9η Συμφωνία (Μπετόβεν)

Η 9η Συμφωνία σε Ρε ελάσσονα, Op. 125 (γερμανικά: 9. Sinfonie in d-Moll op. 125), γνωστή και ως Χορωδιακή, είναι συμφωνία, αποτελούμενη από τέσσερα μέρη, του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, γραμμένη το 1824. Είναι η τελευταία ολοκληρωμένη συμφωνία του συνθέτη. Η εν λόγω συμφωνία είναι ένα από τα γνωστότερα μουσικά κομμάτια, που γράφτηκαν ποτέ. Μερικοί κριτικοί θεωρούν αυτό το έργο ως το σπουδαιότερο του Μπετόβεν, ενώ πολλοί πιστεύουν ότι είναι ό,τι σπουδαιότερο έχει γραφεί στη δυτική μουσική. 

Ήταν η πρώτη συμφωνία, στην οποία υπήρξαν χορωδιακά μέρη (εξ ου και το Χορωδιακή Συμφωνία).  Η χορωδία εισέρχεται στο τελευταίο μέρος της Συμφωνίας, και περιέχει στίχους από το ποίημα Ωδή στη Χαρά, του Φρίντριχ Σίλερ, που γράφτηκε το 1785 και αναθεωρήθηκε το 1803. Σήμερα θεωρείται μία από τις πιο πολυεκτελεσμένες συμφωνίες στον κόσμο. Το 2001, χειρόγραφα του Μπετόβεν από τη Συμφωνία, που τα κατείχε η Staatsbibliothek zu Berlin, προστέθηκαν στην Memory of the World Programme της UNESCO, και έγινε το πρώτο μουσικό κομμάτι που έλαβε τέτοια τιμή.

Ιστορία

Σύνθεση 
Η Φιλαρμονική Κοινότητα του Λονδίνου αρχικά του ανάθεσε τη Συμφωνία το 1817. Ο κύριος όγκος της σύνθεσης έγινε μεταξύ του φθινοπώρου του 1822 και ολοκληρώθηκε τον Φεβρουάριο του 1824. Η συμφωνία προέκυψε από άλλα κομμάτια του Μπετόβεν, που, αν και τα ολοκλήρωσε αυτά, βρίσκονται σε σημειώσεις του, σημειώσεις για μία μελλοντική συμφωνία. Η Choral Fantasy Opus. 80, ένα κονσέρτο για πιάνο, φέρνει μαζί στο τέλος τη χορωδία και τους σολίστ φωνής, ώστε να κορυφωθεί το φινάλε, όπως συνέβη και στην 9η Συμφωνία. Πηγαίνοντας ακόμα πιο πίσω, μία πρώιμη μορφή του Choral Fantasy, βρίσκεται στο τραγούδι Gegenliebe, για πιάνο και φωνή, όπου αυτό χρονολογείται περί το 1795. According to Robert W. Gutman, Mozart's K. 222 Offertory in D minor, "Misericordias Domini", written in 1775, contains a melody that foreshadows "Ode to Joy". Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Γκάτμαν, το K. 222 Offertory  σε Ρε ελάσσονα, του Μότσαρτ, γραμμένο το 1775, περιέχει μία μελωδία που "προμηνύει" την Ωδή στη Χαρά.

Πρεμιέρα 
Αν και τα περισσότερα σπουδαία έργα του Μπετόβεν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό της Βιέννης, ο ίδιος ήθελε αυτή η σύνθεση του να παρουσιαστεί στο Βερολίνο, όσο το δυνατό γρηγορότερα, καθώς άρχισε να θεωρεί πως το κοινό της Βιέννης άρχισε να κυριαρχείται από Ιταλούς συνθέτες όπως ο Ροσσίνι. Όταν οι φίλοι του και ευεργέτες του άκουσαν την γνώμη του, τον προέτρεψαν να παρουσιάσει τελικά το έργο στη Βιέννη. Ο Μπετόβεν ήταν γοητευμένος από τον θαυμασμό που του έδειξαν, κι έτσι η Συμφωνία έκανε πρεμιέρα στις 7 Μαΐου, του 1824, στο θέατρο Theater am Kärntnertor, μαζί με το Die Weihe des Hauses και τρία μέρη του Μίσα Σολέμνις. Αυτή ήταν η πρώτη εμφάνιση επί σκηνής του Μπετόβεν, μέσα σε 12 χρόνια.

