Jane Grey

Thiếu thời

Lady Jane Grey là con gái đầu của Henry Grey, Công tước Suffolk với Frances Brandon. Người ta vẫn cho rằng Jane Grey sinh trong tháng 10, 1537, tại Bradgate Park ở Leicestershire, nhưng những nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng bà chào đời sớm hơn, có lẽ tại Luân Đôn, vào cuối năm 1536 hoặc mùa xuân năm 1537. Thân mẫu cô, Frances Brandon, là con gái của Mary Tudor, Vương hậu nước Pháp và là em gái của Henry VIII. Jane có hai em gái, Catherine Grey và Mary Grey; qua họ mẹ, ba cô gái này là cháu họ của Edward VI.
Jane thụ hưởng nền giáo dục nhân văn hàng đầu, cô học tiếng La-tinh, Hy Lạp, và Hebrew với John Aylmer, và tiếng Ý với Michelangelo Florio. Qua ảnh hưởng của thân phụ và các thầy dạy, cô trở nên một tín hữu Kháng Cách sùng tín, trao đổi thư từ với nhà cải cách ở thành phố Zürich, Heinrich Bullinger.
Đầu tháng 2, 1547, Jane được gởi đến sống trong nhà của Thomas Seymour, lúc ấy Seymour sắp kết hôn với vợ góa của Henry VIII, Catherine Parr. Jane Grey sống với Thomas và Catherine cho đến khi Catherine qua đời vào tháng 9, năm 1548.

Hôn nhân

Jane Grey than khóc trong tang lễ của Catherine Parr. Cô tiếp tục sống trong nhà Thomas Seymour khoảng hai tháng thì ông bị bắt giữ vào cuối năm 1548. Anh ông, Bảo quốc hầu Edward Seymour cảm thấy mối đe dọa bị tước đoạt quyền lực bởi vì Thomas được Quốc vương Edward yêu mến.
Trong vụ án Thomas Seymour, thân phụ của Jane may mắn thoát tội. Sau bốn lần bị Hội đồng cơ mật thẩm vấn, ông sắp xếp gả con gái cho con trai của Bảo quốc hầu Edward Seymour, Bá tước xứ Hertford, nhưng bất thành. Đến mùa xuân năm 1553, Jane đính hôn với Guildford Dudley, thứ nam của John Dudley, Công tước xứ Northumberland. Cha chồng tương lai của Jane lúc ấy là nhân vật quyền thế nhất nước. Ngày 21 tháng 5, năm 1553, hai người kết hôn trong một đám cưới tập thể dành cho ba đôi lứa, hai cặp còn lại là Catherine Grey, em gái của Jane, với Bá tước Herbert, người kế vị William Herbert, Bá tước xứ Pembroke, và Katherine Dudley, em gái của Guildford, với Henry Hastings, người kế vị của Francis Hastings, Bá tước xứ Huntingdon.

