Đám tang người Việt

Đám tang hay đám ma, lễ tang, tang lễ, tang ma là một trong những phong tục của Việt Nam. Bao gồm nhiều quy trình của những người đang sống thực hiện đối với người vừa chết
Tang lễ được tổ chức khác nhau ở các dân tộc trên Việt Nam, mỗi một dân tộc có những nghi lễ tổ chức khác nhau mặc dù không nhiều nhưng đều có những bước cơ bản tương đối giống nhau ở các người Kinh cũng như các dân tộc thiểu số khác. Trong tang lễ ngày nay lại có những điểm khác so với thời kỳ từ thế kỷ 20 trở về trước.

Ma chay

Đối với những trường hợp người gần chết, người thân có thể phán đoán biết trước thì việc đầu tiên là hỏi xem người gần chết có trăn trối những gì, những lời nhắn nhủ lúc này được gọi là di ngôn, hỏi người đó có tự đặt lấy tên thụy (hay còn gọi là tên hèm) tức là tên sau này để khấn khi cúng cơm nên còn được gọi là tên cúng cơm. Kế tiếp dùng nước ngũ vị hương lau sạch sẽ thân người, thay đổi quần áo tươm tất. Khi người đó tắt hơi rồi, lấy chiếc đũa để ngang hàm gọi là cài hàm để cho răng khỏi nghiến vào nhau , sau bỏ một vốc gạo và ba đồng tiền vào miệng, nhà giàu thì thường dùng ba miếng vàng sống, đây được gọi là ngậm hàm hoặc phạn hàm.

Trùng tang

Theo phong tục, ngày giờ người chết vừa tắt thở phải nhớ chính xác để đem cho thầy tự xem có bị rơi vào giờ trùng tang hoặc bị quỷ tinh ám ảnh hay không. Nếu gặp ngày giờ xấu thì phải nhờ thầy dùng bùa để tống xuất, lá bùa này được dán trên quan tài và cho vào những vỏ ốc chôn ở bốn phía ngôi mộ, hoặc bỏ vào quan tài một cỗ bài tổ tôm, quyển lịch Tàu hay lịch ta, tàu lá gói để trấn áp ma quỷ, hoặc khi đem chôn thì có một phường tuồng đóng vai thiên thần đi trước đám tang múa thành những đạo bùa yểm để trừ tà ma ở dọc đường hoặc ở mộ huyệt (trường hợp này mộ huyệt phải đào tam cấp).

Hạ tịch

Đưa người vừa mất xuống chiếu trải dưới đất 1 chốc rồi đưa lên lại, lấy nghĩa người bởi đất sinh ra thì khi chết lại về với đất (nhân sinh ư thổ, diệc hoàn ư thổ) hoặc để lấy đủ âm dương cho người chết, hoặc hy vọng rằng việc này có thể hoàn sinh khí cho người đã mất.

Khâm liệm và nhập quan

Khâm liệm là dùng vải để quấn người chết, thường thì người nhà dùng vải thường trắng (đối với gia đình khá giả dùng vải tơ lụa) may làm đại liệm, tiểu liệm. Sau khi liệm xong, những người thân đứng quanh quan tài, nâng người chết bằng 4 góc của tấm vải tạ quan và đặt vào quan tài gọi là nhập quan. Trên quan tài đặt 1 chén cơm úp (2 chén cơm úp thành 1), trên có cắm đôi đũa và quả trứng gà luộc gọi là cơm bông, xưa có tục cướp cơm bông để cho trẻ ăn để phòng bệnh, đầu quan tài phải hướng vào trong.

Thiết linh sàng, linh tọa

Linh sàng là giường của linh hồn, thường được lập ở phía đông, có quây màn và để gối như lúc sống. Linh tọa là bàn thờ đặt trước linh cữu, giữa linh tọa đặt bài vị bằng nan tre ghi họ tên hoặc ảnh người chết, 2 bên có đèn nến, trước có bát nhang, rượu và mâm ngũ quả.

Phúng điếu

Phúng điếu là sự thăm hỏi, giúp đỡ bằng hình thức tiền bạc, nhang đèn hoặc hoa quả, liễn, văn điếu... Theo tục lệ thì khi chưa mặc tang phục thì không được tiếp khách đến phúng điếu. Khi khách phúng điếu vái lạy người chết thì tang gia phải lạy trả lễ một nửa số vái. Ngày nay có một số gia đình không nhận tiền phúng điếu, việc này được ghi rõ trên cáo phó.

Thổi kèn giải

Trong những ngày còn quan tài trong nhà, gia chủ thường mời những ban nhạc đến thổi kèn, sáo, đánh đàn, trống. (gọi là nhạc hiếu). Ngày nay, có thêm những ban kèn tây, đàn guitar, đàn ca tài tử cải lương, hoặc mời cả ban nhạc người chuyển giới đến hát.

