Ναυτική στρατηγική

Η ναυτική στρατηγική (naval strategy) είναι ο σχεδιασμός και διεξαγωγή πολέμου στη θάλασσα, το ναυτικό ισοδύναμο της στρατιωτικής στρατηγικής στην ξηρά.

Η ναυτική στρατηγική και η συναφής έννοια της θαλάσσιας στρατηγικής, αφορούν τη συνολική στρατηγική για την επίτευξη νίκης στη θάλασσα, συμπεριλαμβανομένου του σχεδιασμού και της διεξαγωγής εκστρατειών, της κίνησης και της διάθεσης των ναυτικών δυνάμεων με τις οποίες ένας κυβερνήτης εξασφαλίζει το πλεονέκτημα της μάχης σε ένα μέρος κατάλληλο για τον ίδιο, και η εξαπάτηση του εχθρού. Η ναυτική τακτική ασχολείται με την εκτέλεση σχεδίων και ελιγμών πλοίων ή στόλων στη μάχη .

Αρχές 
Οι  κεντρικοί στόχοι ενός στόλου στον πόλεμο πρέπει να είναι να κρατήσει τις ακτές της χώρας του απαλλαγμένες από επιθέσεις, να διασφαλίσει την ελευθερία του εμπορίου της, και να καταστρέψει τον εχθρικό στόλο ή να τον περιορίσει ελλιμενισμένο. Ο πρώτος και ο δεύτερος από αυτούς τους στόχους μπορούν να επιτευχθούν με την επιτυχή επίτευξη του τρίτου - την καταστροφή ή παράλυση του εχθρικού στόλου . Ένας στόλος που διασφαλίζει την ελευθερία των δικών του επικοινωνιών από την εχθρική επίθεση λέγεται ότι έχει τον έλεγχο της θάλασσας .

Η ναυτική στρατηγική είναι θεμελιωδώς διαφορετική από τη χερσαία στρατιωτική στρατηγική . Στη θάλασσα δεν υπάρχει περιοχή προς κατοχή. Εκτός από την αλιεία και, πιο πρόσφατα, τις υπεράκτιες πετρελαιοπηγές, δεν υπάρχουν οικονομικά περιουσιακά στοιχεία που να μπορούν να αφαιρεθούν από τον εχθρό και κανένας φυσικός πόρος που να μπορεί να εκμεταλλευτεί ένας στόλος . Ενώ ένας στρατός μπορεί να επιβιώσει από την αξιοποίηση της γης, ένας στόλος πρέπει να βασίζεται σε ό, τι προμήθειες μεταφέρει μαζί του ή μπορεί να του παρασχεθούν.

Προέλευση

Ο Torrington και ο "στόλος σε επαγρύπνηση" 
Η προέλευση της έκφρασης "στόλος σε επαγρύπνηση" (fleet in being) για να υποδηλώσει τη ναυτική κυριαρχία ενός στόλου χωρίς καν να αφήσει το λιμάνι του για να αντιμετωπίσει τον εχθρό, αποδίδεται στον Βρετανό Ναύαρχο, Κόμη του Torrington. Αντιμέτωπος με έναν σαφώς ανώτερο γαλλικό στόλο το καλοκαίρι του 1690 κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Μεγάλης Συμμαχίας, ο Torrington πρότεινε να αποφευχθεί η ναυμαχία μέχρι την άφιξη των ενισχύσεων, εκτός κάτω από πολύ ευνοϊκές συνθήκες. Διατηρώντας τον στόλου του σε επαγρύπνηση, θα εμπόδιζε τους Γάλλους να αποκτήσουν τον έλεγχο της θάλασσας, για να μπορέσουν μετά να εισβάλουν στην Αγγλία. Αν και ο Torrington αναγκάστηκε να πολεμήσει στη ναυμαχία του Beachy Head (Ιούνιος 1690), η γαλλική νίκη εκεί έδωσε στον Παρίσι τον έλεγχο της Μάγχης για λίγες μόνο εβδομάδες.