Lên ngôi

Đạo luật Kế vị thứ ba vào năm 1544 đã phục hồi quyền kế vị của Mary Tudor và Elizabeth Tudor, mặc dù luật pháp vẫn xem họ là con ngoại hôn. Đạo luật này cũng cho phép Henry VIII thay đổi quyền kế vị theo ý ông, và ông đã xác lập quyền kế vị cho ba người con của ông, rồi tuyên bố rằng nếu không ai trong số họ có con nối ngôi thì quyền kế vị sẽ thuộc về hậu duệ của em gái ông, Mary Tudor, Vương hậu nước Pháp, trong đó có Jane Grey (không rõ vì lý do gì Henry đã loại trừ Frances Grey, mẹ của Jane, khỏi quyền kế vị). Henry VIII cũng loại bỏ quyền kế vị dành cho hậu duệ của chị ông, Margaret Tudor, một phần vì Henry VIII không muốn trao Vương quyền nước Anh cho vị quân chủ xuất thân từ Scotland, và vì Đạo luật Quốc hội năm 1431 đã cấm bất cứ ai sinh tại nước ngoài, kể cả người thuộc Vương tộc, thừa hưởng tài sản trong nước Anh.
Năm 1553, vào đầu mùa hè, khi Quốc vương Edward VI của Anh lúc đó 15 tuổi lâm bệnh nặng, người chị theo Công giáo của nhà vua, Công nương Mary Tudor, vẫn được xem là người kế vị trực tiếp. Ngày 21 tháng 6, đích thân nhà vua giám sát việc chép sắc thư có chữ ký của 102 nhà quý tộc gồm có tất cả thành viên Hội đồng Cơ mật, các Giám mục, các quan tòa, và các ủy viên hội đồng thành phố Luân Đôn. Edward VI cũng cho biết "tuyên cáo" của ông sẽ được chuyển qua Quốc hội vào tháng 9, và các văn bản cần thiết đã được chuẩn bị.
Ngày 6 tháng 7, 1553, Quốc vương Edward VI của Anh quốc thăng hà khi chỉ vừa 15 tuổi. Ngày 9 tháng 7, Phu nhân Jane Dudley được thông báo nay là Nữ vương, và theo lời của cô sau này, cô chỉ chấp nhận cách miễn cưỡng. Hôm sau, Jane chính thức được tuyên xưng là Nữ vương của Vương quốc Anh sau khi đến Tháp Luân Đôn, nơi vua chúa Anh theo truyền thống đến trú ngụ để chờ đăng quang. Jane từ chối công bố chồng cô Dudley là Quốc vương, thay vì vậy chỉ tấn phong là Công tước Clarence (Duke of Clarence).
Công tước Northumberland đối diện với một số thử thách để củng cố quyền lực sau khi Edward VI qua đời, quan trọng nhất là phải cô lập, nếu có thể, bắt giữ Công nương Mary Tudor nhằm ngăn cản bà triệu tập lực lượng ủng hộ. Song, ngay khi biết rõ ý định của Edward VI, Công nương Mary liền rời Hunsdon để đến East Anglia, và khởi sự triệu tập những người ủng hộ. Ngày 14 tháng 7, Công tước Northumberland đem quân khỏi Luân Đôn, nhưng khi ông vắng mặt, Hội đồng Cơ mật quay sang ủng hộ Công nương Mary. Ngày 19 tháng 7, tại Luân Đôn, Hội đồng tuyên bố Mary là Nữ vương Anh quốc trong sự hoan hỉ của dân chúng. Công nương Jane bị bắt giam tại Tháp Luân Đôn, chồng cô bị giam ở Tháp Beauchamp.
Ngày 3 tháng 8, Tân Nữ vương Mary Tudor khải hoàn tiến vào Luân Đôn; và ngày 22 tháng 8, Công tước Northumberland bị xử tử. Tháng 9, Quốc hội tuyên bố Mary là quân vương hợp pháp đồng thời thu hồi việc xưng vương của Jane và gọi cô là Kẻ tiếm quyền.

