Võ Tam Tư

Võ Tam Tư (chữ Hán: 武三思, bính âm: Wu Sansi, ? - 7 tháng 8 năm 707), gọi theo thụy hiệu là Lương Tuyên vương (梁宣王), là đại thần, ngoại thích dưới thời nhà Đường và nhà Võ Chu trong lịch sử Trung Quốc, cháu gọi nữ hoàng Võ Tắc Thiên là cô ruột. Thời Võ thái hậu soán ngôi, Tam Tư từng được giữ chức nhiều chức vụ quan trọng và được ban vương vị. Sau khi nhà Đường khôi phục (705), Võ Tam Tư thông gian cùng Vi hoàng hậu, kết bè đảng mưu đồ bất chính, tạo thành thế lực lớn trong triều. Năm 707, ông bị giết trong cuộc binh biến do Thái tử Lý Trọng Tuấn phát động.

Thân thế

Cha của Võ Tam Tư là Võ Nguyên Khánh, anh trai của nữ hoàng đế Võ Tắc Thiên. Cha Võ Nguyên Khánh cùng Võ Tắc Thiên có tên là Võ Sĩ Hoạch, song Võ Nguyên Khánh và người em trai khác Võ Nguyên Sảng là do vợ cả sinh ra, còn Võ Tắc Thiên là con của Dương thị, vợ lẽ của Sĩ Hoạch. Vào năm 655, khi Võ thị được sắc phong hoàng hậu, thì gia đình họ Võ cũng ngay lập tức được hiển quý, Võ Nguyên Khánh được phong chức Tông chính thiếu khanh. Tuy nhiên hoàng hậu lại không bằng lòng khi thấy anh em Võ Nguyên Khánh cùng hai người khác trong họ là Võ Hoài Vận, Võ Duy Lương tỏ ra khinh miệt mẹ mình là Dương thị, nên năm 666 bà giáng Nguyên Khánh làm Thứ sử Long châu. Không lâu sau, vì quá lo sợ Võ hoàng hậu sẽ không tha cho mình dễ dàng, nên Võ Nguyên Khánh sinh bệnh rồi qua đời. Khi đó có lẽ Võ Tam Tư cũng cùng cha đến Long châu.

Thời Võ thái hậu

Năm 683, Đường Cao Tông băng hà, Đường Trung Tông nối ngôi. Võ hậu được tôn làm hoàng thái hậu, lâm triều nhiếp chính. Năm sau, 684, thái hậu phế truất và lưu đày Trung Tông, đưa Duệ Tông lên ngôi. Dưới thời Duệ Tông, Võ Tam Tư được phong làm Hạ quan, Xuân quan thượng thư. Võ Tam Tư cùng người anh họ là Võ Thừa Tự tìm cách để họ Võ soán ngôi, nên đã hãm hại những người trong tông thất nhà Đường như Hàn vương Lý Nguyên Gia và Lỗ vương Lý Linh Quỳ. Sau cùng hai người này bị ép chết năm 687.
Năm 690, Võ thái hậu xưng đế, lấy quốc hiệu là Chu. Một số thân tộc họ Võ được thái hậu ban cho tước vương, trong đó Võ Tam Tư được phong tước Lương vương, phong chức Thiên quan Thượng thư. Mặc dù không được phong làm Tể tướng như Võ Thừa Tự nhưng Võ Tam Tư vẫn nắm được rất nhiều quyền lực trong triều. Vào năm 693, khi triều đình tổ chức lễ phong thiền (tế trời) thì Võ Tam Tư là người đứng thứ ba trong buổi lễ (sau thái hậu và Võ Thừa Tự). Về sau thái hậu tuổi cao sức yếu, thường ở trong cấm cung, ít khi ra ngoài, Võ Tam Tư lại thường nịnh hót và lấy lòng thái hậu cùng hai sủng nam của bà ta là Trương Dịch Chi và Trương Xương Tông.
Năm 694, Võ Tam Tư dâng biểu lên thái hậu đề xuất việc nên xây một cốt sắt để ghi công đức của thái hậu và triều Chu. Thái hậu đồng ý. Lúc công trình này được xây dựng thì gặp tình trạng thiếu sắt, nên quan lại địa phương cho tịch thu cày của nông dân để có đủ sắt mà xây. Năm sau, 685, ông được phong làm Thượng thư bộ Lễ và được giao việc sửa quốc sử. Năm 696, quân Khiết Đan tiến sang xâm lược Doanh châu của Trung Quốc, Võ Tam Tư cũng được cử làm Du Quan An phủ đại sứ, tức một tướng trong quân đội triều đình đến chống Khiết Đan, mặc dù không nắm quyền chỉ huy tối cao. Sau khi trở về được phong làm Đồng phượng các loan thai tam phẩm, tức một trong những vị trí Tể tướng, nhưng chỉ có một tháng sau thì bị bãi. Cũng trong khoảng thời gin này, Võ Tam Tư cùng Võ Thừa Tự có mưu đồ phế truất quyền kế vị của Lý Đán (tức Duệ Tông) để tự mình trở thành Thái tử, nên thường tâu với thái hậu rằng xưa nay đế vương không ai tự nguyện truyền ngôi cho người họ khác bao giờ. Tuy nhiên đến năm 698, theo đề nghị của Địch Nhân Kiệt cùng anh em họ Trương, thái hậu cho đón cựu hoàng là Lý Hiển trở về kinh thành và lập làm thái tử thay cho Lý Đán, đổi tên thành Võ Hiển.
Năm 698, Võ Thừa Tự đã chết, Võ Tam Tư được bổ nhiệm làm Kiểm giáo Nội sử, đứng đầu Phượng các, cơ quan lập pháp trong triều. Đến năm 700 bị bãi làm Thái tử Thiếu bảo rồi Thái tử Tân khách, phục vụ cho Võ Hiển. Về sau được bái làm Đặc tiến. Đên năm 702, thái hậu xuất quân tấn công Đông Đột Quyết, ban đầu dự định giao quyền chỉ huy cho ông, nhưng sau cùng người nắm quyền chỉ huy là Võ Đán, còn Tam Tư chỉ là tướng dưới quyền (cuối cùng triều đình không ra quân). Năm 704, Võ Tam Tư đề xuất với thái hậu việc xây dựng cung điện Hưng Thái ở núi Vạn An (gần Lạc Dương) và cung Tam Dương ở Tung Sơn để làm nơi nghỉ ngơi, thái hậu chấp thuận. Công trình này đã gây ra sự tốn kém lớn về tiền bạc và nhân lực, khiến bách tính khổ cực. Sách Tân Đường thư ghi nhận Võ Tam Tư bản tính khuynh du, giỏi việc chiều đón ý của thái hậu nên được tín nhiệm. Bản tính lại xấu xa vô sỉ, thường cùng công khanh ca vịnh dâm ô.