Διονύσιος (όνομα)

Διονύσιος  [στα νέα ελληνικά: δionísios, δjonísios] (γενική: Διονυσίου)· καθημερινός τύπος: Διονύσης [δionísis, δjonísis], Υποκοριστικά:Διώνης, Διόνης Διονυσάκης Ντένης. ελληνικό αντρικό κύριο όνομα (βαφτιστικό όνομα).

Ετυμολογία του ονόματος Διονύσιος 

Το αρχαιοελληνικό όνομα Διονύσιος, προέρχεται από το Διόνυσος, το όνομα του θεού του οίνου και της γονιμότητας, γιου του Δία και της θνητής Σεμέλης στην αρχαιοελληνική μυθολογία, σχηματισμένο με τρόπο ανάλογο με άλλα θεοφόρα, λ.χ. Αρτέμιος, Δημήτριος κ.ά., και σημαίνει «αφιερωμένος στον Διόνυσο». Το ίδιο το θεωνύμιο Διόνυσος, επίσης Διόννυσος και Ζόννυσος, από το *Διόσ-νυσος, είναι αβέβαιου ετύμου. Σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη, αν για το πρώτο συνθετικό του ονόματος είναι βέβαιο ότι προέρχεται από το Ζεύς, γενική Διός, για το δεύτερο συνθετικό, από τις πολλές υποθέσεις οι οποίες έχουν διατυπωθεί, η πιο αληθοφανής το συνδέει με το Νῦσα / Νῦσσα, όνομα νυμφών οι οποίες θεωρούνταν από τη μυθολογία ως τροφοί του Διονύσου. Η αναγωγή του θεού σε θρακικές και λυδικές πηγές δεν ευσταθεί μετά τη διαπίστωση της ύπαρξής του ήδη στη μυκηναϊκή εποχή (πβ. μυκηναϊκό di-wo-nu-so-jo, τύπος γενικής).

Οι Ρωμαίοι αποκαλούσαν τον Διόνυσο Bacchus (Βάκχος). Τα ίχνη της καταγωγής και αυτού του ονόματος χάνονται στο χώρο του αρχαίου μύθου. Σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη, το λατινικό Bacchus προέρχεται από το ελληνικό Βάκχος, και είναι άγνωστου ετύμου, πιθανό δάνειο ανατολικής προέλευσης. (Βλ. όνομα Βάκχος.) Από το Βάκχος έρχεται το αρχαιοελληνικό Βακχυλίδης (βλ. τον χορικό ποιητή Βακχυλίδη), Βάκχος + επίθυμα -υλ- (πβ. Αισχ-ύλος, Κρατ-ύλος) + παραγωγικό επίθημα -ίδης, αλλά και ο άγιος Βάκχος, που στην Κύπρο λέγεται Βάκκος.

Με τον Διόνυσο από πολύ νωρίς ταυτίστηκε ο Λίμπερ, αρχαία λατινική αγροτική θεότητα, που το όνομά του σημαίνει «ελεύθερος» και θυμίζει τις συνηθισμένες επωνυμίες του Διονύσου, Λυαῖος, Ἐλευθέριος «αυτός που απελευθερώνει».

Από το πρώτο συνθετικό Δίας παράγονται πολλά άλλα ονόματα, λ.χ. Διόδωρος, Διογένης, Διομήδης, Διοκλητιανός κ.ά. Τέλος, από το Διόνυσος παράγονται τα ονόματα: Διονυσοφῶν, Διονυσοφάνης, Διονυσόδωρος, / Διονυσοδώρα, Διονυσόδοτος, Διονυσογένης, Διονυσιφάνης κτλ.

Ονομαστική εορτή 
 Στις 3 Οκτωβρίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη και η Καθολική Εκκλησία τιμούν τη μνήμη του Διονυσίου του Αρεοπαγίτου.  Την ίδια ημέρα η Ορθόδοξη τιμά και τη μνήμη του επισκόπου Αλεξανδρείας Διονυσίου· η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 3 Οκτωβρίου αλλά και στις 8 Απριλίου.
 Στις 17 Δεκεμβρίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του αρχιεπισκόπου Αιγίνης Διονυσίου νέου τού εκ Ζακύνθου.

Γυναικείος τύπος  
 Διονυσία.

