nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xulîce

Xulîce, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Dukanî Rehîm

Dukanî Rehîm, Dukanî Reḧîm, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Dumîle

Dumîle, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Rehîmawe, Kerkûk

Rehîmawe, Reḧîmawe, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Rimil Asî

Rimil Asî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Saqizlî

Saqizlî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Surediyê Xwarû

Surediyê Xwarû, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Shenyang

Shenyang ( çînî 沈阳市; "Shěnyáng shì" ), , serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Liaoning ya Çînê ye. Hejmara niştecîhan di sala 2010an da 6,3 milyon kes e. Shenyang bajarê herî mezin e li bakurê Çîn e.

Çavkanî 
https://web.archive.org/web/20140603182841/http://www.shenyang.gov.cn/zwgk/system/2012/09/10/010003414.shtml

Bajarên Çînê
Paytextên dewletên dîrokî
Zahir Xezî

Zahir Xezî (z. 1172 - m. 1216, erebî: الملك الظاهر غازي, Ebû'l Feth Ebû Mensûr Xiyasûdîn el-Melikû Zahir Xezî bin Selahedîn Yûsif bin Eyûb. Kurê Selahedînê Eyûbî ye.
Bi xwe fermandarê Helebê bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1172
Mirin 1216
Kesên sedsala 12an
Kurdên sedsala 12an
Kurdên sedsala 13an
Shijiazhuang

Shijiazhuang (çînî: 石家庄; "Shíjiāzhuāng") serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Hebei ya Çînê ye. Hejmara niştecîhan di sala 2010an da 10.163.788 kes e. 

Shijiazhuang di warê  pîşesazîyê da bajarek nû ye. Ew piştî damezrandina Komara Gel a Çînê ,di sala 1949an de, gelek mezin bû. Nifûsa metropolê tenê di 30 salan de 4 car zêde buye. Bajar di heman demê de navenda rê ya ne.  Ew ji bo parastina paytext Pekîn, xwedanê garnîzonek mezin e.

Çavkanî 
http://rendezvous.blogs.nytimes.com/2013/01/29/gallows-humor-and-smog-engulf-china/?src=recg

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Taiyuan

Taiyuan (çînî: 太原; "Tàiyuán"), serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Shanxi ya Çînê ye. Rûerdê bajar 6.959 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 4,201,591 kes e. Bajar li peravên çemê Fen, li bakurê  zeviyê ku ji hêla çem hatîye avakirin e. Pênc pire li ser çem hatine çêkirin û Balafirgeha Navneteweyî ya Taiyuan Wusu bajêr re xizmet dike.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Sone Golê

Sone Golê, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Sêkaniyan, Bismîl

Sêkaniyan, mezrayeke Çawişliyê ya Bismilê ye. Gund li ber Çemê Mihemediyê ji 3-4 Malan avabûye. Nîştcihên gund giş merivên hev in û ji zemaniyan ve ji Hezroyê hatine û li vir bi cî bûne. Li gund ziyaretek bi navê Şêx Hesen Mensûr he ye. Kesên ku zarokên çê nabin diçin ser vê ziyaretê dua dikin ku xwedê zaroyek bide wan. Li gorî baweriyê ji kesên ku duayên wan dihên qebûl kirin zarokên di qorika wan de nîşan heye ji wan re çêdibe. Heger kurr be nav dikin 'Hesen', heger keç be dikin 'Mensûre'.

Çavkanî 

Bismîl
Sêkaniyan, Kerkûk

Sêkaniyan, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
PayPal

PayPal, têwateyek li ser tora înternetê bi awayek onlîne dayînên danûstandina pêk tîne.

Bikaranîna sîstemê
Pêwiste ku mirov li joriya çepê li ser girêdana Sign Up bitikînin û destpê bike. Di vê beşê de  divê hûn yekem cûreyek hesabê xwe diyar bikin.  Her çend van celebên hesabê di kesane û karsaziyê de têne veqetandin, lêbelê celebê hesabê kesane dikare paşê derbasê hesaba Premiumê bibe.

Celebê hesabê kesane (Personal) ji bo karanîna kesane hatîye sêwirandin. Pi vê hesabê mirov dikare li ser tora internetnternetê danûstandina bike û vê yekê bi navnîşanên e-postayê jî mirov dikarê bikar bîne. Ger hûn bi xawzin bi rêya e-postayê an jî qertên krediyê drav bistînin, ev dem pêdivî ye ku mirov derbasê  Hesabê Premiumê bibe. Jibo kar û danûstandinên karsazê û jibo hemî danûstandinên bazirganiyê pêdivî ye ku mirov hesaba Business, yanî hesaba Karsaziyê hilbijêre.

Girêdanên derva
 Malpera PayPalê
Melayer (navçe)

Şaristana Melayer yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Melayer e.

Herêmên şaristana Melayerê 
Herêma Navendî ya Şaristana Melayerê
Navendên bajarî: Melayer
Herêma Cokar
Navendên bajarî: Elîabad Demeq, Eslamşehr Aqegol, Ezenderyan, Cokar
Herêma Samenê
Navendên bajarî: Samen, Hoseynabad nazim
Herêma Zendê
Navendên bajarî: Zengene (bajar)

Çavkanî 

Navçeyên Hemedanê
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Sûrî

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Sûrî hemû peywendiyên dewleta Sûrî û Başûrê Kurdistanê dihundirîne.

Nêrîna dîrokî
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Sûrî digehe salên 1970yan. Wî wextî li Sûrî Hafiz Esad serokê Sûrî bû. Di kongreya 11emîn ya Partiya Bees ya Sûrî de biryar hat girtin ku wê otonomiya Başûrê Kurdistanê were piştgirî kirin 

Dewleta Sûrî wî wextî bi çavekê erênî li kurdên başûr dinêrî, heta ku Celal Telebanî gelek têkiliyên xwe li ser axa Sûrî dikirin. Jixwe li sala 1975ê bi pêşengiya Celal Telebanî li Şamê YNK hate damezrandin.

Li sala 1979ê İdrîs Barzanî seredana Hafiz Esad kir.

Li sala 1987ê Hafiz Esad gelek xebitî ku silha PDK û YNKê bike. Jixwe di heman salê de karî û cebheya hevpar ya kurdan hate ava kirin. Hafiz Esad her wisa gelek hewl dida ku kurdên Sûrî jî tevlî şoreşa kurdên başûr bibin. Bi vê pêngavê hem dixwast alîkariya Başûrê Kurdistanê bike hem jî dixwast kesên polîtîk yên kurdên Sûrî dûrî welat bike

Mijarên têkildar 
 Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê
 Têkiliyên derve yên Sûrî
 Têkiliyên kurd û ereban

Çavkanî
Mücahit Bilici

Mücahit Bilici (z. 1973, Farqîn, Amed) civaknasekî kurd e. Ew li Zanîngeha New York, John Jay College, dersên civaknasiyê dide.

Jiyana wî 
Di 1973an de li Farqînê ji dayîk bûye. Wî ji Dibistana Amadehî ya Farqînê mezûn bû, beşa civaknasiyê li Zanîngeha Bosforê xelas kir û doktoraya xwe li Zanîngeha Michigan Ann Arbor temam kir. Bîlîcî, ku berê ji bo rojname û kovarên wekî, Taraf, Yeni Yüzyıl, Kovara OT de qunciknivîsiyê dikir. Bîlîcî, di navbera 2013-2015an de di rojnameya Tarafê de, di navbera 2015-2016an de di rojnameya Yeni Yüzyılê de û di navbera salên 2018-2019an de di OT Dergi’yê de nivîsandiye. Ji 2019an û pê ve di Gazete Duvar’ê de qunciknivîsiyê dike.

Pirtûkên wî

Bi tirkî 
 Hamal Kürt, Weşanên Avestayê, 2017.
 İslamda Savaş Bitmiştir (2016).
 Bir İsme Tutunmak (2017).
 Amerikan Rüyası - Yeni Başlayanlar İçin (2006).
 Kırk Aynadaki Güneş [2006, çapa berê Gökçekimi (1999)].

Bi îngilîzî 
 Finding Mecca in America: How Islam Is Becoming an American Religion, (University of Chicago Press, 2012)

Çavkanî

Kurdnasî
Nezîr Ocek

Nezîr Ocek (, gundê Xumar, qezaya Şaxê, Wan) lêkoler û wergêrê kurd e.

