Hốt Tất Liệt

Những năm đầu

Hốt Tất Liệt có tên nguyên là Kubilai, sinh năm 1215, là người con thứ tư của Đà Lôi và chính thê Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni, cháu nội của hoàng đế sáng lập đế quốc Mông Cổ Thành Cát Tư Hãn.
Hốt Tất Liệt từ nhỏ thông minh mẫn tiệp, rất được ông nội Thành Cát Tư Hãn yêu quý. Có một lần trên đường về nhà sau cuộc chinh phạt của Mông Cổ ở Khwarezmia, Thành Cát Tư Hãn đã thực hiện một nghi lễ trên hai cháu trai của ông là Mông Kha và Hốt Tất Liệt sau chuyến đi săn đầu tiên vào năm 1224 gần sông Ili. Ông khi ấy chín tuổi và cùng với người anh cả của mình đã giết một con thỏ và một con linh dương. Sau khi Thành Cát Tư Hãn bôi mỡ từ những con vật bị giết lên ngón tay giữa của Hốt Tất Liệt theo truyền thống của người Mông Cổ, anh ta nói "Những lời của cậu bé này rất khôn ngoan, hãy chú ý đến chúng - hãy chú ý chúng bằng tất cả những gì chúng ta có." Thành Cát Tư Hãn chết ba năm sau sự kiện này vào năm 1227, khi Hốt Tất Liệt lên 12. Cha của ông, Đà Lôi sẽ làm nhiếp chính trong hai năm cho đến khi người kế vị của Thành Cát Tư Hãn là chú thứ ba của Hốt Tất Liệt, Oa Khoát Đài, lên ngôi hoàng đế.
Sau khi Mông Cổ tiêu diệt nhà Kim, vào năm 1236, Oa Khoát Đài đã trao đất Hà Bắc (gắn liền với 80.000 dân) cho gia đình Đà Lôi, người đã chết vào năm 1232. Hốt Tất Liệt nhận được một gia sản của riêng mình, bao gồm 10.000 dân. Bởi vì còn thiếu kinh nghiệm, ông cho phép các quan chức địa phương tự do phục hồi. Tham nhũng giữa các quan lại và sự đánh thuế mạnh của ông đã khiến một số lượng lớn nông dân Trung Quốc bỏ trốn, dẫn đến giảm doanh thu thuế. Hốt Tất Liệt nhanh chóng thay đổi chính sách của mình ở Hà Bắc và ra lệnh cải cách. Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni đã gửi các quan lại mới để giúp ông và luật thuế đã được sửa đổi. Nhờ những nỗ lực đó, nhiều người đã bỏ trốn trở về.
Yếu tố có ảnh hưởng đáng kể và rõ nét nhất tới cuộc sống của Hốt Tất Liệt trong thời kỳ trẻ tuổi của ông là sự nghiên cứu và ưa thích nền văn hóa Trung Hoa đương thời. Hốt Tất Liệt đã mời Haiyun, nhà sư Phật giáo hàng đầu ở Bắc Trung Quốc, đến căn cứ của mình ở Mông Cổ. Khi gặp Haiyun ở Karakorum năm 1242, ông hỏi nhà sư về triết lý của Phật giáo. Haiyun đặt tên cho con trai của Hốt Tất Liệt, sinh năm 1243, Chân Kim. Haiyun cũng giới thiệu ông về Đạo giáo trước đây, và tại thời điểm đó, nhà sư Phật giáo, Liu Bingzhong. Liu là một họa sĩ, nhà thư pháp, nhà thơ và nhà toán học, và anh trở thành cố vấn của Hốt Tất Liệt khi Haiyun trở lại ngôi đền của mình ở Bắc Kinh hiện đại. Hốt Tất Liệt đã sớm bổ sung học giả Sơn Tây Zhao Bi vào đoàn tùy tùng của mình. Ông cũng thuê những người có quốc tịch khác, vì rất muốn cân bằng lợi ích của các dân tộc sống trong đế quốc, giữa Mông Cổ và Turk.