Εισαγωγή του πολέμου κατά του εμπορίου 
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1690, οι πειρατές υπό κρατική υπηρεσία από τα λιμάνια του Γαλλικού Ατλαντικού, ιδίως του Σαιν-Μαλό και της Δουνκέρκης, έγιναν μια μεγάλη απειλή για το αγγλο-ολλανδικό εμπόριο. Η απειλή ανάγκασε την αγγλική κυβέρνηση να στρέψει τα πολεμικά πλοία στην υπεράσπιση του εμπορίου, ως συνοδευτικά νηοπομπών και καταδρομικά προς δίωξη των πειρατών. Στη Γαλλία, η επιτυχία των πειρατών ενάντια στην αγγλο-ολλανδική πολεμική προσπάθεια προκάλεσε μια σταδιακή μετατόπιση από την απασχόληση των μεγάλων βασιλικών πολεμικών πλοίων σε μοίρες μάχης ( guerre d'escadre ) στην υποστήριξη του πολέμου κατά του εμπορίου ( guerre de course ). Οι συμμαχικές νηοπομπές απετέλεσαν ευμεγέθεις στόχους για επιδρομές στο εμπόριο. Το πιο δραματικό αποτέλεσμα αυτής της μετατόπισης ήταν η επίθεση του Κόμη de Tourville εναντίον της νηοπομπής από τη Σμύρνη στις 17 Ιουνίου 1693.

Το μειονέκτημα του guerre de course όταν επιδιώκεται από μεγάλα και όχι απλώς από μικρότερα πολεμικά σκάφη, είναι ότι αφήνει το εμπόριο της δικής της χώρας ανυπεράσπιστο. Οι επιμέρους μοίρες επιδρομής είναι επίσης ευάλωτες στη κατάτμησή τους εάν ο εχθρός αποστείλει προς καταδίωξη μεγαλύτερες μοίρες, όπως συνέβη στον Leissegues στη Ναυμαχία του Σαν Ντομίνγκο το 1806 και στον φον Σπέε στη Ναυμαχία των Νήσων Φώκλαντ το 1914.

Hawke, St Vincent και ο στενός αποκλεισμός 
Μέχρι και μετά το τέλος του 17ου αιώνα, θεωρούνταν αδύνατο, ή τουλάχιστον απερίσκεπτο, να κρατούν τα μεγάλα πλοία εκτός λιμένος μεταξύ Σεπτεμβρίου και Μαΐου ή Ιουνίου. Επομένως, η συνεχής επιτήρηση ενός εχθρού δια ναυτικού αποκλεισμού ήταν πέρα των δυνατοτήτων οποιουδήποτε ναυτικού. Επομένως, επίσης, καθώς ο εχθρικός στόλος θα μπορούσε να αναπτυχθεί στη θάλασσα πριν μπορέσουν να τον σταματήσουν, οι κινήσεις των στόλων υποτάχθηκαν στην ανάγκη παροχής νηοπομπών στο εμπόριο.

Η δυνατότητα συνεχούς αποκλεισμού επιτεύχθηκε μόνο στα μέσα του 18ου αιώνα, μετά τον συνεχή αποκλεισμό που πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Sir Edward Hawke το 1758–59, και έπειτα τελειοποιήθηκε από τον Earl St Vincent και άλλους Βρετανούς ναυάρχους μεταξύ 1793 και 1815.

Ανάπτυξη 
Μόνο στα τέλη του 19ου αιώνα κωδικοποιήθηκαν οι θεωρίες της ναυτικής στρατηγικής, παρόλο που οι Βρετανοί πολιτικοί και ναύαρχοι την είχαν ασκήσει για αιώνες.

Η επιρροή του Mahan 
Ο πλοίαρχος, αργότερα αντιναύαρχος, Alfred Thayer Mahan (1840-1914) ήταν Αμερικανός αξιωματικός του ναυτικού και ιστορικός.