Jiyana wî 
Di sala 1961ê de li gundê Xumarê, bi ser navçeya Wanê Şaxê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî û navîn li Wanê xwendiye, lîseyê li Cizîrê xwendiye. Dû re derbasî Sûriyeyê bûye û li Kuliyata Şamê Beşa Ziman û Wêjeya Erebî xwendiye. Di 2002an de li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê dersa zimanê kurdî dîtiye. Di 2004an de li Wanê di fêrgeha fermî ya zimanê kurdî de dersên rêzimanê û dersên wêjeya kurdî daye. Di 2006an de di avakirina komeleya Kurdî-Der a Wanê de cih girtiye û li wir dersên ziman dide.

Berhemên wî

Pirtûk 
 Waneyên Rêzimana Kurmancî, Weşanên Sîtav, Wan, 2015.
 Dersên Edebiyata Kurdî, Weşanên Sîtav, Çapa Yekem, Wan, 2016.
 Rêzimana Farisî-Kurdî, ISBN: 9786058139572, Weşanên Sîtav, Wan, 2018. 
 Destana Rustemê Zal, ISBN: 9786057920430, Weşanên Sîtav, Wan, 2019.

Werger 
 Xoxek û Hezar Xox, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Rastî û Nîgaşa Rojekê, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Çîroka Hezkirinê, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Masiya Reş a Biçûk, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Kevokvanê Keçel, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Zarokê Silkfiroş, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Stêrê û Pitiks Axiver, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013. 
 Stêrê û Qirk, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2013.
 Serpêhatiyên Kuliyeke Berfê, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2016. 
 Gelo Zerdeşt Pêxember e?, Werger, Weşanên Sîtav, Wan, 2016.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Wanê
Şorawî Sedîq Beg

Şorawî Sedîq Beg, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Qisîr, Kerkûk

Qesîr, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Kurdemîr

Kurdemîr, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Kurkeçal

Kurkeçal, Kurkeçał, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Kurey Medhubî

Kurey Medhubî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Goçekî Biçûk

Goçekî Biçûk, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Goçekî Gewre

Goçekî Gewre, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Gogçe

Gogçe, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Mirate Sexîr

Mirate Sexîr, Mirate Seẍîr, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Mirate Kebîr

Mirate Kebîr, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Mensûriyey Taze

Mensûriyey Taze, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Necim Kilawî

Necim Kilawî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Niwîş

Niwîş, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Nîtrî Gewrew Giçke

Nîtrî Gewrew Giçke, Nîtrî Gewre u Giçke, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Yarwelî

Yarwelî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Elbû Sebah

Elbû Sebah, Elbû Sebaḧ, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Tazexurmatûyê
Hesarî Hacî Ewla

Hesarî Hacî Ewla, Ḧesarî Ḧacî 'Ewła, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Kerkûkê (navend)
Deylem

Deylem an jî Deylemistan, Deyleman navê dîrokî yê herêma perav a başurê Deryaya Qezwînê, li bakurê Îrana îroyîn e. Deylem dikeve du beşan de, rojhilat Mazenderan û rojava Gîlan.

Bide ber 
 Kurdên Deylemê

Mazenderan (parêzgeh)
Dîrok
Kurden Deylemê

Kurdên Deylemê li bakurê Îranê, li herêma dîrokî ya deylemê, hatine belavkirin.

Erdnîgarî 
Kurd li vê herêmê pirranî li parêzgeha Gîlan, li şehristanê Rûdbar bexşa Amerlû, şehristanê Siahkal bexşa Deylaman û şehristanê Rûdsar bexşa Rahimabadê belavbûne. Herweha li Mazenderan, bajarê Sarî kurdên kurmancîaxiv, li devera Nowşar jî êla Lek a Xecewen dijî. Eşîrên Mafî û Reşvend li bakurê parêzgeha Qazwênê dijîn û xwediye gelheke kurdî ya balkeş in. Dîsa li parêzgeha Erdebîlê li devera Xalxalê çend gundan de kurmacîaxiv hene.

Dîrok 
Êl û esîrên kurdan ku îro li sê - çar parêzgehên peravîyên deryaya mazenderan belavî dijin hemî ji kurdistanê an jî ji kurdistana xorasanê hatine koçberkirin.

Çand û hûner

Êl û eşîr 
Êlên kurdan ên xwedî gelhe giring Amerlû, Celîlvend, Mafî û Xecevend in. Ji vanan êla Amerlû ya herî mezin e.
 Abdelmalikî  
 Amerlû
 Baha Davalû
 Beysan
 Şamlû
 Şaqulan
 Staqûlan
 Bacalanî
 Belikan
 Bextî (Botî?)
 Celîlavend
 Canbeglû (Canbegî)
 Çemişgezeg
 Çînginî
 Elikan
 Gûran
 Kakavend
 Kelhûr
 Kirmanî
 Larijanî
 Lek
 Mafî
 Modanlû
 Neka
 Pazûkî
 Qereqoçlû
 Reşî
 Topkanlû
 Xecevend
 Dilfan
 Kakavend
 Sultanqulîxanî
 Xiyasvend
 Zend

Navdarên kurdên ji Deylemê

Çavkanî 

Deylemê
Kurdên Deylemê

Kurdên Deylemê an Kurdên Deyleman li bakurê Îranê, li herêma dîrokî ya deylemê, hatine belavkirin. Di waxtên Dewleta Sefewiyan yan şi Xanedana Zendan gelek Kurd li Deylemê barkirin.

Erdnîgarî 
Kurd li vê herêmê pirranî li parêzgeha Gîlan, li şehristanê Rûdbar bexşa Amerlû, şehristanê Siahkal bexşa Deylaman û şehristanê Rûdsar bexşa Rahimabadê belavbûne. Herweha li Mazenderan, bajarê Sarî kurdên kurmancîaxiv, li devera Nowşar jî êla Lek a Xecewen dijî. Eşîrên Mafî û Reşvend li bakurê parêzgeha Qazwênê dijîn û xwediye gelheke kurdî ya balkeş in. Dîsa li parêzgeha Erdebîlê li devera Xalxalê çend gundan de kurmacîaxiv hene.

Dîrok 
Êl û esîrên kurdan ku îro li sê - çar parêzgehên peravîyên deryaya mazenderan belavî dijin hemî ji kurdistanê an jî ji kurdistana xorasanê hatine koçberkirin.

Çand û hûner

Êl û eşîr 
Êlên kurdan ên xwedî gelhe giring Amerlû, Celîlvend, Mafî û Xecevend in. Ji vanan êla Amerlû ya herî mezin e.
 Abdelmalikî  
 Amerlû
 Baha Davalû
 Beysan
 Şamlû
 Şaqulan
 Staqûlan
 Bacalanî
 Belikan
 Bextî (Botî?)
 Celîlavend
 Canbeglû (Canbegî)
 Çemişgezeg
 Çînginî
 Elikan
 Gûran
 Kakavend
 Kelhûr
 Kirmanî
 Larijanî
 Lek
 Mafî
 Modanlû
 Neka
 Pazûkî
 Qereqoçlû
 Reşî
 Topkanlû
 Xecevend
 Dilfan
 Kakavend
 Sultanqulîxanî
 Xiyasvend
 Zend

Navdarên kurdên ji Deylemê

Binêre 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî 

Deylem
Deylemê
Komeleya Lawan

Komeleya Lawan li sala 1930an hte ava kirin. Parêzer Îbrahîm Ehmed jî di nav vê rêxistinê de bû. Li sala 1934ê ev rêxistin beşdarî Partiya Komûnîst ya Iraqê bû.

Çavkanî
Têkiliyên kurd û ereban

Têkiliyên kurd û ereban hemû têkilî û peywendiyên miletê kurd û ereban dihundirîne

Li sala 1937ê rojnameyên ereb, kurdên Îskenderûnê sûcdar kirin 

Li sala 1958ê Celal Telebanî li gel serokê Misirê Ebdulnasir hevdîtinekê dike. Di encamê de li Qahîreyê radyoyeke bi kurdî tê vekirin  Her wisa Celal Talabanî dbêje ku piştgiriya ereban bo kurdan yekem car Misirê kir.

