Αμανίτης ο φαλλοειδής

Ο Αμανίτης ο φαλλοειδής (Amanita phalloides), κοινώς γνωστός ως θανατίτης, είναι θανατηφόρος δηλητηριώδης βασιδιομύκητας, ένα από τους πολλούς στο γένος Αμανίτης. Κατανέμεται ευρέως σε όλη την Ευρώπη, αλλά πλέον φύεται και σε άλλα μέρη του κόσμου, ο A. phalloides σχηματίζει εκτομυκόριζες με διάφορα πλατύφυλλα δέντρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο θανατίτης έχει εισαχθεί σε νέες περιοχές με την καλλιέργεια μη ιθαγενών ειδών βελανιδιάς, καστανιάς και πεύκου. Τα μεγάλα καρποφόρα σώματα (μανιτάρια) εμφανίζονται το καλοκαίρι και το φθινόπωρο. Τα καπέλα είναι γενικά πρασινωπού χρώματος με ένα λευκό στύπο και βράγχια. Το χρώμα του καπακιού είναι μεταβλητό, συμπεριλαμβανομένων των λευκών μορφών (βλέπε Ταξινόμηση παρακάτω), και επομένως δεν είναι αξιόπιστο αναγνωριστικό.

Αυτά τα τοξικά μανιτάρια μοιάζουν με πολλά βρώσιμα είδη (κυρίως το μανιτάρι του Καίσαρα και το μανιτάρι αχύρου) που καταναλώνονται συνήθως από τον άνθρωπο, αυξάνοντας τον κίνδυνο τυχαίας δηλητηρίασης. Οι αματοξίνες, η κατηγορία τοξινών που βρίσκονται σε αυτά τα μανιτάρια, είναι θερμοσταθερές : αντιστέκονται σε αλλαγές λόγω θερμότητας, οπότε οι τοξικές τους επιδράσεις δεν μειώνονται με το μαγείρεμα.

Ο Αμανίτης ο φαλλοειδής είναι ένα από τα πιο δηλητηριώδη από όλα τα γνωστά μανιτάρια. Υπολογίζεται ότι μόλις το μισό μανιτάρι περιέχει αρκετή τοξίνη για να σκοτώσει έναν ενήλικο άνθρωπο. Εμπλέκεται στην πλειονότητα των θανάτων ανθρώπων από δηλητηρίαση από μανιτάρια, πιθανώς συμπεριλαμβανομένων των θανάτων του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Κλαύδιου το 54 μ.Χ. και του Αγίου Ρωμαίου Αυτοκράτορα Καρόλου Στ΄ το 1740. Έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών ερευνών και έχουν απομονωθεί πολλοί από τους βιολογικά δραστικούς παράγοντες. Το κύριο τοξικό συστατικό είναι α-Αμανιτίνη, η οποία βλάπτει το συκώτι και τα νεφρά, προκαλώντας ηπατική και νεφρική ανεπάρκεια που μπορεί να είναι θανατηφόρος.

Ταξινόμηση και ονομασία 
Ο θανατίτης ονομάζεται στα λατινικά ως τέτοιος στην αλληλογραφία μεταξύ του Άγγλου γιατρού Τόμας Μπράουν και του Κρίστοφερ Μέρετ. Επίσης, περιγράφηκε από τον Γάλλο βοτανολόγο Σεμπαστιάν Βαγιάντ το 1727, ο οποίος έδωσε μια σύντομη ονομασία " Fungus phalloides, annulatus, sordide virescens, et patulus " - ένα αναγνωρίσιμο όνομα για τον μύκητα σήμερα. Αν και η επιστημονική ονομασία phalloides σημαίνει "φαλλός", δεν είναι σαφές εάν ονομάζεται για την ομοιότητά του με έναν κυριολεκτικό φαλλό ή τα βρωμομανίταρα Φαλλός. Το 1821, ο Ελίας Μάγκνους Φρις το περιέγραψε ως Agaricus phalloides, αλλά συμπεριέλαβε όλα τους λευκούς αμανίτες στην περιγραφή του. Τελικά το 1833, ο Γιόχαν Χάινριχ Φρίντριχ Λινκ καταστάλλαξε στο όνομα Amanita phalloides,  αφού ο Πέρσον το ονόμασε Amanita viridis 30 χρόνια νωρίτερα. Αν και η χρήση του ονόματος Amanita phalloides από τον Λούις Σίκρεταν προηγείται του Λινκ, έχει απορριφθεί για ονοματολογικούς σκοπούς, επειδή τα έργα του Σίκρεταν δεν χρησιμοποιούσαν σταθερά τη διωνυμική ονοματολογία. Ορισμένοι ταξινομιστές, ωστόσο, διαφωνούν με αυτήν την άποψη.

