Khoái Triệt

Khoái Triệt (蒯徹) là biện sĩ du thuyết cuối thời nhà Tần, đầu thời Tây Hán trong lịch sử Trung Quốc. Ông được xem là người đầu tiên đưa ra ý tưởng chia ba thiên hạ, tạo thế chân vạc giữa các chư hầu. Cuộc đời hoạt động của Khoái Triệt gắn liền với việc đi du thuyết.
Trong Sử ký, Tư Mã Thiên vì kiêng tên huý của Hán Vũ Đế là Lưu Triệt nên viết tên ông là Khoái Thông (蒯通). Cũng vì vậy nhiều tài liệu đời sau quen chép theo Sử ký và gọi ông là Thông.

Bình luận

Khoái Triệt chán ghét nhà Tần tàn bạo, ông muốn cứu đất Phạm Dương quê hương ông không phải đổ máu nên khuyên viên lệnh hàng Vũ Thần. Có lẽ nhận ra Vũ Thần kém năng lực, ông đã không thờ Vũ Thần. Sau đó trong cuộc chiến Hán - Sở, Khoái Triệt lại chứng kiến một Hạng Vũ cũng tàn bạo như nhà Tần và một Lưu Bang quỷ quyệt, tráo trở. Ông chán ghét những nhà cai trị lúc đó, mong muốn tìm một nhân tố mới và ông đã chủ định đặt niềm tin vào Hàn Tín. Sự thiếu quyết đoán của Hàn Tín khiến Khoái Triệt trở thành người bất đắc chí.

Có nên phản Hán?

Hậu thế có những ý kiến tiếc cho Hàn Tín không theo lời Khoái Triệt nên để lại mối hận ngàn năm, lặp lại bi kịch của Văn Chủng thời Xuân Thu. Nếu Hàn Tín làm theo kế của ông, thế chia ba thiên hạ được thực hiện. Với công lao, tài năng chinh phục suốt từ Nguỵ, Đại, Triệu, Tề, Yên, xét theo tài dùng binh, Hàn Tín không có địch thủ trong số các tướng của Lưu Bang. Chiến sự giằng có giữa 3 ông vua với 3 tính cách khác nhau sẽ rất khó đoán kết cục.
Tuy nhiên, lại có ý kiến theo hướng khác, như Nguyễn Tử Quang trong sách Tam Quốc bình giảng. Theo ý kiến này, kế của Khoái Triệt là không khả thi với Hàn Tín. Sở dĩ Hàn Tín có thể đánh được Nguỵ, Đại, Triệu, Tề và dụ hàng Yên là nhờ uy tín của Lưu Bang, còn bản thân Hàn Tín không có được uy tín như vậy. Do đó nếu Tín chủ trương phản Hán sẽ bị mọi người phản đối.
Ý kiến của tác giả Tam Quốc bình giảng có phần chưa thoả đáng, nếu xét tới lời Khoái Triệt cãi lý với Lưu Bang: "Nhà Tần mất con hươu, thiên hạ cùng nhau đuổi bắt... Những kẻ mài giáo, cầm mũi nhọn, muốn làm điều bệ hạ đã làm cũng rất nhiều,... Bệ hạ có thể nấu tất cả được không?" Thời loạn lạc từ khi Trần Thắng nổi dậy tới khi Lưu Bang diệt Hạng Vũ chỉ có hơn 7 năm (209 - 202 TCN) nhưng chính lệnh trong thiên hạ liên tục thay đổi, tại hầu hết các nước chư hầu: Tần, Triệu, Tề, Sở, Yên, Nguỵ cũng liên tục đổi chủ, ai mạnh thì lên. Bởi thế khi chiến tranh liên miên chưa rõ kết cục, lòng người chưa định, không thể khẳng định uy tín của Lưu Bang, Hạng Vũ và Hàn Tín với toàn thể thiên hạ, ai cao hơn.

