Ξύλινοι σύνδεσμοι

Οι ξύλινοι σύνδεσμοι (αγγλ. woodworking joints), ή ξυλουργικοί σύνδεσμοι, είναι τύποι συνδεσμολογίας, διαφόρων μορφών, που αφορούν στη συνένωση ξύλινων τεμαχίων και στοιχείων στην ξυλουργική, τη βιοτεχνική και βιομηχανική παραγωγή επίπλων, κουφωμάτων και απλών ή σύνθετων κατασκευών, όπως π.χ. ξύλινες κατοικίες, στέγες, σκέπαστρα, κιόσκια, πέργκολες και άλλες.

Ορισμένοι σύνδεσμοι συμπεριλαμβάνουν και μεταλλικούς συνδετήρες ή κόλλες ή άλλα μη ξυλώδη συνδετικά. Οι πιο συνηθισμένοι και διαδεδομένοι σύνδεσμοι -από αρχαιοτάτων χρόνων- αποτελούνται αμιγώς από ξύλινα συμπαγή στοιχεία. 

Τα χαρακτηριστικά των συνδέσεων που δημιουργούνται, λ.χ. συνεκτικότητα, σταθερότητα, ευκαμψία, θλιπτική αντοχή, αντοχή σε κάμψη, εμφάνιση, επηρεάζονται από τις ιδιότητες των υλικών που χρησιμοποιούνται αλλά και τον εν γένει σκοπό της συνδεσμολογίας. Γενικά χρησιμοποιούνται διαφορετικές τεχνικές της ξυλουργικής για την κάλυψη των διαφορετικών απαιτήσεων που υπάρχουν κάθε φορά. Για παράδειγμα, οι σύνδεσμοι ξύλου ή συνδεσμολογίες για την κατασκευή μιας ξύλινης κατοικίας ή στέγης είναι σαφώς διαφορετικές από εκείνες για τη συναρμογή ξύλινων παιδικών παιχνιδιών, κιβωτίων, ή ξύλινων κουφωμάτων, αν και ορισμένες ενδέχεται μερικώς να αλληλεπικαλύπτονται.

Τύποι συνδέσμων

Κλασικοί ξύλινοι σύνδεσμοι

Σπανιότεροι σύνδεσμοι

Παραδοσιακοί τρόποι βελτίωσης των συνδέσεων 

 Καβίλια: Η καβίλια (αγγλ. dowel) είναι ένα μικρό ξύλινο κυλινδρικό στοιχείο που χρησιμοποιείται εσωτερικά σε ένα σύνδεσμο τόσο για την ευθυγράμμιση, όσο και για την ενίσχυση της όλης συνδεσμολογίας. Παραδοσιακά, οι καβίλιες φτιάχνονται από πολύ σκληρά ξύλα λ.χ. οξιά και δρυς. Μπορεί να υπάρχουν και άλλα μη ξυλώδη υλικά. Οι σύνδεσμοι με τη χρήση από καβίλιες είναι βοηθητικοί για τη συναρμολόγηση κυρίως συγκολλημένων προϊόντων ξύλου, όπως λ.χ. μοριοσανίδες επενδυμένες με φύλλα μελαμίνης ή με καπλαμάδες. Είναι εύχρηστες ιδίως όταν δεν είναι διαθέσιμα εργαλεία επεξεργασίας ξύλου, καθότι το μόνο που απαιτείται είναι να γίνουν απλές οπές (τρύπες) διάνοιξης για την εισχώρηση της κάθε καβίλιας.

Ενίσχυση των συνδέσμων ξύλου 

 Λαμέλο ή «μπισκότο» (αγγλ. biscuit): Είναι ένα μικρό «κομμάτι ξύλου», με ραβδώσεις στην επιφάνειά του, συνήθως μήκους 5-6 cm, το οποίο χρησιμοποιείται για να ευθυγραμμίσει τη σύνδεση ξύλο-με-ξύλο κατά την κόλληση και να ενισχύσει τη συνεκτικότητά της. Καμιά φορά, το λαμέλο μπορεί να λέγεται και «πλακέ καβίλια».
 «Μπισκότο» Domino joiner: Είναι ένα λαμέλο, παρόμοιο με ένα «μπισκότο», όπου ένα κομμάτι μεγαλύτερο από ένα μπισκότο έχει μερικά από τα πλεονεκτήματα των πείρων και μερικά από τα πλεονεκτήματα των μπισκότων.

Ιδιότητες ξύλου 
Τεχνικές της ξυλουργικής είτε εξαρτώνται είτε αντισταθμίζουν το γεγονός ότι το ξύλο είναι ανισότροπο υλικό, δηλ. οι ιδιότητες και οι συμπεριφορές του είναι διαφορετικές στις διαφορετικές κατευθύνσεις (τομές) του.

Αυτή η ιδιομορφία θα πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την ένωση των ξύλινων στοιχείων, ειδάλλως, η σύνδεση θα αποτύχει. Η συγκόλληση των σανίδων με «νερά» κάθετα μεταξύ τους, είναι συχνά βασικός λόγος για θρυματισμένες συνδέσεις που κόπηκαν. Πολλά έπιπλα του 18ου αιώνα, ενώ κατασκευάστηκαν από καλούς τεχνίτες, το ανωτέρω χαρακτηριστικό δεν το είχαν λάβει υπόψη. Έτσι προέκυψαν ελλειπείς συνδέσεις εξαιτίας της άνισης και ανομοιόμορφης διόγκωσης και ρίκνωσης μεταξύ των συνδεδεμένων ξύλινων τεμαχίων. 

Στη σύγχρονη ξυλουργική, η θέρμανση και ο κλιματισμός προκαλούν σημαντικές αλλαγές στην περιεχόμενη υγρασία του ξύλου. Οπότε, κατά τη σύνδεση των ξύλινων στοιχείων θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη αυτές οι αλλαγές.

Μηχανική αντοχή 
Το ξύλο είναι ισχυρότερο κατά το μήκος του, δηλ. σε κατεύθυνση παράλληλη με τις ίνες ξύλου, παρά ακτινικά ή εφαπτομενικά. Το ξύλο είναι ένα φυσικό πολύπλοκο υλικό. Οι πολύ μικρές ίνες της  κυτταρίνης συγκρατούνται από ένα συνδετικό μέσο, τη λιγνίνη. Αυτές οι λεγόμενες, αλυσίδες κυτταρίνης, κάνουν το ξύλο εξαιρετικά ανθεκτικό, με υψηλή αντοχή στην συμπίεση. 

Βέβαια, διαφορετικά είδη ξυλείας έχουν διαφορετικά επίπεδα μηχανικής αντοχής και συνεκτικότητας, ενώ και η αντοχή του δύναται να διαφέρει από δείγμα σε δείγμα.

Διαστασιακή σταθερότητα 
Η ξυλεία διογκώνεται («φουσκώνει») και ρικνώνεται («μαζεύει») ως απόκριση στην υγρασία που προσλαμβάνει ή που χάνει, συνήθως πολύ λιγότερο στον κατά μήκος άξονα, σε σύγκριση με τις ακτινικές και εφαπτομενικές κατευθύνσεις. Γι’ αυτό και η ξυλεία θα πρέπει και καλά και αργά να ξηραθεί σε πολύ χαμηλά επίπεδα υγρασίας, για να έχει σταθερότητα διαστάσεων. Όταν η σταθερότητα διαστάσεων του ξύλου είναι υψηλής σημασίας, σε μία κατασκευή, τότε καλό είναι να προτιμάται πάντα ξυλεία με ακτινικά – ισόβενα «νερά», διότι είναι σταθερότερη και επηρεάζεται λιγότερο από τη σχετική υγρασία του αέρα.

Υλικά στις συνδέσεις 

 Οι σύνδεσμοι μπορούν να σχεδιαστούν με προσοχή και να μορφοποιηθούν με ακρίβεια, ώστε να γίνει τελική συναρμογή των στοιχείων, χωρίς τη χρήση κόλλας ή συνδετήρων. Λ.χ. μία καλή σύνδεση μόρσου – εγκοπής («αρσενικό-θηλυκό») είναι ένα εύστοχο και απλό παράδειγμα.
 Η Η κόλλα δύναται να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική για τη σύνδεση ξυλείας. Ένας ορθά συγκολλημένος σύνδεσμος ξύλου (λ.χ. με εποξειδική ή πολυουρεθανική κόλλα) μπορεί να είναι το ίδιο ισχυρός, ή και ισχυρότερος ακόμη και από ένα μονοκόμματο συμπαγές ξύλο. Ωστόσο, η σύνδεση είναι λιγότερο ισχυρή όταν στοιχεία ενώνονται σόκορο-με-σόκορο. Σε κάθε περίπτωση, η κόλλα που θα χρησιμοποιηθεί θα πρέπει να μην επηρεάζεται από την υγρασία, ή από τους υδρατμούς.
 Μεταλλικά συνδετικά μέσα είναι επιθυμητά σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέσμων. Τα πιο απλά είναι τα καρφιά, συχνά σήμερα είναι οι βίδες που επίσης χρησιμοποιούνται. Συνδετήρες επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ενώ όταν οι απαιτήσεις είναι υψηλότερες, τότε περαστά μπουλόνια είναι μία πολύ καλή λύση.

Χρήση παραδοσιακών συνδέσμων 
Παραδοσιακές τεχνικές της ξυλουργικής αξιοποιούν τις χαρακτηριστικές ιδιότητες του ξύλου, συχνά χωρίς μηχανικούς συνδετήρες, βίδες ή κόλλες. Οι σύνδεσμοι ξύλου, ιστορικά, είναι ένα ενδιαφέρον πεδίο, το οποίο γνώρισε σπουδαία άνθηση σε πολλές κουλτούρες - πολιτισμούς, ιδιαίτερα στην παράδοση της αρχαίας Αιγύπτου, της Κίνας, της Ευρώπης και της Ιαπωνίας. Από αρχαία αιγυπτιακά ευρήματα, γνωρίζουμε ότι αρχαία έπιπλα, από τις πρώτες δυναστείες των Φαραώ, έφεραν τις συνδέσεις μόρσου-εγκοπής και χελιδονοουράς, πριν και από 5.000 χρόνια. Αυτή η παράδοση συνεχίστηκε, διαδόθηκε και πέρασε στον Δυτικό πολιτισμό. Ο ιστορικός του 18ου αιώνα, Diderot έχεικαταγράψει πάνω από 90 λεπτομερείς απεικονίσεις των συνδέσμων ξύλου, στην περιεκτική εγκυκλοπαίδεια του. 

Ενώ οι δυτικές τεχνικές συνδέσμων επιζητούν την απόκρυψη των (δηλ. μη εμφανείς συνδέσεις, για αισθητικούς λόγους), οι ανατολικές, Ιαπωνικές και Κινεζικές παραδόσεις έκαναν χρήση εμφανών συνδεσμολογιών και επίσης -στο πέρασμα του χρόνου- ανέπτυξαν σειρές εκατοντάδων τύπων συνδέσμων ξύλου. Είχαν τη θεώρηση ότι τα καρφιά και οι κόλλες δεν αντέχουν ικανοποιητικά στις εξαιρετικά κυμαινόμενες (υψηλές – χαμηλές) θερμοκρασίες και τις πολύ υγρές καιρικές συνθήκες, στις περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ασίας.  Επίσης, οι Κινέζοι απέφευγαν τα ρητινώδη είδη ξύλου στα έπιπλα παραδοσιακού ρυθμού, διότι γνώριζαν καλά ότι δεν συγκολλούνται επαρκώς και δημιουργούνταν προβλήματα.

Μη παραδοσιακοί σύνδεσμοι 
Νέες μέθοδοι -με μη παραδοσιακές συνδεσμολογίες- έχουν εμφανιστεί στη σύγχρονη εποχή. Σε μεγάλο βαθμό, με αυτόματα μηχανήματα ή μηχανήματα χειρός, υπάρχει έντονη προσπάθεια απλοποίησης των εργασιών δημιουργίας συνδέσμων ξύλου στις κατασκευές. Νέοι σύνδεσμοι μόρσων, δακτυλοειδείς συνδέσεις (finger joints), καινοτομικές συνδεσμολογίες με λαμέλα, και νέοι σύνδεσμοι με οπές (Pocket-hole joints) έχουν κάνει την εμφάνισή τους στην μοντέρνα ξυλουργική της εποχή μας.

Δείτε επίσης 
 Ξύλο
 Ξυλουργική
 Κατασκευή γραφείων
 Διαμόρφωση ξυλείας
 Κατασκευή κτηρίου

Βιβλιογραφία 
 Σκαρβέλης, Μιχ. και Ζώρζος Ι. Συνδεσμολογία Οργανισμός Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ), Τομέας Εφαρμοσμένων Τεχνών, Αθήνα
 Lee A. Jesberger (2007). Woodworking Terms and Joints. Pro Woodworking Tips.com
 Bernard Jones (Ed.) (1980). The Complete Woodworker. 
 Peter Korn (1993). Working with Wood. 
 Sam Allen (1990). Wood Joiner's Handbook. Sterling Publishing. 
 Wolfram Graubner (1992). Encyclopedia of Wood Joints. Taunton Press. 
 US Forestry Service (1985) Water Repellency and Dimensional Stability of Wood http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/fplgtr/fplgtr50.pdf

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Τεχνικοί όροι και συνδέσμοι της ξυλουργικής τέχνης 
 Βρετανική Ομοσπονδία Ξυλουργικής

Παραπομπές 

Ξυλουργική
Ξύλο