Η Πόλη του Ήλιου

Η Πόλη του Ήλιου (; ) είναι  φιλοσοφικό έργο του Ιταλού Δομινικανού μοναχού  και φιλόσοφου Τομάζο Καμπανέλα. Είναι ένα σημαντικό πρώιμο ουτοπικό έργο. Το έργο γράφτηκε στα ιταλικά το 1602, λίγο μετά τη φυλάκιση του Καμπανέλα με κατηγορίες για αίρεση και προδοσία. Η λατινική έκδοση γράφτηκε το 1613 - 1614 και δημοσιεύθηκε στη Φρανκφούρτη το 1623.

Σύνοψη 
Το βιβλίο παρουσιάζεται ως διάλογος μεταξύ ενός "Μεγάλου Δασκάλου" των  Οσπιταλίων Ιπποτών και  του Γενοβέζου καπετάνιου. Εμπνευσμένο από τη Πολιτεία του Πλάτωνα και την περιγραφή της Ατλαντίδας στον Τίμαιο, περιγράφει μια θεοκρατική κοινωνία όπου τα αγαθά, οι γυναίκες και τα παιδιά κρατούνται κοινά. Στο τελευταίο μέρος του έργου, ο Καμπανέλα προφητεύει — στη μυστική γλώσσα της αστρολογίας — ότι οι Ισπανοί βασιλιάδες, σε συμμαχία με τον Πάπα, προορίζονται να γίνουν τα όργανα ενός θεϊκού σχεδίου: της τελικής νίκης της "Αληθινής Πίστης" και της διάδοσή της σε ολόκληρο τον κόσμο. 
Ενώ κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο Καμπανέλα σκέφτηκε απλώς την κατάκτηση του Νέου Κόσμου, φαίνεται ότι αυτή η προφητεία πρέπει να ερμηνευθεί υπό το φως ενός έργου που γράφτηκε λίγο πριν από την «Πόλη του Ήλιου», τη «Μοναρχία στην Ισπανία», στην οποία ο Καμπανέλα εκθέτει όραμα ενός ενιαίου, ειρηνικού κόσμου που θα διέπεται από μια θεοκρατική μοναρχία.

Η πόλη 
Προστατευόμενη και υπερασπισμένη από επτά κύκλους τειχών, με παλάτια που χρησιμεύουν ως κατοικίες για τους πολίτες, η πόλη βρίσκεται σε ένα μέρος με ιδανικό κλίμα, ευνοϊκό για τη σωματική υγεία -στην πλαγιά ενός λόφου, επειδή ο αέρας εκεί είναι ελαφρύτερος και πιο καθαρός. Μία από τις πιο σημαντικές πτυχές αυτής της κοινότητας είναι η κατανομή της εργασίας. Για άλλη μια φορά ο Καμπανέλα εμπλέκεται  σε πολεμική κατά του  Αριστοτέλη, ο οποίος είχε αποκλείσει τεχνίτες, αγρότες και όσους ασχολούνται με τη χειρωνακτική εργασία από την κατηγορία της πλήρους ιθαγένειας και από τα υψηλότερα επίπεδα αρετής.

Στην Πόλη του Ήλιου, η  ισότητα ενώπιον του νόμου είναι πραγματικότητα, ενώ εκείνοι οι εργαζόμενοι που απαιτείται να καταβάλουν μεγαλύτερη προσπάθεια, όπως τεχνίτες και οικοδόμοι, λαμβάνουν περισσότερους επαίνους. Ο καθένας πρέπει να εξοικειωθεί με όλες τις γραμμές εργασίας και έπειτα κάθε άτομο ασκεί αυτήν για την οποία δείχνει τη μεγαλύτερη ικανότητα. Δεν έχουν υπαλλήλους και καμία υπηρεσία δεν θεωρείται ανάρμοστη. Το μόνο πράγμα που θεωρούν απερίσκεπτο είναι η αδράνεια, και με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύουν την αξιοπρέπεια της εργασίας και να ανατρέψουν μια παράλογη έννοια της ευγένειας, που συνδέεται με την αδράνεια και την κακία.

Χάρη στον ισότιμο καταμερισμό εργασίας, αρκεί κάθε άτομο να ξοδεύει μόνο τέσσερις ώρες την ημέρα δουλεύοντας. αλλά είναι σημαντικό να λειτουργούν όλοι, γιατί η αδράνεια κάποιου θα έχει επιπτώσεις στο κέρδος και στην προσπάθεια των άλλων. Οι πολίτες δεν έχουν τίποτα. Αντίθετα, όλα γίνονται κοινά, από φαγητό σε σπίτια, από την απόκτηση γνώσεων έως την άσκηση δραστηριοτήτων, από τιμές έως διασκεδαστικά, από τις γυναίκες έως τα παιδιά.

