nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Qinghai

Qinghai (çînî: 青海, Qīnghǎi) parêzgeheke Çînê ye. Ew li ser Platoya Tîbetêan de ch digire.

Dîrok 
Hin deverên Qinghai di sedsala 3an (B.Z.) de ket bin destê Çînê. Nifûsa çînî zêde bû û Qinghai di 1928an da bû navçeyek îdarî ya Çînê. Piraniya Qinghai ji çiyayan û dewerên bilind pêk tê. Gelek rêzeçiya yê parêzgehê hene.

Erdnigarî 
Di havînê de baran zêde dibe. Zivistan sar û ba ye û havîn germ in. 

Gola Koko Nor, gola herî mezin a Çînê, di nav sînorên Qinghaiyê de ye.

Qinghai, di nav parêzgehan de, xwedanê aboriya herî piçûk a Çînê ye. Di nav çalakiyên pîşesaziya giran de çêkirina hesin cihekî girîng digire.

Demografîk 
Nifûsa Qinghai, ji 54,5% Çînî û 20,87% tîbetiyan pêk tê. Ji bilî van, Hu (çînên misilman), mongol, tirkên salar û monguor (tu) jî dijîn.

Çavkanî

Giredanê dervê 

Çîn
Parêzgeh
Şêx Seîdê Berzencî

Şêx Seîdê Berzencî bavê Şêx Mehmûdê Berzencî ye. 

Şêx Seîdê Berzencî li Mûsilê bi tehrîka Îtihad û Teraqî ji aliyê gel ve tê qetil kirin

Çavkanî

Kesên kuştî
Arnold Wilson

Arnold Wilson bi navê xwe yê dirêj Sir Arnold Talbot Wilson komîserekê leşkerî yê Brîtanî bû di navbera salên 1918 û 1920an de. Di wextê karmendiya wî de Şêx Mehmûdê Berzencî serhildan dijî Brîtanî da destpê kirin.

Çavkanî

Brîtanî
Jidayikbûn 1884
Mirin 1940
Malbata Barzaniyan

Malbata Barzaniyan malbateke girîng e di Dîroka Kurdistanê de, li herêma Barzanê rûniştî ne.

Şecereya Barzaniyan
 Zarokên Şêx Mihemedê Barzanî: Şêx Ebdulselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, Mistefa Barzanî, Şêx Osmanê Barzanî
 Zarokên Şêx Osman Barzanî: Edhem Barzanî
 Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, Idrîs Barzanî, Mesûd Barzanî, Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî
 Zarokên Mesûd Barzanî: Mesrûr Barzanî, Nebîla Barzanî, Mensûr Barzanî, (bi giştî 8 zarok hene)
 Zarokên Idrîs Barzanî: Nêçîrvan Barzanî, Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî
 Zarokên Sabir Barzanî: Sîrwan Barzanî

Çavkanî

Malbatên kurdî
Malbatên naskirî
Shaanxi

Shaanxi , ( çînî: 陕西;  "Shǎnxī;"), parêzgeheke Çîn e.

Çemê Wei û plato ya Loess li vir e.  Li başurê Mongolya Hundir cih digire. 

Serbajarê wê  Xi'an e.

Rûerdê parêzgehê 205.800 km² ye, di 2010an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 37.327.378 kesî.

Erdhêja Shaanxi di sala 1556an de li vir hatîye holê û 830.000 kesî jîyana xwe ji dest daye.

Çavkanî 
Malpera fermî ya Shaanxi

Çîn
Parêzgeh
Malbata Babaniyan

Malbata Babaniyan malbateke girîng e di Dîroka Kurdistanê de, li herêma Silêmanîyê rûniştî ne. Bermayîyên Mîrektiya Babanin.

Endamên malbatê
 Ebdurehman Paşayê Babanî
 Ehmed Paşayê Babanî
 Seîd Paşayê Babanî
 Mihemed Şerîf Paşayê Babanî
 Mistefa Zihnî Paşayê Babanî
 Ehmed Naîmê Babanî
 Îsmaîl Heqî Babanî
 Huseyîn Şukrî Babanî
 Suleyman Hikmet Babanî
 Cîhad Baban
 Kaya Baban
 Hanzat Öz
 Selîm Baban
 Ayşe Semiha Baban
 Abbas Recai Nüzhet
 Neslîhan Baban
 Diclehan Baban
 Cemal Babanî: Li 1914ê Kovara Bangî Kurd li Bexdayê derxist.

Şecereya malbatê
Ebdurehman Paşa mamê Ehmed Paşa ye
Zarokên Mistefa Zihnî Paşa: Ehmed Naîmê Babanî, Îsmaîl Heqî Babanî, Huseyîn Şukrî Babanî, Hikmet Babanî

Mijarên têkildar 
 Malbatên girîng

Lînkên derve
 Şecereya malbatê: 

Malbatên naskirî
Malbata Geylaniyan

Malbata Geylaniyan an jî malbata Gîlaniyan malbateke girîng e di Dîroka Kurdistanê de, li herêma Şemdînanê rûniştî bûn. Lê niha endamên malbatê bi giştî li Stembol û Urmiyeyê dijîn.

Endamên malbatê
 Ebdulqadirê Geylanî
 Şêx Ebdulezîzê Geylanî
 Seyîd Tehayê Hekarî
 Şêx Ubeydullahê Nehrî
 Seyîd Ebdulqadir: kurê Şêx Ubeydullahê Nehrî ye
 Seyîd Mihemed Sadiq: kurê Şêx Ubeydullahê Nehrî ye

Şecereya malbatê
Seyîd Tehayê Hekarî bavê Şêx Ubeydullahê Nehrî ye
Şêx Ubeydullahê Nehrî bavê Seyîd Ebdulqadir e
Şêx Ubeydullahê Nehrî bapîrê Şêx Seyîd Tahayê Hekarî ye

Şecereya Malbatê 
Ebdulqadirê Geylanî bavê Şêx Ebdulezîzê Geylanî
Tehayê Hekarî bavê Şêx Ubeydullahê Nehrî
Şêx Ubeydullahê Nehrî bavê Seyîd Ebdulqadir e

Çavkanî

Malbatên naskirî
Lîsteya malbatên naskirî

Malbatên naskirî ev malbatên naskirî yên ku di dîroka welatê xwe de roleke giring lîstî ne.

Malbatên Kurdistanê
 Malbata Bedirxaniyan
 Malbata Barzaniyan
 Malbata Babaniyan
 Malbata Geylaniyan
 Malbata Arwasiyan
 Malbata Fermano

Çavkanî

Malbatên naskirî
Shandong

Shandong(çînî: 山东 / 山東;  "Shāndōng") ,ew parêzgehek li ser peravên rojhilatê Çînê ye. Shandong di zimanê Çînî da tê wateya "rojhilatê çîya". Ji ber ku li rojhilatê çiyayê Taihangê (太行山) ye , ev nav hildaye. Gundê Konfusyus, Qufu, li vê parêzgehê ye.

Rûerdê parêzgehê 156 700 km² ye, di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 91.800.000  kesî.

Çavkanî
Edward Noel

Edward William Charles Noel  (jdb. 14ê nîsana 1886; m. 10ê kanûna pêşîn a 1974) serhengekê artêşa brîtanî bû di şerê cîhanî yê yekem de û piştî şer. Gelek têkiliya wî bi Şêx Mehmûdê Berzencî re çêbûye. Piştî agirbesta Moudros li Rojhilatê Anadoluyê çalak bû.

Noel di sala 1908an de beşdarî Artêşa Hindî ya Brîtanî bûye. Wî li Gurcistan, Azerbaycan û Asyaya Navîn wek efser û sîxur kar kiriye. Di sala 1915an de li bajarê Ehvazê yê Îranê bûye konsolos. Di çar salên xizmeta xwe de li wir wî fersend dîtiye ku li ser kokên etnîkî yên nifûsa herêmî lêkolînê bike. Li Îranê fêrî zimanê kurdî bû.

Piştî agirbesta Moudrosê li Bexdayê wek komîserê sîxuriya Brîtanî hatiye tayînkirin. Di 12 adara 1919an de, hatiye wezîfedar kirin ku li herêmên kurdan vekolînan bike. Ew bi serokên eşîrên kurd ên li wilayetên rojhilatê Osmaniyan re civiya. Di 13ê hezîrana 1919an de, Komîserê Brîtanî li Bexdayê, Albay Arnold Wilson, ji Londonê re pêşniyar kir ku ji bo avakirina Kurdistanekê di bin banê Brîtanyayê de tevbigere. 

