Εθνοσυμβολισμός

Ο εθνοσυμβολισμός είναι μια σχολή σκέψης των κοινωνικών και ιστορικών επιστημών που αφορά τη μελέτη του εθνικισμού. Τονίζει τη σημασία των συμβόλων, των μύθων, των αξιών και των παραδόσεων στο σχηματισμό και τη διατήρηση του σύγχρονου εθνικού κράτους. 

Εμφανίστηκε ως κριτική επί της αντίστοιχης σχολής του μοντερνισμού. Υποστηρίζει την αρχαιότητα και τη μακρά διάρκεια του έθνους, ενώ η μοντερνιστική σχολή πιστεύει ότι αυτό εμφανίστηκε στη σύγχρονη εποχή (μετά τον ύστερο 18ο αιώνα). Μεταξύ άλλων θεωρητικών, οι John A. Armstrong, Anthony D. Smith και John Hutchinson θεωρούνται σημαντικοί θεωρητικοί του εθνοσυμβολισμού. 

Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως «εθνο-συμβολιστική προσέγγιση» (ethno-symbolist approach) σε ένα άρθρο του Daniele Conversi, πρώην μαθητή του Smith στο London School of Economics. Ωστόσο, ο Conversi ήταν ελαφρώς επικριτικός, υποστηρίζοντας ότι: "εάν επικεντρωθούμε αποκλειστικά στη δύναμη του παρελθόντος και στα σύμβολά του, χάνουμε δύο άλλα βασικά χαρακτηριστικά του εθνικισμού: πρώτον, τη σχέση του με την πολιτική εξουσία, και ιδιαίτερα με το κράτος, και δεύτερον, τη κρίσιμη λειτουργία της δημιουργίας συνόρων".

Σημαντικοί θεωρητικοί και θεωρίες 
Τζον Α. Άρμστρονγκ 

Η συμβολή του Άρμστρονγκ στον εθνοσυμβολισμό είναι  η έννοια των  σύμπλοκων μύθων-συμβόλων που διατυπώνει στο βιβλίο του Έθνη πριν τον Εθνικισμό (Nations before Nationalism)  του 1982, όπου υπογράμμισε αρχικά τη σημασία της "μακράς διάρκειας" (la longue durée) του Anthony D. Smith.  Ο Άρμστρονγκ πιστεύει ότι η εθνοτική συνείδηση υπάρχει εδώ και πολύ καιρό, τα ίχνη της οποίας θα μπορούσαν να βρεθούν σε αρχαίους πολιτισμούς όπως η Αίγυπτος, και ότι ο εθνικισμός είναι απλώς "το τελικό στάδιο ενός μεγαλύτερου κύκλου εθνοτικής συνείδησης που φθάνει στις πρώτες μορφές συλλογικής οργάνωσης". Ως εκ τούτου, παρόμοια με την έννοια της μακράς διάρκειας της σχολής των Annales, ο σχηματισμός της εθνικής ταυτότητας πρέπει να εξεταστεί σε χρονικές διαστάσεις πολλών αιώνων.  

Τόνισε τα όρια της ανθρώπινης ταυτότητας, υιοθετώντας το μοντέλο της κοινωνικής αλληλεπίδρασης του Fredrik Barth, και υποστηρίζει ότι «οι ομάδες τείνουν να ορίσουν τους εαυτούς τους όχι με βάση τα δικά τους χαρακτηριστικά, αλλά με βάση αποκλεισμούς, δηλαδή σε σύγκριση με τους 'ξένους' ". Με άλλα λόγια, ο χαρακτήρας μιας ομάδας δεν είναι ποτέ σταθερός, και σύμφωνα με τις ατομικές αντιλήψεις των μελών της ομάδας τα όρια των ταυτοτήτων ποικίλλουν. Ως εκ τούτου, σε σύγκριση με τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά της ομάδας, οι μηχανισμοί της διάκρισης των ορίων μιας συγκεκριμένης ομάδας από τους άλλους πρέπει να μελετηθούν περισσότερο.  

