Trương Tu Đà

Cuộc đời

Thời niên thiếu theo Sử Vạn Tuế đánh Tây Thoán, có công được phong nghi đồng, ban thưởng của cải ba trăm đoạn. Sau khi Tùy Dương đế kế vị, Hán vương Dương lượng tại Tịnh Châu làm loạn, Trương Tu Đà theo Dương Tố bình loạn, thêm chức khai phủ.
Năm thứ 6 Đại Nghiệp (610), đảm nhiệm Tề quận thừa (phía đông Kim Sơn Tế Nam). Lúc này Tùy Dương đế chuẩn bị chiến dịch Cao Câu Ly Liêu Đông lần thứ nhất, bách tính mất mùa lại gặp đói kém, giá cả thóc gạo lên nhanh, Trương Tu Đà muốn mở kho chẩn cấp, thuộc hạ đều nói: "Cần chờ đợi triều đình chiếu sắc, không thể tự tiện chẩn tai." Trương Tu Đà nói: "Nay đế tại xa, đi sứ vãng lai, tất thời gian vùi lấp. Bách tính khổ sở vô cùng, như đợi chiếu đến, thân xác vùi khe rãnh vậy. Ta như bị cái này hoạch tội, chết không chỗ hận." Thế là trước mở kho sau đó dâng thư nhận tội, Dương đế biết được về sau, cũng không trách tội.
Năm thứ 7 Đại Nghiệp (611) Vương Bạc người Trâu Bình (đông Kim Sơn bắc Trâu Bình) khởi sự, tự xưng "Tri sự lang". Tụ kết liều mạng mấy vạn người, khấu cướp vào biên giới quận. Quan quân đến chinh phạt, bại nhiều thắng ít. Trương Tu Đà phát binh bình loạn, Vương Bạc dẫn quân xuôi nam, chuyển đánh Lỗ Quận (đông Kim Sơn Duyện Châu). Trương Tu Đà theo đuôi đến dưới núi. Vương Bạc tự tin quá khứ liên tục đắc thắng dễ dàng không có phòng bị. Trương Tu Đà tuyển tinh nhuệ trong quân, đánh xuất kỳ bất ý, đem Vương Bạc đánh tan, thừa thắng chém đầu mấy ngàn thủ cấp. Vương Bạc tụ hợp vong tán chỉ được hơn vạn người, bị ép về bắc qua sông đào vong. Trương Tu Đà truy kích đến Lâm Ấp (nay là bắc Tế Nam thị) lại phá đi, trảm hơn năm ngàn thủ cấp, lấy được súc vật tính đến hàng vạn. Lúc này thiên hạ thái bình lâu ngày các châu quận nhiều không luyện binh, duy có Trương Tu Đà dũng cảm quyết đoán thiện chiến. Thân là chủ tướng lại quan tâm thuộc hạ, có được quân tâm, người đương thời bình là danh tướng.
Năm thứ 9 Đại Nghiệp (613), Vương Bạc lại liên hợp mấy tên giặc Liên Đậu Tử (Lỗ Kháng) Tôn Tuyên Nhã, Thạch Trực Đồ, Hách Hiếu Đức tổng cộng hơn mười vạn tấn công Chương Khâu (đông Kim Sơn tây bắc Chương Khâu Tây Bắc). Trương Tu Đà phái thuỷ quân đoạn phía sau đường Tân Lương, tự mình dẫn mã bộ hai vạn quân tập kích, đại phá, quân giặc tán đi. Quân phản loạn thối lui đến Tân Lương lại bị thuỷ quân hai mặt giáp công, lấy được đồ quân nhu không thể tính toán. Dương đế cực kỳ vui mừng hạ chiếu biểu dương, lệnh sứ giả vẽ hình các tướng lĩnh chủ yếu của Trương quân về thượng tấu, treo trong cung cho các quan xem.
Cùng năm, tướng giặc Bùi Trường Tài, Thạch Tử Hà tụ binh hai vạn, lặng lẽ tới gần dưới thành tung binh đánh mạnh. Trương Tu Đà không kịp triệu tập quận binh (quận binh triều Tùy khác với phủ binh, nửa binh nửa nông, thời chiến là binh, thời bình tham gia sản xuất), liền tự mình dẫn năm kỵ tiến đến nghênh chiến. Tặc binh thấy Trương Tu Đà ít người, tiến lên vây công, vây quanh hơn trăm người, Trương Tu Đà thân trúng vô số vết thương, dũng khí mãnh liệt. Lúc này binh trong thành đến, quân giặc tạm lui bước, Trương Tu Đà đốc quân phục chiến, Bùi Trường Tài thua chạy. Sau đó tặc soái Tần Quân Hoằng, Quách Phương Dự mấy người hợp quân vây Bắc Hải (đông Kim Sơn Ích Đô), thế rất mạnh, Trương Tu Đà nói với thuộc hạ chúng tướng: "Giặc tự cho mình mạnh, nghĩ rằng ta không thể cứu, ta nay đến nhanh, tất phá vậy." Chúng tướng cũng không dám tiếp lời, chỉ có dũng tướng La Sĩ Tín cùng Tần Thúc Bảo xin chiến. Thế là chọn lựa tinh binh, nhanh chóng hành quân, tặc binh quả nhiên không có phòng bị, đánh một trận đại phá giặc, trảm mấy vạn cấp, lấy được đồ quân nhu ba ngàn lượng. Ti đãi thứ sử Bùi Thao thượng tấu, Dương đế sai sứ đến khao thưởng.
Năm thứ 10 Đại Nghiệp (614) tướng giặc Tả Hiếu Hữu dẫn binh mười vạn, đóng đồn ở Tồn Cẩu Sơn (đông Kim Sơn, Đông Bắc Chiêu Viễn). Trương Tu Đà mang Bát phong doanh đến, lại phân binh giữ nơi yếu hại. Tả Hiếu Hữu thấy tình thế quẫn bách, tự trói đến hàng. Bè đảng Giải Tượng, Vương Lương, Trịnh Đại Bưu, Lý Uyển đến hàng vạn mà tính, đều bị Trương Tu Đà một mình bình định, uy chấn đông hạ. Lấy công thăng làm Tề quận thông thủ, lĩnh Hà Nam đạo mười hai quận truất trắc thảo bộ đại sứ. 
Lúc này lại có giặc Lư Minh Nguyệt mang hơn mười vạn quân rình mò xâm nhập Hà Bắc, đóng quân ở Chúc A lúc (Kim Sơn đông Vũ thành Tây Nam), Tu Đà chặn đánh, giết mấy ngàn người. Giặc Lữ Minh Tinh, Soái Nhân Thái, Hoắc Tiểu Hán hơn vạn người quấy rầy Tế Bắc, Trương Tu Đà tiến quân đánh đuổi. Chiêu mộ binh tướng chinh phạt quân Ngoã Cương Địch Nhượng, trước sau hơn ba mươi trận chiến, mỗi trận tất thắng. Lại phong là Huỳnh Dương thông thủ.
Lúc này Lý Mật du thuyết Địch Nhượng đánh lấy Lạc Khẩu thương, Địch Nhượng vốn rất kiêng kị Trương Tu Đà không dám tiến quân. Tại Lý Mật lặp đi lặp lại khuyên bảo, Địch Nhượng mới cùng Lý Mật dẫn binh bức Huỳnh Dương, Trương Tu Đà dẫn binh chống cự. Địch Nhượng sợ hãi, dẫn binh lui bước, Trương Tu Đà thừa thắng xông lên đuổi về bắc hơn mười dặm. Lúc này Lý Mật trước đó phục mấy ngàn người trong rừng, đột nhiên bạo khởi đánh lén, Trương Tu Đà bộ không có phòng bị bị đánh bại. Lý Mật cùng Địch Nhượng hợp quân vây khốn, Trương Tu Đà dũng mãnh hơn người, một ngựa phá vây mà ra, nhưng tả hữu không thể ra hết, thế là thúc ngựa vào rừng cứu viện. Lui tới mấy lần, chúng đều bại tán, Trương Tu Đà ngửa mặt lên trời thở dài: "Binh bại như thế, sao gặp mặt thiên tử?" Thế là xuống ngựa tử chiến, lúc này đã năm mươi hai tuổi. Bộ đội sở thuộc binh sĩ biết được tin chết, khóc cả mấy ngày không thôi. Việt Vương Dương Đồng phái Tả Quang Lộc đại phu Bùi Nhân Cơ chiêu an bộ hạ. Tùy Dương đế khiến cho con là Nguyên Bị thống binh của cha, Trương Nguyên Bị lúc ấy tại Tề quận, trên đường gặp giặc, chiến tử. 

Bài minh trên bia mộ

Bia mộ Trương Tu Đà sau này đào được ở Hà Nam Linh Bảo, hình vuông, bằng đá xanh, dài rộng 58 centimet. Trên bia khắc văn chữ Khải: "Đại Tùy cố Tề quận thông thủ Nam Dương Trương phủ quân mộ chí chi minh", bốn bên là chữ Thảo. Mộ chí minh văn 30 hàng, mỗi hàng 30 chữ, thư pháp là hành giai.