Στην πρεμιέρα της Ενάτης Συμφωνίας συμμετείχε η Μουσική Κοινότητα της Βιέννης, μαζί με ικανότατους μουσικούς. Όμως, χωρίς να υπάρχει κάποιο έγγραφο για τους συμμετέχοντες, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι, παρά μόνο ότι μερικοί από τους σπουδαιότερους μουσικούς στη Βιέννη συμμετείχαν. Τις θέσεις σοπράνο και άλτο, πήραν δύο διάσημες νεαρές τραγουδίστριες: η Ενριέτε Σόνταγκ και η Κάρολιν Ούνγκερ. Η Σόνταγκ, που ήταν Γερμανίδα, και μόλις 18 ετών, ήταν προσωπική επιλογή του Μπετόβεν, για να ερμηνεύσει την Ενάτη του. Η Ούνγκερ, που ήταν 20 ετών τότε, αποτέλεσε κι αυτή προσωπική επιλογή του Μπετόβεν, η οποία ήταν γεννημένη στη Βιέννη. Μετά από αυτήν ερμηνεία, η Ούνγκερ έκανε καριέρα σε Ιταλία και Παρίσι. Μάλιστα, οι Ιταλοί συνθέτες Γκαετάνο Ντονιτσέττι και Βιντσέντζο Μπελίνι έγραψαν ρόλους συγκεκριμένα για τη φωνή της.

Παρόλα αυτά, η ορχήστρα καθοδηγήθηκε πρακτικά από τον Κάπελμαϊστερ, Μίχαελ Ούμλαουφ, με τον οποίον ο Μπετόβεν μοιράστηκε τη σκηνή. Πριν δύο χρόνια, ο Ούμλαουφ είχε παρακολουθήσει τις προσπάθειες του συνθέτη να διευθύνει την όπερα Φιντέλιο, όπως το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό. Έτσι, αυτή τη φορά, επισήμανε στους μουσικούς και στους τραγουδιστές να αγνοούν πλήρως τον κουφό πλέον Μπετόβεν. Σε κάθε εναρκτήριο μέτρο κάθε μέρους, ο Μπετόβεν, που καθόταν στη σκηνή, έδινε το tempo. Γύριζε τις σελίδες της σύνθεσης και έδινε τον ρυθμό σε μία ορχήστρα που δεν μπορούσε να ακούσει καθόλου.

Υπάρχουν πολλά ανέκδοτα για την πρεμιέρα της Ενάτης. Ένας συμμετέχων βιολιστής είπε: Ο Μπετόβεν διεύθυνε μόνος το έργου του, δηλαδή στεκόταν μπροστά στο αναλόγιο και ξεκίνησε να διευθύνει θυελλωδώς. Άλλες φορές σηκωνόταν ψηλά, άλλες φορές χαμήλωνε. Συμπεριφερόταν λες και ήθελε να παίξει μόνος του το κάθε όργανο». Αν και η παράσταση ήταν άκρως επιτυχημένη προηγήθηκαν μόνο δύο πλήρεις πρόβες. Όταν το κοινό χειροκροτούσε, αναφορές λένε ότι και μετά το τέλος του έργου ο Μπετόβεν συνέχισε να διευθύνει. Έτσι, η Καρολίν Ούνγκερ, πήγε προς το μέρος του, και τον έστρεψε προς το κοινό, ώστε να δεχτεί τον ενθουσιασμό που είχε καταβάλλει το κοινό. Σύμφωνα με έναν μάρτυρα: «το κοινό αντιμετώπισε αυτόν τον μουσικό ήρωα με όλες τις τιμές, ακούγοντας αυτό το εκπληκτικό έργο, ενώ πολλές φορές κατά τη διάρκεια αυτού, το κοινό ξεκινούσε να χειροκροτά από θαυμασμό. Το κοινό, του έδωσε 5 λεπτά συνεχόμενων χειροκροτημάτων, ενώ στον αέρα πετούσαν, καπέλα, μαντήλια και σηκωμένα χέρια, ώστε ο Μπετόβεν, που δεν μπορούσε να ακούσει, να δει τουλάχιστον τον πολύ ενθουσιασμό του κοινού.

