Trận Ipsus

Nguồn

Nguồn sử liệu chính ghi chép lại lịch sử của các Diadochi là tác phẩm Thư viện lịch sử (Bibliotheca historica) của tác giả Diodorus Siculus. Diodoros thường bị các nhà sử học ngày nay chế nhạo về phong cách và sự không chính xác trong tác phẩm của ông, tuy vậy có nhiều chi tiết về thời kỳ cổ đại lại chỉ xuất hiện trong tác phẩm của ông và không được ghi lại ở bất cứ tác phẩm nào khác . Diodorus chủ yếu làm công việc tóm tắt lại các tác phẩm của những nhà sử học khác, ông cũng đã loại bỏ khá nhiều chi tiết mà được cho là không phù hợp với mục đích của mình, để nhằm làm sáng tỏ các bài học đạo đức từ lịch sử. Tuy nhiên, bởi vì chỉ có duy nhất Diodorus tường thuật lại một cách liên tục về lịch sử của các Diadochi, cho nên chúng ta không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải dựa vào các ghi chép của ông. Thật không may là từ tập XXI trở đi (301 TCN), bao gồm ghi chép về trận Ipsus, tác phẩm Bibliotheca chỉ còn lại là những đoạn ghi chép rời rạc. Tuy nhiên, Diodorus cũng đã cung cấp cho chúng ta biết được những chi tiết tổng quát của cuộc chiến tranh Diadochi lần thứ Tư cho đến trận Ipsus. Người ta thường nghĩ rằng nguồn lịch sử mà Diodorus dùng để viết về giai đoạn này phần lớn đến từ tác phẩm lịch sử của các Diadochi được viết bởi Hieronymos của Cardia, tác phẩm này ngày nay đã không còn nữa. Hieronymos vốn là một người bạn của Eumenes, và sau này trở thành một quần thần của nhà Antigonos; Do đó, ông ta đã rất quen thuộc và sống cùng thời với những sự kiện mà ông ta đã ghi chép lại, và có thể đã chứng kiến trực tiếp một vài sự kiện đã sảy ra.
Trận chiến này đã được Plutarch mô tả đầy đủ trong phần Cuộc đời của Demetrios. Plutarch đã viết tác phẩm của ông vào khoảng 400 năm sau khi những sự kiện này sảy ra, và do đó đây là một nguồn phụ, tuy thế ông thường ghi lại tên của các nguồn mà ông sử dụng cho tác phẩm của mình và vì vậy giúp cho tác phẩm của ông có được mức độ chính xác khá cao. Plutarch cũng quan tâm chủ yếu đến các bài học đạo đức từ lịch sử hơn là đi sâu vào các chi tiết của lịch sử, và do đó ghi chép của ông về trận chiến này cũng không đi quá sâu vào chi tiết.

Nhà Antigonos

Theo Plutarch, quân đội nhà Antigonos trước trận đánh có khoảng 70.000 bộ binh, 10.000 kỵ binh và 75 voi chiến. Đạo quân đến từ Syria của Antigonos chiếm phần đông trong số quân này, bởi vì quân đội của Demetrios ở Hy Lạp không có voi chiến và chỉ có 1.500 kỵ binh . Diodorus tuyên bố rằng Demetrios có khoảng 56.000 binh sĩ ở Hy Lạp (8.000 lính phalanx Macedonia, 15.000 lính đánh thuê, 25.000 binh lính đến từ các thành bang Hy Lạp và 8.000 bộ binh nhẹ), nhưng chúng ta không rõ liệu rằng có bao nhiêu binh sĩ theo cùng ông ta đến châu Á . Dựa trên các trận đánh khác diễn ra giữa các Diadochi, các chuyên gia ngày nay ước tính rằng trong số 70.000 bộ binh của nhà Antigonos, có lẽ khoảng 40.000 binh sĩ là lính phalanx và 30.000 binh sĩ còn lại là bộ binh nhẹ các loại.

Phe Liên Minh

Plutarch ghi lại rằng phe liên minh có tổng cộng 64.000 bộ binh, cùng với 10.500 kỵ binh, 400 voi chiến và 120 chiến xa phồ. Diodorus thì lại tuyên bố rằng Seleukos đã mang theo 20.000 bộ binh, 12.000 kỵ binh (bao gồm cả kỵ cung), 480 voi chiến và hơn một trăm chiến xa phồ đến từ các tỉnh phía đông. Như vậy, số lượng voi và chiến xa được cho là có mặt trong trận chiến này tương đối đồng nhất giữa các nguồn. Tuy nhiên, theo Diodorus thì chỉ riêng lực lượng kỵ binh của Seleukos là đã lớn hơn toàn bộ lực lượng kỵ binh của phe đồng minh theo như ghi chép của Plutarch, và Lysimachos ít nhất cũng phải có một số lượng kỵ binh nhất định- ông đã cử ít nhất 1.000 kỵ binh đi cùng với Prepelaos trong năm trước đó. Các chuyên gia ngày nay ước tính rằng tổng số lượng kỵ binh của phe liên minh là 15.000. Trong số 44.000 lính bộ binh không phải của Seleukos, chúng ta không rõ liệu rằng có bao nhiêu trong số đó là của Cassander và Lysimachos. Cassander đã trao cho Pleistarchos 12.000 binh sĩ, nhưng 2/3 trong số đó đã bị mất khi ông ta vượt qua Biển Đen, chúng ta cũng không rõ liệu là đạo quân ban đầu nằm dưới quyền chỉ huy của Prepelaos có bao nhiêu người. Các chuyên gia ngày nay ước tính rằng phe liên minh có khoảng 30.000-40.000 lính bộ binh là lính phalanx, phần còn lại là bộ binh nhẹ.

