Ερνστ Νόλτε

Ο Ερνστ Νόλτε (γερμανικά: Ernst Nolte, 11 Ιανουαρίου 1923 - 18 Αυγούστου 2016) ήταν Γερμανός ιστορικός και φιλόσοφος. Το κυριότερο ενδιαφέρον του αποτελεί η συγκριτική μελέτη φασισμού και κομμουνισμού, ειδικότερα Ναζισμού και Σταλινισμού. Υπήρξε καθηγητής σύγχρονης ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ (Marburg) μεταξύ 1965 και 1973. Aπό το 1973 μέχρι το 1991 δίδαξε, επίσης, στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (Freie Universität Berlin) , στο οποίο αργότερα έγινε ομότιμος καθηγητής. Είναι γνωστός για το πρωτότυπο έργο του Der Faschismus in Seiner Epoche (Ο Φασισμός στην εποχή του), το οποίο έτυχε παγκόσμιας επιδοκιμασίας όταν δημοσιεύτηκε το 1963. Υπήρξε διαπρεπής συντηρητικός ακαδημαϊκός από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και ενεπλάκη σε πολλές έριδες σχετικά με την ερμηνεία της ιστορίας του φασισμού και του κομμουνισμού. Τα τελευταία χρόνια είχε επικεντρωθεί στη μελέτη του ισλαμισμού και ισλαμοφασισμού. Είχε λάβει διάφορα βραβεία, μεταξύ των οποίων το Hanns Martin Schleyer και το Konrad Adenauer. Νυμφεύθηκε την Annedore Mortier και ήταν πατέρας του Γκέοργκ Νόλτε (Georg Nolte), καθηγητή διεθνούς δικαίου στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ του Βερολίνου.

Πρώιμα χρόνια
Ο Νόλτε γεννήθηκε σε μια καθολική οικογένεια στην πόλη Βίτεν (Witten) της Βεστφαλίας. Γονείς του ήταν ο Χάινριχ και η Άννα Νόλτε. Σε συνέντευξή του στη γαλλική εφημερίδα Eurozine στις 28 Μαρτίου 2003, ανάφερε ότι η πρώτη συνάντησή του με τον κομμουνισμό συνέβη στην ηλικία των επτά ετών το 1930, όταν σ' ένα ιατρείο διάβασε τη μετάφραση ενός σοβιετικού παιδικού βιβλίου που χτυπούσε την καθολική εκκλησία, πράγμα που του δημιούργησε θυμό. 

Το 1941, ο Νόλτε απαλλάχθηκε από τη στρατιωτική υπηρεσία εξαιτίας μιας παραμόρφωσης στο χέρι. Σπούδασε Φιλοσοφία, Φιλολογία και Ελληνικά στα πανεπιστήμια του Μίνστερ (Münster), του Βερολίνου (Berlin) και του Φράιμπουργκ (Freiburg). Στο Φράιμπουργκ ήταν μαθητής του Μάρτιν Χάιντεγκερ, στον οποίο αναγνώριζε μεγάλη επιρροή.  Από το 1944 και εξής, ο Νόλτε έγινε στενός φίλος της οικογένειας Χάιντεγκερ και, όταν το 1945 ο καθηγητής φοβήθηκε ότι θα τον συλλάβουν οι Γάλλοι, ο Νόλτε τον εφοδίασε με τρόφιμα και ρούχα για μια απόπειρα διαφυγής.  Ο Όιγκεν Φινκ (Eugen Fink) ήταν ένας άλλος καθηγητής που άσκησε επιρροή στον Νόλτε. Μετά το 1945, αφού έλαβε το πτυχίο του στη Φιλοσοφία, εργάσθηκε ως διδάσκων σε Γυμνάσιο (Gymnasium). Το 1952, έλαβε το ντοκτορά του στη Φιλοσοφία στο Φράιμπουργκ για τη θέση του Selbstentfremdung und Dialektik im deutschen Idealismus und bei Marx (Αποξένωση και Διαλεκτική στον Γερμανικό Ιδεαλισμό και τον Μαρξ). Στη συνέχεια, άρχισε σπουδές στη σύγχρονη ιστορία (Zeitgeschichte). Το 1963, εξέδωσε το σύγγραμμά του Der Faschismus in seiner Epoche, με το οποίο έλαβε πιστοποίηση ακαδημαϊκών προσόντων στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας (Habilitationsschrift).

