Αρχιτεκτονική του Κοσσυφοπεδίου

Η αρχιτεκτονική του Κοσσυφοπεδίου χρονολογείται από τη Νεολιθική περίοδο και περιλαμβάνει την Χαλκoλιθική περίοδο, την Εποχή του Χαλκού και την  Εποχή του Σιδήρου, την Κλασική Αρχαιότητα και τη Μεσαιωνική περίοδο. Έχει επηρεαστεί από την παρουσία διαφορετικών πολιτισμών και θρησκειών, όπως αποδεικνύεται από τις δομές, που έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα. Οι ντόπιοι οικοδόμοι έχουν συνδυάσει τις οικοδομικές τεχνικές της κατάκτησης αυτοκρατοριών με τα υλικά και τις υπάρχουσες συνθήκες για να αναπτύξουν τις δικές τους ποικιλίες κατοικιών.  

Τα μοναστήρια και οι εκκλησίες του 14ου αιώνα αντιπροσωπεύουν τη Σερβική Ορθόδοξη κληρονομιά. Η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Οθωμανικής περιόδου περιλαμβάνει τζαμιά και χαμάμ από τον 15ο, 16ο και 17ο αιώνα. Άλλες ιστορικές αρχιτεκτονικές δομές ενδιαφέροντος περιλαμβάνουν kullas από τον 18ο και 19ο αιώνα, καθώς και μια σειρά από γέφυρες, αστικά κέντρα και φρούρια. Παρόλο που ορισμένα κλασικά κτίρια δεν θεωρούνται σημαντικά από μόνα τους, από κοινού, έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του 1999 στο Κοσσυφοπέδιο, πολλά κτήρια, που αντιπροσωπεύουν αυτήν την κληρονομιά καταστράφηκαν ή υπέστησαν ζημιές.   Στην περιοχή Ντουκαγκίνι, τουλάχιστον 500 kullas δέχτηκαν επίθεση και τα περισσότερα καταστράφηκαν ή υπέστησαν άλλη ζημιά. 

Κατά τη δεκαετία του 1990 και μετά, χτίστηκαν χιλιάδες παράνομα κτήρια στο Κοσσυφοπέδιο. Ο Ρεχέπ Λούτσι, ο αστικός σχεδιαστής της Πρίστινα, που ξεκίνησε μια πρωτοβουλία, για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα σκοτώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2000.

Αρχαιότητα 

Τα αρχαία Ουλπιάνα ήταν ένας οικισμός θρησκευτικής και πολιτιστικής σημασίας στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε από τον 1ο έως τον 7ο αιώνα. Καταστράφηκε σε σεισμό το 518, ο οικισμός ξαναχτίστηκε αργότερα από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α'. Η πόλη είχε ένα βιώσιμο αστικό σχέδιο χαρακτηριστικό μιας ρωμαϊκής πόλης όσον αφορά τη διάταξη του δρόμου και την παροχή νερού. Είχε επίσης τείχη της πόλης πάχους 3 μέτρων με πύργους παρακολούθησης και  πύλες κάστρου πλάτους 5 μέτρων.  Εκτός από τα Ουλπιάνα , μια άλλη αξιοσημείωτη πόλη από τη Ρωμαϊκή περίοδο είναι ο Δήμος Dardanorum. Μεταξύ των υπόλοιπων τοποθεσιών αυτής της πόλης είναι το φόρουμ (ρωμαϊκό), η βασιλική, ο ναός και άλλα κτήρια. 

Στη γεω-φυσική έρευνα, που έγινε από έναν Αλβανό αρχαιολόγο και επίσης αλλοδαπούς, ανακαλύφθηκε ότι υπάρχουν αντικείμενα αξίας άνω των 100 εκταρίων στα οποία βρίσκεται η Ουλπιάνα. Στη βόρεια πλευρά της πόλης βρίσκεται το νεκροταφείο, όπου έχουν βρεθεί πολλά αντικείμενα: Τα θεμέλια μιας Βασιλικής ( Παλαιολιθική περίοδος- Χριστιανική περίοδος) του πρώιμου χριστιανισμού χτίστηκε στις αρχές του 4ου αιώνα από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Επίσης βρέθηκε η βόρεια είσοδος της πόλης με τα τείχη της και μια μνήμη, ένα δωμάτιο ή μια μορφή κηδείας. Τα ερείπια ενός κτηρίου με ένα όμορφο μωσαϊκό βρίσκονται στα νότια της πόλης. Η έρευνα επικεντρώθηκε κυρίως στα αντικειμενικά αντικείμενα, που βρέθηκαν στις πλευρές του κεντρικού δρόμου, που συνέδεαν την παλιά πόλη με την περιοχή.  Δόθηκε προσοχή στα ευρήματα των αντικειμένων στη βόρεια είσοδο της πόλης. Με την προσθήκη της χρήσης της αεροφωτογραφίας και των δορυφόρων τα τελευταία χρόνια οι αρχαιολόγοι, χωρίς δαπανηρή εκσκαφή, μπόρεσαν να βρουν και να περιγράψουν πολλά μεγάλα αρχαία κτήρια, που περιλάμβαναν ένα δημόσιο μπάνιο, το φόρουμ (διοικητικό κέντρο της πόλης), μία διαμονή του επισκόπου στην εποχή του πρώιμου χριστιανισμού, και ένα  παρεκκλήσι-βαπτιστήριο. 

Ένα μνημείο αφιερωμένο στην Αυτοκράτειρα της Δαρδανίας είναι ένας χώρος με αξιοσημείωτα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά αυτής της εποχής.

Μεσαίωνας 
Κτήρια από την Ύστερη Αρχαιότητα και Πρώιμη Μεσαίωνα, όταν το Κοσσυφοπέδιο ήταν υπό την κυριαρχία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας περιλαμβάνουν τα κάστρα στην Πρίζρεν, Βελέτιν και Κάστερτς και παλαιοχριστιανικές βασιλικές στην Ουλπιάνα, Βέρμιτσε και Χαριλάκ. Αυτά και άλλα κτήρια σημαίνουν πολιτιστικές και πνευματικές εξελίξεις σε αυτόν τον τομέα. Κατά τον Μεσαίωνα, υπήρχε ταυτόχρονη παρουσία Βυζαντινών, Καθολικών και Ορθόδοξων Μνημείων.

Σερβική περίοδος 

Η εκκλησία του μοναστηριού στο Ντέτσαν/ Ντέτσανι χτίστηκε από έναν Φραγκισκανό μοναχό από το Κότορ, που ονομάζεται Βίτα (Βίτους). Το κτήριο είναι ρωμανικής και γοτθικής αρχιτεκτονικής. Το στιλ, με το οποίο χτίστηκε, επηρεάζεται από τη δυτική παράδοση, ενώ ο κύριος τρούλος της εκκλησίας τη συνδέει με τις βυζαντινές παραδόσεις. Το εξωτερικό μέρος της εκκλησίας περιέχει λεπτομέρειες από μάρμαρα διαφορετικών χρωμάτων διακοσμημένα με γλυπτά, ενώ το εσωτερικό τμήμα περιέχει βυζαντινές τοιχογραφίες. Τα περισσότερα από τα αρχικά μαρμάρινα έπιπλα βρίσκονται ακόμη στην εκκλησία, κάτι που είναι ασυνήθιστο για εκκλησίες αυτής της περιόδου από τα Βαλκάνια. Η εκκλησία ιδρύθηκε από τον Σέρβο βασιλιά Στέφανο Ντετσάνσκι (1321–31) και χτίστηκε ως μαυσωλείο του.

Οθωμανική περίοδος 
Το Τζαμί Γιασάρ Πασά είναι ένα τζαμί του 16ου αιώνα που βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της Πρίστινα και είναι ένα από τα παλαιότερα κτήρια στην Πρίστινα. Το τζαμί διαθέτει αίθουσα προσευχής, βεράντα και μιναρέ και είναι καλυμμένο με τρούλο. Είναι ένα αρχιτεκτονικό μνημείο σε στιλ Κοσόβου με ανατολίτικες επιρροές. 

