Xuân Cẩm, Hiệp Hòa

Xã Xuân Cẩm trong cuộc kháng chiến chống Pháp

Theo các nguồn tư liệu lịch sử thì phong trào vũ trang cách mạng đến với Hiệp Hòa và tổng Cẩm Bào là rất sớm. Từ năm 1930 đến 1938 Hiệp Hòa có trên 20 cuộc đấu tranh chống sưu thuế, chống bắt lính và bắt phu làm tạp dịch. Trong đó ở Tổng Cẩm Bào có 4 cuộc đấu tranh, tuy các cuộc đấu tranh nhỏ lẻ, tự phát nhưng đã là những ngọn lửa làm tiền đề cho các phong trào đấu tranh có sự lãnh đạo của Đảng sau này.
Ngày 16/02/1940 chi bộ đảng đầu tiên của huyện Hiệp Hòa được thành lập tại Tổng Hoàng Vân là một trong 2 chi bộ đảng của tỉnh Bắc Giang lúc bấy giờ từ đó uy tín của Đảng mau chóng lan tỏa đến nhiều tổng, xã trong huyện, rồi đến năm 1940 phong trào khuyên góp ủng hộ khởi nghĩa Bắc Sơn nhân dân Cẩm Bào đã khuyên góp ủng hộ được 150 đồng và 2 gánh gạo hàng trăm bộ quần áo.
Tháng 5/1941 Nghị quyết Trung ương 8 của Đảng tiếp tục khôi phục các cơ sở cách mạng và đẩy mạnh phong trào đấu tranh ở Hiệp Hòa và các vùng lân cận tiến tới thành lập mặt trận Việt Minh, gia đình ông Nguyễn Văn Tại (ông Tồn) thuộc làng Trung Định (Trung Hưng ngày nay) là gia đình đầu tiên nuôi giấu các cán bộ của Đảng về địa bàn hoạt động cách mạng, sau đó là gia đình ông Phái, ông Giảng là cơ sở nuôi dấu cán bộ cách mạng, Cũng từ đây phong trào đấu tranh bắt nhổ lúa trồng đay, mít tinh treo cờ, rải truyền đơn. Nhiều cuộc mít tinh nghe cán bộ cách mạng tuyên truyền như ở chợ Dật, Xuân Biều dần dần được phát triển.
Địa bàn Trung Định thuộc Tổng Cẩm bào là nơi quan trọng nhất có khả năng cơ động nằm giáp ranh 3 tỉnh, cơ hội cho ta nhưng lại khó khăn cho địch, là nơi liên lạc giữa miền xuôi và miền ngược, Trung Định, Xuân Biều là nơi đảm bảo liên lạc chỉ đạo của cán bộ Đảng trong cả một vùng rộng lớn, nhiều gia đình làm cơ sở tin cậy cho cán bộ hoạt động như gia đình ông Tại ở Mai Trung đã nuôi dấu đ/c Mạnh, đ/c Hoàng Quốc Việt… để chuẩn bị cho khởi nghĩa vũ trang năm 1943 và 1944 xứ ủy Bắc Kỳ đã mở 4 lớp huấn luyện tự vệ ở Trung Định, Mai Phong và Cẩm Hoàng theo chương trình của Việt Minh để hỗ trợ quần chúng đấu tranh khống chế sự đàn áp của bọn cường hào và phản động.
Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945) bản Chỉ thị của Trung ương, Nhật- Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta, lúc này tình hình ở Hiệp Hòa và tổng Cẩm Bào rất sôi sục. Ngày 10/3 chi bộ đảng được thành lập gồm 3 đ/c có nhiệm vụ lãnh đạo phong trào ở tổng Cẩm Bào dưới sự chỉ đạo của đ/c Lê Thanh Nghị, Nguyễn Trọng Tỉnh ngày 12/3/1945 đã tổ chức khởi nghĩa vũ trang tại Xuân Biều lập Chính quyền mới là ủy ban dân tộc giải phóng do đồng chí Nguyễn Bá Minh làm Chủ tịch, đây là cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi sớm nhất trong tỉnh Bắc Giang và cả nước. Ngày 13/3/1945 khí thế khởi nghĩa lan sang Trung Định và là cơ sở mạnh hơn và đã thành lập chi bộ đảng riêng. Trước hơn 400 quần chúng mít tinh tại đình làng Trung Định đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh Ban cán sự đảng tỉnh Bắc Giang tuyên bố thành lập Chính quyền nhân dân, thay mặt cho nhân dân tiến hành nhiệm vụ của cách mạng. Ủy ban dân tộc giải phóng dân tộc làng Trung Định được thành lập do ông Nguyễn Văn Kế làm Chủ tịch, dưới sự chỉ đạo của Ủy ban dân tộc giải phóng nhân dân 2 xã Xuân Biều, Trung Định và các làng lân cận kéo nhau phá kho thóc ở đồn Vát, nhân dân Cẩm Trang phá kho thóc ở đồn Sỏi, thu vũ khí của giặc, là cuộc khởi nghĩa lớn đầu tiên phá kho thóc của giặc giành thắng lợi kịp thời giải quyết nạn đói ở Bắc Giang. Từ những tư liệu lịch sử trên chứng tỏ Tổng Cẩm Bào nói chung, Xuân Biều, Trung Định và Cẩm Trang là nơi thành lập chính quyền sớm nhất trong cả nước.
Từ tháng 3/1945 đến tháng 6/1945 các đội cứu quốc và tự vệ ở Tổng Cẩm Bào được thành lập đặc biệt là 3 trung đội được điều động bảo vệ Hội nghị quân sự Bắc Kỳ từ 16 đến 20/4/1945 tại Tổng Hoàng Vân.
Ngày 01/6/1945 toàn huyện Hiệp Hòa được giải phóng đó là nguồn động viên to lớn đến sự lãnh đạo của Đảng và phong trào quần chúng nhân dân đứng lên khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền về nhân dân.