Hùng Linh Công

Tiểu sử

Tiểu sử chi tiết về Thánh Hùng Linh Công được ghi trong cuốn Ngọc phả quốc lục. Cuốn sách còn lưu lại tại Đền IA (tức Đền Y Sơn) thuộc xã Hòa Sơn, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang do Hàn lâm viện Đông các Đại Học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn vào niên hiệu Hồng Phúc, triều đại Sùng Khang năm Nhâm Thân (1572). Đến niên hiệu Vĩnh Hựu thứ ba, triều đại Lê Ý Tông (Duy Thận) năm Đinh Tỵ (1737), Hồng Lĩnh thiếu khanh thuộc Quản giám bách thần tri điện là Nguyễn Hiền Mại căn cứ vào bản của triều trước chép lại. Toàn bộ cuốn Ngọc phả quốc lục về Y Sơn linh tích được khắc trên hai mặt bia đá (mặt tiền và mặt hậu) hiện còn dựng trong Đền IA, bia dựng năm Bính Thìn 1856 niên hiệu Tự Đức năm thứ 9, triều đại Tự Đức (Hồng Nhậm).
Sau khi cuốn Ngọc phả quốc lục ra đời, 13 triều đại sau đó từ 1660 - 1925 đã có 21 đạo sắc phong cho Hùng Linh Công (hiện vẫn còn lưu giữ tại Đền IA). Nhiều đạo sắc phong có độ dài gần 300 từ.

Bình luận và giải thích

1. Về chuyện Thánh Gióng trong Ngọc Phả Quốc Lục có một số chi tiết khác với những truyện mà chúng ta đã biết hiện nay. Thứ nhất, giặc Ân tiến vào Văn Lang có cả bằng đường thủy Những chiến thuyền của giặc đỗ san sát (Đoạn 22). Thứ hai, ông Gióng dùng một chiếc búa sắt không như các truyện hiện biết, ông Gióng và Hùng Linh Công cùng hợp binh lại đánh một trận quyết định ở chân núi An Vũ Ninh Sơn (Đoạn 24).
2. Hiện nay trên huyện Hiệp Hòa, Bắc Giang còn lưu lại các địa danh tên đất, tên làng liên quan đến cuộc chiến chống giặc Ân. Phía nam Hiệp Hòa, ven sông Cầu có một làng hiện nay dùng đồng thời cả hai tên: làng Bầu, làng Cẩm Bào. Dân làng kể rằng đoàn quân của ông Gióng trên đường đánh giặc có dừng lại ở làng này, dân làng tiếp tế nước uống đựng trong các quả bầu già phơi khô. Tạ ơn tấm lòng của dân, ông Gióng tặng lại cho làng một chiếc áo gấm (Cẩm Bào) cũng là tấm chiến bào và dặn dân làng Khi nào hạn hán thiếu nước hãy cầu ta sẽ ứng nghiệm. Để ghi lại sự kiện lịch sử này, từ đó dân đặt tên cho làng bằng hai tên: làng Bầu, làng Cẩm Bào. Thời Nguyễn vùng này phát triển thành tổng Cẩm Bào, nhiều làng xã trong tổng có chữ Cẩm hay chữ Bào: Cẩm Xuyên, Cẩm Hoàng, Cẩm Trung, Cẩm Trang, Xuân Bào. Theo các cụ trong làng, sau này mỗi khi hạn hán nặng dân làng thường lập đàn cầu đảo để Thánh Gióng cho mưa đều rất linh nghiệm, có khi chưa kịp dọn dẹp đàn thì mây mưa đã kéo đến.
Sát ven đê sông Cầu, Hiệp Hòa có làng Trung Hưng thuộc xã Mai Trung, đầu làng phía đông nam có Ngã ba Mã Cháy. Theo truyền thuyết vùng này là bãi đóng quân của giặc Ân. Khi ông Gióng phi ngựa qua đây, ngựa của giặc Ân bị thiêu cháy chết ngổn ngang trên bờ bãi. Để ghi nhớ sự kiện này dân đặt tên cho vùng đất là bãi Mã Cháy. Đến thời Lê Nguyễn bãi đất này chuyển thành thổ cư và có tên là Trại Mã Cháy thuộc thôn Ngũ Trại, xã Trung Định, tổng Cẩm Bào. Nay khu đất ấy nằm ở ngã ba đầu làng Trung Hưng.
3. Thời Hùng Vương thứ sáu các vua Hùng còn cai quản cả vùng Quảng Đông và Quảng Tây (Đoạn 4). Khi Lạc Long Quân và Âu Cơ chia con, 50 người con theo mẹ lên núi, mỗi con cai quản một vùng và được gọi là Sơn Thần (Đoạn 5).
4. Huyện Hiệp Hòa bên tả ngạn dòng sông Cầu là một vùng đất rất cổ. Tên Hiệp Hòa là tên một xã thuộc đời Hùng Vương thứ 6, đến thời Lê Đại Hành đổi tên thành xã Thù Sơn (Đoạn 19).

