Έρμος Ακαμαντίδας

Το Έρμος ή οι Έρμοι (), (ο δήμος: Έρμου) ήταν αρχαίος οικισμός και δήμος της Ακαμαντίδας (περιοχή της Αρχαίας Αττικής και φυλή της αρχαίας Αθήνας).

Ονομασία

Ο δήμος, κατά μία εκδοχή, πιθανώς πήρε το όνομά του από τον μυθικό επώνυμο ήρωα Έρμο, ο οποίος συνόδευσε τον Θησέα στην εκστρατεία του εναντίον των Αμαζόνων. Κατά μια άλλη εκδοχή η ονομασία του ίσως να ήταν ως αφιέρωση προς τον ίδιο τον θεό Ερμή, είτε με την ιδιότητα του ψυχοπομπού, είτε με την ιδιότητα του προστάτη του εμπορίου ή των διασυνοριακών ορίων (ερμεία=όρια). Μια ακόμα εκδοχή αναφέρει ότι ίσως προήλθε από τη λέξη «έρμος», καθώς «το έρμος παράγεται παρά το έρμα, όπερ προς τοις άλλοις σημαίνει σωρόν λίθων, χαλίκων, και άλλης ύλης, και προσέτι και μνημείον και τάφον» ή η τοποθεσία του δήμου ήταν σε ύψωμα ή ερημική, δηλαδή ο δήμος βρισκόταν απομακρυσμένος στην ερημιά.

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου 
Ο δήμος του Έρμου ήταν δήμος του Άστεως. Βρισκόταν κατά μήκος της Ιεράς Οδού, η οποία οδηγούσε από την αρχαία Αθήνα στην Ελευσίνα, μεταξύ του ποταμού Κηφισού και του «Πυθίου», του ναού του Απόλλωνα στο Ποικίλο Όρος, κοντά σε ένα ρυάκι με το ίδιο όνομα,γνωστό σήμερα ως χείμαρρος Έρμου ή Χαϊδαρόρεμα, στην είσοδο του περάσματος μεταξύ Δαφνιού και του Χαϊδαρίου. Ο αρχαίος Έρμος τοποθετείται από τους σύγχρονους ερευνητές στην περιοχή του σημερινού Χαϊδαρίου, το οποίο υπάγεται στον Δήμο Χαϊδαρίου.

Παρόλο που η περιοχή δεν έχει δώσει οικιστικά κατάλοιπα και ο αρχαίος οικισμός του Έρμου δεν έχει εντοπιστεί η γεωγραφική ταύτιση δείχνει βέβαιη, βάσει των ιστορικών στοιχείων. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι το ταφικό Μνημείο της Πυθιονίκης ιδρύθηκε στον δήμο του Έρμου, κοντά στην Αρχαία Ιερά Οδό. Ο Αρποκρατίων επισημαίνει και την ύπαρξη ομώνυμου ποταμού, τον οποίο κατά τη δεκαετία του 1890, ο Γερμανός αρχαιολόγος Arthur Milchhöfer (1852-1903) ταύτισε με το ποταμάκι που έρεε κάτω από το Δαφνί και χυνόταν στον Κηφισό. 

Από τους ερευνητές του 19ου αιώνα ο Ιάκωβος Ρίζος Ραγκαβής, αναφέρει αφενός ότι ο δήμος είναι σε άγνωστη θέση και αφετέρου μεταφέρει τις διαφωνίες δύο ομάδων συγγραφέων. Για την πρώτη ομάδα, καταγράφονται οι απόψεις παλαιότερων συγγραφέων, όπως ο Μεούρσιος, αλλά και συγγραφέων της εποχής εκείνης όπως ο Λήκιος και ο Ρος οι οποίοι «θεωρούσι τον δήμον τούτον ως κείμενον επί της Ιεράς οδού της μεταξύ Αθηνών και Ελευσίνας, εξάγοντες την γνώμην ταύτην εκ τινος χωρίου του Πλουτάρχου, ος ομιλών περί του κατασκευασθέντος υπό του Αρπάλου μνημείου της αποθανούσης εταίρας και ερωμένης αυτού Πυθιονίκης, ην ωνόμασεν Αφροδίτην Πυθιονίκην». Για τη δεύτερη ομάδα αναφέρονται οι απόψεις συγγραφέων όπως ο Κρούσιος, ότι «μετ' ολίγα λεπτά από της Αιγιλίας νοτίως, επί της προς τον Ανάφλυστον οδού κείται το χωρίον Έλμον», το οποίο ο Γκέλλ αναφέρει ως Έλυμον και ο Δοδουέλλ ως Έλιμπος, το οποίο  «κείται δε τούτο μεταξύ δύο ταπεινών σειρών ορέων προς δυσμάς του Ελμοβουνίου, ο υπό του Στουάρτου ονομάζεται Έρμος, και ο δήμος Έρμος έκειτο πιθανώς ενταύθα». Ο Διονύσιος Σουρμελής τοποθετεί, αντί για την προηγούμενη ομάδα, η οποία μάλλον έβλεπε το δήμο παράλιο στα νοτιοδυτικά της αρχαίας Αττικής, πιο βόρεια και πιο κοντά στους μεσόγειους δήμους πιστεύοντας ότι «το Έρμος ο δήμος είνε το νυν λεγόμενον Πυτζέρμι». Η άποψή του μάλλον υιοθετήθηκε για κάποιο χρονικό διάστημα στην περιοχή, τουλάχιστον ως το 1853, καθώς υπάρχουν αναφορές στο Πυτζέρμι και το Έρμα της Αττικής, εως ότου να απορρίψει την ονοματολογία αυτή ο Σπυρίδων Λάμπρος αναφέροντας ότι «είνε τω όντι παράδοξος καί περίεργος, είνε προ παντός εξόχως άκριτος. Και όμως το Πυτζέρμι του Σουρμελή είνε απλούστατα το γνωστόν Πικέρμι, εν τη αττική επιχωρίω προφορά Πιτσέρμι, καθ' ον τρόπον οι ιθαγενείς Αθηναίοι προέφερον και τσεφάλι αντί του κεφάλι. Το δε Πικέρμι ουδέν έχει το δυσερμήνευτον, αν μάλιστα γραφή, καθ' ά επιβάλλεται, Πικέρνη, και ταύτα διότι ήτο προφανώς κτήμα Βυζαντίου τινός επικέρνη (πιγκέρνη)». Οι σύγχρονοι ερευνητές τοποθετούν σήμερα στο Πικέρμι τον αρχαίο δήμο του Τειθρά.

