Thiên Tôn

Lịch sử

Địa giới của thị trấn Thiên Tôn hiện nay nằm trọn trong địa bàn của làng Đa Giá (thuộc xã Ninh Mỹ, huyện Hoa Lư trước đây).
Năm 1991, huyện lỵ huyện Hoa Lư chuyển từ thị xã Ninh Bình về làng Đa Giá.
Ngày 31 tháng 10 năm 2003, thị trấn Thiên Tôn được thành lập  trên cơ sở 200 ha diện tích tự nhiên và 3.621 nhân khẩu của xã Ninh Mỹ, 13,33 ha diện tích tự nhiên và 729 nhân khẩu của xã Ninh Khang và 2,59 ha diện tích tự nhiên của xã Ninh Giang.
Khi thành lập, thị trấn Thiên Tôn có 215,92 ha diện tích tự nhiên,dân số là 4.350 người, mật độ dân số đạt 2.014 người/km²

Kinh tế - xã hội

Trên lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, thị trấn đã sớm đưa các loại giống lúa lai, lúa chất lượng cao vào trồng. Năm 2008, Thiên Tôn đã cấy 90% diện tích lúa lai và lúa thuần, 10% diện tích lúa đặc sản, đưa tổng sản lượng lương thực của toàn thị trấn đạt 1.202 tấn, tăng trên 220 tấn so với năm 2003.
Song song với đó, nhiều ngành nghề tiểu thủ công nghiệp ở Thiên Tôn đang được duy trì và phát triển như: Nghề mộc, may mặc, chế biến nông sản...tạo thêm nhiều việc làm, tăng thu nhập cho gia đình. Cơ cấu kinh tế đã có bước chuyển tích cực, đến năm 2010, tỷ trọng nông nghiệp, chăn nuôi giảm xuống còn 21%, công nghiệp, dịch vụ, thương mại đạt 79%, đời sống nhân dân ngày càng được nâng cao. Tỷ lệ hộ nghèo chỉ còn 5,7% (giảm 7,3% so với 5 năm trước). Làng Du lịch quốc tế Vạn Xuân là một quần thể biệt thự kiến trúc kiểu Pháp, toạ lạc trong một khuôn viên rộng gần 2 ha với vườn cây đẹp, bên cạnh động Thiên Tôn thuộc thị trấn Thiên Tôn - huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình, cách Hà Nội 83 km.
Về giáo dục, trường THPT Hoa Lư A (tiền thân là trường cấp III Lương Văn Tụy - trường THPT chuyên Lương Văn Tụy ngày nay) là một trường học nổi tiếng, đã đào tạo nên nhiều chính khách, tướng lĩnh, nhà giáo, thầy thuốc nhà khoa học, nhà quản lý nổi tiếng như: Nguyễn Văn Thành, thứ trưởng Bộ Công an, nguyên Bí thư thành ủy Hải Phòng; Đinh Tiến Dũng, Bộ trưởng bộ Tài chính; Trung tướng Lê Ngọc San; Thiếu tướng Vũ Cao Quân, Nhà giáo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc San; Nhà giáo, giáo sư, tiến sĩ Lã Nhâm Thìn; Đại tá, nhà giáo, Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Xuân Giang...Trường THCS của thị trấn có tên là trường THCS Đinh Tiên Hoàng.
Bệnh viện Đa khoa Hoa Lư cũng là một trung tâm y tế nổi tiếng chăm sóc sức khỏe cho nhân dân trong khu vực Hoa Lư, Gia Viễn, Ý Yên.
Nhiều công trình có lịch sử văn hóa và kiến trúc nổi tiếng của làng cổ Đa Giá được nhà nước công nhận là di tích lịch sử như: Động và chùa Thiên Tôn, chùa Hà, đền Hàng Tổng...Ngoài ra còn hàng loạt công trình văn hóa tiêu biểu khác như Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, miếu Nam, miếu Bắc, đình làng Đa Giá, nhà thờ họ Lê...

