Ελμινθίαση

Η ελμινθίαση (), επίσης γνωστή ως λοίμωξη από σκώληκες, είναι οποιαδήποτε μακροπαρασιτική ασθένεια ανθρώπων και ζώων στα οποία ένα μέρος του σώματος είναι μολυσμένο με παρασιτικούς σκώληκες, γνωστοί με τον όρο έλμινθες. Υπάρχουν πολλά είδη αυτών των παρασίτων, τα οποία ταξινομούνται ευρέως σε κεστοειδείς σκώληκες, πλατύς και στρογγυλοί σκώληκες. Ζουν συχνά στη γαστρεντερική οδό των ξενιστών τους, αλλά μπορούν επίσης να εισχωρήσουν σε άλλα όργανα, όπου προκαλούν φυσιολογικές βλάβες.

Η ελμινθίαση και η σχιστοσωμίαση που μεταδίδονται από το έδαφος είναι οι σημαντικότερες ελμινθίες και συγκαταλέγονται στις παραμελημένες τροπικές ασθένειες (Neglected tropical diseases). Αυτή η ομάδα ελμινθιάσεων έχει στοχευθεί στο πλαίσιο της κοινής δράσης των κορυφαίων φαρμακευτικών εταιρειών και μη κυβερνητικών οργανώσεων παγκοσμίως μέσω ενός σχεδίου που ξεκίνησε το 2012 με την ονομασία Διασάφηση του Λονδίνου για τις Παραμελημένες Τροπικές Ασθένειες (London Declaration on Neglected Tropical Diseases), το οποίο στοχεύει στον έλεγχο ή την εξάλειψη ορισμένων παραμελημένων τροπικών ασθενειών έως το 2020.

Η ελμινθίαση έχει διαπιστωθεί ότι έχει ως αποτέλεσμα την κακή έκβαση των γεννήσεων, την κακή γνωστική ανάπτυξη, την κακή απόδοση στο σχολείο και την εργασία, την κακή κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη και τη φτώχεια. Οι χρόνιες ασθένειες, ο υποσιτισμός και η αναιμία αποτελούν περαιτέρω παραδείγματα δευτερογενών επιδράσεων.

Οι ελμινθίες που μεταδίδονται από το έδαφος είναι υπεύθυνες για παρασιτικές λοιμώξεις στο ένα τέταρτο του ανθρώπινου πληθυσμού παγκοσμίως. Ένα καλά γνωστό παράδειγμα ελμινθασών που μεταδίδονται από το έδαφος είναι η ασκαρίαση.

Ενδείξεις και συμπτώματα 
Οι ενδείξεις και τα συμπτώματα της ελμινθίασης εξαρτώνται από διάφορους παράγοντες που περιλαμβάνουν: τον τόπο της μόλυνσης στο σώμα, τον τύπο των σκουληκιών που εμπλέκονται, ο αριθμός των σκουληκιών και ο όγκος τους, ο τύπος ζημιάς που προκαλούν τα μολυσμένα σκουλήκια και η ανοσολογική απόκριση του σώματος. Όπου το βάρος των παρασίτων στο σώμα είναι ελαφρύ, μπορεί να μην υπάρχουν συμπτώματα. Ορισμένα σκουλήκια μπορεί να προκαλέσουν συγκεκριμένες μίξεις συμπτωμάτων. Για παράδειγμα, η ταϊναισία (Taeniasis) μπορεί να οδηγήσει σε επιληπτικές κρίσεις λόγω της νευροκυστικέρκωσης (Neurocysticercosis).

Μάζα και όγκος 
Σε ακραίες περιπτώσεις εντερικής προσβολής, η μάζα και ο όγκος των σκουληκιών μπορεί να προκαλέσουν τη διάσπαση των εξωτερικών στρωμάτων του εντερικού τοιχώματος, όπως το μυϊκό στρώμα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περιτονίτιδα, βόμβολο και γάγγραινα του εντέρου.

