Đế quốc

Đế quốc thông thường là chỉ các quốc gia lớn mạnh, có tầm ảnh hưởng quốc tế sâu rộng, thống trị nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn hoặc chi phối được nhiều quốc gia.
Theo định nghĩa của các nhà sử học Marxist thì đế quốc là quốc gia đi xâm lược các nước khác, thống trị các nước chiếm được, tiến hành vơ vét của cải, khai thác tài nguyên và bóc lột sức lao động dân bản xứ. Đế quốc là một nước thống trị nhiều nước, và các nước bị thống trị được gọi là thuộc địa. Trường phái Marxist chỉ trích rất nặng nề đối với "đế quốc" nhất là giai đoạn đối đầu ý thức hệ trong thế kỷ XX.
Theo cách lý giải của những nhà sử học tư bản phương Tây thì đế quốc là tập hợp nhiều quốc gia, trong đó có một quốc gia nắm vai trò lãnh đạo cả hệ thống. Đế quốc theo quan niệm này không phải là một nước, mà là một hệ thống. Những nhà sử học thuộc trường phái này mặc dù thừa nhận sự tiêu cực của đế quốc nhưng vẫn mô tả mặt tích cực của nó, như sự lây lan của văn minh phương Tây với nhiều tiến bộ.
Quan niệm thống nhất giữa hai trường phái sử học đối với "đế quốc" thì quan hệ giữa nước thống trị và bị trị trong hệ thống đế quốc đó là bất bình đẳng. Vì nếu sự bất bình đẳng không tồn tại thì hệ thống sẽ được gọi là "liên bang".
Tuy vậy, trong lịch sử tồn tại những trường hợp rất khác biệt nhau khiến cho việc hiểu đế quốc theo một định nghĩa chung không phải là điều đơn giản. Điển hình như trường hợp Đế quốc La Mã Thần thánh (từ thế kỷ 8 đến năm 1806) không có thẩm quyền ở nhiều nước châu Âu nhưng vẫn được duy trì như một hệ thống phân chia thứ bậc chính trị hoàng quyền, một hệ thống Công giáo được nhiều nước thần phục và đóng thuế tượng trưng. Trường hợp khác là Trung Quốc với hệ thống thần phục và triều cống chứ không có chủ quyền thực tế chính trị và lãnh thổ đối với các nước láng giềng. Hay như trường hợp phức tạp của Hoa Kỳ vẫn gây tranh cãi hiện nay.
Đến nay, đã tồn tại nhiều đế quốc có lãnh thổ vắt qua nhiều châu lục, đôi khi được gọi là đế quốc toàn cầu. Nhưng chưa bao giờ có đế quốc thống trị toàn bộ thế giới. Những nỗ lực xuất phát từ tham vọng cá nhân hay chủ nghĩa dân tộc bá quyền, điển hình như Napoleon và Hitler đều thất bại.
Từ "đế quốc" và "đế chế" trong tiếng Việt là hai từ riêng biệt với ý nghĩa khác nhau thường được sử dụng nhầm lẫn. Từ "đế quốc" chỉ một hệ thống liên kết nhiều quốc gia, trong khi từ ''đế chế'' chỉ chế độ chính trị quân chủ. Trường hợp nhầm lẫn điển hình là Đế quốc Việt Nam, từ "đế quốc" ở đây chỉ quốc gia theo chế độ chính trị hoàng quyền nhà Nguyễn vừa giành được độc lập dưới sự hỗ trợ danh nghĩa của Nhật. Hay trường hợp Đế chế thứ ba của Đức, từ "đế chế" được sử dụng trong khi nước Đức dưới quyền Hitler lúc đó không phải là chế độ quân chủ mà là chế độ độc tài quân sự.

Tên gọi

Đế quốc, xét về ngữ nghĩa, là từ Hán Việt có nghĩa là đất nước được cai trị bởi một vị hoàng đế. Đế quốc có cấp bậc cao hơn vương quốc, là đất nước được cai trị bởi một quân vương. Các cấp bậc này nằm trong hệ thống phân chia thứ bậc của chế độ chính trị phong kiến. Đế quốc là rộng lớn hơn vương quốc, uy quyền hoàng đế là lớn hơn so với tước vương. Điều này tương tự cách dùng “Empire” (đế quốc) trong tiếng Anh dùng chỉ nước cai trị bởi một “emperor” (hoàng đế), cấp bậc cao hơn “Kingdom” (vương quốc) là nước cai trị bởi một “king” (quân vương).
Ở Trung Hoa, người nắm lấy thiên hạ sau một cuộc chinh phạt sẽ trở thành hoàng đế, tước vương và đất đai thường do hoàng đế ban cấp cho họ hàng thân thuộc. Ở Châu Âu, quyền lực cao nhất ở từng nước là vương (một số nước tước vị thậm chí thấp hơn, ví dụ: Đại công quốc Ba Lan,...). Danh hiệu quý tộc cao nhất ở châu Âu là hoàng đế do bầu chọn bởi các nước với danh hiệu Hoàng đế Đế quốc La Mã thần thánh. Ở Pháp, đến khi Napoleon nắm quyền, ông ta trở thành hoàng đế đầu tiên của nước Pháp bởi Napoleon đã chinh phạt và chiếm được gần như toàn bộ phần tây châu Âu. Ở Anh, người được xem là hoàng đế đầu tiên chính là nữ hoàng Victoria ("empress") do nước Anh đã mở rộng thuộc địa ra khắp thế giới nhiều hơn các giai đoạn trước đó (trước đó lãnh đạo cao nhất ở Anh là "queen", nghĩa là nữ vương, nhưng vẫn thường bị dịch sai thành nữ hoàng).
Đôi khi hai khái niệm này lồng ghép nhau, vương quốc Anh là một phần của Đế quốc Anh nhưng là quốc gia lãnh đạo, Quốc vương cũng chính là Hoàng đế.
Hệ thống phân chia thứ bậc phong kiến cũng có tính chất cưỡng ép chứ không phải được đồng thuận. Ví dụ, hoàng đế Trung Quốc qua nhiều thời kỳ chỉ xem Việt Nam như một vương quốc chư hầu, và phong tước An Nam quốc vương cho vua Việt Nam, nhưng trên thực tế không sở hữu hay có bất kỳ thẩm quyền nào đối với Việt Nam.
Về sau, từ Đế quốc (hay “Empire” trong tiếng Anh) vẫn được sử dụng cho các nước lớn không theo chế độ phong kiến, dùng để chỉ một nước với khả năng kiểm soát hệ thống chính trị rộng lớn bao gồm nhiều nước. Từ Đế quốc được sử dụng với hàm nghĩa một nước mở rộng kiểm soát lãnh thổ và quyền lực chính trị, chứ không nhất thiết phải là một nước mang đặc tính chính trị phong kiến. Ví dụ, Đế quốc Mỹ,...

Những đế quốc đầu tiên

Vào thế kỷ 24 trước Công nguyên, Đế quốc Akkad do vua Sargon Đại đế trị vì là một đế chế lớn đầu tiên trong lịch sử. Trong thế kỷ 15 trước Công nguyên, nước Ai Cập bước vào thời kỳ Tân Vương quốc Ai Cập, dưới sự thống trị của pharaon Thutmose III. Đế chế đầu tiên có uy lực sánh ngang với La Mã trong giai đoạn sau là Đế quốc Assyria (2000 - 612 TCN). Ngoài ra, gần Đế quốc Assyria, người Media cũng có một "đế quốc" và chính họ đã chinh phạt luôn cả kinh thành Assyria với sự hỗ trợ của Đế quốc Tân Babylon. Cận kề với Đế quốc Media có đế quốc Lydia, với ông vua giàu có nổi tiếng Kroisos. Nhưng rồi Media bị vua chư hầu xứ Ba Tư là Cyrus Đại Đế tiêu diệt, và lập nên Đế quốc Ba Tư của nhà Achaemenes (550-330 TCN). Dưới sự chỉ huy của vua Cyrus Đại Đế, quân Ba Tư chinh phạt được Lydia và Babylon. Ba Tư là một đế quốc vinh quang, rộng lớn và đa văn hóa, thâu tóm cả Lưỡng Hà, Ai Cập, một phần của Hy Lạp, xứ Thrace, phần còn lại là Trung Đông, nhiều khu vực tại Trung Á và Pakistan, cho đến khi đế quốc này bị Alexandros Đại Đế đánh đổ và thay thế bằng Đế quốc Macedonia, nhưng rồi đế quốc này cũng yểu mệnh như ông.

Cổ đại

Đế quốc Akkad, Ai Cập cổ đại, Đế quốc Tân Assyria, Đế quốc Hittite, Đế quốc Achaemenes (Ba Tư), Đế quốc Scythia, Đế quốc Macedonia (Đế quốc Ptolemaios; Đế quốc Seleukos), Đế quốc Maurya (Ấn Độ), Đế quốc Gupta (Ấn Độ), Đế quốc Tần (Trung Hoa), Đế quốc Hán (Trung Hoa), Đế quốc La Mã (Đế quốc Tây La Mã; Đế quốc Đông La Mã), Đế quốc Sassanid (Ba Tư),v.v...

Trung đại

Đế quốc Đông La Mã, Đế quốc Hung nô, Đế quốc Ả Rập (Đế quốc Rashidun; Đế quốc Omeyyad; Đế quốc Abbas; Đế quốc Fatima; Đế quốc Almohad), Đế quốc Ghazni, Đế quốc Đại Seljuk, Đế quốc Khwarezm, Đế quốc Timur, Đế quốc Chola (Ấn Độ), Đế quốc Mông Cổ, Đế quốc Serbia, Đế quốc Bulgaria, Đế quốc Karoling, Đế quốc La Mã thần thánh, Đế quốc Angevin, Đế quốc Mali, Đế quốc Đường (Trung Hoa), Đế quốc Tống (Trung Hoa), Đế quốc Nguyên (Trung Hoa), Đế quốc Maya, Đế quốc Aztec, Đế quốc Inca,v.v...

Cận đại và hiện đại

Đế quốc Maratha (Ấn Độ), Đế quốc Môgôn (Ấn Độ), Đế quốc Minh (Trung Hoa), Đế quốc Thanh (Trung Hoa), Đế quốc Đại Nam (Việt Nam), Đế quốc Ottoman, Đế quốc Safavid (Ba Tư), Đế quốc Zand (Ba Tư), Đế quốc Qajar (Ba Tư), Đế quốc Ethiopia, Đế quốc Bồ Đào Nha, Đế quốc Tây Ban Nha, Liên minh Iberia, Đế quốc Hà Lan, Đế quốc Anh, Đệ nhất đế chế (Pháp), Đế quốc thực dân Pháp, Đế quốc thuộc địa Ý, Đế quốc Đức, Đế quốc thực dân Đức, Đế quốc Nga, Đế quốc Thụy Điển, Đế quốc Áo-Hung, Đế quốc Brasil, Đế quốc Nhật Bản, Đế quốc Mỹ,v.v...