Η αντίληψή του για την εθνοτική ομάδα που ορίζεται από κανόνες αποκλεισμού,  αποκλείει οποιονδήποτε εξ ορισμού τρόπο διάκρισης της εθνότητας από άλλες συλλογικές ταυτότητες, συμπεριλαμβανομένων των θρησκευτικών και ταξικών ταυτοτήτων. Για το λόγο αυτό ο ίδιος ασχολείται περισσότερο με τις μεταβαλλόμενες αλληλεπιδράσεις μεταξύ της πίστης σε τάξεις, έθνη ή θρησκείες, παρά με τους «τεμαχιστικούς ορισμούς».  

Για τον Άρμστρονγκ, «ο μύθος, το σύμβολο, η επικοινωνία και η συστάδα συνδεόμενων παραγόντων συμπεριφοράς είναι συνήθως πιο ανθεκτικοί από τους καθαρά υλικούς παράγοντες», γεγονός που δείχνει την έμφασή του στην εμμονή αυτών των συμβολικών μηχανισμών ορίων. Διευκρίνισε περαιτέρω και ανέλυσε διάφορους παράγοντες που διασφαλίζουν αυτή την ανθεκτικότητα. Ο πρώτος και γενικότερος τέτοιος παράγοντας,  είναι οι τρόποι ζωής και οι εμπειρίες που σχετίζονται με αυτούς. Υπάρχουν δύο βασικά διαφορετικοί τρόποι ζωής: ο νομαδικός και ο εγκατεστημένος. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η θρησκεία, υπόδειγμα των οποίων είναι ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ, οι οποίες  γέννησαν διαφορετικούς πολιτισμούς και  μύθους / σύμβολα. Ο τρίτος παράγοντας είναι η πόλη, της οποίας η επίδραση στην εθνοτική ταυτότητα «απαιτεί εξέταση πολλών παραγόντων που κυμαίνονται από τον αντίκτυπο της πολεοδομίας έως την ενοποίηση των φυγοκεντρικών επιπτώσεων διαφόρων νομικών κωδίκων, ιδίως του νόμου Lübeck και Magdeburg . 

Ο τέταρτος παράγοντας είναι ο ρόλος των αυτοκρατορικών πολιτικών συστημάτων, του οποίου το κεντρικό ερώτημα είναι "πώς η έντονη συνείδηση της πίστης και της ταυτότητας που δημιουργήθηκε μέσω της επαφής πρόσωπο με πρόσωπο στην πόλη-κράτος  μεταφέρθηκε στους μεγαλύτερους σχηματισμούς πόλεων και υπαίθρου που είναι γνωστές ως αυτοκρατορίες;" Ο μεσοποταμικός μύθος της πολιτείας ως αντανάκλαση του ουράνιου νόμου, που ονομάζεται μυθοκινητής (mythomoteur) από τον Άρμστρονγκ, επεξηγείται ως «μεταφορά μύθων για πολιτικούς σκοπούς», δεδομένου ότι χρησιμοποιήθηκε ως όχημα για την ενσωμάτωση της αφοσίωσης σε πόλεις-κράτη  σε μεγαλύτερα σύνολα.. 

Ο τελευταίος παράγοντας είναι η γλώσσα. Μοναδικά, ο Άρμστρονγκ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η σημασία της γλώσσας για την εθνική ταυτότητα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άλλους παράγοντες» στην προ-μοντέρνα εποχή. Η σημασία της βασίστηκε σε  πολιτικές και θρησκευτικές δυνάμεις και πίστεις ανά τους αιώνες.  

Ωστόσο, στα μετέπειτα έργα του, συμφωνεί με τους περισσότερους μοντερνιστές, συμπεριλαμβανομένων των Benedict Anderson και Eric Hobsbawm ότι η εθνική ταυτότητα ήταν μια εφεύρεση, και η μόνη εναπομένουσα διαφωνία θα ήταν "σχετικά με την αρχαιότητα ορισμένων εφευρέσεων και το ρεπερτόριο των προϋπαρχόντων  χαρακτηριστικών της ομάδας που οι εφευρέτες είχαν στη διάθεσή τους ".

