Trưng cầu dân ý về tư cách thành viên EU của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, 2016

Lịch sử

Cộng đồng Kinh tế Châu Âu, tiền thân của Liên minh châu Âu ngày nay được thành lập năm 1957. Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland sau một thời gian do dự đã quyết định đệ trình hồ sơ xin gia nhập tổ chức này. Tuy nhiên do nhiều lo ngại về lợi ích kinh tế và địa chính trị, hồ sơ nước này đã bị phủ quyết hai lần. Năm 1973, Anh mới chính thức được kết nạp vào EEC. Nhưng trong nội bộ Anh có nhiều hoài nghi về quy chế thành viên EEC và chi phí nước này phải trả. Tình hình đó buộc chính phủ Công đảng mới lên nắm quyền ở London tổ chức trưng cầu dân ý về tư cách thành viên nước này để xoa dịu những người chống đối. Lần đó, hơn 67% cử tri ủng hộ nước Anh ở lại.
Các chính phủ kế nhiệm ở Anh luôn tìm cách đối mặt với sức ép của chủ nghĩa hoài nghi châu Âu trong chính trường và cử tri. Chính phủ của Margaret Thatcher thường xuyên phản đối kịch liệt tiến trình hội nhập chính trị ngày càng tăng của khối, điều đình với Brussels nhằm giảm bớt nhượng bộ của Anh với tổ chức liên minh. Các chính phủ về sau cũng gặp nhiều cản trở mạnh mẽ khiến cho nước Anh rút đồng bảng ra khỏi cơ chế tỷ giả hối đoái châu Âu (ERM), từ chối tham gia hiệp ước Schengen và sử dụng đồng tiền chung Euro.
Trong bối cảnh mâu thuẫn gia tăng về mặt chính sách giữa London và Brussels, nhiều cuộc khủng hoảng kinh tế, an ninh, và nhân đạo diễn ra trong nhiều năm trở lại đến khiến chủ nghĩa hoài nghi bùng nổ trở lại. Xu hướng kêu gọi rút khỏi Liên minh Châu Âu (Brexit) ngày càng phát triển và nổi lên như một phong trào chính trị chính thống, gia tăng sức ép lên các chính phủ kế lên nắm quyền tại London. Từ khoảng năm 2012 đến nay, phong trào Brexit lan đến nội bộ đảng Bảo thủ và trở thành chính sách chung của nhiều nghị sĩ trong quốc hội, kể cả các nhóm đối lập; như vậy, cả trong và ngoài đảng cầm quyền đều gây sức ép khiến thủ tướng David Cameron phải tổ chức trưng cầu dân ý.
Từ 2010, những cuộc thăm dò dân ý cho thấy công chúng Anh, có ý kiến khác biệt về vấn đề nên ở lại (số ủng hộ cao nhất tính tới năm 2013 là 30%) so với số muốn ra khỏi EU (cao điểm là vào tháng 11 năm 2012 với 56%). Cuộc thăm dò dân ý lớn nhất (20,000) có kết quả là 41% ủng hộ ra khỏi, 41% muốn ở lại EU, và 18% chưa quyết định. Tuy nhiên, khi được hỏi, họ sẽ lựa chọn như thế nào, nếu Anh có những thỏa thuận mới với EU, và lợi ích Anh được bảo vệ tốt hơn, trên 50% nói là họ sẽ bỏ phiếu ở lại.
Vào tháng giêng 2013, thủ tướng David Cameron hứa sẽ cho trưng cầu dân ý về việc ra đi hay ở lại EU vào năm 2017 sau một thời gian điều đình với EU về quy chế đặc biệt cho nước Anh, nếu đảng Tory đạt được đa số trong kỳ tổng bầu cử vào ngày 7 tháng 5 năm 2015. Đến tháng 5, đảng Bảo thủ công bố dự luật Trưng cầu dân ý về EU (HC Bill 11), kèm theo đó là bản dự thảo kế hoạch tái đàm phán quy chế có lợi với EU và tổ chức cuộc bỏ phiếu toàn dân nếu đảng này thắng cử. Dự luật trên quy định một cuộc trưng cầu ý dân phải được tiến hành trước ngày 31 tháng 12 năm 2017.
Dự luật HC Bill 11 đã được dân biểu thuộc đảng Bảo thủ James Wharton đệ trình lên Hạ viện với tư cách dự luật cá nhân nghị sĩ (private members' bill). Lượt xem xét lần thứ nhất diễn ra trong phiên họp Hạ nghị viện ngày 19 tháng 6. Người phát ngôn thủ tướng cho biết, ông Cameron cảm thấy "rất hài lòng" và sẽ làm hết sức để giành "sự ủng hộ từ tất cả [nghị sĩ] trong đảng Bảo thủ".

