Trận Tốt Động – Chúc Động

Quân Minh

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử, Lam Sơn thực lục, Vương Thông mang 5 vạn quân, 5000 ngựa từ Trung Quốc sang, hợp với quân ở Đông Quan, có tất cả hơn 10 vạn quân.
Theo Minh thực lục, nhà Minh huy động tổng cộng 2 vạn 4 nghìn quân sang tăng viện, cộng với 3 vạn có sẵn ở Đông Quan.

Nghĩa quân Lam Sơn

Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục, cánh quân của Lý Triện, Đỗ Bí khi mới tiến ra bắc có 3 nghìn quân, sau đấy chia bớt 1 nghìn cho Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả đi chặn đánh cánh quân Vân Nam của nhà Minh. Thời gian từ 12/8 âm lịch đến trước trận đánh vào 6/10 âm lịch đủ để Lý Triện tuyển mộ thêm quân. Trong ngày 7/10, Đinh Lễ đem thêm 3 nghìn quân đến tăng viện. Do đó, tổng số quân Lam Sơn tại Tốt Động - Chúc Động có thể đạt tới mức xấp xỉ 8 đến 10 nghìn quân.

Bối cảnh

Sau 8 năm khởi nghĩa, nghĩa quân Lam Sơn ngày càng trở nên vững mạnh, chiếm lại được vùng đất rộng lớn từ Thanh Hóa trở vào đến Tân Bình, Thuận Hóa (Thừa Thiên-Huế ngày nay), nghĩa quân Lam Sơn đang bao vây thành Nghệ An. Lê Lợi nhận định rằng tinh binh của quân Minh tập trung ở Nghệ An, các thành ở Đông Đô tất suy yếu. Tháng tám năm Bính Ngọ (1426), Lê Lợi chia quân cho các tướng làm 3 cánh Bắc tiến: Khu mật đại sứ Phạm Văn Xảo, Thái úy Lê Triện, Thái giám Lê Khả, Á hầu Lê Như Huân, Lê Bí đem hơn 3.000 quân, 1 thớt voi đi tuần các xứ Thiên Quan, Quảng Oai, Quốc Oai, Gia Hưng, Quy Hóa, Đà Giang, Tam Đới, Tuyên Quang để cắt đứt đường viện binh của quân Minh từ Vân Nam sang; Thái úy Lê Bị, Thái giám Lê Khuyển đem 2.000 quân và 1 thớt voi đánh ra các xứ Khoái Châu, Bắc Giang, Lạng Giang để chặn viện binh từ Lưỡng Quảng tới; Tư không Lê Lễ và Lê Xí thì đem tinh binh tiến sau để phô trương thanh thế.
Ngày 12 tháng 8 năm Bính Ngọ (1426), cánh quân Lý Triện tiến đến sát thành Đông Quan, quân Minh nghĩ quân từ xa tới, liền dốc quân ra đánh, trận chiến diễn ra ở xứ Ninh Kiều thuộc Ứng Thiên. Nghĩa quân phá tan quân Minh, chém hơn 2.000 người, rồi dời quân đóng ở phía tây sông Ninh Giang
Ngày 17 tháng 9, Lý An, Phương Chính để Thái Phúc giữ thành Nghệ An, đem quân vượt biển về cứu Đông Đô. Lê Lợi đem tinh binh đuổi theo, đóng quân ở Lỗi Giang.
Ngày 20, cánh quân do Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả chỉ huy đánh bại Đô ty Vương An Lão khi viên Đô ty này đem hơn 1 vạn viện binh từ Vân Nam sang, chém 1.000 người, chết đuối rất nhiều, số còn lại chạy vào thành Tam Giang.
Cùng ngày đó Lý Triện đánh nhau với quân Minh ở cầu Nhân Mục, chém hơn 1.000 người, bắt được Đô ty Vi Lượng.
Nghĩa quân Lam Sơn tuy luôn đánh thắng, nhưng vẫn dựa vào đất Nghệ An, Thanh Hóa. Cánh quân của Lý Triện và Trịnh Khả chỉ huy vì quân đơn độc, cứ đi đi lại lại ở vùng Thiên Quan, Quảng Oai, Tam Giang rồi áp sát vào Đông Quan. Người trong nước còn sợ oai quân Minh, chưa quy phục hết thảy.

Viện binh nhà Minh

Đầu tháng 10 năm Bính Ngọ (1426), nhà Minh đã phải cử Tổng binh Thành Sơn hầu Vương Thông, Thượng thư bộ Binh Trần Hiệp, Tham tướng Mã Anh đem quân sang cứu viện. Quân số nhà Minh theo sử Việt là 5 vạn, sau đấy hợp với 5 vạn có sẵn ở Đông Quan thành hơn 10 vạn. Theo Minh thực lục, quân Minh có tổng cộng 5 vạn 4 nghìn quân. Trong số này, một phần thuộc cánh quân Vân Nam đã bị Trịnh Khả đánh bại, chạy vào thành Tam Giang.
Ngày 6 tháng 10, Vương Thông tập hợp quân, chia làm ba đường tiến đánh nghĩa quân Lam Sơn.

Trận mở màn

Ngày 6 tháng 10 năm Bính Ngọ (1426) cánh quân của Vương Thông kéo đến đóng tại bến đò trên sông Đáy ở làng Cổ Sở, làm cầu phao qua sông. Cánh quân của Phương Chính kéo đến Sa Đôi (đò Đôi) trên sông Nhuệ đóng đồn. Sơn Thọ kéo theo đường qua làng Nhân Mục (cống Mọc trên sông Tô Lịch) đến đóng đồn tại cầu Thanh Oai bắc qua sông cổ Đỗ Động. Quân Minh dàn doanh trại liền nhau đến vài mươi dặm, cờ xí rợp đồng, giáo mác rực trời, tự cho là đánh một trận là bắt hết được nghĩa quân Lam Sơn.
Lý Triện, Lê Bí mai phục binh tượng ở đồng Cổ Lãm, cho du binh nhử đánh vào doanh quân Sơn Thọ, Mã Kỳ rồi giả vờ thua chạy. Quân Minh đuổi theo, khi qua bờ cầu Tam La, chỗ ấy ruộng nước, bùn lầy, quân mai phục của nghĩa quân nổi dậy đánh tạt ngang vào. Quân Minh bị sa lầy. Nghĩa quân chém hơn một nghìn người, đuổi tận đến cầu Nhân Mục. Xác quân Minh phơi ngổn ngang đến vài mươi dặm, bị bắt sống hơn 500 người.
Lý Triện, Đỗ Bí định đánh chặn hậu doanh của Phương Chính, nhưng Phương Chính đã rút đi rồi. Trời tối, bèn thu quân về.

Kết quả

Theo các nguồn sử Việt, 5 vạn quân Minh bị tiêu diệt, 1 vạn bị bắt sống (Minh sử thì cho rằng chỉ mất 2-3 vạn ). Quân tư, khí giới, xe cộ thu được nhiều vô kể. Các chỉ huy của quân Minh là Trần Hiệp, Lý Lượng, Lý Đằng bị giết tại trận. Ngay cả Vương Thông cũng bị thương. Đinh Lễ, Đỗ Bí, Nguyễn Xí thừa thắng tiến thẳng sát thành bổ vây.