Νικήτας ο Πατρίκιος

Ο Άγιος Νικήτας ο Πατρίκιος ή Νικήτας Μονομάχος, 761/62 - 6 Οκτωβρίου 836) ήταν βυζαντινός μοναχός και ένθερμος αντίπαλος των εικονομάχων. Συνήθως ταυτίζεται με τον Νικήτα Μονομάχο, έναν ευνούχο αξιωματούχο και στρατηγό από την Παφλαγονία που δραστηριοποιείται στις αρχές του 9ου αιώνα.

Τιμάται ως άγιος και εξομολογητής της πίστης από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Η γιορτή του είναι στις 13 Οκτωβρίου. 

Ο Νικήτας γεννήθηκε στην Παφλαγονία το 761 ή 762, από γονείς που πιθανώς ονομάζονταν Γρηγόριος και Άννα. Μεταγενέστερη παράδοση ισχυρίζεται ότι ήταν απόγονος της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, της συζύγου του Θεόφιλου (περ. 829-842). Αυτό είναι σαφώς αδύνατο, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί κάποια σχέση. Μια άλλη παράδοση καταγράφει ότι ήταν επίσης συγγενής της αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθήνας (περ. 797–802) . Σύμφωνα με την αγιογραφία του, ευνουχισμένος από τους γονείς του σε νεαρή ηλικία, έλαβε καλή εκπαίδευση και στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη σε ηλικία 17 ετών (περίπου το 778), όπου εισήλθε στην υπηρεσία του βυζαντινού αυτοκράτορα. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, ο Νικήτας διακρίθηκε μεταξύ των ευνούχων της αυτοκρατορικής αυλής και ήρθε στην προσοχή της αυτοκράτειρας-μητέρας Ειρήνης, η οποία χειριζόταν τις υποθέσεις της αυτοκρατορίας ως αντιβασιλέας μετά το 780. Η Ειρήνη τον προώθησε λόγω της ικανότητάς του και λόγω των δεσμών συγγένειας τους. Το 787, λέγεται ότι ο Νικήτας εκπροσώπησε την Αυτοκράτειρα στην Δεύτερη Σύνοδο της Νίκαιας, αν και δεδομένης της νεότητας του Νικήτα, αυτό είναι πιθανό να είναι εφεύρεση του αγιογράφου του.

Λίγο αργότερα, προήχθη στην τάξη των πατρικίων και στάλθηκε στη Σικελία ως κυβερνήτης (στρατηγός) του τοπικού θέματος. Λόγω αυτών των πληροφοριών ταυτίζεται με τον πατρίκιο και  στρατηγό της Σικελίας Νικήτα, ο οποίος το 797 έστειλε πρεσβεία στον Καρλομάγνο, καθώς και με τον Νικήτα Μονομάχο, ο οποίος έφερε το χέρι της Αγίας Ευφημίας από την Κωνσταντινούπολη, και έχτισε μια εκκλησία στη Σικελία για να στεγάσει το ιερό λείψανο. Επομένως, τοποθετείται η θητεία του Νικήτα ως κυβερνήτη της Σικελίας το 797, και έληξε πριν από το 799, όταν ο Μιχαήλ Γαγγλιανός ήταν κυβερνήτης του Θέματος της Σικελίας. Εάν το "Μονομάχος" αντιπροσωπεύει ένα οικογενειακό όνομα και όχι ένα παρωνύμιο, ο Νικήτας θα ήταν το πρώτο βεβαιωμένο μέλος της οικογένειας Μονομάχων, το οποίο έγινε γνωστό τον 11ο αι. , όπου ανέδειξε έναν αυτοκράτορα, τον Κωνσταντίνο Μονομάχο (περίπου 1042-1055).

Σχεδόν τίποτα δεν είναι γνωστό για τις δραστηριότητες του Νικήτα τη δεκαετία μετά από το 802. Σύμφωνα με την αγιογραφία του, ήθελε να αποσυρθεί σε ένα μοναστήρι, αλλά απαγορεύτηκε να το πράξει από τον αυτοκράτορα Νικηφόρο Α΄ (περ. 802-811) και τον γιο του Σταυράκιο. Ωστόσο, έχει ταυτοποιηθεί προσωρινά με έναν αριθμό ανθρώπων με το ίδιο όνομα που αναφέρονται στα χρονικά: έτσι μπορεί να είναιο Νικήτας που κατείχε το σπίτι όπου αργότερα χτίστηκε η Μονή Γαστριά, ή ο πατρίκιος Νικήτας που ήταν ένας από τους ιδρυτές της εκκλησίας του Αγίου Στεφάνου στα Τρίγλια της Βιθυνίας. Συχνά εξισώνεται με τον ναύαρχο Νικήτα, ο οποίος το 807–808 ηγήθηκε του βυζαντινού στόλου στην εκστρατεία κατά της Δαλματίας και της Βενετίας, ο οποίος με τη σειρά του ταυτίζεται μερικές φορές με τον Νικήτα που ήταν στρατηγός και Λογοθέτης το 808 –811..

Με την άνοδο του Μιχαήλ Α΄ (περ. 811-813) στο θρόνο, ο Νικήτας επιτέλους μπορούσε να αποσυρθεί (τέλη του 811). Πράγματι, ο νέος αυτοκράτορας τον ενθάρρυνε σε αυτήν την προσπάθεια, υπηρέτησε ως χορηγός του, και σε μονή κοντά στη Χρυσή Πύλη. Εκεί παρέμεινε ως ηγούμενος μέχρι τα τέλη του 815, όταν ξεκίνησε η δεύτερη φάση της εικονομαχίας. Αρνούμενος να αναγνωρίσει τις εικονοκλαστικές πολιτικές του αυτοκράτορα Λέων Ε΄, έφυγε από την πρωτεύουσα για ένα από τα προάστια της. Κατηγορήθηκε μάλιστα ότι προσπάθησε να προστατέψει μια εικόνα, αλλά δεν υπέστη καμία τιμωρία εκτός από τη δήμευση της εικόνας και τον περιορισμό του σε κατ' οίκον περιορισμό.

Τίποτα δεν είναι γνωστό για τη ζωή του κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μιχαήλ Β΄ (περίπου 820-829), αλλά στην αρχή της βασιλείας του γιου του Μιχαήλ και του διαδόχου του Θεόφιλου, η δίωξη των εικονόφιλων εντατικοποιήθηκε και οι μοναχοί ειδικότερα έγιναν στόχοι του ζήλου του αυτοκράτορα εικονοκλάστη. Παρά την πιθανή οικογενειακή του σύνδεση με την αυτοκράτειρα, ο Νικήτας διατάχθηκε να δεχτεί κοινωνία από τον πατριάρχη Αντώνιο Κασυματά ή την εξορία. Ο Νικήτας επέλεξε την εξορία, και με λίγους μαθητές και άλλους ομοϊδεάτες μοναχούς έφυγε στη Βιθυνία. Πέρασε τα επόμενα χρόνια μετακινούμενος από τοποθεσία σε τοποθεσία γύρω από την ακτή της θάλασσας του Μαρμαρά για να αποφύγει την παρενόχληση από αξιωματούχους, προτού τελικά εγκατασταθεί στα χωριά της Ζουλούπας και μετά στην Κατεσία .

Παραπομπές 

Βυζαντινοί Πατρίκιοι
Οικογένεια Μονομάχων
Βυζαντινοί Ευνούχοι
Κυβερνήτες του Θέματος Σικελίας
Βυζαντινοί του 9ου αιώνα
Άγιοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας
Βυζαντινοί μοναχοί
Βυζαντινοί στρατηγοί