Διονυσία (όνομα)

Διονυσία [στα νέα ελληνικά: δionisía, δjonisía] είναι ελληνικό γυναικείο κύριο όνομα (βαφτιστικό όνομα). Από το όνομα Διονυσία προέρχονται τα υποκοριστικά ονόματα: Διόνη, Διώνη, Διονυσούλα, Ντένη, Ντένια.

Ετυμολογία του ονόματος Διονύσιος 

Το αρχαιοελληνικό όνομα Διονυσία, θηλυκός τύπος του Διονύσιος, προέρχεται από το Διόνυσος, το όνομα του θεού του οίνου και της γονιμότητας, γιου του Δία και της θνητής Σεμέλης στην αρχαιοελληνική μυθολογία και σημαίνει «αφιερωμένη στον Διόνυσο». 

Το ίδιο το θεωνύμιο Διόνυσος, επίσης Διόννυσος και Ζόννυσος, από το *Διόσ-νυσος, είναι αβέβαιου ετύμου. 
Σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη, αν για το πρώτο συνθετικό του ονόματος είναι βέβαιο ότι προέρχεται από το Ζεύς, γενική Διός, για το δεύτερο συνθετικό, από τις πολλές υποθέσεις οι οποίες έχουν διατυπωθεί, η πιο αληθοφανής το συνδέει με το Νῦσα / Νῦσσα, όνομα νυμφών οι οποίες θεωρούνταν από τη μυθολογία ως τροφοί του Διονύσου. 
Η αναγωγή του θεού σε θρακικές και λυδικές πηγές δεν ευσταθεί μετά τη διαπίστωση της ύπαρξής του ήδη στη μυκηναϊκή εποχή (πβ. μυκηναϊκό di-wo-nu-so-jo, τύπος γενικής).

Ονομαστική εορτή 
 Στις 3 Οκτωβρίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη και η Καθολική Εκκλησία τιμούν τη μνήμη του Διονυσίου του Αρεοπαγίτου.  Την ίδια ημέρα η Ορθόδοξη τιμά και τη μνήμη του επισκόπου Αλεξανδρείας Διονυσίου· η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 3 Οκτωβρίου αλλά και στις 8 Απριλίου.
10 Απριλίου 
23 Ιανουαρίου 
 Στις 17 Δεκεμβρίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του αρχιεπισκόπου Αιγίνης Διονυσίου νέου τού εκ Ζακύνθου.

Διάδοση του ονόματος  
Ο Αθ. Μπούτουρας κατατάσσει το όνομα στα «Ονόματα εξ αγίων», εξαιτίας της πανελλήνιας απήχησης δύο κυρίως αγίων, καταρχάς του πολιούχου της Αθήνας και συνεργάτη του αποστόλου Παύλου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου (1ος αι.) (βλ. Πράξεις των Αποστόλων, ιζ΄ 34) και ύστερα του πολιούχου Ζακύνθου αρχιεπισκόπου Αιγίνης Διονυσίου της Ζακύνθου ( 16ος–17ος αι.). 
Στη Δυτική Ευρώπη ξεχωρίζει ο πρώτος επίσκοπος του Παρισιού Διονύσιος (λατινικά: Dionysius, γαλλικά: saint Denis de Paris), που μαρτύρησε στο Παρίσι τον  (3ο αι.) μαζί με τον Ελευθέριο και τον Ρούστικο, και που η εκκλησιαστική παράδοση τον συνέχεε για αιώνες με τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη. 
Ο επίσκοπος του Παρισιού διέδωσε τον χριστιανισμό στους Γαλάτες και από εκεί στη Δυτική και τη Βόρεια Ευρώπη, και μαζί διαδόθηκε και το όνομα Διονύσιος και Διονυσία, μέσω του λατινικού Dionysia, Denisia, Denisa, Denise, στους λαούς της Δύσης. 
Στην Αγγλία το όνομα έφθασε με τους Νορμανδούς. 

Ενδεικτικά, σήμερα στον ελλαδικό χώρο, σε μια προσπάθεια στατιστικής αποτίμησης της συχνότητας των ελληνικών ονομάτων από τον Απρίλιο του 2009, το βαφτιστικό Διονυσία παρουσιάζεται ως το 109ο πιο συχνό όνομα (75ο ανάμεσα στα γυναικεία). 
Το φέρουν γύρω στις 10.000 Ελληνίδες ή ποσοστό 0,14%. 
Ενώ, σύμφωνα με τον Νικ. Κοντοσόπουλο, το όνομα Διονυσία είναι χαρακτηριστικό ζακυνθινό γυναικείο όνομα.
Στην Κύπρο, κατά την απογραφή του πληθυσμού το 2011, το όνομα Διονυσία παρουσιάζεται 615ο σε συχνότητα, με 55 εμφανίσεις σε σύνολο 145.612 ή ποσοστό 0,04%.

Σύμφωνα με τη Θετίμα, το όνομα Διονυσία εμφανίζεται στο Lexicon of Greek Personal Names (LGPN) να το φέρουν 197 διαφορετικά πρόσωπα στην αρχαία και ελληνιστική εποχή. 
Η πρωιμότερη μαρτυρία προέρχεται από την Κρήτη τον 6ο αι. π.Χ. 
Παράλληλοι τύποι: Διοννυσία (6ος αι. π.Χ., Κύπρος), 
Δειωνυσία (αυτοκρατορική περίοδος, Πάρος), 
Διωνυσία (5ος-6ος αι. μ.Χ., Αθήνα), 
Διονυσεία (4ος/5ος αι. μ.Χ., Λοκρίδα), 
Δειονοισια (4ος αι. μ.Χ., Λυδία), Dionysia (1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ., αυτοκρατορική περίοδος, Κάτω Ιταλία· 2ος αι. μ.Χ., 3ος αι. μ.Χ., Θράκη).  
Τέλος, Διονυσώ, στο δήμο της αρχαίας Αθήνας Λακιάδες (αρχ. Λακιάδαι).

Αντρικός τύπος του ονόματος 
 Διονύσιος· καθημερινός τύπος: Διονύσης· σύντομοι τύποι: Σάκης, Νιόνιος.

Τύποι του ονόματος 
 Διονυσία· Σία, σύντομος τύπος που προέκυψε από αποκοπή των πρώτων συλλαβών.
 Διονυσώ [δjonisó], Διονύσω [δjoníso]· Νύσω, σύντομος τύπος από αποκοπή των πρώτων συλλαβών (αντρικό Νύσης). 
 Διονυσή, στη Θράκη.

Υποκοριστικοί τύποι 
 Διονυσούλα, υποκοριστικό, κοινό σε όλο τον ελληνόφωνο χώρο· Σούλα, σύντομος τύπος που προέκυψε από αποκοπή των πρώτων συλλαβών. 
 Νόνη· Νόνω, στη Ζαγορά και τη Σηλυβρία.
 Διόνη, στην Καππαδοκία.
 Το όνομα Διονυσία μοιράζεται με άλλα ονόματα τύπους σαν το Σόνια, από το ρωσικό Соня (Σοφία), το Σωσώ, συνήθως υποκοριστικό του Σωτηρία, το Σίσση κτλ. 
Ένα ακόμη υποκοριστικό μπορεί να είναι το Νίνα, το οποίο εκτιμάται ότι προέρχεται από το αρσενικό "Νιόνιος" όπου γίνεται "Νιόνια" και η απλοποίηση αυτού είναι το "Νίνα".

Τύποι από άλλες γλώσσες 
 Ντενίζ, Ντενίς, από το γαλλικό ή αγγλικό Denise, ή από το αγγλικό Denice.

Διαλεκτικοί τύποι 
 Διασινού [δjasiñú], στην Αστροπαλιά, Διασυνώ [δjasinó], Διασουνιώ [δjasuñó], στην Κω, Δυασινιώ [δjasiñó], στη Σάμο. 
 Βγενυσούλα [vjenisúla], από το αντρικό Βγενύσιος. Το όνομα, σύμφωνα με τον Αθ. Μπούτουρα, από παρετυμολόγηση πιθανώς προς τα ευγενής, βγαίνω.
 Διανή [δjaní], στη Μακεδονία, (αντρικό Διανής, το οποίο ωστόσο παρουσιάζεται στα ακριτικά άσματα ως σύντομος τύπος του Διγενής).
 Γιονυσία [jonísia].

Το όνομα σε άλλες γλώσσες 

Το όνομα διαδόθηκε σε άλλες γλώσσες μέσω του λατινικού Dionysia.
 αγγλικά: Denise (Ντενίζ, από τα γαλλικά), Denice, Deniece (Ντενίς).
 αλβανικά: Denisa.
 γαλλικά: Denise (Ντενίζ).
 γερμανικά: Dionysia, Dionisia (Ντιονίσια).
 δανικά:  Denise, Denice, Denize.
 ισπανικά: Dionisia, Denisa (από τα γαλλικά)· καταλανικά: Dionísia, Denisa (από τα γαλλικά)· βασκικά: Dunixe.
 ιταλικά: Dionisia, Deonisia, Dionigia· Denisia, Denisa, Denise (από τα γαλλικά).
 κροατικά: Dionizija.
 νορβηγικά: Denice, Denize· Dionetta, Dønet, Jønet.
 ολλανδικά: Denise.
 ουγγρικά: Dionízia, Döníz.
 πολωνικά: Dioniza, Dionizja. 
 ρουμανικά: Denisa.
 ρωσικά: Дениска· Деня (Дена)· Денуся· Дуся· Деша.
 σουηδικά: Denise, Denice, Denis, Denize.
 τσέχικα: Diviška, Dionýzie, Dionysie· σλοβακικά: Dionýzia.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Παραπομπές

Γυναικεία ελληνικά ονόματα
Αγιωνύμια
Αρχαία ελληνικά ονόματα
Θεοφόρα ονόματα