Άντονι Δ. Σμιθ 
Αν και ήταν πρώην μαθητής του Έρνεστ Γκέλνερ, ο οποίος θεωρείται ότι εκπροσωπεί τον μοντερνισμό, ο Άντονι Δ. Σμιθ έχει οπτικές επί του εθνικισμού που τον διαφοροποιούν από τον δάσκαλό του. Είναι επίσης ο τελευταίος συντελεστής στην "αντιπαράθεση του London School of Economics " για τον εθνικισμό (;όπως ονομάστηκε από τον Gellner).  Η κεντρική του άποψη είναι ότι «το σύγχρονο κράτος δεν μπορεί να γίνει κατανοητό χωρίς να ληφθούν υπόψη προϋπάρχουσες εθνικές συνιστώσες, η έλλειψη των οποίων είναι πιθανό να δημιουργήσει σοβαρό εμπόδιο στην 'οικοδόμηση του έθνους' ».  Ο Σμιθ έχει προτείνει στους θεωρητικούς να ορίσουν βασικούς όρους όπως «έθνος» και ο «εθνικισμός» πέρα από τον θεωρητικό περιορισμό τόσο του μοντερνισμού όσο και του αρχεγονισμού . Κατά τη γνώμη του, το πρόβλημα των μοντερνιστών είναι κυρίως ότι  ορίζουν το έθνος ως «σύγχρονο έθνος» με χαρακτηριστικά των ευρωπαϊκών εθνών του 18ου και του 19ου αιώνα, καθιστώντας τον ορισμό τους Ευρωκεντρικό και μεροληπτικό.  Αντ 'αυτού, προτείνει έναν ιδανικό-τυπικό ορισμό του έθνους: «ένας κατονομαζόμενος ανθρώπινος πληθυσμός που μοιράζεται μια ιστορική περιοχή, κοινούς μύθους και ιστορικές αναμνήσεις, μια μαζική, δημόσια κουλτούρα, μια κοινή οικονομία και κοινά νομικά δικαιώματα και καθήκοντα για όλα τα μέλη». 

Εισάγει επίσης τον σημαντικό όρο ethnie, μια γαλλική λέξη που σημαίνει «εθνοτική ομάδα», η οποία χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις προ-σύγχρονες εθνοτικές κοινότητες και περιέχει έξι βασικά χαρακτηριστικά: 

 ένα συλλογικό όνομα 
 ένα μύθο κοινής καταγωγής 
 κοινές ιστορικές μνήμες 
 ένα ή περισσότερα διακριτά στοιχεία κοινής κουλτούρας 
 μια σχέση με μια συγκεκριμένη "πατρίδα" 
 αίσθηση αλληλεγγύης για σημαντικούς τομείς του πληθυσμού. 

Αυτά τα έξι χαρακτηριστικά δείχνουν ότι η ethnie είναι «κάθε άλλο παρά αρχέγονη». Ο σχηματισμός της ακολουθεί δύο πρότυπα: συνένωση και διαίρεση. Η πρώτη ενώνει ξεχωριστές μονάδες, ενώ η δεύτερη λειτουργεί αντίστροφα. 

Σύμφωνα με τον Σμιθ, υπάρχουν τέσσερις βασικοί μηχανισμοί εθνοτικής αυτο-ανανέωσης: 

 θρησκευτική μεταρρύθμιση, με παράδειγμα την ιστορία των Εβραίων . 
 πολιτισμικός δανεισμός, με παράδειγμα τη συνάντηση μεταξύ εβραϊκών και ελληνικών πολιτισμών 
 λαϊκή συμμετοχή, με παράδειγμα το κοινωνικο-θρησκευτικό λαϊκό κίνημα των Μαζδακιτών στην Περσία των Σασσανιδών του 5ου αιώνα, που υπονόμευσε τα θεμέλια του κράτους των Σασσανίδων. 
 μύθοι εθνοτικής εκλογής, η έλλειψη των οποίων μπορεί να σχετίζεται με τη μείωση της εθνοτικής επιβίωσης στην Ασσυρία, τη Φοινίκη και στους Φιλισταίους . 

Για να καταλάβουμε "γιατί και πώς αναδύεται το έθνος;" , ο Smith προσδιορίζει δύο τύπους εθνικής κοινότητας: την πλευρική (αριστοκρατική) και την κάθετη (δημοτική).  

Στην πιο πρόσφατη δουλειά του, ο Σμιθ πρόσθεσε την τρίτη οδό σχηματισμού εθνών: έθνη μεταναστών που αποτελούνται από θραύσματα άλλων εθνών, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αυστραλία.

Τζον Χάτσινσον 
Ο Χάτσινσον εποπτεύτηκε από τον Smith ενώ έκανε το διδακτορικό του στο London School of Economics. Η κύρια συμβολή του στον εθνοσυμβολισμό είναι η θεωρία του πολιτισμικού εθνικισμού στο έργο του Δυναμική του Πολιτιμτικού Εθνικισμού (Dynamics of Cultural Nationalism, 1987). 

Διαχωρίζει τον εθνικισμό σε πολιτικό και πολιτισμικό, οι οποίοι είναι διαφορετικές, ή και ανταγωνιστικές αντιλήψεις του έθνους, και «έχουν σαφώς αποκλίνουσες πολιτικές στρατηγικές». 

Οι πολιτικοί εθνικιστές είναι ουσιαστικά κοσμοπολίτικοι ορθολογιστές των οποίων η αντίληψη του έθνους «προσβλέπει τελικά σε μια κοινή ανθρωπότητα που υπερβαίνει τις πολιτισμικές διαφορές». Αν και το γεγονός ότι ο κόσμος έχει χωριστεί σε πολλές πολιτικές κοινότητες, τις έχει αναγκάσει να εργαστούν εντός των υφιστάμενων συνόρων. Οι στόχοι των πολιτικών εθνικιστών είναι να «εξασφαλίσουν ένα αντιπροσωπευτικό κράτος για την κοινότητά τους, ώστε να μπορεί να συμμετέχει ως ισότιμος στον αναπτυσσόμενο κοσμοπολίτικο ορθολογιστικό πολιτισμό". Ο εθνικισμός στα περισσότερα κράτη της Δυτικής Ευρώπης μετά τον 18ο αιώνα πληροί το κριτήριο του πολιτικού εθνικισμού, που είναι επίσης ο εθνικισμός στον οποίο αναφέρονται οι μοντερνιστές, συμπεριλαμβανομένου του Έρικ Χομπσμπάουμ και του Benedict Anderson. 

Αντιθέτως, οι πολιτισμικοί΄εθνικιστές  πιστεύουν ότι η ανθρωπότητα «εμποτίζεται με μια δημιουργική δύναμη που προσδίδει σε όλα τα πράγματα με ατομικότητα» παρόμοια με τη φύση. Θεωρούν ότι το κράτος είναι τυχαίο, δεδομένου ότι το έθνος είναι ουσιαστικά ο διακριτός του πολιτισμός που είναι «προϊόν της μοναδικής ιστορίας, του πολιτισμού και του γεωγραφικού του προφίλ». Τα έθνη είναι οργανικές οντότητες και ζωντανές προσωπικότητες. Κατά την άποψη αυτή, το  έθνος βρίσκεται στα πάθη που εμφυτεύονται από τη φύση και την ιστορία και όχι από την "απλή" συγκατάθεση ή το νόμο. Η σύγκρουση, γενικά μεταξύ των παραδοσιακών ατόμων που γερνούν και των μορφωμένων νέων, δεν είναι μόνο αναπόφευκτη για το έθνος, αλλά και απαραίτητη για τη συνεχή ανακαίνιση και αναγέννηση του έθνους. Αυτά τα χαρακτηριστικά του πολιτιστικού εθνικισμού βασίζονται στις παρατηρήσεις του Hutchinson επί του εθνικισμού της Ινδίας των τελών του 19ου αιώνα και της Κίνας, που αντιπροσωπεύονται αντίστοιχα από τους Σουάμι Βιβεκανάντα και Liang Qichao . Από την άλλη πλευρά, ο πολιτισμικός εθνικισμός σχεδόν δεν απασχολεί τις θεωρίες του μοντερνισμού.  

Όχι μόνο αμφισβήτησε τον μοντερνισμό στα προηγούμενα έργα του, αλλά και τον μεταμοντερνισμό στα πιο πρόσφατα έργα του, ειδικά στο έργο του Τα Έθνη ως Ζώνες Συγκρούσεων (Nations as Zones of Conflict, 2005).

Βιβλιογραφικές αναφορές 

Πολιτική επιστήμη
Εθνικισμός