Ο Αμανίτης ο φαλλοειδής είναι το τυπικό είδους του τμήματος Amanita Phalloideae, μια ομάδα που περιέχει όλα τα θανατηφόρα δηλητηριώδη είδη Aμανίτη που έχουν αναγνωριστεί μέχρι στιγμής. Τα πιο αξιοσημείωτα από αυτά είναι τα είδη που είναι γνωστά ως καταστροφικοί άγγελοι, δηλαδή Amanita virosa και Amanita bisporigera, καθώς και το μανιτάρι του ανόητου (A. verna). Ο όρος «καταστροφικός άγγελος» έχει χρησιμοποιηθεί για τον Α. phalloides κατά καιρούς, αλλά το όνομα «death cap» είναι μακράν η πιο κοινή λαϊκή ονομασία που χρησιμοποιείται στα αγγλικά. Άλλα κοινά ονόματα που αναφέρονται επίσης περιλαμβάνουν τα «βρωμερός αμανίτης» και «θανατηφόρος αμανίτης». Στα ελληνικά αποκαλείται θανατίτης.

Μια σπάνια, λευκή μορφή περιγράφηκε αρχικά ως A. φαλλοειδή στ. alba από τον Μαξ Μπριτσελμάιρ, αν και η κατάστασή του ήταν ασαφής. Βρίσκεται συχνά να αναπτύσσεται μέσα σε κανονικά χρωματισμένα μανιτάρια. Έχει περιγραφεί, το 2004, ως ξεχωριστή ποικιλία και περιλαμβάνει αυτό που ορίστηκε Α. verna var. tarda. Οι πραγματικοί Amanita verna μεγαλώνουν την άνοιξη και γίνονται κίτρινα με διάλυμα KOH, ενώ οι αμανίτες οι φαλλοειδείς ποτέ.

Περιγραφή 
Ο θανατήτης έχει μεγάλο και επιβλητικό επίγειο μέρος (υπέργεια) σώμα καρποφορίας (βασιδιοκάρπιο), συνήθως με ένα πίλο (καπέλο) με διάμετρο 5 με 15 εκατοστά, αρχικά στρογγυλεμένο και ημισφαιρικό, αλλά επιπεδώνεται με την ηλικία. Το χρώμα του καπέλου μπορεί να είναι ανοιχτό, κιτρινωπό, ή πράσινο της ελιάς, συχνά πιο χλωμό προς τα περιθώρια και συχνά πιο χλωμό μετά από βροχή. Η επιφάνεια του καλύμματος είναι κολλώδης όταν είναι βρεγμένη και ξεφλουδίζεται εύκολα, ένα ενοχλητικό χαρακτηριστικό, καθώς φέρεται να είναι χαρακτηριστικό των βρώσιμων μυκήτων. Τα υπολείμματα του μερικού πέπλου φαίνονται σαν φούστα, δακτύλιος, συνήθως 1 με 1,5 εκατοστό κάτω από το καπέλο. Τα γεμάτα λευκά ελάσματα είναι δωρεάν. Ο στύπος είναι λευκός με διάσπαρτες γκρι-λαδί σκελίδες και έχει μήκος 8 με 15 εκατοστά και πάχος 1 με 2 εκατοστά, με διογκωμένο, τραχύ, σακκοειδή λευκό βολβό (βάση).  Δεδομένου ότι ο βολβός, ο οποίος μπορεί να κρύβεται από τα απορρίμματα φύλλων, είναι ένα διακριτικό και διαγνωστικό χαρακτηριστικό, είναι σημαντικό να αφαιρέσετε κάποια συντρίμμια για να το ελέγξετε.

Η μυρωδιά έχει περιγραφεί ως αρχικά αχνή και γλυκιά σα μέλι, αλλά ενδυναμώνεται με την πάροδο του χρόνου για να γίνει υπερβολική, γλυκιά και ανυπόφορη. Τα νεαρά δείγματα που αναδύονται από το έδαφος μοιάζουν με λευκό αυγό που καλύπτεται από καθολικό πέπλο, το οποίο στη συνέχεια σπάει, αφήνοντας το βολβό ως απομεινάρι. Η αποτύπωση σπορίων είναι λευκή, ένα κοινό χαρακτηριστικό των αμανιτών. Τα διαφανή σπόρια είναι σφαιρικά σε σχήμα αυγού, μήκους 8-10 μm, και βάφονται μπλε με ιώδιο.  Τα βράγχια, σε αντίθεση, βάφονται λιλά ή ροζ με πυκνό θειικό οξύ.