Επηρεασμένος από τις αρχές της στρατηγικής του γαλλο-ελβετού στρατηγού και ιστορικού συγγραφέα, Antoine-Henri, Baron Jomini, υποστήριξε ότι στους επόμενους πολέμους, ο έλεγχος της θάλασσας θα παραχωρούσε τη δύναμη ελέγχου του εμπορίου και τους πόρους που απαιτούνται για την πραγματοποίηση πολέμου. Η υπόθεση του Mahan ήταν ότι στους ανταγωνισμούς μεταξύ Γαλλίας και Βρετανίας τον 18ο αιώνα, η κυριαρχία της θάλασσας μέσω της ναυτικής δύναμης ήταν ο αποφασιστικός παράγοντας στο αποτέλεσμα, και ως εκ τούτου, ότι ο έλεγχος του θαλάσσιου εμπορίου ήταν συνέπεια της δυνατότητας επικράτησης στο πόλεμο. Κατά την άποψη του Mahan, μια χώρα αποκτά τον έλεγχο της θάλασσας με τη συγκέντρωση των ναυτικών δυνάμεών της στο σημείο αποφασιστικής σημασίας για τη καταστροφή ή  επικράτηση επί του εχθρικού στόλου. Θα ακολουθήσει ο αποκλεισμός των εχθρικών λιμένων και η διακοπή των θαλάσσιων επικοινωνιών του εχθρού. Ο Mahan πίστευε ότι ο πραγματικός στόχος σε έναν ναυτικό πόλεμο ήταν πάντα ο εχθρικός στόλος.

Τα γραπτά του Mahan είχαν μεγάλη επιρροή. Τα πιο γνωστά βιβλία του, Η Επιρροή της Θαλάσσιας Ισχύος στην Ιστορία (The Influence of Sea Power upon History), 1660–1783 και Η Επίδραση της Θαλάσσιας Ισχύος επί της Γαλλικής Επανάστασης και Αυτοκρατορίας (The Influence of Sea Power upon the French Revolution and Empire), 1793–1812, δημοσιεύθηκαν το 1890 και το 1892 αντίστοιχα, και οι θεωρίες του συνέβαλαν στα ναυτικό ανταγωνισμό εξοπλισμών μεταξύ 1898 και 1914.

Ο Θεόδωρος Ρούσβελτ, ο ίδιος ένας πετυχημένος ιστορικός της ναυτικής ιστορίας του Πολέμου του 1812, ακολούθησε στενά τις ιδέες του Mahan. Τις ενσωμάτωσε στην αμερικανική ναυτική στρατηγική όταν υπηρέτησε ως υφυπουργός του Ναυτικού το 1897-1898. Ως πρόεδρος, 1901–1909, ο Ρούσβελτ έθεσε ως υψηλή προτεραιότητα τη κατασκευή ενός στόλου παγκόσμιας ισχύος, στέλνοντας τον «λευκό στόλο» του σε όλο τον κόσμο το 1908-1909 για να βεβαιωθεί ότι όλες οι ναυτικές δυνάμεις είχαν καταλάβει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πλέον σημαντικός παράγοντες. Η κατασκευή της Διώρυγας του Παναμά σχεδιάστηκε όχι μόνο για να ανοίξει το εμπόριο του Ειρηνικού σε πόλεις της Ανατολικής Ακτής, αλλά και για να επιτρέψει στο νέο Ναυτικό να κινείται εμπρός και πίσω σε ολόκληρο τον κόσμο.

Οι αδελφοί Colomb 
Στη Βρετανία, ο καπετάνιος John H. Colomb (1838–1909) υποστήριξε σε μια σειρά άρθρων και διαλέξεων ότι το ναυτικό ήταν το πιο σημαντικό συστατικό της αυτοκρατορικής άμυνας. Ο αδερφός του, ο ναύαρχος Phillip Colomb (1831–1899), προσπάθησε να διακρίνει από την ιστορία και να θεσπίσει γενικούς κανόνες που ισχύουν για τον σύγχρονο ναυτικό πόλεμο στο έργο του Ναυτικός Πόλεμος (Naval Warfare, 1891). Αλλά αυτό του το έργο δεν πέτυχε τη φήμη που πέτυχε ο Mahan.

Οι αρχές του Corbett 
Ο Sir Julian Corbett (1854–1922) ήταν βρετανός ναυτικός ιστορικός που έγινε λέκτορας στο Royal Naval War College στη Μεγάλη Βρετανία.

