Jan Palach

Jan Palach (11.8.1948 – 19.1.1969; phát âm tiếng Séc: [ˈjan ˈpalax]) là sinh viên người Séc đã tự thiêu như một hành động phản kháng chính trị.
Tháng 8 năm 1968, quân đội Liên Xô đã tràn sang xâm chiếm Tiệp Khắc để phá nát những cải cách theo hướng tự do hóa của chính phủ Alexander Dubček trong thời kỳ gọi là Mùa xuân Praha. Một nhóm sinh viên Tiệp Khắc, trong đó có Jan Palach đã tình nguyện tự sát, tự hy sinh tính mạng để phản đối cuộc xâm lăng nói trên.  Jan Palach là người đầu tiên tự thiêu ở quảng trường Wencesla ngày 16.1.1969.

Tiểu sử

Jan Palch sinh ngày 11.8.1948 tại, là con thứ hai trong 2 người con của Josef và Libuse Palach, người con cả là Jiri, hơn Jan 7 tuổi. Cha mẹ anh theo đạo Tin Lành, có một tiệm buôn bán kẹo bánh, nhưng khi Cộng sản nắm chính quyền năm 1948 thì tiệm bánh kẹo này bị quốc hữu hóa. Cha anh vào làm việc trong một nhà máy, còn mẹ anh làm việc trong một tiệm bán hàng.
Jan Palach lớn lên và học tiểu học ở Všetaty. Khi Jan lên 13 tuổi thì cha anh từ trần, mẹ anh vất vả nuôi 2 người con với sự trợ giúp của cha bà.
Năm 1963, Palach thi đậu vào trường trung học cấp II ở Mělník. Sau  khi tốt nghiệp trung học, anh thi đậu vào Phân khoa Triết học của Đại học Karl tại Praha (tiếng Séc: Univerzita Karlova v Praze), nhưng do quá đông thí sinh nên anh không được thâu nhận. Anh phải chuyển sang học trường Đại học Kinh tế tại Praha (tiếng Séc: Vysoká škola ekonomická v Praze) và học xong 4 học kỳ. Mùa thu năm 1968, anh được phép chuyển sang Phân khoa Kinh tế chính trị và Lịch sử của Đại học Karl tại Praha. Tại đây anh tích cực tham gia các cuộc đình công phản đối việc Liên Xô chiếm đóng Tiệp Khắc trong tháng 11 năm 1968.

Tự thiêu

Ngày 16.1.1969, anh đi chuyến xe lửa buổi sáng tới Praha. Anh viết một bức thư tuyệt mệnh trong phòng ngủ tập thể của trường (để trong vali), cùng 3 bức thư khác: một cho Hội liên hiệp Nhà văn, một cho Lubos Holecek - một người hoạt động trong phong trào sinh viên và một cho Ladislav Zizka, một bạn học ở Đại học Kinh tế tại Praha.
Khoảng 4 giờ chiều, anh đứng ở bậc thềm của Nhà bảo tàng quốc gia tại Quảng trường Wenceslas, tưới dầu lên người và châm lửa đốt, rồi chạy qua ngã tư về phía một cửa hàng bách hóa, nhưng ngã xuống trên đường. Một công nhân đã cởi áo khoác của mình đắp lên người anh, anh vẫn còn tỉnh táo.

Đám tang

Tang lễ của Jan Palach diễn ra ngày 25.1.1969 ở Praha, đã biến thành một cuộc biểu tình lớn phản đối việc chiếm đóng của Liên Xô, rồi một tháng sau (ngày 25.2.1969) một sinh viên khác - Jan Zajíc – cũng tự thiêu ở cùng một chỗ, và tới tháng 4 cùng năm, một người khác - Evžen Plocek – cũng tự thiêu ở Jihlava.
Ban đầu, Palach được mai táng ở nghĩa trang Olšany. Do ngôi mộ của anh trở thành nơi linh thiêng quốc gia, nên cơ quan Công an mật vụ Tiệp Khắc (StB) bắt đầu phá mọi ký ức về kỳ công của Palach và khai quật xác anh trong đêm 25.10.1973, sau đó đem đi thiêu rồi gửi tro hài cốt cho mẹ anh ở thành phố quê hương Všetaty của anh. Bà mẹ của Palach đã không được phép chôn bình tro hài cốt của anh trong nghĩa trang địa phương cho tới năm 1974. Ngày 25.10.1990, bình tro hài cốt của anh được chính thức đem trở lại nơi nguyên thủy ở Praha.
Trong ngày giỗ thứ 20 của Palach đã có những cuộc biểu tình gọi là "Tuần Palach".  Một loạt các cuộc biểu tình   ở Praha từ ngày 15 tới ngày 21 tháng 1 năm 1989 bị cảnh sát đàn áp, đánh đập các người biểu tình, sử dụng vòi rồng phun nước, thường bắt bớ người qua đường trong khi xung đột. Tuần Palach được xem là một trong những cuộc biểu tình mang lại chất xúc tác khiến cho chế độ cộng sản tại Tiệp Khắc phải sụp đổ 11 tháng sau đó.
Nhiều cuộc tự thiêu sau này có thể đã bắt chước theo mẫu của Jan Palach. Trong mùa xuân năm 2003, tổng cộng có 6 thanh niên người Séc đã tự thiêu đến chết, đáng kể nhất là Zdeněk Adamec, một sinh viên 19 tuổi ở Humpolec đã tự thiêu ngày 6.3. 2003 tại hầu như cùng chỗ với Jan Palach trước Nhà bảo tàng quốc gia ở Praha, để lại một thư tuyệt mệnh nhắc tới Palach cùng những người đã tự sát khác trong vụ Mùa xuân Praha 1969.)