nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zibêtî Qîrka

Zibêtê Qîrka, Zibêtê Redkî bi navê xwe yê fermî Zübet Kılıçaslan. Xelqê Agiriyê navçeya Zêdka gundê Qîrka (bi tr Yanikdere) ye. Zibêt, piştî Evdalê Zeynikê dengbêjê herî bi navûdeng e. Dengbêjên wek Mistefayê Çîftborî, Mistefayê Xellê Heyran, Sêvdînê Remedana, Şakiro û  Reso ew wekî hosta qebûl kirine. Lê ji ber ku ji zûde miriye û kêm qeydên wî gihiştine îro.

Jînenîgariya wî

Girêdanên derve 

Dengbêj
Kesên ji Agiriyê
Qerka

Gundekî kurdên ji eşîra Redkî yê li Rewanê ye ku, di sala 1918an de ermenî wan ji wir diqewirînin û koçî Îdirê dikin. Pêşiyên dengbêjê binavûdeng  Şakiro jî ji wî gundî hatine.
Senger

Senger an Kaniya Şîr (bi ermenî: Կանիաշիր, Kaniyaşîr) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e. Li vî gundî kurdên misilman ên ji eşîra Redkî yên bûne, niha pirraniya gelhên êzdî ne.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Xalid bin Welîd

Xalid bîn Welîd (erebî: خالد بن الوليد, jdb. 592 - m. 642) Seyfullah (Şûrê Xwedê) yek jî sehabeyên Muhemmed pêxember û fermandarek îslamê bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 592
Mirin 642
Sehabe
Kesên ji Mekeyê
Kesên sedsala 7an
Fermandarên misilman
Sehebayên Muhemmed
Yaqût Hemawî

Yaqût Hemawî (jdb. 1178-79 - m. 1229) zanyarê ednîgariyê û dîrokê ye. Gerokek sedsala 12an û 13an e. Bi eslê xwe rûmê Bîzansê ye.
 

Pirtûka wî a girîng Mucemûl-Bûldan () e ku di sala 1224an de destpê kiriye û sala pêşiya ku wefat bike di sala 1228an de temam kiriye.

Çavkanî 

Dîroknas
Jidayikbûn 1178
Mirin 1229
Kesên sedsala 12an
Kesên sedsala 13an
Jidayikbûn 1179
Îbn Beytar

Îbn Beytar () Navê dirêj: Ebû Muhemmed Ebdullah bin Ehmed bin el-Beytar ( z. 1197 - m. 1248) Riweknasê ereb yê herî navdar e. Bi xwe li Endulusê jiyaye.

Pirtûka Îbn Baytar a girîng Kitab el-Cami'fi el-Adwiyye el-Mufredah () ye.
Ev berhem di sala 1758an de wergerandine latînî û heta sedsala 19an jî li Ewropayê hatiye xwendin.

Çavkanî

Jidayikbûn 1197
Mirin 1248
Zanyarên ereb
Mewlûd

Mewlûd di wêjeya îslamê de helbestek dînî (îlahî) jî bo rojbûyina Muhemmed pêxember pîroz bibe tê xwendin.

Binêre 
•Mewlûda Melayê Batê
•Mewlida Nebî

Çavkanî
Tebqa

Bajarek li Rojavayê Kurdistanê ye. Girêday bajarê Reqa ye. Li bajarê Tebqa Kelheya Caber ya li ser ava Firatê tê dîtin. Li bajar Kurd Ereb û Suryan tên dîtin.
Gulîsk

Gulîsk an gustîlk ew xeleka ku mirov dike tiliyên xwe de
Mihemedê Mîrzo

Mihemedê Mîrzo, navê bavê wî Mîrzo, diya wî Gewrê ye. Ji eşîra redkî ye û ji Îdirê gundê Hesexan e. 

Yek ji dengbêjên mezin ê dema xwe bûye lê mixabin ku di dema wî alavên qeydê tunebûne ku dengê wî bê qeydkirin. Di alaya Resûl Begê neviyê Gulî Cewer Axa de dengbêj bûye. Dema ku alay çûye şeran wî li pêşiya alayê kilamên wêrektiyê (wek marşên îro) gotiye. Ew di navbera 1910 û 1915an de, di dema xelayê de diçe Giyadînê gundê Tewleyê genim bikire, wî dixapînin dibine gund û dikine mêvanê xwe, di xewê de dikujin û pereyê wî hildidin. Mixabin ku nayê zanîn ku çi anîne serê cinyazê wî, cihê gora wî nayê zanîn.

Çavkanî 

Dengbêj
Kesên ji Îdirê
You (rêzefîlm)

You (bi kurdî: Tu) rêzefîlmekî dêrûnî-rageşî ye ku ji hêla Greg Berlanti û Sera Gamble ve hatiye derhênandin.

Sezona yekem, 2018 
Sezona yekem a rêzefîlmê li ser romana Caroline Kepnesê ya bi heman navî hatiye vegirtin. Rêzefîlm qala Joe Goldbergî dike ku ew pirtûkfiroş û rêzekujerekî New Yorkê ye. Piştî ku dilê Joe dikeve mişteriyekî bi navê Guinevere Beck, ji nişka ve ev evîndarî Joe dixe nav obsesyînekê tund, jehrayî û xapandinî. Sezona yekem a rêzefîlmê ji aliyê Lifetimeê li ser Netflixê 9ê îlona 2018an de hatiye weşandin.

Sezona duyem, 2019 
Sezona duyem jî di 26ê kanûna pêşîn a 2019an de dîsa li ser Netflixê hatiye weşandin.

Çavkanî 

Rêzefîlm
George R. R. Martin

George Raymond Richard Martin (z. George Raymond Martin ; z. 20ê îlonê 1948),  wekî GRRM jî tê zanîn, senaryonivîs û nivîskarê amerîkî yê cûreyên fantastîk, tirsnakî û honaka zanistî ye. Wî rêzeromanên fantastîk ên epîk, A Song of Ice and Fire nivîsand ku ji aliyê HBO ve bi navê Game of Thrones (2011–2019) wekî rêzefîlmekê hate adaptekirin.

Di 2005an de, Lev Grossmanî George R.R. Martin wekî "Tolkienê Amerîkî" bi nav kiriye, û di sala 2011an de, ew di navnîşa salane ya Time 100 de di nava kesên herî bi bandor yên li cîhanê de bû.

Berhemên Wî

Çavkanî 

Mirovên zindî
Jidayikbûn 1948
Nivîskarên amerîkî
Şakirê Piçûk

Dengbêj Şakirê Piçûk, Şakiroyê Kopê bi navê xwe yê fermî Şakîr Eçun, di sala 1961an de li Şêrwanşêxa Kopa Mûşê ji dayîk bûye. Pêşiyên wî yên ji eşîra Redkî, di sala 1918an de li devdora Rewan û Îdirê hatine deşta Mûşê bicih bûne. Malbata Şakir jî zivistanan li gundê Elîcana Bello, biharan jî li zozanên wan ên li çiyayê Elegezê diman. Bello yê ku navê xwe daye gundê Elîcana Bello, kalikê dengbêj Şakir e. Şakir, şagirtê dengbêjê binavûdeng Nûroyê Meter (Nûroyê Agirî) e. Şakir li Îzmirê dijî û beriya ku MKM a Îzmîr nehatibû girtin, dengbêjê wir bû.

Çavkanî
Zîlî

Zîlî navê eşîreke kurdan e ku li welatên Sovyeta kevn û Bakurê Kurdistanê, bi taybetî li herêma Serhedê dijîn. 

Endamên vê eşîrê ji xwe re him redkî û him jî zîlî dibêjin.  Geliyê Zîlan zozanên vê eşîrê, Geliyê Berezan jî zozanên eşîra berazî bûn. Li herêma Zêdkaya Agiriyê çiyayên bi navê Çiyayên Zîla, li gundê Agiriyê Dormeliya Jorîn Kaniya Zîlî,  li Qubadliya Azerbaycanê jî gundekî bi navê Zîlanlî heye ku endamên vê eşîrê li wir dijîn. Bi piranî pişaftine. Vê eşîrê, navê xwe daye Konfederasyona eşîrên zîlan.

Çavkanî 

Eşîr
Geliyê Berezan

Geliyê Berezan di navbera Agirî û Erziromê de herêmeke ku zozanên eşîra berazî bû. 

Berazî berê biharan li vir, zivistanan jî li Rihayê diman. Li gorî ferhenga Apê Mûsa ya kurdî û tirkî,  li vir eşîrên redkî û berazî dijîn. Li bakurê Kurdistanê sê gelî hene ku navê eşîrên xwediyên wan deran hildane: Geliyê Berezan, Geliyê Zîla û Geliyê Goyan.

Çavkanî 

Gelî
Nîv

Nîv (, , bi tirkî: Arpalı) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye. Jimara niştecihan digihe 2.030 kesî (2010). Nîvê hejmara nîştecihan kurdên eşîra redkiyan in.

Çavkanî 

Gundên Baybûrdê (navend)
Êrgî

Êrgî (bi tr Taşocağı) gundekî kurdên ji eşîra Redkî ye li Bayburtê
Pilûrek

Pilûrek, Pulûrek (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Kurdên Pilûrekê 
Li vî gundî kurdên ji eşîra redkî hene.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Ebû Leheb

Ebû Leheb an Ebduluza bin Ebdulmutelib (erebî: عبد العزى بن عبد المطلب, Abd al-Luza bin Abd al-Mutalib, z. 563 - m. 624), yek ji apên Muhemmed pêxember e ku bi dijminatiye xwe ya li dijî Muhemmed tê naskirin.

Navê jina wî Ûm Cemîl (erebî: أمّ جميل) e ku ew bu xwe jî weke Ebû Leheb li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, û li Muhemmed zilmê dikirin. Ebû Leheb tê wateya "Bavê Agir".

Sureya Tebet jî bo wî pêya bûye. Û di Sûrê de behsa jina wî jî tê kirin

Çavkanî 

Jidayikbûn 563
Mirin 624
Malbata Muhemmed
Kesên ji Mekeyê
Jidayikbûn 549
Medreseya Nîzamiyeyê

Medreseya Nîzamiye medreseya herî mezin li Bexdayê ye ku gellek alim û zanistvanên misilman yên mezin di van medreseyan de xwendine.

Lîsteya Medreseyan 

•Medreseya Nîzamiyeyê a Bexdayê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Îsfehanê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Mûsilê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Besrayê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Belxê
•Medreseya Nîzamiyeyê a Nîşabûrê û wekî din gelekî hene.

Çavkanî
The Kurdish Globe

The  Kurdish Globe , ku berê bi sernavê Hewler Globe dihat nas kirin, rojnameya yekem bi zimanê îngilîzî ye ku li Hewlêr a başûrê kurdistanê,  tê weşandin.

Rojname  cara ewil di 31 Adar 2005 de hat weşandin, serweşanger û damezrînerê rojnameyê Jawad Qadir e. Nav ji "Hewler Globe" wekî "The Globe Kurd" hat guhertin ji ber ku kovar di nav de babetên pan-Kurd, di nav de hemî perçeyên Kurdistanê li Tirkiye, Iran, Iraq û Sûrî, û ne tenê li Hewlêrê.

Ew rojnameya heftane her Sêşem tê weşandin. Ew di serî de bala xwe li ser mijarên kurdan, ji ramyariyê heya çandê, û her weha mijarên têkildarî û ramyariya rojhilata navîn dikişîne.

Pêşbazê wê yê sereke SOMA Digest e,  rojnameya duyemîn bi zimanê îgilîzî li herêma Kurdistanê tê weşandin. Digel ku The Kurdish Globe ji hêla dîtina Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatî weşandin, SOMA Digest ji nêz ve bi Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) re têkildar e.

Çavkanî
Cemîl Sidqî Zehawî

Cemîl Sidqî Zehawî an Cemîl Sidqî bin Muhammed Feyzî bin Mele Ehmed el-Babanî ez-Zehawî (jdb. 1863 - m.1936) yek ji nivîskarên kurd bû. Bi xwe hem zimanê kurdî hem jî erebî pir baş dizanîbû.

Jiyan 

Zehawî di qebîla girîng a Baban de, bi eslê xwe ji Silêmanî, ji dayik bû. Ji ber ku dê û bavê wî cuda diman (bavê wî Feydî Muftiyê Bexdayê bû, diya wî ji çîna jorîn a kurd bû), ew pêşî bi diya xwe re dijiya, lê paşê ji hêla bavê xwe ve bi zimanê klasîk ê erebî hat perwerdekirin. Destpêkê ez -Zehwî bi otodîdaktîkî mijûl bû - wekî ku wî jê re digot - zanistên nûjen - û dûvre ji bo meclîsa Me'arifê li Bexdayê hate tayîn kirin piştî ku demekê li dibistana li Silêmaniyê mamostetî kir. Paşê bû rêvebirê şirketa çapkirinê ya dewletê, di rojnameyekê de xebitî û bû endamê dadgeha temyîzê. Piştî sefera dervayî welêt, ew paşê bi qanûnê re ket nakokiyê, hat binçavkirin û demekê di girtîgehê de ma, paşê vegeriya Bexdayê û dûvre jî li Darülfünun a Stenbolê bû profesorê felsefeya îslamî û wêjeya erebî. Piştî ku Iraqê di sala 1921ê de serxwebûna xwe bi dest xist, ji bo parlamena Iraqê hat hilbijartin.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1863
Mirin 1936
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Xart

Xart (, , bi tirkî: Aydıntepe) navçeyeke parêzgeha Baybûrdê ya Tirkiyê ye.

Çavkanî 

Xart
Kisante

Kisante (, , bi tirkî: Demirözü) navçeyeke parêzgeha Baybûrdê ya Tirkiyê ye.

Çavkanî 

Kisante
Emîn Paşa

Emîn Paşa yan Emîn Paşayê Heyderî, kurê apê Kor Hiseyîn Paşa, Hesen Axa ye. Di dema Hesen Axa de li Dedeliya Panosê diman. Di dema Emîn Paşa de jî, li gundên Panosê Gamêşvan û Ziyaretê diman. Emîn Paşa, paşayê mûlkiyeyê bû. Kilama Şerê Gamêşvanê ya ku Aqlîka Qadir dibêje li ser malbata Emîn Paşa ye. Dengbêj Sêwî Silo beriya ku here Qelenîyê li gundê Ziyaret dengbêjê Emîn Paşa bû. Evdalê Zeynikê li Ziyaretê di dîwanê Emîn Paşa de bi Sêwî Silo re kilam gotiye.  Her wusa Dengbêj Şêx Taho yê ji gundê Ziyaretê jî dengbêjiya Emîn Paşa kiriye.

Çavkanî
Şerê Gamêşvanê

Şerê Gamêşvanê, şer û pêkdaneke desthilatdariyê ku di 1907an de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê (Bakurê Kurdistanê) çêbû.

Li Yemenê erebên şîe li hemberî osmaniyan serî hildidin, Hiseyîn Paşa diçe Stembolê. Piştî têkçûna erebên şîe, Siltan Evdilhemîd wî dişîne Hîcazê, ji wir bi keştiyê ve diçe Trabzonê ku ji wir re here jî Panosê. Heya diçe Stembolê, ji wir re Hîcaz, ji wir re Trabzon, du sal derbas dibin. Di tunebûna Hiseyîn Paşa de, di hezîrana 1907an de li Panosê di navbera malbata Hiseyîn Paşa û Emîn Paşayê pismamê wî de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê şerê desthilatdariyê dertê. Di vî şerî de ermeniyên herêmê jî alîkariya malbata Emîn Paşa dikin û zorê didine malbata Hiseyîn Paşa. Di vî şerî bi tevî Mûsayê Zorav (Xelikî) û Ûsivê Bozo (Laçekî) yê mirovên Hiseyîn Paşa, bi giştî 80 kes dimirin. Strana Aslîka Qadir a bi navê Şerê Gamêşvanê li ser vî şerî ye.

Çavkanî 

Şer
Almişke

Almişke (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Gundê Rojhilat

Gundê Rojhilat bi erebî مجرجع gundek bi ser bajarê Hesekê ve girêdayî ye.
Şemdîn Axa

Şemdîn Axa yan jî Şemsettîn Axayê Redkî, di belgeyeke Osmaniyan ya sala 1781an de wek serokê eşîra Redkî derbas dibe.  . Wexta ku eşîra redkî li Rewanê bû, paşnava vê malbatê Şemseddînov bû. Di sala 1780î de Îshak Paşa raporekê dewletê re dişîne û ji wan daxwaz dike ku eşîra Redkî ya li Rewanê dijî û serokê wê Şemdîn  bînine nav sînorên Osmaniyê.  . Qîzeke Şemdîn Axa, jina Hiseyîn Xanê Xanê Rewanê bû. Ji vê qîza wî Gulam Alî hate dinê. Gulam Alî piştî bavê xwe bû Xanê Rewanê. Lê ji ber ku Gulam Alî xwarziyê kurdan bû, ermenî û gurciyan ew di sala 1783an de kuşt û birayê wî yê ji wî biçûktir ê diya wî gurcî Mihemed kirine xan.   Mihemed Xan, piştî ku dibe xan, di sala 1785an de nîşana fermî dide Ahmed Xanê Redkî û Mîrza Axayê Sîpkî. Ahmed Xan li Rewanê, Mîrze Axa li Makoyê dima.  Şemdîn Axa, bavê Hiseyîn Axayê Çongdeve û Elî Axa yê bavê Gulî Cewer Axa ye. Piştî mirina Şemdîn Axa, Hiseyîn Axa serokatiya redkiyên li Qersê, Gulî Cewer Axa jî serokatiya yên li Rewan û Îdirê dike. Di belgeyeke rûsan a sala 1847an de dibêje: "Cafer Axayê Redkî, wek serokê hemû kurdên misilman ên di nav sînorên rûsan de hate qebûl kirinê".

Çavkanî
Hiseyîn Axayê Çongdeve

Hiseyîn Axayê Çongdeve (b.? m.1842) kurê Şemdîn Axayê (b.1750, m.1807) serokê eşîra redkîye. Beşeka eşîra Redkî li Rewanê dijiya û ev herêma di bin destê Rûsan de bû. Vê malbatê li wir ji ber bapîrê xwe Şemdîn Axa, paşnava Şemseddînov hildabû. Di çavkaniyên Rûsan de ev malbata wek Kurdên Şemseddînov derbas dibin . Piştî mirina bavê xwe Şemdîn Axa, Hiseyîn Axa dibe serokê eşîrê . Di pirtûka Mele Mahmûdê Bazîdî ya bi navê Camî'yê Rîsaliyan û Hîkayetan bi zimanê kurmancî' de, di derheqê Hiseyîn Axa de du çîrok hene . Her wusa di pirtûka Seydayê Tîrêj ya bi navê Serpêhatiyên kurdan di derheqê Hiseyîn Axa de çîrokek heye . Hiseyîn Axa di sala 1842an de li Qaqizmanê gundê Kêrsê dimire û wî gundê Pifika Şêxa ya ser bi Qaqizmana Qersê çal dikin. Di sala 1960î de di erdhejekê de merzelê wî yê wek kumbetan xera dibe. Piştî mirina wî, kurê wî Şemdîn Axayê Piçûk dibe serokê eşîrê. Sirmelî Memed Paşa yê ku Evdalê Zeynikê dengbêjê wî bû, xwarziyê Hiseyîn Axa ye.

Di kilameke Evdalê Zeynikê de Hiseyîn Axa 
Ey mîr
Hayde bavo...
Axayo de siyar be,
Mîrê min siyar be,
Ji siyara siyarekî rindî karîbar be.
Di ser dilbijûyê Erebî hûr da xar be,
Di wêrana Deveboynê da xar be,
Şayol li milê teyî rastê ye, nêzîk e
Lêxe, di Sînega Êzdiya ra
Di Çemçê ra, di warê Huseyîn Axa de xar be,
Li ber derê Gulî Cewar Axa,
Axayê Torina Kose û Huseyîn Axayê Çongdeve peya be,
Fîncanek qawe vexwe,
Bira can û bedena te belav be,
Bira ji bona kekê min zewq û şîfa be... .

Çavkanî
Ebdullah bin Ebas

Ebdullah bin Ebbas (erebî:عبدالله بن عباس), jdb. 619, Meke - m. 687, Taîf), zanyarê tefsîr, fiqih û hedîsê ye. Lawê apê Muhemmed pêxember e û sehabekî navdar e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 619
Mirin 687
Malbata Muhemmed
Şêx Taho

Şêx Taho ("Tahir"), di dema Evdalê Zeynikê, Feqiyê Qizqapanê û dengbêj Şêx Silê de dengbêjek bû. Ji gundê Ziyareta Panosa Agiriyê bû. Li gundê Ziyaretê dengbêjê Emîn Paşa bû. Ji ber ku Ziyaret gundê şêxan e û hemû xizmên hev in, ên ji vî gundî hertim bi nasnavê "şêx" tên nasandin.

Çavkanî 

Dengbêj
Feqiyê Qizqapanê

Feqiyê Qizqapanê, dengbêjekî Serhedê yê bi nav û deng e. Kilama "Helîmcanê" ya wî ye. Feqiyê Qizqapanê yê gundê Qizqapana Panosa Agiriyê, dengbêjê Huseyîn Paşayê Heyderî bû. Feqiyê Qizpanê, etmanekî ye. Etmanekî li Agiriyê xwe wek heyderî, herêmên din wek eşîreke serbixwe didine nasandin.

Çavkanî 

Dengbêj
Walîereb

Walîereb (bi tirkî: Kavacık), gundekî bi ser navenda bajarê Agiriyê ve ye. Dengbêj Îsmaîlê Mixo ji vî gundî ye.

Gundên Agiriyê
Îsmaîlê Mixo

Îsmaîlê Mixo (Ismail Akkuş) dengbêjekî bi nav û deng ê herêma Agiriyê bû. Ji gundê Walîerebê bi ser Agiriyê ve bû û ji eşîra redkî bû. Mixabin ku ji ber ku di dema wî de amûrên qeydê tunebûn, dengê wî nehatiye qeydkirin.

Çavkanî 

Dengbêj
 Kesên ji Agiriyê
Nîhat Öner

Nîhat Öner nivîskar û berhevkarekî kurd e ku di sala 1985an de li Agiriyê ji dayîk bûye. 

Pêşiyên wî ji Rewanê hatine Îdirê. Li wir jî di Serhildana Agiriyê de gundê wan dibe herêma qedexe û koçî gundekî Agiriyê dikin. Heya niha çar pirtûkên wî yên bi kurdî derçûne. Di gelek kovar, rojname û malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Xebatên wî yên berhevkariyê yên li ser dîroka devkî û çanda devkî ya kurdan, berdewam in.

Pirtûkên wî 
 Mîrza Mihemed, Gurzek Çîrok Ji Herêma Serhedê, Weşanên Avestayê, 2016.
 Dendo, Weşanên Wardozê, 2018.
 Ji Bînbîra Kurdan Baweriyên Gelêrî, Weşanên Wardozê, 2019.
 Tivinga Kurda Ya Çillûle, Weşanên Wardozê, 2020.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Norbert Wiener

Norbert Wiener (z. 26ê çiriya paşîn 1894 – m. 18ê adarê 1964) zanyarê matematîkê ê DYEyê bû. Li ser sîbernetîkê ji xebat kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1894
Mirin 1964
Îbn Nefîs

Îbn Nefîs nav û kunyeya wî: Ebul-Hesen Elaudîn Elî bîn Ebîl-Hazm Îbn Nefîs el-Karaşî ed-Dimeşqî (z. 1210 Şam- m. 1288 Qehîre) (erebî: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي الدمشقي ) 
zanistvanê ereb e ku li ser psîkolojiyê, bijişkiyê, teolojiyê, kozmolojiyê, dîrokê, astronomiyê û di gellek şaxên zanist û olê de xebitiye. 
Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û li Misirê, Qahîre wefat kiriye.

Jiyan û Berhemên Îbn Nefîs

Xebatên wî yên li ser bijîşkiyê

Çavkanî 

Jidayikbûn 1210
Mirin 1288
Kesên sedsala 13an
Zanyarên ereb
Bijîşkên ereb
Zanyar
Kesên ji Şamê

Jidayikbûn 1213
Gulî Cewer Axa

Gulî Cewer Axa, yan  Begê Cewer Axa yan jî Begê Mezin (z.1806, m.1877) neviyê Şemdîn Axayê serokê eşîra redkîye . Piştî mirina kalikê xwe, ew bû serokê yên li Rewanê, apê wî Hiseyîn Axayê Çongdeve jî bû serokê yên li dora Qersê.  Gulî Cewer Axayê serokê redkiyên li sovyetê, di sala 1847an de wek serokê kurdên misilman ên li sovyetê hate qebûl kirinê.  Gulî Cewer Axa û eşîra wî bac nedidane dewletê, herêma wan xweser bû. Lê di şeran de bi artêşa xwe ya ji kurdên herêmê pêk dihat ve alîkariya dewletê dikirin. Gulî Cewer Axa jî bi payeya xwe genereliyê ve serokatiya vê artêşê dikir.   Ji sala 1839a heta 1877-78an Rûsya li ser sînorê Bakurê Kurdistanê û Başûrê Qefqaz de bi piştgiriya kurdên ji eşîrên Sîpkî (yên Êzdî) Celalî û Redkî ve li Qers, Bazîd û derdorên wî birêve dibir. Li gorî agahiyê albûma Xaka Efsûnan di arteşa Rûsan de hejmara kurdên siwarî gihîştiye 500 kesî. Gulî Cewar Axayê Elî Begê xudanê malbeteke pir mezin bûye û li gundê Parnavût a Îdirê jîyan kiriye (merzelê wî li gundê Kolî ya Îdirê ye).   Çawa di belgê wî yê fermî da tê xuya kirinê çar jinê wî hebûne: Mexrêyîp xanim, Siltan xanim, Cewad xanim û Xanê xanim. Ji Jina yekem - kurê wî Seyîd - Axa (Eyûb Paşa) ku sala 1833an ji dayik bûye û qîza wî Zerê xanim, ji jina wî ya duyem kurê wî Eleşref Axa (Eleşref Beg) ku sala 1849a ji dayik bûye û qîzên wî Nenê xanim, Têlî xanim, Kûşey xanim, Gûney xanim. Ji jina wî ya çarem Xanê xanimê kurên wê Ehmed Axa (1865), Mehmûd Axa (1869), Memed Axa (1877) û qîzên wî Xezal xanim (1871), Seyrê xanim (1873) hebûne.  . Rû spiyê Gulî Cewer Axa, Feqî Hesen ê ji eşîra Redkî bavê Kumkî Mala Şemê bû. Dengbêjê wî jî Erebê Ahmed ê ji heman eşîrê bû .

Çavkanî
Îbn Seîd

Îbn Saîd, Îbn Saîd el-Mexrîbî (), carna wek Îbn Saîd el-Endulusî tê naskirin. Koleksiyonerê Emewiyên Endulusê  ê dîrok û erdnîgariyê ye.

Di sala 1213an de li Alcalá la Real'ê ku nêzîkî Granadayê ji dayîk bûye û li Meraqeşê mezin bûye. Bi xwe perwerdeya li Sevillayê girtiye û jiyana xwe li Tûnis, Qudis, Qahîre, Îskenderiye û li Helebê derbas kiriye. 1286an de jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1213
Mirin 1286
Ferhenga Têgihên Hiqûqê

Ferhenga Têgihên Hiqûqê ferhengeke têgihên hiqûqê ya kurdîya kurmancî ye ku pênaseyên têgihan tê da cih digirin.

Ev ferheng ji alîyê Komxebata Hiqûqê hate amadekirin û di Çirîya paşîna 2019an de li ji nav Weşanên Weqfa Mezopotamyayê weşîya. Edîtorên ferhengê Mîkaîl Bilbil û Sabîr Ebdulahîzad in. Ferheng ji du beşan pêk tê. Beşa yekem li ser bingeha kurdî hatiye dariştin û beşa duyem jî weke pêveka ferhengê ye tirkî, kurdî, ingilîzî, farisî û erebîya têghihan hatiye rêzkirin. Xebat ji aliyê Komxebeta Hiqûqê ve hatiye meşandin û di encama bîst û du komxebatan derketîye holê. Danasîna ferhengê di 25ê Çirîya Paşîna a 2019an de di resepsîyona Baroya Dîyarbekirê de bi rayagiştî ve hate kirin.

Komxebata Hiqûqê 
Komxebata Hiqûqê bi înîsîyatîfa Weqfa Mezopotamya û Baroya Dîyarbekirê ava bûye. Komxebat ji bîst kesên pisporên hiqûqê, zimannas û lêkolînerên pêk hatîye.

Endamên Wê 
 Dr. Bahîz Omer Ehmed, Zimannas, Zanîngeha Duhokê
 Beyar Tahir Seîd, Pisporê Hiqûqê
 Bîlal Zîlan, Pisporê Hiqûqê, Baroya Dîyarbekirê
 Cemil Çelik, Pisporê Hiqûqê
 Dr. Ebdilah Casim Receb, Lêkolîner
 Ebdilah Çager, Pisporê Hiqûqê, Baroya Dîyarbekirê
 Dr. Ebdilwehab Xalid Mûsa, Zimannas, Zanîngeha Zaxoyê
 Fexrî Karakoyunlu, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
 Gevriye Atli, Pispora Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
 Hekar Findî, Pisporê Hiqûqê Zanîngeha Newrozê
 Mehdî Caferzade, Lêkolîner
 Dr. Mîkaîl Bilbil, Zimannas, Weqfa Mezopotamyayê
 Nasih Husên Silêman, Ferhengnûs
 Rênas Xendekî, Pisporê Hiqûqê Baroya Şirnexê
 Sabîr Ebdulahîzad, Pisporê Hiqûqê
 Dr. Sebah Reşîd Qadir, Zimannas, Zanîngeha Raperînê
 Selehedin Elçi, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
 Semire Nergiz, Pisporê Hiqûqê Baroya Dîyarbekirê
 Serdal Öğmen, Pisporê Hiqûqê
 Sezgin Dinç, Pisporê Hiqûqê, Baroya Mêrdînê
 Veysel Vesek, Pisporê Hiqûqê, Baroya Mêrdînê

Girêdanên Derve 
 Mikaîl Bilbil: Ferhenga Kurdî ya Têgihên Hiqûqê dê bibe bingeheka baş ji bo xebatên akademîk, Rûdaw, 29.12.2019 
 Yekemîn ferhenga têgehên hiqûqê ya Kurmancî hat amadekirin, Kurdistan24, 28.12.2019

Çavkanî 
 Ferhenga Têgihên Hiqûqê, Komxebata Hiqûqê, Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Dîyarbekir, 2019
 Resepsîyona Danasîna Ferhenga Têgihên Hiqûqê, https://www.diyarbakirbarosu.org.tr/haberler/resepsiyona-danasina-ferhenga-tegihen-hiquqe-kurtce-hukuk-terimleri-sozlugu-tanitim-resepsiyonu
Hiqûq
Sabir Ebdulahîzad

Sabir Ebdulahîzad (, gundê Dizê, navçeya Mirgewerê, Ûrmiye) dadnas, wergêr û endamê PENa Kurd e.

Jiyana wî 
21ê îlona 1986ê li bajarê Ûrmiyeyê, navçeya Mirgewerê, gundê Dizê ji dayik bûye. Dibistana seretayî, dibistana navendî û lîse li li vê navçeyê xwendiye û sala 2006ê lîsansa hiqûqê li Zanîngeha Ûrmiyeyê kiriye. Pişt re sala 2011ê ji bo berdewamkirina xwendina xwe diçe bajarê Tehranê û Lîsansa Bilind a Hiqûqê (Şaxa Hiqûqa Navnetewî) li Zanîngeha Azad a Îslamî dixwîne. Sala 2014an wekî xwendekarê doktoraya Hiqûqa Navneteweyî li Zanîngeha Hemedanê hatîye wergirtin. Di heman salê de li Zanîngeha Mihabadê dest bi dersdêriya hiqûqê kiriye. Lê sala 2016an ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hatiye avêtin. Ji ber fişar û gefên rejîmê neçar maye ku ji Îranê derkeve. Niha li bajarê Wanê dijî.

Berhem 
 Ferhenga Têgehên Hiqûqa Navnetewî 1, ferheng, Weşanên Sîtav, 2018, ISBN: 9786058139565. 
 Ferhenga Têgihên Hiqûqê, ferheng, wek Komxebat, Weqfa Mezopotamyayê, 2019, ISBN: 9786058097544.
Sefîzade, S. (2021), Nameya Serencam yan Kelama Xezîneyê. (werg. M. Ozdemîr & S. Ebdulahîzad), Wan: Sîtav, ISBN:9786257734110.
Begikhani, N, (2021). Serdema Paş-Heqîqetê. (werg. S. Ebdulahîzad). Le Monde Diplomatique- Kurdî, 65, 1-2.
Kurdistanî, M. (2020). Dîroka Erdelanê. (werg. S. Ebdulahîzad). Wan: Sîtav ISBN: 9786057920805.
Abdollahizad, S . (2020). Giringîya Zimannasîya Hiqûqî di Pergaleka Hiqûqî ya Dadmend da . Folklor u Ziman , 1 (1) , 77-92 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/pub/folklorziman/issue/54068/689893
Ebdulahîzad, S. (2021) Hiqûq, şax û Jêrşax. Aşdad, 1 (1), 41-45.
Ebdulahîzad, S. (2019). Hiqûqa Navneteweyî, Astengî yan Derfet?. Tîşk, 21 (52), 372-377.

Çavkanî 
 Ferhenga Têgehên Hiqûqa Navnetewî hatiye çapkirin, Ferîd Demîrel, Bianet, 13.11.2018
 Nameya Serencam yan Kelama Xezîneyê  
 Dîroka Erdelanê  
Serdema Paş-Heqîqetê [ http://lemonde-kurdi.net/serdema-pas-heqiqete/]
 Hiqûqa Navneteweyî, Astengî yan Derfet 
 Giringîya Zimannasîya Hiqûqî di Pergaleka Hiqûqî ya Dadmend da 
 BÎRA WÊJEYÊ - SABÎR EBDULAHÎZAD 
 Kürtçe için bir ilk: İranlı hukukçudan Kürtçe Uluslararası Hukuk Terimleri Sözlüğü 

Kurd
Veysel Vesek

Veysel Vesek helbestvan û parêzerê kurd e. 

Di sala 1979an de li Hezexê li gundê Bafê hatiye dinê. Dibistana seretayî û ya navîn li navçeya Hezexê qedand. Ji ber şerê li welêt tevî malbata xwe koçî Edeneyê kir û li wir lîse qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya zanîngehê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Kulîlka Ciwan, Zembîlfiroş, W, Tîroj, Hawara Botan û di rojnameya Azadiya Welat de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê de cih girt. Veysel Vesek zewicîye û bavê du zarokan e vê gavê li Mêrdînê parêzertîyê dike. Zêdayî berhema wî ya yekem e.

Berhem 
 Zêdayî, Helbest, Weşanxaneya Ava, 2013, ISBN, 978-605-4652-28-0
 Ferhenga Têgihên Hiqûqê, Li gel Bahîz Omer Ehmed, Beyar Tahir Seîd, Bîlal Zîlan, Cemîl Çelîk, Ebdilah Casim Receb, Ebdilah Çager, Ebdilwehab Xalid Mûsa, Fexrî Karakoyunlu, Gevrîye Atli, Hekar Findî, Mehdî Caferzade, Mîkaîl Bilbil, Nasih Husên Silêman, Rênas Xendekî, Sabîr Ebdulahîzad, Sebah Reşîd Qadir, Selehedîn Elçî, Semîre Nergîz, Serdal Ogmen, Sezgîn Dînç,  Weşanên Weqfa Mezopotamyayê, Dîyarbekir, 2019, ISBN:978-605-80975-4-4

Çavkanî 
 Zêdayî, Weşanxaneya Ava, 2013, ISBN, 978-605-4652-28-0

Girêdanên Derve 
 Hesabê Wi yê Twitterê
 Bloga Wî
Kobe Bryant

Kobe Bean Bryant (jdb. 23ê tebaxa 1978 li Fîladelfiya ya Pensîlvanya (DYA)  – m. 26ê kanûna paşîn a 2020 li Calabasas, Kalîforniya) basketbolvanek amerîkî bû.  Bejna wî 1.98 metre bû û yek ji efsaneyên NBA bû. Wî di pozîsyona skorer gard û sazkariya lîstikê de peywir girtibû ser milên xwe.

Di sala 1996an de ji bo NBAyê hatibû hilbijartin û ji wê rojê de bîst salan di tîma Los Angeles Lakers de lîstibû. Ew li ser navê DYAyê ligel tîmê çend caran beşdarî olîmpiyatan jî bûbû.

Bryant jiyana xwe bi serketinan borand. Li NBAyê 5 caran bû şampiyon, du caran ser hev de lîstikvanê herî serketî yê fînalan hat hilbijartin.

Dema temenê wî 34 sal û 100 rojî bû bendava 30 hezar hejmarî derbas kir û bi vê yekê bû lîstikvanê herî ciwan ê ku bendava 30 hezarî derbas dike.

Dîsa di sala 2005-2006an de di maçekê de tam 81 hejmar bi dest xist û bi vê yekê piştî Chamberlain (pîvotê efsanewî yê Fîladelfiyayê bi navê Wilt Chamberlain ku di maçek de 100 hemar bi dest xistibû) bû duyemîn lîstikvanê di maçekê de herî zêde hejmarê diavêje.

Girêdanên derve 

 Basketbolvanê navdar Kobe Bryant di qezayeke firokeyê da mir

Çavkanî 

Basketbolîstên amerîkî
1635

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

 Nefî helbestvanê bi eslê kurd ê mezin
1572

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

 Nefî helbestvanê bi eslê kurd ê mezin

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
447

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

 27ê kanûna paşîn – Ji sedema çêbûna erdhejê 57 birc û bedena sûrên Konstantînopolîsê ziyan dîtin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1299

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 27ê kanûna paşîn – Bingehê dewleta Osmaniyan hat sazkirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1756

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

 27ê kanûna paşîn - Wolfgang Amadeus Mozart, bestekarê Awistriyayî ji dayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1859

Bûyer

Cîhan 
Oregon wekî eyaleta 33-an bû endamê DYA

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 27ê kanûna paşîn - Wilhelm II. qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê li Berlînê ji dayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1595

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

 27ê kanûna paşîn – Sir Francis Drake, deryavan û kaşifê brîtanî mir.
1600

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
8ê çiriya pêşîn  – San Marînoyê makezagona xwe pejirand. Herwiha ev destpêka rizgariya wê bû.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1860

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
8ê çiriya pêşîn  – Di navbera Los Angeles û San Francisco de xeta telgrafê hate vekirin.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 29ê kanûna paşîn – Anton Çexov, nivîskarê rûs
2ê gulanê –Theodor Herzl,  nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-macarî yê ji Cihûtiyê bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1832

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
8ê çiriya pêşîn  – Bjørnstjerne Bjørnson, siyasetmedarê û helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1771

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 22ê kanûna paşîn – Spanyayê giravên Falklandê bi dev Brîtanyayê ve berdan.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1561

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
22ê kanûna paşîn – Francis Bacon, fîlozofê îngilîz

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1891

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 22ê kanûna paşîn – Franz Alexander, psîkoanalîstê mecar

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1517

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 28ê kanûna paşîn – Artêşa Osmaniyan bajarê Qahîreyê dagir kir.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1871

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 28ê kanûna paşîn – Şerê Fransa-Prûsyayê: Di dorpêçkirina Parîsê de Fransa teslîm bû û şer bi dawî bû.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1225

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 28ê kanûna paşîn – Thomas Aquinas, keşeyê îtalî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
814

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 28ê kanûna paşîn – Karlê Mezin, damezrînerê Împeratoriya Romê ya Pîroz
1725

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 28ê kanûna paşîn – Peterê Mezin, çarê Rûsyayê
1814

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 29ê kanûna paşîn – Fransayê di şerê Brienne de zora Rûsya û Prûsyayê bir.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 4'ê reşemiyê, – Samuel J. Tilden, siyasetmendê amerîkan
 Keyfî, feqe û helbestvanekî kurd
 Mîhrîbana Berwarî, helbestvaneke kurd a jin
 Sirî Xanim, helbestvaneke bi eslê xwe kurd

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 2ê kanûna pêşîn – Marquis de Sade, romannivîsê fransî
1861

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 29ê kanûna paşîn – Kansas weke dewleta 34em tevlî DYAyê bû.

Elementa Talyum hatin venasîn

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1866

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

 29ê kanûna paşîn – Romain Rolland, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Veliko Tarnovo

Veliko Tarnovo () bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.

Galerî

Çavkanî 

Bajarên Bulgaristanê
Şît

Şît, (îbranî: שֵׁת, Šēt, yewnanî: Σήθ, Sḗth, erebî: شيث, Shīt) pêxemberek e. Kurê Adem e.

Çavkanî
Kurudo no Hoshi

Kurudo no Hoshi (クルドの星 anku "Stêra Kurdan"), navê mangayeke Yoshikazu Yasuhiko ye. 

A rastî li Japonê wê demê hebûna kurdan baş nedihat zanîn, ji ber vê yekê manga baş nehat firotin. Lê, mirovên japonî bi nivîsîna vê mangayê bi hebûna kurdan hesiyan.

Mijara Mangayê Stêra Kurdan 
Xortê bi navê Jiro Manabe ku bavê wî profesorekî japonî û diya wî keça serokeşîreke kurd e, ji bo naskirina kalikên xwe û dîtina dê û bavê windabûyî dikeve dû şopa wan.
Li Stenbolê ew şervanê kurd Demiler destê hesin nas dike. Demiler gelekî hez ji wî dike û li nav eşîra xwe wî wekî peyreê xwe destnîşan dike. Jiro di destpêkê de naxwaze peyrewiye bipejirîne, lê paşê di qonaxa jiyana rojane de ku digel Demiler derbas dike, hêdî hêdî dibe xwediyê nasnava kurdî û teklîfa Demiler dipejirîne. Her wiha ew dibe şervanekî kurd û dikeve nava şerê li hemberî tirkan jî.

Çîrok bi gav bi gav dikeve dirûvêçîrokeke evînî û macerayê. Dilê Jiro dikeve keçeke kurd a bi navê Urma, mezin dibe û dest bi meşeke leşkerî ya dirêj dike; ji Stenbolê ta Hewlêrê ji wir jî heta Agiriyê Mezin tên, ji wir jî diçin heta Bazîdê. Ew li Bazîdê rastî bavê xwe tê, lê bavê wî bîrkor bûye. Jiro û bavê wî diçin çiyayê Agirî ku li diya wî bigerin. Di vê demê de hêzên rûsî û hêzên tirk di şer de ne. Diya wî jî laboratuareke azmûnên li ser laşên mirovan a rûsan (a li baregehekî nehênî) ye. Di şer de ew bavê xwe jî winda dike û biryar dide ku bibe şervanekî kurd î rastîn.

Karakter
 Jiro Manabe
 Lila (リラ)
 "Demiler" (デミレル Destê Hesîn) - Serokê Stêra Kurdan.Nave wî rast:Kasım
 Lûk (ルーク)
 Urma (ウルマ)
 Irmak (ウルマク)
 Miyata (ミヤタ)- rojnamevana Japon
 Doktor Manabe (ドクター・マナベ) - bavê Jiro 
 Sali (サリ)- diya Jiro

Çavkanî 

Manga
Îşbonos

Îşbonos (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Kelenkes

Kelenkes (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Xaşiye, Baybûrd

Xaşiye (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Attack on Titan

Attack on Titan (bi kurdî: "Hêrşa li ser girgiran", bi japonî: 進撃の巨人, Shingeki no Kyojin) navê mangayeke Hajime Isayama ye. Rêz di kovara mangaya Kodansha Bessatsu Shōnen Magazine de di sala 9 îlon 2009 de hate weşandin.

Çîrok 
Eren Yeager û malbata wî li Shiganshina dijîn. Berî 100 sal hût (Kyojin, Titan) derketin holê û mirovan dixwarin. Bajar sê cihên wî hebûn: "Dîwarê Maria", "Dîwarê Rose" û "Dîwarê Sina". Ev dîwar pir bilind in û mirov dîwaran diperêstin. Rojekê Tîtanê Gewre (Colossus Titan) dîwarê Maria qul dikê û dêw êrîşî mirovan dikin. Diya Eren Yeager li ber çavên wî dixwin. Hevalê wî Armin Arlert û zirxwişka wî Mikasa Ackerman ji bo tolhildanê sond dixwin û ji bo dêwan re şer bikin li beşdarî artêşê dikin.

Çavkanî 

Manga
Pezaxbûn

Pezaxbûn (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Kestesî

Kestesî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Korkisor

Korkisor (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
1648

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 30ê kanûna paşîn – Di navbera Holenda û Spanyayê  de peymana Münsterê hate girêdan û şerê heşt salan bi dawî bû.

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 8ê tebaxê – Brahîm I padîşahê osmaniyan
1847

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 30ê kanûna paşîn – Navê bajarê Kalîforniyayê Yerba Buena weke San Francisco hat guhertin.
 26ê tîrmehê – Lîberya komarek azad bû.
 Agnes Grey ya Anne Brontë hat çapkirin
 Sirûda neteweyî ya Şîle ji aliyê Eusebio Lillo hat nivîsandin
 Manîfestoya Komunîstî ji aliyê Karl Marx û Friedrich Engels li Londonê hatibû nivisîn.
 Massey Ferguson, fîrmayeke kanadayî, ji aliyê Daniel Massey ve hat damezirandin.

Kurdistan 
 Hukimranê dawî ya Baban Ehmed Paşa di şerê nêzikî Koyeyê bi osmaniyan re de têk çû.

Jidayikbûn 
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)
 3ê adarê – Alexander Graham Bell, dahênerê telefonê
 11ê sibatê – Thomas Alva Edison, dahênerê amerîkan
 8ê çiriya paşîn – Bram Stoker, nivîskarekî îrlendî
 Şêx Fethullah Werqanisî, alim û nivîskarê kurd

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1882

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)
 30ê kanûna paşîn – Franklin D. Roosevelt, serokdewletê 32em ê DYAyê li New Yorkê ji dayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1615

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)
 5ê çiriya pêşîn – Brahîm I padîşahê osmaniyan

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1740

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 2ê hezîranê – Marquis de Sade, romannivîsê fransî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1809

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 19ê kanûna paşîn – Edgar Allan Poe, helbestvan û çîrokvanê amerîkan

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1849

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 28ê gulanê – Anne Brontë, nivîskara brîtanî
 7ê çiriya pêşîn – Edgar Allan Poe, nivîskar û helbestvanê amerîkî
Hizbullaha Libnanê

Hizbullah, Hezbollah an jî Hizbullaha Libnanê rêxistineke çekdar a îslamîst a şiî ye li Libnanê ku li sala 1982yê hate damezrandin.

Mijarên têkildar
Cenga Welatî ya Libnanê
Hizbullaha Îranê
Hizbullaha Tirkiyeyê

Çavkanî

Hizbullah
Melanse

Melanse (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Berne

Berne (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Kan, Baybûrd

Kan (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Xedrek

Xedrek (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Pûkeyî

Pûkeyî, Pûgeyî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Semkot

Semkot (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Baksî

Baksî (), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
1808

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 Komara Ragusayê ji aliyê Fransayê ve hate dagirkirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
James Clerk Maxwell

James Clerk Maxwell (z. hezîran 1831 - m. 5 sermawêz 1879), matematîknas û fizîknasê teorîk ê Skot e. Tê gotin ku Albert Einstein di odeya xwe a ku tê de dixebite li dîwar wêneyê Michael Faraday, Isaac Newton û yê James Clerk Maxwell darde kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1831
Mirin 1879
Kesên sedsala 19an
Endamên Royal Society
Fizîknasên skotlendî
Meryem Mîrzaxanî

Meryem Mîrzaxanî (, jdb. 3ê gulana 1977an, Tehran, Îran - m. 14ê tîrmeha 2017an, Stanford, DYA), matematîknasa iranî û profesora matematîkê li Zanîngeha Stanfordê bû. Mijarên wê yên lêkolînê teoriya Teichmüller, geometriya hîperbolîk, teoriya ergodîk, û geometrîya sîmplektîk bûn. Di sala 2005an de, di encama lêkolîna wê de, ew di çaremîn "Brilliant 10" ya  salane ya Popular Science de hate xelat kirin û tê de wek yek ji 10 hişên ciwan ên ku qadên xwe ber bi rêyên nûjen ve birin, hate pejirandin.

Di 13ê tebaxa 2014an de, Mîrzaxanî bi Medalya Fields, xelata herî bi prestîj di matematîkê de, bû yekem îranî ku bi xelatê hate xelat kirin û ya yekem ji du jinan heya îro. Komîteya xelatê xebata wê di "dînamîk û geometriya rûberên Riemann û mekanên modulên wan" de destnîşan kir.

Di 14ê tîrmeha 2017an de Mîrzaxanî di 40 saliya xwe de li DYAyê ji şêrpençeya pêsîrê koça dawî kir.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1977
Mirin 2017
Kesên sedsala 20an
Kesên ji Îranê
Kesên ji Tehranê
Forûma Aborî ya Cihanê

Forûma Aborî ya Cîhanê (FAC), rêxistinekê neqezenc a ku di sala 1971ê de li Cenevreya Swîsreyê hatiye damezrandin. Erkê FACê "ji bo pêşxistina dewletên cîhanê ji hêla kargêrkirina karsazî, siyasî, akademî û rêberên din ên civakê ve ji bo pêkanîna rojeva gerdûnî, herêmî û pîşesaziyê" hatiye destnîşankirin.

Konferansên gerdûnî yên aboriyê
Davos
Şêx Muhyedînê Hênî

Şêx Muhyedînê Hênî nivîskarekî kurd  yê sedsala 19an e. Bi texmînî di sala 1849'an de hatiye dinyayê û bi dîtina Kêla wî ji teref Mela Birhan ve bi teqez di sala 1899an de li Hênê wefat kiriye. Gora wî li Hênê ye û  li cem qubeya bavê wî ye.

Navê bavê wî Şêx Ehmed, 
navê diya wî jî Emîne ye. 
Diya wî bi xwe keça Ebdullah Efendiyê Karazî ye û ji ber ku li Karazê koçî dawiyê kiriye li wir li goristana malbatê hatiye veşartin. Şêx Muhyedîn ji diya xwe tenê ye ji van agahiyan 
derdikeve meydanê ku cihê jidayîkbûna wî Karaz e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1849
Mirin 1897
2. Mela Birhanê Tarînî, Beyana Xwarinan û Zewqên wan
Danzût

Danzût yan Tanzût (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Abûste

Abûste (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Hakîx

Hakîx, anku Ḧakîx (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Zaxzîk

Zaxzîk, ankû Zaẍzîk (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Axinsos

Axinsos, Axunsos, anku Aẍunsos (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Sinûr

Sinûr (, , ), bajarokekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Erdexan kora

Erdexan Gund ê Kora a Xoçvan’ê ji ser devera sînor e, bi vê sedemî li gelek çande re jî xwedanî kir. Uratur ,Med û Pers, Bîzans, Gurcî û Osman’yan re jî, bi vê sedemê li ser axa wî de şopên cûdayê pirin. Rasti van çan de navberên xwe de dihewîne. Ser deverê de ev pêk hatin û destguherîn ser çande û aborî yê de 

Bandorek mezin hîşt ye û aktîfek e aha lîstîye..
Ev herem’a bi salên dirêj bin bandor û dagirkirina Rus’an de pir ma , ji bo vî ye Gundê Kora’ ê vê rewşê pelîsa xwe heldaye , bêguman ser vê axê de pir rêç û şop henin û evanan rast hatinên bêdergfetin. Bi Kora’ê û heremê de ji Ermen de wêran û kavil pir hebin jî derheqê van jimayan û kavilan de besîtî agahî tenuneye.
Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye .Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî Kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye. 
Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42 km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan..
Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin Mehmet Ali Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e.
Ardahan markaköy kora bayramoğlu köyü
Undertale

Undertale, lîstikek 2d û RPG'ye û ji aliyê Toby Fox hate afirandin.Lîstik bi Game Maker hatiye çêkirin. Lîstikvan, sehêta zarokekî ketiye bin erdê dikê. 101 Muzîkên vî lîstikê heye û pir hat hêzkirin.Lîstik di sala 2015 ji bo Microsoft Windows û OS X derket. Her wiha di sala 2016 ji bo Linux, 2017 ji bo PlayStation 4, Playstation Vita û Nintendo Switch derket.

Mijar
Mirov û cinawir şer dikin û mirov cinawira heps dikin bin erdê
Zarok dixwazê derkevê rûyê erdê lê cinawir derdikevin peşya wî.Zarok dikarê cinawira bikujê an ji efû bikê, li gorî vî lîstikê bandor dikê.

Çavkanî

 
Game Maker
RPG
Lîstikê Linux
Îbn Sîde

Îbn Sîde yan jî Ebulhesen Elî îbn Îsmaîl (erebî: أبو الحسن على بن اسماعيل, Abū’l-Ḥasan ʻAlī ibn Ismāʻīl, jdb. 1007 - m. 1066), yek ji wêjevan û zimannasên ereb e.

Di şeş saliya xwe de Quranê jiber kiriye. Li ser gramera zimanê erebî pir zane bû.

Berhema wî a bi navê el-Muḥkem we’l-muḥîṭu’l-aʿẓam 12 cîld e û li ser lugatê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1007
Mirin 1066
Kitabu'l-heyewan

Kitab el-Heyewan (kurdî: Pirtûka ajalan, Îngilîzî: Book of Animals, erebî كتاب الحيوان;)
pirtûka Cahiz a herî girîng e ku li ser ajalan e. Ji 7 cîldan pêk tê.

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên erebî
Eyşe

Eyşe, Aîşe yan jî Ayşê (bi erebî: عَائِشَةْ بِنْتِ أَبِي بَكْرْ,  'Aisha bint Abubakir), jina Muhemmed pêxember bû. Di sala 614an de li Mekeyê hatiye dinyayê û di 678an de li Medineyê wefat kiriye. Eyşe bi xwe keça Ebûbekir û ji eşîra Qureyşê bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 614
Mirin 678
Kesên sedsala 7an
Malbata Muhemmed
Kesên ji Mekeyê
Çiyayê Erefatê

Çiyayê Erefetê (bi erebî: جبل عرفة, Jabal 'Arafat), çiyayê Erefetê ji Mekeyê 25 km dûr e û bilindahiya wî 454 metre ye.

Li gorî îslamê Muhemmed pexember Xutbeya Xatirxwestinê li vê derê xwendiye.

Çavkanî 

Meke
Îbn Hecer Esqelanî

Îbn Hecer Esqelanî (18 sibat 1372 - 2 sibat 1449), zanyarê fiqih, hedîs û tefsîrê ye.

Berhemên wî 
Elîsabe fî temyîz essahabe
Fethu'l-barî 
Buluxu'l-meram
Nuhbetu'l-fiker
Taxliku't-ta'lîk
Tehzibu't-tehzib
Lisanu'l-mizan
Ed-Durer’u'l-kamîne

Çavkanî 

Jidayikbûn 1372
Mirin 1449
Dîroknasên ereb
Hedîsvan
Nivîskarên sedsala 15an
Ebû Hûreyre

Ebû Hûreyre (erebî: أبو هريرة‎, ‎z. ? - m. 678, Medîne, Ebû Hûreyre Ebdurehman bin Sahr ed-Dewsî) sehabeyên Muhemmed e. Ebû Hûreyre bixwe ji Yemenê bû.

Ji bo ku pisîka xwedî dikir û hez dikir jê re gotine Ebû Hûreyre ku tê wateya "Bavê Pisîkan".

Çavkanî 
Ez-Zehebî (1956). Tezkiretul-Huffâz. I. Haydarabad. r. 32

Mirin 678
Mizgefta Mezin a Xinûsê

Mezgefta Mezin a Xinûsê (tirkî Hınıs Ulu Camii, mizgefta dîrokî a Xinûsê ye ku di sala 1734an de ji aliyê Eladîn Beg ve hatiye çêkirin.

Şêx Seîd, Şêx Elî Riza û gellek alimên herêmê di vê mizgeftê de nimêj kirine.

Mizgeft ku di newalê de hatiye çêkirin ji ber wî yekê kurdên Xinûsê carna wek ji mizgeftên re dibêjin "Camiya Newalê"

Çavkanî 

Xinûs
Erzîrom
Mizgeftên Kurdistanê
Şirîn û Xusrew

Şirîn û Xusrew pirtûka nivîskarê kurd a Xanayê Qubadî ye

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Tomleya Jêrîn

Tomleya Jêrîn, Tomle (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Çoraq, Baybûrd

Çoraq (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qondolot

Qondolot (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Şota Rûstavelî

Şota Rûstavelî (bi gurcî: შოთა რუსთაველი, Shota Rustaveli), nivîskar û helbestvanê neteweyî yê Gurcistanê ye.

Jiyana wî 
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Tê texmînkirin di sedsala 12an an jî 13an de jiyaye.

Wergera bi kurdî 
"ŞOTA RÛSTAVÊLÎ" WERGIRÊ POSTÊ/KEVILÊ PILING... Ev pirtûk sala 2007 bi destê CERDOYÊ ESED bi zimanê Kurdî hatiye wergerandin....300 perr e û 1587 bendên 2 malkí ne.... Xudana pirojê NAYÎRA GÊLAŞVÎLÎ ye ....Bepirsyar KEREMÊ ANQOSÎ ye û Neqişkar KOTÊ SÛLABÊRÎZÊ ye...ji destxetê/rênivîsa wergêr ya kîrîlîkî bi latînî hatiye guhastinê ....ISBN 978-9941-400-02-05

Çavkanî 

Gurcistan
Jidayikbûn 1160î
Mirin 1216
Şemsedîn Xefrî

Şemsedîn Xefrî wekî Xefrî tê zanîn, an jî Shmsams al-Din Muhemmed bin Ahmad al-Khafri al-Kashi (m. 1550), zanyar û stêrnas e. Di dema Sefewî yan de jiyaye û bi eslê xwe fars e.

Çavkanî 

Mirin 1550
Stêrnasên faris
Zanyarên faris
Muhemmed Rûdanî

Muhemmed Rûdanî an jî tenê Rûdanî (, Navê dirêj: Ebû Ebdullah Şemsûdîn Muhemmed bin Muhemmed bin Silêman er-Rûdanî) hedîsvan û stêrnasê berber yê sedsala 17an e.

Rûdanî sala 1621î de li nêzîkî bajarê Sûsê li Tarûdantê hatiye dinyayê. Dîroka ji dayîkbûna wî di hinek çavkaniyan de 1627-28 jî derbas dibe. 
Bi xwe carna bi navê "Mexrîbî", "Sûsî", "Malîkî", "Mekî" jî tê naskirin.
Di donzdeh saliya xwe de çûye Marakeşê li cem Nasir ed-Derî û Muhemmed bin Ebûbekir ed-Delaî perwerdeya gramera zimanê erebî, hedîsên pêxember, tefsîr, fiqih û stêrnasiyê girtiye û paşê li welatên weke Fas, Misir, Cezayîr, Meke, Medîne û Şamê geriyaye.

Berhemên Rûdanî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1621
Mirin 1683
Zanyarên ereb
Stêrnasên ereb

Jidayikbûn 1627
Nivîskarên berber
Muhemmed Exsasî Mewqit

Muhemmed Elexsasî Elmewqit (bi erebî: محمد الاخصاصي الموقت) stêrnasek Misrî yê sedsala 17an e.

Çavkanî 

 Stêrnasên ereb
Maşallah Etherî

Maşallah ibn Berî el-Besrî an bi tenê Maşallah an jî Maşallah Etherî  () di derbarê jiyana wî agahî kêm e. Li Besrayê di sala 730î de jidayîk bûye û 815î de wefat kiriye.

Bi eslê xwe Cihû ye lê dûre bûye Misilman û navê xwe dike Maşallah. 
Maşallah bi xwe çanda Mezopotamya û Misirê pir baş zanibû, di nav misilman de ji stêrnasên herî pêşîn e.
Li ser stêrnasiyê gellekî berhem nivîsandiye.

Berhema wî a li ser Astrolabê di sedsala 12an de wergerandine latînî. Navê Maşallah di Ewropayê de wek Messahella derbas dibe.

Çavkanî 

Stêrnas
Jidayikbûn 750
Mirin 815
Zanyar