Δοξυκυκλίνη

Η δοξυκυκλίνη είναι αντιβιοτικό φάρμακο, που ανήκει στις τετρακυκλίνες και χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση ποικίλων μολύνσεων. Η δοξυκυκλίνη είναι ημισυνθετική ουσία, που παράχθηκε για πρώτη φορά και αναπτύχθηκε κλινικά στις αρχές της δεκαετίας 1960-1970, ενώ πήρε την έγκριση της Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ το 1967: ένα από τα πρώτα αντιβιοτικά «ευρέος φάσματος».

Ως χημική ένωση, η δοξυκυκλίνη έχει επίσημη ονομασία κατά IUPAC: (4S,4aR,5S,5aR,6R,12aS)-4-(διμεθυλαμινο)- 3,5,10,12,12a-πενταϋδροξυ- 6-μεθυλ- 1,11-διοξο- 1,4,4a,5,5a,6,11,12a-οκταϋδροτετρακενη-2-καρβοξαμίδη.

Χρήσεις-ενδείξεις 
 * Σχετικά λήμματα: τετρακυκλίνες, οξυτετρακυκλίνη

Εκτός από τις γενικές ενδείξεις για όλα τα αντιβιοτικά της ομάδας των τετρακυκλινών, η δοξυκυκλίνη χρησιμοποιείται συχνά για τη θεραπεία της νόσου του Lyme, της χρόνιας προστατίτιδας, της ιγμορίτιδας, της σύφιλης, της χλαμυδίας, της ακμής και των μολύνσεων από ρικετσία.

Ως αντιπρωτοζωικό 
Η δοξυκυκλίνη χρησιμοποιείται προφυλακτικά κατά της ελονοσίας. Δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνη της για την αρχική αντιμετώπιση της νόσου, ακόμα και όταν το παράσιτο είναι ευαίσθητο στην ουσία, επειδή η ανθελονοσιακή δράση της δοξυκυκλίνης καθυστερεί. Αυτή η καθυστέρηση σχετίζεται με τον μηχανισμό δράσεώς της, που είναι η επίδραση στην κληρονόμηση γονιδίων του παρασίτου, που επιφέρει ανώμαλη κυτταρική διαίρεση. Μπορεί ωστόσο να χορηγηθεί στα πλαίσια ενός θεραπευτικού σχήματος σε συνδυασμό με άλλα φάρμακα, όπως η κινίνη.

Ως αντιβακτηριακό 
Τα μικρόβια Branhamella catarrhalis, Brucella melitensis, χλαμυδία και μυκόπλασμα της πνευμονίας είναι γενικώς ευαίσθητα στη δοξυκυκλίνη, ενώ ορισμένα είδη του αιμοφίλου, το μυκόπλασμα του ανθρώπου και η Pseudomonas aeruginosa έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα διαφορετικών βαθμών.

Η δοξυκυκλίνη χρησιμοποιείται στη θεραπεία και την προφύλαξη από τον άνθρακα (που προκαλείται από τον βάκιλλο του άνθρακα).

Είναι επίσης αποτελεσματική ενάντια στο μικρόβιο της βουβωνικής πανώλους και συνταγογραφείται για τη νόσο του Lyme (νευροβορρελίωση) και τον πυρετό των Βραχωδών Ορέων. Μάλιστα, επειδή η δοξυκυκλίνη είναι το καλύτερο από τα ελάχιστα φάρμακα που έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση του πυρετού των Βραχωδών Ορέων (με δεύτερο καλύτερο τη χλωραμφαινικόλη), ενδείκνυται για χρήση ακόμα και σε παιδιά για την ασθένεια αυτή. Στις άλλες ασθένειες δεν ενδείκνυται για παιδιά ηλικίας κάτω των οκτώ ετών. Επίσης, όπως και τα άλλα αντιβιοτικά, δεν θα θεραπεύσει κρυολογήματα, τη γρίπη ή άλλες λοιμώξεις που προκαλούνται από ιούς.

