Liên Hòa, Kim Thành

Lịch sử

Theo bia ký và gia phả của một số dòng họ lớn trong xã, ngay từ thế kỷ thứ 7, mảnh đất này đã có một số người thuộc dòng họ Hoàng đến khai hoang lập nghiệp. Sau đó, theo thời gian một số dòng họ khác cũng đến lập nghiệp như Đồng (chữ Hán: 同), Trần, Vũ, Lê,...
Là vùng đất cổ, có sông lớn chảy qua, thuận tiện đi lại, lại thêm đồng ruộng màu mỡ, địa hình bằng phẳng, giáp các chốn hiểm yếu nên vào thời kỳ quân chủ làng Hoàng Xá (chữ Hán: 黄舍) tên Nôm là làng Vàng là nơi đặt dinh Quan huyện, là huyện lị của huyện Kim Thành xưa. Lịch sử còn ghi chép, khi trong nước chính trị nhiễu loạn nhiều vua và quan viên các thời từng về đây lánh nạn như Mạc Tuyên Tông,... Tới năm 1945 khi địa giới hành chính của huyện thay đổi thì huyện lị chuyển về làng Bằng Lai thuộc xã Ngũ Phúc một thời gian ngắn, sau đó chuyển về thị trấn Phú Thái tới bây giờ.
Cũng như nhiều làng quê Bắc Bộ khác, trong thời kỳ phong kiến và thực dân nửa phong kiến, đơn vị cấp xã chưa được thiết lập, Liên Hòa gồm có 4 làng thuộc tổng Phí Gia (nhân dân quen gọi là tổng Phí). Lớn nhất là làng cổ Hoàng Xá, nay được tách ra làm 2 thôn Bắc Thắng và Hưng Hoà, làng Cao Ngô (tên Nôm là làng Buộm), cùng với 2 làng Trung Hạng và Lạc Thiện nay hợp lại thành thôn Đồng Hạ.
Năm 1945, theo sự chỉ đạo của Ủy ban Cách mạng lâm thời huyện Kim Thành cùng với sự thống nhất của các cụ bô lão trong làng họp tại đình làng Hoàng Xá (nay đã bị phá huỷ), 4 làng lớn thuộc tổng Phí Gia này được hợp nhất thành một đơn vị hành chính mới với tên gọi là xã Liên Hòa. Tên này được sử dụng chính thức trong các văn bản hành chính cho đến tận ngày nay.
Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, thực dân Pháp đã nhiều lần về đây truy lùng Việt Minh cũng như bắt lính bắt phu.
Năm 1951, một trận đánh ác liệt giữa Việt Minh và quân Pháp đã diễn ra rất ác liệt ở Trại Mía, cách không xa đình làng Hoàng Xá. Theo lời kể của các cụ trong làng, địa điểm trại Mía nằm trong khu vực được tạo bởi chùa Vàng, làng Cao Ngô và làng Phong Nội (xã Bình Dân). Ngày nay, di tích Trại Mía được chính quyền xã cho dựng một tấm biển cạnh chùa Vàng để thế hệ sau thêm hiểu về lịch sử địa phương.
Trước năm 1992, Liên Hòa chưa có hệ thống điện lưới. Phần lớn các hộ gia đình trong xã sử dụng đèn dầu. Từ năm 1992, khi hệ thống điện lưới kéo về cuộc sống của người dân được cải thiện rõ rệt. Một số gia đình trong xã bắt đầu sắm tivi đen trắng,...
Cũng trong giai đoạn này, trong xã vẫn còn nhiều hộ dân sinh sống trong những ngôi nhà vách đất. Những người có điều kiện muốn xây nhà ngói thì phải hoàn toàn tự mua đất đóng gạch, tự mua than đốt lò. Đó từng là một trong những công việc vô cùng trọng đại và tự hào của nhiều hộ dân thời đó. Nhưng do kinh nghiệm xếp gạch đốt lò còn thiếu nên nhiều gia đình lúc ấy đang đốt lò thì lò bị đổ hoặc thu được nhiều gạch non, gạch phồng. Trong những năm 1995 trở về trước, xã không có nhiều cửa hàng tạp hóa, nhiều chuyến xe tải lớn mang muối, cá, cũng như nhiều hàng hóa lặt vặt để đổi lấy thóc của người dân. Thóc lúc bấy giờ được coi như phương tiện có giá trị như tiền. Đã từng có thời kỳ người ta nuôi lợn đổi lấy thóc, có khi một kg thịt lợn đổi được lấy 2 kg thóc.
Giai đoạn 1999-2000, xã Liên Hòa xảy ra một biến cố lớn về chính trị liên quan tới ruộng đất và tham nhũng. Đã có những cuộc nổi dậy của người dân địa phương, một vài chiếc xe máy bị đốt, ô tô thì bị hất đổ xuống mương, chính quyền xã tê liệt trong một thời gian dài.

Chùa Vàng

Tên chữ là Hưng Long tự, chùa của làng Hoàng Xá xưa, thuộc tổ đình Quang Khánh (chùa Muống) chốn tổ của sư Tuệ Nhẫn - thánh tổ non Đông.
Trong những năm tiêu thổ kháng chiến, không tránh được làn sóng cách mạnh, chùa bị phá huỷ hầu như toàn bộ, trở thành cơ sở của hợp tác xã sản xuất. Sau một thời gian dài đến nay đã được phục dựng mới khá khang trang, là nơi sinh hoạt tôn giáo của cư dân trong xã.
Hiện tại trong hậu viên còn lưu lại được mộ tháp cổ của sư trụ trì xưa. Mộ tháp được làm bằng đá xanh, hoa văn tinh tế.

