Galen

Aelius Galenus an jî  (; îlon  z. 129 –m.. 200 an 216). Navê wî yê herî navdar Galenê Pergamon (îro Bergama ) ye. Galen li Împeratoriya Romê de  bijîşk , birînsaz û feylefos bu. Di serdema antîkê de aliyê lêkolinê de  herî  serkeftî bêguman Galen bu. Galen  bandorek mezin li ser dîsiplînê zanîstiyên ciyawaz wek anatomî , fîzyolojî , patolojî, farmakolojî û norolojî yê kir. Li ser feylesofî û mentiqê da jî bandora wî hebû.

Galen kurê Aelîus Nîcon e. Aelîus avahîsazek dewlemed  bû. Zanîstî bala wî pir dikişand. Galen perwerdeyek  berfireh hilda ku ew perwerde rêya feylesofî û bijîşkî da kariyerên biserkeftî jê re vekir. Galen bajarê Pergama yê kevnar (İro Bergama, Tirkiye) da hat dinê . Galen berîya cîhêbûna Romayê pir gerîya û teorîyên ciyawaz li ser bijîşkî hin bû. 
Paşê jî romayê de bijîşkê arîstokrat û çend împarator bû.

Têgihîştina Galen ya anatomî û bijîşkî li serî da  bandora teorîya humorîmzê  de (Teorîya humorîzm an jî bi navê teoriya çar şile tê zanîn; zerava reş, zerava zer, xwîn , belxem ) û bi bandora bjîşkên pêşketî wekî Hîpokrat de  ma.
Ramanên Galen herî kêm 1.300 sal  bandorek mezin li ser zanîstiya bijîşkî li  rojavayê kir. Agahdariya anatomîya  galen li ser dîseksîyon û analîza laşên beraz û meymûn pêk dihat. lêkolin û  dîseksiyonên  li ser mirovan vê demê qedexe bû 
jİ ber vê  bo fehmkirina anatomiya mirov teşrîh û dîseksiyonên ajalan dikirin.
Galen bo bêtir  fêmkirin û naskirinê  laşê mirov, ji xwendakarê xwe  re her dem bo nêrîna û çûyîna cem laşê gladyatorên mirî an jî bi nêrîna mirîyên ku were şuştin, cesaret dida. 
Ceribandina herî muhîm ya Galen ku di nav gel de çêkiriye qîjkirina beraz bû. Cerribandina qîjkirine beraz ew bû ku dema Galen berazek jê dikir beraz  qîjkirinê dest pê dikir û vê demê galen Jêyê dengê wî jê dikir an jî demarê wê jê dikir. Ji ber ku xelqê re nişan bide ku ew der kontorla dengê dike an ciyê deng e. Agahdarî û melûmatên der heqê  laşê mirov hetanê sala 1543ê bênîqaş li ser agahdarîya Galen ma.
Piştre dîseksiyonê mirovan bi dizî û eşkere hate çê kirin dema ku berhem û wêneyên laşe û organan hatin çixêzkirin  û çap kirin  agahdarîyên  Galen pirsîyar dibû . Dema Andreas Vesalius  di sala 1543 de 
Berhemek binnavê De humani corporis fabrica  çap kir û otorîyeta Galen pirsîyar bû û cerrahibandin û lêkolinên nû despê kir.

Teorîya Galenê der heqê  fîzyolojiya Sîstema gera xwînê  jî hetanê sala 1242 bênîqaş ma.  Dema Îbn Nefîs  pirtûkê  xwe ya ‘’’Şerh tasrih el-Qanûn li’îbn Sina ‘’’( ravekirin û şîroveya qanuna Îbn Sîna) çap kir, agahdarîyên  nû li ser sistema gera xwîne û Gera xwînê ya pişikan de hate nivîsandin.
Em bi pirtûkê wî  va dizanin ku   Galen xwe him bijîşk  him jî wek fîlozof dibîbîbû. Sernave pirtûkê xwe re jî  Bjîşkên Herî Baş Him Fîlozof e.  kirîbu..

Nîqaşa navbera rêbaza rasyonalîst û eksprîmentalistan bala  galen pir dikişand. Rêbaza galène li nav rebazên zanîstîyên ciywaz  de  çavnêrî kirin , dîseksiyon , vîvîseksîyon nav vekirin û nêrîn bû. Piraniya berhemê wî ji yewnaniya kevn  da hatiye nivîsandin û zimanê dinê re ji yewnanî   hatîye wergerandin.
Hin berhemên wî jî xira buye û hatîye qeyb kirin. 
Herçiqas li ser  dîroka mirina wî de nîqaş hebe jî , dema mirinê de galen herî kim heftê salî bû.

