Vệ Tử Phu

Thân thế

Vệ Tư hậu là người quận Bình Dương (平阳郡; nay là Lâm Phần, tỉnh Sơn Tây). Sử sách không ghi rõ tên thật của bà, chỉ biết Vệ thị có biểu tự Tử Phu (子夫), nên người đời thường hay nhắc bà là Vệ Tử Phu (衛子夫), biểu tự vốn là một dạng hiệu, không phải tên thật.
Khác với nhiều Hoàng hậu thời Tây Hán, Vệ Tử Phu xuất thân cực kỳ hàn vi, gia môn vô cùng phức tạp. Mẹ của bà là Vệ Ẩu (衛媼), nguyên là từ "Ẩu" ý chỉ là "đàn bà", cũng là hiệu sau khi bà về già, có gia hiệu Vệ thị, do đó mới gọi như vậy. Vệ Ẩu nguyên là gia đồng, có thuyết là thiếp thất của Bình Dương hầu Tào Thọ (曹時), chú dượng của Hán Vũ Đế. Sau đó, Vệ Ẩu sinh được 6 người con, 3 trai 3 gái đều lấy họ mẹ. Trong đó, bốn con trai là Vệ Trường Quân (衛長君), Vệ Thanh, Vệ Bộ (衛步), Vệ Quảng (衛廣); ba con gái là Vệ Quân Nhụ (衛君孺), Vệ Thiếu Nhi (衛少兒) và Vệ Tử Phu. Trong gia đình, Vệ Tử Phu là em gái của Vệ Trường Quân, Vệ Quân Nhụ, Vệ Thiếu Nhi, và là chị của Vệ Thanh, Vệ Bộ cùng Vệ Quảng.
Về sau, Bình Dương hầu Tào Thọ thành thân với Dương Tín công chúa, chị của Hán Vũ Đế. Vệ Tử Phu từ nhỏ được học ca múa tại phủ Bình Dương, gọi là [Âu giả; 謳者].
Tương truyền, Vệ Tử Phu có mái tóc dài, đen và đẹp. Bất luận thơ phú từ xưa, hay văn học hiện đại, Vệ Tử Phu đều được mô tả vẻ đẹp gắng liền với mái tóc, điều này sớm nhất thấy trong Tây kinh phú (西京赋) của văn học gia, thiên văn học gia Trương Hành, trong đó có nói:"Vệ hậu hưng vu tấn phát, Phi Yến sủng vu thể khinh". Mặt khác, ở tiểu thuyết Hán Võ cố sự, có một đoạn về Vệ Tử Phu như sau:"Thượng kiến kỳ mỹ phát, duyệt chi, hoan nhạc" (Nguyên văn: 上见其美发，悦之，欢乐). Sang thời nhà Tống, sách Thái bình ngự lãm (太平御览) có viết về sự tích:"Vệ hoàng hậu tự Tủ Phu... Thượng kiến kỳ phát tấn, duyệt chi, nhân lập vi Hậu".

Được sủng hạnh

Năm Kiến Nguyên thứ 2 (139 TCN), tháng 3, tiết Thượng tỵ, Hán Vũ Đế đi tuần du Bá Thượng hiến tế tiên tổ nhà Hán, sau đó ghé sang phủ Bình Dương công chúa.
Khi ấy Hán Vũ Đế đăng cơ một thời gian, Trần hoàng hậu mãi không sinh được hoàng tử khiến Hán Vũ Đế mệt mỏi và chán ghét. Vì lý do đó, Bình Dương công chúa muốn học theo cô mẫu Quán Đào công chúa, từng dâng mỹ nữ cho cha là Hán Cảnh Đế, đích thân Bình Dương cũng muốn đào tạo mỹ nữ để dâng tiến Hoàng đế, có được quyền lợi.
Vào lúc tiếp đón Hoàng đế ở cửa phủ, Bình Dương công chúa sai các mỹ nhân trong phủ ra nhưng Hán Vũ Đế không để mắt đến ai. Sau đó khi Công chúa bày yến, sai Vệ Tử Phu ca múa rót rượu. Tài nghệ múa hát và sắc đẹp của bà khiến Hán Vũ Đế say mê không rời mắt. Ông giả vờ đi thay áo rời tiệc, Công chúa hiểu ý, giục Vệ Tử Phu theo hầu, bà được Vũ Đế sủng hạnh ngay tại phòng thay đồ. Ngày hôm sau, Vũ Đế cao hứng ban thưởng Công chúa 1,000 cân vàng rồi mang Tử Phu về cung. Sau khi vào cung, Hán Vũ Đế nhanh chóng quên đi Vệ Tử Phu, để mặc cho Vệ Tử Phu vô sủng mà sống chen chúc trong hậu cung hơn nghìn người mà chưa từng một lần được triệu hạnh.
Năm Kiến Nguyên thứ 3 (138 TCN), Hán Vũ Đế sai viên hoạn quan chọn ra các cung nữ lớn tuổi để cho xuất cung về quê. Vệ Tử Phu nghĩ mình không còn cơ hội hầu hạ Hoàng đế nên cũng xin viên hoạn quan cho tên vào danh sách rời cung. Trước khi cung nữ xuất cung, viên hoạn quan đưa họ đến cho Vũ Đế xem mặt lần cuối. Trông thấy Vũ Đế, Tử Phu bật khóc, sau đó  thỉnh cầu Hoàng đế phóng thích mình về nhà. Hán Vũ Đế nhớ lại người đẹp mình đã gặp và sủng ái tại Bình Dương phủ, lệnh cho giữ lại rồi dắt tay đưa bà đưa về cung sủng hạnh, lần này thì Vệ Tử Phu liền mang thai.
Quán Đào công chúa, mẹ của Trần hoàng hậu khi ấy có công khiến Vũ Đế lên ngôi, rất tự mãn. Sau khi nghe chuyện của Vệ Tử Phu, công chúa căm ghét cực kỳ, nên lập mưu trừ khử. Khi đó, Hán Vũ Đế tuyển em của Vệ Tử Phu là Vệ Thanh vào cung làm việc ở Kiến Chương điện, Quán Đào công chúa nhân cơ hội bắt nhốt Vệ Thanh vào ngục, chuẩn bị xử tử. May có người bạn là Công Tôn Ngao (公孙敖) và các tráng sĩ xông vào cứu, Vệ Thanh mới thoát chết. Vệ Tử Phu bất mãn việc làm của mẹ con Trần hoàng hậu nên khóc lóc xin Vũ Đế cho Vệ Thanh một chức quan. Hán Vũ Đế chiều ý bà, bèn triệu Vệ Thanh vào, thấy người cao lớn, giỏi võ nghệ nên cho làm Thị trung, anh cả Vệ Trường Quân của Vệ Tử Phu do đó cũng được triệu vào làm Thị trung, liên tiếp mấy ngày ban thưởng cho nhà họ Vệ số vàng lên đến hàng nghìn.
Được Hán Vũ Đế yêu mến gần gũi, Vệ Tử Phu mang thai, lần lượt sinh 3 công chúa là Vệ Trường công chúa, Dương Thạch công chúa và Chư Ấp công chúa. Lúc này trong cung chưa có phi tần nào sinh con nên bà được tấn phong Phu nhân (夫人), địa vị chỉ dưới Hoàng hậu. Trong thời gian này, sử sách liên tiếp ghi lại rằng "Vệ thị đại hạnh" (衛氏大幸) hay "hữu sủng" (有宠) để mô tả sự sủng ái của Hán Vũ Đế đối với Vệ phu nhân. Do Vệ phu nhân hiển quý, người nhà của bà cũng có mối hôn nhân tốt, chị cả Vệ Quân Nhụ gả cho Công Tôn Hạ, do đó Hạ cũng được tín nhiệm trong triều. Vệ Thiếu Nhi cùng Trần Chưởng có tư tình, Hán Vũ Đế cũng liền ban hôn. Công Tôn Ngao do thân cận với nhà họ Vệ nên càng được lợi, Vệ Thanh từ chức Thị trung cũng lên làm Đại trung đại phu (大中大夫).

