nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Soskun

Soskun  an Sozun (), gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye. Li nav gund heft dibistan hene. Tê texmînkirin ku hejmara nifûsa gundê digihe 3 - 4 hezarê.

Gelhe

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Erdîşê
Xeberdana Zimanê Kurmancî (pirtûk)

Xeberdana Zimanê Kurmancî an jî Risaleyî Tuhfe en-Nehlen fî ez-Zimanî Kurdan pirtûka Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di sala 1864an nivisiye.

Navê Berhemê:Bi Kurdî: Xeberdana Zimanê Kurmancîye
Mielif (Daner) û Mustensix: Mele Mehmûdê Bazîdî
Cureyê Berhemê: Pexşan (Axaftina zimanê Kurdî)
Zimanê Berhemê: Kurdi (Kurmancî)
Dirok û cîyê Istînsexê: (wr. 87b) 1865, Erzirom.

Pêşîya Destnivîsê: 
Sûal: Roja we bi xêr.
Cewab: Bi xêr hatî.
Sûal: Tu ji ku yî?
Cewab: Ez Mûşî me.
Sûal: Ji ku ve têyî?
Cewab: Ji Rewanê têm.

Dawîya Destnivîsê:
Sûal: Ji bo çi gerek ji hemû salan zêdetir bê ye?
Cewab: Isale çire kêm hasil nebû.
Sûal: Xwedê xweşî bidit serê hemûyan ew e.
Cewab: Belê welleh xeber ew e.

Têbinîyên Girîng: 
Wereqên 1b-44a'yê nivîsara Mele Mehmûdê Bazîdî ye û bi xeta wî ye. Bazîdî rahênanin li ser axaftina bi Kurmancî, bi şêweya pirs û bersivê, ji bo şexsê Jaba amade kirine. Hevokên xwe ji jîyana rojane hilbijartine, da ku Jaba karibe danûstendinê bi mirovan re bike.

Çavkanî 

Pirtûk

Çavkanî 

Pirtûk
Pirtûkên kurdî
Pirtûkên sedsala 19an
Wêjeya japonî

Wêjeya japonî  serdema du hezar salan dorgirt. Serdemên ewil bi piranî ji aliyê ragihandina çandî ya bi çîn û wêjeya çînî  ve hatin bandor kirin û bi çîniya klasîk hatibûn nivîsandin. Ji ber belavbûna Bûdîzma li Japonya, wêjeya hindî di wêjeya japonî de jî bandorker e. Di paşiya paşîn de, wêjeya japonî bi şêweyek xweyên cûda cûreyek xwe pêşve biriye ku nivîskarên Japonî dest bi nivîsandina li ser Japonya kirine. Ji aliyekî din ve, bandora wêjeya çînî û bandora klasîk a çînî  heya dawiya serdema Edo domand. Ji ber ku Japonya di sedsala 19an de benderên xwe ji bazirganî û dîplomasîya rojavayî re vekir, wêjeya rojavayî û rojhilat bandorek xurt li ser hevûdu kir. Ev bandor hîn jî îro tête dîtin.

Çavkanî 

Wêje
Sait Kendirci

Sait Kendirci (1959, gundê  Zehvanê, Sirûc, Riha) helbestvanê kurd.

Jiyana wî 

Sait Kendirci bavê 6 zarokan e û jiyana xwe li navçeya Sirûcê derbas dike. Di sala 1976ê de dest bi nivîsandina helbestan kir û bi helbestan 37 sal derbas kir, heta niha nêzîkê 400 helbest nivîsand.

Gelek helbestên wî li ser radyo û rojnemeyan hate weşandin, her helbestek cîhê  xwe cihê ye. Di sala 2010ê de ev helbest bi navê "Tû jî Dilgêş Nabî Sirûc?" hunermendê ciwan Necatî Canpolat bi vê stranê rap xwend û zor hate ecibandin. Helbestvan Sait Kendirci li ser vê helbestê xwe ragihand ku "Min vê helbestê 20 sal berê nivîsand lê ez dibînim min di naveroka helbestê de çi kêmasî û pirsgirêk nivisiye, hîn jî ev pirsgirêk û kêmasî hemû îro li ser axa Sirûcê jîn dike. Ev  helbesta hate ecibandin, nîşana deng û qêrîna Sirûcê ye."

Her çend wî di sala 1979-an de wekî leşker hat hesibandin, ew li navçeya Suruçê 14 demjimêran hat îşkencekirin. 

Helbestvan Sait Kendirci îro li navçeya Sirûc a Rihayê dijî.

Helbestvan bi albuma xwe ya ku ji sala 2009-an ve ew di platformên cuda de xebitî ye, albûmek helbesta 13 parçeyî pêk tê.

Nimûneyên karên wî 

 Sare 
 Lê sar e sar e 
 Dilê min girtî pûk e 
 Xeber hatî ji orta şevê 
 Nazliya min dibê bûk e,

 Lê zalimê anê tû vê înada neke 
 Qederê herdu delala bike.

 Bira bişevûtê çemlig û deyşta Sirûcê 
 Dumanê xwe rabê erşan e 
 Lê Keçê, Rebê alemê 
 Kî sedemê, şa neke bi tu kesan e.

Pirtûka helbestê 
Di 5ê tîrmeha 2014an de, Waliyê Sirûcê Zira Çöker jî xebata xwe li Şafak Vakti, pirtûka yekemîn a dibistana dibistana seretayî, amade kir. Pirtûka helbestê ya ku ji hêla weşanxaneya Şanlıurfa Sembol ve hatiye weşandin 165 rûpel e û ew di nav 82 berheman de ye.

Albûma helbestê 
Ew albûmek helbestê ye ku bi navê Kalbim Ağriyor tête weşandin, ji 16 berheman pêk tê, 6 ji wan bi kurdî ne û 10 ji wan bi tirkî ne, ji bernameyên radyo û televîzyonê ku ew di sala 2009an de hoste kir. Ev yekem albuma helbestkarê helbestê ji hêla Mehmet Kendirci ve hat çapkirin û ev albûm bi riya înternetê belaş hate belavkirin.

Helbestên naskirî 

 Bise Felek
 Masî Bin Behrê
 Birinê Min Xwîn Diveşê
 Hespê Nezanan
 Mala Metê
 Lo Dilo
 Cansız Bedenim
 Şafak Vaktinde
 Umutlar Peşinde

Girêdanên derveyî 
 Nûçeyeke malpera urfayasam.com li ser helbestvanê

Mirovên zindî
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1959
Kesên ji Sirûcê
Şiyar Kendirci

Şiyar Kendirci (z. 3ê adara 1987, Sirûc) nivîskar, helbestan û derhênerekî kurd e.

Ew di 5-ê Adara 1987-an de liSuruç  ji dayik bû. Wî dibistana seretayî û navîn û lîseya navçeya Suruç dît. Ew derhêner û nivîskarê kurte amator e. Şiyar Kendirci îro li navçeya Pirsûsê ya Ruha dijî. Di sala 2019 de, nivîskarek pirtûka bi navê Dayikek li ser Tîpa Bermîl li ser şîdeta li ser jinan weşand. Nivîskar bûyerên rast edîtor kir û wan kir pirtûk.

Niviskarî 
Nivîskarê ku helbest û gotarên xwe nivîsandiye, di internetê de gelek helbest û gotar çap kir. Di dawiyê de, wî pirtûka xwe Dayikek li pêş bermîl an navê orîjînal "Namlunun ucunda bir anne" ji xanî weşanxaneya bi navê weşanên şevê weşand. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman li gundê Zer, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya, ku xayin e, di odeyek tarî de girtî ye, pirtûk di derheqê ramanên medyayê û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.

Helbestvan 
Wî dest bi nivîsandina helbestê di temenek pir piçûk de bi bandora bavê wî, helbestvan Sait Kendirci ve kir . Helbestên wî yên pêşî, ez ji te hez dikim, û helbestên wî yên bi navê Soon helbest ji hêla hunermend Numan Hadi ve hatin gotin. ,Ro, ew di xebata weşandina pirtûkek helbestê de ye ku wek ku wî helbestên xwe deng da.

Derhêneriyê 
Di sala 2016-an de, wî hevkarên xwe li fabrîkaya li Şanlıurfa Organized Zone Industrial Industrial organîze kir û fîlimek 3-parçe bi navê Scorpio avêt. Sereke li ser hesabên medya civakî hate weşandin, û lîstikvanên rêzeçê bi tevahî ji karkirên amator û cihêreng pêk dihat. Derhênerê, ku fîlimek kurt a bi navê "Destavkirin" piştî addiction wî li ser serra înternetê ya bi navê Scorpio çêkir, dîsa di fîlima xwe de wek karmendên kargehê lîst. Di dawiya dawîn de, ceribandina sernavê "Werin, em nikarin fîlimek bi hev re biteqînin" û "Zewicî me bi min re" kurtefîlm çêkir.

Kesên ji Sirûcê
Ebû Zer Xefarî

Ebû Zer Elxefarî (erebî: أبو ذر الغفاري), navê wî yê rastî Cundeb bin Cunade bin Sûfyan (erebî: جُندب بن جَنادة),  sehabeyê Muhemmed pêxember e ku ji misilmanên herî pêşîn e.
Muhemmed pêxember navê Ebdullah lê kiriye. 

Tê gotin ku malbata Ebû Zer aboriya xwe ji şêlandina kerwanan kirin e û pûtperest bûne lê Ebû Zer bi xwe pûta nehebandiye û ji pûtan jî hez nekiriye. 

Li Mekeyê ji bo dînê îslamê xeber digre ku diçe Mekeyê Muhemmed pêxember dibîne pê bawerî tîne di wê dewrê de bi eşkereyî dibe misilman. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn, di sala 652î de wefat kiriye.

Çavkanî 

Mirin 652
Eynkaf

Eynkaf (, , navê wê bi tirkî Kayapınar),  gundekî bi ser navçeya Kercosa Êlihê ve ye. Li derdora wî gundê Hesarê, Bamîrê û gundê Ecibê hene.

Perwedehî

Aborî

Çavkanî
Zunîre Rûmiye

Zunîre Rumiye (, Zunairah al-Rumiya), sehabeya Muhemmed pêxember a rûm e.
Zûnîre yek ji misilmana pêşîn e. Li Mekeyê kesê wê ku tunebû û bi xwe jî wezabû ji ber wê ji aliyê mişrîkan ve hor dihate dîtin û lê zorê dikirin, Ebûbekir jî ji wan kirrî û wê azad kir.

Çavkanî 

Sehabe
Sehabeyên jin
Sehabeyên ne ereb
Xelib bin Ebdullah

Xelib bin Ebdullah (erebî: غالب بن عبد الله, Ghalib bin Abdallah, anku Ẍelib bin Ebdullah) (navê tam Xelib bin Ebdullah bin Misar el-Kinanî ), sehabekî Muhemmed pêxember ê ku di Fetha Mekeyê de ewlehiya rê kiriye.

Di dewra Muawiye de ji aliyê Ziyad bin Ebîh de di sala 668an de bûye waliyê Xorasanê.

Çavkanî 

Sehabe
Kesên ji Mekeyê
Sehebayên Muhemmed
Nivîsandina navên erebî bi kurdî

Nivîsandina navên erebî di kurdî de,

Nivîsandina navan ku alfabe guherî be li gorê zimanan jî carna tê guhertin.
Her wiha navê pêxemberê îslamê Muhemmed (محمد) e, lê tirk "Muhammed" dibêjin. Îngilîz "Muhammad".

Di zimanê kurdî de jî navê weke vana di kurdî de çewa tê nivîsandin li jêr cîh digre. Ji ber ku di Alfabeya erebî de tîpên ح، غ، ض، ظ، ث hene, lê di kurdî de ev tîp tune ne.

Wisaye ku navên kurdî jî hene di erebî û di zimanên din de tên guhertin. Di erebî de Ê, O, P, Ç, J û G tune ne.
Dengê tîpa kurdî X jî di hinek zimanên latînî de tune ye.

Nivîsandina navan

Çavkanî 

Îslam
Agirî Hesekê

Agirî Hesekê bi navê rastî Dêrsim Abd El-fetah dihat naskirin, şervanekî YPG bû, di sala 2017´an de şehîd bû

Jînenîgariya wî

Çavkanî 

Cangoriyên Kurdistanê
Karwan Kamil

Karwan Kamil  bi navê rastî Karwan Kamil Ehmed Doskî , hûnermendekî kurd e. Ew yekem kasetê xwe di sala 1987an de belavkirya.
Her ji zarokanî xwe strana gotîn e. Herwesa karê montajê jî kirya li kanalê K.Tv duhok.Bavê wî li sala 1996 şehîd bûye.
Karwan Kamil di çendîn karnvar û Konsêrtan de beşdarî kirîye herwes di kanalê weka Vin tv,Korek TV,Kurdistan TV,Duhok TV û Waar TV de stran gotin e û bejdarî kirî ye.

Albûm

Montaj

 Heval û Hêvî
 Bazin Zinara
 Kaptin Bijar
 Xan û Mana

Çavkanî
https://www.youtube.com/channel/UCHU_6J56W-Ylj10lg0ObbIg

Stranbêjên kurd
Stranbêj
Kesên ji Dihokê
Se'd bin Ebî Weqas

Se'd bin Ebî Weqas (; jdb. 592, Meke - m. 675, Akîk) sehabeyên ku bi cinetê ve hatiye Mizgîn kirin ê bi nav û deng ku ji wan re "Aşereyê Mubeşere" dibêjin.

Bi xwe bi saya Ebûbekir ve bûye Misilman.