Ο Φασισμός στην εποχή του (Der Faschismus in seiner Epoche)
Ο Νόλτε άρχισε να γίνεται γνωστός το 1963 με το βιβλίο του Der Faschismus in seiner Epoche, το οποίο μεταφράστηκε στα αγγλικά με τίτλο The Three Faces of Fascism. Σ' αυτό υποστήριξε ότι ο φασισμός ξεκίνησε ως μορφή αντίστασης και αντίδρασης ενάντια στη νεωτερικότητα. Η βασική υπόθεση και μεθοδολογία του ήταν βαθιά ριζωμένες στη γερμανική παράδοση της φιλοσοφίας της ιστορίας, μια μορφή διανοητικής ιστορίας που επιδιώκει να ανακαλύψει τη "μεταπολιτική διάσταση" της ιστορίας. Η μεταπολιτική διάσταση θεωρείται ότι είναι η ιστορία των μεγάλων ιδεών που λειτουργούν σαν βαθιές πνευματικές δυνάμεις, που διαχέονται με την ισχύ τους σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας.  Κατά την άποψη του Νόλτε, μόνον αυτοί που έχουν εκπαίδευση στη φιλοσοφία μπορούν να ανακαλύψουν τη "μεταπολιτική διάσταση", ενώ όσοι χρησιμοποιούν συνήθεις ιστορικές μεθόδους αποτυγχάνουν να συλλάβουν αυτή τη διάσταση του χρόνου. Χρησιμοποιώντας τις μεθόδους της Φαινομενολογίας ο Νόλτε υπέβαλε σε συγκριτική ανάλυση τον γερμανικό ναζισμό, τον ιταλικό φασισμό, καθώς και το κίνημα της  Action Française. Το συμπέρασμά του ήταν ότι ο φασισμός ήταν το μεγάλο αντι-κίνημα: Ήταν αντιφιλελεύθερος, αντικομμουνιστικός, αντικαπιταλιστικός και αντιαστικός. Κατά την άποψή του, ο φασισμός απέρριπτε ο,τιδήποτε είχε να προσφέρει ο σύγχρονος κόσμος και αποτελούσε ουσιαστικά ένα αρνητικό φαινόμενο. Με μια εγελιανή διαλεκτική, ισχυρίστηκε ότι η Action Française ήταν η θέση, ο ιταλικός φασισμός η αντίθεση και ο γερμανικός εθνικοσοσιαλισμός η σύνθεση των δύο προηγούμενων φασιστικών κινημάτων.  Υποστήριξε, επίσης, ότι ο φασισμός είναι αντιμαρξισμός που σκοπεύει να καταστρέψει τον εχθρό με την ανάπτυξη μιας ριζικά αντίθετης και εντούτοις σχετικής ιδεολογίας και με τη χρήση σχεδόν ταυτόσημων και εντούτοις τυπικά διαφοροποιημένων μεθόδων, ωστόσο πάντα μέσα στο άκαμπτο πλαίσιο της εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης και αυτονομίας.

Ο Νόλτε έδωσε μικρή σημασία στις κοινωνικές βάσεις του φασισμού. Αντιθέτως, η ανάλυσή του για τα φασιστικά δόγματα τον οδήγησε σε μια "μεταπολιτική" κατανόηση του φασισμού ως sui generis και αυτόνομης δύναμης. Υποστήριξε ότι ο φασισμός λειτούργησε σε τρία επίπεδα: Στον κόσμο της πολιτικής ως μορφή αντίθεσης στον μαρξισμό, στο κοινωνιολογικό επίπεδο σε αντίθεση με τις αστικές αξίες και στον "μεταπολιτικό" κόσμο ως αντίθεση στην "υπερβατικότητα" (transzendenz). Βλέπει στον φασισμό -με κάποιον μυστικισμό και αμηχανία- μια πρακτική και βίαιη αντίσταση στην "υπερβατικότητα", ένα ευρωπαϊκό κίνημα ταυτοχρόνως αντιπαραδοσιακό και αντινεωτερικό, που απορρίπτοντας καταρχήν και πριν απ' όλα τον κομμουνισμό (την ανεστραμμένη εικόνα του) απειλεί εξίσου την ύπαρξη της αστικής κοινωνίας.  Με τον όρο υπερβατικότητα/transzendenz", εννοεί μια διπλή διαδικασία: Την επιθυμία για χειραφέτηση και πρόοδο της ανθρωπότητας, την οποία χαρακτηρίζει ως "πρακτική υπερβατικότητα", και την αναζήτηση της πνευματικής σωτηρίας του ανθρώπου, "πέρα απ' ό,τι υπάρχει ή μπορεί να υπάρξει, σε ένα απόλυτο όλον", δηλαδή την πίστη στον Θεό και σε μια μελλοντική ζωή, την οποία ταυτίζει με την "θεωρητική υπερβατικότητα". Σε άρθρο του δημοσιευμένο στην Die Welt στις 2/1/1999 με τίτλο “Auschwitz als Argument in der Geschichtstheorie”, ο Νόλτε επέκρινε το βιβλίο του παλιού εχθρού του, Ρίτσαρντ Έβανς, In The Defence of History, στη βάση του ότι όψεις του Άουσβιτς είναι ανοικτές σε αναθεώρηση και, ως εκ τούτου, οι επιθέσεις του Έβανς στον ίδιο κατά τη διάρκεια της Historikerstreit ήταν αβάσιμες. Ειδικότερα, παραπέμποντας στον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Daniel Jonah Goldhagen, ισχυρίστηκε ότι η αποτελεσματικότητα των θαλάμων αερίων ως φονικών εργαλείων είχε διογκωθεί και ότι περισσότεροι Εβραίοι δολοφονήθηκαν με ομαδικούς τουφεκισμούς παρά με ομαδική εξόντωση με αέρια. Ισχυρίστηκε, επίσης, ότι ο αριθμός των ανθρώπων που δολοφονήθηκαν στο Άουσβιτς είχε υπερεκτιμηθεί μετά το 1945 (όχι τέσσερα εκατομμύρια, αλλά μάλλον ένα εκατομμύριο δολοφονήθηκαν εκεί) και ότι οι μνήμες από το Άουσβιτς του Binjamin Wilkomirski είναι κίβδηλες, συνεπώς η ιστορία του Ολοκαυτώματος είναι ανοικτή σε νέα ερμηνεία. Ο Έβανς δήλωσε, με τη σειρά του, ότι αυτός ο τύπος επιχειρημάτων έδειχνε ότι ο Νόλτε προσπαθούσε να αποφύγει να απαντήσει στην κριτική που ο ίδιος του απηύθυνε στη διάρκεια της Historikerstreit.

Στις 4/6/2000, ο Νόλτε τιμήθηκε με το βραβείο Konrad Adenauer για τα Γράμματα. Το βραβείο προκάλεσε εκτεταμένες διαμαρτυρίες και διαφωνίες. Ο άνθρωπος που παρέδωσε το βραβείο στον Νόλτε, ο Δρ Χορστ Μέλλερ (Horst Möller), από το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ιστορίας (Institut für Zeitgeschichte), εγκωμίασε τη συμβολή του στην επιστήμη, αποφεύγοντας να προσεγγίσει τα αμφιλεγόμενα επιχειρήματά του. Ο Χάινριχ Άουγκουστ Βίνκλερ (Heinrich August Winkler) υποστήριξε ότι ο  Μέλλερ θα έπρεπε να παραιτηθεί από τη διεύθυνση του Ινστιτούτου, στη βάση του ότι επέτρεψε στον εαυτό του να γίνει μέρος μιας διανοητικής πολιτικής προσβολής που σκόπευε να ενσωματώσει δεξιές και αναθεωρητικές θέσεις στο κυρίαρχο συντηρητικό ρεύμα. Ο Μπέντζαμιν Μηντ (Benjamin Meed), πρόεδρος της Συνέλευσης των Εβραίων Επιζώντων του Ολοκαυτώματος στην Αμερική, αποκάλεσε το βραβείο "απεχθή προσβολή στη μνήμη". Στον λόγο του κατά την αποδοχή του βραβείου, ο Νόλτε σχολίασε ότι θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί η άποψη ότι οι αντίθετοι των σκοπών του εθνικοσοσιαλισμού είναι πάντα καλοί και σωστοί, παρατηρώντας ότι η υπερβολική εβραϊκή υποστήριξη στον κομμουνισμό όπλισε τους Ναζί με "λογικές αιτίες" για τον αντισημιτισμό τους.

Τον Αύγουστο του 2000, ο Νόλτε δημοσίευσε στην εφημερίδα Die Woche ευνοϊκή κριτική για το βιβλίο του Νόρμαν Φλίνκενσταϊν (Norman Finkelstein) The Holocaust Industry, ισχυριζόμενος ότι το βιβλίο του ενίσχυε το δικό του επιχείρημά πως η μνήμη του Ολοκαυτώματος έχει χρησιμοποιηθεί από εβραϊκές ομάδες για δικούς τους λόγους. Η θετική κριτική του βιβλίου μπορεί να συνδέεται με την επιδοκιμασία από τον συγγραφέα του αιτήματος που ο Νόλτε για πρώτη φορά διατύπωσε στην Historikerstreit σχετικά με την "κανονικοποίηση" του γερμανικού παρελθόντος. Και ο Έλληνας ιστορικός Αριστοτέλης Καλλής επικρότησε το αίτημα του Νόλτε να σταματήσουν οι προσπάθειες δαιμονοποίησης του εθνικοσοσιαλισμού και η αντιμετώπιση του ναζιστικού καθεστώτος ως μοναδικού και ξεχωριστού, χωρίς όμοιό του στην ιστορία. Προσέθεσε, επίσης, ότι, αν και το έργο του Νόλτε έχει αμφίβολη μεθοδολογική και ιστορική αξιοπιστία, η δήλωσή του ότι το Shoah καθιστά δύσκολη την κριτική απόσταση από τα χρόνια των Ναζί είναι βάσιμη. Συμφώνησε, όμως, με τον επικριτή του Νόλτε, Τίμοθυ Μέισον (Timothy Mason), ο οποίος υποστήριξε ότι η προσπάθεια του Γερμανού ιστορικού να φέρει τους Νεότουρκους και τους Ερυθρούς Χμερ στην ιστοριογραφία του Ολοκαυτώματος ήταν άσχετος με τα πραγματικά ζητήματα περισπασμός. Ό,τι χρειαζόταν αληθινά η ιστοριογραφία του Γ΄ Ράιχ, επισήμανε ο Καλλής, ήταν το παράδειγμα μιας γενικής θεωρίας για τον φασισμό, όπως αυτή που προώθησε ο Μέισον και ο ίδιος ο Νόλτε κάποτε.