Διάδοση του ονόματος Διονύσιος 
Ο Αθ. Μπούτουρας κατατάσσει το όνομα Διονύσιος στα «Ονόματα εξ αγίων», εξαιτίας της πανελλήνιας απήχησης δύο κυρίως αγίων, καταρχάς του πολιούχου Αθήνας και συνεργάτη του αποστόλου Παύλου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου (1ος αι.) (βλ. Πράξεις των Αποστόλων, ιζ΄ 34) και ύστερα του πολιούχου Ζακύνθου αρχιεπισκόπου Αιγίνης Διονυσίου της Ζακύνθου ( 16ος–17ος αι.). Στη Δυτική Ευρώπη ξεχωρίζει ο πρώτος επίσκοπος του Παρισιού Διονύσιος (λατινικά: Dionysius, γαλλικά: saint Denis de Paris), που μαρτύρησε στο Παρίσι τον  (3ο αι.) μαζί με τον Ελευθέριο και τον Ρούστικο, και που η εκκλησιαστική παράδοση τον συνέχεε για αιώνες με τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη. Ο επίσκοπος Παρισίων διέδωσε τον χριστιανισμό στους Γαλάτες και από εκεί στη Δυτική και τη Βόρεια Ευρώπη, και μαζί διαδόθηκε και το όνομα Διονύσιος, ή Denis, Dennis, στους λαούς της Δύσης. Στην Αγγλία έφθασε με τους Νορμανδούς.

Ενδεικτικά, σήμερα στον ελλαδικό χώρο, σε μια προσπάθεια στατιστικής αποτίμησης της συχνότητας των ελληνικών ονομάτων από τον Απρίλιο του 2009, το βαφτιστικό Διονύσιος παρουσιάζεται ως το 96ο πιο συχνό όνομα (32ο ανάμεσα στα αντρικά). Το φέρουν γύρω στους 26.000 Έλληνες ή ποσοστό 2,7%. Ενώ, σύμφωνα με τον Νικ. Κοντοσόπουλο, το όνομα Διονύσιος είναι το πιο συνηθισμένο όνομα στη Ζάκυνθο, όπου το φέρουν το 19,5% των Ζακυνθινών. Στην Κύπρο, κατά την 
απογραφή του πληθυσμού το 2011, το όνομα Διονύσιος παρουσιάζεται 280ό σε συχνότητα, με 305 εμφανίσεις σε σύνολο 145.612 ή ποσοστό 2%.

Ιδιαίτερα συχνό ήταν στην αρχαιότητα το όνομα Διονύσιος. Σύμφωνα με τον  Βρετανό λεξικογράφο William Smith, ο πρώτος που κατάρτισε έναν κατάλογο με τα πρόσωπα που ονομάζονταν Διονύσιος στην ιστορία της ελληνικής φιλολογίας ήταν ο Μέρσιος στο Thesaurus antiquitatum Graecarum, έκδ. Gronovius, 1697–1702  (x. σ. 577, κ.ε.), ακολούθησε ο Ιόνσιος (Johannes Jonsius) στο De scriptoribus historiae philosophiae, 1659 (iii. 6, σ. 42, κ.ε.), και τέλος ο Φαβρίκιος (Fabricius) στο Bibliotheca Graeca, 1705–1728 (iv. σ. 405). Συνολικά πάνω από εκατό πρόσωπα στρατηγοί, συγγραφείς, φιλόσοφοι που ονομάζονταν Διονύσιος καταλογραφήθηκαν.

Σύμφωνα με τη Θετίμα, το όνομα Διονύσιος εμφανίζεται στο Lexicon of Greek Personal Names (LGPN) να το φέρουν 4.762 διαφορετικά πρόσωπα, αριθμός που το αναδεικνύει ως ένα από τα πιο συχνά αν όχι το πιο συχνό όνομα στην αρχαία και ελληνιστική εποχή. Η πρωιμότερη βέβαιη μαρτυρία του ονόματος προέρχεται από τη Θράκη την αρχαϊκή περίοδο και γεωγραφικά απλώνεται, εκτός από τον ελλαδικό και κυπριακό χώρο, στη Δαλματία, Ιλλυρία, τη σημερινή Βόρεια Μακεδονία, τον Κιμμερικό Βόσπορο, τον Πόντο, την Ταυρίδα, την Κολχίδα, τη Σκυθία, την Τρωάδα, τη Λυκία, τη Λυδία, την Κιλικία, τη Βιθυνία, την Ιωνία, την Παμφυλία, τη Μυσία, την Καρία, τη Σικελία, τις Συρακούσες, τη Λουκανία, την Καμπανία, την Καλαβρία, την Απουλία και την Κυρήνη.  

Στο LGPN καταχωρίζονται και οι τύποι:
 Διονύσις (= Διονύσης)· με παράλληλους τύπους: Δινυσις (3ος αι. μ.Χ., Κως), Δειονύσις (2ος–3ος αι. μ.Χ., Λητή), Διονύσεις (2ος–3ος αι. μ.Χ., Μυσία), Διονυσίου (γεν., 1ος–2ος αι. μ.Χ., Θάσος), Dionisis (αυτοκρατορική περίοδος, Θράκη). Με 74 καταγραφές (προσώπων) στο LGPN. Πρωιμότερη βέβαιη μαρτυρία του ονόματος στη Σικελία τον 5ο αι. π.Χ., τελευταία μαρτυρία στη Θεσσαλονίκη τον 5ο–6ο αι. μ.Χ. και γεωγραφική διασπορά, εκτός από τον ελλαδικό και κυπριακό χώρο, στη Λυκία, τη Λυδία, τον Κιμμερικό Βόσπορο, τη Βιθυνία, την Ιωνία, Καρία, τη Μικρά Σκυθία, τη Μυσία, την Παμφυλία, τη Σικελία και τις Συρακούσες.
 Διονυσᾶς· με παράλληλους τύπους: Διονοισάς (2ος αι. π.Χ., Λυδία), Διονυσᾶδος (γεν., 4ος αι. π.Χ., Θράκη / ελληνιστική περίοδος, Ιωνία). Με 34 καταγραφές (προσώπων) στο LGPN. Πρωιμότερες βέβαιες μαρτυρίες στη Θράκη και την Ταυρίδα τον 4ο αι. π.Χ. και τελευταία μαρτυρία στο Δίον τον 2ο–3ο αι. μ.Χ.
 Διονῦς· με παράλληλους τύπους: Διονῦδος (γεν., 5ος–4ος αι. π.Χ., 4ος αι. π.Χ., 3ος/2ος αι. π.Χ., Ιωνία), Dionus (2ος/3ος αι. μ.Χ., Θράκη). Με 29 καταγραφές (προσώπων) στο LGPN. Πρωιμότερη βέβαιη μαρτυρία στην Ιωνία τον 5ο–4ο αι. π.Χ. και τελευταίες μαρτυρίες στη Μικρά Σκυθία και τη Θράκη τον 2ο–3ο αι. μ.Χ.

Τύποι και υποκοριστικά του Διονύσιος 
 Διονύσης, κοινός τύπος σε όλο τον ελληνόφωνο χώρο.
 Νιόνιος [ñóños], κοινός τύπος σε όλο τον ελληνόφωνο χώρο.
 Νύσης, με αποκοπή από Διονύσης.
 Διονυσάκης, υποκοριστικό, κοινό σε όλο τον ελληνόφωνο χώρο. Σάκης, σύντομος τύπος, κοινός σε όλο τον ελληνόφωνο χώρο.

Διαλεκτικοί τύποι 
 Διονύης [δjon(íi)s], Δονέης [δon(éi)s], στον Πόντο. 
 Διόνης [δjónis], στην Καππαδοκία, Διονής [δjonís], στην Κύπρο. 
 Διανής [δjanís], στη Μακεδονία. Το Διανής ωστόσο παρουσιάζεται στα ακριτικά άσματα ως σύντομος τύπος του Διγενής.
 Βγενύσιος [vjenísẋos], στον Πόντο και στην Τριφυλία, σύμφωνα με τον Αθ. Μπούτουρα, από παρετυμολόγηση πιθανώς προς τα ευγενής, βγαίνω.
 Νύσιος· Βγενύσιος, στην Πελοπόννησο, «εκ συσχετισμού ψευδούς προς το ευγενής».
 Διουνύης, Διουνυσάκ’ς, στη Σκιάθο.

Τύποι από επίδραση άλλων γλωσσών 
 Ντένης, Ντέννης, Ντένις, από το αγγλικό Dennis ή Denis.

Το όνομα σε σύνθεση με άλλα ονόματα 
 Νικοδιονύσιος κτλ.

Το όνομα σε άλλες γλώσσες 

 αγγλικά:  Dennis, Denis· σύντομος τύπος: Den· υποκοριστικός τύπος: Denny. Dion.
 βουλγαρικά: Дионисий (Ντιονίσι), Денис (Ντένις)
 γαλλικά: Denis· (moyen français:) Denis, Denys.
 γερμανικά: Dionysius, Dionys· σύντομος τύπος: Dion.
 δανέζικα: Dines.
 ισπανικά: Dionisio, Denis. καταλανικά: Dionisi, Dionís, Denís. βασκικά: Dunixi, Denis.
 ιταλικά: Dionisio, Dionigio, Dioniso, Deonisio, Donizio, Addnizio, Dionigio, Dionisi, Denisio, Denis.
 λατινικά: Dionysius.
 κροατικά: Dionizije (Ντιονίζιε), Denis.
 ολλανδικά: Dennis.
 ουγγρικά: Dénes, Gyenes (Ντένες).
 ουκρανικά: Денис (Ντένις)
 πολωνικά: Dionizjusz, Dionyzy.
 πορτογαλικά: Dionísio· Dinis, Diniz (Τζινίς).
 ρουμανικά: Dionisie, Denis
 ρωσικά: Дионисий (Ντιονίσι)· Денис (Ντενίς).
 τσεχικά: Diviš, Dionýz, Dionýsos· σλοβακικά: Dionýz, Denis, Dino.
 σουηδικά: Dionysius, σύντομος τύπος: Dion. Dennis. Dinius. Dynius.

Άγιοι με το όνομα Διονύσιος 

 Μαρτύρων Ευφρασίας, Λουκιανού, Παύλης και των νηπίων Κλαυδίου, Υπατίου, Παύλου και Διονυσίου, η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη τους στις 19 Ιανουαρίου.
 Διονύσιος ο εν τω Ολύμπω, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 24 Ιανουαρίου. Στον ιστότοπο της Εκκλησίας της Ελλάδος αναφέρεται ως ημερομηνία μνήμης του η 23η Ιανουαρίου.
 Των επτά οσίων της μονής Φιλοθέου, Φιλόθεου πρωτίστου δομήτορος αυτής, Θεοδοσίου ηγουμένου και μητροπολίτου Τραπεζούντας, Διονυσίου και Συμεώνος, Δομετίου του ησυχαστού, Δαμιανού και ιερομάρτυρος Κοσμά του ισαποστόλου, η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη τους στις 24 Ιανουαρίου.
 Κοδράτος, Ανεκτός, Παύλος, Διονύσιος, Κρήσκος και Κυπριανός οι εν Κορίνθω, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 10 Μαρτίου.
 Αγάπιος μάρτυς και οι συν αυτώ Πλησίος, Ρωμύλος, Τιμόλαος, Αλέξανδροι δύο και Διονύσιοι δύο, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 15 Μαρτίου και η Καθολική στις  24 Μαρτίου.
 Σωκράτης και Διονύσιος μάρτυρες, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 19 Απριλίου.
 Πέτρος, Παύλος, Διονύσιος, Ανδρέας και Χριστίνα, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 18 Μαΐου  και η Καθολική στις 15 Μαρτίου.
 Οσίων Εράσμου, Πύρρου, του παρθένου, Διονυσίου του θαυματουργού και μακαρίου Αγαπητού, αμίσθου, των Ρώσων, η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη τους την 1 Ιουνίου.
 Λουκιλιανός, Παύλη και τα συν αυτοίς νήπια, Κλαύδιος, Υπάτιος, Παύλος και Διονύσιος, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 3 Ιουνίου.
 Διονύσιος όσιος ο Κτίτωρ τής εν τω Άθω μονής Προδρόμου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 25 Ιουνίου.
 Οσίων Φωτίου κτίτορος της εν Θεσ/νίκη ιεράς μονής Ακαπνίου, Διονυσίου του ρήτορος και Μητροφάνους, των εν Άθω, η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη τους στις 9 Ιουλίου.
 Μαξιμιλιανός, Ιάμβλιχος, Μαρτινιανός, Διονύσιος, Αντωνίνος, Κωνσταντίνος και Εξακουστοδιανός, οι εν Εφέσω επτά παίδες, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 4 Αυγούστου. Ο Σωφρ. Ευστρατιάδης διορθώνει στις 22 Οκτωβρίου· την ίδια ημερομηνία αναφέρει και η Εκκλησία της Ελλάδος.
 Κυριακός, Διονύσιος και Ανδρόνικος, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 6 Σεπτεμβρίου.
 Διονύσιος, επίσκοπος Αλεξανδρείας, και οι οκτώ μαθητές του, Φαύστος, Γάιος, Πέτρος, Παύλος, Ευσέβιος, Χαιρήμων, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 3 Οκτωβρίου αλλά και στις 4 Οκτωβρίου, και η Καθολική στις 3 Οκτωβρίου αλλά και στις 8 Απριλίου.
 Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, ιερομάρτυς, η Ορθόδοξη και η Καθολική Εκκλησία τιμούν τη μνήμη του στις 3 Οκτωβρίου.
 Διονύσιος, επίσκοπος Παρισίων, η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 9 Οκτωβρίου.
 Ιάκωβος οσιομάρτυς, μετά των δύο μαθητών αυτού Ιακώβου διακόνου και Διονυσίου μοναχού, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους την 1 Νοεμβρίου. Ο Σωφρ. Ευστρατιάδης σημειώνει την 2α Νοεμβρίου.
 Διονύσιος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 23 Νοεμβρίου.  Στον ιστότοπο της Εκκλησίας της Ελλάδος αναφέρεται ως ημερομηνία μνήμης του Διονυσίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, του «Σοφού» η 23η Νοεμβρίου, αλλά και των οσίων Κυριακού του Αναχωρητού (†556) και Διονυσίου Α΄ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως η 29η Σεπτεμβρίου.
 Διονύσιος επίσκοπος Κορίνθου, η Ορθόδοξη και η Καθολική Εκκλησία τιμούν τη μνήμη του στις 29 Νοεμβρίου.
 Διονύσιος νέος ο εκ Ζακύνθου, αρχιεπίσκοπος Αιγίνης, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 17 Δεκεμβρίου. Η ανακομιδή του λειψάνου του τιμάται στις 24 Αυγούστου.

 Για το πλήθος των αγίων της Καθολικής Εκκλησίας βλ.  «Διονύσιος», στον ιστότοπο Santi e Beati.

Πρόσωπα

Με το όνομα Διονύσιος, Διονύσης 
 Διονύσιος Κόκκινος (1884–1967), ιστορικός και ακαδημαϊκός.
 Διονύσιος Ζακυθηνός (1905–1993), ιστορικός  και ακαδημαϊκός.
 Διονύσιος Ταβουλάρης (1840–1928), ηθοποιός του θεάτρου.
 Διονύσιος Ρώμας (1906–1981), λογοτέχνης και πολιτικός.
 Διονύσιος Σολωμός (1798–1857), ο εθνικός ποιητής της Ελλάδας.
 Διονύσης Χαριτόπουλος (1947), λογοτέχνης.
 Διονύσης Παπαγιαννόπουλος (1912–1984), ηθοποιός του κινηματογράφου.
 Διονύσης Τσακνής (1954), τραγουδιστής και συνθέτης.
 Διονύσης Σαββόπουλος (1944), τραγουδιστής και συνθέτης.
 Διονύσης Ηλιάδης (1983), πρωταθλητής του τζούντο.
 Διονύσης Σιμόπουλος (1943), φυσικός και αστρονόμος, επίτιμος διευθυντής του Ευγενιδείου Πλανηταρίου.
 Μητροπολίτης Διονύσιος (Митрополит Дионисий, 1300–1385), Ρώσος μητροπολίτης της Μόσχας.

Με το όνομα Νύσης 
 Νύσης Μεσσηνέζης (1902–1992), λογοτέχνης.

Με το όνομα Ντένις (Dennis), Ντενί (Denis) 

 Ντενί Παπέν (Denis Papin, 1647–1712), Γάλλος φυσικός.
 Ντενί Ντιντερώ (Denis Diderot, 1713–1784), Γάλλος φιλόσοφος, εγκυκλοπαιδιστής.
 Ντένις Χόπερ (Dennis Hopper, 1936–2010), Αμερικανός ηθοποιός και σκηνοθέτης.
 Ντένις ο τρομερός (Dennis the Menace), τίτλος σειράς κόμικς, αμερικανικών και βρετανικών, ταινιών κινηματογραφικών και τηλεοπτικών, και βίντεο γκέιμ με τον ομώνυμο ήρωα.
 Ντένις Ρόντμαν (Dennis Rodman, 1961), Αμερικανός καλαθοσφαιριστής.
 Ντένις Κουέιντ (Dennis Quaid, 1954), Αμερικανός ηθοποιός.
 Ντένις Μπέργκαμπ (Dennis Bergkamp, 1969), Ολλανδός ποδοσφαιριστής.
 Τζινίς της Πορτογαλίας (Dinis ή Diniz, 1261–1325), βασιλιάς της Πορτογαλίας.

Δείτε επίσης 
 Διόνυσος, στην αρχαιοελληνική μυθολογία, γιος του Δία και της Σεμέλης, θεός του οίνου και της γονιμότητας.
 Διονύσιος, για άλλα πρόσωπα με το όνομα Διονύσιος.
 Ντενίζ, αντρικό και γυναικείο όνομα της τουρκικής γλώσσας, που σημαίνει «θάλασσα» (Μαύρη Θάλασσα, τουρκικά: Καρά-Ντενίζ). Με το όνομα αυτό είναι γνωστοί στην Ελλάδα ο Τούρκος πολιτικός Ντενίζ Μπαϊκάλ, η Τουρκάλα ηθοποιός Ντενίζ Τσακίρ.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Παραπομπές

Ανδρικά ελληνικά ονόματα
Αγιωνύμια
Αρχαία ελληνικά ονόματα
Θεοφόρα ονόματα