Μάρκος Μέσκος

Ο Μάρκος Μέσκος (Έδεσσα, 7 Σεπτεμβρίου 1935 - 1 Ιανουαρίου 2019) ήταν Έλληνας ποιητής Μακεδονικής καταγωγής. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς. Ασχολήθηκε με διάφορα είδη λόγου, όπως την πεζογραφία και το δοκίμιο, αλλά εστίασε κυρίως στην ποίηση.

Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Μάρκος Μέσκος γεννήθηκε και πέρασε τα μαθητικά του χρόνια στην Έδεσσα. Αρχικά εργάστηκε στο εμπορικό κατάστημα του πατέρα του. Το 1965 πήγε στην Αθήνα και σπούδασε στο Τμήμα γραφικών τεχνών και διακόσμησης του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Σχολής Δοξιάδη Αθηνών, από όπου και αποφοίτησε το 1968. Από το 1965 εργάστηκε ως γραφίστας και καλλιτεχνικός διευθυντής σε διαφημιστικά γραφεία της Αθήνας αλλά και ως επιμελητής εκδόσεων (π.χ. στη θεατρική σειρά των εκδόσεων "Δωδώνη") και, ενδιαμέσως, σε αρκετές πρόσκαιρες δουλειές του ποδαριού. Πολύ πριν την εγκατάστασή του στην Αθήνα (από το 1957), είχε συνδεθεί με τη συντακτική ομάδα του περιοδικού Μαρτυρίες. Άρχισε να γράφει ποιήματα σε εφηβική ηλικία και πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 1955 με (μετέπειτα αποκηρυγμένο) ποίημα στην Ηπειρωτική Εστία. Από το 1981 είχε εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη, όπου και υπήρξε συνιδρυτής της εκδοτικής ομάδας των Χειρογράφων, ενώ το 1987-1993 εργάστηκε ως υπεύθυνος των εκδόσεων της Α.Σ.Ε.. Σε συνεργασία με τον τ. διευθυντή της Α.Σ.Ε. και καρδιακό φίλο του Θανάση Καρακατσάνη επιμελήθηκε, ως καλλιτεχνικός διευθυντής, τον τόμο Οι θησαυροί του Αγίου Όρους που συνόδευε τη σημαντική ομώνυμη έκθεση στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού (1997 - Θεσσαλονίκη πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης). Η ποιητική του αναγνώριση επισφραγίζεται τις τελευταίες δεκαετίες με πλήθος σημαντικών βραβείων που του έχουν απονεμηθεί. Το 1996 τιμήθηκε με το βραβείο ποίησης του περιοδικού Διαβάζω (πρόκειται μάλιστα για την πρώτη φορά που απονεμήθηκε το βραβείο) για τη συλλογή του Χαιρετισμοί (1995), το 2005 με το βραβείο Καβάφη, το 2006 με το βραβείο του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του ποιητικού του έργου, και το 2013 με Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τη συλλογή του Τα λύτρα (2012). Τα τελευταία χρόνια της ζωής του επιδόθηκε με πάθος στο "μπογιάτισμα" (όπως έλεγε ο ίδιος) ζωγραφικών έργων με θέματα από τη φύση. Μέρος του ζωγραφικού του έργου δωρίστηκε στο MOMus Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης. Το 2008 πραγματοποίησε την πρώτη του έκθεση στον χώρο του Gingel Oil (Θεσσαλονίκη) με τίτλο "Χρώματα στο χαρτί". Εικονογράφησε διάφορες ποιητικές συλλογές, τόσο δικές του όσο και άλλων ποιητών, όπως του Ηλία Κεφάλα και του Γιάννη Χρυσανθόπουλου. Πέθανε στη Θεσσαλονίκη την 1η Ιανουαρίου 2019.

