Απόκρυφο του Ιωάννη

Το Απόκρυφο του Ιωάννη, επίσης γνωστό ως Μυστικό Βιβλίο του Ιωάννη ή Μυστική Αποκάλυψη του Ιωάννη, είναι ένα κείμενο των μυστικών διδασκαλιών του Σηθιανού Γνωστικού Χριστιανισμού του δεύτερου αιώνα. Δεδομένου ότι ήταν γνωστό στον πατέρα της εκκλησίας Ειρηναίο, πρέπει να είχε γραφτεί περίπου πριν το 180 μ.Χ. Περιγράφει τον Ιησού να εμφανίζεται και να δίνει μυστική γνώση στον Ιωάννη τον Απόστολο. Ο συγγραφέας περιγράφει αυτό που συνέβη αφού ο Ιησούς "επέστρεψε στον τόπο από τον οποίο ήρθε". Αυτό το βιβλίο θεωρείται ότι φέρει αυτήν την αποκάλυψη.

Σύνοψη 
Πολλοί Χριστιανοί τον δεύτερο αιώνα ήλπιζαν να λάβουν μια υπερβατική προσωπική αποκάλυψη όπως ο Παύλος ο Απόστολος ανέφερε στην επιστολή προς Κορινθίους (Β´ Κορινθίους 12:1-4) ή όσα ο Ιωάννης βίωσε στο νησί της Πάτμου, το οποίο ενέπνευσε το Βιβλίο της Αποκάλυψης. Καθώς οι Πράξεις διηγούνται τι συνέβη μετά την ώρα που ο Ιησούς ανέβηκε στον ουρανό, έτσι το Απόκρυφο του Ιωάννη ξεκινά στο ίδιο σημείο αλλά αναφέρεται πώς ο Χριστός επανεμφανίστηκε στον Ιωάννη.

Τα αρχικά λόγια του Μυστικού Βιβλίου του Ιωάννη είναι, "Η διδασκαλία του σωτήρα, και η αποκάλυψη των μυστηρίων και των πραγμάτων που κρύβονται στη σιωπή, ακόμη και αυτά που δίδαξε στον Ιωάννη, τον μαθητή του.". Ο συγγραφέας ορίζεται αμέσως ως "Ιωάννης, ο αδελφός του Ιακώβου - που είναι γιοι του Ζεβεδαίου." Το υπόλοιπο του βιβλίου είναι ένα όραμα των πνευματικών σφαιρών και της προηγούμενης ιστορίας της πνευματικής ανθρωπότητας.

Υπάρχουν τέσσερα ξεχωριστά χειρόγραφα που σώζονται από το Απόκρυφο του Ιωάννη. Ένα αγοράστηκε στην Αίγυπτο το 1896 (ο Κώδικας του Βερολίνου, ) και τρία βρέθηκαν στους κώδικες της βιβλιοθήκης του Ναγκ Χαμαντί το 1945. Και οι τέσσερις εκδόσεις χρονολογούνται στον 4ο αιώνα. Τρεις από αυτές φαίνεται να παράγονται ανεξάρτητα από κοπτικές μεταφράσεις ενός πρωτότυπου ελληνικού κειμένου. Δύο από τα τέσσερα χειρόγραφα είναι αρκετά παρόμοια μεταξύ τους και πιθανώς αντιπροσωπεύουν αντίγραφα μίας μόνο πηγής.

Αν και οι διάφορες εκδόσεις των κειμένων έχουν μικρές παραλλαγές (ο κώδικας του Βερολίνου έχει πολλές μικρές διαφορές με την 2η και 4η εκδοχή του Ναγκ Χαμαντί), όλα τα κείμενα συμφωνούν γενικά για τον ισχυρισμό ότι η κύρια αποκαλυπτική οντότητα ήταν ο Ιησούς.

Ιστορία 
Ένα βιβλίο με τίτλο «Απόκρυφο του Ιωάννη» αναφέρθηκε από τον Ειρηναίο στο βιβλίο του Adversus Haereses (ελληνικά: Κατά των Αιρέσεων), το οποίο γράφτηκε περίπου το 185, μεταξύ «ενός απερίγραπτου αριθμού μυστικών και αθέμιτων γραπτών, τα οποία οι ίδιοι έχουν "σφυρηλατήσει", για να μπερδεύουν τα μυαλά των ανόητων ανθρώπων, που δεν γνωρίζουν απο αληθινές γραφές.». Μεταξύ των κειμένων που παραθέτει είναι το Ευαγγέλιο της Αλήθειας, το Ευαγγέλιο του Ιούδα και αυτό το Μυστικό Βιβλίο του Ιωάννη.

