραπτή γλώσσα ήρθε στους Πολωνούς μόνο μετά το 966 μ.Χ., όταν ο κυβερνήτης των πολωνικών εδαφών, ο Δούκας Μιέσκο Α΄, προσηλυτίστηκε στον χριστιανισμό και έφτασαν μορφωμένοι ξένοι κληρικοί.

Εποχή του Λίθου 

Η Εποχή του Λίθου της Πολωνίας χωρίζεται στις παλαιολιθικές, μεσολιθικές και νεολιθικές περιόδους.

Η παλαιολιθική εποχή επεκτάθηκε από περίπου το 500.000 π.Χ. έως 8.000 π.Χ. και υποδιαιρείται σε τέσσερις περιόδους: την Κάτω Παλαιολιθική, περ. 500.000 έως 350.000 π.Χ., την Μέση Παλαιολιθική, περ. 350.000 έως 40.000 π.Χ., την Ανώτερη Παλαιολιθική, περ. 40.000 έως 10.000 π.Χ. και την Τελική Παλαιολιθική, περ. 10.000 έως 8000 π.Χ.

Η μεσολιθική εποχή διήρκεσε από περίπου το 8000 έως 5500 π.Χ. και η Νεολιθική από περίπου το 5500 έως 2300 π.Χ.

Η Νεολιθική υποδιαιρείται στη σωστή Νεολιθική, περ. 5500 - 2900 π.Χ. και στην Χαλκολιθική Περίοδο, περ. 2900 - 2300 π.Χ. 

Η Εποχή του Λίθου της Πολωνίας διήρκεσε περίπου 500.000 χρόνια και είδε την εμφάνιση τριών διαφορετικών ειδών Homo: Homo erectus, Homo neanderthalensis και Homo sapiens (άνθρωποι). Οι πολιτισμοί της Εποχής του Λίθου κυμαίνονταν από πρώιμες ανθρώπινες ομάδες με πρωτόγονα εργαλεία έως προηγμένες γεωργικές και στρωματοποιημένες κοινωνίες που χρησιμοποίησαν εξελιγμένα πέτρινα εργαλεία, έχτισαν οχυρωμένους οικισμούς και ανέπτυξαν μεταλλουργία χαλκού.

Όπως και αλλού στην Κεντρική Ευρώπη, τα παλαιολιθικά, μεσολιθικά και νεολιθικά στάδια της Εποχής του Λίθου της Πολωνίας χαρακτηρίστηκαν το καθένα από βελτιώσεις στις τεχνικές πέτρας. Οι παλαιολιθικές ανθρώπινες δραστηριότητες (των οποίων οι πρώτες τοποθεσίες είναι 500.000 ετών) ήταν διακοπτόμενες λόγω των επαναλαμβανόμενων παγετώνων. Η γενική υπερθέρμανση του κλίματος και η επακόλουθη αύξηση της οικολογικής ποικιλομορφίας ήταν χαρακτηριστικά της Μεσολιθικής περιόδου (9000-8000 π.Χ.).

Η Νεολιθική εποχή έφερε τις πρώτες εγκατεστημένες γεωργικές κοινότητες, των οποίων οι ιδρυτές είχαν μεταναστεύσει από την περιοχή του ποταμού Δούναβη από το 5500 π.Χ. Αργότερα, οι γηγενείς μετα-μεσολιθικοί πληθυσμοί θα υιοθετούσαν και θα ανέπτυξαν περαιτέρω τον γεωργικό τρόπο ζωής (μεταξύ 4400 και περίπου 2000 π.Χ.).

Εποχές του Χαλκού και του Σιδήρου 

Η Εποχή του Χαλκού της Πολωνίας περιλάμβανε την Περίοδο Α΄, περ. 2300-1600 π.Χ., την Περίοδο Β΄, περ. 1600-1350 π.Χ., την Περίοδο Γ΄ , περ. 1350-1100 π.Χ., την Περίοδο Δ΄, περ. 1100-900 π.Χ. και την Περίοδο Ε΄, περ. 900–700 π.Χ. Η Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου περιλάμβανε την Περίοδο Γ΄ των Χάλστατ, περ. 700–600 π.Χ. και την Περίοδο Δ΄ των Χάλστατ, περ. 600–450 π.Χ. 

Οι πολιτισμοί της Πολωνίας των Εποχών του Χαλκού και του Σιδήρου είναι γνωστοί κυρίως από την αρχαιολογική έρευνα. Η πολιτισμοί της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού της Πολωνίας άρχισαν περίπου το 2300-2400 π.Χ., ενώ της Εποχή του Σιδήρου άρχισαν περίπου το 700-750 π.Χ. Μέχρι την αρχή της Κοινής Εποχής, οι αρχαιολογικοί πολιτισμοί της Εποχής του Σιδήρου που περιγράφονται στο κύριο άρθρο δεν υπήρχαν πλέον. Δεδομένης της απουσίας γραπτών αρχείων, οι εθνότητες και οι γλωσσικές σχέσεις των ομάδων που έζησαν εκείνη την εποχή στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είναι υποθετικές και υπάρχει σημαντική διαφωνία σχετικά με την ταυτότητά τους Στην Πολωνία, ο Λουσάτιος πολιτισμός, ο οποίος κάλυπτε τις Εποχές του Χαλκού και του Σιδήρου, έγινε ιδιαίτερα εμφανής. Η πιο διάσημη αρχαιολογική ανακάλυψη από εκείνη την περίοδο είναι ο οχυρωμένος οικισμός του Μπισκούπιν (γκροντ) που αντιπροσώπευε την κουλτούρα του Λουσάτιου πολιτισμού της πρώιμης Εποχής του Σιδήρου.

Χάλκινα αντικείμενα μεταφέρθηκαν στην Πολωνία περίπου το 2300 π.Χ. από την Πεδιάδα της Παννονίας. Η γηγενής Πρώιμη Εποχή του Χαλκού που ακολούθησε κυριαρχούσε από τον καινοτόμο πολιτισμό Ουνέτιτσε στη δυτική Πολωνία και τον συντηρητικό πολιτισμό Μιεζανοβίτσε στην ανατολική Πολωνία. Αυτοί αντικαταστάθηκαν στις αντίστοιχες περιοχές τους για τη διάρκεια της επερχόμενης Παλαιότερης Εποχής του Χαλκού από τους (προ-Λουσάτιους) πολιτισμό Τουμούλους και πολιτισμό Τστσίνιετς.

Χαρακτηριστικό των εναπομείναντων περιόδων της Εποχής του Χαλκού ήταν οι σκελετικές ταφές, οι οποίες αντικαταστάθηκαν από την αποτέφρωση σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Στην Πολωνία, οι οικισμοί του Λουσάτιου πολιτισμού κυριάρχησαν στο τοπίο για σχεδόν χίλια χρόνια, συνεχίζοντας στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Μια σειρά από σκυθικές εισβολές που ξεκίνησαν τον 6ο αιώνα π.Χ., επιτάχυναν το τέλος τους. Η Περίοδος Δ΄ των Χάλστατ ήταν μια περίοδος επέκτασης για τον Πομεράνιο πολιτισμό, ενώ ο πολιτισμός Κούργκαν της Δυτικής Βαλτικής κυριάρχησε στην περιοχή Μαζουρίας-Βαρμίας της Πολωνίας.

Αρχαιότητα 

Η περίοδος του πολιτισμού Λα Τεν υποδιαιρείται σε La Tène A, περ. 450-400 π.Χ., La Tène B, περ. 400-250 π.Χ., La Tène C, περ. 250-150 π.Χ. και La Tène D, περ. 150-0 π.Χ. Η περίοδος από το 200 έως 0 π.Χ. μπορεί επίσης να θεωρηθεί νεότερη προ-ρωμαϊκή περίοδο. Ακολούθησε μια περίοδο ρωμαϊκής επιρροής της οποίας το αρχικό στάδιο διήρκεσε από περίπου το 0 έως το 150 μ.Χ. και το μεταγενέστερο στάδιο από περίπου το 150 έως το 375 μ.Χ. Η περίοδος από το 375 έως το 500 μ.Χ. αποτελεί την (προ- σλαβική) Περίοδο Μετανάστευσης. 

Οι λαοί που ανήκουν σε πολλούς αρχαιολογικούς πολιτισμούς ταυτίζονταν με κέλτικες, γερμανικές, βαλτικές και σε ορισμένες περιοχές σλαβικές φυλές και κατοικούσαν σε περιοχές της Πολωνίας κατά την εποχή της κλασικής αρχαιότητας, από περίπου το 400 π.Χ. έως το 450-500 μ.Χ. Άλλες ομάδες, που είναι δύσκολο να αναγνωριστούν, ήταν πιθανότατα επίσης παρούσες, καθώς η εθνοτική σύνθεση των αρχαιολογικών πολιτισμών είναι συχνά ελάχιστα αναγνωρισμένη. Λόγω έλλειψης χρήσης γραπτής γλώσσας σε οποιοδήποτε βαθμό, πολλοί από αυτούς ανέπτυξαν μια σχετικά προηγμένη υλική κουλτούρα και κοινωνική οργάνωση, όπως αποδεικνύεται από το αρχαιολογικό αρχείο, για παράδειγμα από πλούσια επιπλωμένους, δυναμικούς «πριγκιπικούς» τάφους. Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου ήταν τα υψηλά ποσοστά μετανάστευσης, που συχνά περιελάμβαναν μεγάλες ομάδες ανθρώπων.