Ανοσολογική αντίδραση 
Ως παθογόνα στο σώμα, οι ελμινθών προκαλούν ανοσολογική αντίδραση. Ανοσομεσολαβούμενες φλεγμονώδεις αλλαγές συμβαίνουν στο δέρμα, τον πνεύμονα, το ήπαρ, το έντερο, το κεντρικό νευρικό σύστημα και τα μάτια. Τα σημάδια της ανοσολογικής απόκρισης του σώματος μπορεί να περιλαμβάνουν ηωσινοφιλία, οίδημα και αρθρίτιδα. Ένα παράδειγμα της ανοσοαπόκρισης είναι η αντίδραση υπερευαισθησίας που μπορεί να οδηγήσει σε αναφυλαξία. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετανάστευση των προνυμφών Ascaris μέσω των βρόγχων των πνευμόνων που προκαλούν άσθμα.

Δευτερεύουσες επιδράσεις

Ανοσολογικές αλλαγές 
Στους ανθρώπους, τα βοηθητικά κύτταρα Τ και τα ηωσινόφιλα ανταποκρίνονται στην προσβολή από ελμινθίαση. Η φλεγμονή οδηγεί στην ενθυλάκωση των αποθέσεων αυγών σε όλο το σώμα. Οι ελμινθών (σκώληκες) εκκρίνουν τις τοξικές ουσίες του εντέρου μετά την τροφή τους. Αυτές οι ουσίες εισέρχονται στη συνέχεια στο κυκλοφορικό και λεμφικό σύστημα του οργανισμού υποδοχής.

Οι χρόνιες ανοσολογικές αντιδράσεις στην ελμινθίαση μπορεί να οδηγήσουν σε αυξημένη ευαισθησία σε άλλες λοιμώξεις όπως η φυματίωση, ο HIV και η ελονοσία. Υπάρχουν αντικρουόμενες πληροφορίες σχετικά με το κατά πόσον η αποδυνάμωση μειώνει την πρόοδο του ιού και το ιικό φορτίο και αυξάνει τον αριθμό των CD4 σε αντιρετροϊκά και άτομα με εμπειρία, αν και η πιο πρόσφατη επισκόπηση του Cochrane (βρετανική διεθνής φιλανθρωπική οργάνωση) βρήκε κάποια στοιχεία ότι η προσέγγιση αυτή μπορεί να έχει ευνοϊκές επιδράσεις.

Χρόνια νόσος 
Η χρόνια ελμινθίαση μπορεί να προκαλέσει σοβαρή νοσηρότητα. Η ελμινθίαση έχει βρεθεί ότι έχει ως αποτέλεσμα την κακή έκβαση των γεννήσεων, την κακή γνωστική ανάπτυξη, την κακή σχολική και εργασιακή απόδοση, τη μειωμένη παραγωγικότητα, την κακή κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη και τη φτώχεια.

Υποσιτισμός 
Η ελμινθίαση μπορεί να προκαλέσει χρόνιες ασθένειες από τον υποσιτισμό, συμπεριλαμβανομένων των ελλειμμάτων των βιταμινών, της ασταθούς ανάπτυξης, της αναιμίας και του υποσιτισμού της πρωτεϊνικής ενέργειας. Tα σκουλήκια ανταγωνίζονται άμεσα με τους ξενιστές τους για θρεπτικά συστατικά, αλλά το μέγεθος αυτού του αποτελέσματος είναι πιθανόν ελάχιστο, καθώς οι διατροφικές ανάγκες των σκουληκιών είναι σχετικά μικρές. Σε χοίρους και ανθρώπους, ο Ascaris έχει συνδεθεί με τη δυσανεξία στη λακτόζη και τη βιταμίνη Α, το αμινοξύ και τη λιποαναρρόφηση. Η μειωμένη πρόσληψη θρεπτικών ουσιών μπορεί να οφείλεται σε άμεση βλάβη του εντερικού τοιχώματος του βλεννογόνου ή σε πιο λεπτές αλλαγές όπως οι χημικές ανισορροπίες και οι αλλαγές στη χλωρίδα του εντέρου. Εναλλακτικά, η αποδέσμευση των σκουληκιών από αναστολείς πρωτεάσης για την υπεράσπιση των πεπτικών διαδικασιών του σώματος μπορεί να μειώσει την κατανομή άλλων θρεπτικών ουσιών. Επιπλέον, η διάρροια που προκαλείται από σκουλήκια μπορεί να μειώσει τον χρόνο διέλευσης του εντέρου, μειώνοντας έτσι την απορρόφηση των θρεπτικών ουσιών.

