nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Îbn Ebû Seleme

Îbn Ebû Seleme (erebî: ابن أبي سلمة, Navê rastî "Ebû Hefs Omer bin Ebî Seleme Ebdullah bin Ebdulesed el-Mahzûmî") ye, yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember û zirkurê wî ye ku derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Di sala 702an de wefat kiriye.

Çavkanî 

Mirin 702
Xanedana Jin (265-420)

Xanedana Jin (çînî: 晉朝), xanedaneke ku di navbera 265-420an de li Çînê hukumdar bû.  

Xanedan di sala 265an de ji hêla Sima Yan ve hate damezrandin. Xanedan ji 2 beşan pêk dahat. Beşa rojava (265–316) ku paytext Luoyang an jî Chang'an bû. Beşa rojhelat (317–420) ku paytext Jiankang bû.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

 http://www.chinaknowledge.de/History/Division/jin.html

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Nekerek

Nekerek (, , ), gundekî bi ser navenda Mezrayê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Mezra (navend)

Gundên Xarpêtê
Xolpenka Jêrîn

Xolpenka Jêrîn (, , ), gundekî bi ser navenda Mezrayê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Mezra (navend)

Gundên Xarpêtê
Xolpenka Jorîn

Xolpenka Jorîn (, , ), gundekî bi ser navenda Mezrayê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Mezra (navend)

Gundên Xarpêtê
Qûmbarîş

Qûmbarîş (, , ), gundekî bi ser navenda Mezrayê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Mezra (navend)

Gundên Xarpêtê
Şanzdeh Keyanî

Şanzdeh Şahî yan Şanzdeh Keyanî yan jî Şanzdeh Qiralî (çînî: 五胡十六国,  Wǔ Hú Shí Liù Guó, 304 - 439) serdemeke dîrokî ya Çînê ye. Di sala 304an de Liu Yuan (bi eslê xwe Hun e) xanedana Han Zhao damezrand û ev serdem dest pê kir. Di sala 439an de Dewleta Wei ya Bakur bakurê Çînê yek kir û ev serdem bi dawî hat. 

Di vê serdemê de, li deverên bakur û rojavayê Çînê, ji alîye gelên Hun, Sien-pi, Jie, Di, û Qiang va keyaniyên "Pênc Barbar" (五胡; Wǔ Hú) û ji alîyê gelê Han (Çîn) va 11 qralî hate damezrandin.

li deverên başûr û rojhelatê Çînê, Xanedana Jin (晉朝: Xanedana Jin ya Rojava: 西晉; 265 - 314), dema ku ji hêla xanedana Han Zhao têk çu, vekişîya rojhelat û Xanedana Jin ya Rojhilat (東晉; 317 - 420) ava kir.

Şazdeh Keyanî û yên din

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

 https://tr.wikisource.org/wiki/zh:%E6%99%89%E6%9B%B8/%E5%8D%B7101

 
 

Çînî
Xanedanên Çînê
Keyaniyên berê
Sê Împeratorî

Serdema Sê Împeratorîya (çînî: 三国, " Sānguó"  220 - 280 ), serdemeke dîrokî ya Çîn e. Di navbera salên 220-280an de ye. Di wê serdemêda împeratorîyên Wei, Shu û Wu hebun û bî hezra di nav tekoşînekî da bun. Di sala 220an de bi damezrandina xanedana Wei dest pe kir. Di sala 280an de Xanedana Jin ya Rojava xanedana Wu hilweşand û ev serdem bi dawî hat.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

 http://www.hoolulu.com/zh/25shi/04sanguozhi/t-index.htm 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Ekrûz

Ekrûz (, , ), gundekî bi ser nahiya Xankendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Xankendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Xanedana Han

Xanedana Han  (çînî: 汉朝;  "Hàn cháo"), xanedaneke ku di navbera B.Z. 206 – P.Z. 220  de li Çînê hukumdar bû. Ew ji hêla klana Liu, yek ji klanên girîng ên serdemê hate damezrandin. Paytext wê Chang’an e.

Xanedana Han yek ji mezintirên xanedana Çînê ye. Gelê Çînê ji bo rêzdarî, xwe wekî "Gelê Han" bi nav dike. 

Xanedana Han ji dû deman/beşan pek tê.  Ev beş Xanedana Han ya Rojava (B.Z. 206 – P.Z. 8) û  Xanedana Han ya Rojhilat (P.Z. 25 - P.Z. 220 ) e. 

Împerator Han Gaozu hukumdariya otorîter a navendîparêz pêk anî. Barê giran li ser gel kêm kir. Bacên ku ji gel tê hildan kêm kir. Pîştê mirina Han Gaozu, Hui Di derket ser tsxt, lêbelê rêvebirî bî rastî di destê  jina împerator Han Gaozu, Lu Zhi da bû. Lu Zhi, ku 16 salan di desthilatê de ma, di dîroka Çînî de yek ji wan rêveberên jin bû. Pîştî mirina wê  împerator Wen Di û lawe wî împerator Jing (B.Z. 156-B.Z. 141) derketin ser text. Wana jî barê giran li ser gel kêm kir. 

Xanedan her çu bi hêz bu û B.Z. 141an de gelê Hun têk birin. Pîştra di warê aborî û çandinêda peşta çun.

Di dema Xanedana Han ya Rojava da rêvebirên heremî gelekî bi hêz bun. Di sala P.Z. 8 an da Wang Mang xanedana Xin ava kir û destxilatdarîya Xanedana Han ya Rojava bi dawî hat.  Liu Xiu di sala P.Z. 25an de Wang Mang ji text dur xist û bi împeratorî bi vî avayî Xanedana Han ya Rojhilat hate damezrandin. paytext Luoyang bu. Çîn heta sala 220an di bî bandora vî xanedanê da ma.

Mijarên têkildar 

 Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Balafirgeha Mûşê

Balefirgeha Mûşê (navê fermî: Muş havalimanı), yek ji balafirgehên bakurê Kurdistanê ye. Balafirgeh di sala 1992an de hatiye vekirin. Ew 18 km dûrî bajarê Mûşê ye û qada rêwiyan 815 m² ye.

Statîstîka rêwiyan

Çavkanî

https://mus.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2629 

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Mûş (navend)
Ebû Îshaq Kûbûnanî

Ebû Îshaq Kûbûnanî (jdb. ? - m. 1481) yek ji stêrnas û matematîkzanê fars e.Wekî ku navê wî diyar dike, ew ji Kûbûnanê ye, navçeyek gundî bi qasî 150 km bakurê-rojavayê Kermanê ye. Ew di wêjeya farisî û wêjeya erebî de zane bû. Berhemên xwe bi bi zimanê farisî û zimanê erebî nivîsiye.

