Εουτζένιο Μοντάλε

Ο Εουτζένιο Μοντάλε (Eugenio Montale, 12 Οκτωβρίου 1896 – 12 Σεπτεμβρίου 1981) ήταν Ιταλός ποιητής, μεταφραστής και πεζογράφος, που το 1975 βραβεύθηκε με το Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας. Θεωρείται από πολλούς ως ο μεγαλύτερος Ιταλός λυρικός ποιητής από την εποχή του Τζάκομο Λεοπάρντι.

Η ζωή και το έργο του

Παιδική ηλικία και σπουδές
Ο Μοντάλε γεννήθηκε στη Γένοβα. Η οικογένειά του ασχολείτο με το εμπόριο χημικών προϊόντων (ο πατέρας του προμήθευε την εταιρεία του Ίταλο Σβέβο). Η ανεψιά του ποιητή, η Μπιάνκα Μοντάλε, περιγράφει στο Cronaca famigliare («Οικογενειακό χρονικό») το 1986 τα κοινά χαρακτηριστικά της οικογένειας ως εξής: «εύθραυστα νεύρα, ντροπαλότητα, λακωνικότητα, τάση να βλέπουν το χειρότερο σε κάθε γεγονός, μία κάποια αίσθηση του χιούμορ».

Ο Μοντάλε ήταν ο μικρότερος από 6 αδελφούς. Καθώς γράφει:

«`Ημασταν μία μεγάλη οικογένεια. Οι αδελφοί μου πήγαιναν στο σκιάνο [το γραφειο στα γενοβέζικα]. Η μοναδική μου αδελφή σπούδασε στο πανεπιστήμιο, ενώ εγώ δεν είχα τέτοια ευκαιρία. Σε πολλές οικογένειες υπήρχε η άγραφη συνήθεια ο μικρότερος να απελευθερώνεται από το καθήκον να συνεχίσει την οικογενειακή επιχείρηση».

Το 1915 ο Μοντάλε εργάσθηκε ως λογιστής, αλλά αφέθηκε ελεύθερος να ακολουθήσει το πάθος του για τη λογοτεχνία, συχνάζοντας στις βιβλιοθήκες και παρακολουθώντας τα ιδιωτικά μαθήματα της αδελφής του Μαριάννας. Μελέτησε επίσης όπερα, τραγουδώντας με τον βαρύτονο Ερνέστο Σιβόρι.

Ο Μοντάλε ήταν σε μεγάλο βαθμό αυτοδίδακτος. Μεγαλώνοντας, το πνεύμα του αιχμαλωτίσθηκε από αρκετούς συγγραφείς, μεταξύ των οποίων και ο Δάντης Αλιγκέρι, από τη μελέτη ξένων γλωσσών (ειδικότερα της αγγλικής), καθώς και από τα τοπία της ανατολικής Λιγουρίας, όπου περνούσε τις διακοπές με την οικογένειά του.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως μέλος της Στρατιωτικής Ακαδημίας της Πάρμας, ο Μοντάλε ζήτησε να υπηρετήσει στο μέτωπο. Μετά από μία σύντομη επαφή με πολεμικές επιχειρήσεις ως αξιωματικός του πεζικού στη βόρεια Ιταλία, επέστρεψε σπίτι το 1920.

Ποιητικό και άλλο έργο
Ο Μοντάλε δημοσίευσε πάνω από δέκα συλλογές σύντομων ποιημάτων, ένα «ζουρνάλ» με μεταφρασμένη ποίηση, αρκετά βιβλία μεταφράσεων πεζογραφίας, δύο βιβλία κριτικής λογοτεχνίας και ένα με πεζογραφία φαντασίας. Παράλληλα με το λογοτεχνικό έργο του, υπήρξε και σταθερός συνεργάτης στη σημαντικότερη ιταλική εφημερίδα, την Corriere della Sera, για την οποία έγραψε πάρα πολλά άρθρα σε θέματα λογοτεχνίας, μουσικής και τέχνης. Συνέγραψε επίσης έναν πρόλογο στη Θεία Κωμωδία του Δάντη.

