Τάγμα (στρατιωτικό)

Το τάγμα είναι μια στρατιωτική μονάδα μικρότερη από το σύνταγμα, ειδικά τα επίλεκτα τάγματα που σχηματίστηκαν από τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε΄ και αποτελούσαν τον κεντρικό στρατό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τον 8ο-11ο αι.

Ιστορία και ρόλος 
Στην αρχική του έννοια, ο όρος «τάγμα» (από το τάσσω, «βάζω σε σειρά») επιβεβαιώνεται από τον 4ο αι. και χρησιμοποιήθηκε για να αναφερθεί σε ένα τάγμα πεζικού 200-400 ανδρών (που ονομάζεται επίσης βάνδον ή νούμερον) στον ανατολικό Ρωμαϊκό στρατό της εποχής  Υπό αυτή την έννοια, ο όρος συνεχίζει να χρησιμοποιείται στις τρέχουσες Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις (πρβλ. Ελληνικές στρατιωτικές τάξεις).

Αυτοκρατορικοί φρουροί, 8ος-10ος αι. 
Στη μεταγενέστερη βυζαντινή χρήση, ο όρος αναφερόταν αποκλειστικά στα επαγγελματικά, μόνιμα στρατεύματα, που φρουρούσαν μέσα και γύρω από την πρωτεύουσα της Κωνσταντινούπολης.  Στα περισσότερα από αυτά η προέλευσή τους εντοπίζεται στις Αυτοκρατορικές μονάδες φρουράς της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Μέχρι τον 7ο αι. είχε μειωθεί η σημασία τους και έγιναν κάτι περισσότερο από στρατεύματα παρέλασης, έτσι οι Αυτοκράτορες ήταν δύσκολο να αντιμετωπίσουν τις συχνές εξεγέρσεις του νέου και ισχυρού θεματικού στρατού, ειδικά του Οψικίου, του ασιατικού θέματος που βρίσκεται πιο κοντά στην πρωτεύουσα. Μέσα στα πρώτα 60 χρόνια μετά την ίδρυσή του ο στρατός του Οψικίου συμμετείχε σε πέντε εξεγέρσεις, με αποκορύφωμα την -για λίγο επιτυχημένη- εξέγερση και τον σφετερισμό του θρόνου από τον διοικητή του, τον κόμη Αρτάβασδο, το 741-743. 

Αφού κατέβαλε την εξέγερση, ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ (β. 741-775) μεταρρύθμισε τις παλιές μονάδες φρουράς της Κωνσταντινούπολης στα νέα τάγματα, τα οποία προορίζονταν να παρέχουν στον Αυτοκράτορα έναν πυρήνα επαγγελματικών και πιστών στρατευμάτων , ως μία άμυνα ενάντια στις επαρχιακές εξεγέρσεις και επίσης, εκείνη την εποχή, ως σχηματισμός αφιερωμένος στις εικονομαχικές πολιτικές του Κωνσταντίνου Ε΄.  Τα τάγματα ήταν αποκλειστικά βαριές μονάδες ιππικού,  πιο κινούμενες από τα θεματικά στρατεύματα και διατηρήθηκαν σε μόνιμη βάση. Κατά την αμυντική φάση της Αυτοκρατορίας τον 8ο και 9ο αι., ο ρόλος τους ήταν αυτός ενός κεντρικού σώματος, που φρουρούσε μέσα και γύρω από την πρωτεύουσα, σε περιοχές όπως η Θράκη και η Βιθυνία. Αποτελούσαν τον πυρήνα του Αυτοκρατορικού στρατού στην εκστρατεία, αυξημένα από την επαρχιακή στρατολόγηση θεματικών στρατευμάτων, που ήταν πιο απασχολημένα με την τοπική άμυνα.

Επιπλέον, όπως και τα υστερο-Ρωμαϊκά ομόλογά τους, χρησίμευαν ως χώρος στρατολόγησης και χώρος προώθησης για νέους αξιωματικούς. Μία σταδιοδρομία σε ένα τάγμα, μπορούσε να οδηγήσει σε μία μεγάλη διοικητική θέση στους επαρχιακούς θεματικούς στρατούς ή σε υψηλό διορισμό στην Αυλή, καθώς εδώ οι πολλά υποσχόμενοι νέοι είχαν την ευκαιρία να τραβήξουν την προσοχή του Αυτοκράτορα.  Οι αξιωματικοί στα τάγματα προέρχονταν κυρίως είτε από τη σχετικά εύπορη αστική αριστοκρατία και την επίσημη διοίκηση, είτε από την αριστοκρατία των γαιοκτημόνων των Ανατολικών θεμάτων, η οποία όλο και περισσότερο αύξαινε τον έλεγχο των ανώτερων στρατιωτικών αξιωμάτων του κράτους.  Παρ' όλα αυτά τα τάγματα, όπως όλη η στρατιωτική και η κρατική υπηρεσία γενικά, προσέφεραν μία βαθμίδα κοινωνικής ανόδου και στα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. 

