Καθεδρικός Ναός του Σβετιτσχόβελι

Ο Καθεδρικός Ναός του Σβετιτσχόβελι () είναι ένας Ορθόδοξος καθεδρικός ναός που βρίσκεται στην πόλη Μτσχέτα της Γεωργίας, 20 χλμ. βορειοδυτικά της Τιφλίδας. Το αξιοθέατο είναι αριστούργημα του πρώιμου Μεσαίωνα που έχει αναγνωριστεί ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την ΟΥΝΕΣΚΟ. Ως προς το μέγεθος, είναι το δεύτερο μεγαλύτερο εκκλησιαστικό κτίριο στη Γεωργία, με πρώτο τον καθεδρικό ναό της Αγίας Τριάδας στην Τιφλίδα. 

Στα γεωργιανά Σβετι σημαίνει στύλος και τσχόβελι σημαίνει ζωοδόχος, άρα το όνομα Σβετιτσχόβελι σημαίνει ζωοδόχος στύλος ή άγιος στύλος. Ο καθεδρικός ναός είναι το πιο σημαντικό κέντρο της ορθοδοξίας στη Γεωργία. Λέγεται ότι είναι χτισμένος πάνω από τον τάφο της Αγίας Σιδωνίας μαζί με τον «Άρραφο Χιτώνα του Χριστού». Η υφιστάμενη δομή χτίστηκε το 1029 από τον Γεωργιανό αρχιτέκτονα Αρσουκίτζε στη θέση μίας παλαιότερης εκκλησίας του 4ου αιώνα.

Ιστορία 
Το 337 ο Βασιλιάς Μιριανός Γ' της Ιβηρίας ανακήρυξε τον χριστιανισμό ως επίσημο θρήσκευμα της Γεωργίας. Αποφάσισε να χτίσει την εκκλησία στη συμβολή των ποταμών Κύρος και Άραγκβι, σε μία τοποθεσία όπου έλεγαν οι παραδόσεις ότι ήταν θαμμένος ο Άρραφος Χιτώνας του Χριστού μαζί με την Αγία Σιδωνία, κάτω από τον μεγάλο κέδρο του βασιλικού κήπου. Αυτός ο κέδρος κόπηκε και με τα ξύλα του χτίστηκε η πρώτη ξύλινη εκκλησία. Η ονομασία ζωοδόχος στύλος προέρχεται από τον ιερό κέδρο με τα ξύλα του οποίου κατασκευάστηκε ο κύριος στύλος της εκκλησίας.

Το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα, κατά τη βασιλεία του Βαχτάνγκ Γκοργκασάλι, η Γεωργιανή Εκκλησία ανεξαρτητοποιήθηκε. Τότε, η Μτσχέτα έγινε έδρα του Πατριαρχείου και κέντρο του Χριστιανισμού στη Γεωργία και σε όλον τον Καύκασο. Με διαταγή του βασιλιά, στη θέση της μικρής ξύλινης εκκλησίας χτίστηκε μία μεγάλη βασιλική.

Το 1010-1029, με εντολή του Πατριάρχη Μελχιζέντεκ Α', ο αρχιτέκτονας Αρσουκίτζε μετέτρεψε την παλαιά βασιλική σε μία μεγάλη θολωτή σταυροειδή εκκλησία. Η κατασκευή διήρκεσε 19 χρόνια, άρχισε επί βασιλείας του Μπαγκράτ Γ' (βασ. 1001-1014), το μεγαλύτερο μέρος των έργων έγιναν επί βασιλείας του Γεώργιου Α' (βασ. 1014-1027) και περατώθηκε τον καιρό του Μπαγκράτ Δ' (βασ. 1027-1072).

Ιστορικά, ο καθεδρικός ναός του Σβετιτσχόβελι έχει υποστεί ζημιές από σεισμούς και εισβολές Αράβων, Περσών, του Ταμερλάνου και Σοβιετικών. Το 1283 ο θόλος κατέρρευσε. 

Κατά το πρώτο μισό του 14ου αιώνα ο Βασιλιάς Γεώργιος Ε' ο Λαμπρός ανακατασκεύασε τον θόλο. Το 1387 οι ορδές του Ταμερλάνου κατέστρεψαν το τείχος, τους πύργους και τον θόλο, και έκλεψαν τα χρυσά και τη βιβλιοθήκη της εκκλησίας.

Τον 15ο αιώνα ο Αλέξανδρος Α' ανακατασκεύασε τον κατεστραμμένο καθεδρικό ναό. Έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στις αμυντικές δομές του κτιρίου και με τις τροποποιήσεις που έγιναν έχασε ένα μέρος από την αρχική ομορφιά του.

Ο μουσουλμάνος Βασιλιάς Ρόστομ (βασ. 1633–1658) και η χριστιανή Βασίλισσα Μαίρη Νταντιάνι έκαναν έργα ανακατασκευής και επισκευές στον καθεδρικό ναό. Στα τέλη του 17ου αιώνα το Σβετιτσχόβελι ανήκε σε 1025 οικογένειες χωρικών και 237 οικισμούς σε όλην την Γεωργία. 

Το 1787, επί βασιλείας του Ηράκλειου Β', γύρω από τον καθεδρικό ναό κατασκευάστηκε ένα οχυρωματικό τείχος με αμυντικές δομές και πύργους. 

Το 1963 με αρχαιολογικές ανασκαφές βρέθηκε ο οίκος του Πατριάρχη, του 11ου αιώνα, στα νότια του τείχους. Στην αυλή της εκκλησίας βρέθηκαν τα ερείπια του διώροφου ανακτόρου του Πατριάρχη Αντόν Β'. Το 1970-71, κατά τη διάρκεια έργων ανακαίνισης, βρέθηκαν τα θεμέλια της τριώροφης βασιλικής που έχτισε ο Βαχτάνγκ Γκοργκασάλι τον 6ο αιώνα.

Ενταφιασμοί 
Στον καθεδρικό ναό του Σβετιτσχόβελι έχουν ενταφιαστεί πάνω από 10 Γεωργιανοί βασιλιάδες, αλλά δεν έχουν διασωθεί όλοι οι τύμβοι. Έχουν ενταφιαστεί: ο Βαχτάνγκ Γκοργκασάλι, ο Δαβίδ Ζ' Ούλου, ο  Γεώργιος Ζ', ο Γεώργιος Η', ο Ηράκλειος Β', ο Γεώργιος ΙΒ'. Επίσης, μέλη της βασιλικής οικογένειας και σημαντικές θρησκευτικές προσωπικότητες, όπως ο Πατριάρχης Μελχιζέντεκ Α'.

Περιγραφή 
Το συγκρότημα του κτιρίου περιλαμβάνει τον Καθεδρικό Ναό, τα ανάκτορα των Πατριαρχών Μελχιζέντεκ και Αντώνιου Β', το οχυρωματικό τείχος, τις πύλες εισόδου, κελάρια, καμπαναριά και άλλες δομές.

Καθεδρικός Ναός 

Είναι θολωτός, σταυροειδής σε ορθογώνια βάση διαστάσεων 57,7 x 27 μ. που επιμηκύνεται στον άξονα ανατολής-δύσης. Με ύψος 54 μ. είναι από τους ψηλότερους της Γεωργίας. Είναι χτισμένος με γκριζους-κιτρινωπούς και πρασινωπούς αμμόλιθους και πλάκες τόφφου, ενώ διάφορες χρωματιστές πέτρες (ερυθρές και πράσινες) χρησιμοποιήθηκαν για να τονίσουν ορισμένα σημεία. Ο θόλος στηρίζεται σε 4 κολόνες και η εκκλησία φωτίζεται από τα 16 παράθυρα στο τύμπανό του. Εκατέρωθεν της Αγίας Τράπεζας υπάρχουν 2 αψιδωτά δωμάτια. Ο ναός είχε 3 εισόδους, από τις οποίες έχει διατηρηθεί μόνο η δυτική.

Τον 11ο αιώνα ο ναός τοιχογραφήθηκε πλήρως, αλλά έχουν διασωθεί μόνο θραύσματα από τις τοιχογραφίες. Απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού, αγγέλους και σημαντικές θρησκευτικές και ιστορικές μορφές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η μοναδική απεικόνιση ζωδιακού κύκλου στη Γεωργία. Υπάρχουν επιγραφές στα Γεωργιανά και στα ελληνικά.