Έργο 
Η πρώτη του επίσημη εμφάνιση στα νεοελληνικά γράμματα ήταν το 1956 με το ποίημα "Ειρήνη" στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης (τχ. 13, Ιανουάριος 1956, σ. 46), όπου χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Κούλης Αυγερινός. Έχει χρησιμοποιήσει επίσης κατά καιρούς τα ψευδώνυμα Δημήτρης Γραμματικός και Πέτρος Μηλιώνης. Ποιήματά του μεταφράστηκαν σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Συνεργάστηκε με ποιήματα και μελέτες του στα περιοδικά Επιθεώρηση Τέχνης, Εφημερίδα των ποιητών, Καινούργια Εποχή, Νέα Εστία, Νέα Πορεία, Ο Λογοτέχνης, Μαρτυρίες, Σημειώσεις, Δεκαπενθήμερος Πολίτης, Αντί, Ελίτροχος, Το Δέντρο, Γράμματα και Τέχνες κ.ά. Το ποιητικό και πεζογραφικό έργο του Μέσκου έχει μια ιδιότυπη θέση στη μεταπολεμική λογοτεχνία, κυρίως λόγω της ταυτόχρονης διασύνδεσής του με την παράδοση και τη νεοτερικότητα.

Η πρώτη φάση της ποιητικής του δημιουργίας σχετίζεται με τραυματικά ιστορικά βιώματα της δεκαετίας του 1940 και εμφορείται από την αίσθηση ενότητας ποιητή και γενέθλιου τόπου, ανθρώπινου υποκειμένου και φύσης. Κεντρική θέση στην ποίηση του Μέσκου αυτήν την περίοδο κατέχουν τόσο στοιχεία του φυσικού κόσμου όσο και εξαγνισμένες από την αγάπη ανθρώπινες μορφές. Στη δεύτερη φάση, αφού ο ίδιος ο Μέσκος έχει πλέον εγκατασταθεί στο κλεινόν άστυ, ο δεσμός με τη μητέρα πατρίδα και τη μητέρα φύση διασπάται και το αίσθημα της νοσταλγίας έρχεται στο προσκήνιο. Η παιδική ηλικία, η φύση και η δημοτική παράδοση αποτελούν τους κεντρικούς άξονες της ποίησης του Μέσκου, άξονες που συχνά διαπλέκονται και αλληλοτροφοδοτούνται. Η έννοια της αντίστασης διατρέχει την ποίησή του και, ενώ στις αρχικές του συλλογές αποκρυσταλλώνεται σε μορφές της ελληνικής παράδοσης, όπως αυτές του Διγενή ή των κλεφτών, σταδιακά κατατείνει όλο και περισσότερο στην αφαίρεση. Άλλα χαρακτηριστικά της ποίησής του αποτελούν η εισβολή του ιστορικού χρόνου στον ατομικό χώρο και η οργανική συμπλοκή προσωπικού και συλλογικού.

Πολιτικές απόψεις 
Ο Μέσκος ήταν πολιτικοποιημένος και αυτό φαίνεται και στις συνεντεύξεις του, στις οποίες είχε αναφερθεί στις πληγές του ελληνικού εμφυλίου πολέμου, την Αριστερά, τη Δεξιά και τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Έδειξε συμπάθεια στην Αριστερά και είχε αυτοχαρακτηριστεί ως «ουμανιστής κομμουνιστής χωρίς κομματική ταυτότητα». Στις βουλευτικές εκλογές του 2015 ο Μέσκος τοποθετήθηκε στη δωδέκατη τιμητική θέση του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ.

