Εξκουβίτορες

Οι Εξκουβίτορες ή Εξκούβιτοι (λατιν. excubitores ή excubiti), κυριολεκτικά «οι εγερμένοι από την κλίνη, άγρυπνοι» φρουροί) ιδρύθηκαν περί το 460 ως Αυτοκρατορικοί φρουροί των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων. Οι διοικητές τους σύντομα απέκτησαν μεγάλη επιρροή και παρείχαν μία σειρά Αυτοκρατόρων τον 6ο αι. Οι Εξκουβίτορες φθίνουν από τις πηγές στα τέλη του 7ου αι., αλλά στα μέσα του 8ου αι., μεταμορφώθηκαν σε μία από τις εκλεκτές μονάδες ταγμάτων, τον επαγγελματικό πυρήνα του μέσου Ρωμαϊκού Στρατού. Οι Εξκουβίτορες πιστοποιούνται για τελευταία φορά στη Μάχη του Δυρραχίου το 1081.

Ιστορία 
Οι Εξκουβίτορες ιδρύθηκαν από τον Αυτοκράτορα Λέοντα Α΄ (β. 457–474 ) περί το 460 και αριθμούσαν 300 άνδρες, που συχνά εστρατολογούντο μεταξύ των σκληρών και πολεμόχαρων Ισαύρων, ως μέρος της προσπάθειας του Λέοντα Α΄ να αντισταθμίσει την επιρροή του Άσπαρος, που ήταν magister militum, και του πολυάριθμου Γοτθικού στοιχείου στον ανατολικό Ρωμαϊκό στρατό.    Σε αντίθεση με τα παλαιότερα τάγματα του Παλατιού των Scholae Palatinae, τα οποία ήταν υπό τον έλεγχο του magister officiorum και τελικά εκφυλίστηκαν σε σχηματισμούς παρέλασης, οι Εξκουβίτορες παρέμειναν για καιρό μία μάχιμη δύναμη.    Επιπλέον, ενώ οι Σχολές είχαν φρουρές σε όλη τη Θράκη και τη Βιθυνία, οι Εξκουβίτορες στρατοπέδευαν στο ίδιο το Αυτοκρατορικό Παλάτι και πρακτικά σχημάτιζαν τη μόνη φρουρά της Κωνσταντινούπολης κατά τον 6ο αι. Η υψηλή θέση τους αποδεικνύεται περαιτέρω από το γεγονός ότι τόσο οι αξιωματικοί, όσο και οι κανονικοί Εξκουβίτορες, στέλνονταν συχνά σε ειδικές αποστολές από τους Αυτοκράτορες, συμπεριλαμβανομένων των διπλωματικών αναθέσεων. 

