Σίλφιον

Το σίλφιον, γνωστό στα λατινικά και ως silphium (σίλφιουμ) ή laser (λάζερ), ήταν φυτό που χρησιμοποιείτο στην κλασική αρχαιότητα ως καρύκευμα και ως φάρμακο.

Ιστορικά στοιχεία 
Ήταν το βασικό στοιχείο του εμπορίου από την αρχαία πόλη της Κυρήνης στη Βόρεια Αφρική και ήταν τόσο σημαντικό για την οικονομία της Κυρήνης, που τα περισσότερα από τα νομίσματά της έφεραν την εικόνα του φυτού. Το πολύτιμο προϊόν του φυτού ήταν η ρητίνη.

Το σίλφιον ήταν σημαντικό είδος στην προϊστορία, όπως αποδεικνύεται από την Αίγυπτο, την Κνωσό και τους Μινωίτες, αναπτύσσοντας μια ειδική γλύφο, όπου αναπαριστούσαν το φυτό σίλφιον. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τους περισσότερους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσογείου· οι Ρωμαίοι θεωρούσαν ότι "αξίζει το βάρος του σε δηνάρια" (αργυρά νομίσματα). Ο θρύλος έλεγε ότι ήταν ένα δώρο από τον θεό Απόλλωνα.

Η ακριβής ταυτότητα του σίλφιου είναι ασαφής. Κοινώς, πιστεύεται ότι τώρα είναι ένα εξαφανισμένο φυτό του γένους Ferula, ίσως μια ποικιλία του "γιγαντιαίου μάραθου". Το ακόμη υπάρχον φυτό Φέρουλα η τιγγιτανή (Ferula tingitana), έχει προταθεί ως άλλη μια πιθανότητα. Ένα άλλο φυτό, η Φέρουλα η σκορόδοσμος (asafoetida), χρησιμοποιήθηκε ως ένα φθηνότερο υποκατάστατο αντί του σίλφιου και είχε αρκετά παρόμοια χαρακτηριστικά, ώστε οι Ρωμαίοι, καθώς και ο γεωγράφος Στράβωνας, χρησιμοποιούσαν την ίδια λέξη, για να περιγράψουν και τα δύο.

Σύμφωνα με τον Παυσανία 
οἱ Διόσκουροι ξένοις ἀνδράσιν ἐοικότες: ἥκειν δὲ ἐκ Κυρήνης φήσαντες καταχθῆναί τε ἠξίουν παρ' αὐτῷ καὶ οἴκημα ᾐτοῦντο ᾧ μάλιστα ἔχαιρον, ἡνίκα μετὰ ἀνθρώπων ἦσαν. [16.3] ὁ δὲ οἰκίας μὲν τῆς ἄλλης ἐκέλευεν αὐτοὺς ἔνθα ἂν ἐθέλωσιν οἰκῆσαι, τὸ δὲ οἴκημα οὐκ ἔφη δώσειν: θυγάτηρ γὰρ ἔτυχέν οἱ παρθένος ἔχουσα ἐν αὐτῷ δίαιταν. ἐς δὲ τὴν ὑστεραίαν παρθένος μὲν ἐκείνη καὶ θεραπεία πᾶσα ἡ περὶ τὴν παῖδα ἠφάνιστο, Διοσκούρων δὲ ἀγάλματα ἐν τῷ οἰκήματι εὑρέθη καὶ τράπεζά τε καὶ σίλφιον ἐπ' αὐτῇ.

Σ' αυτόν ήρθαν οι Διόσκουροι μεταμφιεσμένοι σε ξένους άνδρες" του είπαν ότι ήρθαν από την Κυρήνη και αξίωσαν να μείνουν σπίτι του και ζήτησαν το δωμάτιο, που προτιμούσαν περισσότερο, όταν ακόμη ζούσαν ανάμεσα στους ανθρώπους.
[16.3]. Αυτός όμως τους προέτρεπε να μείνουν σε όποιο άλλο μέρος του σπιτιού ήθελαν και αρνιόταν να τους δώσει εκείνο το δωμάτιο, γιατί σ᾽ αυτό έτυχε να κατοικεί η παρθένα κόρη, του. Την επόμενη μέρα η κόρη αυτή και όλα όσα χρησιμοποιούσε είχαν εξαφανιστεί, ενώ μέσα στο δωμάτιο βρέθηκαν αγάλματα των Διοσκούρων και ένα τραπέζι', πάνω στο οποίο υπήρχε σίλφιο

Ταυτότητα και εξαφάνιση

Η ταυτότητα του σίλφιου είναι αντικείμενο εκτεταμένης συζήτησης. Γενικά θεωρείτο ότι ανήκε στο γένος Φέρουλα (Ferula), πιθανώς ως ένα εξαφανισμένο είδος (αν και επί του παρόντος τα υπάρχοντα φυτά Φέρουλα η τιγγιτανή (Ferula tingitana), Φέρουλα ο νάρθηξ (Ferula narthex) και Θαψία η γαργανική (Thapsia garganica), έχουν ιστορικά προταθεί ως πιθανές ταυτότητες). Ο Κ. Parejko, γράφοντας για την πιθανή εξαφάνιση του, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «επειδή δεν μπορεί να προσδιορίσει ακόμη με ακρίβεια το φυτό, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν έχει εκλείψει.»

Η αιτία της υποτιθέμενης εξαφάνισης του σίλφιου δεν είναι πλήρως γνωστή. Το φυτό φύτρωνε κατά μήκος μιας στενής παράκτιας περιοχής, περίπου 200 επί 55 χιλιόμετρα, στην Κυρηναϊκή (στη σημερινή Λιβύη). Πολλές από τις εικασίες σχετικά με τα αίτια της εξαφάνισής του, στηρίζονται σε μια αιφνίδια αύξηση της ζήτησης για ζώα που βοσκούσαν στο φυτό, για κάποια υποτιθέμενη επίδραση στην ποιότητα του κρέατος. Η υπερκατανάλωση του από τα κτηνοτροφικά ζώα καθώς και τους ανθρώπους, σε συνδυασμό με την υπερσυγκομιδή για την κάλυψη της μεγάλης εμπορικής ζήτησης, μπορεί να οδήγησαν στην εξαφάνισή του. Η ζήτησή του τον 3ο ή 2ο π.Χ. αιώνα, ως χρήση αντισυλληπτικού, λέγεται να έχει οδηγήσει στον αφανισμό του. Το κλίμα του Μαγκρέμπ ξηραίνεται στη διάρκεια των χιλιετιών και η ερημοποίησή του, μπορεί επίσης να ήταν ένας παράγοντας. Μια άλλη θεωρία είναι ότι, όταν οι Ρωμαίοι επαρχιακοί κυβερνήτες ανέλαβαν την εξουσία από τους Έλληνες αποίκους, υπερκαλλιέργησαν το σίλφιον και κατέστησαν το έδαφος αδύναμο στην απόδοση παραγωγής του είδους για το οποίο λεγόταν ότι έχει τέτοια ιατρική αξία. Ο Θεόφραστος γράφει στο «Περὶ φυτῶν ἱστορία», ότι το είδος της ferula όπου αναφέρεται γενικά ως το «σίλφιον», είχε την ιδιοτροπία ότι δεν μπορούσε να καλλιεργηθεί. Ωστόσο, ο ίδιος αναφέρει ασυμφωνίες στις πληροφορίες που λάμβανε σχετικά γι'αυτό. Ο Πλίνιος αναφέρει ότι το τελευταίο γνωστό στέλεχος του σίλφιου που βρέθηκε στην Κυρηναϊκή δόθηκε στον αυτοκράτορα Νέρωνα «ως κάτι αξιοπερίεργο».

Φαρμακευτικές χρήσεις
Πολλές ιατρικές χρήσεις αποδόθηκαν στο φυτό. Λέγεται ότι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να θεραπεύσει τον βήχα, τον πονόλαιμο, τον πυρετό, τη δυσπεψία, τους πόνους, τα κονδυλώματα και όλα τα είδη των ασθενειών.Ο Ιπποκράτης έγραψε: 

Εικάζεται ότι το φυτό μπορεί επίσης να λειτουργούσε και ως αντισυλληπτικό, βασιζόμενο εν μέρει σε δήλωση του Πλίνιου, ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί «για την απομάκρυνση των υγρών που εκκρίνονται στην εμμηνόρροια». Πολλά είδη στην οικογένεια του μαϊντανού έχουν οιστρογονικές ιδιότητες, ενώ ορισμένες, όπως το άγριο καρότο, έχουν βρεθεί να λειτουργούν ως αμβλωτικά (χημικές ουσίες που τερματίζουν μια εγκυμοσύνη). Δεδομένου αυτού είναι πολύ πιθανό ότι το φυτό ήταν φαρμακολογικά δραστικό στην πρόληψη ή τη διακοπή της κύησης.

Μαγειρικές χρήσεις
Το σίλφιον χρησιμοποιείτο στην Ελληνορωμαϊκή κουζίνα, κυρίως στις συνταγές από τον Καίλιο Απίκιο.

Πολύ μετά την εξαφάνισή του το σίλφιον συνέχισε να αναφέρεται στους καταλόγους των αρωματικών, αντιγραφόμενο το ένα από το άλλο, μέχρι να κάνει ίσως την τελευταία εμφάνισή του στη λίστα των μπαχαρικών που ο καρολίγγειος μάγειρας θα πρέπει να έχει σε πρώτη ζήτηση - Brevis pimentorum que στο domo esse debeant ("Μία σύντομη λίστα των καρυκευμάτων, που θα πρέπει να υπάρχουν στο σπίτι ") - από κάποιον "Vinidarius", του οποίου αποσπάσματα από τον Απίκιο, επιβιώσαν σε ένα μεγαλογράμματο χειρόγραφο του 8ου αιώνα. Οι ημερομηνίες του Vinidarius δεν μπορούν να είναι πολύ νωρίτερες.

Σύνδεση με το σύμβολο της καρδιάς
Υπήρξε κάποιος προβληματισμός σχετικά με τη σύνδεση μεταξύ του σίλφιου και του παραδοσιακού σχήματος της καρδιάς (♥). Ασημένια νομίσματα από την Κυρήνη του 6ου-5ου αιώνα π.Χ., φέρουν ένα παρόμοιο σχέδιο, μερικές φορές συνοδευόμενο από ένα φυτό σίλφιον. Αυτό θεωρείται ότι εκπροσωπεί τον σπόρο ή τη στενόμακρη σποροθήκη του.

Σύγχρονα γραπτά βοηθούν στη σύνδεση του σίλφιου με την ανθρώπινη σεξουαλικότητα και την αγάπη. Το σίλφιον εμφανίζεται στην «Περιγραφή της Ελλάδος» του Παυσανία, σε μια ιστορία των Διόσκουρων κατά τη διαμονή τους σε ένα σπίτι που ανήκει στον Φορμίωνα, ένα Σπαρτιάτη, «Γιατί, έτσι συνέβη, ότι η παρθένος κόρη του που ζούσε σε αυτό. Από την επόμενη μέρα, αυτή η παρθένα με όλη την κοριτσίστικη αμφίεσή της, είχε εξαφανιστεί και στην αίθουσα βρέθηκαν εικόνες των Διοσκούρων, ένα τραπέζι και σίλφιον πάνω σε αυτό». Το σίλφιον ως "λαζερπίκιον" (laserpicium) κάνει μια εμφάνιση σε ένα ποίημα (Catullus 7) του Κάτουλλου στην ερωμένη του Λεσβία (αν και άλλοι έχουν προτείνει ότι η αναφορά εδώ γίνεται για τη χρήση του σίλφιου ως θεραπεία για την ψυχική ασθένεια, συνδέοντάς το με την «τρέλα» του έρωτα).

Εραλδική

Στην Ιταλική στρατιωτική εραλδική, Il silfio d’oro reciso di Cirenaica (Το σίλφιο της Κυρηναϊκής, ομαλά κομμένο και εκτυπωμένο σε χρυσό· στο οικόσημο: το εγκλεισμένο σίλφιον ή της Κυρηναϊκής) ήταν το σύμβολο που χορηγείτο στις μονάδες που πολέμησαν στις εκστρατείες στη Βόρεια Αφρική κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Δείτε επίσης
 Γιγαντιαίος μάραθος
 Σίλφιον (γένος)

Σημειώσεις

Παραπομπές

Αναφορές (στα Αγγλικά)
 
 Herodotus. The Histories. II:161, 181, III:131, IV:150–65, 200–05.
 Pausanias. Description of Greece 3.16.1–3
 Pliny the Elder. Natural History. XIX:15 and XXII:100–06.
 
 Theophrastus. Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs, with an English translation by Sir Arthur Hort, bart (1916). Volume 1 (Books I–V) and Volume 2 (Books VI–IX) Volume 2 includes the index, which lists silphium (Greek σίλφιον) on page 476, column 2, 2nd entry.

Περαιτέρω ανάγνωση (στα Αγγλικά)
 Buttrey, T. V. (1997). "Part I: The Coins from the Sanctuary of Demeter and Persephone". In 
 
 
 
 
 
 
 
 
William Turner, A New Herball (1551, 1562, 1568)

Εξωτερικοί σύνδεσμοι (στα Αγγλικά)
David W. Tschanz; "Ancient Herbal Contraception"
Silphium and Ancient Roman Cookery at Gernot Katzer's Spice Pages
The Secret of the Heart
The Straight Dope on Silphium

Αμβλωτικά
Μπαχαρικά
Εξαφανισμένα είδη
Ολόκαινες εξαφανίσεις
Φαρμακευτικά φυτά