Θάνατος 
Ο Μάρκος Μέσκος πέθανε την 1 Ιανουαρίου 2019 σε ηλικία 84 ετών μετά από μάχη με τον καρκίνο. Παρά την πολιτική βούληση του Υπουργείου Πολιτισμού, επί υπουργίας Μυρσίνης Ζορμπά, να κηδευτεί δημοσία δαπάνη ως αναγνώριση του σημαντικού του έργου, αυτό δεν κατέστη δυνατό για γραφειοκρατικούς λόγους. Η τελετή έγινε μέσα σε χιονισμένο ατμοσφαιρικό ποιητικό σκηνικό με παρουσία αγαπημένων φίλων και πλήθους κόσμου στο Κάτω Γραμματικό (Γραμματίκοβο) Πέλλας, χωριό καταγωγής του πατέρα του. Ως ύστατο χαίρε οι φίλοι του τον αποχαιρέτησαν τραγουδώντας το μελοποιημένο ποίημά του "Έδεσσα και Βοδενά μου", συνοδεία φλογέρας, από τον δίσκο "Νοσταλγία" (η μελοποίηση έγινε από τον επιστήθιο φίλο του και μουσικό Χρήστο Βέσκα).

Ποίηση 
 Πριν από τον Θάνατο, έκδ. περ. Νέα Πορεία, Θεσσαλονίκη 1958
 Μαυροβούνι, Θεσσαλονίκη 1963 (ιδιωτική έκδοση)
 Τα ανώνυμα, Αθήνα 1971 (ιδιωτική έκδοση)
 Άλογα στον ιππόδρομο, Ερμής, Αθήνα 1973
 Ιδιωτικό νεκροταφείο, Αθήνα 1975 (ιδιωτική έκδοση εκτός εμπορίου)
 Τα ισόβια ποιήματα, Σημειώσεις, Αθήνα 1977
 Δώδεκα Μάηδες (12 τραγούδια με το ψευδώνυμο Δημήτρης Γραμματικός), περ. Εδεσσαϊκά Χρονικά, τ. 11, 1977· 2η (έκδοση σε βιβλίο), Έδεσσα 1992
 Τα φαντάσματα της ελευθερίας, έκδ. περ. Σημειώσεις, 1979· Αθήνα / Νεφέλη 1998
 Μαύρο δάσος, συγκεντρωτική έκδοση όλων των ποιημάτων 1958-1980 και η ανέκδοτη σειρά Μαύρο Μαντίλι, Ύψιλον, Αθήνα 1981· 2η έκδοση  (χωρίς τη συλλογή Τα φαντάσματα της ελευθερίας) Νεφέλη 1999
 Διαλογή, επιλογή 25 ποιημάτων από τις συλλογές Μαυροβούνι και Άλογα στον ιππόδρομο, έκδ. Μουσικός Αύγουστος, Αθήνα 1981
 Άνθη στο καταραμένο φίδι, ιδιωτική έκδοση 1983· 2η έκδοση Αθήνα, Ύψιλον 1986· 3η έκδοση, Νεφέλη 1998
 Στον ίσκιο της γης, Ύψιλον, Αθήνα 1986· 2η έκδοση, Νεφέλη 1998
 Τα δέοντα, μία επιλογή 1958-1990, έκδοση Δήμου Έδεσσας 1990
 Χαιρετισμοί, Ύψιλον, Αθήνα 1995· 2η έκδοση, Νεφέλη 1999
 Ψιλόβροχο, Νεφέλη, Αθήνα 2000
 Ελεγείες, Ίκαρος, Αθήνα 2005
 Στον ενικό και πληθυντικό ψίθυρο, Νεφέλη, Αθήνα 2009 
 Ποιήματα: Μαύρο Δάσος Ι, συγκεντρωτική έκδοση, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2011 
 Ποιήματα: Μαύρο Δάσος ΙΙ, συγκεντρωτική έκδοση, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2011
 Τα λύτρα, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2012
 Τα ποιήματα της σκάλας, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2013
 Συνηγορία ποιήσεως, Κίχλη, Αθήνα 2015
 Άλφα Βήτα: Ποιήματα, Κίχλη, Αθήνα 2015

