Πολυγόνατο

Το πολυγόνατο (Polygonatum), γνωστό και ως «σφραγίδα του Σολομώντος», είναι γένος αγγειόσπερμων ποωδών φυτών, που ανήκει σύμφωνα με το ταξινομικό σύστημα APG III στην οικογένεια του σπαραγγιού, τα ασπαραγοειδή, και συγκεκριμένα στην υποοικογένεια νολινοειδή (που αντικατέστησε την οικογένεια Ruscaceae). Κατά καιρούς έχει ταξινομηθεί επίσης στην πρώην οικογένεια Convallariaceae και στην οικογένεια των κρίνων, τα λειριοειδή. Τα πολυγόνατα βρίσκονται στη φύση σε όλες τις χώρες της βόρειας εύκρατης ζώνης της Γης. Τα περισσότερα από τα περίπου 64 είδη απαντώνται στην Ασία, από τα οποία τα 20 είναι ενδημικά στην Κίνα. Αρκετά είδη φυτρώνουν σε υγρές και σκιερές τοποθεσίες των δασών.

Ετυμολογία
Το όνομα προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη πολυγόνατον, που σημαίνει «με πολλά γόνατα» και οφείλεται στο ρίζωμά του, που έχει πολλά «γόνατα». Μια ερμηνεία για την κοινή ονομασία «σφραγίδα του Σολομώντος» είναι ότι το ρίζωμά του φέρει βαθουλώματα που μοιάζουν με βασιλικές σφραγίδες, ενώ σύμφωνα με άλλη ερμηνεία τα κομμένα ριζώματα ή ρίζες του μοιάζουν με εβραϊκά γράμματα.

Περιγραφή
Οι καρποί του πολυγόνατου είναι κόκκινες ή μαύρες σφαιρικές ράγες. Το ρίζωμά του είναι οριζόντιο και αρθρωτό, με άφθονα ινώδη ριζίδια και μεγάλες στρογγυλές ουλές. Από αυτό εκφύεται ο βλαστός. Το είδος Polygonatum multiflorum, που απαντάται και στην ηπειρωτική Ελλάδα, ανθίζει τον Απρίλιο και τον Μάιο.

Είδη

Σήμερα (2014) ο Παγκόσμιος Κατάλογος Ελέγχου Επιλεγμένων Οικογενειών Φυτών περιέχει 74 είδη και υβρίδια του γένους, τα ακόλουθα:

 Polygonatum acuminatifolium Kom.
 Polygonatum adnatum S.Yun Liang
 Polygonatum altelobatum Hayata
 Polygonatum alternicirrhosum Hand.-Mazz.
 Polygonatum amabile Yatabe
 Polygonatum arisanense Hayata
 Polygonatum × azegamii (Ohwi) M.N. Tamura
 Polygonatum biflorum (Walter) Elliott (μαζί με το Polygonatum commutatum) – είδος της Βόρειας Αμερικής
 Polygonatum brevistylum Baker
 Polygonatum × buschianum Tzvelev
 Polygonatum cathcartii Baker
 Polygonatum chingshuishanianum S.S. Ying
 Polygonatum cirrhifolium (Wall.) Royle – πολυγόνατο το θυσανόφυλλο, είδος της νότιας Κίνας
 Polygonatum cryptanthum H.Lév. & Vaniot
 Polygonatum curvistylum Hua
 Polygonatum cyrtonema Hua – είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum × desoulavyi Kom.
 Polygonatum × domonense Satake
 Polygonatum falcatum A.Gray – είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum filipes Merr. ex C.Jeffrey & McEwan
 Polygonatum franchetii Hua
 Polygonatum geminiflorum Decne.
 Polygonatum glaberrimum K.Koch
 Polygonatum gracile P.Y.Li
 Polygonatum graminifolium Hook.
 Polygonatum grandicaule Y.S.Kim
 Polygonatum griffithii Baker
 Polygonatum hirtellum Hand.-Mazz.
 Polygonatum hirtum (μαζί με το  Polygonatum latifolium) (Bosc ex Poir.) Pursh
 Polygonatum hookeri Baker
 Polygonatum humile Fisch. ex Maxim. – είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum × hybridum Brügger – καλλωπιστικό υβρίδιο της Ευρώπης
 Polygonatum inflatum Kom. – είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum infundiflorum Y.S.Kim
 Polygonatum involucratum (Franch. & Sav.) Maxim. – ασιατικό είδος
 Polygonatum jinzhaiense D.C.Zhang & J.Z.Shao
 Polygonatum kingianum Collett & Hemsl. – 
 Polygonatum × krylovii (Ameljcz. & Malachova) A.L. Ebel
 Polygonatum lasianthum Maxim. – είδος της Κορέας – είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum leiboense S.C.Chen & D.Q.Liu
 Polygonatum longipedunculatum S.Yun Liang
 Polygonatum longistylum Y.Wan ex C.Z.Gao
 Polygonatum macranthum (Maxim.) Koidz.
 Polygonatum macropodum Turcz. – ασιατικό είδος
 Polygonatum megaphyllum P.Y.Li
 Polygonatum mengtzense F.T.Wang & Tang
 Polygonatum multiflorum (L.) All. – πολυγόνατο το πολυανθές, το συνηθισμένο ευρωπαϊκό είδος
 Polygonatum nervulosum Baker
 Polygonatum nodosum Hua
 Polygonatum odoratum (Mill.) Druce – ευρωπαϊκό είδος
 Polygonatum omeiense Z.Y.Zhu
 Polygonatum oppositifolium (Wall.) Royle
 Polygonatum orientale Desf. – είδος της Δυτικής Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης
 Polygonatum prattii Baker
 Polygonatum × pseudopolyanthemum Miscz. ex Grossh.
 Polygonatum pubescens (Willd.) Pursh – είδος της ανατολικής Βόρειας Αμερικής
 Polygonatum punctatum Royle ex Kunth
 Polygonatum qinghaiense Z.L. Wu & Y.C. Yang
 Polygonatum robustum (Korsh.) Nakai
 Polygonatum roseum (Ledeb.) Kunth
 Polygonatum sewerzowii Regel
 Polygonatum sibiricum Redouté – πολυγόνατο το σιβηρικό, είδος της Ανατολικής Ασίας
 Polygonatum singalilense H. Hara
 Polygonatum sparsifolium F.T. Wang & Tang
 Polygonatum stenophyllum Maxim.
 Polygonatum stewartianum Diels
 Polygonatum × tamaense H. Hara
 Polygonatum tessellatum F.T. Wang & Tang
 Polygonatum verticillatum (L.) All. – ευρωπαϊκό είδος
 Polygonatum vietnamicum L.I. Abramova
 Polygonatum wardii F.T. Wang & Tang
 Polygonatum yunnanense H. Lév.
 Polygonatum zanlanscianense Pamp.
 Polygonatum zhejiangensis X.J.Xue & H.Yao

Χρήσεις

Κηπουρική
Αρκετά είδη πολυγόνατου καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά φυτά, όπως είναι τα:

 P. biflorum
 P. hirtum
 P. hookeri
 P. humile
 P. multiflorum
 P. odoratum
 P. stewartianum
 P. verticillatum

Τροφή
Πολλά είδη πολυγόνατου καταναλώνονται ως τροφή στην Κίνα από την αρχαιότητα: οι βλαστοί, τα ριζώματα, ακόμα και τα φύλλα, τρώγονται ωμά ή μαγειρεμένα, ως συνοδευτικό κρέατος και ρυζιού. Ειδικότερα τα ριζώματα δύο ειδών τρώγονται με ποδαράκια κοτόπουλου ή πόδια χοίρου σε εορταστικά τραπέζια. Από τα ριζώματα παρασκευάζεται αφέψημα και επίσης αφήνονται μέσα στο κρασί ή άλλα οινοπνευματώδη ποτά ώστε να τα αρωματίσουν. Το είδος P. sibirica δίνει ένα «τσάι» που ονομάζεται dungulle στην Κορέα. Επίσης τηγανίζονται με ζάχαρη και μέλι, δίνοντας γλυκάκια. Επίσης τα αμυλώδη ριζώματα μπορούν να αποξηρανθούν, να αλεσθούν και να προστεθούν στο αλεύρι, καθιστάμενα έτσι μέρος της βασικής διατροφής. Ειδικότερα το ρίζωμα του P. sibiricum γίνεται πολτός, μετά βράζεται, στραγγίζεται και δένεται με αλεύρι κριθαριού, δημιουργώντας ένα γλυκό αρτυματικό υγρό που ονομάζεται τανγκ-χσι. Σε περιόδους λιμού, πολλοί Κινέζοι επεβίωσαν χάρη στο είδος P. megaphyllum.

Οι νεαροί βλαστοί μερικών ειδών μπορούν να βραστούν και να καταναλωθούν όπως το σπαράγγι. Τα είδη P. cirrifolium και P. verticillatum χρησιμεύουν ως φυλλώδη λαχανικά στην Ινδία. Το αμερικανικό είδος P. biflorum έχει αμυλώδες ρίζωμα που καταναλωνόταν όπως η πατάτα και αλεθόταν σε αλεύρι για ψωμί.

Παραδοσιακή ιατρική
Η χρήση του φυτού ως αντιδιαβητικού στην παραδοσιακή ιατρική αναφέρθηκε το 1930 από τη Χέντβιχ Λάνγκεκερ (Hedwig Langecker, 1894-1989), η οποία μετά από πειράματα συμπέρανε ότι το πολυγόνατο ήταν αποτελεσματικό στην καταπολέμηση της διατροφογενούς υπεργλυκαιμίας, αλλά όχι εκείνης που προκαλείται από απελευθέρωση αδρεναλίνης, μάλλον εξαιτίας της γλυκοκινίνης που περιέχει.

Τα φύλλα του είδους P. verticillatum συνταγογραφούνται από την Αγιουρβέδα ως αφροδισιακό, ενώ χρησιμεύουν και ως αναλγητικό, αντιπυρετικό, αντιφλεγμονώδες, αντιαλλεργικό και τονωτικό φάρμακο.

Στην παραδοσιακή κινέζικη ιατρική το βοτάνι που είναι γνωστό ως rhizoma polygonati είναι μίγμα διάφορων ειδών πολυγόνατου. Υποτίθεται ότι ενισχύει διάφορα όργανα και το τσι. Το πολυγόνατο πιστεύεται ότι αποκαθιστά τη διανοητική ζωτικότητα, ιδίως μετά από διανοητική υπερκόπωση, φόρτιση (στρες) ή εξάντληση.

Παραπομπές

Πολυγονατο