Δουκάτο της Αντιόχειας

Το Δουκάτο της Αντιόχειας ήταν διοικητική διαίρεση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο 969 όταν η περιοχή ανακαταλήφθηκε από τους βυζαντινούς, έως το 1084 όπου καταλήφθηκε από τους Τουρκομάνους, Σελτζούκους και Άραβες. Περιελάμβανε εδάφη της σημερινής Συρίας. Λιβάνου, Τουρκίας και για κάποια περίοδο και της Κύπρου.

Το Δουκάτο δημιουργήθηκε, αμέσως μετά την κατάληψη της Αντιόχειας, από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή συνενώνοντας τριάντα μικρότερα Θέματα και στρατηγίδες της περιοχής. Στην Αλεξιάδα αναφέρονται οι παρακάτω περιοχές, κάστρα, χωριά και πρώην θέματα :  το Θέμα Αρτάχ, το Θέμα Ζούμε, το Θέμα Τελούχ, το Σουέτιον, το Δούξ, το Καυκάς, το Θαυμαστόν όρος, η στρατηγίς στο Μαύρο όρος με τις περιφέρειες του, ο Λούλους, τα Φέρσια, η στρατηγίς του Αγίου Ηλία, η στρατηγίς του Σέζερ, η στρατηγίς του Βορζέ, η Γερμανίκεια, το στρατηγάτο Παγράς, και το στρατηγάτο και πρώην Θέμα Παλατζά.

Το Δουκάτο αρχικά διοικούνταν από έναν στρατηγό κι έπειτα από έναν δούκα που είχε εκτεταμένες αρμοδιότητες και υψηλή θέση στην στρατιωτική ιεραρχία αμέσως μετά τον στρατηγό των Ανατολικών, αργότερα μερικοί διοικητές είχαν τον τίτλο του κατεπάνω. Επειδή η διοικητική επαρχία βρισκόταν στα σύνορα, η πόλη της Αντιόχειας έδρα του Δουκάτου, είχε οχυρωθεί με ισχυρά τείχη, στη δικαιοδοσία του δούκα υπήρχαν και πολλά κάστρα. Στην περιοχή μαρτυρείται ότι υπήρχαν μεγάλες βασιλικές εκτάσεις και στην πόλη έδρευαν υπάλληλοι οι,  λεγόμενοι, "βασιλικοί". Το Δουκάτο διατηρούσε χριστιανικό πληθυσμό αλλά κι υπολογίσιμο μουσουλμανικό.

Το 1064 στην περιοχή της Βέροιας και στα σύνορα της αυτοκρατορίας εμφανίστηκαν Τουρκομάνοι, οι οποίοι έπειτα άρχισαν επιδρομές στα βυζαντινά εδάφη. Ο Δουξ Νικηφορίτζης μετά την εμφάνιση τους δεν τους αντιμετώπισε αλλά κατασκεύασε νέα κάστρα και οχυρά αναμένοντας επιθέσεις κάτι όμως που δημιούργησε δυσαρέσκεια στους κατοίκους. Το 1065 και το 1067 οι Τουρκομάνοι έφτασαν μέχρι την Αντιόχεια και λεηλάτησαν τις γύρω περιοχές, ενώ κατέλαβαν και την Γερμανείκια, το 1068 πολιόρκησαν την ίδια τη Αντιόχεια χωρίς επιτυχία. Οι Τουρκομάνικες επιθέσεις και λεηλασίες συνεχίστηκαν και τα επόμενα χρόνια, κατέλαβαν τη Δαμασκό και σε μάχη μαζί τους σκοτώθηκε και ο στρατηγός Κωνσταντίνος Διογένης.

Από το 1071 έως το 1082 στην Αντιόχεια παρά τον κίνδυνο των Τουρκομάνων επικράτησαν πολιτικές έριδες με δολοφονίες δουκών κι αναστάτωση. Το 1084 οι Σελτζούκοι που είχαν αρχίσει να επεκτείνουν το κράτος τους, άρχισαν να καταλαμβάνουν εδάφη του Δουκάτου και το 1085 μετά από πολιορκία παραδόθηκε και η ίδια η Αντιόχεια, αναφέρεται ότι με εντολή του Σουλτάνου δεν πείραξαν τους χριστιανούς ούτε λεηλάτησαν την πόλη.

Το 1108 ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός παραχώρησε με συνθήκη τα εδάφη του Δουκάτου στον Βοημούνδο, σταυροφόρο που είχε κατακτήσει ξανά τα εδάφη αυτά από τους Άραβες.