Thành công ở Hoa Bắc

Năm 1251, anh trai ông là Mông Kha, một người theo Hồi giáo, trở thành Đại hãn của đế quốc Mông Cổ và Hốt Tất Liệt được giao quản lý các lãnh thổ phía nam của đế quốc. Trong những năm cai quản này, ông quản lý tốt vùng lãnh thổ đó, làm tăng sản lượng lương thực tại tỉnh Hà Nam và gia tăng các chi phí cho phúc lợi xã hội sau khi nhận thêm Tây An. Những hành động này nhận được sự ủng hộ lớn từ các lãnh chúa Trung Hoa và nó chính là nền tảng cơ bản cho việc xây dựng nhà Nguyên sau này. Năm 1252, Hốt Tất Liệt chỉ trích Mahmud Yalavach, người không bao giờ được các cộng sự Trung Quốc đánh giá cao, về việc xử tử nghi phạm của mình trong một cuộc xem xét tư pháp, và Zhao Bi đã tấn công ông ta vì thái độ quá khích đối với ngai vàng. Mông Kha đã sa thải Mahmud Yalavach, người đã gặp phải sự kháng cự từ các quan chức đào tạo Nho giáo Trung Quốc.
Năm 1253, Hốt Tất Liệt được lệnh tấn công Vân Nam và ông đã tiêu diệt Vương quốc Đại Lý. Nhà cầm quyền nước này đã thể hiện sự chống đối và giết chết các sứ giả Mông Cổ được phái đến để dụ hàng. Quân Mông Cổ quyết định chia lực lượng của thành ba đạo. Một cánh tiến về phía đông vào lưu vực Tứ Xuyên. Cánh thứ hai dưới sự chỉ huy của con trai Subutai, Uryankhadai, đi một con đường hiểm trở vào vùng núi phía tây Tứ Xuyên. Hốt Tất Liệt đã đi về phía nam trên đồng cỏ và gặp cánh quân đầu tiên. Trong khi Uryankhadai đi dọc theo bờ hồ từ phía bắc, Hốt Tất Liệt đã chiếm kinh đô của Đại Lý và tha mạng cho các hoàng tộc nước Đại Lý mặc dù họ đã giết chết các sứ giả của mình. Bản thân vua Đại Lý Duan Xingzhi đã đầu hàng quân Mông Cổ, người đã sử dụng quân đội của mình để chinh phục phần còn lại của Vân Nam. Duan Xingzhi, vị vua cuối cùng của Đại Lý, được Mông Kha Khan bổ nhiệm làm người cai trị đầu tiên hoặc người cai trị địa phương; Duan chấp nhận đóng quân của một ủy viên bình định ở đó. Sau khi Hốt Tất Liệt rời khỏi nơi đóng quân, tình trạng bất ổn đã nổ ra giữa các phe phái nhất định. Vào năm 1255 và 1256, Duan Xingzhi đã được trình bày tại triều đình, nơi ông đưa ra bản đồ Vân Nam của Mông Kha và những lời khuyên về sự tan biến của các bộ lạc chưa đầu hàng. Duan sau đó đã lãnh đạo một đội quân đáng kể để làm người dẫn đường và tiên phong cho quân đội Mông Cổ. Đến cuối năm 1256, Uryankhadai đã hoàn toàn bình định Vân Nam.
Hốt Tất Liệt bị thu hút bởi khả năng của các nhà sư Tây Tạng là những người chuyên chữa bệnh. Năm 1253, ông trọng dụng Drogön Chögyal Phagpa của trường Tát-ca phái, một thành viên trong đoàn tùy tùng của ông. Phagpa ban cho ông và vợ, Chabi, một nghi thức trao quyền (nghi thức khởi đầu). Hốt Tất Liệt bổ nhiệm Lian Xixian của Vương quốc Qocho (1231-1280) người đứng đầu ủy ban bình định của ông vào năm 1254. Một số quan chức, những người ghen tị với thành công của Hốt Tất Liệt, nói rằng ông vượt lên chính mình và mơ ước có được đế chế của riêng mình bằng cách cạnh tranh đế chế của mình Thủ đô Karakorum của Mông Kha. Mông Kha đã gửi hai thanh tra thuế, Alamdar (bạn thân và thống đốc của A Lý Bất Ca ở Bắc Trung Quốc) và Liu Taiping, để kiểm toán các quan lại của Hốt Tất Liệt vào năm 1257. Họ đã tìm thấy lỗi, liệt kê 142 hành vi vi phạm quy định, buộc tội các quan lại Trung Quốc và xử tử một số người trong số họ. Ủy ban bình định mới của Hốt Tất Liệt đã bị bãi bỏ. Ông đã gửi một đoàn sứ hai người với những người vợ của mình và sau đó kêu gọi Mông Kha, người đã công khai tha thứ cho em trai và hòa giải với ông.
Người theo Đạo giáo đã có được sự giàu có và địa vị của họ bằng cách chiếm giữ các ngôi chùa Phật giáo. Mông Kha liên tục yêu cầu người Đạo giáo chấm dứt sự chê bai Phật giáo và ra lệnh cho Hốt Tất Liệt chấm dứt cuộc xung đột giáo sĩ giữa Đạo giáo và Phật giáo trong lãnh thổ của mình. Hốt Tất Liệt đã tổ chức một hội nghị của các nhà lãnh đạo Đạo giáo và Phật giáo vào đầu năm 1258. Tại hội nghị, yêu sách của Đạo giáo đã chính thức bị bác bỏ và Hốt Tất Liệt buộc phải chuyển đổi 237 ngôi đền Đạo giáo sang Phật giáo và phá hủy tất cả các bản sao của các văn bản Đạo giáo. Hốt Tất Liệt và nhà Nguyên rõ ràng ủng hộ Phật giáo, trong khi các nước khác như hãn quốc Sát Hợp Đài, hãn quốc Kim Trướng và hãn quốc Y Nhi sau đó chuyển đổi sang Hồi giáo trong nhiều thời điểm khác nhau trong lịch sử.
Năm 1258, Mông Kha giao cho Hốt Tất Liệt làm chỉ huy cánh quân miền đông và yêu cầu ông hỗ trợ các cuộc tấn công vào Tứ Xuyên và một lần nữa vào Vân Nam. Khi bị bệnh gút, Hốt Tất Liệt được phép ở nhà, nhưng cuối cùng ông vẫn quyết định sẽ hỗ trợ Mông Kha. Trước khi Hốt Tất Liệt có thể tới đây vào năm 1259 thì ông nhận được tin là Mông Kha đã tử trận khi đánh Nam Tống. Ông tiếp tục tấn công Vũ Hán, nhưng ngay sau khi nhận được tin rằng em trai ông là A Lý Bất Ca đã tổ chức một kurultai tại kinh đô của đế quốc ở Karakorum và lên làm đại hãn. Phần lớn các hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn đều chọn A Lý Bất Ca làm đại hãn; tuy nhiên, hai người anh ruột của ông này là Hốt Tất Liệt và Húc Liệt Ngột (Hulegu) lại phản đối.
Nhà Tống muốn giảng hòa với Mông Cổ, liền sai sứ giả đến xin cống hàng năm 200.000 lượng bạc và 200.000 lụa, để đổi lấy thỏa thuận đình chiến của Mông Cổ và chọn sông Dương Tử là biên giới giữa hai nước. Hốt Tất Liệt nhanh chóng đạt được thỏa thuận đình chiến với quân đội Nam Tống và quay trở về vùng bình nguyên Mông Cổ ở phương bắc nhằm chống lại tuyên bố của A Lý Bất Ca về chức vụ đại hãn.

