Υπαρχία του Ιλλυρικού

Η υπαρχία του Ιλλυρικού () ήταν μία από τις τέσσερις μεγάλες υπαρχίες ή επαρχότητες, στις οποίες χωρίστηκε η Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Το διοικητικό κέντρο της υπαρχίας ήταν το Σίρμιο (375–379) και μετά το 379 η Θεσσαλονίκη.   Πήρε το όνομά της από την παλαιότερη Επαρχία Ιλλυρίας, η οποία με τη σειρά της πήρε το όνομά της από την αρχαία Ιλλυρία, και στη μεγαλύτερη έκτασή της περιελάμβανε την Παννονία, το Νωρικό, το μεγαλύτερο μέρος της Βαλκανικής χερσονήσου εκτός από τη Θράκη και την Κρήτη.

Διοικητική ιστορία 
Σε αντίθεση με τις άλλες τρεις «κλασικές» πραιτωριανές επαρχίες που αναφέρονται στο Notitia Dignitatum (Γαλατίας, Ιταλίας και Ανατολής), η πρώιμη διοικητική ιστορία του Ιλλυρικού ως πραιτωριανής επαρχίας κατά τον 4ο αι. περιλάμβανε την κατάργηση, την επανίδρυση και τη διαίρεση αρκετές φορές. 

Αρχικά τα εδάφη που περιλάμβαναν τη μετέπειτα επαρχότητα του πραιτωρίου του Ιλλυρικού ανήκαν στην Υπαρχία της Ιταλίας, Ιλλυρικού και Αφρικής. Καθιερώθηκε ως μία επαρχότητα του πραιτωρίου από μόνη της κατά τη διάρκεια των δυναστικών αγώνων μεταξύ των γιων του Κωνσταντίνου Α΄, που ακολούθησαν το τέλος του το 337  Φαίνεται ότι οι τρεις διοικήσεις της Μακεδονίας, της Δακίας και της Παννονίας συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά σε ξεχωριστή επαρχότητα του πραιτωρίου το 347 από τον Κώνστα, αφαιρώντας τες από την επαρχότητα του πραιτωρίου Ιταλίας, Αφρικής και Ιλλυρικού (που στη συνέχεια έγινε η επαρχότητα του πραιτωρίου Ιταλίας και Αφρικής) ή ότι αυτή η επαρχότητα του πραιτωρίου σχηματίστηκε το 343, όταν ο Κώνστας διόρισε έπαρχο για την Ιταλία. 

Παρέμεινε σε ύπαρξη μέχρι το 361, όταν καταργήθηκε από τον Αυτοκράτορα Ιουλιανό και στη συνέχεια αναβίωσε υπό τον Γρατιανό μεταξύ 375 και 379  Εκείνο το έτος η διοίκηση της Παννονίας (Illyricum occidentale, «Δυτικό Ιλλυρικό») προστέθηκε ξανά στην Ιταλία ως «διοίκηση του Ιλλυρικού», ενώ η Μακεδονία και η Δακία (Illyricum orientale, «Ανατολικό Ιλλυρικό») διοικούνταν για λίγο απευθείας από τον Θεοδόσιο Α΄ από τη Θεσσαλονίκη.  Κατά τα έτη 384–395 ενσωματώθηκαν και πάλι στην Υπαρχία της Ιταλίας, εκτός από μία σύντομη περίοδο το 388–391, όταν οι δύο διοικήσεις αποτέλεσαν χωριστή επαρχότητα του πραιτωρίου. 

Μόνο μετά το τέλος του Θεοδοσίου Α΄ το 395 και τη διαίρεση της Αυτοκρατορίας, το Ιλλυρικό έλαβε τη μόνιμη μορφή που εμφανίζεται στη Notitia, ενσωματώνοντας τις διοικήσεις Μακεδονίας και Δακίας, με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, η Δυτική Αυτοκρατορία, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της αντιβασιλείας της Στιλίχωνα, συνέχισε να τη διεκδικεί μέχρι το 437 όταν, ως μέρος της προίκας της Λικινίας Ευδοξίας, ο Βαλεντινιανός Γ' αναγνώρισε την κυριαρχία της Ανατολής στον νομό.  Με την ευκαιρία αυτή, φαίνεται ότι η πρωτεύουσα του νομού ήταν το Σίρμιο (437–441),  αλλά η κίνηση αυτή συζητείται, καθώς τα βόρεια Βαλκάνια εκείνη την εποχή καταστράφηκαν από επιδρομές. Ομοίως, η πρόθεση του Ιουστινιανού Α' να μεταφέρει την πρωτεύουσα στη νέα του πόλη Ιουστινιανή Πρώτη τη δεκαετία του 540 παρέμεινε ανεκπλήρωτη. 

Μετά τις επιδρομές των Σλάβων τον 7ο αι. το μεγαλύτερο μέρος της Βαλκανικής ενδοχώρας χάθηκε από τους Ρωμαίους, οι οποίοι διατήρησαν τον έλεγχο μόνο των τμημάτων της Θράκης πλησίον της Κωνσταντινούπολης, της Θεσσαλονίκης και των περιχώρων της και ορισμένων παράκτιων λωρίδων στην Ελλάδα. Ένας πραιτωριανός έπαρχος μαρτυρείται στις πηγές ως κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης ήδη από τα πρώτα χρόνια του 9ου αι., ένας θεσμός από τους τελευταίους επιζώντες του παλαιού Κωνσταντίνειου διοικητικού συστήματος σε ολόκληρη την Αυτοκρατορία. Σε εκείνο το σημείο όμως, οι πόλεμοι με την ανερχόμενη δύναμη της Βουλγαρίας κατέστησαν αναγκαία την αναδιοργάνωση των επαρχιών και η Θεσσαλονίκη συγκροτήθηκε ως ξεχωριστό θέμα υπό έναν στρατηγό λίγο πριν το 840 .

Κατάλογος γνωστών πραιτωριανών επάρχων του Ιλλυρικού 

 Βουλκάκιος Ρουφίνος (347–352)
 Κόιντος Φλάβιος Μαίσιος Εγνάτιος Λολιανός Μαβόρτιος (355–56)
 Ανατόλιος (−360)
 Φλορέντιος (360)
 Σέξτος Κλαύδιος Πετρόνιος Πρόβος (π. 364)
 Κόιντος Κλόδιος Ερμογενιανός Ολύβριος (378–379)
 Βέτιος Αγόριος Πραιτεξτάτος (384, επίσης πραιτωριανός έπαρχος της Ιταλίας)
 Φλάβιος Ευτυχιανός (396–397)
 Ανατόλιος (397–399)
 Ηράκλειος (408–410)
 Λεόντιος (412–413)
 Φλ. Ιούνιος Κουάρτος Παλάδιος (416–421, επίσης πραιτοριανός έπαρχος της Ιταλίας)
 Γέσιος (κάποια περίοδο μεταξύ 421 και 443)
 Φλ. Ανθέμιος Ισίδωρος (424)
 Φλ. Σιμπλίκιος Ρεγίνος (435)
 Εύβουλος (436)
 Θαλάσσιος (439)
 Απραεύμιος (441)
 Ευλόγιος (π. 451)
 Βαλεντινιανός (452)
 Καλλικράτης (468–469)
 Ιωάννης (472)
 Βασιλίδης (529)

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Notitia dignitatum

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Χάρτης – Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το 337

7ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
6ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Ιστορία της Σλοβενίας
Ιστορία της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης
Μεσαιωνική Θεσσαλονίκη
Βυζαντινή Σερβία
Ρωμαϊκή Ελλάδα