Φραντσέσκο Αλγκαρόττι

Ο κόμης Φραντσέσκο Αλγκαρόττι (Francesco Algarotti, 11 Δεκεμβρίου 1712 – 3 Μαΐου 1764) ήταν Ιταλός φιλόσοφος, ποιητής, δοκιμιογράφος, κριτικός της τέχνης και συλλέκτης έργων τέχνης, ένας ευρυμαθής Homo Universalis («αναγεννησιακός άνθρωπος»). Γνώστης της αρχιτεκτονικής και της μουσικής, ήταν επίσης ειδικός στις μεθόδους που αναπτύχθηκαν από τον Νεύτωνα στη φυσική φιλοσοφία. Ο Αλγκαρόττι ήταν αγγλόφιλος, αλλά και φίλος των περισσότερων κορυφαίων Γάλλων συγγραφέων της εποχής του: του Βολταίρου, του Ζαν-Μπατίστ ντ' Αρζάν (de Boyer, Marquis d'Argens), του Πιερ-Λουί Μωπερτυί και του υλιστή Ζυλιέν Οφρέ ντε Λαμετρί. Ανάμεσα στους ανθρώπους με τους οποίους αλληλογραφούσε συγκαταλέγονταν οι Φίλιπ Στάνχοουπ (λόρδος Τσέστερφηλντ), Τόμας Γκρέυ, Τζωρτζ Λύτελτον, Τόμας Χόλις (Thomas Hollis, 1720–1774), Πιέτρο Μεταστάσιο, Πάπας Βενέδικτος ΙΔ΄ και Χάινριχ φον Μπρυλ

Βιογραφικά στοιχεία
Ο Φραντσέσκο Αλγκαρόττι γεννήθηκε στη Βενετία και ήταν γιος ενός πλούσιου εμπόρου. Τόσο ο πατέρας του όσο και ο θείος του ήταν συλλέκτες έργων τέχνης. Αντίθετα από τον μεγαλύτερο αδελφό του Μπονόμο, ο Φραντσέσκο δεν ασχολήθηκε με την οικογενειακή επιχείρηση, αλλά αποφάσισε να γίνει συγγραφέας. Σπούδασε φυσικές επιστήμες και μαθηματικά στην Μπολόνια με καθηγητή τον φιλόσοφο Φραντσέσκο Μαρία Τζανόττι και το 1728 πειραματίστηκε στην οπτική (ο Τζανόττι έγινε ισόβιος φίλος του). Ταξίδεψε αρχικώς στη βόρεια Ιταλία, προτού εγκατασταθεί στη Φλωρεντία και στη Ρώμη. Σε ηλικία 20 ετών επισκέφθηκε το Σιρέ και το Παρίσι, όπου έγινε φίλος με τον Βολταίρο και την Εμιλί ντυ Σατλέ (το 1740 ο Βολταίρος τον αποκαλεί «Βενετό Σωκράτη», ενώ μπορεί να είναι το πρόσωπο που υπαινίσσεται μία άλλη αναφορά του στον «αγαπητό κύκνο της Πάδοβας»). Δύο χρόνια αργότερα βρίσκουμε τον Αλγκαρόττι στο Λονδίνο, όπου έγινε εταίρος της Βασιλικής Εταιρείας. Εκεί άρχισε και ένα αταίριαστο ειδύλλιο με την κατά 23,5 χρόνια μεγαλύτερή του Λαίδη Μαίρη Μόνταγκιου. Στη συνέχεια επέστρεψε στην Ιταλία, όπου ολοκλήρωσε το έργο του Neutonianismo per le dame («Νευτωνισμός για τις κυρίες»), ένα έργο οπτικής (1737) αφιερωμένο στον Φοντενέλ. Το 1739 η Μαίρη Μόνταγκιου πήγε στην Ιταλία για να τον συναντήσει, πέρασαν δυο χρόνια ώσπου να συμβεί αυτό, και ο δεσμός είχε τελικά την αναμενόμενη θλιβερή κατάληξη.