Κατανομή και ενδιαίτημα 

Ο θανατίτης είναι ιθαγενής στην Ευρώπη, όπου είναι ευρέως διαδεδομένος. Βρίσκεται από τις νότιες παράκτιες περιοχές της Σκανδιναβίας στο βορρά, μέχρι την Ιρλανδία στα δυτικά, ανατολικά στην Πολωνία και τη δυτική Ρωσία, και νότια σε όλα τα Βαλκάνια, στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία στη λεκάνη της Μεσογείου, και στο Μαρόκο και την Αλγερία στη Βόρεια Αφρική. Στη δυτική Ασία έχει αναφερθεί στα δάση του βόρειου Ιράν. Υπάρχουν καταγραφές για ανατολικότερα στην Ασία, αλλά αυτά δεν έχουν ακόμη επιβεβαιωθεί ως Α. φαλλοειδείς.

Είναι εξωμυκορριζικά συνδεδεμένος με πολλά είδη δέντρων και είναι συμβιωτικό με αυτά. Στην Ευρώπη, αυτά περιλαμβάνουν δέντρα σκληρής ξυλείας και, λιγότερο συχνά, είδη κωνοφόρων. Εμφανίζεται συνήθως κάτω από βελανιδιές, αλλά και κάτω από οξιές, καστανιές, αγριοκαστανιές, σημύδες, φουντουκιές, γαύρους, πεύκα και ερυθρελάτες. Σε άλλες περιοχές, οι αμανίτες οι φαλλοειδείς μπορεί επίσης να σχετίζονται με αυτά τα δέντρα ή μόνο με ορισμένα είδη και όχι με άλλα. Στην παράκτια Καλιφόρνια, για παράδειγμα, οι A. φαλλοειδείς σχετίζονται με την παράκτια βελανιδιά, αλλά όχι με τα διάφορα παράκτια είδη πεύκων, όπως το πεύκο του Μοντερέι. Σε χώρες όπου έχει εισαχθεί, περιορίζεται σε εκείνα τα εξωτικά δέντρα με τα οποία θα συνδεόταν στη φυσική του κατανομή. Υπάρχουν, ωστόσο, αποδείξεις για τον Α. phalloides που συνδέονται με τη Τσούγκα και τα γένη των Μυρτοειδών: Ευκάλυπτος στην Τανζανία και την Αλγερία, και Λεπτόσπερμο και Kunzea στη Νέα Ζηλανδία, υποδηλώνοντας ότι το είδος μπορεί να έχει διεισδυτικό δυναμικό. Μπορεί επίσης να έχει εισαχθεί ανθρωπογενώς στο νησί της Κύπρου, όπου έχει τεκμηριωθεί σε καρπούς εντός των φυτειών Φουντουκιάς.

Μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, ο Τσαρλς Χόρτον Πεκ είχε καταγράψει τον A. φαλλοειδή στη Βόρεια Αμερική. Το 1918, δείγματα από τις ανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες ταυτοποιήθηκαν ως ένα ξεχωριστό αλλά παρόμοιο είδος, A. brunnescens, από τον Τζ.Φ. Άτκινσον του Πανεπιστημίου Κορνέλ. Μέχρι τη δεκαετία του 1970, είχε καταστεί σαφές ότι ο Α. φαλλοειδής απαντά στις Ηνωμένες Πολιτείες, προφανώς εισηγμένος από την Ευρώπη μαζί με κάστανα, με πληθυσμούς στις Δυτικές και Ανατολικές ακτές. Παρόλο που μια ιστορική αναθεώρηση του 2006 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι πληθυσμοί της Ανατολικής Ακτής είναι εισαγμένοι, η προέλευση των πληθυσμών της Δυτικής Ακτής παρέμεινε ασαφής, λόγω ελάχιστων ιστορικών αρχείων. Μια γενετική μελέτη του 2009 παρείχε ισχυρά στοιχεία για την εισαγόμενη κατάσταση του μύκητα στη δυτική ακτή της Βόρειας Αμερικής.

Ο Αμανίτης ο φαλλοειδής έχει μεταφερθεί σε νέες χώρες στο Νότιο Ημισφαίριο με την εισαγωγή δέντρων και κωνοφόρων. Οι εισαγόμενες βελανιδιές φαίνεται να ήταν ο φορέας στην Αυστραλία και τη Νότια Αμερική. Πληθυσμοί κάτω από βελανιδιές έχουν καταγραφεί από τη Μελβούρνη και την Καμπέρα (όπου δύο άνθρωποι πέθαναν τον Ιανουάριο του 2012, από τέσσερις που δηλητηριάστηκαν ) και την Αδελαΐδα, καθώς και την Ουρουγουάη. Έχει καταγραφεί κάτω από άλλα εισαγόμενα δέντρα στην Αργεντινή και στη Χιλή. Οι φυτείες πεύκων συνδέονται με τον μύκητα στην Τανζανία και τη Νότια Αφρική, όπου βρίσκεται επίσης κάτω από βελανιδιές και λεύκες.