Mijarên têkildar 
 Dîplomasiya kurdan
 Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye

Çavkanî
Ciwarbûna mirovan a pêşî li dinê

Ev listeya dîrokî ya rûniştina Mirovan e.

Lîste ji çar pariyan pêk tê. Paleolîtîk ya Navîn (beriya 50 hezar sal ) , Paleolîtîk ya Jorîn (Ji 50 hezar salan heya 12.500 sal berê) , Holosen (Ji 12.500 salan heya 500 sal berê) û dema Modern. Tomarên lîsteyê li gor herêman hatine nivîsandin.

Rûniştina mirovan navê ku bidome , dibe ku carinan rûniştgeh hatibin vala kirin ji ber mercên avûhewa , tekîna Çiyayên agirî, mînak tekîna volkanîk ya Toba yê.
Derketinên Afrîka yên pêş li dora 270.000 sal in. Herwiha derketinên mayînde dibe ku li derdora 70.000 salan bin.

Paleolîtîk ya Navîn 
Beriya Homo Sapîens , ji xwe Homo Erectus milyonek sal berê (lê biner Derketina ji Afrîka) li Afrîka û Ewrasya ya ne-Arktîk belav bibû.
Çavkaniya herî kevin ji bo Mirov yê Modern (Homo Sapîens) hatiye dîtin fosîlen Cebel Irhoud ,Maroko  yên 300.000 sal berê nin

Çavkanî
Xi'an

Xi'an (bi çînî: 西安, Xī'ān), serbajarê parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Ew yek ji bajarên herî kevnare yên Çînê ye ku xwedî dîrokek 3100 sal e. Hejmara nîştecihan di sala 2010an de 13 milyon kes e.

Cografya

Dîroka Xi'anê

Dînên nîştecihên Xi'anê

Dînê Tao

Dînê Bûda

Mesîhî

Îslam 
50,000 misilmanên hui hene. Heft mizgeft hene. Mizgefta herî mezin a bajêr "Mizgefta Mezin a Xi'anê" (西安大清真寺, Xīān Dà Qīngzhēnsì) ye.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Kerbela

Kerbela (‎; Karbalā’) bajareke Iraqê ye û bajar dikevê 100 km başûrê rojavayê Iraqê. Di dema Huseyn bin Elî de bi navê Elqediriye (al-Qadiriya) û Şatu'l-Firatê (Shatt al-Firat) jî dihata zanîn.

Etîmolojî
Di nav vekolînerên cihê de, di derheqê eslê peyva Karbala de, gelek nêrîn hene. Hinek destnîşan kirine ku Karbala têkiliyek bi zimanê karbalato re heye, hinên din hewil didin ku wateya peyva Karbala der bixin û lêker û zimanê xwe analîz bikin. Ew encam digirin ku ew ji peyva erebî Kar Babel tê wergirtin, ku ew komek ji gundên Babilî yên kevnar bû ku tê de ne. 

Lekolîner Yaqût Hemawî destnîşan kiribû ku wateya Karbala dikare gelek ravekirinan bike, yek ji wan ev e ku cîhê ku Huseyn bin Elî lê şehîd bûyî ji erdek nermî pêk tê, bi erebî al-Karbalat, yanî "erdeke nerm". Li gorî baweriya şiiya, serfirîşte Cebraîl çîroka wateya rastîn ya navê Karbalā ji Hezretî Muhemmed re gotiye: ji peyvên karb (bi erebî: كَرْب, "axa ku dê bibe sedema gelek agiran") û  balî'  (bi erebî: بَلَاء, "êş, bibe sedema êşan") pêk tê.

Bûyera Kerbelayê

Bûyera Kerbela di 10ê çiriya pêşîn a sala 680an de  di navbera artêşa ya duyem a Emewî, artêşa kurê Muawiye I Yezîd û artêşek biçûk ya Huseyn bin Elî neviyê Hezretî Muhemmed, li bajarê Kerbelayê qewimiye.

Cîhên dînî
Bi bajarê Necefê re cihê ku bi pirranî mezheba şiîtî lê dijîn bajarê Kerbela ye. Piştê bidawîkirina rêveberiya Sedam Huseyn, bajar pêşket û bû yek ji wan bajarên tûrîstîkên Iraqê.

Çend cihên navdar û cihên dînî ya bajarê ev in

Mizgefta Al Abbas
Qebra Huseyn bin Elî
Wêranên Mujada (dikevê 40 km rojavayê bajarê)

Balafirgehên bajarê 
Balefirgeha Bakur-rojhilata Kerbelayê
Balefirgeha Navneteweyî ya Kerbelayê

Çavkanî

Girêdanên derva
 Malpera Zanîngeha Kerbelayê

Bajarên Iraqê
The King (2019 film)

The King fîlmekî drama yê dîrokî ye ku di sala 2019an de hatiye weşandin. Fîlm ji piyesa Henriad ya William Shakespeareê ve binyatkirî ye. Ji aliyê David Michôdê ve hatiye deranîn û ji aliyê David Michod û Joel Edgertonê ve hatiye nivîsîn. Stêrên fîlmê Timothée Chalamet, Joel Edgerton, Sean Harris, Lily-Rose Depp, Robert Pattinson û Ben Mendelsohn in.

Çavkanî 

Fîlmên 2019an
Fîlmên dramayê
Fîlmên amerîkî
Fîlmên zimanê inglîzî
David Michôd

David Michôd, (ji dayikbûn :30ê çiriya paşîn Sala 1972'yan), senaryonivîs,derhêner, lîstikvan û hilberînerekî Awistralyayî ye. Fîlmên wî ku ji aliyê rexnegran ve herî ecibandî ev in û bi derhênandina drama ya tawanbarî Animal Kingdom (2010) û drama ya dîstopîk The Rover (2014) re tê nasîn. Herwiha Hesher ê(2010) jî pêkve nivîsî.
Holosen

Holosen dema jeolojîk ya niha ye. Guman dikin ku 11 650 sal berê dû Qeşayî ya Dawî dest pê kiriye. Holosen û Pleîstosen bi hevdû re Quaternarî pêk tînin.

Etîmolojî
Ji Yewnana Kevnar e. Peyv ji du peyvên cuda pêk tên. Holos ("hemû") û -cene ji peyva yewnanî kaînos ji bo nuh.

Çavkanî

Holosen
Epokên jeolojiyê

Serdemên dîrokê
Ayhan Meretowar

Ayhan Meretowar, mamoste û nivîskarekî kurd e ku di sala 1969an da li gundê Holê ya Hezoya Batmanê hatiye dinyayê.
 
Xwendina xwe ya pêşîn, li gundê Kififê (Dogancikê) kiriye, li navçeya Qubînê (Bişêriyê), dibistana navîn xwendiye, li bajarê Sêrtê, lîse qedandiye. Di sala 1997an da li Zanîngeha Dicleyê ji beşê “Mamostetiya Ziman û Edebiyata Tirki" mezûn bûye. Di sala 2016an da, ji Zanîngeha Mêrdînê ya Artûklûyê destûrnameya Lîsansa Bilind a Ziman û Çanda kurdî girtiye.

Di gelek kovaran da meqaleyên wî hatine weşandin.

Xebat û berhemên wî 

 Kovara Rojî Kurd, Kovara Cemîyeta Hêvî (1913), werger, Tîpguhêzî (Ayhan Meretowar, Cemîl Amedî, Weşanên Warê, 2002)
 Hunera Axaftina Xweş û Nivîsandina Rind (Ayhan Meretowar, Weşanên Enstîtuya Amedê, 2005)
 Xutbeya Şamê, Munazeratê, Mûcîzatê Ehmedîye, Mûcîzatê Qur'aniye, Mûcîzeya Şeqqa Qemerê, Risaleya Munacatê, Rîsaleya Remezan û Îqtîsadê Werger, Bedîuzzeman Seîdê Kurdî (Ayhan Meretowar, Weşanên Zehrayê, 2009)
 Hesreta Hezkirinê (Şano), (Weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê, Ayhan Yildiz, Pêşbazîya Berhemên Şanoyî, Xelata Mansîyonê, 2011)
 Şev û Rojên Mubarek, (Ayhan Meretowar, Weşanên Nûbiharê, 2011)
 Kelimeya Bist û Sisêyan, Risaleya Uxuwwetê, Rêbera Ciwanan, Rîsaleya Nexweşan, Werger, (Ayhan Meretowar, Weşanên Xizmetê, 2012)
 Lemeat, Werger, Bediuzzeman Seîdê Kurdi, (Ayhan Meretowar, Aydin Unesi Weşanên Xizmetê, 2012)
 Dersên Civakî, (Ayhan Meretowar, Mela Îbrahîm Xellê Amedî, Azîz Samûr, Weşanên Zehrayê, 2013)

Çavkanî 

Jidayikbûn 1969
Sefa û Merwe

Sefa û Merwe bilindahiyek pîroze ku di navbera Meke û Medîneyê de ye.
Di hec de îbadete ku misilman diçin wan deran ziyaret dikin.

