Càn lăng

Càn lăng (giản thể: 乾陵; phồn thể: 乾陵; bính âm: Qiánlíng) là một công trình kiến trúc thời nhà Đường có vị trí tọa lạc tại huyện Càn, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc; nằm cách 85 km (53 mi) Tây An về phía tây bắc, tức kinh đô Trường An xưa của nhà Đường.
Được xây dựng năm 686 (xây dựng bổ sung đến năm 706), công trình thuộc chuỗi phức hợp các lăng tẩm hoàng gia họ Lý, nơi an táng hầu hết thành viên hoàng tộc nhà Đường. Đây là nơi an táng Hoàng đế Đường Cao Tông và Nữ hoàng Võ Tắc Thiên, người đã soán ngôi nhà Đường và trở thành người phụ nữ trị vì duy nhất giữ ngôi hoàng đế trong lịch sử Trung Quốc từ 690-705. Lăng tẩm nổi tiếng với nhiều pho tượng có niên đại nhà Đường xây trên mặt đất và những bức tranh tường trang trí trên những bức tường dưới lòng đất lăng tẩm. Bên cạnh ngọn đồi an táng chính và lăng mộ dưới lòng đất của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên, có 17 lăng mộ nhỏ hơn hoặc mộ tùy tùng. Hiện nay, chỉ có năm trong số những lăng mộ tùy tùng này được giới khảo cổ khai quật, ba thuộc về thành viên hoàng gia, một cho tể tướng và một cho tướng tả lĩnh.
Dù đã trải qua 17 lần cướp phá, lần quy mô nhất cũng sử dụng đến 400.000 người, nhưng Càn lăng cùng khoảng 800 tấn châu báu, của cải vẫn nguyên vẹn đến ngày nay.

Lịch sử

Sau khi Đường Cao Tông băng hà năm 683, Càn lăng vẫn được tiếp tục xây dựng. Sau khi qua đời, Võ Tắc Thiên được an táng tại đây vào ngày 2 tháng 7 năm 706. Văn bia nhà Đường hậu táng thuộc về Lý Hiền (Chương Hoài thái tử, 653–84), hoàng tôn nam Lý Trọng Nhuận (Ý Đức thái tử, 682–701), hoàng tôn nữ Lý Tiên Huệ (Vĩnh Thái công chúa, 684–701) trong lăng đều khắc thời điểm vào năm 706 SCN, cho phép các nhà sử học xác định chính xác cấu trúc và tác phẩm nghệ thuật trong lăng mộ. Trên thực tế, thông lệ thời Tùy Đường mai táng văn bia ghi khắc tên người, địa vị, ngày mất và an táng của người đó là nhất quán giữa các ngôi mộ thuộc hoàng tộc và quan đại thần. Cả trong Tân Đường thư và Cựu Đường thư ghi rằng vào năm 706, Đường Trung Tông (r. 684, 705-10, phụ thân của Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ; hoàng đệ của Lý Hiền) đã tán dương các nạn nhân trong sự kiện Võ Tắc Thiên thanh trừng chính trị và đặc cách an táng họ một cách danh dự, bao gồm cả hai hoàng tử và công chúa đã đề cập ở trên. Bên cạnh lăng mộ tùy tùng của thành viên hoàng tộc, hai mộ khác khai quật được thuộc về tể tướng Tiết Nguyên Siêu (622-83) và Đại tướng tả lĩnh Lý Kim Tinh.
Năm lăng mộ tùy tùng được đề cập ở trên đã được mở và khai quật vào những năm 1960 và đầu những năm 1970. Vào tháng 3 năm 1995, đã có kiến nghị tổ chức lên chính phủ Trung Quốc về nỗ lực cuối cùng của công cuộc khai quật lăng tẩm Võ Tắc Thiên và Đường Cao Tông.

Tọa lạc

Lăng tẩm tọa lạc trên Lương Sơn, phía bắc sông Vị, cách 1,049 m (3,44 ft) so với mực nước biển. Các khoảng đất của lăng mộ được bao quanh bởi thung lũng về phía đông và hẻm núi về phía tây. Mặc dù có đồi mộ để xác định vị trí từng ngôi mộ, phần lớn cấu trúc ngôi mộ nằm dưới lòng đất. Hai đồi mộ trên đỉnh núi phía nam được gọi là Nãi Đầu sơn hoặc "đồi nhũ hoa", do hình dạng cặp đồi giống như đầu núm vú. Đồi nhũ hoa, với tháp xây dựng ở trên cùng của mỗi ngọn đồi để nhấn mạnh tên gọi của đồi, tạo thành kiểu cửa ngõ vào Càn lăng. Đồi mộ chính nằm trên đỉnh phía bắc; cao nhất trong của đồi mộ và là nơi an táng của Cao Tông và Võ Tắc Thiên. Nửa chừng trên đỉnh phía bắc, người xây dựng đã đào một đường hầm dài 61 m (200 ft) và rộng 4 m (13 ft) vào trong đá của núi, dẫn đến các mộ bên trong nằm sâu trong lòng núi. Khu phức hợp ban đầu được bao bọc theo hai bức tường, phần còn lại đã được phát hiện ngày nay, bao gồm bốn cổng vào bức tường bên trong. Bức tường bên trong dày 2,4 m (7,9 ft), với tổng chu vi 5.920 m (19.420 ft) bao quanh diện tích hình thang 240.000 m² (2.600.000 sq ft). Chỉ có một số phần góc của bức tường bên ngoài đã được phát hiện. Vào triều đại nhà Đường, có hàng trăm nhà ở bao quanh Càn lăng, nơi có gia đình bảo trì đồi mộ và công trình của lăng tẩm. Những phần còn lại của vài ngôi nhà này đã phát lộ. Nền công trình của tiền sảnh cúng tế bằng gỗ nằm ở cửa ngõ phía nam của bức tường bên trong lăng cũng đã phát lộ.

Đường dẫn vào lăng

Đường dẫn vào lăng mộ, hai bên có tượng đá bao bọc như lăng mộ nhà Tống và lăng mộ nhà Minh về sau. Tượng đá Càn lăng bao gồm ngựa, ngựa có cánh, ngựa với người giữ, sư tử, đà điểu, quan chức và sứ thần ngoại quốc. Hãn của người Tusk phía tây đã tặng một con đà điểu cho nhà Đường vào năm 620 và vương quốc Tushara đã gửi một con khác vào năm 650; trên hình chạm khắc có niên đại 683, phượng hoàng truyền thống Trung Hoa được mô phỏng trên cơ thể đà điểu. Nhà sử học Tonia Eckfeld tuyên bố rằng điểm nhấn nghệ thuật trong cống vật ngoại quốc lạ của đàn đà điểu ở lăng mộ là "dấu hiệu hùng mạnh của Trung Quốc và hoàng đế Trung Quốc chứ không phải của người ngoại quốc dâng tặng, hay những nơi họ đến". Eckfeld cũng khẳng định rằng 61 bức tượng điêu khắc sứ thần ngoại quốc trong những năm 680 đại diện cho "quyền lực sâu rộng và vị thế quốc tế" của nhà Đường. Những bức tượng này, hiện tại bị mất đầu, miêu tả sứ thần ngoại quốc thực sự có mặt trong tang lễ của Đường Cao Tông. Nhà sử học Angela Howard lưu ý rằng dọc theo đường dẫn vào lăng mộ phụ—như Lý Tiên Huệ—các bức tượng nhỏ hơn, chất lượng kém hơn và ít số tượng hơn so với đường dẫn vào lăng chính của Càn lăng dẫn đến nơi yên nghỉ của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên. Bên cạnh các bức tượng, còn có những bộ sườn của những cột đá hình bát giác có ý nghĩa xua đuổi ma quỷ. Một bia xếp thành hàng, cao 6,3 m (21 ft) dành tưởng nhớ Cao Tông đế cũng nằm dọc theo hướng đi, với một dòng khắc chữ tưởng nhớ Cao Tông; bên cạnh là tấm bia của Võ Tắc Thiên không khắc chữ. Một tấm bia phụ họa dựng đứng cạnh nấm mồ chính được xây dựng bởi hoàng đế Càn Long (năm 1735-96) vào giữa triều nhà Thanh.