Τοξικότητα 

Όπως υποδηλώνει το κοινό όνομα, ο μύκητας είναι πολύ τοξικός και ευθύνεται για την πλειονότητα των θανατηφόρων δηλητηριάσεων από μανιτάρια παγκοσμίως. Η βιοχημεία του έχει ερευνηθεί εντατικά εδώ και δεκαετίες, και 30 γραμμάρια, ή μισό καπέλο, αυτού του μανιταριού εκτιμάται ότι είναι αρκετό για να σκοτώσει έναν άνθρωπο. Το 2006 μια οικογένεια τριών στην Πολωνία δηλητηριάστηκε, με αποτέλεσμα έναν θάνατο και οι δύο επιζώντες χρειάστηκαν μεταμοσχεύσεις ήπατος. Το 2017, 14 άτομα στην Καλιφόρνια δηλητηριάστηκαν, συμπεριλαμβανομένου ενός 18-μηνου που χρειάστηκε μεταμόσχευση ήπατος. Κατά μέσο όρο, ένα άτομο πεθαίνει κάθε χρόνο στη Βόρεια Αμερική από βρώση θανατίτη.

Ορισμένες αρχές συμβουλεύουν ρητά να μην τοποθετούνται πιθανοί θανατίτες στο ίδιο καλάθι με μύκητες που συλλέγονται για το τραπέζι και να αποφευχθεί το άγγιγμά τους. Επιπλέον, η τοξικότητα δεν μειώνεται με το μαγείρεμα, την κατάψυξη ή την ξήρανση.

Ομοιότητα με βρώσιμα είδη 
Σε γενικές γραμμές, τα περιστατικά δηλητηρίασης είναι ακούσια και οφείλονται σε σφάλματα αναγνώρισης. Οι πρόσφατες περιπτώσεις επισημαίνουν το ζήτημα της ομοιότητας του A. phalloides με το βρώσιμο μανιτάρι του άχυρου (<i id="mwAUY">Volvariella volvacea)</i>, με θύματα μετανάστες από την Ανατολική και τη Νοτιοανατολική Ασία στην Αυστραλία και τη δυτική ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών. Σε ένα επεισόδιο στο Όρεγκον, τέσσερα μέλη μιας κορεατικής οικογένειας χρειάστηκαν μεταμοσχεύσεις ήπατος. Από τα 9 άτομα που δηλητηριάστηκαν στην περιοχή της Καμπέρρα μεταξύ 1988 και 2011, τρία ήταν από το Λάος και δύο από την Κίνα. Πολλά περιστατικά δηλητηρίασης από θανατίτη στη βόρεια Αμερική έχουν συμβεί σε Λαοτινούς και Χμονγκ μετανάστες, δεδομένου ότι είναι εύκολο να συγχέεται με το Α.<span typeof="mw:Entity" id="mwAVI">&nbsp;</span>princeps, κοινώς γνωστό ως "λευκό Καισαρικό", ένα δημοφιλές μανιτάρι στις πατρίδες τους.

Οι αρχάριοι μπορεί να μπερδεύσουν νεαρούς θανατίτες με βρώσιμα λυκόπερδα ή ώριμα δείγματα για άλλα βρώσιμα είδη Αμανιτών, όπως το A.<span typeof="mw:Entity" id="mwAVw">&nbsp;</span>lanei, οπότε ορισμένες αρχές προτείνουν την αποφυγή της συλλογής ειδών Aμανίτη για βρώση εντελώς. Η λευκή μορφή του Α. φαλλοειδή μπορεί να εκληφθούν ως βρώσιμα είδη Αγαρικού, ειδικά τα νεαρά καρποσώματα των οποίων τα ανεπτυγμένα καλύμματα αποκρύπτουν τα λευκά βράγχια. Όλα τα ώριμα είδη Αγαρικών έχουν σκουρόχρωμα βράγχια.

