Hiếu Từ Cao Hoàng hậu (Thanh Thái Tổ)

Tiểu sử

Hiếu Từ Cao Hoàng hậu nguyên danh Mạnh Cổ Triết Triết (chữ Hán: 孟古哲哲, tiếng Mãn: ᠮᠣᠩᡤᠣᠵᡝᠵᡝ，tiếng Mãn Châu：Monggojeje), xuất thân từ bộ tộc Diệp Hách Na Lạp, sinh ra vào năm Vạn Lịch thứ 3 (1575), cha bà là Bối lặc Dương Cát Nỗ. Năm Vạn Lịch thứ 16 (1588), tháng 10, bà được gả cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích vào khi mới 13 tuổi. Năm thứ 20 (1592), tháng 10, bà sinh hạ con trai thứ 8 cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Hoàng Thái Cực. Bà tính ổn trọng, biết cư xử và không dự chuyện bên ngoài .
Năm Vạn Lịch thứ 31 (1603), ngày 27 tháng 9 (âm lịch), sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích tấn công Diệp Hách bộ tộc, Mạnh Cổ Triết Triết qua đời trong sự thù hận, năm đó bà 28 tuổi, và con trai duy nhất Hoàng Thái Cực chỉ mới 11 tuổi.

Thân phận tranh luận

Việc Mạnh Cổ Triết Triết sinh thời có được phong Đại Phúc tấn hay không vẫn đang được các sử gia tranh luận, vì xét trình tự thời gian, bà qua đời sớm hơn Đại Phúc tấn Phú Sát Cổn Đại những 17 năm. Kế phi của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Phú Sát Cổn Đại, vì mắc tội mà bị phế và ban chết năm Thiên Mệnh thứ 5 (1620), như vậy vào năm Mạnh Cổ Triết Triết qua đời, Phú Sát Cổn Đại vẫn chưa bị phế nên Mạnh Cổ Triết Triết không thể là Đại Phúc tấn. Tuy nhiên, căn cứ vào việc Phú Sát Cổn Đại được an táng tại thành Hách Đồ A Lạp, có thuyết cho rằng bà đã mất vào trước năm Thiên Mệnh thứ 4 (1619), khi Hậu Kim vẫn còn đang định đô tại đây. 
Tuy nhiên có một điểm cần lưu ý rằng, ở xã hội Mãn Châu trước khi nhập quan, quý tộc thừa hành chế độ gọi là [Một chồng, nhiều vợ, nhiều thiếp], các Chính thất có hơn 1 người và đều xưng là Phúc tấn. Trong chế độ này, giữa các Phúc tấn với nhau vẫn không quy hệ Đích-thứ phân biệt, nếu đều là Phúc tấn (có cưới gả đàng hoàng) thì đều như nhau, con cái sinh ra cũng đều có quyền thừa kế. Nhân tư liệu lịch sử khuyết thiếu, giới giáo dục Trung Quốc hay đem chuyện Đích-thứ thuần Trung Nguyên mà lý giải địa vị các Phúc tấn thời trước Thanh, dẫn đến nhiều nhầm lẫn. Hơn nữa, thời điểm bà qua đời thì Nỗ Nhĩ Cáp Xích vẫn chưa xưng Đại hãn. Khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích lên ngôi Đại hãn, lập nên Hậu Kim, chính thê của Đại hãn được gọi là Đại Phúc tấn (大福晋), còn lại xưng là Trắc Phúc tấn (侧福晋) và Thứ Phúc tấn (庶福晋), lúc này Đích-thứ khác biệt mới hình thành. 
Sách Mãn Châu thực lục (满洲实录) hoàn thiện thời Hoàng Thái Cực, ghi lại Mạnh Cổ Triết Triết có danh xưng [Dulimbai amba fujin], tức Trung thất Đại Phúc tấn (中室大福晋). Còn sách Thanh sử cảo viết, sau khi Mạnh Cổ Triết Triết qua đời, Ô Lạt Na Lạp A Ba Hợi được lập làm Đại Phúc tấn thay thế, còn gọi là Đại phi (大妃). Như vậy có thể thấy rõ, vị thế Mạnh Cổ Triết Triết chính là Đại Phúc tấn, không kém gì Cổn Đại hay A Ba Hợi.

Truy phong

Năm Sùng Đức nguyên niên (1606), ngày 16 tháng 5, Hoàng Thái Cực đăng vị Hoàng đế theo thể chế Trung nguyên, lập ra nhà Thanh. Với tư cách là sinh mẫu của Hoàng đế, Mạnh Cổ Triết Triết được truy phong thụy hiệu là Hiếu Từ Chiêu Hiến Thuần Đức Chân Thuận Thừa Thiên Dục Thánh Vũ Hoàng hậu (孝慈昭宪纯德真顺承天育圣武皇后), phối hưởng Thái Miếu và cho cải táng mộ phần của bà, dời từ vùng Man Sơn của thành Hách Đồ A Lạp đến Phúc lăng (福陵). Năm Khang Hi, Thanh Thánh Tổ cải thụy hiệu cho Mạnh Cổ Triết Triết có thêm Đế thụy Cao Hoàng hậu (高皇后), cho phù hợp với Đế thụy Cao Hoàng đế của Nỗ Nhĩ Cáp Xích.
Về sau, Ung Chính và Càn Long thêm tự vào thụy hiệu cho đại tổ mẫu, cuối cùng thành Hiếu Từ Chiêu Hiến Kính Thuận Nhân Huy Ý Đức Hiến Khánh Thừa Thiên Phụ Thánh Cao Hoàng hậu (孝慈昭憲敬順仁徽懿德顯慶承天輔聖高皇后). Bà được cải an táng cùng Thanh Thái Tổ vào Phúc lăng (福陵).