Σύνοδος του Ουίτμπι

Στη Σύνοδο του Ουίτμπι το 664, ο Βασιλιάς Οσουί της Νορθουμβρίας αποφάσισε ότι το βασίλειό του θα υπολογίζει το Πάσχα και θα τηρεί το μοναστικό τόνο (κούρεμα των καθολικών μοναχών) σύμφωνα με τα έθιμα της Ρώμης και όχι τα έθιμα που ασκούν οι Ιρλανδοί μοναχοί στην Αϊόνα. Η σύνοδος κλήθηκε στο διπλό μοναστήρι της Χίλντα του Ουίτμπι, που αργότερα ονομάστηκε Αββαείο Ουίτμπι.

Πηγές 

Υπάρχουν δύο κύριες πηγές για τη σύνοδο. Η πρώτη πηγή, Η Ζωή του Ουίλφριντ, είναι ένα αγιογραφικό έργο του Στέφανου του Ρίπον, που συχνά αναγνωρίζεται ως Έντιους Στεφάνους, πιθανώς λίγο μετά το 710. Η δεύτερη πηγή είναι το Historia Ecclesiastica gentis Anglorum (Χιστόρια Εκλεσιάστικα τζέντις Ανγκλόρουμ, Εκκλησιαστική Ιστορία του έθνους της Αγγλίας) του Βέδα, που γράφτηκε το 731. Μία από τις πηγές του Βέδα ήταν η ίδια η ζωή του Ουίλφριντ, αλλά είχε επίσης πρόσβαση σε άτομα που γνώριζαν τους συμμετέχοντες στη σύνοδο. Για παράδειγμα, ο Βέδας γνώριζε τον Άκκα του Χέξαμ και του αφιέρωσε πολλά από τα θεολογικά του έργα. Ο Άκκα ήταν συνοδοιπόρος του Ουίλφριντ σε μερικά από τα ταξίδια του στη Ρώμη.

Και οι δύο αναφορές βασικά συμφωνούν, αν και ο Βέδας δίνει έναν πολύ μακρύτερο λόγο για τη συζήτηση. Η περιγραφή των διαδικασιών, όπου ο βασιλιάς Οσουί προεδρεύει και κυβερνά αλλά δεν συμμετέχει στον ίδιο τον εκκλησιαστικό διάλογο, μοιάζει με παραδείγματα άλλων συνόδων σε άλλες πηγές, όπως αυτή του βιβλίου Βίτα Σάνκτι Μπονιφάτι (Vita Sancti Bonifati, Βίος του Αγίου Βονιφάτου) από τον Ουίλιμπολντ (όπου ο Βασιλιάς Ίνε του Ουέσσεξ λειτούργησε όπως και ο Οσουί). Παρ 'όλα αυτά, είναι σημαντικό να παρατηρήσουμε ότι οι συγγραφείς, παρά τη σχετικά καλή τους πρόσβαση σε πηγές που αφορούν τη σύνοδο, έγραψαν ακόμη εξ αποστάσεως, και οι αναφορές, ειδικά τα αποσπάσματα που αποδίδονται στους συμμετέχοντες, είναι πιθανότερο να είναι περιλήψεις για το πώς ο Βέδας και ο Στέφανος του Ρίπον κατάλαβαν το ζήτημα και όχι ως αληθινά αποσπάσματα. Επιπλέον, τα κίνητρα των συγγραφέων επηρέασαν τον τρόπο παρουσίασης του υλικού. Ο Βέδας έθεσε την περιγραφή του γεγονότος κεντρικά στην αφήγησή του, και έχει αναγνωριστεί ως υπερβολική έμφαση στην ιστορική σημασία της συνόδου, επειδή ο υπολογισμός του Πάσχα για αυτόν είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και επίσης επειδή ήθελε να τονίσει την ενότητα της Αγγλικής Εκκλησίας. Ωστόσο, η ακρίβεια του Βέδα ως ιστορικού έχει εκτιμηθεί καλά από αγγλοσαξονικούς μελετητές, και οι ιστορικοί ήταν γενικά άνετοι μετά από τη βασική παρουσίαση της συνόδου του Βέδα. Το κείμενο του Στεφάνου έχει λάβει περισσότερη κριτική, και ο Ρέτζιναλντι Πουλ (Βρετανός ιστορικός) εντόπισε πολλές από τις ανακρίβειές του, αλλά η αναφορά του Στεφάνου σχετικά με τη σύνοδο δεν υπέστη την ίδια κριτική με άλλα αποσπάσματα στο έργο του.

Υπόβαθρο 
Ο Χριστιανισμός στη Βρετανία κατά τον έβδομο αιώνα υπήρχε σε δύο μορφές που διακρίνονταν από διαφορετικές λειτουργικές παραδόσεις, με τις ονομασίες «Αϊονικές» και «Ρωμαϊκές» παραδόσεις. Η πρακτική «Αϊόνας» ήταν εκείνη των Ιρλανδών μοναχών που κατοικούσαν σε ένα μοναστήρι στο νησί της Αϊόνα (μια παράδοση στον «κελτικό χριστιανισμό»), ενώ η «ρωμαϊκή» παράδοση κρατούσε την τήρηση σύμφωνα με τα έθιμα της Ρώμης (Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία). Στο βασίλειο της Νορθουμβρίας, αυτές οι δύο παραδόσεις συνυπάρχουν και η καθεμία είχε ενθαρρυνθεί από διαφορετικούς βασιλικούς οίκους. Ο Έντουιν της Νορθουμβρίας είχε μετατραπεί σε χριστιανός υπό την επήρεια ιεραποστόλων που έστειλε από τη Ρώμη ο Πάπας Γρηγόριος ο Μέγας και έτσι είχε καθιερώσει τη ρωμαϊκή πρακτική στο βασίλειό του. Ωστόσο, μετά το θάνατό του και ένα έτος πολιτικής αστάθειας, ο Όσβαλντ της Νορθουμβρίας έκατσε στον θρόνο. Είχε μάθει την χριστιανική πρακτική από τους μοναχούς της Αϊόνα κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί (ενώ ήταν πολιτική εξορία κατά τα νεανικά του χρόνια), και είχε ενθαρρύνει τους ιεραπόστολους της Αϊόνα να προωθήσουν τον εκχριστιανισμό της Νορθουμβρίας, ειδικά τον διάσημο επίσκοπο Έινταν.

Μία από τις κύριες διαφορές μεταξύ των δύο παραδόσεων, και ως εκ τούτου μια πηγή διαμάχης, ήταν ο σωστός υπολογισμός του Πάσχα. Οι πρώτοι Χριστιανοί πιθανότατα είχαν αρχικά γιορτάσει το Πάσχα ταυτόχρονα με το Εβραϊκό Πάσχα, που πραγματοποιούνταν την δέκατη τέταρτη ημέρα του πρώτου σεληνιακού μήνα του εβραϊκού έτους, που ονομαζόταν Νισάν, την ημέρα της σταύρωσης σύμφωνα με το Κατά Ιωάννην 19:14. Ωστόσο, η Πρώτη Σύνοδος της Νίκαιας το 325 αποφάσισε ότι οι Χριστιανοί δεν θα πρέπει πλέον να χρησιμοποιούν το εβραϊκό ημερολόγιο, αλλά θα πρέπει να γιορτάζουν καθολικά το Πάσχα την Κυριακή, την ημέρα της ανάστασης, όπως είχε γίνει το έθιμο στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια. Ο υπολογισμός της κατάλληλης ημερομηνίας (υπολογισμός) ήταν μια πολύπλοκη διαδικασία (που περιλαμβάνει ένα σεληνιακό ημερολόγιο) και αναπτύχθηκαν διαφορετικοί πίνακες υπολογισμού που οδήγησαν σε διαφορετικές ημερομηνίες για τον εορτασμό του Πάσχα.