Chùa Cao Ngô

Đình Hoàng Xá
Đình Hoàng Xá nằm trên địa phận thôn Hưng Hoà ngày nay, đình là một công trình kiến trúc cổ, rất rộng và uy nghi trong vùng, tiếc thay cũng vào thời kỳ tiêu thổ kháng chiến, lo sợ thực dân về làm bốt đóng quân nên Chính phủ Việt Minh lúc bấy giờ đã ra lệnh đốt phá, vì vậy dân gian quen gọi là Đình Cháy. Ngày nay dấu tích của Đình gần như không còn nữa, nhiều hộ dân đã xây dựng nhà cửa, cư trú trên đó.
Ngoài Đình Hoàng Xá trong làng còn có Đình Tổ, cách đình Cháy khoảng 100m về hướng tây. Đình Tổ bị phá huỷ toàn bộ vào thập niên 1960-1970 dưới thời của Tổng bí thư Lê Duẩn. Theo các cụ trong làng, trong đình có rất nhiều bia đá, ghi chép và minh danh những người thi cử đỗ đạt, có công với nước với làng.

Miếu Vàng

Nằm về phía cực nam của làng Hoàng Xá, xung quanh là đồng ruộng. Là nơi linh thiêng thờ phụng tướng Phạm Tử Nghi (chữ Hán: 范子儀) một danh tướng thời nhà Mạc. Toàn bộ khu miếu cổ và bàn thờ đá hoa văn tinh tế cũng bị phá huỷ vào những năm 1960-1970. Tuy nhiên, với những gì còn sót lại của quá khứ cùng với sự quan tâm nghiêm túc, ta còn liệt kê được những di tích như sau (Thực hiện ngày 22 tháng 07 năm 2018):
- Một tấm bia "Hạ Mã" ghi bằng chữ Nho được chôn nửa thân dưới gốc cây đa ngay cạnh con đường chính vào Miếu. Hiện tại con đường này bị chắn lại bằng bức tường gạch bao mới được cho xây năm 2018. Chỉ cần vào trong, hướng về sau Miếu là thấy cây đa và bia đá này.
- Dưới gốc cây lim già hàng trăm năm tuổi, còn 4 miếng kê kèo cột bằng đá và 14 tấm đá nhiều hình dạng.
- Ngoài sân trước, cạnh am thờ ông Thiện ông Ác, còn 2 chiếc cối đá cũ, 2 đế đá kê cột kèo loại to, 8 tấm đá trong đó có một tấm bị khuyết một miếng nhỏ ở giữa phỏng đoán là bộ phận để kê chày gỗ giã gạo bằng chân xưa cùng với 2 lu đá bằng tay.
Năm 1998 nhờ tiền công đức của nhân dân địa phương và thập phương tín thí, trên nền đất cũ nhân dân Liên Hòa đã xây dựng một ngôi miếu đường mới tiếp tục hương hoả phụng thờ.
Trong đền, tại chính điện, thánh tượng tướng Phạm Tử Nghi được đặt ở chính giữa, sau tấm rèm đỏ, bên phải là ban thờ cố chủ tịch nước Hồ Chí Minh. Toàn khu miếu đường hiện nay được một ông từ ở đội 6 trông coi.

Mộ Hán cổ (Đống Cao)

Ngày xưa, nhân dân quen gọi khu mộ cổ này là Đống Cao. Gò có chu vi khoảng 185m, diện tích 1.890m2, trong lòng gò có ngôi mộ cổ nằm khoảng 2.000 năm (theo nhà nghiên cứu Tăng Bá Hoành). Gò chếch về phía phải Trụ sở Uỷ ban Nhân dân xã khoảng 315m theo đường chim bay. Đây là khu mộ cổ có 4 vòm và là ngôi mộ hiếm ở Việt Nam có kích thước lớn như vậy. Xung quanh, trên dưới có nhiều mồ mả chất chồng lên nhau. Xưa kia khi chưa có nhà cao tầng, đứng từ trên gò người ta có thể nhìn thấy bao quát gần như toàn xã.
Trong giai đoạn 2000-2003, với tin đồn có nhiều kho báu trong ngôi mộ cổ này cùng với sự quản lý di tích không chặt chẽ của chính quyền địa phương, nhóm người lạ nghe nói là người Trung Quốc đã thuê một số người trong xã bí mật đào bới trong đêm. Việc đào bới diễn ra khoảng một tuần liên tục về hướng Đông và nhất là hướng Nam đã khiến cho mộ cổ bị phá hủy nghiêm trọng. Tiếp đó, vào những năm 2003-2004, với nhu cầu cải tạo mở rộng đường chính từ tỉnh lộ 188 về trung tâm xã, chính quyền xã đã quyết định cho dùng toàn bộ số đất của khu mộ cổ để tôn đường rải nhựa. Cùng với việc, một số làng xung quanh lấy gạch mộ cổ về rải đường xóm. nên ngôi mộ cổ Đống Cao đã bị phá hủy hoàn toàn vào năm 2005.
Ngày nay, nói về mộ cổ Đống Cao, người ta chỉ còn thấy một khu đất cỏ mọc um tùm cạnh nhà văn hóa thôn với một sự tiếc nuối không thể diễn tả thành lời.