Lê Chiêu Tông

Thân thế

Lê Chiêu Tông tên thật là Lê Y (黎椅), sinh ngày 4 tháng 10 năm Đoan Khánh thứ hai (theo dương lịch là ngày 18 tháng 11 năm 1506) tại Đông Kinh, là con trưởng của Cẩm Giang vương Lê Sùng (黎漴). Mẹ là Trịnh Thị Loan, người huyện Thanh Chương, Nghệ An. Cha Lê Y, Cẩm Giang vương Sùng là con trưởng của Kiến vương Lê Tân. Kiến vương Tân là con thứ của vua Lê Thánh Tông và là em vua Lê Hiến Tông. Xét theo dòng dõi, Lê Y là cháu nội Kiến vương Tân, cháu gọi vua Lê Tương Dực bằng chú và là chắt Lê Thánh Tông.
Năm 1516, Nguyên quận công Trịnh Duy Sản cùng thái sư Lê Quảng Độ, thượng thư Trình Chí Sâm lập mưu giết Lê Tương Dực. Vua Tương Dực chết, Duy Sản tính bề lập Lê Quang Trị, con Mục Ý vương Lê Vinh (con trai thứ 3 Kiến vương) lúc đó 8 tuổi. Quang Trị mới giữ ngôi 3 ngày, chưa kịp đặt niên hiệu thì bị Trịnh Duy Đại đem về Tây Kinh. Duy Sản bèn cùng Thái phó Hùng quốc công Lê Nghĩa Chiêu và các huân cựu tông thất đại thần lập Lê Chiêu Tông Lê Y lên ngôi.

