Làng Phùng Nguyên

Lịch sử

Mảnh đất Phùng Nguyên và di chỉ khảo cổ học Phùng Nguyên là một di chỉ khảo cổ lớn, có tính tiêu biểu cho thời kỳ hậu kỳ đồ đá mới và sơ kỳ đồng thau của người Việt cổ nên được lấy tên để đặt cho thời kỳ văn hóa này. Văn hóa Phùng Nguyên là một trong nhiều nền tảng khởi đầu cho hành trình hơn 4.000 năm văn hiến của dân tộc Việt, là tiền đề để hình thành nhà nước Văn Lang sau này.
Thời gian này, cuộc sống của con người Phùng Nguyên vẫn dựa theo xã hội công xã nguyên thủy với nghệ thuật chế tác đá đạt đến mức độ tinh xảo.
Thời Hùng Vương, nhà nước Văn Lang được chi thành 15 bộ, trong đó mảnh đất Phùng Nguyên thuộc bộ Văn Lang, trung tâm và là kinh đô của nhà nước Văn Lang.
Thời An Dương Vương với nhà nước Âu Lạc, Phùng Nguyên thuộc huyện Mê Linh.
Dưới thời Bắc thuộc (từ năm 111 trước Công nguyên đến thế kỷ thứ 10), Phùng Nguyên thuộc quận Mê Linh, Tân Xương, Phong Châu.
Thời loạn 12 sứ quân, nơi đây là địa bàn chiếm đóng của 2 sứ quân Kiều Công Hãn và Kiều Thuận tại các căn cứ Hồi Hồ và Phong Châu.
Thời kỳ phong kiến độc lập nhà Lý Trần, phân cấp hành chính của Việt Nam có sự thay đổi, chế độ quận, huyện thời Bắc thuộc được thay thế bằng các đạo (lộ, trấn, xứ, tỉnh), dưới đạo là các phủ, châu, huyện. Phùng Nguyên thuộc lộ Tam Giang.
Từ thời nhà Lê đến đầu triều nhà Nguyễn (1428 - 1891), Phùng Nguyên thuộc huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, trấn Sơn Tây. Trấn Sơn Tây khi đó là một trong “Thăng Long tứ trấn” bao gồm: Sơn Tây, Sơn Đông, Kinh Bắc và Sơn Nam (về sau trấn Sơn Nam chia tách thành trấn Sơn Nam Thượng và trấn Sơn Nam Hạ). Phủ Lâm Thao khi đó bao gồm phần lớn vùng người Kinh sinh sống của tỉnh Phú Thọ ngày nay, trừ các vùng người Mường (Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập) và trừ huyện Đoan Hùng, Thanh Thủy.
Năm Minh Mạng thứ 12 (1831), nhà vua đã tiến hành cải cách hành chính, đổi tất cả các trấn trong nước là tỉnh, phân lại địa giới các tỉnh (điều chuyển một số huyện từ tỉnh nọ sang tỉnh kia), chia tách một số huyện lớn. Khi đó, Phùng Nguyên thuộc tổng Sơn Dương, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây. Tổng Sơn Dương bao gồm 2 xã Sơn Dương và Kinh Kệ hiện nay, huyện Sơn Vi khi đó là địa bàn huyện Lâm Thao và thị xã Phú Thọ ngày nay.
Theo Điều I của Nghị định Toàn quyền Đông Dương ngày 8 tháng 9 năm 1891, tỉnh Hưng Hóa mới được thành lập là tiền thân của tỉnh Phú Thọ hiện nay. Phủ Lâm Thao khi đó gồm 5 huyện, trong đó: Các huyện Sơn Vi (huyện Lâm Thao và thị xã Phú Thọ hiện nay), Thanh Ba (huyện Thanh Ba hiện nay) và Phù Ninh trực thuộc tỉnh Hưng Hóa mới; các huyện Cẩm Khê, Hạ Hòa thuộc địa bàn tiểu quân khu Yên Bái.
Tỉnh Hưng Hóa mới thành lập có 5 huyện (3 huyện trên thuộc phủ Lâm Thao và 2 huyện Tam Nông, Thanh Thủy thuộc tỉnh Hưng Hóa cũ) là tiền thân của tỉnh Phú Thọ sau này. Phùng Nguyên khi đó thuộc tổng Sơn Dương, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, tỉnh Hưng Hóa mới.
Ngày 5 tháng 5 năm 1903, Toàn quyền Đông Dương ký nghị định thành lập thị xã Phú Thọ trên cơ sở làng Phú Thọ thuộc tổng Yên Phú, huyện Sơn Vi và đổi tên tỉnh Hưng Hóa thành tỉnh Phú Thọ, Phùng Nguyên trực thuộc tổng Sơn Dương, huyện Sơn Vi, phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.
Năm 1919, bỏ tên huyện Sơn Vi đổi gọi là phủ Lâm Thao. Phùng Nguyên trực thuộc tổng Sơn Dương, phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Phủ lỵ Lâm Thao đóng tại làng Cao Mại, khu vực Ủy ban Nhân dân huyện Lâm Thao hiện nay.
Sau Cách mạng tháng Tám, về mặt hành chính nhà nước Việt Nam thống nhất gọi các phủ, châu, huyện là huyện, bỏ cấp tổng và tiến hành hợp nhất các làng nhỏ thành xã. Ngày 15/03/1947, làng Phùng Nguyên thuộc xã Xứ Nhu mới thành lập của huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Xã Xứ Nhu khi đó bao gồm 3 làng của xã Kinh Kệ hiện nay và các làng Bồng Lạng, Lạng Thị, Lạng Hồ của xã Hợp Hải.
Ông Nguyễn Khắc Nhu (1882–1930) là một chí sĩ yêu nước Việt Nam thời cận đại. Ông sinh ra tại làng Song Khê, huyện Yên Dũng (nay là xã Song Khê, thành phố Bắc Giang), tỉnh Bắc Giang. Xuất thân trong một gia đình Nho học, mồ côi cha năm 13 tuổi, thuở nhỏ ông theo học khoa cử, năm 1912 đi thi Hương đứng đầu cả xứ Bắc Kỳ nên đương thời gọi là Đầu Xứ Nhu, hay gọi tắt là Xứ Nhu. Ngày 9 tháng 2 năm 1930, ông trực tiếp chỉ huy trận đánh tập kích đồn binh Hưng Hoá và phủ lị Lâm Thao.Sáng hôm sau, quân Pháp từ Phú Thọ kéo lên phản công quyết liệt, quân khởi nghĩa bị đánh tan, Nguyễn Khắc Nhu bị thương giữa đường ông dùng lựu đạn tự tử nhưng không chết và bị quân Pháp bắt được. Trên đường giải về trại giam, ông nhảy xuống sông tự trầm, nhưng lại bị quân Pháp vớt được và đem về giam ông tại Hưng Hóa. Tại đây, ngày 11 tháng 2 năm 1930, ông đập đầu vào tường giam tự tử để bảo toàn khí tiết, hưởng dương 49 tuổi. Để tưởng nhớ công lao của ông đối với nhân dân Lâm Thao nói riêng và với toàn thể dân tộc nói chung, khi thành lập xã, nhân dân đã đồng ý lấy tên gọi tắt của ông để đặt tên xã, trở thành xã Xứ Nhu.
Sau đó, các làng thuộc xã Hợp Hải tách ra, cùng với làng Vu Tử để thành lập xã Hợp Hải, xã Xứ Nhu chỉ còn lại 3 làng. Năm 1964, đổi tên xã Xứ Nhu thành xã Kinh Kệ, làng Phùng Nguyên thuộc xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.
Ngày 26 tháng 1 năm 1968, Ủy ban thường vụ Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra nghị quyết số 504-NQ/TVQH sát nhập 2 tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú. Phùng Nguyên thuộc tỉnh Vĩnh Phú. Năm 1997, tách ra thành 2 tỉnh như cũ.
Theo Quyết định số 178-CP ngày 5-7-1977 của Hội đồng Chính phủ, huyện Lâm Thao sáp nhập với huyện Phù Ninh thành huyện Phong. Năm 1999, lại tách ra thành hai huyện như cũ và ổn định cho đến hiện nay.