Vu cổ họa khởi

Khi về già, Hán Vũ Đế tuổi cao, sa vào hưởng lạc, xây cất nhiều cung điện và tin vào chuyện mê tín. Giữa lúc đó, trong triều nảy sinh mâu thuẫn giữa Vũ Đế và Thái tử, cũng như việc ngoại thích Vệ thị quá mạnh đã khiến rất nhiều thế lực thù địch hợp sức tiêu diệt, đầu tiên phải kể đến dòng họ Công Tôn thị, hậu duệ của chị ruột Vệ Hoàng hậu.
Công Tôn Kính Thanh (公孙敬声), là con trai của Thừa tướng Công Tôn Hạ và chị ruột của Hoàng hậu là Vệ Quân Nhụ. Kính Thanh do ỷ mình là cháu gọi Hoàng hậu bằng dì, hành sự kiêu xa không tuân thủ pháp kỷ, lại vin vào chức quyền Thái bộc (太仆) có địa vị cao, lạm dùng quân lương đáng tiền hơn 1900 vạn tiền. Sự tình bại lộ, bị bắt hạ ngục. Lúc này, Hán Vũ Đế hạ chiếu bắt giữa người Dương Lăng là Chu An Thế (朱安世), chậm chạp không thể quy án, Công Tôn Hạ liền nhân đó xin Hoàng đế xá tội cho con trai, được y chuẩn. Tuy nhiên, về sau Chu An Thế đột nhiên bị bắt, hắn tố cáo Công Tôn Kính Thanh cùng Dương Thạch công chúa liên quan đến vụ án yểm bùa vu cổ trù Thiên tử. Sau khi Hoàng đế biết được, cực kì phẫn nộ, bèn sai diều tra trên dưới nhà Công Tôn Hạ.
Năm Chinh Hòa thứ 2 (92 TCN), mùa xuân, bắt giữ Thừa tướng Công Tôn Hạ, sau đó liệt kê toàn bộ tội danh tàn hại nước nhà, dung túng môn khách của nhà Công Tôn, cha con Công Tôn Hạ đều chết trong ngục. Lúc này, thế lực của Thái tử Lưu Cứ bị mất đi đáng kể trong triều đình, nhưng quan trọng hơn liên tiếp những thiên tai, đại nạn xảy ra ngay trong năm đó càng khiến những lời dị nghị không thể dập tắt. Tháng 4, mùa hè năm đó, Chư Ấp công chúa cùng Dương Thạch công chúa do liên lụy vụ án vu cổ mà đều bị xử tử. Con trai của Vệ Thanh là Vệ Kháng, cùng con trai của Vệ Trưởng công chúa là Tào Tông đều khép tội xử tử liên đới.
Giang Sung lúc này chủ trương trong vụ án Vu cổ, nên đắc tội với Thái tử, thấy Vũ Đế đã cao tuổi, sợ Thái tử lên ngôi thì khó toàn mạng, bèn bí mật tố cáo với Vũ Đế rằng có người mong Hoàng đế chết sớm, dùng thuật vu cổ để niệm chú nguyền rủa. Vũ Đế tin lời Giang Sung, bèn cho làm sứ giả, giao cho quyền xét xử các sai lầm của hoàng thân quốc thích. Vụ án này đã giết đến hơn vạn người.

Cùng quẫn tự sát

Hán Vũ Đế tuổi già, càng thêm tin tưởng việc Vu cổ. Giang Sung nhân đó nói việc Vu cổ hoành hành trong cung đến nỗi Thiên tử mắc bệnh lâu mà không giảm. Do đó, hán Vũ Đế cho Giang Sung lục soát cung đình, điều tra sự việc Vu cổ trong cung, đến tận Tiêu Phòng điện của Vệ Hoàng hậu, nhưng trước mắt vẫn chưa thu được gì.
Năm Chinh Hòa thứ 2 (92 TCN), tháng 7, Giang Sung đến rà soát Đông Cung, hắn thông đồng với Án Đạo hầu Hàn Thuyết (韩说), Ngự sử Chương Cống (章赣) cùng Hoàng môn Tô Văn (苏文) đã phát hiện hình nhân gỗ bên dưới thềm Đông Cung. Thái tử Lưu Cứ đích thân đến Cam Tuyền cung (甘泉宮) giải trình, nhưng không gặp được Hoàng đế do đám người Giang Sung ngăn cản. Sợ Giang Sung hại mẹ con mình, Thái tử bèn hỏi kế Thiếu phó Thạch Đức (石德). Theo lời Thạch Đức, Thái tử vội vã chạy tới Vị Ương cung cầu cứu Vệ Hoàng hậu điều ngự mã và xạ sĩ của Hoàng hậu tới.
Ngày 9 tháng 7 năm đó, Thái tử Lưu Cứ tập hợp quân sĩ, bèn giả lệnh phụ hoàng bắt bè đảng Giang Sung giết chết, rồi mang quân chiếm cứ các vị trí trọng yếu trong kinh thành Trường An, đánh phá kho vũ khí ở cung Trường Lạc. Kinh thành hoảng loạn. Người cùng phe cánh của Giang Sung là Tô Văn chạy thoát, tới Cam Tuyền cung báo cho Vũ Đế rằng Thái tử dấy quân khởi loạn. Vũ Đế đang dưỡng bệnh, nghe tin bèn sai thừa tướng Lưu Khuất Mạo đem quân bắt Thái tử. Hai bên đánh nhau tại Trường An 5 ngày liền. Cuối cùng Thái tử Lưu Cứ bị thua, phải chạy trốn khỏi kinh thành Trường An. Thiếu phó Thạch Đức cũng bị giết.
Tháng 7 năm đó, ngày Canh Dần, Thái tử được Thừa tướng Tư trực Điền Nhân (田仁) trợ giúp. Cùng ngày hôm đó, Hán Vũ Đế sai Tông chính Lưu Trường Lạc (劉長樂) cùng Chấp kim ngô Lưu Cảm Phụng (劉敢奉) đến Tiêu Phòng điện, tịch thu Hoàng hậu tỉ thụ của Vệ hoàng hậu. Bà vừa thẹn vừa hận nên đã tự sát. Sau khi Vệ hoàng hậu tự sát, Thái tử Lưu Cứ bị phát hiện trốn trong nhà dân ở Văn Hương, bị Vũ Đế mang quân vây bắt, phải tự vẫn, hai vị hoàng tôn là con của Thái tử cũng bị giết. Hàng ngàn người khác bị liên lụy trong vụ án, đây được sử gọi là Loạn Vu cổ.
Gia tộc họ Vệ một thời lừng lẫy bị diệt vong. Thi hài Vệ Tử Phu chỉ được an táng một cách vội vã với một áo quan nhỏ tại Đồng Bách đình (桐柏亭), bên vệ đường phía đông cạnh đại lộ bên ngoài Phúc Áng Môn (覆盎門, đông nam Trường An).

