Γραφική παρτιτούρα

Η Γραφική παρτιτούρα (ή γραφική σημειογραφία) είναι μία μέθοδος μουσικής σημειογραφίας που χρησιμοποιεί οπτικά σύμβολα, σχήματα, χρώματα, λέξεις, συλλαβές και σημάδια, για να περιγράψει κοφτούς ή συνεχόμενους ήχους, εντάσεις, τονικά ύψη, πυκνότητα, υφές και χροιές. Διαφέρει από τη συμβατική σημειογραφία με νότες σε πεντάγραμμο, αλλά οι δύο μέθοδοι μπορούν να συνδυαστούν. Η γραφική σημειογραφία εξελίχθηκε κατά τη δεκαετία του 1950 από συνθέτες όπως ο Πεντερέτσκι, ο Στοκχάουζεν, ο Ξενάκης ο Λίγκετι και πολλοί άλλοι. Οι συνθέτες προτιμούν τις γραφικές παρτιτούρες όταν πειραματίζονται με τη μουσική, και ο τυπικός μουσικός συμβολισμός αποδεικνύεται αναποτελεσματικός. Έχει χρησιμοποιηθεί στην αλεατορική  και την απροσδιόριστη μουσική, από τους πρωτοπόρους της τεχνικής, όπως ο Ερλ Μπράουν και ο Τζων Κέιτζ, που στόχευαν να ενεργοποιήσουν τη δημιουργικότητα των ερμηνευτών και να τους απελευθερώσουν από τους περιορισμούς της συμβατικής σημειογραφίας.

Ιστορία 
Από την αρχαιότητα η μουσική μεταδίδεται με δύο τρόπους, μέσω της προφορικής παράδοσης (από στόμα σε στόμα, ακουστικά) και με την γραπτή παράδοση. Οι μεγάλοι πολιτισμοί κατέγραφαν τη μουσική του πολιτισμού τους με μία μουσική γλώσσα. Η σημειογραφία του πενταγράμμου πρωτοεμφανίστηκε τον 9ο αιώνα. Μέχρι τότε, ήδη υπήρχε πληθώρα συστημάτων καταγραφής της μουσικής, όπως η βυζαντινή παρασημαντική που χρησιμοποιεί η εκκλησία, και η νευματική.  

Η μουσική σημειογραφία απασχόλησε τους σημαντικότερους μουσικοπαιδαγωγούς, όπως τον Καρλ Ορφ, (1895-1982) τον Εμίλ Νταλκρόζ (1865-1950) και τον Ζόλταν Κόνταϊ (1882-1967).  

Οι γραφικές παρτιτούρες αναδύθηκαν το '50 με το επαναστατικό κίνημα της Απροσδιόριστης (Ιndeterminacy) μουσικής, όπως πρωτοστατήθηκε από τον Τζων Κέιτζ. Την τεχνική ενστερνίστηκαν πρώτα οι αβάν-γκαρντ μουσικοί, και εκδηλώθηκε ως χρήση συμβόλων για την καταγραφή πληροφοριών που δεν μπορεί να καλύψει η συμβατική σημειογραφία, ως επέκταση αυτής. Οι γραφικές παρτιτούρες διακρίθηκαν σε δύο κατηγορίες: σε αυτές που σχηματίστηκαν από έρευνες για νέα συστήματα μουσικής σημειογραφίας, π.χ. το Projection του Φέλντμαν και το Prozession του Καρλχάιντς Στοκχάουζεν, και σε αυτές που στόχευαν στον αυτοσχεδιασμό του καλλιτέχνη, π.χ. το Δεκέμβριος του 1952 του Ερλ Μπράουν και το Treatise του Καρντιου, που γράφτηκε ως απάντηση στο 4'33 " του Κέιτζ, του οποίου η παρτιτούρα περιλάμβανε 193 γραμμές και ορθογώνια σε λευκό φόντο. Στην Ευρώπη, οι γραφικές παρτιτούρες του Σιλβάνο Μπουσότι συχνά έχουν παρουσιαστεί ως έργα εικαστικής τέχνης από τους οπαδούς του είδους. Το 1969 οι Τζων Κέιτζ και Άλισον Νόουλες, στο πλαίσιο του κινήματος αποσπασματικής σημειογραφίας, δημοσίευσαν μία συλλογή με αποσπάσματα από τις παρτιτούρες 269 συνθετών με την πρόθεση να δείξουν «την πληθώρα κατευθύνσεων που ανοίγονται για τον συμβολισμό».  

