Λέον Λέντερμαν

Ο Λέον Μαξ Λέντερμαν (Leon Max Lederman, 15 Ιουλίου 1922 – 3 Οκτωβρίου 2018) ήταν Αμερικανός πειραματικός φυσικός στοιχειωδών σωματίων, που τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1988, μαζί με τους Μέλβιν Σβαρτς και Τζακ Στάινμπέργκερ, για την έρευνά τους σχετικά με τα νετρίνα. Υπήρξε διευθυντής του Φέρμιλαμπ στο Ιλινόι.

Σπουδές και σταδιοδρομία
Ο Λέντερμαν γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη. Γονείς του ήταν οι Μόρις και Μίνα Λέντερμαν, Ρωσοεβραίοι μετανάστες. Ο Λέον τελείωσε το Γυμνάσιο «James Monroe» στο νότιο Μπρονξ. Πήρε το πτυχίο του στη χημεία από το City College της Νέας Υόρκης το 1943 και διδακτορικό στη φυσική από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια το 1951. Στη συνέχεια δίδαξε στο Κολούμπια, κατέχοντας στο τέλος της σταδιοδρομίας του την έδρα Eugene Higgins της Φυσικής. Το 1960 πέρασε μερικούς μήνες στο CERN, στη Γενεύη, ενώ το 1979 πήρε μακρά άδεια από το Κολούμπια και έγινε διευθυντής του Φέρμιλαμπ. Μετά τη συνταξιοδότησή του το 1989 δίδαξε για λίγο στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, και μετά στο Τμήμα Φυσικής του Τεχνολογικού Ινστιτούτου του Ιλινόι. Το 1991 έγινε πρόεδρος της Αμερικανικής Ενώσεως για την Πρόοδο της Επιστήμης.

Ο Λέντερμαν υπήρξε ένας από τους κυριότερους υποστηρικτές του προγράμματος «Πρώτα η Φυσική» («Physics First») για την προτεραιότητα της διδασκαλίας της φυσικής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση έναντι της χημείας και της βιολογίας.

Ο Λέντερμαν διετέλεσε πρόεδρος της Αμερικανικής Εταιρείας Φυσικής (American Physical Society) και μέλος του συμβουλευτικού οργάνου της κυβερνήσεως JASON.

Ανάμεσα στα επιτεύγματα του Λέον Λέντερμαν συγκαταλέγονται η ανακάλυψη του νετρίνου του μιονίου το 1962 και του bottom κουάρκ το 1977. Αυτές οι δύο ανακαλύψεις εδραίωσαν τη φήμη του ως ενός από τους κορυφαίους σωματιδιακούς φυσικούς του κόσμου.

Το 1977 μία ομάδα φυσικών με επικεφαλής τον Λέντερμαν ανακοίνωσε ότι ένα σωματίδιο με μάζα περί τα 6 GeV παράχθηκε από τον επιταχυντή του Φέρμιλαμπ. Τού δόθηκε το όνομα Υ, από το γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, αλλά μετά από τη συλλογή και άλλων δεδομένων η ομάδα ανακάλυψε ότι αυτό το σωμάτιο δεν υπήρχε στην πραγματικότητα, οπότε η ψευδοανακάλυψη έγινε γνωστή πολύ ταιριαστά ως «ουπς-Λεόν», ως παραλλαγή της αγγλικής προφοράς του αρχικού του ονόματος «ύψιλον» σε λογοπαίγνιο με το μικρό όνομα του Λέντερμαν.

Ως διευθυντής του Φέρμιλαμπ και μετέπειτα κάτοχος Βραβείου Νόμπελ Φυσικής, ο Λέντερμαν υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους υποστηρικτές (κατά κάποιες πηγές ο αρχιτέκτονας ή ο προτείνας) του Υπεραγώγιμου Υπερεπιταχυντή (Superconducting Super Collider, SSC) στο Τέξας, που εγκρίθηκε περί το 1983, αλλά ματαιώθηκε μία δεκαετία αργότερα. Αργότερα ο Λέντερμαν έγραψε στο εκλαϊκευτικό βιβλίο του The God Particle (1993) για τα σχετικά με τα τελευταία χρόνια του προγράμματος και το μεταβαλλόμενο πολιτικό κλίμα της δεκαετίας εκείνης. Το όλο και πιο θνησιγενές πρόγραμμα του SSC μπήκε οριστικά «στο ράφι» το ίδιο εκείνο έτος, και αφού είχαν ξοδευθεί περίπου 2 δισεκατομμύρια δολάρια που πήγαν χαμένα.

