Làng Hậu Ái

Hành chính

Hậu Ái là một thôn rất cổ, trước kia gọi là làng Nhân Ái, sau đổi thành làng Hậu Ái như ngày nay. 
Đầu thế kỷ XIX làng là một trong số bảy làng Canh, thuộc tổng Hương Canh, huyện Từ Liêm - một trong tứ danh hương của huyện Từ Liêm xưa "Mỗ La Canh Cót".
Hiện nay, làng gồm có 4 đội (11 đến 14). Các xóm trong làng có tên Nôm là xóm Chùa, Đình, Trúc, Thích Gia, Bìm, Mả Đầu, Dộc, Điếm Trong, Điếm Ngoài

Lịch sử

Đình Hậu Ái thờ Thủy thần và người làng là Thái úy Đỗ Kính Tu. Ngài đỗ đầu khoa thi Tam giáo đời Lý Anh Tông (1138 - 1175), sau cùng Tô Hiến Thành phụ chính cho vua, được ban quốc tính. 
Ðình vốn là một ngôi đền cổ được dựng trên đất nhà Ngài để làm nơi thờ tự. Đến năm 1914, nhân dân tu sửa đền thành đình.

Kiến trúc

Ngôi đình Hậu Ái xây dựng trên khu đất cao, rộng giữa làng, phía trước có hồ rộng gọi là ao Đình, xung quanh có nhiều cây cổ thụ. 
Cổng đình có hai cột hoa biểu cao, phía trên mang hình lồng đèn, đắp tứ linh, hổ phù, tận cùng là bốn chim phượng hoàng chụm đuôi lại. Từ trụ biểu, xây tường ra hai bên, giữa tường trổ cửa phụ vòm cuốn, mái chồng diêm.
Qua hiên, vào sân hai bên là hai dãy tả vũ, hữu vu đều co sáu gian, tường hồi bít đốc, các vì kèo làm kiểu quá giang trên cột gạch.
Phía cuối sân là tòa đại đình dàn ngang năm gian, hai mái. Trên bờ nóc đắp đôi rồng chầu mặt trời. Bộ vì kèo kiểu năm hàng cột để mái trước đình mở rộng, các cột gắn bó với nhau theo kết cấu “thượng giường hạ kẻ”.

Các thành phần kiến trúc được chạm tứ linh (long, ly, quy, phượng), hổ phù, hoa lá với đường nét mềm mại theo phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Từ gian giữa đại đình chạy học về phía sau là tòa hậu cung tạo thành hình chữ “đinh”. Bộ khung hậu cung chắc chắn, các vì kèo theo kiểu ‘thượng giường hạ bẩy”, nhiều chỗ được chạm rồng, mây, hoa lá như ở đại đình. Hậu cung được ngăn đôi bằng hệ thống cửa bức bàn sơn son, vẽ hình rồng, phượng, rùa, lân.
Phía trong cung cấm có khám thờ với tượng thành hoàng Đỗ Kính Tu. Nhang án trên có long ngai, bài vị. Phía ngoài bầy bộ kiệu giá ngự, các đồ tự khí như bát bửu, cờ năm màu…
Trên thượng lương ghi rõ đình làm lại năm Giáp Dần, niên hiệu Duy Tân thứ 8. Kiến trúc đình Hậu Ái thuộc đầu thế kỷ XX và được bổ sung một số hiện vật như cuốn thần phả do tiến sỹ Nguyến Bá Đôn, người cùng xã Vân Canh, soạn năm Tự Đức thứ 12 (1859) cùng với sáu bức hoành phi và tám câu đối.

