Nha Hố

Lịch sử hình thành

Vào thế kỉ thứ 12, thuộc triều đại Po Klong Garai (1151 - 1205) của vương quốc Panduranga, vua mới cho xây dựng Đập Nha Trinh trên dòng sông Cái Phan Rang (thuộc Nha Hố ngày nay). Sau khi hoàn thành xong công trình đồ sộ này, vua mới lập nên một ngôi làng gần đó nhằm trông coi đập và đặt tên là Chahoch. Sau này, trải qua gần 900 năm, tên gọi này mới bị đọc trại lại thành Nha Hố.
Ngày 21 tháng 6 năm 1918, Toàn quyền Đông Dương ra Quyết định thành lập Trại Nha Hố, cùng với các Trại Long Định, Trại Eakmat và Trại Phú Hộ trực thuộc Viện Khảo cứu Nông lâm Quốc gia, trong đó Nha Hố là trung tâm.
Năm 1965, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa dời trụ sở Cơ quan nông nghiệp quốc gia về Nha Hố và đổi tên thành Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp Quốc gia Việt Nam.
Sau giải phóng miền Nam năm 1975, Trại Nha Hố được lấy tên là Trung tâm kỹ thuật nông nghiệp Nam Trung Bộ, trở thành 1 trong 4 trung tâm nghiên cứu nông nghiệp lớn của nước Việt Nam thống nhất, gọi tắt là Nông trường Nha Hố.
Năm  1982, Trung tâm kỹ thuật nông nghiệp Nam Trung Bộ được đổi tên thành Trung tâm Nghiên cứu cây bông trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm, gọi tắt là Trung tâm Nha Hố.
Hiện nay, Trung tâm Nha Hố vẫn đang là trung tâm đầu ngành của cả nước về lĩnh vực nghiên cứu và phát triển sản xuất nông nghiệp với hàng loạt trụ sở các Viện Nghiên cứu, trung tâm, công ty, xí nghiệp.

Địa hình

Nằm ở rìa phía Đông Nam khối núi Hòn Gai cao 181m, thuộc phần trung lưu trên lưu vực sông Dinh, Nha Hố có địa hình chủ yếu là đồng bằng với độ cao trung bình 32 mét so với mực nước biển. Đặc điểm nổi bật của địa hình mang tính một vùng chuyển tiếp từ vùng đồi núi xuống vùng đồng bằng Phan Rang phía dưới với hướng nghiêng Tây Bắc - Đông Nam khá rõ rệt..

Thực vật

Thảm thực vật phát triển các loài cây thân gỗ thấp và các loài cây có gai cứng.

Thổ nhưỡng

Đất đai chia làm hai khu rõ rệt; vùng ven sông Dinh là đất cát pha, vùng phía bắc là vùng đất phù sa bị thoái hóa do sản xuất lúa nước.

Thủy văn

Có một con sông lớn chảy qua là sông Dinh - sông lớn nhất Ninh Thuận, ngoài ra còn có con kênh đưa nước từ đập Nha Trinh đưa về cùng với hệ thống thủy lợi tương đối hoàn thiện.
Theo số liệu đo đạc hiện nay, đập Nha Trinh là một công trình thủy lợi đồ sộ, ngoài phần thân đập chính dài 385m, cao 5m và rộng 3m, thì còn có một hệ thống mương dẫn rất dài, trong đó Mương Chăm (chính là mương cái do phụ nữ đào theo truyền thuyết) dài đến 60 cây số, còn mương Đực (tức mương do nam giới đào) dài khoảng 50 cây số. Dưới phần thân đập chính, Nha Trinh còn có bốn đập con được xây liền kề để tích nước vào mùa khô. Tổng diện tích đất nông nghiệp ăn nguồn nước của hệ thống thủy lợi này lên đến hơn 12.000ha, trải rộng trên hai huyện An Nhơn và Ninh Hải.

Dân cư

Dân số năm 1999 là 3124 người, mật độ đạt 312 người/km².
Ngày 1 tháng 4 năm 2009, trên địa bàn 4 dân tộc cùng sinh sống. Trong đó dân tộc Kinh là đông nhất, xếp ở vị trí thứ hai là người Ra Glai, sau đó là người Chăm và Cơ Ho.
Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2009, Nha Hố có có 4 tôn giáo khác nhau gồm Phật giáo, Bà La Môn, Công giáo, Tin Lành. Nhưng chủ yếu dân cư không theo bất kì tôn giáo nào mà theo tín ngưỡng truyền thống thờ cúng tổ tiên.