Çavkanî 

Îslam
Meke
Kanîzar (kovar)

Kanîzar, malper û kovareke ziman û zimannasiya kurdî ye. Hejmara pêşîn di 2015an hate çêkirin û heya 2018an de 16 hejmar derketine.

Sernivîserê kovarê Husein Muhammed e û armanca wê pêşkêşkirina vekolîn û xebatên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî ye bo xwandevanan. Dirûşma kovarê jî ev e: "Kanîzar xezînên zimanê kurdî sererd dike!"

Çavkanî

Malper
Kovarên kurdî
Xining

Xining (çînî: 西宁),  serbajarê Qinghai ya Çînê ye. Rûerdê bajar 7.472 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2.208.708 kes e.

Çavkanî 
"Qinghai Province"

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Yinchuan

Yinchuan (çînî: 银川) , serbajarê Ningxia ya Çînê ye. Rûerdê bajar 4.467 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 1.993.088 kes e.

Çavkanî 
http://www.luqyu.cn/tongjishow.asp?tid=997 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Huhhot

Huhhot  (çînî: 呼和浩特; "Hūhéhàotè"),  serbajarê Mongolya Hundir ya Çînê ye.  Ew di sedsala 16an de ji hêla Altan Kağan (yek ji nevîyên Împeratorîya Mongolane) va hate damezrandin.

Demografî 
rêjeya gel %85 Han, %15 Mongol, %1,6 Hui, %1,2 Mançu ye. Hinek gelên din û Koreyî jî hene. Herêm balê dikişîne ser xwarin, nemaze xwarinên Mongol û hilberên şîr. Çaya şîr (bi çînî: "naicha" wateya: "çaya şîr"), ku vexwarina civaka Mongolî ye, bûye vexarineke balkêş ji bo kesên ku têne bajêr.

Galerî

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Urumçî

Urumçi, (uygurî: ئۈرۈمچی, Ürümchi,  çînî: 乌鲁木齐 / 烏魯木齊, Wūlǔmùqí), serbajarê Xinjiang ya Çînê ye. Rûerdê bajar 10.989 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2,5mîlyon kes e.

Çavkanî 

Bajarên Çînê
Bajar
Çîn
Paytext
Nicholas Britell

Nicholas Britell (jdb. 17ê çiriya pêşîn 1980an) bestekar, piyanîst û derhênere fîlmê ya New York City ve binyatkirî ye.

Piyanîst
Hewram (gel)

Gelê Hewram yek ji qewmên miletê kurde. Navê zimanê wan Hewramî (zarava)ye.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Şebek
 Kakêyî
 Gûran
 Gûran (êl)
 Kelawspî
 Cumûr
 Becwanî

Çavkanî
Lor (gel)

Gelê Lor yek ji qewmên miletê kurd e. Navê zimanê wan Lorî (ziman)ye. Li Rojhilata Kurdistanê niştecih in.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Lur
 Xanedana Xurşîdiyan
 Lorê Mezin
 Bala Gariva

Çavkanî
Lorî (ziman)

Lorî navê zimanê loran e.

Nav

Dengnasî

Alfabe

Peyvnasî

Rêziman

Mînakên hevokan

Wêjeya lorî

Têkildar
 Lurî
 Bextiyarî
 Mamêsenî
 Kûgîluyî
 Xurremabadî
 Şahrî-kurdî
 Lurî (kurdî)

Çavkanî
Han (netewe)

Han an jî Çînên Han (çînî: 汉族, çînî klasîk: 漢族, "Hàn zú") koma herî mezin a etnîkî ye ku li Çînê dijîn  Ew ji sedî 92% nifûsa Çînî û % 19ê nifûsa cîhanê pêk tînin. Di zîmanê kurdî de, peyva "Çînî" bi gelemperî ji bo vê netewî tê bikar anîn.

Ev nav jî xanedana Han ,ya ku di navbera B.Z. 206-P.Z. 220an de hukum kirîye, tê. Xanedana Han piştî xanedana Qin Çîn bi rêva bir. Vê xanedanê bandorên kûr li ser çanda Çînî hîştîye. Gelek mirovên ku îro li Çînê dijîn, ji xwe re dibêjin mirovên Han (Hànrén).

Çîniyên Han yek ji wan zimanên Çînî diaxivin. Ev netewe yekrêziya zimanî nîşan nadin, lê tîpên çînî ku li seranserê Çînê tê bikar anîn bingeha yekîtiya çandî û polîtîk e. Ji ber vê yekê jî, kesekî ji Hong kongê û kesekî ji Beîjîngê ji zimanê hevdu fêm nekin, ew dikarin bi tîpên çînî hev fêm bikin.

Îro zaravayê Beîjîngê (Mandarin an jî Çînîya Standard ), ku di Çînê de wekî zimanê fermî ji hêla piraniya Çînên Han ve wekî zimanê duyemîn tê axaftin. 

Hejmara netewê ya Han 1.310.000.000 kesin

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe

Komên etnîkî yên Çînê

Neteweyên Asyayê
Mîrek

Mîrek (bi ermenî: Միրաք, Mîrak) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Bayêsis

Bayêsis an Baysiz (bi ermenî: Օթևան, Otêvan) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Emirê Teze

Emirê Teze an Karvansere (bi ermenî: Սադունց, Sadûnts) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Şamîram, Ermenistan

Şamîram (bi ermenî: Շամիրամ) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Çilkanî, Ermenistan

Çilkanî an Korbilax (bi ermenî: Շենկանի, Şênkanî) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Zirbe

Zirbe, Zorbe an Sorîk (bi ermenî: Սորիկ) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Tilîk

Tilîk an Tlîk (bi ermenî: Թլիկ) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Dûzkend

Dûzkend an Beroj (bi ermenî: Արևուտ, Arêvût) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Kelegerx

Kelegerx (bi ermenî: Շենավան, Şênavan) gundekî êzîdiyan û ermeniyan li parêzgeha Armavîr ê Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Avtune, Ermenistan

Avtune an Sîçenlî (bi ermenî: Մեծաձոր, Metsadzor) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn ê Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Qurerez

Qurerez (bi ermenî: Երասխահուն, Yêrasxahûn) gundekî êzîdiyan û ermeniyan li parêzgeha Armavîr a Ermenistan e.

Çavkanî 

RA 2001 POPULATION AND HOUSING CENSUS RESULTS

Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê
Razî

Razî (farisî: الرازي, al-Razi, latînî: Rhazes), navê wî yê tam Ebûbekir Muhemmed bin Zekeriya Errazî, hekîm, kîmyager û fîlozofê fars e ku di sala 865an de li bajarê Reyê hatiye dinyayê û di ciwantiya xwe de xwe daye ser wêjeyê, karê zêrkerî kiriye. Di sala 925an de cardin li Reyê miriye.

Li bajarê Reyê perwerdeya matematîk, felsefe, astronomiyê girtiye û paşê çûye Bexdayê xwendina xwe temam kiriye. Piştî wextan kî perwerdeya bijîşkî girtiye.

Pirtûkên Razî hema nêzîkî temamî wergerandine latînî û berhema wî a bi navê Hawî heta sedsala 17an jî li rojavayê hatiye xwendin û jê îstifade ditîne.

