Trận phòng thủ vùng mỏ Adzhimushkay

Bối cảnh

Adzhimushkay là một làng nhỏ thuộc địa phận thành phố Kerch và cách thành phố này 5 km về phía Tây. Gần ngôi làng này là mỏ đá cùng tên vốn là khu hầm mộ được hình thành từ thời cổ đại. Từ năm 1983, khu hầm mộ này được sử dụng cho các hoạt động khai thác đá và để lại nhiều căn hầm nối với nhau thành một hệ thống phức tạp. Ngay từ khi Quân đội Đức Quốc xã chiếm được bán đảo Kerch lần thứ nhất vào mùa thu năm 1941, đã có những đội du kích Liên Xô ở Krym dựa vào hệ thống hầm ngầm ở Adzhimushkay để chiến đấu chống quân xâm lược.
Ngày 15 tháng 5 năm 1942, trong tiến trình chiến dịch "Săn đại bàng", 2 trung đoàn của Sư đoàn bộ binh 46 (Đức) và Sư đoàn bộ binh 19 (Romania) đã bao vây một cụm quân lớn của Tập đoàn quân 47 và Tập đoàn quân 51 (Liên Xô) tại khu mỏ đá Adzhimushkay, làng Buklganak và làng Adzhimushkay. Quân Đức huy động hỏa lực của pháo binh, xe tăng và không quân để tiêu diệt cụm quân này nhưng họ vẫn tiếp tục chiến đấu.
Sau khi quân đội Liên Xô bị thiệt hại nặng và phải rút lui khỏi bán đảo Kerch, hơn 13.000 sĩ quan và binh sĩ Xô Viết (có tài liệu đưa ra quân số 15.000 người) cùng một số nhóm du kích đã bị kẹt lại tại mỏ đá này sau khi hoàn thành nhiệm vụ cản hậu cho Phương diện quân Krym rút lui. Và từ cuối tháng 5 năm 1942, đội quân đồn trú Liên Xô bị kẹt lại này bắt đầu tổ chức tấn công quân đội Đức Quốc xã trong khi người Đức nghĩ rằng họ đã tảo thanh toàn bộ bán đảo Kerch.

Cản hậu cho đại quân rút lui

Ngày 13 tháng 5 năm 1942, trong cuộc rút lui hỗn loạn và vô tổ chức của Phương diện quân Krym khỏi bán đảo Kerch trong thế vỡ trận, Nguyên soái S. M. Budyonny, Tổng tư lệnh các mặt trận hướng Tây Nam đã yêu cầu phải tổ chức các trận đánh phản kích tại khu vực ngoại ô phía Tây Kerch để có thể di tản càng nhiều càng tốt quân đội Liên Xô khỏi Krym qua cảng Kerch và Mũi Yenikale. 4 trung đoàn còn lại của Sư đoàn bộ binh 138 và Sư đoàn kỵ binh 72 được giao nhiệm vụ trấn giữ khu vực mỏ đá Adzhimushkay và các làng làng Bulganak, Adzhimushkay. Sư đoàn bộ binh 157, Trung đoàn bộ binh 276 NKVD, Trung đoàn biên phòng 95, Trung đoàn dự bị động viên 1 Krym chặn giữ đường ra mũi Yenikale. Ngày 14 tháng 5, quân Đức bắt đầu tổ chức các đợt tấn công vào làng Adzhimushkay, một mũi khác đánh vào làng Bulganak. Trước cuộc tấn công với quân số áp đảo của các sư đoàn bộ binh 132, 170 (Đức), Sư đoàn bộ binh 138 (Liên Xô) chỉ trụ lại được một ngày. Sư đoàn kỵ binh 72 cũng phải rút về khu mỏ Bulganak (nằm cạnh mỏ Adzhimushkay) và dựa vào địa hình núi đá để tổ chức phòng thủ cơ động. Sư đoàn bộ binh 157 giữ các điểm cao 95,1 và 133,3 đã đánh lui cuộc tấn công của xe tăng Đức. Họ dùng các "chai xăng" đốt cháy ba chiếc, buộc quân Đức phải dừng cuộc tấn công.
Quân Đức tiếp tục tấn công sang phía Đông. Ngày 18 tháng 5, Sư đoàn bộ binh 46 (Đức) đánh chiếm làng Zhukovka và ngọn hải đăng ở Yanikale. Các trung đoàn còn lại của Sư đoàn 132 và một phần Sư đoàn kỵ binh 72 (lúc này đã không còn một con ngựa sống sót) trấn thủ khu vực Adzhimushkay hoàn toàn bị bao vây trong khi những đơn vị cuối cùng của Phương diện quân Krym (Liên Xô) đã rút sang Taman theo ngả Mitridat (phía nam vịnh Kerch). Dù trong tình trạng bị phân tán và mất hết các vũ khí nặng nhưng đại tá P. M. Yagunov vẫn tổ chức phản kích xuyên qua tuyến tấn công giữa các sư đoàn 46 (Đức) và 19 (Romania) để bắt liên lạc với Sư đoàn 157 lúc này đã cố giữ một dải đất hẹp ven bờ Yenikale. Ngày 20 tháng 5, khi Phương diện quân Krym đã rút hết sang Taman, các sư đoàn 132 và 157 vẫn nhận được mệnh lệnh: "Giữ vị trí cho đến khi có mệnh lệnh tiếp theo". Ngày 21 rồi 22 trôi qua, vẫn không có mệnh lệnh nào được đưa đến. Đại tá P. M. Yagunov ra lệnh cho các trung đoàn của mình và Sư đoàn 157 (lúc này đã mất chỉ huy) quay trở lại mỏ đá Adzhimushkay, dựa vào địa hình hiểm trở để tiếp tục chiến đấu.
Ngày 23 tháng 5, các sư đoàn 46 (Đức) và 19 (Romania) quay trở lại bao vây khu mỏ Adzhimushkay. Từ đây, bắt đầu cuộc phòng thủ kéo dài gần 170 ngày của đội quân trú phòng Liên Xô trước binh lực áp đảo của quân đội Đức Quốc xã.

Những người phòng thủ cuối cùng

Tháng 9 năm 1942, do tình thế bắt buộc khi Tập đoàn quân xe tăng 1 (Đức) tràn vào Bắc Kavkaz, Tập đoàn quân 47 (Liên Xô) buộc phải rút khỏi bán đảo Taman. Đội quân trú phòng Liên Xô ở Adzhimushkay và cả các nhóm du kích Liên Xô hoạt động ở Kerch mất nguồn cung cấp vũ khí và lương thực, thực phẩm. Kiệt sức trong chiến đấu dài ngày, đội quân trú phòng không còn hy vọng vào một cuộc đổ bộ nhanh chóng của quân đội Liên Xô lên bán đảo. Họ quyết định rời mỏ đá để lên mặt đất cùng hoạt động với các nhóm du kích Krym. Nhưng họ không kịp thực hiện ý đồ đó. Đúng thời điểm này, Hitler ra lệnh cho tướng Erwin Jaenecke bằng mọi cách phải "làm sạch" Krym để bảo đảm an toàn cho các tướng lĩnh và quan chức cao cấp Đức Quốc xã đến đó nghỉ dưỡng. Cuối tháng 9, quân Đức dùng một khối lượng lớn bộc phá đánh sập nhiều cửa hầm, chôn sống hàng trăm sĩ quan, binh sĩ Liên Xô đang trú ẩn trong hầm. Trong cả tháng 10, quân Đức tiếp tục thực hiện các vụ nổ, chia cắt các đường hầm thành những căn hầm biệt lập, không liên lạc được với nhau và tiêu diệt đội quân trú phòng Liên Xô từng nhóm một. Đêm 29 rạng ngày 30 tháng 10, trong một cố gắng cuối cùng để thoát khỏi vòng vây, nhóm chiến đấu cuối cùng do trung tá G. M. Burmin chỉ huy gồm 52 người đã bị quân Đức vây bắt. Các chính ủy tiểu đoàn I. P. Parakhin, F. I. Khramov và hai sĩ quan NKVD bị quân Đức xử bắn ngay tại chỗ. Các báo cáo của Sư đoàn 46 (Đức) xác nhận, trong trận chiến đấu cuối cùng này, 2 sĩ quan Đức và 8 lính Romania đã thiệt mạng. Sau gần 170 ngày đêm trú ẩn dưới lòng đất và đơn độc chiến đấu với quân Đức, đội quân trú phòng Adzhimushkay đã đi vào cõi bất tử.

Kết quả

Theo báo cáo của Sư đoàn bộ binh 46 (Đức), có khoảng hơn 10.000 quân trú phòng Liên Xô đã bỏ mạng trong các chiến dịch tảo thanh tại khu vực mỏ đá Adzhimushkay - Bulganak, hơn 2.500 người bị bắt trong các trận đánh và phần lớn trong số này đã chết tại các bệnh viện, gần 1.000 người bị đày đi các trại tập trung Holocaust.

Ảnh hưởng

Trong một thời gian dài, lịch sử Liên Xô không hề đề cập đến các trận chiến đấu của một đội quân tương đương một sư đoàn Liên Xô chiến đấu trong vòng vây của quân Đức tại Adzhimushkay. Giống như đội quân trú phòng Liên Xô ở pháo đài Brest, nó gần như bị lịch sử lãng quên trong một thời gian dài. Mãi đến thập niên 1960, các tài liệu, tác phẩm văn học nghệ thuật nói về nó mới dần dần xuất hiện. Vào năm 1966, trong những hầm ngầm của mỏ đá  này, một bảo tàng về trận đánh được khai trương. Năm 1967, lần đầu tiên, một Lễ kỷ niệm đội quân trú phòng Adzhimushkay được tổ chức tại Kerch. Năm 1975, Nhà xuất bản "Thanh niên Cận vệ" (Молодая гвардия) đã cho ấn hành một tác phẩm của V. Kondratyeva tên là "Những anh hùng ở Adzhimushkay. Câu chuyện về sự dũng cảm của những người đồn trú dưới hầm." (Герои Аджимушкая. Рассказы о мужестве подземного гарнизона). Đến năm 1982, khu phức hợp tưởng niệm "Mỏ đá Adzhimushkay" đã được hoàn thành. Hiện nay những nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục công tác khai quật ở Adzhimushkay nhằm tìm kiếm những liệt sĩ còn nằm lại trong đó và hoàn tất những chỗ khuyết trong bức tranh bi tráng về gần 13 nghìn binh sĩ Liên Xô đã ngã xuống tại đây. Và đến nay, vẫn còn những điều đáng buồn cho số phận của cuộc phòng thủ bi tráng này. Năm 2007, tròn 65 năm kỷ niệm cuộc phòng thủ Adzhimushkay, tổng thống Ukraina Viktor Andriyovych Yushchenko (nay đã là cựu tổng thống) khi đến thăm Krym đã không đặt dù chỉ một bông hoa lên mộ những chiến sĩ cảm tử ở Adzhimushkay.
Giới sử học Nga gần đây đã coi cuộc phòng thủ của quân đội Liên Xô tại Adzhimushkay là một "Brest ở Kerch". Hiện nay, Hội những cựu chiến binh Adzhimushkay của tỉnh Krym (Ukraina) đã bắt liên lạc được với hơn 120 cựu chiến binh Xô Viết đã chiến đấu tại Adzhimushkay hoặc gia đình họ ở khắp các nước cộng hòa thuộc SNG. Phần lớn họ đều bị quân Đức bắt trong tháng 5, tháng 6 năm 1942 và đến nay, chỉ hơn 40 người còn sống khi đã ở tuổi xấp xỉ 90. Chiến binh nhỏ tuổi nhất ở khu phòng thủ Adzhimushkay, cậu bé Mikhail Pavlovich Radchenko đã ra đi ở tuổi 15 hồi tháng 7 năm 1942 vì đói và rét.

Vũ khí hóa học hai thành phần được quân đội Đức Quốc xã thử nghiệm tại Adzhimushkay

Theo mô tả của hạ sĩ SS M. G. Rankel thuộc Tiểu đoàn công binh đặc nhiệm 88, có sự xác nhận của trung úy SS Herman Freylikh, đội trưởng đội công binh đặc nhiệm SS (cả hai đều bị quân đội Liên Xô bắt năm 1945) thì những quả đạn hơi ngạt mà quân đội Đức Quốc xã sử dụng ở Adzhimushkay là một trong những loại vũ khí hóa học hai thành phần đầu tiên xuất hiện trên thế giới. Ngoài lượng thuốc cháy để khai hỏa hỗn hợp, nó gồm hai thành phần chính là bột Oxit Kẽm và muối Clorua Hidro Carbon. Trong điều kiện bình thường, đây là hai chất rắn không phát huy độc tố. Nhưng khi hai chất này bị trộn lẫn với nhau và đốt cháy, nó sinh ra một lượng khí Clo rất lớn và phát huy độc tố trong không khí, gây tổn hại nghiêm trọng cho các phế nang ở phổi, gây xuất huyết đường hô hấp và thường làm những người hít phải nó chết ngay trong vòng vài phút.
Nhật ký của Tổng tham mưu trưởng quân đội Đức Quốc xã Franz Halder ngày 13 tháng 6 năm 1942 ghi nhận bản báo cáo của tướng Okshner về sự tham gia của lực lượng hóa học trong các chiến dịch tảo thanh tại Kerch. Tuy nhiên, do phía Liên Xô khi đó mới chỉ có nhân chứng mà chưa thể tiến hành các xét nghiệm hóa học để chứng minh có sự tồn tại của các chất này trên khu vực mỏ đá Adzhimushkay cũng như trên thi thể các nạn nhân được khai quật nên Tòa án xét xử tội phạm chiến tranh ở Nuremberg năm 1947 đã bỏ qua sự kiện này. Các cuộc xét nghiệm tỷ mỷ được tiến hành năm 1971 của các nhà khoa học Liên Xô (V. Istratov, I. I. Demidenko, G. N. Knyazev, G. N. Aleksandrov) đối với các mảnh lựu đạn Đức còn sót lại tại khu vực Adzhimushkay đã chứng minh được sự tồn tại của các hợp chất độc hại này. Một quả lựu đạn hơi ngạt của Đức từng sử dụng tại đây cũng đã được cựu hạ sĩ D. Bolfik của Tiểu đoàn Pirkgauzr (Đơn vị hóa chất đặc nhiệm SS) cung cấp cho Bảo tàng Adzhimushkay và các xét nghiệm quả lựu đạn này cũng chứng minh có các hợp chất Oxit Kẽm và Clorua Hidro Carbon.