Εκδόσεις 
Η πρώτη γερμανική έκδοση έγινε από τον οίκο B. Schott's Söhne, το 1826.  Η έκδοση του Breitkopf & Härtel, χρονολογείται από το 1864, και είναι μάλλον η πιο πολύ-χρησιμοποιημένη. Το 1997, ο οίκος Bärenreiter, κυκλοφόρησε μία έκδοση του Τζόναθαν Ντελ Μαρ.  Σύμφωνα με τον Ντελ Μαρ, αυτή η έκδοση διορθώνει περίπου 3.000 λάθη από την έκδοση του Breitkopf, μερικά εκ των οποίων ήταν μεγάλα. Ο Ντέιβιντ Λέβι, έκρινε την εν λόγω έκδοση, χαρακτηρίζοντας τη «αρκετά πιθανώς λανθασμένη».  Το 2005, ο Breitkopf, εξέδωσε νέα έκδοση της, από τον Πίτερ Χάουσχιλντ.

Ενορχήστρωση 
Η Συμφωνία είναι γραμμένη για την ακόλουθη ορχήστρα. Στην πρεμιέρα ο Μπετόβεν, ήθελε δύο παίχτες για κάθε πνευστό όργανο.

Ξύλινα πνευστά
 Πίκολο (4ο μέρος)
2x Φλάουτο
2x Όμποε
2x Κλαρινέτο σε Λα, σοπράνο κλαρινέτο σε Σι ύφεση και Ντο
2x Φαγκότο
 Κόντρα φαγκότο (4ο μέρος)

Χάλκινα
2 Γαλλικό κόρνο  σε Ρε και σε Σι ύφεση
2 Κόρνο σε Σι ύφεση (μπάσο), σε Σι ύφεση  και Μιύφεση 
2 Τρομπέτα σε Ρε και Σι ύφεση
3 Τρομπόνι (2ο και 4ο μέρος μόνο) 

Κρουστά
Τυμπάνια
Μπάσο τύμπανο (4ο μέρος μόνο)
 Κύμβαλα (4ο μέρος μόνο)

Φωνές (4ο μέρος μόνο)
Σοπράνο σόλο
Άλτο σόλο
Τενόρος σόλο
Βαρύτονος σόλο
Χορωδία

Έγχορδα
Βιολί I, II
Βιόλα
Τσέλο
Κοντραμπάσο

Δομή 
Η Συμφωνία αποτελείται από τέσσερα μέρη:

I. Allegro ma non troppo, un poco maestoso (Ρε ελάσσονα)
II. Scherzo: Molto vivace – Presto (Ρε ελάσσονα)
III. Adagio molto e cantabile – Andante moderato – Tempo primo – Andante moderato – Adagio – Lo stesso tempo (Σι ύφεση μείζονα)
IV.  Recitative: (Ρε ελάσσονα - Ρε μείζονα) (Presto – Allegro ma non troppo – Vivace – Adagio cantabile – Allegro assai – Presto: O Freunde) – Allegro molto assai: Freude, schöner Götterfunken – Alla marcia – Allegro assai vivace: Froh, wie seine Sonnen – Andante maestoso: Seid umschlungen, Millionen! – Adagio ma non troppo, ma divoto: Ihr, stürzt nieder – Allegro energico, sempre ben marcato: (Freude, schöner Götterfunken – Seid umschlungen, Millionen!) – Allegro ma non tanto: Freude, Tochter aus Elysium! – Prestissimo, Maestoso, Molto prestissimo: Seid umschlungen, Millionen!

Σε αυτή τη Συμφωνία ο Μπετόβεν αλλάζει τα καθιερωμένα στις συμφωνίες της κλασσικής περιόδου και τοποθετεί το scherzo, πριν το αργό μέρος. Αυτή είναι η πρώτη φορά που το κάνει σε μία συμφωνία του, κατά τ' άλλα, το είχε κάνει αρκετές φορές σε παλιότερα έργα του. Ο Χάυντν, επίσης, το είχε κάνει σε αρκετά από τα δικά του έργα.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
Buch, Esteban, Beethoven's Ninth: A Political History , translated by Richard Miller, ISBN 0-226-07824-8 (University Of Chicago Press)
Hopkins, Antony (1981) The Nine Symphonies of Beethoven. London: Heinemann.
Levy, David Benjamin, "Beethoven: the Ninth Symphony", revised edition (Yale University Press, 2003).
Makell, Talli, "Ludwig van Beethoven" in Classical Music: The Listener's Companion ed. Alexander J. Morin (San Francisco: Backbeat Books, 2002)
Parsons, James, "Deine Zauber binden wieder: Beethoven, Schiller, and the Joyous Reconciliation of Opposites" ("Your magic binds again"), Beethoven Forum (2002) 9/1, 1–53.
Rasmussen, Michelle, "All Men Become Brothers: The Decades-Long Struggle for Beethoven's Ninth Symphony", The Schiller Institute, June, 2015.
Sachs, Harvey (2010), The Ninth: Beethoven and the World in 1824, Faber.
"Treads warily, accurately and responsibly round the great unsleeping beast", The Daily Telegraph, 3 July 2010.
Taruskin, Richard, "Resisting the Ninth", in his Text and Act: Essays on Music and Performance (Oxford University Press, 1995).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Κείμενα
Original manuscript  (site in German)
 The William and Gayle Cook Music Library at the Indiana University School of Music's has posted a score for the symphony.
Text/libretto, with translation, in English and German

Αναλύσεις
Beethoven Symphony No. 9 , an analysis from all-about-beethoven.com
Analysis for students (with timings) of the final movement, at Washington State University

Signell, Karl, "The Riddle of Beethoven's Alla Marcia in his Ninth Symphony"  (self-published)
Beethoven 9, Benjamin Zander advocating a stricter adherence to Beethoven's metronome indications, with reference to Jonathan del Mar's research (before the Bärenreiter edition was published) and to Stravinsky's intuition about the correct tempo for the Scherzo Trio

Ηχητικά αρχεία
Christoph Eschenbach conducting the Philadelphia Orchestra from National Public Radio
Felix Weingartner conducting the Vienna Philharmonic Orchestra (1935 recording) from the Internet Archive
Otto Klemperer conducting the Concertbegouw Orchestra (1956 live recording) from the Internet Archive

Οπτικοακουστικά αρχεία
, Wilhelm Furtwängler conducting the Berlin Philharmonic on the eve of Hitler's 53rd birthday
, , , , Nicholas McGegan conducting the Philharmonia Baroque Orchestra, graphical score
, Leonard Bernstein conducting at The Freedom Concert in Berlin, Christmas 1989
, Leonard Slatkin conducting the fourth movement at The Last Night of the Proms in Royal Albert Hall, a couple of days after 9/11 2001
, , Daniel Barenboim conducting, Sumi Jo performing

Περαιτέρω υλικό
Official EU page about the anthem
Program note from the Kennedy Center with information about the finale as it is and might have been
Following the Ninth: In the Footsteps of Beethoven's Final Symphony, Kerry Candaele's 2013 documentary film about the Ninth Symphony

Συμφωνίες του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν
Συνθέσεις σε Ρε ελάσσονα