Về tính ràng buộc của dự luật đối với chính phủ nhiệm kỳ quốc hội mới (2015-2020), một bài nghiên cứu của quốc hội có lưu ý:
Dự luật này đơn thuần yêu cầu tiến hành trưng cầu dân ý về việc tiếp tục ở lại EU cho đến cuối tháng 12 năm 2017 chứ không đề cập thời gian cụ thể cho việc này ngoại trừ hạn chót buộc Quốc vụ khanh thi hành vào cuối tháng 12 năm 2016. [...] Nếu không có chính đảng giành thế đa số [sau cuộc bầu cử quốc hội năm 2015], sẽ không khó bảo đảm dự luật sẽ được chuyển giao và triển khai ở nhiệm kỳ nghị viện tiếp theo.
Cả đảng Lao động và đảng Dân chủ Tự do (Liberal Democrats) lúc bấy giờ đều chống lại việc hứa hẹn một cuộc trưng cầu dân ý 2017, cho biết là chỉ trưng cầu dân ý nếu lại phải nhường chủ quyền cho EU. Vì thế, ở phiên làm việc lần hai về dự luật này tại Hạ viện ngày 5 tháng 7, dự luật đã được thông qua với 304 phiếu thuận và không có phiếu chống, do hầu hết dân biểu hai đảng trên đồng loạt bỏ phiếu trắng. Dự luật sau đó được đệ trình lên Thượng viện vào tháng 12 năm đó, và bị bác bỏ. Dân biểu Bảo thủ Bob Neill đành trình một dự luật khác lấy tên Luật Trưng cầu dân ý Thay thế lên Hạ viện. Sau phiên tranh luận ngày 17 tháng 10 năm 2014, dự luật được trao về cho Uỷ ban Luật Công chúng để xem xét, nhưng do Hạ viện không nhất trí về điều khoản giải pháp tài chính ghi trong dự luật nên dự luật xem như bị đình chỉ vô thời hạn trước khi Nghị viện giải tán để chuẩn bị cho cuộc bầu cử mới.
Trước thềm tổng tuyển cử Nghị viện 2015, chính trường Anh bị chia rẽ sâu sắc về ý tưởng cần phải tổ chức cuộc trưng cầu dân ý. Công đảng và đảng Dân chủ Tự do đều chống lại chính sách này. Cương lĩnh tranh cử của đảng Dân chủ Tự do đề cập khả năng tiến hành việc này chỉ khi có sự thay đổi trong các hiệp ước nền tảng của EU, một điều gần như rất khó xảy ra. Ngược lại, các chính đảng khác bao gồm Đảng Độc lập Anh (UKIP), Đảng Dân tộc Anh (BNP), Đảng Đoàn kết Dân chủ và Đảng Tôn trọng đều kêu gọi tiến hành trưng cầu ý dân cùng với đảng Bảo thủ.
Sau khi đảng Bảo thủ giành chiến thắng trong cuộc bỏ phiếu và chiếm đa số ghế trong Hạ viện, Thủ tướng Cameron tái khẳng định cam kết trong cương lĩnh tranh cử của đảng mình - tổ chức cuộc trưng cầu dân ý trên nhưng chỉ khi "đạt được các thoả thuận về quy chế đặc biệt cho Anh trên bàn đàm phán".

Trước cuộc bỏ phiếu

Ngày 20 tháng 2 năm 2016, Thủ tướng Cameron nói nước Anh sẽ bỏ phiếu quyết định việc có ở lại trong EU nữa hay không vào thứ Năm ngày 23 tháng 6 tới đây.

Phản ứng trước cuộc bỏ phiếu

Theo quan điểm của think tank cấp tiến Open Europe, vương quốc Anh, nếu ra khỏi EU, có thể mất thu nhập tới 56 tỷ pound một năm, và độ phát triển Tổng sản phẩm nội địa 2018 sẽ dưới 1,5 %. Họ sẽ phải thỏa thuận lại để mà có thể hoạt động tiếp tục trong thị trường nội đia của Liên minh châu Âu, nhất là những dịch vụ tài chính ở City of London. Trong trường hợp tốt nhất, Brexit sẽ gia tăng năng suất kinh tế mỗi năm của nước này cho tới 2030 khoảng 1,6 %, trong trường hợp xấu nhất sẽ giảm khoảng 2,2%. Chỉ riêng việc trưng cầu dân ý về việc ra khỏi EU, trong năm 2017 sẽ đưa tới tình trạng mất ổn định lớn lao trong thị trường, doanh nghiệp và người dân. Đồng tiền Anh sẽ bị ảnh hưởng, giá cả tài sản và sự tăng trưởng kinh tế sẽ yếu đi khoảng 0,5%.

Các nhóm vận động

Nhóm vận động chính thức cho mục tiêu rút khỏi Liên minh Châu Âu là Vote Leave.
Nhóm vận động ở lại EU là Britain Stronger in Europe, viết tắt là Remain.

Bỏ phiếu

Cử tri đi bầu là công dân đủ tuổi bầu cử đến từ các xứ thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland và lãnh thổ Gibraltar có quyền bầu cử trong cuộc trưng cầu dân ý lần này. Có 41.000 điểm bỏ phiếu mở ra tại 382 hạt bầu cử. Các hạt bầu cử này trùng với các khu vực chính quyền địa phương hay hội đồng địa hạt ở các lãnh thổ trên.
Kết quả bầu cử dựa trên nguyên tắc phổ thông đầu phiếu - phái nào đạt trên 50% số phiếu cử tri sẽ thắng.

Chỉ trích

Cuộc trưng cầu dân ý chỉ cho phép công dân Anh đủ 18 tuổi tham gia bỏ phiếu - điều này khiến nó bị chỉ trích nặng nề bởi những người nhỏ hơn tuổi này. Khác với cuộc trưng cầu dân ý về nền độc lập của Scotland năm 2014, công dân đủ 16 và 17 tuổi không được phép tham gia cuộc trưng cầu lần này. Những người này cho rằng như thế là không công bằng và vi phạm nguyên tắc dân chủ, bởi những công dân này sẽ trải qua nhiều quãng thời gian hơn dưới thể chế mới kể từ sau khi cuộc bỏ phiếu kết thúc. Nhiều cuộc trưng cầu ý kiến cho thấy nếu những người này được tham gia bỏ phiếu, số đông trong số họ sẽ chọn phương án ở lại châu Âu, và như vậy, kết quả cuộc trưng cầu dân ý có thể diễn ra theo chiều hướng khác. Vào tháng 5 năm 2013, đảng Bảo thủ kế công bố dự luật Trưng cầu dân ý về EU

