Περιβαλλοντική εκπαίδευση

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (ΠΕ) αναπτύχθηκε σταδιακά από τη δεκαετία του 1960, εξαιτίας των οξυμένων περιβαλλοντικών προβλημάτων, με στόχο την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση των πολιτών και την προοπτική να αντιπαρατεθεί στα στερεότυπα και προκαταλήψεις που βασίστηκαν για πολλά χρόνια στην κυρίαρχη αντίληψη που θεωρεί τον άνθρωπο αφέντη της φύσης.

Πρόκειται για μια συνεχή διαδικασία εκπαίδευσης ατόμων όλων των ηλικιών, εντός και εκτός σχολικού πλαισίου, με σκοπό τη διαμόρφωση υπεύθυνων πολιτών που συμμετέχουν ενεργά στα κοινωνικά ζητήματα.
Η διεξαγωγή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης περιλαμβάνει παιδαγωγικές μεθόδους και δραστηριότητες που ενισχύουν την κριτική σκέψη, την ομαδική εργασία, την διεπιστημονικότητα, καθώς επίσης προωθεί το άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία. Έχει στόχο την καλλιέργεια της ολιστικής άποψης για το περιβάλλον και την αντιμετώπιση των προβλημάτων λαμβάνοντας υπόψη επιπλέον την πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική κατάσταση.

Ορισμοί της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης
Ο πρώτος ορισμός για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση δόθηκε από την οργάνωση International Union for the Conservation of Nature το 1970: «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση είναι η διαδικασία αναγνώρισης αξιών και διασαφήνισης εννοιών, ώστε να αναπτυχθούν δεξιότητες και στάσεις αναγκαίες για την κατανόηση και εκτίμηση της αλληλοσυσχέτισης ανθρώπου, πολιτισμού και βιοφυσικού περιβάλλοντος. Απαιτεί πρακτική ενασχόληση με τη λήψη αποφάσεων και τη διαμόρφωση ενός κώδικα συμπεριφοράς για θέματα που αφορούν την ποιότητα του περιβάλλοντος».

Ο πιο αποδεκτός ορισμός για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση δόθηκε από την UNESCO το 1977, στην Τιφλίδα της πρώην Σοβιετικής Ένωσης: «Η περιβαλλοντική εκπαίδευση προωθεί την ανάπτυξη σαφούς αντίληψης και ενδιαφέροντος για την οικονομική, κοινωνική, πολιτική και οικολογική αλληλεξάρτηση σε αστικές και αγροτικές περιοχές. Παρέχει σε κάθε άτομο δυνατότητα απόκτησης γνώσεων, αξιών, στάσεων, αφοσίωσης και δεξιοτήτων που χρειάζονται για να προστατεύσει και να καλυτερεύσει το περιβάλλον. Συμβάλλει στη δημιουργία νέων προτύπων συμπεριφοράς, ατόμων, ομάδων, κοινωνιών προς το περιβάλλον.»

Οι τρεις διαστάσεις της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Εκπαίδευση γύρω από το περιβάλλον
Εκπαίδευση γύρω από το περιβάλλον (education about the environment) αποκαλείται η διαρκής συσσώρευση γνώσεων γύρω από τις βιοφυσικές κυρίως διαστάσεις του περιβάλλοντος.

Εκπαίδευση μέσα στο περιβάλλον
Τη δεκαετία του 1970, αναπτύχθηκε και μία άλλη διάσταση που συνήθως ονομάζεται εκπαίδευση μέσα στο περιβάλλον (education in the environment ή from ή through the environment), η οποία διαφοροποιεί την εκπαίδευση γύρω από το περιβάλλον εισάγοντας την απευθείας εμπειρία ως πηγή της γνώσης για το περιβάλλον, προχωρώντας ακόμη περισσότερο στην αναδεικνύοντας την ευεργετική δράση της επαφής του ατόμου με τη φύση και στον συναισθηματικό του κόσμο.

Εκπαίδευση για το περιβάλλον
Μία τρίτη διάσταση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης είναι η εκπαίδευση για το περιβάλλον (education for the environment), η οποία εισάγει την έννοια της ευθύνης του πολίτη για την κατάσταση και την τύχη του περιβάλλοντος. Έτσι, εισάγεται η πολιτική και η κοινωνική διάσταση στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, σε μία προσπάθεια να εξοπλίσει τους ανθρώπους με αξίες και στάσεις τέτοιες ώστε να υπερασπίζονται το περιβάλλον και στο επίπεδο των αποφάσεων αλλά και στο επίπεδο της καθημερινής πρακτικής. 
Αυτή η τρίτη διάσταση της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης θέτει πολλά ιδεολογικά ζητήματα. Έχουν διαμορφωθεί δύο τάσεις, η τεχνοκρατική, που υποστηρίζει ότι η τεχνολογία έχει τη δυνατότητα να δώσει πειστικές λύσεις στα περιβαλλοντικά ζητήματα, και η οικοκεντρική, που θεωρεί ότι η επιστήμη και η τεχνολογία δεν μπορούν από μόνες τους να δώσουν λύσεις. 

Αυτές οι τρεις διαστάσεις, γύρω από-μέσα στο-για το περιβάλλον,  συμπληρώνουν η μία την άλλη  αποτελούν μία ολοκληρωμένη εκπαιδευτική, πολιτική και πολιτιστική οντότητα που την αποκαλούμε περιβαλλοντική εκπαίδευση.

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ελλάδα 
Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Σύμφωνα με το Ν.1892/90 Παρ.13 Άρθρο 111 (όπως τροποποιήθηκε με το Άρθρο 52 Ν.4547/2018 και ισχύει από 12/6/2018) και τις αντίστοιχες Εγκυκλίους, "η εκπαίδευση για την αειφορία αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Σκοπός της εκπαίδευσης για την αειφορία είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον, να ευαισθητοποιηθούν για τα προβλήματα που συνδέονται με αυτό και να δραστηριοποιηθούν, με ειδικά προγράμματα, ώστε να συμβάλλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισής τους. Με απόφαση του Υπουργού Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων καθορίζονται το πλαίσιο και ο τρόπος εφαρμογής και χρηματοδότησης ειδικών προγραμμάτων εκπαίδευσης για την αειφορία."

Ως εκπαιδευτική διαδικασία / δραστηριότητα οδηγεί στη διασαφήνιση εννοιών, την αναγνώριση αξιών, την ανάπτυξη / καλλιέργεια ψυχοκινητικών δεξιοτήτων και στάσεων που είναι απαραίτητες στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στη διαμόρφωση κώδικα συμπεριφοράς γύρω από τα προβλήματα που αφορούν στην ποιότητα του περιβάλλοντος σε ατομικό και στη συνέχεια σε ομαδικό / κοινωνικό επίπεδο. Η έννοια του περιβάλλοντος στη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση αντιμετωπίζεται με την ολιστική διάστασή του και περιλαμβάνει τις παρακάτω εκφάνσεις: Φυσικό, Τεχνητό / δομημένο, Κοινωνικo-Οικονομικό και Ιστορικό περιβάλλον. Για το λόγο αυτό κάθε θέμα / πρόβλημα μελετάται διεπιστημονικά και διαθεματικά.

Βασικές Αρχές της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Κατά το σχεδιασμό και την υλοποίηση των προγραμμάτων / δραστηριοτήτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης επιδιώκεται:

Η διεπιστημονική και διαθεματική προσέγγιση του θέματος/προβλήματος.

Η έμφαση στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών και τη χρήση ενεργητικών μεθόδων: συζήτηση  -  αντιπαράθεση απόψεων, έρευνα, κριτική επεξεργασία και δράση.

Ο προσανατολισμός στη πρόληψη ή επίλυση περιβαλλοντικών θεμάτων ή προβλημάτων.

Η εστίαση στην αειφόρο διαχείριση και ανάπτυξη του περιβάλλοντος.

Η εστίαση της προσοχής στη παρούσα αλλά και τη μελλοντική κατάσταση του περιβάλλοντος.

Η άμεση δράση σε τοπικό επίπεδο με στόχο μακροχρόνια αποτελέσματα σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο.

Η ευαισθητοποίηση στην ορθολογική χρήση των φυσικών πόρων και την “ορθή χρήση” της Τεχνολογίας.

Η παροχή ίσων ευκαιριών για την απόκτηση γνώσεων, δεξιοτήτων, αξιών και στάσεων που χρειάζονται για τη προστασία του Περιβάλλοντος.

Η ανάδειξη συνεργασίας, καλλιέργειας αξιών και δημιουργίας νέων προτύπων, στάσεων και συμπεριφορών ατόμων, ομάδων και κοινωνίας απέναντι στο περιβάλλον.

Το άνοιγμα του σχολείου στη κοινωνία και τη ζωή.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 G. Tyler Miller, (Μεταφρασμένο) (2004). Περιβαλλοντικές επιστήμες. Εκδόσεις ΙΩΝ. ISBN 960-411-517-0

Περιβαλλοντολογία