Ο υποσιτισμός λόγω σκουληκιών μπορεί να προκαλέσει ανορεξία. Μια μελέτη σε 459 παιδιά στη Ζανζιβάρη αποκάλυψε αυθόρμητες αυξήσεις της όρεξης μετά την αποτρίχωση. Η ανορεξία μπορεί να είναι αποτέλεσμα της ανοσολογικής αντίδρασης του σώματος και του στρες της καταπολέμησης της λοίμωξης. Συγκεκριμένα, μερικές από τις κυτοκίνες που απελευθερώνονται στην ανοσολογική απάντηση στην προσβολή από σκώληκες έχουν συνδεθεί με ανορεξία στα ζώα.

Αναιμία 

Οι σκώληκες μπορεί να προκαλέσουν αναιμία σε έλλειψη σιδήρου. Αυτό είναι το πιο σοβαρό στις βαριές μολύνσεις αγκυλόστομα, όπως το Necator americanus και το Ancylostoma duodenale τροφοδοτούν άμεσα στο αίμα των ξενιστών τους. Αν και η ημερήσια κατανάλωση ενός μεμονωμένου σκουληκιού (0,02-0,07 ml και 0,14-0,26 ml αντίστοιχα) είναι μικρή, η συλλογική κατανάλωση υπό βαριά μόλυνση μπορεί να είναι κλινικά σημαντική. Ο εντερικός σκώληκας μπορεί επίσης να προκαλέσει αναιμία. Η αναιμία συσχετίστηκε επίσης με μειωμένη αντοχή στη σωματική εργασία, μείωση της ικανότητας μάθησης νέων πληροφοριών, απάθεια, ευερεθιστότητα και κόπωση. Μια μελέτη για την επίδραση του αποχρωματισμού και της συμπλήρωσης σιδήρου σε 47 μαθητές από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό διαπίστωσε ότι η παρέμβαση βελτίωσε τη γνωστική λειτουργία. Μια άλλη μελέτη έδειξε ότι σε 159 μαθητές της Τζαμάικας, η αποτρίχωση οδήγησε σε καλύτερη ακουστική βραχυπρόθεσμη μνήμη και σάρωση και ανάκτηση της μακροχρόνιας μνήμης σε μια περίοδο εννέα εβδομάδων.

Γνωστικές αλλαγές 
Ο υποσιτισμός λόγω ελμινθών μπορεί να επηρεάσει τη γνωστική λειτουργία που οδηγεί σε χαμηλές εκπαιδευτικές επιδόσεις, μειωμένη συγκέντρωση και δυσκολία με αφηρημένα γνωστικά καθήκοντα. Η έλλειψη σιδήρου στα βρέφη και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας συνδέεται με "χαμηλότερες βαθμολογίες... σε δοκιμασίες ψυχικής και κινητικής ανάπτυξης... [καθώς και] αυξημένη φοβία, έλλειψη προσοχής και μειωμένη κοινωνική ανταπόκριση». Μελέτες στις Φιλιππίνες και την Ινδονησία βρήκαν μια σημαντική συσχέτιση μεταξύ της ελμινθίασης και της μειωμένης μνήμης και ευχέρειας. Τα μεγάλα βάρη των παρασίτων, ιδιαίτερα οι σοβαρές λοιμώξεις από αγκυλόστομα, συνδέονται επίσης με την απουσία, την υπο-εγγραφή και την τριβή στα παιδιά των σχολείων.