Berhemên Ebûbekir Razî 

Kitābu'l-ḥāwī fī'ṭ-ṭibb (كتاب الحاوي في الطب), ji 20 cîldan pêk tê.
Kitābu'sh-Shukūk ʿalā Jālīnūs (كتاب الشكوك على جالينوس)
Kitābu'ṭ-ṭibbi'r-rūhānī (كتاب الطب الروحاني)
Kitābu's-sīrati'l-falsafiyyati (كتاب السيرة الفلسفيّة)
Kitābu'l-manṣūrī fī'ṭ-ṭibb 
Man lā yaḥḍuru ṭabīb
Kitābu'l-mudḫal at-taʿlīmī
Kitab sirrû sina'ati't-tib.
Kitabû't-Tecarib.
Et-Tibû'l-Mansûrî.
Maqāla fî emarati'îqbal we'dewle

Çavkanî 

Jidayikbûn 865
Mirin 925
Kesên sedsala 9an
Bijîşkên faris
Nivîskarên faris
Kîmyagerên fars
Jidayikbûn 864
Mirin 935
Muhemmed: Qasidê Xwedê (fîlm)

Muhemmed: Qasidê Xwedê (Navê rastî: Muhammad: The Messenger of God) fîlimek Îranî ya sala 2015an e ku ji hêla Mecîd Mecîdî ve hatî pêşandan.
Fîlim li ser bûyerên ku li dora zaroktî û ciwaniya yekem a pêxemberê îslamê Muhemmed di sedsala 7an de qewimiye ye. Yekemîn pêşandana fîlimê di 12ê Sibata 2015an de li Îranê derket.

Çavkanî 

Fîlmên îranî
Fîlmên dînî
Fîlmên dîrokî
Fîlmên 2015an
Peyam (fîlm)

Peyam (Navê rastî: The Message) fîlmeke li ser derketina îslamê ye ku pêşkarê wî Mistefa Eqad e. Fîlm di sala 1976an hatiye kişandin. Fîlm hema nêzîkî temamî li Lîbyayê hatiye kişandin û pir kêm jî li Fasê hatiye kişandin.

Lîstikvan 

Anthony Quinn, Hemze bin Ebdulmutelib 
Irene Papas, Hind bint Utbe, Jina Ebu Sufyan
Michael Ansara, Ebû Sûfyan bin Herb
Johnny Sekka, Bilalê Hebeşî
Michael Forest, Xalid bin Welîd
André Morell, Ebû Talib bin Ebdulmutelib
Robert Brown, Utba
Garrick Hagon, Emar bin Yasîr
Rosalie Crutchley, Sumeyye
Damien Thomas, Zeyd
Bruno Barnabe, Ûmeyye
Martin Benson, Ebû Cehîl
Neville Jason , Cafer
John Bennett, Îbn-Selûl
George Camiller, Welid
Donald Burton, Emr
Nicolas Amer, Suheyl
Earl Cameron, Necaşî
Ronald Chenery, Musebb
Michael Godfrey, Barra
Habib Ageli,  Hudeyfe
John Humphry ,  Asir
Hassan Jundi,  Kisra
 Wolfe Morris, Ebû Leheb
Abdullah Lamrani, İkrime
Ronald Leigh-Hunt,  Herakleios
Elaine Ives-Cameron, Arwa
Salem Gedara, Wehşî
Gerard Hely, Helbestvan Sinan

Çavkanî 

Fîlmên dînî
Fîlmên 1976an
Safiye bint Ebdulmutelib

Safiye bint Ebdulmutelib (, jdb. 567 - m. 640), meta Muhemmed pêxember û sehabe ye.

Pêşiya misilmanbûyîna xwe du car zewiciye. Kurê wê Zubeyr, ji merê wê yê dûdiyan e.
Wextê bi banga Muhemmed pêxember dihese bi kurê xwe Zubeyr ve dibe misilman û piştgirî dide Muhemmed pêxember.

Çavkanî 

Jidayikbûn 567
Mirin 640
Kesên ji Mekeyê
Sehabeyên jin
Kabîneya hikûmeta Herêma Kurdistanê 2020

Kabîneya hikumeta Herêma Kurdistanê, ji serok û wezîrên hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îraqê pêk tê.

Serokê/a wezîran

2020
Mesrûr Barzanî

Cîgire/a wezîran

2020
Qûbad Talebanî (Qûbad Tałebanî, Qubad Talabani)

Wezîrê/a Dadê

2020
Ferset Ehmed Ebdulla (Farsat Ahmad Abdullah)

Wezîrê/a Navxweyî

1994 
Yûnis Rojbeyanî (Yunis Rozhbayani)

2020
Rêber Ehmed Xalid (Rebar Ahmad Khalid)

Wezîrê/a Karûbarê Pêşmergayetiyê

1994 
Cebar Ferman (Jabbar Farman).

2020
Şoriş Ismaîl Ebdulla (Shorish Ismail Abdulla)

Wezîrê/a Darayî û Aboriyê

1994

2020
Awat Cenab Nûrî Salih (Awat Janab Nuri Salih)

Wezîrê/a Tenduristî

1994 
Kemal Şakir (Kamal Shakir), wezîrê Tenduristî û Karûbarê Civakî.

2020
Saman Berzincî (Saman Barzinji)

Wezîrê/a Perwerdeyê

1994
Nasih Xefûr Remezan (Nasih Ghafur Ramazan), wezîrê Perwerdeyê.

2020
Alan Heme Seîd (Alan Hama Said)

Wezîrê/a Avedankirin û Nîştecihankirinê

2020
Dana Ebdulkerîm Hime Salih (Dana Abdulkarim Hima Salih)

Wezîrê/a Şarevanî û Geşt û Guzar

1994
Kafiye Silêman (Kafiya Sileman), wezîra Bajarvanî û Tûrîzmê

2020
Sasa Usman Ewnî (Sasa Usman Awni)

Wezîrê/a Xöndî Bala u Töşînewey Zanistî

2020
Aram Mihemed Qadir Emîn (Aram Muhammad Qadir Amin)

Wezîrê/a Plandanan

2020
Dara Reşîd Mehmûd (Dara Rashid Mahmud)

Wezîrê/a Karûbarê Komelayetî

2020
Köstan Mihemed Ebdulla (Kwestan Muhammad Abdullah)

Wezîrê/a Rewşanbirî û Lawan

2020
Mihemed Seîd Elî (Muhammad Said Ali)

Wezîrê/a Şehîd û Enfalkiriyan

2020
Ebdulla Mehmûd Mihemed (Abdullah Mahmud Muhammad)

Wezîrê/a Kiştûkal û Serçavên Avê

2020
Bêgerd Talebanî (Begard Talabani)

Wezîrê/a Pîşesaziyê 
Mihemed Emîn Mewlûd (Muhammad Amin Mawlud), wezîrê Pîşesazî û Enerjiyê

2020
Kemal Mûslîm Seîd Qerenî (Kamal Muslim Said Qarani)

Wezîrê/a Guhastin û Gihandinê (Guwastinewe u Geyandin) 
Îdris Hadî (Idrid Hadi)

2020
Ebû Cûhir Ebdulmesîh (Abu Juhir Abdulmasih)

Wezîrê/a Ewqaf û Karûbarê Ayînî

1994
Mihemed Ebdulqadir, wezîrê Waqif û Karûbarê Îslamî

2020
Piştîwan Sadiq Ebdulla (Pishtiwan Sadiq Abdullah)

Wezîrê/a Karebayê

2020
Kemal Mihemed Salih Xelîl (Kamal Muhammad Salih Khalil)

Wezîrên Heremê

2020
Aydin Merûf Selîm (Aydin Maruf Salim)
Valafrîd Ibrahîm (Valafrid Ibrahim)
Xalid Selam Seîd Şiwan (Khalid Salam Said Shiwan)

Serokê/a dîwana encumenî ya wezîran

2020
Omêd Sebah Usman (Omed Sabah Usman)

Witbêjê/a hikûmeta Herêma Kurdistanê

2020
Cutyar Adil Mehmûd (Jutyar Adil Mahmud)

Çavkanî 

Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Wezîrên hikûmeta Herêma Kurdistanê
Hui (netewe)

Hui, (erebî: هوي; çînî: 回族;  " Huízú " ),  komeke etnîkî ye ku li Çînê dijî. Di warê ziman û binyata laşî de, Hui heman netewê Han e û ew bi ola îslamê ve girêdayî ne. Zimanê wan Çînî ye û dî zimanê wan da gelek peyvên Erebî û Farisî hene. Hejmara wan 9.82 milyone.

Dîrok 
Nêzî 600 sal berî niha, di salên paşîn ên xanedana Yuan û salên pêşîn ên xanedana Ming de, koma etnîkî ya Hui derketin hole. 