Major Noel di 3ê tîrmeha 1919an de ji Bexdayê çûye Stenbolê û bi Sekreterê Dewleta Brîtanî yê Komîserê Bilind  û serokên neteweperwerên kurd ên Kurdistan Teali Cemiyeti re civiya. Noelî ji Wezîrê Karên Hundirîn ê osmaniyan, Adil Bey, belgeyek stend ku destûr dida wî ku ji hemî postexaneyên osmanî telegramên şîfrekirî bişînei.

Di 21ê tîrmeha 1919an de, Hohler di nameyekê de ji hevkarê xwe Telley re di Wezareta Derve de dinivîse ku wî li Stenbolê bi Noel re hevdîtin kiriye, ku Noel dixwaze bibe  kurd, ku serweriya brîtanî li Mezopotamya ewle ye û ji ber sînorê rojhilat lihevhatina bi eşîrên kurdan re baş pêwîste. Bi ser de, Hohler got ku, tevî biryara hatî dayîn jî çûyîna Noel ji bo herêma kurdan bi tena serê xwe û ji kurdan cuda û çûyîna ji bo civîneke Klûba kurdan bi kincên eskerî (unîferm) neberpirsiyarane bûye.

Amîral  di 10ê hezîranê de ji Lord Curzon re nivîsandiye ku Noel dê bi tena serê xwe û ji kurdên din cuda biçe herêmê da ku balê nekişîne û ew ê gel li hember Mustafa Kemal Paşa tehrîk bike. Noel li Helebê bi serhildêrên kurd re civiya, mirovên eşîretên çekdar li wir civandin û çû Meletiyê. Li wir wî bi koma Mutasarrıf (rêvebirên sanjak) ya Meletiyê, Halil Bey, û waliyê Xarpêtê Alî Galip Bey re hevdîtin kir. Lê pilana wan eşkere bû, ji ber vê yekê ew hingê bi fermana Mistefa Kemal ji aliyê leşkerên tirk ên ku dilsozê tevgera wî bûn ve hatin şopandin. Noel, Ali Galip û yên din ber bi Kâhta reviyan.

Di telgrafeke ku wî ji Rihayê ji Sefîrê Bilind ê brîtanî re li Stenbolê di 19 îlona 1919an de şandiye de, gotiye ku êlên kurd ewê dagîrkeriya brîtanya pêşwazî bikin, ku nîvê gelheyê wê kurd bin û eger ku kurd li Herêmên xwe walî ji wan be, ewê dê guh bidin walî û bibin hevalên Hikumeta Birîtanya.

Di 21ê kanûna pêşîn a 1919an de, wî pileya serekî wergirt. Noel heya sala 1938an li herêmê ma. Noel ji sala 1919an û vir ve xwediyê Fermana Xizmeta Ciyawaz bû. Ew di 1974 de mir.

Çavkanî

Brîtanî
Jidayikbûn 1886
Mirin 1974
Shanxi

Shanxi (çînî: 山西; "Shānxī"), parêzgeheke Çîn e. Ew li rojhilatê Hebei, li başûr û başûrê rojhilatê Henan, li rojava Shaanxi, û li bakur jî Mongolya Hundir va dorpêçkirî ye. 

Rûerdê parêzgehê 156.800 km² ye, di 2010an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 35.712.111 kesî.

Çavkanî 
Malpera fermî ya Shanxi

Çîn
Parêzgeh
Sichuan

Siçuan (çînî: 四川 , "Sìchuān"), parêzgeheke Çîn e.

Erdnigarî 
Rûerdê parêzgehê 485.000 km² ye, di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 81.620.000 kesî.

Di 12ê gulan a 2008an de, ji ber erdheja 8.0 mezinahî, ku navenda wê Sichuan bû, nêzîkê 70,000 kes mirin.

Galerî

Çavkanî 

Çîn
Parêzgeh
Thesaurus Linguae Graecae

Thesaurus Linguae Graecae (TLG), anku Pirtûkxaneya Dijîtal a Edebiyata Yewnanî, bingeha agahiyan û projeya lêkolînê ya Zanîngeha Kalîforniya ya Irvine (Kalîforniya, DYA) ye ku di sala 1972an de ji aliyê Marianne McDonald ve hat destpêkirin. 

Armanca projeyê ev e, komkirina tekstên bi yewnaniya kevn li ser pirtûkxaneyeke dijîtal. Lêkolînerên TLGyê ji sala 1972an ve korpuseke tekstên yewnanî çêdikin ji Homêros (sedsala 9 û 8an berî zayînê) heta sala ketina Konstantînopolîsê (1453).

Malpera TLGyê 
  Thesaurus Linguae Graecae

Çavkanî 

Zimanê yewnanî
Aquileia

Aquileia

Aquileia  li îtalîyayê bajarekî kevin ya împaratorîya Romayê ye. Serdemên Kevinê  da  Aquileia yekê  mezinterînê  bajarê dinya  bû û 100.000 kes li vir dijîbûn lê îro bajarekî piçûke û 3,500 kes li wî barajê de dijîn . îro Aquileia yekem bajarê dîrokî a bakûrê îtalyaye.

Dîrok

Aquileia nêzîkî çema Natiso di sala 180/181 berî zayinî ji alîyê  Romîyan  hat ava kirin.

Wêne

<div class="NavFrame" style="clear:both; text-align:center;">
Aquileia
<div class="NavContent">

Çavkanî
Bajarên Îtalyayê
 Udine 
Aquileia
Kelepora Cîhanê li Îtalyayê
Cincinnati

Cincinnati, bi wek (sinsiˈnæti) tê xwendin. Bajareke giradayê parêzgeha Ohio ye û yek ji wan bajarên bazirganiyê girîng ya DYA ye. Bajar bi Keybanû Rojava tê binavkirin û serbajarê wîlayeta Hamilton County ye.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

Liuzhou, Volksrepublik Çîn (1988)
Gifu, Japon (1988)
Charkiw, Ûkrayna (1989)
München, Almanya (1989)
Simbabwe Harare, Zîmbabwe (1990)
Nice, Fransa (1991)
 
Mysore, Hîndîstan ( 2012)

Galerî

Çavkanî
Newark, Nû Jersey

Newark, bajarê herî mezin ya parêzgeha Nû Jersey ê ye û bajara 68mîn mezin ya DYA ye.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 Freeport, Bahama
 Douala, Kamerûn
 Xuzhou, Çîn
 Aveiro, Portûgal
 Belo Horizonte, Brezîl
 Banjul, Gambiya
 Kumasi, Gana
 Porto Alegre, Brezîl
 Monrovia, Lîberya
 Gence, Azerbaycan
 Rio de Janeiro, Brezîl
 Governador Valadares, Brezîl

Galerî

Çavkanî
Colorado Springs

Colorado Springs, bajareke giradayê parêzgeha Kolorado ye.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 Fujiyoshida, Japon
 Kaohsiung, Taywan
 Smolensk, Rûsya
 Bîşkek, Qirgizîstan
 Nuevo Casas Grandes, Meksîk
 Bankstown, Awistralya
 Palmas, Tocantins, Brezîl

Galerî

Çavkanî
Fort Worth, Teksas

Fort Worth, yek ji wan bajarên mezin ya parêzgeha Teksasê ye. Li gor hêjmara niştecihan bajara mezin a hevdemîn ya DYA.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 Reggio Emilia, Îtalya
 Nagaoka, Niigata, Japon
 Trier, Almanya
 Bandung, Îndonezya
 Budapeşte, Mecaristan
 Toluca, Meksîk
 Mbabane, Esvatînî

Galerî

Çavkanî
Jimara Reynolds

Jimara Reynolds 
Hejmara Reynold bi navê Osborne Reynolds bû, ku di navbera 1842 û 1912 de jiyaye û vê hejmarê pênase kiriye.
Di Mekanîka Herkoyîyan ,Fluid Mechanics de bi rêjeya Hêzên Mêtingehkar Interial Forces (vs,d) li hember hêzên viscosity (μ / ρ) ye.Encama Hevkarîgeriya van herdû cureyê hezan û bandora wan a li ser herikîna herkoyîyan (bi piranî jî ya avê) Hidrology amaje dike.
Ji ber vê yekê, hejmara Reynolds-ê tête bikar anîn ku ji bo diyarkirina pergala darêjê anko rewşa herikîna avê.Li gor vê jimarê Herk dû beş in Herikîna Lemîner û Herikîna Bitûrbûlans.Ger hejmara Re di borîyê de  ji 2300 ê kêmtir be, ew wekî Herikîna Lemîner tê hesibandin û heke mezintir be, ew wekî Herikîna Bitûrbûlans tê hesibandin.
Di herikîna tevlihev a li ser plakeyan an baskên amûran  de, hejmara krîtîk a Reynoldsê 5x10 ^ 5 e.
Septimius Seuerus

Septimius Seuerus (; bi tunê ; jdb. 11 nîsan 145 – m. 4 sibat 211) Di navbera 193 û 211an de împeratorê Romê bû. Septimius li herême Leptis Magna de hat dinê. Leptis Magna li Afrîkayê herêmeke Împeratoriya Romê bû.

Jiyana wî

Çavkanî

Împeratorên Romê
Yunnan

Yunnan (çînî: 云南;  "Yúnnán"),  parêzgeheke Çîn e. Serbajarê parêzgehê, bajarê Kunming e , ku berê wekî "Yunnan" dihat bi nav kirin.  

Yunnan li herêmek çiyayî de cih digire. Piraniya nifûsê li rojhilata parêzgehê dijî. Yunnan di çavkaniyên xwezayî de dewlemend e û xwedanê cûrbecûr nebatê ye. Ji nêzîkê 30.000 celebên nebatên ên li Çînê hene û  17.000 zêde yî vana li Yunnan e.

Yunnan di heman demê de li Çînê xwedî rezervên herî mezin ên Aluminyum, Sirb, Çînko û Pîl e û di heman demê de xwedî rezervên mezin ên sifir û nîkel in. 

Li gel 34% ji nifûsa Yunnan ku ji kêmneteweyan pêk tê, Yunnan ji hêla etnîkî ve yek ji wan parêzgehên cihêreng ên li Çînê ye. Hani, Zhuang, Dai û Miao komên hindikayî yên etnîkî li parêzgehê ne.

Çavkanî 
Malpera fermî ya Yunnan

Çîn
Parêzgeh
Zhejiang

Zhejiang (çînî: 浙江) , parêzgeheke Çîn e. Pîşesazî dewparêzgehê girîng e. Li rojhilatê Çînê cih digire.

Giredanê dervê 

Çîn
Parêzgeh
Taywan (Komara Gel a Çînê)

Tayvan (çînî: 台湾省;  "Táiwān shěng"), ew herêm e ku Komara Gel a Çînê, wekî parêzgeha 23 emîn qebûl dike. Komara Gel a Çînê tu carî Girava Taywanê kontrol nekiriye û vê gavê ji hêla Komara Çînê ve tê birêvebirin. Rûerda wê 35.581 km² ye.

Binêre 
Taywan

Çavkanî 

Çîn
Parêzgeh
Xalîbê Dehlewî

Xalibê Dehlewî an Mîrza Esedullah Xan Xalib (jdb. 1797 - m. 1869) helbestvanê Hindistanî ku helbestên xwe bi zimanê farisî û urdû nivîsandiye.

Dema Împeratoriya Moxol a Hindistanê ji dayîk bûye û paş kolonizasyona Britanyayê jiyana xwe ji dest daye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1797
Mirin 1869
Kesên sedsala 19an
Helbestvanên zimanê farisî
Ningxia

Ningxia  (çînî: 宁夏, "Ninghsia") Bi fermî Herêma Xweser a Ningxia Huy. herêmeke xweser a Çîn e.  Ew li bakurê welat ta cîh digire. Ew di nabera Mongolya Hundir , Shaanxi û Gansu da ye. Rûerdê wê 66.000 km² ye,  di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 5.880.000 kesî. Navenda wê ya îdarî Yinchuan e.

Erdnîgarî 
Li bakur, plato ya Ningxia li dora çemê Zer dirêj dibe. Li başur, deşta Huan Gtu û çiya hene.

Dîrok 
Piştî ku herêm bi xanedana Qin ve hate girêdan, di xanedana Han da ew bû navçeyek. Di dema xanedana Song de, Tangutan xurt bun û paytexta xwe li Yinchuan ava kirin, dewleta Xia ya Rojavayê ava kirin. Lêbelê, ew ji hêla Împaratorîya Mongol ve hat dagirkirin û hilşandin. 

Piştî xanedana Yuan, hêjmara misilmanan zêde bûn û dever hate islamî kirin.

Demografî 
Çînî- %79

Huy - %20

Mançu - %0,4

Gelê Huy difikirin ku bi eslê xwe Ereb, Farisî û Tirkî ne.

Çavkanî 

Çîn
Parêzgeh
Formûla Karl von Terzaghi

Formula Karl Von Terzaghî ya ji bo pîvandina hilgirîna zemînan e.

Taybetiyên formulê 
Formuleke ampîrîk e. Ji ber vê yekê bê yekeyên pîvanê ye. Ev formula han, nirxeke teqez napîve. Encama wê nirxekî teqrîbî ye. Ji bo zemîn zêdetir di nav sînorên qada ewle de bimîne, (Qk) li gor rewşa zemîn, ava jêrzemînê û çend faktorên guhêzbar bi çençarjimareka ewliye ve tê dabeşkirin. Ji ber ku kirariya dabeşkirine nirxekî teqez peşniyar nake divê avahîsaz ji bo bibe xwediyê fikrekê vê formulê bi kar bîne.

Çavkanî 

Yekeyên pîvanê
Guangxi

Guangxi (çînî: 广西;  "Gvangjsih"),  Bi fermî Herêma Xweser a Guangxi Zhuang herêmeke xweser a Çîn e.

Dîrok 
Navçe bi fermî di sala 214 (B.Z.) de bûye beşek ji Çînê. Piştî ku ew ji hêla xanedanên cûda ve hate îdare kirin, wê di sala 1279an da di dema xanedana Yuan de navê xwe yê îro hilda. Ji 1368an heta 1644an, di bin hukumdariya Ming de, heya 1911an di bin hukumdariya Qing da ma. Ew bi herêma cîran Guangdong va, navenda şoreşa neteweyî ,ya ku di destpêka sedsala 20an de ji aliyê Sun Yat-sen ve hatî pêşeng kirin, bû. Herêm di şerê duyem ê cîhanê da bu encamên erîşên Japonî û piştî şer ji Japoniyan hate girtin, Ew di sala 1949an de wekî herêmek îdarî ya Çînê hate îlankirin. Di sala 1958an de, herêma Xweser a Guangxi Zhuang hate afirandin.

Erdnîgarî 
Piraniya axên Guangxi ji girên ku ji 500 û 1000 m bilinde pêk tê. Germahi ji bo çandiniyê li seranserê salê guncan e. Ji ber bandora bayê muson barîna baranê zêde ye.

Demografi 
Nifûsa Guangxi ji gelên Çînî, Zhuang, Yao, Meo û Dung pêk tê. Zhuang, ku hêjmara wî nêzî 14 mîlyon e û bi eslê xwe ji Guangxi ye, bi gelemperî di navend û rojavayê herêmê de dijîn û Çînî jî li rojhilatê heremê dijîn.

Çavkanî 

Çîn
Parêzgeh
Mongolya Hundir

Mongolya Hundir (çînî: 内蒙古 , Nèi Měnggǔ, bi fermî Herêma Xweser a Mongolya Hundir, bi mongolî: Өвөр Монгол, Övör Mongol), herêmeke xweser a Çînê ye. Rûerdê wê 1.183.000 km² ye, di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 23.840.000 kesî. Navenda wê ya îdarî Hohhot e.

Dîrok 
Mongolya Hundir (başûr) û der (bakur; Mongolya heyî) ji sedsala 17an ve heremên cuda ne. Du sal berî damezrandina Çînê (1949), Mongolya Hundir ji hêla komunîstên ku vê herêmê kontrol dikirin bi avayekî herêma xweser hate îlankirin. Piştî şoreşa çandê ya Çînê (1969) sînorên wê hate guhertin û axa wê hate teng kirin. Ev rêkeftin di sala 1979an de hate betal kirin û herêm hatîn vegerandin sînorên xwe yên berê.

Demografî 
Komên etnîkî li Mongolya Hundir (2000)

Mijarên têkildar 
Mongolya
Zimanê mongolî

Çavkanî 

Çîn
Parêzgeh
Xinjiang

Xinjiang (, bi ûygûrî: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى,Şincang ûyẍûr aptonom rayonî, bi fermî Herêma Xweser a Xinjiang Uygur, an jî Ûygûristan), herêmeke xweser a Çînê ye. Rûerdê wê 1.664.897 km² ye, di 2015an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 23.597.300 kesî. Navenda wê ya îdarî Urumçî ye.

