Aztec

Aztec ( /ˈæztɛk/) là tên gọi một số dân tộc nhất định tại miền trung Mexico, đặc biệt là những người nói tiếng Nahuatl, thống trị phần lớn vùng Trung Bộ châu Mỹ từ thế kỷ 14 đến 16. Từ aztecatl [asˈtekat͡ɬ] (số ít) và aztecah [asˈtekaʔ] (số nhiều) trong tiếng Nahuatl có nghĩa là "người từ Aztlan", một địa điểm thần loại trong văn hóa Nahuatl đương thời, và sau đó được dùng để chỉ người Mexica. Thông thường "Aztec" được dùng cho người Mexica tại Tenochtitlan (nơi ngày nay là Thành phố Mexico), một thành bang tọa lạc trên Hồ Texcoco; những người này gọi mình là Mēxihcah Tenochcah [meːˈʃiʔkaʔ teˈnot͡ʃkaʔ] hay Cōlhuah Mexihcah [ˈkoːlwaʔ meːˈʃiʔkaʔ].
Đôi khi cư dân tại hai thành bang đồng minh của Tenochtitlan, là người Acolhua của Texcoco và người Tepanec của Tlacopan cũng được gọi là "Aztec". Họ, cùng với người Mexica, đã thành lập nên Tam Đồng Minh Aztec. Có khi, Aztec được dùng để chỉ các altepetl (thành bang) và cư dân tại đó, những người đã chia sẻ nền văn hóa và lịch sử với người Mexica, Acolhua và Tepanec, và cũng để chỉ những người dùng tiếng Nahuatl như một lingua franca. Theo nghĩa này, Aztec nhắc đến nền văn minh Aztec, bao gồm những di sản và thành tựu có nhiều nét chung của người dân Trung Bộ châu Mỹ trong thời kỳ hậu cổ điển.
Từ thế kỷ 13, Thung lũng México là trung tâm của nền văn minh Aztec: nơi đây thủ đô của Tam Đồng Minh Aztec, thành phố Tenochtitlan, được xây dựng trên những đảo nhỏ giữa hồ Texcoco. Tam Đồng Minh lập thành Đế quốc Aztec và mở rộng ảnh hưởng ra ngoài thung lũng México, xâm chiếm các thành bang khác trên khắp Trung Bộ châu Mỹ. Nó bắt nguồn từ năm 1427 là một liên minh giữa các thành bang Tenochtitlan, Texcoco, và Tlacopan; những người này đã liên minh để đánh bại Tepanec của Azcapotzalco, trước đó đã chiếm ưu thế ở lưu vực sông Mêhicô. Ngay sau đó Texcoco và Tlacopan trở thành đối tác thứ yếu trong liên minh, và Mexica của Tenochtitlan trở thành lãnh đạo trên thực tế. Đế chế mở rộng quyền lực của mình bằng sự kết hợp giữa sự chinh phục thương mại và quân sự. Aztec không bao giờ là một đế chế thực sự kiểm soát lãnh thổ với các tiền đồn quân sự lớn trong các tỉnh đã chinh phục, mà dùng cách kiểm soát các quốc gia chư hầu của họ thông qua tạo ra các nhà cai trị thân thiện trong các thành phố chinh phục bằng cách xây dựng các liên minh hôn nhân giữa các triều đại cầm quyền và mở rộng hệ tư tưởng đế quốc tới các thành phố đã chinh phục được. Các thành phố chư hầu nộp cống cho hoàng đế Aztec, Huey Tlatoani, theo một chiến lược kinh tế hạn chế giao tiếp và thương mại, khiến cho các chư hầu phải phụ thuộc vào trung tâm đế chế để có được các hàng xa xỉ phẩm. Mối quan hệ chính trị của đế chế đã tiến xa về phía nam Trung Bộ châu Mỹ, chinh phục các thành phố ở phía Nam như Chiapas và Guatemala và kéo dài từ Thái Bình Dương đến Đại Tây Dương. Đế chế này đã đạt tới cực thịnh vào năm 1519, ngay trước khi những kẻ chinh phục Tây Ban Nha dưới sự lãnh đạo của Hernán Cortés, người đã lật đổ đế chế Aztec bằng cách liên minh với kẻ thù truyền thống của người Aztec, Tlaxcalteca. Sau đó, người Tây Ban Nha lập nên điểm dân cư mới (Thành phố Mexico) trên thủ đô hoang tàn của Aztec, từ đó tiếp tục tiến trình thuộc địa hóa châu Mỹ.
Văn hóa và lịch sử Aztec được nghiên cứu từ các chứng cứ khảo cổ tìm thấy ở những điểm khai quật như Templo Mayor tại Thành phố Mexico; từ những quyển bản thảo Aztec; từ sự chứng kiến tận mắt của những conquistador như Hernán Cortés và Bernal Díaz del Castillo; đặc biệt từ những mô tả về văn hoá và lịch sử Aztec của thế kỷ 16 và thế kỷ 17 được các nhà truyền giáo Tây Ban Nha hoặc người Nahuatl viết bằng tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng Nahuatl, chẳng hạn như quy tắc Florentine nổi tiếng do linh mục dòng Phan Sinh Bernardino de Sahagún biên soạn với sự giúp đỡ của người Aztec. Ở thời điểm cực thịnh của nó, nền văn hoá Aztec có truyền thống thần thoại và tôn giáo phong phú, phức tạp, cũng như đạt được những thành tựu kiến trúc và nghệ thuật đáng chú ý.

