Sumer

Nguồn gốc tên gọi

Thuật ngữ "người Sumer" là cái tên thường được đặt cho nhóm người định cư phi Semit ở phía nam Lưỡng Hà, Sumer, bởi người Akkad Semit. Người Sumer tự gọi mình là ùĝ saĝ gíg-ga (chữ hình nêm: 𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), theo ngữ âm uŋ saŋ giga, nghĩa đen "người đầu đen". Từ Shumer trong tiếng Akkad có thể thể hiện cái tên địa lý trong tiếng địa phương, nhưng sự phát triển âm vị đã dẫn tới việc thuật ngữ šumerû trong tiếng Akkad không chắc chắn. Từ Shinar trong tiếng Hebrew, từ Sngr trong tiếng Ai Cập, và Šanhar(a) trong tiếng Hittite, đều chỉ tới vùng phía nam Lưỡng Hà, có thể là những biến thể phía tây của Shumer.

Giai đoạn Tiền Triều đại

Giai đoạn Tiền Triều đại bắt đầu khoảng năm 2900 trước Công nguyên và bao gồm những nhân vật huyền thoại như Enmerkar và Gilgamesh — những người được cho là đã cai trị một thời gian ngắn trước khi có những dấu tích lịch sử khoảng năm 2700 trước Công nguyên, khi hệ thống âm tiết hiện đã có thể giải mã bắt đầu phát triển từ những chữ tượng hình thời kỳ đầu. Trung tâm văn hóa của Sumer vẫn ở phía nam Lưỡng Hà, dù những nhà cai trị đã lập tức bắt đầu mở rộng tới những vùng xung quanh và những nhóm người Semitic đã chấp nhận hầu hết văn hóa Sumer vào văn hóa của họ.
Vị vua Triều đại đầu tiên trong danh sách vua Sumer, người có tên được biết đến từ nhiều nguồn huyền thoại là Etana, vị vua thứ 13 của Triều đại thứ nhất của Kish. Vị vua đầu tiên được xác nhận qua bằng chứng khảo cổ là Enmebaragesi của Kish (khoảng thế kỷ XXVI trước Công nguyên), người có tên cũng được đề cập đến trong sử thi Gilgamesh — dẫn tới sự suy đoán rằng chính Gilgamesh có thể đã là một vị vua lịch sử của Uruk. Như Sử thi Gilgamesh cho thấy, giai đoạn này gắn liền với sự gia tăng bạo lực. Các thành bang được xây tường bao, và gia tăng về kích cỡ khi những ngôi làng không được bảo vệ ở phía nam Lưỡng Hà biến mất. (Gilgamesh được cho có liên quan tới việc xây tường bao quanh Uruk).

Suy tàn

Giai đoạn này nói chung diễn ra trùng khớp với một sự dịch chuyển dân số lớn từ phía nam tới phía bắc Lưỡng Hà. Về sinh thái học, sản lượng nông nghiệp của các vùng đất Sumer bị ảnh hưởng vì độ mặn ngày càng tăng của đất. Tình trạng mặn hóa đất trong vùng này đã được ghi nhận từ lâu như một vấn đề nghiêm trọng. Những vùng đất được tưới tiêu kém, trong một khu vực khí hậu khô cằn với tỷ lệ bốc hơi cao, dẫn tới việc tích tụ muối hòa tan trong đất, cuối cùng làm giảm mạnh sản lượng nông nghiệp. Trong các giai đoạn Akkad và Ur III, đã có sự dịch chuyển từ trồng lúa mì sang lúa mạch là loại cây chịu muối tốt hơn, nhưng điều này là không đủ, và trong giai đoạn từ năm 2100 tới 1700 trước Công nguyên, ước tính dân số trong khu vực này đã giảm tới ba phần năm. Điều này làm suy yếu mạnh sự cân bằng quyền lực trong vùng, làm giảm vị thế các khu vực nói tiếng Sumer, và vì thế khiến những khu vực nói tiếng Akkad trở nên mạnh hơn. Vì vậy, tiếng Sumer chỉ còn lại là một thứ ngôn ngữ dùng trong văn học và tôn giáo, tương tự như vị thế của tiếng Latin ở châu Âu thời Trung Cổ.
Sau một cuộc xâm lược của người Elam và cướp bóc Ur trong thời cai trị của Ibbi-Sin (khoảng 1940 trước Công nguyên), Sumer nằm dưới sự cai trị của người Amorites (bắt đầu giữa thời kỳ đồ đồng). Nền độc lập của các quốc gia Amorites ở các thế kỷ XX và XVIII trước Công nguyên được gọi tóm tắt là "Triều đại của Isin" trong danh sách các vị vua Sumer, chấm dứt với sự nổi lên của Babylon dưới sự cai trị của Hammurabi khoảng năm 1700 trước Công nguyên.

Dân cư

Người Sumer là giống người phi Semit, và nói một ngôn ngữ cô lập; một số nhà ngôn ngữ tin rằng họ có thể tìm thấy một ngôn ngữ nền bên dưới tiếng Sumer, những cái tên của một số thành phố lớn của Sumer không phải từ tiếng Sumer, cho thấy những ảnh hưởng của những dân cư từ trước đó. Tuy nhiên, bằng chứng khảo cổ cho thấy sự tiếp nối rõ ràng, không bị ngắt quãng từ thời Tiền giai đoạn Ubaid (5300 – 4700 trước Công nguyên C-14) của những khu định cư phía nam Lưỡng Hà. Người Sumer đã định cư ở đây canh tác trên những mảnh đất trong vùng đã được họ làm màu mỡ bằng trầm tích phù sa hai con sông Tigris và Euphrates.
Một số nhà khảo cổ học cho rằng những người nói tiếng Sumer là những nông dân đã di cư xuống từ phía bắc, sau khi hoàn thiện hệ thống tưới tiêu nông nghiệp ở đó [lưu ý không có sự thống nhất giữa các học giả về nguồn gốc của người Sumer]. Bình gốm Ubaid ở phía nam Lưỡng Hà đã được kết nối thông qua đồ gốm chuyển tiếp Choga Mamivới đồ gồm của văn hóa giai đoạn Samarra (khoảng 5700 – 4900 trước Công nguyên C-14) ở phía bắc, người đầu tiên thực hiện một hình thức tưới tiêu nông nghiệp nguyên thủy dọc theo trung bộ sông Tigris và các phụ lưu của nó. Sự kết nối được nhìn thấy rõ nhất tại Tell Awayli (Oueilli, Oueili) gần Larsa, được người Pháp khai quật vào thập niên 1980, nơi tám cấp sản phẩm gốm tiền Ubaid giống với đồ gốm Samara. Những người nông dân tràn xuống về phía nam Lưỡng Hà bởi họ đã phát triển một tổ chức xã hội với đền đài làm trung tâm để huy động nhân lực và kỹ thuật cho việc kiểm soát thủy lợi, cho phép họ tồn tại và thịnh vượng trong một môi trường khác biệt.
Những người khác đã cho rằng một sự tiếp nối của người Sumer, từ những truyền thống săn bắn – đánh bắt bản xứ, đi liền với những sự tụ tập hai mặt của người Ả rập được tìm thấy ở ven biển Ả rập. Chính người Sumer tuyên bố có quan hệ họ hàng với người Dilmun, liên kết với Bahrein tại vịnh Ba Tư. Giáo sư Juris Zarins tin rằng người Sumer có thể đã từng là người sống tại vùng vịnh Ba Tư trước khi nó bị ngập vào cuối Thời kỳ băng hà.

