nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Têkiliyên kurd û yewnanan

Têkilîyên kurd û yewnanan hemû pêwendiyên miletê kurd û pêkhateyên yewnanan dihundirîne. 

Li sala 1921ê de komîserekê yewnan Kanellopoulos li gel bedîrxaniyan têkiliyan çêdike. Bi dûçûna pêkhatina van herdu terefan artêşa yewnanan di şerê li dijî tirkan de girtiyên kurd serbest berdide. Her wisa istixbarata Brîtanî jî îdia dike ku yewnan ji bo piştgiriya serhildanên kurdan alîkariyan dike .

Têkildar
 Têkiliyên navneteweyî

Çavkanî
Sumeye bint Xebat

Sumeye bint Xebat an jî Sumeye bint Xeyat (), sehabeya Muhemmed e. Tê pejirandin ku şehîda îslamê a herî pêşîn e. Navê bavê wî Xeyat, Navê mêrê wê Yasîr û dêya Emar bin Yasîr e. Sumeye ji bo ku bawerî bi îslamê anî û bû misilman di sala 615an li Mekeyê ji aliyê Ebû Cehîl ve hatiye kuştin.

Çavkanî 

Mirin 615
Kesên kuştî
Sehabeyên ne ereb
Sehabeyên jin
Suheybê Rûmî

Suheybê Rûmî an Suheyb bin Sînan (, jdb. 586 ? – m.659 Medîne) sehabeyê Muhemmed pêxember e.
Tê gotin ku pêşiya pêxemberiyê wî Muhemmed nas kiriye û piştî pêxemberiya Muhemmed pê bawerî aniye û bûye misilman. Li gorî hinek çavkaniyan wek Cabanê Kurdî û Selmanê Farisî ew jî ne ereb bû û bi eslê xwe rûm (yewnan) bû.

Çavkanî 

Sehabe
Jidayikbûn 580î
Mirin sedsala 7an
Sehabeyên ne ereb
Rûm (kes)

Rûm, ûrim, orim, (, , ) kesen Romaya Kevnare û Împeratoriya Romê bûn heya Serdema Navîn. Ji hingê ve, Rûm kesekî ku bi eslê xwe yewnanî ye û li welatên misilman dijî.

Şaristana romî li , li Nîvgirava Îtalyayê li dora Romayê û geliyê  dest pê kir. Ji Romayê, şaristaniya Rûmayî li Nîvgirava Îtalyayê, Deryaya Navîn, rojavayê Ewropayê û Rojhilata Navîn belav bû. Çanda Romayî Helenîzm hembêz kir û dewletên yewnanî-axaftin ên Deryaya Navîn ya Rojhilat û Rojhilata Navîn xist bin kontrola xwe. Di dawiya serdema Helenîstîk de, Komara Romê tevahiya Deryaya Navîn kontrol kir. Rûmiyan Misirê bi xwe ve girêdidin û fîrewnên dawîn ên yewnanî-axaftinê yên  radikin. Di bin serokatiya Augustus de, Komara Romê veguheriye Împeratoriya Romê. 

Rûmayî di sedsala 4-an  de bûne Xirîstiyan; împerator Konstantînê Mezin yekem împeratorê Xiristiyan ê Rûmayiyan bû. Konstantîn Konstantînopolîs ava kir. Împeratoriya Romê di sedsala 5-an de kontrola Împeratoriya Romê ya Rojava winda kir. Împeratoriya kontrola rojavayê Ewropayê û rojavayê Bakurê Afrîkayê, tevî Romayê bi xwe, winda kirin. Împerator Iustinianusê Mezin di sedsala 6-an de Romaya û Nîvgirava Îtalyayê, Afrîkaya Bakur û hin deverên Hispania ji nû ve vegirt. Di vê demê de, Rûmayî ji bo kontrolkirina Rojhilata Navîn bi Farisî (Împeratoriya Eşkanî û Împeratoriya Sasanî) re ketine pêşbaziyê.

Di sedsala 7-an de – di serdema serweriya Herakleios de dest pê dike – Muhemmed û Xelîfeyên Raşidûn Filistîn, Şam, û Misir dagir kirin. Dagirkirina misilmanan kontrola Rûmayiyan li Rojhilata Navîn û rojhilatê Deryaya Navîn bi dawî kir. Di sedsala 8-an de, Rûmiyan di dawiyê de kontrola Romayê wenda kirin. Di vê serdemê de (Serdema Navîn) împeratoriya di nav hin dîroknasên nûjen de wekî "Împeratoriya Bîzansê" tê nas kirin. Di vê "Serdema Bîzansê ya Navîn" de, Rûmayiyan Anatolya, Deryaya Egeyî û hin beşên Nîvgirava Balkanê kontrol kirin. Zimanê resen ê Rûmiyan zimanê Latînî bû. Li rojhilatê Deryaya Navîn û Rojhilata Nêzîk, zimanê yewnanî zimanê herî hevpar ê gelê Romî bû. Di Serdema Navîn de, yewnanî zimanê dewleta Romî bû û zimanê ola dewletê bû: Dêra ortodoks.

Di sedsala 13-an de, Împeratoriya bi Sefera Xaçperestan a çarem perçe bû. Di dema  ya rojava de li Konstantînopolîs, Rûmiyan çend dewletên nû ava kirin, di nav wan de Împeratoriya Trebzonê û . Rûmiyan di dawiyê de Konstantînopolîs, bi serokatiya , paşve kişandin. Di vê "Serdema Bîzansê ya Dereng" de, Rûmiyan herêmên li Anatolyayê, giravên di Deryaya Egeyî û hin deverên Nîvgirava Balkanê de kontrol kirin. Di sedsala 15-an de, Rûmayiyan tenê Konstantînopolîs û hin girav, û Trebzon kontrol kirin; Împeratoriya Osmanî hemû erdên dora Konstantînopolê xist bin kontrola xwe. Osmaniyan paytexta Rûmayê di sala 1453-an de dagir kirin. Ji wê hingê ve, yewnanî-axaftvan û Xirîstiyanên ortodoks ên li Împeratoriya Osmanî navê xwe yê Rûmî parastine. Tirkiye di salên 1920-an de piraniya yewnanî-axêvan derxist.

Îro di nava kurdan de navê "rom" û "romî" jî bi wateya "tirk" tê bikaranîn.

Mijarên têkildar 
Romî

Çavkanî 

Bîzans
Împeratoriya Bîzansê
Dîroka Tirkiyeyê
Xayka Jorîn

Xayka Jorîn (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Qereyaşmeq

Qereyaşmeq (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Pûxîk

Pûxîk, Poxîk, anku Pûẍîk, Poẍîk (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Otliqbelî

Otliqbelî, Otluqbelî (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Çûrezme

Çûrezme, Çorezme, Çûrûzme (, , , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Oksurûc

Oksurûc (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Pekesî

Pekesî, Pekes, Pekey (, , , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Yeqûbebdal

Yeqûbebdal (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Dîplomasî

“Dîplomasî” kar û xebatên ji bo têkiliyên navneteweyî tên bikaranîn re tê gotin. Alavê sereke yê Siyaseta derve ye

Cureyên dîplomasiyê
Dîplomasiya dualî
Dîplomasiya piralî
Dîplomasiya konferansan 
Dîplomasiya parlamenterî
Dîplomasiya asta bilind
Dîplomasiya giştî

Dîplomasiya kurdan

Çavkanî
Loriya Jêrîn

Loriya Jêrîn (, , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Loriya Jorîn

Loriya Jorîn (, , ), bajarekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Pilor, Kisante

Pilor, Pilûr (, , ), bajarekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Sîsneya Jorîn

Sîsne, yan jî Sîsneya Jorîn (, , , ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Xinzeverek, Kisante

Xinzeverek an jî Xinzevereka Jorîn (, ), gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Kisantê
Sîsneya Jêrîn

Sîsneya Jêrîn (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qişlaqa Jêrîn

Qişlaq, Qişlaqa Jerîn (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Tomografî

Tomografî, tê wateyek teknolojîk e ku pê rêbazên rîtolojîk a radyolojîk tê kirin. Tomografî, di sala 1915an de ji hêla bijîjk a fransî Boccage ve hatî nûxwaz kirin, di sala 1930an de di qada tenduristiyê de hate bikaranîn.

Bi tomografî yê bi tîrêja Xê û tevgera organan dîtina radyografiyê tê bidestxistin. Dîmenên organek bi qasî 1 û 2 cm qalind dide nîşan. Bi vî rengî, dikare organan ji serî heta binî, ji bînî heta serî  hûrmalîn organê were kirin

Ji ber ku tîrêja Xê tê bikar anîn, di tomografiyê de mirov rastî radyasyonê tên. Di  hinek caran de nexweş li ber tîrêjiya radyolojîk ya normal jî zêdetir rastê radyasyonê tê. Yek ji wan sedemên herî girîng ku tomografî bi tîrêja Xê ku wergirtina berevajî baştir digire, û ya din jî ev e ku ezmûnek berbiçav çêbikin ji ber ku li ser wêneyên hûrmalînek baş bê kirin.

Dîrok
Tomografî di 1930an de ji hêla radyolojîst Alessandro Vallebona ve hat pêşve xistin , û di kêmkirina pirsgirêka mezinbûna strukturan de di radyografiya projeksiyonê de kêrhatî hate dîtin . Di gotareke de 1953an de di kovara bijîjkî ya Chest de , B. Pollak of the Fort William Sanatorium behsa karanîna pilanografiyê, termek din a tomografiyê kir. Tomografî di lêkomkirina forma kevneşopî ya tomografiyê dimîne heya ku ji dawiya 1970an de ji hêla tomografiya bingehîn ve tê guhastin . Tomografiya  di lêkomê de dîtina rastiyê bikar tîne ku wêne zelal xuya dike, di heman demê de strukturên de dişoxilîne. Bi veguhestina çavkaniyek tîrêja Xê û fîlimê di dema berevajî de rêwerên berevajî, û guherîna rê û qada tevgerê, operator dikarin dikarin lêkoma cihêreng ên ku strukturên berjewendiyê hilbijêrin.

Çavkanî
Tendurustî
Amûrên_tenduristiyê
Delîla Meyaser

Delîla Meyaser an jî Delîla (1981 Farqîn, Amed - 2007 Qileban, Şirnex) hunermend, helbestvan û geralîyek Kurd e

Jiyana wê
Delîla di sala 1981en de navçeya Farqîn a  girêdayî ya Amedê hatîye dinyayê. Lê malbata wê koçê bajarê Dîlokê dibî Delîla li Dilokê dest bi xwendina xwe dike û li Dilokê beşdarê gerîllayan dibî. Delîla 5 salî xwe de dest pi dibistana yekemîn kir, 16e salî ya xwe de dibistana navîn qedand. Piştê qedandina dibistana navîn Delîla beşdarê refê gerîllayên PKKê dibe. Di ciwaniya xwe de Delîla bînêrê televîzyona Kurd a Med TV bû, hinek roj hebû ku heta serê sibê Med TV yê temaşe dikir. Li gor gotinên malbata wî piştê girtina serokê PKKê Abdullah Ocalan Delîla 28 roj xwarin nexwaribû. Her sal ji dibistanê xelata xwendevanên herî serkevtî werdigirt. Di dibistana navîn, dibistana pîşe, beşa Elektrîkê dixwend û di heman demê de nexşeyên hûnerî xêzdikir. Delîla li çiyan di nabere şerde mûzîka çêdikir, strana digot û helbesta dinivîsîya

Beşdarbûna wê ya çîya

Dema ku beşdarî gerîlaya dibe tu kes li mala wan tunebû. Delîla bi telefonê li dayika digere dibê were hevîrê te tirş bûye were  Dayika Delîla jêre dibejê here gazî jina cînarên wan bike, ji ber ku jina cînar seqetî ya wî heye Delîla dayîka rexne dike û dîve ew seqete ez gazîyê wî nakim. Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya.

Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya. Delîla di jiyana xwe de gelek bi stran û helbest û hunerê eleqeder dinû. Yek ji van helbestan e ku Delîla nivîsî ye.

Stranên wê
 Sê Jinên Azad
 Can Welat
 Roja Dayika
 Çend Sal
 Zîlan
 Şeva Tarî
 Hey Berî Berîvanê

Çavkanî

Jidayikbûn 1981
Mirin 2007
Başkend, Xinûs

Başkend (, ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Bayir

Bayir (, ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Despotîzm

Despotîzm, sîstemeke siyasî ye di vê pergalê de kesekî anjî qeflekî bi zordarî li gor kêfxweşîya xwe rêveberiya dewletan anjî civakan birêve dibe. Di despotîzmê de dewlet bi zordarî ya rêveberiyê biryar hildide û bi vê yekê tê birêvebirin.

Despot û rêvebirên wê tu caran pergalên qanûnî nasnakin û tevgerên wan li gor daxwaz û fikrên wan e.

Taybetmendî yên kesên despot weha ye;  nenasî ya qanûnan, nenasîya kevneşopiyên siyasî yên damezrandî, û nenasîya maf û azadiyên civakan.

Etîmolojî
Peyv, ji Despot+ism pêk te û peyve kî fransî ye

Çavkanî

Dîroka Asyayê
Monarşî
Sîstemên siyasî
Umre

Ûmre an jî Umre ji ziyareta Kabeyê re a ku ne di wextê mehên haciyan de be gotin.
Di Quran û Hedîsan de behsa Ûmrê tê kirin.

Kirina ûmrê li gorî Henefî û Malikî sunet e, li gorî Şafiî û Henbelî jî ferz e.

Şertên ûmreyê

Çavkanî 

Îslam
Edip Yüksel

Edîp Yuksel, (jdb. 20ê kanûna pêşîn, 1957 Norşîn) nivîskar, lêkolînerek kurd e ku li DYAyê dijî.

Jiyana wî 
Di sala 1957an de li Norşên a Bidlîsê hatiye dinê. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Metîn, Mufîd, Sureyya û Nedîm Yuksel e. Berî derbeya 12e îlonê li bajarê Stembolê, bi navê komeleya Akincilarê beşdarê çalakiyan bû.

Piştî derbeya 12e îlonê hatiye dadwerkirin. Di wan salan de di nav civaka Îslamî de nivîskarek ciwan û popûler bû. Edîp Yuksel, di tîrmeha sala 1986an vir de dest bi belavkirina ramanên xwe yên "reformîst" kir. Ev reform ji aliyê kesên hedîs, sûnnet û îcmayê (yekfikrên mucdehîdan ve) wekî hînkirinên mezhebî û hevparê daraza Xwedê hatiye îlankirin.

Ji bo vê fikrê, ji aliyê zanyarî îslamî ya mezheba sûnnî, ku bavê wî jî tevlî vê civakê ye, îlankirin ku Edîp Yuksel ji derdora îslamê derketiye. Ji ber vê yekê Edîp Yuksel koçê DYAê bû û bû xwendevanê Reşad Xelîfe. Piştî demekî koçê Tucsonê bû û li vir di qada hiqûqê de sernava doktorî girt û di United Submitters Internationalê de bû endamekî naskirî. Di sala 1993an de bû hevwelatiyê DYEyê. Ji bo ramanên xwe binivîse li ser tora înternetê websîteyên xwe weşand û pirtûkên xwe nivîsî û li Tirkiyê beşdarî çend bernameyên nîqaşan bû.