Tương quan lực lượng

Trước Gia Cát Lượng, không chỉ có Khoái Triệt đề ra ý tưởng chia ba thiên hạ. Ngay trước khi Khoái Triệt khuyên Hàn Tín làm điều này, sứ giả của Hạng Vũ là Vũ Thiệp cũng đã có gợi ý Tín làm điều tương tự. Tuy nhiên, có thể do Vũ Thiệp là người của Hạng Vũ nên đời sau thường coi ý tưởng này gắn với tên tuổi ông hơn.
Khoái Triệt nảy ra ý tưởng chia ba thiên hạ theo thế chân vạc, nhưng mưu kế của ông không được thi hành. Về sau, đến thời Tam Quốc, Gia Cát Lượng theo giúp Lưu Bị đã thi hành thành công ý tưởng này.
Tuy nhiên, xét theo thực tế thì quan hệ chính trị và thực lực giữa 3 phe thời Tam Quốc sau này không giống với 3 phe như thời Khoái Triệt. Thời Tam Quốc, nước Nguỵ là giàu có về người và của và có đất đai rộng hơn cả. Đối chiếu với bản đồ thời Chiến Quốc, đất đai của Thục Hán chỉ gồm nửa phía tây của nước Tần, của Đông Ngô chỉ gồm phía nam của nước Sở (và thêm phần mở rộng xuống Bách Việt), trong khi đó Tào Nguỵ chiếm toàn bộ trung nguyên, gồm có Hàn, Triệu, Nguỵ, Tề, Yên, phía đông nước Tần và phía bắc nước Sở. Như vậy Tào Nguỵ có ưu thế rõ rệt và luôn ở thế mạnh hơn so với Thục và Ngô. Thực lực về nhân tài, vật lực của Thục chỉ có Ích châu, được xem là yếu hơn cả Ngô và sau khi thế hệ "khai lập" chết đi thì "nước Thục không có đại tướng". Thời Hán Sở, thế Tam Quốc nếu hình thành sẽ cân bằng hơn: Lưu Bang chiếm Tần, Hàn, Nguỵ; Hạng Vũ chiếm đất Sở đất rộng người đông (nước Sở đã thôn tính toàn bộ đất Ngô, Việt, Lỗ, Trần, Sái... phía đông); Hàn Tín chiếm Yên, Tề, Triệu. Như vậy không ai trong số ba người này chiếm được toàn bộ trung nguyên giàu có và do đó khó xác định ai có ưu thế hơn so với hai người kia.
Xét theo năng lực cá nhân, so với Lưu Bang, bản lĩnh chính trị của cả Hạng Vũ lẫn Hàn Tín đều không bằng, song xét về quân sự thì Lưu Bang thua hai người. Khi không có Hàn Tín giúp sức, Lưu Bang dù có đánh úp Hạng Vũ ở Dương Hạ (sau hoà ước Hồng Câu), vẫn bị Hạng Vũ đánh cho tơi tả ở Cố Lăng. Các tướng Anh Bố, Chu Bột, Phàn Khoái, Tào Tham... đều không thể so sánh với Hàn Tín. Những người đó hợp lại thậm chí không đánh nổi Hạng Vũ nên càng không thể thắng Hàn Tín.
Trong thế chia ba đó, lại có một người trung lập khác có thực lực có thể lại đóng vai trò quyết định cục diện: Bành Việt ở Đại Lương. Việt từng theo Tề rồi theo Hán, song chỉ hợp tác từ xa, ngoài chiến trường, chưa từng chịu về dưới trướng Lưu Bang như Phàn Khoái. Địa bàn Đại Lương lại nằm giữa Lưu - Hạng – Hàn. Do đó đây sẽ là đối tượng để cả ba nước tranh thủ trong cuộc chiến.
Nếu cuộc chia cắt kéo dài bất phân thắng bại trong nhiều năm, phe Lưu Bang sẽ bất lợi hơn cả vì Lưu Bang là người đã rất cao tuổi (mất năm 195 TCN – 63 tuổi), trong khi Hàn Tín và Hạng Vũ còn trẻ. Thực tế cho thấy khi Lưu Bang mất đi, một nhà Hán đã thống nhất thiên hạ vẫn bị nghiêng ngả, vì vậy trong thế chia ba, cái chết của Lưu Bang có thể sẽ là bước ngoặt của cuộc chiến Lưu - Hạng – Hàn.