Bệnh do virus Ebola

Nguyên nhân và Chẩn đoán

Con người có thể nhiễm virus Ebola do tiếp xúc với máu hoặc chất dịch cơ thể của động vật bị nhiễm (thường là khỉ hoặc loài dơi ăn trái). Sự lây truyền qua không khí trong môi trường tự nhiên vẫn chưa được chứng minh. Loài dơi ăn trái được cho là mang truyền virus Ebola mà không hề bị bệnh. Một khi con người bị nhiễm bệnh, thì bệnh cũng có thể lây truyền từ người này sang người khác. Nam giới sống sót sau khi nhiễm bệnh Ebola có thể truyền bệnh qua tinh dịch trong gần 2 tháng. Để chẩn đoán bệnh, trước tiên cần phân biệt loại trừ các bệnh khác có triệu chứng tương tự chẳng hạn sốt rét, dịch tả và các bệnh sốt xuất huyết do virus khác. Để xác định bệnh, mẫu máu được xét nghiệm để tìm kháng thể virus, ARN của virus, hoặc chính con virus Ebola.
Phòng bệnh bao gồm làm giảm sự lây lan bệnh từ heo và khỉ bị nhiễm sang con người. Việc này được thực hiện bằng cách kiểm tra bệnh các loài động vật này và bằng cách giết chết và tiêu hủy đúng cách xác động vật chết nếu phát hiện chúng bị bệnh. Thịt được nấu chín kỹ và mặc quần áo bảo hộ khi xử lý thịt cũng giúp phòng bệnh, cũng như mặc quần áo bảo hộ và rửa tay khi ở gần người mắc bệnh để phòng bệnh. Các mẫu mô và chất dịch cơ thể của người mắc bệnh cần được xử lý đặc biệt thận trọng.
Không có phác đồ điều trị đặc hiệu; các nỗ lực nhằm giúp người bệnh bao gồm hoặc là cho điều trị mất nước bằng đường uống (nước uống hơi ngọt hơi mặn) hoặc là cho dịch truyền bằng đường tĩnh mạch. Bệnh có tỉ lệ tử vong cao: Thường từ 50% đến 90% số người nhiễm virus Ebola bị tử vong. EVD được phát hiện đầu tiên ở Sudan và Cộng hòa Dân chủ Congo. Bệnh thường bộc phát thành dịch ở những vùng nhiệt đới của châu Phi cận Sahara. Từ 1976 (khi lần đầu được phát hiện) cho đến 2013, chưa tới 1000 người bị nhiễm bệnh mỗi năm. Dịch bệnh lớn nhất cho đến nay là dịch Ebola Tây Phi 2014 đang hoành hành ở Guinea, Sierra Leone, Liberia và có thể Nigeria. Tính tới ngày 3 tháng 10 năm 2014, 7.497 trường hợp bị nghi ngờ mắc bệnh trong số đó đã có 3.439 người đã chết. Hiện nay các nhà khoa học đang nỗ lực chế tạo vắc xin; tuy nhiên, vẫn chưa có vắc xin nào.