Στην Ευρώπη, άλλα παρόμοια είδη με πράσινα καλύμματα που συλλέγονται από κυνηγούς μανιταριών περιλαμβάνουν διάφορες πράσινες αποχρώσεις του γένους Russula και το πρώην δημοφιλές Tricholoma equestre, που τώρα θεωρείται επικίνδυνο λόγω μιας σειράς δηλητηριάσεων σε εστιατόρια στη Γαλλία. Τα μανιτάρια του γένους Ρουσούλα, όπως Russula heterophylla, R.<span typeof="mw:Entity" id="mwAXA">&nbsp;</span>aeruginea, και R.<span typeof="mw:Entity" id="mwAXM">&nbsp;</span>virescens, μπορεί να διακριθούν από την εύθριπτη σάρκα τους και την έλλειψη τόσο βολβού όσο και του δακτυλίου. Άλλα παρόμοια είδη περιλαμβάνουν τα A.<span typeof="mw:Entity" id="mwAXg">&nbsp;</span>subjunquillea στην Ανατολική Ασία και Α.<span typeof="mw:Entity" id="mwAXs">&nbsp;</span>arocheae, το οποία απαντά από την Κολομβία των Άνδεων βόρεια τουλάχιστον μέχρι το κεντρικό Μεξικό, και τα δύο είναι επίσης δηλητηριώδη.

Τον Ιανουάριο του 2012 τέσσερα άτομα δηλητηριάστηκαν κατά λάθος όταν θανατίτες (σύμφωνα με πληροφορίες αναγνωρισμένα εσφαλμένα  ως μανιτάρια άχυρυο, τα οποία είναι δημοφιλή στα κινέζικα και άλλα ασιατικά πιάτα) σερβίρονται σε ένα δείπνο την παραμονή της Πρωτοχρονιάς στην Καμπέρα της Αυστραλίας. Όλα τα θύματα χρειάστηκαν νοσοκομειακή περίθαλψη και δύο από αυτά πέθαναν, ενώ ένα τρίτο χρειάστηκε μεταμόσχευση ήπατος.

Βιοχημεία 

Το είδος είναι πλέον γνωστό ότι περιέχει δύο κύριες ομάδες τοξινών, και οι δύο πολυκυκλικά (σε σχήμα δακτυλίου) πεπτίδια, εξαπλωμένα σε όλο τον ιστό του μανιταριού: τις αματοξίνες και τις φαλλοτοξίνες. Μια άλλη τοξίνη είναι η φαλολυσίνη, η οποία έχει δείξει αιμολυτική κάποια δραστηριότητα (καταστροφή ερυθρών αιμοσφαιρίων) in vitro. Μια άσχετη ένωση, η ανταμανίδη, έχει επίσης απομονωθεί.

Οι αματοξίνες αποτελούνται από τουλάχιστον οκτώ ενώσεις με παρόμοια δομή, με οκτώ δακτυλίους αμινοξέων. Απομονώθηκαν το 1941 από τους Χάινριχ Όττο Βίλαντ και Ρούντολφ Αλερμάγιερ του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Από τις αματοξίνες, η α-αμανιτίνη είναι το κύριο συστατικό και μαζί με τη β-αμανιτίνη είναι πιθανώς υπεύθυνη για τις τοξικές επιδράσεις. Ο κύριος τοξικός μηχανισμός τους είναι η αναστολή της RNA πολυμεράσης II, ενός ζωτικού ενζύμου στη σύνθεση του αγγελιοφόρου RNA (mRNA), του microRNA και του μικρού πυρηνικού RNA ( snRNA ). Χωρίς mRNA, η σύνθεση των βασικών πρωτεϊνών και συνεπώς ο μεταβολισμός των κυττάρων σταματά και το κύτταρο πεθαίνει. Το ήπαρ είναι το κύριο όργανο που επηρεάζεται, καθώς είναι το όργανο που συναντάται για πρώτη φορά μετά την απορρόφηση στο γαστρεντερικό σωλήνα, αν και άλλα όργανα, ειδικά τα νεφρά, είναι ευαίσθητα. Η πολυμεράση RNA του Amanita phalloides δεν είναι ευαίσθητη στις επιδράσεις των αματοξινών, επομένως το μανιτάρι δεν δηλητηριάζει.

Οι φαλλοτοξίνες αποτελούνται από τουλάχιστον επτά ενώσεις, οι οποίες όλες έχουν επτά παρόμοιους δακτυλίους πεπτιδίων. Η φαλλοειδίνη απομονώθηκε το 1937 από τον Φέοντορ Λίνεν, τον μαθητή και τον γαμπρό του Χάινριχ Βίλαντ και τον Ούλριχ Βίλαντ του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Αν και οι φαλλοτοξίνες είναι εξαιρετικά τοξικές για τα κύτταρα του ήπατος, έχουν έκτοτε διαπιστωθεί ότι προσθέτουν λίγο στην τοξικότητα του θανατίτη, καθώς δεν απορροφώνται από το έντερο. Επιπλέον, η φαλλοϊδίνη βρίσκεται επίσης στο βρώσιμο (και περιζήτητο) κοκκινοπόδαρο (Amanita rubescens). Μια άλλη ομάδα δευτερευόντων δραστικών πεπτιδίων είναι οι ιοτοξίνες, οι οποίες αποτελούνται από έξι παρόμοια μονοκυκλικά επταπεπτίδια. Όπως οι φαλοτοξίνες, δεν προκαλούν οξεία τοξικότητα μετά από κατάποση σε ανθρώπους. 