Çavkanî 

Jidayikbûn 592
Mirin 675
Sehabe
Thomas Schmidinger

Thomas Schmidinger  (z. 25'ê tebaxa, 1974 li Feldkirch, Awistirya) ramyarnasê awistiryayî û mirovnasê civakî û çandî ye ku pisporê Kurdistanê, cîhadîzm, Rojhilata Navîn û ramyariya navneteweyî ye.

Jiyan 
Schmidinger di sala 1974an de li Feldkirch ji dayik bû, di heman demê de gelek dem bi malbata bavê xwe re li Fusch an der Glocknerstrasse derbas kir. Ew li dibistana seretayî û dibistana navîn li Feldkirch beşdarî kir û ji sala 1988 heta 1990 li HTL Rankweil ji bo endezyariya ragihandinê ji ku ew di 1990an de li dibistana teknîkî ji bo endezyariya ragihandinê li HTL Rankweil guherî. Schmidinger ji panzdeh salî ve di nav komên çepgir, ekolojîk û antî-faşîst de çalak bû û bû destpêka ciwanan Pangea li Vorarlberg û rêxistina herêmî ya ciwanên alternatîf ên kesk li wir.

Ji 1994 heta 1996 ew jî yekemîn û yekane hevkariyê federal ê Ciwaniya Alternatîf ya kesk de çalak bû, lê wê di payizê sala 1996 de hişt û pişt re jî tenê di projeyên çep ên ku ji partiyê serbixwe de çalak bû. Wekî beşek ji çalakiyên dijî-nijadperestiya wî, ew di sala 1999 de ji bo yek sal hat qedexekirin piştî ku wî axaftina wezîrê hundur ê Karl Schlögl piştî mirina Marcus Omofuma paşde kişand.
Cabir bin Ebdullah

Cabir bin Ebdullah (, jdb. 607 ?, Medîne - m. 697, Tîsfûn) ji eşîra Hezrec e. yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e. Navê bavê wî Ebdullah bin Emr bin Hîrman Ensarî û navê dêya wî Nesibe bint Ukba ye.

Li gorê Zehebî, Cabîr bin Ebdullah ketiye şerrê Bedîr û Uhudê. Bi xwe di temenê 94ê xwe de wefat kiriye.

Çavkanî 

Mirin 697
Hedîsvan
Sehebayên Muhemmed
Enes bin Malik

Enes bin Malik (erebî: أنس بن مالك),Enesê kurê Malikî, kunyeya wî Ebû Hemze Enes bin Malik bin Nedr el-Ensarî sehabeyên Muhemmed pêxember (silav lê bin) e. Enes bin Malik pir hedîs riwayet kirine û ji sehabeyên herî bitemen e.

Çavkanî 

Sehabe

Jidayikbûn 612
Ebdurehman bin Ewf

Ebdurehman bin Ewf (; jdb. 580 - m. derdorê salên. 652) yek ji sehabeyê  ku bi cinetê hatiye mizgîn kirin e.

Ebdurehman ji 8 misilmanên herî pêşîn e.
Peyama Muhemmed pêxember ji Necaşî re biriye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 580
Sehabe
Kaniya Henê

Kaniya Henê, Kaniya Hênê (navê wê bi tirkî Bekirhan),  bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.

Mijarên têkildar 
Hênê

Çavkanî 

Gundên Hezoyê
Şikefta Sewrê

Şikefta Sewrê li Mekeyê ye ku mişrîk dixwazin ku Muhemmed û Ebûbekir bigrin herdû direvin xwe dispêrin vê şikeftê.

Konê pîrê û hêkê Kewê

Çavkanî 

Îslam
Reyhane bint Zeyd

Reyhane bint Zeyd (erebî: ريحانة بنت زيد ), yek ji jinên Muhemmed pêxember e. Ji qebîleya Yahûdî ya "Benî Kureyza" ê Medîne ye. Dîroka jidayîkbûna wê nayê zanîn.

Çavkanî 

Sehabeyên jin
Wos

Valentín Oliva, (Buenos Aires, Arjentîn; 23ê çîleya 1998) ku hunermend wekî Wos tê nasîn, raper û azadîxwazekî arjentînî ye.

Arjentînî
Jidayikbûn 1998
Mirovên zindî
Ûrtûkî

Ortûgî, Ûrtûkî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Danişmend, Baybûrd

Danişmend (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Tîvasor

Tîvasor (, ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Mam

Mam (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Çepe

Çepe (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Xayka Jêrîn

Xayka Jêrîn (,  [sic], ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Bergîcî

Bergîcî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Dûdûzar

Dûdûzar (, ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ebdullah bin Mesûd

Ebdullah bin Mesûd (? - 653, Medîne), sehabe yê Muhemmed e. Her wiha ji hedîsvan û mufesirê herî pêşînan e. Û ji kesên pêşiyê bûye Misilman yê şeşem e.

Jiyane xwe a pêşîn de şivantî kiriye. Dema ku bi îslamê dihese ew birayê xwe û dêya xwe têne dibin Misilman.

Çavkanî 

Jidayikbûn 594
Arozqe

Arozqe (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Cemele

Cemele (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Gûder

Gûder (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Dayikek li pêş bermîl

Dayikek li pêş bermîl di sala 2019-an de ji hêla nivîskar Şiyar Kendirci ve hat nivîsandin û weşandin.  Pirtûk bi tirkî hate weşandin û navê wê yê rast jî "Namlunun ucunda bir anne" ye.

Weşanxaneya bi navê şevê weşanxane ji hêla pirtûka wî Dayikek li pêş bermîl hat weşandin. Wê bûyerek tundûtûjî li jinê çê kir, ku nivîskarê şahidê şahidiyê ye, an jî ji hêla şahidan ve hatî vegotin, bi fenomenek piçûk. Roman, gundekî xeyalî li navçeya Suruç a Ruha pêk tê. Medya şermezar a li odeya tarî girtî ye, pirtûk di derbarê ramanên Medya û reaksiyonên jinan ên li ser medyayê de vedibêje.
Zeylî

Zeylî, Zeglî (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Axsûnk

Axsûnk (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Güler Duman

Güler Duman, (jdb. 30, Hezîran 1967, li Stenbol) stranbêj, strannivîs, nojdar û mamosteyê muzîkê ye ku bi eslê xwe tirk e.

Güler Duman ji sala 1980an vir ve bi awayek profesyonel muzîkê çêdike û  yek ji bestekerên herî populer ên muzîka gelêrî ya tirkî ya salên 1990an e. Di navbera salên 2013 û 2014an de bernameyek muzîkê li ser televîzyonê pêşkêş kiriye. Digel albûmên xwe, ew di albumên berhevokê de jî derketiye. Ew yek ji masterên muzîka gelêrî ya tirkî ye.

Jînenîgarî
Guler Duman di 30ê hezîrana sala 1967an de li Stenbolê ji dayik bûye û bi eslê xwe ji navçeya Aşqela ya bi ser parêzgeha Erziromê ye. Di temenê zarokatiya xwe de dest bi jenbûna tembûrê kiriye û bi vî yekê bal kişandiye. Di dawiya dibistana seretayî de, di sêzdeh saliya xwe de albûma xweyê yekem a bi navê Dost Garîp derxistiye. Dibistana amadeyî li Stenbolê xwendiye û di destpêka lîseyê de dest bi albûma xwe ya duyemîn Ey Leyla Leylî dike.