Στη δεκαετία του 660, οι οπαδοί της παράδοσης της Αϊόνα επέλεξαν να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τον 84ετή κύκλο Λατέρκους που εφευρέθηκε από τον Σαλπίκιο Σεβέρο (Sulpicius Severus) περί τα 410. Εν τω μεταξύ, η Ρωμαϊκή Κούρια (που περιλαμβάνει τα διοικητικά όργανα της Αγίας Έδρας) είχε αναθέσει στον Βικτώριο της Ακουιτανίας (457 μ.Χ.) και αργότερα στον Διονύσιο τον Μικρό (525) να δημιουργήσουν ένα νέο υπολογισμό, προκειμένου να επιλύσει τις διαφορές μεταξύ της ρωμαϊκής μεθόδου και της πιο επιστημονικής μεθόδου της Αλεξανδρινής Εκκλησίας. Οι τρεις εκτιμήσεις οδήγησαν συχνά σε διαφορετικές ημερομηνίες για τον εορτασμό του Πάσχα. Ούτε οι Βικτωριανοί ούτε οι Διονύσιοι υπολογισμοί δεν είχαν προβλήματα. Ο Διονύσιος είχε μεταφράσει απλώς το Αλεξανδρινό σύστημα στα Λατινικά χωρίς να το καταλάβει. Το Βικτωριανό σύστημα, με σύγχυση, παρήγαγε διπλές ημερομηνίες, βασιζόμενος στον Πάπα για να επιλέξει ποια ημερομηνία θα χρησιμοποιήσει. Ωστόσο, η Βικτωριανή μέθοδος υπολογισμού έγινε ευρέως αποδεκτή εκτός της περιοχής της ιρλανδικής επιρροής. Γύρω στο 602, ο Ιρλανδός ιεραπόστολος Κολουμβάνος είχε ήδη καταδικαστεί από μία σύνοδο Γάλλων κληρικών που αγνόησε την εξουσία τους και ακολουθώντας τους Πασχαλινούς υπολογισμούς της πατρίδας του (ο Βικτωριανός υπολογισμός κηρύχθηκε επίσημος στη Γαλατία το 541). Περίπου το 600 μ.Χ. ο Κολουμβάνος έγραψε στον Πάπα Γρηγόριο Α´: «Πρέπει να γνωρίζετε ότι ο Βικτώριος δεν έγινε δεκτός από τους δασκάλους μας και από τους παλιούς Ιρλανδούς εμπειρογνώμονες και από τους μαθηματικούς που είναι πιο ειδικευμένοι στον υπολογισμό του Πασχάλιου, αλλά θεωρήθηκε πιο άξιος κοροϊδίας και λύπησης παρά εξουσίας.». Αλλά και στην Ιρλανδία, διεξήχθη συζήτηση για την καλύτερη επιλογή για τον υπολογισμό της ημερομηνίας του Πάσχα.

Η σωστή ημερομηνία για τον εορτασμό της πιο σημαντικής χριστιανικής γιορτής είχε ήδη οδηγήσει σε ορατή διαφωνία στην Αυλή της Νορθουμβρίας. Η βασίλισσα Ίανφλεντ της Βερνικίας και η Αυλή της γιόρταζαν το Πάσχα σε διαφορετική ημέρα από εκείνη του βασιλιά Οσουί. Ενώ η μια βασιλική φατριά γιόρταζε το Πάσχα, η άλλη νήστευε κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής. Παρ 'όλα αυτά, ο διαχωρισμός αυτός δεν είχε ως αποτέλεσμα προβλήματα όσο ζούσε ο σεβαστός Έινταν. Μετά το θάνατό του, ο διάδοχός του, Φάιναν, βρέθηκε να αμφισβητείται από έναν μοναχό που ονομάζεται Ρόναν, έναν Ιρλανδό που είχε εκπαιδευτεί στη Ρώμη και ήθελε να εγκατασταθεί το Ρωμαϊκό Πάσχα. Μόνο στην εποχή του Κόλμαν, του τρίτου μοναχού με την παράδοση της Αϊόνα που εκλέχτηκε επίσκοπος της Νορθουμβρίας, η σύγκρουση απαιτούσε βασιλική προσοχή και επίλυση.

Σύγκληση 
Μια σημαντική προσωπικότητα στη σύγκληση της συνόδου ήταν ο Άλφριθ, γιος του Οσουί και υπο-βασιλιάς στη Ντέιρα. Ο Χένρι Μέιρ-Χάρτινγκ τον θεωρούσε «την κύρια αιτία του προβλήματος που οδήγησε στη Σύνοδο». Στις αρχές της δεκαετίας του 660, απέλασε τους Αϊονικούς μοναχούς από το μοναστήρι του Ρίπον και το έδωσε στον Γουίλφριντ, έναν βορειοδυτικό κληρικό που επέστρεψε πρόσφατα από τη Ρώμη. Η θέση του Άλφριθ στο βασιλικό Οίκο, μαζί με την προώθηση του Γουίλφριντ (ο οποίος θα ήταν ο εκπρόσωπος της ρωμαϊκής θέσης στη Σύνοδο), συνέβαλαν στην οργάνωση της σύγκλησης του πατέρα του για τη σύνοδο.

Η σύνοδος πραγματοποιήθηκε σε ένα μέρος που ονομάζοταν Στρένσαλ (Streanæshalch), σε ένα μοναστήρι της Χίλντα, που ήταν ο ίδιος ένας ισχυρός βορειοδυτικός ευγενής και προσκολλημένος στο Αϊονικό Πάσχα. Η αναγνώριση της τοποθεσίας με το μέρος που αργότερα ονομάστηκε Ουίτμπι είναι γενικά αποδεκτή, αλλά δεν είναι απολύτως σίγουρη. Μία άλλη πιθανή υποψήφια θέση του Στρένσαλ είναι κοντά στο Γιορκ.

Η θέση των Αϊονικών υποστηρίχθηκε από τον Κόλμαν, Επίσκοπο της Νορθουμβρίας. Προς στήριξη της ρωμαϊκής θέσης, η Ίανφλεντ της είχε στείλει τον εφημέριό της, τον Ρομάνους, και η θέση πάρθηκε επίσης από τον Αγιλβέρτο (Agilbert), έναν Φράγκο επίσκοπο που επίσης κατείχε αξίωμα στην Αγγλία. Λόγω της αδυναμίας του Αγιλβέρτου να εκφράσει τα περίπλοκα επιχειρήματα στα παλαιά αγγλικά, που ήταν για αυτόν μια ξένη γλώσσα, ο Γουίλφριντ (ή Ουίλφριντ) επιλέχθηκε ως ο κύριος υποστηρικτής του ρωμαϊκού κόμματος. Ο Βασιλιάς Οσουί προήδρευσε της συνόδου και ενήργησε ως τελικός δικαστής, ο οποίος θα έδινε τη βασιλική του εξουσία προς υποστήριξη της μιας ή της άλλης πλευράς.

Απόφαση 
Ο επίσκοπος Κόλμαν υπερασπίστηκε τον υπολογισμό του Πάσχα των Αϊονικών με το σκεπτικό ότι ήταν η πρακτική του Κολούμπα, ιδρυτή του μοναστηριακού δικτύου τους και, κατά τα λεγόμενά του, αγίου αναμφισβήτητης αγιότητας, ο οποίος ο ίδιος είχε ακολουθήσει την παράδοση του Αγίου Ιωάννη του αποστόλου και ευαγγελιστή.

Ο Γουίλφριντ υπερασπίστηκε τη ρωμαϊκή θέση για τους ακόλουθους λόγους (σύμφωνα με την αφήγηση του Βέδα):

 Ήταν η πρακτική στη Ρώμη, όπου οι απόστολοι Άγιοι Πέτρος και Παύλος «έζησαν, δίδαξαν, υπέφεραν και θάφτηκαν».
 Ήταν η καθολική πρακτική της Εκκλησίας, ακόμη και στην Αίγυπτο.
 Τα έθιμα του αποστόλου Ιωάννη ήταν ιδιαίτερα για τις ανάγκες της κοινότητάς του και την εποχή του και, από τότε, η Σύνοδος της Νίκαιας είχε καθιερώσει μια διαφορετική πρακτική.
 Ο Κολούμπα είχε κάνει ό,τι καλύτερο μπορούσε λαμβάνοντας υπόψη τις γνώσεις του, και έτσι η παράτυπη πρακτική του ήταν δικαιολογημένη, αλλά οι Αϊονικοί μοναχοί προς το παρόν δεν είχαν τη δικαιολογία της άγνοιας.
 Σε κάθε περίπτωση, κανείς δεν είχε εξουσία επί του Αγίου Πέτρου (και συνεπώς των διαδόχων του, των επισκόπων της Ρώμης).

Ο Οσουί ρώτησε έπειτα και τις δύο πλευρές εάν συμφωνούσαν ότι στον Πέτρο είχαν δωθεί τα κλειδιά για τη βασιλεία των ουρανών από τον Χριστό και ανακηρύχθηκε «ο βράχος» στον οποίο θα χτιστεί η Εκκλησία (όπως αναφέρεται στο Κατά Ματθαίον 16:18-19) και αυτοί όλοι συμφώνησαν. Στη συνέχεια, ο Οσουί δήλωσε την απόφασή του υπέρ του κατόχου των κλειδιών, δηλαδή της ρωμαϊκής πρακτικής.

Ωστόσο, η μέθοδος του Γουίλφριντ για τον υπολογισμό της ημερομηνίας του Πάσχα ήταν αυτή που χρησιμοποιήθηκε στην Αλεξάνδρεια και όχι στη Ρώμη. Ο Βέδας παρουσίασε τη σύνοδο ως νίκη του ρωμαϊκού κόμματος, παρόλο που είχε αμφιβολίες για το εάν η μέθοδος χρησιμοποιήθηκε στη Ρώμη. Δημιούργησε τη δική του εκδοχή βάσει των πρακτικών της Αλεξάνδρειας, όπως τροποποιήθηκε από τον Διονύσιο, για τους δικούς του υπολογισμούς στο De Temporibus (703) και λεπτομερέστερα στο De Temporum Ratione (716-25). Οι Βεδικές ταμπλέτες έγιναν δεκτές στα Βρετανικά Νησιά και στην Αυτοκρατορία των Καρολιδών τον ένατο αιώνα και στη Ρώμη το δέκατο.

Αποτέλεσμα 
Η Σύνοδος του Ουίτμπι καθιέρωσε την υποτιθέμενη ρωμαϊκή πρακτική ως κανόνα στη Νορθουμβρία, και έτσι «έφερε τη Νορθρουμβιανή Εκκλησία στο κύριο ρεύμα του ρωμαϊκού πολιτισμού». Η επισκοπική έδρα της Νορθουμβρίας μεταφέρθηκε από τη Λίντισφερν στην Γιορκ. Ο Γουίλφριντ, επικεφαλής υποστηρικτής της ρωμαϊκής θέσης, αργότερα έγινε Επίσκοπος της Νορθουμβρίας, ενώ ο Κόλμαν και οι υποστηρικτές του Αϊονικού τόπου που δεν άλλαξαν τις πρακτικές τους αποσύρθηκαν στην Αϊόνα. Ο Κόλμαν επετράπη να πάρει μερικά λείψανα του Έινταν, ο οποίος ήταν κάθετος στην καθιέρωση του χριστιανισμού της Αϊονικής παράδοσης στη Νορθουμβρίας, μαζί του πίσω στην Αϊόνα. Για να αντικαταστήσει τους κληρικούς που αναχώρησαν για την Αϊόνα, ο Οσουί επέλεξε κυρίως Ιρλανδούς που ήταν από τα μέρη της Ιρλανδίας που κράτησαν το Ρωμαϊκό Πάσχα (όπως οι περισσότεροι από την Ιρλανδία είχαν κάνει για κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι το 660).

Κληρονομιά και ιστορική σημασία 
Η Σύνοδος του Ουίτμπι ήταν μόνο ένα από τα πολλά συμβούλια που πραγματοποιήθηκαν σχετικά με τον σωστό υπολογισμό του Πάσχα σε όλη τη Λατινική Χριστιανοσύνη στον Πρώιμο Μεσαίωνα. Απευθύνονταν στα ζητήματα του υπολογισμού του Πάσχα και της σωστής μοναστικής τόνωσης, και αφορούσε μόνο το μέρος της Αγγλικής Εκκλησίας που απάντησε στην Αγία Έδρα της Λίντισφερν πως «ήταν μια υπόθεση της Νορθουμβρίας». Η υπεράσπιση του Γουίλφριντ για το Ρωμαϊκό Πάσχα έχει χαρακτηριστεί ως «θριαμβευτική ώθηση ενάντια σε μια ανοιχτή πόρτα», καθώς οι περισσότεροι από τους Ιρλανδούς είχαν ήδη αποδεχτεί το Ρωμαϊκό Πάσχα και για τον λόγο αυτό η Αϊόνα «είχε ήδη τον κίνδυνο να ωθηθεί από τη μία πλευρά από τους Ιρλανδούς αντιπάλους της.».

