Attila

Sự nghiệp

Attila sinh khoảng năm 395 đến 406 ở một nơi nào đó dọc theo bờ sông Volga (Atil), khi mà tộc người Hung Nô đang định cư ở vùng đất mà ngày nay là Hungary. Tên của ông có nghĩa là "Lũ trôi xa", hay "Người cha bé nhỏ".
Trở thành vua của người Hung Nô năm 433,
Attila cai trị cùng anh là Bleda (Hán Việt: Bố Lai Đạt. Chữ Hán: 布萊達). Năm 445, ông hạ sát Bleda để độc tôn ngôi vị Thiền Vu Hung Nô. Sử gia La Mã Priscus là người đầu tiên viết về Attila và nhận định rằng ông ăn mặc đặc biệt giản dị và hợp lý.
Bằng các chiến dịch quân sự ở nhiều vùng đất châu Âu, Attila đã gây dựng nên quê hương mới cho người Hung Nô, chiếm đất đai, cướp phá, bắt nô lệ và tàn sát. Trong các chiến dịch của Attila ngoài người Hung Nô còn có sự tham gia của các bộ lạc man tộc khác người Vadal, Ostrogoth, Gepider và Frank. Với lực lượng hùng hậu và đặc biệt là sự tinh nhuệ, dũng mãnh, thiện chiến của kỵ binh Hung Nô, Attila đã tàn phá đế quốc Đông La Mã (443, 447 - 48), tấn công Balkan và Hy Lạp (447-450), buộc người La Mã phải nộp vàng để cứu thủ đô Constantinopolis, chiếm xứ Gaule (nay là Pháp).  Vào miền Bắc nước Ý (451) và năm 451, Attila chạm trán với danh tướng La Mã là Flavius Aetius và vua người Visigoth là Theodoric I trong một trận đánh kịch liệt ở cánh đồng Catalaunique ở Đông Bắc nước Pháp. Trận chiến này có lẽ là bế tắc, hoặc là không quyết định kẻ thắng người thua do chính Flavius Aetius đề xuất, tuy nhiên nó phá vỡ tan nát cái huyền thoại về một ông vua Attila bất khả chiến bại. Ông rất tức giận trước chiến bại không thể đoán trước này, theo lời kể của "Biên niên sử xứ Gaul" (Chronica Gallica).
Chiến bại thảm hại tại Chalons là một đòn giáng sấm sét vào tinh thần toàn quân Hung Nô Thất bại này buộc ông phải lui binh về Hungary củng cố lực lượng và năm 452, ông lại xuất binh lại đánh sang đánh Bắc Ý. Sau một vài thắng lợi ban đầu như cuộc tấn công thành Aquileia của người La Mã, đội quân Hung Nô của Attila không chỉ chiếm thành phố thương mại trên biển Adriatic vốn được xem là bất khả xâm phạm, mà họ còn tàn phá Milano, Ticinum (sau này là Pavia), Verona, Mantova thậm chí còn kéo quân đến tận Rome. Hoàng đế La Mã Valentinianus III tháo chạy, chỉ riêng Giáo hoàng Lêô I trụ lại. Giáo hoàng đã gặp gỡ Attila và một cuộc đàm phán diễn ra, đây được coi là một trong những cuộc gặp gỡ nổi tiếng trong lịch sử và trở thành đề tài cho nghệ thuật văn học sau này,mặc dù không ai rõ nội dung cuộc gặp gỡ này, chỉ biết rằng ngay sau đó thì Attila cho rút quân, cuộc xâm lược này coi như thất bại. Dưới thời Attila, liên minh các bộ lạc Hung Nô đạt tới giai đoạn cực thịnh, sau khi Attila chết (453) liên minh này đã tan rã.

Cái chết

Năm 453 công nguyên, Attila cưới một phụ nữ người người German tên là Ildiko. Nổi tiếng về sự hung mãnh trên chiến trường nhưng bình thường, Attila ăn uống rất ít trong các bữa tiệc lớn. Tuy nhiên, ông đã dành cho mình một ngoại lệ trong ngày đại hỉ và uống rất nhiều rượu. Đêm đó, ông bị chảy máu mũi nhiều lần nhưng say tới mức không nhận ra và đã chết ngộp trong máu của chính mình. Xác chết của Attila được người hầu tìm thấy vào sáng hôm sau.
Chỉ một vài tháng sau cái chết của Attila, sự cai trị của người Hung Nô cũng sụp đổ. Họ rút về phía Đông và số còn lại sát nhập vào các dân tộc xung quanh. Thời kỳ hưng thịnh của tộc người Hung Nô xem như chấm dứt.