Tên gọi

Trải qua quá trình phát triển, làng Phùng Nguyên còn có tên cũ là Cổ Nhuế, tên Việt cổ hay được sử dụng trong dân gian là Kẻ Nội. Tên bắt đầu bằng chữ “Kẻ” và theo sau là một từ là một tên gọi đặc trưng của người Việt cổ. “Kẻ” là danh từ chung, chỉ một khu vực dân cư, cũng có nghĩa là làng, và từ theo sau là tên riêng của đơn vị hành chính đó. Kẻ Nội hay làng Nội cũng đều có ý nghĩa như nhau. Sau này, khi chính quyền Bắc thuộc và chính quyền trung ương với tay xuống quản lý các làng xã, thì bắt buộc phải có tên chữ Hán Việt để tiện cho việc ghi chép, và tên Phùng Nguyên ra đời, được dùng song song với tên cũ. Tuy nhiên, tên chữ Hán Việt chủ yếu dùng trong các văn bản hành chính, còn lại giữa dân làng và nhân dân quanh vùng vẫn quen dùng tên cổ là Kẻ Nội. Tên này còn sử dụng đến thế kỷ 20 và hiện nay vẫn còn được biết đến nhưng ít sử dụng.
Các làng khác trong huyện Lâm Thao cũng có tên bắt đầu bằng chữ “Kẻ” như: Kẻ Giỏ (làng Hữu Bổ), Kẻ Cài (làng Kinh Kệ), Kẻ Mương (làng Sơn Dương), Kẻ Mơ (làng Lạng Hồ - xã Hợp Hải), Kẻ Vầy (làng Sơn Vi), Kẻ Gáp (làng Thạch Cáp – nay là Tứ Xã), Kẻ Máy (làng Cao Mại), Kẻ Trịnh (làng Trịnh Xá – xã Vĩnh Lại), Kẻ Lời (xã Vĩnh Lại),…
Trước đây, làng Phùng Nguyên có 3 xóm: xóm Trong, xóm Chùa, xóm Nổi. Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, để thể hiện tinh thành yêu nước, tên 3 xóm được đổi thành tên các anh hùng dân tộc hoặc cụm từ thể hiện sự đoàn kết dân tộc, 3 xóm được đổi tên tương ứng thành xóm Đại Đồng, xóm Quang Trung và xóm Lê Lợi. Hiện nay, tên các xóm chủ yếu vẫn còn được sử dụng (chủ yếu là các bậc cao niên) nhưng không còn phổ biến, thay vào đó là các khu dân cư được đánh số tương ứng với tên 3 xóm cũ là khu 1, khu 2, khu 3.