Vài nét về làng Đa Giá

Đa Giá là một ngôi làng cổ với nhiều dòng họ nổi tiếng, có lịch sử lâu đời (làng Môi Viên - tổng Đa Giá - phủ Tràng An trước đây). Làng nằm ở ngã ba Cầu Huyện cạnh quốc lộ 1A, án ngữ trên đường Tiến Yết (quốc lộ 38B, đoạn phố Thiên Sơn - đường Đại Cồ Việt ngày nay) - con đường chính vào kinh đô Hoa Lư của Đại Cồ Việt xưa (thế kỷ thứ X, XI).
Từ quốc lộ 1A có thể nhìn thấy đầu làng với cổng tam quan bề thế bên cạnh một ngọn núi thiêng có hình thanh gươm cắm xuống đất: núi Đá Gươm (một phần của núi Sẻ). Phía bắc làng là cổng lớn vào kinh thành Hoa Lư (cửa Đông) được làm bằng đá xanh nguyên khối ở ngã ba Cầu Huyện trung tâm thị trấn Thiên Tôn ngày nay. Trên cổng thành còn khắc nguyên đôi câu đối nổi tiếng như là tuyên ngôn mở đầu cho giai đoạn lớn mạnh và độc lập, tự chủ của đất nước: "Cồ Việt quốc đương Tống Khai Bảo"; "Hoa Lư đô thị Hán Trường An". Câu này có nghĩa là: "Nước Đại (Cồ) Việt sánh ngang với nước Tống đời Khai Bảo"; "Kinh đô Hoa Lư tương đương với kinh thành Trường An của nhà Hán".
Theo truyền thuyết nổi tiếng của làng thì: "Ngày xửa ngày xưa, đất nước bị nạn ngoại xâm, có một vị thiên tướng được Ngọc Hoàng cử xuống giúp vua và dân chúng dẹp giặc. Khi đất nước sạch bóng quân thù, Trương tướng quân thắng trận cưỡi voi cùng đạo quân của mình trở về qua làng thì được nhà vua, bá quan văn võ và dân làng ra nghênh đón, mở tiệc chào mừng. Trương tướng quân cùng binh lính vui vẻ yến tiệc trong sự hân hoan chào đón của mọi người. Tàn tiệc ngài cởi bỏ mũ, giáp, buộc voi và cắm thanh gươm xuống đầu làng rồi nằm xuống ngủ một giấc qua đêm thì thăng (hóa) về Trời. Sớm hôm sau, thật kỳ diệu các vật dụng mũ, giáp, gươm và voi chiến của ngài thậm chí là đống (đụn) lương thảo của quân sĩ để lại bỗng hóa thành các ngọn núi bao bọc quanh làng. Do hình dáng của các núi đó rất giống với voi chiến, vũ khí, áo giáp... của ngài nên dân làng đã gọi theo là: núi Mũ, núi Sẻ (áo giáp), núi Gươm, núi Voi, núi Đụn,... đồng thời lập miếu thờ để tưởng nhớ vị tướng anh dũng"... Ngoài ý nghĩa tâm linh, giáo dục, về mặt phong thủy người dân của làng đều tin tưởng rằng vị trí các ngọn núi đó không chỉ tạo nên một thế đất an lành, tươi tốt mà còn có vai trò như các vị thần, như những bình phong bao bọc che chở cho làng.
Có thể nói đây là một trong số ít các ngôi làng truyền thống tiêu biểu cho đồng bằng Bắc bộ - nơi mà mật độ các công trình văn hóa bề thế (chùa Hà, chùa động Thiên Tôn, đình Hàng Tổng, nhà thờ họ (đền) Trương, đền núi Đụn, miếu Nam, miếu Bắc, đình, phủ cùng hàng loạt các di tích lịch sử khác, vv...) lại dày đặc và mang đậm nét của đất cố đô Hoa Lư, Ninh Bình đến thế.

Dòng họ và truyền thống

Làng Đa Giá có nhiều dòng họ có truyền thống vẻ vang. Các cụ thủy tổ lập làng gồm các dòng họ Lê, Vũ, Đặng, Trương, Nguyễn; Lã, Đinh, Bùi...Hầu hết các dòng họ lớn trong làng đều có nhà thờ họ rất trang nghiêm, cổ kính được xây dựng từ lâu đời và thường xuyên được chăm sóc tu bổ. Trong đó nhà thờ họ Lê Quan Sơn, Lê Tiêu Sơn ở trung tâm làng cổ; nhà thờ họ Lê Nam Sơn ở xóm Đông Nam, vv... là các nhà thờ cổ rất đẹp và còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ có giá trị liên quan đến lịch sử hình thành và phát triển của làng. Những ngày lễ hội, như ngày Tết, Thanh minh, mừng thọ, hội đền Hàng Tổng và các giỗ họ, bổ sung hoàn thiện gia phả, lịch sử làng... được con cháu ghi nhớ và duy trì đều đặn như một nét văn hóa truyền thống.

Động Thiên Tôn

Động Thiên Tôn là di tích lịch sử văn hóa thuộc khu di tích cố đô Hoa Lư. Động nằm ở thị trấn Thiên Tôn, Hoa Lư, Ninh Bình, Việt Nam. Nếu như núi chùa Bái Đính thờ thần Cao Sơn trấn ngự ở cửa ngõ phía tây vào thành Tây, núi Tràng An thờ thần Quý Minh trấn ngự ở cửa ngõ phía Nam vào thành Nam thì động chùa Thiên Tôn là di tích thờ thần Thiên Tôn trấn ngự ở cửa ngõ phía đông vào thành Đông của khu di tích cố đô Hoa Lư. Các vị thần này đều canh giữ các cửa ngõ Hoa Lư tứ trấn theo quan niệm của người xưa.
Động nằm dưới chân núi Dũng Đương. Phần ngoài rộng khoảng 200 m vuông, nền đẳng, trần cao, giữa có hương án khá đồ sộ. Bên trái là bệ thờ 18 vị La hán. Bên phải treo quả chuông lớn đúc thời Cảnh Hưng. Phía sau hương án là một hành lang ngắn ăn thông vào một hang nhỏ tạo thành hình chuôi vồ, có án thư, bệ thờ, Long Đình đôi rồng chầu toàn bằng đá. Trong Long Đình có tượng thần Thiên Tôn bằng đồng, nặng khoảng bốn tạ, đứng chống gươm trên lưng rùa đá, trông oai nghiêm đường bệ. Phía sau Long Đình có một giếng tròn gọi là giếng Rồng, quanh năm có nước. Từ động Thiên Tôn đi tiếp đến Quèn Ổi. Động Thiên Tôn là tiền đồn của cố đô Hoa Lư, xưa là nơi trình báo của sứ thần khi vào kinh đô Hoa Lư.