Tranh ngôi kế vị

Những người Trung Quốc theo phe Hốt Tất Liệt đã khuyến khích ông lên ngôi, và hầu như tất cả các hoàng tử cao cấp ở Bắc Trung Quốc và Mãn Châu đều ủng hộ ông. Sau khi trở về vùng lãnh thổ của mình, Hốt Tất Liệt triệu tập kurultai của chính mình. Chỉ một lượng nhỏ các thành viên hoàng tộc ủng hộ tuyên bố của Hốt Tất Liệt về quyền thừa kế chức vụ và họ vẫn công bố ông là đại hãn, vào ngày 15 tháng 4 năm 1260, cho dù đã có tuyên bố dường như là hợp pháp của em trai ông (A Lý Bất Ca).
Điều này sau đó dẫn tới nội chiến giữa hai anh em, dẫn tới sự phá hủy hoàn toàn kinh đô của đế quốc tại Karakorum. Ở Thiểm Tây và Tứ Xuyên, quân đội cũ của Mông Kha đã hỗ trợ A Lý Bất Ca. Hốt Tất Liệt phái Lian Xixian đến Thiểm Tây và Tứ Xuyên, nơi họ xử tử quản trị viên dân sự của A Lý Bất Ca, Liu Taiping và giành chiến thắng trước nhiều tướng lĩnh đang dao động. Để bảo đảm mặt trận phía nam, Hốt Tất Liệt đã cố gắng giải quyết ngoại giao và phái các sứ giả đến Hàng Châu, nhưng nhà Tống đã thất hứa và bắt giữ họ. Hốt Tất Liệt đã gửi Abishqa như một khả hãn mới đến Sát Hợp Đài. A Lý Bất Ca đã bắt Abishqa, hai hoàng tử khác và 100 người khác, và ông ta có người đàn ông của mình, Alghu, đăng quang khả hãn của lãnh thổ Sát Hợp Đài. Trong cuộc đụng độ vũ trang đầu tiên giữa A Lý Bất Ca và Hốt Tất Liệt, A Lý Bất Ca đã thua cuộc và chỉ huy của anh ta là Alamdar đã bị giết trong trận chiến. Để trả thù, A Lý Bất Ca đã xử tử Abishqa. Hốt Tất Liệt đã cắt nguồn cung cấp thực phẩm cho Karakorum với sự hỗ trợ của anh em họ Kadan, con trai của Oa Khoát Đài. Karakorum nhanh chóng rơi vào tay đội quân lớn của Hốt Tất Liệt, nhưng sau sự rút quân của ông, nó đã được A Lý Bất Ca tái chiếm tạm thời vào năm 1261. Chagatayid Khan Alghu, người được A Lý Bất Ca bổ nhiệm, đã tuyên bố trung thành với Hốt Tất Liệt và đánh bại một đội quân chinh phạt do A Lý Bất Ca thực hiện vào năm 1262. Ilkhan Hulagu cũng đứng về phía Hốt Tất Liệt và chỉ trích A Lý Bất Ca. Cuối cùng A Lý Bất Ca đã đầu hàng Hốt Tất Liệt tại Thượng Đô vào ngày 21 tháng 8 năm 1264. Những người cai trị của khã hãn ở phía Tây thừa nhận chiến thắng và sự cai trị của Hốt Tất Liệt ở Mông Cổ. Khi  Hốt Tất Liệt triệu tập họ đến một Kurultai mới, khả hãn Alghu yêu cầu công nhận vị trí bất hợp pháp của anh ta từ Hốt Tất Liệt. Bất chấp căng thẳng giữa họ, cả Hulagu và Berke, khả hãn của Kim Trướng, lúc đầu chấp nhận lời mời của Hốt Tất Liệt. Tuy nhiên, họ sớm từ chối tham dự Kurultai. Hốt Tất Liệt đã ân xá A Lý Bất Ca, mặc dù ông đã xử tử những người ủng hộ chính của em trai mình. Hốt Tất Liệt chính thức nắm được đại quyền trong tay sau 4 năm tranh chấp với em trai, vào năm 1264. Tuy nhiên, sự kiện này cuối cùng đã đánh dấu sự kết thúc của đế quốc Mông Cổ thống nhất. Các hãn quốc miền tây trở thành độc lập trên thực tế (de facto), và hãn Hải Đô của hãn quốc Sát Hợp Đài (Chagatai hay Sát Hợp Đài là người cai trị phần lớn khu vực Tân Cương và Trung Á ngày nay) còn tiếp tục chống đối ông cho tới tận khi ông này mất vào năm 1301.
Trong thời kỳ nội chiến với A Lý Bất Ca, người quản lý Ích Châu là Lý Đàn đã nổi dậy chống lại sự cai trị của người Mông Cổ vào tháng 2 năm 1262. Hốt Tất Liệt đã ra lệnh cho Sử Thiên Trạch và Shi Shu dẹp loạn Lý Đàn. Hai đội quân này đánh bại cuộc nổi dậy của Lý Đàn sau vài tháng và Lý Đàn bị tử hình. Wang Wentong, cha vợ của Lý Đàn, người từng được chỉ định làm Bình chương chính sự (tiếng Trung Quốc: 平章政事) của Trung thư tỉnh (tiếng Trung: 中書省) trong giai đoạn đầu thời kỳ trị vì của Hốt Tất Liệt và là một trong số các quan lại người Hán được tin cậy nhất của ông, cũng bị án tử hình. Sự kiện này đã làm Hốt Tất Liệt mất niềm tin vào người Hán. Sau khi trở thành hoàng đế, ông cấm chỉ việc giao các chức vụ quan trọng cho các lãnh chúa gốc Hán.

