Δήμοι

Στην Αρχαία Ελλάδα, ο δήμος (αρχαία ελληνικά: δῆμος) σήμαινε τη συνέλευση των πολιτών ως κυρίαρχο πολιτικό σώμα και στη συνέχεια και τη διοικητική υποδιαίρεση της αρχαίας  Αττικής, συνέχεια της οποίας είναι η σημερινή Αττική, περιοχή της Ελλάδας.  

Οι Δήμοι αρχικά ήταν απλή υποδιαίρεση της γης στην ύπαιθρο και φαίνεται να υπάρχει τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα π.Χ., πιθανόν και νωρίτερα, αλλά δεν είχε αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία (εκτός πιθανόν αυτής της λαϊκής έκφρασης των κατοίκων μιας περιοχής σε κοινή συνάθροιση για συζήτηση από κοινού θεμάτων που τους απασχολούσαν), μέχρι τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508 π.Χ..  

Υπ' αυτές τις μεταρρυθμίσεις, η εγγραφή των πολιτών στους καταλόγους του δήμου έγινε η ελάχιστη απαίτηση για την ιθαγένεια, ενός πολίτη. Πριν από εκείνη την εποχή, η ιθαγένεια για όποιον πολίτη βασιζόταν μόνο στην ιδιότητα του ως μέλος σε φρατρία, ή ως μέλος της οικογένειάς του. Την ίδια περίοδο, δήμοι ιδρύθηκαν στην ίδια την πόλη της αρχαίας Αθήνας, όπου δεν υπήρχαν ήδη από το παρελθόν.  Συνολικά, στο τέλος των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη, η Αττική χωρίστηκε σε αρκετούς δήμους. Γενικά υπάρχουν πολλές και διάφορες απόψεις για τον αριθμό των δήμων. Οι πλέον πρόσφατες μελέτες δίνουν ένα συνολικό αριθμό 139+3 δήμων στον οποίο προστίθενται οι Βερενικίδες, (ίδρυση το 224/223 π.Χ.), οι Απολλωνιείς  (201/200 π.Χ.) και οι Αντινοείς (126/127).  

Η δημιουργία δήμων και η εγκαθίδρυσή τους ως οι θεμελιώδεις μονάδες του κράτους αποδυνάμωσε τα γένη ή τις οικογένειες της αριστοκρατίας, οι οποίες είχαν ως τότε κυριαρχήσει τις φρατρίες. 

Ο δήμος λειτουργούσε ως κάποιο βαθμό ως πόλις σε μικρογραφία, και μάλιστα κάποιοι δήμοι, όπως η Ελευσίνα και οι Αχαρνές, ήταν στην πραγματικότητα σημαντικές πόλεις. Κάθε δήμος είχε έναν δήμαρχο, που επόπτευε τις υποθέσεις του δήμου. Σειρά επίσης από διάφορους αξιωματούχους και λειτουργούς, για τις αστικές, τις θρησκευτικές και τις στρατιωτικές υποθέσεις, υπήρχαν σε πολλούς δήμους. Οι Δήμοι είχαν δικές τους θρησκευτικές γιορτές, συλλέγοντας έσοδα και πραγματοποιώντας δαπάνες. Επίσης δήμοι ενώθηκαν με άλλους δήμους από την ίδια περιοχή για να συνθέσουν τις τριττύες, μεγαλύτερες ομάδες του πληθυσμού, οι οποίες με τη σειρά τους συνδυάζονταν για να σχηματίσουν τις δέκα φυλές, της Αττικής. Κάθε φυλή περιείχε μία τριττύ από κάθε μια από τις τρεις περιοχές: Την πόλη, την ακτή και την ενδοχώρα.

Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη και οι τροποποιήσεις τους

Πρώτη περίοδος: 508 – 307/306 π.Χ.
Ο Κλεισθένης διαίρεσε τα εδάφη της Αττικής σε τρεις ζώνες (άστυ, παραλία και μεσογαία) και οι δήμοι ήταν οργανωμένοι σε 30 ομάδες που ονομάζονται τριττύες,  ("τριακοστή"), δέκα για κάθε μία από τις ζώνες (άστυ, παραλία και μεσογαία) και σε δέκα φυλές,  εκ των οποίων η καθεμία αποτελούνταν από τρεις τριττύες, μία για τους παράκτιους - παραθαλάσσιους δήμους, μια για τους δήμους του άστεως (της πόλης) και μια για την περιοχή, την μεσογαία, στην ενδοχώρα. 

