Lý Hiền (Nhà Đường)

Tiểu sử

Khi Đường Cao Tông cùng Võ Tắc Thiên đến Chiêu lăng tế bái Đường Thái Tông, khoảng năm Vĩnh Huy thứ 5 (654), ngày 17 tháng 12 (âm lịch), mùa đông, Lý Hiền được sinh ra trên lộ trình.
Theo Cựu Đường thư và Tân Đường thư, Lý Hiền là do Võ hậu sinh ra, lúc bấy giờ bà vẫn còn là Chiêu nghi, chưa trở thành Hoàng hậu. Tuy nhiên, theo điển tích dân gian và Tư trị thông giám, thì mẹ ruột của ông là Hàn Quốc phu nhân Võ Thuận, chị ruột của Võ hậu. Khi Võ hậu đắc sủng, Hàn Quốc phu nhân thường ra vào cung, nhân đó dụng kế gần gũi với Đường Cao Tông mà sinh ra ông. Sau đó Võ hậu nhận ông, nuôi làm con mình.
Năm Vĩnh Huy thứ 6 (655), ông được phong Lộ vương (潞王). Năm Hiển Khánh nguyên niên (656), Thái tử Lý Trung bị phế truất, con trưởng của Võ hậu là Lý Hoằng kế vị Thái tử, Lộ vương Lý Hiền lại kiêm thêm Thứ sử Kỳ Châu, Ung Châu Châu mục, Đô đốc U Châu, lúc chỉ 2 tuổi.
Khi còn nhỏ, Lý Hiền tinh thông cổ kim, chăm chỉ đọc sách, là một người rất thông minh và quyết đoán, từng được Cao Tông ở trước mặt Lý Thế Tích tán thưởng không ngừng vì tuổi trẻ tài cao, nói:"Đứa nhỏ này đã đọc Thượng thư, Lễ ký, Luận ngữ, ngâm nga thơ cổ phú mười mấy thiên, vừa thấy là có thể lĩnh hội, cũng sẽ không quên. Ta từng kêu nó đọc 《Luận ngữ》, nó đọc được ‘hiền hiền dịch sắc’ 贤贤易色, luôn mãi đọc. Trẫm hỏi vì cái gì mà lặp lại câu đó mãi thế, nó nói chính mình đặc biệt yêu thích những lời này, thế mới biết đứa nhỏ này thông minh xuất từ thiên tính". 
Năm Long Sóc nguyên niên (661), khi được 7 tuổi, được đổi làm Phái vương (沛王), kiêm Đô đốc Dương châu. Năm Long Sóc thứ 2 (662), kiêm Đại đô đốc Dương Châu. Năm đầu Càn Phong (666), khi 11 tuổi, lại tiến phong làm Tả Vũ vệ Đại tướng quân (左武衛大將軍), Ung châu mục. Cũng trong năm đó, Lý Hiền chiêu mộ một trong Đường sơ Tứ kiệt là Vương Bột làm "Vương phủ Tu soạn" (王府修撰), thập phần coi trọng. Hai năm sau, Lý Hiền cùng với em trai là Anh Vương Lý Hiển chơi đá gà, Vương Bột trợ hứng mà viết 《Hịch Anh vương kê - 檄英王鸡》. Đường Cao Tông biết được sau giận dữ, cho rằng Vương Bột này sẽ châm ngòi khiến 2 vương tranh chấp, nên trục xuất Vương Bột khỏi vương phủ.
Năm Hàm Hanh thứ 3 (672), khi 18 tuổi, lại đổi làm Ung vương (雍王), Đại đô đốc Lương Châu, Ung Châu mục, lại kiêm Hữu Vệ đại tướng quân (右衛大將軍), cải tên thành Lý Đức (李德), hai năm sau trở về tên cũ Lý Hiền.

Thái tử Đại Đường

Năm Thượng Nguyên thứ 2 (675), anh trai Lý Hiền là Thái tử Lý Hoằng qua đời ở Hợp Bích cung. Tháng 6 cùng năm, ông được lập làm Hoàng thái tử.
Không lâu sau khi sắc phong làm Thái tử, Đường Cao Tông mắc bệnh, Lý Hiền nhận lệnh làm giám quốc, giải quyết việc triều chính một cách minh bạch, công bằng, rất được trong ngoài triều thần tán dương. Ông lại thường kết giao với bọn học sĩ, có các trước tác như "Liệt phiên chánh luận" (列藩正論), "Xuân cung yếu lược" (春宮要錄), "Tu thân yếu lãm" (修身要覽); lại cho sửa chú Hậu Hán thư của Phạm Diệp dâng lên Cao Tông, rất được khen ngợi.
Năm Nghi Phượng nguyên niên (676), Đường Cao Tông viết chiếu thư, trực tiếp khen ngợi Thái tử Lý Hiền:“Hoàng thái tử giữ việc Lưu thủ Giám quốc tới nay không lâu sau, nhưng lưu tâm chính vụ, coi sóc bá tánh, phi thường tận tâm, đối với hình pháp cũng thẩm tra tường tận minh sát. Thêm việc chính vụ rất nhiều, có thể chuyên tâm tinh nghiên thánh nhân kinh điển, lĩnh hội thâm ý. Tiên vương sở tàng thư sách đều có thể nghiên cứu và thảo luận tinh hoa. Hảo thiện chính trực, là quốc gia hy vọng, không phụ lòng trẫm. Mệnh ban thưởng lụa gấm 500 đoạn”.
Khi làm Thái tử, Lý Hiền có nhiều công lao như thế, tuy nhiên ông lại cùng mẫu hậu là Võ hoàng hậu quan hệ không được tốt đẹp. Lúc ấy, đạo sĩ Minh Sùng Nghiễm (明崇儼) được Võ hậu coi trọng, thường nói với Võ hậu:"Thái tử không thể thừa kế được, Anh vương (Lý Hiển) có dung mạo giống Thái Tông, Tương vương (Lý Đán) về sau sẽ đại quý".
Lý Hiền nghe hắn nói những lời này, lập tức sinh chán ghét, mà khi đó trong cung lại lưu truyền thuyết rằng Lý Hiền là do Hàn Quốc phu nhân sinh ra, nên tâm của Lý Hiền rất dao động, sợ hãi. Ngay lúc này, Võ hậu cũng cho soạn "Thiếu Dương chánh phạm" (少陽政範) và "Hiếu tử truyện" (孝子傳) ban cho Lý Hiền, khiến ông rất bất an.

