Συνθήκη του Τουρκμεντσάι

Η συνθήκη του Τουρκμεντσάι (Ρωσικά: Туркманчайский договор, Περσικά: عهدنامه ترکمنچای) ήταν συμφωνία μεταξύ της Περσίας (σύγχρονο Ιράν) και της ρωσικής αυτοκρατορίας, η οποία συνήφθη κατά τον Ρωσοπερσικό πόλεμο (1826-1828). Η συμφωνία υπεγράφη στις 22 Φεβρουαρίου (ν.η.) του 1828 στο Τουρκμεντσάι της Περσίας. Με τη συνθήκη, η Περσία παραχώρησε στη Ρωσία τον έλεγχο πολλών τομέων του Νότιου Καυκάσου: το χανάτο Εριβάν, το χανάτο Ναχιτσεβάν και το υπόλοιπο του χανάτου Ταλίς. Το σύνορο μεταξύ Ρωσίας και της Περσίας ορίστηκε στον ποταμό Αράς. Οι περιοχές που παραχωρήθηκαν, περιλαμβάνουν τη σύγχρονη Αρμενία, τα νότια τμήματα της σύγχρονης δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν, Ναχιτσεβάν, καθώς και την επαρχία Ιγκντίρ (σήμερα τμήμα της Τουρκίας).

Η συνθήκη υπεγράφη για την Περσία από τον διάδοχο Αμπάς Μιρζά και τον Αλλάχ-Γιαρ Καν Ασάφ αλ-Νταουλά, καγκελάριο του Φαθ Αλί Σαχ (της δυναστείας Καζάρ). Για τη Ρωσία υπεγράφη από τον στρατηγό Ιβάν Πασκίεβιτς. Όπως και η συνθήκη του Γκουλιστάν το 1813, η παρούσα συνθήκη επιβλήθηκε από τη Ρωσία, μετά τη στρατιωτική νίκη επί των Περσών. Ο Πασκίεβιτς απείλησε να καταλάβει την Τεχεράνη σε πέντε ημέρες, εκτός εάν υπογραφόταν η συνθήκη. 

Με αυτή την τελική συνθήκη του 1828 η Ρωσία ολοκλήρωσε την κατάκτηση όλων των εδαφών του Καυκάσου από το Ιράν, στα οποία περιλαμβάνεται το σύγχρονο Νταγκεστάν, η ανατολική Γεωργία, το Αζερμπαϊτζάν και η Αρμενία, που αποτελούσαν τμήμα της Περσίας επί αιώνες. Η περιοχή βορείως του ποταμού Αράς, μεταξύ των οποίων εδάφη των σύγχρονων εθνών της Γεωργίας, του Αζερμπαϊτζάν, της Αρμενίας και του Νταγκεστάν ήταν ιρανικό έδαφος, έως ότου καταλήφθηκαν από τη Ρωσία κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα.

Όροι της συνθήκης

Με τη συνθήκη αυτή:
Άρθρο 4: Η Περσία παραχωρεί το χανάτο Εριβάν (το μεγαλύτερο τμήμα της σημερινής κεντρικής Αρμενίας), το χανάτο Ναχιτσεβάν (το μεγαλύτερο τμήμα του σημερινού Ναχιτσεβάν και του Αζερμπαϊτζάν), το χανάτο Ταλίς (νοτιοανατολικό Αζερμπαϊτζάν) και τις περιφέρειες Ορντουμπάντ και Μουγκάν (επίσης τμήμα του Αζερμπαϊτζάν), καθώς επίσης και τις εδαφικές εκχωρήσεις που έγιναν στη Ρωσία από τη συνθήκη του Γκουλιστάν.
Άρθρο 6: Περσία υπόσχεται να πληρώσει τη Ρωσία 10 Κρορ σε χρυσό ή 20 εκατομμύρια αργυρά ρούβλια (νόμισμα του 1828).
Άρθρο 7: Η Ρωσία υπόσχεται να υποστηρίξει τον Αμπάς Μιρζά ως κληρονόμο στον θρόνο της Περσίας μετά τον θάνατο του Σάχη Φαθ Αλί. (Η ρήτρα αυτή έγινε αμφισβητήσιμη όταν Αμπάς Μιρζά απεβίωσε πριν από τον Φαθ Αλί Σαχ.)
Άρθρο 8: Τα περσικά πλοία χάνουν πλήρως το δικαιώμα του πλου στην Κασπία και τις ακτές της, που πλέον παραχωρούνται στη Ρωσία.
Η Περσία αναγνωρίζει τα δικαιώματα της συνθηκολόγησης για κάθε Ρώσο υπήκοο στην Περσία.
Άρθρο 10: Η Ρωσία κερδίζει το δικαίωμα να στείλει απεσταλμένους προξένους οπουδήποτε στην Περσία.
Άρθρο 10: Η Περσία οφείλει να αποδεχθεί τις εμπορικές συμφωνίες με τη Ρωσία, έτσι όπως καθορίζονται από τη Ρωσία.
Άρθρο 13: Ανταλλαγή αιχμαλώτων πολέμου.
Η Περσία ζητά επισήμως συγγνώμη για τη μη εκπλήρωση των υποσχέσεών της κατά τη συνθήκη του Γκουλιστάν.
Άρθρο 15: Ο Φαθ Αλί Σαχ υπόσχεται να μην κατηγορεί ή να καταδιώκει κάθε κάτοικο ή επίσημο στην περιοχή του ιρανικού Αζερμπαϊτζάν για κάθε πράξη που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου ή κατά τη διάρκεια του προσωρινού ελεγχου της περιοχής από τα ρωσικά στρατεύματα. Επιπλέον, σε όλους τους κατοίκους της προαναφερθείσας περιοχής δόθηκε το δικαίωμα να μετακινηθούν από την περσική επικράτεια σε ρωσικά εδάφη, αν ήθελαν να το πράξουν εντός ενός έτους.

