Năm Căn

Vị trí địa lý

Phía đông huyện Năm Căn giáp Biển Đông
Phía tây giáp Vịnh Thái Lan
Phía đông bắc giáp huyện Đầm Dơi
Phía bắc giáp huyện Cái Nước, huyện Phú Tân, huyện Đầm Dơi
Phía nam giáp huyện Ngọc Hiển (sông Cửa Lớn làm ranh giới tự nhiên phía Nam).

Điều kiện tự nhiên

Diện tích tự nhiên 495,40 km², chiếm 9,36% diện tích của tỉnh Cà Mau. 
Đến 01/01/2017, dân số có 16.694 hộ, 65.914 người, chiếm 5,38% dân số của tỉnh. Trong đó, có 32.961 nam và 32.952 nữ. Ở khu vực thành thị có 4.924 hộ, với 18.994 người. Ở khu vực nông thôn có 11.769 hộ, với 46.920 người.

Hành chính

Huyện Năm Căn có 8 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Năm Căn (huyện lỵ) và 7 xã: Đất Mới, Hàm Rồng, Hàng Vịnh, Hiệp Tùng, Lâm Hải, Tam Giang, Tam Giang Đông.

Kinh tế xã hội

Thế mạnh kinh tế của Năm Căn là thủy sản, thương mại và dịch vụ. Hiện nay, Năm Căn đang phát triển mạnh các dịch vụ hậu cần nghề cá. Ngoài ra, huyện chú trọng phát triển dịch vụ giao thông vận tải, hệ thống nhà hàng khách sạn, khu công nghiệp cùng dịch vụ du lịch sinh thái để phục vụ du khách.

Trước khi lập đơn vị hành chính

Nơi đây là vị trí hợp lưu của sông Cửa Lớn. Khi người Việt và người Hoa bắt đầu khai phá vùng đất này, nơi đây được xem là điểm giao thương thuận lợi, khi các ghe hàng đi xuống cửa Ông Trang mua tôm khô, cá khô, hoặc ra Rẫy Chệt mua dưa hấu, xuống Rạch Gốc chở ba khía và ốc len, những xuồng ghe qua rạch Bà Thanh, Ông Định chở củi về hầm than… đều chọn nơi này làm điểm dừng nghỉ ngơi chờ nước xuôi để đi tiếp, có khi gặp lúc nước ròng, phải chờ con nước lớn. Dân dần nơi đây phát triển thành nơi thị tứ phố chợ bên sông.
Theo giai thoại dân gian thì tên gọi "Năm Căn" đã có từ hơn 200 năm. Đầu tiên, có một người Hoa kKiều tên là Chệt Hột đến đây dựng lên 5 căn trại đáy, phía trên bờ thì làm rẫy. Công việc làm ăn rất phát đạt do nguồn cá tôm dồi dào và chưa có người khai thác. Thấy có nhiều hoa lợi nên những người Hoa Kiều và người Việt cũng đến đây làm ăn sinh sống, lần hồi trở nên đông đúc. Vì có vị trí thuận lợi về đường sông nên ghe xuồng thường qua lại chỗ này, và người ta căn cứ vào dấu hiệu là dãy trại đáy 5 căn xuất hiện đầu tiên để gọi tên, lâu ngày thành địa danh "Năm Căn".
Tuy nhiên, trong các sử liệu ghi chép lại từ thời Mạc Cửu khai phá vùng Hà Tiên đến Cà Mau khoảng năm 1680, nhưng không thấy nhắc đến địa danh Năm Căn. Mãi đến thời Nhà Nguyễn có địa bạ ghi chép về huyện Long Xuyên (là vùng đất Cà Mau ngày nay) mới có nhắc đến. Địa bạ triều Nguyễn năm 1836 (năm Minh Mạng thứ 17) gọi là xứ Năm Căn, lúc đó theo thống kê đặc điền thì ở huyện Long Xuyên (thuộc tỉnh Hà Tiên) gồm 2 tổng Long Thủy và Quảng Xuyên. Riêng tổng Quảng Xuyên có diện tích ruộng đất trên 445 mẫu, gồm 14 xã thôn, trong đó có "...thôn Tân Hưng ở 5 xứ: Rạch Nón, Cái Mũi, Cái Lân, Năm Căn, Đồng Cùng có trên 192 mẫu ruộng (112 mẫu công điền và trên 80 mẫu tư điền với 1 chủ điền)".
Thời thuộc Pháp, vùng phố chợ Năm Căn (khi đó thuộc quận Cà Mau, tỉnh Bạc Liêu), đã trở thành thị tứ sung túc, hai bên bờ sông mọc lên nhiều lò than, nhà cửa san sát, dân cư tấp nập, có bến tàu đò, có đường xe hơi đi từ Cà Mau về đến Năm Căn… Ngay sông Cửa Lớn cũng được nhiều người quen gọi là sông Năm Căn.

Quận Năm Căn dưới thời Việt Nam Cộng hòa (1956-1975)

Ngày 9 tháng 3 năm 1956, theo Sắc lệnh 32/VN, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lấy quận Cà Mau và 4 xã của quận Giá Rai là Định Thành, Hoà Thành, Tân Thành, Phong Thạnh Tây lập thành tỉnh Cà Mau, tỉnh lỵ ban đầu có tên là Cà Mau. Tuy nhiên, đến ngày 22 tháng 10 năm 1956, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm ký Sắc lệnh 143/VN để "thay đổi địa giới và tên Đô thành Sài Gòn – Chợ Lớn cùng các tỉnh và tỉnh lỵ tại Việt Nam". Theo Sắc lệnh này, tỉnh Cà Mau được đặt tên mới là tỉnh An Xuyên, gồm 6 quận: Quản Long, Thới Bình, Sông Ông Đốc, Cái Nước, Đầm Dơi và Năm Căn. Từ đó, Năm Căn chính thức trở thành địa danh hành chính.
Khi được thành lập năm 1956, quận Năm Căn bấy giờ chỉ gồm 2 xã: Năm Căn và Viên An. Quận lỵ đặt tại xã Năm Căn. Ngày 7 tháng 12 năm 1965, quận Năm Căn nhận thêm xã Tân Ân tách từ quận Đầm Dơi. Đến năm 1970, quận Năm Căn có 5 xã: Năm Căn, Tân Ân, Tân Hưng Đông, Thuận Hưng, Viên An.
Tuy là một đơn vị hành chính của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, trên thực tế, hầu như địa bàn quận Năm Căn do chính quyền của những người Cộng sản kiểm soát. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa nhiều lần tảo thanh để thiết lập lại quyền kiểm soát, quan trọng nhất là chiến dịch Sóng Tình Thương cuối năm 1963 và cuộc hành quân Seafloat giữa năm 1966. Mặc dù vậy, trừ các thị trấn đông dân, một vùng rộng lớn hoang vu ở Năm Căn vẫn nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền Cộng sản.

Huyện Năm Căn từ năm 2003 đến nay

Ngày 17 tháng 11 năm 2003, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 138/2003/NĐ-CP về việc thành lập lại huyện Năm Căn thuộc tỉnh Cà Mau trên cơ sở 53.291,40 ha diện tích tự nhiên và 70.745 người của huyện Ngọc Hiển. Huyện Năm Căn có 53.291,40 ha diện tích tự nhiên và 70.745 người; có 7 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm các xã Hàm Rồng, Đất Mới, Hàng Vịnh, Hiệp Tùng, Tam Giang, Tam Giang Đông và thị trấn Năm Căn.
Huyện Năm Căn được chia tách từ huyện Ngọc Hiển, đi vào hoạt động ngày 01/01/2004. 
Ngày 05 tháng 09 năm 2005, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 113/2005/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính, thành lập xã Lâm Hải trên cơ sở 12.272,40 ha diện tích tự nhiên và 10.531 người của xã Đất Mới.

Phát triển đô thị

Thị trấn Năm Căn đã được công nhận là đô thị loại 4 vào năm 2012 và là 1 trong 3 đô thị động lực của tỉnh.
Theo quy hoạch, Năm Căn sẽ trở thành đô thị đòn bẩy thúc đẩy kinh tế Đất Mũi Cà Mau phát triển; trong đó, sẽ có sân bay, cảng biển, khu công nghiệp, khu vui chơi giải trí.
Theo quy hoạch chung đô thị Cà Mau đến năm 2030 và tầmnhìn đến năm 2050, toàn bộ huyện Năm Căn sẽ được nâng lên thành thị xã Năm Căn, gồm 3 phường: 1, 2, 3 và 6 xã: Đất Mới, Hàm Rồng, Hiệp Tùng, Lâm Hải, Tam Giang, Tam Giang Đông.