Hậu cung Nhà Thanh

Hậu cung Nhà Thanh (chữ Hán: 清朝後宮 Thanh triều Hậu cung) là quy định và trật tự của hậu cung dưới thời nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc.
Ngoài bản thân Hoàng đế là người lớn nhất, bên cạnh đó còn có Hoàng thái hậu, Hoàng hậu cùng Phi tần, Thái giám và Cung nữ, tất cả đều tham gia vào sự vận động cuộc sống sinh hoạt hằng ngày trong cung. Triều đại nhà Thanh có tương quan ghi chép nhiều nhất trong các đời phong kiến Trung Quốc.

Khang Hi hoàn bị

Qua thời Khang Hi, đại để vẫn giữ danh xưng triều Thuận Trị, bắt đầu thiết lập Phi và Tần cùng các đãi ngộ, nhưng lại xếp vào hàng "Trắc Phúc tấn" như thời Hậu Kim, đồng thời vẫn giữ các gọi "Thứ phi" và "Cách cách" cho các vị trí thấp hơn nữa. Về cơ bản vào thời kì đầu vẫn không có danh phận chính thức dành cho phi tần, đặc biệt là những phi tần sinh dục Hoàng tự, chỉ được gọi đơn giản là Thứ phi, có nghĩa là "Phi thiếp hàng dưới" mà không có danh vị chính thức nào. 
Tuy nhiều hậu cung thời Khang Hi không có danh vị, nhưng đã có chế độ thiện đãi nhất định tương ứng với các danh vị chính thức. Như Thứ phi Vương thị (庶妃王氏) trong tấu xưng gọi [Vương tần; 王嬪], Bình phi Hách Xá Lý thị có đãi ngộ Quý phi, nên xưng gọi [Quý phi; 貴妃]. Một ít Thứ phi khác cũng có đãi ngộ của Tần vị và Phi vị dù không có hoạch phong, ví dụ Tuyên phi cùng Khác Huệ Hoàng quý phi đồng dạng là hưởng Phi vị đãi ngộ.
Trải qua 2 giai đoạn mấy chục năm thích ứng cùng điều chỉnh, từ triều Khang Hi bắt đầu chính thức xác lập chế độ Bát đẳng hậu phi (八等后妃) mà đời sau hay nhất đến, hơn nữa lấy các loại tiền lệ làm căn cứ, hình thành chế độ cố định. Năm Khang Hi thứ 57 (1718), Thánh Tổ dụ Lễ bộ, sách phong 6 vị hậu cung tuy đã sinh dục hoàng tự, nhưng chưa được tấn phong chính thức. Từ đấy về sau, hậu cung triều Thanh mới nhất nhất quy định hậu phi đều nên có danh phận.

Các thân phận khác

Dù thời Khang Hi đã lập ra 8 đẳng hậu phi, nhưng trong hồ sơ hậu cung triều Thanh vẫn xuất hiện những danh xưng khác nhau, chỉ đến các hạng thị thiếp trong hậu cung. Dưới các phi tần, ngay từ thời Khang Hi đã quy định khá nhiều danh phận dành cho các phi tần không chính thức, tức là dạng ngự thiếp thuộc hàng thấp, thân phận tương đương cung nữ, chỉ khác là được Hoàng đế sủng hạnh qua. Những danh vị này gồm:「Đại Đáp ứng; 大答應」, 「Tiểu Đáp ứng; 小答應」, 「Cách cách; 格格」 và 「Học sinh; 學生」.
Những "Đại Đáp ứng" cùng "Tiểu Đáp ứng" đều thuộc dạng cung nữ đặc biệt, từng cùng thuộc bậc Đáp ứng hàng thấp nhất. Trong khi Đại Đáp ứng có tư cách xuất hiện trong hồ sơ phân vị, thậm chí có thể táng vào Phi viên tẩm, thì Tiểu Đáp ứng không được đãi ngộ này. Còn như "Cách cách" cùng "Học sinh" địa vị tạm thời không tra rõ được, chỉ biết đến tận thời Càn Long vẫn có những vị Cách cách cùng Học sinh, như Hoắc cách cách (霍格格), Phượng Học sinh (鳳學生) cùng Học sinh Kim Quan (金官), đều trú tại Ninh Thọ cung, sau đó Càn Long Đế mới dần không sử dụng những danh vị này nữa, những ai chưa được sủng hạnh cũng được thả ra khỏi cung.
Ngoài ra, từ thời Ung Chính, có bậc [Quan nữ tử; 官女子], cũng gọi [Cung nữ tử; 宫女子], là danh vị dùng để gọi các cung nữ nói chung, sang thời Ung Chính thì bắt đầu dùng để gọi các cung nữ được Hoàng đế sủng hạnh, địa vị so với cung nữ không mấy khác biệt lớn. Trừ cung nữ được thụ sủng, cũng chỉ có phi tần (từ Đáp ứng trở lên) bị biếm xuống làm Quan nữ tử, chưa thấy cung nữ được [thụ phong] danh vị này bao giờ, có thể thấy đây là dạng danh xưng chứ không phải vị hiệu trong hậu cung. Bên cạnh đó, [Quan nữ tử] cũng là danh từ dùng để gọi tì thiếp vốn là Sử nữ (使女) của các vị Hoàng tử (như Hòa phi của Thanh Tuyên Tông), địa vị ngang với Cách cách.

Nhóm Tiền triều

Từ thời nhà Hán, Hoàng hậu của Tiên Đế sẽ trụ lại hoàng cung, phi tần sẽ tùy theo hoàn cảnh mà lên lăng của Tiên đế sống, hoặc cho về nhà, một số cá biệt lại bắt tuẫn tang, tức là ép chết theo Tiên đế với ý niệm hầu hạ theo sang bên kia thế giới. Đến thời kì nhà Thanh, chế độ triều đình Mãn Thanh đã khác so với các triều đại trước. Trong khi nhà Minh thời đầu tiếp tục giữ tục tuẫn tang, bắt ép các phi tần chôn theo Tiên đế, thì đến thời nhà Thanh các phi tần được ưu đãi hơn, có phẩm vị và nơi ở riêng.
Pháp độ nhà Thanh, Hoàng tổ mẫu tôn Thái hoàng thái hậu, Hoàng mẫu tôn Hoàng thái hậu, sau khi Tiên đế ngự băng, từ Hoàng thái hậu cùng phi tần của Tiên đế đều phải dọn đến bên ngoài Long Tông môn (隆宗門), nơi có một dãy kiến trúc được gọi nôm na là Quả phụ viện (寡妇院) của Tử Cấm Thành. Dãy kiến trúc này lấy Từ Ninh cung (慈寧宮) làm đầu, bên cạnh đó còn có Thọ Khang cung (壽康宮), Ninh Thọ cung (寧壽宮) và Thọ An cung (壽安宮).

Thể loại "Hán phi"

