Menkauhor Kaiu

Lịch sử

Menkauhor được chứng thực thông qua ba nguồn ghi chép bằng chữ tượng hình, tất cả đều có niên đại thuộc về giai đoạn nửa sau của thời kỳ Tân Vương quốc. Tên của ông được ghi lại trong mục thứ 31 của bản Danh sách Vua Abydos, vốn được khắc trên các bức tường của một ngôi đền dưới triều đại của Seti I (1290-1279 trước Công nguyên). Ông cũng được đề cập trên phiến đá Saqqara (mục 30) và trên cuộn giấy cói Turin (cột thứ ba, hàng thứ 23), cả hai đều được viết dưới thời trị vì của vua Ramses II (1279-1213 trước Công nguyên). Cuộn giấy Turin ghi lại rằng triều đại của Menkauhor kéo dài trong tám năm. Cả ba nguồn trên đều cho rằng Menkauhor đã kế vị Nyuserre Ini và được kế vị bởi Djedkare Isesi, do đó ông là vị pharaon thứ bảy của vương triều thứ Năm.
Menkauhor có thể cũng đã được nhắc đến trong tác phẩm Aegyptiaca, một tác phẩm ghi chép lại lịch sử của Ai Cập được vị tư tế người Ai Cập là Manetho viết vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên dưới thời trị vì của vua Ptolemy II (283-246 TCN), tuy nhiên không còn bản chép nào của tác phẩm này còn tồn tại cho đến ngày nay, và chúng ta chỉ biết đến nó thông qua tác phẩm sau này của Sextus Julius Africanus và Eusebius. Africanus ghi lại rằng Aegyptiaca đề cập đến một vị pharaon "Mencherês" đã trị vì trong chín năm và là vị vua thứ bảy của vương triều thứ Năm. Mencherês được cho là một cách viết theo tiếng Hy Lạp của Menkauhor, và con số chín năm của Africanus cũng gần phù hợp với con số tám năm trị vì của Menkauhor theo như cuộn giấy cói Turin, con số thứ hai này còn được một số nhà Ai Cập học bao gồm Hartwig Altenmüller xem là chính xác hơn.

Nguồn đương thời

Chỉ còn lại tương đối ít các bằng chứng khảo cổ học có niên đại thuộc về triều đại của Menkauhor còn tồn tại đến ngày nay so với của các vị vua khác thuộc vương triều thứ Năm. Tuy nhiên, tên của Menkauhor lại xuất hiện nhiều trong tên và tước vị của các tư tế và quan lại của vương triều thứ Năm cũng như trong tên của các điền trang nông nghiệp có liên quan đến giáo phái tang lễ của ông. Những hiện vật có niên đại thuộc về triều đại của Menkauhor mà còn tồn tại cho tới ngày nay bao gồm hai chiếc bình đá được chạm khắc tên của ông đến từ ngôi đền tang lễ của Neferefre -chúng có thể là những món quà mà Menkauhor ban tặng cho giáo phái tang lễ của Neferefre- cũng như một vài vết dấu triện đến từ ngôi đền thờ này và từ một khu vực được gọi là "Nghĩa trang gia đình của Djedkare" ở Abusir. Những vết dấu trục lăn cho thấy rõ tên Horus của Menkauhor hoặc tên kim tự tháp của ông cũng đã được khai quật tại khu phức hợp tang lễ của Nyuserre Ini, và trong khu nghĩa trang của Giza và Gebelein.
Một con dấu trục lăn bằng vàng có khắc đồ hình của Menkauhor cũng như một phần trong tên gọi kim tự tháp của ông cùng với serekh của Djedkare Isesi ngày nay đang được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Boston. Con dấu này được phát hiện ở gần thung lũng sông Pactolus nằm ở miền tây Anatolia, điều này có thể giúp chứng thực cho các mối quan hệ thương mại rộng mở đã diễn ra trong suốt thời kỳ vương triều thứ Năm, tuy nhiên nguồn gốc của nó hiện vẫn chưa thể xác minh.
Chỉ có duy nhất một bức tượng khắc họa chân dung của nhà vua có niên đại thuộc về thời kỳ Cổ vương quốc, hiện vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. Bức tượng thô bằng đá thạch cao tuyết hoa này vẫn đang còn trong tình trạng dang dở, nó miêu tả cảnh Menkauhor đang ngồi trên ngai vàng và khoác một chiếc áo choàng nghi lễ của lễ hội Heb-sed Bức tượng này được phát hiện trong một hố chôn giấu bí mật, nó được xây dựng vào giai đoạn cuối thời kỳ Tân vương quốc, và ở phía bên dưới sàn một căn phòng nằm về hướng phía tây của hồ nước thiêng trong ngôi đền Ptah ở Memphis. Nhà Ai Cập học Jocelyn Berlandini đưa ra giả thuyết cho rằng một bức tượng khác, mà vốn thường được cho là của Teti, thực ra lại là của Menkauhor Kaiu. Giả thuyết của Berlandini dựa trên nền tảng phong cách, sự tương đồng với bức tượng ngồi của Menkauhor, cũng như vị trí của bức tượng thứ hai vốn được tìm thấy ở phía đông của kim tự tháp Teti và lại nằm sát gần với kim tự tháp của Menkauhor.
Các công trình tưởng niệm được chứng thực của Menkauhor lại chỉ bao gồm có một bản khắc đá tại Wadi Maghareh ở Sinai với tước hiệu của ông và một tấm bia đá thô kệch được chạm khắc cùng với đồ hình của ông đến từ Mastaba 904 tại Saqqara.