Το γονιδίωμα του θανατίτη έχει υποβληθεί σε αλληλουχία.

Σημεία και συμπτώματα 
Οι θανατίτες έχουν αναφερθεί ότι έχουν ευχάριστη γεύση. Αυτό, σε συνδυασμό με την καθυστέρηση στην εμφάνιση των συμπτωμάτων - κατά τη διάρκεια της οποίας τα εσωτερικά όργανα βλάπτονται σοβαρά, μερικές φορές ανεπανόρθωτα - το καθιστούν ιδιαίτερα επικίνδυνο. Αρχικά, τα συμπτώματα είναι γαστρεντερικής φύσης και περιλαμβάνουν κολικοειδές κοιλιακό άλγος, με υδαρή διάρροια, ναυτία και έμετο, που μπορεί να οδηγήσουν σε αφυδάτωση εάν αφεθεί χωρίς θεραπεία και, σε σοβαρές περιπτώσεις, υπόταση, ταχυκαρδία, υπογλυκαιμία και όξινη βάση. Αυτά τα πρώτα συμπτώματα υποχωρούν δύο έως τρεις ημέρες μετά την κατάποση. Εν συνεχεία μπορεί να εμφανιστεί πιο σοβαρή επιδείνωση που σημαίνει ηπατική εμπλοκή - ίκτερος, διάρροια, παραλήρημα, επιληπτικές κρίσεις και κώμα που οφείλονται σε κεραυνοβόλο ηπατική ανεπάρκεια και συνοδό ηπατική εγκεφαλοπάθεια που προκαλείται από τη συσσώρευση φυσιολογικά απομακρυσμένης ουσίας στο αίμα. Νεφρική ανεπάρκεια (είτε δευτερογενής έως σοβαρή ηπατίτιδα είτε προκαλείται από άμεση τοξική νεφρική βλάβη ) και διαταραχές πήξης μπορεί να εμφανιστούν κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου. Απειλητικές για τη ζωή επιπλοκές περιλαμβάνουν αυξημένη ενδοκρανιακή πίεση, ενδοκρανιακή αιμορραγία, φλεγμονή του παγκρέατος, οξεία νεφρική ανεπάρκεια και καρδιακή ανακοπή.   Ο θάνατος γενικά συμβαίνει έξι έως δεκαέξι ημέρες μετά τη δηλητηρίαση.

Η δηλητηρίαση από μανιτάρια είναι πιο συχνή στην Ευρώπη από ό, τι στην Αμερική. Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, το ποσοστό θνησιμότητας ήταν περίπου 60-70%, αλλά αυτό μειώθηκε σημαντικά με την πρόοδο στην ιατρική περίθαλψη. Μια ανασκόπηση της δηλητηρίασης από θανατίτη σε όλη την Ευρώπη από το 1971 έως το 1980 διαπίστωσε ότι το συνολικό ποσοστό θνησιμότητας ήταν 22,4% (51,3% σε παιδιά κάτω των δέκα ετών και 16,5% σε άτομα ηλικίας άνω των δέκα ετών). Αυτό μειώθηκε περαιτέρω σε πιο πρόσφατες έρευνες σε περίπου 10-15%.

Θεραπεία 

Η κατανάλωση θανατίτη είναι ιατρική κατάσταση έκτακτης ανάγκης που απαιτεί νοσηλεία. Οι τέσσερις κύριες κατηγορίες θεραπείας για δηλητηρίαση είναι η προκαταρκτική ιατρική περίθαλψη, τα υποστηρικτικά μέτρα, οι ειδικές θεραπείες και η μεταμόσχευση ήπατος.

Η προκαταρκτική φροντίδα αποτελείται από γαστρική απολύμανση είτε με ενεργό άνθρακα είτε με γαστρική πλύση. Λόγω της καθυστέρησης μεταξύ της κατάποσης και των πρώτων συμπτωμάτων δηλητηρίασης, είναι σύνηθες για τους ασθενείς να φτάνουν για θεραπεία πολλές ώρες μετά την κατάποση, μειώνοντας ενδεχομένως την αποτελεσματικότητα αυτών των παρεμβάσεων. Τα υποστηρικτικά μέτρα κατευθύνονται στη θεραπεία της αφυδάτωσης που προκύπτει από την απώλεια υγρών κατά τη γαστρεντερική φάση δηλητηρίασης και διόρθωσης της μεταβολικής οξέωσης, της υπογλυκαιμίας, των ανισορροπιών των ηλεκτρολυτών και της μειωμένης πήξης. 