Περισσότερα γίναν γνωστά γι 'αυτό το κείμενο το 1945, όταν μια κρύπτη δεκατριών κωδίκων παπύρου που είχε κρυφτεί τον 4ο αιώνα, ανακαλύφθηκε τυχαία στο Ναγκ Χαμαντί της Αιγύπτου. Το Απόκρυφο του Ιωάννη ήταν μεταξύ των κειμένων, σε τρεις κοπτικές εκδόσεις μεταφρασμένες από τα ελληνικά. Δύο από τις εκδόσεις είναι πολύ παρόμοιες μεταξύ τους και αντιπροσωπεύουν μία παράδοση χειρόγραφου. Μια πιο σύντομη έκδοση του Αποκρύφου που βρέθηκε στο Ναγκ Χαμαντί αντιπροσωπεύει μια άλλη παράδοση χειρόγραφου. Ακόμα μια άλλη έκδοση αυτής της σύντομης έκδοσης του κειμένου ανακαλύφθηκε σε έναν αρχαίο Κοπτικό Κώδικα που αποκτήθηκε από τον Δρ Καρλ Ράινχαρτ στο Κάιρο το 1896. Αυτό το χειρόγραφο (που προσδιορίστηκε ως "Γνωστικός Κώδικας του Βερολίνου" ή BG 8502) χρησιμοποιήθηκε μαζί με τις τρεις εκδόσεις που βρέθηκαν στο Ναγκ Χαμαντί για να παράγει τις διαθέσιμες μεταφράσεις. Το γεγονός ότι επέζησαν τέσσερις "εκδόσεις" αυτού του κειμένου - δύο "μακρές" εκδόσεις και δύο "σύντομες" εκδόσεις - υποδηλώνει πόσο σημαντικό ήταν αυτό το κείμενο στους πρώτους γνωστικούς χριστιανικούς κύκλους. Στους τρεις κώδικες του Ναγκ Χαμαντί, το Απόκρυφο του Ιωάννη εμφανίζεται πάντα στην πρώτη έκδοση.

Περίληψη του κειμένου και της κοσμολογίας του 

Υπάρχουν επί του παρόντος τέσσερα αντίγραφα της "μυστικής αποκάλυψης του Ιωάννη". Είναι σε μεγάλο βαθμό ίδια στη βασική δομή και το περιεχόμενό τους. Μία αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ των κωδικών είναι το ατομικό τους μήκος. Ο Κώδικας του Βερολίνου και ο 3ος Κώδικας του Ναγκ Χαμαντί είναι μικρότεροι από τους κώδικες 1 και 2 του Ναγκ Χαμαντί. Ένα άλλο κοινό σημείο μεταξύ των κωδικών είναι η απεικόνιση της φιγούρας του Χριστού. Ο Κώδικας του Βερολίνου χρησιμοποιεί γενικά τον όρο «Χριστός» πιο συχνά, ενώ η αφήγηση του 3ου Κώδικα του Ναγκ Χαμαντί αντικαθιστά συχνά τον όρο με τους «Κύριος» ή «Σωτήρας». Ωστόσο, ο 3ος Κώδικας του Ναγκ Χαμαντί κλείνει το κείμενό του με την προσευχή «Ιησούς Χριστός, Αμήν». Μια επιπλέον διάκριση, όσον αφορά τη χριστιανική διαμόρφωση των κειμένων, είναι ότι ο 3ος Κώδικας του Ναγκ Χαμαντί χρησιμοποιεί μεγαλύτερη λεπτομέρεια σχετικά με την κάθοδο της φιγούρας του Χριστού / Σωτήρα στον κόσμο της φυλακής του Δημιουργού και του ρόλου του στη διευκόλυνση της αφύπνισης και της απελευθέρωσης της ανθρωπότητας. Αυτές οι διακρίσεις μπορεί να αντιπροσωπεύουν έναν ορισμένο βαθμό παραλλαγής στον τρόπο με τον οποίο η Γνωστική κοσμολογία έχει υφανθεί σε ένα χριστιανικό πλαίσιο.

Το κείμενο ξεκινά με τον Ιωάννη να περιγράφει τη δική του κατάσταση θλίψης και απογοήτευσης μετά τη σταύρωση του Χριστού. Ο Σωτήρας στη συνέχεια εμφανίζεται, παίρνει διάφορες μορφές και μετά την εξάλειψη των φόβων του Ιωάννη, παρέχει την ακόλουθη κοσμολογική αφήγηση:

Η υψηλότερη θεϊκή αρχή είναι η Μονάδα. Η Μονάδα περιγράφεται ως «μοναρχία χωρίς τίποτα πάνω από αυτήν». Είναι υπέρτατη, απόλυτη, αιώνια, άπειρη, τέλεια, ιερή και αυτάρκεια. Ωστόσο, τονίζεται επίσης η υπερβατική αναποτελεσματικότητά της. Δεν είναι ούτε μετρήσιμη ούτε μπορούν να περιγραφούν ακριβώς οι ποιότητές της. Η Μονάδα υπάρχει με αδιανόητη τελειότητα.

Η Μονάδα παράγει από τη σκέψη της μια θηλυκή θεϊκή οντότητα ή αρχή που ονομάζεται Βαρβηλώ. Περιγράφεται ως «η πρώτη σκέψη» και η «εικόνα» της Μονάδας. Ενώ η Βαρβηλώ αναφέρεται πάντα ως «αυτή», περιγράφεται επίσης ως αρχέγονη μητέρα και πατέρας. Θεωρείται επίσης ως «ο πρώτος άντρας» και περιγράφεται με διάφορους όρους. Είναι η πρώτη από μια τάξη όντων που αναφέρονται ως Αιώνες, και ένα συνάλλαγμα μεταξύ αυτής και της Μονάδας φέρνει τους άλλους Αιώνες στην ύπαρξη. Επιπλέον, οι ιδιότητες του Φωτός και του Νου γεννιούνται από τον προβληματισμό της Μονάδας για την Βαρβηλώ. Το φως είναι συνώνυμο με τον Χριστό, που ονομάζεται επίσης «Χριστός ο Αυτογενής». Το Φως και ο Νους εμπλέκονται σε περαιτέρω δημιουργική δραστηριότητα, με τη βοήθεια και τη δόξα των ανώτερων αρχών της Βαρβηλώ και της Μονάδας. Μαζί δημιουργούν περαιτέρω Αιώνες και άλλες δυνάμεις.

Τελικά, μία από τους Αιώνες, η Σοφία «της Επίνοιας», διαταράσσει την αρμονία αυτών των διαδικασιών συμμετέχοντας σε δημιουργική δραστηριότητα χωρίς τη συγκατάθεση του Πνεύματος της Μονάδας και χωρίς τη βοήθεια ενός αρσενικού συζύγου. Η δημιουργική δύναμη της σκέψης της παράγει μια οντότητα που ονομάζεται Ιαλταβαώθ, ο οποίος είναι ο πρώτος μιας σειράς ατελών, δαιμονικών οντοτήτων που ονομάζονται Άρχοντες. Ο Ιαλταβαώθ, του οποίου ο χαρακτήρας είναι κακός και αλαζονικός, έχει επίσης μια τρομερή μορφή. Το κεφάλι του είναι λιοντάρι ενώ διαθέτει ένα ελικοειδές σώμα. Αναγνωρίζοντας την παραμορφωμένη, ατελή φύση των απογόνων της, η Σοφία προσπαθεί να τον κρύψει κάπου όπου οι άλλοι Αιώνες δεν θα τον ανακάλυπταν. Η πράξη της απόκρυψης του Ιαλταβαώθ έχει επίσης το αποτέλεσμα ότι ο ίδιος ο Ιαλταβαώθ παραμένει ανίδεος του ανώτερου κόσμου και των άλλων Αιώνων.

Παρά το γεγονός ότι ο Ιαλταβαώθ κατέχει μόνο έναν γονέα και δημιουργήθηκε χωρίς τη συγκατάθεση του Πνεύματος της Μονάδας, είναι αρκετά ισχυρός για να μιμείται τις δημιουργικές διαδικασίες των ανώτερων Αιώνων. Δημιουργεί ένα πλήθος άλλων Αρχόντων, καθένας από τους οποίους μοιράζεται τον δικό του ανεπαρκή χαρακτήρα και δημιουργεί έναν κόσμο για να κατοικήσουν. Αυτός ο κόσμος είναι ουσιαστικά κατώτερος από τον παραπάνω κόσμο. Είναι διαμορφωμένος από το σκοτάδι, αλλά κινείται από το φως που κλέβεται από τη Σοφία. Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος που δεν είναι ούτε φωτεινός ούτε σκοτεινός αλλά απλά «μουντός». Στην αλαζονεία και την άγνοιά του, ο Ιαλταβαώθ δηλώνει τον εαυτό του τον μοναδικό Θεό αυτού του σύμπαντος.

Αναγνωρίζοντας την ατέλεια του Ιαλταβαώθ και του πλαστού του κόσμου, η Σοφία μετανοεί. Για να συγχωρήσει το λάθος της, το Πνεύμα της Μονάδας βοηθά τους άλλους Αιώνες και τις δυνάμεις σε μια προσπάθεια να λυτρώσει τη Σοφία και το νόθο δημιούργημά της. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ο Ιαλταβαώθ και οι Άρχοντες ακούνε τη φωνή του Πνεύματος της Μονάδας. Ενώ τρομοκρατούνται από τη φωνή, η ηχώ της αφήνει ίχνος εικόνας του Πνεύματος στα «νερά» που σχηματίζουν την οροφή του κόσμου τους. Ελπίζοντας να εκμεταλλευτούν αυτή τη δύναμη για τον εαυτό τους, προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα αντίγραφο αυτής της εικόνας. Το τελικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ.

Αναγνωρίζοντας την ευκαιρία να ανακτήσει το φως που φυλακίστηκε στο σκοτάδι του Ιαλταβαώθ και του κόσμου του, η Σοφία και οι πράκτορες της ανώτερης τάξης επινοούν ένα σχέδιο. Εξαπατούν τον Ιαλταβαώθ ώστε να δώσει απο τη δική του πνευματική ουσία στον Αδάμ. Αυτό ταυτόχρονα ζωντανεύει τον Αδάμ και αδειάζει τον Ιαλταβαώθ από το τμήμα του που προέρχεται από τη Σοφία.

Βλέποντας τη φωτεινότητα, τη νοημοσύνη και τη γενική ανωτερότητα του τώρα ζωντανού Αδάμ, ο Ιαλταβαώθ και οι Άρχοντες λυπούνται για τη δημιουργία του και κάνουν ότι μπορούν για να τον φυλακίσουν ή να τον "πετάξουν". Προσπαθούν στη συνέχεια να τον εξουδετερώσουν τοποθετώντας τον στον Κήπο της Εδέμ. Σε αυτήν την αφήγηση, ο Κήπος της Εδέμ είναι ένας ψεύτικος παράδεισος όπου ο καρπός των δέντρων είναι αμαρτία, λαγνεία, άγνοια, περιορισμός και θάνατος. Ενώ δίνουν στον Αδάμ πρόσβαση στο δέντρο της ζωής, κρύβουν το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού. Σύμφωνα με αυτήν την αφήγηση, το Δέντρο της Γνώσης αντιπροσωπεύει στην πραγματικότητα τη διείσδυση των θετικών δυνάμεων του ανώτερου κόσμου και της Επίνοιας στη σφαίρα του Ιαλταβαώθ.

Σε αυτό το σημείο της αφήγησης, ο Χριστός αποκαλύπτει στον Ιωάννη ότι αυτός ήταν που έκανε τον Αδάμ να καταναλώσει τον καρπό του Δέντρου της Γνώσης. Επιπλέον, αποκαλύπτεται ότι η Εύα είναι βοηθός που αποστέλλεται από πράκτορες της ανώτερης τάξης για να βοηθήσει στην απελευθέρωση του φωτός που φυλακίστηκε στη δημιουργία του Ιαλταβαώθ και στον Αδάμ. Η Εύα δημιουργείται όταν ο Ιαλταβαώθ προσπαθεί να βγάλει το φως από τον Αδάμ. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του γυναικείου σώματος. Όταν ο Αδάμ την αντιλαμβάνεται, βλέπει μια αντανάκλαση της δικής του ουσίας και απελευθερώνεται από τη μαγευτική δύναμη του Ιαλταβαώθ.

Στη συνέχεια, η αφήγηση περιγράφει τις προσπάθειες του Ιαλταβαώθ να ανακτήσει τον έλεγχο της ουσίας του Φωτός. Το πρωταρχικό του σχέδιο είναι να ξεκινήσει τη δραστηριότητα της ανθρώπινης αναπαραγωγής, με την οποία ελπίζει να δημιουργήσει νέα ανθρώπινα σώματα που κατοικούνται από ένα πλαστό πνεύμα. Αυτό το πλαστό πνεύμα επιτρέπει στον Ιαλταβαώθ και τους πράκτορές του να εξαπατήσουν την ανθρώπινη φυλή, διατηρώντας τους σε άγνοια για την πραγματική τους φύση και είναι το πρωταρχικό μέσο με το οποίο ο Ιαλταβαώθ διατηρεί την ανθρωπότητα σε υποταγή. Είναι η πηγή όλου του γήινου κακού και της σύγχυσης, και αναγκάζει τους ανθρώπους να πεθάνουν «επειδή δεν βρήκαν την αλήθεια και δεν γνώρισαν τον Θεό της αλήθειας».

Μετά από αυτήν την αποκάλυψη, η αφήγηση παίρνει τη μορφή μιας σειράς ερωτήσεων και απαντήσεων μεταξύ του Ιωάννη και του Σωτήρα. Αυτά αναφέρονται σε πολλά θέματα, αλλά είναι σε μεγάλο βαθμό σωτηριολογικά. Ο Ιωάννης ρωτά τον Χριστό ποιος είναι κατάλληλος για σωτηρία, και ο Χριστός απαντά με την απάντηση ότι όσοι έρχονται σε επαφή με το αληθινό Πνεύμα θα λάβουν σωτηρία, ενώ όσοι κυριαρχούνται από το πλαστό πνεύμα θα λάβουν καταδίκη. Ο Χριστός επίσης αποκαλύπτει τον δικό του ρόλο ως απελευθερωτικός πράκτορας της ανώτερης κοσμικής σφαίρας. Ο Χριστός, που περιγράφει τον εαυτό του ως «ανάμνηση της πρόνοιας» και «ανάμνηση του πλάνου», φέρνει φως στο σκοτάδι της φυλακής του Ιαλταβαώθ. Εδώ, ξυπνά τους κρατούμενους ώστε να αφυπνίζονται και να θυμούνται. Εκείνοι που λαμβάνουν και αφυπνίζονται από την αποκάλυψη του Χριστού ανασηκώνονται και «σφραγίζονται… υπό το φως του νερού με πέντε σφραγίδες». Έτσι γλιτώνουν από το θάνατο και την καταδίκη. Αυτή η πτυχή του ρόλου του Χριστού εξηγείται πληρέστερα από τον 3ο Κώδικα της βιλιοθήκης του Ναγκ Χαμαντί, ενώ παραλείπεται από τον Κώδικα του Βερολίνου.

Τέλος, ο Σωτήρας δηλώνει ότι όποιος μοιράζεται αυτές τις αποκαλύψεις για προσωπικό κέρδος θα καταραστεί. Η έκδοση του κειμένου του 3ου Κώδικα του Ναγκ Χαμαντί τελειώνει με την προσευχή «Ιησούς Χριστός, Αμήν».

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 The Apocryphon of John Collection (at the Gnosis Archive): Μια ολοκληρωμένη συλλογή υλικού για το Αποκρύφο του Ιωάννη, συμπεριλαμβανομένου εισαγωγικού υλικού και αρκετών μεταφράσεων του κειμένου.
 Early Christian Writings Απόκρυφο του Ιωάννη
 Dark Mirrors of Heaven: Gnostic Cosmogony
 Λίστα των ουράνιων ασωμάτων δυνάμεων του Απόκρυφου του Ιωάννη

Παραπομπές 

Γνωστικά κείμενα
Απόκρυφα κείμενα της Καινής Διαθήκης
Γνωστικισμός