Στο μεταξύ ο Αλγκαρόττι είχε γνωρίσει τον Αντίοχο Καντιμήρη, Μολδαβό διπλωμάτη, λόγιο, ποιητή, συνθέτη και διαφωτιστή. Προσκλήθηκε έτσι να επισκεφθεί τη Ρωσία με την ευκαιρία των γάμων του δούκα Αντωνίου Ούλριχ του Μπράουνσβικ. Ο Αλγκαρόττι εξέδωσε τις επιστολές του από εκεί ως βιβλίο υπό τον τίτλο Viaggi di Russia (= «Ταξίδια στη Ρωσία»). Επιστρέφοντας από την Αγία Πετρούπολη, επισκέφθηκαν τον Μέγα Φρειδερίκο στο Ράινσμπεργκ. Ο Αλγκαρόττι είχε υποχρεώσεις στην Αγγλία και επέστρεψε το επόμενο έτος. Στη συνέχεια συνόδευσε τον Φρειδερίκο στην Καινιξβέργη, όπου ο Φρειδερίκος στέφθηκε βασιλιάς.

Ο Φρειδερίκος, που είχε εντυπωσιασθεί με αυτή την «κινούμενη εγκυκλοπαίδεια», έχρισε τον Αλγκαρόττι και τον αδελφό του Μπονόμο κόμητες της Πρωσίας το 1740. Ο Αλγκαρόττι συνόδευσε τον Φρειδερίκο στο Μπαϊρόιτ, στο Κελ, στο Στρασβούργο και στο Κάστρο Μόυλαντ, όπου συνάντησαν τον Βολταίρο, ο οποίος έκανε ιαματικά λουτρά στο Κλέβε. Το 1741 ο Αλγκαρόττι διορίσθηκε στο Τορίνο ως διπλωμάτης του Φρειδερίκου, ο οποίος του προσέφερε μισθό, αλλά ο Αλγκαρόττι τον αρνήθηκε. Στη συνέχεια πήγε στη Δρέσδη και στη Βενετία, από όπου αγόρασε 21 ζωγραφικούς πίνακες, μεταξύ των οποίων λίγοι των Ζαν-Ετιέν Λιοτάρ και Τζανμπαττίστα Τιέπολο για την αυλή του Αυγούστου Γ΄ της Πολωνίας. Ως διπλωμάτης, ο Αλγκαρόττι δεν πέτυχε να πείσει το Βασίλειο της Σαρδηνίας να επιτεθεί στην Αυστρία.

Ο Αλγκαρόττι και οι τέχνες

Οι επιλογές έργων τέχνης του Αλγκαρόττι αντανακλούν τα εγκυκλοπαιδικά ενδιαφέροντα της εποχής του νεοκλασικισμού. Δεν ενδιαφερόταν να αποκτήσει μια στιλιστικά μονόπλευρη συλλογή, αλλά οραματιζόταν ένα σύγχρονο μουσείο, έναν κατάλογο διαφορετικών στιλ από όλες τις εποχές. Ως προς τις νέες αναθέσεις, συνέταξε έναν κατάλογο νέων έργων τα οποία συνιστούσε να παραγγέλλονται από συγκεκριμένους ζωγράφους. Π.χ. να ζητούν πίνακες με ιστορικά θέματα από τους Τιέπολο, Πιττόνι και Πιατσέττα, σκηνές με ζώα από τον Καστιλιόνε, και veduta με ερείπια από τον Παννίνι. Κάποιοι άλλοι καλλιτέχνες που προωθούσε ήταν οι Τζουζέππε Νογκάρι, Μπερνάρντο Μπελλόττο και Φραντσέσκο Παβόνα.

Το 1747 ο Αλγκαρόττι επέστρεψε στο Πότσδαμ, όπου έγινε αρχιθαλαμηπόλος στην αυλή του βασιλιά Φρειδερίκου, αλλά έφυγε και πάλι για λίγο καιρό για να επισκεφθεί τις αρχαιολογικές ανασκαφές στο Ερκουλάνουμ. Το 1749 εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Συμμετέσχε στην ολοκλήρωση των αρχιτεκτονικών σχεδίων του Γκέοργκ Βεντσέσλαους φον Κνόμπελσντορφ, ο οποίος είχε αρρωστήσει. Τον Φεβρουάριο του 1753 τέλος, μετά από αρκετά χρόνια παραμονής στην Πρωσία, επέστρεψε στην Ιταλία, ζώντας τον περισσότερο χρόνο του στην Μπολόνια. Επηρέασε σε θέματα μουσικής πολιτικής τον Δούκα της Πάρμας.

