Αργώ (μυθιστόρημα του Γ. Θεοτοκά)

Η Αργώ είναι μυθιστόρημα του λογοτέχνη και νομικού Γιώργου Θεοτοκά, ο οποίος θεωρείται από τους σημαντικότερους εκφραστές της Γενιάς του ‘30. Το πρώτο μέρος (α΄ τόμος) του μυθιστορήματος κυκλοφόρησε για πρώτη φορά από τις εκδόσεις Πυρσός στην Αθήνα το 1933. Η οριστική έκδοση του μυθιστορήματος, που περιλαμβάνει και το δεύτερο μέρος (β΄ τόμος), έγινε από τις εκδόσεις Πυρσός το 1936. Το έργο είναι περιγραφή-τοιχογραφία της Ελλάδας και κυρίως του αστικού περιβάλλοντος της Αθήνας την εποχή του Μεσοπολέμου. Αναφέρεται στις κοινωνικές αναζητήσεις, όπου μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή επικρατεί ιδεολογική και πολιτική αστάθεια.

Ήρωες και πλοκή
Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται κυρίως στο αθηναϊκό περιβάλλον. Υπάρχουν εκτενείς αναφορές στη Νομική Σχολή Αθηνών, το Σωματείο Φοιτητών Νομικής «Η Αργώ», την Αθηναϊκή Λέσχη, τη Βουλή, τις αστικές και λαϊκές γειτονιές της πρωτεύουσας. Περιγράφονται ακόμα τα αδιέξοδα των νέων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και την κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας, η αδράνεια των ελίτ, τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα της εποχής, οι πολιτικές συγκρούσεις, το πελατειακό κράτος και το ζήτημα της πολιτικής ηγεσίας.

Ο ίδιος ο Θεοτοκάς στην εισαγωγή του πρώτου τόμου αναφέρει: «Σαν άρχισα αυτό το βιβλίο, η μοναδική μου πρόθεση ήταν να ζωντανέψω μερικά ανθρώπινα πλάσματα που τριγυρνούσανε στη φαντασία μου και βασάνιζαν τις ώρες της σχόλης μου. Κατόπι, σαν προχώρησε η δουλειά, μου ήρθε η όρεξη να δώσω με αυτήν την ευκαιρία, μια γενική κάπως έκθεση της ελληνικής ζωής και των προβλημάτων της εποχής μας. Έτσι η Αργώ πήρε διαστάσεις που δεν τις περίμενα.»

Ορισμένοι χαρακτήρες του μυθιστορήματος είναι:

 Νικηφόρος Νοταράς, λογοτέχνης, γόνος νομικής οικογένειας
 Παύλος Σκινάς, πολιτικός
 Λάμπρος Χρηστίδης
 Δαμιανός Φραντζής, κομμουνιστής φοιτητής
 Αλέξης Νοταράς
 Μάριος Σφακοστάθης, πρώην διπλωμάτης
 Μανώλης Σκυριανός, φοιτητής, πρόεδρος του Σωματείου «Η Αργώ»

Κριτικές
Η Αργώ διαθέτει λιτή, περιεκτική, υπαινικτική και εμμέσως σχολιαστική γραφή, αδρά ειρωνική. Επιπλέον, τρεις τάσεις διαφαίνονται μέσα στην Αργώ: η ρεαλιστική (κοινωνία και πολιτική αρχών αιώνα), η μοντερνιστική (εσωστρέφεια, εξομολογητική διάθεση, σχετικότητα της αλήθειας) και η ρομαντική (ξεχείλισμα ψυχής, πλεόνασμα ζωής, καλλιτεχνικές ροπές των προσώπων). 

Το έργο έχει χαρακτηρισθεί ως «ακατάστατο μυθιστόρημα», επειδή δεν διαθέτει ιδιαιτέρως σφιχτή δομή, και ως «αναπαράσταση της κοινωνίας της νεότητας» του Γεωργίου Θεοτοκά, την οποία ο συγγραφέας αποδίδει δίχως να μεροληπτεί.

Άλλοι  ερμηνεύουν την Αργώ ως ένα πολιτικό πανόραμα, ενώ παράλληλα διατυπώνεται το ερώτημα εάν το έργο είναι προσωποκεντρικό ή κοινωνιοκεντρικό.

Ο Τέλλος Άγρας, σε μία εκτενή κριτική του για το έργο το 1935, διαπιστώνει πως η Αργώ δεν ανταποκρίνεται στις τυπικές δομές του μυθιστορήματος, για να δεχθεί την απάντηση του ίδιου του Θεοτοκά: «Πολλοί λένε αµέσως πως ένα τέτοιο βιβλίο "δεν είναι µυθιστόρηµα", χωρίς όµως να εξηγούν τι ακριβώς είναι […] Όµως το µεγάλο ζήτηµα είναι ότι, στην εποχή  µας,  αλλάζει ορµητικά ο ρυθµός του κόσµου. Το  µυθιστόρηµα, είδος επικό,  κατ' εξοχήν σύγχρονο, σέρνοντας µέσα του άπειρα στοιχεία του παρελθόντος και προαισθανόµενο στοιχεία του µέλλοντος, προσπαθεί να προσαρµοσθεί στους νέους ρυθµούς, που διαµορφώνουνται τριγύρω µας και µέσα µας και εξελίσσουνται πιο γοργά από τη συνείδησή µας.»

Η Αργώ ως πολιτικό κείμενο
Πολλοί μελετητές επισημαίνουν πως το βιβλίο έχει πολιτική θέση και πως υπάρχουν πολιτικά μηνύματα στις γραμμές του. Κάποιοι αναφέρουν πως ο συγγραφέας «δεν εκδηλώνει καμία προτίμηση» ή ότι «η απόσταση του είναι ίδια για όλους».  

Ο ίδιος ο Θεοτοκάς αισθάνθηκε την ανάγκη να υπερασπιστεί την επιλογή του να γράψει ένα πολιτικό μυθιστόρημα: «Επειδή συμβαίνει να βρίσκουμαι από καιρό αναστατωμένος σε ορισμένες ιδεολογικές διαμάχες και υποστηρίζω απόψεις με κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο, απόψεις άλλωστε απολύτως φιλελεύθερες (ο όρος αυτός χρησιμοποιείται εδώ με τη διεθνική σημασία του), θεωρώ χρήσιμο να δώσω μια διασάφηση σχετικά με τον τρόπο που νιώθω τον προορισμό του μυθιστοριογράφου δεν αρμόζει, νομίζω, να χρησιμοποιεί κανείς την τέχνη για την υπεράσπιση μίας κοινωνικοπολιτικής θέσης. Τούτο νοθεύει την τέχνη και εξ άλλου αντιβαίνει στις αρχές του fair play, του τιμίου παιχνιδιού. Οι θεωρητικές συζητήσεις πρέπει να είναι ξερές, τα επιχειρήματα γυμνά και αγνά, δίχως καλλιτεχνικό επίχρισμα, να μιλούνε και να πείθουν από μόνα τους.». 

Από μετέπειτα μελετητές επισημάνθηκε πως η στάση του Θεοτοκά στην Αργώ είναι έντιμη απέναντι σε όλες τις ιδέες, αλλά όχι ουδέτερη: «οι αποστάσεις δεν είναι — και δεν θα μπορούσαν να είναι — ίδιες» και  παρότι δεν είναι ένα στρατευμένο βιβλίο, ένα μυθιστόρημα προπαγάνδας» αποτελεί έργο του «φιλελεύθερου λόγου» ενός συγγραφέα που υπήρξε από τους ιδρυτές «ενός ιδεολογικού και πολιτικού ρεύματος». Οι αναφορές στα ζητήματα της κατάργησης των διαχωρισμών του Εθνικού διχασμού, της σύγχρονης λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών, των μηχανισμών της κοινωνικής κινητικότητας, του κοινωνικού κράτους, της ηγεσίας στην πολιτική, του σκεπτικισμού έναντι του κομμουνιστικού κινήματος,  κατατάσσουν το έργο και τον συγγραφέα στο ριζοσπαστικό ρεύμα του ελληνικού φιλελευθερισμού.

Παραπομπές

Αργω
Αργω
Αργω