Κομμός

Ο Κομμός ή Κομός είναι αρχαιολογικός χώρος στη νότια ακτή της κεντρικής Κρήτης. Βρίσκεται στο δήμο Φαιστού της περιφερειακής ενότητας Ηρακλείου, στο νοτιοδυτικό άκρο της πεδιάδας της Μεσσαράς. Το αν ο Κομμός είναι η αρχαία κρητική πόλη του Αμυκλείου (, επίσης ) είναι πιθανόν, αλλά δεν αποδεικνύεται.

Ιστορία 

Στην πεδιάδα της Μεσαράς υπάρχει κατοίκηση από τη  νεολιθική περίοδο, περίπου το 6500 π.Χ.. Κατά την εποχή του μινωικού πολιτισμού, χτίστηκαν εδώ μεταξύ 1900 και 1450 π.Χ. πόλεις με εκτεταμένες εγκαταστάσεις. Τα πιο σημαντικά μέρη στη Μεσσαρά ήταν η Φαιστός και αργότερα η Γόρτυνα. Εκτός από τη γεωργία, το εμπόριο ήταν μια σημαντική βιομηχανία στις πόλεις εκείνης της εποχής. Αυτό συνέβη σε μεγάλο βαθμό από τη θάλασσα, η οποία απαιτούσε λιμενικές εγκαταστάσεις κοντά στα μεγάλα οικονομικά κέντρα.

Αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι ένας οικισμός στη νοτιοδυτική ακτή της πεδιάδας της Μεσσαράς, γνωστός τώρα ως Κομμός, ξεκίνησε να υπάρχει περίπου το 1900 π.Χ.. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το λιμάνι χτίστηκε επειδή η Φαιστός και αργότερα η Αγία Τριάδα έχασαν την άμεση πρόσβαση στη θάλασσα λόγω προσχώσεων του Γεροπόταμου. Ο Κομμός υπήρχε ως μινωικό λιμάνι ως το 1200 π.Χ.,  εποχή των «λαών της θάλασσας» στην ανατολική Μεσόγειο και αργότερα ως ελληνικός οικισμός μέχρι την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Περί το 200 μ.Χ. εγκαταλείφθηκε. Μερικές φορές έχει προταθεί ότι ο «λείος βράχος» (λισσή πέτρη) που αναφέρεται στην Ομηρική Οδύσσεια, στην οποία λέγεται ότι το μεγαλύτερο μέρος του στόλου του Μενέλαου είχε καταστραφεί όταν επέστρεφε από την Τροία κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας, ήταν κοντά στον Κομό. Θα μπορούσε να είναι το ακρωτήριο Λίθινο ή τα νησιά Παξιμάδια.

Γύρω στο 1700 π.Χ. καταστράφηκε από μεγάλο σεισμό, αλλά ο οικισμός του Κομμού θεωρείται το λιμάνι της Φαιστού ή της Αγίας Τριάδας μετά την άμεση ανοικοδόμηση. Μέχρι το 1200 π.Χ. η κατοικημένη περιοχή επεκτάθηκε στα βόρεια και ανατολικά πέρα από την περίφραξη του τρέχοντος ανασκαφικού χώρου. Από το 1200 έως 1000 π.Χ. δεν υπάρχουν σημάδια κατοίκησης, επομένως υπάρχει πιθανότητα εγκατάλειψης της πόλης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Αρχαιολογικά ευρήματα όπως κεραμικά και γλυπτά έχουν δείξει συνδέσεις του Κομού με τη Σαρδηνία, την Κάτω Ιταλία, την Αίγυπτο, την Κύπρο και το Λεβάντε.  Ένα φοινικικό ιερό από περίπου το 800 π.Χ. (ναός Β) είναι πιθανό να παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.  Είναι ένα από τα δύο του είδους του στο Αιγαίο, μαζί με ένα παρόμοιο ιερό στον Πρινιά (κοντά στη Ριζηνία). 

Το 1924 ο ανασκαφέας της Κνωσού, ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς, μελέτησε για πρώτη φορά τον χώρο του Κομμού λόγω των παλαιών υποστέγων σκαφών εκεί και είκασε ότι πρόκειται για "Τελωνείο" της εποχής του Χαλκού (τελωνείο, κτίριο εξαγωγών).  Αλλά μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970, οι ειδικοί ανέσκαψαν έναν πιθανό οικισμό κοντά στον Κόκκινο Πύργο βορειοδυτικά του Τυμπακίου ως λιμάνι του μινωικού κέντρου της Φαιστού. Ο Γερμανός ερασιτέχνης αρχαιολόγος Φρίντελμ Βιλ, από την άλλη πλευρά, υποστήριξε τον Κομό ως λιμενική εγκατάσταση και προσπάθησε να το αποδείξει αυτό με λαθροανασκαφές στους αμμόλοφους πίσω από την παραλία. Εκεί συνάντησε τα πρώτα ερείπια του τείχους του σημερινού ανασκαφικού χώρου, αλλά λόγω καταγγελιών τέθηκε υπό κράτηση από τις ελληνικές αρχές.

Από το 1976, έγιναν επίσημες ανασκαφές στον Κομμό με την άδεια της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Η έρευνα μιας ομάδας αρχαιολόγων από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο, με την υποστήριξη της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, με επικεφαλής τους Τζόσεφ Γουίτερμποθαμς Σο και Μαρία Κουτρουμπάκη Σο. Από το 1990 έως το 2006 μια έκδοση πέντε μερών (σε επτά τόμους) των αποτελεσμάτων της ανασκαφής δημοσιεύτηκε από το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Μετά την ολοκλήρωση των πραγματικών ανασκαφών, πραγματοποιήθηκαν εργασίες ενοποίησης για την προστασία από τη διάβρωση από το 2004 έως το 2006. Το προβλεπόμενο άνοιγμα του χώρου για προβολή από το ευρύ κοινό δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί.

Περιγραφή 

Ο ανασκαφικός χώρος του Κομμού χωρίζεται σε τρεις γειτονικές ανασκαφικές περιοχές, οι οποίες βρίσκονται στη νότια πλευρά του μικρού λόφου Στου Σπανού τα Κεφάλια. Ο λόφος εκτείνεται παράλληλα με την ακτή.  Στους πρόποδες του λόφου, στα νότια, βρίσκεται το μεγαλύτερο ανασκαφικό πεδίο με τα θεμέλια του «ελληνικού ναού», ο οποίος χτίστηκε στα τείχη ενός μινωικού ανακτόρου, και τα ερείπια των σκαφών από τα ύστερα Μινωικά χρόνια. Εδώ ήταν το κέντρο της πόλης του μινωικού λιμένα. 

Περίπου 20 μέτρα βόρεια στην πλαγιά του λόφου, είναι το μικρότερο από τα τρία πεδία ανασκαφής. Τα ερείπια των κτιρίων χρονολογούνται από τις πάλαιο- και νεονανακτορικές περιόδους. Εκεί έχουν ανασκαφεί οικίες της νεοανακτορικής περιόδου που χτίστηκαν πάνω στα ερείπια των παλαιότερων κτιρίων. Το τρίτο πεδίο ανασκαφής εκτείνεται στην κορυφή του λόφου, 40 μέτρα βόρεια της κεντρικής περιοχής. Υπάρχουν απομεινάρια από τη μεταανακτορική περίοδο, την εποχή της μεγαλύτερης επέκτασης της αστικής περιοχής. Σκάλες βρέθηκαν σε πολλά από τα σπίτια, γεγονός που υποδεικνύει διώροφη κατασκευή.

Τα πιο πολυάριθμα ευρήματα βρέθηκαν στον νότιο τομέα της ανασκαφής. Εδώ τα ερείπια των κτιρίων τοποθετούνται γύρω από μια αυλή, την κεντρική πλατεία της Μινωικής πόλης. Τα λίγα παλαιότερα κατάλοιπα προέρχονται από την προ-ανάκτορο περίοδο. Πολύ μεγαλύτερα τμήματα έχουν επιβιώσει από το νεοανακτορική (μεσομινωική ΙΙΙ) και τη μετανακτορική περίοδο (υστερομινωική IA έως III), συμπεριλαμβανομένων των τοίχων θεμελίωσης ενός μικρού συγκροτήματος παλατιών και έξι επιμήκων κατασκευών, που πιστεύεται ότι χρησίμευαν ως υπόστεγα για στέγαση και επισκευή πλοίων. Ένα αξιοσημείωτο εύρημα προέρχεται από ένα σπίτι στη βορειοανατολική πλευρά της περιοχής, την Οικία X, με τα κατάλοιπα τοιχογραφίας με λευκά κρινάκια.  Οι μινωικές οικιστικές δομές χτίστηκαν αργότερα από άλλα κτίρια σε γεωμετρικούς, αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. 

Η μετα-μινωική περιοχή του ναού βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά της νότιας ανασκαφικής περιοχής. Η πρώτη δημιουργία ενός ιερού εκεί (Ναός Α) έλαβε χώρα στα τέλη του 11ου Αιώνα π.Χ., περίπου το 1020 π.Χ, χτισμένο από πέτρες από την πρώην Μινωική πόλη. Ο ναός Α αντικαταστάθηκε γύρω στο 800 π.Χ. από τον ναό Β, που ήταν σε χρήση μέχρι το 600 π.Χ.. Σε αυτό, οι ανασκαφείς βρήκαν ένα ιερό με τρεις πέτρινες κολόνες σε ένα τετράγωνο του δαπέδου, το οποίο έχει αναγνωριστεί ως φοινικικό ιερό. Άλλα ευρήματα σε αυτόν τον τομέα ήταν στοιχεία από κρητική τερακότα, ένα μικρό ελληνικό χάλκινο άλογο, αιγυπτιακή φαγεντιανή της θεάς Σεκχμέτ και ο γιος της Νεφερτέμ καθώς και όπλα που πιθανότατα ανήκαν στην τοπική επίλεκτη τάξη των πολεμιστών. 

Τα περισσότερα από τα αντικείμενα που βρέθηκαν στα διάφορα στρώματα στον Κομμό ήταν κεραμικά από διαφορετικές εποχές και περιοχές της ανατολικής Μεσογείου. Εκτός από πιθάρια, κρατήρες, αρύβαλλοι, κανάτες και ποτήρια από τη Μέση και Ύστερη Μινωική, Πρωτογεωμετρική και Γεωμετρική περίοδο, βρέθηκαν τα σκάφη και υπολείμματα κεραμικής από Κύπρος, η Αίγυπτος, το Λεβάντε  και Σαρδηνία. Κεραμικά παρήχθησαν επίσης στον οικισμό. Πάνω από 450 χιλιόγραμμα προέρχονται από έναν κλίβανο κεραμικών. Βρέθηκαν επίσης είδη οικιακής χρήσης και έπιπλα, καθώς και εργαλεία και εγκαταστάσεις για ένα ελαιοτριβείο.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 
 
  (Hans Niemeier-Festschrift)
 
 
 

Αρχαιολογικοί τόποι στην Κρήτη
Μινωικοί αρχαιολογικοί τόποι