Nguyên Vũ Tông

Gia thế

Ông nguyên tên là Qayshan (Tiếng Mông Cổ: ᠬᠠᠶᠢᠰᠠᠩ, Хайсан; phiên âm Hán: 海山, Hải Sơn), thuộc dòng họ hoàng gia Borjigin của nhà Nguyên. Ông là con trai trưởng của Thai cát Darmabala (Đáp Lạt Ma Bát Lạt), tức cháu gọi Nguyên Thành Tông là chú ruột. Me ông là Dagi (Đáp Kỷ), người bộ tộc Khunggirad (Hoằng Cát Lạt). Em ruột ông là Ayurbarwada (phiên âm Hán: 愛育黎拔力八達, Ái Dục Lê Bạt Lực Bát Đạt), sau này trở thành vua Nguyên Nhân Tông.

Sự nghiệp

Năm 1299, ông Nguyên Thành Tông được cử sang Hãn quốc Mông Cổ, thống lĩnh kỵ binh Mông Cổ bảo vệ phía Tây bắc lãnh thổ nhà Nguyên, trấn áp cuộc nổi loạn của các vương tử Mông Cổ do Kaidu (Hải Đô) và Duwa (Đốc Oa) cầm đầu. Năm 1301, trận quyết chiến cuối cùng xảy ra với kết quả liên minh Kaidu - Duwa thảm bại và Kaidu bị tử trận, tuy nhiên lực lượng của Qayshan cũng thiệt hại nặng nề và Qayshan cũng bị trọng thương. Nhờ chiến thắng này, ông được vua Nguyên Thành Tông phong là Hoài Ninh vương vào năm 1304. Bằng khả năng quân sự của mình, ông đã dẹp yên được cuộc nổi loạn kéo dài hơn 30 năm trong 2 năm sau đó. Với những chiến công đó, ông được xem là người kế thừa sáng giá của ngôi vị Khả hãn.

Lên ngôi Khả hãn

Tháng 2 năm 1307, Nguyên Thành Tông băng hà, ngôi kế vị bỏ trống. Khả đôn Buluqhan (phiên âm Hán: 卜鲁罕, Bốc Lỗ Hãn) lâm triều giám sát, An Tây vương Ananda (phiên âm Hán: 阿難答, A Nan Đáp) làm phụ chính. Nhận được tin báo, Qayshan cấp tốc trở về Đại Đô, trong lúc đó, em trai Qayshan là Ayurbarwada cùng với Hữu thừa tướng Harqasun (phiên âm Hán: 哈剌哈孙, Ha Lạt Ha Tôn) hợp mưu phát động chính biến, cầm tù cả Buluqhan lẫn Ananda, tuyên bố ủng lập Qayshan lên ngôi, trở thành Nguyên Vũ Tông.
Sau khi lên ngôi, Qayshan lập tức truy phong cha mình là Darmabala là Nguyên Thuận Tông, phong cho em trai Ayurbarwada làm người kế vị sau này, cho xử tử Buluqhan và Ananda. Trong thời gian trị vì của mình, Vũ Tông đã cho xây dựng nhiều ngôi chùa lớn tại Đại Đô và Thượng Đô. Với những vương tử khác, Vũ Tông đã khen thưởng tràn lan, ông ban chức tước và tiền bạc cho họ, tìm cách an trí các hoàng tử để lấy lòng họ khiến họ khỏi làm loạn nhằm củng cố địa vị và thời gian cai trị của mình. Tuy nhiên, Vũ Tông đã làm mọi người thất vọng vì Vũ Tông là ông vua rất xa xỉ, dâm dật, ưa tổ chức lễ tiệc phung phí, không cần thiết. Đặc biệt ông rất sùng tín Phật giáo Lạt Ma, vì thế ông ra lệnh cho Lạt ma Tây Tạng Chogdi Osor dịch những cuốn sách Phật linh thiêng. Khi các nhà sư Phật giáo phạm sai lầm ngoại trừ trong trường hợp ảnh hưởng đến nhà Nguyên, ông đã từ chối trừng phạt họ. Một đạo luật đã được thông qua rằng bất cứ ai đánh một Lạt-ma sẽ bị cắt lưỡi, nhưng Vũ Tông đã bãi bỏ nó hoàn toàn trái ngược với tiền lệ. Tuy nhiên, ông là Khã hãn đầu tiên đánh thuế các vùng đất do các nhà sư Phật giáo nắm giữ và những tín đồ Đạo giáo, hithero được miễn trừ.
Ngay sau khi Kim Sơn gia nhập Classic of Filial Piety (Xiao Jing), một trong những tác phẩm do Khổng Tử, đã được dịch sang tiếng Mông Cổ, được phân phát trong đế quốc. Ông đã trao cho các hoàng tử và các quan chức tham dự lễ trao quà xa hoa của mình phù hợp với số tiền mà người trước đó đã đặt. Một số lượng lớn, hơn nữa, đã được chi cho việc xây dựng các ngôi chùa Phật giáo tại Dadu và Shangdu. Những danh hiệu mới đã quyết định đến ký ức của vị hiền triết cũ, và các nhân vật Ta ching đã được thêm vào danh hiệu của mình.
Chính quyền của ông được thành lập trên sự cân bằng không ổn định giữa chính ông, em trai Bát Đạt và mẹ Dagi của họ trong gia tộc Khunggirad. Vũ Tông đã chỉ định Bát Đạt làm thái tử với điều kiện là ông ta sẽ chuyển vị thế cho con trai của Vũ Tông sau khi chết. Ông hào phóng trao thưởng cho các hoàng tử hoàng gia và quý tộc Mông Cổ, và rất thích sự nổi tiếng trong số họ. Ông đã tự do đưa ra những danh hiệu cao quý và chính thức và lấp đầy chính phủ bằng các siêu tổng số. Có ít quan tâm đến luật bất thành văn của Kublai Khan rằng chỉ có con trai của người Khagans mới có thể trở thành hoàng tử của cấp bậc đầu tiên, ông đã cấp cho Genghisids và những người không phải Borjigins nhiều danh hiệu chính yếu. Trong khi đó, ông bị cản trở bởi những khó khăn tài chính do chính sách chi tiêu tự do và chi tiêu quân sự lâu dài. Vì vậy, ông đã mang lại Bộ Ngoại giao (Shangshu Sheng) cho các vấn đề tài chính song song với Ban thư ký Trung ương (Zhongshu Sheng) cho các vấn đề hành chính. Ông đã thay đổi văn phòng chi nhánh của Zhongshu Sheng cho những người của Shangshu Sheng để tăng cường độc quyền trong muối và các hàng hóa khác. Ông đã ban hành các hóa đơn mới (Chao) gọi là Zhida-yinchao (Trung Quốc: 至大 銀 鈔) để thay thế cho Zhiyuan-chao (tiếng Trung: 至元 鈔). Kế hoạch chống lạm phát của ông đã không đạt được kết quả đầy đủ trong triều đại ngắn ngủi của ông, và không hài lòng với các sĩ quan và thường dân Trung Quốc. Ông đã cố gắng để đẩy thông qua một đồng tiền bạc không thể chuyển đổi mới nhưng đã bị đánh bại bởi kháng chiến công cộng. 
Mặc dù, lần đầu tiên ông chia sẻ với Bát Đạt sự dạy dỗ của học giả Nho giáo Li Meng, ông dường như ít bị ảnh hưởng bởi văn hóa Nho giáo. Ông đã chuyển Harghasun sang Mông Cổ với tư cách là ủy viên hội đồng lớn của cánh tả của Chi nhánh Lin-pei bất chấp sự đóng góp to lớn của ông. Khayishan chủ yếu dựa vào các thuộc hạ và chỉ huy của ông mà ông đã mang từ Mông Cổ. Ông đã đưa ra các bài viết quan trọng cho họ và ủng hộ quân đoàn không Mông Cổ bao gồm cả Kipchak, Asud (Alan) và Qanglï. Ngược lại, ông không khen thưởng mạnh mẽ phe phe Framegirad, người đã thực hiện một cuộc đảo chính chống lại Bulughan. Bởi vì Tula nói điều gì đó đáng ngờ trong cơn thịnh nộ, Vũ Tông nghi ngờ rằng anh ta có thêm một vật nữa, và tra tấn anh ta đến chết.
Để giảm chi phí hỗ trợ quan liêu, ông đã ban hành lệnh năm 1307 để bãi nhiệm các quan chức thừa thãi và đưa tổng số cán bộ phù hợp với hạn ngạch đã được Thành Tông đặt ra. Trình tự sản xuất không có kết quả thực tế; số lượng quan chức chính của văn phòng tăng từ 6 trong triều đại của Hốt Tất Liệt lên 32. Ông cũng có tòa nhà của các quan chức tòa án và một thành phố cung điện mới được xây dựng tại Khanbaliq và Zhongdu (cố đô của nhà Kim).
Năm 1309, Vũ Tông liên minh với Hãn quốc Sát Hợp Đài, tiêu diệt Hãn quốc Oa Khoát Đài, phân chia hãn quốc làm 2. Năm 1308 vua nước Cao Ly là Trung Liệt vương qua đời, và Vũ Tông gửi một bằng sáng chế cho người kế nhiệm là Trung Tuyên vương. Năm đó Chapar và các hoàng tử khác của Khanate of Ögedei đến gặp Vũ Tông với sự đệ trình của họ, chấm dứt vĩnh viễn mối đe dọa chống lại Hãn quốc Sát Hợp Đài và nhà Nguyên bởi con trai của Khaidu. Trong thời Vũ Tông, nhà Nguyên hoàn thành việc chinh phục Sakhalin, buộc người Ainu chấp nhận quyền tối cao của Đại Nguyên vào năm 1308.
Giấy trở nên mất giá trong năm 1309, có một vấn đề mới, được thay thế bằng giấy tờ đã bị hủy, nhưng điều này cũng chìm nhanh về giá trị, và chiều dài Hoàng đế, Khaissan, xác định khi tái phát tiền cổ và theo đó, vào năm 1310, đã có hai loại đồng tiền xu, có các nhân vật Mông Cổ trên chúng. Một số với dòng chữ, tiền quý giá của thời kỳ Zhida; và những người khác với truyền thuyết này, tiền quý giá của Đại Nguyên. Những đồng tiền này có ba kích cỡ: 1 giá trị của một li; 2 của giá trị của mười li; và 3 đồng tiền có giá trị trong số những đồng tiền của triều đại nhà Đường và triều đại. Triều đình gặp khó khăn về tài chính. Ví dụ, tổng chi tiêu của chính phủ cho năm 1307 là 10 triệu tấn giấy ghi chú và 3 triệu dan hạt. Đến năm 1310, 10.603.100 ting đã được vay từ nguồn dự trữ cho các khoản chi tiêu hiện tại.
Con trai của Tula Kokechu âm mưu chống lại Vũ Tông với các quan thần và các nhà sư Phật giáo năm 1310; nhưng kế hoạch của họ đã được phát hiện, các nhà sư đã được thực thi hợp pháp, và Kokechu bị lưu đày sang Cao Ly. Arslan, thống đốc của Khanbaliq và chỉ huy của kheshig, cùng chung số phận với những kẻ âm mưu. Anh bị xử tử cùng với một vài người bạn của mình.
Giá bán các giấy phép muối được ban hành dưới sự độc quyền của nhà nước đã tăng 35 phần trăm so với giá trong năm 1307. Một khoản phụ phí thuế hạt là 2 phần trăm đã được áp dụng cho các gia đình giàu có của Chiang-nan. Thành tích của người thu thuế được đánh giá dựa trên sự gia tăng tỷ lệ phần trăm thuế mà họ đã thu được hạn ngạch thuế vào cuối triều đại của Thành Tông. Để chống lại lạm phát, triều đình đã thành lập các chi nhánh ở các địa phương và tăng đáng kể hạn ngạch cho lô hàng vận chuyển hàng hải từ thung lũng Yangtze, đạt 2,9 triệu shih vào năm 1310. Vũ Tông giảm số lượng các quan chức chính trong Secreatariat, Censorate, Cục Quân sự, và Cục Truyền tải cũng như các siêu số ở các văn phòng khác nhau.

Qua đời

Năm 1311, Nguyên Vũ Tông đột ngột qua đời ngày 27 tháng 1. Ngay sau khi ông qua đời và Nguyên Nhân Tông kế vị vào năm 1311, phe Framegirad không đạt yêu cầu đã đến với nhau dưới thời Dagi mẹ của ông và thanh trừng các quan chức ủng hộ Vũ Tông. Nó cũng đã phá vỡ lời hứa của Bát Đạt để chỉ định con trai của Vũ Tông là Thái tử. Triều đình đã đưa các con trai của ông là Nguyên Minh Tông và Nguyên Văn Tông ra khỏi chính quyền trung ương. Các tướng lĩnh Pro-Khayishan ấp ủ những bất bình cho đến khi họ xoay xở tôn Văn Tông lên kế vị năm 1328.