Xung đột với Mạc Đăng Dung

Đầu năm 1521, Mạc Đăng Dung lại được phong làm Nhân quốc công (仁國公), lĩnh quản binh lực thủy bộ của 13 đạo. Theo Đại Việt thông sử, Đăng Dung đã lập vây cánh rất mạnh, nhà vua biết Đăng Dung có ý chuyên quyền nhưng vẫn mong thuyết phục được người này giữ lòng trung nghĩa. Do vậy, Chiêu Tông đích thân tới phủ Đăng Dung và gia phong chức Thái phó. Tháng 8 âm lịch năm 1521, Chiêu Tông sai Mạc Đăng Dung đem quân đến vùng Kinh Bắc, Lạng Nguyên đánh Trần Cung, con của Trần Cảo. Đăng Dung đánh tan quân Trần Cung, bắt được vợ con đem giết. Cung chạy vào châu Thất Nguyên (Lạng Sơn). Đại Việt Sử ký Toàn thư kể có thuyết nói sau Cung trốn sang nước Minh không thành, bị quan quân đóng cũi đưa về Kim sư. Từ đây loạn Trần Cảo hoàn toàn chấm dứt. Quyền thế của Mạc Đăng Dung càng thêm lớn, kiểm soát toàn bộ triều đình. Dung đem con gái nuôi vào cung hầu, tiếng là chầu hầu, thực ra là để dò xét, coi giữ. Lại cho con trưởng là Mạc Đăng Doanh làm Dục Mỹ hầu (煜美侯), trông coi điện Kim Quang. Đăng Dung đi bộ thì lọng phượng giát vàng, đi thủy thì thuyền rồng dây kéo, ra vào cung cấm, không kiêng sợ gì. Lại giết bọn thị vệ Nguyễn Cấu, Đô lực sĩ Minh Sơn bá Nguyễn Thọ và Đàm Cử.
Ngày 27 tháng 7 âm lịch năm 1522, Chiêu Tông chạy ra huyện Minh Nghĩa ở Sơn Tây (vùng đất nay thuộc tỉnh Hà Tây), lúc đó ông mưu ngầm với nội thần Phạm Hiến, Phạm Thứ, sai người đem mật chiếu vào Tây Kinh bảo Trịnh Tuy nghênh viện. Hoàng thái hậu Trịnh Thị Loan và hoàng đệ Lê Xuân đều không được biết. Hôm sau Đăng Dung nghe tin, cho tướng Hoàng Duy Nhạc rượt theo tới huyện Thạch Thất. Chiêu Tông đem quân huyện Thạch Thất đánh trả, bắt được Duy Nhạc. Trong kinh thành, Mạc Đăng Dung cùng Thái sư Lượng quốc công Lê Phụ và các công hầu lập em của Chiêu Tông là Lê Xuân lên ngôi. Ngày 1 tháng 8 âm lịch, Mạc Đăng Dung cùng Lê Phụ tôn Lê Xuân lên ngô6i, tức Lê Cung Hoàng, tuyên bố phế truất Chiêu Tông. Cung Hoàng lên ngôi, đặt niên hiệu là Thống Nguyên (統元), trong nước lúc đấy tồn tại 2 vị hoàng đế. Cung Hoàng bị Đăng Dung dời đến Hồng Thị, thuộc Hải Dương tạm trú ẩn; ngay khi nghe tin ấy Chiêu Tông ngự về Đông Kinh, trên đường về có dừng chân tại xã Mang Sơn. Lại khoa Cấp sự trung Nguyễn Khắc Tuy đến Mang Sơn yết kiến; Chiêu Tông sai lực sĩ chém Tuy vì khi nhà vua chạy ra Sơn Tây, có gọi Tuy mà Tuy không tới.
Ngày 16 tháng 8 âm lịch, Lê Chiêu Tông ngự ở hành điện Thụy Quang, trăm quan được đến chầu. Nhà vua đưa mật chiếu cho Lâm Xuyên bá Đàm Thận Huy, Phó đô tướng Phúc Sơn hầu Hà Phi Chuẩn về Bắc Giang chiêu tập binh mã. Ngoài ra nhà vua sai Ninh Xuyên hầu Lê Đình Tú huy động các quân doanh thuộc Sơn Nam chốt giữ những nơi xung yếu như Bộc Độ, Ninh Giang và Nghĩa Lễ. Mạc Đăng Dung đánh tan quân Đình Tú, bắt Đình Tú đem về huyện Gia Phúc (nay thuộc huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên rồi giết. Chiêu Tông còn sai các tướng Nguyễn Kính, Lê Vĩnh, Nghiêm Bá Ký, Kiều Bá Khiêm và Nguyễn Xí đem quân đánh các huyện Gia Lâm, Văn Giang, Đường Hào, Cẩm Giàng và Lang Tài, đánh bất phân thắng bại với Mạc Đăng Dung suốt nhiều tháng. Trong lúc đó, từ hành điện Thụy Quang, Chiêu Tông cử trung sứ 3,4 lần đi gọi Trịnh Tuy đem quân phủ Thanh Hóa ra cứu. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, Trịnh Tuy thấy Chiêu Tông không tin dùng người giỏi, chỉ nghe lời tiểu nhân, nên dùng dằng không tới.
Sau các trận đánh ban đầu, Lê Chiêu Tông đã thu phục được các xứ Tây, Nam, Bắc, thanh thế rất lớn. Mạc Đăng Dung đem các dinh quân thuỷ, bộ đánh vào bến Đông Hà. Lê Chiêu Tông sai các tướng Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan, Nguyễn Định, Đàm Khắc Nhượng dàn trận chống đánh. Các tướng này giao chiến thất lợi, phải lùi dần. 4 quân nhân phe Đăng Dung mang mộc, cầm giáo từ phường Phục Cổ đánh thẳng vào hành điện. Vua Chiêu Tông đang coi chầu phải bỏ chạy ra đình cũ xã Nhân Mục, sau đó dời tới chùa Trùng Quang, xã Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm. Ngày 20 tháng 9 âm lịch năm 1522, Lê Chiêu Tông đem quân về Kinh sư, dựng hành điện coi chầu ở phía Tây kinh thành. Vài tuần sau, Trịnh Tuy đem tướng sĩ 3 phủ và các xứ Thanh Hóa gồm hơn 1 vạn người đến hộ giá, rồi Tuy về Thanh Hóa để lại thuộc tướng là Nguyễn Bá Kỷ giúp vua. Nội thần Phạm Điền nghi kỵ Bá Kỷ, bèn xúi Chiêu Tông chém đầu Kỷ, mang đầu đến cửa dinh Trịnh Tuy. Tuy do đó mà sinh lòng hận thù. Ngày 18 tháng 10 âm lịch, các tướng Trịnh Tuy, Trịnh Duy Thuân đem quân tới xã Dịch Vọng, nói phao là đi xét mặt bằng dựng doanh trại chống Đăng Dung. Đến tối, Trịnh Tuy ém quân ở Dịch Vọng. Sáng hôm sau, Trịnh Tuy, Trịnh Duy Thuân bất ngờ xua quân đánh tràn vào hành điện, bắt Chiêu Tông về Tây Kinh. Quốc tử giám tư nghiệp Lê Hữu Trung chết tại trận. Về Thanh Hóa, Trịnh Tuy ép Chiêu Tông giải tán hết các đạo quân cần vương trong nước. Ngày 18 tháng 12 âm lịch năm 1522, Mạc Đăng Dung sau khi dẹp phản loạn Giang Văn Dụ, đuổi khỏi kinh thành, đưa Cung Hoàng từ Hồng Thị về kinh sư.
Năm 1523, sau khi Trịnh Tuy đem Chiêu Tông về Thanh Hóa, quân lực Chiêu Tông bị giảm đáng kể, Đăng Dung liên tiếp sai Sơn Đông hầu Mạc Quyết, Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ, Dương Xuyên hầu Vũ Như Quế đi đánh Trịnh Tuy ở Thanh Hoa, phá tan quân Tuy. Tuy liền dời Chiêu Tông lên châu Lang Chánh. Năm đó Đăng Dung nhân danh Cung Hoàng xuống chiếu giáng Chiêu Tông làm Đà Dương vương (陀陽王).
Năm 1525, Cung Hoàng phong Mạc Đăng Dung thêm thành Bình chương quốc trọng sự, đem quân đánh Trịnh Tuy, Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết. Đang Dung bắt được Chiêu Tông ở động An Nhân. Về đến kinh sư, Đăng Dung giam Chiêu Tông ở phường Đông Hà. Nghe tin Chiêu Tông bị bắt, các quần thần Phúc Lương hầu Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Kỳ, Đàm Thận Huy đều bị truy lùng và giết chết, bấy giờ triều đình đều nằm trong tay Mạc Đăng Dung. Ngày 18 tháng 12 âm lịch năm 1526, dương lịch là ngày 19 tháng 1 năm 1527, Đăng Dung bí mật sai Bái Khê bá Phạm Kim Bảng giết Chiêu Tông ở nơi bị giam, đem xác về chôn ở Vĩnh Hưng lăng.

