Βιβλιοθήκη Ζαουούσκι

Η Βιβλιοθήκη Ζαουούσκι (πολωνικά: Biblioteka Załuskich, λατινικά: Bibliotheca Zalusciana) χτίστηκε στη Βαρσοβία το 1747-1795 από τον Γιούζεφ Άντζεϊ Ζαουούσκι και τον αδερφό του, Άντζεϊ Στανίσουαφ Ζαουούσκι, και οι δύο Ρωμαιοκαθολικοί επίσκοποι. Η βιβλιοθήκη ήταν η πρώτη πολωνική δημόσια βιβλιοθήκη, η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη στην Πολωνία και μια από τις πρώτες δημόσιες βιβλιοθήκες στην Ευρώπη.

Μετά την Εξέγερση του Κοστσιούσκο (1794), τα ρωσικά στρατεύματα, ενεργώντας κατόπιν εντολής της Τσαρίνας Αικατερίνης Β΄ της Ρωσίας, κατάσχεσαν τις ιδιοκτησίες της βιβλιοθήκης και τις μετέφεραν στην προσωπική της συλλογή στην Αγία Πετρούπολη, όπου ένα χρόνο αργότερα αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της νεοϊδρυθείσας Αυτοκρατορικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης.

Στη δεκαετία του 1920 η κυβέρνηση της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας επέστρεψε ορισμένες από τις πρώην ιδιοκτησίες της Βιβλιοθήκης Ζαουούσκι στη νεοσυσταθείσα Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία χάρη στην Ειρήνη της Ρίγας. Αυτά τα αντικείμενα καταστράφηκαν σκόπιμα από τα γερμανικά στρατεύματα κατά την προγραμματισμένη καταστροφή της Βαρσοβίας τον Οκτώβριο του 1944, μετά την καταστολή της Εξέγερσης της Βαρσοβίας.

Ιστορία 

Το μεγαλύτερο πάθος των αδελφών Ζαουούσκι ήταν τα βιβλία. Ο Γιούζεφ Άντζεϊ Ζαουούσκι και ο αδερφός του, Άντζεϊ Στανίσουαφ Ζαουούσκι, απέκτησαν τις συλλογές παλαιότερων Πολωνών βιβλιόφιλων, όπως ο Γιάκουμπ Ζάντζικ, ο Κσίστοφ Οπαλίνσκι, ο Τόμας Ουγέισκι, ο Γιάνους Βισνιοβιέτσκι, ο Γέζι Μνίσεχ και ο Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι (του τελευταίου, από την εγγονή του, Μάρια Καρολίνα Σομπιέσκα).

Από το 1730, οι αδελφοί σχεδίασαν τη δημιουργία μιας βιβλιοθήκης και το 1747 ίδρυσαν τη Βιβλιοθήκη Ζαουούσκι (Biblioteka Załuskich). Βρίσκεται στο Παλάτι Ντανιουόβιτς του 17ου αιώνα στη Βαρσοβία (χτισμένο για τον Μικόουαϊ Ντανιουόβιτς του Ζούρουφ), το κτίριο της βιβλιοθήκης είχε δύο αίθουσες (η μεγάλη αίθουσα ανάγνωσης βρισκόταν στον δεύτερο όροφο) και ολοκληρώθηκε με έναν μικρό πύργο που περιείχε ένα αστρονομικό παρατηρητήριο.  Η ανακατασκευή του κτηρίου σε στυλ ροκοκό πραγματοποιήθηκε το 1745 από τον Φραντσέσκο Αντόνιο Μελάνα και τον αδερφό του.

Η Βιβλιοθήκη Ζαουούσκι θεωρήθηκε η πρώτη πολωνική δημόσια βιβλιοθήκη και μία από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες του σύγχρονου κόσμου. Σε όλη την Ευρώπη υπήρχαν μόνο δύο ή τρεις βιβλιοθήκες που θα μπορούσαν να υπερηφανεύονται για τέτοιες ιδιοκτησίες. Η βιβλιοθήκη είχε αρχικά περίπου 200.000 αντικείμενα, τα οποία αυξήθηκαν σε περίπου 400.000 έντυπα, χάρτες και χειρόγραφα μέχρι τα τέλη του 1780. Συγκέντρωσε επίσης μια συλλογή από έργα τέχνης, επιστημονικά όργανα και δείγματα φυτών και ζώων.

Αυτή η βιβλιοθήκη, η οποία λειτουργούσε κάθε Τρίτη και Πέμπτη από τις 7:00 π.μ. έως 7:00 μ.μ., ζητούσε από τους προστάτες να είναι ήσυχοι και να κάνουν μια προσευχή για τους αδελφούς Ζαουούσκι. Απαγορεύτηκε να μεταφέρονται τα βιβλία έξω από τη βιβλιοθήκη, καθώς η κλοπή βιβλίων ήταν ένα αυξανόμενο πρόβλημα, σε βαθμό που οι προστάτες του επισκόπου αποφάσισαν να ζητήσουν βοήθεια από τον Πάπα.  Απαντώντας στο αίτημά τους, το 1752 ο Πάπας Βενέδικτος ΙΔ΄ εξέδωσε έναν παπικό διάταγμα που απείλησε να αφορίσει άτομα που έπαιρναν τα βιβλία από αυτήν τη βιβλιοθήκη, όμως ακόμη και αυτό δεν εξάλειψε πλήρως το πρόβλημα. 

Μετά τους θανάτους των αδελφών, η νεοσυσταθείσα Επιτροπή Εθνικής Παιδείας ανέλαβε τη βιβλιοθήκη, μετονομάζοντάς την στη Βιβλιοθήκη των Αδελφών Ζαουούσκι της Δημοκρατίας.

