Cuộc đột kích Tatsinskaya

Bối cảnh

Sau Chiến dịch Sao Thiên Vương, Hồng quân Xô Viết đã hoàn tất việc bao vây 33 vạn quân Đức của Tập đoàn quân số 6 và một phần Tập đoàn quân xe tăng 4 tại khu vực Stalingrad. Đến giữa tháng 12, quân đội Đức Quốc xã mở Chiến dịch Bão Mùa đông với mục đích chọc thủng vòng vây của quân đội Liên Xô xung quanh Tập đoàn quân số 6 (Đức). Tại mặt Nam của chiến dịch do Cụm quân Hoth phụ trách, quân Đức đã tiến tới gần sát vòng vây phía trong, chỉ còn cách cụm quân Paulus 48 cây số. Cầu hàng không tiếp vận cho khối quân bị vây dự kiến vẫn được duy trì cho đến khi vòng vây bị phá. Trước tình hình đó, Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô STAVKA quyết định mở Chiến dịch Sao Thổ nhằm bao vây toàn bộ Cụm Tập đoàn quân A của Đức bằng mũi đột kích sâu hướng xuống phía Nam và tới khu vực duyên hải biển Azov. Chiến dịch Sao Thổ có thể gây nên một nguy cơ đe dọa lớn đối với toàn bộ cánh Nam của quân Đức tại mặt trận Xô-Đức đến mức buộc Cụm tập đoàn quân Sông Đông (Đức) phải từ bỏ toàn bộ kế hoạch giải vây cho Tập đoàn quân số 6. Thay vào đó, họ phải tập trung binh lực vào việc chặn đứng các đợt tiến quân của quân đội Liên Xô - vốn đang huy động ngày càng nhiều binh sĩ ra các khu vực mặt trận Xô-Đức. Kết quả là sư đoàn xe tăng 11, sư đoàn xe tăng 17 và Sư đoàn bộ binh 306, những lực lượng sung sức nhất dành cho nhiệm vụ giải vây tại Cụm tác chiến Hollidt đã được điều về phía Tây nhằm giải quyết nguy cơ các cụm quân xe tăng - cơ giới Liên Xô đang đe dọa đánh chiếm Tatsinskaya và thiết lập một phòng tuyến bảo vệ các sân bay quan trọng tại khu vực này.

Kế hoạch

Đơn vị thực thi trận đánh này là Quân đoàn xe tăng số 24 thuộc Tập đoàn quân cận vệ số 3 (Tư lệnh: Dmitry Danilovich Lelyushenko) thuộc Phương diện quân Tây Nam (Tư lệnh: Thượng tướng Nikolai Fyodorovich Vatutin). Quân đoàn số 24 là lực lượng được xây dựng với mục đích khai thác các đột phá khẩu theo học thuyết Chiến tranh chiều sâu. Chính vì vậy lực lượng này không được tung ra vào lúc đầu mà vào giai đoạn sau, khi đột phá khẩu đã được mở trên trận tuyến của địch quân.
Sau các trận đánh thọc sâu suốt từ Mankovo Kalitva qua Lozovskoye và Kirivorozhe đến Bolshinka trong 8 ngày, Quân đoàn chỉ còn 39 xe tăng T34 và 19 xe bọc thép T-20 hoạt động được, phương tiện vận tải cơ giới còn 50% và quân số còn 70%. Trước khi xuất phát tiến công, quân đoàn được trang bị bổ sung hai cơ số đạn dược, hai cơ số nhiên liệu và dầu bôi trơn, cùng với cơ số lương thực đủ dùng cho 5 ngày.

Lực lượng tại chỗ

Cụm tác chiến Hollidt hầu như không có lực lượng tại chỗ ở đột phá khẩu.