Θεραπεία

Φαρμακευτική αγωγή 

Τα βενζιμιδαζόλια ευρέος φάσματος (όπως η αλβενδαζόλη και η μεβενδαζόλη) είναι η θεραπεία πρώτης γραμμής των λοιμώξεων του εντερικού σκουληκιού. Οι μακροκυκλικές λακτόνες (όπως η ιβερμεκτίνη) είναι αποτελεσματικές κατά των προχωρημένων και των μεταναστευτικών σταφυλιών των νηματωδών. Το Praziquantel είναι το φάρμακο επιλογής για σχιστοσωμίαση, τανέια, και τους περισσότερους τύπους τρομακτωμάτων που μεταφέρονται με τρόφιμα. Η οξαμνικίνη χρησιμοποιείται επίσης ευρέως σε προγράμματα μαζικής απολέπισης. Το Pyrantel χρησιμοποιείται συνήθως για κτηνιατρική νηματοειδή. Οι αρτεμισινίνες και τα παράγωγά τους αποδεικνύονται υποψήφιες ως φάρμακα επιλογής για τρεμοτομή.

Απορρόφηση από τη μάζα 
Σε περιοχές όπου η ελμινθίαση είναι συνηθισμένη, μπορούν να εκτελεστούν μαζικές θεραπείες αφαίρεσης, ιδιαίτερα μεταξύ των παιδιών σχολικής ηλικίας, οι οποίες είναι μια ομάδα υψηλού κινδύνου. Οι περισσότερες από αυτές τις πρωτοβουλίες αναλαμβάνονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) με θετικά αποτελέσματα σε πολλές περιοχές. Τα προγράμματα απορρόφησης μπορούν να βελτιώσουν τη σχολική φοίτηση κατά 25%. Παρόλο που η αποτρίχωση βελτιώνει την υγεία ενός ατόμου, τα αποτελέσματα από εκστρατείες μαζικής απολέπισης, όπως ο μειωμένος θάνατος ή η αύξηση της γνωστικής ικανότητας, τα διατροφικά οφέλη, η σωματική ανάπτυξη και οι επιδόσεις, είναι αβέβαιοι ή δεν είναι εμφανείς.

Χειρουργική επέμβαση 
Εάν εμφανιστούν επιπλοκές της ελμινθίας, όπως εντερική απόφραξη, μπορεί να χρειαστεί χειρουργική επέμβαση. Οι ασθενείς που χρειάζονται χειρουργική επέμβαση εκτός επείγουσας ανάγκης, για παράδειγμα για την αφαίρεση των σκουληκιών από το χοληφόρο δέντρο, μπορούν να υποβληθούν σε προεπεξεργασία με το αντιελμινθικό φάρμακο αλβενδαζόλη.

Επιδημιολογία 
Οι περιοχές με την υψηλότερη επικράτηση της ελμινθίασης είναι οι τροπικές και υποτροπικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένης της Υποσαχάριας Αφρικής, της Κεντρικής και Ανατολικής Ασίας και της Αμερικής.

Παραμελημένες τροπικές ασθένειες 
Ορισμένοι τύποι ελμινθασίας ταξινομούνται ως παραμελημένες τροπικές ασθένειες. Περιλαμβάνονται:

 Ελμινθιάσεις που μεταδίδονται από το έδαφος
 Οι μολύνσεις των στρογγυλών κοκκίδων, όπως η λεμφική φιλαρίαση (lymphatic filariasis) και η δακρουσκώληση
 Οι μολύνσεις από τρεμοτομή, όπως η σχιστοσωμίαση, και οι τρομαδιές που μεταδίδονται με το τρόφιμο, συμπεριλαμβανομένης της φασσιολίας, της κλονορραγίας, της οπιστορχισιάς και της παραγονιμοποίησης
 Μολύνσεις από ταινιοειδείς σκώληκες όπως κυστικέρκωση, τανέαση και εχινοκοκκίαση

Επικράτηση 

Οι ελμινθών που μεταδίδονται στο έδαφος (A. lumbricoides, T. trichiura, N. americanus, A. duodenale), σχιστοσώματα και ρινοειδείς σκώληκες, μολύνουν συλλογικά περισσότερο από το ένα τέταρτο του ανθρώπινου πληθυσμού παγκοσμίως ανά πάσα στιγμή, υπερβαίνοντας το HIV και την ελονοσία. Η σχιστοσωμίαση είναι η δεύτερη πιο διαδεδομένη παρασιτική ασθένεια των ανθρώπων μετά από την ελονοσία.

Το 2014-15, ο ΠΟΥ εκτιμά ότι περίπου 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι μολύνθηκαν από ελμίνθες που μεταδίδονται στο έδαφος, 249 εκατομμύρια με σχιστοσωμίαση, 56 εκατομμύρια άνθρωποι με τρομαλίωση στα τρόφιμα, 120 εκατομμύρια με λεμφική φιλαρίαση, 37 εκατομμύρια άτομα με ογκοκερακία και 1 εκατομμύριο άνθρωποι με εχινοκοκκίαση. Μια άλλη πηγή υπολόγισε ένα πολύ υψηλότερο ποσοστό 3,5 δισεκατομμυρίων μολυσμένων με ένα ή περισσότερα ερμαμίνες που μεταδίδονται από το έδαφος.

Το 2014, μόνο 148 άτομα αναφέρθηκαν να έχουν ραβδώσεις λόγω μιας επιτυχούς εκστρατείας εξάλειψης για το συγκεκριμένο ελμινθικό ζώο, το οποίο είναι ευκολότερο να εξαλειφθεί από άλλους ελμινθούς, καθώς μεταδίδεται μόνο με το πόσιμο μολυσμένο νερό. Λόγω της υψηλής κινητικότητάς τους και των χαμηλότερων προδιαγραφών υγιεινής, τα παιδιά σχολικής ηλικίας είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στην ελμινθίαση. Τα περισσότερα παιδιά από αναπτυσσόμενα έθνη θα έχουν τουλάχιστον μία μόλυνση. Οι λοιμώξεις πολλών ειδών είναι πολύ συχνές.

Παραλλαγές εντός των κοινοτήτων 
Ακόμη και σε περιοχές με υψηλό επιπολασμό, η συχνότητα και η σοβαρότητα της λοίμωξης δεν είναι ομοιόμορφη σε κοινότητες ή οικογένειες. Ένα μικρό ποσοστό των μελών της κοινότητας φιλοξενεί την πλειοψηφία των σκουληκιών, και αυτό εξαρτάται από την ηλικία. Η μέγιστη επιβάρυνση των σκουληκιών είναι ηλικίας πέντε έως δέκα ετών, και στη συνέχεια μειώνεται ταχύτατα. Η ατομική προδιάθεση για την ελμινθίαση για άτομα με την ίδια υποδομή υγιεινής και συμπεριφορά υγιεινής θεωρείται ότι απορρέει από διαφορετική ανοσολογική ικανότητα, διατροφική κατάσταση και γενετικούς παράγοντες. Επειδή τα άτομα είναι προδιάθετα σε υψηλό ή χαμηλό φορτίο σκουληκιών, το φορτίο που επανακτήθηκε μετά από επιτυχή θεραπεία είναι ανάλογο με αυτό πριν από τη θεραπεία.

Δείτε επίσης 

 Υποσιτισμός
 Φλεγμονή
 Αναιμία
 Αναφυλαξία

Παραπομπές 

Ασθένειες
Ασθένειες ζώων
Λοιμώδεις ασθένειες
Παθήσεις που διαγιγνώσκονται με εξέταση κοπράνων