Μουτάζιλα

Οι Μουτάζιλα (Αραβικά: المعتزلة) είναι μια ισλαμική σχολή θεωρητικής θεολογίας που αναπτύχθηκε στη Βασόρα και τη Βαγδάτη κατά την περίοδο από τον 8ο έως και τον 10ο αιώνα. Στα αραβικά, μουτάζιλα σημαίνει «απομονωτιστές», «διαφοροποιημένοι» ή «απομακρυσμένοι» από την πίστη, όνομα που τους απέδωσαν οι αντίπαλοι τους ισλαμιστές θεολόγοι, επειδή απέκλιναν από ορισμένες επίσημες αρχές ερμηνείας του Ισλάμ. Οι ίδιοι ονόμαζαν τους εαυτούς τους «ανθρώπους της δικαιοσύνης και της ενότητας του Θεού» (άχλ αλ - 'αδλ ουά λ - Ταουχίντ).

Οι δύο βασικότερες θέσεις τους ήταν η δικαιοσύνη του Θεού και η απόλυτη ενότητα και μοναδικότητα του. Από τη δεύτερη θέση συνάγεται και η ίσως πιο γνωστή πεποίθηση τους ότι, επομένως, το Κοράνι δεν είναι άκτιστο και αδημιούργητο ή συν-αιώνιο με τον Θεό, αλλά δημιουργημένο από τον Θεό. Σε άμεση συνάφεια με την προηγούμενη θέση υποστήριζαν επίσης ότι οι διαταγές του Θεού επιδέχονται λογική σκέψη και έρευνα: η γνώση πηγάζει από τον λόγο και επομένως ο λόγος, η λογική σκέψη, είναι το τελικό κριτήριο διάκρισης του δίκαιου από το άδικο και κριτήριο του θρησκευτικού νόμου (Κορανίου).

Οι Μουταζιλίτες ήταν οι πρώτοι "διανοητές" θεολόγοι του Ισλάμ και έδωσαν την αρχική συστηματική μορφή στην «επιστήμη της ισλαμικής θεολογίας» (α'ιλμ αλ - καλάμ). Κυριάρχησαν στον θεολογικό κόσμο του Ισλάμ κατά τον 9ο και 10ο μ.Χ. αιώνα. Προκάλεσαν μεγάλες θεολογικές συζητήσεις και διαμάχες. Χρησιμοποίησαν μεθόδους της ελληνικής διαλεκτικής και τόνισαν το ρόλο του λόγου στην έκθεση των αξιών της ισλαμικής πίστης. Για να περιφρουρήσουν την ιδέα του ενός Θεού από τους ανθρωπομορφισμούς που δημιουργούν τα διάφορα ονόματα που δίνει το Κοράνι στον Θεό χρησιμοποίησαν τους αριστοτελικούς όρους «ουσία» και «συμβεβηκός» και έκαναν διάκριση ανάμεσα στη θεία ουσία και τις ιδιότητες της. Επιστράτευσαν τα επιχειρήματα της ελληνικής φιλοσοφίας και ιδιαίτερα της αριστοτελικής λογικής για να υποστηρίξουν τις θέσεις τους.

Ωστόσο, παρά την μεγάλη του άνθηση κατά τον ισλαμικό «χρυσό αιώνα», το κίνημα αυτό παρέμεινε μετέπειτα στάσιμο λόγω της απουσίας θετικών αναφορών και της υπερ-πληθώρας εχθρικών αναφορών (όπως από το αντίπαλο κυρίαρχο δόγμα των Σουνιτών) και γύρω στον 13ο αιώνα έπαψε εντελώς να υπάρχει. Ένα είδος νεο-μουταζιλισμού παρατηρείται από τα τέλη του περασμένου αιώνα ως τις μέρες μας ανάμεσα σε "προοδευτικούς" μουσουλμάνους θεολόγους.

Πηγές 
 Γρηγ. Ζιάκας, 1979, Ο Αριστοτέλης στην αραβική παράδοση.

Ισλαμική φιλοσοφία
Ιστορία του Ισλάμ