Thông Giác Đạo Nam

Thiền Sư Thủy Nguyệt hiệu Thông Giác Đạo Nam(通覺水月) (1636-1704) là sơ tổ của Tào Động Tông Việt Nam, đời thứ 31 Tào động Tông. Người đầu tiên đem thiền phái Tào Động  truyền tới Việt Nam. Sư cũng  là vị tăng Việt Nam đầu tiên sang Trung Quốc tu hành tham ngộ và đắc đạo trong Lịch sử Phật giáo Việt Nam, khác với trước kia đều do các vị Thiền Tổ từ Trung Quốc mang thiền pháp truyền vào Việt Nam . Sư từng đến Hồ Châu, Trung Quốc tu thiền và đắc pháp nơi Tổ Nhất Cú Tri Giáo(一 句 知 教) - chính truyền Tào Động đời thứ 30, được Tổ truyền tâm ấn và dặn dò về việt nam hoằng dương chính pháp. Sau này Thiền Sư Thủy Nguyệt đem tâm ấn  truyền lại cho đệ tử Chân Dung Tông Diễn nối tiếp pháp mạch Tào Động Việt Nam

Cơ duyên hành trạng

Sư sanh năm Đinh Sửu (1637), quê ở Thanh Triều, huyện Ngự Thiên, phủ Tiên Hưng, đạo Sơn Nam, con nhà họ Đặng. Vừa lớn lên, Sư theo học Nho giáo, đến 18 tuổi thi đậu Cống cử tứ trường. Năm 20 tuổi, Sư chán cõi đời vô thường khởi ý chí tu hành giải thoát, lại thích tu thiền học đạo theo các Thiền Sư tu thiền. Sư bỏ nghiệp Nho, tìm đến chùa xã Hổ  Đợi, huyện Thụy Anh xin xuất gia học đạo. Ở đây sáu năm học các kinh sách, Sư biết đó chưa phải là tông chỉ đúng đắn của đạo, bèn xin phép thầy đi du phương tham vấn khắp nơi .
Sư đi tham vấn rất nhiều bậc tôn túc trong nước, nhưng không khế hợp.,
Năm 28 tuổi , Sư quyết chí sang Trung Quốc tầm học. Tháng 3 năm Giáp Thìn (1664) niên hiệu Cảnh Trị triều Lê,sư bắt đầu hành trình sang Trung Quốc tìm thầy học đạo.
Một hôm qua suối, sư ngẫu hứng làm thơ
" Non nước với ta có nhân duyên
         Đã lội suối rồi lại vượt non
         Nước rửa bụi trần nhọc nhằn hết
         Núi nâng chân bước ngàn đạo cao." (Thich Thanh Từ dịch)
Năm Ất Tỵ (1665) sư  mới đến đất Châu Hỗ, sau nhiều ngày đi đường hỏi han sư đến được núi Phượng Hoàng(nay là núi  Nhân Hoàng), nơi đây có Thiền Sư Tri Giáo đang xiển dương Tào Động, chùa ấy nay là  Nhân Vương Hộ Quốc Thiền Tự.
Đến Nhân Vương Thiền Tự vì bất đồng ngôn ngữ nên sư chưa thể nhập chúng tu. Sư bèn kết am trước chùa ngày học tiếng Hán, đêm tọa thiền.
Sau 3 tháng, sư thông thạo tiếng trung. Đến ngày mùng một đầu tháng, Sư xin được yết kiến tổ tri giáo, sư được cho đến phương trượng gặp tổ tri giáo. Sự đối đáp Thiền giữa sư và tổ tri giáo được ghi lại như sau:
" Hòa thượng cất tiếng hỏi:
- Trước khi cha mẹ chưa sanh, trong ấy cái gì là bản lai diện mục của ngươi ?
Sư thưa: - Mặt trời sáng giữa hư không.
Hòa thượng nói:- Ba mươi gậy, một gậy không tha.
Sư lại lễ rồi cuốn chiếu. Hòa thượng bảo:
- Cho ngươi nhập chúng, tùy theo chúng tham vấn." (Thiền Sư Việt Nam- Thích Thanh Từ biên soạn).
Sư từ đây nhập chúng tu tập, theo chúng học kinh điển, làm lao tác. Sau một năm sư xin tổ Tri Giáo cho truyền giới Tỷ Khâu.Đến tháng 4 cùng năm, tổ tri giáo thiết đàn chứng minh sư cho sư thọ giới.
Trải qua 6 năm tu học ở Trung Quốc, một hôm tổ tri giáo gọi sư vào khảo chứng công phu của sư. Công án được ghi lại như sau:
" Một hôm Hòa thượng gọi Sư vào phương trượng hỏi:- Đã thấy tánh chưa ?
Sư ra lễ bái, trình kệ:
         Sáng tròn thường ở giữa hư không
         Bởi bị mây mê vọng khởi lồng
         Một phen gió thổi mây tứ tán
         Thế giới hà sa sáng chiếu thông.
         (Viên minh thường tại thái hư trung
         Cương bị mê vân vọng khởi lung.
         Nhất đắc phong xuy vân tứ tán,
         Hằng sa thế giới chiếu quang thông.)
Hòa thượng đưa tay điểm trên đầu Sư cho hiệu là Thông Giác Đạo Nam Thiền sư và bài kệ:
         Tịnh trí thông tông
         Từ tính hải khoan
         Giác đạo sinh quang
         Chính tâm mật hạnh
         Nhân đức vi lương
         Tuệ đăng phổ chiếu
         Hoằng pháp vĩnh trường. " (Thiền Sư Việt Nam- Thích Thanh Từ biên soạn).
Rồi sư được tổ sách tấn: "  Ngươi về nên tinh tấn làm Phật sự, giảng nói đề cao chánh pháp, không nên chần chờ để tâm theo với vọng trần, trái lời Phật, Tổ dặn dò; ngươi thành tâm đi muôn dặm đến đây nay tôi cho một bài kệ để gắng tiến:
         Rừng quế gương đưa đèn nối sáng
         Thu về đâu đấy ngát mùi hương
         Vì người xa đến treo gương báu
         Từ biệt ta về chỉ sợi vàng.
         Ai vào núi Phượng nghìn trùng tuyết
         Dường có An Nam một vị tăng
         Nửa đêm áo gấm ra sau núi
         Như ở chân trời thấy mặt trăng.
         (Quế nham suy phức tục truyền đăng
         Thu nhập trường không quế bích đằng
         Trì nhĩ viễn lai khai bảo kính
         Từ dư qui khứ thị kim thằng.
         Thùy thâm Phượng lĩnh thiên trùng tuyết
         Cáp thụ An Nam nhất cá tăng
         Dạ bán cẩm hà sơn hậu khởi
         Hạo tùng thiên tế thức thăng hằng.)"(Thiền Sư Việt Nam- Thích Thanh Từ biên soạn)
Rồi sư trở về nước đi qua tỉnh Cao Bằng thăm lại mộ đệ tử xưa. Tại đây có nhiều người vì kính đức hạnh cúa sư mà xin được quy y, thọ giới với sư.
Sư đi nhiều nơi như chùa Vũng Lão trên núi Yên Tử, Quỳnh Lâm tìm người khế hợp.
Sau sư đến trụ trì tại chùa Hạ Long ở Đông Sơn, huyện Đông Triều. Sư ở đây xiển dương tông phong Tào Động người đến tham học rất đông đúc.
Một hôm , sư ngồi tựa ghế chợt thấy một con chim xanh bay tới, liền đốn ngộ tự ngâm kệ rằng :
" Hoa xuân nở hết lai sương thu
Đời mộng nào chắc mãi bền lâu
Vượt hẳn trời cao vui tự tại
Càng khôn đâu chổ vướng trần nhơ ?
( Xuân khai hoa liễu phục thu sương
Phù thế ninh năng đắc cửu trường
Tranh tự tiêu giao thiên ngoại thích
Càn khôn ư thử hà hữu phương)          
Rồi sư đến chùa Thượng Long bái biệt vị cao tăng trên ấy để nhập niết bàn . Chiều hôm đó, sư cho gọi đệ tử Tông Diễn truyền pháp kệ:
Nước cốt tuôn ra rửa bụi trần
         Sạch rồi nước lại trở về chân
         Cho ngươi bát nước cam lồ quí
         Ân tưới chan hòa độ vạn dân.
         (Thủy xuất đoan do tẩy thế trần            
         Trần thanh thủy phục nhập nguyên chân.
         Dữ quân nhất bát cam lồ thủy,
         Sái tác ân ba độ vạn dân.)
(Thiền Sư Việt Nam- Thích Thanh Từ biên soạn).
và bài kệ:
"Núi dệt gấm, nước vẽ hình
         Suối ngọc chảy, tuôn rượu đà tô.
         Bờ cúc nở hoa hoàng oanh hót
         Nước trong sóng biếc cá Điệp nhào.
         Trăng sáng rỡ ràng ông chài ngủ
         Trời soi rừng rực kén nằm nhô"
         (Thiền Sư Việt Nam- Thích Thanh Từ biên soạn).
Sau đó  sư cáo biệt đại chúng, lên núi Nhẫm Dương vào hang động tọa thiền mà tịch.
Ngày 6 tháng 3 năm Giáp Thìn, niên hiệu Chính Hòa thứ hai mươi, đời vua Lê Hi Tông (1704), Sư thọ 68 tuổi. Tứ chúng thỉnh nhục thân Sư về hỏa táng chia linh cốt thờ hai nơi, một ở chùa Hạ Long, một ở hang núi Nhẫm. Vua Lê Hi Tông phong sư hiệu Đạo Nam Quốc Sư bồ tát.
Hành trạng của sư được ghi lại trong Tào Động Nam Truyền Tổ Sư Ngữ Lục, Tào Động Hồng Phúc Phổ Hệ. .