Salên Pêşî; PZ 129–161

Navê Γαληνός, Galēnos  jî peyvê γαληνός “aramî, rehetî” hatîye  dariştin. 
Galen jiyana xwe  ‘’li ser tesîra mêjî ‘’ de dişayesîne ku di  îlonê pZ 129. de hatîye dinê. Bavê wî, Aelius Nicon, arîstokratek dewlemend, mîmar û avaker bû. Ji bilî kara xwe  meraqê wî li ser fîlozofî , matematîk, mantiq, stêrnasî  , cotkarî û wêje hebû.
Galen bavê xwe  wek “ gelek  dilgerm, baş û xêrxwaz” taswîr dikir. Wê demê  Pergamon (îro, Bergama, Tirkiye)  bajarek çandayî, kulturî  û  merkeza  rewşenbîra bû. Wek Îskenderiye  pirtukxaneyê wî jî hebû.
Galen  di sala 14 de nêzîkî fîlozofên  stoaparêz û eflatunî bû,   pêrwerdeya  her dû sîstema fîlozofîya esasî hilda û tê da sîstema fîlozofîya Arîsto û epîkûr hebû. Bavê wî bo galen karîyerekî   fîlozofî an jî sîyasî  fikirî  lê 
Galen dibêje nezîkê PZ 145 bavê wî xewnek  dibîne û nav xewn de  xwedayê bijîjkî ( Asclepius, Aesculapius) xwiya dibe û ferman dide ku Galen bişîne perwerdeya bijîşkî .
Bavê Galen di sala 148 da dimre û galenê ew mîrasek mezin dihêle. Galen  bi emrê xwe yê 19 de azad û dewlemed dimîne.  Piştre rê û nesîhetê hîpokrat dişopîne û bo perwerdeya xwe  diçe  Smyrna(niha izmir), Corinth, Crete, Cilicia (niha Çukurova) û Cyprus(îro kibris )ê  û  li dawî  de zanîngeha mezin ya  skenderîye re diçe . Zanîngehên ciyawaz digere û  êkolên cudahî fêr dibe. 
di 157 da, 28 salî verdigere bajara xwe ya Pergamon û bijîşkê gladyatoran dibe. Nava 4 salan ku li pergama dimîne ; giringîya dîyetê, tenduristî , paqijîzanî , tedbîrên pêşîgirtinê, anatomîya zindîyan, çaresarîya şikestin û trawmayê hîn dibe.
Di vî demê de him jî bijîşkîya teorîk û fîlozofî xebitî

Salên Paşî; PZ 162–217

Galen di sala  162 da bo bikaranîna hûnere  xwe ya bijîşkî  çû Romayê . Bêtehemilîya û bêsebirîya wî  li dijî bijîşkên din  wî dixist  nav talûke. Hin caran jî galenê tehdîd dikirin.  
xwepêşandina wî li cem bijîşkên kêmhûner de hestên dijmintî  ava dikir.  Dema ku dijîtîya wî  li gel arîstokarên bijîşkê Romî cidî bû , Galen bo jiyanê xwe tirsîya û Romayê terk kir.
Roma di sala 161 de  pir car daxilê şêrr bû. Marcus Aurelius û hevkarê wî  Lucius Verus li bakûrê de xelqê markomannî re şerr dikirin.
Li dema payîza 169  demê leşkerê romayê dizvirîbû Aquileia epîdemîyek weba destpê kir. împarator Galenê gazî kir ku bizivire romayê.  Pişire bi fermana împarator li gel  Marcus and Verus çû almanyayê û li vir da wek bijîşkê dadgehê kar kir.
piştê vî biharê împarator Galenê ji seferê  azad kir lê li cem mîrasgîrê împaratorî (Commodus) wek bijîşkê împaratorî  hişt. Li dadgehê da galen zef pirtûkên bijîşkî  nivîsî. 
Lucius Verus di sala 169 da Marcus Aurelius jî sala 180ê da rûyê nexwaşîye webayê mir. 
Galen  bijîşkê împarator Commodus ma û nexwaşîyê wîyê   pak kir . Li gorî Dio Cassius , di sala 189 da li bin hukimranîya  Commodus epîdemîyê weba qewimî û di Rome de rojek da 2000 kes kuşt. Ew îhtîmalekî mezin webayê çaxa hik Marcus Aurelius bû kû carek din dest pê dir.
Piştre Galen di hukimranîya  împarator Septimus Severus de jî bijîşkê împarator bû.

Berhemên Çapkirî

Dibe ku Galen bi qasî 500 rîsale nivîsîye û  berhemên wî 10 milyon peyv dihundirîne.

îro em berhemên wî yê heyî binêrin 3 milyon peyv dihundirîne  lê em dizanin ku  wexta  hemû  berhemê wî bihesibînin  ew  ji sisê da yek e.
Di sala 191 da, li Perestgehê Aşitî da şewatek derket û gelek berhemên wî  peyre  bitaybetî berhemên wî yê fîlozofî  şewitî .
Dewra Xelîfeta  Ebasî de(piştê PZ 750)  zanîstên ereb bala xwe dan ser nivîsen yewnanî yê kevnar û ji yewnanî wergerandin ser zimanê erebî. ji ber ku hin nusxeyên yewnanî hatîye qeyb kirin.
 hin nusxe tenê bi zimanê erebî de heye.
Hin berhemên tenê bi latînî hin berhem jî bi zimanê yewnanîya kevin da heye  
berhemên cudahî pir caran di nav berhemek berfireh da hate top kirin. yek ji wan berheman bi aliyê Karl Gottlobê Leipzig di nabera 1821-1833 hatîye çê kirin. Berhemê wî 122 risalê yê galen him bi latînî him jî yewnanî  dihundirîne  . Hejmana rûpelê 
Wî 20.000 zêdetir e û 22 cild e.
Gelek berhemên Galen di pirtûkxaneya dijital de hatîye  top kirin. Navê siteye ( Thesaurus Linguae Graecae,).
Çavkanîyek dinê modern jî bi frensî Bibliothèque interuniversitaire de médecine  e

Çavkanî
https://en.wikipedia.org/wiki/Galen
Jidayikbûn sedsala 2an
Dîroka felsefeyê
Dîroka zanistê