Σύμβαση των Στενών

Στη Σύμβαση των Στενών του Λονδίνου που συνήφθη στις 13 Ιουλίου 1841 μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης εκείνη την εποχή - Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Αυστρία και Πρωσία - ο "αρχαίος κανόνας" της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αποκαταστάθηκε κλείνοντας τον Βόσπορο και τα Δαρδανέλλια που συνδέουν τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο, σε όλα τα πολεμικά πλοία, αποκλείοντας αυτά των συμμάχων του Σουλτάνου κατά τη διάρκεια πολεμικών επιχειρήσεων. Έτσι ωφελήθηκε η βρετανική ναυτική δύναμη εις βάρος της Ρωσίας, καθώς το ναυτικό της τελευταίας δεν είχε άμεση πρόσβαση στη Μεσόγειο.  

Η συνθήκη είναι μια σειράς άλλων που αφορούν την πρόσβαση στον Βόσπορο, τη Θάλασσα του Μαρμαρά και τα Δαρδανέλλλια. Προέκυψε ως αντίδραση στο μυστικό άρθρο της Συνθήκης του Hünkâr İskelesi (Unkiar Skelessi), που συνήφθη το 1833, κατά το οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία εξασφάλιζε την αποκλειστική χρήση των Στενών στα οθωμανικά και αυτοκρατορικά ρωσικά πολεμικά πλοία σε περίπτωση γενικού πολέμου, απαγορεύοντας «ξένα πολεμικά πλοία να εισέλθουν σε αυτά με οποιοδήποτε πρόσχημα».  Η σύγχρονη συνθήκη που ρυθμίζει τις σχέσεις είναι η Σύμβαση του Μοντρέ για το καθεστώς των Στενών από το 1936, η οποία εξακολουθεί να ισχύει.

Ιστορικό υπόβαθρο 
Η Σύμβαση των Στενών ήταν μια συμφωνία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων για την ενίσχυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Εξελίχθηκε από την προηγούμενη Συνθήκη των Δαρδανελλίων, που υπογράφηκε μεταξύ της Βρετανίας και των Οθωμανών το 1809. 

Ξεκινώντας το 1831, η Αίγυπτος, υπό την ηγεσία του Μωάμεθ Αλί της Αιγύπτου, εξεγέρθηκε ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, με αποτέλεσμα τον Αιγύπτιο-Οθωμανικό Πόλεμο (1831–33) . Ο Ρώσος Τσάρος, ο Νικόλαος Α, επέλεξε να υποστηρίξει τους Οθωμανούς. Το 1833, η Ρωσία έστειλε μια ναυτική δύναμη και στρατεύματα για να υποστηρίξει την οθωμανική άμυνα της Κωνσταντινούπολης. Η Βρετανία υποστήριζε επίσης την Οθωμανική Αυτοκρατορία.  

Ωστόσο, η Ρωσία ήταν τότε ο κύριος σύμμαχος των Οθωμανών. οι δύο χώρες υπέγραψαν τη Συνθήκη του Hünkâr İskelesi, η οποία αντικατοπτρίζει αυτή τη συμμαχία. Η Συνθήκη εξασφάλιζε ότι οι Οθωμανοί θα έκλειναν τα Στενά σε ξένα πολεμικά πλοία εάν και όταν απειλούνταν η Ρωσία.

Διαπραγματεύσεις 
Ωστόσο, η εχθρότητα μεταξύ των Τούρκων και των Αιγυπτίων συνεχίστηκε το 1839, με αποτέλεσμα τον Αιγύπτιο-Οθωμανικό Πόλεμο (1839-41) . Οι Αιγύπτιοι απείλησαν και πάλι τις οθωμανικές θέσεις. Ο Λόρδος Πάλμερστον της Βρετανίας ζήτησε συνομιλίες με τη Ρωσία, την Αυστρία και την Πρωσία στο Λονδίνο το 1840.  Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη Σύμβαση του Λονδίνου (1840) . 

Καταβλήθηκαν προσπάθειες για να πείσουν τη Γαλλία, η οποία έτεινε να είναι στο πλευρό του Μωάμεθ Αλί, να αποδεχθεί μια πολυμερή συμφωνία. Αυτό εξελίχθηκε στη Σύμβαση των Στενών του 1841, η οποία περιελάμβανε εγγυήσεις παρόμοιες με αυτές της Συνθήκης των Δαρδανελίων του 1809, επεκτείνοντας επίσης τη Σύμβαση του Λονδίνου του 1840. 

Το κίνητρο του Τσάρου Νικολάου Α' να συμφωνήσει με το κλείσιμο των στενών λέγεται ότι ήταν η ανησυχία του μήπως η Συνθήκη του Hünkâr İskelesi στρέψει τις άλλες Μεγάλες Δυνάμεις εναντίον της Ρωσίας σαν αντίδραση στη πολύ στενή συμμαχία του με τον Σουλτάνο, Abdülmecid I. Εξουσιοδότησε επίσης το Βρετανικό Ναυτικό να εξουδετερώσει την επίθεση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από τον πρώην υποτελή της, Μωάμεθ Αλί. Ωστόσο, οι αγγλο-ρωσικές εντάσεις στην περιοχή παρέμειναν, οδηγώντας τελικά στον πόλεμο της Κριμαίας .

Αποτελέσματα 
Από τη βρετανική άποψη, αυτή η Σύμβαση συνέβαλε στη διατήρηση της ευρωπαϊκής ισορροπίας δυνάμεων εμποδίζοντας το νέο ισχυρό ναυτικό της Ρωσίας να κυριαρχήσει στη Μεσόγειο. Από τη ρωσική άποψη, η συνθήκη ενθάρρυνε τις επιθετικές πολιτικές της Βρετανίας στην περιοχή, οι οποίες θα οδηγούσαν στον πόλεμο της Κριμαίας. Διαφορετικές ερμηνείες, καθώς και η των ιστορία βρετανικών-ρωσικών σχέσεων στη δεκαετία του 1840, υποδηλώνουν ότι η Σύμβαση των Στενών «φάνηκε να καθιερώνει μια νέα εποχή αρμονίας» μεταξύ των δύο δυνάμεων, διατηρώντας το ρωσικό ναυτικό έξω από τη Μεσόγειο και το Βρετανικό έξω από τη Μαύρη Θάλασσα.  

Αυτές οι διευθετήσεις ανάγκασαν τον Τσάρο Νικόλαο Α' να εγκαταλείψει τα σχέδιά του για μετατροπή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε δορυφόρο της Ρωσίας και αφαίρεση του ελέγχου των χριστιανικών χωρών των Βαλκανίων από την Υψηλή Πύλη. Όμως, ούτε η Οθωμανική Αυτοκρατορία έγινε εντελώς ανεξάρτητη μετά τη Σύμβαση, καθώς βασίστηκε για προστασία στη Βρετανία και στη Γαλλία.

Bιβλιογραφικές αναφορές 

Τουρκικά Στενά
Σχέσεις Ρωσίας-Τουρκίας
Συνθήκες του Βασιλείου της Πρωσίας
Συνθήκες της Αυστριακής Αυτοκρατορίας
Συνθήκες του Ηνωμένου Βασιλείου (1801–1922)
Συνθήκες της Ρωσικής Αυτοκρατορίας
Συνθήκες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Πολιτική της Ρωσικής αυτοκρατορίας