Χάιδω (όνομα)

Χάιδω (xai̯δo, δισύλλαβο· γενική: της Χάιδως), ελληνικό γυναικείο κύριο όνομα (βαφτιστικό όνομα).

Ετυμολογία του ονόματος
Όνομα μεσαιωνικής προέλευσης, από το ουσιαστικό χά(ι)δι, από το  μεσαιωνικό ἠχάδι(ο)ν (με σίγηση του αρκτικού άτονου ἠ), με τη σημασία «τραγουδάκι, κανάκεμα», υποκοριστικό του αρχαιοελληνικού ἦχος. Ο τύπος χάιδι προέρχεται από συνεκφορά τό ἠχάδιον > *τοϊχάδι > το χάιδι (με μετάθεση του ι). Ο σχηματισμός της κατάληξης σε |-ο| (-ω) από σλαβική επίδραση. — Τη σλαβική κλιτική |-ο| την έχουν δανειστεί αρκετά θηλυκά (λ.χ. Αρχόντω, Μάρω), ενώ η γραφή με -ω οφείλεται σε αναλογία προς τα αρχαιοελληνικά οξύτονα ονόματα (λ.χ. Ἡρώ, Καλυψώ, Λητώ).

Ονομαστική εορτή
Στις 1 Σεπτεμβρίου, των Τεσσαράκοντα παρθένων και ασκητριών, και Αμμούν διδασκάλου αυτών. (Οι Σαράντα παρθένες μαρτύρησαν τα χρόνια του Λικινίου (307–323), επομένως είναι μάλλον απίθανο το όνομα μιας από αυτές να ήταν Χάιδω.) Την ίδια ωστόσο ημερομηνία η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη της νεομάρτυρος Χάιδως (†1821), οσίας εκ Στανού Χαλκιδικής.

Διάδοση του ονόματος
Το βαφτιστικό απαντά κυρίως στο βορειοελλαδικό χώρο.  Προέρχεται από την έννοια του πολυαγαπημένου προσώπου μέσα στην οικογένεια, που θα μεγαλώσει με αγάπη και χάδια, και γι’ αυτόν το λόγο ο Μπούτουρας το κατατάσσει στα «Ονόματα εξ ηθικών προτερημάτων». Σημασιολογικά είναι παρεμφερές με τα βαφτιστικά Κανάκης, Χαϊδεμένη, Χαϊδευτός, Ναζλή. Σήμερα, η ζεστασιά και η τρυφερότητα του ονόματος δεν φαίνεται να συγκινούν όπως παλιότερα και συχνά οι κάτοχοί του προτιμούν να το αντικαθιστούν με ξενικής προέλευσης ονόματα όπως Χίλντα, Χάνα, Χάιντι κτλ. Σε μια προσπάθεια στατιστικής αποτίμησης της συχνότητας των ελληνικών ονομάτων, το Χάιδω παρουσιάζεται ως 221ο πιο συχνό όνομα (145ο ανάμεσα στα γυναικεία).

Αιτία για τη διάδοση του ονόματος και σε άλλες γλώσσες πέραν της ελληνικής είναι ο Βύρων και το ποίημά του Δον Ζουάν (1819–1824), όπου ιστορείται η ερωτική ιστορία με το τραγικό τέλος της Κυκλαδίτισσας Χαηδής (Haidée) (άσματα 2–4). 
Σε αρκετά λεξικά αναφέρεται ότι το όνομα Haidée είναι επινόηση του Βύρωνα, και ότι η πιθανή προέλευσή του είναι η αρχαιοελληνική λέξη αἰδοῖος  «σεμνός, ντροπαλός». Όμως, αν και δεν αποκλείεται ο Βύρων να είχε υπόψη του τη λέξη αἰδοῖος, είναι σίγουρο ότι γνώριζε το αθηναϊκό όνομα Χαηδή/Χαϊδή από το πρώτο του ταξίδι στην Ελλάδα (1809–1811). Όπως σημειώνει ο ίδιος στην προμετωπίδα του ποιήματός του «Μετάφραση ενός ρωμέικου τραγουδιού» («Translation of a Romaic Song» (1811), Childe Harold Pilgrimage 1812), κατά την τρίμηνη παραμονή του στην Αθήνα το χειμώνα του (1809–1810), άκουγε συχνά τις παρέες των κοριτσόπουλων να τραγουδούν το δημοτικό: 
«Μπαίνω μέσ’ στὸ περιβόλι
ὡραιοτάτη Χαηδή» κτλ.

I enter thy garden of roses,
Belovéd and fair Haidée,
Each morning where Flora reposes,
For surely I see her in thee.«Translation of a Romaic Song», 1811, σ. 22, First published, Childe Harold, 1812 (4to).

Η βυρώνεια Haidée (Χαηδή) μεταφέρεται στο διήγημα του Προσπέρ Μεριμέ (Prosper Mérimée)  «Μια παρτίδα τάβλι» («La Partie de trictrac», 1830) ως Haydée (Αϊντέ). Είναι το όνομα της Κυπριοπούλας σκλάβας τον καιρό των βενετοθωμανικών πολέμων (16ος αι.). Στη συνέχεια, ο Ντανιέλ Ωμπέρ (Daniel François Esprit Auber) διασκευάζει το διήγημα του Προσπέρ Μεριμέ σε όπερα με τον τίτλο Αϊντέ (Haydée, ou Le secret), που ανεβαίνει στο Παρίσι το 1847. Και τέλος, σχεδόν μια γενιά αργότερα από τον Βύρωνα, στον Κόμη Μοντεχρήστο (Le Comte de Monte-Cristo, 1844) του Αλέξανδρου Δουμά, ο οποίος γνωρίζουμε ότι είχε διαβάσει τον Δον Ζουάν, γιατί είχε γράψει τη βιογραφία του Βύρωνα, η Haydée (Αϊντέ ή Χάιδω) είναι η Ελληνίδα κόρη του Αλήπασα, που εξαγοράζει από τη σκλαβιά ο Εντμόντ Νταντές.

Επομένως, λόγω της διεθνούς διαδρομής του, το όνομα μπορεί να καταχθεί και στην κατηγορία των «Ονομάτων από τη λογοτεχνία», όπως το Ακρίτας, το Ελμίρα, το Ερωτόκριτος, το Οφηλία κ.ά.

Τύποι και υποκοριστικά του ονόματος Χάιδω
Χάδου, στη Μακεδονία (κατά τον «βορειοελλαδικό φωνηεντισμό»)
Χάιδω, στην Ήπειρο
Χαϊδούλα (τρισύλλαβο), στον Πόντο, υποκοριστικό
Χαδούλα, στη Λέσβο
Χαδούλα, Χαδουλίτσα, στη Σκιάθο (Χαδούλα, στη Φόνισσα, 1903, του Παπαδιαμάντη.)
 Χάιδω, χαϊδευτικό Χαϊδούλλα (τρισύλλαβο), υποκοριστικό Χαϊδουλλί (τρισύλλαβο), στη Χάλκη.

Αρσενικός τύπος του ονόματος
Χαϊδούλης (τρισύλλαβο), Χαϊδούλς, στη Μάδυτο (Eçeabat) της Θράκης

Μητρωνυμικό
Χάιδος, Χαϊδούλης

Το όνομα Χάιδω σε άλλες γλώσσες
Ιταλικά: Haidee
Ισπανικά: Haydée (Άιδε)
Αγγλικά: Haidee (Χέιντι), Haydée
Γαλλικά: Haydée (Αϊντέ)
Πορτογαλικά: Haydee (Αϊντέ)

Αγίες
Τεσσαράκοντα παρθένοι και ασκήτριαι (και Αμμούν διδασκάλου αυτών), η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους στις 1 Σεπτεμβρίου 
Χάιδω (†1821), οσία εκ Στανού Χαλκιδικής, η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη της στις 1 Σεπτεμβρίου

Πρόσωπα με το όνομα Χάιδω
Χάιδω, η «’ξακουσμένη» Σουλιώτισσα 
Χάιδω Τραϊφόρου, η κόρη του Μίμη Τραϊφόρου και της Σοφίας Βέμπο 
Χάιδω (Άντα) Παπαπάνου, η σύζυγος του πρώην πρωθυπουργού Γιώργου Παπανδρέου
Ταμάρα Μπούνκε (Haydée Tamara Bunke Bider, 1937–1967), η ανατολικογερμανικής καταγωγής περιβόητη Τάνια τής ομάδας του Τσε Γκεβάρα στη Βολιβία
Αϊντέ Πολιτόφ (Haydée Politoff, 1946), Γαλλίδα ηθοποιός, γνωστή κυρίως από την ταινία Η συλλέκτρια (La Collectionneuse, 1967) του Ερίκ Ρομέρ (Éric Rohmer)
Αϊδέε Μερσέδες Σόσα (Haydée Mercedes Sosa, 1935–2009), τραγουδίστρια από την Αργεντινή, γνωστή ως La Negra

Το όνομα Χάιδω στις τέχνες
Χάιδω η λυγερή (1892), θεατρικό του Πανάγου Μελισσιώτη 
 Χάιδω ή Χάιδω η πανέμορφη  (1967), ασπρόμαυρη ταινία μεγάλου μήκους του Κώστα Δρίτσα
Και το ΠΑΣΟΚ της Χάιδως (1982), θεατρική κωμωδία, σκηνοθεσία: Παντελής Βούλγαρης· σενάριο: Μποστ, Γιάννης Ξανθούλης

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Θ. Γεωργιάδης, «Η Χαϊδή των Αθηναίων και η Χάιντι των Γερμανών», Έθνος, 16.7.2009 (ανακτήθηκε 21.3.2014)
Φράση: το μουνί της Χάιδως, στο slang.gr
Ἡ Φόνισσα (1903) του Παπαδιαμάντη
Vicente Molina Foix, «Δον Ζουάν: Ο κατά συρροήν εραστής», Το Βήμα, 21.8.2009 (ανακτήθηκε 21.3.2014)
Αναστάσης Βιστωνίτης, «Ποιος ήταν ο πραγματικός Κόμης Μοντεχρήστος», Το Βήμα, 30.9.2012 (ανακτήθηκε 21.3.2014)

Σημειώσεις

Γυναικεία ελληνικά ονόματα
Μεσαιωνικά ονόματα
Ονόματα από τη λαϊκή παράδοση
Ονόματα από τη λογοτεχνία