Phi tần

Phi tần (chữ Hán: 妃嬪, tiếng Anh: Imperial consort / Royal concubine), Thứ phi (次妃), Tần ngự (嬪御) hoặc Cung nhân (宮人), là những tên gọi chung cho nàng hầu, thiếp của các vị quân chủ trong xã hội phong kiến phương Đông, như Hoàng đế, Quốc vương hay chúa Trịnh, chúa Nguyễn thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh trong lịch sử Việt Nam. Ngoài ra, những quốc gia vùng Trung Đông, nơi những quốc gia Hồi giáo như Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ không nghiêm ngặt chế độ một vợ một chồng nên cũng thường có phi tần, vợ lẽ, và họ được gọi là [Concubine].
Phi tần mang danh phận thứ thiếp đứng dưới người vợ chính là Hoàng hậu hay Vương hậu, giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt và thừa hành các công việc nội cung. Các triều đại Đông Á luôn chú trọng danh vị của các phi tần, được chia rất tỉ mỉ theo giai phẩm, nghĩa vụ cùng bổng lộc với đủ loại thân phận. Các triều đại đối với việc phi tần có nhiều và đông đảo luôn cảm thấy cần khuyến khích và tự hào, nên cật lực thiết đặt nhiều chế độ để tuyển chọn những cô gái xinh đẹp nhất và trẻ tuổi vào hậu cung, dẫn đến số lượng của họ thường xuyên rất lớn. Bởi vì lý do này, nên trong văn học Trung Quốc đã dùng rất nhiều những cụm từ rất ước lệ miêu tả, như Tam cung Lục viện Thất thập nhị phi (三宫六院七十二妃), Hậu cung phi tần tam thiên (后宫妃嫔三千) hoặc Giai lệ tam thiên (佳丽三千). Không chỉ thông qua tuyển chọn, trong hậu cung có rất nhiều Cung nữ, theo quan niệm tuy chưa là tần phi chính thức nhưng họ luôn có thể được sủng hạnh bất cứ lúc nào, nên các Cung nữ đông đảo cũng được xem là một bộ phận phi tần.
Phi tần trong xã hội phong kiến là một tập đoàn người đặc biệt, nhận sự sủng ái của đế vương, giữ sự cân bằng quyền lực giữa các thế lực trong triều và mối hòa hiếu giữa các nước láng giềng, ảnh hưởng lớn đến cục diện chính trị. Phi tần mang nhiều danh phận với thứ bậc cao thấp khác nhau ở từng quốc gia và triều đại cụ thể.

Đông Hán

Quang Vũ Đế định lại thứ bậc nội cung, dưới Hoàng hậu đặt chức Quý nhân (貴人), Mỹ nhân (美人), Cung nhân (宮人), Thái nữ (采女) phân chia giúp việc nội trị. Hoàn Đế, Linh Đế hoang dâm, từ phi tần đến kẻ hầu người hạ tới hai vạn người. Chiếu theo lệ xưa, hàng năm đều tuyển người đẹp nhập cung, gọi là giản trạch hay thái tuyển.
Hán nghi chú ghi lại: "Vào tháng 8 âm lịch hằng năm, triều đình cử lễ quan tinh thông tướng số tới các miền quê quanh kinh đô Lạc Dương tuyển chọn người đẹp đang độ xuân thì, tuổi từ 13 tới 20, nét mày thanh tú, cử chỉ đoan trang, tướng mạo cát lợi."

Liêu

Do vấn đề về tư liệu, hậu cung nhà Liêu cho đến nay vẫn khá khiếm khuyết tư liệu. Bộ Liêu sử, mục "Hậu phi truyện" ghi lại chỉ có hậu phi mang họ Tiêu, trừ Hoàng hậu Tiêu thị của Mục Tông không rõ xuất thân, cùng Hoàng hậu Chân thị của Thế Tông, toàn bộ còn lại đều là người họ Liêu thuộc gia tộc Khiết Đan. Trong gia tộc họ Tiêu, cũng phân ra hai nhánh chính, là họ Tiêu của Thuật Luật thị (述律氏) cùng họ Tiêu của Bạt Lý thị (拔里氏), hai gia tộc lớn có ảnh hưởng đến chính trị nước Liêu.
Trong Liêu sử cũng cho biết, phi tần hậu cung triều Liêu có bộ phận từ Vương quốc Bột Hải và người Hán, phi hiệu cũng ghi lại có năm loại: Nguyên phi (元妃), Quý phi (貴妃), Đức phi (德妃), Huệ phi (惠妃), Văn phi (文妃). Còn bên dưới Phi, chỉ biết triều Thánh Tông có Lục nghi (六儀), gồm: Lệ nghi (麗儀), Thục nghi (淑儀), Chiêu nghi (昭儀), Thuận nghi (順儀), Phương nghi (芳儀), Hòa nghi (和儀).