Khả hãn Mông Cổ

Cái chết bí ẩn của ba hoàng tử Jochid trong chiến dịch của Húc Liệt Ngột, cuộc bao vây Baghdad (1258) và sự phân chia chiến lợi phẩm không đồng đều làm căng thẳng mối quan hệ của hãn quốc Y Nhi với hãn quốc Kim Trướng. Năm 1262, cuộc thanh trừng hoàn toàn của quân đội Jochid và hỗ trợ cho Hốt Tất Liệt trong cuộc xung đột với A Lý Bất Ca đã mang lại cuộc chiến mở với Kim Trướng. Hốt Tất Liệt hỗ trợ Húc Liệt Ngột với 30.000 quân Mông Cổ trẻ tuổi để ổn định các cuộc khủng hoảng chính trị ở các khu vực phía tây của Đế quốc Mông Cổ. Khi Húc Liệt Ngột qua đời vào ngày 8 tháng 2 năm 1264, vua Kim Trướng là Berke đã hành quân để băng qua gần Tbilisi để chinh phục Y Nhi nhưng lại mắc bệnh chết trên đường đi. Trong vài tháng sau những cái chết này, khả hãn Alghu của Sát Hợp Đài cũng chết. Trong phiên bản chính thức mới của lịch sử gia đình, Hốt Tất Liệt đã từ chối viết tên của Berke là khả hãn của Kim Trướng vì sự ủng hộ của Berke đối với A Lý Bất Ca và chiến tranh với Húc Liệt Ngột; tuy nhiên, gia đình của Jochi được công nhận là thành viên hợp pháp của gia đình.
Hốt Tất Liệt chọn Abaqa là khả hãn mới của Y Nhi (khan ngoan ngoãn) và được đề cử cháu trai của Mạnh Đặc Mục của Batu cho ngai vàng ở Sarai, thủ đô của Kim Trướng. Lãnh thổ của Hốt Tất Liệt ở phía Viễn Đông vẫn giữ được uy quyền tuyệt đối đối với người Y Nhi cho đến khi kết thúc triều đại của họ. Hốt Tất Liệt cũng phái thân tín Ghiyas-ud-din Baraq của mình lật đổ triều đình của Oirat Orghana, hoàng hậu của hãn quốc Sát Hợp Đài, người đã đưa con trai nhỏ Mubarak Shah lên ngai vàng vào năm 1265, mà không có sự cho phép của chồng sau khi chồng cô ta chết.
Hoàng tử Kaidu của Nhà Ögedei đã từ chối yêu cầu đích thân sang chầu của Hốt Tất Liệt. Ông liền xúi giục Baraq tấn công Kaidu. Baraq bắt đầu mở rộng vương quốc của mình về phía bắc; ông nắm quyền lực vào năm 1266 và chiến đấu với Kaidu và Kim Trướng. Ông ta cũng đẩy người giám sát của Đại hãn ra khỏi lòng chảo Tarim. Khi Kaidu và Mạnh Đặc Mục cùng nhau đánh bại Hốt Tất Liệt, Baraq đã gia nhập liên minh với Nhà Ögedei và Kim Trướng để chống lại Hốt Tất Liệt ở phía đông và Abagha ở phía tây. Trong khi đó, Mạnh Đặc Mục tránh mọi cuộc thám hiểm quân sự trực tiếp chống lại vương quốc của Hốt Tất Liệt. Hãn quốc Kim Trướng đã hứa với Hốt Tất Liệt sự giúp đỡ của họ để đánh bại Kaidu mà Mạnh Đặc Mục gọi là phiến quân. Điều này rõ ràng là do mâu thuẫn giữa Kaidu và Mạnh Đặc Mục về thỏa thuận mà họ đã đưa ra tại Talas Kurultai. Quân đội của Mông Cổ Ba Tư đã đánh bại lực lượng xâm lược của Baraq vào năm 1269. Khi Baraq qua đời vào năm sau, Kaidu nắm quyền kiểm soát Sát Hợp Đài và lấy lại liên minh với Mạnh Đặc Mục.
Trong khi đó, Hốt Tất Liệt đã cố gắng ổn định quyền kiểm soát của mình trên bán đảo Triều Tiên bằng cách huy động một cuộc xâm lược khác của người Mông Cổ sau khi ông ta lập Cao Ly Nguyên Tông (r. 1260-1274) lên ngôi vào năm 1259 ở Ganghwado. Kublai cũng buộc hai nhà cai trị của Kim Trướng và Y Nhi phải kêu gọi đình chiến với nhau vào năm 1270 bất chấp lợi ích của Kim Trướng ở Trung Đông và Kavkaz. 
Năm 1260, Hốt Tất Liệt đã gửi một trong những cố vấn của mình, Hao Ching, đến triều đình của hoàng đế Lý Tông nước Nam Tống để nói rằng nếu Lý Tông sang chầu với Hốt Tất Liệt và đầu hàng sớm, ông ta sẽ được trao quyền tự trị. Hoàng đế Lý Tông từ chối đáp ứng yêu cầu của ông và giam cầm Hao Ching và khi Hốt Tất Liệt phái một phái đoàn để đòi thả Hao Ching, Hoàng đế nhà Tống đã trả lại cho họ.
Hốt Tất Liệt đã gọi hai kỹ sư bao vây của Iraq từ Y Nhi để phá hủy các pháo đài của nhà Tống. Sau khi chiếm được Tương Dương năm 1273, chỉ huy của quân đội Hốt Tất Liệt, Aju và Lưu Tranh, đã đề xuất một chiến dịch cuối cùng để tiêu diệt nhà Tống, và Hốt Tất Liệt đã phong Bá Nhan trở thành chỉ huy tối cao. Ông đã ra lệnh cho Mạnh Đặc Mục điều chỉnh lại cuộc điều tra dân số của Kim Trướng để cung cấp lương thực và con người cho cuộc chinh phục Trung Quốc của ông. Cuộc điều tra dân số đã diễn ra ở tất cả mọi khu vực của Kim Trướng, bao gồm cả Smolensk và Vitebsk vào năm 1274. Ông cũng đã gửi khả hãn Nogai đến Balkan để tăng cường ảnh hưởng của Mông Cổ ở đó.