Το φρούριο του Πρίζρεν βρίσκεται στην πόλη Πρίζρεν. Η πρώτη αναφορά είναι από τον 6ο αιώνα μ.Χ. και η τελευταία φορά που χρησιμοποιήθηκε για μη ψυχαγωγικούς σκοπούς ήταν το 1912. Το φρούριο έχει δει αρκετούς πολιτισμούς και κατασκευές στο κάστρο έχουν συμβεί σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Τα ερείπια του φρουρίου παρουσιάζουν ενδιαφέρον από αρχιτεκτονική άποψη. Αν και είναι ένα σημαντικό ιστορικό μνημείο, οι αρχαιολογικές ανασκαφές δεν έχουν ολοκληρωθεί.

Γιουγκοσλαβική περίοδος 

Το 1950, στην αρχή της Σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας, το σύνθημα του κράτους όσον αφορά τον πολεοδομικό σχεδιασμό ήταν «Καταστρέψτε το παλιό, χτίστε το νέο».  Ένα βιβλίο του 1959 του Δημοτικού Εθνικού Συμβουλίου της Πρίστινα με τίτλο "Πρίστινα" δείχνει τις προθέσεις του καθεστώτος εκείνη την εποχή να χαθούν τα προηγούμενα χαρακτηριστικά της πόλης στην προσπάθειά του να της δώσει πιο μοντέρνα χαρακτηριστικά. Το βιβλίο διαθέτει περίπου 2200 νεόδμητα διαμερίσματα, μια σειρά από εγκαταστάσεις υγείας, διοικητικά κτήρια και σχολεία, 130.000 τετραγωνικά μέτρα νέων δρόμων και πεζοδρομίων. Σύμφωνα με αυτό το βιβλίο, η νέα εμφάνιση της Πρίστινα επρόκειτο να χτιστεί πάνω στα ερείπια της παλιάς πόλης. Δημιουργήθηκαν νέα μνημεία και δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή, για να δημιουργηθούν νέα αισθητικά θεμέλια στην πόλη. 

Αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η σύντομη σύνδεση της Γιουγκοσλαβίας με τον Ανατολικό Μπλοκ εγκαινίασε μια σύντομη περίοδο σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο συγκεντρωτισμός στο κομμουνιστικό μοντέλο οδήγησε στην κατάργηση των ιδιωτικών αρχιτεκτονικών πρακτικών και στον κρατικό έλεγχο του επαγγέλματος. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το κυβερνών κομμουνιστικό κόμμα καταδίκασε τον μοντερνισμό ως «αστικό φορμαλισμό», μια κίνηση που προκάλεσε τριβή μεταξύ της προπολεμικής μοντερνιστικής αρχιτεκτονικής ελίτ του έθνους. 

Η σοσιαλιστική ρεαλιστική αρχιτεκτονική στη Γιουγκοσλαβία τελείωσε απότομα με τη ρήξη του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο το 1948 με τον Στάλιν. Τα επόμενα χρόνια το έθνος στράφηκε όλο και περισσότερο στη Δύση, επιστρέφοντας στον μοντερνισμό, που είχε χαρακτηρίσει την προπολεμική γιουγκοσλαβική αρχιτεκτονική.  Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, η μοντερνιστική αρχιτεκτονική ήρθε για να συμβολίσει τη διακοπή του έθνους από την ΕΣΣΔ (μια έννοια που αργότερα μειώθηκε με την αυξανόμενη αποδοχή του μοντερνισμού στο Ανατολικό Μπλοκ).  

Το γιουγκοσλαβικό διάλειμμα από τον σοβιετικό σοσιαλιστικό ρεαλισμό σε συνδυασμό με προσπάθειες για τον εορτασμό του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο μαζί οδήγησε στη δημιουργία τεράστιας ποσότητας αφηρημένων γλυπτών μνημείων πολέμου, γνωστών σήμερα ως spomenik  συμπεριλαμβανομένου του Μνημείου της Αδελφότητας και της Ενότητας στο κέντρο της Πρίστινα.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο Μπρουταλισμός άρχισε να αποκτά οπαδούς μέσα στη Γιουγκοσλαβία, ιδίως μεταξύ νεότερων αρχιτεκτόνων, μια τάση που πιθανώς επηρεάστηκε από τη διάλυση των Διεθνών Συνεδρίων Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής  (Congrès Internationaux d'Architecture Moderne) το 1959. 