Nhận định

Ký giả Nguyễn Giang của BBC World Service, Vùng châu Á, nhận xét: " nước Anh rơi vào tình trạng gần như vô chủ và không chỉ đảng Bảo thủ khủng hoảng mà Ban lãnh đạo đảng Lao động đối lập cũng vỡ nát." Ông trích lời cựu Bộ trưởng Tài chính Alistair Darling nói trên đài BBC Radio 4 về nước Anh trong bốn tháng tới: "Không chính phủ, không đối lập, và những người đẩy chúng ta vào vũng lầy này thì đã chuồn mất." Và lời của một người bạn, nước Anh nay là "phi cơ bay bằng autopilot", lúc nào hạ cánh cũng chưa rõ.
Báo Spiegel, Đức, cho là, nguyên nhân chính mà phe "Leave" thắng cuộc trưng cầu vì đa số người Anh có cảm tưởng là EU đã quyết định mọi vấn đề của họ, nhất là việc di dân không kiểm soát.
Kết quả bỏ phiếu cho thấy sự khác biệt giữa các thế hệ ở Anh: 3/4 cử tri dưới 24 tuổi chống lại Brexit, trong khi thế hệ từ 65 tuổi trở lên thì đa số (58%) lại ủng hộ. Còn trong lứa tuổi 25-49 thì phe ủng hộ ở lại EU là 45%, cao hơn 39% muốn ra khỏi. Cựu thủ tướng Thụy Điển, ông Carl Bildt bình luận: "Vậy là xứ Anh Già (Old England) tước mất tương lai châu Âu của giới trẻ Liên hiệp Vương quốc Anh."

EU

Bình luận về kết quả cuộc trưng cầu dân ý, bốn chủ tịch của các cơ quan EU, Chủ tịch Ủy ban EU Jean-Claude Juncker, Chủ tịch hội đồng EU Donald Tusk, Chủ tịch Nghị viện châu Âu, Martin Schulz, và Thủ tướng Hà Lan Mark Rutte, đại diện cho các nước thành viên EU nói rõ ràng quan điểm của họ: Chúng ta phải giải quyết nhanh vấn đề này. 3 thông điệp được gởi tới chính quyền Anh: Không có việc đàm phán thêm. Chính quyền Anh nên làm đơn chính thức xin ra khỏi EU liền. Quan hệ mới giữa EU và Vương quốc Anh sẽ được đàm phán lại như EU đã từng làm với các quốc gia khác.

Kinh tế

Tổ chức xếp hạng tín nhiệm Moody's nhận định kết quả trưng cầu dân ý có "tác động tiêu cực đối với triển vọng tăng trưởng trung hạn của Anh Quốc", và hạ xếp hạng phát hành nợ dài hạn của nước này xếp hạng từ mức "ổn định" xuống "tiêu cực". Fitch, 2 ngày sau, cũng tụt hạng tín nhiệm nợ của Anh Quốc từ „AA+“ xuống „AA“, cho là sự phát triển kinh tế trong năm nay và 2 năm tới sẽ không vững chắc, quyết định rời EU sẽ có ảnh hưởng xấu tới kinh tế Anh, tới tài chính công cộng cũng như sự liên tục về chính trị. S&P hạ Anh Quốc xuống 2 bậc từ điểm tốt nhất "AAA" xuống thành "AA". Việc xếp hạng thấp đưa tới tốn kém cao hơn khi phải mượn tiền.
Sau 2 ngày giao dịch (ngày 24 thứ sáu và ngày 27 thứ hai), trên thị trường chứng khoán toàn cầu, ước tính khoản 3 nghìn tỷ USD bị rút khỏi thị trường chứng khoán. Do các nhà đầu tư lo ngại sự bất ổn trên thị trường trong những ngày tới, nên chuyển qua mua trái phiếu chính phủ, vàng hoặc các loại tiền tệ mạnh khác.
JPMorgan cho biết có thể cắt giảm 4.000 vị trí tại Anh, trong khi HSBC, một trong các ngân hàng lớn tại trung tâm tài chính của nước Anh ở London, có ý định chuyển 1.000 người sang Paris. Việc nhiều tập đoàn, công ty dự định dời sang các trung tâm tài chính khác sẽ làm London chảy máu chất xám, mất đi nhiều nhân viên tài năng.