Σε συνέντευξή της το 2003, η Λίπστατ είπε ότι ιστορικοί σαν τον Νόλτε είναι, κατά κάποιον τρόπο, ακόμη πιο επικίνδυνοι από τους αρνητές. Χαρακτήρισε τον Νόλτε αντισημίτη πρώτης τάξης, ο οποίος επιχειρεί να αποκαταστήσει τον Χίτλερ λέγοντας πως δεν ήταν χειρότερος από τον Στάλιν, αλλά είναι προσεκτικός ώστε να μην αρνηθεί το Ολοκαύτωμα. Οι αρνητές του Ολοκαυτώματος κάνουν πιο εύκολη τη ζωή του Νόλτε, παρατήρησε η Λίπστατ: Έχουν σπρώξει, με τα ριζοσπαστικά επιχειρήματά τους, το κέντρο λίγο περισσότερο προς την πλευρά τους κι έτσι ένας λιγότερο ριζοσπάστης εξτρεμιστής, όπως ο Νόλτε, βρίσκεται κοντύτερα στον μεσαίο χώρο, πράγμα που τον κάνει πιο επικίνδυνο. Ο Αμερικανός ιστορικός Γουόρντ Τσώρτσιλ (Ward Churchill) έχει υπερασπιστεί τον Νόλτε απέναντι στις κατηγορίες της Λίπστατ, υποστηρίζοντας ότι έχει δίκιο (ο Νόλτε) να ισχυρίζεται ότι το Ολοκαύτωμα είναι απλώς μία από τις πολλές γενοκτονίες όλων των εποχών και, συνεπώς, δεν αποτελεί το μοναδικό κακό της ιστορίας. Το 2003 και 2004, ο Νόλτε ήταν προεξέχων υπερασπιστής του Μάρτιν Χόφμαν (Martin Hohmann), του οποίου οι απόψεις για το Shoah ήταν παρόμοιες με τις δικές του.

Σε κριτική της για τη μονογραφία του Ρίτσαρντ Όβερυ (Richard Overy) The Dictators το 2004, η αρθρογράφος Άνν Άπλμπαουμ (Anne Applebaum) υποστήριξε ότι η σύγκριση γερμανικής και σοβιετικής δικτατορίας είναι μια δυνατή διανοητική άσκηση, αλλά κατηγόρησε τον Νόλτε ότι με τα επιχειρήματά του είχε δυσφημήσει τη συγκριτική προσέγγιση. Την υπεράσπισή του απέναντι στην κατηγορία που του απηύθυνε η  Άπλμπαουμ, ότι δηλαδή επιχειρούσε να δικαιολογήσει το Ολοκαύτωμα, ανάλαβε ο Πάουλ Γκότφριντ (Paul Gottfried), επισημαίνοντας πως ο Νόλτε απλώς ισχυρίστηκε ότι οι Ναζί είχαν συνδέσει στο μυαλό τους Εβραίους και κομμουνιστές και ότι το Ολοκαύτωμα ήταν μια προσπάθεια να εξαλείψουν τους πιο πιθανούς υποστηρικτές του κομμουνισμού.

