Άφιδνα

Η Άφιδνα ή στον πληθυντικό: οι Αφίδναι ή οι Αφίδνες ή οι Άφιδναι  (), (ο δήμος: Αφιδνών), ήταν αρχαίος οικισμός - πόλη και δήμος της Αιαντίδας (περιοχή της Αρχαίας Αττικής και φυλή της αρχαίας Αθήνας). 

Ο Στράβων, αναφερόμενος στον ιστορικό Φιλόχορο και το έργο του «Ατθίς» (ή Ατθίδες ή Ιστορίαι) λέει ότι η Άφιδνα ήταν μια από τις δώδεκα πόλεις, οι οποίες ιδρύθηκαν στην Αττική από τον μυθικό βασιλιά της Αθήνας, Κέκροπα και αργότερα ο Θησέας την ένωσε με την πόλη της αρχαίας Αθήνας. Στη συνέχεια έγινε ένας από τους δήμους της Αττικής (δήμος Αφιδνών) και ανήκε αρχικά στην Αιαντίδα φυλή.

Ονομασία
Ο δήμος πήρε το όνομά του  από τον μυθικό επώνυμο ήρωα Άφιδνο. Ο Άφιδνος ήταν αυτός, ο οποίος φύλαξε στο σπίτι του την Ωραία Ελένη, όταν την απήγαγε σε νεανική ηλικία ο Θησέας με τη βοήθεια του Πειρίθου και τη μετέφερε στις Αφίδνες προκειμένου να την κρύψει. Την Ελένη ανέλαβε να φροντίζει στις Αφίδνες, η μητέρα του Θησέα, η Αίθρα. Όταν οι αδελφοί της Ελένης, οι Διόσκουροι, εισέβαλαν στην Αττική για να απελευθερώσουν την αδελφή τους, οδηγήθηκαν στις Αφίδνες, κατά μια εκδοχή από τους κατοίκους της Δεκέλειας και τον ίδιο τον Δέκελο, ο οποίος είχε εκνευρισθεί από την υπεροψία του Θησέα, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ή κατά μια άλλη εκδοχή από τον Ακάδημο, σύμφωνα με τον Πλούταρχο. Κατάφεραν να εισβάλουν στο φρούριο των Αφιδνών, το ισοπέδωσαν και έφτασαν στο στόχο τους να απελευθερώσουν και να μεταφέρουν την αδελφή τους στην Σπάρτη   ενώ παράλληλα, ως αντεκδίκηση, απήγαγαν την μητέρα του Θησέα Αίθρα λαμβάνοντας της ως δούλη. Η Αίθρα θα συνοδεύσει την Ελένη αργότερα στην Τροία, από όπου και θα απελευθερωθεί, μετά από τον Τρωικό Πόλεμο, από τα εγγόνια της.

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου 
Ο δήμος των Αφιδνών, ήταν δήμος των Μεσογείων. Βρισκόταν σε απόσταση λίγο περισσότερη από120 στάδια από τον κύριο οικισμό της αρχαίας Αθήνας (περίπου 26 χιλιόμετρα ή 16 μίλια, στο ήμισυ της απόστασης από τον δήμο του Μαραθώνα και λίγο λιγότερο της απόστασης από τον δήμο της Δεκέλειας),  και ήταν μεταξύ των δήμων της Δεκέλειας και του Ραμνούντα. Το κέντρο του δήμου, δηλαδή η ακρόπολη των αρχαίων Αφιδνών, εστιάζεται από τους σύγχρονους ερευνητές στη θέση Κοτρώνι, ή λόφο Κοτρόνι, που βρίσκεται ανάμεσα στα σύγχρονα χωριά Καπανδρίτι, και Αφίδνες (γνωστές παλαιότερα και ως Κιούρκα), τα οποία ανήκουν και τα δυο διοικητικά στον Δήμο Ωρωπού.

Αναφορά για την ακρόπολη–φρούριο των Αφιδνών,  στην κορυφή του όρους Κοτρώνι, είχε κάνει κατά τον 19ο αιώνα, εκτός από τους ερευνητές της εποχής εκείνης  και ο Βρετανός, τοπογράφος, αρχαιολόγος και περιηγητής Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ, ο οποίος, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, θεωρούσε ότι πιθανότατα ήταν κατά την αρχαιότητα οχυρωμένη θέση.