Η συνθήκη όρισε, επίσης, την επανεγκατάσταση των Αρμενίων από το ιρανικό Αζερμπαϊτζάν στον Καύκασο. Η επανεγκατάσταση περιελάμβανε, επίσης, πλήρη απελευθέρωση των Αρμενίων που αιχμαλωτίστηκαν από την Περσία από το 1804 ή το 1795. Αυτή η επανεγκατάσταση αντικατέστησε τους 20.000 Αρμενίους που μετατοπίστηκαν στη Γεωργία μεταξύ του 1795 και του 1827.

Επακόλουθα 
Σύμφωνα με τον καθηγητή Αλεξάντερ Μικαμπερίντζε:Σύμφωνα με την ιστορία του Ιράν από το Κέμπριτζ: Σε συνδυασμό με τη συνθήκη του Γκουλιστάν του 1813, μερικοί συντάκτες ισχυρίστηκαν ότι οι δύο προκύπτουσες εδαφικές απώλειες για το Ιράν διαίρεσαν τους Αζέρους και τους Ταλίς αδελφούς τους στο Ιράν. Ως άμεσο αποτέλεσμα και συνέπεια των δύο Συνθηκών, τα πρώην ιρανικά εδάφη έγιναν τώρα μέρος της Ρωσίας για τα επόμενα 180 χρόνια, εκτός από το Νταγκεστάν, το οποίο παρέμεινε ρωσική επικράτεια από τότε. Λόγω της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, το μεγαλύτερο μέρος των νέων ρωσικών εδαφών θα αποτελέσει το έδαφος για τρία νέα κράτη, δηλαδή τη Γεωργία, το Αζερμπαϊτζάν και την Αρμενία.

Σφαγή στη ρωσική πρεσβεία 
Μετά τον πόλεμο και την υπογραφή της συνθήκης, το αντιρωσικό αίσθημα στην Περσία άκμαζε. Στις 11 Φεβρουαρίου 1829, ένας θυμωμένος όχλος εισέβαλε στη ρωσική πρεσβεία στην Τεχεράνη και σφάγιασε σχεδόν όλους τους παρευρισκόμενους στο κτίριο. Μεταξύ αυτών που σκοτώθηκαν στη σφαγή ήταν ο νεοδιορισμένος πρέσβης στην Περσία, ο Αλεξάντερ Γκριμπογιέντοφ, διάσημος θεατρικός συγγραφέας. Ο Γκριμποβέντοφ είχε ενεργό ρόλο στη διαπραγμάτευση των όρων της Συνθήκης.

Δείτε επίσης 

 Συνθήκη του Γκουλιστάν

Πηγές 

 H. Pir Nia, Abbas Eghbal Ashtiani, B. Agheli. History of Persia. Tehran, 2002. p. 673-686.

Παραπομπές-σημειώσεις

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
  Κείμενο της συνθήκης του Τουρκμεντσάι

Ρωσοπερσικοί πόλεμοι
Συνθήκες ανακωχής
Νεότερη ιστορία του Αζερμπαϊτζάν
19ος αιώνας στο Αζερμπαϊτζάν
Νεότερη ιστορία της Αρμενίας
Νεότερη ιστορία της Γεωργίας
19ος αιώνας στη Γεωργία