Σλαβοφιλία

Ο όρος Σλαβοφιλία (Ρωσικά: Славянофильство) αναφέρεται σε ένα πνευματικό κίνημα που προήλθε από τον 19ο αιώνα και επεδίωκε η Ρωσική Αυτοκρατορία να αναπτυχθεί βάσει αξιών και θεσμών που προέρχονταν από την πρώιμη ιστορία της. Οι Σλαβόφιλοι αντιτάχθηκαν στις επιρροές της Δυτικής Ευρώπης στη Ρωσία. Υπήρξαν επίσης παρόμοιες κινήσεις στην Πολωνία, τη Σερβία και την Κροατία, τη Βουλγαρία και την Τσεχοσλοβακία. Ανάλογα με το ιστορικό πλαίσιο, το αντίθετό του θα μπορούσε να ονομαστεί Σλαβοφοβία, δηλαδή ο φόβος της σλαβικής κουλτούρας, ή επίσης αυτό που ορισμένοι Ρώσοι διανοούμενοι ονομάζαν «Δυτικισμός».

Ιστορία
Η Σλαβοφιλία, ως πνευματικό κίνημα, αναπτύχθηκε στη Ρωσία του 19ου αιώνα. Κατά μία έννοια, δεν υπήρχαν μόνο ένα αλλά πολλά κινήματα Σλαβόφιλων ή πολλοί κλάδοι του ίδιου κινήματος. Μερικοί ήταν αριστερής ιδεολογίας και σημείωσαν ότι οι προοδευτικές ιδέες όπως η δημοκρατία ήταν εγγενείς της ρωσικής εμπειρίας, όπως αποδεικνύεται από αυτό που θεωρούσαν ότι ήταν η βραχύβια δημοκρατία του μεσαιωνικού Νόβγκοροντ. Μερικοί ήταν δεξιάς ιδεολογίας και επεσήμαναν την αιώνια παράδοση του αυταρχικού τσάρου ως την ουσία της ρωσικής φύσης.

Οι Σλαβόφιλοι ήταν αποφασισμένοι να προστατεύσουν αυτό που πίστευαν ότι ήταν οι μοναδικές ρωσικές παραδόσεις και ο πολιτισμός. Με αυτόν τον τρόπο, απέρριψαν τον ατομικισμό. Ο ρόλος της Ορθόδοξης Εκκλησίας θεωρήθηκε πιο σημαντικός από τον ρόλο του κράτους. Ο σοσιαλισμός αντιτάχθηκε από τους Σλάβους ως εξωπραγματική σκέψη και ο ρωσικός μυστικισμός προτιμήθηκε από τον «δυτικό ορθολογισμό». Η αγροτική ζωή επαινέθηκε από το κίνημα, το οποίο αντιτάχθηκε στη βιομηχανοποίηση και την αστική ανάπτυξη, και η προστασία του "μιρ" θεωρήθηκε ως σημαντικό μέτρο για την αποτροπή της ανάπτυξης της εργατικής τάξης.

Το κίνημα ξεκίνησε στη Μόσχα τη δεκαετία του 1830. Βασιζόμενος στα έργα των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, ο φιλόσοφος Αλεξέι Κομιάκοφ (1804–60) και οι ευσεβείς Ορθόδοξοι συνάδελφοί του εκπόνησαν ένα παραδοσιακό δόγμα που ισχυρίστηκε ότι η Ρωσία έχει τον δικό της ξεχωριστό τρόπο, ο οποίος θα πρέπει να αποφύγει τη μίμηση των «Δυτικών» θεσμών. Οι Ρώσοι Σλαβόφιλοι επέκριναν τον εκσυγχρονισμό του Μεγάλου Πέτρου και της Μεγάλης Αικατερίνης.

Ο Αντρέι Οκάρα υποστηρίζει ότι η ταξινόμηση της κοινωνικής σκέψης του 19ου αιώνα έγινε σε τρεις ομάδες, του Δυτικοποιητές, τους Σλάβους και τους Συντηρητικούς, οι οποίες ταιριάζαν επίσης στην πραγματικότητα της πολιτικής και κοινωνικής κατάστασης στη σύγχρονη Ρωσία. Σύμφωνα με τον ίδιο, παραδείγματα σύγχρονων Σλαβόφιλων περιλαμβάνουν τους Ντμίτρι Ρογκοζίν και Σεργκέι Γκλάιζεφ από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας.