Ο Corbett διέφερε από τον Mahan, δίνοντας πολύ λιγότερη έμφαση στη ναυμαχία στόλων. Ο Corbett τόνισε την αλληλεξάρτηση του ναυτικού και του χερσαίου πολέμου και έτεινε να επικεντρώνεται στη σημασία των θαλάσσιων επικοινωνιών παρά στη μάχη. Η μάχη στη θάλασσα δεν ήταν αυτοσκοπός. Ο πρωταρχικός στόχος του στόλου ήταν να εξασφαλίσει τις φίλιες επικοινωνίες και να διαταράξει αυτές του εχθρού, όχι απαραίτητα να αναζητήσει και να καταστρέψει τον εχθρικό στόλο. Για τον Corbett, ο έλεγχος της θάλασσας ήταν σχετικός και όχι απόλυτος που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως γενικός ή τοπικός, προσωρινός ή μόνιμος. Ο Corbett καθόρισε τις δύο θεμελιώδεις μεθόδους απόκτησης ελέγχου των γραμμών επικοινωνιών ως την πραγματική φυσική καταστροφή ή σύλληψη εχθρικών πολεμικών και εμπορικών πλοίων, ή ως ναυτικός αποκλεισμός.

Το πιο διάσημο έργο του, Μερικές Αρχές Ναυτικής Στρατηγικής (Some Principles of Maritime Strategy), παραμένει κλασικό.

Αντίκτυπος των παγκόσμιων πολέμων 
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άφησε σημαντικό αντίκτυπο στις ναυτικές στρατηγικές χάρη στις νέες τεχνολογίες. Με τη δημιουργία νέων ναυτικών σκαφών όπως το υποβρύχιο, στρατηγικές όπως ο απεριόριστος πόλεμος μπόρεσαν να εφαρμοστούν. Και με τη δημιουργία καυσίμων με βάση το πετρέλαιο, τα ραντάρ και τα ραδιοπλοηγήματα, μπόρεσαν οι στόλοι να ενεργούν πιο αποτελεσματικά καθώς ήταν σε θέση να κινηθούν γρηγορότερα, να γνωρίζουν που βρίσκεται ο εχθρός και να επικοινωνούν με ευκολία.

Αλλαγή καυσίμου από άνθρακα σε πετρέλαιο 
Πριν από την έναρξη του Α Παγκοσμίου Πολέμου, πολλά ναυτικά πολεμικά πλοία λειτουργούσαν με άνθρακα και ανθρώπινο δυναμικό. Αυτό ήταν ενεργειακά πολύ αναποτελεσματικό, αλλά ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούσαν να τροφοδοτήσουν αυτά τα πλοία εκείνη τη στιγμή. Το ήμισυ του πληρώματος σε αυτά τα πλοία ήταν εκεί για να απασχολείται τον άνθρακα, κι έτσι το πετρέλαιο θα μπορούσε να θεωρηθεί πιο αποτελεσματικό μόνο και μόνο επειδή ο αριθμός των ανδρών που χρειάζονταν να ασχοληθούν με αυτό ήταν κατά πολύ μικρότερος.  Αλλά, με τη νεοευρεθείσα χρήση πετρελαίου, προέκυψαν και άλλα άφθονα οφέλη για τα πολεμικά πλοία όπως, για παράδειγμα, ότι με τη χρήση πετρελαίου, τα πλοία μπόρεσαν να ταξιδεύουν με 17 κόμβους .  Αυτό ήταν δραστικά διαφορετικό σε σύγκριση με τους 7 κόμβους που ταξίδευαν στο παρελθόν πριν τη χρήση πετρελαίου.  Ο άνθρακας κατελάμβανε επίσης περισσότερο χώρο στα πλοία. Το πετρέλαιο μπορεί να αποθηκευτεί σε πολλαπλές δεξαμενές τοποθετημένες σε ένα μέρος σε αντίθεση με τον άνθρακα που αποθηκεύονταν στο πλοίο, σε πολλούς χώρους και είχε πολλαπλά λεβητοστάσια.  Το πετρέλαιο φάνηκε να είναι πιο αποτελεσματικό.

Α' Παγκόσμιος Πόλεμος 
Πριν από τον Α 'Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξε ένας ανταγωνισμός ναυτικού εξοπλισμού στην Ευρώπη.  Με αυτόν τον ανταγωνισμό να εισάγει πολλές καινοτομίες σε ναυτικά σε όλη την Ευρώπη, το 1906 οι Βρετανοί αποκάλυψαν ένα επαναστατικό νέο πολεμικό πλοίο που ονομάσθηκε HMS Dreadnought και τροφοδοτούνταν από ατμοστρόβιλο. Αυτό το πλοίο ήταν ένα από τα ταχύτερα εκείνη τη στιγμή, φθάνοντας τους 21 κόμβους, και ενσωμάτωνε επίσης εξελίξεις στον εξοπλισμό που δεν είχε κανένα ναυτικό άλλου έθνους τότε.  Υπό τη παρουσία αυτών των νεοτερισμών, ο ανταγωνισμούς σε ναυτικό εξοπλισμό έλαβε τη μορφή του ποιο έθνος θα μπορούσε να αποκτήσει τα περισσότερα από αυτά τα νεότευκτα πολεμικά πλοία. Με αυτά τα νέα, βαριά οπλισμένα πλοία, οι Σύμμαχοι είχαν περισσότερες ευκαιρίες για αποκλεισμούς στα διάφορα θέατρα του πολέμου.

Πόλεμος 
Το υποβρύχιο, που εισήχθη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οδήγησε στην ανάπτυξη νέων όπλων και τακτικών . Ο γερμανικός στόλος εκείνη την εποχή ήταν, κατά τη γνώμη κάποιων, ο πιο προχωρημένος και δημιουργήθηκε από τον Alfred Peter Friedrich von Tirpitz. Ο στόλος αποτελείται από U-boat, και μικρότερης κατηγορίας UB και UC.

Απεριόριστος πόλεμος στον Α΄ΠΠ 
Ο απεριόριστος πόλεμος εισήχθη για πρώτη φορά στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο από το γερμανικό ναυτικό.  Η στρατηγική ήταν η βύθιση σκαφών χωρίς προειδοποίηση, με το πιο διάσημο περιστατικό τη βύθιση του RMS Lusitania. Η στρατηγική θεωρήθηκε αμφιλεγόμενη και πολλές ναυτικές δυνάμεις (ειδικά των ΗΠΑ) ζήτησαν από τη Γερμανία να σταματήσει να την χρησιμοποιεί.  Η Γερμανία σταμάτησε για λίγο, αλλά επανέλαβε τη στρατηγική για να επιτεθεί στους Βρετανικά φορτηγά πλοία που μετέφεραν τροφή, ώστε να μπορούν να λιμοκτονούν τους Βρετανούς.  Μετά την επανάληψη της στρατηγικής, πολλές χώρες προσπάθησαν να περιορίσουν εντελώς τη χρήση υποβρυχίων. Η στρατηγική όχι μόνο δε καταργήθηκε ποτέ άλλα άρχισαν να την υιοθετού και άλλα ναυτικά.

Τεχνολογικός αντίκτυπος στον Α΄ΠΠ

Ραδιόφωνο 
Το ραδιόφωνο χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από το ναυτικό στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο .  Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το ραδιόφωνο βρισκόταν ακόμη στα πρώτα στάδια της χρήσης του, οπότε ήταν δύσκολο να δημιουργηθούν ηχητικά μηνύματα. Αντίθετα, οι ναυτικοί χρησιμοποιούσαν τον κώδικα Μορς για να επικοινωνούν μηνύματα μεταξύ άλλων ναυτικών πλοίων και ναυτικών βάσεων.  Έχοντας αυτή την τεχνολογία, οι ναυτικές βάσεις ήταν σε θέση να επικοινωνούν χωρίς τη χρήση ενός φυσικού αγγελιοφόρου.

Β' Παγκόσμιος Πόλεμος

Υποβρύχιος πόλεμος

Απεριόριστος πόλεμος στον Β'ΠΠ 
Στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, τη στρατηγική του απεριόριστου πολέμου άρχισαν να τη χρησιμοποιούν πολλές διαφορετικές ναυτικές δυνάμεις.  Η πρώτη περίπτωση ήταν στη Μάχη του Ατλαντικού, που διεξήχθη μεταξύ Γερμανών, Ιταλών και των Συμμάχων, και η τελευταία ήταν ο Πόλεμος του Ειρηνικού όπου οι ΗΠΑ στόχευαν την Ιαπωνία.