Παρόλο που η εστίαση στο Ουίτμπι είναι στις αποφάσεις σχετικά με τον τόνο και τη χρονολόγηση του Πάσχα, μπορούμε επίσης να δούμε τη σύνοδο ως ένα σημαντικό βήμα στον ενδεχόμενο Ρωμανισμό της εκκλησίας της Αγγλίας, παρόλο που αυτός ο Ρωμανισμός μπορεί να είχε συμβεί ούτως ή άλλως χωρίς τη Σύνοδο του Ουίτμπι. Ωστόσο, από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, τα γεγονότα της συνόδου ερμηνεύτηκαν συμβολικά ως "Κελτική Εκκλησία" που αντιτίθεται σε μια "Ρωμαϊκή Εκκλησία", και η απόφαση του Οσουί ερμηνεύτηκε ως "υποταγή" της "Βρετανικής Εκκλησίας" στη Ρώμη . Υπάρχει μια συζήτηση σχετικά με την πραγματικότητα μιας διάκρισης μεταξύ μιας προ-Ουίτμπι Κελτικής Εκκλησίας και μιας μετα-Ουίτμπι Ρωμαϊκής Εκκλησίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Πάτρικ Ουόρμαλντ:Από τις μέρες του Τζωρτζ Μπιουκάναν, προμηθεύοντας την αρχική προπαγάνδα για τους κατασκευαστές του Σκωτσέζικης Εκκλησίας, μέχρι μια εντυπωσιακά πρόσφατη ημερομηνία, υπήρχε εξουσιοδότηση για μια αντι-ρωμαϊκή, αντιεπισκοπική και, κατά τον 19ο αιώνα, μια στάση κατά της εγκατάστασης της Κολουμπανής ή «Κελτικής» Εκκλησίας. ... Η ιδέα ότι υπήρχε μια "Κελτική Εκκλησία" σε μια έννοια μετα-μεταρρυθμιστικής αίσθησης εξακολουθεί να είναι εκπληκτικά απαράδεκτη από τις απόψεις των μαθητών.Τοποθετώντας τη σύνοδο στο σωστό ιστορικό της πλαίσιο, οι αγγλοσαξονικοί ιστορικοί σημείωσαν επίσης τη θέση της συνόδου στο πλαίσιο της σύγχρονης πολιτικής έντασης. Ο Χένρι Μέιερ-Χάρτινγκ θεώρησε ότι το ενδιαφέρον του Άλφριθ για τη σύγκληση της συνόδου οφείλεται στην επιθυμία του να δει την θέση του πατέρα του στη Βερνικία να αμφισβητείται και να δει την αντικατάσταση του Κόλμαν με έναν άλλο επίσκοπο που θα ήταν πιο ευθυγραμμισμένος με τον εαυτό του.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Πρωταρχικές πηγές 

 Bede, Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum, in Venerabilis Baedae Opera Historica. ed. C. Plummer (Oxford, 1896)
 Stephen of Ripon, Life of Bishop Wilfrid, ed. and trans. Bertram Colgrave (Cambridge: Cambridge University Press, 1985)

Δευτερεύουσες πηγές 

 Abels, Richard. "The Council of Whitby: A Study in Early Anglo-Saxon Politics", in Journal of British Studies, 23 (1984)
 Brown, Peter. The Rise of Western Christendom: Triumph and Diversity, 2nd ed. (Oxford: Blackwell Publishing, 2003)
 Cubitt, Catherine, Anglo-Saxon Church Councils c. 650–850 (London: Leicester University Press, 1995)
 Higham, N. J. The Kingdom of Northumbria AD 350–1100 (Alan Sutton, 1993)
 Mayr-Harting, Henry. The Coming of Christianity to Anglo-Saxon England, 3rd edition (London: B. T. Batsford Ltd, 1991)
 Stenton, F. M. Anglo-Saxon England, 3rd edition (Oxford: Clarendon Press, 1971)
 
 Wormald, Patrick, The Times of Bede: Studies in Early English Christian Society and its Historian, ed. Stephen Baxter (Oxford: Blackwell Publishing, 2006)

Δείτε επίσης 

 Χριστιανισμός στην Αγγλοσαξονική Αγγλία
 Αρειανική διαμάχη
 Πρώτη Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης
 Οσουί της Νορθουμβρίας

Σύνοδοι
Χριστιανισμός στην Αγγλία