Δεν υπάρχει οριστικό αντίδοτο, αλλά ορισμένες συγκεκριμένες θεραπείες έχουν αποδειχθεί ότι βελτιώνουν την επιβίωση. Η υψηλή δόση συνεχούς ενδοφλέβιας πενικιλίνης G έχει αναφερθεί ότι είναι ωφέλιμη, αν και ο ακριβής μηχανισμός είναι άγνωστος και οι δοκιμές με κεφαλοσπορίνες δείχνουν υπόσχεση. Ορισμένα στοιχεία δείχνουν ότι η ενδοφλέβια σιλιβίνη, ένα εκχύλισμα από  γαϊδουράγκαθο (Silybum marianum), μπορεί να είναι ευεργετική στη μείωση των επιπτώσεων της δηλητηρίασης από θανατίτη. Μια μακροχρόνια κλινική δοκιμή ενδοφλέβιας σιλιβινίνης ξεκίνησε στις ΗΠΑ το 2010. Η σιλιμπίνη εμποδίζει την πρόσληψη αματοξινών από τα κύτταρα του ήπατος, προστατεύοντας έτσι τον μη κατεστραμμένο ηπατικό ιστό. Διεγείρει επίσης εξαρτώμενες από DNA πολυμεράσες RNA, οδηγώντας σε αύξηση της σύνθεσης RNA. Σύμφωνα με μια έκθεση βασισμένη σε θεραπεία 60 ασθενών με σιλιμπίνη, ασθενείς που ξεκίνησαν το φάρμακο εντός 96 ωρών από την κατάποση του μανιταριού και οι οποίοι είχαν ακόμη άθικτη νεφρική λειτουργία επέζησαν όλοι. Από τον Φεβρουάριο του 2014 δεν έχει δημοσιευτεί ακόμη υποστηρικτική έρευνα

Το SLCO1B3 έχει αναγνωριστεί ως ο μεταφορέας ανθρώπινης ηπατικής πρόσληψης για αματοξίνες. Επιπλέον, τα υποστρώματα και οι αναστολείς αυτής της πρωτεΐνης - μεταξύ άλλων η ριφαμπικίνη, η πενικιλίνη, η σιλιβινίνη, η ανταμίδη, η πακλιταξέλη, η κυκλοσπορίνη και η πρεδνιζολόνη - μπορεί να είναι χρήσιμα για τη θεραπεία της δηλητηρίασης από την ανθρώπινη αμοτοξίνη.

Η χρήση Ν-ακετυλοκυστεΐνης είναι υποσχόμενη σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες. Μελέτες σε ζώα δείχνουν ότι οι αματοξίνες καταστρέφουν την ηπατική γλουταθειόνη. Η Ν-ακετυλοκυστεΐνη χρησιμεύει ως πρόδρομος της γλουταθειόνης και επομένως μπορεί να αποτρέψει τα μειωμένα επίπεδα γλουταθειόνης και την επακόλουθη βλάβη στο ήπαρ. Κανένα από τα αντίδοτα που χρησιμοποιήθηκαν δεν έχει υποβληθεί σε προοπτικές, τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές και μόνο ανεκδοτική υποστήριξη είναι διαθέσιμη. Η σιλιμπίνη και η Ν-ακετυλοκυστεΐνη φαίνεται να είναι οι θεραπείες με το πιο πιθανό όφελος. Επαναλαμβανόμενες δόσεις ενεργού άνθρακα μπορεί να είναι χρήσιμες απορροφώντας τυχόν τοξίνες που επιστρέφονται στο γαστρεντερικό σωλήνα μέσω της εντεροηπατικής κυκλοφορίας. Έχουν δοκιμαστεί και άλλες μέθοδοι ενίσχυσης της αποβολής των τοξινών. Τεχνικές όπως αιμοκάθαρση, αιμοδιέγχυση, πλασμαφαίρεση, και περιτοναϊκή κάθαρση έχουν μερικές φορές αποδειχθεί επιτυχημένες, αλλά συνολικά δεν φαίνεται να βελτιώνουν την έκβαση.

