nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Karnameya Erdeşêrê Babekan

Karnameya Erdeşêrê Babekan (Kārnāmag ī Ardaxšīr ī Pābagān, bi îngilîzî: Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak, bi farsiya nû: کارنامهٔ اردشیر بابکان), çîrokeke pexşanê ya kurt bi pehlewî ye ku di dema sasaniyan (226-651) de hatiye nivîsîn. Çîrok behsa damezrînerê sasaniyan Erdeşêrê Yekê dike. Jiyannameya wî, derketina wî ya ser text, şerê li dij mîrê Erdewanê yê Partan û fetha împeratoriyê ji aliyê kurên malbata Sasan û wekî din jî paşmagirê wî Şabuhr û kurê Şabuhr, Ohrmezd.

Werger
Çîrok li gelek zimanan hatiye wergerandin. Wergera herî kevin a îngilîzî ji aliyê Darab Dastur Peshotan Sanjana ve ye, di 1896an de hatiye wergerandin.

Berhevdana pehlewî, kurdî û farisî 
Translîterasyona pehlewî:pad kārnāmag ī ardaxšīr ī pābagān ēdōn nibišt ēstād kū pas az marg ī alaksandar ī hrōmāyīg ērānšahr 240 kadag-xwadāy būd. spahān ud pārs ud kustīhā ī awiš nazdīktar pad dast ī ardawān sālār būd.

pābag marzobān ud šahryār ī pārs būd ud az gumārdagān ī ardawān būd. ud pad staxr nišast. ud pābag rāy ēč frazand ī nām-burdār nē būd.

ud sāsān šubān ī pābag būd ud hamwār abāg gōspandān būd ud az tōhmag ī dārā ī dārāyān būd ud andar dušxwadāyīh ī alaksandar ō wirēg ud nihān-rawišnīh ēstād ud abāg kurdān šubānān raft.Wergera kurmancî:Di kar nameya Erdeşêrê Babekan wiha hatibû nivisîn ku piştê ji mirina Îskenderê Romayî di Êranşehr 240 xweday xanî (mîr) hebû. Îsfehan û Fars û herêmên nêzîktirê wî di destê Erdewan salar bû.

Babek merzwan û şaryarê Faris bû û ji nûnerên Erdewan bû. Û di Stexr dirûnişt. Û Pabeg re hîç ferzendê nav berdar nebû. 

Û Sasan şivanê Babek bû û herdem digel garran (pezan) bû û ji toxmê/tovê Darayê Darayan bû û di bin dijxwedahiya Îskender reviyabû û bi awayekî nihênî û digel şivanên Kurdan çûbû.

Wergera farisî:
در کارنامهٔ اردشیر بابکان ایدون نوشته شده‌است که پس از مرگ اسکندر رومی، ایرانشهر را ۲۴۰ کدخدای بود. اسپهان و پارس و سامان‌های نزدیک به آن‌ها در دست سالار اردوان بود. بابک شهریار و مرزبان پارس و از گماردگان اردوان بود و در (شهرِ) استخر نشیمن داشت. بابک را هیچ فرزند نا‌م‌برداری نبود. و ساسان، (که) شبانِ بابک بود، همواره همراه با گوسفندان بود و از تخمهٔ دارایِ دارایان بود. و اندر دژخدایی (= حکومتِ بد) اسکندر به گریز و نهان‌روش شده بود و با کُردهای شبان می‌رفت.

Çavkanî

Girêdanên derve
Nîvîsa bi farsiya navîn (bi elfebaya latînî)

 

Împeratoriya Sasaniyan
Dîroka Îranê
Pirtûk
Necat Zivingî

Necat Zivingî (fermî: Necat Zanyar, jdb. 1982, Ziving, Kercews, Batman, Bakurê Kurdistanê), parêzer, nivîskar û helbestvanê kurd e. Aktîvîstê siyaset û civaknasîya Kurdistanê ye. Pênc pirtûk weşandine.

Jînenîgarî 

Di sala 1982yan de li Zivingê ji dayik bû. Zivingê gundekî bi ser navçeya Kercewsê ya Batmanê ve ye. Wek Zivinga Hebizbiniyan û Zivinga Daleqandî jî tê zanîn. 6-7 salên xwe yên zarokatiyê li gund derbas kir. Dibistana seretayî, navendî û lîse li Batmanê xwend. Di sala 2002yan de ji bo zanîngehê çû Kocaeliyê. Pênc salan li Kocaeli û Stembolê ma. Di salên zanîngehê de kovareke kurdî û tirkî weşand. Di sala 2007an de ji Zanîngeha Kocaelî beşa Huqûqê destûrname wergirt. Piştî wê li Zanîngeha Mêrdînê ya Artûklûyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kir. Li Zanîngeha Anadoluyê beşa Sosyolojiyê xwend.

Karname 

Piştî qedandina zanîngehê, çûye bajarê Diyarbekirê û dest bi parêzeriyê kir. Tevlî kar û xebatên civakî û siyasî bû. Di rêveberiya dezgeh û partiyan de cih girt. Di gelek konferans, komxebat û civînan de li ser doza Kurdî axivî. Di heman demê de, 2 salan li ser çanda medrese û tekyeyan lêkolînên sehayê kirin. Lêkolînên xwe di rojname, radyo û televîzyonan de weşandin. Bi navê xwe û bi nasnavên cuda, gotarên Kurdî û Tirkî nivîsîn. Kovareke Kurdî derxist û 3 salan weşankariya wê domand. Bernamevaniya televizyonê kir. Gelek helbestên klasîk, bi taybet ên Melayê Cizîrî bi deng kirin. Di destpêka sala 2020î de paşnavê xwe yê tirkî bi biryara mehkemeyê guherand û Zanyar wek paşnavê fermî ji bo xwe hilbijart.

Pirtûk

Zembîlfiroş  
Bi kurdî ye. Cûreyê lêkolînê ye. Li ser destana Zembîlfiroşî hemî deq û tekstên heyî di xwe de dihewîne. Di berhemê de kurteya çîrokê bi zimanê tirkî jî heye. Cara yekem di sala 2012an de hat çapkirin.

Stêrkên edebiyata kurdî  
Bi kurdî ye. Cûreyê antolojiyê ye. Jiyan û helbestên mînak ên 33 navdarên Kurd di xwe de dihewîne. Cara yekem di sala 2014an de hat çapkirin. Ev pirtûk, di sala 2021ê de ji aliyê Necat Zivingî ve hat nûkirin, hinek beş jê hatin derxistin, hinek lê hatin zêdekirin û ji nû ve hat weşandin.

Zana û rewşenbîr Evdirehîm Rehmî Hekkarî  
Bi kurdî ye. Cûreyê biyografiyê ye. Derbarê jiyan, raman, gotar û helbestên Evdirehîm Rehmî Zapsû de ye. Cara yekem di sala 2015an de hat çapkirin.

Hiş û ronakbûn Seîd Nûrsî  
Bi tirkî ye. Navê Pirtûkê "Akıl ve Aydınlanma Said Nursi" ye. Cûreyê biyografiyê ye. Di çarçoveya hiş û ronakbûnê de, jiyan û hizrên Seîdê Kurdî dinirxîne û nîqaş dike. Hewla wî ya ronakbûna misilmanan û çareserkirina Doza Kurdistanê derdixe pêş. Cara yekem di sala 2020î de hat çapkirin.

Sews 
Bi kurdî ye. Cûreyê helbestê ye. 77 helbestên Zivingî di xwe de dihewîne. Cara yekem di payîza sala 2020î de hat çapkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Kenala Youtube ya Necat Zivingî
 Twittera Necat Zivingî
 Facebooka Necat Zivingî

Nivîskarên kurd
Temîm Eddarî

Temîm Eddarî (erebî: تميم الداري) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Di sala 661 de wefat kiriye. Bi xwe li Filistînê ji dayik bûye. Tê gotin ku hatiye Medîneyê bûye Misilman. Di dewra Omer de di Mescîda Nebewî de bûye waîz (wez daye) û heta dewra Osman jî dewam kiriye.

Çavkanî 

Mirin 661
Kesên ji Filistînê
Fedl bin Ebas

Fedl bin Ebas (jdb. ? - m. 634) yek ji sehabekî Muhemmed e ku dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn.

Fedl kurê apê Muhemmed e. Di dewra Mekeyê de bûye Misilman lê ji ber zilma ku li Misilmanan dihate kirin wî baweriya xwe eşkere nekiriye.

Çavkanî 

Mirin 634
Kesên ji Mekeyê
Jidayikbûn 614
Mirin 639
Fîrûz Nihawendî

Ebû Lû'lûe an Fîrûz Nihawendî (Pîroz Nihawendî) yan jî Ebû Lû'lûe el-Mecûsî, (erebî: أبو لؤلؤة المجوسي, farisî: فیروز نهاوندی‎), qatîlê xelîfe Omer e.

Jiyana Fîrûz Nihawendî

Kuştina Omer 
Ji bo kuştina Omer hatiye Medîneyê û mexsûs li pê Omer ketiye rêza nimêjkaran. Dema Omer dest bi Nimêjê dike û Ew jî bi xençera xwe li Omer dixe û ji bo ku neyê girtin 9 - 10 kesên din jî xençer dike lê di dawiyê de ku dizane tê girtin çer ku salix didin îjar xwe xençer dike û jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî 

Mirin 644
Kesên sedsala 7an
Îran
Îmran bin Huseyn

Îmran bin Huseyn an  Ebû Nûceyd Îmran bin Huseyn bin Ubeyd el-Huzaî el-Ezdî, (erebî: عمران بن حصين, m. 672) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e.

Çavkanî 

Mirin 672
Mirin 673
Ebûlfedl Herawî

Ebûlfedl Herawî (farisî: ابو الفضل هروى) yek ji stêrnasek farisî ku xebatên xwe Ebû Mehmûd Xecûndî ve kiriye. Bi xwe di sedsala 10an de jiyaye.

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Zanyarên misilman
Fîlozofên faris
Kesên sedsala 10an
Ebû Elqûl

Ebû Elqûl stêrnasekî sedsala 14an e ku bi xwe îraniyê fars e lê li Yemenê xebitiye. Navê wî (erebî أبو العقول Abū el-Uqūl Muḥemmed ibn Eḥmed al‐Abarī ye.

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Kesên sedsala 14an
Ebdulezîz Qabîsî

Ebdulezîz Qabîsî (erebî: عبدالعزيز القبيصي,  'Abd al-Aziz al-Qabizi, li Rojavayê wek Abu al-Saqr Abd al-Aziz Ibn Uthman Ibn Ali al-Qabisi l-Mawsili al-Hashimi, bi kurtasî jî Alchabiz, Abdelazys, tê naskirin) (m. 967), stêrnas û matematîknasê ereb bû.

Çavkanî 

Stêrnasên ereb
Mirin 967
Ereb
Kesên sedsala 10an
Şeroyê Biro

Şeroyê Biro yek ji dengbêjekî kurd yê navdar e ku di Radyoya Êrîvanê de kilam gotiye. Tê gotin bi xwe di sala 1881 de ji İdir'e dayik bûye û di 1970î de jiyana xwe jidest daye.

Tê gotin ku malbata wî ji Serhedê koçî Ermenistanê kirine.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1881
Mirin 1970
Dengbêj
Kurd
Radyoya Êrîvanê
Ekremê Evdila

Ekremê Evdila (navê wî yê di nasnameyê de Ekrem İçli bû, jdb. 1954 - m. 2005), dengbêjekî kurd bû ku di sala 1954an de li gundê Kotekana Dixanê ji diya xwe bûye. Wî dibistan nexwendiye. Stranên ku wî gotine ji bavê xwe û dengbêjên din hîn bûye. Di naveroka stranên wî de evîn, şerên nav gundan û nav malbatan û şerên qehremaniyê hene. Di nav gel de tê naskirin, lê kasetên wî pir tune ne.

Ekremê Evdila di 1978an de dizewice, ji Kotekayê diçe Amedê. 25 sal li Amedê dimîne û li wir karkeriyê dike. 

Di sala 2005an de ew çû ber dilovaniya Xwedê. Neh zarokên wî hene, pênc keç û çar kur.

Stranên wî 
Keçika Diyarbekir
Lo lo delal

Çavkanî 

Dengbêj
Xidirê Omerî

Xidirê Omerî yek ji dengbêjek kurde ku di sala 2017an de çûye ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Mirin 2017
Dengbêj
Îsa Berwarî

Îsa Berwarî yek ji dengbêjên başûr ê navdarên kurde ku tê gotin di Radyoya Bexdayê de jî stran gotiye.

Çavkanî
Ciweyriye bint Haris

Ciweyriye bint Haris, Ciweyriye bint Elharis (Juwayriyya bint al-Harith) jina Muhemmed pêxember e. Pêşiya ku bi Muhemmed re nezewicîbû navê wê Bere bûye. Muhemmed pêxember navê Ciweyriye lê kiriye ku tê wateya Keçik, Keçikê.

Tê gotin ku Ciweyriyeyê ji Muhemmed pexember heft hedîs riwayet kiriye.

Çavkanî 

Dîn
Îbn Şueyb

Îbn Şueyb, Îbn Şu'eyb () yan jî Abu l-Abbas Ahmed ibn Muhammed ibn Shuayb al-Kirjani, zanyarê Fasê ye ku li ser stêrnasiyê û matematîkê xebitiye. Ji bilî stêrnasî, bijîşkî, sîmya û matematîkê bi xwe helbest nivîsandiye. Di sala 1ê adara 1349an de çûye ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Stêrnas
Mirin 1349
Kesên sedsala 14an
Pirtûkxaneya neteweyî

Pirtûkxaneya neteweyî pirtûkxaneyeke giştî ya welatekî ye. Wê, di di pirtûkxaneya neteweyî de wê hemû xebatên wê yên nivîskî, dîtbarî û dengî, werinê qeydkirin. Wê, ew weke xêva civakê a giştî were dîtin. Ji bilî pirtûxaneyên tax bi tax, bajarok bi bajarok û gund bi gund ya giştî  û weke li ser hemûyan re hebê. Pirtûxaneya netewî wê, di hanav hemû welatan de hene. Wê, weke navenda berhevkirinê a xabatên nivîskî, dengî û dîtibarî û hemû çavkaniyên din ên civakî be. Hemû xabatên weke lêkolînî wê di wê de  werina bi cihkirin. Wê, pirtûkxane weke cihê ku wê hemû zanîna civakê  di wê de wê berbev were kirin.

Pirtûkxaneya Îskenderiyê 

Dîroka pirtûxaneyan pir kevn here. Di hemû demên şariştaniyan de, mirov rastî wê were. Herî zêde wê pirtûkxaneyên dîrokî ên weke "Pirtûkxaneya Îskenderiyê", navê wan derkeve li pêş. Pirtûkxaneya Îskenderiyê, gelek caran, rastî rûxandin û şawitandinê were. Lê dîsa ew hatiya avakirin û tişî berhem hatiye kirin. Pirtûkxane, ne ji nerînekê wê ji hemû nerînan di wê de wê berhem wê bên tomarkirin. Wê hemû çavkaniyên civakî wê, di wê de, werine tomarkirin.