Με τις πολιτικές αποκέντρωσης και φιλελευθεροποίησης της δεκαετίας του 1950 στη SFR Γιουγκοσλαβία, η αρχιτεκτονική κατέρρευσε όλο και περισσότερο σε εθνικό επίπεδο. Οι αρχιτέκτονες επικεντρώθηκαν όλο και περισσότερο στην οικοδόμηση με αναφορά στην αρχιτεκτονική κληρονομιά των μεμονωμένων σοσιαλιστικών δημοκρατιών τους με τη μορφή κριτικής περιφερειοποίησης. 

Το κτήριο Hotel Union βρίσκεται στο κέντρο της Πρίστινα. Πρόκειται για ένα τριώροφο κτήριο σε σχήμα L αυστροουγγρικού αρχιτεκτονικού στιλ με επιφάνεια 500 τετραγωνικά μέτρα στο έδαφος. Σχεδιάστηκε από έναν αυστριακό αρχιτέκτονα και χτίστηκε το 1927 όταν χρησιμοποιήθηκε ως ξενοδοχείο. Επειδή αποτελεί ξεχωριστό παράδειγμα αυτού του ιδιαίτερου αρχιτεκτονικού στιλ στο Κοσσυφοπέδιο, ανακηρύχθηκε προστατευόμενο πολιτιστικό μνημείο 1996. Στις 22 Αυγούστου 2009 το κτήριο πυρπολήθηκε και υπέστη μεγάλες ζημιές.   Το κτήριο και η γύρω περιοχή ανακαινίστηκαν από το στούντιο αποκατάστασης Arassociati, που το έκανε ξανά λειτουργικό. Τώρα λειτουργεί από το The United Colors of Benetton και ονομάζεται Benetton Megastore στην Πρίστινα. Το κατάστημα άνοιξε στις 9 Σεπτεμβρίου 2013. Η οροφή διατήρησε την αρχική της μορφή ενώ η είσοδος έχει μια νέα αστική διάταξη. 

Το Παλάτι Νεολαίας και Αθλητισμού, που ονομάζεται συνήθως Μπόρο-Ραμίζι, χτίστηκε το 1977 με επιφάνεια 8.136 τετραγωνικών μέτρων (87.850 τετραγωνικών ποδιών)  και προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί για κοινωνικές, δημόσιες, πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες. Προκλήθηκε πυρκαγιά στο κτήριο τον Φεβρουάριο του 2000 λόγω ηλεκτρικής δυσλειτουργίας. Τώρα λειτουργεί μόνο το εμπορικό κέντρο του κτηρίου.

Σύγχρονη αρχιτεκτονική

Ο καθεδρικός ναός του Χριστού Σωτήρος 
Η κατασκευή του καθεδρικού ναού ξεκίνησε το 1995 και παρόλο που επρόκειτο να ολοκληρωθεί το 1999, η κατασκευή σταμάτησε από τον πόλεμο του Κοσσυφοπεδίου. 

Υπάρχουν διαφορετικές ομάδες που είτε υποστηρίζουν την κατεδάφιση, την ολοκλήρωση είτε τη μετατροπή του κτηρίου σε μουσείο. Μερικοί Αλβανοί υποστηρίζουν την κατεδάφιση ή τη μετατροπή του, με τον λόγο ότι χτίστηκε για πολιτικούς και όχι θρησκευτικούς λόγους, αλλά υπάρχουν άλλοι που υποστηρίζουν την ολοκλήρωσή του. Σύμφωνα με τον Αλβανό αρχιτέκτονα Έντουαρντ Μορίνα, ο οποίος υποστηρίζει την κατεδάφιση του καθεδρικού ναού ή την επαναχρησιμοποίησή του, ο καθεδρικός ναός "... δεν έχει αρχιτεκτονικές αξίες και δεν συγκαταλέγεται μεταξύ αντικειμένων πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς δεν είναι παλιό κτήριο" συνεχίζει.