Στο βιβλίο του The Russian Roots of Nazism: White Émigrés And The Making of National Socialism, του 2005, ο Αμερικανός ιστορικός Μάικλ Κέλογκ (Michael Kellogg) υποστήριξε ότι υπήρχαν δύο άκρα σκέψης σχετικά με τις αρχές του εθνικοσοσιαλισμού. Το ένα άκρο αντιπροσωπεύει ο Νόλτε με το επιχείρημά του για τον "αιτιώδη σύνδεσμο" μεταξύ κομμουνισμού στη Ρωσία και ναζισμού στη Γερμανία και το άλλο ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ντάνιελ Γκολντχάγκεν (Daniel Goldhagen) με τις θεωρίες του για τη μοναδική γερμανική κουλτούρα ενός αντισημιτισμού με τάσεις "εκμηδενισμού". Ο Κέλογκ ισχυρίστηκε ότι το βιβλίο του αντιπροσώπευε μια προσπάθεια για μια μεσαία θέση μεταξύ των ισχυρισμών του Νόλτε και του Γκολντχάγκεν, αλλά ότι έκλινε προς τη θέση του Νόλτε, επιμένοντας ότι οι αντιμπολσεβίκοι και αντισημίτες Ρώσοι εμιγκρέ έπαιξαν ρόλο στη δεκαετία του 1920 στην ανάπτυξη της ναζιστικής ιδεολογίας με την εξαιρετικά σημαντική επίδρασή τους στη σκέψη των Ναζί για τον εβραιομπολσεβικισμό, ρόλος που δεν έχει εκτιμηθεί επαρκώς.

Η θέση του Νόλτε ότι η ναζιστική Γερμανία αποτελεί το "είδωλο στον καθρέπτη" της Σοβιετικής Ένωσης έχει κερδίσει την υποστήριξη πολλών άλλων ακαδημαϊκών, αν και δεν ταυτίζονται απολύτως με όλες τις θέσεις του. Ο Γερμανός ιστορικός Götz Aly, για παράδειγμα, έγραψε το 2006 στην Die Zeit ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα στη σύγκριση της γερμανικής με τη σοβιετική δικτατορία, αλλά ότι ο Νόλτε την έκανε με τέτοιο τρόπο, ώστε να ορθολογικοποιήσει και να δικαιολογήσει το Ολοκαύτωμα. Από τη μια πλευρά, λοιπόν, συμφωνούσε με τη θέση ότι το Ολοκαύτωμα δεν ήταν μοναδικό, αλλά μέρος μιας ευρύτερης περιόδου βίας και τρόμου στον 20ο αιώνα, και, από την άλλη, κατέκρινε τον Νόλτε για τη θέση που υποστήριξε στο βιβλίο του Streitpunkte το 1993, ότι οι θάλαμοι αερίων ήταν μια ευσπλαχνική επιλογή εκ μέρους των Ναζί, καθώς τα θύματα πέθαναν εκεί με ένα σχετικά υποφερτό τρόπο. Τον κατηγόρησε, επίσης, ότι έδειχνε εξωφρενική απάθεια απέναντι στους επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Τη θέση του Νόλτε υποστήριξε και ο Γάλλος ιστορικός Στεφάν Κουρτουά (Stéphane Courtois), δηλαδή και την άποψη ότι η Γερμανία υιοθέτησε ένα σύστημα καταστολής που μιμούνταν τις σοβιετικές μεθόδους και ότι η γενοκτονία ανθρώπων που ζούσαν στον Καύκασο, καθώς και η εξόντωση μεγάλων κοινωνικών ομάδων στη Ρωσία δεν ήταν πολύ διαφορετικές από παρόμοιες πολιτικές των Ναζί. Ο Κουρτουά έγραψε τον πρόλογο στη γαλλική έκδοση του βιβλίου του Νόλτε Der europäische Bürgerkrieg (Ο Ευρωπαϊκός Εμφύλιος Πόλεμος) που δημοσιεύτηκε το 2000 με τίτλο Guerre civile européenne 1917–1945. Και ο Βρετανός ιστορικός Νόρμαν Ντέιβις (Norman Davies) φαίνεται ότι υποστήριξε την ίδια θέση στο βιβλίο του No Simple Victory, δημοσιευμένο το 2006. Αντιθέτως, ο Αμερικανός ιστορικός Φριτζ Στερν (Fritz Stern) και ο Καναδός Ρόμπερτ Γκελάτελυ (Robert Gellately) αποκήρυξαν τις θέσεις του Νόλτε για το Ολοκαύτωμα. Συγκεκριμένα, ο πρώτος τον χαρακτήρισε, το 2006, αντισημίτη για την άποψή του ότι τα "εβραϊκά συμφέροντα" ήταν αυτά που κρατούσαν τη μνήμη του Ολοκατώματος ζωντανή και ο δεύτερος, το 2007, αν και υποστήριξε με σαφήνεια ότι υπάρχει ηθική ισοδυναμία μεταξύ των πράξεων των Ναζί στη Γερμανία και των κομμουνιστών στη Σοβιετική Ένωση, τον επέκρινε για την αναπαραγωγή της ναζιστικής ρητορικής και θεώρησε δίκαιη την παγκόσμια κατακραυγή για την απαράδεκτη και σοκαριστική θέση του ότι οι Εβραίοι είναι υπεύθυνοι για την καταστροφή τους, αλλά και για την άρνησή του, ενάντια σε όλες τις αποδείξεις, ότι ο αντισημιτισμός ήταν ριζωμένος στον γερμανικό εθνικισμό.

Σε συνέντευξή του στην Die Welt τον Ιούνιο του 2006, στην οποία επανέλαβε τις θεωρίες του για τον φασισμό, ο Νόλτε χαρακτήρισε τον ισλαμικό φονταμενταλισμό ως "τρίτη παραλλαγή" της "αντίστασης στην υπερβατικότητα", μετά τον κομμουνισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό, εκφράζοντας τη λύπη του για το ότι δεν θα έχει πολύ χρόνο ακόμη στη διάθεσή του, για να μελετήσει πλήρως τον ισλαμοφασισμό. Στο τέλος της συνέντευξης, ο Νόλτε αποκάλεσε τον εαυτό του φιλόσοφο, όχι ιστορικό, και υποστήριξε ότι οι συχνές εχθρικές αντιδράσεις των ιστορικών απέναντί του οφείλονταν στο στάτους του ως  φιλοσόφου που έγραφε ιστορία. Το τελευταίο βιβλίο του, Die dritte radikale Widerstandsbewegung: der Islamismus, μια μελέτη του ισλαμισμού, δημοσιεύτηκε το 2009.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
 Almond, Mark, “Historiography”, στο: I.C.B. Dear and M.R.D. Foot (ed.), The Oxford Companion to World War II, Oxford: Oxford University Press, 2002, σελ. 418–424
 Baldwin, Peter, "The Historikerstreit in Context", στο: Baldwin, Peter (ed.), Reworking the Past: Hitler, the Holocaust, and the Historians' Debate, Boston: Beacon, 1990, σελ. 3-37
 Bartov, Omer, "Soldiers, Nazis and War in the Third Reich", στο:  Christan Leitz (ed.)The Third Reich: The Essential Readings, London: Blackwall, 1999, σελ. 131-150
  Baurer, Yehuda "A Past That Will Not Go Away", στο: Michael Berenbaum and Abraham Peck (ed.), The Holocaust and History: The Unknown, the Disputed and the Reexamined, Bloomington: Indiana University Press, 1998, σελ. 2-22
  Braunthal, Gerard, "Review: Ernst Nolte (ed.), Theorien über den Faschismus", [Neue Wissenschaftliche Bibliothek, Number 21.], Cologne: Kiepenheuer & Witsch, 1967, περ. The American Historical Review, τόμος 75, τεύχος 2, Δεκέμβριος 1969, σελ. 487-488
 Brockmann, Stephen, "The Politics Of German History", περ. History and Theory, τόμος 29, τεύχος 2, 1990, σελ. 179-189
  Buse Dieter K. and Doerr, Modern Germany: an encyclopedia of history, people, and culture 1871-1990,  Garland Publishing, 1998
 Diner, Dan, "The Historians' Controversy: Limits to the Historicization of National Socialism", περ. Tikkun, τόμος 2, 1987, σελ. 74–78
 Eley, Geoff, "Viewpoint Nazism, Politics and the Image of the Past: Thoughts on the West German Historikerstreit 1986-1987", περ. Past and Present, τόμος 121, 1988, σελ. 171-208
 Evans, Ritsard J., In Hitler's Shadow: West German Historians and the Attempt to Escape From the Nazi Past, Pantheon books, 1989
 Friedländer, Saul, "West Germany and the Burden of the Past: The Ongoing Debate" περ. Jerusalem Quarterly, τόμος 42, άνοιξη 1987, σελ. 3–18 
Memory, History, and the Extermination of the Jews of Europe, Indiana University Press, 1993
 Friedrich, Carl J., “Review: Fascism versus Totalitarianism: Ernst Nolte's Views Reexamined”, περ. Central European History, τόμος 4, τεύχος 3, Σεπτέμβριος 1971, σελ. 271–284 
 Gilbert, Felix, “Review: Ernst Nolte, Deutschland und der Kalte Krieg”, περ. The American Historical Review, τόμος 81, τεύχος 3, Ιούνιος 1976, σελ. 618-620
 Grab, Walter, “German Historians and the Trivialization of Nazi Criminality: Critical Remarks on the Apologetics of Joachim Fest, Ernst Nolte and Andreas Hillgruber”, περ. Australian Journal of Politics and History, τόμος 33, τεύχος 3, 1987, σελ. 273–278 
 Griffin, Roger, International Fascism: Theories, Causes and the New Consensus, Bloomsbury: USA, 1998
 Gutman, Yisreal, "Nolte and Revisionism", περ. Yad Vashem Studies, τόμος 19, 1988, σελ. 115–150 
 Hanrieder, Wolfram F., "Review: Ernst Nolte,  Deutschland und der Kälte Krieg", περ. American Political Science Review, τόμος 71, Σεπτέμβριος 1977, σελ. 1316–1318 
 Heilbrunn, Jacob, "Germany's New Right", περ. Foreign Affairs, τόμος 75, τεύχος 6, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1996, σελ. 80–98 
 Hirschfeld, Gerhard, "Erasing the Past?", περ. History Today, τόμος 37, τεύχος 8, Αύγουστος 1987, σελ. 8–10
 Jarausch, Konrad, "Removing the Nazi Stain? The Quarrel of the German Historians", περ. German Studies Review, τόμος 11, 1988, σελ. 285-301
 Katz, Steven, The Holocaust in Historical Context, Oxford University Press, 1994
 Kellogg, Michael, The Russian Roots of Nazism:White Ėmigrė and the Making of National Socialism 1917-1945, Cambridge: Cambridge University  Press, 2008
 Kershaw, Ian, The Nazi dictatorship: problems and perspectives of interpretation, Hodder Arnold, 1989
 Kitchen, Martin, "Ernst Nolte and the Phenomenology of Fascism", περ. Science & Society, τόμος 38, τεύχος 2, 1974, σελ. 130-149.
 Koch, Hans Wolfang, Aspects of the Third Reich, Palgrave Macmillan, 1986
 Knowlton, James and Cates, Truett (μτφρ.), Forever in the shadow of Hitler?: original documents of the Historikerstreit, the controversy concerning the singularity of the Holocaust, Humanities Press, 1993 [γερμανική έκδοση: Piper, Ernst Reinhard (ed.) "Historikerstreit". Die Dokumentation der Kontroverse um die Einzigartigkeit der Nationalsozialistischen Judenvernichtung, Piper Verlag, München/Zürich 1987
 Augstein, Rudolf, "The New Auschwitz Lie", σελ. 131–134
 Bracher, Karl Dietrich, “Letter to the Editor of the Frankfurter Allgemeine Zeitung, september 6 1986”, σελ. 72–73
 Broszat, Martin, "Where the Roads Part: History is not a Suitable Substitute for a Religion of Nationalism" σελ. 125–129
 Euchner, Walter, "The Nazi Reign-A Case of Normal Tyranny? On the Misuse of Philosophical Interpretations", σελ. 237–242
 Fest, Joachim, "Encumbered Remembrance: The Controversy about the Incomparability of National-Socialist Mass Crimes", σελ. 63–71
"Postscript, April 21, 1987", σελ. 264–265
 Fleischer, Helmut, “The Morality of History: On The Dispute about the Past that will not Pass”, σελ. 79–84
 Geiss, Imanuel, “Letter to the Editor of Der Spiegel, October 20, 1986”, 147–148
“On the Historkerstreit”, σελ. 254–258
 Habermas, Jürgen, “A Kind of Settlement of Damages on Apologetic Tendencies in German History Writing”, σελ. 34–44
 “Letter to the Editor of the Frankfurter Allgemeine Zeitung, August 11, 1986”, σελ. 58–60
 Helbling, Hanno, “A Searching Image of the Past: What is Expected from German History Books”, σελ. 98–100
 Hildebrand, Klaus, "The Age of Tyrants: History and Politics: The Administrators of the Enlightenment, the Risk of Scholarship and the Preservation of a Worldview. A Reply to Jürgen Habermas"", σελ. 50–55
"He Who Wants to Escape the Abyss Will Have to Sound it Very Precisely: Is the New German History Writing Revisionist?", σελ. 188–195
 Hillgruber, Andreas, “Jürgen Habermas, Karl-Heinz Janßen, and the Enlightenment in the Year 1986”, σελ. 222–236
 Jäckel, Eberhard, "The Impoverished Practice of Insinuation: The Singular Aspect of National-Socialist Crimes Cannot Be Denied", σελ74–78
 Kocka, Jürgen, "Hitler Should not Βe Repressed by Stalin and Pol Pot: On the Attempts of German Historians to Relativize the Enormity of Nazi Crimes", σελ. 85–92
 Leicht, Robert, "Only by Facing the Past Can We Be Free. We Are Our Own Past: German History Should not Be Retouched", σελ. 244–248
 Löwenthal, Richard, "Letter to the Editor of the Frankfurter Allgemeine Zeitung November 29, 1986", σελ. 199–201
 Meier, Christian, “Keynote Address on the Occasion of the Opening of the Thirty-Sixth Conference of German Historians in Trier, October 8, 1986”, σελ. 135–142
“Not a Concluding Remark”, σελ. 177–183
 Möller, Horst, “What May Not Be, Cannot Be: A Plea for Rendering Factual the Controversy about Recent History”, σελ. 216–221
 Mommsen, Hans, "Search for the 'Lost History'? Observation on the Historical Self-Evidence of the Federal Republic", σελ. 101–113
 "The New Historical Consciousness and the Relativizing of National Socialism", σελ. 114–124
 Mommsen, Wolfgang, "Neither Denial nor Forgetfulness Will Free Us From the Past: Harmonizing Our Understanding of History Endangers Freedom", σελ. 202–215
 Nipperdey, Thomas, "Under the Domination of Suspicion: Scholarly Statements Should Not Be Judged by Their Political Function", σελ. 143–146
 Perels, Joachim, "Those Who Refused to Go Along Left Their Country In The Lurch: The Resistance Is Also Being Reassessed in the Historikerstreit", σελ. 249–253
 Piper, Ernst, "Afterword to the Historikerstreit", σελ. 272–275
 Schulze, Hagen, "Questions We Have to Face: No Historical Stance Without National Identity", σελ. 93–97
 Sontheimer, Kurt, “Makeup Artists are Creating a New Identity”, σελ. 184–187
 Winkler, Heinrich August, “Eternally in the Shadow of Hitler? The Dispute about the Germans’ Understanding of History”, σελ. 171–176
 Kulka, Otto Dov, "Singularity and its Relativization: Changing Views in German Historiography on National Socialism and the `Final Solution'", περ. Yad Vashem Studies, τόμος 19, 1988, σελ. 151–186
 LaCapra, Dominick, "Revisiting the Historians’ Debate: Mourning and Genocide", περ. History & Memory, τόμος 9, τεύχος 1–2, 1997, σελ.80–112
 Lipstadt, Deborah E., Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory, The Free Press, 1993
 Loewenberg, Peter, "Review: Ernst Nolte (ed.) Theorien über den Faschismus", περ. The Journal of Modern History, τόμος 41, τεύχος 3, Σεπτέμβριος 1969, σελ. 368-370
 Maier, Charles S., "Immoral Equivalence", περ. The New Republic, τόμος 195, τεύχος 3, Δεκέμβριος 1986, σελ. 36–41
The Unmasterable Past: Ηistory, Ηolocaust, and German Νational Ιdentity, Harvard University Press, 1988
 Marrus, Michael Robert, The Holocaust in History, Lester & Orpen Dennys, 1987
 Mosse, George, "Review: Three Faces of Fascism: Action Française, Italian Fascism, National Socialism", περ. Journal of the History of Ideas, τόμος 27, τεύχος 4, Οκτώβριος 1966, σελ. 621–625 
 Muller, Jerry, "German Historians at War", περ. Commentary Magazine, τόμος 87, τεύχος 5, Μάιος 1989, σελ. 33–42
 Nolan, Mary, "The Historikerstreit and Social History", περ. New German Critique, τόμος 44, 1988, 51–80
 Nolte, Ernst, The Three Faces of Fascism, London: Weidenfeld & Nicolson, 1965
 Peacock, Mark S., "The Desire to Understand and the Politics of Wissenschaft: An Analysis of the Historikerstreit", περ. History of the Human Sciences, τόμος 14, τεύχος 4, 2001, σελ. 87–110 
 Pulzer, Peter, "Germany Searches for a Less Traumatic Past", περ. The Listerner, τόμος 117, τεύχος 3017, 1987, σελ. 16–18
"Germany: Whose History?", περ. Times Literary Supplement, 1987, σελ. 1076-1088 
 "Review: "Ernst Nolte:Das Vergehen der Vergangenheit Antwort an meine Kritiker im sogenannten Historikerstreit", περ. The English Historical Review, τόμος 103, τεύχος 409, 1988, σελ. 1095
 Shlaes, Amity, "More History", περ. The American Spectator, Απρίλιος 1987, σελ. 30–32
 Sauer, Wolfgang, "National Socialism: Totalitarianism or Fascism?", περ. The American Historical Review, τόμος 73, τεύχος 2, Δεκέμβριος 1967, σελ. 404–424
Schönpflug, Daniel "Histoires Croisées: François Furet, Ernst Nolte and A Comparative History of Totalitarian Movements", περ. European History Quarterly, τόμος 37, τεύχος 2, 2007, σελ. 265–290 
 Shorten, Richard, "Europe’s Twentieth Century in Retrospect? A Cautious Note on the Furet/Nolte Debate", περ. European Legacy, τόμος 9, 2004, σελ.  285–304
 Stern, Fritz, "Review: Ernst Nolte, Der Faschismus in Seiner Epoche: Die Action Française, der Italienische Faschismus, der Nationalsozialismus", περ. The Journal of Modern History, τόμος 36, τεύχος 2, Ιούνιος 1964, σελ. 225-227 
 Sternhell, Zeev, "Fascist Ideology", στο: Walter Laqueur (ed.), Fascism: A Reader's Guide, Harmondsworth, 1976, σελ. 315–406

Γερμανοί φιλόσοφοι
Γερμανοί ιστορικοί
Ολοκαύτωμα
Ιστορικοί του φασισμού