Η μονάδα είχε επικεφαλής τον κόμη των Εξκουβιτόρων (comes excubitorum), ο οποίος, λόγω της εγγύτητάς του με τον Αυτοκράτορα, έγινε αξιωματούχος μεγάλης σημασίας τον 6ο και 7ο αι.  Αυτή η θέση, η οποία αναφέρεται περίπου έως το 680, κατέχονταν συνήθως από στενά μέλη της Αυτοκρατορικής οικογένειας, συχνά από τον διάδοχο.   Έτσι ο Ιουστίνος, κόμης των Εξκουβιτόρων επί Αναστασίου Α΄ (β. 491-518), μετά το τέλος του Αυτοκράτορα, εξασφάλισε με την υποστήριξη των ανδρών του την άνοδό του στον θρόνο ως Ιουστίνος Α΄ (β. 518-527).   Ομοίως, ο Ιουστίνος Β΄ (β. 565-578) στηρίχθηκε στην υποστήριξη των Εξκουβιτόρων για την εξασφαλισμένη ανάρρησή του: ο κόμης τους Τιβέριος ήταν στενός φίλος, που είχε διοριστεί στη θέση με την παρέμβαση του Ιουστίνου. Ο Τιβέριος ήταν το δεξί χέρι του Αυτοκράτορα καθ' όλη τη διάρκεια της βασιλείας του και τελικά τον διαδέχθηκε ως Τιβέριος Β΄ (β. 578-582).   Επίσης και αυτόν τον διαδέχτηκε ο δικός του κόμης των Εξκουβιτόρων, ο Μαυρίκιος (β. 582-602).  Επί Μαυρικίου τη θέση κατείχε ο επ' αδελφή γαμπρός του Φιλιππικός και επί Φωκά (β. 602–610), ο Πρίσκος.  Ένας άλλος ισχυρός κάτοχος της θέσης ήταν ο Βαλεντίνος, ο οποίος την εξασφάλισε κατά τη διάρκεια των αγώνων για την εξουσία, που έγιναν στην αντιβασιλεία της χήρας Αυτοκράτειρας Μαρτίνας το 641, πριν από την εκτόπιση αυτής και του γιου της Ηρακλωνά και την ενθρόνιση του Κώνστα Β΄ (β. 641-668) ως Αυτοκράτορα. Ο Βαλεντίνος κυριάρχησε στο νέο καθεστώς, αλλά η προσπάθειά του να γίνει ο ίδιος αυτοκράτορας το 644 κατέληξε στο να λυντσαριστεί από τον όχλο.  Η δύναμη που πήγαινε με τη θέση και οι δολοπλοκίες ανδρών, όπως ο Πρίσκος και ο διεκδικητής Βαλεντίνος, έκαναν η θέση να πάψει να υφίσταται κατά το τελευταίο μισό του 7ου αι. 

Μετά από ένα διάστημα, από τα τέλη του 7ου αι. ως το πρώτο μισό του 8ου αι., οι Εξκουβίτορες επανεμφανίζονται στις ιστορικές πηγές, υπό έναν νέο διοικητή, τον δομέστικο τῶν ἐξκουβίτων και με μια νέα ιδιότητα, ως ένα από τα Αυτοκρατορικά τάγματα, τον επίλεκτο επαγγελματικό κεντρικό στρατό που ιδρύθηκε από τον Κωνσταντίνο Ε΄ (β. 741-775).   Ως ένα από τα τάγματα,οι Εξκουβίτορες δεν ήταν πια φρουροί του Παλατιού, αλλά μία μονάδα που ασχολείτο ενεργά στις στρατιωτικές εκστρατείεπιχειρήσεις. Την ίδια εποχή τα τάγματα αποτελούσαν αντίβαρο στα θεματικά στρατεύματα των επαρχιών και οι Εξκουβίτορες έγιναν ένα ισχυρό εργαλείο, για την εφαρμογή των εικονομαχικών πολιτικών που επεδίωκε ο Κωνσταντίνος Ε΄.  Παρ' όλα αυτά, ο (ενδεχομένως) πρώτος διοικητής του τάγματος, ο Στρατήγιος Ποδοπάγουρος, ήταν μεταξύ των ηγετών μίας αποτυχημένης συνωμοσίας εναντίον της ζωής του Κωνσταντίνου Ε΄ το 765 και εκτελέστηκε μετά την ανακάλυψή του.  Μέχρι το 780 ωστόσο, μετά από χρόνια Αυτοκρατορικής εύνοιας και στρατιωτικών νικών υπό τον Κωνσταντίνο Ε΄ και τον γιο του Λέοντα Δ΄ (β. 775-780), το τάγμα είχε γίνει σταθερός υποστηρικτής της εικονοκλαστικής μερίδας.  Μέσα σε λιγότερο από δύο μήνες από το τέλος του Λέοντα Ε΄ το 780, η Αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία έπρεπε να αποτρέψει μία απόπειρα, στην οποία ηγείτο ο δομέστικος των Εξκουβιτόρων, να τοποθετηθεί ο εξόριστος δεύτερος γιος του Κωνσταντίνου Ε΄ Νικηφόρος στον θρόνο.  786 Η Ειρήνη τους αφόπλισε βίαια και εξόρισε περίπου 1.500 ταγματικούς στρατιώτες, λόγω της αντίστασής τους στην αποκατάσταση των εικόνων.  