Di sala 1986an de li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê dîploma xwe ya doktoriya diranan wergirtiye. Piştî salekê wê beşa Konservatuara Dewletê ya Muzîka Tirkî ya Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê qezenc kir û di dema xwendina xwe ya muzîkê de hilberîna albûmên profesyonel berdewam kir.

Guler Duman di temenekî biçûk de bi nexweşiya dil û damaran ketiye û jiber vî nexweşiyê derman kirina nexweşiyê wergirtiye. Piştî derman kirine ew ji vî nexweşiyê xilas bûye.

Dîskografî
 1980: Dost Garip
 1982: O Leyli Leyli
 1984: Seher Yeli
 1985: Mevlayı Seversen
 1987: Misafir Geldim
 1987: Nazlı Yara Küskünüm
 1988: Kulluk Benim Olsun Sultanlık Senin
 1988: Ya Dost
 1990: Buldular Beni
 1991: Gül Yüzlü Sevdiğim
 1992: Duygu Pınarı (Vezrana)
 1993: Dost Dost Diye
 1994: Güler Duman '94
 1995: Bu Devran
 1997: Öl Deseydin Ölmez miydim?
 2002: Yolcuyum Bu Dağlarda
 2009: Türküler Dile Geldi
 2012: Yüreğimden Yüreğinize
 2017: Yüreğimden Yüreğinize Sazım

Çavkanî

Girêdanên derve

Jidayikbûn 1967
Mirovên zindî
Stranbêjên tirk
Ebû Ubeyde bin Cerah

Ebû Ubeyde bin Cerah (erebî: أبو عبيدة عامر بن عبدالله بن الجراح, jdb. 583 - m. 638), Ebū ‘Ubeydeh ‘Emir bin ‘Abdullāh bin al-Cerrah), sehabeyê Muhemmed pêxember ê ku bi cenetê ve hatiye mizgîn kirin.
 
Di Dîroka îslamê cîhê wî giring e. Malbata Ebû Ubeyde bazirganiyê dikirin, Bi xwe ji eşîra Qureyş ji çiqila Benî Harîs bû û bi jêhatîbûn û dilnizmiya xwe be dihate naskirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 583
Mirin 638
Ebû Sûfyan bin Herb

Ebû Sûfyan bin Herb (565 - 652; erebî: أبو سفيان بن حرب), di dewra Fetha Mekê de bûye Misilman û ji sehabekî navdar e. Sala 565an de hatiye dinyayê.

Bavê wî Herb bin Umeye ye ku yek ji pêşengê Qureyşiyan bû.

Navê Ebû Sufyan yê rast Sehr e. Pêşiyê li dijî pêxemberiya Muhemmed bû, di şerê Ûhûd û Xendeqê de pêşengê kafiran bû û pir misilman kuştiye, lê dure bûye Misilman.

Çavkanî 

Jidayikbûn 565
Mirin 652
Ûm Seleme

Ûm Seleme (jdb. 599 - m. 683) yek ji jinên Muhemmed pêxember e.

Binêre 
 Zewacên Muhemmed

Çavkanî 

Jidayikbûn 598
Mirin 683
Jidayikbûn 580
Mirin 680
Ebas bin Ûbade

Ebas bin Ûbade (erebî: العباسُ بن عبادةَ) sehabeyên Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji eşîra Hezrec e.
Jê re Ensarin muhacîrî tê gotin

Çavkanî
Helbestan

Helbestvan, Helbest. Helbest tê wateya nivîsandina helbestê. Gotina helbestvan ji erebî tê; Wateyên wek hêzên mezinbûnê, mezin, kahînan jî tê.
Tarîxî meşahirî kurd (pirtûk)

Tarîxî meşahirî kurd (navê esasî: تاريخ مشاعر كرد, Tarikhi mesha'iri kurd), pirtûka Baba Merdûxê Rûhanî a biyografiyê ye.

Baba Merdûxê Rûhanî di vê berhemê de jiyana alim, wêjevan û zanyarên kurd nivîsiye.

Çavkanî 

Pirtûkên li ser dîroka kurdan
Pirtûkên jînenîgariyê
Pirtûkên sedsala 20an
Mentefar

Mentefar, Mendefar (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ebdulmutelib bin Haşîm

Ebdulmutelib bin Haşîm (erebî:عبد المطلب بن هاشم), Kalikê Muhemmed pêxember e. Heta wefata xwe li Muhemmed mêze kiriye dûre bavê Elî apê wî yê Ebû Talib lê mêze kiriye.

Zarokên wî 

Safiye bint Cundeb
Haris bin Ebdulmutelib
Fatima bint Amr
Zubeyr bin Ebdulmutelib
Ebû Talib bin Ebdulmutelib
Ebdullah bin Ebdulmutelib
Um Hekîm Beyza bint Ebdulmutelib
Bere bint Ebdulmutelib
Erwa bint Ebdulmutelib
Atike bint Ebdulmutelib
Umeyme bint Ebdulmutelib
Lubna bint Hacir
Ebû Leheb
Hale bint Wuheyb
Hemze bin Ebdulmutelib
Safiye bint Ebdulmutelib
Muqewim bin Ebdulmutelib
Hecl bin Ebdulmutelib
Nuteyle
Ebas bin Ebdulmutelib
Dirar bin Ebdulmutelib
Kusem bin Ebdulmutelib

Çavkanî 

Malbata Muhemmed
Kesên ji Mekeyê
Ebas bin Ebdulmutelib

Ebas bin Ebdulmutelib erebî: عباس بن عبد المطلب , yek ji apê Muhemmed e û sehabe ye. Tê gotin ku du sê sal ji Muhemmed mezintir bûye.

Ebas bin Ebdulmutelib di ciwaniya xwe de li Mekeyê tîcaretê kiriye. Pêşiyê Misilmantiyê nepejirandiye lê zêde jî li dijî îslamê derneketiye.
Di şerê Bedîrê de li dijî misilmanan şer kiriye û hatiye girtin piştî dayîna fîdyeyê wî azad kirine û piştî salan bûye Misilman.

Çavkanî 

Jidayikbûn 565
Sehebayên Muhemmed
Malbata Muhemmed
Teberanî

Teberanî (erebî:الطبراني) navê wî yê dirêj  Ebûlqasim Silêman bin Ehmed bin Eyûb bin Muteyir el-Lexmî et-Teberânî ye. Di sala 873an de li Ekayê ji dayik bûye. Di salê xwe yê ciwanî de çûye Teberaniya Şamê loma bi vê leqebê hatiye naskirin.