Είκοσι χρόνια αργότερα, το 1794, μετά τον δεύτερο διαμελισμό της Πολωνίας και την Εξέγερση του Κοστσιούσκο, τα ρωσικά στρατεύματα, κατόπιν εντολής της Ρωσικής Τσαρίνας Αικατερίνης Β΄, άδειασαν τη βιβλιοθήκη και έστειλαν ολόκληρη τη συλλογή στην Αγία Πετρούπολη, όπου βιβλία σχημάτισαν τη μάζα της Αυτοκρατορικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης για τη δημιουργία της, ένα χρόνο αργότερα. Τμήματα των συλλογών υπέστησαν ζημιές ή καταστράφηκαν καθώς υπέστησαν κακομεταχείριση ενώ απομακρύνονταν από τη βιβλιοθήκη και μεταφέρθηκαν στη Ρωσία, και πολλές από αυτές κλάπηκαν. Σύμφωνα με τον ιστορικό Γιόαχιμ Λελέβελ, τα βιβλία των αδερφών Ζαουούσκι, «θα μπορούσαν να αγοραστούν στο Γκρόντνο από το καλάθι».

Η συλλογή αργότερα διασκορπίστηκε μεταξύ πολλών ρωσικών βιβλιοθηκών. Ορισμένα μέρη της συλλογής Ζαουούσκι επέστρεψαν στην Πολωνία σε δύο ξεχωριστές ημερομηνίες τον 19ο αιώνα: το 1842 και το 1863. Στη δεκαετία του 1920, μετά τον Πολωνο-Σοβιετικό Πόλεμο και την Ειρήνη της Ρίγας, η κυβέρνηση της ΡΣΟΣΔ επέστρεψε περίπου 50.000 αντικείμενα από τη συλλογή στην Πολωνία, όμως οι Γερμανοί στρατιώτες κατέστρεψαν σκόπιμα αυτά τα αντικείμενα κατά τη διάρκεια της προγραμματισμένης καταστροφής της Βαρσοβίας τον Οκτώβριο του 1944, μετά την καταστολή της Εξέγερσης της Βαρσοβίας. Μόνο 1.800 χειρόγραφα και 30.000 έντυπα υλικά από την αρχική βιβλιοθήκη επέζησαν του πολέμου.

Το 1821 το αρχικό οίκημα της βιβλιοθήκης μετατράπηκε σε κτίριο διαμερισμάτων. Κατά την ανοικοδόμηση του κτιρίου, οι προτομές των Πολωνών μονάρχων που είχαν αρχικά κοσμήσει τους εσωτερικούς χώρους της βιβλιοθήκης, και οι οποίοι είχαν κρυφτεί κατά τη διάρκεια των Διαμελισμών της Πολωνίας, ανακαλύφθηκαν και τοποθετήθηκαν στην πρόσοψη του κτιρίου, εξ ου και το κτίριο ονομάστηκε «Οίκος των Βασιλέων» (Dom pod Królami).

Το κτίριο καταστράφηκε από τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά τον πόλεμο, ανοικοδομήθηκε υπό τη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας.

Η σημερινή Εθνική Βιβλιοθήκη της Πολωνίας (Biblioteka Narodowa), που ιδρύθηκε το 1928, θεωρεί τον εαυτό της απόγονο της Βιβλιοθήκης Ζαουούσκι.

Δείτε επίσης 

 Εθνική Βιβλιοθήκη της Πολωνίας
 Βιβλιοθήκη του Βασιλικού Κάστρου της Βαρσοβίας

Παραπομπές

Πηγές 
 Γιαν Κοζουόφσκι, Szkice o dziejach Biblioteki Załuskich. Εκδότης: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Πολωνική Ακαδημία Επιστημών,  Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2011.
 Χάιντς Λέμκε, Die Brüder Zaluski und ihre Beziehungen zu Gelehren στο Deutschland und Danzig, Βερολίνο 1958
 Μάριαν Γουοντίνσκι, Z dziejów "Biblioteki Rzeczypospolitej Załuskich zwanej" w l. 1785-94, Βαρσοβία 1935
 Γιαν Κοζουόφσκι, Biblioteka Załuskich w dwunastu odsłonach, "Roczniki Biblioteki Narodowej" 33: 2001
 Γιαν Κοζουόφσκι, Źródła do rekonstrukcji Biblioteki Załuskich, Z badań nad polskimi księgozbiorami historycznymi, 15 (1993)
 Στανίσουαφ Ρόσακ, Środowisko intelektualne i artystyczne Warszawy w połowie XVIII w. Między kulturą Sarmatyzmu a Oświecenia, Τόρουν 1997
 Ταντέους Ζαζέμπσκι, Biblioteka Rzeczypospolitej Załuskich zwana (Fakty z dziejów), "Roczniki Biblioteki Narodowej" 27/28: 1991/92
 Pamiątki dziejów Biblioteki Załuskich, opr. Joanna Płaza i Bożena Sajna, Biblioteka Narodowa, Βαρσοβία 1997
 Πιοτρ Μπανκόφσκι, Ze studiów nad rękopisami byłej cesarskiej biblioteki publicznej w Petersburgu Nakładem "Przeglądu Bibliotecznego", Κρακοβία 1937

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 FYI France Essay  Η παράξενη ζωή μιας από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες του δέκατου όγδοου αιώνα: η Συλλογή Ζαουούσκι στη Βαρσοβία
 Καλώς ήλθατε στον Οίκο υπό το Σημάδι των Βασιλέων

Ροκοκό αρχιτεκτονική στη Βαρσοβία
Βιβλιοθήκες στην Πολωνία
Κτίρια και κατασκευές στη Βαρσοβία