Pirtûkxaneya neteweyî yê Kurdistanê 
Dîroka pirtûkxaneyê wê li Kurdistanê jî wê pirr kevn here. Kurdan wê, deverên weke cihên Medreseya Sor wê hem weke zaningeh û cihên berhevkirinên bi pirtûkxaneyî wê bi karbênin. Di roja me de wê, pirtûkxaneyek giştî a Kurdistanî wê li Başûrê Kurdistanê hebê. Di wê pirtûkxaneyê de wê, bervkirinên civakî wê, werina tomarkirin. Pirtûkxane wê, weke nîşanaka netew û civakbûna wê ya bizane jî jî wê were dîtin. Di roja me de wê, pirtûkxane wê, pergalên wan ên berhevkirin û kirina temenê ku herkesek wê, karibê di wê de xwe bigihênê amûrên xwandinê û hwd jî. Wê li ser wê re hin bi hin wê civakek xwanda wê were pêşxistin û afirandin. Temenê wê û çavkaniyên  bi wê werin çêkirin.

Binêre 
Netewe-welat

Çavkanî 

Netewe
Pirtûkxane
Altai Kai

Altai Kai () komekî muzîkê li Komara Altayê ye.

Albûm
Where Altai Is In Rise - Musical Traditions Of Altai People (2002)
XXI Век (XXI Century)(2005)
Khan Altai (2005)
Made In USA (2006)
XXI Century (Version II)(2006)
Remix (2006)
Altyn-Taiga (Golden Taiga) (2011)
Altai Kabai (2014)

Çavkanî

Malpera Komê
Last.fm

Rûs
Komên muzîkê
Mensûr Xelac

Mensûr Xelac (rojbûn 858 - mirin 922 Bexda), helbestvanekî navdar ê faris ê ku hatiye darvekirin[Çima hatiye dardekirin?]. Ew bi eslê xwe fars bû û kurd wî weke Xelacê Mensûr bi nav dikin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 858
Mirin 922
Kesên hatine dardekirin
Mele Hemdûn

Mele Hemdûn li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Helbestvanê kurd e ku bi xwe çavê wî neditiye lê hafizeya wî pir zêdebûye . Quranê jiber kiriye. Tê gotin carek çûye Stembolê jî û di sala 1917an de wefat kiriye.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Hafizên kurd
Mirin 1917
Kesên sedsala 19an
Kesên ji Silêmaniyê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Ebdurezaq Newfel

Ebdurezaq Newfel (erebî:عبد الرزاق نوفل, lat: ʻAbd al-Razzāq Nawfal, jdb. 1917 - m. 1984) nivîskarê Misirî ye. 
Newfel li ser Mucîzeyên Quranê dixebitî û di Quranê de Mucîzeyên matematîkê dîtiye û li ser wê pirtûkên wî hene.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1917
Mirin 1984
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên ereb
Kesên ji Misirê
Zanyarên îslamê
Albertus Magnus

Albertus Magnus, (z. 1193,  - m. 1280, Köln), zanyarê alman ê ku di sedsala 13an de jiyaye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1193
Fîlozofên alman

Mirin 1280
Brahmagupta

Brahmagupta (bi sankrîtî: ब्रह्मगुप्त) (jdb. 598 – m. 668), zanyarê stêrnasî û matematîkê yê Hindistanê bû. Du berhemên wî hene.

Çavkanî 

Jidayikbûn 598
Mirin 668
Kesên sedsala 7an
Kesên ji Hindistanê
Matematîknasên hindistanî
Stêrnasên hindistanî
Mirin sedsala 7an
Sabit bin Qure

Sabit bin Qure (, jdb. 821, Heran - m. 901 Bexda), stêrnas û Matematîknasên ereb ê sedsala 9an e. Navê wî yê rastî Ebûlhesen Sabit bin Qure bin Zehrûn es-Sabî el-Herranî ye.

Sabit bin Qure ji malbatekî aliman tê, ji malbata wî pir zanyarên mezin derketine. Bi xwe ji matematîknasên herî mezin ê dewra xwe ye.Li ser felsefeyê, stêrnasiyê, matematîk û tibê nêzîkî sed û pêncî berhem nivîsandiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 821
Mirin 901
Nivîskarên ereb
Stêrnasên ereb
Matematîknasên ereb
Kesên ji Rihayê
Kesên ji Heranê
Zanyarên misilman
Kesên sedsala 9an
Jidayikbûn sedsala 9an
Hesar, Kercos

Hesar (), bajarokekî bi ser navçeya Kercos‎ê ya parêzgeha Batmanê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Kercewsê
Erdevan IV

Erdevan IV, bi navê Artabanus IV jî tê nasîn (bi Parthian: 𐭍𐭐𐭕𐭓), bi şaşî di zanistiyên kevn de wekî Artabanus V tê zanîn, serwerê paşîn ê Împeratoriya Partiyan e, ku ji derdora sala 213an heta 224an hukim kiriye. Ew kurê piçûktirîn ê Vologases V bû, ku di 208an de miriye.

Nav 
 ji forma latînî ya yewnanî Artábanos ( ) e, ku bi xwe ji farsiya kevin *Arta-bānu ("rûmeta Arta") tê.  Guhertoya partî û farsiya navîn Ardawan ( ) bû.

Çavkanî 

Keyên Eşkaniyan
224

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 28ê nîsanê - Erdevan IV yê Mîrê Împeratoriya Eşkanî
242

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 Erdeşîrê Yekê, Mîrê Împeratoriya Sasanî
1193

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
4ê adarê - Selahadînê Eyûbî, siltanê kurd
Şepûr II

Şepûr II (bi farsiya navîn: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 Šābuhr; bi farisiya nûjen: , Šāpur), ku bi navê Şepûr II yê Mezin jî tê zanîn,  dehemîn mîrê (şah) Sasaniyan yê Îranê bû. Ew mîrê herî dirêj hukimkirî yê di dîroka Îranê de bû ku wî ji bo tevahiya jiyana xwe ya 70 salî ji sala 309an heta 379an hukim kiriye. Ew kurê Hûrmiz II (serwerî 302–309) bû.

Galerî

Çavkanî 

Jidayikbûn 309
Mirin 379
379

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
 Şepûr II, dehemîn mîrê Sasaniyan
309

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 Şepûr II, dehemîn mîrê Sasaniyan

Mirin
Mehmûdiyê

Mehmûdiyê, taxeke bajarê Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. Ev taxa li bakurê bajêr dikeve û nezîkî gundê Tir Tewîl ye.

Taxên bajarê Efrînê
Eşrefiyê

Eşrefiyê, taxeke bajarê  Efrîn a başûr rojavayê Kurdistanê ye. Ev taxa li rohilatê bajêr dikeve.

Taxên bajarê Efrînê
Resûlê Mistê

Resûlê Mistê (jdb. 1866 Şehrezûr - m. 1908 Stembol) fizîknas, helbestvan û nivîskarê kurd bû.
Di sala 1866an de li bajarê Şehrezûrê ji dayik bûye û perwerdehikî baş dîtiye.
Bi xwe kurdî, tirkî, erebî zanibûye dûre zimanê fransî jî hîn bûye. Navê bavê wî Mehmûd e. 

Resûlê Mistê ji bo av kişandinê makîneyek îcad kiriye. 
Çûye Stembolê li ser fizîkê pirtûk nivîsiye bi wesîta Ebdurehman Samî ve ji Siltan Ebdulezîz re şandiye. Ji bo xebatên xwe wextekê çûye Wan, Mûsil û Besreyê jî. Çar sal jî li welatên Ewropayê maye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1866
Mirin 1908
Kesên sedsala 19an
Kesên ji Şehrezûrê
Fizîknasên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Zanyarên kurd
Nivîskarên kurd
Xalê Cemîl (kilam)

Xalê Cemîl yek ji kilamên dengbêjiyê ye navdare ku li ser keçeke piçûk a 14 salî didine Cemîlê çil û pênc saliyê mezin e. Keçik jê re dibêje "Xalê Cemîl".
Dengbêj Huseynê Farî jî vê kilamê dibêje

Kilam

Çavkanî 

Dengbêj
Rizgan û Nûrê (kilam)

Rizgan û Nûrê kilameke evinî ya trajedîk e ku li ser dilketiyên hevdû Rizgan û Nûrê ye. Rizgan û Nûrê ji hev hez dikin, Rizgan dixwaze ku Nûrê birevîne lê Nûrê ji tirsa kurê apê xwe Ocoyê nêçîrvan li dijî revê dertê.

Ev kilam Delîl Dîlanar jî di kasêta xwe a "Ji bo bîranîna Dengbêj Huseyno" de dibêje

Kilama Rizgan û Nûrê

Çavkanî 

Dengbêjî
Rizayê Xalit (kilam)

Rizayê Xalit an Rizayê Xêlid kilameke dengbêjiyê ye û li ser Rizayê Xalit e.
Gelek versiyonên kilamê hene.

Kilama Rizayê Xalid 
Wî de lolo lo gidi Rizayê
Tu gula Mala Emerî lolo hey lolo logidî Rizayê Tu semyane Mala Xelidî lolo logidiyê Rizayê
Tu neyare dînê wananî hatanî saxbim li dunyayê saxbikim
Ji Rizayê Xalit ra bêjim heyvax li min bê gidiyê Riza.

Çavkanî 

Dengbêjî
1878

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 6ê kanûna pêşîn – Yosîf Stalîn (m. 1953), duyemîn sekreterê giştî yê YKSSê

Mirin
Kawad I

Kawad I (bi farsiya navîn: 𐭪𐭥𐭠𐭲 Kawād; bi farsiya nûjen:  Qobād; jdb. 473 - m. 13ê îlonê 531)  ji sala 488an heta sala 531an bi navbereke du an jî sê sal re Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê û kurê Peroz I (s. 459-484) bû, ku li dijî apê wî yê Balash (s. 484–488) ji hêla esilzadeyên ve tac hatiye dan serê wî.

Galerî

Çavkanî 

Jidayikbûn 473
Mirin 531
Sasanî
473

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 Kavad I, Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
531

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 13ê îlonê – Kavad I, Şahanşahê Sasaniyan ê Îranê
Ehmedê Fermanê Kîkî

Ehmedê Fermanê Kîkî dengbêjê kurd bû. Tê gotin ku ji Mêrdînê bûye. Bi xwe ji eşîra kîkî ye.
Mehmed Uzun di berhema xwe a Dengbêj de behsa wî kiriye.

Çavkanî 

Dengbêj
Singara

Singara (bi yewnanî: τὰ Σίγγαρα, tà Síngara) keleheke li bakurê Mezopotamyayê bû, ku demekê ji hêla romê ve hat dagirkirin wekî koloniyeke pêşkeftî ya li dijî farisan. Ew kampa legio I Parthica bû.

Cih 
Cihê Singara ji hêla nivîskarên kevnar ve li başûrê rojhilata Nisebînê hatiye diyarkirin. Stephanusê bizansî jê re bajarekî Erebistanê gotiye û Betlemyûsî ew li ser Dîjleyê bi cih kiriye.  Lêbelê, şik tune ye ku ew û çiyayê nêzîkê wê (, Ò Síngaras óros) pêşiya Şingalê nûjen û Çiyayê Şingalê li Iraqê îroyîn bû.

Çavkanî 

Mezopotamya
Ebdelmesîh

Ebdelmesîh di serdema dawiya antîk de pakrewanekî cihû xiristiyan bû.

Ebdelmesîh, an jî  Eşer ben Levî , ji dîroka nayê zanîn, kurekî şivan yê cihû bû ku dûre wek ezîzekî fileh hatiye pîrozkirin. Ew ji ber baweriya xwe ji aliye bavê xwe ve hatiye kuştin. Çîroka wî li Singara derbas dibe û bi zimanê suryankî hatiye nivîsîn lê paşî versiyona bi erebî û ermenkî jî hatiye nivîsîn. Ew li nêzî Şingalê di împeratoriya farisan de dijiya. Piştî baweriya xwe wek xiristiyan guherandiye, wî guhê xwe qul kiriye (belkî nîşana xulamîtiya wî bû). Ew di sala PZ 390an de miriye. Di derbarê cîhê şehadeta wî de nîqaşek heye. Hin çavkanî dibêjin li Şingalê (li Îraqê nûjen li nêzî sînorê Sûriyê), û yên din dibêjin Taglibisa Erebistanê. Roja cejna wî di 13ê tîrmehê, 22ê tîrmehê an jî 3ê çiriya pêşîn de ye.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 

 Xiristiyaniya Rojhilatê 
 Ferhengek nû ya Ezîzan

Mirin_390
Şehîdên xiristiyan
Mêr
Şehîd
Mar Qerdax

Mar Qerdax, anku Mar Qerdaẍ (bi suryankiya klasîk: ), mîrekî efsaneyî yê asurî bû ku ji bo guherandina baweriya xwe wek xiristiyanî hate şehîdkirin.

Qardax di sedsala 4em de ji malbateke esilzade re di Împeratoriya Sasaniyan de ji dayik bûye û ji "nijada mezin ya mîren asuriyan" bûye. Dema Qerdax 25 salî bû, Şepûr II seredana dê û bavên wî kiriye û di bin bandora qeşengiya wî de maye. Wî Qardāgh wek walî ji bo herêmeke mezin li bakurê Îranê tayîn kiriye, li wir ew rastî Ebdişoyê () hatiye û dînê xwe quliband xiristiyaniyê. Piştî vegerîna malê, Qerdax ji aliyê malbata wî ve hatiye redkirin û ji ber zextên mezinên dînî Şepûr cezaya li serê kevirbarandin daye wî.

Qerdax li Hezewana Hewlerê hatiye defnkirin.

Çavkanî
Mar Ebdişo

Mar Ebdişo (bi suryankî: ʰbhedhišoʰ), endamê Dêrê Rojhilatê, metran û şehîdek bû.

Ew bi fermana Şepûr II li gel Heliodorus ya Bet Zabdai di Mezopotamyayê de hatiye zîndan kirin. Piştî mirina metranê Dausa û 275 hevalên wî li Masabadanê, Ebdişoyî digel birîndarbûna bi şûrê re zindî maye û belavkirina Mizgîniyê û veşartina şehîdan domandine. Ew li cîhê ku şehîdan hatin kuştin ji bo sih rojan maye. Wî li wir dua kiriye û rêya xiristiyanî hînî gundiyan kiriye. Ew ji aliyê axayê gund ve hatiye desteserkirin û 4 rojan di zindanan de maye. Ji ber ku wî dev ji baweriya xwe û hînkirina dîna xwe bernedaye, Ebdişo di sala 345an de hatiye daliqandin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 298
Mirin 345
Xirîstiyan
345

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 Mar Ebdişo, metran û şehîdekî xiristiyan
298

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan

Jidayikbûn 
 Mar Ebdişo, metran û şehîdekî xiristiyan

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mele Nezîrê Bedewî

Mela Nezîrê Bedewî an jî Dahî yek ji nivîskarê kurd e.

Kurê Şêx Mihemed Zahir û birayê Mela Beşîrê Bedewî ye. Mela Nezîr di sala 1933yan de li Gundikê Ezîmê ku li devera Kerboranê hatiye dinê û di sala 1982yan de li gundê Sêgiran ku li herêma Hesekê ye çûye ber dilovaniya Xwedê.

Mela Nezîrê Bedewî xwediye Dîwana Dahî mexlesên mîna  "Dahî", "Feqîr", "Nezîr" û "Torî" bi kar anine.

Dîwana Dahî ji hêla Tehsîn Îbrahîm Doskî hatiye amadekirin û îro di nav klasîkên kurdî de cihê xwe girtiye. Di vî dîwanê de 129 helbest hene û mijarên wan li ser evîn, meseleyên civakî û Kurditiyê ne.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1933
Mirin 1982
Kesên sedsala 20an
Kesên ji Kerboranê
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Îbn Elam

Îbn Elam (erebî: ابن الأعلم الشريف الحسيني‎), Alī ibn al-Ḥusayn Abū l-Qasim al-'Alawi al-Sharif al-Husayni  (jdb. ? - m. 985 Bexda), stêrnasê ereb yê Bexdayê ye. Nisba "El-Elewî Şerif" wî dide xuyakirin ku ew şerîf û nijada Cefar Tayyar bû.

Di derbarê jiyana Îbn Elam de agahî pir kêm tê zanîn, Ew xuya dike ku ew yek ji mezintirîn astronomên misilman yê sedsala 10an e, Bi xwe li Bexdayê xebatên xwe kiriye, di bin serokatiya dewleta kurdan a Biweyhiyan (978-983) de xebitî.

Çavkanî 

Mirin 985
Stêrnasên ereb
Kesên ji Bexdayê
Zanyarên misilman
Bundesagentur für Arbeit

Bundesagentur für Arbeit (Daîreya Karûbarê ya Federal, BA) saziyek federal a alman e ku di qada berpirsiyariya Wezareta Federal ji bo ked û karên civakî ye û navenda wê li Nürnbergê ye. Birêvebirê wê yê nû Detlef Scheele ye.  

BA navendên karan ên li seranserê Almanyayê bi rê ve dibe û muçeya (meaş) bêkariyê îdare dike.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
 Bundesagentur für Arbeit (îngilîzî)

Almanya
Mele Zahirê Tendûrekî

Mele Zahirê Tendûrekî (jdb. 1882 - m. 1966) yek ji alimên îslamê û nivîskarê kurd e.

Di dîwana Mele Zahirê Tendûrekî de nod û neh helbest hene. Ji vana şêst û şeş bi zimanê kurdî, şanzdeh bi zimanê erebî û bîst û yek jî bi zimanê farisî hatine nivîsandin.

Gelek alim li ber destê wî îcaze wergirtine. Ji helbestên Mele Zahir tê fêhmkirin ku ew di îlmên îslamî pir kûr çûye, her wiha di helbestên xwe de jî xwediyê hunerekî mezin e. Di helbestên xwe de li ser rêya wêjeya kurdî ya klasîk çûye.

Mele Zahirê Tendûrekî usûl û rêbaza edebî û helbesta klasîk jî baş dizanî. Her wekî ku ji vê Dîwanê jî têye zanîn ew gelek baş perwerde ditiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1882
Mirin 1966
Kesên ji Mûşê
Kesên ji Milazgirê
Alimên kurd
Nivîskarên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Kaxrinî

Kaxrinî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kazaxzinî

Kazaxzinî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kanî Ebdî

Kanî Ebdî, anku Kanî 'Ebdî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kanî Sarik

Kanî Sarik, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kiranî

Kiranî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kirovî Şerqî

Kirovî Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kirovî Xerbî

Kirovî Xerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Kindalê

Kindalê, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Koço Xerbî

Koço Xerbî, anku Koço Ẍerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Korika

Korika, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Mijarên têkildar 
Korikan

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Gabar, Şingal

Gabar, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Girê Reş

Girê Reş, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Girqube

Girqube, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Girka Reşo

Girka Reşo, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Şingalê
Haseb Teberî

Haseb Teberî (erebî: حاسب طبری‎) Abu Ja'far Muhammad ibn Ayyub-i Haseb-i Tabarit stêrnasê fars e.
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e bi xwe di xwe di sedsala 10an de jiyaye.

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Kesên sedsala 10an

Mirin 990
Mîxaîlê Mezin

Mîxaîlê Mezin ango Mîxaîlê Sûrî (bi suryankiya klasîk: ܡܺܝܟ݂ܳܐܝܶܠ ܣܽܘܪܝܳܝܳܐ Mīkhoʾēl Sūryoyo, m. 1199) ji sala 1166an heta 1199an patrîkekî Dêra Ortodoks a suryanî bû. Ew îro wekî nivîskarê Kronîkila serdema navîn a herî mezin tê zanîn, ku berhema xwe bi suryanî berhev kiriye. Materyalên têvel ên din, ku ji hêla wî ve hatine nivîsîn, heta niha zindî mane.

Jînenigarî 
Jiyana Mîxaîl ji hêla Bar Hebraeus ve hatiye tomarkirin. Ew di sala 1126an de li Melitene (îro Meletî) hatiye dinê, kurê Metran Eliyayê (Elias) ji malbata Qindasi bû. Apê wî, abonê Athanasius, di sala 1136an de li Anazarbusê Kîlîkyayê de bûye metranek. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1199an de di şêst û sê saliya xwe de li manastira Bar Sauma miriye.

Galerî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1126

Mirin 1199
Kesên ji Meletiyê
Sohrab Pournazerî

Sohrab Pournazerî (farisî :سهراب پور ناظری)Muzîkvanêkî Kurd dikare Kemançe û tembûr zane. 1983'de hateye dinyayê.

Çavkanî
Websîteya Fermî 
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Mirovên zindî
Cem Yılmaz

Cem Yılmaz (jdb. 23 nîsan 1973) çûleyekî Tirk.

Jidayikbûn 1973
Mirovên zindî
Miryem Qazî

Miryem Qazî, keça heftem a pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî bû. Ew di 1945an de û şeş mehan berî avakirina Komara Kurdistanê li Mehabada Rojhilatê Kurdistanê hatiye dinyayê. Zaroka dawî û herî biçûk a Qazî Mihemed bû.

Li Tehranê (Îran) bi Serdar Begê Caf re zewicî bû û sê zarokên wê hene (Sîrwan, Seyran û Soma).

Di 15ê adara 2020an de bi sedema nexweşiyê li serbajarê Emmana Urdunê çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Jidayikbûn 1945
Mirin 2020
Buxara

Buxara (ozbekî: Buxoro, erebî: بخارى, Bukhara; farisî: بُخارا,‎ Bukhārā, rûsî: Бухара, Bûxara), bajarekî kevn û dîrokî ye.

Çavkanî
Xinzeverek, Baybûrd

Xinzeverek, Xinziverek, Xinzevereka Jêrîn (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qerewêr

Qerewêr, Qerevêr (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Varzihan

Varzihan, Varzehan (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Peraqos

Peraqos (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Salih Demîcer

Salih Demîcer Çîroknivîs, rojnamevan, wergêr û nivîskarekî kurd e.

Ew di 8'ê adarê sala 1972 an de li gundê Şêranê yê girêdayî Kobaniyê hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya seretayî û navendî li gundê Şêranê û lîseya xwe jî li bajarê Kobaniyê, bi dawî kir.

Li dawiya sala 1991an de, Demîcer berî xwe da Libnanê û li zanîngeha wê dest bi xwendina Zanista Siyasî kir.

Di destpêka sala 2007an de ta sala 2012an jî, wî karê pêşkêşkevaniyê di bernameya " Down Town "a Kenala Kurdistan TV kir.

Ji sala 2012 an ve ew li Amerîkayê dimîne. Niha jî di Radyoya Dengê Amerîka de karê xwe yê rojnemavaniyê dike.

Salih Demîcer di sala 1990î de dest bi nivîsîna helbestê kir, lê piştî demek ne dirêj wî berê xwe da nivîsîna kurteçîrokan.

Di sala 2002an de, wî berhevoka xwe ya yekem a kurteçîrokan bi navê Sozne ji Berfê li Beyrûtê çap kir. Berhevoka duyem jî, di sala 2006an de bi navnîşana Dilkoçerê Sirûcê li Şamê hate çapkirin.
 
Salih Demîcer xwe ji wergerê jî bê par nehêlaye. Wî li dawiya sala rabirdûyî de-2019- pirtûka nivîskarê ereb ê navdar Cibran Xelîl Cibra a bi navnîşana Baskên Şikestî wergerandiye kurdî.

Çavkanî 

Damîcer, Salih
Dost, Jan
Helbestvanên kurd
Kesên ji Kobaniyê
Jidayikbûn 1972
Wêjevanên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Bella Hadid

Isabella Khair Hadid () modeleke amerîkî ye. Li Los Angeles, Kalîforniya ji dayik bûye. Bi eslê xwe ereb û holendî ye û xwişka wê Gigi Hadid jî modeleke amerîkî ye. Navê bavê wê Mohamed Hadid e û diya wê Yolanda Hadid e. Di 2012an de dest bi modeltiyê kiriye. Navê wê bi dirustî Isabella Khair Hadid e. Ew li Kalîforniyayê dijî.

Hadid û xwişk û birayên wê bi eslê xwe deh salan li ranchek li Santa Barbara, Kalîforniya hatin mezin kirin. Wekî ciwanek, Hadid siwar bû û xewnên wê hebûn ku beşdarî Olîmpiyadên 2016an li Rio de Janeiro bibe, lê neçar ma ku di sala 2013an de dev ji pêşbaziyê berde ji ber ku ew ji nexweşiya Lyme ya kronîk dikişîne.

Di sala 2014an de, Hadid bi modelên IMG-ê re îmze kir û wê payîzê di Hefteya Moda ya New Yorkê de debuta xwe kir. Kovarên kovarê yên ji bo Vogue Australia, Elle, Teen Vogue û Seventeen li pey bûn, û hem jî kampanyayên ji bo Givenchy, Calvin Klein û Topshop. Hadîd di Hezîrana 2016-an de, bi lîstikvaniya kurtefîlma Tyler Ford, "Private" dest bi lîstikvaniya xwe kir.

Di Kanûna 2016an de, pîşesaziyê ji bo Xelatên Model.com-ê yên Sala 2016-ê dengê xwe da "Modelê Salê".

Çavkanî 

Amerîkiyên ku çûne ser misilmantiyê
Mirovên zindî
Eşere Mubeşere

Eşere Mubeşere (erebî اَلْعَشَرَةِ الْمُبَشِّرُونَ بِاْلْجَنَّةِ ‎ (el-'aşeret-il mubeşşirūne bil cenneh) di hin hrdisan de yê îdîakirin ku ji kesên ku bi cinetê ve hatine mizgînkirin re tê gotin.

Çavkanî 

Sehebayên Muhemmed
Hedîs
Aşxenas

Aşxenas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Mişekrek

Mişekrek (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Lîpane

Lîpane (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Çeqmas

Çeqmas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Dacirak

Dacirak (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Tavûqvank

Tavûqvank (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Zaxnîk

Zaxnîk, Zaẍnîk (, ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Orsor, Baybûrd

Orsor (, ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Pûrge

Pûrge, Porge (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Vartenas

Vartenas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Çerçî

Çerçî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ruşdî

Ruşdî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Taxt, Baybûrd

Taxt (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Teofîlos

Teofîlos (bi yewnanî Θεόφιλος, jdb. 800-805 – m. 20ê kanûna paşîn 842) ji sala 829an heta mirina wî li sala 842an Împeratorê Bîzansê bû. Ew împeratorê duyem ê xanedana Amoriyan bû û împeratorê paşîn ê ku piştgiriya îkonoklasmê dike. Teofîlos bi xwe serokatiya şerê xwe yê dirêj li dijî ereban kiriye, ku di sala 831ê de dest pê kiriye.

Çavkanî 

Împeratorên Bîzansê
Împeratoriya Bîzansê
Mirin 842
Jidayikbûn sedsala 9an
842

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
 20ê kanûna paşîn – Theofîlus, împeratorekî bîzansê
1775

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 20ê kanûna paşîn – André-Marie Ampère, fîzîknasê fransî

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1873

Bûyer

Kurdistan

Cîhan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
 20ê kanûna paşîn – Johannes V. Jensen, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Qişlaqa Jorîn

Qişlaq, Qişlaqa Jorîn (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Serayciq

Serayciq (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Konursu

Konursu (, bi tirkî: Konursu) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye.

Çavkanî 

Gundên Baybûrdê (navend)
Belaxor

Belaxor (, , bi tirkî: Akşar) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye.

Çavkanî 

Gundên Baybûrdê (navend)
Xorsî

Xorsî, Xorsê (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Mijarên têkildar 
Xorsê

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ardûste

Ardûste (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Pinçirke

Pinçirke, Pincirge (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Armûdlî, Baybûrd

Armûdlî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Gokcelî

Gokcelî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Gökler

Gokler (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Seîdyeqûb

Seîdyeqûb, Seîd Yeqûb (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Tomleciq

Tomleciq (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Germinal (pirtûk)

Germinal romaneke Emile Zola ye. Ev roman wekî baştirîn romana nivîskar tê nirxandin. Heman demê de, di wejeya fransî de jî di nav  berhemên sereke û qedirbilind de cîh digire. Di nav klasikên cîhanê de jî cîhekî girîng dadigire.

Naverok 
Ev roman, şerê di navbera karkerên madenê û şerê desthilata Fransayê de ji xwe re kiriye mijar. Rûdanên salên 1860an di romanê de tên vegotin. Serpêhatiyeke rasteqin hatiye vegotin. Eşq û evîn, tekoşîn, xizanî neçarî ev hestên dilsoj gişt bi zimanekî pir bibandor di vê romanê da hatiye vegotin.

Berhema orjînal bi zimanê fransî hatiye nivîsîn. Nêzî 100 zimanan jî hatiye wergerandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Pirtûk
Pirtûkên 1866an
Lucky Vanous

Lucky Joseph Vanous  (jdb.  li Lincoln, Nebraska, DYA) model û lîstikvanekî amerîkî ye. Ew di sala 1994an de piştî ku di nav rêzek dalberînî de ji bo Coca Cola Light li welatê de derket.

Jiyan û kariyer 
Vanous li Lincoln, Nebraska ji dayik bû, û di Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Yekem Ranger Battalion de xizmet kir. Piştî derketinê, wî li Zanîngeha Nebraska ya Lincoln xwend. Ew hate vedîtin dema ku serdana Manhattan kir, û ew li wir gav geriya û model kirin û xwendina xwe li Zanîngeha New York û  Zanîngeha Fordhamê berdewam kir.  Ew di sala 1989an de bi Kristen Noel re zewicî, ​​û ew herdu di sala 1996an de hatin veqetandin.Di lîstina rolên balkêş de rol lîstina Matt Dunning ji bo sezonek li Pacific Palisades û lîstina Chance Bowman di rêzefîlmê 18 Wheels of Justice de ne.

Fîlmnîgarî

Girêdanên derve

Çavkanî 

Aktorên amerîkî
Mirovên zindî
Lisa Thornhill

Lisa Thornhill (jdb.. 30 îlon 1966 li Hardinsburg, Kentucky ,DYA) lîstikvaneke amerîkî ye.

Jiyana berê 
Lisa Thornhill di 30 îlon 1966an li Hardinsburg, Kentucky hate cihanê. Dêûbavên Thornhill J.C Thornhill û Lynda Beauchamp Thornhill in. Xwişkek wê he ye . Thornhill li dora kamyonvanan hate mezin kirin.

Kariyer 
Thornhill ji bo lîstina rola Evelyn Thompson di fîlma The Family Man, Celeste Kane di rêzefîlma wêneguhêzê Veronica Mars, Gwen di  fîlma Life ji sala 2002, an jî Something Like It û wek Ajan Celia "Cie" Baxter ji rêzefîlma 18 Wheels of Justice de herî baş tê zanîn.

Fîlmnîgarî

Fîlm

Wêneguhêz

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
* 

* Lisa Thornhill at allmovie.com

* Lisa Thornhill at tcm.com
Denîz Deman

Denîz Deman, hunermendeke kurd ji Pilûra Dersimê ye.