Tên gọi

Tên gọi của Menkauhor là một sự khác biệt so với của những vị vua khác thuộc vương triều thứ Năm. Tên của Menkauhor có nghĩa là "Vĩnh Cửu khi là các Ka của Horus", ông là vị pharaon đầu tiên sau 80 năm có tên không đề cập đến thần mặt trời Ra. Thay vào đó, tên gọi của Menkauhor lại có sự tương đồng với tên gọi của một số vị hoàng tử của vương triều thứ Năm, ví dụ như hoàng tử Khentykauhor "Sức mạnh của Horus nằm tại phía trước", một người con trai của Nyuserre Ini, và hoàng tử Neserkauhor, con trai của Djedkare Isesi.

Dòng dõi

Do có quá ít các ghi chép đương thời về Menkauhor, cho nên mối quan hệ của ông với vị tiên vương Nyuserre Ini và vị vua kế vị ông, Djedkare Isesi, không thể được xác định một cách chắc chắn ngoài sự nghi ngờ. Menkauhor có thể là một người con trai của Nyuserre Ini; quả thực thì chúng ta biết được rằng Nyuserre Ini là cha của hoàng tử Khentykauhor nhờ vào một bức phù điêu có đề cập đến vị hoàng tử này, bức phù điêu này đến từ khu phức hợp tang lễ của vương hậu Khentkaus II, thân mẫu của Nyuserre Ini. Sự tương đồng giữa tên gọi của Khentykauhor với tên của Menkauhor đã khiến cho các nhà Ai Cập học như Miroslav Verner và Vivienne Callender đưa ra giả thuyết cho rằng cả hai đều là cùng một người và Khentykauhor đã lấy tên là "Menkauhor" sau khi lên ngôi. Giả thuyết này có thể mâu thuẫn với một dòng chữ được phát hiện vào năm 2008 trong mastaba của Werkaure, người con trai cả của một vị vua vô danh. Dòng chữ này đề cập đến một "Menkauhor", nhưng lại không có bất cứ biểu trưng hoàng gia nào đi kèm dành cho ông ta. Các nhà Ai Cập học như Hana Vymazalová và Filip Coppens cho rằng điều này có thể là một sự ám chỉ đối với vị pharaon tương lai Menkauhor Kaiu tại thời điểm ông vẫn còn là một vị hoàng tử. Họ giải thích rằng Menkauhor có thể đã ban tặng những khối đá có chất lượng tốt này để xây dựng ngôi mộ dành cho người thân (có thể) của ông, và vì thế sẽ lý giải cho dòng chữ trên. Điều này lại mâu thuẫn với sự đồng nhất của Menkauhor với Khentykauhor; Vymazalová và Coppens lập luận rằng Khentykauhor và Menkauhor là anh em ruột của nhau và đều là con trai của Nyuserre Ini.
Danh tính người mẹ của Menkauhor hiện cũng chưa được rõ ràng. Vào tháng 1 năm 2015, ngôi mộ thuộc về "Người vợ của đức vua" và "Người mẹ của Vua", vương hậu Khentkaus III, đã được một nhóm các nhà khảo cổ học người Séc phát hiện trong khu nghĩa trang nằm phụ cận với kim tự tháp của Neferefre ở Abusir. Dấu niêm phong bùn trong ngôi mộ này chỉ ra rằng Khentkaus III đã được chôn cất dưới thời trị vì của Nyuserre Ini. Bởi vì chúng ta biết được rằng Khentkaus II là mẹ của Nyuserre Ini, do đó có thể bà là mẹ của Menkauhor Kaiu. Vị trí ngôi mộ của bà lại nằm gần với kim tự tháp của Neferefrem, điều này có thể chỉ ra rằng bà là vợ của vị vua trên và do đó Neferefre là cha của Menkauhor.

Hôn phối

Không có vị vương hậu nào của Menkauhor được xác định một cách chắc chắn. Nhà Ai Cập học Wilfried Seipel đã đề xuất rằng Khuit I là một vị vương hậu của Menkauhor. Dựa vào niên đại của những ngôi mộ nằm xung quanh khu lăng mộ của Khuit, Seipel lập luận rằng bà đã sống vào giai đoạn giữa vương triều thứ Năm. Bằng phương pháp loại trừ, ông ta quy cho mỗi một vị hoàng hậu đã được nhận biết tương ứng với mỗi một vị vua của thời kỳ này, chỉ còn lại duy nhất Menkauhor như là một ứng viên cho Khuit. Tuy nhiên, những lập luận này đã bị nhà Ai Cập học người Áo tên là Michel Baud chỉ trích, ông ta đã nhận xét rằng các pharaon có thể có nhiều hơn một vương hậu.
Còn có giả thuyết khác cho rằng vương hậu Meresankh IV cũng là một người vợ của Menkauhor dựa trên niên đại và vị trí ngôi mộ của bà ở Saqqara. Tuy nhiên, bà có thể là vợ của Djedkare Isesi.

Hậu duệ

Hiện không có bằng chứng nào về việc khẳng định hoặc chống lại giả thuyết cho rằng vị vua kế vị Menkauhor, Djedkare Isesi, là con trai của ông. Hai vị hoàng tử được cho rằng là con trai của Menkauhor: hoàng tử Raemka và Kaemtjenent, cả hai cũng đều được coi là những người con của Meresankh IV. Tuy nhiên, giả thuyết này chủ yếu lại dựa trên niên đại và vị trí tổng thể ngôi mộ của họ ở Saqquara. Và vì thế, họ cũng có thể là con trai của Djedkare Isesi.

Niên đại

Do sự khan hiếm các bằng chứng đương thời dành cho Menkauhor, các nhà Ai Cập học ngày nay cho rằng triều đại của ông có lẽ đã kéo dài trong khoảng 8 hoặc 9 năm, giống với những gì được ghi lại trong các ghi chép lịch sử sau này. Bức tượng nhỏ miêu tả Menkauhor đang ngồi và khoác chiếc áo choàng của lễ hội Sed có thể gợi ý cho chúng ta về một triều đại lâu dài hơn, bởi vì lễ hội này thường được tổ chức chỉ sau khi nhà vua đã cai trị được 30 năm. Tuy nhiên, nhà Ai Cập học Hartwig Altenmüller cho rằng giả thuyết này không có thực. Việc chỉ khắc họa lễ hội này không nhất thiết ngụ ý về một triều đại dài lâu; ví dụ như bức phù điêu miêu tả pharaon Sahure mặc áo dài của lễ hội Sed được tìm thấy trong ngôi đền tang lễ của ông ta, mặc dù các ghi chép lịch sử và bằng chứng khảo cổ đều cho thấy Sahure đã cai trị Ai Cập không quá 14 năm.

Hoạt động

Do có quá ít các hiện vật và những dòng chữ khắc có liên quan đến triều đại của Menkauhor, cho nên chúng ta biết rất ít về những sự kiện diễn ra dưới triều đại của ông. Menkauhor đã phái một đoàn viễn chinh tới Sinai để khai thác các mỏ ngọc lam và đồng ở Wadi Maghareh. Cuộc viễn chinh này được chứng thực nhờ vào một bản khắc đá đã bị hư hại có khắc vương hiệu của Menkauhor, nó là một trong số ít các bằng chứng có niên đại thuộc về giai đoạn trị vì của ông. Các khu mỏ của Sinai đã được khai thác bắt đầu từ thời kỳ vương triều thứ Ba (2686 TCN - 2613 TCN), và ngay cả tiên vương của Menkauhor là Nyuserre Ini cùng với vị vua kế vị Djedkare Isesi cũng đã tiến hành các cuộc viễn chinh tới Wadi Maghareh.

Công trình xây dựng

Chúng ta biết được rằng Menkauhor Kaiu đã ra lệnh xây dựng hai công trình quan trọng trong thời kỳ trị vì của ông: một ngôi đền mặt trời để nhằm tôn kính thần Ra và một kim tự tháp dành cho việc chôn cất của ông, nó được biết đến ngày nay với tên gọi là "Kim tự tháp không đầu".