Το 1988 ο Λέντερμαν τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής μαζί με τους Μέλβιν Σβαρτς και Τζακ Στάινμπέργκερ, «για τη μέθοδο ακτινοβολίας νετρίνου και για την αποσαφήνιση της διπλέτας των λεπτονίων μέσω της ανακαλύψεως του νετρίνου του μιονίου».

Προσωπική ζωή και απόψεις
Στο βιβλίο του The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question? (= «Το σωματίδιο του Θεού: Αν το Σύμπαν είναι η απάντηση, τότε ποια είναι η ερώτηση;») ο Λέον Λέντερμαν διηγείται ότι, αν και εγγράφηκε στο πανεπιστήμιο για να σπουδάσει χημεία, συναρπάστηκε με τη φυσική εξαιτίας της καθαρότητας της λογικής της και της ελλείψεως αμφισημίας στα αποτελέσματα των πειραμάτων της. Ο καλύτερος φίλος του στα φοιτητικά του χρόνια, ο Μάρτιν Κλάιν, τον έπεισε «για τα μεγαλεία της φυσικής σε ένα μακρό βραδυνό πάνω από πολλές μπύρες». Μετά από αυτή τη συζήτηση, ο Λέντερμαν ήταν αποφασισμένος πλέον να μεταπηδήσει στη φυσική.

Μετά από τρία χρόνια στον αμερικανικό στρατό κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στη φυσική στο Κολούμπια και είχε την τύχη να εργασθεί εκεί για το διδακτορικό του με το συγχροκύκλοτρο Nevis του Κολούμπια, που ήταν τότε ο ισχυρότερος επιταχυντής σωματιδίων στον κόσμο. Η τεχνική των επιταχυντών μόλις ωρίμαζε εκείνη την εποχή και δημιούργησε ουσιαστικά την ερευνητική περιοχή της σωματιδιακής φυσικής.

Στο Σωματίδιο του Θεού ο Λέντερμαν έγραψε ότι η ιστορία της ατομικής και υποατομικής θεωρίας «είναι μια ιστορία αναγωγισμού – προσπάθειας να αναχθούν όλες οι λειτουργίες της φύσης σε έναν μικρό αριθμό νόμων που διέπουν έναν μικρό αριθμό πρωτογενών αντικειμένων.» Και σε αυτή την προσπάθεια εντάχθηκε και το δικό του έργο: Κυνήγησε τα βαριά κουάρκ και είχε την ελπίδα να βρει το μποζόνιο του Χιγκς. Το τοπ κουάρκ, του οποίου την ύπαρξη ο ίδιος και άλλοι φυσικοί προέβλεψαν σύμφωνα με το Καθιερωμένο Πρότυπο, ανιχνεύθηκε στο Φέρμιλαμπ όχι πολύ μετά την έκδοση αυτού του βιβλίου.

Ο Λέον Λέντερμαν απέκτησε τρία τέκνα με την πρώτη του σύζυγο, τη Φλόρενς Γκόρντον. Η δεύτερη σύζυγός του ήταν η `Ελεν Καρ (Ellen Carr). Μετά τη συνταξιοδότησή του αποσύρθηκε στο Ντριγκς (Driggs) του Αϊντάχο. Τον Μάιο του 2015 πούλησε το χρυσό μετάλλιο του Βραβείου Νόμπελ του για 765 χιλιάδες δολάρια. Σύμφωνα με τη σύζυγό του, αντιμετώπιζαν την οικονομική αβεβαιότητα των ιατρικών εξόδων σχετικά με τη διάγνωση της άνοιάς του. Καθώς δήλωσε η ίδια, «Είναι στ' αλήθεια δύσκολο. Μακάρι να ήταν διαφορετικά. Αλλά είναι ευτυχισμένος. Τού αρέσει το μέρος που ζει, με τις γάτες, τους σκύλους και τα άλογα. Δεν έχει προβλήματα άγχους.»

Ο Λέντερμαν ήταν άθεος, όπως και ο Χιγκς, και είχαν εκφράσει τη δυσφορία τους με τον όρο «σωματίδιο του Θεού» για το ομώνυμο σωματίδιο.

Τα βιβλία του
 The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question?, με τον Dick Teresi 
 From Quarks to the Cosmos, με τον David N. Schramm 
 Portraits of Great American Scientists, με άλλους 
 Symmetry and the Beautiful Universe, με τον θεωρητικό φυσικό Christopher T. Hill 
 Quantum Physics for Poets, με τον Christopher T. Hill 
 Beyond the God particle, με τον Christopher T. Hill

Τιμητικές διακρίσεις
 Μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών, από το 1965.
 Εθνικό Μετάλλιο Επιστήμης των ΗΠΑ, 1965.
 Μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών, από τις 13 Μαΐου 1970.
 Βραβείο Elliot Cresson του Ινστιτούτου Φραγκλίνου, 1976.
 Βραβείο Βολφ για τη Φυσική, Ισραήλ, 1982.
 Βραβείο Διακεκριμένου Συνεργάτη του Υπουργείου Ενέργειας (Department of Energy Distinguished Associate Award), Μάιος 1988.
 Βραβείο Νόμπελ Φυσικής, Δεκέμβριος 1988.
 Μέλος της Αμερικανικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, από τις 21 Απριλίου 1989.
 Βραβείο της Public Affairs Committee της Αμερικανικής Χημικής Εταιρείας, 22 Μαρτίου 1991.
 Βραβείο «Ενρίκο Φέρμι» του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ, 1992.
 Μετάλλιο του προέδρου του City College (μέρος του City University of New York), 28 Μαΐου 1993.
 Ordem Nacional do Merito Cientifico, Βραζιλία, 13 Ιουνίου 1995.
 Μετάλλιο του Τομέα Σωματιδίων και Πεδίων της Μεξικανικής Φυσικής Εταιρείας, Mérida, Γιουκατάν, Μεξικό, 11 Νοεμβρίου 1999.
 Βραβείο Vannevar Bush, 2012.

Επιπλέον, ο Λέντερμαν ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας τουλάχιστον 35 πανεπιστημίων και κολεγίων, μεταξύ των οποίων και τα παρακάτω:

 Πανεπιστήμιο του Σικάγου, 10 Ιουνίου 1983
 Πανεπιστήμιο Carnegie Mellon, Πενσυλβάνια, 15 Μαΐου 1988
 City College of New York, 8 Ιουνίου 1988
 Πανεπιστήμιο της Aurora, Aurora, Ιλινόι, 20 Μαΐου 1989
 Πανεπιστήμιο του Ιλινόι στο Σικάγο, 11 Ιουνίου 1989
 Πανεπιστήμιο του Guanajuato, Guanajuato Μεξικού, 2 Αυγούστου 1989
 Πανεπιστήμιο Bradley, Peoria, Ιλινόι, 19 Μαΐου 1990
 Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Νέα Υόρκη, 26 Σεπτεμβρίου 1990
 Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον, Ηνωμένο Βασίλειο, 10 Ιουλίου 1992
 Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Geneseo, Νέα Υόρκη, 15 Μαΐου 1993
 Πανεπιστήμιο Case-Western Reserve, Κλήβελαντ, Οχάιο, 23 Μαΐου 1993
 Πανεπιστήμιο Νοτρ Ντέιμ, Ιντιάνα, 18 Μαΐου 1997
 Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, Δεκέμβριος 1998
 Πανεπιστήμιο του Πεκίνου, Κίνα, 5 Νοεμβρίου 2000
 Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Φλόριντα, Melbourne, Φλόριντα, Μάιος 2004
 Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσινγκτον, Ουάσινγκτον, 16 Μαΐου 2004
 Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο, Columbus, Οχάιο, 12 Δεκεμβρίου 2004
 Κολέγιο Gustavus Adolphus, St. Peter, Μινεσότα, 24 Οκτωβρίου 2008

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 «Education, Politics, Einstein and Charm» συνέντευξη στο The Science Network
 Βιογραφία και βιβλιογραφικό υλικό, από το Γραφείο Επιστημονικών & Τεχνικών Πληροφοριών του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ
 Ιστοσελίδα για τον Λέντερμαν στο Φέρμιλαμπ
 Ιστοσελίδα για τον Λ. Λέντερμαν στο www.nobel-winners.com
 Επιστημονικές δημοσιεύσεις του Λ.Μ. Λέντερμαν στο INSPIRE-HEP
 Βοήθημα για τις δημοσιεύσεις του στο Πρόγραμμα Ιστορίας και Αρχείων του Φέρμιλαμπ

Αμερικανοί φυσικοί
Βραβευμένοι με Νόμπελ Φυσικής
Αμερικανοί νομπελίστες
Αμερικανοεβραίοι επιστήμονες
Αμερικανοί άθεοι
Αμερικανοί σκεπτικιστές
Μέλη της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των Ηνωμένων Πολιτειών