Μέγας Λογοθέτης

Ο Μέγας Λογοθέτης  ήταν ένας αξιωματούχος, που υπηρετούσε ως αποτελεσματικός υπουργός Εξωτερικών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, την περίοδο από το  έως , μετά την οποία ο τίτλος διατηρήθηκε ως τιμητική διάκριση. Το αξίωμα εξελίχθηκε από τους λογοθέτες των Σεκρέτων των γραμματέων της εποχής των Κομνηνών και ιδρύθηκε κατά την Αυτοκρατορία της Νίκαιας. Οι κάτοχοί του ήταν συχνά διακεκριμένοι λόγιοι, οι οποίοι έπαιζαν εξέχοντα ρόλο στις πολιτικές και στρατιωτικές υποθέσεις της εποχής τους. Τρεις από τους κατόχους του υπηρέτησαν επίσης ταυτόχρονα ως επικεφαλής της πολιτικής διοίκησης και αποτελεσματικοί πρωθυπουργοί (μεσάζοντες) της Αυτοκρατορίας. Ο τίτλος χρησιμοποιήθηκε και στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης υιοθετήθηκε στα Παραδουνάβια Πριγκιπάτα ως τιμητικός τίτλος για λαϊκούς στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Ιστορία και λειτουργίες 
Η θέση προήλθε ως ο λογοθέτης των Σεκρέτων, που καθιέρωσε ο Αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (βασ. 1081–1118 ) σε μία προσπάθεια βελτίωσης τού συντονισμού των διαφόρων δημοσιονομικών τμημάτων (σεκρέτων)   Στα τέλη τού 12ου αι., ο λογοθέτης των σεκρέτων είχε κατακτήσει εξέχουσα θέση μεταξύ των πολιτικών διοικητών και ονομαζόταν όλο και περισσότερο μέγας λογοθέτης, για να το υποδείξει αυτό.  Ο παντοδύναμος λογοθέτης των σεκρέτων Θεόδωρος Κασταμονίτης, εκ μητρός θείος και de facto αντιβασιλιάς της Αυτοκρατορίας κατά την πρώιμη βασιλεία τού Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου (βασ. 1185–1195, 1203–1204), ήταν ο πρώτος, που ονομάστηκε επίσημα μέγας λογοθέτης σε ένα χρυσόβουλο τού 1192, αν και ως τιμητικός -παρά ως πραγματικός- νέος τίτλος. 

Ο λογοθέτης των σεκρέτων δεν αντικαταστάθηκε επίσημα από τον προσδιορισμό μέγας λογοθέτης παρά μετά το 1204, στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας (1204–1261) και υπό την αναζωογονημένη Βυζαντινή Αυτοκρατορία επί της δυναστείας των Παλαιολόγων (1261–1453).  Όπως φαίνεται στην περίπτωση τού πρώτου γνωστού μεγάλου λογοθέτη, Στρατηγόπουλου, περί το 1217, η θέση προφανώς διατήρησε τον προηγούμενο ρόλο της: ο Στρατηγόπουλος αναφέρεται ως πρόεδρος τού αυτοκρατορικού δικαστηρίου, προφανώς το ίδιο όργανο που μαρτυρείται το 1196 υπό την προεδρία τού λογοθέτη των σεκρέτων.  

Μέχρι τα μέσα τού 13ου αι., ωστόσο, οι λειτουργίες του είχαν εξελιχθεί, για να γίνουν εντελώς διαφορετικές από τις προηγούμενες: ο μέγας λογοθέτης ανέλαβε τη διεύθυνση των εξωτερικών υποθέσεων και ηγήθηκε της κυβέρνησης, που ασχολούνταν με τη διπλωματική αλληλογραφία, που προηγουμένως ήταν αρμοδιότητα τού λογοθέτη του Δρόμου.    Ο μέγας Λογοθέτης ήταν επομένως μοναδικός μεταξύ των λογοθετών, διατηρώντας τόσο την εξέχουσα θέση του, όσο και μία ενεργό λειτουργία κατά την πρώιμη Παλαιολόγεια περίοδο: το Βιβλίο των Αξιωμάτων του ψευδο-Κωδινού, μία από τις κύριες πηγές για την υστεροβυζαντινή Αυλή και διοίκηση, καταγράφει τους λογοθέτες τού Γενικού, λογοθέτες τού Δρόμου, λογοθέτες τού Στρατιωτικού και λογοθέτες των Αγελών ως αμιγώς τιμητικούς τίτλους, χωρίς λειτούργημα. Ο ψευδο-Κωδινός έγραψε λίγο μετά τα μέσα του 14ου αι., αλλά η κατάσταση που καταγράφει είναι πιθανότατα ακόμη πιο παλαιά. 

Από τη δημοσίευση της μελέτης του Καρόλου Ντηλ για τον λογοθέτη των Σεκρέτων το 1933, μία γενιά μελετητών θεώρησε τους μεγάλους Λογοθέτες ως τον de facto κύριο υπουργό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας της εποχής των Παλαιολόγων.  Αυτή η άποψη, ωστόσο, έχει αποδειχτεί ως εσφαλμένη από μεταγενέστερες μελέτες: πολλές πηγές δείχνουν ότι η θέση του πρωθυπουργού εκείνη την περίοδο προσδιοριζόταν από τον τίτλο τού μεσάζοντος, ενός αξιώματος που επέβλεπε την αυτοκρατορική κυβέρνηση και ήταν επικεφαλής της κρατικής διοίκησης και δικαιοσύνης.    Πράγματι, ο ψευδο-Κωδινός επισημαίνει ρητά ότι η «κατάλληλη λειτουργία» τού μεγάλου Λογοθέτη ήταν να επιβλέπει «τα προστάγματα και τα χρυσόβουλα, που έστελνε ο Αυτοκράτορας σε όλους τους βασιλείς, τους σουλτάνους και τους τοπάρχες », ενώ το μεσατίκιον (η λειτουργία τού μεσάζοντος) «εκτελείται από όποιον διατάζει ο Αυτοκράτορας».  Μόνο τρεις μεγάλοι λογοθέτες είναι γνωστό ότι κατείχαν το μεσατίκιον —οι Θεόδωρος Μουζάλων, Θεόδωρος Μετοχίτης και Ιωάννης Γαβαλάς— και όντως φαίνεται ότι διορίστηκαν ως μεσάζοντες προτού προαχθούν σε μεγάλους Λογοθέτες, καταδεικνύοντας έτσι την ξεχωριστή φύση των δύο τίτλων .   Ήδη από την εποχή τού ψευδο-Κωδινού, ωστόσο, η αρμοδιότητα των εξωτερικών υποθέσεων είχε μεταφερθεί στον μεσάζοντα και ο μέγας Λογοθέτης περιορίστηκε στη συνέχεια σε μία κατά κύριο λόγο τιμητική θέση. Ο συγγραφέας των αρχών τού 15ου αι. Μάζαρης την περιγράφει ως   (βραβείο) χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. 

Στο Μελέτες για την υστεροβυζαντινή συνταγματική και οικονομική ιστορία, ο Γερμανός λόγιος Ερνστ Στάιν πρότεινε ότι στις αρχές τού 14ου αι., οι μεγάλοι Λογοθέτες ασκούσαν επίσης τα καθήκοντα τού πρώην επάρχου Κωνσταντινουπόλεως στην επίβλεψη της πρωτεύουσας, μέχρι τον Ανδρόνικο Γ΄ (βασ. 1328–1341), που επιδιώκοντας να εξασφαλίσει τον θρόνο του μετά τη νίκη στον εμφύλιο πόλεμο των ετών 1321–1328, ανέθεσε τα καθήκοντα αυτά στον πρωτοστράτορα. Η υπόθεση του Στάιν στηρίζεται στην ανάγνωση του  στο απόσπασμα του Ψευδο-Κοδινού ως σύνθετο που δηλώνει τη λεωφόρο Mese (την οποία ο Στάιν θεωρούσε το κέντρο της διοίκησης της πρωτεύουσας) και την υπόλοιπη πόλη, αντί να το συσχετίσει με το γραφείο του  . Η ερμηνεία του Stein έχει διαψευσθεί από μελετητές όπως ο Hans-Georg Beck και ο Léon-Pierre Raybaud.  

Αρχικά, ο τίτλος κατείχε τη 12η θέση στη γενική ιεραρχία τού ανακτόρου, μεταξύ τού μεγάλου κοντοσταύλου και τού πρωτοσεβαστού, αλλά τον Μάρτιο/Απρίλιο τού 1321 ο Αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (βασ. 1282–1328 ), θέλοντας να εξάρει τον αγαπημένο του Θεόδωρο Μετοχίτη, τον προήγαγε από λογοθέτη τού Γενικού και ανέβασε τον βαθμό περαιτέρω στην 9η θέση, επάνω από τον μεγάλο στρατοπεδάρχη και κάτω από τον πρωτοστράτορα. Φαίνεται ότι ο βαθμός διατήρησε αυτή την υψηλή θέση για το υπόλοιπο της ύπαρξης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.  

Σύμφωνα με τον ψευδο-Κωδινό, τα διακριτικά τού αξιώματος ήταν ένα πλούσιο μεταξωτό καββάδιον (χιτώνας σαν καφτάνι), ένας χρυσοκόκκινος πίλος με γείσο (σκιάδιον) διακοσμημένο με κεντήματα σε στυλ κλαπωτού, χωρίς πέπλο, ή ένα καπέλο σκαρακίνικον ημισφαιρικό, πάλι. σε κόκκινο και χρυσό και διακοσμημένο με χρυσό σύρμα, με ένα πορτρέτο τού Αυτοκράτορα να βρίσκεται μπροστά, και ένα άλλο να βρίσκεται στο πίσω μέρος. Σε αντίθεση με τους περισσότερους αξιωματούχους της Αυλής, δεν είχε ράβδο (δικανίκιον). 

Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, ο τίτλος χρησιμοποιήθηκε στα παραδουνάβια πριγκιπάτα της Μολδαβίας και της Βλαχίας. Στην πρώτη, ο μεγάλος Λογοθέτης () ήταν ο επικεφαλής υπουργός τού πρίγκιπα και επικεφαλής της κυβέρνησης, ενώ στη Βλαχία, ήταν το δεύτερο υψηλότερο μέλος τού πριγκηπικού συμβουλίου, μετά την απαγόρευση.  Μέχρι σήμερα, ο ηγετικός βαθμός μεταξύ των λαϊκών αρχόντων τού Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως φέρει τον τίτλο τού «Μεγάλου Λογοθέτη».

Κατάλογος γνωστών μεγάλων Λογοθετών

Αυτοκρατορία της Νίκαιας και Παλαιολόγεια περίοδος

Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας

Σημειώσεις

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

Βυζαντινοί διοικητικοί τίτλοι