Kinh tế

Nha Hố nổi tiếng với Trung tâm Nghiên cứu cây bông và các công ty giống cây trồng. Đây là một khu vực nghiên cứu giống cây trồng cung ứng cho cả nước với các loại cây như lúa gạo, ngô, dưa hấu và đặc biệt là bông lai.

Giáo dục

Trên địa bàn có 2 trường phổ thông gồm trường THPT Lê Duẩn và trường PTCS Nha Hố.

Giao thông

Địa bàn có Quốc lộ 27 từ Phan Rang lên Đà Lạt đi qua, ngoài ra còn có một số tuyến đường nối với Quốc lộ 27B từ Cam Ranh đi Tân Sơn.
Theo đề án Đường cao tốc Bắc - Nam, trước năm 2022, đường cao tốc Bắc Nam (Nha Trang - Phan Thiết) sẽ đi qua và thông với tỉnh Ninh Thuận tại nút giao Nha Hố, nối bằng hệ thống cầu vượt với Quốc lộ 27.
.

Du lịch

Nha Hố nổi tiếng với đập Nha Trinh mang nét đẹp nguyên sơ, huyền ảo.
Nha Trinh vừa là công trình thủy lợi lớn của tỉnh Ninh Thuận, vừa là khu du lịch sinh thái độc đáo với nhiều cảnh đẹp, hấp dẫn du khách. Trải qua hơn 800 năm chống chọi với thiên nhiên, đập Nha Trinh vẫn còn bền vững và phát huy tốt vai trò của nó.

Truyền thuyết trong dân chúng kể lại rằng, đập Nha Trinh (theo tiếng Chăm là Chakling, sau này dân Kinh đọc trại đi thành Nha Trinh) do vua Shinhavarmen III (vua Po Klong Garai) chủ trì xây dựng, và ông cũng chính là vị thần được dân thờ trong ngôi tháp trên núi Trầu. Nhưng theo các nghiên cứu sử học, thì vua Po Klong Garai chính là Suryavarmadeva, một con người nổi tiếng bởi máu phiêu lưu và một thân thế đầy sóng gió; còn ngôi tháp thờ ông là tác phẩm của vua Jaya Simhavarman (tức vua Chế Mân) dựng lên để tưởng nhớ tiền nhân của dân tộc mình.

Khác với chính sử, chủ yếu ghi lại chiến công của các vị vua chăm trên chính trường và chiến trường, thì các câu chuyện truyền thuyết lưu truyền trong dân gian lại có nội dung chủ yếu ghi nhớ sự đóng góp cho đời sống sản xuất của chúng dân. Nghĩ cũng đúng thôi, bởi người dân thời nào cũng thế, chỉ mong một cuộc sống no lành yên cơm ấm áo, đâu thích gì chuyện binh đao hay tranh quyền đoạt vị. Trong nhiều truyền thuyết về vị vua đã cho xây con đập, ngày nay còn phổ biến nhất là câu chuyện kể sau đây:
"Ngày xưa ở vùng đất này có gia đình vợ chồng già nọ không con. Họ thường cầu mong trời đất phù hộ để ban cho họ một mụn con để đỡ cô quạnh lúc tuổi già. Một hôm, họ lội qua bến nước phía trên đập Nha Trinh bây giờ, và vô tình trông thấy một cái bọc trôi lềnh bềnh giữa sông. Ông bà vội vàng vớt lên, khi mở ra thì thấy bên trong có một bé gái rất xinh. Ông bà rất đỗi vui mừng, nghĩ là trời phật đã thấu lời khấn nguyện của mình và quyết định đem bé gái về nuôi.Thấm thoắt, cô bế đã lớn khôn và thường theo bố mẹ vào rừng đốn củi. Một hôm, trời nắng gắt, cô gái khát nước, mà khu rừng, nơi ba người đang hái củi, lại không có khe suối gì cả. ông già khuyên con gái ráng chịu, về nhà sẽ uống nước. Không chịu nổi cơn khát, cô gái lén đi tìm nước uống. Đi một quãng xa, cô thấy một tảng đá rất to, ở giữa tảng đá có một vũng nước trong vắt. Cô gái mừng rỡ, lấy tay vục nước uống. Khi ông bà già tìm thấy cô gái, thì vũng nước tự nhiên cạn dần. Ba người cho là điềm lạ, đành quay về. Từ hôm đó, tự nhiên cô gái thụ thai. Tới tháng, cô sinh được một bé trai mình mẩy ghẻ lở trông hết sức kinh tởm. Ông bà già rất quý cháu, nuôi cháu rất cấn thận và đặt tên cháu là Pô Ông.
Lên bảy tuổi, Pô Ông đi chăn bò cho nhà vua. Một hôm, vì mê chơi cùng lũ trẻ, Pô Ông để lạc một con bò trong đàn. Chạy tìm kiếm khắp nơi mà không thấy, Pô Ông bèn trèo lên một cây cao để nhìn, và thấy con bò của mình đang bị cột trong vườn một ngôi nhà to lớn. Mừng quá, Pô Ông tụt vội xuống đất, làm cho cây rung chuyển. Cây bỗng trở nên đỏ chói, rồi biến thành một con rồng. Con rồng đứng yên nhìn chàng trai một cách kính cẩn. Pô Ông nhờ một người lớn đến xin lại con bò. Không ngờ, chủ ngôi nhà ấy là một vị thầy cả có cô con gái xinh đẹp. Thấy Pô Ông ghẻ lở đầy mình, cô gái vội thưa với cha hãy trả bò cho anh ta và đuổi anh ta đi. Nhưng người cha thấy trên người chàng trai có những tướng lạ, thì rất vui mừng. Ông nói cho con gái biết điều đó và hứa gả con gái mình cho Pô Ông. Một thời gian sau, Pô Ông kết thân với một người bạn tên là Pô Klông Chanh và rủ nhau đi buôn trầu. Thường ngày, hai người về nghỉ ở một chỗ rồi thay phiên nhau về nhà lấy cơm ra cùng ăn. Một hôm, đến lượt Pô Klông Chanh đi lấy cơm, còn Pô Ông thì nằm nghỉ và ngủ thiếp đi. Khi Pô Klông Chanh trở lại thì thấy một cảnh tượng kỳ lạ: một con rồng đang liếm khắp thân mình ghẻ lở của Pô Ông, bao nhiêu vết ghẻ lở của Pô Ông biến mất, còn Pô Ông thì biến thành một chàng trai đẹp lạ thường.
Một hôm, nhớ tới chàng trai chăn bò ghẻ lở, vị thầy cả tìm đến kết thân. Pô Ông nhận cô con gái thầy cả làm vợ. Được ít lâu, vị vua băng hà, nhưng không có hoàng tử kế vị. Trong khi triều đình lo nghĩ, thì con voi trắng của hoàng cung phá chuồng chạy thẳng tới chỗ Pô Ông, quỳ xuống và đưa vòi ra tỏ ý mời. Tưởng voi có chuyện gì cần đến mình, Pô Ông nhảy lên mình voi. Voi đưa chàng trai về kinh thành. Các triều thần biết đây là ý trời bèn tôn Pô Ông lên làm vua. Pô Ông đăng cơ với tên gọi là Pô Klaung Girai. Pô Ông tỏ ra là một vị vua tài ba, có tài dẫn thuỷ nhập điền. Ruộng vườn, trước kia khô cạn, nhờ có ngài mà tươi tốt. Dân chúng no ấm hơn xưa. Ngài cho làm một chiếc bè bằng thân cây chuối, đặt ít đất lên bè rồi thả bè trên sông Dinh, đọc thần chú cho bè trôi ngược dòng. Khi chiếc bè trôi đến Nha Trinh, ngài hô "dừng lại". Lập tức, bè chìm xuống và biến thành cái đập lớn chắn ngang sông. Ngài chỉ cho dân đào hai con mương để dẫn nước vào ruộng mà ngày nay vẫn gọi là mương Chăm. Nữ đào mương bên phải, nam đào mương bên trái. Vì cứ lo đi chòng ghẹo các cô gái, nên bên nam đào mương rất chậm. Con mương bên trái vì thế đành bỏ dở, không dùng được...