Nông nghiệp và săn bắt

Người Sumer đã chấp nhận một phương thức đời sống nông nghiệp có lẽ sớm ngay từ khoảng năm 5000 - 4500 trước Công nguyên, họ đã thể hiện một số kỹ thuật nông nghiệp cơ bản, bao gồm thủy lợi có tổ chức, trồng cấy tập trung trên quy mô lớn, chuyên canh có sử dụng cày và sử dụng nhân công chuyên nghiệp dưới sự quản lý quan liêu. Sự cần thiết phải quản lý đền cùng với sự tổ chức này đã dẫn tới sự phát triển của chữ viết (khoảng 3500 trước Công nguyên).
Trong giai đoạn Sumer Uruk sớm, những chữ tượng hình nguyên thủy cho thấy cừu, dê, gia súc, và lợn đã được thuần hóa. Họ dùng bò đực làm súc vật thực hiện những công việc nặng và lừa hay súc vật họ ngựa làm phương tiện vận chuyển chính và "áo quần cũng như chăn len được làm từ len hay lông động vật.... Bên cạnh nhà là một khu vườn có rào trồng cây và các loại thực vật khác; lúa mì và có lẽ các loại ngũ cốc khác đã được gieo trên các cánh đồng, và shaduf (cần múc nước) đã được dùng cho mục đích tưới tiêu. Các loại cây cũng được trồng trong chậu hay trong bình."
Người Sumer thực hiện các kỹ thuật tưới tiêu tương tự như kỹ thuật được dùng tại Ai Cập. Nhà nhân loại học người Mỹ Robert McCormick Adams nói rằng sự phát triển thủy lợi đi liền với sự đô thị hóa, và rằng 89% dân số sống trong các thành phố.
Họ trồng lúa mạch, đậu xanh, đậu lăng, lúa mì, chà là, hành, tỏi, rau diếp, tỏi tây và mù tạc. Người Sumer đánh bắt nhiều loại cá và săn bắt gà và linh dương.
Nông nghiệp Sumer phụ thuộc nhiều vào thủy lợi. Thủy lợi được thực hiện bằng cách sử dụng shaduf, kênh, mương, sông đào, đập nước, và hồ chứa. Những trận lụt lớn thường xuyên của sông Tigris, và ở mức độ nhỏ hơn, của sông Euphrates, có nghĩa các con kênh cần đường tu sửa thường xuyên để loại bỏ phù sa, và cần thay thế thường xuyên các cột mốc và đá bao. Chính phủ yêu cầu các cá nhân phải làm việc trên các con kênh theo kiểu lao dịch, dù người giàu có thể xin được miễn.
Như được biết từ "Almanac Nông dân Sumer", sau mùa lụt và sau Xuân phân và Akitu hay Tết năm mới, những người nông dân sẽ dùng kênh để làm ngập ruộng của mình và sau đó tháo nước. Rồi họ dùng bò dẫm và diệt cỏ dại. Sau đó họ dùng cuốc chim kéo trên cánh đồng. Sau khi khô, họ cày, bừa, và cào đất ba lần, và nghiền vụn đất bằng cuốc chim, trước khi gieo hạt. Không may thay, tốc độ bốc hơi nước cao khiến cánh đồng ngày càng tăng độ mặn. Tới giai đoạn Ur III, những người nông dân đã chuyển từ lúa mì sang lúa mạch, loại cây chịu mặn tốt hơn, làm cây trồng chính của mình.
Người Sumer thu hoạch vào mùa xuân với những tổ ba người gồm một thợ gặt, một người buộc lúa, và một người lượm. Những người nông dân sau đó sẽ dùng máy đập, do bò kéo, để tách các hạt ngũ cốc khỏi thân và sau đó dùng xe kéo để nghiền hạt. Rồi họ sảy hạt/hỗn hợp trấu.