Di sản

Hậu cung đình Hậu Ái còn lưu giữ được 5 đạo sắc gồm: 3 đạo phong chung cho Thủy thần và Thái úy Đỗ Kinh Tu vào các ngày 24 tháng Một năm Tự Đức thứ 33 (1880), mồng một tháng Bảy năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), 11 tháng Tám năm Duy Tân thứ 3 (1909), 2 đạo phong riêng cho các vị thần, cùng vào ngày 25 tháng Bảy năm Khải Định thứ 9 (1924).
Trước cửa đình Hậu Ái có bia "Đồng Khấu thạch kiều bi ký" hình trụ với hai mặt chữ chân phương, xưa dựng ở ngoài đồng. Bia được lập vào ngày lành tháng Tám năm Vĩnh Hựu nguyên niên (1735), do người làng Kim Hoàng là tiến sĩ Trần Hiền soạn, ghi việc Trần Hiền cùng mẹ với hai bà vợ và nhiều quan chức góp tiền của xây dựng cầu Đá Năng (Đồng Trầm), cầu Đọ (trên đường sang Lại Yên) và cầu Ván (ở giữa đồng làng Kim Hoàng). Trong đình lại có 2 tấm bia từ Văn chỉ chuyển về, ghi danh những người Hậu Ái từng đỗ đạt.
Một số câu đối tại đình làng.
“Thánh địa đốc sinh hiền văn võ tài du vi quốc bảo.
Đăng sơn nan vãn nhật anh hùng phá giang lưu”
Nghĩa là:  “Nơi thánh địa ắt sinh ra người hiền. Mưu tài văn võ là của quí cho đất nước”
"Chính khí ngật ngang lưu, ẩn ước trùng ba nhân mã ảnh
Anh thanh tồn Lý sử, thanh cao di tượng tử phần gian"
Nghĩa là: "Chính khí trùm sông nước sóng dồn ẩn hiện bóng người ngựa. Danh thơm còn trong sử đời Lý nơi quê cũ còn pho tượng thanh cao"
"Kính tế lịch tam triều, danh lưu giản sách
Gian trịnh trì nhất tiết, khí tác giang hà"
Nghĩa là: "Giúp nước cứu đời trải qua 3 đời vua, tên tuổi ghi sử sách. Trung trinh giữ vững một tiết, chí khí sừng sững sông nước"
Cùng với đình Hậu Ái, ở địa phương vẫn còn giữ được phần mộ của Đỗ Kính Tu, gò Mả Am là phần mộ tổ của ông và Mả Nàng là nơi các tỳ thiếp chết theo ông. Đình Hậu Ái và khu lăng mộ Đỗ Kính Tu đều đã được Bộ VHTT xếp hạng di tích văn hóa lịch sử cấp quốc gia năm 1989.

Lễ hội

Lễ hội làng Hậu Ái được dân sở tại tổ chức hàng năm vào ngày 28 tháng 5 âm lịch.
Từ năm 1994 nhân dịp kỉ niệm 5 năm đình được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, nhân dân đặt lệ sau 5 năm, làng tổ chức hội qui mô lớn vào 3 ngày 6-8/2 âm lịch với đám rước kiệu truyền thống từ Đình làng ra khu lăng mộ Ngài.
Tại đình làng và mả Am, diễn ra các nghi lễ tưởng nhớ công đức của thành hoàng, sau đó là các trò vui dân gian,...Các gia tộc mang bánh tro, bánh dày, bánh chay... đến đình để mời những người tham dự.

Chùa Hậu Ái

Chùa làng Hậu Ái tên chữ là Đại Ý Tự. Căn cứ vào tấm bia "Hậu Phật bi ký" còn lưu lại nơi đây có thể đoán rằng chùa được xây từ trước năm 1733. 
Chùa Đại Ý cỏ từ thời Lê và đã trải qua nhiều lần sửa chữa, tôn tạo. Sau lần trùng tu năm 1993 dáng vẻ chủ yếu vẫn mang phong cách nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn. 
Chùa toạ lạc ở ven con đường DT143 nối ngã tư Canh với ngã tư Sơn Đồng. Mặt tiền khá hẹp nhưng khuôn viên dài và nở hậu.

Kiến trúc

Tam quan nằm cạnh gốc đa, gồm 3 cửa vòm quay về phía tây nam, không có gác chuông, khoang giữa xây hai tầng tám mái, tất cả đều đắp ngói ống giả.
Từ cổ̉ng vào theo một con đường thẳng lát gạch đỏ, khách đi giữa hai hàng cau gầy cao vút đến sân trước, bên trái có nếp nhà khách 5 gian. Toà tiền đường gồm 3 gian 2 dĩ, tường hồi bít đốc, kết nối với hậu cung thành hình chuôi vồ. Bên trái là ao và cánh đồng, bên phải là nhà tổ hình chuôi vồ cũng 5 gian, mặt nhìn ra phía đông nam nơi có cổng hậu.

Di sản

Hệ thống tượng Phật giáo trong chùa khá đầy đủ và đã được tô lại.
Trong chùa Đại Ý hiện lưu giữ được một bia đá đề 4 tên "Hậu Phật Bi Ký". Tấm bia khá nhỏ, mỗi mặt có 7 hàng chữ, mỗi hàng chỉ gồm 20 chữ. Bia được dựng ngày 12 tháng Ba năm Long Đức thứ hai (1733), về sau được lập lại ngày mồng 7 tháng Ba năm Minh Mệnh thứ sáu (1825). Nội dung văn bia ghi về việc vào niên hiệu Long Đức (1732-1734), bà Lê Thị, hiệu Từ Trí, vợ một viên Cẩn sự Tá long đã hiến cho làng 1 mẫu 9 sào ruộng, được dân sở tại tôn làm Hậu Phật.
Trong chùa còn một quả chuông đồng, trên đó có bài minh "Đại Ý Tự Chung" (chuông chùa Đại Ý) được khắc ngày 17 tháng Một năm Bính Thân niên hiệu Minh Mệnh (1836). Nội dung ghi việc đúc lại chuông và danh sách công đức, trong đó có Tuần phủ Hưng Hóa và cả nhiều người sống ở các phường thuộc tỉnh Hà Nội như Diên Hưng, Hà Khẩu...Bài minh chuông cũng cho biết ở thời vua Minh Mệnh làng Hậu Ái đã khá đông dân vì có tới 4 giáp, nhưng không ghi tên từng giáp. Căn cứ theo tài liệu khác thì đến sau đời Đồng Khánh (1886-1888) làng Hậu Ái có thêm một giáp mới, cụ thể gồm 5 giáp là: Đông, Đoài, Đoài Nhất, Đông Thượng, Đông Nguyễn.
Ngày 18 tháng 2 năm 2013 UBND TP Hà Nội đã xếp hạng chùa Hậu Ái là một Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.