Αναδιοργάνωσε επίσης τη Βουλή, (η οποία όταν δημιουργήθηκε από τον Σόλωνα είχε 400 μέλη/βουλευτές), ώστε να έχει 500 μέλη/βουλευτές, 50 από κάθε φυλή, ενώ και ο κάθε δήμος είχε σταθερή ποσόστωση.

Οι δέκα φυλές πήραν το όνομά τους από διάφορους θρυλικούς - μυθικούς ήρωες και η περαιτέρω οργάνωσή τους οδήγησε στην εξής επίσημη (η οποία διαφέρει από πηγή σε πηγή - αναφέρεται εδώ η διεθνώς αποδεκτή -) σειρά: 

<li>Ἐρεχθηΐς, (ονομάστηκε από τον Ερεχθέα),
<li>Αἰγηΐς, (ονομάστηκε από τον Αιγέα),
<li>Πανδιονίς, (ονομάστηκε από τον Πανδίονα),
<li>Λεοντίς, (ονομάστηκε από τον Λέω, γιο του Ορφέα),
<li>Ἀκαμαντίς, (ονομάστηκε από τον Ακάμα, γιο του Θησέα),
<li>Οἰνηΐς, (ονομάστηκε από τον Οινέα),
<li>Κεκροπίς, (ονομάστηκε από τον Κέκροπα),
<li>Ἱπποθοντίς, (ονομάστηκε από τον Ιπποθόωντα),
<li>Αἰαντίς, (ονομάστηκε από τον Αίαντα),
<li>Ἀντιοχίς, (ονομάστηκε από τον Αντίοχο, γιο του Ηρακλή).

Δεύτερη περίοδος: 307/306 – 224/223 π.Χ. 
Μεταξύ 307/306 - 224/223 π.Χ. και καθώς η Αττική βρισκόταν υπό την Μακεδονική Αυτοκρατορία το σύστημα αναδιοργανώθηκε με τη δημιουργία δύο  ακόμα “μακεδονικών φυλών”: (XI. Αντιγονίδα φυλή και XII. Δημητριάδα), οι οποίες πήραν τα ονόματά τους από τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο και τον Δημήτριο τον Πολιορκητή αυξάνοντας παράλληλα τον αριθμό των βουλευτών, στην Βουλή, στα 600 μέλη. Κάθε μία από τις 10 φυλές, εκτός της Αιαντίδος, άρα οι 9 υπόλοιπες φυλές, παρείχε 3 δήμους (όχι απαραίτητα έναν για κάθε τριττύ). Το έλλειμμα της Αιαντίδος καλύφθηκε με 2 δήμους της Λεοντίδος και 1 της Αιγηίδος. Με αυτόν τον τρόπο η συνεισφορά της κάθε φυλής (12 πλέον τον αριθμό) στη Βουλή ήταν σωστά προσαρμοσμένη.

Τρίτη περίοδος: 224/223 – 201/200 π.Χ. 
Η “αιγυπτιακή φυλή” XIII Πτολεμαΐδα, η οποία πήρε το όνομά της από τον Πτολεμαίο Γ΄ Ευεργέτη, δημιουργείται στο 224/223 π.Χ. και η Βουλή παραμένει στα 600 μέλη, καθώς οι δώδεκα φυλές της έδωσαν από ένα δήμο. Επιπλέον, ένα νέος δήμος δημιουργείται με το όνομα Βερενικίδαι, από τη σύζυγο του Πτολεμαίου  Γ΄ την Βερενίκη Β΄ της Αιγύπτου.

Τέταρτη περίοδος: 201/200 π.Χ. – 126/127 
Το 201/200 π.Χ. οι “μακεδονικές φυλές” διαλύονται και τα χωριά (εκτός από δύο που εν τω μεταξύ είχαν δοθεί στην Πτολεμαΐδα φυλή, γύρισαν εκ νέου, πίσω στην αρχική τους φυλή. Επιπλέον, την άνοιξη του 200 π.Χ., δημιουργείται η φυλή XIV Ατταλίς, η οποία πήρε το όνομά της από τον  Άτταλο Α΄ τον Σωτήρα η οποία δημιουργείται με το ίδιο καθεστώς που χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία της “αιγυπτιακής φυλής”: Κάθε φυλή συνεισφέρει από ένα δήμο και επίσης ένας νέος δήμος, οι Απολλωνιείς, δημιουργείται προς τιμήν της Απολλωνίας, συζύγου του Αττάλου Α΄ της Περγάμου. Συνεπώς υπάρχουν και πάλι 12 φυλές και 600 μέλη της Βουλής. Από την περίοδο αυτή δεν υπάρχουν περισσότερες ποσοστώσεις στους δήμους που έχουν 50 μέλη της Βουλής, ανά φυλή. Η Αττική από την μακεδονική, περνά σταδιακά στη ρωμαϊκή κατοχή.

Πέμπτη περίοδος: 126/127 – 3ος αιώνας
Η τελευταία τροποποίηση είναι η δημιουργία το 126/127 της φυλής XV. Αδριανίς, που πήρε το όνομά της από τον Αδριανό με το ίδιο και πάλι σύστημα: Κάθε φυλή συνεισφέρει από ένα δήμο και ένας νέος δήμος, οι Αντινοείς, δημιουργείται προς τιμήν του αγαπημένου του Αδριανού, του Αντίνοου. Οι 13 φυλές συνεισφέρουν από 40-50 μέλη στη Βουλή.

Αντιπροσώπευση στην αρχαία Βουλή 
Στις τρεις πρώτες περιόδους υπήρχε το πιο λεπτομερές σύστημα σταθερών ποσοστώσεων, το οποίο ουσιαστικά παρέμεινε αμετάβλητη. Δεν υπάρχουν αποδείξεις για μια ενιαία γενική ανακατανομή των ποσοστώσεων σε κάθε μία από τις τρεις πρώτες περιόδους, ενώ υπάρχουν εμφανείς μικρές διαφορές στις ποσοστώσεις μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης περιόδου.
 
Πιο συγκεκριμένα: 
 Μεταξύ των ετών 307/306 π.Χ., 24 δήμοι αυξήθηκαν με 1 βουλευτή, 13 δήμοι με 2 βουλευτές, 5 δήμοι με 3 βουλευτές, 6 δήμοι με 4 βουλευτές και με 1 δήμος (Καθύπερθεν Παιανία με 11βουλευτές και δεν υπάρχει ούτε ένα παράδειγμα δήμου με μειωμένη ποσόστωση.
 Μεταξύ των ετών 224/223 π.Χ. 4 δήμοι αυξήθηκαν με 1 βουλευτή, 1 δήμος με 2 βουλευτές, 2 δήμοι με 3 βουλευτές και 2 δήμοι με 4 βουλευτές ενώ από τους 56 δήμους, των οποίών είναι γνωστή η ποσόστωση στην τρίτη περίοδο περισσότεροι από τους μισούςς διατηρούν την ίδια ποσόστωσή τους μέσα στις τρεις πρώτες περιόδους.

Όσον αφορά τις δύο τελευταίες περιόδους, το ερευνητικό υλικό απεικονίζει την πλήρη κατάρρευση του συστήματος της ποσόστωσης, από το 201/200 π.Χ..

Κίβδηλοι και υστερο-ρωμαϊκοί δήμοι 
Μερικοί κατάλογοι των αρχαίων αυτών δήμων προτείνουν να επεκταθεί ο κατάλογος των 139 + 3 προσθέτοντας και 43 άλλα ονόματα δήμων μερικά από τα οποία έχουν θεωρηθεί από τους μελετητές ως αττικοί δήμοι. 

Η κριτική που γίνεται από τον John S. Traill δείχνει ότι σε 24 δήμους, η ονομασία είναι το αποτέλεσμα λαθών, αρχαίων ή συγχρόνων ή παρερμηνείας και 19 δήμοι είναι γνωστοί κυρίως από επιγραφές του δεύτερου και του τρίτου αιώνα μετά Χριστόν, δηλαδή στην πέμπτη περίοδο, και ως εκ τούτου μπορεί να υπόκεινται σε πολιτικές σκοπιμότητες, που μπορεί να απέχουν λίγο ή και πολύ από τους αυθεντικούς κλεισθενικούς δήμους.

Ομώνυμοι και διαιρεμένοι δήμοι
Υπήρχαν σύμφωνα με τον John S. Traill 6 ζεύγη ομώνυμων δήμων:
 Αλαί αι Αραφηνίδες (II. Αιγηίς) και  Αλαί αι Αιξωνίδες (VII. Κεκροπίς)
 Οίον Δεκελεικόν (VIII. Ιπποθοντίς και αργότερα XIII. Πτολεμαΐς, XIV. Ατταλίς) και Οίον Κεραμεικόν (IV. Λεοντίς και αργότερα XII. Δημητριάς)
 Ιτέα ή Ιταία ή Ειτέα: Υπήρχαν δύο δήμοι με αυτό το όνομα, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία επιβεβαίωσης. Ο ένας δήμος, η Ειτέα, συνδέεται με τη V. Ακαμαντίς, αργότερα XI. Αντιγονίς και XV. Αδριανίς και ο άλλος, πιθανώς με την ομώνυμη ονομασία Ειτέα, συνδέεται με την  X. Αντιοχίς.
 Οινόη, εκ των οποίων ο μεν ένας δήμος Οινόης συσχετίστηκε με τη φυλή VIII. Ιπποθοντίς, αργότερα XII. Δημητριάς και XIII. Πτολεμαΐς, ο δε δεύτερος δήμος Οινόης (σήμερα η Νοινόη), συσχετίστηκε με τη φυλή  IX. Αιαντίς, αργότερα XIV. Ατταλίς και XV. Αδριανίς.
 Εροιάδαι, ο ένας δήμος συσχετίζεται με VIII. Ιπποθοντίς  και ο άλλος με X. Αντιοχίς.
 Κολωναί ή Κολωνός, 2 δήμοι ως Κολωναί (κατά τον John S. Traill), ή κατ’ άλλους ερευνητές 3 δήμοι: Οι Κολωναί Αιγηίδας (γνωστός και ως ο Κολωνός ή ο Ίππιος Κολωνός, II. Αιγηίς), οι Κολωναί Λεοντίδας(IV. Λεοντίς) και οι Κολωναί Αντιοχίδας (X. Αντιοχίς, αργότερα XI. Αντιγονίς και XIII. Πτολεμαΐς).

Υπήρχαν επίσης 6 διαιρεμένοι δήμοι, που κατά περίσταση, αναφέρονταν ως ένας ή δύο ή και τρεις δήμοι καθώς ο πληθυσμός ήταν διαμοιρασμένος σε διαφορετικά μέρη:
 Αγκύλη, αρχικά ήταν διαμοιρασμένος σε: Υπένερθεν Αγκύλη (Κάτω Αγκύλη) και Καθύπερθεν Αγκύλη (Άνω Αγκύλη) και υπάγονταν στη φυλή II. Αιγηίς). Ένας εκ των δήμων, ίσως η  Υπένερθεν Αγκύλη (Κάτω Αγκύλη) μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς (και επεστράφη πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς).
 Αγρυλή ή Αγροίλη ή Αγραυλή ή Αγρύλη. Αρχικά ήταν διαμοιρασμένος σε 2 (δύο) δήμους, τον υπένερθεν, (κοντά στον Υμηττό) και τον καθύπερθεν, (στην αριστερή όχθη του ποταμού Ιλισού): Υπένερθεν Αγρυλή (Κάτω Αγρύλη) και Καθύπερθεν Αγρυλή (Άνω Αγρύλη). Ο δήμος Καθύπερθεν Αγρυλή στη φυλή I. Ερεχθηίς. Δεν υπάρχουν στοιχεία για το ποιος από τους δυο δήμους μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς (και επεστράφη πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς). Αργότερα ένας από αυτούς (και πάλι είναι αβέβαιο το ποιος) μεταφέρθηκε στη φυλή XIV. Ατταλίς.
 Λαμπτραί ή Λαμπραί, αρχικά ήταν διαμοιρασμένος σε 2 (δύο) δήμους: Καθύπερθεν Λαμπτραί (Άνω Λαμπτραί), τον παράκτιο Παράλιαι Λαμπτραί ή Υπένερθεν Λαμπτραί (Κάτω Λαμπτραί) και υπάγονταν στη φυλή I. Ερεχθηίς. Ο δήμος Υπένερθεν Λαμπτραί μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς (και επεστράφη πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς).
 Περγασή ή Περγάση, αρχικά ήταν διαμοιρασμένος σε 2 (δύο) δήμους: Υπένερθεν Περγασή (Κάτω Περγασή) και Καθύπερθεν Περγασή (Άνω Περγασή). και υπάγονταν στη φυλή I. Ερεχθηίς. Ένας από τους δήμους αυτούς (δεν υπάρχουν πληροφορίες που να βοηθούν στο ποιος από αυτούς) μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς (και επεστράφη πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς).
 Παιανία, αρχικά ήταν διαμοιρασμένος σε 2 (δύο) δήμους: Υπένερθεν Παιανία (Κάτω Παιανία) και Καθύπερθεν Παιανία (Άνω Παιανία) και υπάγονταν στη φυλή ΙΙΙ.Πανδιονίς. Ο δήμος Υπένερθεν Παιανία μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς (και επεστράφη πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς).
 Ποταμός, διακρινόταν σε τρεις (3) δήμους: Υπένερθεν Ποταμός (Κάτω Ποταμός), Καθύπερθεν Ποταμός (Άνω Ποταμός) και  Ποταμός Δειραδιώτης ή Ποτάμιος Δειράδης ή Ποτάμιοι Δειράδες (πιθανόν και τμήμα του δήμου των Δειραδιωτών) και υπάγονταν στη φυλή IV. Λεοντίς. Κατά τη διάρκεια των “μακεδονικών φυλών” ο Ποταμός Δειραδιώτης μεταφέρθηκε στη φυλή XI. Αντιγονίς και ο Υπένερθεν Ποταμός στη φυλή XII. Δημητριάς (οι οποίοι και επεστράφησαν πίσω όταν καταργήθηκαν οι 2 “μακεδονικές φυλές” Αντιγονίς και Δημητριάς).

Οι δέκα φυλές των Θουρίων
Μετά το 444 π.Χ., όταν ιδρύθηκε η αποικία των Αθηναίων στην Μεγάλη Ελλάδα, οι Θούριοι, με την υποστήριξη του Περικλή και υπό τις διαταγές των Λάμπωνα και Ξενοκρίτου ο πληθυσμός των αποίκων, ο οποίος εκτός από την Αθήνα προέρχονταν και από πολλές περιοχές της Πελοποννήσου και της Βοιωτίας οργανώθηκε σε δέκα φυλές, με βάση την καταγωγή, σύμφωνα με την αντίστοιχη αθηναϊκή οργάνωση: 
 Αρκάδες, 
 Αχαιοί, 
 Ηλείοι, 
 Βοιωτοί, 
 Αμφικτύονες, 
 Δωριείς, 
 Ίωνες, 
 Ευβοείς, 
 Νησιώτες 
 Αθηναίοι

Μεταγενέστερη χρήση 
Ο όρος «δήμος» επιβίωσε μέσα στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια. Μέχρι τη στιγμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όταν ο όρος πλέον χρησιμοποιήθηκε για να δηλώνει κάθε μία από τις τέσσερις φατρίες στις αρματοδρομίες της Κωνσταντινούπολης.

Στη σύγχρονη Ελλάδα, ο όρος “δήμος” χρησιμοποιείται και πάλι, όπως και στην αρχαιότητα, για να υποδηλώσει τους δήμους.

Δείτε επίσης 
 Αρχαία Ελλάδα
 Αρχαία Αθήνα

Παραπομπές - σημειώσεις

Πηγές 

Fine, John V. A. The Ancient Greeks: A critical history (Harvard University Press, 1983). ISBN 0-674-03314-0.
Hornblower, Simon, and Anthony Spawforth, ed., The Oxford Classical Dictionary (Oxford University Press, 2003). ISBN 0-19-866172-X.
Meritt, B. D. The Athenian Year. Berkeley, 1961.
Suzanne, Bernard (1998).  plato-dialogues.org, "Attic Tribes and Demes". Accessed August 1, 2006.
Whitehead, David. The Demes of Attica 508/7–ca. 250 BC: A Political and Social Study (Princeton University Press, 1986).

Πολιτική της αρχαίας Ελλάδας
Δήμοι της Αρχαίας Αττικής
Γεωγραφία της αρχαίας Αττικής
Αρχαία Αθήνα
Δημοι
 
Δημοι