Πόλεμος βασισμένος σε αεροπλανοφόρα

Τεχνολογικές επιπτώσεις στον Β'ΠΠ

Ραντάρ 
Πηγαίνοντας στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο, οι στρατιωτικοί εκτέθηκαν σε αυτή τη νέα τεχνολογία που ονομάζεται Ραντάρ .  Το ραντάρ χρησιμοποιήθηκε από τις ναυτικές δυνάμεις (ειδικά των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου) για τον εντοπισμό αεροπλάνων και πλοίων που εισέρχονταν στην παράκτια ζώνη της χώρας, και για την ανίχνευση αντικειμένων που προσπερνούν τα ναυτικά τους πλοία.  Οι ναυτικές δυνάμεις μπορούσαν να χρησιμοποιούν ραντάρ για να σχεδιάζουν στρατηγικές εντοπισμού των εχθρικών πλοίων πριν τους επιτεθούν, καθώς και για να γνωρίζουν πότε οι εχθροί έρχονται να επιτεθούν στα σκάφη τους.

Ραδιόφωνο 
Το ραδιόφωνο ήταν επίσης ζωτικό μέρος στην επικοινωνία μηνυμάτων στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο όπως ήταν και στον πρώτο.  Η μεγαλύτερη διαφορά ήταν ότι πρόσβαση σε αυτό είχαν πλέον όλες οι ναυτικές δυνάμεις και ότι οι στρατιωτικοί χρησιμοποίησαν το ραδιόφωνο για να μεταδίδουν στο ευρύ κοινό την εξέλιξη των πολεμικών επιχειρήσεων.

Σύγχρονη εποχή 
Η ναυτική στρατηγική συγχωνεύται όλο και περισσότερο με τη γενικότερη στρατηγική που αφορά τον πόλεμο στη ξηρά και στον αέρα.

Η ναυτική στρατηγική εξελίσσεται συνεχώς καθώς γίνονται διαθέσιμες βελτιωμένες τεχνολογίες. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, για παράδειγμα, το Σοβιετικό Πολεμικό Ναυτικό μετατοπίστηκε από μια στρατηγική άμεσου ανταγωνισμού εναντίον του ΝΑΤΟ για τον έλεγχο των βαθειών ανοιχτών ωκεανών, σε μια συγκεντρωμένη άμυνα της Θάλασσας Μπάρεντς και των προμαχώνων της Θάλασσας του Okhotsk .

Το 2007, το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ ενώθηκε με το Σώμα Πεζοναυτών των ΗΠΑ και την Ακτοφυλακή των ΗΠΑ για την υιοθέτηση μιας νέας θαλάσσιας στρατηγικής που ονομάζεται Συλλογική Στρατηγική του 21ου αιώνα για Θαλάσσια Ισχύ για την υλοποίηση της ιδέας της πρόληψης του πολέμου στο ίδιο φιλοσοφικό επίπεδο με τη διεξαγωγή πολέμου.  Η στρατηγική αναγνωρίζει τις οικονομικές διασυνδέσεις του παγκόσμιου συστήματος και το πώς τυχόν διαταραχές που οφείλονται σε περιφερειακές κρίσεις - τεχνητές ή φυσικές - μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την οικονομία και την ποιότητα ζωής των ΗΠΑ. Αυτή η νέα στρατηγική χάραξε μια πορεία συνεργασίας των τριών θαλάσσιων στρατιωτικών υπηρεσιών των ΗΠΑ μαζί ίσως με διεθνείς εταίρους, για την αποτροπή εμφάνισης αυτών των κρίσεων ή ταχείας αντίδρασης σε περίπτωση εμφάνισης. Μερικές φορές μια στρατιωτική δύναμη χρησιμοποιείται ως προληπτικό μέτρο για να αποφευχθεί ο πόλεμος και όχι να τον προκαλέσει.

Βιβλιογραφικές αναφορές 

 Corbett, Julian S., Μερικές αρχές της ναυτιλιακής στρατηγικής .ISBN 1296071545
 Mahan, AT, Η επιρροή της θαλάσσιας δύναμης στην ιστορία, 1660–1783 . [ ISBN λείπει ]
 Μια Συνεργατική Στρατηγική για τον Ναυτικό 21ο αιώνα 
Ναυτικές συγκρούσεις
Ναυτικός πόλεμος
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις