Αντιδραστικός σχηματισμός

Στην ψυχαναλυτική θεωρία, αντιδραστικός σχηματισμός ή σχηματισμός αντίδρασης () είναι ένας αμυντικός μηχανισμός στον οποίο τα συναισθήματα και οι παρορμήσεις που προκαλούν άγχος ή θεωρούνται μη αποδεκτά, αντικαθίστανται από το ακριβώς αντίθετο.   Οι σχηματισμοί αντίδρασης κατηγοριοποιούνται στους νευρωτικούς αμυντικούς μηχανισμούς, οι οποίοι περιλαμβάνουν επίσης διαχωρισμό, μετατόπιση, διανοητικότητα και καταστολή.

Θεωρία 
Ο αντιδραστικός σχηματισμός εξαρτάται από την υπόθεση ότι  "Τα ένστικτα και τα επακόλουθά τους μπορούν να ταξινομηθούν ως ζεύγη αντιθέτων: ζωή έναντι θανάτου, δημιουργία εναντίον καταστροφής, δράση έναντι παθητικότητας, κυριαρχία έναντι υποταγής και ούτω καθεξής. Όταν ένα από τα ένστικτα προκαλεί άγχος ασκώντας πίεση στο εγώ είτε άμεσα είτε μέσω του εκείνου, το εγώ μπορεί να προσπαθήσει να παρακάμψει αυτήν την δυσάρεστη παρόρμηση συγκεντρώνοντας την προσοχή του στο αντίθετό του. Για παράδειγμα, εάν τα συναισθήματα μίσους απέναντι σε ένα άλλο άτομο προκαλούν άγχος, το εγώ μπορεί να ενισχύσει τα συναισθήματα της αγάπης προκειμένου να κρύψει την εχθρότητα."   Όταν ενεργοποιείται ο αντίδραστικός σχηματισμός, θεωρείται ότι η αρχική ενόρμηση δεν έχει εξαλειφθεί, αλλά παραμένει, ασυνείδητα, στην αρχική της βρεφική μορφή. Έτσι, όταν κάποιος νιώθει αγάπη, η οποία όμως έχει σχηματιστεί ως αντίδραση στο μίσος, τότε δεν μπορούμε να πούμε ότι το μίσος αντικαθιστάται από την αγάπη επειδή τα αρχικά επιθετικά και αρνητικά συναισθήματα ενυπάρχουν κάτω από το όμορφο εξωτερικό περίβλημα, το οποίο έχει απλά σαν χρησιμότητα να αποκρύψει το στρεσογόνο συναίσθημα του μίσους από την συνειδητοποίηση.  

Σε διαγνωστικό πλαίσιο, η υποψία για την ύπαρξη σχηματισμού αντίδρασης αντί ενός «απλού» συναισθήματος μπορεί να πυροδοτηθεί από κάποια χαρακτηριστικά αυτού του συναισθήματος. Αυτά είναι η υπερβολή, η καταναγκαστικότητα και η δυσκαμψία . Για παράδειγμα,  "η αντιδραστική αγάπη είναι υπερβολική, άμετρη, επιδεικτική, προσποιητή και επιτηδευμένη. Είναι υποκριτική, και [...] συνήθως εύκολα αντιληπτή. Ένα άλλο χαρακτηριστικό ενός σχηματισμού αντίδρασης είναι η καταναγκαστικότητά του. Ένα άτομο που αμύνεται ενάντια στο άγχος θέλει να εκφράσει αποκλειστικά και μόνο το αντίθετο από αυτό που αισθάνεται πραγματικά. Για παράδειγμα η αγάπη του δεν μπορεί να είναι ευέλικτη. Δεν μπορεί δηλαδή να προσαρμοστεί στις διαφορετικες συνθήκες, όπως κάνουν τα γνήσια συναισθήματα. Αντίθετα, πρέπει να δείχνεται συνεχώς, καθώς κάθε αποτυχία να εμφανιστεί θα προκαλούσε το αντίθετο συναίσθημα να βγει στην επιφάνεια.  Ο σχηματισμός αντίδρασης πολλές φορές περιγράφεται ως ένας από τους δυσκολότερους μηχανισμούς άμυνας ώστε να γίνει αντιληπτός από τους απλούς ανθρώπους. αυτό μαρτυρεί όχι μόνο την αποτελεσματικότητά του σαν μεταμφίεση, αλλά και την πανταχού παρουσία του και την ευελιξία του ως άμυνα που μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές μορφές. Για παράδειγμα,  "η φροντίδα μπορεί να είναι ένας σχηματισμός αντίδρασης ενάντια στη αγριότητα, η καθαριότητα ενάντια στην κοπροφιλία",   Ακόμα ένα παράδειγμα είναι η άνευ όρων φιλειρηνικότητα ως σχηματισμό αντίδρασης απέναντι στον σαδισμό. Επιπλέον,  "τα ιδανικά της αρετής και της καλοσύνης μπορεί να είναι σχηματισμοί αντίδρασης ενάντια σε πρωτόγονες καθέξεις αντικειμένων παρά σε ρεαλιστικές αξίες που μπορούν να τηρηθούν και να ζήσει κανείς με αυτές. Οι ρομαντικές αντιλήψεις της καθαρότητας και της αγνότητας μπορεί να μεταμφιέσουν τις ακατέργαστες και ακάθαρτες σεξουαλικές επιθυμίες, ο αλτρουισμός μπορεί να κρύψει τον εγωισμό και η ευλάβεια μπορεί να κρύψει την αμαρτία."   Με βάση αυτό το μοντέλο προκύπτουν ακόμα πιο παράδοξα παραδείγματα  "η φοβία είναι ένα παράδειγμα σχηματισμού αντίδρασης. Το άτομο θέλει αυτό που φοβάται. Δεν φοβάται το αντικείμενο. Φοβάται την επιθυμία για το αντικείμενο. Ο αντιδραστικός φόβος εμποδίζει να εκπληρωθεί η φοβερή επιθυμία   Η έννοια του σχηματισμού αντίδρασης έχει χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσει τις αντιδράσεις σε εξωτερικές απειλές καθώς και εσωτερικές ανησυχίες. Στο φαινόμενο που περιγράφεται ως σύνδρομο της Στοκχόλμης, ένα θύμα ομήρου ή απαγωγής "ερωτεύεται" τον φοβερό και μισητό άνθρωπο που έχει πλήρη εξουσία πάνω του. Παρομοίως, παράδοξες αναφορές υπάρχουν από ανίσχυρους και ευάλωτους κρατούμενους των ναζιστικών στρατοπέδων που δημιουργούσαν «αγαπημένους» φρουρούς και συνέλεγαν αντικείμενα που αυτοί πετούσαν. Ο αμυντικός μηχανισμός του σχηματισμού αντίδρασης είναι συχνά χαρακτηριστικός των εμμονικών νευρώσεων. Όταν αυτός ο μηχανισμός χρησιμοποιείται υπερβολικά, ειδικά κατά τη διαμόρφωση του εγώ, μπορεί να γίνει μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα.

Παραπομπές 

Αμυντικοί μηχανισμοί
Ψυχαναλυτική ορολογία