Çavkanî 

Parêzgehên Çînê
Herêmên dîrokî
Tragopogon pratensis

Tragopogon pratensis, Siping an jî  rîşê bizinê. Siping kulîlkek di malbata beybûnan (Asteraceae) de ye .li Ewporayê û bakûra emrîkayê belav bûye û bi gelemperî  kêlekê rê de heşin dibe. 
Navbera meha hezîran û cotmehê kulilk dide û tîyeya wî 3-5cm  dibe. rîşe û bişkojê wî jî tê xwarin û bistikê  wê darşîr e.

Taybetmendiya siping 
Ji 30 cmê heta 100cm dirêj dibe. ji (Scorzonera humilis) ê kintir e lê belgê gulê wê ji dirêjtir e

Bikar anîn
Bi rîş û bistikê wan va seleteya dîyabetîk  tê çêkirin
Chongqing

Chongqing (çînî: 重庆, Chóngqìng), bajarekî di asta parêzgehî de ye ku li herêma başûrê rojavayê Çînê cîh digire.

Chongqing, ku heta demeke nêzîk bajarê parêzgeha Sichuan bû, di 14ê adara 1997an de bû bajarekî li asta parêzgehê.

Rûerdê bajar 82.403 km² ye, di 2014an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 47.000.000 kesî.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Çîn
Hefei

Hefei (çînî: 合肥, Héféi, navên berê: Ho-fei, Luzhou û Luchow), serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Anhui ya Çînê ye. Ew di heman demê de navenda siyasî, aborî û çandî ya parêzgehê ye jî. Rûerdê bajar 11.434 km² ye, di 2014an de hejmara niştecîhên bajêr digihe 15.800.000 kesî.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Çîn
Hîwa (rêxistin)

Hîwa yan Hîvî yan jî Hêvî rêxistina ku li sala 1939ê ji aliyê şêwirmenê Şêx Mehmûdê Berzencî, Refîq Hilmî ve bi awayeke veşartî hate damezrandin. Di serdema şerê cîhanî yê duyem de hêza xwe mezin kir. Lê li sala 1944ê belav bû. Rêxistin bû sê parçe, hindek tevlî Partiya Komûnîst ya Iraqê bûn.Hindek tevlî Partiya Şoreş 1945, hindek jî tevlî Partiya Rizgarî 1945 bûn. Di encama yekitiya van partiyan de Partiya Demokrat a Kurdistanê ava bû. 

Têkiliyên Hîwa (rêxistin) û Komeley Jiyanewey Kurdistan wî wextî gelek xurt bûn.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Başûrê Kurdistanê

Çavkanî

Rêxistin
Serhildana Ebdurehman Paşayê Babanî

Ebdurehman Paşa, îdara xwe ya li Silêmaniyê xurt kir û di sala 1804ê de cara yekemîn tevgera netewî da dest pêkirin. Li hember êrîşên osmaniyan, Silêmanî terk kir. Di sala 1806ê de, hêzên osmaniyan bi bin xist û carek din paytextê mîrîtiyê bajarê Silêmaniyê zeft kir. Osmaniyan, di sala 1808ê de, carek din êrîş birin ser Ebdurehman Paşa. Mîr, piştî xiyaneta Mehmûd Paşayê Kurd, tevî hin hêzên xwe derbasî Îranê bû. Demek şûn de jî li wira çû ser dilovaniya xwe.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
 Serhildana Ehmed Paşayê Babanî

Çavkanî
Ehmed Paşayê Babanî

Ehmed Paşayê Babanî ji Malbata Babaniyane û pêşengê Serhildana Ehmed Paşayê Babanîye.

Çavkanî
Serhildana Ehmed Paşayê Babanî

Serhildana Ehmed Paşayê Babanî li sala 1812ê ji aliyê Ehmed Paşayê Babanîve ji bo tolhildana mamê xwe Ebdurehman Paşayê Babanî li dijî Osmaniyan hatiye destpê kirin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê

Çavkanî
Mistefa Zihnî Paşayê Babanî

Mistefa Zihnî Paşayê Babanî (1850-1929) siyasetmedarekî osmaniyan bû ku gelek erkên girîng di rêvebirina dewletê de wergirtine. Li Silêmaniyê hatiye dinê û li wir xwendiye û piştre diçe Bexdayê û dibe katibê wîlayeta Bexdayê. Mistefa Zihnî 5 heb pirtûk nivîsandine û hemî jî di dema osmaniyan hatine çapkirin. Ew li nêzî 10 bajaran mutesîrfî û li sê bajaran jî walîtî kiriye. Di 1929an de li Stenbolê wefat kiriye. Lê hêjayî gotinê ye ku têkiliya Mistefa Zihnî Paşa û Cemiyeta Tealiya Kurd bi hev hebû.

Malbata wî
Kurên wî: Ehmed Naîmê Babanî, Îsmaîl Heqî Babanî, Huseyîn Şukrî Babanî, Suleyman Hikmet Babanî
Neviyên wî: Cîhad Baban

Mijarên têkildar 
 Malbata Babaniyan

Çavkanî

Jidayikbûn 1838
Mirin 1911
Kesên ji Silêmaniyê
Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî
Îtihad û Teraqî
Siyasetmedarên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Ehmed Naîmê Babanî

Ehmed Naîmê Babanî(1872-1934) fîlozof û mamosteyekî kurd-osmanî ye. Kurê Mistefa Zihnî Paşayê Babanî bû. Endamê Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd bû. Li gel Avniye Serinken zewicî bû.

Mijarên têkildar 
 Malbata Babaniyan

Çavkanî

Jidayikbûn 1872
Mirin 1934
Kesên ji Bexdayê
Îsmaîl Heqî Babanî

Îsmaîl Heqî Babanî(1876-1913) siyasetmedarekê kurd-osmanî ye. Kurê Mistefa Zihnî Paşayê Babanîye. 

Îsmaîl Heqî Babanî parastvanekê girîng yê pantirk bû. Hevalê Ziya Gökalp û Suleyman Nazif ku herduyan jî dijitiya kurdbûnê û rêxistinên kurdan dikirin.

Mijarên têkildar 
 Malbata Babaniyan

Çavkanî
Huseyîn Şukrî Babanî

Huseyîn Şukrî Babanî (1890-1979) profesorê iqtisadê û rojnamevanekê kurd e ku ji Malbata Babaniyane. Kurê Mistefa Zihnî Paşayê Babanî ye û endamê Cemiyeta Tealiya Kurd bû.

Çavkanî
Cîhad Baban

Mistefa Cîhad Baban (1911-), rojnamevan û siyasetmedarê kurd e ku li Tirkiyeyê wezîretiya çandê kiriye. Neviyê Mistefa Zihnî Paşayê Babanî û kurê Suleyman Hikmet Babanîye.

Hêjayî gotinê ye ku Yaşar Kemal bi brazaya Cîhad Baban Ayşe Semiha Baban re zewicî bû.

Mijarên têkildar 
 Malbata Babaniyan

Çavkanî

Rojnamevanên tirk
Mirin 1984
Parlamenterên Stembolê
Jidayikbûn 1911
Neslîhan Baban

Neslîhan Baban(5 gelawêj 1917-) yek ji endama Malbata Babaniyane. Jina Necip Fazıl Kısakürek e.

Malbat
Neslîhan Baban keça Abbas Recai Nüzhete ku Abbas Recai waliyekê berê yê Tirkiyeyê ye. Abbas Recaî kurê Yahya Nuzhet Paşayê Babanî ye, Yahya Nuzhet kurê Elî Paşa, Elî Paşa jî kurê Xalid Paşayê Baban e. Diya Neslîhan xanimê Sare xanima çerkez bû. Brazaya Cîhad Baban bû. Xwîşkeke bi navê Diclehan Baban hebû

Çavkanî
Abbas Recai Nüzhet

Abbas Recai Nüzhet bûrokrat û siyasetmedarekê kurd e. Li Tirkiyeyê walitî kiriye. Abbas Recai Nüzhet û hinek hevalên wî li Swîsreyê şaxeke cemiyeta Hêvî (rêxistin) vekiribûn Ji Malbata Babaniyane.

Çavkanî

Siyasetmedarên kurd
Diclehan Baban

Diclehan Baban(3 gulan 1934- 3 kanûna pêşîn 1978) listîkvaneke kurd e di Yeşilçama tirkan de û ji Malbata Babaniyane

Çavkanî

Jidayikbûn 1934
Mirin 1978
Aktrîsên kurd
Jinên kurd
Kaya Baban

Kaya Baban karsazekê kurd e ji Malbata Babaniyan. Kurê Baha û Muedep Baban e. Neviyê Cîhad Babane. Navê xwîşka wî Hanzat Öze.

Çavkanî
Ayşe Semiha Baban

Ayşe Semiha Baban (jdb. 1946) endamek ji Malbata Babaniyan e. Braziya Cîhad Baban û jina Yaşar Kemal e.

Jiyana wê 
Di 1946an de hatiye dinyayê. Li Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûdê xwendiye. Di sala 1973an de li Zanîngeha Boxazîçiyê beşa Ilmên Îdarî temam dike. Pişt re li Zanîngeha Harvardê li ser ilmên îdarî lîsansa bilind dike. Zimanê îngilîzî, fransî û îtalî dizane. Li çendîn beşên Zanîngehên Stembol û Boxazîçiyê wek midûr û cîgira sekreterê giştî kar kiriye.

Di salên 1983 - 1991an de li komeleya bi navê YASED (Yabancı Sermaye Derneği - Komeleya Sermiyanên Biyanî) wezîfeya Sekreteriya Giştî girtiye ser xwe. Li Şîrketa Anonîm yê Berhemên Sandozê (Sandoz Ürünleri A.Ş.) wek midûra têkiliyên derveyî û çavkaniyên însanî, li Novartisê jî wek koordînatora ragihandinê şixuliye. Dawiyê li Opelê wek dîrektora karên derveyî şixuliye û dû re teqawid bûye.

Di 1ê tebaxa 2002an de bi nivîskarê kurd Yaşar Kemal re dizewice.

Çavkanî
Mehmed Mihrî Hîlav

Mehmed Mihrî Hîlav li sala 1885ê li Ciwanroyê tê dinyayê û di sala 1957an de wefat kiriye. Nivîskar, siyasetmedar û helbestvanê kurd bû.

Çar pirtûkên wî hene.

Çavkanî

Jidayikbûn 1885
MİT'in 1957
Nivîskarên kurd
Yekaterînbûrg

Yekaterînbûrg (bi rûsî: Екатеринбург, Yekaterînbûrg), bajareke li navîna-rojava cîh digire. Bajar, navenda rêveberiya oblasta Sverdlovskê ye û yek ji navendên pîşesaziyên giran a Rûsyayê ye.

Li Yekaterînbûrgê, perwerdehiya bilind tê dîtin ye ji wan navenda perwerdehiyê Zanîngeha dewletî ya Gorkî ye.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 San José, DYA
 Wuppertal, Almanya
 Guangzhou, Çîn
 Ferentino, Îtalya

Galerî

Çavkanî
Nantes

Nantes, bajareke li rojavayê  Fransa ye û li perava Çemê Loire hatiye avakirin

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 Saarbrücken, Almanya
 Jacksonville, Missisipi, Amerîka
 Cardiff, Keynîya Yekbûyî
 Seattle, Washington, Amerîka
 Tiflis, Gurcîstan
 Cochabamba, Bolîvya
 Niigata, Japon
 Recife, Brezîl
 Durban, Afrîkaya Başûr
 Agadir, Fas
 Rufisque, Senegal
 Qingdao, Çîn
 Dschang, Kamerûn
 Cluj-Napoca, Romanya
 St. Martinville, Louisiana, Amerîka
 Jericho, Filîstîn
 Desdunes, Haîtî
 Pétionville, Haîtî

Galerî

Çavkanî
Bajarên Fransayê
Komunên departementa Loire-Atlantique
Le Havre

Le Havre, bajareke li başûrê-rojava yê Fransa û li perava Çemê Sien hatîye avakirin.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

Tampa, Florîda, Amerîka
Southampton, Keyaniya Yekbûyî
Dalian, Çîn
Pointe-Noire, Komara Kongo
Bergen, Norwêc
Sankt Petersburg, Rûsya

Galerî

Çavkanî
Bajarên Fransayê
Komunên Seine-Maritime
Cannes

Cannes (bi oksîtanî: Canas), bajarekî li başûrê Fransayê ye. Bajar bi herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur ve girêdayî ye. 

Cannes bi Festîvala Fîlman a Cannesê navdar e.

Gelhenasî

Bajarên hevkar

 Kensington û Chelsea, Keyaniya Yekbûyî
 Shizuoka, Japon
 Acapulco, Meksîk
 Beverly Hills, Kalîforniya, DYA
 Hemisset, Maroko
 Madrîd, Spanya
 Kuwait City, Kuweyt
 Quebec City, Quebec, Kanada

Galerî

Çavkanî

Fransa
Meymûne bint Haris

Meymûne bint Haris (erebî: مَيْمُونَة ٱبْنَت ٱلَحَارِث, 594–673 ) jina Muhemmed pêxember a dawîn e. Navê wê yê rastî Berra ye lê Muhemmed navê Meymûne lê kiriye.

Navê bavê wê Haris bin Hezn û navê dêya wê Hind bint Ewf e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 594
Mirin 673
Kesên ji Mekeyê
Mariye Qibtiye

Mariye Qibtiye (m. 637 ) Jina Muhemmed pêxember e. Mariye Qibtiye bi xwe jî Misirê jî herêma Seîd û ji gundê Hefn e.
Bavê wê Qiptî û dêya wê Rûm e.

Zewaca wê a ku bi Muhemmed  re kiriye bandorek mezin li ser Misiriyan çê kiriye ku şerê di navbera Misilmanan û Bizansê ya ku li Misirê çêbûye Misiriyan bêalî mane û alîkariya Bizansa nekirine. Sedemê bêalîbûna Misiriyan zewaca Mariyê û Muhemmed pêxember bûye.

Binêrin 
 Zewacên Muhemmed

Çavkanî 

Mirin 637
Kesên ji Misirê
Sehabeyên ne ereb
Sehabeyên jin
Changchun

Changchun (çînî: 长春;  "Chángchūn"),   serbajarê parêzgeha Jilin ya Çîn'ê ye. Navê "Changchun" di zimanê çînî de tê wateya "bihara dirêj". Hejmara niştecîhên bajar 7,6 milyon kes e. 

Pîşesaziya sereke ya bajêr pîşesaziya xwarinê, biyolojî û derman, û pîşesaziya otomobîl e.  Changchun navenda çêkirina otomobîl ya herî mezin a li welat e.

Dîrok 
Bajarê ku wekî bajarek bazirganî ya piçûk hate damezrandin, di 1800an de ji hêla Împerator Jiaqing ve bi navê "Changchun Ting" ve hat nav kirin. Di sala 1898an de, dema ku Rûsan ji Harbin berbi Lushunkou re rêhesin ava dikirin, li Changchun, li navenda Kuancheng îstasyonek hate ava kirin. Piştî şerê Rûsya-Japon (1904-1905), Kuancheng bû îstasyona paşîn a vê xetê. Ji aliyekî din ve, Japona li hêla başûr, îstasyona trenê ya Changchun ava kir. Peymanek di sala 1907 de rê da trênên Rusî ku herin îstasyona Changchun û trenên Japonî herin Kuancheng. Ji ber vê yekê di Changchun de mezinbûnek bilez çêbu. 

Di sala 1932an de Changchun bu paytexta dewleta Manchukuo ,ku ji alîyê Japonan hate avakirin. Di sala 1945an de artêşê Sovyet bajar dagir kir. Di sala 1946an de, hêzên Kuomintang bajar bi dest xistin.

Di sala 1948an de, Artêşa Rizgariya Gel a Komînîst bajar bi dest xist û di vî dorpêçekirina ku pênc mehan dom kir da 100-300 hezar sivîl ji birçîbûnê mir.

Pêşbirkên Zivistanê yên Asyayê yên 2007an li Changchunê hate lidarxistin.

Demografî

Girêdanên Derve 
Malpera fermî ya Changchun

Çavkanî 
http://www.citypopulation.de/php/china-sichuan-admin.php

Encyclopaedia Britannica Online

Luis Jackson, Industrial Commissioner of the Erie Railroad. "Rambles in Japan and China". In Railway and Locomotive Engineering, vol. 26 (March 1913), sf. 91-92

http://www.nytimes.com/2009/10/02/world/asia/02anniversary.html

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Paytextên dewletên dîrokî
Changsha

Changsha (çînî: 长沙; "Chángshā")  serbajarê parêzgeha Hunan ya Çîn'ê ye. Ew li ser çemê Xiangê, ya ku milekî çemê Yangtze yê, ye. Rûerdê bajar 11.819  km2 û di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 7.044.118 kesî.

Çavkanî 

 Compilation by LianXin website. Data from the Sixth National Population Census of the People's Republic of China 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Chengdu

Chengdu (çînî: 成都; "Chéngdū")  serbajarê parêzgeha Sichuan ya Çînê ye.  Di heman demê de ew bi kurtasî ji hêla çînîyan ve wek Róng (蓉) tê binavkirin. Di 2005an de hejmara niştecîhên bajar digihe 10.440.000 kesî. 

Di seranserê dîrokê de, ew bi erdhejên giran ve hejiyaye.

Galerî

Çavkanî 
http://www.citypopulation.de/php/china-sichuan-admin.php

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Jeng

Jeng, bûjeneke qehweyî ya ku ji ber şilbûnê li ser rûyê hesinan peyda dibe.

Çavkanî 

Hesin
Fuzhou

Fuzhou ( çînî:福州市),  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Fujian ya Çînê ye. Li derdora çemê Min cîh digire. di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 7.115.370 kesî. 

Li bajar stadyuma ,bi kapasîteya 30.000 temaşevanan, heye.

Çavkanî 

 http://global.britannica.com/EBchecked/topic/221218/Fuzhou

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Guangzhou

Guangzhou (çînî:  广州市; "Guǎngzhōu shì"),  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Guangdong ya Çînê ye. Guangzhou yek ji mezintirîn bajarên Çînê ye. di 2014an de hejmara niştecîhên bajar digihe 13.080.500 kesî.

Dîrok 
Panyu (Fan-Yü) (蕃 禺,) yekem bajarê ku li herêma Guangzhou di sala 214an (B.Z.) de hatîye damezrandin. Ji vê demê dest pê dike, cîwar berfireh dibe, piştî 206an (B.Z.), ew bûye paytexta Keyaniya Nanyue. 

Piştî ku xanedana Han di 111an (B.Z.) de Nanyue hilweşand, Panyu bu paytexta parêzgehê. Di sala 226an de, bajar bu navenda parêzgeha Guang (Guangzhou; Guangzhou).  Ji ber vê yekê, "Guangzhou" di destpêkê de navê bajar ne bû, paşê gel ev nav pejirand.

Aborî 
Pîşesaziya hilberîna li bajêr gelek pêşketiye.

Çavkanî 
http://www.china.org.cn/english/features/43575.htm

https://web.archive.org/web/20120702195801/http://www.visitgz.com/en/About%20Guangzhou/Introduction/280318.html

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Guiyang

Guiyang (çînî: 贵阳), serbajarê parêzgeha Guizhou ya Çîn'ê ye. Rûerdê bajar  8.034 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 4.324.561 kes e. Guiyang navenda aborî û bazirganî ya parêzgeha Guizhou e.

Çavkanî 

 https://web.archive.org/web/20091125132205/http://www.gygov.gov.cn/

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Haikou

Haikou (çînî: 海口),  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Hainan ya Çînê ye. Bajar li ber devê çemê Nandu yê li perava bakurê Hainanê ye. Rûerdê bajar 2.237 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2.046.189 kes e.

Çavkanî 
http://www.china.org.cn/english/features/43578.htm

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Hangzhou

Hangzhou (çînî: 杭州市;  "Hángzhōu shì"), serbajarê parêzgeha  Zhejiang ya Çîn'ê ye.  Rûerdê bajar 16.847 km² û hejmara niştecîhan di sala 2012an da 8.800.000 kes e. 

Hangzhou xwedanê bedewiyen xwezayî ye û navê bajar ji ber van hatîye bihîstiye. Bi taybetî gola rojava (Xī Hú, 西湖) cîhê tûrîstî û bedewiya xwezayî ye. Bajar gelekî cîhekî dîrokî ye.

Çavkanî 

 https://web.archive.org/web/20130929200114/http://www.hzstats.gov.cn/web/ShowNews.aspx?id=DwGeRFDvlVg=

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Harbin

Harbin (çînî: 哈尔滨市; "Hā'ěrbīn Shì"), , serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Heilongjiang ya Çînê ye. Bajar li be çemê Songhua ye. Rûerdê bajar 53.068 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 10.635.971 kes e. 

Harbin heştemîn bajarê herî mezin ê Çînê ye û bajarê herî mezin e bakur rojhilatê Çîn e.  Ew navenda siyasî, aborî, zanistî, çandî û ragihandinê ya bakur rojhilatê Çînê ye.

Çavkanî 

 http://china-trade-research.hktdc.com/business-news/article/Fast-Facts/Harbin-Heilongjiang-City-Information/ff/en/1/1X000000/1X09WA24.htm

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Mevlut Aykoç

Mevlut Aykoç lêkolerekî kurd e ku zêdetir li ser ziman dixebite.

Heyat 
Di sala 1963an de li gundê Bazîkan ya bi ser Gimgima Mûşê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî pêşî li gundê Bazîkan, dû re li Çorum û Xarpetê xwendiye. Dibistana navîn û lîseyê li Akçadaxa Meletiyê temam kiriye. Pey re di 1984an de li Zanîngeha Yuzuncu Yilê beşa mamostetiya dibistana seretayî xelas kiriye. Çendekê mamsotetiya dibistana seretayî kiriye. Di komeleyên Eğitim-Sen, Komeleya Mafên Mirovan û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de rêveberî kiriye. Tevî Xunav Altûn, Weşanxaneya Arê ava dike. Kovara Perperok ya zarokan û Kovara Ciwanzar yê ji bo ciwanan diweşînin. Di hin kovar û malparan de jî nivîsên wî derketine.

Berhem 
 Hîndekariya Xwendin û Nivîsînê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol, 2011.
 Ji Qeraxên Dilan, Weşanên Ar, Stenbol, 2012, Çîrok.
 Ferheng / Sözlük (Kürtçe - Türkçe / Türkçe - Kürtçe), Weşanên Ar, Stenbol, 2013. 
 Kendi Kendine Kürtçe Öğren, Weşanên Ar, Stenbol, 2015.
 Rêziman'a Destî, ISBN 978-605-4809-51-6, Weşanên Ar, Stenbol, 2016.
 Kürtçe Okuma Yazma Öğrenme, Weşanên Ar, Stenbol, 2019.
 Kürtçe Konuşma ve İletişim Kılavuzu, Weşanên Ar, Stenbol, 2019.

Çavkanî 

Mêr
Nivîskarên kurd
Çîroknivîsên kurd
Jidayikbûn 1963
Kesên ji Gimgimê
Def

Def an erbane, amûrekê muzîkê yê lêxistinê ye û esasen li nav civakên Kurdan û Farsan hat afirandin. Her du aliyên wê çêrmîn in û çembera wê jî darîn e û bi dendikan tê lêxistin. Bi giştî, di muzîkên ayînî da weke yên sofiyan yan di mûzîka gerdişî ya Îranê da peyda dibe.

Bibîne jî
Dayereh
Bodhrán
Bendîr
Riq
Mazhar
Dahol

Çavkanî 

Muzîk
Amûrên muzîkê
Perthava

Parthia, Parthava, Perthava an Pehlava (bi farsî:𐎱𐎼𐎰𐎺, Parθava,  bi Arşakî: 𐭐𐭓𐭕𐭅, Parθaw, bi farsiya navîn: 𐭯𐭫𐭮𐭥𐭡𐭥), Pahlaw) satrapeke dîrokî yê bakurê rojhilata Îrânê bû.

Bide ber 
 Keyekseriya Pehlewan

Dîrok
Ebulqasim Sedir Qazî

Ebulqasim Sedir Qazî birayê biçûk yê Qazî Mihemed e. Her wisa li sala 1943yê ji herêma Mahabadê wek parlamenterê Îranê tê hilbijartin. Piştî Sedir Qazî diçe Tehranê têkiliyên xwe li gel Tudehê bihêz dike.

Jiyana wî 
Li sala 1941ê de Şahê Îranê Riza Şah bi derbeyekê ket. Di vî wextî de li her derê Îranê di bin kaosê da ye. Şûna Riza Şah, kurê wî Muhemmed Riza Şah dibe desthilat. Di vî wextî de serokeşîr û serkêşên Kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên Şahê Îranê ji herêmên derdixistin. Wê demê li Mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê Qazî Mihemed û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî. Tevî birayê xwe bajarê îdare dikir.

Di payîza sala 1941ê de brîtanî dixwazin li serokeşîrên herêma Mukriyan hevdîtinan bikin, ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên Seqiz, Mehabad, Bane û Bokanê vedixwînin Bokanê ku hevdîtinan bikin. Lê berî ku brîtanî bên hevdîtinan bikin, Sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî brîtanî li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin. Efserên sovyet Selîm Atakşîuv û hevalê wî Caferov kurd bû di vê hevdîtinê de amade bûn. Ji aliyê kurdan ve jî Ebulqasim Sedir Qazî û serokeşîrên kurd amade bibûn. Li vê derê efserên sovyetî, van kurdan vedixwînin Bakûyê ji bo hevdîtinên li gel Cafer Baxirov. Jixwe paşî 18ê çiriya paşîn a 1941ê eşîra tirk Şahsevenî, 20ê çiriya paşîn rewşenbîrên Tebrîzê û 27ê çiriya paşîn de jî nêzî 30 serokeşîrên kurd çûn Bakûyê û bi Mîr Cefer Baxirov re hevdîtin kirin.

Piştî têkçûna Komara Kurdistanê Qazî Mihemed, wezîrê parastinê Seyfî Qazî û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî ku nûnerê Mahabadê bû di parlamena Îranê de, li meydana Çarçira ku lê Komara Kurdistanê hatibû îlankirin, di 31ê adara 1947an de hatin dardekirin.

Herwisa binêre 
 Komara Kurdistanê

Çavkanî 

Mirin 1947
Kurd
Siyasetmedarên kurd
Mêr
Îbn Sikît

Îbn Sikît an jî Ebû Yûsif Yaqûb bin Îshaq es-Sikkît (z. 802 - m. 858) zimannasê erebî û wêjevanê ereb e.

Di derdorê sala 802an de li Bexdayê ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Yûsif e, lê ji ber leqeba bavê wî jê re gotine Îbn Sikît peyva "Sikît"  tê wateya "Pir Sukût, Baş, Bêdeng".
Zanistvanê kurd Dînewerî li cem Îbn Sikît xwendiye.

Bavê Îbn Sikît ji zimannas bû û hevalê Hemze Elkîsaî bû ku li Bexdayê ders dida xwendinkaran.

Pirtûkên wî 
1. Îslahû’l maniq
2. el-Elfaz
3. el-Ezdad

Çavkanî 

Jidayikbûn 802
Mirin 858
Kesên sedsala 9an
Kesên ji Bexdayê
Zimannasên ereb
Wêjevanên ereb
Nivîskarên ereb
Nivîskarên zimanê erebî
Mirin sedsala 9an
Peymana Sêsinor

Peymana Sêsinor li tebaxa sala 1944ê ji herçar parçeyan rewşenbîrên kurd li Çiyayê Dalamperê civiyan û ev peyman destnîşan kirin

Mijarên têkildar 
 Dîplomasiya kurdan

Çavkanî
Partiya Demokrat ya Azerbaycanê

Partiya Demokrat ya Azerbaycanê 3yê îlona 1945ê li Tebrîzê hate damezrandin.

Mijarên têkildar 
 Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
Jinan

Jinan (çînî 济南; " Jǐnán"),  serbajarê parêzgeha Shandong ya Çînê ye.  Li rojavayê parêzgehê cîh digire. Ew navendek girîng a aborî, siyasî û çandî ye.

Çavkanî 
https://web.archive.org/web/20061004062741/http://jinan.gov.cn/

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Meclîsa Azadiyê (rêxistin)

Meclîsa Azadiyê ji aliyê hinek serokeşîrên kurd Mela Mistefa Barzanî jî tê de û ji aliyê endamên Hîwa (rêxistin) li sala 1945ê  hatiye damezrandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Başûrê Kurdistanê

Çavkanî
Şêx Mihemedê Merdoxî

Şêx Mihemedê Merdoxî (1880-1975) li sala 1880ê li bajarê Sîneyê hate dinyayê. Nivîskar û dîroknasê kurd e.

Girêdan

Çavkanî 

Kurdnasî
Kurdnas
Jidayikbûn 1880
Mirin 1975
Dîroknasên kurd
Nivîskarên kurd
Geliyê Silîkonê

Geliyê Silîkonê, geliyek li başûrê Kalîforniya ye, ku beşek li San Francisco cîh digire û geliyê San Joseyê ye. Sedema navê Geliyê Silîkonê, ji ber ku li vî gelî bi piranî hilberîna pîjik a silîkonê (bi inglîzî: chip) tê çêkirin. Ji ber vê yekê geliyê bi navê Geliyê Silîkonê tînin ziman. Geliyê Silîkonê ji bo hilberîna teknolojî cîhek taybet e û gelek şîrketên teknolojî yên sereke li vê herêmê hatine avakirin.

Şirketên Geliyê Silîkonê 
Çend ji wan pargîdaniyên din ên teknolojî yên sereke ku li vê herêmê hatine avakirin ev in:

 Adobe Systems
 Advanced Micro Devices
 Agilent Technologies
 Apple
 Applied Materials
 Cisco Systems
 Cypress Semiconductor
 Discord
 eBay
 Electronic Arts
 Ericsson
 Facebook
 Google
 Hewlett-Packard
 Intel
 Intuit
 Juniper Networks
 Maxtor
 National Semiconductor
 Network Appliance
 Nokia
 NVIDIA Corporation
 Oracle Corporation
 SAP AG
 Sun Microsystems
 Symantec
 Twilio
 Uber
 Xilinx
 Yahoo!
 Youtube

Bajarên Geliyê Silîkonê
Bajar û navçeyên ku di herêma  Gelîyê Silîkonê de cîh girtiye.

Campbell

Cupertino

Los Altos

Los Altos Hills

Los Gatos

Milpitas

Monte Sereno

Morgan Hill

Mountain View

Palo Alto

San Jose

Santa Clara

Saratoga

Sunnyvale

Çavkanî
Alyawe, Kerkûk

Alyawe, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Îmam Elî, Kerkûk

Îmam Elî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Elbufişke

Elbufişke, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Kunming

Kunming (çînî: 昆明; "Kūnmíng"),  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Yunnan ya Çînê ye. Ji ber hewaya xwe, Kunmîn. wekî "Bajarê Biharê"  tê zanîn. Hejmara niştecîhan di sala 2014an da 6.626.000 kes e. Bajarê Kunming li navenda platoya Yunnan-Guizhou ye. Ew 1.900 m ji deryayê bilinde. Ew li perava ya Gola Dianê ye.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Lanzhou

Lanzhou (çînî: 兰州;  " Lánzhōu")  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Gansu ya Çînê ye.  Ew navendek girîng a rêhesine û rojavayê welat bi rojhilatê welat va girê dide. Rûerdê bajar 1.088 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da  3.616.163 kes e.

Çavkanî 
http://global.britannica.com/EBchecked/topic/328923/Lanzhou

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nanchang

Nanchang (çînî: 南昌; "Nánchāng"), serbajarê parêzgeha Jiangxi ya Çîn'ê ye.  Hejmara niştecîhan di sala 2010an da 5.042.565 kes e. Xwedanê yek ji girîngtirîn xetên rêhesinê li başûrê Çînê ye ku rojhilatê Çînê bi başurê Çînê va girê dide.

Ji ber ku serhildana Nanchang ya di sala 1927an, ji hêla Partiya Komunîst a Çînê ve wekî "yekem guleya ku li dijî Neteweperestên xirab hatî tewandin," hat nas kirin, hukumeta heyî ji sala 1949an vir ve navê "bajarên egîda" li bajar kirîye. Ew wek "cihê zayînê yê Artêşa Rizgarî ya Gel a Çîn " û "yekem devera ku ala Artêşa Rizgarî ya Gel hate rakirin" tê nas kirin.

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nanjing

Nankin (çînî: 南京; "Nánjīng") serbajarê parêzgeha Jiangsu ya Çîn'ê ye.  Di çanda înî de ew bajarek girîng e. Nanjing li seranserê dîrokê di gelek caran bûye paytexta Çînê û yek ji çar paytextên girîng ên Çînê tê hesibandin. Komara Çînê, ku Taywan û giravên derdora wê kontrol dike, Nanjing wekî paytexta xwe qebûl dike.

Di nav dîrokê de, ew navenda perwerdehî, vekolîn, veguhestin û geştiyariyê ya Çînê bûye. Nanjing li rojhilata Çînê duyemîn navenda bazirganiyê ya mezin e.

Di sala 1937an de, artêşa Japonî Nankîn, paytexta Çînê ya wê demê, dagir kir. Îro tê pejirandin ku Komkujiya Nankin di dema dagirkirinê de ji hêla Artêşa Japonî ve hate kirin.  Nêzikî 300.000 kesî jîyana xwe ji dest da. 

Nankin di çavkaniyên xwezayî de pir dewlemend tê hesibandin, li bajêr zêdetirî 40 cûreyên madenan hene.

Çavkanî 
http://www.xzqh.org/html/show/js/5227.html

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nanning

Nanning (çînî: 南宁; "Namzningz" ) serbajarê Herêma Xweser a Guangxi Zhuang a Çînê ye. Bajar ji ber keskahiya xwezayê wek "başarê kesk" te zanîn.

Çavkanî 
http://global.britannica.com/EBchecked/topic/402430/Nanning

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nûbihar (weşanxane)

Kitêbên xwe hem bi navê Nûbiharê, hem jî ji sala 2003yan vir de bi navê Kent Işıkları diweşînin. Di cûrbecûr kategoriyan de, di bin navê van herdu weşanxaneyan de, heta niha ji 360î zêdetir kitêb weşandine.

Di warên weşanên wan de Dîrok û Lêkolîn, Klasîk, Ferheng û xebatên zimanî, Dînî, Kurdolojî, Jînenîgarî û Portre, Edebiyat/Roman-Hîkaye-Çîrok-Helbest, Înşa/Ceribîn, Xebatên Edebî, Çand û Folklor, Zarok û Edebiyata Zarokan heye.

Ew bi herfên erebî jî kitêbên kurdî diweşînin.

Mijarên têkildar 
 Nûbihar (kovar)
 Nûbihar Akademî (kovar)

Çavkanî 

Weşanxane
Sînan bin Sabit

Sînan bin Sabit  (erebî سنان بن ثابت بن قرة; , Sinan ibn Thabit ibn Qurra, bijîşk, stêrnas û matematîknasê ereb e.

Ew kurê Sabit bin Qure û bavê Îbrahîm bin Sînan e. Bi xwe di sala 880an de ji dayik bûye û di sala 943an de wefat kiriye.Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 880
Mirin 943
Stêrnasên ereb
Kesên ku çûne ser misilmantiyê
Ebûbekir Kerecî

Ebûbekir Kerecî an bi kurtî Kerecî an jî (erebî; الكرخي, z. 953 - m. 1029) Al-Kereci an Abu Bakr bin Muhammed bin el Huseyin al-Kereci.

Endezyar û matematîkzanê misilman e ku bi xebatên xwe yên li ser geometriyê tê naskirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 953
Mirin 1029
Zanyarên misilman
EBay

eBay Inc, şîrketeke ku ji aliyê karsazvana Amerîkî Pierre Omidyar ku bi eslê xwe Îranî ye di sala 1995an de hatiye avakirin. Navenda eBayê li bajarê San José ya parêzgeha Kalîforniya ye

EBay, yek ji wan şîrketên navdar ya Amerîkî ye ku li ser tora înternetê bi awayek onlîne di navbera firoşgehiya û kirînêran de xizmetê dike.

Bikaranîna sîstemê
Malper, di navbera firoşgehiya û kirînêran de navbervanî yê dike. Kirîner, bi rêya PayPal , Western Uniun, Kartên kiredîyê û kartên ku pê danûstandinên onlîne tê kirin bihayê hilberînê dişîne sîtema malperê. Piştê çend kontrolkirinên xebatkarê malperê pêvajoya danûstandinên tê destpêkirin. Piştê destpêkirina danûstandinê mirov dikare li ser sîstemê gavbigav rewşa pakêtê bişopîne.

Girêdanên derva
Malpera îngilîzî
Îbn Hubel

Îbn Hubel (erebî: مهذب الدين أبي الحس علي بن أحمد ابن هبل) bi kurtî Îbn Hubel tê zanîn (erebî: ابن هبل) (z. 1122 - m. 1213) bi latinî Muhead al-Dīn Abūʼl-Hasan īAlī ibn Ahmad Ibn Hubal bijîşkê ereb e.

Îbn Hubel li Bexdayê hatiye dinyayê. Ew di serî de ji bo berhevoka bijîşkî ya bi navê Kitab al-Mukhtarat fi al-tibb (erebî: كتاب المختارات في الطب), "Pirtûka Hilbijartinan li Dermanê" hat naskirin.
Îbn Hubel piraniya jiyana xwe li Bexda û Mûsilê derbas kiriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1122
Mirin 1213
Kesên sedsala 12an
Kesên ji Bexdayê
Bijîşkên ereb
Mejîk

Mejîk, mejîkok,mêjîkok, mêşkole an jî mejiyê piçûk (bi îngilîzî: cerebellum)

Anatomiya mejîkê 
Mejîk li jêrê patikepilê li paş qedê demax de cih digire. Her wekî mejî, mejîk jî ji du pişkan pêk tê. Herdu nîvên mejîkê bi şerîdek zirav a navî ji hev tên cudakirin, navê vî şerîdê vermîs e. Mejîk ji aliyê derve de werpêçik e. Aliyê derveyî mejikê ji çînek tenik a medeyê gewr pêk tê. Li bin madeyê gewr de çînek stûr (qalind) a madeyê spî heye. Heke mejîk bi dirêjkî were jêkirin, şêweyê nexşên birgeha dirêjkî ya madeyê spî ya nîvê mejikê dişibe darê, loma her yekê van beşan wekî dara jiyanê ( bi latînî: arbor vitae) jî tê navkirin.

Erkên mejîkê 

Mejîk ji masûlkeyan, jêyan, gehan, çavan û ji guhan demareragihandinên hestê werdigire, bi vî awayê ji rewşa laş agahdar dibe ü karê masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wê mejîk ji tûkila mejî jî demareragihandinên livîne werdigire. Piştî tekûzkirina van ragihandinan, mejîk demareragihandinên livînê bi navbeynkariya qedê demax dişîne masûlkeyan. Bi kontrolkirina masûlkeyan mejîk hevsengiya laş dabîn dike. Di jiyana rojane ya asayî de masûlkeyên peykerê (peykeremasûlke) yên mirov dema neçalak e, ango dema girj nîn e, bi temamî xav nabe, piçek girj dimîne, ev rewşa masûlkeyan wekî tonusa masûlke(bi îngilîzî: muscle tone) tê navkirin. Eger mirov jixwe biçe an jî bimire tonusa masûlkeyan jî winda dibe. Tonus ji aliyê mejîk ve tê rêkxistin. Fêrbûn û bîrnekirina hunera livîna masûlkeyan ên wekî avjenî, li piyanoyê xistin an jî erebe ajotin bi alîkariya mejikê rû dide. Gava mirov fêrê tevgerek dibe wekî mînak mirov hînê ajotina duçerxeyê(bîsîklet) bibe, mejîk tevgera masûlkeyan a ji boy ajotina duçerxeyê embar dike. Piştî ferbûnê, mirov deh sal qet li duçerxeyê siwar nebe jî, piştî deh salan dema li duçerxeyê siwar dibe, mejîk ajotina duçerxeyê bi bîr tîne, bi vî awayê piştî demek dûr û dirêj jî mirov dikare bi hêsanî duçerxeyê bajo. Ji boy xavbûn an jî girjbûna masûlkeyên peykerê, ferman ji aliyê mejî ve tê dayin, lê ahenga çalakiya masûlkeyan ango kordînasyona masûlkeyan karê mejîk e. Mejîk ragihandinên ko ji mejî hatîne û yên ji koendama çêwê tên dide berhev, piştê berhevdanînê heke pêwîstî hebe mejik ji bo avakirina ahengê di navbera masûlke, jê û gehan de fermana rêkxistinê dişîne. Şeweyê sekiniya laş ango rawesta laş ( bi îngilîzî:posture) di bin kontrola mejîkê de ye.

Çavkanî 

Biyolojî
Mehmet Afşar

Mehmet Afşar stranbêjekî kurd e. Di sala 1984an de li Cizîrê bûye. Di 1993an de tevî malbata xwe koçî bajarê Êlihê kirine. Dibistana seretayî û dibistana navîn li Êlihê dixwîne. Li Zanîngeha Batmanê beşa elektrîkê xwendiye.

Jiyana muzîkê 
Di sala 1998an de dest bi muzîkê kiriye. Ji sala 2000î ve, bi piranî li Êlihê, li gelek bajaran karên muzîkê kiriye. Di çendîn saziyan de mamostetiya muzîkê kiriye. Di sala 2012an de albûma xwe ya yekem "Lîs" derxistiye. Helbestên wî heya niha di hin kovar û rojnameyan de hatiye weşandin.

Çavkanî 

Kesên ji Cizîrê
Bilawe

Bilawe, Biławe gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Penca Elî

Penca Elî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Talbendlî

Talbendlî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Tobzawey Sedîq Beg

Tobzawey Sedîq Beg, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Cebel Bor

Cebel Bor, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Cedîde Mayl

Cedîde Mayl, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Hesarî Ehmed Nazim

Hesarî Ehmed Nazim, Ḧesarî Eḧmed Nazim, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Hesarî Bekre Efendî

Hesarî Bekre Efendî, Ḧesarî Bekre Efendî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Xanwekanî Kurey Kompaniye

Xanwekanî Kurey Kompaniye, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)