Γενικά, μετά από βακτηριολογική εξέταση της ευαισθησίας των μικροβίων σε αυτή, η δοξυκυκλίνη μπορεί να χορηγηθεί για την αντιμετώπιση και την πρόληψη των ακόλουθων μολύνσεων:

 από κολοβακτηρίδια
 από Chlamydia trachomatis
 από Εντεροβακτήριο το αερογενές
 της νόσου του Lyme (Lyme borreliosis complex, προκαλείται από το B. burgdorferi)
 του πυρετού των Βραχωδών Ορέων
 Folliculitis
 ακμής και άλλων φλεγμονωδών παθήσεων του δέρματος, όπως η hidradenitis suppurativa
 από συγκέλα
 από Acinetobacter
 της αναπνευστικής οδού που προκαλούνται από το Haemophilus influenzae
 του ουροποιητικού
 από τον στρεπτόκοκκο της πνευμονίας (πρώην «διπλόκοκκο»)
 από σταφυλόκοκκο (Staphylococcus aureus) ανθεκτικό στη μεθικιλλίνη

Επίσης, ως συνδυασμένη θεραπεία για τη Chlamydia trachomatis, επειδή έως και το 50% των ασθενών προσβάλλονται από το στέλεχος αυτού του βακτηρίου που είναι ανθεκτικό στη β-λακτάμη.

 Ως ανθελμινθικό 
Η δοξυκυκλίνη σκοτώνει τα συμβιωτικά βακτηρίδια του γένους Wolbachia στις αναπαραγωγικές οδούς των παρασιτικών νηματωδών σκωλήκων, καθιστώντας τους έτσι στείρους. Με τον τρόπο αυτό μειώνει τη μετάδοση νοσημάτων όπως η onchocerciasis και η ελεφαντίαση. Κλινικές δοκιμές το 2005 έδειξαν ότι μία αγωγή οκτώ εβδομάδων με δοξυκυκλίνη σταματά σχεδόν τελείως την απελευθέρωση microfilariae.

 Προφυλάξεις και παρενέργειες 
Οι προφυλάξεις και οι παρενέργειες από τη χρήση δοξυκυκλίνης είναι παρόμοιες με αυτές των άλλων τετρακυκλινών. Ωστόσο, ο κίνδυνος φωτοευαίσθητων αντιδράσεων του δέρματος έχει ιδιαίτερη σημασία για μακρόχρονη προληπτική χρήση κατά της ελονοσίας, επειδή μπορεί να προκαλέσει μόνιμη ευαισθησία και λεπτό δέρμα, άρα και βλάβες από το ηλιακό φως.

Σε αντίθεση με κάποιες άλλες τετρακυκλίνες, η δοξυκυκλίνη μπορεί να χορηγηθεί σε ασθενείς με νεφρικές βλάβες.

Παλαιότερα, η δοξυκυκλίνη πιστευόταν πως μείωνε την αποτελεσματικότητα πολλών τύπων ορμονικών αντισυλληπτικών, εξαιτίας επαγωγής του κυτοχρώματος CYP450. Πρόσφατες έρευνες ωστόσο δεν έχουν δείξει εμφανή απώλεια στην αποτελεσματικότητα αντισυλληπτικών από τη χρήση τετρακυκλινών γενικά.

Η πρόσληψη δοξυκυκλίνης μαζί με φαγητό και ειδικότερα γαλακτοκομικά προϊόντα ίσως μειώσει την ποσότητα του φαρμάκου που απορροφάται. Ο συνδυασμός της με γαλακτοκομικά, συμπληρώματα ασβεστίου, σίδηρο ή καθαρτικά με μαγνήσιο δεν είναι αφ' εαυτού επικίνδυνος, αλλά οποιοδήποτε από αυτά τα τρόφιμα ή συμπληρώματα μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα του φαρμάκου.

Η δοξυκυκλίνη, όπως όλες οι τετρακυκλίνες, αντενδείκνυται για γενική χρήση από παιδιά, αλλά ειδικές εξαιρέσεις γίνονται για δυνητικά μοιραίες αρρώστειες, οπότε τα οφέλη ξεπερνούν τους κινδύνους και δεν υπάρχουν άλλες εναλλακτικές λύσεις (π.χ. άνθρακας). Δεν ενδείκνυται επίσης για εγκύους και ελλιποβαρή άτομα (κάτω των 45 κιλών).

Ληγμένες τετρακυκλίνες ή τετρακυκλίνες που έχουν εκτεθεί σε pH μικρότερο του 2 αναφέρονται ως νεφροτοξικές, εξαιτίας του σχηματισμού μιας παράγωγης ενώσεως, της ανυδροεπιτετρακυκλίνηςFoye's Principles of Medicinal Chemistry; David A. Williams; William O. Foye, Thomas L. Lemke, η οποία προκαλεί σύνδρομο Φανκόνι. Αλλά στην περίπτωση της δοξυκυκλίνης, η απουσία υδροξυλομάδας στο 6ο άτομο άνθρακα αποτρέπει τον σχηματισμό της νεφροτοξικής ουσίας. Πάντως και η δοξυκυκλίνη πρέπει να χορηγείται με προσοχή σε ασθενείς με τραύμα στα νεφρά, επειδή μπορεί να επιδεινώσει τυχόν αζωταιμία εξαιτίας καταβολικών δράσεων.