Người Aztec

Thuật ngữ aztecatl [asˈtekat͡ɬ] (số ít) and aztecah [asˈtekaʔ] (số nhiều), nghĩa là "người đến từ Aztlan",, một thánh địa của người Nahuatl tại thời điểm đó, sau này được dùng để mô tả dân tộc nói tiếng Nahuatl ở miền trung Mexico trong thời kỳ hậu cổ điển của Trung Bộ châu Mỹ, nhất là người Mexica, những người đã có vai trò chính trong việc thiết lập Tam Đồng Minh. Thông thường từ này dùng để chỉ những người Tenochtitlan, thuộc vùng đất Mexico City ngày nay.
Thuật ngữ này được mở rộng ra để chỉ các dân tộc liên quan như người Acolhua, Tepanec, và một số khác được sáp nhập vào đế chế Aztec sau đó. "Aztec" từng được dùng để chỉ tất cả các dân tộc nói tiếng Nahuatl hiện nay; tiếng Nahuatl trước đây được gọi là "tiếng Aztec". Ngày nay, các dân tộc này được gọi là các dân tộc Nahua. Về mặt ngôn ngữ, "Aztec" vẫn được dùng để chỉ một nhánh con trong hệ ngôn ngữ Ute-Aztec, nhánh này gồm tiếng Nahuatl và các ngôn ngữ liên quan (tiếng Pochutec và tiếng Pipil).

Văn hóa Aztec

Văn hóa Aztec là văn hóa của người Aztec, nhưng vì nhiều dân tộc tại trung Mexico thời đó đều chia sẻ các đặc điểm văn hóa cơ bản, một phần của văn hóa Aztec không thể được xem là chỉ của riêng người Aztec. Vì cùng lý do mà "văn minh Aztec" nên được hiểu là một phần của nền văn minh Trung Bộ châu Mỹ.
Văn hóa tại Trung Mexico bao gồm nghề trồng ngô, sự phân biệt giữa tầng lớp pipiltin (quý tộc) và macehualli (dân thường), đền thờ bách thần (với những vị thần như Tezcatlipoca, Tlaloc và Quetzalcoatl), hai hệ thống lịch xiuhpohualli (365 ngày) và tonalpohualli (260 ngày). Với dân cư Tenochtitlan, có vị thần bảo hộ Huitzilopochtli, kim tự tháp đôi, và nghệ thuật làm gốm.