Di reveberîya xanedana Qing (1644 - 1911) de, lihevnekirin di navbera misilman û Çînîyên ne-misilman de dest pê kir. Rêveberîyê, serjêkirina qurbanê, avakirina mizgeftên nû û çuyina hec qedexe kir. Rêvebirîye xanedana Qing kete destê Mançu'yan û vana di navbera komên etnîkî da şer derxistin. Ev potîkayên zordar bun encama serhildanên Hui. Di parêzgeha Yunnan da serhildana Panthay (navbera 1855-1873an da), li Sincan, Shaanxi û Gansu serhildana Dungan (navbera 1862-1877an da) derket. Rêvebirîya Mançu'yan ji bo tepisandina van serhildana komkujî pêk anîn. Bi milyonan kes hate kuştin. Ev "paqijkirina ji misilmanan" (洗 回, xi Hui) bu siyaseta fermî ya rêveberiya Manchu ji bo demek dirêj.

Ol 
Baverîya wan bi ola îslamê va ye. Ji bo jin û keçên Hui gelek dibistanên olî hene, piraniya wan li Mizgeftan e, dibistan ji hêla baxşên Hui ve têne fînanse û têne rêve kirin. Jin wekî ahang (kurdi: mamoste) dixebitin. 

 Qur'an (古蘭經 / 古兰经)
 Mizgeft (清真寺 veya 回教堂)

Kesên navdar 

 Zheng He 鄭和 / 郑和 - 馬三寶 / 马三宝 - Admiral û keşif di xanedana Ming de.
 Ma Huan, Nivîskar
 Ma Zhongying 馬仲英 / 马仲英 - Generalê ku Komara Îslamî ya Rojhilatê Turkîstan hilweşand.
 Shi Zhongxin, şaredarê bajarê Harbin e.
 Li Zhi (1527–1602), Zanyarek ji parêzgeha Fujian.
 Hai Rui (1514–1587), Siyasetmedarek di dema xanedana Ming de.
 Hui Liangyu, Cîgirê serokwezîrê çînê û endamê Polîtburoyê ye.

Binêre 

http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-hui.htm

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe

Komên etnîkî yên Çînê

Neteweyên Asyayê
Lahu (netewe)

Lahu (çînî: 拉祜族) Ladhulsi , Kawzhawd; vîyetnamî: La Hủ) gelekî li Asyaya Başûr dijîn e. Ew li parêzgeha Yunnan ya Çînê, Burma, Taylenda, Viyetnam û Laos dijîn.  Hejmara wan  711.500 kes e.  zimanê wan Lahuî ye. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê

Neteweyên Asyayê
Yi (netewe)

Yi (çînî: 彝族;  "Yì zú"; Yi: ꆈꌠ) an jî Lolo, komeke etnîkî ye ku li Çîn, Viyetnam û Taylenda yê dijî. Ew bi gelemperî li herêmên gundewarî yên parêzgehên Sichuan, Yunnan û Guizhou û herêma xweser a Guangxi  dijîn. Hejmara wan 9 milyon kes e.

Çavkanî 
http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136960.htm

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê
Neteweyên Asyayê
Muhemmed bin Mesleme

Muhemmed bin Mesleme () (jdb. 591 ? - m.666) Sehabeyê Muhemmed pêxember e.

Ji hîcretê sî û pênc sal şûnde li Yesrîbê (Medîne) hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mesleme û navê dêya wî Huleyde ye ku ji qebîleya Hezrac e.

Bi xwe bi seya Mus'eb bin Umeyr ve bûye Misilman.

Çavkanî 

Mirin 666
Kesên ji Medîneyê
Naci Kutlay

Naci Kutlay nivîskar û siyasetmedarekê kurd e. Di sala 1931î de li Agiriyê hatiye dinyayê.

Berhemên wî
 İttihat Terakki ve Kürtler
 Kürt kimliğinin oluşum süreci
 Kürtlerde değişim ve milliyetçilik
 Osmanlı'dan günümüze Kürtler: Kürdoloji notları
 Kürt kimliǧi: oluşum süreci

Çavkanî

Kurdnasî
Kurdnas
Jidayikbûn 1931
Kesên ji Agiriyê
Xanedana Wessex

Xanedana Wessex , anku wekî Xanedana Cerdic jî tê zanîn(di Îngilîzîya Kevn de : Cerdicingas), Keyaniyeke ku di rojavayê başûr a Îngilistanê de di serî de wekî Wessex hatibû zanîn û di bin serkêşiya Cerdic a Wessex ê ji sedsala 6-an heta yekbûna keyaniyên Îngilistanê ji aliyê Alfred a mezin û cîgirên wî ve birêvebirina Îngilistanê îfade dike.

Dîrok 
Xanedan, piştî neviyên Alfredê Mezin (871-899) bû desthilatdara hemû netewa îngilîzan heta Edwardê Şareza (sala 1066'yan).Kurê Alfredê Mezin Edwardê Kal Bi Wessexê ve Merciayê û Rojhilata Angliayê ji dagirkirina Vîkîngan rizgar kir û di bin serweriya xwe de yek kir.Paşê kurê wî Æthelstan, desthilatiya xwe heta Bakûrê, Keyaniya Northumbriayê dirêj kir.

Lîsteya Şahên Xanedana Wessexê

Mijarên Têkildar
-Wessex

-Alfredê Mezin

Çavkanî
Doza 23yan

Doza 23yan piştî Doza 49an rûdide. Li sala 1963yê hindek rewşenbîr û xwendekarên kurd, cesaretê ji makezagona azadîxwaz werdigrin û kovarên kurdî diweşînin. Lê ev azadî ji bo kurdan nebû, hemû tên binçav kirin. Her wisa xwendekarên kurd yên ji başûr û rojhilat hatine Tirkiyeyê ji bo xwendinê, jî hatin girtin. Tê îdia kirin ku li gel kurdên Tirkiyeyê dixwazin "Kurdistana Mezin" ava bikin

Kesên hatine girtin
 Ebdulsetar Hemawendî: başûrî
 Doğan Kılıç Şihhesenanlı
 Hasan Buluş
 Îbrahîm Mamxidir: başûrî
 Gazî Dizeyî: başûrî
 Necat Remzî: başûrî
 Fuat Derviş: başûrî
 Talat Şerif Muhtar: başûrî
 Sait Abdurrahman: başûrî
 Cemal Alemdar: başûrî
 Firuz Felahat: rojhilatî
 Musa Anter
 Ziya Şerefhanoğlu
 Enver Aytekin
 Sait Elçi
 Edip Karahan
 Medet Serhat
 Yaşar Kaya
 Ergün Koyuncu
 Ali Anagür
 Kemal Bingöllü
 Mehmet Bilgin
 Fethullah Kakioğlu

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Çavkanî
Perdeyên mejiyê

Perdeyên mejî, parêzgerê demarekoendama navendî.

Demax di nav hestiyê kiloxê de, dirkepetik di nav hestiyên birrbirre de tên parastin. Herwiha demax û dirkepetik  ji aliyê perdeyên mejî  ve dorpêçkirî ne.Di navbera perdeyên mejî û hestiyê kiloxê de şileya mejî- dirkepetik heye. Perdeyên mejî û şileya mejî-dirkepetik, valahiya navbera demax û kiloxê tijî dikin. Şileya mejî-dirkepetik ji boy xwedîkirina xaneyên demaxê, madeyên sûdbexş dabîn dikin. Herwiha şileya mejî – dirkepetik mîna balifek destek dide demaxê û wî ji derbên hawirdorê diparêzê. 

Demax û dirkepetik bi sê perdeyên parêzger ve dapoşî ne. Perdeyên mejî ( bi latînî: yekjimar meninx, pirjimar meninges) navê gelemperî ye ji boy van hersê perdeyan.

Perdeya req 
Perdeya req (bi latînî: dura mater) di navbera hestiyên kiloxê û perdeya tevnepîrikî de cih digire. Perdeya req, perdeyek qalind û zexm e, ji du çînên bestereşaneyê pêk tê. Karê sereke ya perdeya req, parastina demax û dirkepetikê ye. Çîna aliyê derve, rûyê hundir ê hestiyê kiloxê dapoş dike û wekî bergê hestî kar dike. Çîna navî ya perdeya req, demaxê ji aliyê derve ve dorpêç dike, ji boy demaxê parêzgerî dike. Di perdeya req te, hin pêkhateyên mîna xwînhêneran hene, xwînê ji mejî ber bi dil ve diguhazîne.

Perdeya tevnepîrikî 

Di navbera perdeya req û ya tenik de perdeya tevnepîrikî ( bi latînî: arachnoid mater“) cih digire. Şêweyê vî perdeyê dişibe  tevnepîrikê, loma vî navê lê kirine. Ji bestereşaneya rîşalî pêk tê. Navbera perdeya tevenepîrikî û perdeya tenik bi şileya mejî-dirkepetik tijî ye.

Perdeya tenik 

Perdeya tenik (bi latînî: pia mater) ji çînek tenik a bestereşaneyê pêk tê. Perdeya tenik raste rast bi rûyê demax û dirkepetikê ve di nav tekilî de ye, rûyê demax û dirkepetikê mîna pêçek plastîkî dapoş dike. Lûleyên xwînê yên ko demarekoendama navendî xwedî dikin, di navbera perdeya tenik û şaneyên demar de cih digirin.

Ji ber hokarên nexweşiyê, kulbûna perdeyên mejiyê wekî nexweşiya menenjîtê tê navkirin.

Çavkanî 

Biyolojî
Mus'eb bin Umeyr

Mus'eb bin Umeyr (erebî: مصعب بن عمير z. 585 Meke, m. 625 Medîne), yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Ji malbateke herî dewlemend ê Mekeyê bû.

Wextê ku Muhemmed pêxember teblîx li gel kiriye Mus'eb pê dihesiyaye û hatiye mala Îbn Erkan û li wir Îslamiyetê pejirandin û bûye  Misilman. Ji ber wê sedemê eqrebeyên Mus'eb heps dikin lê Ew bi koça Misilmanan a Hebeşistanê dihese û bi wan re koçî Hebeşistanê kiriye.

Muhemmed pêxember ji bo wiha gotiye: Min di Mekeyê de bi qasê Mus'eb li ser xwe, kincê rind li xwe bike û nav dewlemendiya giran de cîwan neditiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 585
Mirin 625
Kesên ji Mekeyê
Wehiy

Wehiy (erebî: وحي), di dînan de emir û fermanên ji Xwedê ku ji pêxemberan re tên re wehiy tê gotin ku wehiy bi Cebraîl ve ji pêxemberan re hatiye.

Çavkanî 

Dîn
Pêxember
Îslam
Xirîstiyanî
Cihûtî
Zerdeştî
Bûdîzm
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Fransayê

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Fransayê hemû pêywendiyên van herdu pêkhateyên dewletî dihundirîne.

Nêrîna dîrokî
Di Şerê Kendavê de Celal Telebanî bi rêya berpirsê YNKê Ehmed Bamernî têkiliyê bi Fransayê çêdike. Wezîrê berê yê tendurustiya Fransayê Bernard Kouchner qanî dibe û tê Kurdistanê 

Her wisa alîkariyên jina Serokkomarê berê yê Fransayê,Danielle Mitterand jî hêjayî gotinê ye. Jixwe li sala 5ê cotmeha 2009ê bi navê wê li Hewlêrê dibistanek tê vekirin

Mijarên têkildar 
 Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê

Çavkanî
Jingpo (netewe)

Gelê Jingpo komek etnîkî ye ku bingehê herî mezin ê gelên Kaçin e, ku piranî li çiyayê Kaçin li parêzgeha Kaçin ya bakurê Myanmar dijîn. Li parêzgeha Yunnan ya Çînê û bakurê Hindistanê jî dijîn. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye. Hejmara wan li her sê welata tevahî 1.2 milyon kes e.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê

Neteweyên Asyayê
Têkiliyên kurd û amerîkiyan

Têkiliyên kurd û amerîkiyan hemû pêwendiyên dîrokî, çandî, siyasî, leşkerî dihundirîne.

Nêrîna dîrokî
Li sala 1952yê balyozê DYAyê li Enqereyê ji dewleta xwe re peyamekê dişîne. Di peyamê de wiha dibêje ''Her çend Tirkiye bibêje jî li nav welatê me pirsgirêka kurd tine ye, li Tirkiyeyê 11.5 milyon kurd dijîn ku îhtimal heye bibe pirsgirêke mezin

Mijarên têkildar 
 Dîplomasiya kurdan
 Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û DYAyê

Çavkanî
Mançû (netewe)

Mançû xelkê tunguz e ku bi eslê xwe Mançûrî ne û îro li bakurê Çînê dijîn.  Wan di sedsala 17an de xanedana Ming li Çînê têk bir û xanedana Qing damezrand. Xanedana Qing welatê Çîn heya 1912an birêvabir. Paşê Komara Çînê hate damezrandin. Bi piranî li parêzgehên Heilongjiang, Jilin û Liaoning dijîn. Hejmara wan 10,7 milyon e.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê
Neteweyên Asyayê
Sibe (netewe)

Sibe (ᠰᡞᠪᡝ Sibe; çînî: 锡伯; " Xībó") komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ew li bakur rojavayê Çînê û parêzgeha Xinjiang dijîn. Dî sala 2002an de hejmara wan  188.000 kes e. Ol ên wan budîzm û şamanîzm e.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê
Neteweyên Asyayê
Zhuang (netewe)

Zuhang (Zhuangî: Bouxcuengh; çînî: 壮族 Pinyin: Zhuàngzú) komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye.  Ew komek mezin a etnîkî ye ku li Çînê li nêzîkî sînorê Viyetnamê li parêzgehên Guangxi û Yunnan dijîn.

Gorî jimartina sala 2000an hejmara wan 16,187,163 kes e.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê
Neteweyên Asyayê
Miao (netewe)

Miao (çînî: 苗族, Miáozú; viyetnamî: Mèo an jî  H’Mông; tayî: แม้ว, Maew), komeke etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ji bilî Çînê, ew li Viyetnam, Laos û Taylendayê dijîn. Hejmara wan tevahî 12 milyon e.

Çavkanî 

Çîn
Çînî
Netewe
Komên etnîkî yên Çînê
Neteweyên Asyayê
Xelîfan, Hewlêr

Xelîfan, bajêrekî bi ser navçeya Soran ve ye li parêzgeha Hewlêr, Başûrê Kurdistanê (Îraqê).

Çavkanî  

Gundên Soranê
Ruqiye bint Muhemmed

Ruqiye bint Muhemmed (erebî: رقية بنت النبي محمد) Keça Muhemmed pêxember û Xedîceyê ye.
Di sala 601an de hatiye dinyayê û di sala 624an de wefat kiriye.

Du caran ku hîcretê kiriye jê re gotine "Zatûl Hîcreteyn" (bi erebî: ذات الهجرتين). Bi xwe tev li hîcreta Hebeşistan û Medîneyê bûye.

Çavkanî 

Malbata Muhemmed
Mirin 624
Selçuklu

Selçuklu yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonya yê û navçeya navend ya herî mezin e.

Gelhenasî
Navçeya Selçukluyê yek ji navçeyên kozmopolîtê navenda bajêr e. Li gorî daneya sala 2018an gelheya navçeyê 648 hezar 850 kes hatiye tomarkirin. Selçuklu navçe navenda bajêr e ku herî zêde Kurd tê de dijîn. Hêjmarek girîng a Kurdên Anatoliya Navîn li vê navçeyê dijîn.

Erdnîgarî
Navçeya Selçuklu dikevê bakurêrojhilatê navenda bajar.  Li bakûrêrojhilat navçeya Karatay, li başûrêrojava navçê ya Meramê cih digire. Zanîngeha herî mezin ya bajarê Zanîngeha Selçukê li navçeyê ye.

Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Malpera Zanîngeha Selçukê
Navçeyên Qonyeyê
Kurdên Anatolyê
Alanya

Alanya yek ji wan navçeyên Antalya ya tûrîstîk e. Navçe li perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 312 hezar 319 kes hatiye hejmartin. Lî navçeyê 23 hezar 45 kes gelê Ewropayî dijî.

Erdnîgarî
Alanya navçeyek li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Li bakûrê navçeyê Çiyayê Torosê, li başûrê Deryaya Navîn cih digire. Navçe, 70 kîlomêtro dirêjahiyî, li ser perava Deryaya Navîn cih girtiye.