Πεζογραφία 
 Παιχνίδια στον Παράδεισο, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 1978· 2η έκδοση Χειρόγραφα, Θεσσαλονίκη 1990· 3η έκδοση Νεφέλη, Αθήνα 1998
 Κομμένη γλώσσα, Έρασμος, Αθήνα 1979· 2η έκδοση Νεφέλη, Αθήνα 1997
 Μουχαρέμ, Νεφέλη, Αθήνα 1999
 Το φωτοστέφανο του νεωτέρου Αγίου Βοδενιώτη του λαϊκού, ιδιωτική έκδοση, 2002
 Νερό Καρκάγια: Πεζογραφήματα, Ίκαρος, Αθήνα 2005
 Πεζογραφήματα, συγκεντρωτική συλλογή διηγημάτων, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2013
 Εν Βοδενοίς: Κείμενα Εκτός Εμπορίου από την ενδοχώρα της Έδεσσας, έκδοση Δήμου Έδεσσας, 2016

Δοκιμιογραφία 
 Γνωστοί και φίλοι, Έρασμος, Αθήνα 1987
 Προσωπικά κείμενα, Νεφέλη, Αθήνα 2000

Ανθολόγηση-Επιμέλεια 
 Χρήστος Νέπκας, Το σπαραγμένο σώμα του Χρήστου Νέπκα, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 1978
 Όμηρος Πέλλας, Διηγήματα, Κέδρος, Αθήνα 1978· 2η έκδοση Στιγμή, Αθήνα 1986
 Όμηρος Πέλλας, Ομιλίες, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991
 Τέος Σαλαπασίδης, Δώδεκα ποιήματα, ιδιωτική έκδοση, Θεσσαλονίκη 1993
 Μανόλης Αναγνωστάκης, Όμως γιατί ξαναγυρίζουμε κάθε φορά χωρίς σκοπό στον ίδιο τόπο, Ερμής, Αθήνα 2000
 Κλείτος Κύρου, Αλλά η αφή πες μου πώς γίνεται να διασωθεί, Ερμής, Αθήνα 2000

Εικονογράφηση 
 Ηλίας Κεφάλας, Λόγος για την αβεβαιότητα, Αρμός, Αθήνα 1997
 Γιάννης Χρυσανθόπουλος, Το λίγο περίσσευμα, Διαπολιτισμός, Πάτρα 2011

Μεταφράσεις 
 Leib der Mutter – Schöne Landschaft (Κοιλιά της μάνας ωραίο τοπίο), επιλογή ποιμάτων σε γερμανική μετάφραση του Γιώργη Φωτόπουλο, εκδόσεις Razamba, Φραγκφούρτη 2017

Παραπομπές

Πηγές  
 Ευαγγέλου Ανέστης (1981),  Ανάγνωση και γραφή. Εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη.
 Ροζάνης Στέφανος (1990),  «Προσωπικοί λογαριασμοί», τέσσερις αναγνώσεις ποιητικών κειμένων. Εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα. 
 Ζήρας Αλέξης (22008), «Μέσκος, Μάρκος» στο Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας. Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα. σσ. 1393-1394.
 Χατζηβασιλείου Βαγγέλης (2002), «Μάρκος Μέσκος» στο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου (Επιμ.) Η Ελληνική ποίηση: Ανθολογία - Γραμματολογία, τόμος ΣΤ', Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα. σσ. 308-323.
 Τσάκωνας Δημήτρης. Γρ. (1990), Η σχολή Θεσσαλονίκης. Εκδόσεις Liquid Letter, Αθήνα.

Βιβλιογραφία 
 Αργυρίου Αλέξανδρος (1962), «Η λογοτεχνική ζωή της Θεσσαλονίκης στα τελευταία τριάντα χρόνια», στην Επιθεώρηση Τέχνης, τ. 16.  Αθήνα. 
 Ευαγγέλου Ανέστης (1980), «Μάρκος Μέσκος. Η έκπτωση από τη μητέρα στη μητριά πατρίδα», στο Διαβάζω. Τεύχος 31. Αθήνα. 
 Γεωργιάδης Θανάσης (1988), «Ποίηση στη Θεσσαλονίκη», στο Λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης. Ειδική έκδοση «Νέας Πορείας», Θεσσαλονίκη, σσ.170-214. 
 Μαρκόπουλος Θανάσης (2003), «Ματιές ενόλω»: Αναγνωστάκης, Κύρου, Θασίτης, Χριστιανόπουλος, Ασλάνογλου , Μέσκος, Ευαγγέλου, Μάρκογλου. Εκδόσεις:  Σοκόλης. Αθήνα.
 Αργυρίου Αλέξανδρος (2007), Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της, όταν η δημοκρατία δοκιμάζεται, υπονομεύεται και καταλύεται. (1964-1974 και μέχρι τις ημέρες μας). Τόμος Η’, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα.
 Ευαγγέλου Ανέστης (2010), Αναγνώσεις και θέσεις, κριτικά κείμενα. Εισαγωγή- φιλολογική επιμέλεια Αλέξης Ζήρας. Εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα. 
 Πατσιάλα Ελευθεράκη Δανάη (2013), Όψεις εκλαογραφισμού στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία: οι περιπτώσεις της Ζιράννας Ζατέλη, του Σωτήρη Δημητρίου και του Μάρκου Μέσκου. [Διδακτορική διατριβή].
 Γκολίτσης Πέτρος (2018), Ποιητές του χώματος και του θρυμματισμένου ουρανού. Τάσος Πορφύρης, Μάρκος Μέσκος, κ.ά.. Εκδόσεις Ρώμη, Θεσσαλονίκη.
 Συλλογικό (2018), Μικρόν εγκόλπιον γιὰ τὸν ποιητὴ Μάρκο Μέσκο,  ἐπιμέλεια–ἐπιμύθιο Κώστας Θ. Ριζάκης, Ἀθήνα, Ἐκδόσεις τοῦ Φοίνικα.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Δημοκίδης Άρης (2014), «Μάρκος Μέσκος: "Η ποίηση υπάρχει σαν ένας κρυμμένος θησαυρός στα αισθήματα των ανθρώπων», LiFO, http://www.lifo.gr/mag/features/1850
 Μυρτσιώτη Γιώτα (2014), «Μάρκος Μέσκος: Τελικά δεν ηττηθήκαμε, αποτύχαμε», Καθημερινή, http://www.kathimerini.gr/755992/article/proswpa/synentey3eis/markos-meskos-telika-den-htth8hkame-apotyxame 
 «Μάρκος Μέσκος, οι ωραίοι άνθρωποι πάνε τα βήματά μας μπροστά», Στο κόκκινο… το ραδιόφωνο που ακούει: https://web.archive.org/web/20151114053757/http://www.stokokkino.gr/article/6787 
 http://www.biblionet.gr/author/319/%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82_%CE%9C%CE%AD%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82
 http://www.edessacity.gr/civilization/literature/lit502-13_el.htm
 Γιώργος Κορδομενίδης (2019), «Μάρκος Μάρκος: 7.9.1935 - 1.1.2019», ιστολόγιο Εντευκτήριο (περιοδικό, εκδόσεις, εκδηλώσεις), https://entefktirio.blogspot.com/2019/01/791935-112019.html
 Τζένη Οικονομίδη (2019), «Ο Μάρκος πάνω στο λόφο», ιστολόγιο Εντευκτήριο (περιοδικό, εκδόσεις, εκδηλώσεις), http://entefktirio.blogspot.com/search/label/%CE%A4%CE%B6%CE%AD%CE%BD%CE%B7%20%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B4%CE%B7
 Ελένη Χοντολίδου (2019), «"κανενός πολίτης / καμιάς πηγής δεν ήπιαμε νερό". Μικρό και οριστικά μισοτελειωμένο σημείωμα για τον Μάρκο Μέσκο», ιστολόγιο Εντευκτήριο (περιοδικό, εκδόσεις, εκδηλώσεις), https://entefktirio.blogspot.com/2019/02/blog-post.html

Έλληνες λογοτέχνες