Xét xử và Hành hình

Jane và chồng, Guildford Dudley, bị cáo buộc phản quốc, cùng các anh em nhà Dudley và Tổng Giám mục Canterbury, Thomas Cranmer. Ngày 13 tháng 11, 1553, một ủy ban đặc biệt tổ chức cuộc xét xử tại Guidhall trong Luân Đôn. Lãnh đạo Ủy ban là Thomas Whit, Thị trưởng Luân Đôn, và Thomas Howard, Công tước Norfolk. Các thành viên khác gồm Edward Stanley, Bá tước Derby và John Bourchier, Bá tước Bath. Như được mong đợi, tất cả bị cáo đều bị kết tội và bị án tử hình. Jane có tội vì đã ký một số văn kiện trong tư cách "Nữ vương Jane", cô sẽ bị "thiêu sống trên Tower Hill hoặc bị chém đầu do Nữ vương quyết định" (theo thông lệ của người Anh khi phụ nữ bị kết tội phản quốc). Tuy nhiên, theo tường trình của đại sứ Đế quốc La Mã thánh gởi Hoàng đế Charles V, Jane sẽ không bị để cho chết.
Cuộc nổi loạn của những người Kháng Cách dưới sự lãnh đạo của Thomas Wyatt trong tháng 1, 1554 đã ấn định số phận của Jane, dù bà không liên can gì. Bạo loạn bùng nổ chống lại kế hoạch của Nữ vương kết hôn với Philip II của Tây Ban Nha. Thân phụ của Jane, Công tước Suffolk, và hai anh em trai của cô gia nhập cuộc nổi dậy. Cuộc hành hình dự định diễn ra ngày 9 tháng 2, 1554, nhưng hoãn lại ba ngày để Jane có cơ hội cải đạo sang Công giáo. Mary cử tuyên úy của bà, John Feckenham, đến gặp Jane dù ông không muốn. Tuy không chịu nhượng bộ trước những nỗ lực của Feckenham để "cứu linh hồn cô", Jane đồng ý kết bạn với ông và để ông hộ tống cô đến đoạn đầu đài.
Sáng ngày 12 tháng 2, 1554, người ta giải Guildford từ Tháp Luân Đôn đến Tower Hill để bị chém đầu trước công chúng. Một chiếc xe ngựa mang thi thể Guildford trở lại Tháp Luân Đôn, ngang qua căn phòng của Jane. Nhìn thấy xác chồng, Jane được thuật lại kêu than: "Ôi, Guildford, Guildford". Rồi cô bị dẫn đến Tower Green bên trong Tháp Luân Đôn, và bị chém đầu trong chỗ kín đáo vì cớ danh phận hoàng tộc của cô.
Trước khi bị hành hình, Jane đọc Thánh Thi 51 (Lạy Chúa, xin thương xót con!) bằng tiếng Anh, đưa găng và khăn tay cho người hầu. Đao phủ đến gần xin cô thứ lỗi, cô đồng ý, và tiếp, "Ta xin ngươi hãy chém đầu ta thật nhanh." Cô tự bịt mắt mình, đưa tay dò dẫm tìm thớt chém nhưng không tìm được, cô bật khóc, "Tôi phải làm gì đây? Nó đâu rồi?" Sir Thomas Brydges, người phụ trách Tháp Luân Đôn, giúp cô tìm chỗ. Đầu đặt trên thớt chém, Jane nhẩm đọc những lời cuối cùng của Chúa Giê-xu được chép trong Phúc âm Lu-ca khi Ngài bị đóng đinh trên cây thập tự, "Lạy Cha, con xin giao linh hồn lại trong tay Cha!" Rồi cô bị chém đầu.
Jane và Guildford được an táng tại Nguyện đường St Peter ad Vincula phía bắc Tower Green. Thân phụ của Jane, Công tước Suffolk, bị xử tử một tuần sau đó, ngày 19 tháng 2, 1554. Tháng 3, 1555, mẹ của Jane, Nữ Công tước Suffolk, kết hôn với quan giám mã Adrian Stokes. Bà được Mary ân xá và cho phép sống trong cung với hai cô con gái. Bà qua đời năm 1559.

Di sản

"Bậc anh thư của cuộc Cải cách Kháng Cách" - theo cách gọi của nhà sử học về Triều đại Tudor, Albert Pollard - chỉ mới 16 hoặc 17 tuổi vào thời điểm cô bị hành hình. Trong thời kỳ bách hại tôn giáo dưới triều Mary và những thế kỷ về sau, người ta xem Jane là người tín hữu Kháng Cách tử vì đạo. Hình ảnh của cô chiếm vị trí chủ đạo trong quyển Book of Martyrs của John Foxe. Trong văn hóa phổ thông, Lady Jane dần dà trở thành huyền thoại, với nhiều sách tiểu sử, tiểu thuyết, kịch, tranh, và phim ảnh đượm tính lãng mạn về cuộc đời cô, một trong những tác phẩm ấy là xuất phẩm điện ảnh sản xuất năm 1986 Lady Jane với Helena Bonham Carter trong vai Jane.

Lady Jane Grey trong văn học nghệ thuật

Hình tượng Lady Jane để lại một ấn tượng lâu dài trên văn học và sử thi Anh. Sự thiếu thốn nguồn tư liệu không làm nản lòng các tác gia của các thời đại đang lấp đầy khoảng trống ấy bằng bông trái của trí tưởng tượng phong phú của họ.