Στο απόγειό τους τον 9ο και στις αρχές του 10ου αι. υπήρχαν τέσσερα κανονικά τάγματα («τὰ δ΄ τάγματα»): 
 οι Σχολές (αι Σχολαί), ήταν η ανώτατη μονάδα, ο άμεσος διάδοχος των Αυτοκρατορικών φρουρών που ιδρύθηκαν από τον Κωνσταντίνο Α΄ (β. 306-337). Ο όρος σχολάριοι, αν και με την αυστηρότερη έννοια αναφέρεται αποκλειστικά στους άνδρες των Σχολών, χρησιμοποιήθηκε επίσης ως γενική αναφορά για όλους τους κοινούς στρατιώτες των ταγμάτων. 
 οι Εξκούβιτοι ή Εξκουβίτορες (λατιν. Excubiti, οι άγρυπνοι (φρουροί)), που ιδρύθηκε από τον Λέοντα Α΄'
 οι Αριθμοί ή Βίγλες (από το λατιν. Vigil, αυτός που επαγρυπνεί, προσέχει, επισκοπεί), που δημιουργήθηκε από τα θεματικά στρατεύματα από την Αυτοκράτειρα Ειρήνη το 780, αλλά είναι τάγμα με πολύ παλαιότερη καταγωγή, όπως δείχνουν τα αρχαϊκά ονόματα των βαθμών τους.  Το τάγμα εκτελούσε ειδικά καθήκοντα στην εκστρατεία, συμπεριλαμβανομένης της φύλαξης του Αυτοκρατορικού στρατοπέδου, της αναμετάδοσης των εντολών του Αυτοκράτορα και της φύλαξης των αιχμαλώτων πολέμου. 
 οι Ικανάτοι (δηλ. οι Ικανοί), που ιδρύθηκε από τον Αυτοκράτορα Νικηφόρο Α΄ (β. 802-811) το 810. 

Άλλες μονάδες που σχετίζονται στενά με τα τάγματα και συχνά περιλαμβάνονται μεταξύ τους, ήταν:
 τα Νούμερα (από το λατιν. numerus, «αριθμός») ήταν μία μονάδα φρουράς για την Κωνσταντινούπολη, η οποία κατά πάσα πιθανότητα περιελάμβανε τους Tειχιστές ή το των Τειχέων τάγμα, που επάνδρωνε τα Τείχη της Κωνσταντινούπολης.  Η προέλευση της μονάδας μπορεί να είναι από τον 4ο έως τον 5ο αιώνα. 
 οι Οπτιμάτοι (από το λατιν. optimates, οι άριστοι), παρόλο που αρχικά ήταν μία επίλεκτη μονάδα μάχης, αυτή είχε περιοριστεί μέχρι τον 8ο αι. σε μονάδα υποστήριξης, υπεύθυνη για τους ημιόνους της σειράς αποσκευών του στρατού (το τούλδον).  Σε αντίθεση με τα τάγματα, η μονάδα αυτή φρουρούσε έξω από την Κωνσταντινούπολη και συνδέθηκε στενά με την περιοχή που περιφρουρούσε: το θέμα των Οπτιμάτων ήταν η περιοχή που βρίσκονταν η Κωνσταντινούπολη και η βόρεια Βιθυνία. Ο διοικητής δομέστικος των Oπτιμάτων ήταν επίσης ο κυβερνήτης του θέματος. 
 το βασιλικόν πλώιμον: οι άνδρες του κεντρικού Αυτοκρατορικού στόλου επίσης καταμετρώνται μεταξύ των ταγμάτων σε ορισμένες πηγές. 

Επιπλέον, υπήρχε επίσης η Ἑταιρεία, (Εταίροι = σύντροφοι), που αποτελούσε το σώμα μισθοφόρων στην Αυτοκρατορική υπηρεσία, υποδιαιρούμενη σε Μεγάλη, Μέση και Μικρή Εταιρεία. Καθεμία διοικούσε ένας αντίστοιχος Εταιρειάρχης.

