Xizêmok

Xizêmok an jî xizêmoke, kulîlkek di malbata beybûnan (Asteraceae) de ye. Navên wê ya din qalişk û talûşk in. Ew li dinyayê herêmên hevsan de bi taybetî mêrg, kêlekê rê, beravê û kêlekê avê û axên şil de hêşîn dibe. Taraxacum officinale wekî kinif tê hesibandin bi taybetî cihên mêrg û kêlekê rê.

Lê belê  hin caran  jî bijişkiya giyayî de wek derman tê amadekirin. Xizêmok gelemperî bi kulilkên xwe ya zerrîn xwaş tê naskirin. Serê çîçeka wê ya zer demek şunda diqulipe dibe gilover, wek topekî zîv tê xuyandin û bi ba va hemu rîşêyê wê belav dibe.

Taybetmendiya xizêmokê 
Taraxacum officinale li ser kokê yekrîşe  da heşîn dibe. Li ser koka xwe de ji hejmarên  navbera 1-10 qemçik  derdixe  û her qemçik nabvera 5-40 cm 2.0–15.7 in) dirêj dibe. Hin caran ji heta 70 santîmê digihîje.
Qemçika wê caran  bi rengê binefşiya vekirî dibe û qemçik tîkayî û sist e. Dirêjahiya kulilkê wek dirêjahiya  belge an jî bilintir e. Belgên xizêmok caran bi tîkayî caran jî bi asoyî mezin dibe. Pêkoka belgên wê hene û bêlgên wê  him bê çengkirî him jî bi çengên teng va ne. rûyê qemçika wê bê mû an jî  bi mûyên kurt va hatiye girtin.

Belgên wê  5-45 cm dirêj û 1-10 berfirehî, bi şeklê lakêşe e û hekî dibe û ji serî belgesi heta bin pêkokê hedî hêdî teng dibe. 

Fêkiya wê re cypselae (Sîpsela) tê gotin û bi rengê ji kesk û qehwerengîya zeytûne heta  gewr dibe. Şeklê wan oblanceoloid e û 2-3 mm dirêj in û nikilên zirav le da heye. Fêkiya wê de ji 4 heta 12 parsû hene. Kenarê parsûyê tûj e.  24-40 cot kromozomê  wan heye caran jî hin 16-32 cot in.

Tomarên berdîne (fosîlî)

Dîroka berdimê  Xizêmok (T.officinale) ku li Ewropayê hate dîtin  digihîje serdema qeşayiyê û navdema serdema qeşayî.

Ekolojî

Welatê xizêmokê Asya û Ewropa ye. Amerîkayê wek berhema xwarinê hat itxal kirin û pişt re di nav bajarên Amerîkayê de belav bû.

Bikar anîn

Xizêmok cem kanunçêkeran û baxçevanan wek ade û kinif tê hesibandin û bo nanpêjî zehf tê bikaranîn. Bi pêlen tancikê va şêrabê xizêmok tê çêkirin. Bi qemçika wê ya heşîn va selete tê çêkirin. Bi rîşa wê re jî qehwe tê çêkirin. Li cem xwecihên Amerîkayê wek gihayên bijîşkî tê bikaranîn.

Dermanê Giyayî
Xizêmok li Ewropa, bakûrê Amerîka û Çînê di bijîşkiya kevneşopî de tê bikaranîn

Nanpêjî

Belgên xizêmok bi kelandî, xav û bi şiklên ciyawaz tê xwarin, wek şorbe û selete.. bi piranî belgên gihîştî tên kelandin û belgên negihîştî u nevekirî  di nav selete bi şiklê  xav tê xwarin. Tehma belgên xav hibkekî tehl e. Seleteya xizêmok gelen caran bi hêka kêlandî re tevlî hev dibe û tê xwarin. Bêlgê xizêmok  beta-karoten, vîtamîn C, hesin  dihundirîne û hejmara wan nav belgê da zef e.
Bi Kulilka xizêmok va şerab tê çê kirin û bo çêkirinê şerabê pir tarîfa pêjtinê heye. Bi wê re Vexwarinên din jî tê çê kirin, li îngîlistanê  vexwarinê xizêmok bi navê Dandelion and burdock va zef navdar û popûler e.
Bikar Anîna din jî çêkirina rîçal e. Li Polonyayê de  bi taybetî di bajarê sîlesîa û bajarên dinê da  wek xoş av tê çêkirin  û lîmon jî tê xistin . Koka xizêmok jî  çêkirinê qehweyên bê kafêîn da tê bikar anîn.

Bêjenasî
Navê Taraxacum ji peyva erebî taraxşaqun an jî taraxşagog  hatiye afirandin. Wateya ‘’taraxşaqun’’ giyayê tehl e. Her wekî peyvê yewnanî jî Ταρραξος (tarraksos) (ku wateya wî "qesirandin" e) tê hesibandin.

Wêneyên xizêmoke

Çavkanî 

Kulîlk
Riwek
Xizêmok
Cureyên bi kêmtirîn metirsî