Διοικητές Αντιόχειας 
Γνωστοί είναι οι παρακάτω διοικητές του Δουκάτου :
 Ευστάθιος Μαλεΐνος, 969- , ο πρώτος δουξ
 Κουλέπης, 977
 Ουμπεηνταλάχ, 977-978
 Λέων Μελισσηνός, 985-986, δούκας
 Μιχαήλ Βούρτζης, 970 ίσως μέχρι  976, δούκας
 Βάρδας Φωκάς, 986-987, δούκας
 Λέων Φωκάς, 987-989. δούκας
 Ρωμανός Σκληρός, 990-991, δούκας
 Μιχαήλ Βούρτζης, 991-995, δούκας
 Δαμιανός Δαλασσηνός, 995-998, δούκας
 Νικηφόρος Ουρανός, 999-1007, δούκας
 Πακούριος, δούκας
 Μιχαήλ Κοιτονίτης, 1011, δούκας
 Κωνσταντίνος Βούρτζης, δούκας
 Κωνσταντίνος Δαλασσηνός, 1024-1024, δούξ
 Μιχαήλ Σπονδύλης, 1026-1029, δούκας
 Πόθος Αργυρός, 1029, δούκας
 Κωνσταντίνος Καραντινός, 1029-1030
 Νικήτας της Μίσθειας, 1030-1032, δούκας
 Θεοφύλακτος Δαλασσηνός, 1032-1034, δούκας
 Νικήτας ο Παφλαγών, 1034, δούξ και αδελφός του αυτοκράτορα Μιχαήλ Δ΄ ο Παφλαγών.
 Κωνσταντίνος ο Παφλαγών, 1034-1037 ή 38, δούξ και αδελφός του αυτοκράτορα Μιχαήλ Δ΄ ο Παφλαγών.

 Λέων, 1037-1043, κατεπάνω
 Βασίλειος Πεδιαδίτης, 1043 περίπου, κατεπάνω
 Λέων, κατεπάνω
 Στέφανος, δούξ
 Γρηγόριος, κατεπάνω 
 Κωνσταντίνος Βούρτζης, 1043-1045, δουξ
 Μιχαήλ Ιασσίτης, 1046-1048, δούξ
 Μιχαήλ Κοντοστέφανος, δούξ
 Κωνσταντίνος Βούρτζης, 1053, δούξ
 Ρωμανός Σκληρός, 1054 ίσως πρωτύτερα -1055. δούξ
 άγνωστος, 1055-1057, δούξ
 Κατακαλών Κεκαυμένος, ? -1056, δούξ
 Μιχαήλ ο Ουρανός, 1056-1057, κατεπάνω
 Ρωμανός Σκληρός, 1057, δούξ
 Θεόδωρος Κομνηνός, δούξ
 Αδριανός Δαλασσηνός, 1059, δουξ
 Ιωάννης Δούκας, ? - 1068, δούξ
 Μιχαήλ, κατεπάνω
 Νικηφόρος Βοτανειάτης, ? -1062, δούξ
 Νικηφορίτζης, 1062-1064, δούξ
 Πήκτης, δούξ
 Νικηφορίτζης, 1067, δούξ
 Νικηφόρος Βοτανειάτης, 1067 ή 1068, δούξ
 Πέτρος Λιβελλίσιος, 1068, δούξ
 Κωνσταντίνος, 1068 περίπου, δουξ
 Χατατούριος, 1068-1072, δούξ ή κατεπάνω
 Ιωσήφ Ταρχανειώτης, 1072-1074. δούξ
 Ισαάκιος Κομνηνός, 1074-1078, δουξ και γιος του Ιωάννη.
 Μιχαήλ Μαύρηξ, δούξ
 Βασάκιος Παχλαβουνί, 1078, δούξ, γιος του Γρηγορίου Αρσακίδη
 Φιλάρετος Βραχάμιος, 1078-1080, ο τελευταίος δουξ

"Εκ προσώπου", δηλαδή προσωρινοί δούκες στην θέση του δούκα που απουσίαζε είχαν διατελέσει οι :
 Νικηφόρος Τριβούνος
 Αβράμιος Απωλέθης
 Κατακαλών Ταρχανειώτης, 1074

Παραπομπές

Πηγές 
 Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, βιβλίο 13
 Γεώργιος Α. Λεβενιώτης, Η πολιτική κατάρρευση του Βυζαντίου στην ανατολή, Θεσσαλονίκη 2007.
 Marco Miotto, Ο Ανταγωνισμός Βυζαντίου και Χαλιφάτου των Φατιμιδών στην Εγγυής Ανατολή και η δράση των Ιταλικών πόλεων στην περιοχή κατά τον 10ο και 11ο αιώνα, Θεσσαλονίκη 2007.

Δουκάτα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας
Βυζαντινή Συρία
Ιστορία του Λιβάνου
Μεσαιωνική Κύπρος