Από την άλλη πλευρά, ο Αρχιμανδρίτης Σάβας Γιάντζιτς, του μοναστηριού Βίσοκι Ντέτσανι, υποστηρίζει σθεναρά τη λειτουργία του. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο καθεδρικός ναός έχει αρχιτεκτονική σημασία και "... είναι ένα πολύ ενδιαφέρον μείγμα παραδοσιακής και σύγχρονης αρχιτεκτονικής, που δείχνει ότι πρέπει κανείς να σέβεται την παράδοση, αλλά και να κοιτάζει στο μέλλον." 

Μετά τον πόλεμο στο Κοσσυφοπέδιο, ο καθεδρικός ναός βομβαρδίστηκε και προκλήθηκε δομική ζημία. Μετά τον πόλεμο, η εκκλησία βομβαρδίστηκε από άγνωστους επιτιθέμενους και τέθηκε υπό την προστασία των ειρηνευτικών δυνάμεων του ΝΑΤΟ για μερικά χρόνια.

Καθεδρικός ναός της Αγίας Μητέρας Τερέζα στην Πρίστινα 
Οι εμπνευστές του έργου για την οικοδόμηση του Ρωμαιοκαθολικού Καθεδρικού Ναού στην Πρίστινα είναι οι Ιμπραήμ Ρουγκόβα και Μαρκ Σόπι, οι οποίοι έθεσαν τον ακρογωνιαίο λίθο του κτηρίου στις 26 Ιουνίου 2005. Η κατασκευή ξεκίνησε στις 5 Σεπτεμβρίου 2007 και άνοιξε επίσημα από τον πρόεδρο Φατμίρ Σεϊντίου στις 5 Σεπτεμβρίου 2000.  

Το αρχιτεκτονικό του στιλ ανήκει στο νεοαναγεννησιακό ιταλικό στιλ του 16ου αιώνα και σχεδιάστηκε από τον Αρχιτεκτονικό Σύλλογο της Ρώμης. Ο καθεδρικός ναός έχει έναν πύργο ύψους 70 μέτρων.

Κάθετη αρχιτεκτονική

Κούλα 
Ο τύπος του κτηρίου που ονομάζεται κούλα (kulla) είναι ένα ενισχυμένο κτήριο κατοικιών, που χτίστηκε στο Κοσσυφοπέδιο, κυρίως στην περιοχή Ντουκαγκίνι. Η αλβανική λέξη kulla σημαίνει "πύργος" στα αγγλικά. Αυτός είναι ένας τύπος κτηρίου, που χτίστηκε αρχικά από ξύλο και πέτρα και τελικά μόνο από πέτρα. Αυτός ο τύπος κτηρίου είναι χαρακτηριστικός για το Κοσοβικό Σχολείο Εθνικού Αλβανικού Κτηρίου και έχουν κατασκευαστεί αποκλειστικά από τον αλβανικό πληθυσμό στο Κοσσυφοπέδιο. Είναι επίσης τα μόνα κτήρια στο Κοσσυφοπέδιο, που δεν έχουν επηρεαστεί από ξένα στιλ.

Τα κούλας (Kullas) είναι βαριά οχυρωμένα κτήρια με μικρά παράθυρα και τρύπες, επειδή ο κύριος σκοπός τους ήταν να προσφέρουν ασφάλεια σε μια κατάσταση μάχης. Τα πρώτα κούλας (kullas), που χτίστηκαν προέρχονται από τον 17ο αιώνα, μια εποχή που υπήρχαν συνεχείς μάχες στην περιοχή Ντουκαγκίνι, αν και τα περισσότερα από αυτά, που παραμένουν είναι από τον 18ο ή τον 19ο αιώνα. Είναι σχεδόν πάντα χτισμένα μέσα σε ένα συγκρότημα κτηρίων με διάφορες λειτουργίες, αλλά τα κούλας στις πόλεις υπάρχουν κυρίως ως αυτόνομες κατασκευές. Είναι επίσης τοποθετημένα μέσα στο συγκρότημα κτηρίων, που υπάρχουν με τρόπο, που επιτρέπει στους κατοίκους να ερευνήσουν τη γύρω περιοχή. Τα Κούλας στις πόλεις είναι συνήθως χτισμένα ως αυτόνομες κατασκευές, ενώ σε χωριά βρίσκονται συνήθως ως μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου κούλας και πέτρινων σπιτιών, συνήθως ομαδοποιημένα με βάση την οικογένεια που ανήκαν.