Δόγμα
Τα δόγματα των Αλεξέι Κομιάκοφ, Ιβάν Κιρεγιέβσκι (1806–56), Κονσταντίν Αξάκοφ (1817–60) και άλλων Σλαβόφιλων είχαν βαθιά επίδραση στη ρωσική κουλτούρα, συμπεριλαμβανομένης της σχολής αρχιτεκτονικής της Ρωσικής Αναγέννησης, των Πέντε Ρώσων συνθετών, του μυθιστοριογράφου Νικολάι Γκόγκολ, του ποιητή Φιόντορ Τούτσεφ και του λεξικογράφου Βλαντιμίρ Νταλ. Ο αγώνας τους για την καθαρότητα της ρωσικής γλώσσας είχε κάτι κοινό με τις ασκητικές απόψεις του Λέον Τολστόι. Το δόγμα του «σομπορνόστ», ο όρος για την οργανική ενότητα, την ολοκλήρωση, επινοήθηκε από τους Κιρεγιέβσκι και Κομιάκοφ. Επρόκειτο να υπογραμμίσει την ανάγκη συνεργασίας μεταξύ των ανθρώπων, εις βάρος του ατομικισμού, στη βάση ότι οι αντίπαλες ομάδες επικεντρώνονται σε αυτό που είναι κοινό μεταξύ τους. Σύμφωνα με τον Κομιάκοφ, η Ορθόδοξη Εκκλησία συνδυάζει οργανικά από μόνη της τις αρχές της ελευθερίας και της ενότητας, αλλά η Καθολική Εκκλησία υποστηρίζει την ενότητα χωρίς ελευθερία, και στον Προτεσταντισμό, αντίθετα, η ελευθερία υπάρχει χωρίς ενότητα. Στη ρωσική κοινωνία της εποχής τους, οι Σλαβόφιλοι είδαν το «σομπορνόστ» ιδανικό στην αγροτική οικογένεια. Ο τελευταίος αναγνώρισε την υπεροχή της συλλογικότητας, αλλά εγγυήθηκε την ακεραιότητα και την ευημερία του ατόμου μέσα σε αυτήν τη συλλογική.

Στον τομέα της πρακτικής πολιτικής, ο Σλαβοφιλισμός εκδηλώθηκε ως ένα παν-σλαβικό κίνημα για την ενοποίηση όλων των σλαβικών λαών υπό την ηγεσία του ρώσου τσάρου και για την ανεξαρτησία των Βαλκανικών Σλάβων από την οθωμανική κυριαρχία. Ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος, 1877-78, θεωρείται συνήθως υψηλό σημείο αυτού του στρατιωτικού Σλαβοφιλισμού, όπως εξηγείται από τον χαρισματικό διοικητή Μιχαήλ Σκομπέλεφ. Η στάση απέναντι σε άλλα έθνη με σλαβική καταγωγή ποικίλλει, ανάλογα με την ομάδα που συμμετέχει. Οι κλασσικοί Σλαβόφιλοι πίστευαν ότι το «Slavdom», που φέρεται από την κοινή ταυτότητα των σλαβικών μετακινήσεων σε όλους τους ανθρώπους σλαβικής καταγωγής, βασίστηκε στην ορθόδοξη θρησκεία.