Το έργο του Μοντάλε ιδιαίτερα η πρώτη ποιητική συλλογή του, η Ossi di seppia (= «Κόκκαλα σουπιάς»), που εκδόθηκε το 1925, τον αναδεικνύει και ως έναν αντιφασίστα που αισθανόταν αποκομμένος από τη σύγχρονη ζωή και έβρισκε παρηγοριά και καταφύγιο στη μοναξιά του φυσικού κόσμου. Το μεσογειακό τοπίο της γενέτειράς του Λιγουρίας αποτελεί μία ισχυρή παρουσία σε αυτά τα πρώιμα ποιήματα: του χαρίζει ένα είδος «προσωπικής μονώσεως» από τα γεγονότα που συνέβαιναν γύρω του. Τα ποιήματα αυτά τονίζουν την προσωπική μοναξιά του και τη συμπάθειά του για τα «μικρά κι ασήμαντα» πράγματα, ή για τον ορίζοντα και τη θάλασσα. Κατά τον Μοντάλε η φύση είναι «τραχιά, φειδωλή και εντυπωσιακή» ταυτόχρονα. Σε έναν κόσμο ηττοπαθή και απελπισμένο, μόνη η φύση εμφανίζεται να κατέχει αξιοπρέπεια: την ίδια αξιοπρέπεια που αισθάνεται ο αναγνώστης των ποιημάτων του.

Αντικονφορμισμός
Το 1927 ο ποιητής μετακόμισε στη Φλωρεντία για να εργασθεί ως επιμελητής για τον εκδοτικό οίκο Bemporad. Η Φλωρεντία ήταν τότε κέντρο για τη νέα ιταλική ποίηση, με έργα όπως τα Ορφικά άσματα (Canti orfici) του Ντίνο Καμπάνα (1914) και τους πρώτους στίχους του Ουνγκαρέττι για την επιθεώρηση Lacerba. Κι άλλοι ποιητές, όπως ο Ουμπέρτο Σάμπα και ο Βιτσέντζο Καρνταρέλλι, είχαν εξυμνηθεί. Το 1929 ζητήθηκε από τον Μοντάλε να προεδρεύσει στο συμβούλιο της βιβλιοθήκης Γκαμπινέτο Βιεσέ, μία θέση από την οποία εκδιώχθηκε το 1938 από το φασιστικό καθεστώς. Στο μεταξύ συνεργαζόταν με το περιοδικό Solaria και σύχναζε στο «λογοτεχνικό καφενείο» «Le Giubbe Rosse» στην Πιάτσα Βιττόρια (σήμερα Πιάτσα ντελλά Ρεπούμπλικα) ήδη από το 1927. Συχνά επισκεπτόταν το καφέ πάνω από τρεις φορές την ημέρα και έγινε κεντρικό πρόσωπο μιας ομάδας συγγραφέων εκεί, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν οι Κάρλο Εμίλιο Γκάντα και Έλιο Βιττορίνι (αμφότεροι ιδρυτές του ως άνω περιοδικού). Ο Μοντάλε είχε γράψει για όλα σχεδόν τα σημαντικά λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής.

Μολονότι εμποδιζόμενος από οικονομικά προβλήματα και από τον λογοτεχνικό και κοινωνικό κονφορμισμό που επέβαλλαν οι αρχές, στη Φλωρεντία ο Μοντάλε δημοσίευσε τη θεωρούμενη γενικώς ως καλύτερη συλλογή του, τη Le occasioni («Περιστάσεις», 1939). Από το 1933 ως το 1938 είχε μία ερωτική σχέση με την `Ιρμα Μπραντάις (1905-1990), μία Αμερικανοεβραία μελετήτρια του Δάντη που επισκεπτόταν περιστασιακά την Ιταλία. Η Le occasioni περιέχει πολλές έμμεσες αναφορές στη Μπραντάις, με το όνομα Clizia (Κλυτία). Ο Φράνκο Φορτίνι κρίνει τις συλλογές του Μοντάλε Ossi di seppia και Le occasioni ως το υψηλότερο επίπεδο στο οποίο έφθασε η ιταλική ποίηση του 20ού αιώνα.

Ο Τ.Σ. Έλιοτ, ο οποίος μοιραζόταν τον θαυμασμό του Μοντάλε για τον Δάντη, υπήρξε σημαντική επίδραση στην ποίησή του. Τα νέα ποιήματα του Έλιοτ τα έδειξε στον Μοντάλε ο Μάριο Πρατς, που τότε δίδασκε στο Λίβερπουλ. Το 1948, για τα εξηκοστά γενέθλια του Έλιοτ, ο Μοντάλε συνεισέφερε ένα δοκίμιο με τίτλο «Ο `Ελιοτ και εμείς» σε έναν τόμο που εκδόθηκε για την περίσταση.

Δυσαρμονία με τον κόσμο
Από το 1948 μέχρι τον θάνατό του ο Μοντάλε ζούσε στο Μιλάνο. Εκτός από μουσικός συντάκτης στην Corriere della Sera, έκανε ρεπορτάζ και από το εξωτερικό, όπως από την Παλαιστίνη όταν πήγε εκεί για την επίσκεψη του Πάπα Παύλου ΣΤ΄. Τα δημοσιογραφικά του κείμενα είναι συγκεντρωμένα στο Fuori di casa (= «Εκτός οικίας», 1969).

Η συλλογή La bufera e altro («Η θύελλα και άλλα») εκδόθηκε το 1956 και σημειώνει το τέλος της περισσότερο εξυμνημένης ποιήσεώς του. Εδώ η μορφή της Clizia συναντά εκείνη της «Αλεπούς» (La Volpe), βασισμένης στη νεαρή ποιήτρια Μαρία Λουίζα Σπατσιάνι, με την οποία ο Μοντάλε είχε μία ρομαντική σχέση τη δεκαετία του 1950.

Τα μεταγενέστερα έργα του είναι τα Xenia (1966), Satura (1971) και Diario del '71 e del '72 (1973). Η ύστερη ποίηση του Μοντάλε είναι πικρόχολη και ειρωνική, διαλογιζόμενη πάνω στην κριτική απόκριση στα προηγούμενα έργα του και στον συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο γύρω του. Η Satura περιέχει μία δηκτική ελεγεία για τη σύζυγό του Ντρουζίλα Τάντσι (Drusilla Tanzi), αλλά έγραψε και μία σειρά από πικρά ποιήματα για την Clizia λίγο πριν τον θάνατό του. Η φήμη του Μοντάλε είχε ήδη επεκταθεί σε όλο τον κόσμο. Πριν τιμηθεί με το Βραβείο Νομπέλ, είχε ήδη ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτορας από τα Πανεπιστήμια του Μιλάνου (1961), του Κέμπριτζ (1967) και της Ρώμης (1974), ενώ είχε ορισθεί τιμητικά ισόβιος γερουσιαστής στη Γερουσία της Δημοκρατίας και το 1973 είχε βραβευθεί με το Χρυσό Στεφάνι των Ποιητικών Βραδιών της Στρούγκα, στην τότε Γιουγκοσλαβία.

Ο Μοντάλε πέθανε στο Μιλάνο το 1981 σε ηλικία 84 ετών, έξι χρόνια μετά την απονομή του Βραβείου Νομπέλ.

Το 1996 εμφανίσθηκε ένα έργο με τίτλο Μεταθανάτιο ημερολόγιο (Diario postumo) που περιείχε 66 ποιήματα και υποτίθεται ότι είχε «συνταχθεί» από τον Μοντάλε πριν από τον θάνατό του με τη βοήθεια της νεαρής ποιήτριας Ανναλίζα Τσίμα (Annalisa Cima). Το γεγονός αμέσως προκάλεσε θόρυβο στους ιταλικούς λογοτεχνικούς κύκλους. Αρκετοί, όπως ο κριτικός Ντάντε Ιζέλλα, πσιτεύουν ότι το έργο αυτό δεν είναι αυθεντικό.

Ο Γιόζεφ Μπρόντσκι αφιέρωσε το δοκίμιό του «Στη σκιά του Δάντη» στη λυρική ποίηση του Εουτζένιο Μοντάλε.

Κατάλογος έργων
 1925: Ossi di seppia («Κόκκαλα της σουπιάς»), β΄ έκδοση 1928 με 6 επιπλέον ποιήματα, γ΄ έκδ. 1931, εκδόσεις Carabba
 1932: La casa dei doganieri e altre poesie, φυλλάδα με 5 ποιήματα, που δημοσιεύθηκε με την ευκαιρία της απονομής του βραβείου Premio del Antico Fattore στον Μοντάλε. Εκδ. Vallecchi, Φλωρεντία
 1939: Le occasioni («Οι περιστάσεις»), εκδ. Einaudi, Τορίνο
 1943: Finisterre, φυλλάδα με 5 ποιήματα που φυγαδεύθηκε στην Ελβετία από τον Τζιανφράνκο Κοντίνι, εκδ. Collana di Lugano (24 Ιουνίου). Β΄ έκδ. 1945, εκδόσεις Barbèra, Φλωρεντία
 1948: Quaderno di traduzioni, μεταφράσεις, Edizioni della Meridiana, Μιλάνο
 1948: La fiera letteraria, κριτική ποιημάτων
 1956: La bufera e altro («Η θύελλα και άλλα»), α΄ έκδ. σε 1000 αντίτυπα Neri Pozza, Βενετία. Β΄ έκδοση 1957, Arnaldo Mondadore Editore, Μιλάνο
 1956: Farfalla di Dinard, ιστορίες, ιδιωτική έκδοση
 1962: Satura, ποιήματα, ιδιωτική έκδοση στο τυπογραφείο Oficina Bodoni στη Βερόνα
 1962: Accordi e pastelli («Συμφωνίες και παστέλ»), Scheiwiller, Μιλάνο (Μάιος)
 1966: Il colpevole
 1966: Auto da fé: Cronache in due tempi, πολιτιστική κριτική, Il Saggiatore, Μιλάνο
 1966: Xenia, α΄ έκδ. ιδιωτική σε 50 αντίτυπα
 1969: Fuori di casa, συλλογή ταξιδιωτικών κειμένων
 1971: Satura (1962–1970) (Ιανουάριος)
 1971: La poesia non esiste, πεζά, εκδ. Scheiwiller Μιλάνο
 1973: Diario del '71 e del '72,Arnoldo Mondadori Editore, Μιλάνο (μία ιδιωτική έκδοση σε 100 αντίτυπα είχε γίνει το 1971)
 1973: Trentadue variazioni, σε 250 αντίτυπα, Giorgio Lucini, Μιλάνο
 1977: Quaderno di quattro anni, εκδ. Mondadori, Μιλάνο
 1977: Tutte le poesie, εκδ. Mondadori, Μιλάνο
 1980: L'opera in versi, των Bettarini-Contini. Επανεκδ. το 1981 ως Altri verse e poesie disperse, εκδ. Mondadori, Μιλάνο

Μεταθανάτιες εκδόσεις
 1981: Prime alla Scala, μουσικοκριτική, επιμ. Gianfranca Lavezzi, εκδ. Mondadori, Μιλάνο
 1981: Lettere a Quasimodo, επιμ. Sebastiano Grasso, εκδ. Bompiani
 1983: Quaderno genovese, επιμ. Laura Barile, υλικό του 1917 που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1983, εκδ. Mondadori, Μιλάνο
 1991: Tutte le poesie, επιμ. Giorgio Zampa. Ο Τζόναθαν Γκαλάσσι αποκαλεί αυτή την έκδοσγ την «πληρέστερη των ποιημάτων του Μοντάλε».
 1996: Diario postumo: 66 poesie e altre, επιμ. Annalisa Cima, εκδ. Mondadori, Μιλάνο
 1996: Il secondo mestiere: Arte, musica, società και Il secondo mestierre: Prose 1929-1979, δίτομη έκδ, με όλα τα δημοσιευμένα γραπτά του Μοντάλε σε επιμ. Giorgio Zampa, εκδ. Mondadori, Μιλάνο

Ελληνικές μεταφράσεις
 Σουπιοκόκαλα, μετάφρ. Παναγιώτης Χρ. Χατζηγάκης, εκδ. «Ευθύνη», Αθήνα 1987
 Φινιστέρε και άλλα ποιήματα, μετάφ. Νίκος Αλιφέρης, εκδ. «Άγρα», Αθήνα 1995, ISBN 978-960-325-140-8
 Ημερολόγιο του '72, μετάφ. Νίκος Αλιφέρης, εκδ. «Άγρα», Αθήνα 1999, ISBN 978-960-325-322-8
 Mottetti: 20 ερωτικά ποιήματα, μετάφ. Γιάννης Η. Παππάς, εκδ. «Οδός Πανός», Αθήνα 2008, ISBN 978-960-8378-67-4
 Ημερολόγιο του '71, μετάφ. Νίκος Αλιφέρης, εκδ. «Άγρα», Αθήνα 2013, ISBN 978-960-505-084-9

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
 Montale, Eugenio: «Eliot and Ourselves». Στο T.S. Eliot: A Symposium, επιμέλεια Richard March και Thurairajah Tambimuttu, σσ. 190-195, «Editions Poetry», Λονδίνο 1948.
 Pietro Montorfani: «Il mio sogno di te non è finito»: ipotesi di speranza nell'universo montaliano. Στο Sacra doctrina, (55) 2010, σσ. 185–196.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Ιστότοπος: Eugenio Montale e la sua poesia (στην ιταλική)
 Ο Montale στο Nobel E-Museum 
 Βιογραφία στον ιστότοπο των Βραβείων Νομπέλ
 E. Montale και T.S. Eliot (στην ιταλική)
 Ελληνικές μεταφράσεις ποιημάτων του από την Ευαγγελία Πολύμου

Ιταλοί ποιητές
Ιταλοί βουλευτές και γερουσιαστές
Βραβευμένοι με Νόμπελ Λογοτεχνίας
Ιταλοί Νομπελίστες