Herodotos

Danh tiếng và tai tiếng qua các thời đại

Herodotos là một bậc thầy kể chuyện. Mọi nhà phê bình ở mọi thời đại đều phải ấn tượng trước lối viết bộc trực, dễ hiểu và đúng đắn của ông.

Thucydides

Sau Herodotos, nhà sử học lớn kế tiếp của tộc Hy Lạp là Thucydides (khoảng 460 TCN - 400 TCN), soạn giả của bộ "Cuộc chiến tranh (trên bán đảo) Peloponnesus". Cuộc chiến này bắt đầu năm 431 TCN, lúc Herodotos còn sống, và chấm dứt năm 405 TCN, sau khi ông qua đời.
Nhiều người tin rằng Thucydides là học trò của Herodotos. Theo Marcellinus, trên núi Olympus, lúc nghe Herodotos đọc sử, Thucydides là chàng thiếu niên mới 15 tuổi, đã xúc động chảy nước mắt, nên được ông chú ý và quan hệ thầy trò đã khởi từ đấy.
Tuy nhiên, ngày nay không có tài liệu để chứng minh Marcellinus là ai, sống vào thời nào, ở đâu. Ngoài ra, trong sách của Thucydides cũng có đoạn chê Herodotos nên nhiều người nghi ngờ hoặc bài bác sự việc Thucydides là đồ đệ của ông.

Ctesias

Là một trong những nhà sử học vĩ đại nhất của Hy Lạp cổ đại, nhưng Herodotos thường bị chỉ trích do ông thường coi những giai thoại là truyện thật. Một số nhà sử học tuyên bố chỉnh sửa những "lời nói láo" của Herodotos, chẳng hạn như Ctesias. Cùng với Herodotos và Xenophon, Ctesias là một trong những nhà sử học kiệt xuất đã viết về các cuộc chiến tranh của Đế quốc Ba Tư. Vào đầu thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, Ctesias viết tác phẩm Persica nói về lịch sử Assyria và Ba Tư. Trên thực tế, Ctesias chỉ lấy thông tin từ Herodotus và làm cho những sai lầm của ông trở nên hiển nhiên. Nhà sử học Ctesias có những ghi nhận về cuộc đời và sự nghiệp bành trướng của Hoàng đế Cyrus Đại Đế có những điểm mâu thuẫn với Herodotos', chẳng hạn như về thắng lợi của ông vua này trong một cuộc chinh phạt người Saka, hoặc về cái chết của nhà vua. Sử cũ của Ctesias chỉ giống với Herodotos là cùng ghi nhận rằng, vua Cyrus Đại Đế tử trận khi ông ta kéo quân qua biên giới phía Đông.

Aristotle

Triết gia Aristotle (384 TCN - 322 TCN) trong quyển Poétique gọi ông là nhà viết truyện thần thoại.

Cicero

Cicero, học giả và nhà chính trị của La Mã cổ đại (106 TCN - 43 TCN), trong tác phẩm Bàn về pháp luật (On the Laws, I, 1), ra mắt vào năm 52 TCN, đã gọi ông là vị Cha đẻ của môn Sử học. Có lẽ danh hiệu này bắt đầu từ đấy. Những thế hệ sau vẫn giữ vững cho ông danh hiệu này.

Plutarch

Plutarch (46 - 125) tuy công nhận những cái hay của ông, nhưng cũng phán đoán ông là không công bình, và đã viết cả một quyển sách là "Gian ý của Herodotos" (De la mauvaise foi d'Hérodote) (tiếng Cổ Hy Lạp: Περὶ τῆς Ἡροδότου Κακοηθείας}} / Peri tês Hêrodotou kakoêtheias), để chứng minh rằng ông bất công với người Hy Lạp. Plutarch cũng chỉ trích ông là "Ông tổ nói láo".

Henri Estienne và Juan

Thời Phục Hưng, học giả người Pháp Henri Estienne (1528 - 1598) viết một quyển sách trả lời lại sách của Plutarch: Tán dương Herodotos (Apologie pour Hérodote). Từ đó Herodotos lại dần dần được thiện cảm của công chúng.

Jean-Jacques Barthélemy

Vào năm 1788, tu viện trưởng Jean-Jacques Barthélemy, cho ra mắt quyển Chàng thiếu niên Anarchasis du lịch Hy Lạp (Voyage du jeune Anarchasis en Grèce), được công chúng thời đó hoan nghênh nhiệt liệt, biên rằng ông « đã mở vào mắt người Hy Lạp những quyển sử của vũ trụ mà con người biết được » (« ouvrit aux yeux des Grecs les annales de l'univers connu. »).

Thành phố Heracleion

Ngay từ năm 1584, bộ lịch sử của ông đã được dịch sang Anh ngữ, nhưng mãi cho đến thế kỷ thứ 19, những khám phá khảo cổ ngày càng làm tăng uy tín của ông. Như thành phố Cổ Ai Cập Heracleion, mà ông đã viết rằng được xây dựng vào thời Tân Vương Quốc, và từ xưa bị coi là lời nói không có bằng cớ. Vào năm 1992 nhà khảo cổ người Pháp là Frank Goddio tìm thấy thành phố này, bị chìm dưới nước, gần Alexandria.