Bi xwe ji Yemenê ye. Bavê wî bi xwe jî hedîsvan bûye û di saya bavê wî de di 13 saliya xwe de dest bi guhdarkirina hedîsan kiriye. Tê gotin ku ji bo tehsîlê di nav 25 salan de çûye pir welat û bajaran. Teberanî li cîhê wek Qudis, Heleb, Kufe, Humûs, Besra, Misir, Medîne û Mekeyê geriyaye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 873
Hedîsvan
Zanyarên îslamê

Mirin 971
Fîlozofên misilman
Teberî (zanyar)

Teberî (jdb. 839 - m. 923) zanyarê îslamê û dîrokê ye. Navê wî tam Muhemmed bin Cerîr Teberî ye.

Ew bi xwe ji Teberistanê ye loma bi navê Teberî tê naskirin. Bi berhema wî ya bi navê "Tefsîra Teberî" tê naskirin.

Çavkanî 

Jidayikbûn 839
Mirin 923
Zanyarên îslamê
Tefsîrvan
Xalidî (terîqet)

Xalidî terîqeteke îslamî ye ku navê xwe ji zanyarê kurd Mewlana Xalidê Kurdî digre. Çiqilekî terîqeta Neqşbendî ye.

Çavkanî 

Terîqet
Terîqetên li Kurdistanê
Neqşîbendî
Emr bin Es

Emr bin Es (erebî: عمرو ابن العاص, jdb. 583 - m. 6ê kanûna paşîn a 664), sehabeyê Muhemmed pêxember û fermandarek misilmanan bû.

Emr ji qebîleya Benî Sehm e. Wextê ku hîna nebûye misilman çend caran bi artêşa misilmanan re şer kiriye. Di sala 629an de bûye misilman û bûye fermandarekî mezin yê îslamê.

Bavê Ebdullah bin Emr e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 583
Mirin 664
Fermandar
Jidayikbûn 573
Sehebayên Muhemmed
Omer Ewnî Efendî

Omer Ewnî Efendî an Emer Ewniyê Xarpetî di sala 1865î de li Elezîzê li qezaya Xarpetî li gundê Alacamescîdê ji dayik bûye. Bi navê "Qewaîdî lîsanî Kurdî" (Gramera zimanê kurdî) berhemek nivîsandiye. 
Xwendina xwe ya medresê li Xerpêt û Stembolê kiriye. Navê bavê wî Hecî Osman ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1865
Îbn Miskeweyh

Îbn Miskeweyh (farisî: ابن مسکویه )  (Ehmed bin Muhemmed Miskeweyh) (940-1030) helbestvan û fîlozofê faris e. Dî sala 940î de li Reyê ji dayik bûye .

Çavkanî 

Jidayikbûn 940
Mirin 1030
Fîlozofên faris
Fîlozofên misilman
Xwarezm

Xwarezm (erebî: خوارزم / Khwārizm, ûzbekî: Xorazm, farisî: خوارزم / Khwārazm), herêmek kevnare ye ku îro di nav erdên Îranê, Turkmenistanê, Tacikistan û Ûzbekistanê de ye.

Zanistvanê fars Xwarezmî li vêderê ji dayik bûye.

Çavkanî 
Herêmên dabeşkirî
Herêmên dîrokî
Hacîoxlî

Hacîoxlî, Ḧacîoẍlî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Mehcûr

Mehcûr (, , , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Rûmêlî

Rûmêlî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qalîsqevar

Qalîsqevar, Qalîsqewar (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ehmedê Suhrewerdî

Ehmed Xetatê Suhrewerdî yek ki xetatek kurd e û ji şeş xetatên dîrokê herî mezin yek jî ew e. Wî bi xwe perwerde daye Yakut Mûstesemî . Dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1320î de wefat kiriye.

Berhemên wî niha di muzeyên Îranê û di muzeyên dervedene.

Çavkanî 

Mirin 1320
Xetçêkerên kurd
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Jidayikbûn 1256
Mirin 1340
Muzîkvanên îranî
Zubeyr bin Ewam

Zubeyr bin Ewam yan jî Zubeyr bin el-Ewam ( jdb. 594 - m. 656), Sehabeyê Muhemmed e ku yek ji sehabeyên ku bi cennetê ve hatiye mizgîn kirin e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 594
Mirin 656
Hedîsvan
K'eb bin Zuheyr

K'eb bin Zuheyr (, K'ab bin Zuhayr), sehabe û helbestvanekê ereb bû.

Malbata wî bi piranî helbestvan bûne. Bi xwe ji qebîleya Mûzeyne ye. Bavê wî Zuheyr jî, kalikê wî Ebû Sûlma, birayê wî Buceyr, kurê wî Ûkbe û neviyê wî Ewam û Sûlma jî helbestvan bûne.

Dibêjin birayê K'eb Buceyr pêşiyê bûye misilman, K'eb henekê xwe bi wî û bi Muhemmed kiriye, lê dûv re hatiye cem Muhemmed tobe kiriye û bûye misilman.

Çavkanî 

Sehabe
Cumevank

Cumevank, Cum'evank (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qalbolas

Qalbolas, Qalbûlas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Mişanqas

Mişanqas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Çîpxînîs

Çîpxînîs (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Milihlî

Milihlî, Milehlî, Mileylî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Kitre

Kitre (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qepûz

Qepûz (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
FK Sūduva

Futbolo klubas Sūduva, yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê  ye. Di sala 1968an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Marijampolės futbolo arena e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Marijampolėê ye. Heya niha 3 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.

Serkevtinên lîgê 
A lyga: 3
2017, 2018, 2019
LFF taurė: 3
2006, 2009, 2019
Supertaurė: 4
2009, 2018, 2019, 2022

Statîstîk

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Suduva
 FK Sūduva: facebook
 FK Sūduva: alyga.lt
 FK Sūduva: Soccerway
 FK Sūduva: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
FK Žalgiris

Futbolo klubas Žalgiris yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 1947an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye. Heya niha 10 carî şampiyoniya A Lîga yê Litvaneyê bidestxistiye.

Serkevtinên lîgê 
A lyga: 10
 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022
LFF taurė: 14
1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (2×), 2018, 2021, 2022
Supertaurė: 8
2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023

Statîstîk

VMFD Žalgiris (2009–2014)

FK Žalgiris (2015–)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Žalgiris
 FK Žalgiris: facebook
 FK Žalgiris: alyga.lt
 FK Žalgiris: Soccerway
 FK Žalgiris: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
FK Riteriai

Futbolo klubas Riteriai yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê  ye. Di sala 2005an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye.

Statîstîk

FK Trakai (2010–2018)

FK Riteriai (2019.—....)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Riteriai
 FK Riteriai: facebook
 FK Riteriai: alyga.lt
 FK Riteriai: Soccerway
 FK Riteriai: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
FK Kauno Žalgiris

Futbolo klubas Kauno Žalgiris yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Dariaus ir Girėno stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kaunasê ye.

Statîstîk

FK Spyris (2013–2015)

FK Kauno Žalgiris (2016–....)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Kauno Žalgiris
 FK Kauno Žalgiris: facebook
 FK Kauno Žalgiris: alyga.lt
 FK Kauno Žalgiris: Soccerway
 FK Kauno Žalgiris: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
FK Panevėžys

Futbolo klubas Panevėžys yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2015an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Aukštaitijos stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Panevėžysê ye.

Serkevtinên lîgê 
A lyga: 1
 2023

Pirma lyga (D2): 1
2019
LFF taurė: 1
2020
Supertaurė: 1
2021

Statîstîk

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Panevėžys
 FK Panevėžys: facebook
 FK Panevėžys: alyga.lt
 FK Panevėžys: Soccerway
 FK Panevėžys: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
FK Banga

Futbolo klubas Banga yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê  ye. Di sala 1966an de hatiye damezrandin.

Xwedî yarigeheke bi navê Gagždų stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Gargždaiê ye.

Statîstîk

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Banga
 FK Banga: facebook
 FK Banga: alyga.lt
 FK Banga: SoccerWay
 FK Banga: Sofascore
 Globalsportsarchive

Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê
Futbol
Kirtasor

Kirtasor (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Hipor

Hipor, Hopor, Hopûr (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Menasî

Menasî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Varicne

Varicne (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Osdiq

Osdiq, Osduq, Osdoq (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Sibtoros

Sibtoros (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Texsinî

Texsinî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Îrmene

Îrmene, Ermene (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Cilansor

Cilansor, Celansor (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Mijarên têkildar 
Cîlasor

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Qormas

Qormas (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ebû Cehîl

Ebû Cehîl (erebî: أبو جهل‎,  an bi navê rastî Emr bin Hişam, erebî: عمرو إبن هشام‎, z. 556, m. 624), pêşengekî Mekeyê bû. Ew jî wek Ebû Leheb bi dijminatiya xwe a li dijî Muhemmed ve tê naskirin. Ebû Cehîl bi xwe apê Omer bû.

Navê wî rastî Emr bin Hişam e. Navê wî ê Ebû Cehîl  Misilmanan lê kiriye ku tê wateya Bavê Nezaniyê.

Çavkanî 

Jidayikbûn 556
Mirin 624
Kesên ji Mekeyê
Gnothi seauton

Gnothi seauton bi Kurdî "Xwe bizane" (Yewnanî:γνῶθι σεαυτόν) Gotinekî Yewnanîya kevn.

Çavkanî
https://pr.princeton.edu/home/04/0402_epigraphy/hmcap.html
Zanîn
Marc Aryan

Marc Aryan (bi esil Henry Markarian, jdb. 14ê çiriya paşîn 1926, li Valence, Fransa - m. 30ê çiriya paşîn 1985, li Ohain, Belçîka) stranbêjekî fransî-belçîkî ku bi eslê xwe ermenî bû.

Dîskografiya wî
 Adieu joli Luxembourg
 Adieu mon bel amour
 Allo c'est moi
 Amène ta semaine
 Angelina
 Arrête, arrête ton cinéma
 Au fond de tes yeux
 Ballade
 Bête à manger du foin
 Bien sûr, bien sûr
 Bonjour Mon Village, Bonjour Mon Pays
 C'est bien dommage
 C'est impossible
 C'est la vie
 C'est le temps
 Car tu l'aimes
 Difficile à vivre
 Gino
 Giorgina
 Grosses lunettes sur un petit bout de nez
 Il y a des jours
 Istanbul (1966)
 J'aime (les petites femmes)
 J'aimerais sortir un soir avec vous
 J'aimerais viellir avec toi
 Jamais je ne dirai
 Je Ne Puis Donner D'Avantage
 Je t'invite
 Katy
 L'amour est une prison
 La chanson du viel aveugle
 La lettre
 La roue de secours
 La seule chose que tu n'as pas ratée
 La sirène
 Le clocher
 Le coeur au chomage
 Le livre de ma vie
 Le nombril du monde
 Le téléphone
 Les melons
 Les violons d'Albi
 Ma loulou
 Ma petite chanson
 Ma vie recommence avec toi
 Ma vie sans toi
 Marie Laurence
 Mes blanches montagnes
 Mon petit navire
 Mon village
 Numéro 1 au hit-parade
 Nous
 Parce que je t'aime
 Pas comme les autres
 Qu'un Peu D'amour
 Quand je te prends dans mes bras
 Que c'est bête la vie
 Sans amour, on n'est rien du tout
 Sans toi
 Si
 Si demain
 Si j'avais su
 Si j'étais le fils d'un roi
 Si J'etais Sur
 Si un jour
 Toi je te garde
 Toi Ma Bohème
 Tous ces voiliers
 Toute ma vie (Tu es toute ma vie)
 Tu As Beau Me Dire
 Tu Dis Chéri à Tout Le Monde
 Tu es no. 1 au hit-parade de mon cœur
 Tu es une petite fille
 Tu ne sais pas
 Un amour
 Un jour
 Un paradis
 Un petit mari
 Un petit slow
 Un Peu Naif
 Volage Volage

Çavkanî
• http://houbi.com/belpop/groups/aryan.htm
• http://users.telenet.be/didierpassion/htm%20presse%20jukebo/presse%20banner%20complet%20juke.htm
• http://www.artistmusic.com.tr/artists.php?sanatci_id=18&hakkinda=evet&gonderen=34 

Stranbêjên fransî
Stranbêjên belçîkî
Kesên ji Fransayê
Belçîkî
Jidayikbûn 1926
Mirin 1985
Cîlare

Cîlare (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Hurme

Hûrme, Ḧûrme (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Keleverek

Keleverek (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Xaxo

Xaxo (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Havnos

Havnos, Havnûs (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Cehrum

Cehrum (bi farisî: جهرم) bajarek li başûrê rojavayê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2016 an 141.634 kes lê dijin.

Çavkanî 

Bajarên Îranê
Çitanos

Çitanos (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Bîlcîş

Bîlcîş (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Mijarên têkildar

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Hindî, Baybûrd

Hindî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Modlîsor, Baybûrd

Modlîsor (, ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Ergî

Ergî (, , ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.

Çavkanî  

Gundên Baybûrdê (navend)
Şevket Dursun

Şevket Dursun (jdb. 1914 Cizîra Botan - m. 8 çiriya paşîn 1976, Enqere), parêzer, hilbijartinên 1957an de parlamenterê Mêrdînê a partiya CHP bû. Zimanê erebî û hindek fransî zanibû. Zewicî û bavê çar zarokan bû.

Jinenîgarî 
Şevket Dursun di sala 1914an de li Cizîra Botan hate cîhanê. Bavê wî Hacî Dursun di salên neqeba 1926-1930an de serokatiya şaredariya Cizîrê kiriye. Şevket Dursun, dibistana seretayî li Cizîrê, ya navîn jî li sala 1937an de Amedê Lîseya Zîya Gökalp xwend.

Di sala 1947an de Zanîngeha Enqere ya Hiqûqê xwend. Piştî wê, li Mêrdîn û Cizîrê parezeriyê dike. Hilbijartina giştî ya sala 1957an de li Mêrdînê bi partiya CHPê de têkilê meclîsê dibe. Piştî darbeya eskerî ya sala 1960î de demeke dirêj li Enqereyê parêzeriyê dike.

8ê çiriya paşîn a 1976an de li Enqere çû ber dilovaniya Xwedê. Gora wî niha li Cizîrê ye û gorîstana malbatê hatiye veşartin.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Cizîrê
Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê

Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê an jî ovçarka, cureyekî segên pir mezin e ku xwedan karaktereke xurt in. Ew pir biaqil e û dikare bi hêsanî were kedîkirin.

Danasîn 
Yek ji kûçikên mezin ên cerdevanî yekem di sedsala yekemîn B.Z de xuya bû - tewra ew jî ji hêla leşkerên Asûrî ve hate bikar anîn. Du versiyonên xweya celebê kûçikên şivan ên Qefqasî hene: Ji Danezana Mezin a Tibetan an ji Padîşahiya Urartu-Ararat. Naha kûçik li başûrê Rusya û li deverên dorhêl bi raqiya Qefqasan re hevpar e. Taybetmendiyên sereke yên ku di nîgar de hatin çewisandin bê tirs, bêdawîbûn, hêzek mezin, çavên hişk û bihîstinê, û hem jî qalikê zirav bû. Spasiya vê yekê, kûçik dikare di nav şert û mercên dijwar ên avhewa de xizmet bike.

Dêûbavkirin 
Piraniya şêniyan di wê baweriyê de ne ku kûçikê şivaniyê yê Qefqazê mêrkujek xwînxwar û bêserûber e. Ew bi rastî dibe ku bibe heke ne ku pezê xwe li civakê naparêze, ne ku desthilatdariya xwe nîşan bide û ne karekterê çandiyê bide. Mistakeewtiya destpêkê ya xwedan kûçikên bêserûber biryara biryara kirîna kevirekî xedar e: Kûçikên şivaniyê yê Qefqazê pir tendurist û xeyalî xuya dikin. Lê her kes pê nizane ku ev qeçika jêrîn a piçûk di salekê de veguherîne. Heke kulikê xwedan taybetmendiyên "zaroktî" yê ye, bi temen re ew bi tevahî veguherîne, dibe wekî cerdevanek rêwer û serbixwe.

Girîng e ku heyranê ji rojên ewilî yên di xuyangê de di xaneyê de civakî bikin û perwerde bikin. Cewrikên ku li bajêr dijîn hewcedariyek taybetî hewce ne: divê ew bi sebra veguhaztinê, xaçperestan, heywanên bifroşîn were xapandin. Wekî nûnerên nijadên din ên mezin, "Qefqasan" wê hewl bidin ku serdest bikin. Merivên Rêberî dikare di hewlekê de derbikeve holê, kesek bi rê bikeve, têkeve xaniyê li pêş wî, carinan jî li malbatan mezin bibe. Bi vê tevgerê nedîtin, divê xwedan tavilê rast bikin, an na, pet wê berdewam bike û hewl dide ku her kesê ji bo xwe bixeniqîne.

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
  Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê
Peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne

Va ye lîsteyeke peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne. Dewleta tirk ji bo ku kurdan asîmîle bike û bike tirk, zimanê kurdî qedexe dikirin û pirtûkên wan dişewitandin ji ber wê ye ku zimanê kurdî de hinek peyvên tirkî carna tên bikaranîn.

Çewa ku kurd hinek peyvên tirkî bi kar tînin, weke vê rewşê tirk jî carna hinek peyvên kurdî bikar tînin. Lê Tirk viya înkar dikin.

Peyvên kurdî di tirkî de 
Aval (heval) zimanê bazarî ye bi wateya "aqilsivik", "xêtik" ("fool, simpleton")
Çerçeve (Çar Çavî)
Çapraz (Çep û Rast)
Hoşav (Xweş av)
Turşu (Ji peyva Tirşînî tê)
Hafta (Hefte)
Dürbün (Ji peyva Dûr û (Nêzik) "Bûn")
Namert (Ji peyva Ne-Mêr tê)
Rehber (Rêber)
Herkes (Her kes)
Çarmıh (Çar mix (bizmar))
Sarhoş (Ser-î Xoş)
Nişan (Nişan,)
Peştemal (Peşmal)
Suvarî (Sowarî)
Her hâlükâr (Her hal û kar)

Çavkanî 

Zimanê tirkî
Zimanê kurdî
Zeyneb bint Elî

Zeyneb bint Elî (erebî: الـسَّـيّـدة زَيـنـب بـنـت عـلي‎‎), Kaça Elî û Fatimeyê ye û neviya Muhemmed e.
Di sala Hîcretê sala şeş an jî heftan de li Medîneyê ji dayîk bûye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 626
Cefer bin Ebû Talib

Cefer bin Ebû Talib yan jî Cefer Teyar (, jdb. 588 - m. 629), sehabeyê Muhemmed e.

Kurê apê Muhemmed e û birayê Elî ye ku deh sal ji Elî mezintir bûye. Bi xwe ji kesên ku herî pêşîn bawerî bi pêxember aniyan e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 588
Mirin 629
Kesên ji Mekeyê
Sehebayên Muhemmed
Demareşane

Demareşane an jî şaneya demarê (bi îngilîzî: nervous tissue) yek jî çar corên şaneyên laş e.

Laşê mirov ji çar cor şaneyan pêk tê; bestereşane, masûlkeşane, rûkeşeşane û demareşane. Endam û koendamên mirov ji van şaneyan çê dibe. Demareşane, şaneya taybet e ji  bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Xane, şane û endamên laş di bin kontrola hormon û demareşaneyê de kar dikin. Demareşane  bi sînyalan( demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa

Demarexane 

Demarexane (bi îngilîzî: nerve cell, neuron) kartêkir werdigire ji derve û hundirê laş. Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tê şandin ji  bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît(liq û pop) û tewere.Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne,  ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê  niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji  bo girtin û ragihandina kartêkiran, lê heke alikariya xaneyên glîa  nebe, nikarin bi tena serê karê kartêkir bigire û bişîne ji  bo xaneyên din.

Xaneyên glîa 

Xaneyên alîkar in ji  bo demarexaneyan. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa  ji  bo gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe.  Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber bazdana(mutasyon) xaneyên glîa e. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî  hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina  ragihandinan rû dide. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne.Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.

Çavkanî 

Biyolojî
Nexweşiya Koronayê 2019-2020

Nexweşiya Koronayê, êşa Koronayê, Covid-19 ("Kovîd Nozdeh") an vîrûsa Koronayê, nexweşiyeka vîrûsî ye ko bi sedema hewdana bi vîrûsa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ko ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 30 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrûs bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ko ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrûsê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê  dikare 2 heta 14 roj derbaz bibin. Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrûsê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ko ji çekçekûlan derbazî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrusa şîyana wê heye ko ji mirovekî derbazî yê dî bûbe û tirsa wê heye ko ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrûsê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.

Sedema nexweşiyê 
Ev nexweşiya Covid-19 ji egerê vîrûsa SARS-CoV-2ê ko yek ji vîrûsên nêzîkî vîrusa nexweşiya SARSê ye peyda dibe. Vîrûs ser bi destekeka vîrûsan in ko jê ra dibêjin vîrûsa Koronayê. Ew vîrûs balindeyan û memikdaran tûş dikin.

Nîşan û berjengên nexweşiyê 
Ev nexweşî bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.

Kesê ko vîrûsa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.

Xweparastin 
Rêya herî baş ya xweparastinê xwedûrgiritna ji peşikên ava dev û difinê û koxika kesên tûşbûyî ye. Bi karînana demamk anko maskan dikare piçekê pêşiyê li ber belavbûna nexweşiyê bigire, nemaze heker kesên tûşbûyî wê bi kar biînin. Şuştina destan ya zûbizû û xwedûrgirtina ji cihên ko xelik zêde lê hene rêya herî baş e.

Mijarên têkildar 
Pandemiya vîrûsa Koronayê
Vîrûsa Koronayê
Karantînaya Hubeiyê, 2020

Çavkanî 

Nexweşî
Coronaviridae
Necmedîn Misrî

Necmedîn el-Misrî (erebî: نجم الدين المصري‎, Najm al‐Dīn al‐Miṣrī), yek ji stêrnasên Misirê ye ku di sedsala 13an de jiyaye.

Çavkanî 

Kesên ji Misirê
Ehmed bin Yûsif

Ehmed bin Yûsif (), di sala 835an de li Bexdayê ji dayik bûye û di sala 912an de li Qehîreyê wefat kiriye. Stêrnasê ereb bû.

Çavkanî 

Jidayikbûn 835
Mirin 912
Kesên ji Bexdayê
Zanyarên ereb
Zanyarên misilman
Stêrnasên ereb
Vîrûs

Vîrûs an jî vayros hokarekê hewdanê ye ko bi tenê dikare di nav xaneyên endamwerên zindî yên dî da zaûzêyê bike. 

Vîrûs dikarin hemî coreyên jiyanê, ji mirovan heta giyayan û bakteriyan tûş bikin. Vîrûsnasî, anko zanistê lêkolînên li ser vîrûsan, parek ji zanistê hûrjînewernasiyê anko mîkrobiyolojiyê ye.

Çavkanî

Wîkîferheng
Şêx Elaedînê Xeznewî

Şêx Elaedînê Xeznewî (1919-1969) yek ji şêxên xeznewiyan bû.

Çavkanî 

Mirin 1969
Black Mirror

Black Mirror  (bi kurdî: Neynika Reş) rêzefîlmeke antolojiyê ya honaka zanistî ya brîtanî ye ku ji aliyê Charlie Brooker ve hatiye afirandin. Brooker û Annabel Jones wek çêkerên rêzefîlmê dixebitin. Rêzefîlm tehlîla civaka nûjen dike, nexasim di derheqê encamên nehêvîkirî yên teknolojiyên nû de.  Beşên rêzefîlmê serbixwe ne û bi gelemperî di demeke alternatîf an jî paşerojeke nêzîk de derbas dibin. Atmosfera beşan gelek caran nediyarî û hîcîwî ne, dîsa jî hin ji wan ezmûnî û siviktir in.

Rêzefîlm di Channel 4ê ya kanalê brîtanî de di kanûna pêşîn a 2011an de hatiye pêşnîşandan. Piştî zêdebûna katalogê di kanûna pêşîn a 2014an de, ji aliyê Netflixê ve di îlona 2015an de hatiye kirîn. Netflixê 12 beşan sîparîş dan û paşhingê ev beş wekî sezona seyem di 21ê çiriya pêşîn a 2016an de û sezona çarem di 29ê kanûna pêşîn a 2017an de, derxistine. Fîlmekî înteraktîv a serbixwe bi sernava Black Mirror: Bandersnatch di 28ê kanûna pêşîn a 2018an de derketiye. Sezona pêncem bi sê beşan di 5ê hezîrana 2019an de derketiye.

Çavkanî 

Rêzefîlm
Huseynê Farî

Huseynê Farî dengbêjê kurd ê binavûdeng e ku di 1939an de li gundê Farê (Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê.

Huseynê Farî, ku navê wî yê fermî Huseyin Tutal bû,  di 15 saliya temenê xwe de dest bi gotina stranan dike û heta 55 saliya xwe dengbêjiyê dike. Wî nêzîkî 200 kilamî dizanîbû û sêlikên xwe bi navê Huseyin Tutal derxistine. Bi taybetî, bi kilama xwe a "Xalê Cemîl" tê naskirin.

Dengbêj Huseynê Farî di 2000î de çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Kesên ji Diyarbekirê
Berîvan Alp

Berîvan Alp, stranbêjeke kurd bû ku di 23ê kanûna paşîn a 1970î de li navçeya Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Ew di sala 1989an de di nava Komeleya Çanda Kurdî ya Swêdê dest bi xebatên muzîkê kiriye.

Berîvan li welatê Swêdê dijiya. Di 16ê sibata 2020an de ji ber nexweşiya penceşêrê çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Klîpa bi navê "Here lê lê" ya Berîvana Alp

Stranbêj
Muhemmed el-Kurdî

Muhemmed el-Kurdî an jî Red Muhemmed el-Kurdî (erebî:رعد محمد الكردي) hafizê quranê yê bi eslê xwe kurd ê Başûrê Kurdistanê ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1991
Hafizên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Seîd bin Zeyd

Seîd bin Zeyd (erebî: سعيد بن زيد), di sala 593 an jî 594an de ji dayik bûye. Yek ji sehabeyên Muhemmed pêxember e ku hîna nebûye bîst bi Muhemmed bawerî aniye û misilmantiyê pejirandiye. Bi xwe ji Eşere Mubeşereyan e.

Çavkanî 

Jidayikbûn 593
Kesên ji Mekeyê
Bera bin Ezib

Bera bin Ezib (erebî: البراء بن عازب‎‎, jdb. 600 - m. 690) sehabeyên pêxemberê îslamê yê Muhemmed e.
Ji malbata Hariseyan e yê Medîneyî ye. Bi xwe pêşiya hîcretê bûye Misilman. Di şerê Bedîrê de salê wî piçûk bûye tevlê şer nebûye, lê di banzdeh saliya xwe de tev li şerê Uhudê bûye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 600
Mirin 690
Elîsabe

Elîsabe yan Elîsabe fî temyîz elsehabe (erebî: الإصابة في تمييز الصحابة, al-Isabah fi tamyiz al-sahabah), berhema Îbn Hecer Esqalanî a navdar û girîng e ku tê de behsa jiyana sehabeyan û tabîûnan dike.

Çavkanî 

Pirtûkên erebî
Pirtûkên jînenîgariyê
Hedîs