Υπέρ Παλαμήδους Απολογία

Ο Υπέρ Παλαμήδους Απολογία είναι αριστοτεχνικός λόγος (δικαίως χρῆσθαι τόν λόγον) του Γοργία που γράφτηκε μετά το Εγκώμιον της Ελένης (415 π.Χ.) δηλαδή δεκαπέντε περίπου χρόνια πριν την Απολογία Σωκράτους του Πλάτωνα και αναφέρεται στην κατηγορία από φθόνο τού Οδυσσέα για έναν άνθρωπο σοφό και ευεργέτη. Το σχετικό έργο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία γιατί μια πλειάδα μελετητών μέχρι τις μέρες μας ασχολήθηκε επισταμένα  με τη σύγκρισή του με την Απολογία τους Σωκράτους του Πλάτωνα από την οποία αντλεί αρκετά στοιχεία.

Σύνοψη
Η Παλαμήδους Απολογία είναι η απολογία κάθε ανθρώπου που κατηγορείται για εσχάτη προδοσία. Η «προδοσία» του Παλαμήδη, αναφέρεται σε κάθε προδοσία. Στην Απολογία του Σωκράτη του Πλάτωνα ο Σωκράτης λέει την αλήθεια και κρίνεται γι΄αυτό.  Στον Παλαμήδη ο αγώνας γίνεται ανάμεσα στη βία και τη δίκη. Ο Παλαμίδης θέλει να πείσει, αλλά θέλει να γίνει με δικαιοσύνη. Γνωρίζει ο Παλαμήδης ότι, αν η αλήθεια των γεγονότων μπορούσε να γίνει δεκτή μέσω των λόγων, η απόφαση θα ήταν εύκολη· επειδή αυτό δεν γίνεται, παροτρύνει τους κριτές να μη βιασθούν.

Θεματολογία
Η Παλαμήδους Απολογία είναι η απολογία κάθε ανθρώπου που κατηγορείται για εσχάτη προδοσία. Η «προδοσία» του Παλαμήδη αναφέρεται σε κάθε προδοσία. Από την την πρώτη κιόλας  πρόταση δημιουργείται η προδιάθεση: δεν πρόκειται για ζωή ή θάνατο αλλά για τιμή και ντροπή. Γιατί θάνατο βέβαια με φανερή ψήφο για όλους τους θνητούς έχει καταψηφίσει η φύση από την ημέρα που γεννήθηκαν. Στον «Παλαμήδη» ο αγώνας γίνεται ανάμεσα στην βία και την δίκη. Ο Παλαμήδης θέλει να πείσει, αλλά θέλει να γίνει με δικαιοσύνη. Θα μπορούσε να είχε προδώσει για χρήματα ή για τιμές ή για ασφάλεια ή για να βοηθήσει φίλους. Κάθε εξήγηση αναιρείται: χρήματα έχει, τιμές έχει, δεν επιζητεί ασφάλεια όταν προδίδεις σε μισούν - στην προδοσία προδίδεις- δεν βοηθείς. Η ανάλυση βασίζεται στα κύρια κίνητρα του ανθρώπου: πλούτος, τιμές  ασφάλεια.

Ιδιαίτερη αναφορά
<div lang="grc" style="font-family: Palatino Linotype;"> ''«δισσῶν  (χάρη δυο πραγμάτων) γὰρ τούτων ἕνεκα πάντες πάντα πράττουσιν, ἢ κέρδος τι μετιόντες (επιδιώκοντε)ς ἢ ζημίαν φεύγοντες (19, 4-5)»<div>

Επιδράσεις σε μεταγενέστερα έργα
Η συγκριτική μελέτη των δυο κειμένων έγινε αντικείμενο ιδιαίτερης έρευνας από τους μελετητές της αρχαίας σκέψης. Αναλογίες, ομοιότητες επιχειρημάτων, κοινά υφολογικά γνωρίσματα οδήγησαν σ΄ ερμηνείες, μέσα από τις οποίες φαίνεται ο βαθμός επηρεασμού του Πλάτωνα από τον Γοργία.
Ο Παλαμήδης και ο Σωκράτης αναφέρονται και οι δυο στον πρότερο έντιμο βία, στις ευεργεσίες τους προς τους άλλους, στον βίο που είναι αβίωτος, όταν χαθεί η εμπιστοσύνη των άλλων ή ο έλεγχος ο δικός μας, στην κακή υστεροφημία των δικαστών, αν άδικα δικάσουν. Ας μνημονεύσουμε τις ωραίες επιγραμματικές προτάσεις:

«Ο βίος πίστεως  εστερημένος» (21.4) μετουσιώνεται σε: ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ 38a και το «ως δ'αληθή λέγω, μάρτυρα πιστόν παρέξομαι τον παροιχόμενον (πρότερον) βίον» μεταφέρεται: «εγώ παρέχομαι τον μάρτυρα ως αληθή λέγω». 
Την επίδραση του Γοργία στον Πλάτωνα, όταν έγραφε την Απολογία του Σωκράτη φαίνεται καθαρά τόσο στην υιοθέτηση ηθικών αρχών όσο και στην βαρύτητα του πειστικού λόγου, δηλαδή της πειθούς
 Συγκεκριμένα, η σωκρατική ηθική, ότι κανείς δεν σφάλλει θεληματικά (ουδείς εκών εξαμαρτάνειν), είναι ο πυρήνας των μεγάλων προϋποθέσεων της υπεράσπισης, τόσο στο Εγκώμιον της Ελένης όσο και στην Απολογία. Επιδράσεις του Γοργία συναντάμε επίσης και στον Κρίτωνα, όπου το «προδιδοὺς γὰρ τὴν Ἑλλάδα προὐδίδουν ἐμαυτόν, τοκέας, φίλους, ἀξίωμα προγόνων, ἱερὰ πατρῷα, τάφους, πατρίδα τὴν μεγίστην τῆς Ἑλλάδος», ανάγεται σε μείζονα λόγο.

Αλλά και στο ομώνυμο έργο του Ξενοφώντα βρίσκουμε επιδράσεις, όπως η όμοια αναφορά στον θάνατο ως κοινή μοίρα όλων των ανθρώπων, τόσο στην αρχή της Απολογίας του Παλαμήδη όσο και στην Απολογία Σωκράτους (Ξενοφών)  § 27

Επίλογος
Ο Γοργίας πρωτοτυπεί κολακεύοντας τους δικαστές τους πρώτους από τους πρώτους  των Ελλήνων: " Έλληνες δεν αρμόζει ούτε θα άρμοζε να σας ζητήσω να προσέξετε και να θυμηθείτε όσα έχουν λεχθεί."

Σημειώσεις

Πηγές

Πρωτογενείς
(Κύπρια έπη του τρωικού κύκλου) που αναφέρονται σε περιστατικά και ήρωες πριν από την τρωική εκστρατεία και στα εννέα πρώτα χρόνια του τρωικού πολέμου.

Μονογραφίες
 Παύλος Καλλιγάς (ο νεότερος) «Οι λόγοι του Γοργία Ελένης Εγκώμιον, Υπέρ Παλαμήδους Απολογία», σσ. 235 - 317 Δευκαλίων 9. αριθμ. 36, 1981
Guido Calogero,, Gorgias and the Socratic Principle, 1957
Coulter J.A., The Relation of the Apology of Socrates to Gorgia΄s Defence and Plato΄s Critique of Gorgians Rhetoric, Harvvard Studies in Classical Philology, 1964
Fr. Blass, Die attische Beredsamkeit. I. Von Gorgias bis zu Lysias, 1887

Παραπομπές

Δικανικοί λόγοι
Επιδεικτικοί λόγοι
Απολογίες