Οι Εξκουβίτορες συμμετείχαν στην καταστροφική εκστρατεία της Πλίσκας το 811, όταν ο Ρωμαϊκός στρατός διώχθηκε από τον Κρουμ, ηγεμόνα της Βουλγαρίας. Ο δομέστικος των Εξκουβιτόρων έπεσε στο πεδίο μαζί με τους άλλους ανώτερους Ρωμαίους στρατηγούς, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Αυτοκράτορα Νικηφόρου Α' (β. 802-811).  Ο πιο εξέχων δομέστικος των Εξκουβιτόρων της περιόδου ήταν ο Μιχαήλ Β' ο εξ Αμορίου (β. 820-829), του οποίου οι υποστηρικτές ανέτρεψαν τον Αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο (β. 813–820) και τον ανέβασαν στον θρόνο.  Το τάγμα πολέμησε επίσης εναντίον των Βουλγάρων στις μάχες του Βουλγαρόφυγου το 896 και του Αχελώου το 917, που και οι δύο έληξαν με βαριές ήττες.  Στην εκστρατεία εναντίον του εμιράτου της Κρήτης το 949, το τάγμα συμμετείχε με περισσότερους από 700 άνδρες.  Το 958, οι Εξκουβίτορες συμμετείχαν στην απώθηση μίας επιδρομής των Μαγιάρων. 

Οι Εξκουβίτορες έλαβαν μέρος στην αποτυχημένη εκστρατεία στη Συριακή πόλη Αζάζ του 1030, όπου δέχθηκαν ενέδρα και διασκορπίστηκαν από τους Μιρδασίδες, ενώ ο διοικητής τους, ο πατρίκιος Λέων Χοιροσφάκτης, αιχμαλωτίστηκε.  Όπως με τα περισσότερα των ταγμάτων, το τάγμα των Εξκουβιτόρων δεν επέζησε των μεγάλων αναταραχών του τέλους του 11ου αι., όταν ξένη εισβολή και σταθεροί εμφύλιοι πόλεμοι κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του Ρωμαϊκού στρατού. Την τελευταία αναφορά των Εξκουβιτόρων την κάνει η Άννα Κομνηνή στην Αλεξιάδα, όπου καταγράφονται να συμμετέχουν στη μάχη του Δυρραχίου εναντίον των Ιταλο-Νορμανδών το 1081, υπό τη διοίκηση του Κωνσταντίνου Ώπου.   

 Δομή 
Η εσωτερική δομή του αρχικού τάγματος των Εξκουβιτόρων είναι άγνωστη, εκτός από το ότι ήταν μία μονάδα ιππικού, και ότι είχε αξιωματικούς που ονομάζονταν σκρίβονες. Ο ιστορικός Γουόρεν Τρήντγκολντ εικάζει ότι αυτοί εκπλήρωναν έναν ρόλο παρόμοιο με των κανονικών δεκανέων ιππικού, που διοικούν 30 άνδρες ο καθένας,  αλλά ο Τζον Μπ. Μπέρι πρότεινε ότι οι σκρίβωνες, αν και συνδέονταν με τους Εξκουβίτορες, ήταν ένα ξεχωριστό σώμα. 

Στην μετέπειτα ενσάρκωσή του ως τάγμα, το σώμα (συχνά ονομάζεται συλλογικά τὸ ἐξκούβιτον ή τὰ ἐξκούβιτα) δομήθηκε σύμφωνα με τυποποιημένους κανόνες, ακολουθώντας τα άλλα τάγματα, με μερικές παραλλαγές.   Ο διοικητής του, ο δομέστικος των Εξκουβιτόρων, (συχνά επίσης χάριν συντομίας ως ὁ ἐξκουβίτωρ/ἐξκούβιτος) έχει πιστοποιηθεί αρκετές φορές στους διάφορους καταλόγους αξιωμάτων του 9ου-10ου αι., όπου η θέση του διατηρείται επίσης σε συνδυασμό με εκείνη του αρχηγού (δημάρχου) της ιπποδρομικής μερίδας (δήμου) των Πρασίνων.  Οι δομέστικοι ήταν αρχικά εξαιρετικά χαμηλής τάξης (απλώς σπαθάριοι), αλλά σταδιακά ανήλθαν σε σημασία: ενώ στο Τακτικόν Ουσπένσκυ του 842 ο δομέστικος των Εξκουβιτόρων βρισκόταν πίσω από όλους τους διοικητές θεμάτων (στρατηγούς) στη σειρά προτεραιότητας, στο Κλητορολόγιον του 899 ο δομέστικος εμφανίζεται ως ανώτερος από τους στρατηγούς των ευρωπαϊκών θεμάτων και ακόμη και από τον έπαρχο της Κωνσταντινούπολης. Την ίδια εποχή το αυλικό αξίωμα που κατείχε, ανήλθε σε εκείνο του πρωτοσπαθαρίου, ακόμη και του πατρικίου.  

Το Τακτικόν του Εσκοριάλ, γραμμένο το 971/75, καταγράφει την ύπαρξη ενός δομεστίκου τῶν ἐξκουβίτων τῆς ἀνατολῆς και ενός δομεστίκου τῶν ἐξκουβίτων τῆς δύσεως, καθώς και έναν υποδεέστερο "δομέστικο των Εξκουβιτόρων".  Αυτό οδήγησε στην άποψη ότι -πιθανώς υπό τον Ρωμανό Β' (β. 959–963)- το τάγμα, όπως και οι ανώτερες Σχολές, χωρίστηκε σε δύο μονάδες, μία για τη Δύση και μία για την Ανατολή, η καθεμία με επικεφαλής έναν αντίστοιχο δομέστικο   Ωστόσο, σε αντίθεση με τις Σχολές, αυτές οι ονομασίες δεν εμφανίζονται πια μετά και μπορεί να ήταν σύντομης ύπαρξης.  Ο υποδεέστερος δομέστικος των Εξκουβιτόρων μπορεί να είναι σφάλμα αντιγραφέα, είτε -σύμφωνα με τη Βέρα φον Φάλκενχαουζεν- να δείχνει έναν δευτερεύοντα υπάλληλο, υπεύθυνο των Εξκουβιτόρων που στάθμευαν στις επαρχίες. Πράγματι τέτοια επαρχιακά αποσπάσματα πιστοποιούνται, αν και μόνο για το θέμα της Λογγοβαρδίας στη νότια Ιταλία και της Ελλάδος στην κυρίως Ελλάδα. 

Ο δομέστικος βοηθιόταν από ένα τοποτηρητή  (υπολοχαγό) και ένα χαρτουλάριο (γραμματέα).  Με βάση μία αναφορά από τον βίο του αγίου Ιωαννικίου, το 773 το ίδιο το τάγμα χωρίστηκε σε τουλάχιστον 18 βάνδα, όπου πιθανότατα το καθένα διοικούνταν από έναν σκρίβωνα.   Καθένα από αυτά χωρίστηκε περαιτέρω σε υπομονάδες με επικεφαλής έναν δρακόναριο (από το Ρωμαϊκό draconarius, που είχε στο λάβαρο έναν δράκοντα) και περιελάμβανε τρεις κατηγορίες σημαιοφόρων, που λειτουργούσαν ως κατώτεροι αξιωματικοί: οι σκευοφόροι (έφεραν το λάβαρο), οι σιγνοφόροι (έφεραν το signum, το έμβλημα της μονάδας) και οι σινάτορες (senators, οι συγκλητικοί).   Υπήρχαν επίσης οι συνηθισμένοι μανδάτορες (mandatores, αγγελιοφόροι) υπό έναν πρωτομανδάτορα, μερικοί από τους οποίους ονομαζόταν επίσης λεγατάριοι. 

Το μέγεθος του τάγματος των Εξκουβιτόρων και οι υποδιαιρέσεις του δεν μπορούν να προσδιοριστούν με βεβαιότητα. Όπως με τα άλλα τάγματα, οι μελετητές έχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με την αριθμητική τους ισχύ. Με βάση τους καταλόγους των αξιωματούχων και των αναφορών των Αράβων γεωγράφων Ibn Khordadbeh και Qudamah, ο ιστορικός Βάρεν Τρήντγκολντ πρότεινε μία δύναμη -όταν ιδρύθηκαν- των π. 4.000 ανδρών, οι οποίοι για αυτούς των Σχολών και τους Εξκουβίτορες αυξήθηκαν σε 6.000 με τη διαίρεση των ταγμάτων στα μέσα του 10ου αι.  Άλλοι μελετητές, κυρίως ο Τζον Χάλντον, έχουν αναθεωρήσει τις εκτιμήσεις σε περίπου 1.000 άνδρες για κάθε τάγμα.  Για λόγους ασφαλείας τόσο οι των Σχολών'', όσο και οι Εξκουβίτορες, διασκορπίστηκαν σε φρουρές στη Θράκη και τη Βιθυνία, αντί να σταθμεύουν στην Κωνσταντινούπολη, καθιστώντας δύσκολο να χρησιμοποιηθούν για την πραγματοποίηση πραξικοπήματος.

Γνωστοί διοικητές των Εξκουβιτόρων

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές 
Bury, John Bagnell (1911). The Imperial Administrative System of the Ninth Century - With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos. London: Oxford University Press.
 Birkenmeier, John W. (2002). The Development of the Komnenian Army: 1081–1180. Leiden: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11710-5.
 Cameron, Averil; Ward-Perkins, Bryan; Whitby, Michael (2000). The Cambridge Ancient History, Volume 14 - Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425-600. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-32591-9.
 Evans, James Allan Stewart (1996). The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power. New York: Routledge. ISBN 0-415-02209-6.
 Haldon, John F. (1984). Byzantine Praetorians. An Administrative, Institutional and Social Survey of the Opsikion and Tagmata, c. 580-900. Bonn: Dr. Rudolf Habelt GmbH. ISBN 3-7749-2004-4.
 Haldon, John (1999). Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204. London: UCL Press. ISBN 1-85728-495-X.
 Kaegi, Walter Emil (1981). Byzantine Military Unrest, 471–843: An Interpretation. Amsterdam: Adolf M. Hakkert. ISBN 90-256-0902-3.
 Kazhdan, Alexander (1991). "Domestikos ton exkoubiton". In Kazhdan, Alexander (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 646–647. ISBN 0-19-504652-8.
 Kühn, Hans-Joachim (1991). Die byzantinische Armee im 10. und 11. Jahrhundert: Studien zur Organisation der Tagmata (in German). Vienna: Fassbaender Verlag. ISBN 3-9005-38-23-9.
 Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.
 Martindale, John R., ed. (1980). The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume II, AD 395–527. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-20159-4.
 Martindale, John R., ed. (1992). The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume III, AD 527–641. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-20160-8.
 Treadgold, Warren T. (1995). Byzantium and Its Army, 284–1081. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-3163-2.
 Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.
 Whittow, Mark (1996). The Making of Byzantium, 600–1025. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. ISBN 978-0-520-20496-6.
 Wortley, John, ed. (2010). John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76705-7.

Σελίδες με πηγές CS1 στα Γερμανικά (de)
Βυζαντινός στρατός
Εξουβίτορες
 
'