Điều kiện địa hình – đất đai

Địa hình làng Phùng Nguyên là đồng bằng nhưng đất đai chỉ tương đối bằng phẳng, gồm các cánh đồng, các khu đất cao (được gọi là gò) và các khu đất thấp (được gọi là dộc), độ cao tuyệt đối chênh lệch nhau khoảng từ 1 – 1,5 mét. Nhìn chung địa hình của làng khá cao ráo so với quanh vùng, vì vậy, làng không có cánh đồng nào bị ngập úng vào mùa mưa, chỉ trừ khi mưa to kéo dài sẽ bị ngập cục bộ ở một số dộc trũng, nước sẽ rút hết trong vòng từ 2-3 ngày.
Hệ thống thủy lợi phục vụ tưới tiêu hiện nay tương đối hoàn thiện. Về cấp nước, nước phục vụ canh tác chủ yếu lấy từ con kênh Diên Hồng lấy nước từ sông Hồng chảy bao bọc phía Tây của làng, ngăn cách khu vực dân cư và khu vực đồng ruộng. Từ đây, nước tự chảy hoặc được bơm vào đồng ruộng đến tất cả các xứ đồng. Về thoát nước, tại tất cả các dộc trũng đều có kênh thoát nước, giúp tiêu thoát nước khi ngập úng như: khu vực Sau Đồng, Dộc Sậy, Bờ Cò có kênh thoát nước chảy xuống khu Cầu Sóng (giáp ranh giữa Hợp Hải và Sơn Dương); khu vực Dộc Sứa, Dộc Trầu, Mèo, Dộc Trạo, Trệ Trám, Đồng Lính có kênh thoát nước chảy sang Sơn Dương. Nhờ hệ thống tưới tiêu thuận lợi nên nhân dân làng Phùng Nguyên có thể tận dụng canh tác dễ dàng được hầu hết các diện tích đất đai tại các xứ đồng, một năm ba vụ, mang lại sự ấm no cho người dân.
Làng Phùng Nguyên hiện nay có khoảng trên 30 xứ đồng, được liệt kê theo thứ tự bắt đầu từ cổng làng theo chiều ngược chiều kim đồng hồ bao gồm:
1.      Nhà Giả: là xung quanh khu vực chợ, hiện nay toàn bộ đã thành đất thổ cư, không còn ruộng.
2.      Mả Ngái: là khu vực từ cổng làng theo đường xuống xã đến nghĩa trang của làng.
3.      Nhà Nội: là khu vực cao, dọc theo đường 32C, hiện nay hầu hết đã cắt đất thổ cư, không còn ruộng.
4.      Dộc Trầu: là khu đồng dộc thấp trũng, nằm giữa đường xuống xã và đường 32C.
5.      Mèo: là khu vực trũng nằm giáp nghĩa trang làng Lạng Thị, hiện nay chủ yếu là trang trại của các hộ dân, còn rất ít ruộng.
6.      Gò Trại: khu vực gò cao, từ phía nghĩa trang của làng đi sang theo đường nội đồng, cũng có đường nội đồng từ đường 32C đi vào.
7.      Đồng Dắp: khu vực thấp hơn, nằm giữa nghĩa trang của làng và Gò Trại.
8.      Gò Gàu: khu vực gò nằm gần nghĩa trang, hiện nay là nghĩa trang mới của làng.
9.      Lối: khu đất thấp nằm giữa Gò Gàu, Gò Trại và nghĩa trang hiện nay.
10.  Khoai: khu vực thấp, nằm giữa Gò Trại, đường 32C và bờ mương từ Hợp Hải chảy sang.
11.  Bờ Đắp: dọc theo đường nội đồng từ Mả Ngái đi sang Gò Trại, đi sang cống qua mương và nằm ở phía bên trái, giáp với Lối và Gò Gàu.
12.  Dùng: dọc theo đường nội đồng từ Mả Ngái đi sang Gò Trại, đi sang cống qua mương và nằm ở phía bên phải, chạy dài dọc theo bờ mương ra đến đường 32C.
13.  Gò Tròn: tiếp theo phần đất xứ đồng Dùng, dọc theo đường 32C đến hết đất làng Phùng Nguyên, giáp với làng Hữu Bổ.
14.  Cầu Chuông: khu vực phía bên phải dọc theo đường xuống xã đến cống cầu chuông, hết phần đất làng Phùng Nguyên.
15.  Mả Da: khu vực dọc theo bờ kênh phía bên giáp làng cho đến cầu sang nghĩa trang. Xứ đồng này giáp làng từ bờ kênh đến khoảng khu vực nhà văn hóa khu 1 hiện nay.
16.  Cây Roi: khu vực dọc theo bờ kênh, từ Mả Da đi xuống.
17.  Bờ Ngòi: khu vực đồng trũng từ Cây Roi đi xuống, chạy dọc theo bờ mương từ cống Cầu Chuông chảy sang.
18.  Đồng Trám: là cánh đồng rộng lớn và bằng phẳng của làng, nằm giữa nội đồng, gần bờ kênh từ Cầu Chuông chảy xuống. Trước đây, dọc đường đi ra đây có hàng cây trám lâu đời nên được gọi như vậy.
19.  Trệ Trám: khu vực đồng xa, thấp trũng nằm giữa Đồng Trám và bờ kênh thoát nước từ Cầu Chuông chảy xuống.
20.  Đồng Lính: khu vực đồng xa xôi nhất của làng, nằm đối diện phía bên kia bờ kênh của khu Trệ Trám, giáp với đồng làng Kinh Kệ, có tuyến đường từ Đồng Trám đi xuống Trệ Trám, qua kênh sang Đồng Lính và đi khu 8.
21.  Nhà Trạo: Khu vực giữa đồng, giáp với Đồng Trám và dọc theo tuyến đường nội đồng từ nhà văn hóa khu 1 đi ra.
22.  Dộc Trạo: khu đồng dộc, thấp trũng nằm giáp với Nhà Trạo.
23.  Cội Gạo: trước đây, ở ao Ấu còn cây gạo rất to và lâu đời, từ gốc gạo có đường nội đồng chạy ra khu đồng giáp làng, được nhân dân gọi là Cội Gạo (cội có nghĩa là gốc).
24.  Nhà Chuông: khu vực liền với Cội Gạo và giáp làng.
25.  Nhà Đường: từ phía cuối con đường chính dọc theo làng, khi hết làng có đường nội đồng chạy ra đến đường đi Sơn Dương. Theo chiều này, phía bên phải con đường cho đến hết phần đất làng Phùng Nguyên, giáp Sơn Dương được gọi là Nhà Đường, phía bên trái con đường cho đến hết khu vực đồng cao gọi là Nhà Bộp.
26.  Nhà Bộp
Tính từ ngã năm cầu Trắng, dọc theo đường đi Sơn Dương có các xứ đồng:
27.  Gò Tre: phía bên phải đường, bắt đầu từ cầu Trắng, khu vực trạm điện, hiện nay phần lớn đã thành đất thổ cư, còn rất ít ruộng.
28.  Thơ Dơ: phía bên trái đường, trừ một phần đầu nhọn tam giác ngay cạnh cầu Trắng là phần đất thuộc xã Hợp Hải.
29.  Sau Chùa: phía bên trái đường, khoảng khu vực sau chùa làng Phùng Nguyên.
30.  Húng Trâu: theo đường nội đồng từ chùa đi qua đường đi Sơn Dương là xứ Sau Chùa, tiếp tục đi theo đường này đến phía cuối là khu vực đồng thấp hơn, giáp với đồng Hợp Hải; trước đây vào mùa hè, khi mưa xuống, nước ngập, trâu thường đến để đằm, nên được gọi là Húng Trâu.
31.  Sau Đồng: phía bên phải đường, có 2 mặt giáp mặt phía sau của làng, nên được gọi là Sau Đồng. Đây là xứ đồng trũng, thường ngập cục bộ khi có mưa to, có mương thoát nước nằm dưới đường đi Sơn Dương.
32.  Bờ Cò: phái bên trái đường, từ giáp Sau Chùa đến trước bờ mương thoát nước bên Sau Đồng chảy sang.
33.  Dộc Sậy: giáp với Bờ Cò, đi sâu dọc theo bờ mương từ Sau Đồng chảy sang. Đây là khu vực trũng, trước đây bỏ hoang, lau sậy mọc um tùm, sau khi khai phá được gọi là Dộc Sậy.
34.  Nhà Trác: chạy dọc phía bên trái đường, bắt đầu từ bờ mương giáp với Bờ Cò cho đến hết đất làng Phùng Nguyên giáp Sơn Dương.
35.  Gò Ếch: khu vực cao nằm dọc theo đường 32C từ ngã 5 cầu Trắng đến giáp chợ làng.
36.  Dộc Sứa: khu vực thấp, nằm giữa Gò Ếch và đồng Lạng Thị, Hợp Hải.
Trong số trên, có xứ đồng Gò Trại trước đây là đất làng Hữu Bổ, sau cải cách ruộng đất chuyển về làng Phùng Nguyên. Trước cải cách ruộng đất, đất đai thuộc làng Phùng Nguyên khá rộng, vì vậy, có nhiều xứ đồng trước là đất của làng nhưng đã cắt bớt cho các làng lân cận như:
+ Gò Giang: nay thuộc Hữu Bổ, liền với xứ đồng Gò Tròn hiện nay.
+ Sau Ao: xứ đồng nay giáp với làng Hữu Bổ Thượng, trước là đất làng Phùng Nguyên.
+ Đồng Sào: khu vực giáp với Bờ Ngòi hiện nay.
+ Đồng Trằm: Khu vực giáp với Cầu Chuông hiện nay.
+ Khu vực nghĩa trang làng Bồng Lạng: trước đây là đất làng Phùng Nguyên, khu vực này vốn là rừng rậm, đến đầu thế kỷ 20 vẫn còn một số loại thú rừng và nhiều cây to. Về sau, do làng Bồng Lạng không có xứ đồng cao nào để làm nghĩa trang nên đã xin phần đất này để lấy làm đất nghĩa trang.
+ Khu vực đồng Lạng Thị hiện nay: trước đây, phần đất làng Phùng Nguyên kéo dài đến gần giáp đất thổ cư làng Lạng Thị hiện nay.

Dân số

Hiện nay làng Phùng Nguyên có khoảng hơn 2 km² diện tích đất tự nhiên với khoảng 520 hộ dân, trên 2.000 nhân khẩu, mật độ dân số khoảng 1.000 người/km².

Văn hóa – phong tục

Làng Phùng Nguyên là làng Việt cổ, có một nền văn hóa lâu đời, có bề dày lịch sử hào hùng từ thuở khai sinh lập địa. Làng có đình, chùa, miếu với cổng tam quan và gác chuông cùng nhiều lăng tẩm. Đây là những công trình kiến trúc có giá trị về mặt nghệ thuật và tín ngưỡng tâm linh.