Trước Thế kỷ 19

Trong những khúc ballad thời Elizabeth, cuộc đời Jane là câu chuyện kể về một cô gái ngây thơ bị phản bội. Jane còn được xem là một người tử đạo vì chính nghĩa Tin Lành, như được trình bày trong quyển Book of Martyrs của Foxe, rồi Roger Ascham lý tưởng hóa hình tượng Lady Jane như một phụ nữ cao quý và uyên bác. Nhưng sự tôn vinh lớn nhất dành cho Jane đến từ thi phẩm Elegy xuất bản năm 1579 của Thomas Chaloner. Lady Jane được miêu tả như một thiếu nữ trí tuệ vô song và nhan sắc tuyệt trần, có thể ví sánh với Socrates về lòng dũng cảm và sự trầm tĩnh khi đối diện với cái chết.
Từ văn học tử đạo và thi ca, hình tượng Jane xuất hiện trên sân khấu trong thời trị vì của James I của Anh (1603-165) với vở kịch Lady Jane của John Webster và Thomas Dekker. Trong thế kỷ kế tiếp, chủ đề này được lặp lại bởi nhà soạn kịch John Banks trong vở Innocent Usurper: or, the Death of Lady Jane Grey. Jane không chỉ bị nài ép lên ngôi mà còn chịu áp lực từ người chồng, Lord Guilford Dudley, ông dọa tự tử nếu Jane không đồng ý.
Thế kỷ 18 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều vở kịch và tập thơ về Lady Jane. Cô được miêu tả như một nữ anh hùng, người tử đạo, một phụ nữ uyên bác và đau khổ trong tình yêu, chia tay với những trang sách của Plato để nhận ngôi báu hầu có thể cứu vãn chính nghĩa Tin Lành. Vở bi kịch Lady Jane Grey: A Tragedy in Five Acts (năm 1715) của Nichoas Rowe nhấn mạnh đến tính bi thương trong số phận của Jane. Ngay cả triết gia David Hume cũng xúc động về bi kịch của Jane và Dudley.

Thế kỷ 19 đến nay

Hình tượng Jane vẫn tiếp tục được yêu thích trong thế kỷ 19, thời đại in ấn, như là một con người của bi kịch khi chuyện kể về cô xuất hiện trên các phương tiện truyền thông như các tạp chí và sách dành cho trẻ em.
Sau Cách mạng Pháp, phong trào Tin Lành tôn vinh cô như là một biểu tượng, không phải vì tính lãng mạn mà vì lòng sùng tín của cô. The Lady’s Monitor (năm 1828) nói rằng cô thừa hưởng "mọi phẩm hạnh vĩ đại, cao quý, và đáng tôn trọng về trí tuệ, tâm tính, và tính cách." Triết gia cấp tiến William Godwin gọi cô là "người thiếu nữ hoàn hảo nhất được tìm thấy trong lịch sử". Jane cũng xuất hiện trong cuốn tiểu thuyết The Prince and the Pauper (1882) của Mark Twain.

Hội họa

Năm 1833, Paul Delaroche vẽ bức tranh The Execution of Lady Jane Grey (le Supplice de Jeanne Grey), được xem là bức chân dung nổi tiếng nhất của Jane, miêu tả cuộc hành hình diễn ra trong ngục tối. Tuy nhiên, một số chi tiết trong bức tranh là thiếu chính xác. Trong tranh, Jane mặc áo dài trắng tương tự màu trang phục của Marie Antoinette khi bị hành hình năm 1793. Thật ra, cuộc hành hình diễn ra ngoài trời bên trong Tháp Luân Đôn.
Jane Grey là quân vương duy nhất của nước Anh trong 500 năm qua không có bức chân dung nào được lưu giữ. Một bức tranh tại National Portrait Gallery ở Luân Đôn trong nhiều năm từng được cho là chân dung của Jane, nhưng đến năm 1996 được xác định là chân dung của Catherine Parr, người vợ góa của Henry VIII.
Một họa phẩm được một số chuyên gia cho là chân dung của Jane do tư nhân sở hữu được tìm thấy năm 2005. Bức "Streatham Portrait" (gọi theo tên một khu vực ở Luân Đôn nơi bức tranh được cất giữ) miêu tả một thiếu nữ mặc áo dài đỏ, trang điểm với châu ngọc, tay cầm sách cầu nguyện. National Portrait Gallery bị hỏa hoạn sau khi mua bức tranh ấy, theo lời đồn đại, với giá 100 000 bảng Anh năm 2006.