Lăng mộ

Gian phòng đặt mộ Cao Tông đế và Võ Tắc Thiên nằm sâu bên trong Lương Sơn, một phương hướng được Thái Tông đế (626-49) đặt ra cho lăng của ông trên núi Jiuzong. Trong số 18 hoàng đế nhà Đường, 14 trong số đó có những ngọn núi tự nhiên sử dụng như gò đất cho ngôi mộ. Chỉ những thành viên hoàng tộc được phép xây mộ của họ nằm trong những ngọn núi tự nhiên; mộ phần cho quan lại và quý tộc bao gồm gò mộ và gian phòng đặt mộ nhân tạo hoàn toàn dưới lòng đất. Phó Hi Niên viết rằng "Hậu duệ hoàng đế được cho phép xây mộ có hình kim tự tháp cắt vát, nhưng quan trọng thần và kỹ sư xây mộ nhỏ hơn chỉ có thể có gò đất hình nón. Ngôi mộ hình nón của quan đại thần được phép có một lớp tường xung quanh, nhưng chỉ có một cổng đặt phía nam được cho phép. Ngôi mộ phụ họa theo đó khai quật được tại Càn lăng khắc họa gò đất hình kim tự tháp cắt vát trên gian phòng dưới lòng đất, lối vào là đường dốc chéo giảm với cổng vào ở tầng trệt. Có sáu trục dọc cho các đường dốc của từng ngôi mộ này cho phép vật phẩm hạ xuống thành hốc bên đường dốc.
Gian sảnh chính trong mỗi ngôi mộ dưới lòng đất dẫn đến hai gian chôn lấp bằng gạch có bốn mặt kết nối bằng một hành lang ngắn; những gian này khắc họa trần hình vòm. Ngôi mộ của Lý Hiền có cửa bằng đá thực sự, một khuynh hướng xây mộ rõ ràng vào triều nhà Hán và tây Tấn đã trở thành phổ biến vào triều Bắc Tề. Cửa đá của ngôi mộ Lâu Thụy niên đại 570 gần giống như cửa đá triều Đường, chẳng hạn như mộ Lý Hiền.
Không giống như nhiều lăng mộ nhà Đường khác, những kho báu trong lăng mộ hoàng gia của Càn lăng chưa bao giờ bị bọn cướp mộ đánh cắp. Trên thực tế, trong mộ đơn của Lý Trọng Nhuận, tìm ra hơn một ngàn vật phẩm bằng vàng, đồng, sắt, tượng nhỏ bằng gốm, bức tượng nhỏ ba lớp men và gốm sứ thủ công ba lớp men. Nhìn chung, mộ của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ đã có hơn 4.300 món đồ được khảo cổ khai quật. Tuy nhiên, những mộ phụ họa của lăng mộ đã bị kẻ cướp mộ đào xới. Trong số tượng gốm trong mộ Lý Trọng Nhuận là tượng ngựa được trang trí thếp vàng phụ trợ cho cấm vệ quân, kỵ binh thổi sáo, thổi kèn và vẫy roi kích ngựa. Các tác phẩm điêu khắc bằng gốm trong mộ Lý Hiền bao gồm tượng nhỏ tạc quan đại thần hình bộ, chiến binh và linh thú bảo vệ mộ, tất cả đều có chiều cao hơn 1 m (3,3 ft).

Lý Tiên Huệ

Lý Tiên Huệ là công chúa của Đường Trung Tông và Vi hoàng hậu. Công chúa có lẽ bị hoàng tổ mẫu Võ Tắc Thiên giết chết ở tuổi 19, cùng với phu quân. Sau khi Võ Tắc Thiên băng hà, khi phụ hoàng lên ngôi, công chúa được an táng trong một ngôi mộ lớn ở Càn lăng năm 705. Ngôi mộ công chúa khám phá ra vào năm 1960 và khai quật từ năm 1964. Nó đã bị cướp phá trong quá khứ, có lẽ ngay sau khi an táng và châu báu được lấy ra, nhưng kẻ trộm đã không cướp phá được hơn 800 tượng gốm thủ công, bích họa rộng lớn không bị ảnh hưởng. Kẻ trộm đã vội vàng, để lại vật phẩm bằng bạc tràn ngập khắp nơi và thi hài nằm một trong số đó. Ngôi mộ có một kim tự tháp phẳng cao 12 m hướng lên so với mặt đất và một đường hầm dài dẫn lối vào dốc với những bích họa, dẫn đến gian trước và gian phòng mộ, cao 12 mét so với mặt đất với mái vòm cao. Hầu hết di vật, bao gồm cả bích họa, hiện trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây.

