Điêu Thuyền

Đối chiếu trong sử sách

Theo Tam Quốc Chí, phần "Lữ Bố truyện" do Trần Thọ chủ biên, không có đoạn nào nhắc đến Điêu Thuyền là một người, chỉ có có đề cập: "Trác thường gọi Bố vào trong các, Bố cùng thị tỳ của Trác lén tư thông. Sau sợ sự việc phát giác, tâm không tự an". Rõ ràng, cuốn sách chính thống nhất thời Tam Quốc này không xác nhận có sự tồn tại của Điêu Thuyền.
Về sau, có người thời nhà Thanh là Bình Bộ Thanh (平步青), ở 《Tiểu Tê Hà thuyết bại - 小栖霞说稗》 nói rằng:"Tác phẩm 《Khai Nguyên chiêm kinh - 開元占經》 thời Đường, cuốn 33 từng đề rằng: "Mê hoặc con gái Phạm Cần". Chiếm chú vân: 《Hán Thư thông chí - 漢書通志》: ‘Tào Tháo chưa đắc chí, trước dụ Đổng Trác, tiến Điêu Thuyền để mê hoặc’”. Tuy nhiên, sách Hán Thư thông chí đã thất truyền, còn khi tra trong Khai Nguyên chiêm kinh lại không hề có dòng nào như vậy.
Sử gia Lê Đông Phương giải thích:"Hai chữ Điêu Thuyền vốn là tên một chức quan trong cung thời Hán, địa vị thấp hơn phi tần, không phải là tên người. Khi Đổng Trác vào cung vua hoành hành đã bắt nhiều phụ nữ mua vui, nên một a hoàn vốn là Điêu Thuyền của triều đình có thể có trong nhà Đổng Trác chứ không thể có trong nhà Vương Doãn".

Hình tượng nghệ thuật

Một tạp khúc thời nhà Nguyên tên Cẩm Vân đường Ám định liên hoàn kế (錦雲堂暗定連環計), có nói đến nhân vật Điêu Thuyền, được cho là xuất hiện đầu tiên nhất. Theo tạp khúc, Điêu Thuyền vốn là người Sơn Tây, là con gái Nhậm Ngang (任昂), tiểu tự Hồng Xương (紅昌), do vào hậu cung của Hán Linh Đế, nàng nhận một chức quan gọi Điêu Thuyền, do vậy mới có tên gọi như vậy. Về sau, khi La Quán Trung viết tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, đã dùng hình ảnh này để tạo nên Điêu Thuyền.
Trước khi Tam quốc diễn nghĩa sáng tác ra nhân vật này, thì trong tác phẩm Tam Quốc Chí bình thoại (三国志平话) đã có từ trước. Tác phẩm khuyết danh thời Nguyên này là một bộ 3 cuốn, được đánh giá là một trong những tác phẩm lớn thời Nguyên, là nguồn tư liệu chính cho La Quán Trung sáng tác nên Tam quốc diễn nghĩa, vì vậy có thể nói Điêu Thuyền được La Quán Trung xây dựng, đều nguyên lai từ đây.
Trong tác phẩm này, Điêu Thuyền họ Nhậm, tiểu danh Điêu Thuyền, là người Lâm Thao, Định Tây, nguyên phối thê tử của Lữ Bố khi cả hai còn ở quê. Về sau ly tán, Điêu Thuyền trở thành tỳ nữ cho Vương Doãn. Biết được thân phận của nàng, Vương Doãn bèn mở tiệc yết kiến Thái sư Đổng Trác, khiến Điêu Thuyền bị Trác si mê, mặt khác Vương Doãn lại sắp xếp để Điêu Thuyền và Lữ Bố tương phùng, hứa hẹn ngày cả hai người đoàn tụ. Đêm sau, Vương Doãn đưa Điêu Thuyền đến nhà Đổng Trác, làm cho Trác nghĩ Doãn hiến Điêu Thuyền cho mình, nên ân ái một đêm. Lữ Bố nghe tin giận tím mặt, bèn đem binh khí đến giết Đổng Trác.
Trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, Điêu Thuyền là một nô tỳ, do loạn Chư lộ đại quân, thoát ra khỏi cung, về sau xin vào hầu trong phủ nhà Vương Doãn. Trong lúc đó, Vương Doãn ngày đêm lo lắng vương triều nhà Hán bị Đổng Trác thao túng, khiến nàng cảm thấy chạnh lòng cho ông. Một đêm, Điêu Thuyền ở dưới ánh trăng dâng hương cầu nguyện trời cao, nguyện vì chủ nhân lo lắng. Vương Doãn tình cờ nhìn thấy, bèn nhận nàng làm con nuôi, được Vương Doãn bày Liên hoàn Mỹ nhân kế (连环美人计), khiến cho cả Đổng Trác và Lữ Bố mê đắm nàng, để tùy cơ ly gián họ nhằm mục đích lật đổ Đổng Trác.
Một mặt, Vương Doãn dâng Điêu Thuyền cho Lữ Bố, hứa sẽ đính hôn với y, nhưng sau đó lại lén dâng cho Đổng Trác làm thiếp. Vương Doãn cũng hết sức chăm chú sự yêu mị của Điêu Thuyền, dạy nàng một mặt tỏ vẻ yêu quý Đổng Trác, nhưng khi đến với Lữ Bố thì lại ra sức quyến rũ, khi đến cao trào thì Lữ Bố chịu không nổi đả kích giết luôn Đổng Trác vì muốn cướp lấy Điêu Thuyền từ tay Đổng Trác. Sau đó, Tam Quốc diễn nghĩa không nói rõ kết cục của Điêu Thuyền, chỉ biết nàng được Lữ Bố cưới làm thiếp, và sau khi Lữ Bố bị Tào Tháo diệt thì hoàn toàn bặt vô âm tín.
Nhân vật Điêu Thuyền thực chất chỉ là hình ảnh hư cấu của La Quán Trung, không được xác nhận trong sử sách. Lê Đông Phương nhấn mạnh vào vụ việc Lữ Bố giết Đổng Trác:"Người a hoàn của Đổng Trác mà Lữ Bố tư thông có phải chính là Điêu Thuyền trong Tam Quốc diễn nghĩa hay không, chuyện ấy hoàn toàn không quan trọng; điều quan trọng là Lữ Bố đã giết Đổng Trác có sự xúi giục của Vương Doãn".