61-K 37 mm

Phát triển

Vào năm 1935, Hải quân Liên Xô nhận được một số khẩu Bofors 25 mm model 1933 vào năm 1935. Trên cơ sở cấu tạo của súng này, họ bắt đầu thiết kế phiên bản 45 mm mang tên 49-K với tổ thiết kế gồm M.N. Loginov, I.A. Lyamin và L.V. Lyuliev. Tuy việc thiết kế thành công nhưng quân đội lại không muốn sử dụng loại súng này vì tầm hoạt động của khẩu pháo tự động 45 mm quá nhỏ còn phạm vi chiến trường lại quá rộng.
Vào tháng 1 năm 1938, Nhà máy Pháo binh số 8 tại Kaliningrad bắt đầu thiết kế một khẩu pháo phòng không tương tự 49-K nhưng dùng cỡ đạn 37 mm nhằm gia tăng tầm hoạt động. Chỉ 9 tháng sau, tháng 10 năm 1938, 61-K bắn thử lần đầu. Toàn bộ thời gian thiết kế và đưa vào sản xuất chỉ mất có hơn 1 năm vì khẩu 49-K đã hoàn toàn hoàn thiện, chỉ cần thay cỡ đạn 45 mm thành 37 mm để nó trở thành 61-K.
Năm 1939, các mẫu 61-K đầu tiên được sản xuất trên quy mô nhỏ rồi sau đó đến năm 1940 thì việc sản xuất được mở rộng ra trên quy mô lớn. Nhiều phiên bản 61-K được sản xuất như phiên bản pháo 1 nòng, pháo 1 nòng có tấm chắn đạn, pháo 2 nòng, phiên bản 70-K của Hải quân... Chúng cũng được xuất khẩu đến nhiều nước trên thế giới cùng một số biến thể khác nhau.

Phiên bản mặt đất

Sau khi nghiên cứu và bắt đầu đưa vào sản xuất thì ngay lập tức 61-K bắt đầu được biên chế. Một tổ súng phòng không thường có tám người (có thể giảm tùy theo tình hình chiến sự hoặc thiếu người), có thể mang theo 200 viên đạn mỗi súng. Đạn được đóng thành 5 viên 1 băng. 61-K có thể quay 360° và có thể hạ thấp nòng xuống -5°, cao nhất là 85°, tầm bắn trung bình là 8,5 km. Tính đến năm 1945, đã có gần 20.000 khẩu 61-K được chế tạo tại Liên Xô. Sau này chúng còn được sản xuất tại Ba Lan, Trung Quốc và Bắc Triều Tiên.

Phiên bản Hải quân

Phiên bản Hải quân của 61-K là súng phòng không 70-K 37 mm, sau khi sản xuất, chúng bắt đầu thay thế các khẩu 21-K 45 mm trên các tàu chiến của Liên Xô, nhưng việc thay thế chưa hoàn thành thì Quân đội Phát xít Đức bắt đầu tấn công Liên Xô. Chỉ có loại tàu trục lôi hạm T-301 là được trang bị 70-K đầy đủ. Phiên bản V70-K còn được sản xuất đến năm 1955 thì ngừng lại. Tổng cộng có 3.113 khẩu được sản xuất. Sau này, Liên Xô tiếp tục sản xuất phiên bản hiện đại hóa của nó là V-11M.

ZSU-37

ZSU-37 là phiên bản pháo phòng không tự hành của 61-K, được phát triển sau Thế thứ hai. Hệ thống bao gồm tháp pháo là khẩu pháo phòng không 61-K được đặt trên thân xe pháo tự hành chống tăng SU-76.

Lịch sử hoạt động

61-K từng được sử dụng trong Thế chiến thứ hai, Chiến tranh Triều Tiên, Chiến tranh Việt Nam, Nội chiến Lào, Nội chiến Campuchia và nó đã rất hiệu quả trong việc tạo hỏa lực phòng không tầm thấp đến tầm trung, kể cả việc hỗ trợ hỏa lực mặt đất.

Thế chiến thứ hai

61-K chính thức được sử dụng tại Mặt trận Xô-Đức năm 1941. Ở trạng thái chiến đấu, nó tạo một màn hỏa lực dày đặc từ 0m đến độ cao 6.000 mét. Bấy giờ, gần như tất cả máy bay của phát xít Đức đều nằm trong tầm bắn của 61-K. Nó phối hợp cùng các loại pháo 40 mm, 45 mm, súng máy DShK 12,7 mm lập bức tường phòng không đa tầm hiệu quả. Tổng cộng đã có 14.657 máy bay các loại của Đức Quốc xã bị bắn hạ bởi pháo 37 mm.

Chiến tranh Triều Tiên

Trong Chiến tranh Triều Tiên, 61-K 37 mm được sử dụng nhằm bảo vệ các khu vực chỉ huy, căn cứ, kho tàng vật chất của quân Trung Quốc, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Liên Xô. Nó phối hợp cùng các máy bay tiêm kích MiG-15 của không quân đã bẻ gãy nhiều cuộc tấn công của máy bay Hoa Kỳ như F-86 Sabre, F9F Panther, F4U Corsair và máy bay ném bom tầm trung như B-25.

Chiến tranh Đông Dương

Sau Chiến dịch Biên giới thu đông 1950, Quân đội Nhân dân Việt Nam bắt đầu có được những viện trợ quý giá từ chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, trong đó có những khẩu đội súng phòng không 12,7mm. Không lâu sau, tháng 5 năm 1951, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã thành lập Đại đội 612, đơn vị phòng không đầu tiên sử dụng 4 khẩu 61-K 37mm loại 1 nòng có tấm chắn. Ngày 1 tháng 4 năm 1953, Trung đoàn Pháo cao xạ 367 được thành lập có khí tài là những khẩu pháo cao xạ 61-K 37 mm viện trợ từ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được biên chế thành 6 tiểu đoàn. Đến đầu năm 1953, phía Việt Minh đã có 8 tiểu đoàn phòng không, với 500 súng máy phòng không 12,7mm và 6 tiểu đoàn pháo cao xạ 61-K 37mm. Đến Chiến dịch Điện Biên Phủ, lực lượng phòng không của Việt Minh đã kết hợp hỏa lực của súng phòng không 61-K cùng súng máy DShK 12,7 mm đã bắn rơi 50 máy bay, 2 trực thăng, gây hư hại cho gần 100 chiếc khác, góp phần giảm ưu thế tác chiến từ trên không của quân Pháp, đóng cửa khả năng tiếp viện cho quân Liên hiệp Pháp đồn trú tại Điện Biên Phủ.

Chiến tranh Việt Nam

Vào thời kỳ những năm 1956-1960, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bắt đầu nhận được nhiều súng phòng không 61-K với nhiều phiên bản khác nhau từ Liên Xô. Hàng chục đơn vị pháo phòng không kết hợp súng 12,7 mm, 14,5 mm, 57 mm cùng 37 mm, 20 mm đã được thành lập, được bố trí khắp miền bắc và dọc theo tuyến đường Trường Sơn. Các đơn vị này đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc bảo vệ các cơ quan, căn cứ quân sự và các khu công nghiệp ở miền bắc cùng những binh trạm ở Trường Sơn, ví dụ như trung đoàn pháo phòng không 218. Từ khi thành lập (21 tháng 3 năm 1958) đến khi kết thúc chiến tranh, đơn vị không chỉ tham gia phòng không mà còn hỗ trợ hỏa lực mặt đất. Trung đoàn tham gia đánh 1.977 trận bắn rơi 320 máy bay Mỹ, bắn chìm một tàu biệt kích, phá hủy một giàn radar, một kho xăng, phối hợp cùng bộ binh tiêu diệt 2.000 quân đối phương. Ngoài ra, 61-K cũng cực kỳ hữu ích khi dùng để chống bộ binh, ví dụ điển hình là vào cuối năm 1972, tiểu đội bảo vệ trận địa 4 khẩu pháo 61-K của Đoàn 559, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã sử dụng pháo 37 mm tấn công bộ binh của địch trong chiến dịch Không Sê Đôn tại Lào.

Hiện nay

Pháo 61-K 37 mm vẫn còn được sử dụng trong lực lượng phòng không của nhiều quốc gia trên thế giới. Chúng vẫn còn hữu ích trong việc tiêu diệt các mục tiêu bay tầm thấp, tầm trung và đánh chặn tên lửa đạn đạo tầm thấp. Hiện nay, 61-K đang được nhiều quân đội trên thế giới hiện đại hóa để có thể đáp ứng được với chiến tranh hiện đại.

Các quốc gia sử dụng

 Afghanistan
 Albania
 Algérie
 Angola
 Bangladesh
 Bulgaria
 Campuchia
 Cameroon
 Cuba
 Ai Cập
 Ethiopia
 Đông Đức
 Phần Lan
 Gabon
 Guinée
 Guinea-Bissau
 Indonesia
 Iraq
 Israel
 Lào
 Mali
 Mauritanie
 Mông Cổ
 Maroc
 Mozambique
 Nicaragua
 CHDCND Triều Tiên
 Pakistan
 Trung Quốc
 Ba Lan
 Cộng hoà Congo
 România
 Somalia
 Liên Xô
 Sudan
 Syria
 Tanzania
 Thái Lan
 Togo
 Tunisia
 Uganda
 Việt Nam
 Yemen
 Nam Tư
 Zaire
 Zambia
 Zimbabwe