Hoàng đế nhà Nguyên

Hốt Tất Liệt chấp nhận các mô hình chính trị và văn hóa Trung Hoa, cố gắng giảm thiểu ảnh hưởng của các lãnh chúa địa phương, những người đã nổi lên nắm quyền lực trong thời kỳ cuối của nhà Tống. Tuy nhiên, do mất niềm tin vào người Hán nên ông đã chỉ định người Mông Cổ, người Trung Á, người Hồi giáo và một ít người châu Âu vào các vị trí cao hơn người Hán. Hốt Tất Liệt bắt đầu nghi ngờ người Hán khi con rể của một vị bình chương chính sự người Hán lại nổi dậy chống lại ông trong khi ông đang phải quyết đấu với A Lý Bất Ca tại Mông Cổ cho dù ông vẫn tiếp tục mời và sử dụng một số cố vấn người Hán như Lưu Bỉnh Trung, Hứa Hành và Diêu Xu.
Năm Chí Nguyên thứ 8 (1271), Hốt Tất Liệt chính thức tuyên bố lập ra nhà Nguyên và đặt kinh đô tại Đại Đô (tiếng Trung Quốc: 大都; Wade-Giles: Ta-tu, nghĩa là "kinh đô lớn", ngày nay là Bắc Kinh) hay còn gọi là Hãn Bát Lý (Khanbaliq) vào năm sau đó. Kinh đô mùa hè của ông đặt tại Thượng Đô (tiếng Trung Quốc: 上都, nghĩa là "kinh đô trên", hay Xanadu, gần với Đa Luân (多伦) ngày nay). Để thống nhất Trung Quốc, Hốt Tất Liệt bắt đầu một chiến dịch rộng lớn chống lại những lực lượng còn sót lại của Nam Tống vào năm Chí Nguyên thứ 11 (1274) và cuối cùng tiêu diệt Nam Tống vào năm Chí Nguyên thứ 16 (1279), thống nhất toàn bộ Trung Hoa.
Nội Trung Hoa và Mông Cổ được chia thành 10 hành trung thư tỉnh (行中書省) hay hành tỉnh (行省) trong thời kỳ trị vì của ông với 1 hành thượng thư tỉnh và 1 hành thị lang tỉnh đứng đầu. Bên cạnh 10 hành tỉnh là khu vực trung tâm (tiếng Trung: 腹裏 = Phúc Lý), bao gồm phần lớn Hoa Bắc ngày nay, được coi là khu vực quan trọng nhất của nhà Nguyên và do trung thư tỉnh tại Đại Đô trực tiếp quản lý. Ngoài ra, Tây Tạng cũng do một cơ quan cấp cao khác là Tuyên chính viện (tiếng Trung: 宣政院) quản lý trực tiếp.
Ông quản lý điều hành công việc triều chính khá tốt, khuyến khích phát triển kinh tế với việc cho xây dựng lại Đại Vận Hà, sửa chữa các tòa nhà công và mở rộng đường đi lối lại. Tuy nhiên, chính sách đối nội của Hốt Tất Liệt cũng bao gồm một số khía cạnh của các truyền thống Mông Cổ cũ, và trong khi Hốt Tất Liệt tiếp tục công việc trị vì của mình thì những truyền thống này va chạm ngày càng thường xuyên hơn với kinh tế và văn hóa xã hội Trung Hoa truyền thống. Hốt Tất Liệt ra lệnh rằng các thương nhân đối tác của người Mông Cổ phải chịu thuế vào năm 1263 và thành lập Văn phòng Thuế thị trường để giám sát họ vào năm 1268. Sau khi người Mông Cổ chinh phục nhà Tống, các thương nhân đã mở rộng hoạt động của họ sang Biển Đông và Ấn Độ Dương. Năm 1286, thương mại hàng hải được đặt dưới Văn phòng Thuế thị trường. Nguồn doanh thu chính của triều đình là độc quyền sản xuất muối. 
Năm 1273, ông cho phát hành một loạt mới các giấy bạc được nhà nước bảo đảm, được sử dụng trong khắp đất nước, mặc dù cuối cùng do thiếu các kỹ năng, kỷ luật tài chính và lạm phát đã làm cho bước đi này trở thành thảm họa kinh tế đối với triều đại này trong những năm sau đó. Việc thanh toán được thực hiện bằng tiền giấy gọi là sáo. Để đảm bảo việc sử dụng nó, chính quyền Hốt Tất Liệt đã sung công vàng, bạc từ các cá nhân cũng như từ thương nhân ngoại quốc. Thay vì thế, các thương nhân được nhận giấy bạc do nhà nước ban hành theo tỷ lệ quy đổi. Điều này giải thích tại sao Hốt Tất Liệt được coi là người đầu tiên tạo ra tiền pháp định. Giấy bạc làm cho việc thu thuế và quản lý một đế quốc rộng lớn trở nên dễ dàng hơn trong khi làm giảm chi phí vận chuyển tiền kim loại. Sau này Gaykhatu (Hải Hợp Đô) của hãn quốc Y Nhi cũng có ý định áp dụng hệ thống này tại Ba Tư và Trung Đông, nhưng đã hoàn toàn thất bại và ông này bị ám sát ngay sau đó.
Ông cũng cho phát triển các bộ môn nghệ thuật châu Á và chấp nhận những khác biệt về tôn giáo, ngoại trừ khi đề cập tới Đạo giáo. Một số người châu Âu đã từng đặt chân tới đây, đáng chú ý trong số này có Marco Polo trong thập niên 1270, người có thể đã từng nhìn thấy kinh đô mùa hè tại Thượng Đô.
Trong thời Nam Tống, hậu duệ của Khổng Tử tại Khúc Phụ, Công tước Yansheng Kong Duanyou đã trốn chạy về phía nam với nhà Tống đến Cù Châu, trong khi nhà Kim mới thành lập (1115-1234) ở phía bắc bổ nhiệm anh trai của Kong Duanyou là Kong Duancao, người vẫn còn ở Khúc Phụ là Công tước Yansheng. Từ thời đó cho đến thời Nguyên, có hai Công tước Yanshengs, một lần ở phía bắc ở Khúc Phụ và người kia ở phía nam tại Cù Châu. Một lời mời quay trở lại Khúc Phụ đã được Hốt Tất Liệt gửi đến Công tước Yansheng ở Giang Nam Khổng Chu. Tiêu đề đã bị lấy đi khỏi chi nhánh phía nam sau khi Khổng Chu từ chối lời mời, vì vậy chi nhánh phía bắc của gia đình giữ danh hiệu Công tước Yansheng. Chi nhánh phía nam vẫn còn ở Cù Châu nơi họ sống cho đến ngày nay. Con cháu của Khổng Tử ở Cù Châu có số lượng lên đến 30.000.