Bị phế và qua đời

Năm Nghi Phượng thứ 4 (679), Minh Sùng Nghiễm bị cường đạo giết, rồi lại chậm chạp bắt không được hung thủ, bởi vậy Võ hậu nghi ngờ là do Lý Hiền làm.
Năm Điều Lộ thứ 2 (680), có người tố giác trong chuồng ngựa ở Đông cung phát hiện hàng trăm kiện áo giáp, Võ hậu liền sai Tiết Nguyên Siêu, Bùi Viêm, Cao Trí Chu điều tra việc này. Đường Cao Tông thương Lý Hiền, không muốn trị tội. Võ hậu nói:"Là con dân mà mưu nghịch, thiên địa bất dung; nay đại nghĩa diệt thân, có thể nào xá được?". Do vậy, Lý Hiền liền bị phế làm thứ dân, giam lỏng tại Trường An. Tháng 10 năm sau (681), Đường Cao Tông ra lệnh phế Lý Hiền làm thứ nhân, hơn 10 viên đại thần bị liên lụy vào vụ án. Theo Tư trị thông giám, sự việc này được kể như sau: Lý Hiền bình thường dung mạo rất đẹp, rất sủng ái nam sủng là Triệu Đạo Sinh (赵道生), quan viên ở Đông Cung là Vi Thừa Khánh (韦承庆) khuyên can lại không nghe. Khi sự việc Thái tử phát ra, Triệu Đạo Sinh lại khai rằng Thái tử sai mình giết Minh Sùng Nghiễm. Tuy nhiên, theo Cựu Đường thư, ghi lại, Vi Thừa Khánh từng hiến 《Dụ Thiện châm》, khuyên can Thái tử thân hiền năng mà xa tiểu nhân, Thái tử nghe xong: “Thiện chi, ban vật thật hậu”, không chỉ có tán thành gián ngôn, còn ban thưởng Vi Thừa Khánh. Không lâu sau, Đường Cao Tông lập con trai thứ 7 của mình là Lý Triết do Thiên Hậu sinh ra làm Thái tử, đổi tên ông ta là Lý Hiển.
Năm Vĩnh Thuần thứ 2 (683), thứ dân Lý Hiền bị đày đến nơi hẻo lánh Ba Châu (巴州; nay là Châu tự trị Mông Cổ Bayingolin). Lúc đi, con cái nô bộc đều quần áo rách rưới thê lương, Tân Thái tử Lý Hiển vì thương anh, cầu xin Đế-Hậu cảm thương anh cả mà ban cho quần áo mùa đông, vì thế toàn gia Phế Thái tử mới bảo toàn mạng sống.
Năm Văn Minh nguyên niên (684), Đường Cao Tông băng hà, Võ hậu trở thành Hoàng thái hậu, Thái tử Lý Hiển kế vị, tức Đường Trung Tông. Tuy nhiên chỉ một tháng sau, Trung Tông bị Võ Thái hậu phế bỏ, lập Lý Đán, tức Đường Duệ Tông, Võ Thái hậu nắm đại quyền. Ngày 22 tháng 2 (âm lịch), Võ Thái hậu liền sai Kim Ngô vệ Đại tướng quân Khâu Thần Tích đến Ba Thục, bức Lý Hiền phải uống rượu độc tự tử, năm đó 29 tuổi. Võ Thái hậu được tin giả vờ thương xót, an táng cho ông ở cửa Hiển Phước theo nghi lễ của tước Vương, rồi biếm Khâu Thần Tích làm Thứ sử Điệp châu, tuy nhiên sau đó lại dùng trở lại.
Năm Thùy Củng nguyên niên (685), Võ Tắc Thiên chiếu lệnh khôi phục tước vị của Lý Hiền, tức Ung vương.
Năm Thần Long nguyên niên (705), Đường Trung Tông phục vị, truy tặng Lý Hiền chức Tư đồ, rước linh cữu về an táng tại Càn lăng. Năm Cảnh Vân thứ 2 (711), Đường Duệ Tông truy phong cho ông thụy hiệu là Chương Hoài Thái tử (章懷太子), hợp táng cùng với vợ là Phòng thị, được gọi là Chương Hoài Thái tử mộ (章怀太子墓).