Khủng hoảng eo biển Thổ Nhĩ Kỳ

Tầm quan trọng của eo biển

Hai cửa ngõ giữa Biển Đen và Địa Trung Hải, Dardanelles và Bosphorus, rất quan trọng khi là tuyến giao thương từ Biển Đen đến các cảng trên khắp thế giới cho Thổ Nhĩ Kỳ và các nước láng giềng Biển Đen khác: Liên Xô, Romania và Bulgaria, cả ba trong đó được liên kết quân sự. Các eo biển cũng phục vụ như là một thành phần quan trọng của chiến lược quân sự; Bất cứ ai nắm quyền kiểm soát giao thông qua eo biển đều có thể sử dụng nó làm lối ra hoặc điểm tập trung lực lượng hải quân đi qua và từ Biển Đen.

Bên lề về chính trị

Cuộc xung đột bắt nguồn từ mối quan hệ Xô-Thổ, cả trước và trong Thế chiến thứ hai. Cho đến nửa cuối thập niên 1930, quan hệ Nga-Thổ vẫn ấm áp và có phần huynh đệ. Các hóa thân trước đây của hai quốc gia, Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ của Quốc hội lớn và Bolshevik, đã hứa sẽ hợp tác với nhau trong Hiệp ước Moscow.
Công ước Montreux về Chế độ Eo biển được triệu tập vào năm 1936, với các quốc gia Úc, Bulgaria, Pháp, Đức, Hy Lạp, Nhật Bản, Liên Xô, Thổ Nhĩ Kỳ, Vương quốc Anh và Nam Tư tham dự, để xác định việc xử lý eo biển Thổ Nhĩ Kỳ cả về quân sự và quy định. Đó là cuộc đàm phán mới nhất về hai tuyến đường thủy. Các hiệp ước và hội nghị trước đây đã được thực hiện trong các giai đoạn của thế kỷ 19 và 20. Vấn đề đã được tái sinh một lần nữa với sự trỗi dậy của Phát xít Ý và các chính sách bành trướng của nó cũng như nỗi sợ rằng Bulgaria sẽ tự mình xử lý các vấn đề này. Sau khi ký kết hiệp ước, vào ngày 20 tháng 7 năm 1936, Thổ Nhĩ Kỳ được phép tái vũ trang và điều chỉnh các eo biển. Hiệp ước cũng rõ ràng cấm việc đi qua eo biển bởi các tàu không thuộc bất kỳ quốc gia nào trong Biển Đen. Trong suốt cuối những năm 1930 và đến những năm 1940, Stalin liên tục thách thức các thỏa thuận đạt được theo công ước 1936, yêu cầu sớm nhất là vào năm 1939 để có câu trả lời thay thế. Ông đề nghị kiểm soát chung Thổ Nhĩ Kỳ và Liên Xô về eo biển. Sau khi ký Hiệp ước Molotov-Ribbentrop với Đức Quốc xã, Bộ trưởng Ngoại giao Liên Xô Vyacheslav Molotov đã thông báo cho các đồng nghiệp Đức về mong muốn của mình để kiểm soát chặt chẽ các eo biển và thiết lập một căn cứ quân sự ở gần họ.

Tranh chấp biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ

Liên Xô mong muốn biên giới Thổ Nhĩ Kỳ-Liên Xô trong Khu vực Đông Anatolia được bình thường hóa theo cách có lợi cho bản thân Armenia và Gruzia. Phó thủ tướng Lavrentiy Beria đã vào tai Stalin, tuyên bố rằng lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây nam Georgia đã bị người Thổ Nhĩ Kỳ đánh cắp khỏi Gruzia trong thời kỳ Ottoman. Nếu lý thuyết có mục đích của Beria được Thổ Nhĩ Kỳ đồng ý, ảnh hưởng của Liên Xô đối với Biển Đen và Trung Đông sẽ tăng lên và trong quá trình đó, làm giảm ảnh hưởng của Đế quốc Anh ở khu vực sau. Cuộc tranh luận đã được rút lại cùng với sự dè dặt của Liên Xô về chế độ của eo biển vào tháng 5 năm 1953.

Khủng hoảng

Căng thẳng giữa Liên Xô và Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng lên khi Thổ Nhĩ Kỳ cho phép các tàu hải quân ngoài Biển Đen, bao gồm cả Đức Quốc xã và Phát xít Ý, với các phi hành đoàn và dân sự vượt qua eo biển trong Thế chiến II. Sau khi quân Đồng minh đánh bại Đức Quốc xã, Liên Xô đã trở lại vấn đề vào năm 1945 và 1946. Trong suốt năm 1946, các nhà ngoại giao Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ thường xuyên trò chuyện về vấn đề này. Chuyến thăm ngày 6 tháng 4 năm 1946 của tàu chiến Mỹ USS Missouri càng khiến Liên Xô tức giận. Con tàu đã đến khu vực theo lời giải thích rằng nó đang đưa ra cái xác của nhà Đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ quá cố, một yêu sách đã bị Liên Xô bác bỏ là trùng hợp ngẫu nhiên.

Ý kiến của Liên Xô đã làm rõ

Vào ngày 7 tháng 8 năm 1946, Liên Xô đã trình bày một lưu ý cho Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ bày tỏ rằng cách Thổ Nhĩ Kỳ xử lý các eo biển không còn thể hiện lợi ích an ninh của các quốc gia gần Biển Đen. Điều này đã thu hút sự chú ý vào những dịp mà tàu chiến của Ý và Đức đã đi qua eo biển mà không có xung đột (các tàu Đức chỉ bị lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ bắt giữ khi nước này tuyên chiến với Đức vào ngày 23/2/1945). Ghi chú kết luận rằng chế độ của các eo biển không còn đáng tin cậy và yêu cầu Hiệp ước Montreux phải được xem xét lại và viết lại trong một hội nghị quốc tế mới.
Khi vấn đề được đưa ra tại Hội nghị Potsdam, Tổng thống Hoa Kỳ, Harry S. Truman, cho biết câu hỏi về những khó khăn là vấn đề chính trị trong nước liên quan đến Thổ Nhĩ Kỳ và Liên Xô, và cần được hai bên liên quan giải quyết. Khi cuộc tranh luận nóng lên trong những ngày diễn ra Potsdam, Hoa Kỳ quyết định không muốn các eo biển rơi vào tay Liên Xô, vì nó sẽ cho Liên Xô một cửa ngõ chiến lược lớn giữa Biển Đen và Địa Trung Hải và có thể dẫn đến Thổ Nhĩ Kỳ sẽ theo cộng sản. Trong một bức điện tín bí mật do Hoa Kỳ dưới thời Ngoại trưởng Dean Acheson gửi cho các nhà ngoại giao ở Paris, ông đã giải thích lập trường của Mỹ về vấn đề này.
Dean Acheson
 Theo chúng tôi, mục tiêu chính của Liên Xô là giành quyền kiểm soát Thổ Nhĩ Kỳ. Chúng tôi tin rằng nếu Liên Xô thành công trong việc đưa vào lực lượng vũ trang Thổ Nhĩ Kỳ với mục đích phô trương là thực thi quyền kiểm soát chung eo biển, Liên Xô sẽ sử dụng các lực lượng này để giành quyền kiểm soát Thổ Nhĩ Kỳ. Do đó, theo quan điểm của chúng tôi, đã đến lúc chúng ta phải quyết định rằng chúng ta sẽ chống lại bằng mọi cách để chúng ta chống lại sự xâm lược của Liên Xô và đặc biệt, bởi vì trường hợp của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ rất rõ ràng, bất kỳ sự xâm lược nào của Liên Xô chống lại Thổ Nhĩ Kỳ. Khi thực hiện chính sách này, lời nói và hành động của chúng tôi sẽ chỉ mang đến niềm tin cho Liên Xô nếu chúng được xây dựng dựa trên nền tảng của niềm tin và quyết tâm từ phía chúng tôi rằng chúng tôi không thể cho phép Thổ Nhĩ Kỳ trở thành đối tượng xâm lược của Liên Xô.
 – Dean Acheson, bức thư tín gửi Bộ trưởng Ngoại giao tại Paris - ngày 8 tháng 8 năm 1946
 Vào ngày 20 tháng 8 năm 1946, Acheson dưới quyền đã gặp gỡ mười lăm nhà báo để giải thích sự cấp bách của tình hình và đưa ra ý kiến của Chính phủ Hoa Kỳ.
Trong khoảng thời gian vài tháng từ mùa hè đến mùa thu năm 1946, Liên Xô đã tăng cường sự hiện diện của hải quân ở Biển Đen, để các tàu Liên Xô thực hiện các cuộc diễn tập gần bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ. Một số lượng đáng kể binh lính mặt đất đã được phái đến Balkan. Buckling dưới áp lực gắn kết từ Liên Xô, trong một vài ngày Thổ Nhĩ Kỳ đã kêu gọi Hoa Kỳ viện trợ. Sau khi tham khảo ý kiến của chính quyền, Tổng thống Truman đã gửi một lực lượng đặc nhiệm hải quân đến Thổ Nhĩ Kỳ. Vào ngày 9 tháng 10 năm 1946, chính phủ tương ứng của Hoa Kỳ và Vương quốc Anh đã tái khẳng định sự ủng hộ của họ đối với Thổ Nhĩ Kỳ. Vào ngày 26 tháng 10, Liên Xô đã rút yêu cầu cụ thể về một hội nghị thượng đỉnh mới về kiểm soát Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ (nhưng không phải ý kiến của nó) và sau đó không lâu sau đó đã rút hầu hết các lực lượng quân sự đáng sợ khỏi khu vực. Thổ Nhĩ Kỳ bỏ chính sách trung lập và chấp nhận USD 100 triệu $ trong viện trợ kinh tế và bảo vệ Tổ từ Mỹ vào năm 1947 dưới sự Chủ thuyết Truman kế hoạch chấm dứt sự lây lan ảnh hưởng của Liên Xô vào Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp. Hai quốc gia nói trên đã gia nhập NATO vào năm 1952.

Cuộc tranh luận tiếp diễn (1947 - 1953)

Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ đã bổ nhiệm một đại sứ mới tại Moscow, Faik Akdur, vào tháng 11/1946. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ İsmet İnönü chỉ thị Akdur chỉ tập trung vào phát triển hơn nữa quan hệ với Liên Xô. Akdur cũng đặc biệt bị cấm tham gia vào các cuộc đàm phán liên quan đến eo biển nếu chúng xảy ra.
Hoa Kỳ đề xuất rằng một hội nghị quốc tế được tổ chức để quyết định số phận của Dardanelles và Bosphorus một lần và mãi mãi. Điều này đảm bảo một phản hồi từ Đại sứ Liên Xô lúc đó tại Thổ Nhĩ Kỳ, S. Vinogradov, dưới hình thức một bản ghi nhớ gửi đến thủ đô Liên Xô vào ngày 10 tháng 12 năm 1946, tuyên bố rằng một hội nghị được tổ chức trong điều kiện khí hậu như Hoa Kỳ mô tả là không thể chấp nhận được theo quan điểm của Liên Xô, theo quan điểm của Vinogradov, chắc chắn sẽ bị ruồng bỏ, ông dự đoán rằng thay vì thay đổi chế độ, đó là mục tiêu kiên định và bất diệt của Bộ Ngoại giao Liên Xô, cơ sở hạ tầng hiện tại mà các eo biển được điều chỉnh sẽ tồn tại, mặc dù với một số thay đổi 
Đại sứ Liên Xô tại Thổ Nhĩ Kỳ trong năm đầu tiên của cuộc khủng hoảng, Sergei Vinogradov, đã được thay thế bởi Bộ Chính trị Liên Xô vào năm 1948. Với người kế vị của mình, ông Alexanderr Lavrishev, đã đưa ra một bộ hướng dẫn từ Bộ Ngoại giao Liên Xô, đây sẽ là tài liệu cuối cùng của Liên Xô về eo biển.
Nếu Thổ Nhĩ Kỳ muốn biết vị trí của chúng ta trên eo biển, một câu trả lời sẽ là: Vị trí của Liên Xô đã được nêu rõ trong các ghi chú ngày 7 tháng 8 và 24 tháng 9 năm 1946.
-Bộ Ngoại giao Liên Xô, điểm số 4 của "Hướng dẫn cho
Đại sứ tại Thổ Nhĩ Kỳ" ngày 29 tháng 3 năm 1948
Sau cái chết của Joseph Stalin, động lực thúc đẩy thay đổi chế độ đã giảm trong chính phủ Liên Xô và vào ngày 30 tháng 5 năm 1953, Ngoại trưởng Liên Xô Molotov đã từ chối các yêu sách của Nga đối với Bosphorus và Dardanelles, cũng như các tranh chấp lãnh thổ khác dọc theo Thổ Nhĩ Kỳ Biên giới Armenia-Gruzia.

Hậu quả

Khi nhận ra khí hậu quốc tế sẽ khiến cho việc kiểm soát ngoại giao đối với eo biển cũng như Thổ Nhĩ Kỳ nói chung trở nên khó khăn, Liên Xô đã có những động thái hướng tới làm tăng quan hệ với nước này trong nỗ lực cuối cùng để có một đồng minh ởTrung Đông dưới các cố gắng của Liên Xô. Khi Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập NATO liên kết phương Tây vào năm 1952, những hy vọng này đã bị tan vỡ.Hiệp ước Montreux năm 1936, với những sửa đổi, vẫn còn hiệu lực trong thời đại ngày nay giữa các quốc gia kế vị Liên Xô và Thổ Nhĩ Kỳ.