Đình làng

Trước đây được gọi là đình làng Nội theo tên cổ của làng, ngày nay thường được gọi là đình làng Phùng Nguyên. Đình được khởi công xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ thứ 17, ở vị trí trung tâm giữa làng, có 3 trục đường chính đi 3 xóm, rất thuận lợi cho các hoạt động sinh hoạt cộng đồng của nhân dân trong làng.
Theo số liệu tại cuốn “Địa bạ Phùng Nguyên” trong ngọc phả được lưu giữ tại đình làng, niên hiệu Gia Long năm thứ 2 (năm 1803), khu đất đình làng gồm 3 gò đất thoải dần từ Bắc xuống Nam, có tổng diện tích 5 sào 11 thước 2 tấc (khoảng hơn 2.000 m²). Hiện nay, khu đất đình làng chỉ còn khoảng 1 sào. Mặt đình quay hướng Nam, bên phải có dãy ao chảy từ hướng Bắc xuống hướng Tây Nam, lượn vòng chảy sang hướng Đông Nam qua mặt trước đình giống tựa như con rồng. Theo thuyết phong thủy: khu đất đình có dáng như rồng chầu hổ phục. Kiến trúc đình cổ được xây dựng theo dạng chữ Đinh (丁) hay dân gian thường gọi là dạng chuôi vồ, gồm 5 gian, 4 mái, đầu đao cong vút và 2 gian hậu cung dài khoảng 4 mét.
Đình cổ tồn tại đến năm 1950. Khi đó, Pháp gây chiến tranh, thường xuyên ném bom xuống làng Phùng Nguyên. Trong một lần ném bom, một quả bom rơi gần Đình đã làm sập một góc Đình. Do đất nước có chiến tranh, đời sống nhân dân đói kém, khó khăn, hơn nữa lợi dụng chính sách bài trừ mê tín dị đoan, một số người đã có quan điểm sai lầm rằng đình và miếu là các cơ sở mê tín dị đoan nên đã phá hủy hoàn toàn đình và miếu.
Năm 1965, tại vị trí ngôi Đình cũ, nhân dân đã xây dựng lại 5 gian nhà đưa vào làm nhà văn hóa thôn.
Đến năm 1992, cán bộ và nhân dân cùng các con cháu công tác xa nhà đã thành tâm công đức, đóng góp để xây dựng một gian hậu cung (hay còn gọi là chuôi vồ) khoảng 2 mét về phía sau, ngắn hơn Đình cổ trước đây, làm nơi thờ cúng Thành Hoàng làng.
Năm 1993, cụ Nguyễn Văn Biên trước là Trương Tuần của làng đã giữ gìn 2 bát hương cổ của Đình còn lại từ xưa nên các con của cụ là ông Nguyễn Văn Miên và Nguyễn Văn Lai cung tiến lại cho Đình làng để thờ Thành Hoàng làng.
Năm 2006, Đình làng xuống cấp, bị dột nát, được sự đồng ý của toàn thể nhân dân, Ban Khánh tiết cùng nhân dân đã đóng góp công sức, tiền bạc và lòng hảo tâm của con cháu xa quê để tu tạo lại ngôi đình như hiện nay. Đình được hoàn thành vào ngày mùng 02 tháng 1 năm Đinh Hợi (tháng 02/2007).
Theo lịch sử và truyền thuyết, Đình làng vẫn thờ Thành Hoàng tục gọi là bản thổ Đại Vương với tên hiệu là: “Tích Lịch đại phạm thiên vương uy linh kiêm tri tam phủ linh ứng Đại Vương”. Tên húy của Ngài là Nguyễn Duy Lịch là một vị tướng dưới thời Hùng Vương thứ 18 có công đánh đuổi ngoại xâm, mang lại bình yên cho dân làng. Phu nhân của Ngài tên húy là Lý Thị Tích giúp chồng đánh đuổi giặc, khi giặc tan cùng chồng dạy dân cày cấy, trồng dưa, trồng cà, mang lại cuộc sống đầy đủ, ấm no cho dân làng nên cũng được nhân dân phối thờ tại Đình làng. Hiện nay, không có sách, không có văn bia, không có sắc phong ghi lại công đức của Ngài nên không rõ Ngài sinh hóa năm nào; chỉ còn tìm thấy một sắc phong ở Miếu sắc phong cho Tam vị Đại Vương.
Hiện nay, Đình cổ không còn nữa, chỉ có lại 2 di vật do người dân trong làng giữ lại được và cung tiến lại cho Đình là: 2 bát hương cổ và một viên đá xanh kê cột đình có đường kính 50 cm được để ở góc thềm. Một điều may mắn cho nhân dân trong làng, ông Nguyễn Văn Đông, một người dân trong làng, là cán bộ văn phòng chính phủ đem ý nguyện của dân làng đến liên hệ nhờ Viện Hán Nôm và Viện Thông tin Khoa học Xã Hội và đã tìm thấy được Thần tích, Thần sắc, Sắc phong, Hương ước và một quyển địa bạ được lập vào niên hiệu Gia Long năm thứ 2 (năm 1803). Năm 2010, dân làng phấn khởi tổ chức lễ đón rước Ngọc Phả về lại Đình làng, đồng thời nhân dân tiếp tục cung tiến các đồ cúng tế ngày càng đầy đủ.
Một hiện tượng mới về văn hóa tâm linh xuất hiện về sau này tại Đình làng, phía góc trái của Đình làng Phùng Nguyên cũng phối thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và danh sách 33 liệt sỹ là con dân làng Phùng Nguyên đã anh dũng hy sinh trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, giành độc lập tự do cho dân tộc. Đó cũng là nét đẹp văn hóa trong đời sống tinh thần, tâm linh, là đạo lý uống nước nhớ nguồn thể hiện sự tri ân, sự ngưỡng vọng, tấm lòng thành kính đối với những người có công với dân với nước. Đó cũng là một nét độc đáo trong tín ngưỡng của người dân làng Phùng Nguyên.
Các ngày lễ chính tại đình:
Ngoài các ngày rằm, mùng một, các ngày tết theo truyền thống và các ngày cầu được nói đến bên dưới, tại Đình làng còn một số ngày lễ khác như:
+ Lễ tất niên: Diễn ra vào tối giao thừa. Vào tối ngày cuối cùng của năm, Ban Khánh tiết và nhân dân lại tập trung tại Đình làng và làm lễ cúng tất niên, báo cáo những việc đã diễn ra trong năm.
+ Lễ giao thừa: Đúng vào thời khắc giao thừa, chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, cụ Thủ từ Đình làng sẽ đánh 3 hồi 9 tiếng trống dõng dạc, báo cho nhân dân trong làng biết đã chính thước bước sang một năm mới.  Sau đó, cụ Thủ từ thay mặt cho nhân dân thắp nén hương thành kính và làm lễ trước ban thờ, cầu cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân dân ấm no hạnh phúc. Cũng kể từ hồi trống này, nhân dân không được phép động đến cuốc xẻng để canh tác cho đến khi làm Lễ Động thổ.
+ Lễ Động thổ: Đúng vào thời điểm bắt đầu giờ Mão (đúng 5 giờ sáng) ngày mùng 3 Tết, cụ Thủ từ sẽ đánh 3 hồi 9 tiếng trống báo Lễ Động thổ. Sau đó, cụ Thủ từ thay mặt cho nhân dân dâng lễ lên Thành Hoàng làng, xin phép cho nhân dân, từ giờ khắc này trở đi được phép động cuốc động xẻng để bắt đầu một năm canh tác mới. Như vậy, lễ này cũng có thể coi là lễ xuống đồng để bắt đầu cày cấy của nhân dân làng Phùng Nguyên.

Miếu làng

Còn một hiện tượng thờ tự nằm trong mối liên hệ của Thần linh đối với dân làng Phùng Nguyên, đó là Miếu làng. Miếu làng Nội nằm trên một gò đất ngoài làng, cạnh đường cái cả, quay hướng Đông Bắc về phía đền Hùng, mặt đối diện với cổng chùa, phía trước là một cánh đồng rộng lớn, đất đai màu mỡ. Khi vào mùa mưa lũ, nước dâng lên xứ Sau Đồng ngay sát miếu và chùa, tạo ra một hồ nước lớn mênh mông. Phía xa xa là dãy núi Nghĩa Lĩnh, nơi thờ tổ tiên của người Việt, tạo ra một cảnh đẹp nên thơ trữ tình.
Theo truyền thuyết, thần núi Tản Viên là 3 anh em họ:
Đức thánh Tản Viên – tên húy là Nguyễn Tuấn
Đức thánh Cao Sơn Đại Vương – tên húy là Nguyễn Sùng
Đức thánh Quý Minh Đại Vương – tên húy là Nguyễn Hiền.
Là người đứng đầu trong tứ bất tử của người Việt, đi khắp nơi, những nơi người đến đều được nhân dân lập đền thờ cúng để ghi nhớ công lao của các Ngài đối với dân với nước theo tín ngưỡng dân gian. Vì thế các vị thần này được thờ cúng ở rất nhiều nơi. Chuyện kể rằng, sau khi đánh tan giặc, nhân ngày quốc khánh, Tản Viên Sơn Thánh trên đường về Đền Hùng (đời vua Hùng thứ 18) đã đi qua đường cái Cả ở Kẻ Nội. Thấy cảnh đẹp thoáng mát, dân làng trù phú, đất đai màu mỡ, có thể phát triển nông nghiệp nên Ngài đã lên gò đất ở đầu làng phía Bắc dừng chân nghỉ ngơi và ngắm cảnh tại đây. Khi dân làng biết và kéo đến thì Ngài đã đi xa, để ghi nhớ dấu tích và công đức của Ngài, dân làng đã lập ban thờ và về sau xây dựng thành ngôi miếu để thờ tự, ý muốn nhắc nhở: “Tinh thần đoàn kết dân tộc, gắn kết cộng đồng, tạo nên sức mạnh luôn vượt qua khó khăn thách thức trong quá trình xây dựng và phát triển, là biểu hiện ước vọng chiến thắng thiên tai, lũ lụt đã và đang được mãi mãi tôn thờ”.
Miếu được khởi dựng vào khoảng thế kỷ thứ 17 gồm có 3 gian và 1 hậu cung. Phía trước miếu là sân nhỏ và một cổng tam quan to đẹp. Ở gần miếu còn có một tháp chuông, dân làng truyền tai nhau rằng: Đánh một tiếng chuông, âm thanh của tiếng chuông ấy ngân vang cả một vùng trời đất này. Đó là một ước mơ, hơn thế là một niềm tin, là khát vọng của người dân về những gì tốt đẹp dành cho cuộc sống về tình nghĩa gắn bó cộng đồng làng xã. Tình nghĩa ấy mãi mãi trường tồn. Ngôi miếu mới được trùng tu, tôn tạo vào khoảng năm 1940 và bị dỡ bỏ cùng với đình khoảng năm 1950, khi đó vẫn còn rất chắc khỏe. Hiện nay, miếu không còn nữa, đất công của miếu đã thành đất tư, chỉ còn một sắc phong thần sắc được lập ngày 11 tháng 08 niên hiệu Duy Tân năm thứ 3 (năm 1909), nội dung cho phép kéo dài việc thờ phụng thần núi Tản Viên ở miếu. Ngoài ra, trước đây ở mỗi xóm đều có một điếm thờ thần linh.
Từ nhiều năm trước, nhằm mục đích bảo tồn văn hóa làng xã và truyền thống văn hóa của dân tộc ta, Ban Khánh tiết cùng nhân dân đã lên kế hoạch xây dựng lại ngôi miếu, đã có bản vẽ thiết kế và nhân dân đã thành tâm đóng góp tiền bạc, người ít kẻ nhiều nhưng đều với mục đích mong muốn khôi phục lại truyền thống của làng. Tuy nhiên do vướng mắc về đất đai, đất công của miếu đã trở thành đất tư, nên việc này hiện nay vẫn chưa thể triển khai được.

Lễ hội truyền thống

Trong Ngọc Phả đang được lưu giữ tại Đình làng có Bản tục lệ hương ước của làng Phùng Nguyên được viết năm 1932 bằng chữ Quốc ngữ, sao lại năm 1942, bao gồm 16 trang và 81 điều quy định chi tiết về mọi mặt văn hóa, đời sống xã hội trong làng, nhiều điều trong này hiện vẫn còn giữ nguyên giá trị của nó.
Điều 79 – Hương ước làng Phùng Nguyên có nói: Về tục lệ cầu thần trong làng, mỗi năm có 4 ngày cầu vào 4 mùa xuân, hạ, thu, đông, đó là các ngày:
·        Ngày mùng 03 tháng Giêng: Ngày cầu Xuân
·        Ngày mùng 05 tháng Năm: Ngày cầu Đoan Ngọ
·        Ngày mùng 09 và mùng 10 tháng Tám: Ngày cầu kỵ chính niên
·        Ngày mùng 10 tháng Mười: Ngày hạ điền cầu Thường Tân
Các ngày cầu đó, mỗi kỳ do 4 giáp lo biện lễ ván xôi gà để kính tế. Tế xong lễ của giáp nào đem về giáp ấy. Theo quan niệm, lễ tế của giáp nào đó là thể hiện lòng thành kính của giáp ấy dâng lên Thành Hoàng làng, vì vậy không phân chia, bổ bán. Cứ đến các ngày cầu, các bậc cao niên, những người có chức sắc phải ra đình túc trực tế lễ, từ 18 tuổi trở lên không có chức sắc ngôi thứ ra đình đi rước, trừ những người đang chịu tang.
Người vào tế phải ăn chay, tắm gội sạch sẽ, gia đình vợ chồng con cái song toàn. Khi tế mặc quần trắng, áo thâm. Trong dân gian còn lưu truyền lại, từ khi có Thành Hoàng về ngự, dân làng làm ăn thịnh vượng.
Trong số 4 ngày cầu trên, ngày cầu quan trọng nhất và được tổ chức lớn nhất là ngày cầu kỵ chính niên vào mùng 09,10 tháng Tám. Vào ngày này, ngoài phần lễ, dân làng mở hội lớn để vui chơi và cầu cho mưa nắng thuận hòa, mùa màng bội thu. Nhân dân làng trên xóm dưới nô nức tham gia vui chơi và đi lễ.
Các hoạt động chính của Lễ hội truyền thống Đình làng Phùng Nguyên:
a)     Phần lễ
+ Ngày 09/08: Đánh trống khai hội.
+ Chiều 09/08: Đại điện các giáp trước đây và các xóm, các khu dân cư hiện nay dâng lễ.
+ Tối ngày 09/08: Lễ cáo tế, báo cáo với Thành Hoàng làng về việc tổ chức lễ rước kiệu và lễ tế chính vào sáng ngày hôm sau.
+ Ngày 09/08 và 10/08: Nhân dân tự sắm sửa lễ vật dâng lên Thành Hoàng.
+ Sáng sớm ngày 10/08: Lễ rước kiệu. Trước đây, kiệu được rước từ Đình ra Miếu làm lễ rồi quay lại. Do đoạn đường khá ngắn (chỉ khoảng 200-300 mét) nên đoàn rước đi rất chậm theo đường cái Cả. Hiện nay, do chưa phục dựng được ngôi Miếu nên đoàn rước kiệu sẽ đi quanh làng để nhân dân được chiêm bái.
Thành phần đoàn rước bao gồm:
-         Đi đầu là đội múa lân, múa kiếm, đội trống và hình ảnh chú Tễu cầm quạt mo, đeo mặt nạ vừa đi vừa phe phẩy xin lộc của người dân xem rước 2 bên đường; đội này gồm có khoảng 8 người thay phiên nhau.
-         Theo sau là đội cờ hội gồm 8 người đi thành 2 hàng, cầm cờ hướng vào nhau.
-         Theo sau đội cờ là đội cầm bát bửu gồm 8 người.
-         Sau đội bát bửu là đội nhạc lễ mặc áo dài, khăn đóng truyền thống.
-         Sau đội nhạc là đội múa sinh tiền, gồm 8 chị em phụ nữ mặc áo dài đỏ, khăn đóng, vừa đi vừa múa điệu múa sinh tiền, tạo ra tiếng kêu vui nhộn.
-         Sau đội múa sinh tiền là kiệu Thánh 8 người khiêng. 16 người con trai khỏe mạnh được chọn lựa để thay phiên nhau khiêng kiệu. Cứ đi được một đoạn, tất cả mọi người lại cùng nhau hò reo, mang lại không khí phấn khởi và làm giảm bớt đi sự nặng nhọc.
-         Theo sau kiệu là tất cả các thành phần trong đoàn tế lễ, gồm khoảng hơn 20 người, đi thành 2 hàng, mặc trang phục tế lễ.
+ Sau lễ rước kiệu, đoàn rước trở về Đình và làm Lễ tế.
Thành phần của Lễ tế bao gồm:
-         1 Chủ tế: Chủ tế là người đã được chọn từ trước để thay mặt dân làng hành lễ, mang ước nguyện của toàn thể nhân dân đến với Thành Hoàng. Về nhân thân, chủ tế là người được dân làng kén chọn kỹ càng nhất trong thành phần ban tế. Thường là bậc cao niên, khoẻ mạnh, vóc dáng phương phi, có chức sắc phẩm hàm, có học vị ngoài xã hội càng quý, gia đình song toàn, đông đúc, thê vinh, tử vượng. Các tiêu chí làng xã đều xếp bậc cao, gia đình có văn hoá. Được chọn làm Chủ tế là một vinh dự lớn cho bản thân và gia đình.
-         2 Bồi tế: Bồi tế cũng là người được chọn lựa kỹ lưỡng, là người đứng giúp chủ tế, đứng hàng chiếu dưới của chủ tế và trông theo người chủ tế mà làm lễ, lễ theo chủ tế.
-         2 Thủ từ: 2 người đứng 2 bên bàn thờ mới lập để ngoài thềm, khi đoàn tế dâng lễ, 2 thủ từ sẽ nhận lễ và đưa vào trong ban thờ trong Đình.
-         2 Nội tán: Một người đứng đằng Đông, một người đứng đằng Tây để làm nhiệm vụ cầm khay đựng rượu cho Chủ tế và làm nhiệm vụ chuyển chúc.
-         2 Đông xướng, Tây xướng: Một người đứng bên Đông, một người đứng bên Tây đối xứng nhau, ngang với chiếu phục vị làm phận sự xướng tế, điều hành cuộc tế theo nghi thức có trong bài tế đã định sẵn. Trước đây, cả Đông xướng và Tây xướng đều đứng dưới lọng che, trên bàn phía Đông bày đèn hương, bình rượu tế, cái đẳng rượu, trong đài đựng các chén rượu, nên bàn Đông xướng còn gọi là “Đông bình”; trên bàn phía Tây có lọng che, trên bàn bày cây đèn, đĩa trầu cau nên còn gọi là “Tây quả”. Vì vậy, có câu “Đông bình, Tây quả” thể hiện sự bố trí sắp xếp hài hòa của người xưa. Ngày nay, phần này đã làm giảm bớt, không còn bày biện nhiều đồ lễ như trước đây.
-         8 Quan viên: các Quan viên giúp việc cầm đèn, hương, rượu để Chủ tế thực hiện tế lễ.
-         1 Đọc chúc: Trước đây, người này được kén là người thông văn tự vì phải đọc bài văn tế bằng nguyên bản chữ Hán Việt theo âm điệu, có giọng đọc sang sảng vang xa, gây truyền cảm và xúc động. Ngày nay, Chúc thư được viết bằng chữ Quốc ngữ nên chỉ cần chọn người đức độ, có giọng đọc tốt, truyền cảm.
-         4 người đội nhạc trống: Làm nhiệm vụ cử hành nhạc theo tiến trình buổi lễ. Những người này không chỉ biết chơi nhạc mà đòi hỏi phải nhớ cả tiến trình buổi lễ, vì với mỗi câu xướng sẽ là một điệu nhạc, nhịp trống khác nhau. Khi Chủ tế đi lên, hướng mặt về phía trước thì cử điệu nhạc – trống lễ, khi chủ tế đi ngang hoặc đi xuống thì cử nhạc xuống, khi dâng rượu cũng có điệu nhạc riêng.
-         8 người múa sinh tiền: Trong toàn bộ đội tế lễ, chỉ có 8 chị em múa sinh tiền là nữ giới, còn lại tất cả đều là nam giới. Đội múa sinh tiền đứng sau Chủ tế và Bồi tế, múa hoặc reo tùy theo câu xướng của Đông xướng, Tây xướng tạo thành một lớp diễn xướng rầm rộ, giữ vai trò trung gian giao cảm giữa thế giới trần tục và thế giới thần linh qua chính sự hoá trang y phục sặc sỡ cùng các động tác diễn uốn của mình, qua sức lôi cuốn của âm nhạc hợp vào toàn thể không khí sinh hoạt của hội lễ.