Nguyên

Hậu cung nhà Nguyên có sự tinh giản rất lớn nếu so với các triều khác. Ngoài Hoàng hậu, chỉ còn Phi và Tần; mỗi bậc không quy định số lượng và giới hạn.
Hậu cung triều Nguyên lấy [Oát Nhĩ Đóa; 斡耳朵; Orda], còn gọi Cung trướng (宮帳) để phân chia địa vị hậu phi. Một tòa Cung trướng có tới mấy vị Hoàng hậu và Phi, Tần; và họ lấy Đệ nhất Cung trướng làm vị trí độc tôn, những Hoàng hậu và Phi tần ở trong Đệ nhất Cung trướng cũng sẽ là bậc có địa vị cao nhất. Triều Huệ Tông, hậu cung thiết trí thêm tước vị Tài nhân (才人).
Cũng trong thời kỳ cuối triều Nguyên, Hoàng hậu cật lực được duy trì chỉ có một người tại vị. Nhưng cơ bản từ thời quốc sơ đã thiết lập luật bất thành văn, rành chỉ có Trung cung Hoàng hậu mới có sắc bảo, còn các Hoàng hậu khác thì không, ví dụ như Sát Tất Hoàng hậu.

Việt Nam

Ở Việt Nam, độ tuổi tuyển phi bắt buộc của nước ta là từ 13 đến 16 tuổi. Điều luật được thêm vào từ thời vua Hùng Vương trên các bia tự để lại đến tận thời vua Bảo Đại (Hoàng Việt luật lệ hay Nguyễn triều hình luật).

Thổ Nhĩ Kỳ

Hậu cung của đế quốc Ottoman gọi là Harām (حَرَام) có nghĩa là "Cấm". Chỉ có Sulṭān, vị chúa tể cai trị đế quốc và con trai của ngài mới được phép đặt chân tới Harām. Sự cấm kỵ khắc nghiệt tới mức nhà chép sử Dursun Bay ghi lại: "Nếu mặt trời là giống đực thì nó cũng bị cấm soi sáng vào hậu cung". Thánh luật của nhà tiên tri Muhammad nghiêm cấm đàn ông Hồi giáo có nhiều hơn bốn người vợ nhưng các ông hoàng với đặc quyền của bậc vương giả là sự ngoại lệ, coi những cung tần mỹ nữ là thước đo giàu sang và quyền lực. 
Harām cũng có hệ thống thứ bậc chặt chẽ và mỗi danh vị đều có tên gọi riêng. Quyền lực tối cao nơi cung cấm thuộc về mẹ của Sulṭān gọi là Válıde Sulṭān (والده سلطان), giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt việc nội trị với phụ tá là các nội quan cao cấp Kapı Ağa và  Kızlar Ağası. Cấp bậc thứ hai dành cho Kadın, bốn người vợ chính thức theo thánh luật của đạo Hồi, trong đó Chính cung Ḫāṣekī Sulṭān (خاصکى سلطان) có danh vị tôn quý đứng trên tất cả các phi tần, Kadın nguyên phối gọi là Baş Kadın. Dưới họ là Gedıklık, những cung tần được nhận sự sủng ái của Sulṭān và những nàng hầu Odalık. Phi tần được đế vương ân sủng với những đặc quyền riêng gọi là Ikbal, nhận bổng lộc, sống trong cung thất riêng và được người hầu kẻ hạ cung phụng. Những giai nhân tuyệt sắc từ khắp cả nước được chọn như cống phẩm dâng lên cho Sulṭān thường ở tuổi 13, độ tuổi bắt đầu trổ nét xuân thì của thiếu nữ, những người có phong tư xuất chúng nhất khi bước vào cung cấm được gọi là Gözde.