Χελιδόνιον

Το Χελιδόνιον το μέγα (Chelidonium majus), κοινώς γνωστό ως χελιδονόχορτο και δοντόχορτο είναι ένα ποώδες πολυετές (perennial) φυτό, το μόνο είδος του γένους Χελιδόνιον (Chelidonium). Είναι εγγενές στην Ευρώπη και τη δυτική Ασία και εισήχθη ευρέως στη Βόρεια Αμερική. 

Ενώ το Χελιδόνιον (Chelidonium) ανήκει στην οικογένεια των Παπαβερίδων  (Papaveraceae), η συκόρριζα η εαρινή, το κοινό ζοχαδόχορτο, σφουρδάκλα ή σφουρδακύλα, η οποία, κατά τον Γεννάδιο, είναι το «μικρόν χελιδόνιον» του Διοσκουρίδη, ανήκει στην οικογένεια των Βατραχιίδων ή Ρανουγκουλίδων (Ranunculaceae).

Ταξινομική και ονοματοδοσία

Το χελιδονόχορτο είναι ένα από τα πολλά είδη που περιγράφονται από τον πατέρα της ταξινομικής, Κάρολο Λινναίο, στον πρώτο τόμο του «Species Plantarum» του 1753. Σύμφωνα με το Oxford English Dictionary, το celandine προέρχεται από το ύστερο Λατινικό celidonia, από το παλαιότερο Λατινικό chelidonia ή chelidonium και τελικά από το Αρχαίο Ελληνικό χελιδόνιον, από το χελιδών  «χελιδόνι». Οι αρχαίοι συγγραφείς έλεγαν ότι το λουλούδι άνθιζε, όταν τα χελιδόνια επέστρεφαν και μαραίνετο όταν αυτά έφευγαν.

Περιγραφή

Το Χελιδόνιον (Chelidonium), είναι μια πολυετής πόα με έναν όρθιο βλαστό (habit) και φθάνει σε ύψος τα 30 έως 120 εκατοστά. Τα φύλλα είναι πτεροειδή με λοβούς και κυματιστά άκρα περιθώρια, μήκους έως και 30 εκατοστά. Όταν τραυματιστεί, το φυτό εκκρίνει ένα κίτρινο προς πορτοκαλί λατέξ (latex).

Τα άνθη αποτελούνται από τέσσερα κίτρινα πέταλα (petals), έκαστο μήκους περίπου 1 εκ., με δύο σέπαλα (sepals).  Στη φύση απαντά επίσης μια ποικιλία με διπλά άνθη. Τα άνθη εμφανίζονται από τα τέλη της άνοιξης έως το καλοκαίρι σε κυματοειδείς σκιαδόμορφες ταξιανθίες cymes 4 περίπου ανθέων.

Οι σπόροι είναι μικροί και μαύροι, φέρονται σε μια μακρυά, κυλινδρική κάψουλα. Έκαστη έχει ένα ελαιόσωμα (elaiosome), το οποίο προσελκύει τα μυρμήγκια να διασπείρουν τους σπόρους (μυρμηκοχωρία).

Θεωρείται ένα επιθετικό επεκτατικό φυτό στις φυσικές περιοχές. Ο έλεγχος επιτυγχάνεται κατά κύριο λόγο ξεριζώνοντας ή ψεκάζοντας το φυτό πριν από τη διασπορά των σπόρων.

Συνώνυμα

Φαρμακολογία

Ολόκληρο το φυτό είναι τοξικό σε μέτριες δόσεις, καθώς περιέχει μια σειρά από ισοκινολίνη (isoquinoline) αλκαλοειδή, αλλά υπάρχουν πολλές θεραπευτικές χρήσεις όταν χρησιμοποιείται στη σωστή δοσολογία. Το κύριο αλκαλοειδές παρόν στο βότανο και τη ρίζα είναι η coptisine. Άλλα αλκαλοειδή του παρόντος, περιλαμβάνουν μεθυλο-2'-(7,8-dihydrosanguinarine-8-υλ)οξικό άλας, allocryptopine, stylopine, protopine, norchelidonine, berberine, chelidonine, sanguinarine, chelerythrine, και 8-hydroxydihydrosanguinarine. Η sanguinarine είναι ιδιαίτερα τοξική με LD50 18 mg ανά kg βάρους σώματος (IP σε αρουραίους). Tα παράγωγα του καφεϊκού οξέως, όπως το caffeoylmalic οξύ, είναι επίσης παρόντα.

Ορισμένα αλκαλοειδή έχουν δείξει πιθανή δράση κατά του ανθεκτικού στη μεθικιλλίνη Staphylococcus aureus.

Η επίδραση του φρέσκου βοτάνου είναι αυτή ενός ηπίου αναλγητικού, cholagogic, αντιμικροβιακού, oncostatic και ηρεμιστικού του κεντρικού νευρικού συστήματος. Σε in vitro πειράματα σε ζωικά κύτταρα, το χελιδονόχορτο φαίνεται να είναι κυτταροστατική. Έχει επίσης παρατηρηθεί μια ανοσοποιητική διεγερτική δράση. Μερικές μελέτες δείχνουν ότι η αλκαλοειδής εκχύλιση μπορεί να έχει τα ίδια αποτελέσματα. Τα αλκαλοειδή είναι γνωστό ότι προκαλούν ακινητοποίηση στα ποντίκια μετά την από του στόματος κατάποση ή με ένεση. Τα αλκαλοειδή προκαλούν χαλαρότητα και τονική μείωση των λείων μυών στα κουνέλια. Τα αλκαλοειδή επίσης, έχουν σημειωθεί ότι διεγείρουν την καρδιά και τους πνεύμονες σε βατράχια, γάτες και σκύλους, αυξάνοντας την πίεσης του αίματος και διευρύνοντας τις αρτηρίες.

Το λατέξ θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον καυτηριασμό μικρών ανοιχτών πληγών. Οι πρώτες μελέτες του δοντόχορτου έδειξαν ότι προκαλεί δερματίτιδα εξ επαφής και ερεθισμό του οφθαλμού, ιδιαίτερα από την επαφή με το δηλητηριώδες κόκκινο προς κίτρινο λατέξ του στελέχους. Αυτό το αποτέλεσμα δεν έχει παρατηρηθεί σε μελέτες στα ζώα· δεν παρατηρήθηκε φλεγμονή στις οφθαλμολογικές εξετάσεις των κουνελιών. Το λατέξ μπορεί να αφήσει ένα μη-μόνιμο λεκέ. Οι λεκέδες στο δέρμα των δακτύλων, έχουν μερικές φορές αναφερθεί ότι προκαλούν ερεθισμό των ματιών μετά το τρίψιμο των ματιών ή το χειρισμό των φακών επαφής. Το λατέξ είναι επίσης γνωστό ότι λεκιάζει τα ρούχα.

Το χαρακτηριστικό λατέξ επίσης, περιέχει πρωτεολυτικά ένζυμα και το φυτο-cystatin chelidostatin, ένα ανασταλτικό παράγοντα πρωτεάσης κυστεΐνης. Αυτά τα συν-συστατικά θα μπορούσαν να εξηγήσουν την τοπική χρήση του χελιδονόχορτου κατά κονδυλωμάτων και κρεατοελιών.

Η «Ουκρανία» (Ουκρανικά: «Україн»), είναι μια εναλλακτική ιατρική η οποία προωθείται για τη θεραπεία του καρκίνου με βάση το χελιδόνιον (chelidonium). Το φάρμακο δημιουργήθηκε το 1978 από τον Ουκρανό χημικό Vasyl Novytskyi. Το φάρμακο ονομάστηκε προς τιμήν του έθνους της Ουκρανίας και παράγεται από την Αυστριακή εταιρεία «Nowicky Pharma». Αν και το φάρμακο δεν εγκρίθηκε ποτέ από οποιονδήποτε ρυθμιστή, ο Novytskyi ισχυρίστηκε ότι είναι μια πλήρης θεραπεία για όλες τις μορφές καρκίνου, ασθενειών που προκαλούνται από ακτινοβολίες και το AIDS και στις 4 Σεπτεμβρίου του 2012, συνελήφθη στη Βιέννη, για διακεκριμένη απάτη.

Το Χ. το μέγα (C. majus), έχει δείξει αναλγητική δράση στη δόση των 200 mg/kg σε ποντίκια.

Βοτανολογία

Τα εναέρια μέρη και οι ρίζες του δοντόχορτου χρησιμοποιούνται στη βοτανολογία. Τα υπέργεια μέρη συλλέγονται κατά την περίοδο της άνθησης και αποξηραίνονται σε υψηλές θερμοκρασίες. Η ρίζα συλλέγεται το φθινόπωρο μεταξύ Αυγούστου και Οκτωβρίου και αποξηραίνεται. Χρησιμοποιείται επίσης και το φρέσκο ρίζωμα. Το Χελιδόνιον έχει μια ζεστή και πικρή γεύση. Γίνονται παρασκευάσματα τα οποία αποτελούνται από αλκοολούχα και ζεστά υδατικά εκχυλίσματα (τσάι). Το συγγενικό φυτό Sanguinaria canadensis έχει παρόμοια χημική σύνθεση και χρήσεις όπως το Δοντόχορτο.

Ήδη από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο και τον Διοσκουρίδη (1ος αιώνας μ.Χ.), το βότανο αυτό έχει αναγνωριστεί ως ένας χρήσιμος παράγοντας αποτοξίνωσης. Η ρίζα έχει μασηθεί για την ανακούφιση από τον πονόδοντο. Ο John Gerard, αναφέρει στο «Herball» (1597), ότι «ο χυμός του βοτάνου είναι καλός για την όξυνση της όρασης, ειδικά όταν βράσει με μέλι σε ορειχάλκινο καζάνι. Καθαρίζει και απομακρύνει τις ακαθαρσίες που κολλούν στην εξωτερική επιφάνεια του βολβού του ματιού και παρεμποδίζουν την όραση.»

Πρωτύτερα χρησιμοποιείτο από τους τσιγγάνους ως ένα ανακουφιστικό ποδιού· σύγχρονοι βοτανολόγοι χρησιμοποιούν τις καθαρτικές του ιδιότητες. 
Η σύγχρονη βοτανολόγος Juliette de Baïracli Levy συνιστούσε το χελιδονόχορτο, αραιωμένο με γάλα για τα μάτια και το λατέξ για την απαλλαγή από τα κονδυλώματα. Το Χελιδόνιον (Chelidonium) ήταν το αγαπημένο βότανο του Γάλλου βοτανολόγου Maurice Mességué. Το (Chelidonium majus) έχει χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά για τη θεραπεία διαφόρων φλεγμονωδών παθήσεων συμπεριλαμβανομένης της ατοπικής δερματίτιδας. Χρησιμοποιείται επίσης, παραδοσιακά για τη θεραπεία της χολολιθίασης και της δυσπεψίας.

Οι Ιροκουά δίνουν ένα έγχυμα από ολόκληρο το φυτό, ένα άλλο φυτό και γάλα, στους χοίρους που τους τρέχουν τα σάλια και έχουν απότομες κινήσεις.

Σημειώσεις 

Παραπομπές σημειώσεων

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
  Flora of North America
  Flora Health website
  

Άνθη
Δηλητηριώδη φυτά
Χλωρίδα της Εσθονίας
Χλωρίδα του Ηνωμένου Βασιλείου
Φαρμακευτικά φυτά της Ασίας
Φαρμακευτικά φυτά της Ευρώπης
Μηκωνοειδή