Cîhên tûrîstîk
Çend cihên tûrîstîk a navçeyê ev in.

Qelha Alanya
Şikefta Damlataşê
Birca Kizilkule
Şikefta Dîm
Perava Kleopatra
Perava Damlataşê

Girêdanên derva

Navçeyên Antalya
Cîhên Tûrîstîk
Manavgat

Manavgat, yek ji wan navçeyên Antalya ya tûrîstîk e.

Gelhenasî
Gelheya navçeyê li gorî hêjmara sala 2019an 241 hezar 011 kes e.

Erdnîgarî
Manavgat bi 2283 km² e mezinbûna rûerdîyê de navçe ya duyem ya bajarê Antalyayê ye. Bakurê navçeyê bi Çîyayê Torosê hatîye dorpêçkirin. Li rojhilatê navçeyê Çemavoka Alara û Çemavoka Zebeşa cih digire. Di navenda navçeyê de çemek bi navê Çemê Manavgatê diherikê û tevlî Deryaya Navîn dibe.

Cîhên tûrîstîk
Side (Bajarok)
Rêjgeha Manavgatê
Bendava Manavgatê

Girêdanê derva
Wehşî bin Herb

Wehşî bin Herb an jî Ebû Desme (, jdb. ?;- m. 644an şunde) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember ê Hebeşistanî ye.

Di şerê Uhudê de ku wî çaxê kole (xulam) bû û di nav şer de Hemze bin Ebdulmutelib kuşt. Û piştî wextan bû misilman.

Çavkanî 

Sehabeyên ne ereb
Sehebayên Muhemmed
Kemer, Antalya

Kemer, yek ji wan navçeyên tûrîstîk a bajarê Antalyayê ye.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 43 hezar 226 kes hatiye hejmartin.

Erdnîgarî
Navçeya Kemer 43 km dûrî bajarê Antalyayê ye. Navçê, yek ji wan navçeyên li ser perava Deryaya Navîn e.  46 kîlomêtro dirêjahiya perava navçeyê ye. Rûerda Kemerê 53.483 km² ye.

Cîhên tûrîstîk
Olîmpos (Bajarê Kevnar)
Chimera, Kevirên hildibî
Newala Gonyukê
Tekîrova (bajarok)

Girêdanên derve
Malpera navçeyê
Marmaris

Marmarîs, navçeyek geştiyarî yê bi ser parêzgeha Muğlayê ve ye.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelhe ya navçeyê 94,247 kes hatiye tomarkirin. Hêjmarek zêde welatîyen Ewropayî li navçeyê dijîn.

Erdnîgarî
Navçe, li deverê perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Li rojavayê navçeyê, nîvgirav a Datça û xalîça Kerme, li bakûrê wê navçeya Ula, li rojhilatê navçeyê Çiyayê Balan û Tepeyê Gûnlûkê cih digire. Başûrê navçeyê bi Deryaya Navîn ve dorpêçkirî ye.

Cîhên tûrîstîk
Qela Marmarîsê
Navenda dîrokî ya navçeyê
Perava Kizkumu
Girava Kleopatra

Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Kamal Soleimani

Kamal Soleimani nivîskar û dîroknasekê kurde, ji Rojhilatê Kurdistanê. Li sala 1999an wek penaber çûye DYAyê. Li Meksîka "El Colegio de Mexicoyê" wek mamoste dixebite.

Berhem
 Îslam, Îslamîzim, Dewlet û Netewepeweriya Kurdî, Weşanên Peywendê, 2018, Stenbol
 Ortadoğu'da İslam ve Çatışan Miliyetçilikler, Weşanên Peywendê, 2019, Stenbol

Çavkanî

Kurdnasî
Nivîskarên kurd
Dîroknasên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Axîleûs

Axîleûs an jî Aşîl (bi yewnaniya kevin: Ἀχιλλεύς, [a.kʰilˈleu̯s] Achilleus) di mîtolojiya yewnanî de lehengê Şerê Troyayê, şervanê herî mezin ê şervanên yewnanî û lehengê sereke yê Îlyadaya Homerê ye. Kurê Tetîs û Pêleûsê keyê Ftiayê ye.

Axîleûs herî zêde bi kuştina Hektorê prensê Troyayê tê naskirin. Di dema Şerê Troyayê de li ber deriyên sûrên Troyayê ji bo tola hevalê xwe Patroklos hilîne bi Hektor re şer dike û di dueloyê de Hektor dikuje. 

Her çiqas mirina Axîleûs li Îlyadayê nehatibe qalkirin jî li gorî hinek çavkaniyên din, di dawiya Şerê Troyayê de ji aliyê Parîs ve tê kuştin. Parîs bi avêtina tîrekî li pehniya Axîleûs, ew dikuje.

Li gorî hinek efsane û çîrokan, Aşîl tenê di pehniya xwe de nemir nîn e ji ber ku diya wî Tetîs bi girtina pehniya wî ew xistiye di nav ava nemiriyê (Çemê Stîxê) de. Ji ber wê yekê pehniya Axîleûs ango tendona Axîleûs wek zeîfbûn û kelsbûna yekî pênase dike û herwiha ev têgeh di warê tibê de jî tê bikaranîn.

Çavkanî 

Lehengên mîtolojiya yewnanî
Kesên Şerê Troyayê
Bodrum

Bodrum yek ji wan navçeyên tûrîstîk a bajarê Muglaya Tirkiyeyê ye.

Etîmolojî
Navê navçeyê di demê kevnar de Halîkarnassos bû. Dema binavkirina (Qela Bodrumê) Qela Ezîz Petrus, navçê bi navê Petrium hatiye binavkirin. Nav, di nav deman de petrum, potrum û wekê Bodrum hatiye guhertin.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2015an hêjmara gelhe ya navçeyê 155,815 hatiye tomarkirin.

Erdnîgarî
Navçe, li ser perava Deryaya Egeyê û li rojavayê bajarê Muglayê cih digire, Rûrerdî ya navçêya ya herî zêde li ser nîvgirav a Bodrumê de cîh digire.

Cihên tûrîstîk
Mozole ya kevnar a Halîkarnas
Qela Bodrumê
Mûzexane ya arkeolojî a bin avê
Perava Yahşî
Perava Bodrumê
Mîlta Bodrum Marîna
Pedasa (Bajarê Kevnar)

Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Datça

Datça navçeyeke turîstîk a bi ser bajarê Muglayê ve ye.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçe ya Datçayê 22 261 kes hatiye hejmartin.

Erdnîgarî
Datça yek ji wan navçeyên bi ser parêzgeha Muglayê ve ye û li ser perava Deryaya Egeyî hatiye avakirin.

Cihên tûrîstîk

Girêdanên derve
Malpera şaredarîyê
Fethiye

Fethiye navçeyeke turîstîk a bajarê Muglayê ye.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 157.745 hatiye tomarkirin.

Erdnîgarî
Navçeya Fethiyeyê li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin. Di derbarê rûerdî yê de navçe ya herî mezin ya parêzgeha Muglayê ye. Li rojhilatê navçeyê, sînorê parêzgeha Antalya, li başûr û başûrêrojava Deryaya Navîn, li bakûrê navçeyê bajarên Denîzlî û Burdur cih digire.

Cîhên tûrîstîk
Geliyê Perperikan
Girava Gemîle
Perava Olu Denîzê
Kevirtirbên Amîntas
Perava Çaliş
Telmessos (Bajarê Kevnar)

Girêdanên derve
 Malpera şaredariyê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
Navçeyên Tirkiyeyê
Didim

Dîdîm, navçeyek tûrîstîk ya bi ser bajarê Aydînê ye.

Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçe 85 hezar 55 kes hatiye tomarkirin. Li navçeyê hêjmarek girîng Kurd lê dijîn.

Erdnîgarî
Dêdîm, navçeye giradayê parêzgeha Aydînê ye. Navçe li ser perava Deryaya Egeyê hatiye avakirin û rûerda navçeyê 402 km2 ye hatiye pîvandin.

Cîhên tûrîstîk
Perestgeha Apollon
Perava Altinkumê
Perava Manastirê
Seyrangeha Tavşanburunê
Perava Sagturê

Girêdanên derve