Vân Canh (xã)

Lịch sử

Xã Vân Canh đã được hình thành lâu đời, ít nhất là từ thời Lý và tên xã Vân Canh xuất hiện thời Lê sơ. Gồm 3 làng: Kim Hoàng (do 2 làng Kim Bảng và Hoàng Bảng gộp vào), An Trai và Hậu Ái (Nhân Ái).
Tổng Hương Canh xưa có hai xã là Hương Canh và Vân Canh, gồm tất cả bảy làng Canh. Đây là một vùng đất cổ, các làng Canh đều được gọi theo Nôm là kẻ Canh, cư dân đến sống ở đây ít nhất cũng từ đầu công nguyên. Theo bản Ngọc Phả do Đông các đại học sỹ Nguyễn Bính soạn, từ đời Vua Hùng thứ XVIII, ông Phan Tây Nhạc đã từ Châu Ái (Thanh Hóa) ra vùng Canh cư ngụ. Sau ông có theo Tản Viên Sơn Thánh đi đánh quân Thục, nên được Vua Hùng gả cháu gái và cho phong ấp ở vùng Canh. Đây là một vùng quê cổ kính, văn hiến, đã được ghi nhận qua câu phương ngôn nổi tiếng: Mỗ, La, Canh, Cót tứ danh hương…
Bảy làng Canh gồm: Ngọc Mạch, Hòe Thị, Thị Cấm, Hậu Ái, An Trai, Kim Bảng và Hoàng Bảng. Hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng đến cuối thế kỷ XVI đã nhập thành một làng Kim Hoàng và dựng ngôi đình lớn. Tấm biển Lưỡng bảng hội đình hiện còn lưu giữ ở đình Kim Hoàng.

Dân số

Xã Vân Canh có dân số tương đối ít so với các xã trong huyện Hoài Đức. Dưới đây là biểu đồ gia tăng dân số của xã Vân Canh giai đoạn 1981-2018

Truyền thống cách mạng

Truyền thống khoa bảng và văn hóa của người vùng Canh làm cơ sở cho truyền thống cách mạng.
Tháng 10/1929, các tổ Nông hội đầu tiên của cả vùng ra đời tại làng Kim Hoàng, rồi dấy lên các cuộc đấu tranh lớn chống thực dân. Những chiến sỹ cách mạng ở địa phương đã mở trường Hứa Do, thu hút nhiều thanh thiếu niên vào trường cách mạng.
Năm 1943, Hội truyền bá quốc ngữ được thành lập do nhà văn Trúc Khê Ngô Văn Triện là Hội trưởng, đặt tại trụ sở trường Hứa Do.
Đêm 18/8/2945, nhân dân làng Kim Hoàng cùng nhân dân xã Vân Canh và các xã lân cận đã tập trung tại đình Kim Hoàng và sáng sớm ngày 19/5/1945, hàng ngàn người giương cao cờ đỏ sao vàng, đội ngũ chỉnh tề, dưới sự lãnh đạo của Việt Minh - đứng đầu là đồng chí Trương Thị Mỹ - một cán bộ xứ ủy Bắc Kì, hùng dũng tiến quân tham gia mít tinh tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội, phủ Hoài Đức, lật đổ chính quyền tay sai, lập chính quyền cách mạng lâm thời huyện Hoài Đức.
14h ngày 20/8/1945, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời huyện Hoài Đức chuyển trụ sở từ đình Đăm (Tây Tựu) về đình Kim Hoàng và ra mắt trước hàng ngàn quần chúng cách mạng ở Vân Canh và các xã lân cận.

Từ ngày 26/11-3/12/1946, tại một căn gác nhỏ của trường Hứa Do, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp đã quyết định nhiều việc lớn, chuẩn bị kháng chiến lâu dài…
Ngày nay, truyền thống tài hoa và văn hiến của vùng quê này lại được tiếp nối với nhiều trí thức, văn nghệ sỹ tài năng, danh tiếng như nhà sử học Văn Tân, Giáo sư y khoa Nguyễn Tài Thu, họa sỹ Bùi Xuân Phái…

Dòng tranh Kim Hoàng

Vân Canh còn là quê hương của dòng Tranh Kim Hoàng cùng với dòng tranh điệp Đông Hồ, dòng tranh Hàng Trống được xem là ba dòng tranh dân gian lâu đời ở Việt Nam. Tranh của làng Kim Hoàng có đủ loại tranh thờ cúng, tranh chúc tụng như một số dòng tranh khác cùng thời (Đông Hồ, Hàng Trống). Nhưng tranh Kim Hoàng lại biết kết hợp nhiều ưu điểm của hai dòng tranh đó. Tranh Kim Hoàng có nét khắc thanh mảnh, tỉ mỉ hơn tranh Đông Hồ; màu sắc lại tươi như tranh Hàng Trống. Chính vì thế nó tạo cho dòng tranh này những giá trị riêng.
Tuy nhiên, trong trận lụt vỡ đê Liên Mạc 1913 đã cuốn trôi bản khăc nên dòng tranh Kim Hoàng dần bị thất truyền. Những năm gần đây với tấm lòng đầy tâm huyết của bà Nguyễn Thị Thu Hòa đã đang dần làm hồi sinh dòng tranh đỏ Kim Hoàng năm xưa
Về chủ đề
Tranh Kim Hoàng cũng giống như tranh Đông Hồ, có những chủ đề quen thuộc với đời sống người dân nông thôn như tranh gà, tranh lợn, tranh ông Công ông Táo, tranh cuộc sống đồng quê… Tranh Kim Hoàng cũng có những thể loại như tranh Tết, tranh thờ… đáp ứng được những nhu cầu đa dạng, từ trang hoàng nhà cửa nhân dịp Tết đến Xuân về, cầu cho phúc lộc đầy nhà, cho đến xua đuổi tà ma, giữ nhà yên ấm.
Về giấy làm tranh
Tranh Kim Hoàng chuyên dùng giấy hồng điều hay giấy vàng tàu để làm tranh, dùng bức nền tươi thắm như vậy, cho nên tranh Kim Hoàng còn được gọi bằng một cái tên khác là “tranh đỏ”, rất phù hợp với không khí tươi vui của ngày Tết. Chỉ riêng việc chọn giấy chuẩn bị giấy thôi cũng đã tốn rất nhiều thời gian và công sức của nhóm phục dựng tranh. Giấy đỏ làm tranh của tranh Kim Hoàng cũng độc đáo và thành một đặc điểm riêng biệt của tranh Kim Hoàng chẳng khác gì giấy điệp là đặc điểm riêng của tranh Đông Hồ.
Về nét khắc ván in
Ván in của tranh Kim Hoàng được khắc hình với những nét tinh tế thanh nhã hơn so với ván in tranh Đông Hồ, khi in làm nổi bật lên những đường nét mực trên tấm giấy hồng điều. Đường nét của tranh Kim Hoàng mang tính hình tượng hóa, cách điệu nhiều hơn hẳn so với tranh Đông Hồ, mặc dù sử dụng cùng một chủ đề. Như trong bức tranh “Thần kê” (gà thần), con gà của tranh Kim Hoàng không phải là một chú gà dung dị bình thường, mà được khoác lên mình tấm áo của một “thần gà”, đuôi dài, rực rỡ với hình dáng của đuôi chim phượng hoàng. Hay như trong bức tranh về lợn, lợn của tranh Đông Hồ no đủ tròn đầy, nhưng con lợn của tranh Kim Hoàng được hình tượng hóa, chiếc mũi giống như một đám mây trong bức tranh cổ.
Về kỹ thuật in
Nếu như tranh Đông Hồ được tạo thành hoàn toàn từ việc in ván đen và in ván các màu, tranh Hàng Trống chỉ in các nét mặc đen rồi tô màu, thì tranh Kim Hoàng lại được in làm hai lần. Đầu tiên nghệ nhân đặt tấm giấy lên trên bề mặt ván in (kỹ thuật in ngửa giống như tranh Hàng Trống chứ không phải in sấp giống như tranh Đông Hồ), ấn nhẹ xuống, lần này được gọi là “in nhá” để trên tấm giấy xuất hiện những nét mực mờ, sau đó nghệ nhân dùng bút màu tô lên theo cảm hứng riêng của mình, cuối cùng mới đặt tấm tranh xuống, in thêm một lần nữa (gọi là “in đồ”), dùng xơ mướp khô xoa nhẹ để làm nổi bật rõ các đường nét.
Về màu sắc
Màu sắc của tranh Kim Hoàng thường dùng mực tàu và các loại màu sắc có nguồn gốc tự nhiên, được trộn với chất kết dính là keo da trâu, khác với tranh Đông Hồ là dùng hồ nếp. Màu trắng tạo ra từ thạch cao, phấn nghiền nhuyễn trộn với nước, màu xanh chàm từ mực tàu hoà với nước chàm, màu đỏ lấy từ son, màu đen từ tro rơm rạ, màu xanh từ gỉ đồng, màu vàng từ nước ép của cây dành dành. Màu sắc của tranh Kim Hoàng tươi tắn, rực rỡ và ấn tượng với những màu như đỏ hiên, đỏ điều, đỏ sen, vàng yến, qua thời gian vẫn giữ gìn được lâu bền sắc thắm buổi ban đầu, đặc biệt phù hợp với dòng tranh Tết.
Về kỹ thuật tô màu
Tranh Kim Hoàng không giống như tranh Hàng Trống (dùng màu và nước hòa quyện với nhau để tạo nên những khoảng đậm nhạt khác nhau) mà dùng màu thật đậm đặc, khỏe khoắn, nét đưa bút cũng mạnh mẽ và phóng khoáng, một phần là bởi người làm tranh cần phải chọn lối vẽ nhanh, bút pháp linh hoạt kiểu quen tay, để có thể hoàn thành được những bức tranh cho kịp thời gian, nhưng cũng không thể phủ nhận một lý do khác chính là thẩm mỹ của làng quê, coi trọng sự chắc khỏe, đơn giản, khúc chiết.
Ngoài giấy hồng điều làm nền và màu sắc cháy bừng mạnh mẽ, tranh Kim Hoàng còn có một đặc điểm độc đáo khác nữa, đó chính là thơ đề trên góc bức tranh và bùa trấn tà ma.

Vân Canh lao động sản xuất

Từ ngàn xưa, người dân xã Vân Canh chủ yếu là nông dân thuần túy. Công việc của người dân là canh tác lúa, làm rau thơm và đi chợ, trồng cây ăn quả (chủ yếu là bưởi và cam Canh), làm VAC (Vườn ao chuồng).
Xưa kia xã có nghề dệt vải, thêu ren nhưng nghề đã mai một dần
Người Vân Canh cũng có truyền thống làm thầy thuốc, với nhiều thầy lang, bác sĩ nổi tiếng.
Nghề nổi tiếng khắp bốn phương là in tranh đỏ
Khoảng năm 2008, để thực hiện 3 dự án đô thị hóa trên địa bàn xã. Diện tích đất canh tác đã được thu hồi, nên hàng ngàn nông dân ở xã kiếm các công việc mới như trông trẻ, đi làm lau dọn vệ sinh hoặc mở hàng quán,...

Vân Canh trong quá trình đô thị hóa

Từ khoảng năm 2007-2008, trên địa bàn xã được quy hoạch thực hiện 3 dự án đô thị hóa tại ba thôn
Khu đô thị mới Vân Canh tại thôn Hậu Ái
Khu đô thi Vườn Cam tại thôn Kim Hoàng
Khu đô thị đại học Vân Canh tại thôn An Tai
Từ khi trở thành xã thuộc thủ đô Hà Nội, tuyến đường liên tỉnh 442B đã được sửa chữa và nâng cấp trỏ nên rộng rãi và đẹp như hiện nay và các công trình công cộng cũng được tu sửa và xây mới.
Gần đây, năm 2017 Nhà nước thu hồi đất hoa màu trên địa bàn xã để thực hiện dự án Đường vành đai 3,5 nối Đại lộ Thăng Long với quốc lộ 32.