Truy tặng

Một năm sau, Hán Vũ Đế điều tra ra những chuyện yểm bùa hầu hết là do Giang Sung bịa đặt, nên dù Giang Sung đã chết vẫn bắt giết cả nhà Giang Sung. Hán Vũ Đế rất ân hận cho cái chết của Thái tử Lưu Cứ, truy tặng Thái tử thụy hiệu Lệ Thái tử (戾太子), cho xây Tư Tử cung (思子宮) và Quy Lai Vọng Tư Đài (歸來望思台) để tưởng nhớ.
Lại thêm 18 năm sau nữa, cháu nội của Lệ Thái tử, cũng là cháu cố của Vệ hoàng hậu là Lưu Bệnh Dĩ được Hoắc Quang chỉ định làm người kế vị cho Hán Chiêu Đế. Lưu Bệnh Dĩ lên ngôi, đổi tên thành Lưu Tuân, sử gọi Hán Tuyên Đế.
Sau khi lên ngôi, Hán Tuyên Đế vì muốn đề cao xuất thân, quyết định truy tặng cho cha và ông nội, cũng khôi phục lại danh dự cho gia tộc họ Vệ và chính thức truy tặng cho Vệ hoàng hậu. Hoàng đế chiếu lệnh truy phong thụy hiệu cho Vệ hoàng hậu một chữ Tư (思), gọi là Vệ Tư hậu (衛思后) hay Hiếu Vũ Tư hoàng hậu (孝武思皇后). Nơi Đồng Bách đình chôn cất Vệ hậu được Tuyên Đế án theo mộ của Hoàng hậu mà xây lại, gọi là Tư hậu viên (思后園). Hán Tuyên Đế thiết trí phòng vệ ở viên tẩm, mỗi ngày dâng đồ ăn hiến tế, bốn mùa giao tế ở viên điện, đều án theo hiến tế Hoàng hậu mà làm. Cảm thấy còn chưa thỏa mãn, Hán Tuyên Đế lấy lý do Vệ Tư hậu sinh thời tinh thông âm luật, giỏi ca vũ, nên Hoàng đế lại thiết trí cho 1.000 người đàn ca trong viên tẩm của bà để tưởng niệm, do đó còn gọi là Thiên hương (千鄉).
Phần mộ ấy của Vệ Tư hậu đến thời nhà Đường vẫn còn. Sách Trường An chí (长安志) có đề cập đến "Hán Tư viên" ở phường hướng Tây Bắc phường Kim Thành. Phần mộ hiện tại đã không còn di chỉ, ở vị trí hiện nay là vùng phụ cận của Công viên Lao Động thuộc thành phố Tây An.