Tranh tường

Ngôi mộ của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ đều được trang trí bằng tranh tường và có nhiều lối vào đường thông và gian phòng vòm. Nhà sử học Mary H. Fong tuyên bố rằng tranh tường trong mộ tại tiền sảnh ngầm của Lý Hiền, Lý Trọng Nhuận và Lý Tiên Huệ là đại diện ẩn danh nhưng trang trí lăng mộ thành thạo hơn họa sỹ cung đình danh tiếng vẽ tranh họa cuộn. Mặc dù nghệ thuật tang lễ chủ yếu, Fong khẳng định rằng tranh tường trong mộ nhà Đường này là "tài liệu tham khảo hết sức cần thiết" cho lượng nhỏ mô tả được cung cấp trong tư liệu thời đại nhà Đường về hội họa, như Đường triều danh họa lục ('Những họa sĩ nổi tiếng triều nhà Đường') của Chu Cảnh Huyền trong thập niên 840 và Lịch đại danh họa kí ('Một ghi chép các họa sĩ nổi tiếng của các triều đại kế tiếp') của Trương Ngạn Viễn năm 847. Fong cũng khẳng định rằng kỹ năng hội họa “Khí vận sinh động”, hàm ý nghệ thuật phải đạt đến sức sống của tự nhiên - khái niệm liên hệ đến các họa sĩ nổi tiếng nhà Đường như Diêm Lập Bổn, Châu Phưởng và Trần Hoành - đã được hoàn chỉnh bởi các họa sĩ vô danh trang trí mộ nhà Đường. Fong viết:
"Thị vệ" và "cặp nô bộc ngồi" trong mộ Chương Hoài thái tử đặc biệt xuất sắc trong khía cạnh này. Không chỉ đạt được độ khác biệt về tuổi tác, nhưng rõ ràng rằng thị vệ cường tráng đứng nghiêm tỏ ra thái độ tự tin; và cặp nô bộc ngồi sâu chiếm vai trò quan trọng trong cuộc đàm thoại nghiêm túc.
Một tính năng quan trọng khác trên tranh tường mộ là biểu hiện kiến ​​trúc. Mặc dù có rất nhiều ví dụ về tháp chùa gạch và đá nhà Đường hiện có cho các sử gia kiến ​​trúc khảo sát, nhưng chỉ còn lại sáu gian gỗ tồn tại từ thế kỷ 8 và 9. Chỉ có nền đất đóng cọc của cung điện lớn tại Trường An còn tồn tại. Tuy nhiên, một số quang cảnh tranh tường của kiến trúc gỗ trong mộ Lý Trọng Nhuận tại Càn lăng được các sử gia phỏng đoán như hiện diện của Đông cung, nơi cư trú của hoàng thái tử thời nhà Đường. Theo sử gia Phó Hi Niên, không chỉ tranh tường mộ của Lý Trọng Nhuận đại diện cho kiến trúc thủ đô Đường, mà còn "số lượng gian phòng ngầm, trục thông gió, khoang chứa và giếng khoan không khí đã được xem như dấu hiệu của số sân trong, sảnh chính, phòng khách và hành lang trong công trình ngôi mộ khi họ còn sống." Sảnh ngầm của đường dốc đi đến phòng mộ Lý Trọng Nhuận, cũng như cổng vào có cửa ngõ vào phòng trước, có tranh tường của tháp cửa khuyết đa tầng giống như lớp nền được khảo sát tại Trường An.
Ann Paludan, một nghiên cứu danh dự của đại học Durham, cung cấp phụ đề trong Biên niên sử về Hoàng đế Trung Hoa (1998) về những hình ảnh sau đây về tranh tường mộ của Càn lăng: