Tây Sơn

Hành chính

Huyện Tây Sơn có 15 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Phú Phong (huyện lỵ) và 14 xã: Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Thành, Bình Tường, Bình Tân, Bình Thuận, Tây An, Tây Bình, Tây Giang, Tây Phú, Tây Thuận, Tây Vinh, Tây Xuân, Vĩnh An.

Lịch sử

Tây Sơn xưa kia là vùng đất thuộc huyện Tượng Lâm, địa bàn cư trú của người Chăm, thuộc vương quốc Chămpa cổ. Năm 1471, nhà Lê lập phủ Hoài Nhân (tức Hoài Nhơn) gồm ba huyện Bồng Sơn, Phù Ly, Tuy Viễn thuộc Thừa tuyên Quảng Nam. Bình Khê thuộc huyện Tuy Viễn.
Năm 1602, Chúa Nguyễn Hoàng đổi tên phủ Hoài Nhân thành phủ Quy Nhân (Quy Nhơn). Sau nhiều lần đổi tên, năm 1832 nhà Nguyễn đổi tên phủ Hoài Nhơn (cũng là phủ Quy Nhơn) thành tỉnh Bình Định. Qua các lần đổi tên này (phủ, dinh, trấn, tỉnh) Bình Khê vẫn thuộc huyện Tuy Viễn. Tháng 5 năm 1877, sau khi di dân khai phá, lập thêm 28 làng phía tây và đông sông Ba, Nhà Nguyễn thành lập ba tổng Thuận Đức, Tân Phong và An Khê thuộc Nha Kinh lý An Khê.
Tháng 9 năm 1888, Nhà Nguyễn cắt 18 làng thuộc hai tổng Phú Phong và Mỹ Thuận (thuộc Tuy Viễn) nhập vào nha Kinh lý An Khê thành lập huyện Bình Khê gồm 3 tổng: Phú Phong, Mỹ Thuận, Vĩnh Thạnh. Khoảng năm 1937 lập tổng Trường Định. Từ đó Bình Khê có 4 tổng: Vĩnh Thạnh, Phú Phong, Trường Định và Thuận Truyền với 47 làng. Đầu năm 1946 do có sự điều chỉnh địa giới  giữa An Nhơn và Bình Khê nên có thêm 3 làng: Bính Đức, Mỹ Đức, Nhơn Thuận, tổng cộng Bình Khê có 50 làng.
Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, tổng Phú Phong được gọi là tổng Tây Sơn, tổng Trường Định gọi là tổng Hương Sơn, tổng Thuận Truyền gọi là tổng Võ Cự Công, tổng Vĩnh Thạnh giữ nguyên tên. Cuối năm 1945, bỏ cấp tổng, thành lập cấp làng.
Tháng 3 năm 1946, Bình Định nhập xã lần thứ nhất. Huyện Bình Khê từ 50 làng hợp thành 21 xã.
Tháng 4 năm 1947, Bình Định lập 4 huyện miền núi: An Lão, Kim Sơn, Vĩnh Thạnh, Vân Canh. Đầu năm 1948, Bình Khê nhập xã lần thứ hai, còn 10 xã.
Từ cuối năm 1955 đến đầu 1958, Việt Nam Cộng Hòa lập Nha hành chính ở các huyện miền núi, đổi tên xã Bình Quang (nguyên thuộc huyện Bình Khê) thành xã Vĩnh Quang nhập vào Nha Vĩnh Thạnh; tháng 5 năm 1958 cải biến nha hành chính Vĩnh Thạnh thành quận Vĩnh Thạnh.
Tháng 7 năm 1963, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa lập xã Phùng Thiện thuộc quận Vĩnh Thạnh gồm các thôn Tiên Thuận, Thượng Sơn (nguyên thuộc xã Bình Giang, quận Bình Khê), một phần xã Vĩnh An (thuộc quận Vĩnh Thạnh), 2 thôn Định Quang, Định Bình (thuộc xã Vĩnh Quang, quận Vĩnh Thạnh), phần còn lại của xã Vĩnh An nhập vào xã Bình Giang (thuộc Bình Khê); xã Vĩnh Bình (nguyên thuộc quận Vĩnh Thạnh) nhập vào xã Bình Tường (thuộc quận Bình Khê).
Từ tháng 4 năm 1965 đến tháng 6 năm 1970, chính quyền VIệt Nam Cộng Hòa biến quận Vĩnh Thạnh thành cơ sở phái viên hành chính Vĩnh Thạnh trực thuộc quận Bình Khê, rồi bãi bỏ, lại tái lập rồi bãi bỏ cơ sở phái viên hành chính, đặt các xã của huyện Vĩnh Thạnh trực thuộc huyện Bình Khê.
Tới trước năm 1975, dưới thời Việt Nam Cộng hòa, huyện Tây Sơn có tên là quận Bình Khê. Sau năm 1975 lấy tên cũ là huyện Tây Sơn, ban đầu gồm 15 xã: Bình An, Bình Giang, Bình Hiệp, Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Phú, Bình Quang, Bình Thành, Bình Tường, Vĩnh An, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Hòa, Vĩnh Kim, Vĩnh Sơn.
Ngày 24-3-1979, thành lập thị trấn Phú Phong trên cơ sở thôn Phú Phong thuộc xã Bình Phú.
Ngày 24-8-1981, tách 6 xã: Vĩnh Sơn, Vĩnh Hóa, Vĩnh Kim, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Bình Quang để tái lập huyện Vĩnh Thạnh. Huyện còn lại 9 xã: Bình Giang, Bình Phú, Bình Tường, Bình Nghi, Bình An, Bình Thành, Bình Hòa, Bình Hiệp, Vĩnh An và thị trấn Phú Phong.
Ngày 19-2-1986, chia xã Bình Hiệp thành hai xã lấy tên xã Bình Tân và xã Bình Thuận.
Ngày 14-2-1987, chia xã Bình An thành ba xã lấy tên xã Tây An, Tây Bình và Tây Vinh; chia xã Bình Phú thành hai xã lấy tên xã Tây Xuân và xã Tây Phú; chia xã Bình Giang thành hai xã lấy tên xã Tây Thuận và xã Tây Giang.
Theo quy hoạch chung đô thị Bình Định đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, toàn bộ huyện Tây Sơn sẽ được nâng cấp lên thành thị xã Tây Sơn, gồm 7 phường: Bình Hòa, Bình Thành, Bình Tường, Phú Phong, Tây An, Tây Bình, Tây Vinh và 8 xã: Bình Nghi, Bình Tân, Bình Thuận, Tây Giang, Tây Phú, Tây Thuận, Tây Xuân, Vĩnh An.
Tây Sơn được nhiều người biết đến, là quê hương của ba anh em nhà Tây Sơn là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, với những chiến thắng vĩ đại chống quân xâm lược Xiêm La (Thái Lan) và nhà Thanh (Mãn Châu), chống lại chế độ chúa Nguyễn và chúa Trịnh, thiết lập nên nhà Tây Sơn. Trong đó kiệt xuất nhất là người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ, sau trở thành vua Quang Trung.
Từ thời nhà Tây Sơn đến thời Pháp thuộc, Tây Sơn đã có nhiều anh hùng dân tộc như: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Bùi Thị Xuân, Trần Quang Diệu, Mai Xuân Thưởng, Võ Văn Dõng,...

Kinh tế

Kinh tế huyện Tây Sơn hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp và kinh doanh nhỏ lẻ. Chưa có hình thức kinh tế đặc thù mang lại giá trị tăng trưởng cao, cũng như tạo được nhiều việc làm cho dân cư. Du lịch Tây Sơn tuy có nhiều cảnh đẹp, di tích nổi tiếng nhưng nhìn chung vẫn chưa được quy hoạch, khai thác đúng mức, không tạo ra được việc làm và thu nhập thường xuyên cho đa số người dân địa phương. Tây Sơn như một mảnh đất đầy tiềm năng, nhưng kinh tế vẫn chưa "thức giấc". Với vị trí là vùng đệm giữa Tây Nguyên và vùng đồng bằng ven biển Nam Trung bộ, lại có quốc lộ 19 lâu đời đi ngang qua, nằm kế bên sân bay Phù Cát, quỹ đất nông nghiệp và đất chưa được quy hoạch còn dồi dào. Hy vọng trong một tương lai không xa, kinh tế huyện Tây Sơn sẽ khởi sắc, nhờ vào sự góp công từ các nhà đầu tư, cũng như sự nỗ lực của nhân dân và cán bộ lãnh đạo huyện.
Các cụm công nghiệp hiện đang hoạt động ở Tây Sơn (dữ liệu cập nhật năm 2015):

Cụm công nghiệp Bình Nghi

 Địa điểm: thôn Thủ Thiện, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 3 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Bình Nghi và 01 cơ sở nhận đất nhưng chưa đầu tư xây dựng; tổng diện tích đất đã cho thuê là 18,72 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 100%; giải quyết việc làm cho 250 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 10 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Hóc Bợm

Địa điểm: thôn I, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định
Trong CCN Hóc Bợm hiện có 05 doanh nghiệp thuê đất hoạt động SXKD; tổng diện tích đất đã cho thuê là 6,33 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 25,62%; ngoài ra có 130 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 696 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 61,04 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Tây Xuân

Địa điểm: thôn Phú An, xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Trong CCN Tây Xuân có 03 doanh nghiệp thuê đất hoạt động SXKD; tổng diện tích đất đã cho thuê là 8,32 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 22,82%; ngoài ra có 220 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 816 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 68,4 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Phú An

Địa điểm: thôn Phú An, xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 25 cơ sở đăng ký nhận đất ở CCN Phú An, tổng diện tích đất đã cho thuê là 9,91 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 84,09%; giải quyết việc làm cho 113 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 23,66 tỷ đồng.
CCN Phú An đang được quy hoạch mở rộng giai đoạn 2, nâng tổng diện tích quy hoạch lên 35,7 ha. Hiện đã có 2 doanh nghiệp đăng ký đầu tư với tổng diện tích là 3,4 ha.

Cụm công nghiệp Gò Đá

Địa điểm: thôn Hòa Sơn, xã Bình Tường, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 1 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Gò Đá; tổng diện tích đất đã cho thuê là 2,49 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 27,76%; giải quyết việc làm cho 12 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 16,5 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Gò Giữa

Địa điểm: thôn Thượng Giang, xã Tây Giang, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Trong CCN Gò Giữa có 23 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 69 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 6,21 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Cầu 16

Địa điểm: thôn Thượng Sơn, xã Tây Thuận, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 3 cơ sở đăng ký thuê đất ở CCN Cầu 16, trong đó có 1 cơ sở hoạt động SXKD tốt, 1 cơ sở hoạt động cầm chừng và 1 cơ sở đang tạm dừng hoạt động; tổng diện tích đất đã cho thuê là 9,45 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 33,80%; giải quyết việc làm cho 65 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 120 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Gò Cầy

Địa điểm: thôn Kiên Long, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Trong CCN Gò Cầy có 48 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 198 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 13,6 tỷ đồng. Hiện có 03 Doanh nghiệp đang đăng ký đầu tư mới tại CCN Gò Cầy.

Cụm công nghiệp Trường Định

Địa điểm: thôn Trường Định, xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Trong CCN Trường Định hiện có 4 Doanh nghiệp đang hoạt động SXKD, tổng diện tích đất đã cho thuê là 5,464ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 38,86%; giải quyết việc làm cho 128 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,65 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Bình Tân

Địa điểm: thôn Mỹ Thạch, xã Bình Tân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 2 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Bình Tân; tổng diện tích đất đã cho thuê là 1,4 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 6,67%; giải quyết việc làm cho 8 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,54 tỷ đồng.

Cụm công nghiệp Rẫy Ông Thơ

Địa điểm: thôn Đại Chí, xã Tây An, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.
Có 1 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Rẫy Ông Thơ; tổng diện tích đất đã cho thuê là 2,2 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 26,43%; giải quyết việc làm cho 32 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,1 tỷ đồng.