 Οργάνωση 
Υπάρχει πολλή συζήτηση σχετικά με το ακριβές μέγεθος και τη σύνθεση των Αυτοκρατορικών ταγμάτων, λόγω της ανακρίβειας και της ασάφειας των λίγων σύγχρονων πηγών (στρατιωτικά εγχειρίδια, καταλόγους αξιωμάτων και αραβικές αναφορές, κυρίως από τον 9ο αι.) που ασχολούνται με αυτές.  Πρωτογενείς πηγές μας, οι λογαριασμοί των αραβικών γεωγράφων ιμπν Khordadbeh και ιμπν Qudamah είναι κάπως ασαφής, αλλά δίνουν τη συνολική δύναμη τάγματα σε 24.000. Αυτό το ποσοστό έχει δει πολλοί μελετητές, όπως ο J. B. Bury  και ο John Haldon, ως πολύ υψηλοί, και οι αναθεωρημένες εκτιμήσεις έδωσαν τη δύναμη κάθε ταγμάμ στους 1.000-1500 άντρες.  Άλλοι, όπως ο Warren Treadgold και (εν μέρει) ο Friedhelm Winkelmann, αποδέχονται αυτούς τους αριθμούς και τους συσχετίζουν με τις λίστες των αξιωματικών στο Klētorologion για να φτάσουν ένα μέσο μέγεθος 4000 για κάθε tagma (συμπεριλαμβανομένων των Optimatoi και των Noumeroi, για τους οποίους είναι ανέφερε ρητά ότι αριθμούσαν 4000 το καθένα) 

Οι ταγματικές μονάδες ήταν όλες οργανωμένες σύμφωνα με παρόμοιες γραμμές. Διοικούνταν από έναν δομέστικο, εκτός από τη Βίγλα, που διοικούσε ο δρουγγάριος της Βίγλας. Τον βοηθούσε ένας ή δύο αξιωματικοί, που ονομάζονταν τοποτηρητές, καθένας από τους οποίους διοικούσε το μισό της μονάδας.  Σε αντίθεση με τις θεματικές μονάδες, δεν υπήρχαν μόνιμα ενδιάμεσα επίπεδα διοίκησης (τουρμάρχαι, χιλίαρχοι ή πεντακοσιάρχαι) έως ότου ο Λέων ΣΤ΄ εισήγαγε τον δρουγγάριο π. μετά το 902.  Η μεγαλύτερη υποδιαίρεση των ταγμάτων ήταν το βάνδον, που διοικούσε ο κόμης, που ονομάζεται σκρίβων στους Εξκουβίτορες και τριβούνος στις μονάδες των νούμερων και των Τειχών. Τα βάνδα με τη σειρά τους χωρίστηκαν σε εταιρείες, με επικεφαλής τον κένταρχο (centurion), ή δρακονάριο για τους Εξκουβίτορες, και βικάριο (vicar) για τις μονάδες των Nούμερων και των Τειχών. Το δομέστικος των Σχολών, ο επικεφαλής του συντάγματος των Σχολών, έγινε σταδιακά όλο και πιο σημαντικός και τελικά έγινε ο ανώτατος αξιωματικός ολόκληρου του στρατού μέχρι τα τέλη του 10ου αι. 

Ο παρακάτω πίνακας απεικονίζει τη δομή των Σχολών τον 9ο αιώνα, σύμφωνα με τον Tρήντγκολντ: 

Επιπλέον, υπήρχε ένας χαρτουλάριος (γραμματέας) και ένας πρωτομανδάτωρ (πρώτος αγγελιοφόρος), καθώς και 40  (σημαιοφόροι) διαφορετικών βαθμών και τίτλων σε κάθε τάγμα και 40 μανδάτορες (αγγελιοφόροι) με συνολικό μέγεθος μονάδας 4125 άνδρες.  Στην εκστρατεία, κάθε ιππέας τάγματος συνοδευόταν από έναν υπηρέτη.

Ο επόμενος πίνακας δίνει την εξέλιξη του θεωρητικού μεγέθους του συνόλου της Αυτοκρατορικής ταγματικής δύναμης, όπως υπολογίστηκε από τον Γουόρεν Τρήντγκολντ:

 Επαγγελματικά συντάγματα, 10ος-11ος αιώνας 
Καθώς η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ξεκίνησε τις εκστρατείες της για ανάκτηση τον 10ο αι., τα τάγματα έγιναν πιο ενεργά και τοποθετούνταν συχνά σε καθήκοντα φρουράς στις επαρχίες ή σε πρόσφατα ανακτημένες περιοχές.  Εκτός από τις παλαιότερες μονάδες, δημιουργήθηκαν ορισμένες νέες και εξειδικευμένες μονάδες, για να καλύψουν τις απαιτήσεις αυτού του πιο επιθετικού τρόπου πολέμου.  Ο Μιχαήλ Β΄ (β. 820-829) δημιούργησε τους βραχύβιους Tεσσαρακοντάριους, μία ειδική ναυτική μονάδα (ονομάστηκαν έτσι από την υψηλή αμοιβή τους των 40 νομισμάτων),  και ο Ιωάννης Α΄ Τσιμισκής (β. 969-976) δημιούργησε ένα βαρύ Κατάφρακτο σώμα, που ονόμασε Aθανάτους (από την αρχαία μονάδα των Αχαιμενιδών), που αναβίωσε στα τέλη του 11ου αι. από τον Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα (β. 1071–1078). Άλλες παρόμοιες μονάδες ήταν οι Στρατηλάται, που επίσης σχηματίστηκε από τον Ιωάννη Α΄, οι βραχύβιοι Σατράπαι της δεκαετίας του 970, οι Μεγάθυμοι της δεκαετίας του 1040 ή οι Αρχοντόπουλοι και Βεστιαρίται (φύλακες του Θησαυροφυλακίου) του Αλεξίου Α΄. Πολλά από τα νέα τάγματα αποτελούνταν από ξένους, όπως οι Mανιακαλάται, που σχημάτισε ο Γεώργιος Μανιάκης από τους Φράγκους της Ιταλίας, ή η πιο διάσημη μονάδα, το τάγμα των Βαραγγίων από 6.0000 μισθοφόρους Βίκινγκς (Βάραγγοι), που ιδρύθηκε περί το 988 από τον Αυτοκράτορα Βασίλειο Β' (π. 976–1025).

Η βασιλεία του Βασιλείου Β' είδε επίσης την αρχή μίας βαθιάς μεταμόρφωσης του Ρωμαϊκού στρατιωτικού συστήματος. Στα μέσα του 10ου αι., η μείωση του αριθμού των θεματικών δυνάμεων και οι ανάγκες της νέας επιθετικής στρατηγικής στα ανατολικά σύνορα, οδήγησαν σε έναν αυξανόμενο αριθμό επαρχιακών ταγμάτων, μόνιμων επαγγελματικών δυνάμεων που διαμορφώθηκαν σύμφωνα με τα Αυτοκρατορικά τάγματα.  Οι μεγάλες κατακτήσεις στην Ανατολή τη δεκαετία του 960, διασφαλίστηκαν με τη δημιουργία μίας σειράς μικρότερων θεμάτων, στα οποία εγκαταστάθηκαν τμήματα αυτού του επαγγελματικού στρατού, που τελικά ομαδοποιήθηκαν κάτω από περιφερειακούς διοικητές με τον τίτλο του δούκα ή του κατεπάνω.  Αυτή η στρατηγική ήταν αποτελεσματική ενάντια στις τοπικές απειλές μικρής κλίμακας, αλλά η ταυτόχρονη παραμέληση των θεματικών δυνάμεων μείωσε την ικανότητα του κράτους να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε μία μεγάλη εισβολή, που θα κατάφερνε να διεισδύσει σε παραμεθόρια ζώνη.  Η παρακμή των μερικά απασχολούμενων θεματικών στρατών και η αυξανόμενη εξάρτηση σε μία μεγάλη σειρά μόνιμων μονάδων, τόσο αυτόχθονων όσο και μισθοφόρων, βασίστηκε, όχι μόνο στην μεγαλύτερη στρατιωτική αποτελεσματικότητα των τελευταίων στην πιο επιθετική Ρωμαϊκή στρατηγική της εποχής, αλλά και στη μεγαλύτερη αξιοπιστία τους, σε αντίθεση με τα θεματικά στρατεύματα με τους τοπικούς τους δεσμούς.  Τα τάγματα που στρατολογήθηκαν από τα μεγαλύτερα θεματικά ήταν πιθανότατα δύναμης 1.000 ανδρών, ενώ εκείνα από τα μικρότερα θέματα μπορεί να είχαν δύναμη περίπου 500 άνδρες. Οι ξένοι, κυρίως Φράγκοι μισθοφόροι, φαίνεται επίσης να αριθμούσαν τους 400-500 άνδρες. 

Κατά συνέπεια τον 11ο αι., η διάκριση μεταξύ «αυτοκρατορικών» και επαρχιακών δυνάμεων εξαφανίστηκε σε μεγάλο βαθμό και ο όρος τάγμα εφαρμόστηκε σε οποιοδήποτε μόνιμη σχηματισμένη μονάδα και η επαρχιακή καταγωγή και ταυτότητά της φαίνεται στους τίτλους των μονάδων. Μετά από περίπου το 1050, όπως και οι θεματικοί στρατοί, τα αρχικά τάγματα μειώθηκαν αργά και αποδεκατίστηκαν στις στρατιωτικές καταστροφές του τελευταίου τρίτου του 11ου αι. Εκτός των Βαράγγων, οι Βεστιαρίται, η Εταιρεία και οι Βαρδαριώται, οι παλαιότερες μονάδες φρουράς, εξαφανίστηκαν εντελώς περίπου από το 1100 και απουσιάζουν από τον Κομνήνειο στρατό του 12ου αι.   Στον στρατό των Κομνηνών, ο όρος τάγμα μετατράπηκε σε μία μη ειδική έννοια στρατιωτικής μονάδας.

 Σημειώσεις 
Οι κύριες πηγές της εποχής για την περίοδο από τον 8ο ως τα τέλη του 10ου αι. είναι: Ι. οι διάφοροι κατάλογοι αξιωμάτων (Τακτικά), περιλαμβανομένου του Τακτικού που ανακάλυψε ο Ουσπένσκυ (π. 842), το Κλητορολόγιον του Φιλοθέου (899) και το Τακτικό του Εσκοριάλ (π. 975) ΙΙ. τα διάφορα Βυζαντινά στρατιωτικά εγχειρίδια, κυρίως τα τακτικά του Λέοντα ΣΤ΄ του Σοφού ΙΙΙ. τα έργα των Άραβα γεωγράφου Ιμπν αλ-Φακίχ, Ιμπβ Κορνταντμπέχ και Κουνταμάχ ιμπν Ζαφάρ, που διασώζουν το έργο του αλ-Ζαρμί που χρονολογείται π. το 840 και ΙV. το Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν (i.e. Για τη διοίκηση της Αυτοκρατορίας) και το Περί της βασιλείου Τάξεως'' (i.e. Για τις Τελετές) του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ των Μακεδόνων.

Παραπομπές

Πηγές 

 
 Bury, John Bagnell (1911). The Imperial Administrative System of the Ninth Century - With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos. London: Oxford University Press.
 McCotter, Stephen: Byzantine army, edited by Richard Holmes, published in The Oxford Companion to Military History. (Oxford University Press, 2001)
 Bartusis, Mark C. (1997). The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453. University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1620-2.
 Haldon, John F. (1984). Byzantine Praetorians. An Administrative, Institutional and Social Survey of the Opsikion and Tagmata, c. 580-900. Bonn: Dr. Rudolf Habelt GmbH. ISBN 3-7749-2004-4.
 Haldon, John (1999). Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204. London: UCL Press. ISBN 1-85728-495-X.
 Haldon, John F. (1995). Mango, Cyril; Dagron, Gilbert (eds.). "Strategies of Defence, Problems of Security: the Garrisons of Constantinople in the Middle Byzantine Period". Constantinople and Its Hinterland: Papers from the Twenty-Seventh Spring Symposium of Byzantine Studies, Oxford, April 1993. Ashgate Publishing. Archived from the original on 2009-08-26.
 Kazhdan, Alexander, ed. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
 Kühn, Hans-Joachim (1991). Die byzantinische Armee im 10. und 11. Jahrhundert: Studien zur Organisation der Tagmata (in German). Vienna: Fassbaender Verlag. ISBN 3-9005-38-23-9.
 Treadgold, Warren T. (1995). Byzantium and Its Army, 284-1081. Stanford University Press. ISBN 0-8047-3163-2.
 Treadgold, Warren T.: Notes on the Numbers and Organisation of the Ninth-Century Byzantine Army, published in Greek, Roman and Byzantine Studies 21 (Oxford, 1980)
 Treadgold, Warren T.: The Struggle for Survival, edited by Cyril Mango, published in The Oxford History of Byzantium. (Oxford University Press, 2002)

Στρατιωτικοί σχηματισμοί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας