Nhà thờ Khoái Đồng

Lịch sử

Giáo hoàng Chủng viện Thánh Albertô Cả được các cha dòng Đa Minh xây theo lối kiến trúc Neo-Roman ở trung tâm giáo xứ Khoái Đồng (ven sông Đào) vào năm 1922. Địa điểm này ban đầu là một quần thể kiến trúc gồm Chủng viện và trường Sư phạm Saint Thomas (nay là trường Phổ thông Trung học Nguyễn Khuyến) với tổng diện tích 56.085m2 ven hồ Vị Xuyên, bấy giờ chưa thành quảng trường mà chỉ là ngoại ô thành phố Nam Định. Mục đích chính của hai cơ sở này đều là dạy tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Latin ở trình độ cao đẳng cho con em các giáo xứ Đa Minh Bắc Kỳ.
Sau Hiệp định Genève, các cha gốc ngoại quốc hồi hương, khu vực này được chính quyền mới trưng dụng vào mục đích phi tín ngưỡng. Giáo đường được dùng làm cơ sở trữ sợi của Nhà máy Dệt Nam Định, Rạp chiếu bóng Công Nhân, Câu lạc bộ Bóng tròn Thiên Trường, Xí nghiệp May Sông Hồng... Riêng dải đất trông ra hồ được cắt ra thành Hợp tác xã Cơ khí Xuân Tiến, Hợp tác xã Than tổ ong, Hợp tác xã Hóa chất Toàn Thắng và cuối cùng là trường Cấp ba Phùng Chí Kiên (nay là trường Phổ thông Trung học Phùng Chí Kiên và trường Giáo dục Thường xuyên Nguyễn Văn Cừ). Các vùng rìa bị dân nhập cư chiếm làm nhà ở, dựng các quán ăn trái phép. Tuy nhiên, địa phận này vẫn được gọi trong các công văn và dân gian là Nhà thờ Khoái Đồng (Basilica Khoaidong).
Hồi 06 giờ 30 phút ngày 14 tháng 4 năm 1966, 2 chiến đấu cơ của không quân Mỹ bất thần oanh tạc phố Hàng Thao cách đó không xa làm thiệt mạng 77 người dân, 135 người khác bị thương, 240 căn nhà bị hủy hoại. Nhà thờ Khoái Đồng cũng chịu ảnh hưởng khá nặng, toàn bộ cơ sở vật chất bị thiêu trụi, chỉ riêng thánh đường vẫn đứng vững dù tường bị nám đen hoàn toàn. Trong suốt thời gian dài sau đó, khu vực này trở nên vắng lặng, ngoại trừ giáo đường được giao hẳn cho Nhà máy Dệt dùng làm nơi chứa sợi và bố trí các tổ may thủ công. Sau khi thành phố Nam Định chuyển trung tâm về ven hồ Vị Xuyên, khu vực quảng trường và Nhà Thờ trở thành quần thể kiến trúc có tính biểu tượng, xuất hiện trong rất nhiều văn kiện và bưu ảnh.
Từ năm 1992, giáo dân xứ Khoái Đồng, cha Vinh Sơn Bùi Công Tam, Tòa giám mục Bùi Chu, Đức cố Giám mục Giuse Maria Vũ Duy Nhất, đức cố Giám mục Giuse Hoàng Văn Tiệm nhiều lần gửi đơn xin lại nhà thờ.
Ngày 07 tháng 09 năm 2008, Tòa giám mục Bùi Chu nhận được thông báo của UBND thành phố Nam Định thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng chính phủ với công văn số 465/VPCP-NC đề ngày 09 tháng 05 năm 2008 về việc giao trả nhà thờ Khoái Đồng. Việc giao trả mặt bằng đợt I được thực hiện vào tháng 11 năm 2008, bên trong nhà thờ được giải tỏa. Việc giao trả đợt II được thực hiện vào tháng 06 năm 2010, bên hông nhà thờ được giải tỏa. Việc giao trả đợt III còn chờ trong tương lai (hiện tại vẫn còn 11 hộ dân cư ngụ trên lãnh thổ nhà thờ).
Cụ thể, trường Phổ thông Phùng Chí Kiên được dời đi và chính quyền thành phố tôn tạo thành hoa viên và cấm mọi hình thức lấn chiếm trái phép của người dân. Nhưng chủ yếu, giáo đường được trùng tu trên nền kiến trúc cũ, có xây dựng thêm các công trình phụ bao quanh và dùng làm nơi hành lễ của giáo dân. Tuy nhiên, dư luận thành phố từ lâu đã xem mái vòm nám đen nhà thờ là biểu tượng không thể thiếu cùng với hồ Vị Xuyên, nên nhà thờ quyết định mô phỏng lại màu sắc cũ của phần mái vòm, còn những phần khác được sơn phối màu lại theo phong cách hiện đại nên nhà thờ trông như thể được xây dựng mới.
Do việc mang hình ảnh mới mẻ này, nhà thờ Khoái Đồng đánh mất tính lịch sử và chỉ còn Nhà Thờ Lớn Nam Định là công trình mang hình ảnh lâu đời nhất thành phố.

Văn hóa

Nhà thờ Khoái Đồng không đóng vai trò tín ngưỡng ngay từ khởi thủy và từ lâu được xem là biểu tượng văn hóa của thành phố Nam Định, đi vào nhiều tác phẩm quen thuộc.