Thời Cổ vương quốc

Sau khi qua đời, Menkauhor đã có được một sự thờ cúng tang lễ tập trung xung quanh khu phức hợp kim tự tháp của ông. Sự thờ cúng này đã kéo dài ít nhất cho đến giai đoạn nửa sau của vương triều thứ Sáu, gần 150 năm sau đó. Nguồn lương thực cung cấp cho sự thờ cúng này đã được sản xuất ra trong các điền trang nông nghiệp riêng biệt vốn được thiết lập dưới triều đại của Menkauhor. Các sản vật của những điền trang này đã được đưa đến ngôi đền mặt trời và ngôi đền tang lễ của Menkauhor, tại đó chúng được phân phát cho các vị tư tế của sự thờ cúng này, họ có thể sử dụng chúng để nuôi sống bản thân mình hoặc dành cho sự thờ cúng tang lễ của riêng họ. Trên các bức tường trong những mastaba của các vị tư tế này có vẽ những hình ảnh mang tính nhân cách hóa đại diện cho những điền trang nông nghiệp của Menkauhor và họ đang mang theo các đồ tế lễ. Hầu hết các bức vẽ này đều nằm ở phía Bắc Saqqara, và nằm gần phức hợp Kim tự tháp Djoser. Khu vực này gồm có các ngôi mộ của Neferiretptah, Raemankh, Duare, Iti, Sekhemnefer, Snofrunefer, Akhethotep, Ptahhotep và Qednes, tất cả các vị tư tế này đã từng phụng sự trong giáo phái tang lễ của Menkauhor. Những ngôi mộ của các vị tư tế khác thuộc sự thờ cúng này cũng đã được tìm thấy ở phía Nam Abusir, cùng với mastaba của Isesiseneb và Rahotep và ở Giza.
Tên gọi đầy đủ của ít nhất bảy điền trang nông nghiệp thuộc về sự thờ cúng tang lễ của Menkauhor là như sau: "Ikauhor là đặc ân hoàn hảo" và "Đặc ân của Ikauhor", cả hai đều được nhắc đến trong các ngôi mộ của Ptahhotep và Akhethotep; "Ikauhor là cuộc đời hoàn hảo", từ ngôi mộ của Ptahhotep II; "Horus Qemaa ban cho Ikauhor được sống", "Ikauhor mạnh mẽ", "Seshat yêu quý Ikauhor" và "Matyt yêu quý Ikauhor" từ những ngôi mộ của các vị tể tướng Senedjemib Inti, Senedjemib Mehi và Hemu ở Giza. Ngoài ra còn có điền trang Ḥwt của vua, nó bao gồm cả các vùng đất thuộc về ngôi đền tang lễ của Menkauhor, có tên gọi là "Menkauhor với diện mạo hoàn hảo".

Thời kỳ Tân vương quốc

Sự thờ cúng Menkauhor đã được phục hưng trở lại trong thời kỳ Tân Vương quốc (1550-1077 TCN). Trong giai đoạn này, Menkauhor đã được tôn thờ như là một vị thần địa phương của khu nghĩa trang Saqqara, đóng vai trò như là một người thay mặt các vị thần và được gọi là "Vị Thần hùng mạnh của Hai vùng đất, Menkauhor Công Bằng". Sự thờ cúng này đã được chứng thực nhờ vào những bức phù điêu miêu tả Menkauhor được phát hiện trong các ngôi mộ của viên "Trưởng quan của thợ thủ công và thợ trang sức" Ameneminet và viên thái y Thuthu ở phía Bắc Saqqara, cả hai đều sống vào giai đoạn cuối của vương triều thứ Mười Tám (1550-1292 TCN), dưới các triều đại của Tutankhamun, Ay và Horemheb.
Một khối đá chạm khắc có niên đại thuộc về giai đoạn sau của thời kỳ Ramesses (1292-1077 trước Công nguyên) và ngày nay nằm tại Bảo tàng Ai Cập ở Berlin, đã được Lepsius khám phá ra trong một ngôi nhà ở Abusir, nó cho thấy Menkauhor ngồi trên ngai vàng bên cạnh bốn vị vua được phong thần khác của thời kỳ Cổ vương quốc: tên của vị vua đầu tiên đã bị mất một phần nhưng có lẽ là Sneferu, sau đó lần lượt là Djedefre, Menkaure, Menkauhor và cuối cùng là Neferkare. Còn vị chủ nhân của ngôi mộ này thì lại đang cúng bái ở ngay trước mặt của các vị vua. Một bức phù điêu khác có niên đại thuộc về thời kỳ này cũng miêu tả một hoạt cảnh tương tự. Nó được chạm khắc trên rầm đỡ của nhà nguyện trong ngôi mộ của Mahy nằm ở phía Bắc Saqqara. Bốn vị vua được miêu tả ở đây tất cả đều đã xây dựng kim tự tháp tại Saqqara: Djoser, Teti, Userkaf và Menkauhor. Sự thờ cúng Menkauhor còn tiếp tục trong giai đoạn từ cuối vương triều thứ Mười Tám đến vương triều thứ Mười Chín có thể là do vị trí kim tự tháp của vị vua này; nó nằm trên con đường dẫn đến nghĩa địa của những vị thần bò Apis, nơi sau này trở thành đền Serapeum.