Trong hậu cung triều Thuận Trị, Khang Hi và Càn Long xuất hiện một dạng hậu phi xuất thân không phải người Bát Kỳ, tức không thuộc Bao y hay Kỳ phân Tá lĩnh. Với xuất thân này, họ không vào cung qua các đợt tuyển chính thức như Bát Kỳ tuyển tú hay Nội vụ phủ tuyển tú, mà đều được mua vào cung làm Cung nữ tử, sau mới được nâng thành Bao y. Khi thảo luận hậu phi triều Thanh, mạng xã hội Trung Quốc hiện đại gọi họ là các [Hán phi; 汉妃]. Đây không phải thuật ngữ chính thức xuất hiện trong thư tịch cổ, nhưng được người hiện đại dùng để chỉ đến những hậu phi có trường hợp xuất thân kể trên.
Cái khái niệm này có khác với cái khái niệm “Hậu phi vốn là người Hán”. Vào đời Thanh thì dù là Hán Quân, Mông Cổ hay Mãn Châu, thì trên phương diện gốc tích họ đều được xem là [Người Bát kỳ]. Không cần xét dân tộc tính là người Mãn, người Hán hay người Mông Cổ đi nữa, người đời Thanh khi đã có Kỳ tịch thuộc Bát Kỳ thì đều đã là người Bát Kỳ, đều hưởng quyền lợi bình đẳng như nhau. Cho nên hậu phi xuất thân Hán Quân, có Đôn Túc Hoàng quý phi cùng Ninh phi, hoặc có tộc Hán thuộc kỳ tịch Mãn Châu như Lệnh Ý Hoàng quý phi, đều không thể xem là “Hán phi”.
Trên mạng Trung Quốc đầy truyền thuyết về Hán phi, nào là “không thể lập Hán phi làm Hậu”, lại còn có người nói đời Thanh không tồn tại Hán phi, bởi vì khi nhập quan Hiếu Trang Hoàng thái hậu đã ra chỉ dụ cấm Hán nữ nhập cung. Trước mắt trong hồ sơ Mãn văn, chẳng thấy cái chỉ dụ này tồn tại, thứ hai thì “Hán phi” thực sự có tồn tại. Đời Thanh, cả ba vị Thuận Trị, Khang Hi và Càn Long đều nổi tiếng có nạp Hán phi. Với Thuận Trị, là nói đến Khác phi Thạch thị, năm Thuận Trị thứ 5, Thuận Trị Đế hạ hai đạo ý chỉ về Mãn-Hán liên hôn, đại loại có nói “Quan Mãn Châu cưới con gái người Hán làm vợ đều báo lại. Còn người thường không cần báo”, đặc biệt sau đó Thuận Trị Đế còn tự “thử nghiệm” mà tuyển Hán nữ nhập cung. Khi ấy, Thạch thị từ Loan Châu xứ Hà Bắc, Trung Quốc mà được chọn, vào cung phong Phi, cư Vĩnh Thọ cung, còn cho phép dùng quần áo người Hán. Điều này cho thấy một bộ mặt phong phú và cởi mở của người Thanh với người ngoại tộc, khác hẳn những gì đại đa số tưởng tượng.
Từ thời Khang Hi, vì quan niệm "môn đăng hộ đối", người Bát Kỳ và dân đen không liên hôn dần thành lệ bất thành văn, cho nên tình huống “quang minh chính đại” nghênh thú Hán phi triều Thanh cũng dần thu hẹp. Một ít hồ sơ trong cung cho thấy, Khang Hi Đế cùng Càn Long Đế, đã thông qua các quan viên địa phương ở Giang Nam mà mua về một số cô gái trẻ, đều con nhà nghèo hèn, vào cung dạy dỗ mà làm Cung nữ tử. Những cô gái ấy lớn lên, liền được mệnh cho Hoàng đế lâm hạnh, trở thành Hậu cung chủ vị. Nhưng do vấn đề về hồ sơ, cũng không rõ ràng xuất thân của các hậu cung chủ vị triều Khang Hi, theo suy đoán mà đại đa số nghi ngờ, thì “Hán phi” triều Khang Hi có Hi tần Trần thị hoặc Tương tần Cao thị, đều có thể là Cung nữ tử người Hán được lâm hạnh. 
Trái lại, việc Càn Long Đế nạp Hán phi lại có khá nhiều hồ sơ rõ ràng, ai cũng đều có thể tra ra và biết đến, cụ thể phải kể đến Thuần Huệ Hoàng quý phi, Khánh Cung Hoàng quý phi, Phương phi, Di tần, Cung tần và Lộc Quý nhân. Các vị trên sau đó đều được Càn Long Đế tạo hồ sơ giả, đưa vào Nội vụ phủ Bao y, trở thành người Bát Kỳ có kỳ tịch chính thức.
Phương thức mua Hán nữ từ Giang Nam đến triều Gia Khánh thì bãi bỏ. Với cách làm của các vị Hoàng đế nhà Thanh cũng thấy rõ, Hán nữ xuất thân bình dân có thể mắt nhắm mắt mở đưa vào, còn ghi vào hồ sơ và thậm chí là cải hồ sơ thành người Bát Kỳ chính gốc. Song vì đều phải đưa về kỳ tịch, hơn nữa phương thức có phần không “quang minh chính đại”, cái khái niệm “Hán phi” cũng không tồn tại chính thức, nhưng lại là một loại “Ngầm đồng ý” vậy.

Sinh hoạt

Các hậu phi của Hoàng đế triều Thanh phần lớn đều sinh hoạt trong Đông lục cung và Tây lục cung. Thời Khang Hi, một số hậu phi lại ở khu vực Càn Tây ngũ sở, tựa hồ việc cấp cho chỗ ở thế nào cũng tùy vào sắp xếp. Ví dụ, tuy nói các Thái hậu phải đến Từ Ninh cung hay Thọ Khang cung, nhưng không nhất thiết phải như vậy. Từ Hi Hoàng thái hậu sinh thời lúc còn là Hoàng thái hậu, thường đều ở xen kẽ các cung thuộc Tây lục cung, và bà hay ở Trữ Tú cung.
Sách Thanh triều xuyên việt chỉ nam (清朝穿越指南) của học giả Quất Huyền Nhã (橘玄雅) có chỉ ra rằng, sau khi vào cung thì hậu phi không thể liên lạc với nhà mẹ. Việc người nhà thăm hậu phi là gần như không thể, mà chỉ tùy theo "Đặc chỉ" trong một dịp nào đó, hậu phi mới có thể cùng nhà mẹ gặp một chút. Khi hậu phi có thai, ngoài việc được triều đình chu cấp bà đỡ và thái y, Hoàng đế sẽ thường ân chuẩn cho người nhà của hậu phi vào thăm, đây được xem là một đặc ân vì có công lao sinh hạ Hoàng tự cho hoàng thất. Còn ngoài ra, dẫu gia đình có chuyện đến tan cửa nát nhà, hậu phi chỉ có thể được cho phép phái một thái giám hay một cung nữ thân cận đến nhà mẹ đẻ mà an ủi. Đến khi Từ Hi Thái hậu nắm quyền, những quy tắc này cũng giảm bớt.
Về vấn đề tài sản và lương bổng, sau khi vào cung thì hậu phi không thể mang bất cứ vật gì hoặc người hầu riêng từ nhà mẹ vào cung, và hậu phi mỗi tháng nhận lương thường chỉ có thể dùng ban cho thái giám hay cung nữ, không thể mang ra ngoài đưa cho nhà mẹ. Cao Tông từng có một chỉ huấn về việc này: ["Các ngươi nghiêm dụ đến các Thủ lĩnh Thái giám, phàm mọi việc trong cung không được truyền ra ngoài, ngược lại cũng không được phép đem chuyện bên ngoài vào trong cung. Đến như các vật mà chư vị Thái phi hưởng, đều do Thánh Tổ Nhân Hoàng đế ban tặng, các vật chư vị Mẫu phi sở hữu, đều do Thế Tông Hiến Hoàng đế ban tặng, đến nay Hoàng hậu sở hữu, cũng là Trẫm ban tặng. Các ngươi nhận phân lệ, cũng nên tiết kiệm chi phí"], cho thấy quy định rất rõ ràng hậu phi chỉ có quyền sử dụng, mà không có quyền sở hữu với bất kỳ vật dụng nào trong cung. Đây cũng là một đặc điểm cực kỳ gắt gao trong lối sống của cung đình triều Thanh. Đến mỗi khi hậu cung chủ vị có sinh nhật, đầu đặc biệt gia ân ban thưởng.