Ανασκαφές
Η έμφαση στις ανασκαφές κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στη Μονή Δαφνίου και το Ιερό της Αφροδίτης (Χαϊδάρι), δεν επέτρεψε ακόμα στους αρχαιολόγους να ερευνήσουν διεξοδικά την περιοχή, προκειμένου να εντοπίσουν τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του Έρμου. Συστηματικές έρευνες επιφάνειας και περαιτέρω ανασκαφικές τομές στις περιοχές γύρω από το Δαφνί και τον Λόφο του Προφήτη Ηλία, είναι πιθανό να φέρουν στο φως μελλοντικά, πληροφορίες σχετικά με την ακριβή θέση και την έκταση του αρχαίου αυτού δήμου.

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή
Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος της Ακαμαντίδας φυλής, συμμετείχε με 2 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη περίοδο (307/306 – 224/223 π.Χ.) και την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.), ο δήμος αντιπροσωπευόταν επίσης με 2 βουλευτές στη Βουλή των 600. Κατά την τέταρτη περίοδο (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) είναι άγνωστος ο αριθμός βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Οι κάτοικοι του Έρμου 
Ο δημότης του αρχαίου Έρμου ονομαζόταν Έρμειος. Σύμφωνα, με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, ο δήμος Έρμου ανήκε στην αστική τριττύ της Ακαμαντίδος φυλής και είχε τη δυνατότητα εκλογής δύο βουλευτών. Ο δήμος αυτός επηρεαζόταν από την κοντινή Ελευσίνα στη λατρεία προς τη θεά Δήμητρα και την Περσεφόνη, καθώς και τα Ελευσίνια Μυστήρια, τις γιορτές μυστηρίων προς τιμήν τους και πάντως, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο δήμος, ίσως είχε κι αυτός αγροκτηνοτροφικό χαρακτήρα και όχι ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό κατοίκων, αν λάβουμε υπόψη τον σχετικά μικρό αριθμό βουλευτών που εξέλεγαν οι Έρμειοι.

Μνημείο της Πυθιονίκης

Σε αυτόν τον δήμο ήταν το Μνημείο της Πυθιονίκης, της εταίρας, την οποία είχε ερωμένη ή σύζυγο ο Άρπαλος του Μαχάτα, αριστοκράτης, παιδικός φίλος και ένας από τους ταμίες του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος κατέφυγε το 324 π.Χ., στην Αθήνα, από την Βαβυλώνα, ζητώντας και λαμβάνοντας άσυλο, προκειμένου να ξεφύγει από την καταδίωξη του Αντιπάτρου, λόγω της υπεξαίρεσης μεγάλου ποσού από το μακεδονικό ταμείο. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά σκάνδαλα της αρχαίας εποχής, γνωστό και ως τα περίφημα Αρπάλεια χρήματα, αφού από τα περίπου 5.000 τάλαντα, τα οποία εκλάπησαν από τον Άρπαλο, εκ των οποίων στην Αθήνα δήλωσε ότι είχε φέρει μόνον 700 τάλαντα και αφού πριν είχε δωροδοκήσει, πιθανώς απαξάπαντες τους αρμοδίους, προκειμένου να λάβει το περιπόθητο άσυλο, λίγο πριν φυλακιστεί και τελικά απελαθεί, βρέθηκαν και κατασχέθηκαν μόλις 350 τάλαντα. Μετά το θανατό της Πυθιονίκης, καταβλήθηκαν στον Χαρικλή 30 τάλαντα για την κατασκευή του Μνημείου της Πυθιονίκης στον δήμο, ενώ είχαν δαπανηθεί και περίπου 200 τάλαντα για το σχεδιασμό και την κατασκευή του επίσης επιβλητικού της τάφου στη Βαβυλώνα. Εκτός από το μνημείο είχε κατασκευασθεί και βωμός, ώστε να τιμάται ως Αφροδίτη Πυθιονίκη. Ο Παυσανίας εξήρε το ταφικό μνημείο ως το καλύτερο όλων, ενώ ο Πλούταρχος είπε ότι δεν άξιζε τα χρήματα τα οποία δαπανήθηκαν.

Προσωπικότητες από το Έρμος 
Υπήρξαν διάφοροι γνωστοί πολίτες από τον δήμο του Έρμου, όπως ο Γλαύκιππος ο Έρμειος, ο Διόγνητος ο Έρμειος, ο Διόδωρος ο Έρμειος κ.α.

Δείτε επίσης 
 Αρχαία Αθήνα
 Ακαμαντίδα φυλή
 Μνημείο της Πυθιονίκης

Παραπομπές – σημειώσεις

Πηγές – βιβλιογραφία

Πρωτογενείς πηγές 
 Διόδωρος Σικελιώτης, «Ιστορική Βιβλιοθήκη», ΙΖ', 106.4-8.
 Παυσανίας, «Ελλάδος περιήγησις», «Αττικά», 37.5.
 Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι», «Φωκίων», 21.3-22.1-4.
 Ελληνικές επιγραφές - IG Ερμει Attica (IG I-III).

Δευτερογενείς πηγές
 Hermus, στην ιστοσελίδα: referenceworks.brillonline.com,
 Ουίλλιαμ Σμιθ,  Attica – 15 (Hermus)
 John S. Traill: The political organization of Attica: a study of the demes, trittyes, and phylai, and their representation in the Athenian Council,“Attica”. Princeton: American School of Classical Studies at Athens (ASCSA), 1975, 
 John S. Traill: Demos and trittys. Epigraphical and topographical studies in the organization of Attica. Athenians Victoria College, Toronto 1986, p. 123.
 Peter Siewert, "Die Trittyen Attikas und die Heeresreform des Kleisthenes", C.H. Beck, München 1982, , 
 Αναστασία Λερίου, Χαϊδάρι, συνάντηση με την Ιστορία, έκδοση του Δήμου Χαϊδαρίου, Χαϊδάρι 2006.
 Αμαλία Διώτη, "Αρχαίοι δήμοι της δυτικής Αττικής. Ο αρχαίος δήμος του Χολαργού. Α: Ιστορικά στοιχεία Β: Αρχαιολογικά Ευρήματα" και Αρχαίοι δήμοι της δυτικής Αττικής, ο αρχαίος δήμος του Χολαργού : α: Ιστορικά στοιχεία, β: αρχαιολογικά ευρήματα,(πτυχιακή εργασία), επόπτες: Ιφιγένεια Λεβέντη, Δημήτρης Παλαιοθόδωρος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας - Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Βόλος 2005.
 Το ταφικό μνημείο της Πυθιονίκης στο λόφο του Προφήτη Ηλία, στην ιστοσελίδα: www.haidari.gr του Δήμου Χαϊδαρίου. 
 Ιστορικοί τόποι και δρώμενα στο Χαϊδάρι. Ιερά Οδός - Δήμος Έρμου, στην ιστοσελίδα: www.haidari.gr του Δήμου Χαϊδαρίου.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
  
 Δήμος Χαϊδαρίου, στην ιστοσελίδα: www.haidari.gr του Δήμου Χαϊδαρίου.
 
 Hermos, Chaidari?, στις ιστοσελίδες: http://imperium.ahlfeldt.se & https://web.archive.org/web/20170808012018/http://dare.ht.lu.se/, Ψηφιακός Άτλας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ("Digital Atlas of the Roman Empire", Johan Ahlfeldt, Department of Archaeology and Ancient History, Lund University, Sweden), Πανεπιστήμιο Λουντ, Λουντ, Σουηδία, πρόγραμμα: Pelagios.
 Hermos, Lexicon of Greek Personal Names (LGPN).
 Hermos, Attic Inscriptions Online.
 Hermos, στην ιστοσελίδα: digital.library.cornell.edu του Πανεπιστημίου Κορνέλ.
 STATUE BASE FOR P. [HERENNIUS PT[OLEMAIOS OF HERMOS]?], στην ιστοσελίδα: digital.library.cornell.edu του Πανεπιστημίου Κορνέλ.
 STATUE BASE FOR P. AELIUS HERENNIUS DEXIPPOS OF HERMOS, PANAGES PRIEST. (IG II² 3671), στην ιστοσελίδα: digital.library.cornell.edu του Πανεπιστημίου Κορνέλ.

Δήμοι της Αρχαίας Αττικής
Αρχαία Αθήνα
Χαϊδάρι