Chiến lược và chiến thuật

Về mặt chiến lược tổng thể, chúng ta có thể nhận thấy rõ ràng rằng cả hai phe đều hạ quyết tâm vào trận chiến này, về phía phe liên minh, nó được xem là cơ hội tốt nhất để ngăn chặn sự bành trướng của nhà Antigonos, thay vì chờ cho từng người trong số họ bị đánh bại một cách lần lượt. Đối với Antigonos, đây là cơ hội không thể bỏ lỡ để cho ông ta có thể đánh bại tất cả kẻ thù của mình chỉ trong một lần duy nhất, ngay cả khi ông ta ưa thích đánh bại họ một cách lần lượt hơn. Tuy nhiên, chúng ta lại biết rất ít về những chiến lược riêng biệt được cả hai phe cân nhắc trước khi trận chiến diễn ra bởi vì hoàn cảnh chính xác và địa điểm diễn ra giao tranh vẫn chưa được rõ ràng.
Về mặt chiến thuật, cả hai phe đều phải đối mặt với vấn đề chung trong các cuộc chiến tranh giữa những người kế vị; đó là làm thế nào để đánh bại một quân đội được trang bị theo cùng một cách thức và sử dụng các chiến thuật về cơ bản là giống nhau. Các Diadochi dường như có tính bảo thủ, họ vẫn tiếp tục ưa thích việc tiến hành một đòn đánh mạnh bằng kỵ binh ở bên cánh phải của chiến tuyến (đây là chiến thuật thường được sử dụng bởi cả Philippos và Alexandros) như là chiến thuật đột phá chính- mặc dù họ chắc hẳn cũng nhận thức được rằng đối thủ của mình nhiều khả năng sẽ tiến hành tương tự như vậy ở bên phía đối diện của chiến trường. Thậm chí, khi mà cả hai đạo quân có quân số tương đương nhau và triển khai các chiến thuật giống nhau, việc giành được lợi thế rõ ràng là một điều khó khăn. Việc sử dụng các loại vũ khí mới như voi chiến và chiến xa phồ để nhằm thay đổi sự cân bằng về mặt chiến thuật là một cách giải quyết được các Diadochi sử dụng, tuy nhiên những phương pháp mới như vậy lại bị sao chép một cách dễ dàng. Do đó, cả hai phe ở Ipsus đều đã có voi chiến, dẫu vậy nhờ có Seleukos, phe liên minh đã có thể đưa ra chiến trường số lượng voi chiến cao bất thường, ngoài ra còn có thêm cả chiến xa phồ. Bởi vậy, cả hai phe đã tìm kiếm một chiến trường trống trải; mà có thể giúp cho phe liên minh phát huy được toàn bộ khả năng của những con voi chiến, còn về phần nhà Antigonos là sẽ cho phép họ có thể phát huy được toàn bộ sức mạnh đến từ lực lượng kỵ binh tinh nhuệ của mình.

Bố trí

Cả hai bên có thể đã triển khai quân đội của họ theo đội hình tiêu chuẩn của người Macedonia, với lực lượng phalanx của bộ binh nặng được bố trí ở trung tâm của thế trận. Ở phía trước và hai bên của đội hình phalanx là lực lượng bộ binh nhẹ, vai trò của họ là những người tham gia giao chiến đầu tiên và còn giữ nhiệm vụ bảo vệ hai bên cánh của đội hình phalanx; lực lượng kỵ binh được bố trí cả ở hai cánh. Bên phía chiến tuyến của nhà Antigonos, Demetrios chỉ huy lực lượng kỵ binh tinh nhuệ nhất và được bố trí ở bên phía cánh phải. Antigonos cùng với lực lượng cận vệ của mình trấn giữ ở trung quân và ngay sau lực lượng phalanx. 75 voi chiến của nhà Antigonos được triển khai ở phía trước của hàng ngũ cùng với lực lượng cận vệ của họ .
Tình hình triển khai của phe liên minh thì lại kém rõ ràng hơn. Plutarch tuyên bố rằng con trai của Seleukos, Antiochos, đã chỉ huy lực lượng kỵ binh ở cánh trái, theo truyền thống là cánh yếu hơn trong hệ thống của người Macedonia, chủ yếu tham gia vào các cuộc giao tranh nhỏ. Tuy nhiên, cũng có giả thuyết cho rằng trong trận đánh này, lực lượng kỵ binh của phe liên minh đã được phân chia đều giữa hai cánh. Chúng ta không biết được ai đã chỉ huy cánh phải, và đây cũng không phải là nơi mà Lysimachos, Seleukos hay Pleistarchos trấn giữ . Một điều rõ ràng là đã có một số voi chiến của Seleukos được bố trí ở phía trước của hàng ngũ nhưng không rõ là bao nhiêu, mặc dù vậy người ta thường cho là vào khoảng 100. Người ta cho rằng Seleukos đã giữ lại quyền chỉ huy phần lớn số voi chiến của ông ta để làm một lực lượng dự bị chiến thuật, nhưng việc sử dụng một lực lượng dự bị lớn như vậy sẽ là điều chưa từng sảy ra trong các trận chiến giữa những người kế vị. Hơn nữa, điều này còn có nghĩa rằng phe đồng minh đã bỏ qua cơ hội để triển khai một lợi thế quan trọng về mặt chiến thuật. Ngày nay, các tác phẩm hiện đại đều chỉ ra rằng hiểu được vấn đề voi chiến này là chìa khóa giúp cho chúng ta hiểu được kết quả của trận chiến, tuy nhiên các tác phẩm cổ đại lại không cho phép giải quyết vấn đề trên.

Mở đầu

Trận chiến dường như đã bắt đầu một cách nghiêm chỉnh với sự đụng độ của những con voi đến từ cả hai phe. Diodorus nói rằng "những con voi của Antigonos và Lysimachos đã chiến đấu như thể thiên nhiên đã so sánh chúng một cách ngang nhau bằng sự dũng cảm và sức mạnh", điều này cho thấy rằng chúng có sự tương đương về mặt số lượng (và ủng hộ cho ý tưởng về một lượng lớn những con voi dự bị ở bên phía liên minh). Demetrios sau đó điều động kỵ binh của mình vòng quanh những con voi, và tấn công kỵ binh của phe liên minh dưới quyền Antiochos. Plutarch nói rằng Demetrios đã "chiến đấu một cách xuất sắc và đánh tan kẻ thù của mình". Tuy nhiên, một điều rõ ràng là Demetrios đã cho phép binh sĩ của mình truy đuổi kỵ binh của phe liên minh đi quá xa, chính vì thế binh sĩ của ông đã bị cô lập khỏi chiến trường .

Giai đoạn hai

Mặc dù không được Plutarch ghi lại một cách rõ ràng, nhưng người ta cho rằng đội hình phalanx của cả hai phe đã giao chiến với nhau trong trận đánh. Nếu đúng như vậy, thì chiến thuật của nhà Antigonos sẽ là để cho Demetrios chỉ huy kỵ binh của ông ta và tấn công vào phía sau đội hình phalanx của phe liên minh; hoặc thay vào đó là quay trở về vị trí đóng quân bên phía cánh phải và bảo vệ bên sườn đội hình phalanx của nhà Antigonos. Tuy vậy, Demetrios đã nhận thấy rằng bản thân ông ta không thể quay trở lại chiến trường bởi vì 300 con voi của phe liên minh đã được triển khai để chặn đường quay về của ông. Các tác phẩm cổ đại đã nhiều lần nhấn mạnh đến tác động của những con voi đối với ngựa, mùi và sự ồn ào của những con voi khiến cho chúng hoảng sợ và không dám lại gần. Demetrios sẽ không tài nào có thể đưa được kị binh của mình vượt qua được những con voi này và cũng không thể điều động được khi bị vây quanh bởi một số lượng voi lớn như vậy. Thời điểm sử dụng những con voi này chính là thời khắc quyết định trong trận đánh, nhưng chúng ta lại không rõ là nó đã diễn ra như thế nào; Plutarch chỉ nói rằng "những con voi [phe liên minh] đã được đưa ra chặn đường của ông ta". Nếu thực sự những con voi đã được giữ lại làm lực lượng dự bị thì việc triển khai chúng khá là đơn giản, thế nhưng chúng ta lại không rõ tại sao một số lượng voi lớn như vậy lại được giữ làm lực lượng dự bị . Với việc Demetrios giờ đây đã bị cô lập khỏi chiến trường, cánh phải của đội hình phalanx nhà Antigonos đã không còn được bảo vệ. Plutarch đã mô tả những gì sảy ra tiếp sau đó:
 Seleukos, quan sát thấy rằng đội hình phalanx của đối phương đã không còn được bảo vệ bởi kỵ binh, do vậy đã chớp lấy thời cơ. Ông ta đã không thực sự tấn công vào họ, nhưng lại khiến cho họ phải sợ hãi về một cuộc tấn công bằng cách liên tục cưỡi ngựa xung quanh họ, do đó tạo cho họ một cơ hội để đào ngũ về phe của ông. Và đây là điều thực sự đã xảy ra.
 – Plutarch, Demetrios 29, 3