Υπάρχουν «αξιωματούχοι» υπεύθυνοι για τη διανομή κάθε πράγματος, οι οποίοι παρακολουθούν και φροντίζουν να συμβεί αυτό δίκαια, αλλά κανείς δεν μπορεί να πάρει τίποτα για τον εαυτό του. Σύμφωνα με αυτούς, η κατοχή ενός σπιτιού ή μιας οικογένειας ενισχύει την «αυτο-αγάπη», με όλες τις τρομερές συνέπειες που δημιουργεί αυτό. Ζουν «σαν κοινοί φιλόσοφοι» επειδή γνωρίζουν τον αρνητικό αντίκτυπο, όχι μόνο στο κοινωνικό αλλά και στο ηθικό επίπεδο, μιας άνισης κατανομής αγαθών.

Μία από τις πιο θεαματικές και ευφάνταστες πτυχές της Πόλης του Ήλιου, που εξέπληξε αμέσως τους αναγνώστες της, είναι οι ζωγραφισμένοι τοίχοι της πόλης. Εκτός από την περίφραξη και την προστασία της πόλης, τα τείχη είναι επίσης οι κουρτίνες ενός εξαιρετικού θεάτρου και οι σελίδες μιας εικονογραφημένης εγκυκλοπαίδειας της γνώσης. Οι τοίχοι των παλατιών είναι βαμμένοι με εικόνες όλων των τεχνών και των επιστημών.

Ξεκινώντας με το τείχος που κρατά ψηλά τις στήλες του ναού και κατεβαίνει σταδιακά σε μεγάλους κύκλους, ακολουθώντας τη σειρά των πλανητών από τον Ερμή έως τον Κρόνο, συναντάμε απεικονίσεις των ουρανών και των αστεριών, μαθηματικών μορφών, κάθε χώρας στη γη και όλων των θαυμάτων και των μυστικών των ορυκτών, λαχανικών και ζωικών κόσμων, μέχρι να φτάσουμε στην ανθρωπότητα: στον εσωτερικό τοίχο του έκτου κύκλου οι μηχανικές τέχνες και οι εφευρέτες τους αντιπροσωπεύονται.

Ο Καμπανέλα ενδιαφερόταν πολύ για όλες τις έξυπνες ανακαλύψεις και στην Πόλη του Ήλιου παρέχει πολλά παραδείγματα περίεργων εφευρέσεων, όπως σκάφη που μπορούν να πλοηγηθούν χωρίς άνεμο και χωρίς πανιά, και αναβολείς που καθιστούν δυνατή την καθοδήγηση ενός αλόγου χρησιμοποιώντας μόνο τα πόδια του, αφήνοντας τα χέρια ελεύθερα. Στον εξωτερικό τοίχο απεικονίζονται νομοθέτες. και είναι εδώ, σε έναν «τόπο μεγάλης τιμής» - αλλά μαζί με τον Μωυσή, τον Όσιρις, τον Ιωβέ, τον Ερμή και τον Μωάμεθ - ο Γενουάτης ναυτικός αναγνωρίζει τον Χριστό και τους δώδεκα αποστόλους. Η γνώση δεν περικλείεται σε βιβλία που διατηρούνται σε ξεχωριστά μέρη, όπως βιβλιοθήκες, αλλά είναι ανοιχτά στα μάτια όλων. Η οπτικοποίηση με αυτόν τον τρόπο προωθεί μια ταχύτερη, ευκολότερη και πιο αποτελεσματική μορφή μάθησης, καθώς συνδέεται με την τέχνη της μνήμης, η οποία υπογραμμίζει την υποβλητική και συναισθηματική δύναμη των εικόνων. Από μια τρυφερή ηλικία τα παιδιά τρέχουν σε αυτό το θέατρο της γνώσης, καθοδηγούμενοι κατάλληλα και ακολουθώντας σωστά δρομολόγια, έτσι ώστε να μαθαίνουν χαρούμενα, σαν να παίζουν ένα παιχνίδι, χωρίς προσπάθεια ή πόνο.

Εκτός από την κοινοκτημοσύνη και τους βαμμένους τοίχους, ένα άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα της Πόλης του Ήλιου, αυτό που είναι πιο δύσκολο και ανησυχητικό και το οποίο ο ίδιος ο Καμπανέλα περιγράφει ως «σκληρή και επίπονη», είναι η κοινοκτημοσύνη των συζύγων. Αυτή είναι η λύση που υιοθέτησαν οι πολίτες στο πρόβλημα της γενιάς. Αντικατοπτρίζοντας τη διδασκαλία του Πυθαγόρειου Ώκελλου, ο Καμπανέλα λέει ότι είναι έκπληκτοι που οι άνθρωποι απασχολούνται από την αναπαραγωγή αλόγων και σκύλων, ενώ παραμελούν την δικια τους γενια. Η πράξη της γενιάς συνεπάγεται μεγάλη ευθύνη του μέρους των γονέων. και εάν ασκείται με λανθασμένο τρόπο, μπορεί να οδηγήσει σε μια μακρά αλυσίδα πόνου.