Σε ασθενείς που αναπτύσσουν ηπατική ανεπάρκεια, η μεταμόσχευση ήπατος είναι συχνά η μόνη επιλογή για την πρόληψη του θανάτου. Οι μεταμοσχεύσεις ήπατος έχουν γίνει καθιερωμένη επιλογή στη δηλητηρίαση από αματοξίνη. Αυτό είναι περίπλοκο ζήτημα, ωστόσο, καθώς οι μεταμοσχεύσεις μπορεί να έχουν σημαντικές επιπλοκές και θνησιμότητα. Οι ασθενείς χρειάζονται μακροχρόνια ανοσοκαταστολή για να διατηρήσουν τη μεταμόσχευση. Σε αυτήν την περίπτωση, τα κριτήρια επανεκτιμήθηκαν, όπως έναρξη συμπτωμάτων, χρόνος προθρομβίνης (PT), χολερυθρίνη ορού και παρουσία εγκεφαλοπάθειας, για να προσδιοριστεί σε ποιο σημείο απαιτείται μεταμόσχευση για επιβίωση. Σύμφωνα με στοιχεία, αν και τα ποσοστά επιβίωσης έχουν βελτιωθεί με τη σύγχρονη ιατρική θεραπεία, σε ασθενείς με μέτρια έως σοβαρή δηλητηρίαση, έως και οι μισοί από αυτούς που ανέκαμψαν υπέστη μόνιμη ηπατική βλάβη. Μια μελέτη παρακολούθησης έδειξε ότι οι περισσότεροι επιζώντες αναρρώνουν εντελώς χωρίς συνέπειες εάν υποβληθούν σε θεραπεία εντός 36 ωρών από την κατάποση των μανιταριών.

Αξιοσημείωτα θύματα 
Διάφορα ιστορικά πρόσωπα μπορεί να έχουν πεθάνει από δηλητηρίαση από Αμανίτη τον φαλλοειδή (ή άλλα παρόμοια, τοξικά είδη Aμανίτη). Πρόκειται είτε για τυχαίες δηλητηριάσεις είτε για δολοφονίες. Τα φερόμενα θύματα αυτού του είδους δηλητηρίασης περιλαμβάνουν τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα Κλαύδιο, τον Πάπα Κλήμη Ζ΄, τη Ρωσίδα τσαρίνα Ναταλία Ναρύσκινα και τον Άγιο Ρωμαίο Αυτοκράτορα Κάρολο Στ΄.

Ο Ρ. Γκόρντον Γουάσον εξήγησε τις λεπτομέρειες αυτών των θανάτων, σημειώνοντας την πιθανότητα δηλητηρίασης από αμανίτη. Στην περίπτωση του Κλήμη Ζ΄, η ασθένεια που οδήγησε στο θάνατό του διήρκεσε πέντε μήνες, καθιστώντας την περίπτωση ασυμβίβαστη με δηλητηρίαση από αματοξίνη (σελ. 110). Η Ναταλία Ναρύσκινα λέγεται ότι είχε καταναλώσει μεγάλη ποσότητα μανιταριών τουρσί πριν από το θάνατό της. Δεν είναι σαφές εάν τα ίδια τα μανιτάρια ήταν δηλητηριώδη ή εάν υπέκυψε λόγω τροφικής δηλητηρίασης.

Ο Κάρολος Στ΄ υπέστη δυσπεψία αφού έτρωγε ένα πιάτο με σοταρισμένα μανιτάρια. Αυτό οδήγησε σε ασθένεια από την οποία πέθανε 10 ημέρες αργότερα - συμπτωματολογία σύμφωνη με τη δηλητηρίαση από αματοξίνη. Ο θάνατός του οδήγησε στον πόλεμο της Αυστριακής Διαδοχής. Όπως σημείωσε ο Βολταίρος, «αυτό το πιάτο μανιταριών άλλαξε το πεπρωμένο της Ευρώπης.»

Η περίπτωση δηλητηρίασης του Κλαύδιου είναι πιο περίπλοκη. Ο Κλαύδιος ήταν γνωστό ότι ήταν μέγας λάτρης του μανιταριού του Καίσαρα. Μετά το θάνατό του, πολλές πηγές έχουν αποδόσει αυτόν σε  γεύμα με θανατίτητ αντί του μανιταριού του Καίσαρα. Αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Τάκιτος και Σουητώνιος, συμφωνούσαν ότι είχε προστεθεί δηλητήριο στο πιάτο μανιταριών, παρά ότι το πιάτο που έχει παρασκευαστεί από δηλητηριώδη μανιτάρια. Ο Γουάσον θεώρησε ότι το δηλητήριο που χρησιμοποιήθηκε για να σκοτώσει τον Κλαύδιο, προερχόταν από θανατίτη, με θανατηφόρα δόση από άγνωστο δηλητήριο (ενδεχομένως μια ποικιλία από στρύχνους) να χορηγείται αργότερα κατά τη διάρκεια της ασθένειάς του. Άλλοι ιστορικοί εικάζουν ότι ο Κλαύδιος μπορεί να πέθανε από φυσικά αίτια.

Παραπομπές

Χρησιμοποιημένη βιβλιογραφία 

 
 
 

Ηπατοτοξίνες
Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα γαλλικά
Μανιτάρια
Αγαρικομύκητες