Làn sóng dân chủ

Làn sóng dân chủ là khái niệm về sự lan truyền của phong trào dân chủ hóa từ vùng này đến vùng khác giống như một làn sóng dâng cao thành một cao trào phổ biến. Làn sóng dân chủ đầu tiên nổi lên ở phía Nam của Châu Âu và sau đó lan nhanh đến những quốc gia lân cận. Hiện nay nó đang được lan truyền nhanh chóng và mạnh mẽ đến khắp các vùng khác trên thế giới và trở thành một hiện tượng "làn sóng dân chủ hoá" toàn cầu.
Một đất nước được coi là đã được dân chủ hóa, là đất nước đó đã bảo đảm được 3 quyền tự do căn bản của người dân, đó là quyền tự do ngôn luận và báo chí, quyền tự do lập hội và quyền tự do ứng cử và bầu cử. Khi một quốc gia nào được chuyển sang từ hơi tự do thành một nền tự do hoá và dân chủ thực sự thì nơi ấy quyền tự do của con người đã được mọi người tôn trọng lẫn nhau thực sự theo Hiến chương Liên Hiệp Quốc đã được tuyên bố, và nơi ấy sẽ có cơ hội phát triển bền vững. Một quốc gia được định hướng phát triển bền vững thì nhân dân của quốc gia đó sẽ hưởng được một đời sống kinh tế ấm no, đời sống vật chất, đời sống tinh thần sẽ được phong phú hơn, nhân dân sẽ hạnh phúc thực sự bền vững hơn. Một quốc gia đã được đạt được một nền dân chủ sẽ giúp nhân dân hoà nhập tốt và hài hoà với cộng đồng thế giới đương đại.
Từ những năm cuối thế kỷ XX đến nay, có rất nhiều quốc gia đã chuyển từ chế độ độc tài sang dân chủ, giống như một cơn sóng lan tràn trên Trái Đất. Theo một số nhà nghiên cứu, trong lịch sử thế giới đã từng có nhiều cơn sóng dân chủ tự do nổi lên rồi bị đẩy lùi, và lần này là lần thứ ba đang lên mạnh mẽ và hy vọng sẽ không bị lùi bước trở lại.

Làn sóng dân chủ đầu tiên

Cơn sóng dân chủ đầu tiên diễn ra vào cuối thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX ở Âu châu và Mỹ châu. Đợt sóng này lan ra rất chậm, bắt đầu từ những cuộc cách mạng ở Hoa Kỳ, ở Pháp, dần dần tới những nước Âu châu khác. Cơn sóng dân chủ đó đã gặp phải nhiều tảng đá ngầm cản trở, đôi lúc phải dội lại và thoái trào. Có những quốc gia đã trở thành dân chủ nhưng rồi lại bị thụt lùi trở lại chế độ quân chủ hoặc đế quốc, như ở Pháp, Ý, Đức, v.v. Điều này chứng tỏ việc thiết lập thể chế dân chủ hình thức, bằng cách thông qua một bản hiến pháp dân chủ, không đủ để bảo đảm cho người dân được sống trong tự do thật sự và lâu bền.

Làn sóng dân chủ thứ nhì

Đợt sóng dân chủ tự do thứ nhì lan ra trên thế giới sau cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất vào đầu thế kỷ XX, kéo dài cho tới một phần ba thế kỷ. Một khẩu hiệu đầu tiên được nêu lên là đòi hỏi quyền tự quyết dân tộc. Những nước mới giành được độc lập sau các cuộc thế chiến đã quyết định thiết lập thể chế dân chủ, tự do. Đợt sóng dân chủ tự do thứ nhì cũng gặp những chướng ngại và thoái trào. Những quốc gia như Đức, Ý, có lúc đã quay trở lại chế độ độc tài đảng trị, và ở Nga thì cuộc cách mạng dân chủ chưa được một năm đã rơi vào nội chiến để tiến tới một thể chế độc tài kéo dài hơn 70 năm, với một đảng duy nhất cai trị, trong thực tế là chỉ có một nhóm hay một người thao túng.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều nước cựu thuộc địa đã giành được cũng thiết lập các chế độ dân chủ. Tuy nhiên, sau đó thế giới bước ngay vào thời kỳ Chiến tranh Lạnh khiến cho trong cả hai khối tư bản và khối cộng sản người ta có khuynh hướng duy trì các chế độ độc tài để dễ đối phó với khối bên kia. Những nước đứng giáp đường giới tuyến của hai khối càng khó thay đổi vì xảy ra nội chiến hoặc bị chia rẽ. Bên khối tư bản, các nước như Việt Nam Cộng hòa, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, Thái Lan, Philippines, Indonesia, v.v., khó tiến nhanh trên đường dân chủ hóa vì họ bị những phong trào nổi dậy trong nước đe dọa trực tiếp. Các chính quyền độc đoán viện lý là việc dân chủ hóa có thể làm ảnh hưởng an ninh quốc gia. Dựa trên lý do an ninh mà họ kìm hãm sự phát triển các quyền tự do chính trị và tự do dân sự.

Làn sóng dân chủ thứ ba và hiện tượng hội nhập toàn cầu

Làn sóng dân chủ hóa thứ ba này đi đôi với hiện tượng kinh tế toàn cầu đã hội nhập toàn cầu với nhau ngày càng chặt chẽ hơn, đưa tới việc cải thiện mức sống và giảm bớt nạn nghèo đói trên thế giới. Một thước đo của sự cải thiện này là tỷ lệ những người còn sống với lợi tức dưới 2 USD/ngày.
Vào năm 1980 trên thế giới có 56% nhân loại còn sống trong cảnh nghèo như vậy, đến năm 2000 tỷ số đó chỉ còn 23%. Vì dân số trên Trái Đất luôn luôn gia tăng nên sự cải thiện trên là rất đáng kể. Vào năm 1980 thế giới có 1,9 tỷ người sống trong cảnh nghèo.
Vào năm 1990 chỉ còn 1,7 tỷ, đến năm 2000 chỉ còn 1,1 tỷ. Một điều đáng chú ý nữa là trước năm 1980, trước khi làn sóng dân chủ lan tràn, số người sống trong cảnh nghèo theo định nghĩa trên chỉ tăng thêm chứ không giảm. Sự cải thiện đời sống kinh tế đi đôi với phong trào dân chủ hóa cho thấy khi người dân được tự do hơn, trong đó được hưởng những quyền tự do kinh tế, thì sẽ có nhiều khả năng no ấm và hạnh phúc hơn.
Từ năm 1980, theo báo cáo của Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc, có 81 quốc gia đã tiến bước trên đường dân chủ hóa đáng kể, trong đó có 33 nước đổi từ chế độ quân phiệt sang chế độ dân chủ.

Trở ngại của làn sóng dân chủ thứ ba

Cơn sóng dân chủ hóa thứ ba cũng gặp những trở ngại, có lúc quay ngược chiều và không lan rộng đồng đều. Làn sóng dân chủ cũng bị ngăn lại ở nhiều nơi. Có những quốc gia đã thiết lập thể chế dân chủ sau đó lại rơi xuống, trở về sống dưới một chính quyền độc tài, như ở Peru, Pakistan hoặc Campuchia tại bán đảo Đông Dương. Ở Á Đông thì còn bốn nước vẫn chưa có tự do tuyển cử là Trung Hoa Đại Lục, Bắc Triều Tiên, Việt Nam và Lào. Lại có những quốc gia thiết lập một chế độ dân chủ hình thức nhưng người dân vẫn chưa được tự do, như ở nhiều nước Trung Á khác. Điều này cho thấy những điều kiện thúc đẩy một quốc gia tiến tới chế độ dân chủ khác với những điều kiện để duy trì chế độ dân chủ lâu dài.

Thuận lợi của làn sóng dân chủ thứ ba

Tuy nhiên bên cạnh những trở ngại, vẫn có nhiều điều kiện thuận lợi khách quan khác từ sự hội nhập kinh tế toàn cầu, nên cơn sóng dân chủ hóa thứ ba có thể đạt được nhiều thành công tốt đẹp. Một thuận lợi nữa là sự phát triển của mạng xã hội và công nghệ thông tin đã giúp thay đổi cách sống, cách nhận thức vấn đề của đa số dân chúng, khiến họ hiểu rõ hơn về những quyền con người, quyền công dân mà họ có được cũng như lợi ích mang lại cho họ khi họ được thực thi những quyền đó.