Về chiếu tế
Trước buổi tế lễ, bốn chiếc chiếu được trải liên tiếp nhau ngay trước gian giữa của Đình. Mỗi chiếc chiếu có một chức năng khác nhau, cụ thể theo thứ tự từ trên xuống dưới như sau:
-         Chiếu thứ nhất: được gọi là chiếu nghinh thần, chiếu giành riêng chỉ khi làm lễ nghinh thần, đọc chúc, vị chủ lễ đứng hiến lễ ở đây. Chỉ Chủ tế và người đọc chúc được phép đứng lên chiếc chiếu này.
-         Chiếu thứ hai: được gọi là chiếu thụ tộ tức là nơi chủ tế lên hưởng lộc của thần thánh ban cho. Sau khi tế lễ xong, Chủ tế được ban lộc 2 chén rượu và phải quỳ trên chiếu này uống rượu lộc. Chỉ Chủ tế được phép đứng trên chiếu này.
-         Chiếu thứ ba: được gọi là chiếu phục vị, hay chiếu tế chủ là chiếu giành riêng cho chủ tế trở về (điểm xuất phát). Khi bước vào buổi tế, Chủ tế và người đọc chúc phải đi vào từ chiếu này và đi lên chiếu thứ nhất. Chiếu này cũng dành riêng cho Chủ tế, người đọc chúc chỉ bước đi qua, không được đứng.
-         Chiếu thứ tư: được gọi là chiếu Bồi tế, chiếu giành riêng cho hai vị bồi tế hành lễ.
Các vị quan viên khi hành lễ, chỉ được bước đi phía bên ngoài chiếu, không được bước vào trong chiếu. Chủ tế, người đọc chúc không được phép đi chính giữa chiếu thứ 3 lên chiếu thứ nhất hoặc đi quay lưng chính giữa chiếu thứ nhất về chiếu thứ 3. Khi thực hiện việc này, họ phải bước ra ngoài mép chiếu để đi lên, đi xuống giữa các chiếu rồi mới bước vào giữa chiếu.
Bài xướng tế và công cuộc hành tế
Về cơ bản, công cuộc hành tế của làng Phùng Nguyên cũng tuân theo quy thức tế lễ chung của vùng châu thổ sông Hồng. Do các câu xướng tế đều là các từ Hán Việt nên nhiều người dân nếu không hiểu hết nghĩa của những từ Hán Việt đó sẽ cảm thấy rất khó hiểu. Buổi tế lễ thường khá lâu, các nội dung chính trong buổi tế lễ tóm tắt như sau:
1.      Khởi chinh cổ (khởi: bắt đầu; chinh: chiêng): đội nhạc lễ nổi tên 3 hồi 9 tiếng trống chiêng bắt đầu buổi lễ.
2.      Nhạc sinh tựu vị (nhạc sinh: người chơi nhạc; tựu: tập trung, đi vào; vị: vị trí): đội nhạc vào vị trí của mình và sẵn sàng các loại nhạc cụ.
3.      Chấp sự giả các tư kì sự: Lời nhắc nhở ai nhận trách nhiệm phần nào thì chú tâm vào việc ấy.
4.      Chủ tế, bồi tế tựu vị: Chủ tế mặc áo đỏ, hai bồi tế mặc áo xanh và theo sau là các thành phần khác đi từ trong đình đi ra vị trí của mình. Chủ tế đứng phía bên Đông của chiếu tế chủ (chiếu thứ 3).
5.      Tế chủ dữ chấp sự giả các nghệ quán tẩy sở (tế chủ, chấp sự: chủ tế và các thành viên trong đoàn tế, chấp: thi hành, sự: sự việc – người thực hiện các việc được giao; giả: không rõ nghĩa; nghệ: đến; quán tẩy: rửa tay (trong từ tẩy rửa); sở: nơi (trụ sở,…)): Tất cả các thành viên trong đoàn tế lễ đi đến chỗ đặt chậu rửa tay để thực hiện rửa tay bằng rượu trước khi động vào các đồ tế lễ.
6.      Quán tẩy: Chủ tế rót rượu ra chậu và rửa tay, mọi người lần lượt thực hiện như vậy. Thực hiện xong thì ai về vị trí đó.
7.      Củ soát tế vật (soát: kiểm tra, tế vật: đồ tế lễ): Chủ tế bước vào mép chiếu thứ 3, vái một vái rồi đi lên chiếu thứ nhất xem xét lễ vật bên Đông, đi ngang chiếu thứ nhất sang mép chiếu bên kia rồi đi xuống, kiểm tra lễ vật bên Tây rồi đến chiếu thứ 3 thì bước vào giữa chiếu, vái một vái rồi 2 tay đan nhau chấp vào bụng, đứng nghiêm trang. Cách đi này được gọi là “Nhập ất xuất á” có nghĩa đi vào theo hình chữ “ất” và đi ra theo hình chữ “á”.
8.      Thượng hương: các vị quan viên cầm đèn hương đi lên phía trên, sau đó chuyển hương cho 2 Thủ từ để chuyển tiếp vào trong Đình.
9.      Nghinh thần cúc cung bái: Chủ tế và Bồi tế thực hiện 4 bái theo điệu hô của Đông xướng, Tây xướng: Bái – Hưng.
10.  Hành sơ hiến lễ (hành: đi; sơ: lần đầu; hiến lễ: dâng lễ vật): Mọi người chuẩn bị hiến lễ lần đầu.
11.  Nghệ tửu tôn sở (nghệ: đến; tửu tôn: bình rượu; sở: nơi, vị trí): Chủ tế đi đến chỗ để bình rượu.
12.  Chước tửu: rót rượu vào chén.
13.  Nghệ Đại vương thần thì hiệu: Quan viên dâng đèn hương, chấp sự mang khay rượu theo sau chủ tế đi lên chiếu nghinh thần để dâng lễ.
14.  Hiến tước: Chủ tế cầm bình rượu và vái một vái, sau đó trả lại cho quan viên. Quan viên đi xuống trở lại vị trí của mình.
15.  Tiến tước: Quan viên cầm đèn hương đi lên dâng rượu, Chủ tế lúc này mới rót rượu từ bình ra chén và dâng lên 2 vị Thủ từ chuyển tiếp vào trong Đình.
16.  Phục vị: Tất cả mọi người trở về vị trí ban đầu của mình, kết thúc lần hiến lễ đầu tiên.
17.  Nghệ độc chúc sở (nghệ: đến; độc: đọc): Người đọc chúc đi vào từ chiếu thứ 3, theo sau là người chuyển chúc cầm theo chúc thư. Cùng lúc đó, Chủ tế cũng đi vào và cùng người đọc chúc đi lên chiếu thứ nhất.
18.  Giai quỵ: Cả ba người cùng quỳ xuống.
19.  Chuyển chúc: Người đọc chúc nhận lấy chúc thư, đưa cho Chủ tế vái một vái rồi nhận lấy và cũng vái một vái.
20.  Độc chúc: Người đọc chúc mở chúc thư và đọc, đọc xong đặt chúc thư lên bàn. Trong lúc đọc chúc, chủ tế phải quỳ, 4 quan viên cầm đèn cũng quỳ xuống và hướng vào người đọc chúc.
21.  Phục vị: Tất cả quay về vị trí ban đầu.
22.  Tiếp sau đó là đến “Hành á hiến lễ” (á có nghĩa là thứ hai như á quân, á hậu) – hiến lễ lần thứ hai và hành chung hiến lễ (chung là cuối cùng, kết thúc như chung kết) – hiến lễ lần cuối được thực hiện như “Hành sơ hiến lễ”.
23.  Hóa chúc: Sau 3 lần hiến lễ, Chủ tế sẽ hóa chúc thư ở phía trên đội tế lễ.
24.  Lễ tất: Chủ tế và Bồi tế thực hiện 4 bái như lần Thượng hương để hoàn tất buổi lễ.
25.  Phúc ẩm (phúc: phúc đức, lộc; ẩm: uống): Chủ tế được nhận 2 chén rượu lộc và uống hết một hơi tại chiếu thứ 2. Buổi tế lễ kết thúc.
Trên đây chỉ là phần tóm tắt các bước hành lễ chính, chưa đầy đủ.
b)     Phần hội
Ngoài phần tế lễ, còn diễn ra phần hội với nhiều hoạt động phong phú như rước cây bông rồi tung cho dân làng cướp lấy may và các trò chơi dân gian: cờ người, đánh đu, nấu cơm thi, kéo co, cướp cờ,…Đêm đêm lại tổ chức hát trống quân, mời các liền anh, liền chị ở Hữu Bổ, Sơn Dương về góp vui. Lễ hội hiện nay có thêm các hoạt động văn nghệ, thể thao hiện đại và các trò chơi dân gian đã bị giảm bớt.