Nhà lưu niệm Bác Hồ ở Hậu Ái

Xã Vân Canh có truyền thống cách mạng ngay từ buổi đầu cuộc kháng chiến chống Pháp. Từ những năm 1928 - 1929, một số thanh niên trí thức Vân Canh đã được các đồng chí Nguyễn Phong Sắc, Lều Thọ Nam dìu dắt vào con đường đấu tranh cách mạng. Từ cuối năm 1941, Vân Canh thành điểm an toàn của Xứ ủy Bắc kỳ. Một số chiến sỹ cộng sản Vân Canh đã mở trường Hứa Do ở làng Hậu Ái để thu hút thanh niên, thiếu niên vào trường học cánh mạng. Năm 1943, đồng chí Nguyễn Khang, quyền bí thư Xứ ủy khởi xướng phong trào Truyền bá quốc ngữ, lập Hội truyền bá quốc ngữ cho cả vùng Canh do nhà văn Trúc Khê làm hiệu trưởng, lấy trường Hứa Do làm trụ sở. Tháng 8.1945, khởi nghĩa giành chính quyền ở làng xong, quần chúng cách mạng vùng Canh do đồng chí Trương Thị Mỹ dẫn đầu đi giành chính quyền ở phủ lỵ Hoài Đức và thủ đô Hà Nội.
Tuy nhiên, tới gần cuối năm 1946, thực dân Pháp ngày càng bộc lộ dã tâm muốn xâm lược nước ta một lần nữa. Chúng bắt đầu gây hấn ở Hải Phòng, rồi Lạng Sơn và cả ở Thủ đô Hà Nội. Nguy cơ một cuộc chiến tranh trên phạm vi cả nước đã gần kề. Trước tình hình như vậy, nhiều đêm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra làm việc và nghỉ ở vùng ngoại ô Hà Nội. Tới đêm 26.11.1946, Hồ Chủ tịch đã cùng cơ quan chính thức chuyển đến làng Hậu Ái, khi đó thuộc vùng an toàn khu của Xứ ủy Bắc kỳ, cách Hà Nội hơn 10 km. Người cùng cơ quan bí mật ở và làm việc tại ngôi nhà của cụ Nguyễn Thông Phúc, một gia đình cách mạng. Khu đất của gia đình rộng ba sào rưỡi, có ngôi nhà chính gồm 2 tầng, được xây dựng từ năm 1922, là địa điểm của trường tư thục Hứa Do. Một số cán bộ cách mạng đã dạy và nhiều quần chúng cứu quốc đã học tập tại trường. Ngoài ra, trên khu đất này còn có một ngôi nhà thờ của chi họ và một dãy nhà ngang. Trước đó, ngày 4 - 5.3.1946, tại dãy nhà ngang này, Hội nghị Trung ương Đảng đã họp, thông qua quyết định ký Hiệp định Sơ bộ ngày 3.3.1946, tạm hòa với Pháp.
Không còn có thể hòa với Pháp được nữa, lần này trở lại ở và làm việc tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Lê Đức Thọ nhiều lần họp bàn, trao đổi, giải quyết nhiều công việc hệ trọng của đất nước, khẩn trương chuẩn bị cho cuộc kháng chiến. Tại căn phòng tầng 2 ngôi nhà chính của cụ Nguyễn Thông Phúc, trụ sở của trường Hứa Do cũ, trong thời gian từ ngày 26.11 - 3.12.1946, Hồ Chủ tịch đã ký nhiều văn kiện quan trọng, như Quyết định thành lập Bộ Lao động, Lời kêu gọi đồng bào thành lập Nghĩa thương để chuẩn bị cho kháng chiến lâu dài, và đặc biệt là ấn định hình phạt về tội đưa và nhận hối lộ.
Đến ngày 3.12.1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Vân Canh, chuyển về ở và làm việc tại làng Vạn Phúc, thị xã Hà Đông...