 Πειραματικές εφαρμογές 
Σε μικρότερες από τις θεραπευτικές δόσεις, η δοξυκυκλίνη αποτελεί αναστολέα των μεταλλοπρωτεασών και έχει δοκιμασθεί σε διάφορα πειραματικά συστήματα για τον σκοπό αυτό, όπως π.χ. σε περιπτώσεις υποτροπιάζουσας διαβρώσεως του κερατοειδούς. Η δοξυκυκλίνη έχει αποδειχθεί ότι μειώνει in vitro την ανάπτυξη των ανθρώπινων κυττάρων καρκίνου του μαστού και του προστάτη, ίσως δια της διακοπής του κυτταρικού κύκλου στη φάση G1. Η δοξυκυκλίνη, όπως και άλλες τετρακυκλίνες, είναι επίσης πολύ οστεοτροπικές και, σε ζωικά μοντέλα οστικών μεταστάσεων καρκίνου του μαστού, δόσεις δοξυκυκλίνης έχουν μειώσει την ανάπτυξή τους. Η δοξυκυκλίνη έχει χρησιμοποιηθεί επιτυχώς σε ένα τουλάχιστον ασθενή με λεμφαγγειολειομυομάτωση, μία ασθένεια που επιδεινώνεται προοδευτικά και είναι μοιραία. Επιπλέον, το φάρμακο έχει δειχθεί ότι ελαφραίνει την καρδιακή υπερτροφία (σε ποντίκια).

Στη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, η δοξυκυκλίνη έχει δειχθεί ότι βελτιώνει την πνευμονική λειτουργία σε ασθενείς με σταθερά συμπτώματα. Επίσης στην ελεγχόμενη από τετρακυκλίνη μεταγραφική ενεργοποίηση, για τη ρύθμιση της διαγονιδιακής εκφράσεως σε οργανισμούς και κυτταρικές καλλιέργειες.

Μερικές άλλες πειραματικές εφαρμογές είναι και κατά των παρακάτω:
 Ανθεκτικός στη βανκομυκίνη εντερόκοκκος
 Μολυσμένες πληγές από δαγκωματιές ζώων (από Pasteurella multocida, Pasteurella pneumotropica)
 Ρευματοειδής αρθρίτιδα (αντί της μινοκυκλίνης.
 Χρόνιες φλεγμονώδεις παθήσεις των πνευμόνων: πανβρογχιολίτιδα, άσθμα, κυστική ίνωση, βρογχίτιδα). Τόσο η δοξυκυκλίνη όσο και η μινοκυκλίνη έχουν δείξει αποτελεσματικότητα στο άσθμα εξαιτίας της καταστολής ανοσίας που επιφέρουν
 Σαρκοείδωση
 Καρκίνος του παγκρέατος
 Ανεύρυσμα της αορτής σε ανθρώπους που πάσχουν από σύνδρομο Marfan και αγγειακό σύνδρομο Ehlers-Danlos
 Πολλαπλή σκλήρυνση
 Δυσλειτουργία του αδένα του Meibom
 Καθημερινός και επίμονος πονοκέφαλος
 Ιδιοπαθής πνευμονική ίνωση

 Εμπορικές ονομασίες 
 «Βιμπραμυκίνη» (Vibramycin), από την Pfizer Inc.
 Monodox, Microdox, Periostat, Vibra-Tabs, Oracea, Doryx, Vibrox, Adoxa, Doxyhexal, Doxylin, Doxoral, Doxy-1 και Atridox'' (doxycycline hyclate για την περιοδοντίτιδα).

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Φυλλάδιο με πληροφορίες για ασθενείς
 Drugs.com `Αρθρο για τη δοξυκυκλίνη
 U.S. National Library of Medicine: Drug Information Portal - Doxycycline
 Η ερευνητική ιστοσελίδα του Μαρκ Τέιλορ, που πρωτοπόρησε στη χρήση της δοξυκυκλίνης ως ανθελμινθικού

Δοξυκυκλινη
Βασικά Φάρμακα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας