Bệnh dại

Dấu hiệu và triệu chứng

Khoảng thời gian từ khi đã nhiễm trùng và các triệu chứng đầu tiên (thời gian ủ bệnh) thường là 1 đến 3 tháng ở người.Ca có thời gian ủ bệnh bốn ngày và có ca dài hơn sáu năm đã được ghi nhận, tùy thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của vết thương bị nhiễm trùng và lượng virus đi vào. Các dấu hiệu và triệu chứng ban đầu của bệnh dại thường không đặc hiệu, thường chỉ là sốt và đau đầu. Khi bệnh dại tiến triển, gây viêm não và/hoặc màng não, các triệu chứng có thể bao gồm tê liệt nhẹ hoặc tê liệt một phần, lo lắng, mất ngủ, lẫn, kích động, hành vi bất thường, hoang tưởng, sợ hãi và có ảo giác dẫn đến mê sảng và hôn mê. Bệnh nhân cũng có thể mắc chứng sợ nước. Từ 2 đến 10 ngày sau khi có triệu chứng đầu tiên thì bệnh nhân có thể tử vong. Gần như chưa có ca nào sống sót một khi đã xuất hiện triệu chứng, ngay cả khi sử dụng dịch vụ chăm sóc đúng cách và chuyên sâu.

Cấu trúc

Virus Rhabdo là những tiểu thể hình viên đạn, kích thước lớn khoảng 75 x 180 nm. Virus có màng lipoprotein bọc ngoài, trên bề mặt có các gai dài 10 nm, nhô ra tạo bề mặt lồi lõm đều đặn. Các peplomer (gai) gồm các trimer của glycoprotein virus. Bên trong màng bọc là ribonuleocapsid. Bộ gen là 1 sợi đơn RNA thẳng không phân đoạn cực tính âm, trọng lượng phân tử 4,6 triệu, 12kb(?). Các virion chứa menRNA polymerase phụ thuộc RNA. Thành phần cấu tạo hóa học của virus gồm có 4% RNA, 67% protein, 26% lipit và 3% carbohydrate.

Đặc điểm kháng nguyên

Virus dại có một kiểu kháng nguyên duy nhất. Tuy nhiên, các dòng virus phân lập từ các loài khác nhau ở các vùng địa lý khác nhau có các epitop trên nucleoprotein và glycoprotein khác nhau. Dùng kháng thể đơn dòng hoặc trình tự nucleotid đặc hiệu để xác định những epitop khác nhau. Ở Mỹ, đã tìm thấy 5 biến thể kháng nguyên trong động vật sống trên cạn và 8 biến thể khác trong loài dơi.
Dùng kháng đơn dòng kháng glycoprotein virus để chọn các đột biến không độc của virus dại. Vị trí amino acid 333 của glycoprotein mang tính độc đóng vai trò quan trọng trong sinh bệnh học bệnh dại và gây hòa màng tế bào nhiễm virus. Các gai virus chứa glycoprotein, tạo kháng thể trung hòa ở động vật. Kháng huyết thanh kháng nucleocapsit giúp chẩn đoán bệnh dại bằng phản ứng miễn dịch huỳnh quang.

Phản ứng với các tác nhân lý hóa

Virus dại kém bền vững, nhạy cảm với các yếu tố ngoại cảnh: bị tiêu diệt nhanh chóng bởi tia cực tím hoặc ánh sáng mặt trời, xà phòng đặc 20%, bởi sức nóng (50ᵒC /1h), bởi các dung môi lipid, bởi trypsin, chất tẩy, chất oxy hóa và pH quá cao hoặc quá thấp. Virus dại sống được hàng tuần khi lưu trữ ở 4ᵒC, bất hoạt bởi CO₂. Trong mô não, virus dại tồn tại vài tháng ở 40ᵒC hoặc hàng năm ở 7ᵒC.

Sự nhân lên của virus

Virus nhân lên ở bào tương, các virion nảy chồi từ màng bào tương tế bào chủ.Virus dại tấn công vào các thụ thể acethylcholin trên bề mặt tế bào qua các gai glycoprotein. Men polymerase RNA của virion sao chép bộ gen sợi đơn RNA thành năm loại RNA thông tin (mRNA). Bộ gen RNA nằm trong ribonucleoprotein (RNP), được protein N bao quanh chứa các gen sao chép. Các mRNA mã hóa cho 5 protein của virion: nucleocapsit (N), protein của men polymerase (L,P), chất đệm (M) và glycoprotein (G). RNP của bộ gen làm khuôn mẫu cho RNA sợi dương bổ sung, tạo ra các RNA con cháu có cực tính âm. Các protein virus đóng vai trò như polymerase cho virus nhân lên và sao chép.
Sự dịch mã cần thiết cho virus nhân lên, đặc biệt là cho protein N và P, RNA mới được nhân lên kết hợp với men transcriptase và nucleprotein của virus để tạo lõi RNP trong bào tương. Các hạt virus được màng bao bọc trong lúc nảy chồi qua màng bào tương. Protein đệm của virus tạo một lớp ở mặt ngoài và tạo các gai virus.

Đường lây truyền

Virus dại chủ yếu lây truyền qua các vết cắn, vết liếm vào vết thương của người hoặc một số động vật khác của động vật mắc bệnh dại. Trong một số ít trường hợp, bệnh có thể lây truyền qua đường hô hấp hoặc do ghép giác mạc.
Nhiễm bệnh dại từ người qua người rất hiếm gặp. Chỉ ghi nhận được trường hợp mắc bệnh dại do truyền qua ghép giác mạc: giác mạc người cho bị chết vì bệnh của hệ thần kinh trung ương không rõ nguyên nhân và người nhận chết vì bệnh dại sau 50-80 ngày. Về mặt lý thuyết, bệnh dại có thể khởi đầu từ nước bọt bệnh nhân sang người tiếp xúc, nhưng trên thực tế chưa bao giờ ghi nhận được cách truyền bệnh này.

Cơ chế phòng bệnh bệnh dại bằng vắc xin

Virus dại nhân lên trong cơ gần nơi bị nhiễm cho đến khi có đủ nồng độ nhiễm vào hệ thần kinh trung ương. Kháng thể thụ động có tác dụng trung hòa bớt virus, làm giảm nồng độ virus. Vắcxin phòng ngừa có tác dụng bảo vệ sau 2-8 tuần.