Ανασκαφές στο Κοτρώνι Καπανδριτίου
Οι ανασκαφές στο Κοτρώνι Καπανδριτίου, όπου πιθανολογείται ότι βρισκόταν η ακρόπολη των αρχαίων Αφιδνών, ξεκίνησαν το 2005, ως ερευνητικό πρόγραμμα του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με διττό χαρακτήρα, εκπαιδευτικό και ερευνητικό, και συνεχίζονται ως σήμερα, σε συνεργασία και με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής. Στην περιοχή του Κοτρωνίου, βρέθηκε και νεκροταφείο, το οποίο χρονολογείται μεταξύ του 2.000 π.Χ. και του 1.600 π.Χ.

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή
Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος αρχικά της Αιαντίδας φυλής, συμμετείχε με 16 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη περίοδο (307/306 – 224/223 π.Χ.) ο δήμος αντιπροσωπευόταν επίσης από 16 βουλευτές στη Βουλή των 600. Κατά την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.) ο δήμος ενσωματώθηκε στην Πτολεμαΐδα φυλή με 16 βουλευτές. Κατά την τέταρτη (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) ο δήμος ενσωματώθηκε στην Αδριανίδα φυλή με άγνωστο ο αριθμό βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Οι κάτοικοι των Αφιδνών 
Ο δημότης των αρχαίων Αφιδνών ονομαζόταν Αφιδναίος. Ο δήμος σύμφωνα με τους συγγραφείς Σκαρλάτο Βυζάντιο  και Ιάκωβο Ρίζο Ραγκαβή ανήκε είτε στην Αιαντίδα, είτε την Λεοντίδα φυλή, ενώ οι συγγραφείς Στέφανος Βυζάντιος και Δανιήλ ο Μάγνης, τον αναφέρουν μόνο ως δήμο της Λεοντίδας φυλής. Η εκτίμηση των σύγχρονων ερευνητών είναι ότι ο δήμος ανήκε αρχικά στην Αιαντίδα φυλή. Οι Αφίδνες βρισκόντουσαν στην αρχαία οδό προς το Αμφιαράειο και τον Ωρωπό.

Η εξέλιξη ως τις σύγχρονες Αφίδνες 

Η κατοίκηση της ευρύτερης περιοχής των Αφιδνών συνεχίστηκε και στα χρόνια που ακολούθησαν την κλασική εποχή. Κατά τον Μεσαίωνα η περιοχή του δήμου και του όρους στο οποίο βρισκόταν η αρχαία πόλη ονομάστηκε Κοτρόνιον. Ο νεώτερος οικισμός, ο οποίος σήμερα φέρει το όνομα Αφίδνες, ονομαζόταν παλαιότερα Κιούρκα, ενώ μετονομάστηκαν σε Αφίδνες το 1919. Οι σύγχρονες Αφίδνες, οι οποίες ανήκουν διοικητικά στον Δήμο Ωρωπού, σήμερα είναι χωριό, το οποίο βρίσκεται σε υψόμετρο 360 μέτρων και απέχει 34 χιλιόμετρα από την Αθήνα. Συνορεύει προς τα ανατολικά με το Καπανδρίτι και το Πολυδένδρι, προς τα νότια με τον Άγιο Στέφανο και τη λίμνη του Μαραθώνα και βόρεια με τη Μαλακάσα και την Πάρνηθα. Το 2001 οι Αφίδνες είχαν 2.543 κατοίκους, ενώ το 2011, υπολογίζονταν, με βάση την επίσημη απογραφή, σε 3.642 κατοίκους.

Προσωπικότητες από τις Αφίδνες 
Υπήρξαν διάφοροι γνωστοί πολίτες από τον δήμο των Αφιδνών, όπως ο θεσμοθέτης Βάχχιος ο Αφιδναίος γιος του Σωπόλιδος, ο Δάφνις ο Αφιδναίος γιος του Φανοδίκου, ο βουλευτής Δεινίας ο Αφιδναίος γιος του Δεινία, ο βουλευτής Δημήτριος ο Αφιδναίος, ο πολιτικός Δημοκράτης ο Αφιδναίος, ο Δικαιογένης ο Αφιδναίος γιος του Προξένου, ο βουλευτής Διόδωρος ο Αφιδναίος, ο βουλευτής Διοκρέων ο Αφιδναίος γιος του Κρέοντος, ο βουλευτής Διονύσιος ο Αφιδναίος γιος του Μελίτωνος, ο βουλευτής Διοπείθης ο Αφιδναίος, ο Θουτίμος (= Θεοτίμος) ο Αφιδναίος γιος του Αριστογείτονος κ.α. Από τους πλέον γνωστούς, οι οποίοι είχαν κάποιου είδους σχέση με το δήμο ή την περιοχή του ήταν επίσης οι:
 Καλλίμαχος, γεννήθηκε τον έκτο αιώνα π.Χ., (είχε ενταχθεί στον δήμο). 
 Δημοσθένης (συνονόματος του διάσημου ρήτορα του δήμου Παιανίας), γεννήθηκε τον πέμπτο αιώνα π.Χ., (είχε ενταχθεί στον δήμο).
 Δρακοντίδης, γεννήθηκε τον πέμπτο αιώνα π.Χ., (είχε ενταχθεί στον δήμο).
 Καλλίστρατος, γεννήθηκε στα τέλη του πέμπτου ή στις αρχές του τέταρτου αιώνα π.Χ., (είχε ενταχθεί στον δήμο).