Kế hoạch

Do tính bất ngờ của cuộc đột kích, Cụm tác chiến Hollidt không dự kiến được cuộc đột kích của xe tăng Liên Xô tại khu vực này nên không có kế hoạch và binh lực để phòng thủ tại chỗ và phải đối phó một cách bị động. Cụm tập đoàn quân Sông Đông chỉ biết đến sự hiện diện của Quân đoàn xe tăng 24 (Liên Xô) tại tuyến sau của họ ngày 26 tháng 12 khi những binh đội vận tải đường sắt tại nhà ga Tatsinskaya và các phi đội máy bay vận tải tại sân bay Tatsinskaya bị tấn công. Vì trong tay không còn lực lượng dự bị nào rảnh rỗi trong khi Tập đoàn quân 8 Italia hầu như bị đánh tan trên cánh Bắc, tướng Hollidt chỉ còn cách điều các sư đoàn xe tăng 11 đang chiến đấu với Tập đoàn quân xe tăng 5 (Liên Xô) quay về Tatsinskaya để đối phó, đồng thời, điều sư đoàn cơ giới 16 vừa được tăng cường, trung đoàn pháo tự hành 671 và hai tiểu đoàn pháo chống tăng đang bảo vệ hậu cứ ra tuyến Krasnovka, Milerovo, Ilinka để bịt lỗ thủng đột phá.

Diễn biến trận đánh

Cuộc tấn công của Tập đoàn quân cận vệ 3 bắt đầu ngày 16 tháng 12 năm 1942. Nhằm đẩy nhanh việc chọc thủng các tuyến phòng thủ của Cụm tác chiến Holldt (vốn do các sư đoàn bộ binh đảm đương), tướng D. D. Lelyushenko tung thêm hai quân đoàn xe tăng 18 và 25 từ thê đội hai vào cửa đột phá ngay trong giai đoạn đầu của chiến dịch. Ngày hôm sau (17 tháng 12), Quân đoàn xe tăng 24 được tung vào trận đánh lúc 11 giờ 30 phút. Tại thời điểm đó, các quân đoàn xe tăng 18 và 25 đã đến được khu vực Vashuky - Medovo và bắt đầu hợp vây Tập đoàn quân 8 Italia đồng thời chạm trán với các đơn vị quân Đức thuộc sư đoàn bộ binh 296 (Cụm tác chiến Hollidt) đang nống ra khôi phục tình hình. Quân đoàn xe tăng 25 bắt đầu mở một cuộc đột kích sâu đến Milerovo nằm ở Tây Bắc Tatsinskaya. Quân đoàn xe tăng 18 đột kích qua Vyazhinsky, Kashary đến Kachalin nằm ở phía Đông Bắc Tatsinskaya. Mục đích của hai đợt đột kích của các quân đoàn xe tăng 18 và 25 nhằm mục đích cắt đứt các lực lượng Đức Quốc xã đang tiến hành Chiến dịch Bão Mùa đông nhằm giải vây cho Tập đoàn quân 6. Riêng Quân đoàn xe tăng 24 không dừng lại tại Ilinka mà tiếp tục cơ động lên phía trước, đột kích thẳng vào Tatsinskaya, một trong các đầu cầu hàng không và đường sắt quan trọng của quân Đức trên mặt trận Stalingrad.

Kết quả

Phía Liên Xô cho rằng: Quân đoàn xe tăng 24 đã hoàn thành vượt mức nhiệm vụ được giao. Khoảng 11.000 lính Đức cùng với 84 xe tăng, 106 pháo cối và 300 máy bay cùng nhiều kíp bay và hầu hết các đội lính phục vụ mặt đất bị tiêu diệt; trong đó có nhiều máy bay vận tải rất cần thiết của không quân Đức đối với nhiệm vụ tiếp tế cho Cụm quân Paulus. Phía Liên Xô cũng khẳng định có đến 5.000 tù binh Đức đã bị bắt sống trong trận này.

Ảnh hưởng

Đây là lần đầu tiên, Quân đội Liên Xô đã chọc thủng phòng tuyến và tiến sâu vào hậu cứ của Quân đội Đức Quốc xã, buộc quân Đức phải thay đổi kế hoạch ban đầu của mình. Các hoạt động đột kích và phá hoại trước đó của các lực lượng kỵ binh, lính dù và du kích Liên Xô chưa gây nên nhiều thiệt hại nặng nề cho quân Đức như Quân đoàn xe tăng 24 đã làm được trong trận này. Trước mối đe dọa của Phương diện quân Tây Nam đối với hậu cứ của Cụm tập đoàn quân Sông Đông, một phần lớn lực lượng Đức tham gia chiến dịch Bão Mùa đông bị điều về khu vực này, góp phần làm phá sản kế hoạch giải vây cho Cụm quân Stalingrad của quân đội Đức Quốc xã.

Đánh giá

Mặc dù các quân đoàn xe tăng Liên Xô đều bị tổn thất nhưng cuộc đột kích vào Tatsinskaya là một thắng lợi quan trọng về mặt chiến thuật của Quân đội Liên Xô. Không những thế, sự kiện này còn ảnh hưởng cả đến cục diện của Trận Stalingrad. Có điều nó cũng cho thấy nhiều yếu kém trong tổ chức của các quân đoàn xe tăng Liên Xô, đặc biệt là những yếu kém trong việc thực hiện các chiến dịch độc lập với yêu cầu cao về sự tính toán chi tiết, tỉ mỉ với thời gian kéo dài. Không chỉ Quân đoàn xe tăng 24 mà hầu như các Quân đoàn xe tăng khác đều buộc phải cơ động chiến dịch trên một khoảng cách lớn từ 180 đến 240 km với tốc độ di chuyển lên đến 40–50 km trong một ngày. Trong khi đó, các cơ sở hậu cần, quân nhu, đạn dược, quân y không theo kịp. Trong điều kiện đó, cách duy nhất để bổ sung nguồn tiếp liệu là từ các chiến lợi phẩm chiếm được trong hành tiến. Tuy nhiên, không phải mục tiêu tấn công nào cũng có đủ chiến lợi phẩm. Các sư đoàn bộ binh cũng không cơ động đủ nhanh để theo kịp lực lượng thiết giáp. Vì vậy, quân Đức đã lợi dụng việc này để cắt đứt liên lạc giữa lực lượng tăng thiết giáp với căn cứ hậu cần và vô hiệu hóa ý đồ chia cắt các đơn vị quân Đức trong khu vực này.
Việc lực lượng thiết giáp bị tổn thất nặng và bị mất nhiều xe tăng đã khiến các sĩ quan chỉ huy Liên Xô cũng nhận ra những rủi ro bất thường có thể xảy đến khi tiến hành các đòn đánh thọc sâu vào hậu cứ của đối phương. Tất cả những kinh nghiệm này dẫn tới nhiều điều chỉnh về chiến thuật của Quân đội Liên Xô. Họ đã xúc tiến việc thành lập các tập đoàn quân xe tăng với tư cách là một lực lượng độc lập có thể thực thi những đòn đánh thọc sâu vào hậu cứ đối phương. Biên chế các Tập đoàn quân xe tăng bắt buộc phải có một quân đoàn bộ binh cơ giới và một lữ đoàn pháo chống tăng tự hành để cơ động cùng với xe tăng và yểm hộ xe tăng. Trong trường hợp không đủ lực lượng thì phải bố trí các quân đoàn xe tăng tấn công theo từng đôi một để yểm hộ lẫn nhau.

Khen thưởng

Thiếu tướng V. M. Badanov được tặng thưởng Huân chương Suvorov - ông là người đầu tiên được thưởng huân chương này và sau đó được điều đi làm Tư lệnh của Tập đoàn quân xe tăng cận vệ số 4 một thời gian. Lực lượng của ông tham gia Chiến dịch Kutuzov vào tháng 7 năm 1943. Từ năm 1944 trở đi, ông lãnh đạo Trường sĩ quan Tăng - Thiết giáp của Quân đội Liên Xô và được thăng quân hàm Trung tướng.
Ngay sau trận chiến tại Tatsinskaya, Quân đoàn xe tăng số 24 được đổi tên thành Quân đoàn xe tăng cận vệ số 2 với tên gọi "Tatsinskaya" như một kỷ niệm cho thành tích họ đạt được tại đây. Lực lượng này về sau đóng một vai trò quan trọng trong trận đấu xe tăng nổi tiếng tại làng Prokhorovka ở Vòng cung Kursk cũng như nhiều chiến dịch quan trọng sau đó trong Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại.
Đại tá Nechaev, người chỉ huy chiếc xe tăng cuối cùng của Quân đoàn xe tăng 24 cũng được phong danh hiệu Anh hùng Liên bang Xô Viết cho những chiến công của mình.

Ảnh hưởng trong văn hóa đại chúng

Trong game Call of Duty: Finest Hour, hai nhiệm vụ cuối cùng của Liên Xô diễn ra tại Tatsinskaya. Người chơi là một binh sĩ điều khiển xe tăng tấn công vào sân bay với nhiệm vụ tiêu diệt toàn bộ quân Đức trong tháp điều khiển. Tên của nhân vật do người điều khiển là Nikolai Badanov, một cách nhái lại tên của Thiếu tướng Tư lệnh Vasily Mikhailovich Badanov.