Vắcxin

Văcxin rVSV-ZEBOV do hãng dược phẩm Merck của Canada phát triển, triển khai với sự phối hợp của WHO, Tổ chức bác sĩ không biên giới (MSF) và chính phủ các nước Canada, Na Uy, Guinea. BBC cho hay, văcxin kết hợp một phần virus Ebola và một phần virus an toàn khác để “huấn luyện” hệ miễn dịch chống lại virus Ebola. Thử nghiệm tiến hành theo cách chủng ngừa vòng (ring vaccination), tức tiêm ngừa tất cả đối tượng có nguy cơ nhiễm bệnh trong khu vực được chỉ định xảy ra sự bùng phát dịch bệnh, đây là phương pháp từng được sử dụng để xóa sổ bệnh sởi.
VSV là viết tắt của Vesicular Stomatitis Virus, loại virút gây ra bệnh cho gia súc nhưng không phải cho người, với các protein bề mặt của virút Ebola gắn vào. Đây là một trong hai loại văcxin Ebola đang được thử nghiệm ở các nước Tây Phi (loại kia do hãng dược tư nhân của Anh GlaxoSmithKline (GSK) phát triển).
Trong khi đó, nghiên cứu của Merck do Ana Maria Henao-Restrepo của WHO đứng đầu, cùng với các đồng nghiệp của bà tại Viện y tế công cộng Na Uy ở Oslo và Bộ y tế Guinea.
Thử nghiệm ban đầu có ý nghĩa đột phá được thực hiện ở Guinea. Khi một bệnh nhân được phát hiện, bạn bè, hàng xóm và người thân của bệnh nhân này đã được tiêm chủng để tạo ra một “vành đai bảo vệ”.
Một trăm bệnh nhân đã được xác định và tham gia thử nghiệm từ tháng 4 tới tháng 7, những người thân của họ hoặc được tiêm chủng ngay lập tức, hoặc trong vòng ba tuần sau đó. Trong số 2.014 người có liên hệ gần gũi được tiêm văcxin ngay lập tức, không người nào nhiễm bệnh. Trong số những người được tiêm chủng muộn hơn, có 16 trường hợp nhiễm bệnh.
WHO nói con số đó cho thấy văcxin có hiệu quả 100%, dù con số có thể thay đổi nếu họ thu thập thêm dữ liệu. Những người tiếp xúc trực tiếp với các bệnh nhân Ebola ở Guinea giờ sẽ được tiêm chủng ngay lập tức. Vì văcxin có thể coi là tương đối an toàn, các bác sĩ đã cân nhắc mở rộng việc tiêm chủng cho cả trẻ em.

Dịch bệnh Virus Ebola 1976

Dịch bệnh Ebola từng xảy ra năm 1976 ở Tây Phi hầu hết các trường hợp được ghi nhận trong vòng bán kính 70 km của làng Yambuku. Ở Công-gô đã có 318 người bị nhiễm bệnh trong đó có 280 trường hợp tử vong. Và ở Sudan 284 trường hợp nhiễm, 151 người chết. Đối với làng Yambuku, họ đã phải đóng cửa bệnh viện sau khi trận dịch quét qua vì có 11 trong số 17 nhân viên y tế đã chết vì đã chẩn đoán nhầm là sốt rét.

Không thể chữa khỏi

Virus Ebola đã đánh lừa tất cả hệ thống y tế tiên tiến nhất hiện nay, thực sự người bệnh chưa hề khỏi bệnh. Rất nhiều người tin rằng tất cả những ai đã từng sống sót sau khi nhiễm Ebola có thể tự coi mình là kẻ may mắn. Tuy nhiên, sự thật thì không phải vậy, cuộc chiến với Ebola chưa chấm dứt kể từ khi họ rời bệnh viện và trở lại cuộc sống thường ngày. Một nguy cơ tái phát và nhiễm trùng luôn kề cận tính mạng của họ.
Ngày 9 tháng 10, Pauline Cafferkey, một y tá người Scotland đã trở thành trường hợp đầu tiên tái phát bệnh tại châu Âu. Điều đặc biệt ở chỗ, thời gian cô được xuất viện sau khi được điều trị và nhận kết quả âm tính với Ebola lên tới 9 tháng. Tất cả các nhà khoa học và bác sĩ đều giật mình với một lo ngại lớn về sự bùng phát trở lại của Ebola ngay tại châu Âu. Pauline Cafferkey ngay lập tức đã được đưa đến bệnh viện Royal Free ở London bằng máy bay quân sự. Các bác sĩ trước đó cũng đặt một mối nghi ngờ lớn rằng liệu những bệnh nhân như Pauline Cafferkey được xuất viện trong xác nhận “đã được chữa khỏi”, họ không bình phục hoàn toàn và virus Ebola dường như chưa được loại trừ hẳn. Tất cả họ đang được theo dõi với biểu hiện giảm sút nghiêm trọng thị lực, thính giác, những cơn co giật, mất ngủ và đau nhức cơ thể tồn tại trong nhiều tháng sau khi nhận kết quả âm tính.
“Virus Ebola, bằng cách nào đó, nó vẫn tồn tại và đã quay trở lại gây rối loạn nghiêm trọng trong hệ thần kinh của Pauline Cafferkey”, tờ The New York Times viết. “Dịch tủy của cô cho kết quả dương tính với sự tồn tại của Ebola”.

Các di chứng

Bên cạnh y tá Pauline Cafferkey, có thể kể đến trường hợp của Crozier, một bác sĩ người Mỹ phục vụ và nhiễm Ebola tại Sierra Leone hồi tháng 8 năm 2014. Ông sau đó đã được chuyển về Mỹ và nhận được sự điều trị tích cực tại Bệnh viện Đại học Emory, Atlanta. Đầu tháng 10 năm 2015, tại một hội nghị bệnh truyền nhiễm tại San Dieogo, Crozier lần đầu kể chi tiết những gì ông phải chịu đựng sau 40 ngày chống chọi với Ebola. Khoảng 10 tuần kể từ triệu chứng đầu tiên, Crozier gặp vấn đề nghiêm trọng về thị lực. Về cơ bản, ông đã bị mù. Các báo cáo về tình trạng này nhanh chóng được đăng tải trênThe New England Journal of Medicine.
Khi xuất viện, Ebola không còn xuất hiện trong máu và nước tiểu của Crozier nhưng sau đó lại được tìm thấy trong tinh trùng. Ông cũng gặp phải các vấn đề về chi dưới, đi lại khó khăn, đau thắt lưng, viêm gân và luôn thường trực một cảm giác kim chích dưới chân. Một điều tệ hại nhất, Crozier cảm thấy rát ở mắt, một cảm giác có gì đó cồm cộm trong mắt và sau đó ông gặp tình trạng nhạy cảm với ánh sáng. Các bác sĩ phát hiện một sẹo bên trong mắt và tình trạng xuất huyết nhẹ cạnh đó.
Khoảng 1 tháng sau, các triệu chứng thể hiện sự nguy hiểm của nó. Các bác sĩ phải trích một mẫu dịch bên trong giác mạc và thủy tinh thể. Bất ngờ thay, nó dương tính với Ebola. Thị lực của Crozier tiếp tục giảm sút và màu mắt thậm chí đã chuyển từ xanh dương sang xanh lá. Vấn đề xảy ra không riêng với Crozier, 25% số bệnh nhân sống sót sau Ebola gặp vấn đề về thị giác. Để khắc phục được điều này, các bác sĩ phải loại bỏ những mảnh vỡ tế bào võng mạc được cho là nguyên nhân của việc suy giảm tầm nhìn. Tuy nhiên, thị giác của Crozier cũng chưa thể trở lại bình thường.
Bên cạnh vấn đề thị lực, ông còn phải chịu đựng những cơn đau lưng dai dẳng, ù tai, giảm thính lực, suy giảm trí nhớ ngắn hạn. Crozier bị một cơn động kinh trong khi tham dự một đám cưới ở Anh trong mùa hè vừa rồi. Ngay sau đó, phác đồ điều trị của ông được bổ sung thêm thuốc chống động kinh.

Số người bình phục rất ít

Cũng phải nói rằng không phải không có những ca nhiễm Ebola mà bệnh nhân thể hiện sự bình phục tốt. Đó là trường hợp của nhà báo Ashoka Mukpo, ông nhiễm Ebola trong một ổ dịch ở Liberia và được điều trị tích cực sau đó. Mới đây trong phỏng vấn với CNN, Ashoka nói “Tôi cảm thấy mạnh khỏe vả về thể chất, tinh thần và tâm lý”. Bên cạnh đó, Rick Sacra, một bác sĩ cũng nhiễm Ebola tại Liberia cũng chỉ xác nhận rằng đôi khi anh nhìn mờ và ho nhưng chúng biến mất sau khi anh rời bênh viện.
Mặc dù có những trường hợp bình phục tốt sau điều trị, con số vẫn còn quá ít. Cho đến hiện tại chưa một nhà khoa học hay bác sĩ nào dám khẳng định họ hiểu về Ebola. Và nếu ngày càng có nhiều bằng chứng liên quan đến sự tái phát và quay trở lại của virus Ebola trên cơ thể người bệnh “bình phục”, đó sẽ là một mối nguy hiểm lớn. Dịch bệnh có thể bùng phát ngay tại Mỹ hay châu Âu bất cứ lúc nào và rõ ràng cuộc chiến của chúng ta với Ebola thực sự chưa hề kết thúc.

Phòng tránh

Virus Ebola lây sang người thông qua tiếp xúc với máu, chất tiết, bộ phận cơ thể hoặc dịch thể khác của người, động vật bị nhiễm bệnh. Để phòng bệnh, cần thực hiện vệ sinh cá nhân (rửa tay bằng xà phòng, chất sát khuẩn,...), tránh tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết của người như là: niêm dịch, mồ hôi, nước mắt,..., động vật nhiễm bệnh; không cầm, nắm các vật có thể đã tiếp xúc với máu, dịch tiết của người, động vật nhiễm bệnh trước đó. Bệnh Ebola cần phải cách ly với người khỏe và người bệnh và tuyệt đối không ăn, thử và nếm thịt thú rừng nhiễm virus Ebola dù chỉ một lần.
Những người chăm sóc cho người bị nhiễm Ebola nên mặc quần áo bảo hộ bao gồm cả mặt nạ, găng tay, áo và kính bảo hộ. CDC khuyến cáo nên nhân viên y tế được đào tạo về các hợp phù hợp-up và loại bỏ các thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE); Ngoài ra, một người được chỉ định (người này đã được đào tạo bài bản về an toàn sinh học) để xem xét từng bước thực hiện việc sử dụng Thiết bị bảo hộ cá nhân này để đảm bảo chúng được thực hiện một cách chính xác.
Những người bị bệnh phải được cô lập với những người khác. Tất cả các thiết bị, chất thải y tế, chất thải của bệnh nhân và các bề mặt có tiếp xúc với chất dịch cơ thể cần phải được khử trùng. Cần đào tạo cho những nhân viên chăm sóc về kỹ thuật khử trùng này, và tách riêng khu bệnh nhân với các nhân viên y tế.
Ebola viruses có thể được loại bỏ ở nhiệt độ 60 °C trong khoảng 30 đến 60 phút (hoặc đun sôi trong 5 phút). Để khử trùng bề mặt, một số dung môi chất lỏng như các sản phẩm có chứa cồn, chất tẩy rửa, sodium hypochlorite (thuốc tẩy) hoặc calcium hypochlorite (bột tẩy trắng), và chất khử trùng thích hợp khác có thể được sử dụng ở nồng độ thích hợp. Cần giáo dục công chúng về các yếu tố nguy cơ lây nhiễm Ebola và các biện pháp bảo vệ cá nhân có thể làm để ngăn ngừa nhiễm trùng là khuyến cáo của Tổ chức y tế Thế giới. Những biện pháp này bao gồm việc tránh tiếp xúc trực tiếp với người bị nhiễm và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước.
Nếu một người có bệnh Ebola chết, cần tránh tiếp xúc trực tiếp với cơ thể người chết. Một số nghi lễ chôn cất, mà có thể đã bao gồm việc tiếp xúc trực tiếp nhiều với một xác chết, phải sửa lại để luôn duy trì một hàng rào bảo vệ phù hợp giữa các cơ thể đã chết và người sống.