Chùa IA và Đền IA

Núi IA (còn có tên là Y Sơn, núi Hia, trong Đại Nam nhất thống chí gọi là núi Thù Sơn, trong Bắc Ninh tỉnh chí gọi là núi Hòa Sơn) nằm ở phía tây - tây bắc Hiệp Hòa gồm hai ngọn, cao khoảng 100 mét so với mặt nước biển, giáp với sông Cầu, là mái nhà của Hiệp Hòa, là nơi có phong cảnh đẹp nhất huyện, một danh lam có tiếng vào thời Lê, Nhà Lê từng dựng hành cung ở đây. Phía tây núi có Chùa IA (Tây môn tự), thiết kế theo kiểu tiền Phật, hậu Thánh - nơi thờ ông bà Hùng Nhạc. Phía đông núi là Đền IA (Đông môn tự) thờ Thánh Hùng Linh Công. Trong đền có nhiều tượng hổ bằng đá, đôi ngựa đá, đôi ngựa gỗ để rước trong các ngày lễ hội, đôi voi đá, một câu đối dài mỗi vế 71 chữ tóm tắt sự tích Hùng Linh Công ghi trên hai bức hoành lớn, một bài thơ ca ngợi công đức của Hùng Linh Công do Tiến sĩ Nguyễn Đình Tuân người làng Sổ làm, hai chiếc quạt vua ban với xương quạt làm bằng ngà voi. Trên đỉnh ngọn núi cao nhất có Đền thờ Sơn thần và giếng nước Tiên, vào ngày lễ hội du khách thả nhiều tiền lẻ xuống giếng để cầu may mắn.
Đền Y Sơn được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận di tích lịch sử văn hóa theo Quyết định 372/QĐ-TT ngày 21/3/1994.

Lễ hội

Trong "Ngọc phả quốc lục" có ghi hàng năm có 10 ngày lễ tại Đền IA, về sau chỉ còn duy trì đều đặn ba ngày lễ: Lễ hội "Phu nhân thánh mẫu" ngày 15 - 16 - 17 tháng 1 âm lịch (người dân thường gọi là Lễ hội chùa IA), Lễ Thánh sinh ngày 12 tháng 10, Lễ Thánh hóa ngày 8 tháng 8. Lễ hội Chùa IA với các nghi thức tế lễ, dẫn rước hấp dẫn cùng các trò chơi dân gian đã được so sánh với Hội Phủ Rầy của Nam Định: "Vui nhất là Hội Phủ Rầy, Vui thì vui thật chẳng tầy Hội IA ".
Ngay từ thời Hùng Vương thứ 6 hàng năm xuân thu nhị kỳ vào ngày mùng 2 tháng 2 và ngày 12 tháng 8 vua sai trăm quan về tế lễ ở Đền IA (Đoạn 26), các triều đại phong kiến sau này cũng vậy (cuối Đoạn 28, cuối Đoạn 32), đó là quốc tế thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của cha ông chúng ta. Rất tiếc vào thời đại chúng ta hiếm người biết đến nhân vật lịch sử Hùng Linh Công, người có công lớn với dân tộc.