Στο εξωτερικό οι προσόψεις του ναού είναι διακοσμημένες με ανάγλυφα σχέδια: αμπέλια, σταυρούς, τον Χριστό με αγγέλους, θρησκευτικές φιγούρες, ιερά ζώα (ταύρους, λιοντάρια, αετούς), κ.α. Έχουν διακοσμητικές αψίδες και κόγχες και διακοσμημένα παράθυρα. Επίσης, το πρώτο ηλιακό ρολόι σε σχήμα παγωνιού.

Ανάκτορο του Πατριάρχη Μελχισεδέκ 
Το ερειπωμένο ανάκτορο βρίσκεται στην αυλή του ναού, νότια του τείχους και χρονολογείται του 11ου αιώνα. Ήρθε στο φως με αρχαιολογικές έρευνες που έγιναν το 1963-64, κατά την διάρκεια των οποίων αποκαλύφθηκαν διάφορες δομές, αρκετά κελάρια, κ.α. Το ανάκτορο έχει διαστάσεις 38,5 x 18,5 μ. Έχει μία είσοδο πλάτους 3,5 μ. στα βόρεια.

Ανάκτορο του Πατριάρχη Αντώνιου Β' 
Είναι ένα διώροφο πέτρινο κτίριο του 18ου αιώνα που βρίσκεται στη νοτιοανατολική γωνία της αυλής του ναού. Ο πάνω όροφος χωρίζεται σε 5 δωμάτια. Το κτίριο είναι ανακαινισμένο και τροποποιημένο από την αρχική του μορφή.

Δυτική Πύλη εισόδου 
Βρίσκεται στο κέντρο της δυτικής πλευράς του τείχους. Είναι μία διώροφη δομή που χτίστηκε το 1029. Στο ισόγειο εκατέρωθεν της πόρτας υπάρχουν δύο υπερώα εμβαδού 22 τ.μ. έκαστο. Ο πρώτος όροφος είναι μία αίθουσα εμβαδού 70 τ.μ. Οι δύο προσόψεις της πύλης είναι διακοσμημένες με κολόνες, ψηλές τριγωνικές κόγχες και ανάγλυφες κεφαλές ταύρων. Το 1964-65 η δυτική πύλη ανακαινίστηκε και τροποποιήθηκε.

Οχυρωματικό τείχος 
Το τείχος που περιβάλλει το συγκρότημα κτιρίων του καθεδρικού ναού έχει διαστάσεις 121,6 x 110,5 μ. Το υφιστάμενο τείχος χτίστηκε το 1787 από τον Βασιλιά Ηράκλειο Β', όπως αναφέρεται στην επιγραφή της νότιας πύλης. Παλαιότερα υπήρχε ένα τείχος χτισμένο από θραύσματα πετρών, τμήματα του οποίου έχουν ενσωματωθεί στο υφιστάμενο. Το τείχος διακρίνεται σε δύο επίπεδα, το κάτω και το άνω που έχει τις αμυντικές δομές. Είναι ενισχυμένο με 6 κυλινδρικούς και 2 ορθογώνιους πύργους, 2 ή 3 ορόφων έκαστος. Υπάρχει μία πύλη στα νότια και δύο στενές πόρτες στα βόρεια και νότια. Στα δυτικά υπάρχει η Δυτική Πύλη εισόδου, καμπαναριά και άλλες αστικές δομές.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

ბერიძე ვ., ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება, თბ., 1974;
ჩუბინაშვილი გ., ქართული ხუროთმოძღვრება საშუალო საუკუნეებში და მისი სამი მთავარი კათედრალი, კრ.:არილი, ტფ., 1925;
Гвердцители Р., Мцхета, Тб., 1962
 ”საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა” რედკოლეგია: ვ. დოლიძე, ს. კინწურაშვილი, უ. სიდამონიძე, თბილისი 1990, ტომი 5
 Натроев А. Мцхет и его собор Свэти-Цховели. Историко-археологическое описание. 1900
სვეტიცხოვლის გალავანში XI საუკუნის კარიბჭის გახსნა, «ძეგლის მეგობარი», №. 1, გვ. 6-10, თბ., 1964 წელი
სვეტიცხოველი როგორც განსასვენებელი, «ძეგლის მეგობარი», №. 69, გვ. 25-32, თბ., 1985 წელი

Ακίνητα Πολιτισμικά Μνημεία Εθνικής Σημασίας της Γεωργίας
Καθεδρικοί ναοί