Jînenîgarî

Denîz Deman bi eslê xwe ji gundê Mercan, li herêma Pilûr a Dêrsimê ye. Li bajarê Stembolê ji dayik bûye, bi hunermend a kurd Hozan Diyar re zewicandî ye.

Digel zarokek malbatê bi 6 xwişk û birayên xwe re, Denîz Deman di temenek biçûk de bi muzîkê re hevdîtin dike. Li gel xwişkên xwe yên mezin, ew stranan bibîrbîn dikin û di navbera hevde dikevin nav nijada stran gotinê.

Deniz Deman, ku wek zarok çû Almanya, xwendina xwe li Almanyayê berdewam kir. Piştî ku ew ji beşa lîseyê xelas bû, perwerdehiya xwe wekî pisporê Nexweşiyên anderm û Taybetmendiya Bedewiyê qedand.

Ji hezkirina wî bo strants û ev xewnê ku wî di dilê xwe de veşartiye, ew albûma xwe "Lori" bi piştgiriya Hozan Diyar derdixe û yekem pêngava xwe ya mezin avêt nav civaka hunera kurdî.

Dîskografî

Albûmên Stûdyoyê
Lorî (2005)
Durî (2009)
Bêje (2014)
Rê (2018)

Vîdeografî

Klîb
Lo Berxo
Lorî
Erzîngan
Nabe
Ax Kurdistan
Sara Min
Esmer
Ax Neçe

Çavkanî

Stranbêjên kurd 
Jinên kurd
Ebdullah bin Zubeyr

Ebdullah bin Zubeyr (erebî: عبد الله بن الزبير; jdb. 624 - m. 692) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji qebîleya Benî Esed e ku li aliyê Misilmanan li dijî Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê şer kiriye.

Serhildana wî

Mijarên têkildar 

 Xelîfeyên Raşidûn

Çavkanî 

Jidayikbûn 624
Mirin 692
Kesên sedsala 7an
Kesên ji Mekeyê

Sehebayên Muhemmed
Osman bin Me'zun

Osman bin Me'zun (jdb. ?, Meke - m. 623 an 624, Medîne), sehabeyê Muhemmed pêxember e.

Osman bin Me'zun misilmanê pêşîn ê sêzdehan e. Bi xwe ku bûye Misilman bi wesîla wî be malbata wî ji bûne misilman. Wextê bûne misilman ji ber zilmê koçî Hebeşistanê kiriye û piştê salan dîsa hatiye Medîneyê.

Çavkanî 

Mirin 623
Kesên sedsala 7an
Kesên ji Mekeyê
Mirin 624
Sehebayên Muhemmed
Jörg Juretzka

Jörg Jurtzka ( jdb. 1955 li Mülheim an der Ruhr,Almanya ) nivîskarekî alman e.Juretzka necar û dartiraşekî  perwerdekirî ye û di nav dinên de ew li Kanadayê kozikên darî  ava kir û encax di sala 1990an dest bi nivîsandinê kir. Îro ew ji ber nivîskarî li înşeatê  dixebite an jî dezgehên şûştina otomobîlan monte dike .

Serlehengê romanên wî yên berê hatine  weşandin detektîvê şexsî yê bi dilê xwe Kristof Kryszinski ye, ku dozên wî di destpêkê de tenê li welatê Juretzka, herêma Ruhr pêk dihat. Ji bo ku cûrbecûr peyda bike, nivîskar lêbelê, serlehengê xwe her wiha li Alpên Swîsreyê, li Spanya, li ser keştiyek rêwîtiyê û li Rojavayê hov  de jî çalak bû. Diyalogên henekbazî û şêwaza berbiçav a Juretzka-yê, ku gelek rexnegiran pesnê wî didin û kî bi gelemperî rê li berhevdana bi Kinky Friedman re vekir, hate parastin.

Ji sala 2003an û vir de Juretzka wekî senaryonivîs xebitiye.  Di nav ên din de  Ji bo rêzefîlma kanala ProSiebenê " Was nicht passt, wird passend gemacht "  ku bi fîlma Peter Thorwarth bi eynî sernav têkildar e.

Jörg Juretzka li Mülheim an der Ruhr dijî.

Rêzeya Kristof Kryszinski 

 1998 Prickel ISBN 3-434-54042-3
 2000 Sense ISBN 3-434-54041-5
 2001 Der Willy ist weg ISBN 3-434-54053-9
 2001 Enzi@n – Ein Kriminalroman in 54 e-mails(mit Roger M. Fiedler) ISBN 3-8311-1426-9
 2002 Fallera ISBN 3-434-54034-2
 2003 Equinox ISBN 3-548-25684-8
 2004 Wanted ISBN 3-548-25895-6
 2007 Bis zum Hals ISBN 3-548-26670-3
 2009 Alles total groovy hier ISBN 3-867-89064-1
 2010 Rotzig & Rotzig ISBN 3-867-89103-6
 2011 Freakshow ISBN 3-867-89140-0
 2014 TaxiBar ISBN 3-867-89197-4
 2015 TrailerPark ISBN 3-867-89202-4
 2017 TauchStation ISBN 978-3867892070

Berhemên din 

 2006 Das Schwein kam mit der Post (Illustrationen: Papan) ISBN 3-806-75112-9
 2008 Der Sommer der Fliegenden Zucchinis ISBN 978-3-423-71416-7
 2012 Platinblondes Dynamit ISBN 978-3-86532-309-5
 2013 Schlachtfeld der Liebe ISBN 978-3-86532-373-6
 2014 Los Bandidos (nur als E-Book veröffentlicht) ISBN 978-3-86789-587-3

Çîrokên  bi deng 

 "Sense" (WDR 2001, Regie: Leonhard Koppelmann)
 "Das Schwein kam mit der Post" (SWR 2010, Regie: Iris Drögekamp)

Xelatên wergirtî 
Berhema wî ya yekem Prickel (ku berî Sense hate weşandin, her çend paşê hate nivîsandin jî) di 15' ê Xelata Polisye ya Alman de cîhê duyemîn wergirt. Wî ev xelat dîsa di 2002-an de (cîhê sêyemîn) ji bo Der Willy ist weg weg wergirt. Romanên Fallera (2003) û Equinox (2004) ji bo Xelata Friedrich Glauser hatin hilbijartin. Di 2006an de wî xelata sereke ya 10,000 € Xelata Wêjeya Ruhr wergirt.

Bi romana xwe ya sûcê Alles total groovy, ew di sala 2010an de 26emîn Xelata Polisye ya Alman a 2010 de di cihê 3yemîn de qezenc kir. Di 2012 de ew Xelata Ruhr ji bo Huner û Zanistiya Bajarê Mülheim an der Ruhr wergirt ji bo tevahiya xebata wî.

Çavkanî
Necatî Ebdulla

Necatî Ebdulla (Necatî Ebdullah) li sala 1966ê li Hewlêrê hate dinyaye. Dîroknas û nivîskarekê kurd e. Dibistana sereke û ya navendî li Hewlêrê qedand. Paşî xwendina xwe li Fransayê berdewam kir. Li Fransayê di zaningeha Politierê de di beşa dîrokê de mastera xwe xelas kir. Doktoraya xwe jî li heman welatî di zaningeha Xê de li ser dîroka nûdem qedand. Li Başûrê Kurdistanê gelek pirtûkên wî hatine bi Soranî hatine weşandin.

Pirtûkên wî 
Kurdistan û Şerê Osmaniyan û Farsan 1639-1847 ( Weşanên Mukriyanî, Hewlêr, 2001 )
Belgenameyên Frensiyan di derbarê Şêx Ubeydelayê Nehrî de (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2004)
Belgenameyên Frensiyan di derbarê Şêx Mehmûd de (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2006)
Arşîvên Ingilîz û Frensiyan de rêxistinên kurd yênli salên 1918-1933 (Weşanên Jîn, Silêmanî, 2008)
Împerstorî, Hidûd û Eşîr

Çavkanî

Jidayikbûn 1966
Kesên ji Hewlêrê
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Nivîskarên kurd
Dîroknasên kurd
Kurdnasî
Parsingî

Parsingî, eşîrekî kurdên li Bakurê Kurdistanê ye ku bi piranî li herêma Serhedê dijîn. Şêniyên eşîra parsingî bi piranî li gund û navçeyên di navbera Mûş û Bidlîsê de dijîn. Li Parêzgeha Bidlîsê li navçeya Mutkiyê û gundên navçeyê dijîn. Li Parêzgeha Mûşê jî li gundên navçeya Tîl û Dêrxasê bi awayekî piranî dijîn.

Çavkanî

Eşîr
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Arsima spanyolî

Arsima spanyolî an grîba spanyolî pandemiyeke arsimê ku di navbera salên 1918 û 1920an de daket. Arsima spanyolî bû sedemê mirina 50 mîlyon mirovî.

Di dîroka dinyayê de yek ji nexweşiyên mirinê yên herî mezin e.

Mijarên têkildar 
Arsim
Arsima balindeyan (arsima mirîşkan, arsima çivîkan)
Arsima berazan, 2009
Arsima Hong Kongê, 1968-69
Arsima rûsî, 1977-1978
Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20
Covid-19
Pandemî

Çavkanî 

Nexweşî
Karantîna

Karantîna yan jî kerentîne (quarantine) cihek an odeyeke kenargirtî ye. Li wir hem kes an ajalên nexweş û hem jî yên ku nexweşîbûna wan cihê gumanê ye, tên asêkirin.

Piştî biserxwehatina wan kesan û başbûna tenduristiya wan, ew dikarin ji wir derkevin.

Di sala 2020an de, nexweşiya koronavîrusê (Covid-19) baştirî mînak e ji bo asêkirina nexweşan.

Çavkanî 

Tendurustî
Kelênên laşê mirov

Kelên, valahî, kilor, boşayî an jî kortik (bi îngilîzî: cavity) navê malikên hundirê laş e ko mêvandariya endamên laş dike. 

Peyva valahî an jî boşayî ji bo tişt an jî cihên vala tê bikaranîn, lê bi eslê xwe kelênên laşê mirov ne cihên vala ne, bi endam û şaneyan tijî ne. Kelên endamên laş diparêze û cihê wan di nav laş de sabît dike. Kelên  li gor hestiyên derdora wan an jî endamên nava wan tên navkirin.  Di nav laşê mirov de du kelênên diyarkirî heye. Kelêna piştê û kelêna pêşî du kelênên herî gir û herî fireh in di laşê mirov de. Ev herdu kelên jî kelênên hîn piçûktir lixwe digirin, loma em dikarin bibêjin ko di laşê mirov de pênc kelênên serekî heye.

Kelêna piştê 

Kelêna piştê (bi îngilîzî: dorsal cavity) beşa kiloxekelênê lixwe digire. Kiloxekelên bi hestiyên kilox dorpêçî ye demax di nav  kiloxekelên de cih digire. Beşa duyema kelêna piştê, dirkekelên e. Dirkekelên di nav hestiyên birrbirre de cih digire. Dirkepetik di nav dirkekelênê de ye. Kiloxekelên û dirkekelên bi perdeyên mejî dapoşî ne.

Kelêna pêşî 

Kelêna pêşî (bi îngilîzî: ventral cavity), sîngekelên, zikekelên û hewzekelênê lixwe digire. Kelêna pêşî  firehbûn û tengbûna endaman hêsan dike. Wekî mînak; pişik, gede, mîzdank bi awayek serbest dikarin fireh bibin an jî teng bibin bê ko tu ziyan bigihîje endam û şaneyên der dora wan.Sîngeklên bi hestiyên parsû  dorgirtiye. Pişik, dil û soriçik di nav sîngekelênê de cih digirin. Herwiha sîngekelên, lûleyên xwînê û beşek ji koendama lîmfê jî lixwe digire.Navpençik sîngekelênê ji zikekelênê cihê dike. Pirraniya zikekelênê jî wekî mîna sîngekelenê, bi hestiyên parsû dorpêçî ye. Gede, rûvî, kezeb, kîsikê zeravê, gûrçik, borrimîz û pankreas endamên nav zikekelênê ne. Rûyê zikekelênê bi perdeya perîtonê (bi îngilîzî: peritoneum) dapoşî ye. Hewzekelên endamên zaûzê, mîzdank, û tortorikê li nav xwe digire.

Çavkanî 

Biyolojî
Pandemî

Pandemî, epîdemî û nexweşiyeke giran e ku li seranserî cîhanê berbelav e. Li gorî WHOyê dema nexweşî bi asta global û li hemû cîhanê berbelav dibe dibêjinê "pandemî".

Pandemiyên mezin 
Arsima spanyolî
Vîrûsa Korona 2019

Çavkanî 

Nexweşî
Tendurustî
Rewşan Çeliker

Rewşan (jdb. 1980 li Tetwan, parêzgeha Bêdlîsê, bakurê Kurdistanê), stranbêj, bestekar û kemanjeneke kurd e.

Jînenîgarî
Rewşan piştî beşa Şêwirmendiya psîkolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê xelas kir, lîsansa bilind a li ser Lîstikvaniyê li Zanîngeha Bahçeşehîrê xwendiye û di heman demê de perwerdehiya armonî, keman û viyolayê jî wergirtine.

Demeke dirêj li gelek cihan di festîval û çalakiyên cuda de bi Orkestraya Pera Jazz, Oda Orkestraya ÎTÛ û Halîç, Çağdaş Müzik Topluluğu (Klûba Mûzîkê ya Nûjen) û Orkestraya Muzîka Fîlman ya Stembolê konseran li dar xistiye.

Bi koma Acustic Moods û Horizon bi enstrumanê kemanê û bi awayekî vokal cih girtiye. Di heman salê de di Projeya çandî ya Ewropayê de bi Orkestraya Senfonî ya Melodiyên Aştiyê li Ermenistan û Gurcistanê bi dîmenderê orkestrayê Aram Talalyan re xebatên xwe berdewam kirine.

Arşîvên muzîka kurdî yên Radyoya Êrîvanê û Bexdayê û berhevokên bestekarê ermenî Gomidas Vartabed di nav repertuwarê wê de xwedî cihekî girîng e.

Dîskografî

Albûmên Stûdyoyê

Single
Kirasê Te
Azîzakam
Bingol
Desmala Min  (2019)
Kavir (2022)
Yarê (2022)

Fîlmografî

Klîb
Xim Ximê Torevan (2017)
Ax Lê Wesê (2017)
Lo Berde (2018)
Oror (2018)
Selêmo Lawo (2018)
Nubar Nubar (2018)
Sîne (2018)
Kirasê Te (2018)
Azîzakam (2018)
Bîngol (2019)
Newroze Newroze (2019)
Destmala Min (2019)
Wext Lazim Bû (2020)
Gulê (2020)

Belgefîlm
 Dengê Bakûr (2004)

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Kesên ji Tetwanê
Dabeşandina vîrusan

Dabeşandina vîrusan, di nav sîstemekî taksonomîk de dabeşandin û komkomîkirinên vîrûsan dihewîne.Wekî sîstemên dabeşandina dîmaneya rûniştî a zîndewerên xanewî,dabeşandina vîrusan jî mijara gotûbêj û pêşniyazên domdar e.

Mijarên têkildar 
 Koronavîrus

Çavkanî 

Taksonomî (biyolojî)
Axwêran, Baybûrd

Axwêran, Aẍwêran (, , ), gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Lûsunk

Lûsunk (, , , ), gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)