Τζόνας Μέκας

Ο Τζόνας Μέκας (, 24 Δεκεμβρίου 1922 - 23 Ιανουαρίου 2019) ήταν Λιθουανός-Αμερικανός σκηνοθέτης, ποιητής και καλλιτέχνης που έχει ονομαστεί ως «ο νονός του αμερικανικού αβάν-γκαρντ κινηματογράφου» σε πολλές περιπτώσεις. Το έργο του έχει εκτεθεί σε μουσεία και σε φεστιβάλ παγκοσμίως.

Βίος και καριέρα 
Ο Μέκας γεννήθηκε στο Σεμενισκιάι, απο την Ελζμπιέτα Γιανισκάιτε και τον Πόβιλας Μέκας. Το 1944, ο Μέκας έφυγε από τη Λιθουανία για να ξεφύγει από τον Κόκκινο Στρατό. Κατά τη διαδρομή, το τρένο του σταμάτησε στη Γερμανία όπου ο ίδιος και ο αδερφός του, ο Αντόλφας Μέκας (1925-2011), φυλακίστηκαν σε στρατόπεδο στο Έλμσχορν, προάστιο του Αμβούργου, για οκτώ μήνες. Οι αδελφοί δραπέτευσαν και κατάφεραν να κρυφτούν σε ένα αγρόκτημα κοντά στα δανικά σύνορα για δύο μήνες μέχρι το τέλος του πολέμου. Μετά τον πόλεμο, ο Μέκας ζούσε σε στρατόπεδα εκτοπισμένων στο Βίζμπαντεν και στο Κάσσελ. Από το 1946 έως το 1948, σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Μάιντς και στα τέλη του 1949 μετανάστευσε με τον αδερφό του στις ΗΠΑ, εγκαταστάνοντας στο Ουίλιαμσμπεργκ του Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Δύο εβδομάδες μετά την άφιξή του, δανείστηκε χρήματα για να αγοράσει την πρώτη του κάμερα Bolex 16 χιλιοστών και άρχισε να μαγνητοσκοπεί στιγμές της ζωής του. Ανακάλυψε τις αβάν-γκαρντ ταινίες σε χώρους όπως το πρωτοποριακό Cinema 16 του Άμως Βόγκελ και άρχισε να επιμελείται τις προβολές τέτοιων ταινιών στο Gallery East (προφ.:Γκάλερι Ιστ) στη λεωφόρο A´ και στην Οδό Χιούστον και στο Film Forum (Φιλμ Φόρουμ, ένας μη κερδοσκοπικός κινηματογράφος) στην 57η.

Το 1954, μαζί με τον αδερφό του Αντόλφας, ίδρυσε το Film Culture (αμερικανικό περιοδικό ταινιών) και το 1958 άρχισε να γράφει τη στήλη Movie Journal για το The Village Voice. Το 1962, ίδρυσε τον Συνεταιρισμό Κινηματογράφου και την Κινηματογραφική Σινεμαθήκη το 1964, η οποία τελικά εξελίχθηκε σε Anthology Film Archives, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σημαντικά αποθετήρια των αβανγκάρντ ταινιών στον κόσμο. Μαζί με τον Λάιονελ Ρογκόσιν, ήταν μέρος του κινήματος Νέος Αμερικανικός Κινηματογράφος. Ήταν στενός συνεργάτης με καλλιτέχνες όπως οι Άντι Γουόρχολ, Νίκο, Άλλεν Γκίνσμπεργκ, Γιόκο Όνο, Τζον Λένον, Σαλβαδόρ Νταλί, και συνάδελφος του Λιθουανού Τζορτζ Μακιούνας.

Το 1964, ο Μέκας συνελήφθη με κατηγορίες ασεβείας για την εμφάνιση των ταινιών Flaming Creatures (1963) και Jean Chet d'Amour (1950). Ξεκίνησε μια εκστρατεία εναντίον της επιτροπής λογοκρισίας και για τα επόμενα χρόνια συνέχισε να εκθέτει ταινίες στο Cinemathèque των κινηματογραφιστών, στο Εβραϊκό Μουσείο και στην Πινακοθήκη Μοντέρνας Τέχνης. Από το 1964 έως το 1967, οργάνωσε το New American Cinema Expositions (ελληνικά: Νέες Εκθέσεις Αμερικανικού Κινηματογράφου), που περιόδευσε στην Ευρώπη και τη Νότια Αμερική και το 1966 συμμετείχε στο 80 Wooster Fluxhouse Coop.

Το 1970, το Αρχεία Ανθολογίας Ταινιών άνοιξε στην οδό Λαφαγιέτ 425 ως κινηματογραφικό μουσείο, χώρο προβολής και βιβλιοθήκη, με σκηνοθέτη τον Μέκας. Ο Μέκας, μαζί με τους Σταν Μπράκατζ, Κεν Κέλμαν, Πίτερ Καμπέλκα, Τζέιμς Μπρόουτον και Π. Άνταμς Σίτνι, ξεκίνησαν το φιλόδοξο έργο Essential Cinema (Ουσιώδης Κινηματογράφος) στο Αρχεία Ανθολογίας Ταινιών για να δημιουργήσουν έναν κανόνα σημαντικών κινηματογραφικών έργων. Τα πόδια του Μεκά εμφανίστηκαν στην πειραματική ταινία Up Your Legs Forever  του Τζον Λένον και της Γιόκο Όνο (1971).

Ο Μέκας διεύρυνε το πεδίο της πρακτικής του με τα μετέπειτα έργα του σε εγκαταστάσεις πολλαπλών οθονών, κομμάτια ήχου και εκτυπώσεις "κατεψυγμένων ταινιών". Μαζί προσέφεραν μια νέα εμπειρία από τις κλασικές του ταινίες και μια νέα παρουσίαση της πιο πρόσφατης βιντεοσκόπησής του. Το έργο του έχει εκτεθεί στο 51ο Μπιενάλε της Βενετίας, στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης PS1, στο Μουσείο Λούντβιχ, στην Πινακοθήκη Σέρπεντιν και στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών του Τζόνας Μέκας.

Το 2007, ο Μέκας δημοσίευε μια ταινία κάθε μέρα στον ιστότοπό του, ένα έργο με τίτλο "The 365 Day Project" (Το Πρότζεκτ των 365 Ημερών). Το ηλεκτρονικό ημερολόγιο συνεχίζεται ακόμα στον επίσημο ιστότοπο του Τζόνας Μέκας. Γιορτάστηκε το 2015 με μια παράσταση με τίτλο "The Internet Saga" (Το Διαδικτυακό Έπος), την οποία επιμελήθηκε ο Φρανσέσκο Ουρμπάνο Ραγκάτσι στο Παλάτσο Φοσκάρι Κονταρίνι με την ευκαιρία της 56ης Μπιενάλε της Εικαστικής Τέχνης της Βενετίας.

Ο Μέκας πέθανε στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη στις 23 Ιανουαρίου 2019 σε ηλικία 96 ετών. Μία από τις τελευταίες του εκθέσεις, "Notes from Downtown", πραγματοποιήθηκε στην Πινακοθήκη Τζέιμς Φουέντες το καλοκαίρι του 2018 στην Κάτω Ανατολική Πλευρά του Μανχάταν.

Το τελευταίο έργο του Μέκας "Requiem" (Μνημόσυνο) έκανε πρεμιέρα μετά το θάνατο στο The Shed στη Νέα Υόρκη την 1η Νοεμβρίου 2019. Το βίντεο των 84 λεπτών τέθηκε σε λειτουργία από τους The Shed and Festspielhaus Baden-Baden. Προβλήθηκε σε συνδυασμό με μια παράσταση του "Requiem" του Βέρντι, που διεξήχθη από τον Τίοντορ Καρέντζις και εκτελέστηκε από την ορχήστρα musicAeterna.

Ο Τζόνας Μέκας στον πολιτισμό 
Ο Γερμανός σκηνοθέτης Πίτερ Σέμπελ έχει κάνει τρεις ταινίες για τα έργα και τη ζωή του Μέκας, τα Jonas in the Desert (1994), Jonas at the Ocean (2002) και Jonas in the Jungle (2013).

Βραβεία και τιμές 

 Η Συντροφιά του Γκούγκενχαϊμ (1977) 
 Βραβείο Δημιουργικών Τεχνών, Πανεπιστήμιο Μπράντεϊς (1977)
 Βραβείο Μελ Νόβικοφ, Φεστιβάλ Ταινιών του Σαν Φρανσίσκο (1989)
 Λιθουανικό Εθνικό Βραβείο, Λιθουανία (1995)
 Δόκτωρ των Καλών Τεχνών, Ινστιτούτο Τεχνών του Κάνσας Σίτι (1996)
 Ειδικό Αφιέρωμα, Βραβεία Κριτικών Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης (1996)
 Βραβείο Πιέρ Πάολο Πασολίνι, Παρίσι (1997)
 Βραβείο Διεθνούς Ένωσης Ντοκιμαντέρ, Λος Άντζελες (1997)
 Βραβείο Κυβερνητών από τη Σχολή Ζωγραφικής και Γλυπτικής Σκαουχέγκαν, Μέιν (1997)
 Atrium Doctoris Honoris Causa, Πανεπιστήμιο Βιταούτας Μάγκνους, Λιθουανία (1997)
 Εκπροσώπησε τη Λιθουανία στην 51η Διεθνή Έκθεση Τέχνης Μπιενάλε της Βενετίας (2005)
 Το Εθνικό Συμβούλιο Διατήρησης Κινηματογράφου των Ηνωμένων Πολιτειών επιλέγει τις Αναμνήσεις ενός Ταξιδιού στη Λιθουανία για συντήρηση στη Εθνική Γραμματεία Κινηματογράφου της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου (2006)
 Βραβείο Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου του Λος Άντζελες (2007)
 Αυστριακή Διακόσμηση για την Επιστήμη και την Τέχνη (2008)
 Βραβείο Πολιτιστικού Επιτεύγματος της Βαλτικής για εξαιρετικές συνεισφορές στον τομέα των Τεχνών και της Επιστήμης (2008)
 Βραβείο Επιτεύγματος Ζωής, στη 2η ετήσια τελετή βραβείων του Ρομπ Προύιτ (2010)
 Τιμητικό Βραβείο Μελετητή του Τζορτζ Ίστμαν (2011)
 Βραβείο "Μεταφέρετε το Φως και Πιστέψτε", Υπουργείο Πολιτισμού, Λιθουανία (2012)
 Commandeur de l'Ordre des Arts et Lettres, Υπουργείο Πολιτισμού, Γαλλία (2013)

Φιλμογραφία 

 Guns of the Trees (1962)
 Film Magazine of the Arts (1963)
 The Brig (1964) - 65 minutes
 Empire (1964)
 Award Presentation to Andy Warhol (1964)
 Report from Millbrook (1964–65)
 Hare Krishna (1966)
 Notes on the Circus (1966)
 Cassis (1966)
 The Italian Notebook (1967)
 Time and Fortune Vietnam Newsreel (1968)
 Walden (Diaries, Notes, and Sketches) (1969) - 3 hours
 Reminiscences of a Journey to Lithuania (1971–72)
 Lost, Lost, Lost (1976)
 In Between: 1964–8 (1978)
 Notes for Jerome (1978)
 Paradise Not Yet Lost (also known as Oona's Third Year) (1979)
 Street Songs (1966/1983)
 Cups/Saucers/Dancers/Radio (1965/1983)
 Erik Hawkins: Excerpts from "Here and Now with Watchers"/Lucia Dlugoszewski Performs (1983)
 He Stands in a Desert Counting the Seconds of His Life (1969/1986)
 Scenes from the Life of Andy Warhol (1990)
 Mob of Angels/The Baptism (1991)
 Dr. Carl G. Jung or Lapis Philosophorum (1991)
 Quartet Number One (1991)
 Mob of Angels at St. Ann (1992)
 Zefiro Torna or Scenes from the Life of George Maciunas (1992)
 The Education of Sebastian or Egypt Regained (1992)
 He Travels. In Search of... (1994)
 Imperfect 3-Image Films (1995)
 On My Way to Fujiyama I Met… (1995)
 Happy Birthday to John (1996) - 34 minutes
 Memories of Frankenstein (1996)
 Birth of a Nation (1997)
 Scenes from Allen's Last Three Days on Earth as a Spirit (1997)
 Letter from Nowhere – Laiskas is Niekur N.1 (1997)
 Symphony of Joy (1997)
 Song of Avignon (1998)
 Laboratorium (1999)
 Autobiography of a Man Who Carried His Memory in His Eyes (2000)
 This Side of Paradise (1999) - 35 minutes
 Notes on Andy's Factory (1999)
 Mysteries (1966–2001)
 As I Was Moving Ahead Occasionally I Saw Brief Glimpses of Beauty (2000) - 285 minutes
 Remedy for Melancholy (2000)
 Ein Maerchen (2001)
 Williamsburg, Brooklyn (1950–2003)
 Mozart & Wien and Elvis (2000)
 Travel Songs (1967–1981)
 Dedication to Leger (2003)
 Notes on Utopia (2003) 30 min
 Letter from Greenpoint (2004)
 The Definition of Insanity (film) (2004) (as Dr. Mekas)
 365 Day Project (2007), 30 hours in total
 Notes on American Film Director: Martin Scorsese (2007), 80 minutes.
 Lithuania and the Collapse of USSR (2008), 4 hours 50 minutes.
 I Leave Chelsea Hotel (2009), 4 minutes
 WTC Haikus (2010)
 Sleepless Nights Stories (Premiere at the Berlinale 2011) - 114 minutes
 My Mars Bar Movie (2011)
 Correspondences: José Luis Guerin and Jonas Mekas (2011)
 Reminiszenzen aus Deutschland (2012)
 Out-takes from the Life of a Happy Man (2012) - 68 minutes
 Requiem (2019) - 84 minutes

Προσωπική ζωή 
Ο Mekas παντρεύτηκε την Χόλις μέλτον το 1974. Απέκτησαν δύο παιδιά, μια κόρη, την Οόνα και έναν γιο, τον Σεμπάστιαν. Η οικογένειά του εμφανίζεται στις ταινίες του Τζόνας, συμπεριλαμβανομένων των λήψεων του Life of a Happy Man.

Παραπομπές 

Λιθουανοί καλλιτέχνες
Λιθουανοί ποιητές
Λιθουανοί συγγραφείς