Επιπλέον, υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της φυσικής "επιδερμίδας" ή του χαρακτήρα ενός ατόμου, η οποία είναι εγγενής και όχι αργότερα τροποποιήσιμη, και ηθική αρετή, η οποία χρειάζεται ένα κατάλληλο έδαφος για να ριζώσει και να ευημερήσει. Η γενιά πρέπει επομένως να σέβεται τους ακριβείς κανόνες και να μην εμπιστεύεται τυχαία ούτε ατομικά αισθήματα. Οι πολίτες διακρίνουν μεταξύ αγάπης και ερωτά. Η στοργή μεταξύ ανδρών και γυναικών, που βασίζεται στη φιλία και τον σεβασμό περισσότερο από τη σεξουαλική έλξη, εκφράζεται σε πράξεις που απέχουν πολύ από τη σεξουαλικότητα, όπως ανταλλαγές δώρων, συνομιλία και χορό. Η σεξουαλική γενιά, από την άλλη πλευρά, πρέπει να υπακούει σε αυστηρούς κανόνες σχετικά με τις φυσικές και ηθικές ιδιότητες των γονέων και την επιλογή ενός ευνοϊκού χρόνου για σύλληψη, που καθορίζεται από έναν αστρολόγο. Μια τέτοια ένωση δεν είναι η έκφραση μιας προσωπικής, συναισθηματικής ή παθιασμένης σχέσης, αλλά συνδέεται με την κοινωνική ευθύνη της γενιάς και την αγάπη για τη συλλογική κοινότητα.

Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του πολίτη, παρόλο που περιλαμβάνουν θεμελιώδεις αρχές του Χριστιανισμού (όπως η αθανασία της ψυχής και η θεία πρόνοια), σχηματίζουν μια φυσική θρησκεία που δημιουργεί ένα είδος όσμωσης μεταξύ της πόλης και των αστεριών. Ο ναός είναι ανοιχτός και δεν περιβάλλεται από τείχη. Σε ένα από τα ποιήματά του, ο Καμπανέλλα υπόσχεται: «Θα κάνω τους ουρανούς ναό και τα αστέρια βωμό». Στο θησαυροφυλάκιο του θόλου του ναού απεικονίζονται τα αστέρια μαζί με την επιρροή τους στις επίγειες υποθέσεις. Ο βωμός, στον οποίο τοποθετούνται μια ουράνια και μια επίγεια σφαίρα, έχει τη μορφή του ήλιου. Οι προσευχές κατευθύνονται προς τους ουρανούς. Το καθήκον των είκοσι τεσσάρων ιερέων, που ζουν σε κελιά που βρίσκονται στο υψηλότερο μέρος του ναού, είναι να παρατηρούν τα αστέρια και, χρησιμοποιώντας αστρονομικά όργανα, να λαμβάνουν υπόψη όλες τις κινήσεις τους. Είναι καθήκον τους να δείξουν τις ευνοϊκότερες στιγμές για τη γενιά και για τους γεωργικούς εργάτες, ενεργώντας με αυτόν τον τρόπο ως μεσάζοντες μεταξύ του Θεού και των ανθρώπων.

Χειρόγραφο του Τρέντο 1602 

Ένα  χειρόγραφο του 1602 που ανακαλύφθηκε το 1943 από τον Ιταλό ιστορικό Λουίτζι Φίπρο (Luigi Firpo) φυλάσσεται στην δημόσια βιβλιοθήκη του Τρέντο της Ιταλίας. Θεωρείται το αρχαιότερο αντίγραφο χειρόγραφου που έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα. Το χειρόγραφο έφτασε στην βιβλιοθήκη ύστερα από δωρεά των κληρονόμων του κατόχου του, Antonio Mazzetti, βιβλιόφιλου και συλλέκτη βιβλίων, που στη διαθήκη του δώρισε το βιβλίο στην πόλη του Τρέντο.
Το χειρόγραφο αποκαταστάθηκε το 1980. Είναι κατασκευασμένο από περγαμηνή δεμένη σε χαρτόνι. Αποτελείται από δύο κωδικολογικές ενότητες που ενώθηκαν χρόνια μετά το γράψιμό τους: η πρώτη είναι ένα βενετσιάνικο ιστορικό χρονικό από το 1297 έως το 1582, ακολουθούμενο από μια λίστα με το "Hospedali di Venezia" ("Νοσοκομεία στη Βενετία"). Στο κάτω μέρος, είναι ραμμένο σε ένα μικρού μεγέθους φυλλάδιο που απαριθμείται ανεξάρτητα: είναι ένα αντίγραφο από ανώνυμο συγγραφέα του "Η πόλη του ήλιου". Η μεταγραφή είναι σχολαστική και υπάρχουν μόνο μερικά ασήμαντα λάθη.

Παραπομπές

Πηγές 
 Le poesie, ed. F. Giancotti (Turin: Einaudi, 1998; new ed. Milan: Bompiani, 2013; English translation by Sherry Roush in two parts: Selected Philosophical Poems, Chicago and London: University of Chicago Press, 2011; Pisa and Rome: Fabrizio Serra, 2011).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 
 The City of the Sun  at eBooks@Adelaide 
 from "La città del sole": "Tutte le cose son communi" on audio MP3
 Ernst, Germana, "Tommaso Campanella", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2010 Edition), Edward N. Zalta (ed.).

Βιβλία πολιτικής φιλοσοφίας
Βιβλία κοινωνικοπολιτικής ιδεολογίας
Αναγέννηση