Η Ρωσική Αυτοκρατορία, εκτός από τους Ρώσους, κυβέρνησε πάνω σε εκατομμύρια Ουκρανούς, Πολωνούς και Λευκορώσους, που είχαν τις δικές τους εθνικές ταυτότητες, παραδόσεις και θρησκείες. Προς τους Ουκρανούς και τους Λευκορώσους, οι Σλάβοι ανέπτυξαν την άποψη ότι αποτελούσαν μέρος του ίδιου «Μεγάλου Ρωσικού» έθνους, ενώ οι Λευκορώσοι ήταν οι «Λευκοί Ρώσοι» και οι Ουκρανοί «Μικροί Ρώσοι». Σλάβοι στοχαστές όπως ο Μιχαήλ Κάτκοφ πίστευαν ότι και τα δύο έθνη θα έπρεπε να κυβερνηθούν υπό μια ρωσική ηγεσία και αποτελούσαν ουσιαστικό μέρος του ρωσικού κράτους. Ταυτόχρονα, αρνήθηκαν τη χωριστή πολιτιστική ταυτότητα του ουκρανικού και του λευκορωσικού λαού, πιστεύοντας ότι οι εθνικές τους καθώς και οι γλωσσικές και λογοτεχνικές φιλοδοξίες τους ήταν αποτέλεσμα της «πολωνικής ίντριγκας» για να τους χωρίσουν από τους Ρώσους. Άλλοι Σλάβοι, όπως ο Ιβάν Αξακόφ, αναγνώρισαν το δικαίωμα των Ουκρανών να χρησιμοποιούν την ουκρανική γλώσσα, αλλά το θεωρούσαν εντελώς περιττό και επιβλαβές. Ο Αξακόφ, ωστόσο, έβλεπε κάποια πρακτική χρήση για τη "Μαλορωσική" γλώσσα: θα ήταν ευεργετικό στον αγώνα κατά του «Πολωνικού πολιτιστικού στοιχείου στις δυτικές επαρχίες».

Εκτός από τους Ουκρανούς και τους Λευκορώσους, η Ρωσική Αυτοκρατορία συμπεριέλαβε επίσης τους Πολωνούς, των οποίων η χώρα είχε εξαφανιστεί αφού χωρίστηκε από τρία γειτονικά κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, τα οποία μετά από αποφάσεις του Κογκρέσου της Βιέννης επεκτάθηκαν σε πιο κατοικημένες περιοχές της Πολωνίας. Ο Πολωνός αποδείχθηκε πρόβλημα για την ιδεολογία του Σλαβοφιλισμού. Το ίδιο το όνομα Σλαβόφιλοι έδειξε ότι τα χαρακτηριστικά των Σλάβων βασίστηκαν στην εθνικότητά τους, αλλά ταυτόχρονα, οι Σλαβόφιλοι πίστευαν ότι η Ορθοδοξία ισοδυναμούσε με τους Σλάβους. Αυτή η πεποίθηση αμφισβητήθηκε από την ύπαρξη Πολωνών στη Ρωσική Αυτοκρατορία, οι οποίοι, ενώ είχαν σλαβική καταγωγή, ήταν επίσης βαθιά Ρωμαιοκαθολικοί, με την καθολική πίστη να αποτελεί μία από τις βασικές αξίες της πολωνικής εθνικής ταυτότητας. Επίσης, ενώ οι Σλαβόφιλοι επαίνεσαν την ηγεσία της Ρωσίας έναντι άλλων εθνών σλαβικής καταγωγής, η ίδια η Πολωνία βασίστηκε στον πολιτισμό και τις αξίες της Δυτικής Ευρώπης και η αντίσταση στη Ρωσία θεωρήθηκε από αυτούς ως αντίσταση σε κάτι που αντιπροσωπεύει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Ως αποτέλεσμα, οι Σλαβόφιλοι ήταν ιδιαίτερα εχθρικοί στο πολωνικό έθνος, καθώς συχνά επιτέθηκαν στα γραπτά τους.

Όταν ξεκίνησε η πολωνική εξέγερση του 1863, οι Σλαβόφιλοι χρησιμοποίησαν αντιπολιτικά συναισθήματα για να δημιουργήσουν συναισθήματα εθνικής ενότητας στο ρωσικό λαό, και η ιδέα της πολιτιστικής ένωσης όλων των Σλάβων εγκαταλείφθηκε. Με αυτό η Πολωνία καθιερώθηκε σταθερά στους Σλάβους ως σύμβολο του Καθολικισμού και της Δυτικής Ευρώπης, κάτι το οποίο απεχθάνονταν,  και καθώς οι Πολωνοί δεν αφομοιώθηκαν ποτέ στη Ρωσική Αυτοκρατορία, αντιστέκονταν συνεχώς στη ρωσική κατοχή της χώρας τους. Στο  τέλος, οι Σλαβόφιλοι πίστευαν ότι η προσάρτηση της Πολωνίας ήταν λάθος αφού το πολωνικό έθνος δεν μπορούσε να ξεριζωθεί. Μετά τον αγώνα με τους Πολωνούς, οι Σλαβόφιλοι εξέφρασαν την πεποίθησή τους, ότι παρά τον στόχο της κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης, η μελλοντική σύγκρουση θα ήταν μεταξύ της «Τευτονικής φυλής» (Γερμανοί) και των «Σλάβων» και το κίνημα μετατράπηκε σε Γερμανοφοβία.

Οι περισσότεροι Σλαβόφιλοι ήταν φιλελεύθεροι και υποστήριξαν με ένθερμο τρόπο τη χειραφέτηση των σκλάβων, η οποία επιτέλους πραγματοποιήθηκε στη μεταρρύθμιση της χειραφέτησης του 1861. Η λογοκρισία του Τύπου, η δουλοπαροικία και η θανατική ποινή θεωρήθηκαν ως οφέλη της Δυτικής Ευρώπης.  Το πολιτικό τους ιδανικό ήταν μια κοινοβουλευτική μοναρχία, όπως εκπροσωπείται από τον μεσαιωνικό Ζέμσκι Σόμπορς.

Μετά τη δουλεία
Μετά την κατάργηση της δουλείας στη Ρωσία και το τέλος της εξέγερσης στην Πολωνία, εμφανίστηκαν νέοι Σλαβόφιλοι στοχαστές στη δεκαετία του 1870 και του 1880 και εκπρόσωποι μελετητών όπως ο Νικολάι Ντανιέλβσκι ο οποίος εξέθεσε μια άποψη της ιστορίας ως κυκλική και ο Κονσταντίν Λεόντιεφ.

Ο Ντανιέλβσκι προώθησε την αυτοκρατία και την ιμπεριαλιστική επέκταση ως μέρος του ρωσικού εθνικού συμφέροντος. Ο Λεόντιεφ πίστευε σε ένα αστυνομικό κράτος για να αποφευχθεί η πρόσβαση των ευρωπαϊκών επιρροών στη Ρωσία. Αργότερα οι συγγραφείς Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Κονσταντίν Λεόντιεφ και Νικολάι Ντανιέλβσκι ανέπτυξαν μια περίεργη συντηρητική εκδοχή του Σλαβοφιλισμού. Η διδασκαλία, όπως διατυπώθηκε από τον Κονσταντίν Πομπεντονότσεφ, υιοθετήθηκε ως η επίσημη τσαρική ιδεολογία κατά τη βασιλεία του Αλέξανδρου Γ ' και του Νικολάου Β'. Ακόμα και μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1917, αναπτύχθηκε περαιτέρω από τον Εμίγκρι και από θρησκευτικοί φιλόσοφοι όπως ο Ιβάν Ιλιίν (1883–1954).

Πολλοί Σλαβόφιλοι επηρέασαν εξέχοντες στοχαστές του Ψυχρού Πολέμου όπως ο Τζορτζ Φ. Κένναν, μεταφέροντας σε αυτούς μια αγάπη για τη Ρωσική Αυτοκρατορία σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση. Αυτό, με τη σειρά του, επηρέασε τις ιδέες τους για εξωτερική πολιτική, όπως η πεποίθηση του Κένναν ότι η αναβίωση του Ρωσικού Ορθόδοξου Πατριαρχείου, το 1943, θα οδηγούσε στη μεταρρύθμιση ή ανατροπή της κυριαρχίας του Ιωσήφ Στάλιν.

Δείτε επίσης
Σλαβοφοβία
Ρωσική φιλοσοφία
Εξευγενισμός
Ρομαντικός εθνικισμός

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 An Interpretation of Slavophilism

Ρωσική Αυτοκρατορία
Πολιτικές θεωρίες