Άλλοι αξιοσημείωτοι πρωτοπόροι της γραφικής σημειογραφίας είναι οι συνθέτες: Μαουρίτσιο Κάγκελ, Γκιέργκι Λίγκετι (Artikulation ), Κρίστοφ Πεντερέτσκι, Καρλχάιντς Στοκχάουζεν, και οι Ιάννης Ξενάκης, Μόρτον Φέλντμαν και Κρίστιαν Βολφ. 

Το 2008, η Τερέζα Σάουερ επιμελήθηκε μια επιτομή με γραφικές παρτιτούρες από συνθέτες πάνω από 50 χωρών,  αποδεικνύοντας πόσο διαδεδομένη είναι η πρακτική αυτή.

Παραδείγματα

Ως σύστημα σημειογραφίας 

 Εικονογραφημένες παρτιτούρες με χρονική βάση. Π.χ. το Waterwalk του Τζων Κέιτζ, όπου τα σύμβολα είναι εντολές για τον τρόπο και τον χρόνο εκτέλεσης ορισμένων ενεργειών. 

 Γραμμές που δείχνουν μόνο κατά προσέγγιση τα ύψη των τόνων, τα οποία τελικά αποφασίζονται κατά την εκτέλεση. 

 Τροποποιημένη σημειογραφία. Όπως φαίνεται στο έργο του Τζορτζ Κραμπ όπου χρησιμοποιεί συμβατική σημειογραφία αλλά παρουσιάζει τη μουσική παρτιτούρα εικονογραφημένη με μη παραδοσιακό τρόπο. Αυτή η επινόηση, ωστόσο, δεν είναι καινοτομία του 20ου αιώνα. Δείγματά της έχουν βρεθεί από τα τέλη του 14ου αιώνα σε ορισμένα κομμάτια του Μποντ Κορντιέρ, και σε ένα κομμάτι του Γιόζεφ Χάυντν από τα τέλη του 18ου αιώνα. 

 Νέο ειδικό σύστημα σημειογραφίας. Δηλαδή ένα νέο σύνολο από συγκεκριμένες και συμβολογραφημένες μουσικές ενέργειες, όπως το Ψάπφα του Ξενάκη.

Ως αφηρημένη οπτική αναφορά 

 Αφηρημένη αναπαράσταση με χρονική βάση. Π.χ. η παρτιτούρα του Χανς-Κριστοφ Στέινερ για το Solitude (Μοναξιά),  όπου ο άξονας του χρόνου είναι οριζόντιος με κατεύθυνση από αριστερά προς τα δεξιά και τα τονικά ύψη απεικονίζονται με σύμβολα και εικονογραφήσεις. 
 Αφηρημένη σημειογραφία με χρονική βάση. Π.χ. το Chanson του Ρούντολφ Κομόρους που χρησιμοποιεί αφηρημένη σημειογραφία ως συνάρτηση του χρόνου.  
 Ελεύθερες Αφηρημένες Αναπαραστάσεις, όπως το Δεκέμβριος του 1952 του Μπράουν, όπου η μορφή, τα τονικά ύψη και τα μουσικά όργανα επιλέγονται από τον ερμηνευτή. 
 Ελεύθερη αφηρημένη σημειογραφία, όπως «Η Μεταφυσική της Σημειογραφίας» του Μαρκ Απλμπάουμ όπου στοιχεία της συμβατικής μουσικής σημειογραφίας συνδυάζονται με αφηρημένα σχέδια.

Ενδεικτικά σύμβολα

Αξιοσημείωτοι χρήστες 

 
 Μπράιαν Ένο 
 Παναγιώτης Κόκορας 
 Ανέστης Λογοθέτης 
 Τζον Γουίλιαμς 
 Τζον Ζορν
 Ιάννης Ξενάκης

Παραπομπές 

Μουσική σημειογραφία