Phát triển khoa học và quan hệ với người Hồi giáo

Ba mươi người Hồi giáo đã phục vụ như các quan chức cao cấp trong triều đình của Hốt Tất Liệt. Tám trong số mười hai khu hành chính của triều đại có các thống đốc Hồi giáo do ông bổ nhiệm. Trong số các thống đốc Hồi giáo có Sayyid Ajjal Shams al-Din Omar, người trở thành quan cai trị của Vân Nam. Ông là một người đàn ông thông thái trong các truyền thống Nho giáo và Đạo giáo và được cho là đã truyền bá đạo Hồi giáo ở Trung Quốc. Các viên quan khác là Nasr al-Din (Vân Nam) và Mahmud Yalavach (kinh đô nhà Nguyên).
Hốt Tất Liệt bảo trợ các học giả và nhà khoa học Hồi giáo, và các nhà thiên văn Hồi giáo đã đóng góp vào việc xây dựng đài thiên văn ở Thiểm Tây. Các nhà thiên văn học như Jamal ad-Din đã giới thiệu 7 công cụ và khái niệm mới cho phép điều chỉnh lịch Trung Quốc.
Các nhà vẽ bản đồ Hồi giáo đã tạo ra các bản đồ chính xác của tất cả các quốc gia dọc theo Con đường tơ lụa và ảnh hưởng lớn đến kiến ​​thức của các nhà cai trị và thương nhân triều đại nhà Nguyên.
Các bác sĩ Hồi giáo đã tổ chức các bệnh viện và có viện Y học riêng ở Bắc Kinh và Thượng Hải. Ở Bắc Kinh là "Khoa thương xót" nổi tiếng của Guang Hui Si, nơi dạy về thuốc và phẫu thuật kiểu người Hồi. Các tác phẩm của Avicenna cũng được xuất bản tại Trung Quốc trong thời gian đó.
Các nhà toán học Hồi giáo đã giới thiệu Hình học Euclide, lượng giác hình cầu và chữ số Ả Rập ở Trung Quốc.
Hốt Tất Liệt đưa các kỹ sư Ismail và Al al-Din đến Trung Quốc, và họ cùng nhau phát minh ra vũ khí "trebuchet Hồi giáo" (Hui-Hui Pao), được Kublai Khan sử dụng trong Trận Tương Dương với nhà Tống.

Đối ngoại

Hốt Tất Liệt buộc nước Cao Ly (Triều Tiên) phải trở thành chư hầu vào năm 1260. Nhà Nguyên giúp Cao Ly Nguyên Tông (원종) bình ổn sự kiểm soát của ông này tại Triều Tiên vào năm 1271. Hốt Tất Liệt cũng có ý định thiết lập mối quan hệ triều cống với các quốc gia khác, nhưng bị cự tuyệt. Dưới áp lực từ các cố vấn người Mông Cổ, Hốt Tất Liệt quyết định xâm lăng Nhật Bản, Myanma, Đại Việt và Java. Ông cũng đã cố gắng chinh phục các vùng đất ngoại vi như Sakhalin, nơi người dân bản địa cuối cùng đã nộp cho người Mông Cổ vào năm 1308. Những cố gắng thất bại và tốn kém này, cùng với sự lưu thông tiền giấy đã gây ra lạm phát. Tuy nhiên, ông cũng đã buộc các lãnh chúa từ tây bắc và đông bắc phải đầu hàng, đảm bảo sự ổn định tại các khu vực này. Từ năm 1273 đến 1276, các cuộc chiến tranh trước nhà Tống và Nhật Bản đã khiến vấn đề tiền giấy mở rộng từ 110.000 ding lên 1.420.000 ding.

Sáp nhập Cao Ly

Hốt Tất Liệt đã xâm chiếm Cao Ly (nằm trên Bán đảo Triều Tiên) và biến nó thành một quốc gia chư hầu phụ vào năm 1260. Sau một cuộc can thiệp khác của người Mông Cổ vào năm 1273, Cao Ly đã bị kiểm soát chặt chẽ hơn với nhà Nguyên. Cao Ly trở thành một căn cứ quân sự của người Mông Cổ, và một số mệnh lệnh của chế độ quân chủ đã được thiết lập ở đó. Triều đình của Cao Ly đã cung cấp quân đội nước này và một lực lượng hải quân đi biển cho các chiến dịch quân sự khác của Mông Cổ.

Xâm lược Miến Điện và Java

Ba cuộc viễn chinh đánh Miến Điện, vào năm 1277, 1283 và 1287, đã đưa lực lượng Mông Cổ đến Đồng bằng sông Irrawaddy, sau đó họ chiếm được Bagan, kinh đô của triều Pagan và thành lập chính quyền của họ. Hốt Tất Liệt phải bằng lòng với việc thiết lập một sự tuyệt đối chính thức, nhưng cuối cùng Pagan đã trở thành một quốc gia triều cống, gửi các triều cống đến kinh đô nhà Nguyên cho đến khi quân Mông Cổ bị trục xuất khỏi Trung Quốc vào những năm 1360. Lợi ích của người Mông Cổ trong các lĩnh vực này là mối quan hệ thương mại và phụ lưu.
Trong những năm cuối cùng của triều đại, Hốt Tất Liệt đã phát động một cuộc viễn chinh chinh phạt hải quân gồm 20-30.000 người đánh Singhasari trên Java (1293), nhưng lực lượng Mông Cổ xâm lược đã buộc phải rút lui bởi Majapahit sau khi tổn thất đáng kể hơn 3000 quân. Tuy nhiên, đến năm 1294, năm Hốt Tất Liệt qua đời, các vương quốc Thái Lan bao gồm Sukhothai và Chiang Mai đã trở thành các quốc gia chư hầu của nhà Nguyên.

Quan hệ với châu Âu

Dưới thời Hốt Tất Liệt, liên hệ trực tiếp giữa Đông Á và Châu Âu đã được thiết lập, nhờ sự kiểm soát của Mông Cổ đối với các tuyến thương mại trung tâm châu Á và được tạo điều kiện bởi sự hiện diện của các dịch vụ bưu chính hiệu quả. Vào đầu thế kỷ 13, người châu Âu và Trung Á - thương nhân, khách du lịch và nhà truyền giáo của các quốc gia khác nhau - đã đến Trung Quốc. Sự hiện diện của sức mạnh Mông Cổ cho phép một số lượng lớn người Trung Quốc, có ý định chiến tranh hoặc buôn bán, đi đến các bộ phận khác của Đế quốc Mông Cổ, đến tận Nga, Ba Tư và Lưỡng Hà.

Dời đô

Sau khi Hốt Tất Liệt tuyên bố là Khả hãn ở Thượng Đô vào ngày 5 tháng 5 năm 1260, ông bắt đầu tổ chức lại đất nước. Zhang Wenqian, một quan chức chính phủ trung ương, được ông gửi vào năm 1260 tới Daming nơi tình trạng bất ổn đã được báo cáo trong dân chúng địa phương. Một người bạn của Zhang, Guo Shoujing, đi cùng anh ta trong nhiệm vụ này. Guo quan tâm đến kỹ thuật, là một chuyên gia thiên văn học và nhà chế tạo nhạc cụ lành nghề, và anh hiểu rằng những quan sát thiên văn tốt phụ thuộc vào các công cụ được chế tạo chuyên nghiệp. Guo bắt đầu chế tạo các dụng cụ thiên văn, bao gồm đồng hồ nước để xác định thời gian và các quả cầu vũ khí chính xác đại diện cho quả cầu thiên thể. Kiến trúc sư Turkestan Ikhtiyar al-Din, còn được gọi là "Igder", đã thiết kế kinh đô cho tân khả hãn, Khanbaliq (Đại Đô, Trung Quốc). Hốt Tất Liệt cũng thuê các thợ thủ công nước ngoài để xây dựng kinh đô mới của mình; một trong số họ, một người Newar tên là Araniko, đã xây dựng Bảo tháp Trắng là công trình kiến ​​trúc lớn nhất ở Khanbaliq /Đại Đô.
Zhang khuyên Hốt Tất Liệt rằng Guo là một chuyên gia hàng đầu về kỹ thuật thủy lực. Hốt Tất Liệt biết tầm quan trọng của việc quản lý nước đối với tưới tiêu, vận chuyển ngũ cốc và kiểm soát lũ lụt, và ông yêu cầu Guo xem xét các khía cạnh này ở khu vực giữa Đại Đô (nay là Bắc Kinh) và Hoàng Hà. Để cung cấp cho Đại Đô một nguồn cung cấp nước mới, Guo đã tìm thấy suối Baifu trên núi Shen và có một kênh dài 30 km (19 mi) được xây dựng để di chuyển nước đến Đại Đô. Ông đề xuất kết nối nguồn cung cấp nước qua các lưu vực sông khác nhau, xây dựng các kênh đào mới có cống để kiểm soát mực nước và đạt được thành công lớn với những cải tiến mà ông đã thực hiện. Hốt Tất Liệt rất hài lòng và yêu cầu Guo thực hiện các dự án tương tự ở các vùng khác của đất nước. Năm 1264, ông ta được yêu cầu đến Cam Túc để sửa chữa những thiệt hại đã gây ra cho các hệ thống thủy lợi trong những năm chiến tranh trong cuộc tiến công của người Mông Cổ trong khu vực. Guo đã đi tuần rộng rãi cùng với người bạn Zhang của mình để ghi chú các công việc cần thực hiện để bỏ chặn các phần bị hư hỏng của hệ thống và để cải thiện hiệu quả của nó. Ông ấy đã gửi báo cáo của mình trực tiếp đến Hốt Tất Liệt.

Cuối đời

Hốt Tất Liệt đã gửi cháu trai Gammala của mình đến Burkhan Khaldun vào năm 1291 để đảm bảo yêu sách của mình với Ikh Khorig, nơi Thành Cát Tư Hãn được chôn cất, một nơi linh thiêng được bảo vệ bởi chính quyền của ông. Bá Nhan đã kiểm soát Karakorum và đang thiết lập lại quyền kiểm soát các khu vực xung quanh vào năm 1293, do đó, đối thủ Kaidu của Hốt Tất Liệt đã không thử bất kỳ hành động quân sự quy mô lớn nào trong ba năm tới. Từ năm 1293 trở đi, quân đội của Hốt Tất Liệt đã giải phóng lực lượng của Kaidu khỏi Cao nguyên Trung Sibir.
Hốt Tất Liệt ban đầu có ý định đưa con trai thứ hai là Chân Kim (真金) làm người kế vị ông. Chân Kim đã trở thành người đứng đầu của trung thư tỉnh và tích cực điều hành công việc triều chính theo kiểu Nho giáo. Thật không may, Chân Kim chết năm 1285, 9 năm trước khi Hốt Tất Liệt qua đời. Ngoài ra, ái thê của ông Hoàng hậu Sát Tất cũng qua đời trước đó vài năm (năm 1281). Con yêu cùng vợ yêu qua đời trong một thời gian ngắn, cùng với những thất bại của các chiến dịch quân sự ở Đại Việt và Nhật Bản cũng luôn ám ảnh ông, hẳn đã khiến tinh thần Hốt Tất Liệt bị chấn động mạnh mẽ.
Mặt khác, Hốt Tất Liệt cũng bị bệnh gút nặng trong những năm cuối đời do thừa cân quá mức. Ông tăng cân nhanh vì thích ăn các món đặc sản nguồn gốc động vật và uống quá nhiều rượu. Điều này làm gia tăng nhanh lượng purin trong máu của ông, dẫn tới việc làm trầm trọng thêm các vấn đề với bệnh gút và cuối cùng dẫn tới cái chết. Việc ăn uống quá nhiều của ông có thể có liên quan tới cái chết của bà vợ yêu quý nhất của ông cũng như của người ông đã chọn làm người kế vị là Chân Kim, vì điều này có thể đã giúp ông ổn định lại tâm trạng và trở nên thoải mái hơn.
Hốt Tất Liệt chìm vào trầm cảm vì mất người thân, sức khỏe yếu và tuổi tác ngày một cao. Ông đã thử mọi phương pháp điều trị y tế có sẵn, từ các pháp sư Cao Ly đến các thần y Đại Việt, và các phương thuốc và thuốc men khác, nhưng không có kết quả. Vào cuối năm 1293, hoàng đế đã từ chối tham gia vào lễ đón năm mới truyền thống. Trước khi chết, Hốt Tất Liệt đã chọn con trai của Chân Kim là Thiết Mộc Nhĩ làm Thái tử và ông này đã trở thành vị hoàng đế thứ hai của nhà Nguyên, tức là Nguyên Thành Tông.
Hốt Tất Liệt muốn tìm kiếm một người bạn đồng hành cũ để an ủi ông ta trong căn bệnh cuối cùng, các triều thần chỉ có thể chọn Bá Nhan, người kém ông hơn 20 tuổi. Hốt Tất Liệt suy yếu dần, và vào ngày 18 tháng 2 năm 1294, ông qua đời ở tuổi 80. Hai ngày sau, đám tang đã đưa thi hài của ông đến nơi chôn cất của những khả hãn Mông Cổ

Di sản

Sự chiếm đoạt quyền lực của Hốt Tất Liệt vào năm 1260 đã đẩy Đế quốc Mông Cổ sang một hướng mới. Bất chấp cuộc tranh ngôi báu gây tranh cãi của ông, đã thúc đẩy sự mất đoàn kết của người Mông Cổ, việc Hốt Tất Liệt sẵn sàng chính thức hóa mối quan hệ cộng sinh của vương quốc Mông Cổ với Trung Quốc đã khiến Đế quốc Mông Cổ được quốc tế chú ý. Các cuộc chinh phạt của Hốt Tất Liệt và những người tiền nhiệm của ông chủ yếu chịu trách nhiệm tái tạo một Trung Quốc thống nhất, mạnh mẽ về quân sự. Sự cai trị của người Mông Cổ ở Tây Tạng, Mãn Châu và thảo nguyên Mông Cổ từ một kinh đô ở Bắc Kinh hiện đại là tiền lệ cho Đế quốc Nội Á của triều đại nhà Thanh sau này.

Tiểu thuyết hoá

Hốt Tất Liệt được tiểu thuyết hoá trở thành một nhân vật trong truyện Thần điêu hiệp lữ của Kim Dung.
Trong truyện này ông là người đứng ra chiêu nạp đám cao thủ võ lâm Kim Luân Pháp Vương, Tiêu Tương Tử, Doãn Khắc Tây,Sóng Gió Nguyên Triều v.v. âm mưu tiêu diệt các cao thủ Đại Tống.