Το «Δοκίμιο για την όπερα» του Αλγκαρόττι (1755) άσκησε μεγάλη επίδραση στον λιμπρετίστα Κάρλο Ιννοτσέντζο Φρουγκόνι και τον συνθέτη Τομμάζο Τραέττα, καθώς και στην ανάπτυξη της ρεφορμισιτκής ιδεολογίας του Γκλουκ. Ο Αλγκαρόττι πρότεινε ένα πολύ απλοποιημένο μοντέλο της opera seria, με προεξάρχον το δράμα έναντι της μουσικής, του χορού ή των σκηνικών. Το ίδιο το δράμα θα έπρεπε να «ευφραίνει τα μάτια και τα αυτιά, να εγείρει και να επηρεάζει τις καρδιές ενός ακροατηρίου, χωρίς τον κίνδυνο να αστοχεί έναντι του λόγου ή της κοινής λογικής». Οι ιδέες του επηρέασαν τον Γκλουκ και τον λιμπρετίστα του Ρανιέρι ντέι Καλτσαμπίγκι, όταν έγραφαν την όπερα Ορφέας και Ευρυδίκη.

Το 1762 ο Αλγκαρόττι μετακόμισε στην Πίζα, όπου πέθανε από φυματίωση δύο χρόνια αργότερα. Ο Μέγας Φρειδερίκος, που πολλές φορές τον χρειαζόταν για να του γράψει κείμενα στα λατινικά, απέστειλε ένα κείμενο για ένα μνημείο προς τιμή του στο Καμποσάντο.

Εργογραφία

 Βιβλιογραφία και ευρετήριο όλων των γνωστών επιστολών του στην «Algarotti Briefdatenbank» της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Τριρ (γερμαν.)
 Αλληλογραφία με τον Φρειδερίκο τον Μέγα στο Digitale Ausgabe της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Τριρ (γερμαν.)
 Il newtonianismo per le dame, 1737. Στο Διεθνές Κέντρο Ιστορίας των Πανεπιστημίων και της Επιστήμης (CIS), Πανεπιστήμιο της Μπολόνια.
 «Saggio sopra la pittura» 
 «Δοκίμιο επί της αρχιτεκτονικής» (1753).
 «Στρατιωτικές και πολιτικές επιστολές» (1782).
 «Essai sur la durée des règnes des sept rois de Rome»
 «Essai sur l'empire des Incas»

Εικονοθήκη

Παραπομπές

Πηγές
 Chisholm, Hugh (επιμ.): «Algarotti, Francesco, Count», λήμμα στην Encyclopædia Britannica (11η έκδ.), Cambridge University Press, 1911
 
 Laura Favero Carraro: «Francesco Algarotti», λήμμα στη The Literary Encyclopedia
 MacDonogh, G.: Frederick the Great, St. Martin's Griffin, Νέα Υόρκη 1999
 Orrey, Leslie, Milnes, Rodney: Opera, a concise history, Thames and Hudson, Λονδίνο 1987, ISBN 0-500-20217-6
 Occhipinti, C.: Piranesi, Mariette, Algarotti. Percorsi settecenteschi nella cultura figurativa europea, UniversItalia, Ρώμη 2013, ISBN 9788865074596

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Catalogo dei quadri dei disegni e dei libri che trattano dell' arte del disegno della galleria del fu Sig. conte Algarotti in Venezia (1776)
 Online βιβλία του F. Algarotti στην The Online Books Page
 Το σπίτι του στη Βενετία
 Βιβλιογραφία  στον WorldCat
 Προσωπογραφία του στην Tate Collection
 How to become a renowned writer: Francesco Algarotti (1712-1764) and the uses of networking in eighteenth-century Europe, διδακτορική διατριβή της Cheryl Lynn Smeall στο Πανεπ. McGill του Καναδά, 2010-2011, 449 σελίδες (AAT NR77555)
 «Becoming a Scientist: Gender and Knowledge in Eighteenth-Century Italy» της Paula Findlen
 Francesco Algarotti (1739): Il Newtonianismo per le dame - Βιβλιοθήκη Linda Hall

Βενετοί
Ιταλοί φιλόσοφοι
Φιλόσοφοι του 18ου αιώνα
Ιστορικοί της τέχνης
Συλλέκτες έργων τέχνης
Εταίροι της Βασιλικής Εταιρείας