Οι κελτικοί λαοί ίδρυσαν οικισμούς με ξεκίνημα στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., κυρίως στη νότια Πολωνία, το εξωτερικό όριο της επέκτασής τους, ως εκπρόσωποι του πολιτισμού Λα Τεν. Με την ανεπτυγμένη οικονομία και τη βιοτεχνία τους, άσκησαν μια διαρκή πολιτιστική επιρροή δυσανάλογη με τον μικρό αριθμό τους στην περιοχή.

Οι γερμανικοί λαοί ζούσαν στην Πολωνία εδώ και αρκετούς αιώνες, κατά τους οποίους πολλές από τις φυλές τους μετανάστευσαν επίσης νότια και ανατολικά (βλ. πολιτισμός Βιέλμπαρκ). Με την επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι γερμανικές φυλές τέθηκαν υπό ρωμαϊκή πολιτιστική επιρροή. Διατηρήθηκαν ορισμένες γραπτές παρατηρήσεις από Ρωμαίους συγγραφείς που σχετίζονται με τις εξελίξεις σε πολωνικά εδάφη. Παρέχουν πρόσθετες πληροφορίες σε συνδυασμό με το αρχαιολογικό αρχείο. Στο τέλος, καθώς η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πλησίαζε την κατάρρευση της και οι νομαδικοί λαοί που εισέβαλαν από τα ανατολικά κατέστρεψαν, έφθαραν ή αποσταθεροποίησαν τους διάφορους γερμανικούς πολιτισμούς και κοινωνίες, οι γερμανικοί λαοί άφησαν την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη για τα ασφαλέστερα και πλουσιότερα νότια και δυτικά μέρη της Ευρώπης. Σύμφωνα με τον Τάκιτο και τον Κλαύδιο Πτολεμαίο, οι Γότθοι εγκατέλειψαν την περιοχή του κάτω Βιστούλα στα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ.

Η βορειοανατολική γωνιά της σημερινής Πολωνίας παρέμεινε κατοικημένη από βαλτικές φυλές. Ήταν στα εξωτερικά όρια κάθε σημαντικής πολιτιστικής επιρροής από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Σλαβικοί λαοί μπορεί να έχουν ζήσει στις νότιες και νοτιοανατολικές περιοχές και κάποιοι ίσως συνδέονται με τους αρχαίους πολιτισμούς Πσέβορσκ και Ζαρουμπίντσι του 3ου αιώνα π.Χ. (με τον πολιτισμό Πσέβορσκ να θεωρείται πιθανό σλαβικής ή μικτής σλαβικής και γερμανικής προέλευσης). Έχει προταθεί ότι οι πρώτοι σλαβικοί λαοί και γλώσσες μπορεί να προέρχονται από την περιοχή της Πολεσίας, η οποία περιλαμβάνει την περιοχή γύρω από τα σύνορα Λευκορωσίας-Ουκρανίας, τμήματα της Δυτικής Ρωσίας και τμήματα της άπω Ανατολικής Πολωνίας. Περισσότερο μέρος της Πολωνίας θα καταλαμβάνονταν από σλαβικές φυλές σε μεταγενέστερες περιόδους, στους πρώτους αιώνες της κοινής εποχής.

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 

 Διάφοροι συγγραφείς, εκδ. Marek Derwich και Adam Żurek, U źródeł Polski (do roku 1038) (Foundations of Poland (until year 1038)), Wydawnictwo Dolnośląskie, Βρότσουαφ 2002,  (πολωνικά)
 Πιοτρ Κατσανόφσκι, Γιάνους Κσίστοφ Κοζουόφσκι - Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.) (Oldest history of Polish lands, up to the 7th century CE.), Fogra, Κρακοβία 1998,  (πολωνικά)

Προϊστορική Πολωνία
Προϊστορική Ευρώπη
Προϊστορία ανά χώρα