Τα περισσότερα κούλας είναι τριώροφα κτήρια. Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής της δομής στο "Oda e burrave" (Δωμάτιο Ανδρών ή Δωμάτιο Συγκέντρωσης Ανδρών) που τοποθετήθηκε συνήθως στο δεύτερο όροφο του κούλα, που ονομάζεται Ντιβανχανέ, ενώ το ισόγειο χρησίμευε ως αχυρώνας για βοοειδή και ο πρώτος όροφος ήταν όπου βρίσκονταν τα οικογενειακά καταλύματα. Το υλικό από το οποίο κατασκευάζεται το Ντιβανχανέ, είτε ξύλο είτε πέτρα, χρησιμοποιείται μερικές φορές για την ταξινόμηση των κούλας.

Πέγια (Ιπέκιο) 

Η Αρχιτεκτονική του Ιπεκίου, Κοσσυφοπέδιο, περιγράφει ένα μεγάλο μείγμα αρχιτεκτονικών κατασκευών, που αντικατοπτρίζουν την επιρροή του ξένου στοιχείου σε όλη την πόλη. Η αρχιτεκτονική της πόλης αποτελείται από κτήρια, δομές και κατασκευές, που χτίστηκαν με αρχιτεκτονική επιρροή της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, της σερβοβυζαντινής αρχιτεκτονικής, της οθωμανικής αρχιτεκτονικής, της σταλινικής αρχιτεκτονικής (πρώην Γιουγκοσλαβία) και των σύγχρονων πολιτισμών / αρχιτεκτονικών στιλ. Εξαιτίας αυτού υπάρχουν πολλές εκκλησίες, τζαμιά, κτήρια, που αποτελούν αξιοθέατα στην πόλη και χτίστηκαν από τις προαναφερθείσες επιρροές. Η ξένη κυριαρχία των Οθωμανικών και Σερβικών αυτοκρατοριών και η ιστορική επιρροή της πρώην Γιουγκοσλαβίας (κομμουνιστική εποχή) έχουν διαμορφώσει το αρχιτεκτονικό τοπίο της πόλης, για να γίνει μία μείξη  πολιτισμών.

Σχόλια 

Το Κοσσυφοπέδιο αποτελεί αντικείμενο εδαφικής διαφοράς μεταξύ της Δημοκρατίας του Κοσσυφοπεδίου και της Δημοκρατίας της Σερβίας. Η Δημοκρατία του Κοσσυφοπεδίου κήρυξε μονομερώς την ανεξαρτησία της στις 17 Φεβρουαρίου 2008. Η Σερβία συνεχίζει να την διεκδικεί ως μέρος της κυριαρχικής της επικράτειας. Οι δύο κυβερνήσεις άρχισαν να εξομαλύνουν τις σχέσεις το 2013, στο πλαίσιο της συμφωνίας των Βρυξελλών του 2013. Το Κοσσυφοπέδιο σήμερα αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητο κράτος από 98 από τα 193 κράτη μέλη των Ηνωμένων Εθνών. Συνολικά, 113 κράτη μέλη του ΟΗΕ αναγνώρισαν σε κάποιο σημείο το Κοσσυφοπέδιο, εκ των οποίων 15 αργότερα απέσυραν την αναγνώρισή τους.

Παραπομπές 
 
Αρχιτεκτονική
Αξιοθέατα στο Κοσσυφοπέδιο
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις