Xanedana Xin

Xanedana Xin  (çînî: 新朝; "Xīn Cháo"), xanedaneke ku di navbera P.Z. 9 – P.Z. 23an de li Çînê hukumdar bû. Împeratorê vê xanedanê Wang Mang bû, di sala  P.Z. 9an de text ji destê Xanedana Han hilda û derket ser text. Piştî ku ew di sala P.Z. 23an de mir, ev xanedan hilweşiya. Ev xanedan bu sedema ku xanedana Han bi be dû beşa (Xanedana Han ya Rojava û Xanedana Han ya Rojhilat).

Etîmolojî 
Xanedanên çînî bi gelemperî bi navê feydeya damezrînerên wan hatine binav kirin, û ev xwendin bi pozîsyona pêş-împaratoriya Wang Mang re wekî Marquess of Xin re hevaheng e. Di sala 1950 de, C.B. Sargent pêşniyar kir ku navê xanedaniyê wekî "nû" were xwendin, ku J. J. L. Duyvendak ji dest xwe red kir. Chauncey S. Goodrich angaşt kir ku dê bikaribe xwendinek semantîk ji xin re were destnîşankirin, lê divê ew wekî nûvekirî an nûvekirî were xwendin, ne tenê nû.

Dîrok 
Piştî mirina Emperor Wu of Han, malbata desthilatdar Liu her ku diçe ji hêla têkoşînên fraksîyonan ve hate dorpêç kirin. Di encamê de hêza eşîra împaratorî kêm bû. Berevajî vê, malbata Wang di dema serweriya Emperor Cheng of Han de bi hêz bû, û endamê wê yê pêşeng Wang Mang bandora xwe bikar anî da ku ji bo çend împaratorên ciwan ên kulikê wekî padîşah tevbigere. Berevajî endamên din ên malbata Wang ên ku bi bandorkirina împaratorên Han razî bûn ku împaratoriyê bi rê ve bibin, Wang Mang xwedî armancên mezintir bû. Wî dest bi bernameyek avakirin û fêrbûnê kir, ji bo xwe reklam û propagandayek pir erênî çêkir. Wî bi eşkere xwe wekî şampiyonê fezîletên Konfuçiyan, û wekî hêza rêberiya împaratoriyê nîşan da. Piştî mirina Qeyser Ping of Han di sala 6-an de, Wang Mang kontrola xwe li ser împaratoriyê zexm kir. Serhildanên li dijî desthilatdariya wî ya defakto di salên 6 û 7an de hatin şikandin. Du sal şûnda, Wang text stend û bi fermî Xin (bi rastî "xanedana Nû") îlan kir. Her çend ew di nav çîna siyasî ya împaratoriyê de piştgiriyek mezin negirt jî, hilkişîna Wang bi gelemperî hate pejirandin ji ber ku xanedana Han piraniya prestîja xwe winda kiribû. Tevî vê yekê, gelek ji burokrasî û eşrafên kevn hîn jî dilsozê Xanedaniya Han bûn, lê van dilsozan bi eşkere li dijî damezrandina rejîma Xin derneketin.

Berevajî vê, têkiliyên bi konfederasyona Xiongnu ya koçer re zû xirab bûn, û ya paşîn niyet kir ku dora 10/11 PZ destwerdana Chinaînê bike. Wang bi komkirina 300.000 leşkeran li ser sînorê bakur bersiv da û nehişt ku Xiongnu êrîşî Chinaînê bike. Pevçûnên domdar ên bi konfederasyona bakur re di encamê de bû ku Wang di sala 19 PZ de hukûmetek dijber a Xiongnu saz kir, di heman demê de artêşek mezin li ser sînor domand. Vê yekê çavkanîyên Xanedaniya Xin zuwa kir, û destê wê li ser împaratoriya mayî qels kir. 

Împeratorê nû çend reformên radîkal ên civakî û siyasî da destpêkirin. Armanca wan xurtkirina hikûmeta navendî, vegerandina aboriya têkçûyî, lawazkirina malbatên esilzade yên hêzdar û başkirina debara gundiyên împaratoriyê bû. Reforman hin serkeftinên destpêkê bi dest xistin, û ji bo xanedana Xin de rewabûnek pir pêwîst peyda kir. Di heman demê de, reforman qebîla berê ya împeratorî qels kir, ji ber ku piraniya çavkaniyên ji nû ve dabeşkirî yên malbata Liu bûn. Wekî din, Wang perwerdehiya li ser bingeha Konfuçyûsparêziyê patron kir, ku Duke of Zhou ji bo serwerek baş wekî modela xwe girt. Siyasetên wî gelek caran ji hêla burokrasiya kevn ve nehatin bicîh kirin ku ji reformên wî yên radîkal aciz bû. Berevajî vê, reforman di nav gundiyên împaratoriyê de hin pesindan dîtin.

Piştî destpêkirina wê, rejîma Wang ji ber gelek karesatên xwezayî, di nav wan de guherîna çemê Zer, ku di encamê de lehiyên mezin çêbûn, bêîstiqrar bû. Belayên kuliyan rewş hîn xerabtir kir û birçîbûneke berbelav dest pê kir. Siyaseta aborî ya Xanedaniya Xin nekarî qeyrana li pey xwe çareser bike, û Wang Mang zû piştgiriya ku di nav gundiyan de hebû ji dest da dema ku gundiyan ji bo jiyanê têdikoşin. Gundiyên bêhêvî yên li herêmên rojhilatê împaratoriyê zû berê xwe dan banditiyê. Grûpên bandî bi hêz bûn, û di salên 20-an de bi deh hezaran endam bûn. Komên herî bi hêz ên li ser Çemê Zer ji nû ve di nav artêşên serhildêr de, ku bi navê Eyûbên Sor têne zanîn, ji nû ve organîze kirin. Serhildêr bi esilzadên nerazî û neviyên qebîla berê ya emperyal re hevalbend bûn, di encamê de şerê navxweyî yê mezin di sala 19 PZ de. Wang Mang neçar ma ku leşkeran ji deverên din biguhezîne da ku bi Çavên Sor re mijûl bibe, li ser vê yekê Parastina Herêmên Rojava ji hêla Xiongnu ve hate dorpêç kirin. Serhildanên piçûktir li deverên din ên Çînê derketin. "Leşkerên Ji Yangtzeya Jêrîn" li ser vî çemî tevdigerin, dema ku du komên serhildêr ên li Hubei ji hêla dilsozên Han ve hatine leşker kirin. Bi rêberiya Liu Bosheng, ew wekî Lulin têne zanîn.

Gava ku şerê navxweyî tevahiya Împaratoriya Xin dorpêç kir, artêşên dilsoz ên Wang bi dijwarî şer kirin da ku serhildêran li ber xwe bidin. Artêşên Xin gelek serkeftin bi dest xistin, lê bi tevahî ji hêla artêşên restorasyonîst ên Han ve di Şerê Kunyang de di Hezîran-Tîrmehê 23 PZ de hatin têkbirin. Li ser bihîstina vê bûyerê, mîlîsên neqanûnî yên Zhuang Ben û Zhuang Chun di 23ê Cotmehê de Chang'an girtin, paytext talan kirin û Wang Mang kuştin. Artêşên cuda yên serhildêr di pey re bi hev re şer kirin da ku kontrola tam li ser împaratoriyê bi dest bixin. Di sala 25 PZ de, Liu Xiu wek Qeyser Guangwu ya Han li Luoyang hat tackirin. Eyûbên Sor di sala 27 PZ de ji aliyê hêzên Liu Xiu ve hatin têkbirin, û wî her weha îdiayên dijber ên din û her weha rejimên cudaxwaz ên di nav de dewleta Zhao ya Wang Lang, împaratoriya Chengjia ya Gongsun Shu, û serokê şer Wei Ao li bakur-rojava wêran kir. Di sala 37 PZ de, xanedana Han bi tevahî hate vegerandin.

Hikûmet 
Wang Mang gelek reform pêk anî, bi awayekî sîstematîk hikûmeta Xanedaniya Han li ser bingeha têgihîştina wî ya klasîkên Konfuçyûs û ya ku derketibû holê ku baweriyên wî yên xelet derbarê pergala hukûmeta Zhou ya kevnar a rojavayî de veguhezand. Sînolog Li Feng van reforman wek "sosyalîst û emperyalîst bi hev re" bi nav kir. Ji bo qelskirina esilzadeyan, xurtkirina hukumeta navendî, reforma aboriyê û başkirina rewşa gundiyan, Wang Mang erd ji dewlemendan li kesên ku ne xwediyê tiştekî ne belav kir, bacên nû li ser xulamtiyê danî, firotina koleyan qedexe kir. sînorên li ser çend zeviyên çandiniyê ku malbatek destûr bû ku xwediyê wê be, pêk anî. Wî her wiha zeviyên çandiniyê jî netewe kir, û yekdestdariya kevin a hikûmetê ya li ser pîşesaziyên xwê û hesin vegerand. Ji bo bihêztirkirina aboriya împaratoriyê ya têkoşer û vegerandina aramiya darayî ya hikûmetê, Xanedaniya Xin jî pergalek nû ji bo aramkirina bihayên bazarê pêk anî, pereyê zêr bi pereyê tûnc veguherand, û esilzadên marquis û pileya jêrîn neçar kir ku hemî zêrên xwe biguhezînin. pereyên sifir. Van polîtîkayan hişt ku hukûmeta ku hema hema şikestî bû ji nû ve fonên pir hewce bi dest bixe, û bi rastî aboriyê çêtir kir, lê bû sedema hêrsek mezin di nav esilzadeyan de. Wang Mang di heman demê de statûya mîrên vasal ên biyanî kêm kir û hewl da ku kontrola împaratoriya Xin li ser herêmên wê yên sînorî xurt bike.

Di hewldana vegerandina paşerojek îdealîzekirî de, rejîma Xin di heman demê de guhertinên mîmarî li paytext Chang'an pêk anî. "Neh Perestgeh" li cihê ku împarator diperizin Sê Serwer û Pênc Qeyseran, hatine çêkirin, kevneşopiya Xanedaniya Han ji bo perizîna bav û kalên xwe şikandin. Li "Bright Hall", Wang Mang guhertina demsalan li gorî kevneşopiyên Konfuçya dît. Wî di heman demê de li akademiyên împaratorî, ku heya nuha ji hêla Konfuçyûsîzma Nivîsa Nû ve serdest bûn, ji zanyarên ku piştgirîya Nivîsarên Kevin ên Konfuçyûs dikirin, post vekir. Sinolog Hans van Ess texmîn kir ku ev hewldana Wang Mang bû ku di navbera dibistanên ramanê yên hevrikî de hevsengiyek çêtir bi dest bixe, her çend împerator bi xwe dibe ku Nivîsarên Nû yên Konfuçyûs tercîh bike.

Dîroknasên ku di dema Xanedaniya Han de dijiyan, tevgera Wang Mang ji bo vegerandina rêza xanedana Zhou ne pratîk û ne jî serketî tinazê xwe kirin, lê hewldana reformên Xanedaniya Xin ji bo împaratorên paşerojê wekî îlhamek xizmet kir. Li gorî Li Feng, Wang Mang dê bibe "reformatorê herî mezin di dîroka Çînê de" ger rejîma wî sax bima.

Binêre 

 Lîsteya Monarşiyên Çînê

Çavkanî 

 Yap, Joseph P. Wars With the Xiongnu - A translation from Zizhi tongjian Chapter 13–17 - pp 404–601 ISBN 978-1-4490-0605-1 (sc)
 

Çîn
Çînî
Xanedanên Çînê