Di quan

Chuyển quan tài (hòm) từ nơi khâm liệm đến nơi chôn cất, hay từ nơi khâm liệm đến một nơi khác mà chưa chôn, để lại hôm sau mới đem chôn cũng được gọi là di quan.

Viếng mộ đắp mộ

Sau khi người chết được 3 ngày, gia chủ làm lễ viếng mộ. Ở Việt Nam còn có tục mở cửa mả

Tuần chung thất hay còn gọi là tứ cửu tức (49 ngày)

Trong thời gian tang lễ, gia chủ cúng cơm cho người chết. Khi người chết được bao nhiêu tuần, gia chủ làm lễ thất cho đến khi được tuần thứ 7 thì làm lễ chung thất, thôi cúng cơm cho người chết. Gia chủ thường mời thầy cúng và mua nhà cho người chết.

Tuần Tốt khốc (100 ngày)

Khi người chết được 100 ngày, gia chủ làm lễ tốt khốc (thôi khóc). Gia chủ thường mời thầy cúng, đốt tang phục, đốt nhà cho người chết và đưa di ảnh người chết lên ban thờ tổ tiên.

Giỗ đầu (Tiểu tường)

Sau 1 năm âm lịch, gia đình người chết sẽ tổ chức giỗ đầu nhằm mục đích nhớ về người đã khuất.

Mãn tang (Đại tường)

Sau khi người chết được 3 năm (địa phương khác là 2 năm), gia chủ làm lễ hết tang.

Hoa trong đám tang

Hoa đám tang là hoa cúc: Hoa huệ tượng trưng cho sự trong sáng, thanh cao. Khi sử dụng hoa huệ để kết thành những vòng hoa, lãng hoa tang lễ là thể hiện sự mong muốn người đã khuất được ra đi thanh thản, hoan hỉ và siêu thoát. Việc chọn hoa huệ cho đám tang là điều hết sức ý nghĩa và phù hợp.
Hoa cúc vàng (có thể là cả cúc đại đoá) có lẽ nếu nói tới hoa tươi tang lễ thì đây chính là bông hoa đầu tiên mà chúng ta phải nhắc tới, đó chính là bông cúc vàng. Có một câu chuyện cổ tích nói về cô bé hiếu thảo vào rừng sâu tìm hoa chữa bệnh cho mẹ, vì lẽ đó là từ đó cho tới nay bông hoa cúc vàng nghiệm nhiên trở thành hoa của sự hiếu thảo.Vậy cho nên trong những tang lễ, người ta thường dùng hoa cúc vàng để như tỏ lòng hiếu thảo của mình đến với người đã khuất, và bông hoa ấy thường dùng trong tang lễ của người già yếu bị mất. Tương tự như ý nhĩa của những bông hoa cúc vàng được dùng trong tang lễ, mà với bông hoa cúc trắng này cũng mang trên mình những cánh hoa mỏng mảnh, nhỏ xinh và trắng tinh giống với màu của những chiếc khăn tang hay bộ quần áo tang lễ sử dụng cho gia quyến người đã khuất. Và điều đó cũng chính là thể hiện lòng tôn trọng, hiếu thảo dành cho người đã khuất, đặt biệt nó còn là bông hoa tượng trưng cho tâm hồn của những người trẻ tuổi không may phải ra đi quá vội vàng nữa.
Hoa đám tang là hoa huệ: Hoa huệ tượng trưng cho sự trong sáng, thanh cao. Khi sử dụng hoa huệ để kết thành những vòng hoa, lãng hoa tang lễ là thể hiện sự mong muốn người đã khuất được ra đi thanh thản, hoan hỉ và siêu thoát. Việc chọn hoa huệ cho đám tang là điều hết sức ý nghĩa và phù hợp.
Hoa chia buồn là hoa mẫu đơn: Hoa mẫu đơn sở hữu một vẻ đẹp trang trọng, do đó với một vòng hoa chia buồn được kết từ những đóa hoa mẫu đơn sẽ giúp người viếng thể hiện sự tấm lòng kính yêu, sự tôn thờ đối với người đã khuất một cách chân thành nhất.
Hoa đám tang là hoa loa kèn trắng: Loại hoa này thường được sử dụng để kết làm vòng hoa chia buồn sử dụng đi phúng viếng trong đám tang của những người đã khuất còn trẻ tuổi. Bởi hoa loa kèn trắng biểu tượng trinh nguyên và trong sáng.
Hoa đám tang là hoa hồng trắng:
Hoa hồng thường được dùng để bày tỏ sự quan tâm của người đi viếng đối với một hành trình, một con đường mới của người đã khuất. Đây cũng là điều tượng trưng cho sự nhớ thương, tấm lòng tin yêu và mong tâm hồn của họ được gặp nhiều may mắn và thanh thản.

Ngày nay

Hiện nay, tang lễ được làm giản tiện hơn. Các trình tự lễ tang ngày nay là lễ khâm liệm, lễ nhập quan, lễ viếng, lễ đưa tang, lễ hạ huyệt và lễ viếng mộ.