Δείτε επίσης 
 Αρχαία Αθήνα
 Αιαντίδα φυλή
 Πτολεμαΐδα φυλή
 Αδριανίδα φυλή

Παραπομπές - σημειώσεις

Πηγές – βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές 
 Διόδωρος Σικελιώτης, «Ιστορική Βιβλιοθήκη», Δ' 63.
 Ηρόδοτος, «Ιστορίαι», Βιβλίο Θ', «Καλλιόπη», 73, 1-2.
 Δημοσθένης, «Περί του στεφάνου», 38.
 Παυσανίας, «Ελλάδος περιήγησις», «Αττικά», 17.5.
 Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι», «Θησεύς», 32.3-5.
 Στράβων, «Γεωγραφικά», Θ', 1.20:
 Ελληνικές επιγραφές - IG Αφιδν Attica (IG I-III).

Δευτερογενείς πηγές
 Aphidna, στην ιστοσελίδα: referenceworks.brillonline.com,
 Ουίλλιαμ Σμιθ,  Aphidna
 John S. Traill: The political organization of Attica: a study of the demes, trittyes, and phylai, and their representation in the Athenian Council, “Attica”. Princeton: American School of Classical Studies at Athens (ASCSA), 1975, ISBN 978-0-87661-514-0
 John S. Traill: Demos and trittys. Epigraphical and topographical studies in the organization of Attica. Athenians Victoria College, Toronto 1986, p. 138.
 Peter Siewert, "Die Trittyen Attikas und die Heeresreform des Kleisthenes", C.H. Beck, München 1982, ISBN 3406080634, ISBN 9783406080630
 Ερευνητικό πρόγραμμα: Ανασκαφή στο λόφο Κοτρώνι Καπανδριτίου, από την ιστοσελίδα: www.arch.uoa.gr του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
 Ακρόπολη Αφιδνών , από την ιστοσελίδα www.oropos.gov.gr του Δήμου Ωρωπού.
 Αφίδναι , από την ιστοσελίδα www.oropos.gov.gr του Δήμου Ωρωπού.
 Καπανδρίτι, από την ιστοσελίδα: www.oropos.gov.gr του Δήμου Ωρωπού.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Δήμος Ωρωπού, η ιστοσελίδα www.oropos.gov.gr του Δήμου Ωρωπού.
 Αρχαιολογικοί χώροι: Ακρόπολη Αφιδνών, στην ιστοσελίδα: npdd-oropou.gr
 Ερευνητικό πρόγραμμα: Ανασκαφή στο λόφο Κοτρώνι Καπανδριτίου, από την ιστοσελίδα: www.arch.uoa.gr του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
 Aphidna, Kotroni, Afidnes, στις ιστοσελίδες: http://imperium.ahlfeldt.se & https://web.archive.org/web/20170808012018/http://dare.ht.lu.se/, Ψηφιακός Άτλας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ("Digital Atlas of the Roman Empire", Johan Ahlfeldt, Department of Archaeology and Ancient History, Lund University, Sweden), Πανεπιστήμιο Λουντ, Λουντ, Σουηδία, πρόγραμμα: Pelagios.
 Aphidna, στην ιστοσελίδα: ASCSA Digital Collections και https://web.archive.org/web/20170422162836/http://www.ascsa.edu.gr/ της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.
 Aphidna, Lexicon of Greek Personal Names (LGPN).
 Aphidna, Attic Inscriptions Online.

Δήμοι της Αρχαίας Αττικής
Αρχαία Αθήνα