Çavkanî 

Mirin 1481
Kesên sedsala 15an
Stêrnasên faris
Nivîskarên zimanê erebî
Nivîskarên zimanê farisî
Zanyarên misilman
Balafirgeha Çewlîgê

Balafirgeha Çewligê (navê fermî: Bingöl Havalimanı) yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye. Balafirgeh 20 km dûrî bajar û di sala 2013an de hatiye vekirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

https://bingol.dhmi.gov.tr/Sayfalar/PageNotFoundError.aspx?requestUrl=https://bingol.dhmi.gov.tr/havaalanlari/default.aspx

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Agiriyê

Balafirgeha Agiriyê, yan jî Balefirgeha Ehmedê Xanî ya Agiriyê (navê bi fermî: Ağrı Ahmed-i Hani Havalimanı), yek ji balafirgehên herêma Bakûrê Kurdistanê û li bajarê Agiriyê ye.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

https://agri.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=1865 

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Geverê

Balafirgeha Geverê yan jî Balefirgeha Selahedînê Eyûbî ya Geverê (navê bi fermî: Hakkâri Yüksekova Selahaddin Eyyubi Havalimanı) balafirgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Balafirgeh li navçeyê Gevera Colemêrgê hatiye avakirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Şirnexê

Balafirgeha Şirnexê yan jî Balefirgeha Şerafettin Elçi ya Şirnexê (navê bi fermî: Şırnak Şerafettin Elçi Havalimanı), yek ji wan balafirgeheke Bakurê Kurdistanê (Tirkiyê) ye. Balafirgeh li Cizîra Şirnexê hatiye avakirin. Balafirgeheke sivîl e ku ji bo firînên navxweyî tê bikaranîn, 10 kîlometre dûrî Cizîrê li Şirnexê ye. Balafirgeh bi lêçûna 120 mîlyon lîreyî hate çêkirin. Balefirgeh di 26ê tîrmeha sala 2013an de hatiye vekirin. Navê balefirgehê ya fermî navê siyasetmedarê Kurd Şerafettin Elçi lê hatiye kirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Şeng

Şeng, yek ji albûmên hûnermend Hozan Kawa ye. Albûm ji aliyê Kom Mûzîkê ve hatiye çapkirin û 13 stranên alnûmê heye

Stran
Rasti • 5:46
Amed • 5:20
Marali Me • 5:19
Can Kurdistan • 4:07
Sebra Me Nema • 5:12
Ez Xeriya Me • 6:00
Ruken • 3:46
Peri • 6:01
Gewre 5:16
Xozge• 4:53
Delal • 5:02
Mordem • 4:14
Dilber • 5:02

Albûmên kurdî
Feryad

Feryad, yek ji albûmên hûnermend Hozan Kawa ye. Albûm ji aliyê Kom Mûzîkê ve hatiye çapkirin û 13e stranên alnûmê heye.

Stran
Feryad • 6:06
Banga Yekitiye • 5:01
Gulçin • 4:31
Mordem • 4:31
Berfin • 5:31
Çavbelek • 4:42
Rinda Mim • 4:01
Sabihe • 5:12
Dile Min • 5:18
Be Te• 5:51
Hewşa Me • 2:02
Temir • 3:33
Lawo Milani • 4:32

Girêdanên derva
Rojava (Albûm)

Rojava, yek ji albûmên hûnermend Hozan Kawa ye. Albûm ji aliyê Kom Mûzîkê ve hatiye çapkirin û 13e stranên alnûmê heye.

Stran
Jînen Azad • 6:01
Azadi • 4:04
Kurdin • 4:35
Hunermend • 5:37
Rojava • 4:09
Gulên Ber Biroj • 5:48
Penaber • 5:27
Çavşîn • 4:57
Sewda • 5:35
Hewreman • 3:32
Cîgera Mi • 5:40
Rizayê Xalid • 6:54
Sînemê • 6:37

Girêdanên derva

Albûmên kurdî
Kom Müzik (şirket)

Kom Müzik, pargîdaniyeke multîmedyayî ya kurdî ye. Şirket di sala 1987an de li bajarê Stembolê hatiye avakirin

Girêdanên derva
Profîla Înstagramê
Kanala YouTubê

Çavkanî

Şirket
Cenga Jinê (albûm)

Cenga jinê yek ji albûmên hûnermend hozan Diyar e ku di sala 1998'an de ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.

Stran
Bêrîtan • 4:44
Xerîbî • 4:06
Cenga Jînê • 4:07
Porê Porê • 3:40
Welatê Min • 4:29
Sehîdê Bismilê• 5:23
Lolo Lawko • 3:50
Heval Heval • 5:24
Hayde Lolo • 5:12
Zeriyê • 4:39
Yarê Delalê • 4:24
Qulinq  • 4:39
Potporî • 6:10

Girêdanên derva
Giradana youtube musicê
Albûmên kurdî
Wey dinyayê (albûm)

Wey dinyayê, yek ji albûmên hunermend Diyar Dêrsim e û ji aliyê Kom mûzîkê ve di sala 2000an de hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.

Stran
Wey Dinyaye • 5:47
Holik Çekir • 4:28
Qismet • 4:33
Çavreş • 4:11
Le Le Daye • 5:05
Biz Bu Yola Baş Koymuşuz  • 3:50
Doza Meyê Namirî • 4:00
Rêya Azadi • 4:14
Gula  Min • 4:45
Ditirsim Dayê • 5:00
Bira Husen • 6:27
Delala Min Megrî • 2:57
Pîrê • 5:23

Girêdanên derva
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Tîna rojê (albûm)

Tina rojê, yek ji albûmên hunermend Diyar Dêrsim e û ji aliyê Kom mûzîkê ve di sala 2002an dehatiye tomarkirin. 14 stranên albûmê hene.

Stranên albûmê 
Tina Rojê • 5:37
Rindika Dersimî • 4:54
Narine • 4:19
Qederê • 4:08
Esmerê • 4:53
Dayê Welle Nabe• 4:22
Ez Bimiryama
Dile Min • 4:49
Piroz Be • 5:06
Papûrê • 4:52
Weylê Salê • 5:22
Çime Çime • 4:44
Vay Benim Kardeşim
Gulê Gulê • 5:18

Girêdanên derva
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Balafirgeha Meletiyê

Balafirgeha Meletiyê (bi navê fermî: Malatya havalimanı), yek ji balafirgehên herêma Bakurê Kurdistanê û 34 km dûrî bajarê Meletiyê ye.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Semsûrê

Balafirgeha Semsûrê, 22ê gulana 1998an hatiye vekirin û yek ji balafirgehên herêma Bakurê Kurdistanê ye.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî 

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Qersê

Balafirgeha Qersê (bi navê fermî: Kars Harakani Havalimanı), yek ji balafirgehên li herêma Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1998an de li bajarê Qersê hatiye vekirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

https://www.kars.dhmi.gov.tr/

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Şintil

Şintil (bi ermenî: Շենթիլ, Şentil, , , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Balafirgeha Îdirê

Balefirgeha Îdirê (), yek ji balafirgehên herêma bakûrê Kurdistanê ye û ji 16 km dûrî bajarê Îdirê ye.

Statistîkên rêwiyan

Çavkanî

https://www.igdir.dhmi.gov.tr/havaalanlari/sayfa.aspx?hv=46&mnu=4440#.WUBo5pLyjIU

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Şebgan

Şebgan (, , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Balafirgeha Erzînganê

Balefirgeha Erzînganê (bi navê fermî: Erzincan havalimanı), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye di sala 1988an de li bajarê Erzînganê hatiye vekirin.

Statîstîka rêwiyan

Çavkanî

https://www.erzincan.dhmi.gov.tr/havaalanlari/default.aspx?hv=23/

Erzîngan
Erzîngan
Balafirgeha Erzîromê

Balefirgeha Erzîromê (bi navê fermî: Erzurum havalimanı), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1966an de hatiye vekirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

http://airlinehaber.com/anadolujetin-yeni-seferleri-basliyor/ 

Erzîromê
Erzîromê
Axinesiya Jorîn

Axinesiya Jorîn, Aẍinesiya Jorîn (, , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Balafirgeha Dîlokê

Balafirgeha Dîlokê (bi navê fermî: Gaziantep havalimanı) yek ji balafirgehên bakûrê Kurdistanê ye û di sala 1976an de li bajarê Dîlokê hatiye vekirin.

Statistîkên rêwiyan

Çavkanî

https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/PageNotFoundError.aspx?requestUrl=https://www.dhmi.gov.tr/istatistik.aspx 

Dîlok
Dîlok
Mûrî, Melakendî

Mûrî (bi ermenî: Մուռի, Muri, , , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Konk

Konk (bi ermenî: Գոնք, Konk, , , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Tilenzît

Tilenzît, Tilenzîg, Tilenzîk (bi ermenî: թլանցիկ, Tlantsik, , , ), gundekî bi ser nahiya Melakendiyê ya navçeya Xarpêtê ve ye li parêzgeha Xarpêtê (Elezîz).

Çavkanî 

Melakendî

Mezra (navend)
Gundên Xarpêtê
Balafirgeha Gurgumê

Balafirgeha Gurgumê (), yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1996an de hatiye vekirin.

Statistîkên rêwiyan

Çavkanî

https://kahramanmaras.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2360 

Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Balafirgeha Sêwasê

Balafirgeha Sêwasê yan jî Balafirgeha Nuri Demirağ ya Sêwasê  (), yek ji balafirgehên bakûrê Kurdistanê ye. Balafirgeh di sala 1957an de hatiye vekirin.

Statîstîkên rêwiyan

Çavkanî

sivas.dhmi.gov

Balafirgeh
Balafirgehên Tirkiyeyê
Balafirgehên li Kurdistanê
Xanedana Qin

Xanedana Qin (), xanedana yekeme kû li Çînê hukumdar bûye. Di navbera B.Z. 221 - B.Z. 206an de rêvebirî kir. Ew ji alîyê şervan Qin Shi Huang di Serdema Dewletên Şer Dikin de hate damezrandin. Qin Shi Huang gelek dewletên din ên li herêmê têk bir û Çîn yek kir. Qin tenê ji bo demek pir kurt hukumdariya Çînê kir. Di wê demêda Artêşa terrakotayî û gora Qin Shi Huang ava kir. Dest bi yek kirina Dîwarê Çînê kir. Yekemîn car rêvebirên Çînê pêşgira "împerator" bi kar anîn.  Ji ber vê yekê  Qin Shi Huang bi nevê yekemîn împeratorê Çînê tê zanîn.

Xanedan piştî ser hildana têk çû, xanedana Han hate damezrandin. 

Di serdema xanedana Qin de pêşkeftin di bazirganî, çandinî û leşkerî de çê bun.  Li Çînê yekemîn fermandariya dewleta burokratî ya navendî ya yekbûyî hate damezrandin. Ji bo hemû kesî zagonek, yekîtîya pereyê, rê, standardên pîvanê û dirêjahî yê, standartkirina nivîsandinê ha pêk anîn. Ji ber ku gel kevneşopiyên kevn ji bîr bikin pirtûk hatin şewîtandin û zanyarên berê hatin bin ax kirin. Ev çalakî wekî "şêwitandina pirtûkan" kete dîrokê.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

 https://simple.wikipedia.org/wiki/Qin_dynasty

Xanedanên Çînê
Gora Qin Shi Huang

Gora Qin Shi Huang (çînî: 秦始皇陵;  "Qínshǐhuáng Líng"), gora împeratorê yekemîn yê Çînê Qin Shi Huang e. 

Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî. Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.  

Artêşa terrakotayî ji bo parastina Gora Qin Shi Huang hate çê kirin. 

Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.

Çavkanî 

 Portal, Jane. "The first emperor of China: new discoveries & research: later this month the British Museum unveils an unprecedented loan exhibition of the terracotta warriors and other discoveries made at the 3rd-century BC tomb complex of Qin Shihuangdi, China's first emperor. Jane Portal, the exhibition's curator, explains the importance of the new finds." Apollo Eylül 2007: 54+. Academic OneFile. Web. 11.07.2016

Çîn
Çînî
Cihên arkeolojîk
Dîrok
Safiye bint Huyey

Safiye bint Huyey (b. 610 - m. 670, Medîne) yek ji jinên Muhemmed pêxember e. 
Navê wê yê rastî Zeyneb e. Bi xwe keça Huyey bin Extab e.

Bavê wê ji Yehûdiyê Medîneyê bû. 
Navê mêrê wê yê berê Selam bin Mîşkem el-Kuradî bû.

Binêrin 
Zewacên Muhemmed

Çavkanî 

Jidayikbûn 610
Mirin 670
Gravîte

Gravîte an hêza erdkêşî, hêza ku ji aliyê dendika gerdunê bandor li ser hemû cisma dike ye. Li fezayê hêza kişandina hemû madeya heye. Ji ber vê çendê ya gerdûnê jî heye. Ev hêz li ser ruyê erdê maxîmûm e. Her çiqas ji gerdûnê dur bibin an di hundirê gerdûnê ve herin ev hêz kêm dibe û li dendikê ev hêz dibe sifir.

Çavkanî 
http://tirsik.net/index.php?mijarid=9193

Fizîk
Jerwan

Jerwan herêmek bakurê Mûsilê ye li parêzgeha Dihokê ya Kurdistanê . Cih ji keskatiyê ve zelal e û bi bejahî vekirî ye. 

Cih navdar e ji bo kavilên gelek mezin e kanal sînor Rûbarê Khenis, çêkirin, ji du milyonan zêdetir kevirên spehî û bi bikaranîna kemerên de kevir û çîmentoyê dijî avê.  Hinek wê wekî kanaleka kevnar a dinyayê dihesibînin,  tiştê ku Romayiyan ji pênc sedsalan hatine çêkirin pêşdîtin.

Kanalê Jêrwan 
Dalanecok (Jêrwan) beşek e Kanala Atrushê ya mezin a ku ji hêla padîşahê Aşûrî Sennacherib ve di navbera 703 û 690 BZ  de hatî çêkirin da ku avên li baxçeyên berbiçavên Nînewa avê  bi ava vexwarinê ji nihala Khenis, 50 km li bakurî. 

Parêzgeha Neynewayê
Koordînat li ser Wîkîdatayê ye
Serdema Dewletên Şer Dikin

Serdema Dewletên Şer Dikin (çînî: 战国时代;  "Zhànguó Shídài"  sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221 ) serdemeke dîrokî ya Çîn e. Navbera sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221an e. Pîştî Serdema Bihar û Payiz des pê dike û bi damezrandina Xanedana Qin dawî dîbe.

Wekî Serdema Bihar û Payiz, di wê demêda jî tû hêza Keya tunebu. 

Navê ku ji serdemê re hatîye dayîn, ji pirtûka bi navê "qeydên dewletên şer", ku di dema Xanedana Han de hatîye nivîsandin, tê.

Serdema Dewletên Şer Dikin, serdemek e ku fermandarên herêmî, êrişê dewletên li dora xwe dikin û serweriya xwe xurt dikin. Bi vê yekê, heft dewletên mezin derdikevin holê. 

Di wê serdemêda çêkên ji hesin hatine çêkirin derketin holê.  Sed dibistanen raman, ya ku tê de Taoîzm, Legalîzm û Mohîzm ji he bû, di vê serdemêda pêşve çû. Stratejîstê leşkerî Sun Tzu (Sun Zi), pirtûka xwe ya gelekî naskirî " Hunera Şer" di vê serdemêda nivîsî. Digel vê xebata, di vê serdemê de pîrtûka "Heft Klasîkên Leşkerî" jî hate nivîsîn.

Heft Dewletên Şervan 

 Chu (楚)
 Han (韓/韩)
 Qi (齊/齐)
 Qin (秦)
 Wei (魏)
 Yan (燕)
 Zhao (趙/赵)

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Serdema Bihar û Payiz

Serdema Bihar û Payiz (çînî: 春秋时代, " Chūnqiū Shídài" ,  B.Z. 722- B.Z. 481 ), serdemeke dîrokî ya Çîn e. Dema navbera salên B.Z. 722- B.Z. 481an e. Ev serdem navê xwe ji pirtûka Konfusyus "Qeydên Bihar û Payizê" hil dide.

Di Serdema Bihar û Payizê de, Çîn li 170 dewletên piçûk hatibu parvekirin. Şer û erîş di navbera van dewletanda pêk dahat.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Komeleya Veguheztina Hewayî ya Navneteweyî

IATA yan jî Komeleya Veguheztina Hewayî ya Navneteweyî, (bi îngilîzî: International Air Transport Association) saziyeke navnetewî ye ku bi armanca kontrolkirina standartên teknîkî û jibo kontrolkirina bihayê veguhestinên navneteweyî ya pargîdaniyê hewayî hatiye avakirin.

Dîrok 
IATA, di 19ê nîsana 1945an de  li bajarê Havana, ya Kûba yê hate damezrandin. Sazî, jibo hevkariya pargîdaniyê hewayî û pêşxistina karûbarên hewayî yên ewle hate avakirin.

Salên pêşî ya IATA yê de 57 endam û  31 ​​netewe hebûn. Pargîdaniyê endama bi piranî ji Ewropa û Amerîkaya Bakur bû. Îro li seranserê Cîhanê ji 120 netewe û 290 pargîdaniyê hewayî ya endam hene.

Çavkanî
Muhemmed Farisî

Muhemmed Farisî an Muhemmed bin Ebûbekir Farisî (m. 1278) yek ji stêrnas û muzîkvanê fars e ku li Yemenê li bajarê Edenê ji dayik bûye. Nivîskarê berhema "Tuhfa"yê ye.

Navê wî yê rastî; Ebû Ebdullah Bedredîn Muhemmed bin Ebî Bekir bin Muhemmed bin Hesen bin Elî bin Farisî Elteymî ye.

Çavkanî 

Stêrnasên faris
Mirin 1278
Kesên sedsala 13an
Elîkirpûn

Elîkirpûn () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an gelhe ya Gundê Elîkirpûn 430 kes e.

Girêdanên derva

Çavkanî

Gundên Tîlê
Andak

Andak, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an gelhe ya gund 366 kes e.

Çavkanî

nufusune.com/korkut

Gundên Tîlê
Ardong

Ardong, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Di deşta Mûşê de cih digire.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Ardong 1.130 kes e.

Çavkanî

nufusune.com/korkut

Gundên Tîlê
Gêsan

Gêsan, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Agahîyên biqêr

Gundên Tîlê
Hars, Tîl

Hars, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Tîlê
Nok, Tîl

Nok () gundekî bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Pizongan

Pizongan, () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Tirmêt

Tirmêt, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Tîlê
Ûriman

Ûriman, () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Di herêma çiyayî de cih digire.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Vartihak

Vartihak, () gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Zigak

Zigak, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Tîlê
Zirkêt

Zirkêt, () gûndeke bi ser navçeya Dêrxas a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Qelereş

Qelereş, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva
Kumbetan

Kumbetan, () gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Di deşta Mûşê de cîh digire.

Gelhe

Girêdanên derva
Xanedana Zhou

Xanedana Zhou (çînî: 周朝;  "Zhōu Cháo"),  xanedaneke ku di navbera B.Z. 1027 - B.Z. 256an de li Çînê hukumdar bû.  Ev xanedan, di dîroka Çîn da, xanedana herî dirêjtir rêvebirtî kirîye ye. Nêzîkî 770 sal revebirîya Çîne kir.

Xanedana Zhou, bi barkirina paytext ji bajarê Gao berve bajarê Luoyang, bu dû beş (Xanedana Zhou ya Rojava û Xanedana Zhou ya Rojhilat). Dîroka Xanedana Zhou ya Rojhilat ji dibe dû beş (Serdema Bihar û Payiz û Serdema Dewletên Şer Dikin ).

Xanedana Zhou ya Rojava ji sala 1027 (B.Z.)an heta 771 (B.Z.)an rêvebirî kir. Zhou Wuwang, ku bajarê Gao wekî paytext îlan kir, xanedana Shang hilweşand û bi avakirina artêşek yekgirtî û bi alîkariya serokên din re xanedana West Zhou saz kir. Pîştî mirina Zhou Wuwang,  Zhou Chenwang derket ser text, lê ji ber ku gelek ciwan bu, apê wî Zhou Gongdan welat bi rêvebir. Piştî aramkirina welat, Zhou Gongdan serhildanên ku derketin tepisand. Xanedana Zhou ya Rojava hêza xwe xurt kir. Di serdema Xanedana Zhou ya Rojava de rejîmên bêhempa hatin ava kirin. Mînakî, "Rejîma Jin Tian", "Rejîma Prînsîla", "Rejîma Guo" û "Rejîm Protokolê" hin ji van in.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Keyayên Xanedana Zhou

Çavkanî 

 http://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/sayfa.php?id=59 
 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Xanedana Shang

Xanedana Shang (çînî: 商朝  "shāng cháo"), xanedaneke ku di navbera B.Z. 1600 - B.Z. 1027an de li Çînê hukumdar bû.

Berevajî xanedana Xia ya nîv-efsanewî, delîlên dîrokî hebûna Xanedana Shang piştrast dike. Ji ber vê yekê Xanedana Shang wekî xanedana yekem a Çînê tê hesibandin. Nimûneyê yekem yê nivîsên Çînê di vê demê da tên xuya kirin.

Binêre 
Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê
Axwêran, Milazgir

Axwêran, (bi tirkî: Akören) gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Çavkanî 

Gundên Milazgirê
Elîkan, Milazgir

Elîkan, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Azo, Milazgir

Gundê Azo, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Banî, Milazgir

Axwêran, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Dûynûk

Dûynûk, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Xanedana Xia

Xanedana Xia (), xanedaneke niv-efsanevî ye ku di navbera B.Z. 2200 - B.Z. 1800an de li Çînê hukumdar bû. Delîlên dîrokî hebuna hebûna Xanedana Xia piştrast na ke.

Binêre 
 Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

Xanedanên Çînê
Fişvan

Fişvan, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Hîtik

Hîtik, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Kûtkan

Kûtkan, () gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Malbant

Malbant, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Mezragewrik

Mezragewrik, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Mîro, Milazgir

Gundê Mîro, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Nazê, Milazgir

Gundê Nazê, () gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Milazgirê
Roşkan

Roşkan, () gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Şebbo

Şebbo, () gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Zikreş, Milazgir

Zikreş, () gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Milazgirê
Sûspêrt

Sûspêrt (), gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye. Gûnd li herêma çîyayî ya Kosorê cîh digire.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Mizgeftok, Tîl

Mizgeftok (), gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Sinak

Simak (), gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Xicîtan

Xicîtan (), gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Xewneke Di Nava Xewnekê De

Xewneke Di Nava Xewnekê De( sernavê îngilîzî  A Dream Within a Dream) "helbestek e ku ji hêla helbestvanê amerîkan Edgar Allan Poe ve hatî nivîsandin, yekem car di sala 1849an de hatî weşandin. Helbest xwedî 24 rêzike ye, di nav du çarîn de dabeş bûye.

Teksta helbestê 
Hilde vê ramûsanê ser eniyê!

Ku ji te vediqetim niha

Bihêle eşkere bibêjim wiha-

Tu ne xelet î ku dibêjî

Rojen tev xewnek bûn. 

Hindî ku hêvî firîbe dûr, 

Li nava şevekê an li nava rojekê

Li nava dîmenekê an li nava hîç tiştekî

Ji ber vê kêmtir dibe?

Tev tişta ku em dibînin an jî xuya dibe

Bes xewneke di nava xewnekê de ye?

Ez disekinim di navbeyna gurrîna qerxekî de

Ku pêl dibe

Û bi destên xwe digirim libên xîza zêrîn-

Çi qas kêm in! Çawa dixişin ji nava tiliyên min

Ber bi kûrahiyê ve,

Li pey digirîm -li pey digirîm!

Loo Xwedêyo!

Aya ez ê nikaribim wan zeft bikim

Bi misteke bêtir şidiyayî?

Loo Xwedêyo!

Hema yekê rizgar bikim ji pêla zalim?

Tev tişta ku em dibînin an jî xuya dibe

Bes xewneke di nava xewnekê de ye?

Wergera kurdî 
Wergêrê kurd Samî Hêzil ev helbest di pirtûka xwe ya bi sernavê Qelareşk û Bîst Helbestên Din (2004) de wergerand bo kurdî. Di Weşanên Bajar de derket.

Helsengandin 
Helbest gava ku çav li tiştên girîng ên di jiyanê de diqulipîne, helbestê dişoxilîne. Fêm kir ku ew nekare dest jî bide pirçeke xîz   , ew ji pirsa xwe ya dawî tê ku gelo her tişt tenê xewnek e .

Dîroka weşandinê 
Helbest cara yekemîn di 31ê Adarê sala 1849an de, di kovara bostonî The Flag of Our Union de weşandî bû.Weşana heman  hebû tenê du hefte berî weşana yekem ya Poe bi navê "Hop-Frog bû . Meha pêşîn, xwedan Frederick Gleason ragihand ku ew êdî nema bikare pere ji bo her gotar an helbestên ku weşandiye bide.

Adaptasyon 

 Picnic at Hanging Rock, çîrokek di derbarê komek keçan de ku winda dibin dema ku di rêwîtiyek zevî de diçin avakirina kevirek di destpêka sedsala 20an de, bi dengek li ser wê yekê dest pê dike ku dibêje "Ya ku em dibînin û ya ku em xuya dikin lê xewnek e.Xewneke di nava xewnekê de.
Albuma Alan Parsons Project Tales of Mystery and Imagination (Alan Parsons Project) bi rêzgirtineke enstrûmental a helbestê ve bi  vebû. Ji nû ve berdana wê ya 1987an de bi çîrokeke Orson Welles bû.

Çavkanî
Zorava, Tîl

Zorava (), gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Tîlê
Demirçî

Demirçî (), gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Tîlê
Mîxaîl Semenovîç Lazarev

Mîxaîl Semenovîç Lazarev (jdb. 8ê gulana 1930an li Mosko, Sovyeta berê - m. 7ê adara 2010an li Mosko, Rûsya), dîroknas û lêkolînerekî rûs bû.

Berhem
Împêrîyalîzm û pirsa Kurdan (1917-1923), Weşanên Roja Nû, 2002, 388 rûpel
Kêşey Kurd: 1896-1917, cîlda yekem, Maṭbaʻat al-Jāḥiẓ
 Kürdistan Tarihi, Weşanxaneya Avestayê 2001

Çavkanî

Jidayikbûn 1930
Mirin 2010
Kurdnasên rûs
Dîroknasên rûs
Oncelî, Kop

Oncelî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhenasî

Çand 
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Fileyan li gund Kurd û File dijîyan.

Erdnigarî 
Gundê Oncelî çemê Murad û çemê Avakor heye.

Aborî 
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyîkirina heywanaye.

Çavkanî 

Gundên Kopê
Memanî

Memanî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Bîtîlî

Bîtîlî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Qentirman

Qentirman, perestgeh û gundekî ku bi ser navçeya Xelfetiya parêzgeha Rihayê ve ye, ji nêzîkê 100 mali pêk zêdetir e.

Dîroka gundê Qentirmanê 
Gundî pîr û nêzikî… bi zarokan re ye. Her çend jimara xaniyên digihîje gelek pir e, ji ber vê yekê jî ku prosedurên pêwîst di wextê xwe de nehatine pêkanîn, lê heya sala 2019an wek bendav hilweşe. Ji ber vê yekê, serekê gund serê mêşên dakêşî bû, lê serayê gund Yûsuf Sonmez di sala 2019an de bû. Beşek ji piraniya ciwanan, ku di axê de zeviyê wan tune, ji ber xebata xwe koçî Dilok û derveyê  welêt (Ewropa) kirine.

Careserkirina Qentirman bi xwestina ku ji Bira dirêj sûd werbigire dest pê dike (yek ji wan awarte ye) nêzî mizgefta bendavê. Li gorî agahiyên ku ji benderên mezin hatine bidestxistin, her wiha tê gotin ku devera ku miyan lê tê çandin pir zêde bû û ew bîhnên darê dişewitîn û dibûn fermandar û ew şev peyda bû. Lê tê gotin ku ev rewş vedigere 150-200 sal. Koye pêşî hat ba malbata ku bi Male Hem-i Heci (Keserler) tê nasîn, piştre ew koçerê paşîn ê Male Xelîl-i Ali (Korkmazlar), Mala Eli Res (Yenerler) û Male Hus (Atmacalar) bû. Lê yekem rûniştina li bakurê rojavayê bendavê, ku wekî Gulbari tête nasîn, çareseriyek e. Rastiya ku van malbatan keçikan bi cendekan re didin û distînin, ji wan re dibe alîkar ku ew di jiyanek aram de bijîn. Navê xwe ji avahiyek pir kevn a nêzî mizgeftê digire û bi kevirên keviran hatiye afirandin. Di derbarê dema vê avahiyê de çi agahiyek rast tune. Bi karanîna wêranên di şikeftê de, mizgeft bi xweşikî hate xemilandin û pişt re di sala 1990an de ev mizgeft ji nû ve hate çêkirin.

Meriv pir hêsantir e ji ber ku bayê li ser riya Xelfetî - Rihayê ye. Li rojavayî Gogana Jêrîn (Asagi Goklu), li aliyê bakur û rojava Sercî (Saruca), li bakur Sêrmaliya (Sarmali), li rojhilat Qelxan (Kalkan) û li başûr Melem.

Xana Qentirme 
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.

Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.

Çavkanî 

Gundên Xelfetiyê
Hollê Xanim

Hollê Xanim ( bi almanî Frau Holle ) çîrokeke almanî ye ku ji hêla Birayên Grimm  ve di Çîrokên Zarokan û Malan de di sala 1812an de hatî berhevandin (KHM 24) Ew ji Aarne-Thompson tîpa 480 e. Çîrok ji aliyê Rezoyê Osê ve ji bo Kurdî hatiye wergerandin.

Naverok 
Jinebiyek ji keça wê ya har, xedar û ne stûyê bedew, zexmkar hez dike. Ew neçar e ku li binê darikê rûne û bizivire heya ku tiliyên wê xwîna xwe diqewimin, dema ku yê din li malê tiştek naxweze. Dema ku paqijkirin, pincara xwînê di nav şahiyê de dikeve. Mêrik dixwaze wê vegerîne, bikeve nav gûzê û di berbangê de hişyar dibe. Li wir ew bi daxwazê ​​daxwaz dike ku nan ji sûkê derxe û sêvan ji dara hiltîne. Ew jina pîr Hollê bi diranên xwe yên mezin re xizmet dike, bi nermî nivîna xwe dihejîne, pişt re jî li dinyayê berf dibare. Di dawiyê de ew dixwaze ku here malê, Hollê Xanim wê di nav deriyekî re vedike, li wir zêr li wê tê û her weha reelê xwe dide wî. Jinebî jî keça xwe li wir dişîne, lê ew lal e ji ber ku ew qet fêr nekir ku meriv çawa bixebite. Ji ber vê yekê, ew li gorî daxwazên nan, sêv û ne jî yên Hollê Xanim tevnagere. Wekî ku xêrxwazî, zeft li ser wê dikeve ku jê dernakeve.

Çavkanî 

Çîrokên Birayên Grimm
Dêlikan, Kop

Dêlikan, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Gundên Kopê
Hesingiran

Hesingiran, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Hêrgiz

Hêrgiz, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Şêxberat

Şêxberat, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Şêxweliyan

Şêxwelîyan, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derve

Gundên Kopê
Gulçîmen, Kop

Gulçîmen () gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derve

Gundên Kopê
Şîrvanşêx

Şîrvanşêx, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Bilêcan, Kop

Memanî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Miradbegî

Miradbegî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Kopê
Tirdap

Tirdap, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Xarabêşar

Memanî, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Mirbar

Mirîbar, () gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.

Gelhe

Girêdanên derva

Gundên Kopê
Siegfried & Roy

Siegfried & Roy (z. 13'ê hezîranê 1939'an li Rodenheim, German Reich / 3ê çiriya pêşîn 1944'an li Rodenheim, German Reich – 8ê gulanê 2020'an li Las Vegas, Nevada, duwaye mejî û efserên Alman-Amerîkî bûn, ku herî baş ji bo xuyangên xwe bi şêr û tirên spî dihatin zanîn.

Fischbacher, Siegfried
Horn, Roy
Horn, Roy
Mêr
Amerîkî
Karsaz
Aktor
Begbûrcî

Begbûrcî, Beybûrcî (,  ), gundekî Xelfetiya parêzgeha Rihayê ye.

Çavkanî 

Gundên Xelfetî
Bendik

Bendik () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

www.mus.gen

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Şimlag

Şimlag () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Migrakom

Migrakom () bajarokeke bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarokê 2,138 kes e

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Îrîştêr

Îrîştêr () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Zixak

Zixak () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Vartax

Vartax () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Ûçtam

Ûçtam () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Xivyan

Xivyan () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

www.mus.gen

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Xivyareş

Xivyareş anjî Rêyaxivyan () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

Gundên Dêrxasê
Kurdûçtam

Kurdûçtam () gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.

Gelhe

Çavkanî

mus.gen.tr

Girêdanên derva

Gundên Dêrxasê
Serhildana Cafer Faracis

Serhildana Cafer Faracis li herêma Mûsilê li dijî desthildata îslamî li sala 930an de rûdide. Serkêşê serhildanê Cafer Faracis bû ku ji malbateke girîng ya kurdan bû

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî
Can da (albûm)

Can da albûmeke hunermendê kurd Seîd Yûsiv e. Albûm ji dozdeh stranan pêk tê û ji aliyê Kom Müzik Yapım ve hat çêkirin.

Stranên albûmê
Aso
Can da
Dengê min dernayê
Dersîm
Dilber hat û dibezî
Evîna ne ji dil
Tu bejin lav lav î
Min dî zerî
Nazê
Rindê mal li gundî
Wê cila reş

Çavkanî

Albûmên kurdî
Seîd Yûsif
Suheyl bin Emr

Suheyl bin Emr (erebî: سهيل بن عمرو) sehabeyê Muhemmed pêxember e ku piştî Fetha Mekeyê bûye misilman. Pêşiya misilmanbûyîna xwe carek bûye esîr. Bavê Ebû Cendel e.

Wextê ku hîna nebûye misilman kurê wî Ebû Cendel  bûye Misilman, Lê ew li dijî wî derketiye û xwestiye asteng bike.

Çavkanî 

Kesên ji Mekeyê
Jidayikbûn 556
Mirin 639
Sehebayên Muhemmed
Ebû Cendel

Ebû Cendel bin Suheyl, (erebî: أبو جندل بن سهيل) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Kurê Suheyl bin Emr e.

Pêşiya şerê Bedirê bûye Misilman û bavê wî qebûl nekiriye û wî li zincîra xistiye. Rojekî bi dizî ji bavê xwe reviye xwe sipartiye misilmanan. Di sala 639an de li Urdunê ji nexweşiya webayê wefat kiriye.

Çavkanî 

Mirin 639
Kesên ji Mekeyê

Sehebayên Muhemmed
Fred Willard

Frederick Charles "Fred" Willard (18ê îlonê, 1933 – 15ê gulanê, 2020) aktor, komedyen û nivîskarekî amerîkî bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1933
Mirin 2020
Mêrên amerîkî
Aktorên amerîkî
Nivîskarên amerîkî
Komedyenên amerîkî
Pertag, Norşîn

Pertaga Norşîn () gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya Gûnd 57 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Kotnî

Kotnî () bajarokeke bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarokê 4.561 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Pov

Pov () gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Povê 1007 kes e.

Çavkanî

nufusune.com/guroymak

Gundên Norşînê
Axçor

Axçor (), gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Axçor, 503 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Sîz

Sîz (), gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Sîzê 51 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Oskaxak

Oskaxak (), gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Oskaxak, 503 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Bîrik, Norşîn

Bîrika Norşîn (), gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Bîrik 347 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Korxak

Korxak (), gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Korxak, 615 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Serêgolê, Norşîn

Serêgolê () bajarokeke bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajaroka Serêgolê 7.942 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Kanîreş, Norşîn

Kanîreşa anjî Kanîreşa Norşîn () gundekî bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.

Gelhe 
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya gundê Kanîreşa Norşîn 406 kes e.

Çavkanî 

Gundên Norşînê
Ûsame bin Zeyd

Ûsame bin Zeyd (erebî: أسامة بن زيد; jdb. 615/616  - m. 680/681), yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Kurê Zeyd bin Harise û Ûm Eymen e. Bi xwe tev li Şerê Xendeqê bûye. Li gorî hinek çavkaniyan di sala 676-681an de wefat kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 615
Mirin 678
Sehebayên Muhemmed
Malbata Muhemmed
Zeyd bin Harise

Zeyd bin Harise (erebî: زيد بن حارثة; d. 588 - 629), sehabeyê Muhemmed pêxember e ku navê wî di Quranê de di sureya Ehzab di ayeta 37an de derbas dibe.

Zeyd li Yemenê hatiye dinyayê û hîna hest salî bûye wî ji malbata wî dizîne û anîne bajarê Mekeyê bi koletî firotine. Hakim bin Hezan wî dikire û hediyê Xedîce bint Xuweylid dike. Wextê Xetîce jî bi Muhemmed pêxember re dizewice Zeyd hediyê Muhemmed dike û Muhemmed jî weke kurê xwe jê hez kiriye.

Çavkanî  

Jidayikbûn 588
Mirin 629
Malbata Muhemmed
Tîrmîzî

Tîrmîzî (erebî: أبو عيسى محمد بن عيسى السلمي الضرير البوغي الترمذي‎; farisî: ترمذی‬‎, Termezî; jidayîkbûn. 824, Tirmiz - mirin. 892,), Hedîsvanê faris ê navdar yê sedsala 9an e.

Ji Berhemên Kutubû Sîte a hedîsan nivîskarê pirtûka Sunenî Tîrmîzî (El-Camîûs Sehîh) e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 824
Mirin 892
Kesên sedsala 9an
Hedîsvanên faris

Hedîsvan
Prîz

Prîz, amûra ku têkiliya cîhazên bi vejena cêyranê dixebitin, bi şebeka cêyranê dike ye. Gelek cûreyên wê hene. Gelemperî li mala prîzên bi xeta axê tê bikaranîn. Di van prîzan de ji bilî faz û nêtarê niçikê xeta axê jî heye. Ev xet parastina şaseya alavên ceyranî dike ku mirov bi cêyranê nezeliqe.

Çavkanî 

Amûr
Erdkirin

Erdkirin,(îngîlîsî= grounding) sepandina parastina mirovan ji herka cêyranê ye. barê elektrîkî yê zêde diherikîne erdê. li hember kurtevedorê ji bo barê elektrîkê yê ku li ser şaseya alavên elektronîk heye zerarê nede mirovan dirêje erdê. ji bo ewlehiyê li her malê ji bilî xeta şebekeyê xetek bi navê erdkirin li prîza tê kişandin.

erdkirin, sac an çoveke sifir an galvanîz li nav axê tê veşartin an kutandin. paşê qabloyek bi vê sac an çovê tê girêdan û bi tesîsata malê tê girêdan. paşê ji tesîsatê jî li hemû prîzên malê belav dibe. dema cêyran ji cihekî ve bigihêje şasaya alavên elektronîk bi saya erdkirinê ew cêyrana xeter li ser qabloyê tê veguhestin axê û cêyran mirovan zevt nake.

ji bo qalîta erdkirinê cihê sac lê hat binax kirin, hebikekî şilek be û hinek jî xwê li nav be xweştir cêyran derbasî axê dibe.

Mijarên têkildar 
 Elektrîk
 Kareba
 Elektronîk

çavkanî
 ferhenga-zaraven-tekniki
Kurte vedor

Kurte vedor (), vedora cêyranê ya ku xwe temam nekiriye ye. Yanê vedora ku herka cêyranê bêyî ku li ser endamê vedorê derbas bibe, herk biherike axê. yanê bi kurtasî gihaştina qabloyê faz û nêtar hev û din e. an jî qabloya erênî û neyînî.

Kurte vedor, buyereke talukeye hem bo mirovan hem jî bo tesîsatê. di kêliya kurte vedorê de herkên pir bilind li ser qabloyê diherike û qablo zêdeyî hedê xwe disicire. paşê heye ku agir jî diavêje tesîsatê. ji bo parastina tesîsatê ji kurte vedorê, li serê derketinê saetê cêyranê şartêl tê lêxistin. dema kurte vedor qewimî şartêl diavêje û vejen tê birîn û herk qut dibe. bi vî awayî jî tesîsat tê parastin.

Her wisa binehêre
 Elektrîk
 Kareba
 Elektronîk

Çavkanî

/Kurtce-Terimler-Sozlugu

Elektrîk
Pêt (albûm)

Pêt, albûmeke hunermend Hozan Hogir e û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 12 stranên albûmê hene.

Naverok 

 Pet • 3:50
 Bihar • 3:14
 Heyran • 6:39
 Le Daye • 3:12
 Kerem Ke • 3:45
 Quling • 3:11
 Oy Eman • 3:10
 Niştiman • 3:15
 Lo Lo Lawiko • 5:41
 Dirok • 3:58
 Bingol • 4:44
 Axa Zerin • 3:15

Girêdanên derva 
Girêdana YouTube Musicê
Albûmên kurdî
Hebûn (albûm)

Hebûn, albûmeke hunermend Mizgîn e û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.

Naverok
Birindar • 0:59
Le Le Wane • 1:51
Delale • 1:46
Hebûn • 3:07
Lo Hevalino • 6:25
Meke Gazin • 2:32
Newroz Mizgîn • 4:48
Partizan • 2:40
Şere Kurdan • 5:39
Şoreşger • 4:02
Şono • 2:20
Welat Şêrîn e • 1:56
Welate Min • 2:27

Girêdanên derva
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Çiyayê Gabarê (albûm)

Çiyayê Gabarê, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Aydın mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 15 stranên albûmê hene.

Naverok
Çîyayê Gebarê • 5:15
Bilbilo • 2:22
Ay Dilbere • 5:32
Dilo Lo • 3:36
Keko Were • 5:01
Ey Mileto • 2:58
Lori Lori • 2:35
Ez Bilurvan İm • 4:27
Leylane • 1:30
Kenge Azad Be • 2:54
Kuriko Dino • 1:34
Lo Lo Pismamo • 5:25
Lenine Mezin • 3:04
Eman Eman • 2:37
Naza  Min e • 3:47

Girêdanên derva
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Şev çû (albûm)

Şev çû, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 15 stranên albûmê hene.

Naverok
Kurdistane • 3:54
Welate Me • 3:04
Rihe • 3:54
Feqir Bang Kir • 3:23
Evdale • 3:57
Hey Le • 3:23
Şeva Tarî • 2:11
Şem Lorî • 2:24
Şivano • 4:06
Em Hatın • 3:10
Şev Çû • 5:04
Sersala Me • 3:14
Levşirina Mın • 3:37
Dil Kula Min • 2:06
Hey Wax Li Min • 4:  55

Girêdanên derva
Girêdana youtube musicê

Albûmên kurdî
Zîlan (albûm)

Zîlan, albûmeke hunermendê ermen Aram Tîgran e û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 12 stranên albûmê hene.

Naverok
Zilan • 4:20
Toze Meke • 2:34
Half Gorani • 2:31
Zirav U Şirîn • 4:01
Min Gulfiroşek Dît • 3:24
Navê Yara Min Nar • 6:24
Med-Tv • 2:27
Dayê Hesîrê • 2:41
Sarê • 3:30
Dengê sazamin • 6:59
Çinê • 4:04
Hay Dil Dilo • 3:29

Girêdanên derva
Girêdana yt musicê

Albûmên kurdî
Sun Tzu

Sun Tzu (an jî Sun Zi, Sun-tzu, Sun Tse, Ssun-ds, Sun Tzu), (çînî: 孫子; "Sūn Zǐ") fermandarê navdar, fîlozof û efserê leşkerî yê ku di sala 500 (B.Z)an de li Dewleta Wu (Çîn) jiyaye. Nivîskarê pirtûka navdar Hunera Şer (çînî:兵法, "Bīng Fǎ" ) e. Pîrtûka ku ji 13 beşan pêk tê, prensîbên şer yêk Çîn ê berhevkirîye. Di Serdema Dewletên Şer Dikin da hatîye nivîsandin.

Sun Tzu di pîrtûkê da gotîye kû "Serkeftina rast, serkeftina bê şer kirine, rêberê rast ew kese ku bê şer serkeftin dest xistîye ye."

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Dîrok
Fîlozofên çînî
Nivîskar
Nivîskarên çînî
Hunera Şer (pirtûk)

Hunera Şer  (çînî: 孙子兵法, "Sūnzĭ Bīngfǎ") pirtûkeke navdare ku li ser taktîkên leşkerî û şer ji hêla Sun Tzu ve di sedsala 6 (B.Z)an de hatiye nivîsandin. Ew ji 13 beşan pêk tê, ku her yek aliyekî cuda ya şer destnîşan dike. Ew, pirtûka bingehîn a stratejî û taktîkên leşkerî tê hesibandin. Ew yek ji pirtûkên "Heft Klasîkên Leşkerî yên Çînê" ye.

Hunera Şer yek ji pirtûkên kevn û baştirine ku li ser stratejiyê hatiye nivîsandin e. Di dîrokê de bandorek mezin li ser pirsgirêkên leşkerî kiriye. Her weha ji dawiya sedsala 20an û vir de di aborî û karsaziya cîhanê de jî tê bikar anîn.

Ev pirtûka ku ji hêla Sun Tzu ve hatî nivîsandin bandor li gelek navên navdar ên di warên werzîş, siyaset, zanist û hunerê de kir û rê da wan. Wê bandor li ser  Mao Zedong, General Nguyên Giáp|Võ Nguyên Giáp,  General Douglas MacArthur û hîn serokên împeratoriya Japon kirîye.

Sun Tzu di pîrtûkê da gotîye kû "Serkeftina rast, serkeftina bê şer kirine, rêberê rast ew kese ku bê şer serkeftin dest xistîye ye."

Beşên Pirtukê 

 I. Plansazkirin (25 gotar)

 II. Mesrefa Şer (19 gotar)

 III. Stratejiya di Şer da (19 Gotar)

 IV. Taktîk (20 gotar)

 V. Hêz (23 gotarên)

 VI. Karanîna Hêzê (34 Gotarên)

 VII. Manevra  (37 Gotarên)

 VIII. Guherandina taktîkê (14 gotar)

 IX. Pêşveçûna Artêşê (45 Gotarên)

 X. Faktora Erdê (31 Tişt)

 XI. Neh Cîh li Deverê (68 gotar)

 XII. Êrîşa bi agir (22 gotar)

 XIII. Sîxurî (27 gotar)

Girêdanên Derve 

 http://www.gutenberg.net/etext/12407  pirtûka orjînal
 Hunera Şer bi zimanê Îngîlîzî

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Dîrok
Pirtûk
Pirtûkên çînî
Rê

Rê yan jî rêk cihê hişk û taybet e ku li ser çûnûhatin tê pêkanîn. Ew dibe ku ji ber sedemên xwezayî pêk tê an jî bi destên mirovan ve hatî amadekirin. Alîkariya mirovan, ajalan û wesayîtan dike ku pêşveçûnek zû, bi hêsanî û bi ewlehî pêşve bibin.

Dîrok 
Yekem rê yên di dîrokêda derketêne hole, ji alîyê çuyin û hatina ajalan hatine çêkirin. Ev rê ji alîyê mîrovan jî hate bi kar anîn. Rê yên di salên 6000an berî zayînê de bi vî rengî hatine damezirandin, li dora çavkaniyên avê yên li nêzîkî Jericho têne dîtin. Pîşt re bi destê mîrovan rê hatin çêkirin. Riyên împeratoriya Romayê gelek navdar in.

Çavkanî 

Rê
Trafîk
Or Israel

Or Israel an jî La Luz de Israel (Roniya Îsraêlê), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di 1853an de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Leon de Hayim Kastro ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
Jurnal Israelit

Jurnal Îsraelît (Rojnameya Îsraêlît), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di navbera 1860 û 1866an de li dewleta Osmanî derket. Di destpêkê de heftename bû, pişt re hefteyê sê caran. Rojname ji aliyê Yehezkel Gabay ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
El Tyempo

El Tyempo (איל טיימפו, Dem), rojnameyeke mûsewî bû ku ji 1871ê heya 27ê adara 1930î li dewleta Osmanî û di salên pêşîn ên komara Tirkî de derket. Rojname ji aliyê Isak H. Karmona ve hate avakirin û pişt re ji hêla David Fresko ve hefteyê sê caran hate weşankirin. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
El Progreso

El Progreso (Pêşketin), rojnameyeke mûsewî bû ku di 1871ê de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Behor M. Molho ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
La Patria

La Patria (Nîştiman), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1908 û 1909an de hefteyê sê caran li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi û David Elnekave ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
La Boz

La Boz (לה בוז, Deng), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1908 û 1910an de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
El Relampago

El Relampago (Birûsk), rojnameyeke mûsewî bû ku di 1909an de hefteyê du caran li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Elia Kohen ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî
El Korreo

El Korreo (Poste), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1911an de hefteyê sê caran li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.

Çavkanî 

Rojnamegeriya mûsewî