Kinh tế và thương mại

Những khám phá về obsidian tại những vị trí xa xôi ở Anatolia và lapis lazuli từ Badakhshan ở đông bắc Afghanistan, những hạt từ Dilmun (Bahrain hiện tại), và nhiều con dấu có ký tự Thung lũng Indus cho thấy một mạng lưới thương mại cổ đại rất lớn tập trung quanh khu vực vịnh Ba Tư.
Sử thi Gilgamesh nhắc tới thương mại với những vùng đất xa xôi với những hàng hóa như gỗ là thứ khan hiếm ở Lưỡng Hà. Đặc biệt, cây tuyết tùng từ Liban được ưa chuộng. Việc tìm thấy nhựa thông trong mộ Hoàng hậu Puabi tại Ur, cho thấy nó đã được mua về từ xa xôi tận Mozambique.
Người Sumer sử dụng nô lệ, dù họ không phải là một thành phần chính của nền kinh tế. Nữ nô lệ làm những việc như dệt, ép, xay, và công việc vận chuyển.
Những người thợ làm đồ gốm Sumer trang trí các bình gốm bằng sơn dầu tuyết tùng. Họ dùng một chiếc khoan cần cung để tạo ra lửa cần thiết cho việc nung đồ gốm. Công việc nề và kim hoàn của người Sumer được biết đã sử dụng alabaster (calcit), ngà voi, sắt, vàng, bạc, carnelian, và đá xanh.

Di sản

Bằng chứng về các phương tiện có bánh xe đã xuất hiện từ giữa thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên, gần đồng thời tại Lưỡng Hà, Bắc Kavkaz (văn hóa Maikop) và Trung Âu. Bánh xe ban đầu ở hình thức bánh xe gốm. Ý tưởng mới nhanh chóng dẫn tới các phương tiện có bánh xe và bánh xe xay. Sau chữ tượng hình Ai Cập, hệ thống chữ hình nêm của Sumer là hệ thống cổ thứ hai đã được giải mã (tình trạng của những hệ thống chữ viết còn cổ hơn như các biểu tượng Jiahu và các tấm thẻ Tartaria còn gây tranh cãi). Người Sumer là một trong số những nhà thiên văn học đầu tiên, vẽ bản đồ sao vào các chòm sao, nhiều chòm sao vẫn còn tồn tại trong hoàng đạo và cũng được người Hy Lạp cổ đại công nhận. Họ cũng nhận biết được năm hành tinh có thể quan sát thấy bằng mắt thường.
Người Sumer đã phát minh và phát triển số học bằng cách sử dụng nhiều hệ thống số khác nhau bao gồm cả một hệ thống cơ số hỗn hợp với một hệ thống thập phân và lục phân có thể thay thế lẫn nhau. Hệ thống lục phân này trở thành hệ thống số tiêu chuẩn tại Sumer và Babylon. Có thể họ đã phát minh ra các đội hình quân sự và đưa ra những sự phân chia căn bản giữa bộ binh, kỵ binh, và cung thủ. Họ đã phát triển các hệ thống hành chính và luật pháp được biết tới sớm nhất, cùng với các tòa án, nhà tù và những hồ sơ của chính phủ. Những thành bang thật sự đầu tiên đã xuất hiện ở Sumer, gần như đồng thời với những thực thể tương tự ở những nơi hiện là Syria và Liban. Nhiều thế kỷ sau khi phát minh chữ hình nêm, việc sử dụng chữ viết đã mở rộng ra khỏi phạm vi các chứng nhận nợ/thanh toán và các bảng kiểm kê đã lần đầu được áp dụng, khoảng năm 2600 trước Công nguyên, để gửi thông tin và gửi thư, cho lịch sử, huyền thoại, toán học, ghi chép thiên văn học và các mục đích khác. Cùng với sự phổ biến của chữ viết, những trường học chính thức đầu tiên đã được thành lập, thường với sự đỡ đầu của một đền chính của một thành bang.
Cuối cùng, người Sumer đã đưa tới sự khởi đầu trong việc thuần hóa với nông nghiệp và thủy lợi trên quy mô lớn. Lúa mì Emmer, lúa mạch, cừu (khởi đầu là cừu rừng), và gia súc (khởi đầu là bò rừng) là những loài đầu tiên được trồng cấy và nuôi trên quy mô lớn.