Đế quốc Aztec

Đế quốc Aztec mở rộng quyền lực của mình trong thời kỳ hậu cổ điển tại Trung Bộ châu Mỹ. Nó được thành lập năm 1427 như một liên minh giữa ba thành bang Tenochtitlan, Texcoco, và Tlacopan, liên minh với nhau để cùng đánh bại thành bang Azcapotzalco, mà trước đó thống trị Thung lũng México. Không lâu sau, Texcoco và Tlacopan chỉ còn có vai trò hỗ trợ, trong khi Tenochtitlan nắm quyền lãnh đạo thực sự.

Trung Mexico trong thời kỳ trung đại và hậu trung đại

Các nhà nghiên cứu đang còn tranh cãi liệu thành phố khổng lồ Teotihuacan đã được người Nahuatl tới sinh sống từ trước, hay là họ đã tới sau thời kỳ cổ đại. Tất cả đều đồng ý rằng người dân tộc Nahua không phải là thổ dân vùng cao Mexico, nhưng họ dần dần di cư vào khu vực này từ nơi nào đó ở tây bắc Mexico. Khi Teotihuacan sụp đổ vào thế kỷ thứ 6, một số thành phố đã gia tăng quyền lực ở miền trung Mexico, bao gồm Cholula và Xochicalco, có thể là của người Nahuatl. Một nghiên cứu đã cho thấy rằng người Nahua ban đầu sống ở vùng Bajío quanh Guanajuato, tại đó họ đạt đỉnh điểm vào cuối thế kỷ thứ 6, sau đó dân số nhanh chóng giảm xuống trong một thời kỳ khô hạn sau đó. Sự suy giảm dân số của Bajío xảy ra trùng hợp với sự xâm nhập của các quần thể mới vào thung lũng Mêhicô, điều này cho thấy rằng đây là dấu hiệu của dòng chảy người Nahuatl đến khu vực này. Những người chuyển vào Trung Mexico đã chiếm chỗ của những người nói tiếng các ngôn ngữ Oto-Manguean khi họ truyền bá ảnh hưởng chính trị của họ về phía nam. Nền tảng của văn hóa Aztec sau này đã hình thành khi những người thợ săn hái lượm quen du canh du cư trước đây đã hòa trộn với nền văn minh phức tạp của Trung Bộ châu Mỹ, tiếp thu các hoạt động tôn giáo và văn hoá của nhau. Sau năm 900, trong giai đoạn Postclassic, một số địa điểm gần như chắc chắn có người Nahuatl đã trở nên mạnh mẽ. Trong số đó có các địa điểm Tula, Hidalgo, và các thành phố như Tenayuca, và Colhuacan ở thung lũng Mexico và Cuauhnahuac ở Morelos.

Giai đoạn di dân và sự hình thành Tenochtitlan

Trong các nguồn văn học dân gian từ thời thực dân thuộc địa, những người Aztecs đã mô tả việc họ đến Thung lũng Mexico. Tên Aztec (Nahuatl ''Aztecah'') có nghĩa là "người đến từ Aztlan", Aztlan là một địa điểm thần thoại về phía bắc. Do đó thuật ngữ áp dụng cho tất cả những người tuyên bố đã mang các di sản đến từ nơi huyền thoại này. Những câu chuyện di dân của bộ lạc Mexica cho biết họ đã đi du lịch với các bộ tộc khác bao gồm Tlaxcalteca, Tepaneca và Acolhua, nhưng cuối cùng thần Huitzilopochtli của họ lại cho họ tách khỏi các bộ tộc Aztec khác và lấy tên là "Mexica". Vào thời điểm họ đến, có rất nhiều thành bang Aztec trong khu vực. Thành có quyền lực nhất là Colhuacan ở phía nam và Azcapotzalco về phía tây. Tepanec của Azcapotzalco nhanh chóng trục xuất người Mexica ra khỏi Chapultepec. Năm 1299, vua Cocoxtli của Colhuacan đã cho phép họ định cư trong những rặng núi trống trải của Tizapan, tại đó cuối cùng họ đã bị hòa nhập vào nền văn hoá Culhuacan. Dòng tộc cao quý của Colhuacan bắt nguồn từ gốc rễ của thành phố Tula huyền thoại và bằng cách kết hôn với gia đình Colua, Mexica bây giờ cũng đã tiếp thu di sản này. Sau khi sống tại Colhuacan, người Mexica lại bị trục xuất và tiếp tục di cư. Theo truyền thuyết của người Aztec, vào năm 1323 người Mexica đã nhìn thấy một viễn cảnh về một con đại bàng đậu trên một cây xương rồng lấp lánh, ăn một con rắn. Viễn cảnh này chỉ cho họ vị trí xây nhà. Mexica thành lập thị trấn Tenochtitlan trên một hòn đảo nhỏ ẩm thấp ở Hồ Texcoco. Năm thành lập thường được coi là năm 1325. Năm 1376, triều đại hoàng gia Mexica được thành lập khi Acamapichtli, con của một người bố Mexica và mẹ Colhua, được bầu chọn là‘’Huey Tlatoani’’ đầu tiên của Tenochtitlan.

Các vị vua đầu tiên

Trong 50 năm đầu sau khi thành lập triều đại Mexica, Mexica là một chư hầu của Azcapotzalco, vốn đã trở thành một cường quốc trong khu vực dưới quyền của vua Tezozomoc. Mexica cung cấp cho Tepaneca các chiến binh cho các chiến dịch chinh phục thành công của Tepaneca trong khu vực và nhận được một phần của cống phẩm từ các thành phố bị chinh phục. Bằng cách này, uy tín và nền kinh tế của Tenochtitlan dần dần tăng lên.
Năm 1396, tại cái chết của Acamapichtli, con trai ông Huitzilihhuitl (Nahuatl: "lông chim hummingbird") trở thành người cai trị; kết hôn với con gái của Tezozomoc, và mối quan hệ với Azcapotzalco vẫn gần gũi. Chimaldopoca (tiếng Nahuatl: "Cô ấy hút thuốc lá như một cái khiên"), con của Huitzilihhuitl, trở thành vua của Tenochtitlan năm 1417. Năm 1418, Azcapotzalco bắt đầu một cuộc chiến chống lại Acolhua của Texcoco và giết lãnh tụ Ixtlilxochitl của họ. Mặc dù Ixtlilxochitl kết hôn với con gái của Chimalpopoca, lãnh đạo Mexica tiếp tục ủng hộ Tezozomoc. Tezozomoc qua đời vào năm 1426, và các con trai của ông bắt đầu một cuộc đấu tranh giành quyền cai trị Azcapotzalco. Trong cuộc đấu tranh giành quyền lực này, Chimalpopoca qua đời, có lẽ con của Tezozomoc, Maxtla, đã giết ông vì thấy đây là một đối thủ cạnh tranh.
Itzcoatl, anh trai của Huitzilihhuitl và chú của Chimalpopoca, được bầu làm tlatoani tiếp theo của Mexica. Mexica lúc đó đang có cuộc chiến tranh mở với Azcapotzalco và Itzcoatl đã kiến nghị liên minh với Nezahualcoyotl, con trai của lãnh tụ Ixtlilxochitl bị giết để chống lại Maxtla. Itzcoatl cũng liên minh với anh trai của Maxtla, Totoquihuaztli, người cai trị thành phố Tepanec của Tlacopan. Liên minh 3 bên của Tenochtitlan, Texcoco và Tlacopan đã bao vây Azcapotzalco, và vào năm 1428 họ phá hủy thành phố và giết chết Maxtla. Qua chiến thắng này, Tenochtitlan đã trở thành thành-bang thống trị trong Thung lũng Mêhicô, và liên minh giữa ba thành phố tạo ra tiền đề để xây dựng Đế chế Aztec.