Chùa làng

Chùa làng Phùng Nguyên có tên chữ Hán Việt là Phúc Nguyên tự (nguyên văn chữ Hán là 福源寺). Chùa được xây dựng trên một khu đất rộng rãi, trước đây nằm ngoài làng nhưng cách không xa; hiện nay do dân số gia tăng, khu dân cư mở rộng nên chùa nằm giữa khu dân cư và diện tích cũng bị thu hẹp hơn so với trước đây. Chùa cổ có quy mô lớn hơn hiện nay, không bị phá cùng với Đình và Miếu nhưng không được quan tâm như trước nên xuống cấp nhanh chóng. Trong chùa cổ có nhiều pho tượng được tạc bằng gỗ rất đẹp, nổi bật có bức tượng Quan Âm Thị Kính bế con gắn liền với sự tích về Quan Âm Thị Kính trong các tích chèo cổ của nước ta. Tuy nhiên, trận đại hồng thủy vỡ đê khắp các tỉnh miền Bắc năm 1971 đã cuốn trôi hầu hết các pho tượng gỗ của chùa và làm hư hỏng nặng. Sau đó, chùa đã được các thế hệ người dân trong làng gìn giữ, xây dựng và hoàn thiện cho đến nay.
Đất chùa hiện nay có diện tích khoảng 1.000 m² gồm có nhà chính và nhà tổ. Dãy nhà chính có 5 gian được làm theo kiến trúc truyền thống và 2 gian hậu cung theo dạng chuôi vồ. Nhà tổ nằm song song cùng dãy nhà chính. Cổng chùa mới được xây dựng lại năm 2002 bằng gạch, có một lối đi vào và 2 bên đắp tượng 2 vị thần canh giữ. Cách bài trí các pho tượng trong chùa cũng giống theo cách bài trí chung của các ngồi chùa Bắc Bộ.
Các ngày lễ chính tại chùa: Ngoài các ngày rằm, mùng một và các ngày lễ theo Phật giáo, chùa làng Phùng Nguyên còn có một số ngày lễ khác:
+ Đánh chuông chùa vào rằm tháng Giêng: chuông chùa mỗi năm chỉ đánh 1 lần vào 4 giờ sáng ngày rằm tháng Giêng, ngày lễ được coi là một trong những ngày quan trọng nhất trong năm.
+ Giỗ sư ngày 04 tháng Mười: vị sư này đã tu tại chùa và đã viên tịch vào năm Ất Dậu 1945. Mộ phần được an táng tại xứ đồng Sau Chùa và sau đó, thể theo nguyện vọng của Ban Hộ tự và toàn thể nhân dân, Ban Khánh tiết và Ban Hộ tự đã cải táng ngôi mộ và an táng trong khuôn viên nhà chùa và xây dựng bảo tháp để đời đời thờ phụng, tưởng nhớ. Ngày giỗ sư mùng 04 tháng Mười hàng năm, Ban Hộ tự và đông đảo phật tử, nhân dân cùng nhau thắp hương tưởng nhớ và thụ lộc.

Cổng làng

Trước đây, làng Phùng Nguyên có 4 cổng làng trổ ra 4 hướng Đông – Tây – Nam – Bắc để tiện cho nhân dân canh tác đồng ruộng, trong đó cổng hướng Tây là cổng chính, chủ yếu được làm bằng gỗ và tre. Mỗi cổng làng đều được đóng và có người canh gác vào ban đêm để đảm bảo an ninh trong làng. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, trong một lần càn quét vào làng, giặc Pháp đã đốt cháy cả bốn cổng làng. Sau đó, nhân dân đã tận dụng những vật liệu còn chưa cháy hết và đóng góp vật liệu mới để dựng lại cổng chính hướng Tây. Về sau, cổng này cũng được dỡ bỏ. Do quy mô dân số tăng lên so với trước đây, khu vực dân cư mở rộng, các cổng làng trước đây đều nằm ở ven làng thì hiện nay, vị trí các cổng làng cũ đều nằm sâu trong khu dân cư, chỉ còn cổng chính hướng Tây là nằm gần với vị trí ban đầu của nó.
Năm 2013, với sự công đức của tập thể lớp 12 khóa 1985-1988, cổng làng chính hướng Tây đã được phục dựng. Cổng được xây chắc chắn bằng gạch, ngay sau cầu qua kênh Diên Hồng, lối đi chính để đi vào làng. Cổng xây dựng theo quy thức kiến trúc truyền thống với 2 mái, 4 góc mái cong vút đắp hình tượng đầu rồng trang trí. Mái trên nhỏ hơn, ngay phía dưới mái là tên làng được viết bằng chữ Hán, cách đọc Hán Việt là “Hương Phùng Nguyên”. Hai chữ “hương” (trong từ “quê hương”) và “thôn” đều là các chữ Hán Việt có nghĩa là “làng”, nhưng khi viết trên cổng làng hoặc đặt tên cho địa danh, người ta thường sử dụng chữ “hương” để chỉ một khu vực dân cư. Nguyên văn 3 chữ Hán trên cổng làng là: (cách đọc chữ Hán là đọc từ phải qua trái)
源           逢          郷
(NGUYÊN    PHÙNG     HƯƠNG)
Mái dưới cổng làng lớn hơn, có viết tên làng bằng chữ Quốc ngữ: LÀNG PHÙNG NGUYÊN. Cổng làng được xây dựng vừa giữ gìn được nét văn hóa truyền thống làng xã Việt Nam, vừa đáp ứng được nhu cầu đi lại, vận chuyển thực tế của đời sống xã hội hiện đại. Do cổng làng nằm ngay cạnh cầu cổng làng, lối đi án ngữ tuyến đường trục chính đi vào làng nên hầu như mọi người muốn vào hay ra đều phải đi qua cổng làng. Đặc biệt, bất kỳ người dân làng nào khi mất đi, cho dù có thể có nhiều lối đi ra nghĩa trang để chôn cất, nhưng những bước chân cuối cùng đưa tiễn họ về với đất mẹ phải đi qua cổng làng. Từ đây, vong linh người đã khuất có thể nhìn thấy cổng làng lần cuối, để bày tỏ sự cảm ơn đối với mảnh đất và những con người đã nuôi dưỡng và bao bọc họ cho đến giây phút cuối cùng.

Giếng làng

Trước đây, phía trước cổng đình, ở khoảng vị trí nhà kho cũ hiện nay có một giếng nước xây bằng đá ong, bốn mùa nước trong vắt. Dân làng lấy nước giếng để nấu cơm thi và lấy nước giếng về ăn. Đình làng không còn, giếng cũng bị lấp bỏ, hiện nay hầu như không còn dấu vết về giếng nước cũ nữa.

Các tục kiêng cữ

+ Để thể hiện thái độ tôn kính với Thành Hoàng làng, nhân dân làng Phùng Nguyên không được lấy tên húy của Ngài và phu nhân để đặt tên cho con. Vì vậy, nhân dân bắt buộc phải kiêng hai chữ “Tích Lịch”, không được lấy để đặt tên, ai chẳng may vi phạm phải sắm lễ ra đình làm lễ tạ và đổi tên.
+ Đình làng là chốn linh thiêng nên nhân dân không được gây huyên náo, ồn ào trước cổng đình. Trong làng khi có đám hiếu nào đi qua cổng đình thì không được đánh trống, thổi kèn, con cháu không được khóc, tất cả đoàn đưa tang lặng lẽ đi qua cổng đình. Sau khi đi qua, lại tiếp tục kèn trống, con cháu được khóc thương người thân bình thường.
+ Không được cày cấy, động đến đất đai để canh tác từ sau hồi trống giao thừa đến trước hồi trống động thổ (5 giờ sáng ngày mùng 3 Tết).