Ζήτα Ηνιόχου

Ο ζήτα (ζ) Ηνιόχου (Zeta Aurigae, ζ Aur) είναι ένας διπλός αστέρας στον βόρειο αστερισμό Ηνίοχο. Είναι γνωστός και με τα ιδιαίτερα ονόματα Πρώτη έριφος και Σαντατόνι. Με βάση μετρήσεις παραλλάξεώς από τη διαστημική αποστολή Hipparcos το σύστημα του ζ Ηνιόχου απέχει περί τα 790 έτη φωτός από το Ηλιακό Σύστημα. Το συνολικό φως που φθάνει στη Γη από το σύστημα αντιστοιχεί σε φαινόμενο μέγεθος 3,75 και επομένως διακρίνεται με γυμνό μάτι στον ουρανό, όχι όμως εύκολα από αστικές περιοχές ή όπου αλλού υπάρχει φωτορύπανση.

Ονομασίες και ιστορία
Ο ζ Ηνιόχου έχει τα παραδοσιακά ιδιαίτερα ονόματα `Εριφος, Πρώτη έριφος (στα λατινικά Haedus ή Hoedus), με τα οποία καταγράφεται από τον `Ιππαρχο και τον Πτολεμαίο. Επίσης, φέρει το όνομα Σαντατόνι (Sadatoni) από την αρχική έκδοση των Αλφόνσειων Πινάκων ή, σπάνια, Σακλατέρι (Saclateri), από τη λατινική έκδοση της Αλμαγέστης του 1515. Είναι ένα, το δυτικότερο, από τα δύο ερίφια-παιδιά της Αίγας (το άλλο είναι ο ήτα Ηνιόχου). Ετυμολογικά, το όνομα Σαντατόνι προέρχεται από την αραβική φράση الساعد الثاني (as-sāid al-θānī), που σημαίνει «ο δεύτερος βραχίονας» (ενν. του ηνιόχου), μάλλον από σύγχυση με τον βήτα Ηνιόχου που κατέχει αυτή τη θέση στον αστερισμό. Το σπάνιο όνομα Αζαλέχ (Azaleh) είναι κοινό (στη μορφή Hassaleh) με τον ιώτα Ηνιόχου.

Στην κινεζική αστρονομία το ιδεόγραμμα 柱 (Τσου), που εδώ σημαίνει «πυλώνες», αναφέρεται σε μία ομάδα άστρων που αποτελείται από τους ζ, ε, η, υ, ν, τ, χ και 26 Ηνιόχου. Ο ίδιος ο ζ Ηνιόχου είναι συναφώς γνωστός ως 柱二 (Τσου-ερ), δηλαδή «ο εκ των πυλώνων δεύτερος».

Ονομασίες του ζ Ηνιόχου ως αστέρα διάφορων καταλόγων είναι: 8 Ηνιόχου (8 Aur) (αριθμός Φλάμστηντ), BD +40°1142, FK5 1137, HD 32068, HR 1612, SAO 39966.

Αστροφυσικά χαρακτηριστικά
Ο ζ Ηνιόχου είναι μεταβλητός δι' εκλείψεων με το τροχιακό επίπεδο να είναι προσανατολισμένο πολύ κοντα στην ευθεία που ενώνει τη Γη με το σύστημα: Η κλίση του εκτιμάται σε 87,0 μοίρες. Ως αποτέλεσμα, το ένα μέλος (αστέρας) του διπλού συστήματος υφίσταται έκλειψη από το άλλο σε κάθε περιφορά, οπότε το συνδυασμένο μέγεθος γίνεται +3,99. Η περίοδος περιφοράς είναι μία από τις μεγαλύτερες γνωστές για μεταβλητό δι εκλείψεων, 972,2 γήινες ημέρες (2,66 χρόνια), ενώ η εκκεντρότητα της τροχιάς είναι αρκετά μεγάλη, 0,40. Ο μεγάλος ημιάξονας της τροχιάς (μέση απόσταση μεταξύ των μελών του συστήματος) είναι περίπου 629 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Ο κύριος αστέρας του συστήματος του ζ Ηνιόχου, ο ζ Aur Α, ταξινομείται ως πορτοκαλί (φασματικού τύπου K5) λαμπρός γίγαντας ή υπεργίγαντας με μάζα πενταπλάσια της ηλιακής και λαμπρότητα 3,25 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ηλίου. Η θερμοκρασία της επιφάνειάς του είναι 3920 K. Ο συνοδός του είναι γαλανόλευκος αστέρας (φασματικού τύπου B) της Κύριας Ακολουθίας, με μάζα 4,8 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ηλίου.

Ο ζ Ηνιόχου απομακρύνεται από το Ηλιακό Σύστημα με ταχύτητα 12,8 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο (46.080 χιλιόμετρα την ώρα).

Παραπομπές

Πηγές
 Richard Hinckley Allen: Star Names: Their Lore and Meaning, Dover Publ., 1963

Δείτε επίσης
 Κατάλογος αστέρων του Ηνιόχου

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Δεδομένα του αστέρα ως HR 1612
 Φωτογραφία του αστέρα

Αντικείμενα Bayer
Αστέρες κύριας ακολουθίας τύπου B
Γίγαντες αστέρες τύπου K
Μεταβλητοί δι' εκλείψεων αστέρες
Ηνίοχος (αστερισμός)
Μεταβλητοί αστέρες