Xuân Phương, Xuân Trường

Lịch sử tên gọi

Lịch sử sử xã Xuân Phương bắt đầu từ làng Trà Lũ và làng Phú Nhai.
Làng Trà Lũ khởi tạo là quá trình hình thành ấp, rồi thành làng và lớn nhất là xã. Sau này khi dân số đông, tôn giáo phức tạp  lại chia tách thành các thôn xã.
Cần phân biệt với Tổng Trà Lũ mà xã Trà Lũ là một bộ phận.
(Tổng Trà Lũ có 8 xã, phường là: Trà Lũ, Lạc Nghiệp, Vạn Lộc, Trà Khê, Quần Cống, Hoành Vực, Chuỳ Trà, phường thuỷ cơ Trà Lũ. Đầu thế kỷ XX đổi tên xã Hoành Vực thành xã Thọ Vực; xã Chuỳ Trà thành xã Thanh Trà (sau lại đổi Thanh Trà thành Thanh Khê); xã Quần Cống thành xã Thiên Thiện; Chia xã Trà Lũ làm Trà Lũ Đông, Trà Lũ Đoài, Trà Lũ Bắc, Trà Lũ Trung và lấy trại Nam Điền thuộc xã Trà Lũ Trung lập thành xã Nam Điền. Bỏ phường thuỷ cơ Trà Lũ.)
Về tên gọi Trà Lũ được giải thích như sau:
Theo gia phả Họ Trần xã Xuân Trung, Trà Lũ xã chí thì vốn dân Trà Lũ di cư từ làng Lủ (Lũ) (Có tài liệu ghi rằng từ xã Phượng Lủ, phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, nay là xã Kim Thi, tỉnh Hưng Yên. Cũng có giả thiết khác từ làng Lủ xã Kim Lũ, tổng Khương Đình, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín nay là phường Đại Kim - Hoàng Mai - Hà Nội) khai phá đầu tiên vào giữa thế kỷ XV, lấy một phần tên làng cũ đặt cho đất mới là Trà Lũ. Những vị tổ mở đất còn để lại di huấn cho con cháu câu ca dao về sự việc này, nhắc nhở con cháu không quên quê gốc:
"Chữ Kim đổi lấy chữ Trà
Còn một chữ Lũ để mà làm ghi."
Năm Thành Thái thứ 1 (1889) do việc tăng đinh, bổ sưu - nộp thuế mà các Giáp giáo - Họ đạo (theo đạo Công giáo) của ba thôn hợp thành thôn Đoài (Trà Lũ Đoài trừ Phú Nhai).
Năm Duy Tân thứ 9 (1915), 4 thôn của Trà Lũ tách thành 4 xã: Trà Bắc (Trà Lũ Bắc nay thuộc Xuân Bắc). Trà Đông (Trà Lũ Đông nay thuộc Xuân Phương), Trà Trung (Trà Lũ Trung nay thuộc Xuân Trung), Trà Đoài (Trà Lũ Đoài, các họ Thôn Đông, Thất Sự, Thánh Tâm nay thuộc Xuân Phương).
Làng Phú Nhai vốn thuộc tổng Thủy Nhai (Gồm các xã Thuỷ Nhai, Trung Lễ, Hạ Linh, Trung Linh, An Cư, Phú Đường, Phú Nhai, Lục Thuỷ, Thượng Miêu, Nhật Hy, Bùi Chu, Hoành Quán, phường thuỷ cơ An Cư. Đầu thế kỷ XX chia tách xã Phú Đường thành hai xã mới là Liên Thuỷ và Phú An; Tách xã Thuỷ Nhai thêm thôn Thuỷ Nhai Trung; Đổi tên xã Thượng Miêu thành xã Thượng Phúc; Chia xã Nhật Hy thành hai xã Nhật Hy Thượng và Xuân Bảng). Do buổi đầu đến khai hoang, người Trà Lũ chọn những nơi đất cao để lập làng, chọn những rẻo đất màu mỡ để canh tác mà không quan tâm đến vị trí xa hay gần. Vì thế đất đai Trà Lũ từng kéo xuống tận đến khu vực Giao Thủy, giáp đất Hải Hậu ngày nay. Đây là nguyên nhân dẫn tới hiện tượng đất đai Trà Lũ xen kẽ với nhiều làng xã, tục gọi là cài răng lược.
Chẳng hạn trong khi người Trà Lũ còn mải mê tìm những mảnh đất ở xa màu mờ, thì khu vực Vụng Thuyền Chài nằm giữa các thôn Trà Lũ Trung, Trà Lũ Bắc, Trà Lũ Đông được người xã Thủy Nhai cắm mốc, về sau người xã Thủy Nhai mới kéo đến khai khẩn, định cư và thành lập trại Phú Nhai. 
Cho đến trước khi sát nhập Phú Nhai vào Trà Lũ, đất Trà Lũ vẫn có hình thế đặc biệt
“ Ba thôn Trà Lũ bò ra ngoài
Một thôn Phú Nhai, nhai vào giữa”

Năm 1948,  Trà Trung, Trà Bắc, Trà Đông, Trà Đoài và Phú Nhai hợp nhất lại thành xã Trà Phú, sự chia cắt của Trà Lũ bị xoá bỏ.
Năm 1950, Trà Phú tách thành Xuân Bắc và Trà Phú.
Năm 1952, Trà Phú đổi thành Xuân Phương.
Năm 1956, Xuân Phương lại tách thành Xuân Phương và Xuân Trung.
Như vậy, đến thời điểm này:
Làng Trà Lũ xưa đã nằm trong các đơn vị hành chính xã Xuân Bắc, Xuân Phương, Xuân Trung và một phần trại Nam Điền nay thuộc Xuân Vinh hiện nay.
Giáo xứ Phú Nhai là theo địa dư tôn giáo gồm làng Phú Nhai và các giáo họ thuộc làng Trà Lũ Đoài xưa.