Về phương diện sự vụ Nội đình, hậu phi hoàn toàn không có quyền can thiệp như nhiều sự ngộ nhận cùng lầm tưởng qua tiểu thuyết hay phim ảnh, thực tế mọi việc trong Nội đình đều do Nội vụ phủ quản lý cùng phân phối, với quyết định cuối cùng là của Hoàng đế. Từ vấn đề lương thực, sinh hoạt, nhu phẩm và nhân sự như cung nữ đều rơi vào sự xử lý của Nội vụ phủ. Như cung nữ phục vụ đến 25 tuổi, theo lệ có thể xuất cung, đều sẽ do Nội vụ phủ đến trực tiếp từng cung điện mà lên danh sách, tiến hành đối chiếu cùng xác thực, sau đó mới dâng lên cho Hoàng đế. Những điều này có thể thấy được vai trò hậu phi trong triều Thanh không liên hệ gì đến ["xử lý nội sự"], mà chủ yếu ở phương diện lễ tế (như Thân tàm lễ), phụng sự Hoàng thái hậu cùng duy trì nếp sống cung kiệm và đức độ trong hậu cung. Bỏ qua những vấn đề gò bó này, thì cuộc sống của hậu phi trong hậu cung đều đạt đến sự phú quý. Họ có thể tiếp cận nhiều loại hình giải trí như thăm Ngự hoa viên, đánh đàn, trò chuyện, hay nếu trong cung có tổ chức Kinh kịch thì đều có thể cùng với Hoàng đế xem. 
Về phương diện gia đình, khi con gái một nhà nào đó vào cung làm Hậu cung chủ vị, đặc biệt là Hoàng hậu, thì rất có cơ hội cho gia tộc được đề cao dòng dõi, chính là việc nâng kỳ, ban đất đai cùng các loại tước vị, đây cũng trở thành tiền đề cho nhiều nhà tiến vào hàng Thế gia và có con đường hôn nhân “Vòng luân thế gia” trở nên rộng mở. Cho nên ở đời Thanh, cũng không phải không có nhà muốn đưa nữ nhân của mình hầu trong cung, song đều là các Thế gia hết thời xuống dốc, hay các nhà không có căn cơ muốn đổi đời, muốn làm “Tân quý” mà thôi. Còn đại đa số gia đình Bát Kỳ không hy vọng con gái mình vào cung làm chủ vị làm gì, bởi vì tuy vào cung là hưởng phú quý, song là cả đời vĩnh viễn mất cha mẹ cùng nhà cửa. Dân gian có câu nói về các vị Tú nữ như sau: “Khứ thất gia, từ phụ mẫu, dĩ nhập cung cấm. Quả đương tuyển, tức chung thân u bế, bất phục kiến kỳ thân, sinh ly tử biệt” (Nguyên văn: 去室家，辞父母，以入宫禁。果当选，即终身幽闭，不复见其亲，生离死别。). Cho nên mới nói, người Bát Kỳ có rất nhiều thơ mừng em gái, con gái nhà mình được "may mắn" cho lược thẻ bài.

Xưng hô

Vấn đề xưng hô, Thanh triều xuyên việt chỉ nam chỉ ra, nô tài đối với Hoàng hậu gọi là [Hoàng hậu Chủ tử; 皇后主子], các phi tần đều được gọi là [Mỗ chủ tử; 某主子] - trong đó [Mỗ] là danh vị của phi tần ấy. Một số ghi nhận lại xuất hiện danh xưng [Tiểu chủ; 小主] (từ "Cung nữ đàm vãng lục"), [Tiểu chủ nhi; 小主兒] (từ "Trân phi mệnh án") hoặc [Chủ phi; 主妃] (từ "Hai vị cô mẫu Cẩn phi, Trân phi của tôi"), dù những danh xưng này không thông dụng lắm và có ý kiến tranh cãi, có thể chỉ dành riêng cho thái giám, cung nữ thuộc về cá nhân hậu phi ấy gọi như vậy. Căn cứ theo một số hồ sơ về việc dùng than và Để đương chép về phân vị trong cung, thì từ Hoàng hậu lẫn Phi tần ngẫu nhiên được các nô tài gọi chung là [Nương nương; 娘娘], không phân biệt dù cho là Thường tại hay Hoàng hậu. Các Hoàng tử, Công chúa hay ngoại thần quan viên cùng nô tài trong cung đối với các vị hậu phi có con cái đều sẽ gọi là [Mỗ Ngạch niết; 某额捏] - trong đó [Mỗ] là địa vị hay hiệu của vị phi ấy, ví dụ như Lệnh Ý Hoàng quý phi trong thời gian còn là Hoàng quý phi, đã được gọi là ["Hoàng quý phi ngạch niết"] vì bà là sinh mẫu của các Hoàng tử, Công chúa.
Các vị hậu phi khi trước Hoàng đế và Thái hậu, ngay cả Hoàng hậu, cũng nhất loạt tự xưng [Nô tài; 奴才], đều xuất phát từ ảnh hưởng của chế độ Bát kỳ. Riêng trong sinh hoạt hằng ngày, các hậu phi đều tự xưng theo ngôi thứ nhất với nhau, phiên ra Hán ngữ tương ứng là [Dư; 予] hoặc [Ngô; 吾], còn những từ tự xưng rất thông dụng trên phim ảnh là "Bổn cung", "Thần thiếp" hoàn toàn không có cứ liệu ghi lại.
Đến với Hoàng đế và Hoàng thái hậu, thì Hoàng đế được hậu phi gọi [Hoàng thượng; 皇上], trong khi các nô tài lại gọi là [Chủ tử; 主子], [Thánh chủ; 圣主] hoặc [Vạn tuế gia; 万岁爷]. Bản thân Hoàng đế liền tự xưng là [Ngã; 我] tức là "Ta", bởi vì họ đều nói âm Mãn, mà âm Mãn tự xưng ngôi thứ nhất đều là "Pi", kiểu xưng [Trẫm; 朕] chỉ là hình thức trên văn viết. Từ [Ngô] và [Dư] cũng được ghi nhận được Thái hậu triều Thanh dùng để xưng hô. Từ Hi Thái hậu được ghi nhận hay tự dùng từ [Cha gia; 咱家] để tự xưng, và được phiên thành [zá jiā] hoặc [zǎ jiā] theo bính âm. Riêng từ [Ai gia; 哀家] phổ biến trên phim ảnh được cho là xuất phát từ nghệ thuật sân khấu Hí khúc vào cuối đời Thanh, vì không có tư liệu nào đích xác chỉ ra Thái hậu dùng danh xưng này.
Hậu cung đối với Hoàng thái hậu đều gọi [Thái hậu ngạch niết; 太后额捏] hoặc [Ngạch niết; 额捏], sang cuối thời Thanh thì lại thịnh hành dùng một danh từ trộn lẫn Hán-Mãn là [Hoàng ngạch nương; 皇额娘]. Riêng Thái giám, cung nữ đều gọi [Thái hậu chủ tử; 太后主子] cùng [Lão tổ tông; 老祖宗]. Sang thời kỳ cuối của nhà Thanh, Từ Hi Thái hậu được các quan viên và nô tài trong cung gọi bằng một danh từ gây tranh cãi là [Lão Phật gia; 老佛爷], theo nhận định thì có lẽ là một dạng biến hóa của danh xưng [Chủ tử] và [Phật gia], những danh xưng đặc thù của người Mãn Châu gọi Hoàng đế. Riêng Quang Tự Đế lại gọi bà là [Thân ba ba; 亲爸爸] rất đặc thù, đây được cho là do ảnh hưởng "Nữ dĩ nam luận" mà thành, tức là đem vai vế phụ nữ cao hơn hoặc bằng đàn ông đối với người gọi.

Phẩm phục

Đối với một hậu phi nhà Thanh, trang phục vào dịp sắc phong hoặc đại lễ luôn được yêu cầu, không chỉ thể hiện vinh quang của nhà Thanh, mà còn thể hiện địa vị của vị phi tần đó. Theo quy định nhà Thanh, một lễ phục cơ bản của hậu phi là: Triều quan (朝冠), Kim ước (金约), Nhị ước(珥约), Lãnh ước (领约), Triều châu (领约), Thải thuế (彩帨), Triều quái (朝褂), Triều bào (朝袍), Triều váy (朝裙) cùng Triều ủng (朝靴) mười loại tạo thành.
Chủ yếu quần áo từ ngoài vào trong, phân biệt là: Triều quái, Triều bào và Triều váy 3 thứ. Hoàng thái hậu và Hoàng hậu đều giống nhau, đơn giản vì danh xưng Thái hậu ý chỉ “Hoàng hậu của Tiên đế” nên trang phục cùng Hoàng hậu đồng dạng. Xuống dưới tần phi tước Tần trở lên và mệnh phụ cấp cao mới cùng giống, và cũng chỉ có Tần trở lên mới có Triều quái, Triều bào, Triều quan mà thôi.