Quan điểm ngày nay

Ngày nay vẫn có rất nhiều người công kích ông là người bịa truyện, hoặc là « ông tổ nói láo » (« Father of Lies »),. Ngược lại cũng có những người hâm mộ ông, chẳng hạn như câu lạc bộ « Những người bạn của Herodotos »  quy tụ để học hỏi và san sẻ nhau về kiến thức lịch sử.
Danh tiếng của Herodotos trở nên rất lớn. Bộ sử của ông trở thành một kiệt tác văn học và là một trong những công trình vĩ đại nhất đã được làm nên trong thế giới phương Tây. Gần đây, người ta trở nên ngưỡng mộ ông, đến mức họ dùng phân tích văn chương để cho thấy những giai thoại và những đoạn viết lạc đề của Herodotos gắn liền chặt chẽ với những mục đích lớn lao của ông. Nhưng, có ghi nhận của ông cũng bị nhà sử học người Nga là Muhammad A. Dandamaev, trong tác phẩm "A political history of the Achaemenid empire" (BRILL, 1989) coi là mang tính chất tiểu thuyết. Giáo sư Josef Wiesehöfer người Đức, trong tác phẩm "Ancient Persia from 550 B.C. to 650 A.D." (Azizeh Azodi dịch. Luân Đôn và New York, 1996) đã tích cực tham khảo các nguồn tư liệu của người Ba Tư khi viết về ba vị Hoàng đế Cyrus Đại Đế, Darius I và Xerxes I. Wiesehöfer ngờ vực về mức độ tin cậy của Herodotos cũng như những nhà sử học đồng hương với ông.

Ngoại hiệu «Cha đẻ của môn Sử học»

Herodotos không phải là nhà sử học đầu tiên. Ngay tại Hy Lạp, cũng đã có các nhà sử học trước ông. Nhà thơ Homer vào thế kỷ thứ VIII trước Công nguyên có thể được xem là nhà sử học đầu tiên, viết về quá khứ của dân tộc Hy Lạp. Không những thế, một trong những nhà sử học Hy Lạp xưa nhất biết đến là Hecataeus thành Miletus (khoảng 550 TCN - 476 TCN). Chính Herodotos cũng nhắc đến Hecataeus trong quyển 2 nói về Ai Cập.
Ngoài ra, trước ông, Xanthus đã viết lịch sử xứ Lydia, Hellanicus của Lesbos và Charon của Lampsacus đã viết lịch sử nước Ba Tư. Dù sao đi nữa thì Herodotos cũng là nhà văn đầu tiên của một hình thức văn học mới. Những biên niên sử và thiên sử thi trước thời ông, chẳng hạn như "Iliad" của Homer, giúp cho người ta biết được một số sự kiện xảy ra trong quá khứ. Tuy nhiên, Herodotos là nhà văn đầu tiên không những ghi chép về quá khứ, mà ông còn xem việc ghi chép quá khứ là một công trình khảo cứu của những sự thật sẽ giúp người ta hiểu về quá trình phát triển của nhân loại.
Theo "Sử ký Tư Mã Thiên", tại Trung Quốc, chức sử quan đã được đặt ra từ đời nhà Chu (1122 TCN - 249 TCN) để chép lại những việc quan trọng. Không những triều đình nhà Chu có sử quan, mà ngay đến triều đình các nước chư hầu cũng thế. Vào năm 548 TCN, vua nước Tề là Trang công bị Thôi Trữ chủ mưu giết chết. Mấy anh em sử quan nước Tề cứ viết vào sử là Thôi Trữ giết vua và lần lượt bị Thôi Trữ ra lệnh xử tử, nhưng họ vẫn thà chết chứ không viết sai lịch sử.
Công việc của sử quan (historiographer) và nhà sử học (historian) có chỗ khác nhau. Sử quan ghi lại những lời nghị luận quan trọng trong triều, chép lại ngày tháng nhật thực nguyệt thực, hạn hán, lụt lội, chiến tranh, v.v... và chỉ lo ghi lại những việc vừa mới xảy ra. Nhà sử học thì đi tìm tòi, tra cứu, quan sát, đối chiếu những dữ kiện, và sắp đặt lại theo một trình tự hợp lý trong những trường hợp cần thiết.
Theo Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, nhà sử học đầu tiên của Trung Quốc là Khổng Tử (551 TCN - 478 TCN), soạn giả của Kinh Thư và Kinh Xuân Thu. Khổng Tử sinh trước Herodotos khoảng 70 năm. Nhưng dù gì đây nữa thì Herodotos cũng mở đầu lối làm sử mà các nhà sử học đời sau thường dùng: thu thập tư liệu, xem xét độ tin cậy của bằng chứng, chọn một tư liệu trong số đó và viết nên một tác phẩm văn xuôi.