Hậu thế

Hơn nửa năm sau cái chết của Chiêu Tông, tháng 6 âm lịch năm 1527 Mạc Đăng Dung phế truất Lê Cung Hoàng, lập ra nhà Mạc. Cung Hoàng và mẹ là Trịnh Thị Loan đều bị bức tử; như vậy là Đăng Dung đã giết cả ba mẹ con vua Chiêu Tông. Sáu năm sau (1533), cựu thần nhà Lê là Nguyễn Kim lập Lê Ninh tại Ai Lao, tức là Lê Trang Tông, tái lập nhà Hậu Lê.
Sử sách ghi Trang Tông là con của Chiêu Tông, sinh năm 1514. Điều đó khiến các nhà nghiên cứu nghi ngờ vì khoảng cách giữa Chiêu Tông và Trang Tông quá ngắn, chỉ có 8 năm. Nhà Mạc, trong biểu tâu nhà Minh, phân trần về việc này cũng nói rằng: Nguyễn Kim dựng con mình lên ngôi, nói dối là con của vua Chiêu Tông.
Sử sách chép về cuộc đời Chiêu Tông cũng có mâu thuẫn. Đại Việt Sử ký Toàn thư ghi Chiêu Tông sinh ngày 4 tháng 10 năm Đoan Khánh thứ 2 đời Lê Uy Mục, tức năm 1506, nhưng khi ông được đưa lên ngôi năm 1516, đáng lý ghi "lên 11 tuổi" lại ghi "lên 14 tuổi" và khi ông bị hại năm 1526, đáng lý phải ghi: "thọ 21 tuổi" thì lại ghi "thọ 26 tuổi" (nếu làm phép suy ngược thì Chiêu Tông có 3 năm sinh khác nhau: 1506, 1503, 1501). Phải chăng việc "hợp thức hoá" cho quan hệ cha - con của Chiêu Tông - Trang Tông chưa được kín kẽ?