Đinh Văn Di

Thời niên thiếu

Đinh Văn Di là hậu duệ Chi 6 dòng "Đinh Văn Kim Khê".. Trong cuộc đấu tranh chống cường quyền và xâm lược, Chi 6 này bị hai lần "tru di tam tộc" (Đinh Hồng Phiên tham gia khởi nghĩa Lê Văn Khôi thời Minh Mạng; Đinh Văn Chất chống Pháp đưa quân ra xâm lược Bắc Kỳ). Những thảm họa đó đã chồng chất trong lòng cậu thiếu niên Đinh Văn Di "nợ nước thù nhà". Noi gương cha và những bậc tiền bối trong họ, Đinh Văn Di vừa miệt mài học tập, vừa nung nấu chí cứu nước. Ông thường tụ họp vui chơi với các bạn ở đình Ông La; nghe các bậc cha chú đọc thơ văn, đàm luận về nỗi đau mất nước; nghe kể về câu chuyên còn nóng hổi của Nghè Chất chiến đấu giữ thành Nghĩa Hưng (Nam Đinh) rồi về quê hương chiêu mộ nghĩa quân xây dựng căn cứ chống Pháp ở huyện Thanh Chương (Nghệ An).
Sau khi đỗ đầu Trường Kỹ nghệ đồ họa Đông Dương, Đinh Văn Di và Trần Văn Tăng ra Hà Nội học tập. Với khát vọng "độc lập tự do" lại trong cuộc vận động đòi trả tự do cho Phan Bội Châu, ông và người bạn chí cốt này quyết định nghỉ học về quê xây dựng cơ sở cách mạng.

Hoạt động cách mạng

Cuối năm 1926, Đinh Văn Di và Trân Văn Tăng cùng với lớp thanh niên tân học như Nguyễn Viết Thiện, Đặng Doãn Xán, Trần Văn Cung,..liên kết nhau trong Tiểu tổ Tân Việt. Họ tổ chức vận động nhân dân gây quỹ, lập nghiệp thương, dùng thuế chợ để làm việc có ích cho bà con; cố xúy nếp sống mới: hô hào thanh niên để tóc ngắn, để răng trắng, mặc áo ngắn; chống cường quyền, chống sưu cao thuế nặng. Năm 1927, Tiểu tổ Tân Việt này mở "La Đình tráng học", tổ chức dạy Quốc ngữ, đọc báo Tiếng Dân, Việt Nam hồn.(Nguồn: Lịch sử truyền thống xã Nghi Long; Nhà xuất bản Nghệ An, 2005, trang 49-50).
Cuối năm 1929, Đảng Tân Việt bị chính quyền thự̣c dân Pháp đàn áp. Đinh Văn Di "thợ cạo" (cắt tóc) bị "3 năm án treo, 3 năm quản thúc".
Trong cao trào Cách mạng 1930-1931, mặc dù bị án, Đinh Văn Di vẫn bí mật phụ trách phong trào nông dân Bắc Nghi Lộc, tham gia diễn thuyết tại các cuộc biểu tình trong huyện; tổ chức giải vây cho các đồng chí (nguồn: Bản tự thuật của Đặng Khắc Thiệp). Ông bị chính quyền thực dân bắt bỏ tù 3 năm tại đồn Thanh Quả (huyện Thanh Chương).
Năm 1933, ra tù, Đinh Văn Di với các nghề "buôn muối", "cắt tóc", "thợ may"...đi đến các nơi trong hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, tìm kiếm đồng chí, bí mật chắp nói liên lạc khôi phục lại hệ thống tổ chức Đảng ở huyện Nghi Lộc, thành phố Vinh và một số nơi khác. Ông và những người mà ông chắp nối được là hướng chính để khôi phục lại các hoạt động cứu nước ở Nghệ An và Hà Tĩnh trong những năm 1934-1935.
Thời kỳ 1936-1939, trong bối cảnh thế giới tập trung các lực lượng tiến bộ để ngăn ngừa thảm họa phát xit, Đảng Cộng sản Đông Dương tranh thủ đường lối của Mặt trận bình dân Pháp, chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, tập trung vào mục tiêu chống phát xít, chống chiến tranh, chống phản động thuộc địa và tay sai, đòi tự do cơm áo và hòa bình. Đinh Văn Di nhận nhiệm vụ hoạt động công khai hợp pháp kết hợp với bí mật bất hợp pháp. Trong thời gian này, ông đã thực hiện việc củng cố thống nhất Đảng bộ với "Tổ chức Vừng Hồng" (Nguồn: Tạp chí Văn hóa Nghệ An, Số.178, 179, tháng 8-2010) cùng với các thành viên trong ban lãnh đạo (Tỉnh ủy) thông qua hoạt động cắm trại của thanh niên ở Cửa Lò, lập hội buôn "Gánh hàng xuân", thông qua những ngày kỷ niệm lịch sử của Cộng hòa Pháp, dựa vào phong trào báo chí công khai, viết sách, làm thơ ca cách mạng, diễn thuyết, tuyên truyền đường lối của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Trong thời gian Đinh Văn Di được Trung ương giao nhiệm vụ thành lập Ban lãnh đạo Liên Tỉnh ủy Thanh Nghệ Tĩnh, ông tích cực tìm hiểu, nắm vững tình hình, cùng với các đồng chí trong Liên Tỉnh ủy kiện toàn hệ thống tổ chức Đảng và các đoàn thể quần chúng. Từ đó phong trào cách mạng cả ba tỉnh đều lớn mạnh; quần chúng nhanh chóng được tập hợp lại, nô nức tham gia các phường hội, giúp nhau làm ăn, tham gia mít tinh biểu tình chống sưu cao thuế nặng, đưa dân nguyện, vv. Chính nhờ vậy, giữa năm 1945, khi một số ít đảng viên vượt ngục trở về các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh thành lập Ban vận động Việt minh đều được đông đảo quần chúng hưởng ứng. Trong thời cơ chung của cả nước, ở vùng Thanh Nghệ Tĩnh đã có đủ lực lượng sẵn sàng giành chính quyền và sự thật, chỉ sau Hà Nội một vài ngày, việc giành chính quyền ở ba tỉnh này cũng được nhanh chóng hoàn tất. Đặc biệt ở Hà Tĩnh việc giành chí quyền ở thị xã còn sớm hơn nhiều nơi khác.
Cuối năm 1939, trước sự suy yếu của Mặt trận bình dân Pháp sát thềm cuộc chiến tranh chính quyền thực dân Pháp đàn áp phong trào dân sinh dân chủ, Toàn quyền Đông Dương ra lệnh cho bọn cảnh sát bằng mọi cách giải tán Đảng Cộng sản. Chúng bắt tất cả các cựu chính trị phạm tập trung "an trí". Mặc dù không có chứng cớ gì, Đinh Văn Di vẫn bị triệu hồi. Xét thấy mật thám Pháp ráo riết bám sát, không thể hoạt động được và để bảo vệ Đảng, Đinh Văn Di tự nguyện "xin nghỉ" và nhận hoạt động "tài chính cho Đảng". Điều này đã được phái viên Xứ ủy Trung Kỳ Trần Mạnh Quỳ thấm tra và "đồng ý".
Từ năm 1940 đến năm 1945: Không có chứng cứ, lại được anh họ (Tiến sĩ Đinh Văn Chấp quen biết Tri huyện Nghi Lôc) "hỗ trợ" nên Đinh Văn Di "được" trả tự do. Trong tình trạng bị bọn mật thám Pháp giám sát chặt chẽ, ông Di vừa phải chống mật thám "khai thác thông tin" vừa tham gia hoạt động thu thuế chợ, cứu giúp bà con trong nạn đói, nhất là gia đình các đồng chí đang bị thực dân Pháp giam cầm. Đồng thời ông tổ chức các lớp học, sáng tác thơ ca cố động cho phong trào truyền bá quốc ngữ, giệt trừ giặc dốt.

