Phương ngữ Thanh Hóa

Phương ngữ Thanh Hóa hay thổ ngữ Thanh Hóa, tiếng Thanh Hóa, tiếng địa phương Thanh Hóa là một phương ngữ tiếng Việt lưu hành chủ yếu trong phạm vi xứ Thanh, ngày nay là tỉnh Thanh Hóa (trừ một số vùng nhỏ như phía đông huyện Nga Sơn), với hạt nhân là đồng bằng sông Mã.

Phân loại

Hiện chưa có sự thống nhất khi sắp xếp phương ngữ Thanh Hóa vào các vùng phương ngữ lớn của tiếng Việt. Phương ngữ Thanh Hóa nói chung được coi là trung gian giữa vùng phương ngữ Bắc Bộ (phương ngữ Bắc) và vùng phương ngữ Trung Bộ (hay phương ngữ Trung, phương ngữ Bắc Trung Bộ).
Về giọng điệu, người Thanh Hóa nói giọng Bắc trong khi có một bộ phận từ vựng và một số đặc điểm ngữ âm lại khá gần với người Nghệ – Tĩnh. Nhà ngôn ngữ học Nguyễn Bạt Tụy xếp tiếng Thanh Hóa vào phương ngữ Bắc trong khi Hoàng Thị Châu, Vương Hữu Lễ… xếp vào vùng phương ngữ Trung Bộ.
Nguyễn Kim Thản thì cho rằng một phần tỉnh Thanh Hóa thuộc về phương ngữ Bắc, phần còn lại thuộc phương ngữ Trung Bắc nhưng lại không chỉ rõ ranh giới giữa hai phần nêu trên.
Căn cứ trên ngữ âm và từ vựng, Trương Văn Sinh và Nguyễn Thành Thân cho rằng đây là một phương ngữ chuyển tiếp nhưng có thể xếp vào vùng phương ngữ Bắc Trung Bộ. Quan điểm này đặc biệt quan tâm đến diện mạo của từ vựng cũng như các yếu tố cổ là đặc điểm chung giữa phương ngữ Thanh Hóa với phương ngữ Nghệ Tĩnh, và sự tương đồng của thổ ngữ tại thành phố Thanh Hóa cũng như thành phố Vinh so với phương ngữ Bắc Bộ chỉ là kết quả của sự xuất hiện các kôinê văn hóa.
Ngược lại, nhà ngôn ngữ học Phạm Văn Hảo cho rằng mặc dù phương ngữ Thanh Hóa tương tự phương ngữ Nghệ Tĩnh về phụ âm đầu, các từ về khẩu ngữ, một bộ phận từ vựng… nhưng về tổng thể ngữ âm và từ vựng, nên xếp phương ngữ Thanh Hóa vào vùng phương ngữ Bắc Bộ.
Nhà nghiên cứu Võ Xuân Trang cũng phản đối việc xếp phương ngữ Thanh Hóa vào vùng phương ngữ Bắc Trung Bộ, vì giữa phương ngữ Thanh Hóa với phương ngữ Bình-Trị-Thiên và phương ngữ Nghệ Tĩnh của vùng phương ngữ Bắc Trung Bộ có nhiều điểm khác biệt như phương ngữ Thanh Hóa không có ba phụ âm quặt lưỡi và có hệ thống vần phong phú hơn.
Trước đây, vì lý do khí hậu và ngôn ngữ (có nhiều tương đồng với phương ngữ Bắc) mà một số học giả người Pháp thời Pháp thuộc muốn đem Thanh Hóa nhập vào Bắc Kỳ, để tách Thanh Hóa khỏi Trung Kỳ "trực trị" của triều đình Huế, thể hiện kín đáo một quan điểm mang ý đồ chính trị, vì bấy giờ Bắc Kỳ là đất bảo hộ của Pháp .

Đặc điểm ngữ âm

Những biến đối ngữ âm của phương ngữ Thanh Hóa so với phương ngữ Bắc là khá phổ biến. Một người Thanh Hóa có thể nói chị thành chậy ([chệi]) mà với bản thân họ, 2 cách nói này có giá trị ngang nhau trong khi với một người Hà Nội thì hai từ này không phải biến thể của nhau.

Âm đệm

Trong một số trường hợp, âm đệm [w] có xu hướng đồng hóa âm chính [a] theo sau nó. Ví dụ: toàn được đọc là [tʷò:n], quạt được đọc là [kʷọ:t]. Trong phương ngữ Nam cũng có hiện tượng này, và tại một số thổ ngữ ở Quảng Bình, Quảng Trị thì âm đệm [w] đồng hóa nguyên âm [â] (mùa xuân thành mùa xun) .

Vần

Trong hệ thống vần của phương ngữ Thanh Hóa có một số vần không có trong tiếng Việt phổ thông cũng như không thấy ở các phương ngữ khác như /âj/ [ệi]  (ví dụ: /câj⁶/ hay [chệi] tương ứng với chị trong tiếng phổ thông), /âƯ/ [ẫư] (ví dụ: /cƯ⁴/ hay [chẫư], tương ứng với chữ), /âw/ [ôu] (ví dụ: /mâw⁶/ hay [mộu], tương ứng với mụ).
Vần có thể thay đổi toàn bộ hoặc chỉ thay đổi một bộ phận (âm chính, âm cuối) như dưới đây.

Âm chính

Trong phương ngữ Thanh Hóa, các nguyên âm đôi /ie/ [iê], /Ươ/ [ươ], /uô/ [uô] bị triệt tiêu, chính điều này đã làm nảy sinh sự đối lập trường độ giữa các âm /i/ với /i:/, /Ư/ và /Ư:/, /u/ và /u:/, ví dụ: mía trong tiếng phổ thông trở thành /mi:³/ [mí:], kéo dài hơn so với mi³ [mí] (trong mí mắt). Sự thay đổi này không phụ thuộc vào phụ âm đầu kết hợp với âm chính tuy nhiên lại phụ thuộc vào sự kết hợp với các thanh điệu: miên được đọc thành mi:n, miến thành mi:³n nhưng miền và miện lại không thay đổi còn cặp miển/miễn dường như mới bắt đầu quá trình triệt tiêu.
Các nguyên âm /e/ [e], /ɔ/ [o:] và /ɔ/ [o] được chuyển tương ứng thành các âm chuyển sắc /ie/ [iê] và /wo/ [uô], ví dụ le te trở thành lia tia, to nhỏ trở thành tua nhủa. Quá trình này cũng không phụ thuộc vào phụ âm đầu mà phụ thuộc vào các thanh điệu, ví dụ me được đọc thành /mie/ [miê], mé thành /mie³/ [miế], mẻ/mẽ thành /mie⁴/ [miể] nhưng mè lại thành /mæ²/ [mⁱè], mẹ lại thành /mæ⁶/ [mⁱẹ] , hoặc bó thành /bwo³/ [buố] nhưng bò lại thành [bᵘò].
Giống như các phương ngữ khác của tiếng Việt, những biến thể ngữ âm thường là những âm tố nằm giữa giới hạn của hai âm vị hoặc hai âm vị kề nhau trong hệ thống âm vị tiếng Việt. Ví dụ: i đọc thành êⁱ (chị/chệⁱ, dịch/dệⁱch), u đọc thành ôᵘ (chục/chộᵘc, bụng/bộᵘng).
Một số biến đổi âm chính có tính đối xứng như [â] - [ă], [â] - [Ư]  hay [ô] - [u] nhưng các thay đổi này phụ thuộc vào cả phụ âm đầu, âm cuối và thanh điệu. Ví dụ chân chuyển thành chưn trong khi sân chỉ thay đổi phụ âm đầu (s/x) ở một số thổ ngữ, âm chính không thay đổi, còn đầu lại chuyển thành đàu. Ngược với diễn tiến [â] - [Ư] là diễn tiến [Ư] - [â]: bực chuyển thành bậc, nóng nực chuyển thành nóng nậc, nóng rực chuyển thành nóng rậc, đực chuyển thành đậc.

Thanh điệu

Thanh điệu, đặc biệt là các thanh hỏi, ngã là một trong những dấu hiệu quan trọng để nhận diện phương ngữ Thanh Hóa. Phương ngữ Thanh Hóa gồm có 5 thanh điệu: sắc, nặng, huyền, ngang, hỏi/ngã. Trừ một số ít vùng phân biệt hai thanh hỏi và ngã, đa số người Thanh Hóa nhập hai thanh điệu này làm một, có nơi nói giống thanh ngã, có nơi nói giống thanh hỏi hay có khi lẫn lộn.
Việc rút gọn chỉ còn 5 âm điệu cũng là một đặc điểm làm căn cứ để một số nhà ngôn ngữ học xếp phương ngữ Thanh Hóa vào vùng phương ngữ Trung Bộ. Nhưng trong khi phương ngữ Nghệ Tĩnh không phân biệt thanh ngã với thanh nặng thì phương ngữ Thanh Hóa cùng với các phương ngữ Bình Trị Thiên và phương ngữ Nam Bộ lại phát âm không phân biệt thanh hỏi với thanh ngã. Ví dụ: với cụm từ chủ nghĩa xã hội thì với người Nghệ Tĩnh, cả ba âm tiết cuối đều mang dấu nặng còn với hầu hết người Thanh Hóa, cả ba âm tiết đầu mang dấu hỏi.
Tuy nhiên, trong khi phương ngữ Nghệ Tĩnh và phương ngữ Bình Trị Thiên có điệu tính khá tương đồng và có một hệ thống thanh điệu khác với phương ngữ Bắc do có độ trầm lớn hơn, thì các thanh điệu (ngoài thanh hỏi/ngã) của phương ngữ Thanh Hóa lại giống với phương ngữ Bắc.
Cũng có một số thổ ngữ nhỏ ở đồng bằng Bắc Bộ hòa nhập thanh hỏi và thanh ngã làm một, như tại các xã Đông Phong hay Đông Lĩnh, huyện Đông Hưng, Thái Bình .
Ngoài ra, trong một số trường hợp, phương ngữ Thanh Hóa sử dụng các từ cổ với dấu hỏi trong khi phương ngữ Bắc Bộ đã chuyển sang thanh ngã do quá trình hữu thanh hóa xảy ra đồng thời với việc hạ thấp thanh điệu. Ví dụ: khở so với gỡ, khỏ so với gõ, khản so với gãi. Các cặp dấu tương tự là thanh sắc/thanh nặng như khót/gọt, thốt/dột hoặc thanh ngang/thanh huyền như kha/gà, chi/gì… Hiện tượng này không xảy ra một cách tuyệt đối như trong phương ngữ Nghệ Tĩnh, vì vẫn có một số từ đã hoàn thành quá trình chuyển hóa như trong phương ngữ Bắc Bộ, ví dụ: vỗ/vổ (không còn là phổ), gặp (không còn là kháp). Điều này càng khẳng định tính chuyển tiếp của phương ngữ Thanh Hóa.

Ảnh hưởng tới các phương ngữ khác

Năm 1471, nhiều người Thanh Hóa, Nghệ An theo vua Lê Thánh Tông nam tiến, khai phá đất đai, lập làng mới, góp phần tạo nên phương ngữ Nam Trung Bộ, đặc biệt là phương ngữ Quảng Nam đặc sắc. Một số làng xã có địa hình hiểm trở, cho đến nay vẫn giữ giọng Thanh Hóa, ví dụ bên kia đèo Le của Quế Sơn, nơi có những làng mà tổ phụ là người Thanh Hóa. Do ít có sự giao lưu ngôn ngữ nên có những âm rặt của người Thanh còn được giữ lại dù bà con đã sống giữa lòng Quảng Nam trên 500 năm.
Trong các thế kỉ tiếp theo, dân Thanh Hóa theo chúa Nguyễn vào Nam Trung Bộ, góp phần tạo nên tiếng nói đặc trưng của vùng này. Cách "nói díu" ông ấy - ổng, bà ấy - bả, ngoài ấy - ngoải của các phương ngữ từ Quảng Nam trở vào cũng có nguồn gốc từ phương ngữ Thanh Hóa.
Một ví dụ về liên hệ giữa phương ngữ Thanh Hóa với vùng phương ngữ Nam Bộ: Quả dứa trong vùng phương ngữ Bắc Bộ tương ứng với trấy thơm trong vùng phương ngữ Bắc Trung Bộ và trái gai trong vùng phương ngữ Nam Bộ, còn ở phương ngữ Thanh Hóa, nó là trấy gai, trấy dứa gai.
Thổ ngữ ở xã Cảnh Dương, huyện Quảng Trạch ở phía bắc Quảng Bình có nhiều điểm giống các thổ ngữ ở Thanh Hóa và bắc Nghệ An.

Xu hướng phát triển

Cũng như phương ngữ Nghệ Tĩnh, phương ngữ Thanh Hóa được coi là một hệ thống biến thể khá hoàn chỉnh của tiếng Việt, với những biến âm tương đối đều đặn và một hệ thống đại từ cũng khá hoàn chỉnh. Tính hệ thống và có quy luật giúp cho phương ngữ Thanh Hóa tồn tại trong suốt thời gian vừa qua giữa các vùng phương ngữ lớn phía bắc và phía nam địa dư của nó.
Tuy vậy, ngày nay, cùng với xu thế hòa nhập chung, sự giao lưu về văn hóa và kinh tế giữa các vùng miền đã dẫn đến hai xu hướng. Xu hướng thứ nhất là các thổ ngữ nhỏ đang dần bị giải thể để hình thành một phương ngữ Thanh Hóa ngày càng đồng nhất hơn. Xu hướng thứ hai là phương ngữ Thanh Hóa ngày càng xích lại gần tiếng Việt phổ thông, hay nói chính xác hơn là gần với phương ngữ Hà Nội. Ví dụ hiện nay có xu hướng hòa nhập các phụ quặt lưỡi và không quặt lưỡi (ví dụ tr với ch) như phương ngữ Bắc  tại các vùng như Nga Sơn, Quảng Xương, Tĩnh Gia, nơi trước đây phân biệt rõ hai loại phụ âm này.
Đặc biệt, ở các đô thị như thành phố Thanh Hóa, thị xã Bỉm Sơn và các thị trấn, các đặc thù địa phương trong ngôn ngữ càng giảm đi trên con đường hình thành các bán phương ngữ. Trên thực tế, thanh niên, học sinh và trí thức ở Thanh Hóa cũng như ở Vinh nói một ngôn ngữ gần với Hà Nội cả về vần lẫn thanh điệu.