Edîp Yuksel, zewicî ye bavê du zarokan e û li Arîzona yê di saziyek de mamostetiya felsefeyê dike.

Pirtûkên wî 
Bi zimanê tirkî

 Kuran En Büyük Mucize (Quran mucîzeya herî mezin e)
 Yusuf'un 40. Emri (helbest)
 Kuran'da Demirin Kimyasal Esrarı
 Kuran: Görülen Mucize
 İlginç Sorular-1
 İlginç Sorular-2
 Kitap Okumanın Zararları (%20 Mîzah e)
 Sakıncalı Yazılar
 Müslüman Din Adamlarına 19 Soru
 Türkçe Kuran Çevirilerindeki Hatalar
 Üzerinde 19 Var
 Demokrasi/Oligarşi/Teokrasi
 Asal Tartışma
 Mesaj: Kuran Çevirisi
 Mor Mektuplar
 Hristiyan Din Adamlarına 19 Soru
 Takanlar ve Takılanlar (Türban Nedir, Ne Değildir?)
 Norşin'den Arizona'ya - Sıradan Bir Adamın Sıradışı Öyküsü

Bi zimanê ingilîzî
 19 Nineteen: God's Signature in Nature and Scripture
 Peacemaker's Guide to Warmongers: Exposing Robert Spencer, David Horowitz, and other Enemies of Peace
 19 Questions for Muslim Scholars
 Test Your Quranic Knowledge
 19 Questions for Christian Clergy
 An Unconventional Skirmish on "Unintentional" Lies
 Unorthodox Articles
 The Prime Argument
 Running Like Zebras: An Internet Debate
 Miscellanous Articles on Philosophy and Law
 Quran: A Reformist Translation (iki yazarla birlikte)
 Manifesto for Islamic Reform

Çavkanî

Jidayikbûn 1957
Nivîskarên kurd
Mirovên zindî
Metin Yüksel

Metin Yüksel (z. 1958, Bitlîs - m. 1979, Stembol), çalakvanê xwendekarên Îslamîst ê bi eslê xwe kurd e.Bi fikr û ramanên xwe rê li pêşiya gelekî xwendekaran vekiriye. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Edip Yüksel e. Di sala 1979an de li derdorê Mizgefta Fatîhê a Stembolê ji aliyê MHPyiyan ve hate kuştin.
Ji ber wê carna jê re "Şehîd Metin Yüksel" dibêjin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1958
Mirin 1978
Kesên kuştî
Mirin 1979
Jînekolojî

Jînekolojî, şaxeke zanistî ye ku li ser tenduristî û nexweşiya jinan lêkolîn dike. Bijîşkên vê beşê di Fakulteya Bijîşkî perwerdeya dibînin. Di vê şaxê de perwerdeya onkolojî jî tê wergirtin. Bijîşkên ku perwerdeya vê şaxê dibînin bi navê jînekolog tên naskirin.

Etîmolojî
Peyva jînekolojî, bi yewnanî gyne "jin" û logia "xebat anjî lêkolîn" tê binavkirin.

Çavkanî

Jin
Tendurustî
Onkolojî

Onkolojî, şaxeke zanistî ya bijîşkî ye ku nexweşiya pençeşêrê û xweparastina li hemberî vê nexweşî yê lêkolîn dike û epîdemîolojî ya wî dertîne holê. Bijîşkên pispor ên vê şaxê, wek onkolog têne naskirin.

Mirov dikarê bi kurdî navê vê şaxê bi "şaxa zanistî ya pençeşêrê" bîne ziman. Du beşên onkolojiyê jî ev in: onkolojiya radyasyonê û onkolojiya tibî ne.

Etîmolojî

Çavkanî
Germik, Xinûs

Germik, Germîk (, , ), gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.

Çavkanî  

Gundên Xinûsê

Erzîrom
Çalakvanî

Çalakvanî, çalakdarî yan jî aktîvîzm çalakiya kesekî yan bizavekê ya ku ji bo guherîn, kartêkirin û bicihanîna raman û projeyên siyasî û civakî dixebite.

Neguhdariya sivîl, xwepêşdan, berhevkirina îmzeyan, komkirina pere, grev û karberdan, kampanyayên siyasî, çalakiya parastina jîngehê û çalakiya gerîlayî nimûneyên çalakvaniya mirovan in.

Kesên ku van çalakiyan dikin ji wan re çalakvan, çalakdar û aktîvîst dibêjin.

Hinek çalakvanên navdar  
Mahatma Gandhi (hindî)
Martin Luther King (amerîkî)
Greta Thunberg (swêdî)
Rêz Gerdî (kurd)

Çavkanî 

Çalakvanî
Patolojî

Patolojî, şaxêk zanîstiya tenduristiyê ku  bi rêbazên zanistî nexweşî ya lêkolîn dike, li ser sedemê ku nexweşî yan zêde dike, vekolîn a, ka ew çawa bandor li tan û organan dikin, bi taybetî morfolojîk (forma, dîtbar) yên organên nexweş hûrmalîn dike û sedemê nexweşî dertîne holê. Bi vê yekê patolojî, bingehîn a zanistî ya tibbî çêdike.

Patolojî, di anatomî û fîzyolojî yê de agahîyên ku tên bidestxistin bi çav an jî bi mikroskopê hûrmalîn dike. Bi ditînê anormal ku têne tespîtdike û zûtir têgihiştina nexweşî yê bidestdike. Di roja me de  bi taybetî teşhîsa tûmor a û gelek teşhîsên nexweşîyên din ku ji aliyê patolojî yê de bê hûrmalîn kirin.

Etîmolojî
Patolojî, bi yewnanî bi berhevkirin a "(pathos) xebat (logos) zanistî" ê pêk hatiye.

Çavkanî

Zanist
Binebeşên biyolojiyê
Îbn Nedim

Îbn Nedîm () navê tam "Ebûl-Ferec Muhemmed bin Ebî Yaqûb Îshaq bin Muhemmed bin İshaq en-Nedîm" e, di navbera salên 935- 990 de jiyaye. Nivîskarê ereb ê bîbliyografyayê ye ku bi pirtûka xwe ya "Fîhrîst" ve tê naskirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 936
Mirin 990
Kesên sedsala 10an
Nivîskarên ereb
Kesên ji Iraqê
Kesên ji Bexdayê
Nivîskarên zimanê farisî
Neonatolojî

Neonatolojî, yek ji wan şaxê zanistî ya tenduristiyê ye ku nexweşî ya zarokên dergûş lêkolîn dike.  Neonatolojî, di nexweşî yen zarokên dergûş de cîhek berfireh digire. Zarokên nû hatine dine, heta mehekê bi tenduristî û nexweşî ya wî re beşa Neonatolojî lênîrînê pêk tîne.

Piraniya nexweşiyên ku di vê heyamê de têne dîtin dermankirina wî girîng e ku ev nexweşî yên di vê heyamê de zûtir neyê dermankirin tenduristî ya mirovan de tahrîbatên giran çêdike.

Dîrok

Çavkanî
https://www.healthychildren.org/English/family-life/health-management/pediatric-specialists/Pages/What-is-a-Neonatologist.aspx
Embrîolojî

Embrîolojî, zanistî ya tibbî ye ku li ser çêbûn û astên pêşketina zîgotan hûrmalîn dike. Embrîolog, di vê beşê de perwerde ya tibbî dibîne û di nexweşxaneyan de xizmeta zaroken ku bi rêye tûpê tê dine dike.

Beşa zanistîya Embrîolojî yê pêvajoya afirandina û jidayîkbûn a ajalan jî lêkolîn dike û dişopîne.

Dîrok
Embrîolojî bi xebatên hemberhev heta sedsala 17e û 18an diçî. Di dawî ya sedsala 19an de mirovên zanistvan organ û hunandênan laşê mirovan, ew çawa form û karên xwe digirin ji bo destnîşankirina analîtîk an ezmûnî dîmenek nû wergirt.

Çavkanî
https://www.britannica.com/science/embryology
Haşimî

Haşimî an jî Benî Haşîm (erebî: هاشمي), çiqilekî Qureyşiyan e. Eşîr navê xwe ji kalikekî Muhemmed pêxember ji Haşim bin Ebdulmenaf digre.

Çavkanî 

Malbata Muhemmed
Eşîrên ereban
Gastroenterolojî

Gastroenterolojî, şaxekê zanistî ya tenduristiyê ku bi nexweşiyên pergala digestive hûmarîn dike.  Ji bijîşk a  pispor ya vê beşê re gastroenterolog tê gotin.  

Mijara vê zanistê yê, mîde, stû, rovî ya piçûk, rovî ya mezin, kezeb, gurçik û organên pankreasê ye.

Ev beş ji van nexweşî ya re li çareseriyê digerê; ulser, gastrît, zerek, sîroz, kûvola spastîk (sindroma rovî ya bêhnteng), pençeşêr a gastrointestinal û bawesîrê ye. Jibo teşhîsa nexweşî ya endoskop a bikartîne. Jibo rovîyên mezin kolonskop ê bikartîne.

Dîroka Beşê
Dîrok vê ya herî kevn ku tê zanîn bijîşk a Îtalyayî Lazzaro Spallanzani di sedsala 18demîn, (1729-99) ji teoriyên nenasîn Galen de, û di 1780 de wê hinek delîla ceriband û li ser vê yekê karî ku tevgerê mîde û xwarinê hûrmalîn bike.

Etîmolojî
Ev peyv bi yewnanî ye ( Gaster mîde, enteron Rovî, logos xebata anjî lêkolîn)

Çavkanî
https://gi.org/patients/gi-health-and-disease/what-is-a-gastroenterologist/
Nefrolojî

Nefrolojî, beşa zanistî yek bijîşkî yên nexweşî ya navxweyî ye. Nefrolojî taybetmendiyek dermanê navxweyî ye ku balê dikişîne ser dermankirina nexweşiyên ku bandora li gurçikan dike. Du gurçikên mirov heye. Ew li jêrê qefes a singê mirovan, li tenişta zikê mirov e. Gurçik di pergala valakirina laşê mirovan de  gelek fonksiyonên girîng tîne cîh.

Nefrolog
Nefrolog celebek bijîşk e ku pisporê dermankirina nexweşiyên gurçik û nexweşîyen din dike. Nefrolog, pisporî li ser nexweşîyên ku bi taybetî bandorê li gurçikê dikin û di heman demê de di derbarê nexweşîya gurçikê û fonksiyonê bandorê li parçeyên din ên laşê mirovan hûrmalîn dike

Çavkanî
Seîd Yûsiv

Seîd Yûsif Mîrê Bizqa Kurdî " 1947 - 2020 "

Stranbêj û hunermendekî kurd e . 

Seîd Yûsif di 1ê rêbendanê sala 1947an de, li bajarê Qamişlo ya Rojavayê Kurdistanê jidayikbûye .

Seîd Yûsif yekem hunermend bû ku Bizq aniye Cizîra Rojavayê Kurdistanê û hemû temenê xwe da huner û muzîka Kurdî. Wî bi dehan kaset û bi sedan stranên nazik û xweş li pey xwe hîştin .

Seîd Yûsif ku wek mîrê bizqê dihat naskirin, bi hunera xwe li hemû aliyên Kurdistanê û li cîhanê jî deng dabû .

Ew ne bi tenê sazvan û dengbêje lê belê helbestvan û awazsaz e jî, ji destpêka wî ta roja koça wî rist û awazên stranê xwe bi xwe aferandiye û wisa jî daye bi dehan ji hunermendên din jî .

Di salên şêstî de wî berê xwe da Beyrûtê û li wir Koma Newroz damezrand û dest bi belavkkrina mûzîk û filklora Kurdî kir, ku bala civaka, hunermend û siyastemedarên Libnanî kişand mîna Kemal Canpolat, Saib Selam û hinên din .

Awaz û stranên Seîd Yûsif li seranserî Kurdistanê Belav bû, û ta roja îro tên strandin mîna "Ez Keçim keça kurda me", "Çawa tê her e" ,"Oy Felek".

Ji ber berhemên wî UNSCO komek ji stranên wî çap kir li ser CD ya zêrîn , û li Nemsa polek bi navî wî çap kirin.

Seîd Yûsif di 26ê Sibata 2020an de li bajarê Stenbolê yê Tirkiyê ji ber nexweşiya penceşêrê koça dawî kir û li Qamişloya Rojavayê Kurdistanê hate veşartin

Hin berhemên wî 

Mala we li cem mala me ye
Ez ji van gewran hez dikim
Min serê xwe rakir
Tu ji dil dernakevî
Oy felek bot e dinalim
Çavê xezalê

Hin xelatên Seîd Yûsiv standine 

Wêneya wî li ser pûlekî  ji aliyê zanîngeha Uppsalayê ya Swêdê hatiye danîn.
Sêleke zêrîn ji saz û awazên wî ji aliyê rêxistina Çand û Hunerê ya UNESCO ve hatiye belav kirin.
Peykerekî bronzî ji aliyê enstîtuyeke muzîkê ve li Norwêcê jê re hatiye çêkirin.
Wekî rêzgirtin hikûmeta Tirkiyê regezname – cinsiya Tirkiyê daye Seîd Yûsif.
Li gorî tembiya muzîkjenê ereb yê navdar Mihemed Ebdilkerîm, Bizqa wî ya taybet ji bo hunermend Seîd Yûsif hatiye diyarkirin.

Mijarên têkildar 
Şevka baranê (albûm)
Seîd Gabarî
Mihemed Şêxo

Çavkanî 

Şervan Agirî

 https://www.dengeamerika.com/a/se%C3%AEd_y%C3%BBsiv_ko%C3%A7/5305387.html

 https://www.kurdistan24.net/en/news/b9c38fb9-00f8-41b4-849f-3d7871af79cf

 https://www.facebook.com/muderrishane/photos/a.199898630164518/1578567312297636/?type=3&source=57&__tn__=EH-R

 http://www.saradistribution.com/seidyusif.htm

Kurd
Stranbêj
Romatolojî

Ramotolojî, beşek zanistî ya bijîşkî ye ku bi taybetî lênêrîna nexweşî ya pergala lamlateyî dike. Jiber ku hîn caran nexweşîya vebinînê bandora li ser organ û pergalên dinên laşê mirovan dike, ev beş lênêrîna nexweşîyên  koma Multîsîstemîk jî dike.

Ramotolojî,  sendrom a birîna û vaskolît ku ji bo hin pirsgirêkên bijîşkî yên ku bandor li organên mîna dil , hestî , hevbeş , gurçik , çerm û rovî dikin, lêkolîn dike. Bi rastî ev çend navlêk îro di edebiyata bijîjkî û teknîkî de navê xwe winda kiribe jî, di jiyana rojane de dîsa tê bikar anîn.

Dîrok
Ramotoljê, di sala 1950an de li bajarê Heinola, Fînlanda yê  bi hevkarîyên beşa romatolog a  û ortopedîkê derketî ye holê

Jêderkên derva
https://www.rheumatology.org/I-Am-A/Patient-Caregiver/Health-Care-Team/What-is-a-Rheumatologist
Bizq

Bizq, amûreke muzîkî ya têldar e.

Du bizqjenên navdar ên kurd Mihemed Şêxo û Seîd Yûsiv in. Li gor hevpeyvîneke bi xwişka Mihemed Şêxo Amşe Şêxo re, got ku Mihemed Şexo di ciwantiya xwe de bizqa xwe ji galonên zeytê, text û tayên ji dûvê hespan çêdikir. Wekî din, Seîd Yûsiv jî wek "Mîrê Bizqê" dihat naskirin.

Çavkanî 

Amûrên muzîkê
Mirina reş

Mirina Reş an Webaya reş nexweşiyeke mezin e ku di navbera salên 1347-1351î de li çêbûye. Tê texmînkirin ku Nexweşî ji "Yersinia pestis"ê derketiye.

Nexweşî li başûrê Asyayê derketiye û li Ewropayê belavbûye û di nexweşiyêde nêzîkî 100-200 mîlyon mirovê jiyana xwe ji dest dane.

Çavkanî 

Nexweşî
Sîtogenetîk

Sîtogenetîk, şaxeke zanîstî yê ku beşeke alîgir ê jînekolojiyê ye û rewşa hêjmar, tevnî, û rola tevlêbûna kromozoman lêkolîn dike.

Zanistvanên zanistî ya sîtogenetîkê, li destpêkê sedsala 20an de pêzanî ku gen hilnegirê fizîkê ne. Di karyotîpa mirovek normal de 23 çot kromozom heye. Di nebêhevbûna kromozoman de pirsgirên giran yên tenduristiyê dertê holê. Lêkolîna vê bi navê Xabetên Sîtogenetîkê tê ziman.

Analîz
Analîzkirina nimûneyên FISHê bi mikroskopa floresanê ji hêla pisporê laboratorê klînîkî  ve têne çêkirin. Ji bo onkolojiyê bi gelemperî hejmareke pir mezin ya hucreyên înterfazê têne paunkirin ku ji bo êşa resen-rûkalê ya nizm biser bikevin.

Bi gelemperî di navbera 200 û 1000 hucreyan de têne jimartin û pêjandin. Ji bo pirsgirêkên kongenîtal bi gelemperî 20 hucreyên metafazê têne hedef tê kirin.

Girêdanên derve
https://www.britannica.com/science/cytogenetics

Zanist
Fêrname

Fêrname kovareke hîndarî û wêjeyî ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bû. Ji 2014an vir ve 4 hejmarên wê hatine weşandin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Kerdiz (pirtûk)

Kerdiz navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 
www.nadirkitap.com 
Pirtûkên kurdî
Mîrektiya Hekarî

Mîrektiya Hekarî yek ji mîrektiyên kurd yê dîrokî ye ku di navbera salên 1380 û 1845ê de jiyaye.

Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku Osmanî bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcukiyan, aqqoyunliyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna Martin Van Bruinessen, Wana niha û Bakurê Îraqê dihundirîne. Mîrên Hekarî xwe wek neviyên Ebbasiyan didene nasîn û niha jî li Colemêrgê bermayiyên wan mayîn e.

Dema Tîmûrleng êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurlenk ditewîne. Lê piştî Tîmurlenk destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî Aqqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê Dombilî ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm. 

Asaduddîn ku ji binemala mîrên Hekaryanê bû û li Misirê ji bo Memlûkan dixebitî. Asaduddîn bi rêya Asûriyên bazirgan ku di navbera her du herêman de ticaretê dikin, hate Hekaryanê û bi alikariya Asuriyan herêma Hekaryan ji Dombiliyan paqij kir. Dombilî paşî direvin û diçin bi desthilata Sefewiyan li devera Xoyê dijîn.

Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji Westanê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra Pinyanişîyan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne. 

Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin. Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû.

Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Sultan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê tapû dihate dayîn.

Çavkanî

Mîrgehên kurdî
Xanedanên kurdan
Mîrektiya Bedlîsê

Mîrektiya Bedlîsê yek ji mîrektiyên kurd bû ku di navbera salên 1182–1847 de ji federasyona hozî ya Rojakî (Rozagî) derket. Rojakiyan Keyê Gurcî David III têk bir û di sedsala 10an de Bidlîs û Qabilcewz girtin . Mîrektî carinan ket bin serweriya mîrên din ên wekî Aq Qoyunlu (1467–1495) û Sefewî (1507–1514). Piştî hilweşîna Aq Qoyunlu, mîrên Rojakî serxwebûna xwe ji nû ve anîn. Di 1531an de Mîr Şerefxan bi Sefewiyan re ket hevbendî û di 1532an de ji hêla Olama Takkalu ve hate kuştin.
Dîroknasê navdar ê Kurd Şerefxanê Bidlîsî kurê Mîr Şemsedîn  û neviyê Şerefxan bû. Şemsedîn di bin zexta Sultan Suleyman I de reviya Faris û li dîwana Tahah Tahmasp I penaberî kir.

Kurê wî Şerefxan di 1533 de hate cîhanê û li dîwana Sefewî mezin bû. Di dema Ismaîl II de, ew ket bin gumanê û hat sirgûnkirin Naxçıvan. Ew ji wir reviya Wanê û li şûna wî Siltan Murad III.  di sala 1583an de wek Mîrê Bitlîsê hate destnîşan kirin.

Mîrên Rojakî di pêşbaziya dirêj a di navbera Osmanî û Sefewî de karîn serxwebûna xweya nisbî bidomînin. Di nîvê sedsala 17an de, Evdalxan mîrê Bedlîsê bû. Ew ji hêla gerokê Frensî Tavernier ve wekî mîrektirîn mîrê Kurd hate binav kirin. Li gorî Tavernier, Evdalxan serbixwe bû û ne Şahê Sefewî û ne jî Siltanê Osmanî nas dikir. Ewliya Çelebî pesnê Evdalxan wekî mîrê Ronesans û Hezar Huner (Hezarfen) da.

Çavkanî
Demaxê navberê

Navberedemax, demaxê navber, nêwanedemax an jî demaxê navê ( bi îngilîzî: interbrain, diencephalon) beşa demaxê yê di navbera mejî û qedê demaxê de cih bûye.

Navberedemax di navbera mejî û beşên din ên koendama demarê  de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji dirkepetik û demarekoendama çêwe, pêşî  li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji boy mejî. Beşên koendama demarê yên bi karê bêhngirtinê ve mijûl dibin awarte ne, hestewergirên bêhngirtinê û demarexaneyên hestê bêhngirtinê raste rast bi mejî ve girêdayî ne. Talamus (lanik), hîpotalamus (jêrlanik), subtalamus, hîpofîz û  epîtalamus beşên sereke ne di navberedemax de. Epîtalamus rijênê kajî ( bi îngilîzî: pineal gland) lixewe digire. Ji van beşên navberademaxê, talamus û hîpotalamus pêwendiya wan raste rast bi  koendama demarê heye. Di demaxê mirov de çar kelênên piçûk heye, navê van kelênan bi îngilîzî “ventricle” e. Talamus û hîpotalamus li derdora kelêna sêyem( bi îngilîzî: third ventricle) de cih digirin.

Talamus 
Talamus ji du pişkên madeyê gewr pêk tê. Ev herdu pişk li jor û kêlekên kelêna sêyem de, li jêrê tenê req de cihbûyî ne. Hestewergir ji her aliyê laş de demareragihandin werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin boy talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a tûkila mejîyê. Wekî mînak gava mirov li cihekî qerebalix de hewla xwendina pirtûkek bike, talamus dengên derdorê parzûn dike û naşîne mejiyê, bi vî awayê mirov di nav dengê bilind a qerebalixê de dikare bala xwe bide ser xwendina pirtûkê. Herwisa talamus mejiyê agahdar dike ko demareragihandin ji kîjan hestewergirê tê û bi kîjan hestê re têkiliye. Wekî mînak, talamus ji mejî re dide zanin ko demareragihandina hatî ji çavan tê, loma  agahiyên dîtinî lixwe digire. Ji bilî van karan, talamus ji mejî û ji beşên din ên demaxê agahî yên ji boy rêkxistina hest û arezûyan(tehrîk) jî digire.

Hîpotalamus 

Li jêrê (xwarê) talamusê de cih digire. Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana hormonan dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike. Hîpotalamus sinyalan dişîne rijenê hîpofîzê, Ji rijênê hîpofîzê çend hormon tên derdan, van hormonên hîpofîzê bandor li ser rêjênên din û xaneyan dike. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. Ta (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin. Rijênê kajî jî li navberedemaxê de cih digire. Hormona melatonîn ji aliyê rijenê kajî ve tê berhemkirin û derdan .

Çavkanî 

Biyolojî
Bjarne Stroustrup

Bjarne Stroustrup (z. 1950, Aarhus, Danîmarka), profesorê lêkolînê yê zanistên teknolojiyê ya li Zanîngeha A&M Texas (DYA) û rêvebirê giştî yê beşa teknolojiyê ya banka Morgan Stanley.  Ew di 1975 an da ji beşa Zanistiya Komputer a Zanîngeha Aarhusê mezûn bû. Wî di 1979an de doktoraya xwe ji Zanîngeha Cambridgeyê wergirt. Ji damezrandina wê heya 2002an, ew seroka beşa Lêkolînên Bernameyên Mezin a AT&T Laboratories (Bell Labs) bû. 

Stroustrup afirînerê zimanê bernamenûsiya C++ e.  Ew bi awayekî aktîv beşdarî standardkirina C ++ (ANSI / ISO) bû û di vê mijarê de xebatê xwe didomîne. Pirtûka wî  "The C++ Programming Language"  destpêkek ji bo C++ e.  Ji ber vê yekê, ew yek ji pirtûkên herî bijare di warê xwe de ye. Ev pirtûk ji zêdetirî 19 zimanan hatiye wergerandin. Stroustrup bi giştî heft pirtûk û bi sedan gotar nivîsandine. Deverên lêkolîna wî ,pergalên belavkirî, sêwirana nermalavê, teknîkên bernamekirinê, amûrên pêşxistina nermalavê û zimanên bernamenûsê ye.

Pirtûken wî 

 Programming—Principles and Practice Using C++ (çapa duyem). Gulan 2014. Addison-Wesley. ISBN 978-0321992789. 1312 rûpel. 
 A Tour of C++. Îlon 2013. Addison-Wesley. ISBN 978-0321958310. 190 rûpel. 
 The C++ Programming Language (çapa çaremîn). Gulan 2013. Addison Wesley.  ISBN 0-321-56384-0. 1360 rûpel. 
 Programming—Principles and Practice Using C++. Kanûn 2008. Addison-Wesley. ISBN 978-0321543721. 1264 rûpel.
 The C++ Programming Language (çapa taybet). Addison Wesley. 2000. ISBN 0-201-70073-5. 1029 rûpel.
 The C++ Programming Language (çapa sêyemîn). Addison Wesley Longman, 1997. ISBN 0-201-88954-4. 920 rûpel.
 The Design and Evolution of C++. Addison Wesley, 1994. ISBN 0-201-54330-3. 472 rûpel. 
 The C++ Programming Language (çapa duyemîn). Addison-Wesley, Reading, MA. 1991. ISBN 0-201-53992-6. 696 rûpel.
 Margaret A. Ellis and Bjarne Stroustrup: The Annotated C++ Reference Manual. Addison-Wesley, 1990. ISBN 0-201-51459-1. 478 rûpel. 
 The C++ Programming Language. Addison-Wesley, 1986. ISBN 0-201-12078. 326 rûpel.

Çavkanî 
http://www.stroustrup.com/bio.html

Teknolojî
Amerîkî
Komputer
Jidayikbûn 1950
Mirovên zindî
Bell Labs

Bell Labs (di paşerojê de wekî Bell Labs û AT&T Bell Laboratories û Bell Telefon Laboratories dahate navkirin) saziya lêkolîn û pêşkeftinê ya Telefon û Telgraf ya Amerîkî (AT&T) bû. Naha ew saziya lêkolîn û pêşkeftinê ya Alcatel-Lucent e.  Navendên wê li Murray Hill, Nû Jersey, DYA ne.

Di demên xwe yên herî serfiraz de, Bell Laboratories yekem sazî ya pêşvexistina teknolojiyan bû. Di warê stêrnasî, radyo, transîstor, lazer, teoriya agahiyê, pergala xebitandina UNIX, û zimanê bernamekirina C da gelek xebat hatin kirin. 

Heft xebatên ku di taqîgehên Bell de hatine bidest xistin xelata Nobel wergirtin.

Çavkanî 
https://tr.wikipedia.org/wiki/Bell_Labs

Teknolojî
Komputer
Lazer

Lazer ji amûrên optîkî yên ku ji bo bidestxistina ronahiya pir hişk, bihevre û monochromatic hatine pêşve xistin ra tê gotin û bî kurtasî ji vê ronahîra jî têm gotin. Peyva Lazer/Laser jî Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation tê. 

Ew yekemcar di sala 1917 de ji hêla Albert Einstein ve hat pêşnîyar kirin. Di 1960 de, Theodore Maiman radyasyona lazer wergirt û hebûna laserê wî îsbat kir. Piştî vê bûyerê, di karanîna lazerê de pêşkeftinên girîng çêbûn. 

Lazer di, endazyarî, başkirina nexweşiyê, vekolîna zanistî, meteorolojî, ragihandin, holografî û amûrên parastinê da tê bikar anîn.

Karanîna wê ya yekem di jiyana rojane de di sala 1974-an da bû. Xwendevana barcode yên supermarketan, xwendevanên dîskê ên ku di 1982-an da ku derketin holê yekem amûrên bi karanîna lazer bûn.

Çavkanî 

Teknolojî
Endezyarî
Dîroka Kurdistana Osmaniyan

Dîroka Kurdistana Osmaniyan hemû dîrok û çêbûnên di wextê desthilata Osmaniyan de li ser Kurdistanê rûdane dihundrîne. 

Di Şerê Çaldiranê de hinek mîrektiyên kurdan li gel Osmaniyan bi Sefewiyan şer kir. Piştî şer 16 mîrên kurd li ser navê 50 senceqan û Selîmê 1ê peymaneke hevkariyê destnîşan kir 

Osmaniyan 1847ê de mîrektiyên Baban û Botan, 1848ê de mîrektiyên Hekarî û Badînan ji holê rakirin.

Nêrîna giştî

Piştî Peymana Zehabê hemû axa Kurdistanê bi awayeke fermî di navbera du dewletên sereke yên Rojhilata Navîn ve hate parçe kirin.

Mîrektiya Bedlîsê (1182–1847)

Mîrektiya Botan(1338-1855)

Mirektiya Badînan (1376–1843)

Mîrektiya Hekarî(1380-1845)

Mîrektiya Soran(1530-1835)

Mîrektiya Baban (1649–1850)

Serhildana Ebdurehman Paşayê Babanî
Serhildana Ehmed Paşayê Babanî

Piştî şerê cîhanî yê yekem

Mijarên têkildar 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê

Pirtûk û Lêkolîn
 Osmanlı'nın Son Yüzyılında Kürtler, Nihat Karademir, Weşanên Nûbiharê
 Sultan Abdülhamid ve Kürtler, Nihat Karademir, Weşanên Nûbiharê
 Darül İslam, Osmanlı'nın Şark Bölgesine Seyahat, Mark Sykes, Weşanên Avestayê
 Osmanlı Devletinde Aşiret Mektebi, Alişan Akpınar
 Tewarîxî cedîdî Kurdistan (pirtûk), Mela Mehmûdê Beyazidî
 Hatıralar, Ebubekir Hazım Tepeyran

Çavkanî
Miss Grand International

Miss Grand International, rinda cîhanê yek ji pêşbaziyên bedewîtiyê ye ku ji sala 2013'yê ve tê lidarxistin. Ji hêla karsazvanê Thai Nawat Itaragrisil ve hatî damezrandin ku bi Miss Universe û Miss Worldê re pêşbaz dike.

Lîsteya serketiyên vê pêşbaziyê

Têbinî:  Anea Garcia di 23'ê adarê 2016'yê de dîskalîfiye bû û duyemîn berendama Awistrelyayî, Claire Elizabeth Parker, kirin yekem serketa pêşbaziyê.

Galerî

Kurdistanê nûnerên

Mijarên têkildar 
 Miss Universe
 Miss World
 Miss Europe
 Miss Germany
 Miss France
 Miss Austria
 Miss Schweiz

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya Miss Grand International
 Rûpela fermî ya Facebookê ya Miss Grand International
 Instagram fermî ya Miss Grand International
 Twitter fermî ya Miss Grand International
 Vîdyoya Miss Grand International li Youtube.

Çavkanî 

Grand International, Miss
Çar gulên Amedê (pirtûk)

Çar gulên Amedê navê pirtûka nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cureyê pirtûkê jînenîgarî ye.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Tîna rojê (pirtûk)

Tîna Rojê navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê helbest e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com 

Pirtûkên kurdî
Ji devê Mehemedê Ûsivê Goçkar (pirtûk)

Ji Devê Mehemedê Ûsivê Goçkar navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com
Pirtûkên kurdî
Çîrokên heywanan Kew û Kew (pirtûk)

Çîrokên Heywanan Kew û Kew navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê fabil e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/

 
Pirtûkên kurdî
Pirtûkên 2010an
Roja Pîroz (pirtûk)

Roja Pîroz navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê helbest e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/ 
Pirtûkên kurdî
Firingî firîn (pirtûk)

Firingî Firîn navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/ 
Pirtûkên kurdî
Mamê Rovî (pirtûk)

Mamê Rovî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê fabl e.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/ 
Pirtûkên kurdî
Zargotina Kurdî, ji devê Hawîşana Reşît û Emîna Brahîm û Salika Feyzî (pirtûk)

Zargotina Kurdî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Ji devê Hawîşana Reşît û Emîna Brahîm û Salika Feyzî gotinên Kurdî hildaye û nivîsîye.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/ 
Pirtûkên kurdî
Zargotina Kurdî, ji devê Nêrgiza Hemê û Hawîsana Pale û Zîna Elîxan (pirtûk)

Zargotina Kurdî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.   Ji devê Nêrgiza Hemê û Hawîsana Pale û Zîna Elîxan gotinên Kurdî hildaye û nivîsîye.

Çavkanî 
https://www.amazon.com/
Pirtûkên kurdî
Ji devê jinan stranên dawetê (pirtûk)

Ji Devê Jinan Stranên Dawetê  navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.   Stranên Kurdî berhevkirîye.

Çavkanî 
https://www.pirtukakurdi.com/ji-deve-jinan-stranen-dawete-3388-en?search=hilmi%20akyol 
Pirtûkên kurdî
Pêkenokên kurdî (pirtûk)

Pêkenokên Kurdî navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 
https://books.google.com.ua/books/about/Ji_zargotina_Kurd%C3%AE.html?id=1qVAngAACAAJ&redir_esc=y 
Pirtûkên kurdî
Ji devê Hacîra Meydîn (pirtûk)

Ji Devê Hacîra Meydîn navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê stran û pêkenok e.

Pirtûkên kurdî
Ji Devê Riqya Pale (Pirtûk)

Ji Devê Riqya Pale navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê stran û çîrok e.
Pirtûkên kurdî
Rast û sextekar (pirtûk)

Rast û Sextekar navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Kurd û leşkerî (pirtûk)

Kurd û Leşkerî navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 
https://www.kitapyurdu.com/kitap/kurd-u-leskeri/350358.html&manufacturer_id=146721 
Pirtûkên kurdî
Gula niştiman (pirtûk)

Gula Niştiman navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.

Çavkanî 
www.nadirkitap.com 
Pirtûkên kurdî
Zava ker in (pirtûk)

Zava Ker in navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê pêkenok e.

Çavkanî 
https://www.kitapyurdu.com/kitap/zava-ker-in/350475.html&manufacturer_id=146721 
Pirtûkên kurdî
Xanedana Efşaran

Xanedana Efşaran () xanedaneke îranî bû ku ji aliyê êşîra tirkmen a efşaran ve li parêzgeha Xorasan hatiye avakirin û di nîvê sedsala 18an de li Iranê hikûm kiriye. Nadir Şah piştî xanedana Sefewîyan têk bir, di 1736an de xanedan damezrandiye û xwe wek Şahê Îranê îlan kiriye.

Hikûmdar 

 Nadir Şah, 1736–1747
 Adil Şah, 1747–1748
 Ebrāhim Şah Afschār, 1748–1750
 Şah Rûx, 1750 û 1755–1796

Mijaren tekildar
 Dîroka Îranê
 Xanedana Zendan
Nadir Şah

Çavkanî
Gulê (pirtûk)

Gulê  navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê stran û çîrok e.
Pirtûkên kurdî
Awirên rojê (pirtûk)

Awirên rojê navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cureyê pirtûkê stran û pêkenok e.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Keçelikê serdar (pirtûk)

Keçelikê Serdar navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê çîrok e.
Pirtûkên kurdî
Tajiya Qazûxa (pirtûk)

Tajiya Qazûxa navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê hîcîv e.

Çavkanî 
http://kutuphane.diyarbakir.bel.tr/web/catalog/info.php?catalog_id=19832&scr=1 
Pirtûkên kurdî
Feqî û sofî (pirtûk)

Feqî û Sofî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.

Çavkanî 
https://www.amazon.ca/Feqi-U-Sofi-Hilmi-Akyol/dp/6054427768 
Pirtûkên kurdî
Dengbêj û çîrokbêjên Amedê 1 (pirtûk)

Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê Jînenîgarî ye.

Çavkanî 
https://books.google.com.ua/books/about/Dengb%C3%AAj_%C3%BB_%C3%A7%C3%AErokb%C3%AAj%C3%AAn_Amed%C3%AA.html?id=N0uGAQAACAAJ&redir_esc=y 
Pirtûkên kurdî
Pirtûkên jînenîgariyê
Mîrze Mihemed û Çapik Ehmed (pirtûk)

Mîrze Mihemed û Çapik Ehmed navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Cure ya pirtûkê çîrok e.
Pirtûkên kurdî
Daynalix

Gûndekî girêdayî navenda parêzgeha Qers ê ye.navê gund heta sala 1899 an Daynalix bû .Pişt ra ev nav diguhere u dibe Soylu . Gund:kêmzêde 40 km dûrî ji navenda parêzgehê ye. Bi 50~60 malan pêk tê.Li rojhilatê wê Çela Esenkent,li rojavayê wê Gorxane   û bakûr û başûr ê wê jî bi çend çiyayên bilind ve pêçayî ye.Dumanî û çiyayê Qiziltepe.

DIROK

Daynalix ji alîyê Ermen û Êzîdîyan hatiye avakirin.Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ji ber koçan û hawirdeyan demografiya gund bi temamî vediguhere.Kurd,Azerî û Qarapapax dibin niştecîhen nû yên gund.li tanga gund Girê Ziyaret ê ango bi tirkî İnektepe  yê bermahiyên dîrokî hene.Dîroka van bermahiyan heta Urartuyan va diçe û herwiha şaristaniyên ji pey ra tên jî van binkêyan lê zêde dikin. Ji ber nezaniya gelê herêmê u ji ber tevgerên xiznegeran ev cihên kevnar bi temamî weran bûne.

ABORÎ

Aboriya gund û herêmê bi gelemperî xwedîkirina ajalan û çandinî ye.Bi hebûna merg u zozanên fireh karê ajalkariyê pir pêşketî ye.Pez ,dewar û bizin ajalên sereke ne  ku tên xwedî kirin.
Başurê gund wek deşta Şûrgelê tê binav kirin û ji bo çandiniyê pir berhemdar û nangir e.Ceh genim kurigan, fiq û xirpûk dexlên sereke ne ku yên çandiniya wan têne kirinê ne. Herwiha li gund ji bo hilberîna adanê doşanîyê fabrîkeyek jî heye. Di fabrikeyê da hilberîna cureyên penêran wekî Kaşar Çîçal û Gravyer ê dibe.

https://nisanyanmap.com/?y=&t=&ua=0&u=1&ll=40.574195964200996,%2043.50036621093751Çavkanî

Gundên Qersê
Til Ezer

Til Ezer gundekî girêdayî Şengalê ye. Rûniştvanên herêmê hemû kurdên êzidî ne.

Çavkanî

Gundên Şingalê
Parêzgeha Neynewayê
Çîçal

Çîçal, Çîçar, an jî Penîrê Rîçal — cûreyekî penîr e, ku li bakurê û rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin. 

Ji ber teknîka çêkirina wê ev penêrû dişibe porê jinan. Ev penêr bi piranî taze nayê xwarin. Ji bo ku ava wê lê bikişe û tehma wê xweştir bibe tê xweykirin û pişt ra jî di eyaran da tê veşartin da ku kevnar bibe. Carinan ji pir kevnar dibe û kevzê digire û kesk dibe. Bi vî şeklê xwe li herêmê wek antîbiyotika xwezayî tê binavkirin.

Bi navê eynî vê cûreyê penîrê li Ermenistanê (Çêçîl ) û Gurcistanê (Çêçîlî ) jî çêdikin.

Pêşangeh

Çavkanî 

Penîr
Pêjgeha ermenî
Gertrude Bell

Gertrude Margaret Lowthian Bell CBE, (14ê Tîrmeh 1868an- 12ê Tîrmeh 1926an) nivîskar, rêbar, efsera siyasî, kargêr û şûnwarnaseke Brîtanî e.

Bi saya rêwîtiyên xwe ê berfireh di Sûriyeya Mezin, Mezopotamya, Enedol û Erebîstanê de seba agahiyên (ku bixwe pêk aniye)û têkiliyên wê re  ramanyari-çêkirina Împeratoriya Brîtanî lê digeriya, nexşe dikir û pirr bandordar bû. Bi T. E. Lawrence ê ve Bell, wek Urduna îro, li Iraqê de jî ji bo piştgiriya xanedana Haşimiyan, alîkarî dikirin.

Wê bi rêwîtî û têkiliyên xwe yê li gel serok eşîrên rojhilata-navîn ve bergeha xwe ê bêhempa bikar anî û ji bo avakirina dûgela Iraqê ya nûjen û di alîkirina bi rê ve birina vî de rolekî girîng girt. Hetta domahiya jiyana wê efserên Brîtanî pê ewle bûn, jê re giram girtin.

Çavkanî 

Brîtanî
Arkeologên îngilîz
Kesên ji Middlesbroughê
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an
Axadeve

Axadeve gundekî giredayî navenda parêzgeha Qersê ye. Navbera gund û navenda bajêr 45 km ye. Li gor serîjimara dawîn nifusê gund 875 e. Kurd û çend malbatên tirk bi hev re dijîn.

Çavkanî

Gundên Qersê
Yokohama

Yokohama (Japonî: 横浜市 Yokohama-shi), Bajarê navenda prefektor a Kanagawa ya herî mezin e. Bajar, li rojavayê berava Tokyo yê cîh digire û dikevê 30 km başûrê Tokyo yê.

Toponîmî
Di derbarê koka navê Yokohama" ("横 浜") çend hîpotez hene. Yek jivan wateyan ev e ku navê bajarê, mîna ku cîheke li seranserê peravê û wekê nîvgirav a ku ji qûmê çêbû ye.

Bajarên hevkar
Aguascalientes, Meksîka
Frankfurt, Almanya
Kostanta, Romanya
Lyon, Fransa
Manila, Filîpîn
Mumbai, Hindistan
Odessa, Ûkrayna
San Diego, DYA
Şanghay, Çîn
Taipei, Taywan
Vancouver, Kanada

Galerîya wêneyan

Çavkanî
Fêrîk

Fêrîk (bi ermenî: Ֆերիկ, Ferik, berê Kurekend) gunderkî li parêzgeha Armavir a Ermenîstan e. Navê gundê li demên Yektiya Sovyetê danîn ji ber ku malbeta helbestvanekî mezin û şoreşvanekî komûnist Fêrîkê Egît Polatbêkov (bi rusî Fyodor Lytkin) li vî gundî dima.

Çavkanî 

Fêrîk, Ermenistan 
Report of the results of the 2001 Armenian Census

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Sofi

سوفی ئیکە ژ هوزین مەزنین عەشیرا سندیا
Qamişlo, Ermenistan

Qamişlo (bi ermenî: Եղեգնուտ, Yexegnut, heta s. 1947 Qamişlo, Sefiyabed, Mele Bedal) gundekî li parêzgeha Armavir a Ermenîstan e. Pirraniya gelhê gundî ermenî ne, lêbelê nêzîkî 30% (663) êzidî ne.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Çobanmez

Çobanmez an Çobangermez (bi ermenî: Ավշեն, Avşên, herwisa dibêjin Çowanmez an Çowangermez) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Dêrik, Ermenistan

Dêrik, Dêrek an Cercerîs (bi ermenî: Ճարճակիս, Çarçakîs) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e. Li gundê Dêrikê wêranên dêra sedsala V he ye, di be ku ev bi navê gundê girêdayî ye.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Azad, Qers

Azad () gundekî girêdayî navenda parêzgeha Qersa Bakurê Kurdistanê ye.

Dîrok 
Destpêka sedsala 20êm di gund de rûm û kurdên ezîdî dijîyan. Herwiha nivîskarê navdar Erebê Şemo li vî gundî ji dayik bûyê. Di berhema wî ya ku yekemîn Romana kurdî ya bi navê Şivanê Kurmanca de pir qala vî gundî tê kirin.

Demografî 
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem gund dikeve destê misilmanan. Li gund kurd redkan û hinek malbatên tirk bi hevre dijîn. Niştecîhên kurd ji Revana  di bin desthilata Ermenistane koç kirine.

Gundên Qersê