Vai trò trong Đảng

Đầu năm 1930: trong ban Huyện ủy lâm thời Nghi Lộc.
Năm 1933, Phụ trách Huyện ủy Lâm thời Nghi Lộc, kiêm phụ trách việc chắp nối các cơ sở đảng ở Nghệ An, Hà Tĩnh.
Năm 1934-1935, phụ trách Tỉnh ủy Cộng sản cũ (chưa thống nhất với Đảng Vừng Hồng).
Tháng 9- 1936, Nhất trí hợp nhất với hệ thống Đảng Vừng Hồng. Tỉnh ủy Lâm thời hợp nhất do Võ Nguyên Hiển Ủy viên Trung ương Đảng làm Bí thư, Đinh Văn Di: Tỉnh ủy viên.
Cuối năm 1936, Võ Nguyên Hiển và các đồng chí ở trong lao gửi thư ra động viên Đinh Văn Di đứng ra triêu tập hội nghị thành lập Tỉnh ủy Lâm thời mới. Hội nghị nhất trí bầu Đinh Văn Di làm Bií thư Tỉnh ủy Lâm thời hợp nhất mới.
Tháng 3-1937, sau khi đi dư Hội nghị Trung ương ở Sài Gòn về, tiếp tục được cử giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An..
Tháng 9-1937, cùng với Lương Khánh Thiện, Tô Hiệu, Trần Quý Kiên, Trần Cung, Nguyễn Văn Minh, Nguyễn Công Hòa, Đặng Việt Châu và Hoàng Vĩnh Tuy bàn kế hoạch sáp nhập tổ chức Đảng của các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh với Xứ ủy Bắc Kỳ.
Tháng 10-1937, phổ biến nội dung Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương (tháng 8-1937) trước Hội nghị mở rộng của Tỉnh ủy Nghệ An.
Tháng 12-1937, xúc tiến việc thành lập Liên Tỉnh ủy Thanh Nghệ Tĩnh.
Tháng 3-1938, tham dự Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương: bàn về việc đẩy mạnh hoạt động công khai của Đảng và vấn đề nhân sự.
Tháng 5-1938, được bầu làm Bí thư Liên Tỉnh ủy Thanh-Nghệ-Tĩnh.
Sau hội nghị Trung ương tháng 3-1937, Đinh Văn Di là Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương kiêm nhiệm vai trò của một Xử ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ.