Tin vịt

Tin vịt là tin không đúng với sự thật thực tế, được báo chí truyền thông đưa ra nhằm đánh lừa, tạo sự hiểu sai về một vấn đề hay sự kiện nào đó. Nó có thể hoặc là trò đùa hoặc với mục đích ác ý.
Thuật ngữ "tin vịt" được nhập vào báo giới chữ Quốc ngữ Việt Nam theo các báo Pháp hồi cuối thế kỷ 19, được dịch từ tiếng Pháp "canard" có nghĩa gốc là con vịt, nghĩa bóng là "tin tức giả mạo" , ở mức nhất định là để chỉ "báo chí" với điển hình là tờ Le Canard enchaîné (Vịt bị xích).
Ngày nay truyền thông có sự thay đổi lớn với internet tạo thuận lợi cho xuất bản báo trực tuyến và tương tác với người đọc, nên nguồn cấp ra tin vịt ngày càng tăng, từ đùa vô hại đến lừa đảo bất lương. Thành công của một tin vịt gắn với lượng người tin hoặc gần tin rằng đó là chuyện "thật".

Nguồn gốc khái niệm

Tại châu Âu hiện có những lý giải khác nhau về nguồn phát sinh thuật ngữ tin vịt. Dưới đây là những lý giải có lý nhất.

N.T.

Phần lớn thừa nhận hợp lý nhất, là thuật ngữ khởi nguồn từ việc báo giới châu Âu hồi thế kỷ 17 đưa ra những tin để giải trí có ghi chú ở cuối là "NT", viết tắt của tiếng Latin non testatum: không thẩm tra, hoặc tiếng Anh: not testified, hoặc not true: không thật. Sau đó người ta nhận ra phát âm của "NT" là "ente" và trong tiếng Đức có nghĩa là "vịt", từ đó ra đời thuật ngữ "báo vịt" (Zeitungsente), dịch lại sang tiếng Pháp là "canard".

Vịt xanh

Theo thuyết của Anh em Grimm, thì Martin Luther  trong một bài phát biểu đã sử dụng phép ẩn dụ "vịt xanh" (tiếng Đức: blau Ente) để mô tả một "học thuyết sai lầm", trong câu "So kömpts doch endlich dahin, das an stat des evangelii und seiner auslegung widerumb von blaw enten gepredigt wird.". (Do đó cuối cùng thay vì giảng dạy tin tức tốt lành (phúc âm) và giải thích ý nghĩa của nó, lại truyền bá những con vịt xanh (tức học thuyết sai lầm hay dị giáo).). Sau này từ xanh bị bỏ đi.

Bài báo về chú vịt sát thủ

Nhà báo người Bỉ Robert Cornelissen tiến hành kiểm tra mức độ cả tin của công chúng bằng cách đưa ra một bài viết về tính phàm ăn của vịt. Ông mô tả đã cho một chú vịt ăn thịt 19 đồng loại bằng cách cắt nhỏ thành từng miếng. Người đọc đã chỉ nói đó là hiện tượng đáng kinh ngạc. Sau một thời gian tác giả đã rút bài báo. Kể từ đó bất kỳ thông tin không chính xác xuất hiện trên báo chí được gọi là "vịt báo" .

Bán nửa con vịt

Làng báo Pháp hồi thế kỷ 19 sử dụng vịt với các đoạn "vendre des canards à moitié" (bán nửa con vịt) hay "donner des canards" (cho con vịt) để diễn tả sự lừa dối hoặc không nói đủ sự thật . Những diễn đạt này ra đời sau thuật ngữ NT nên có thể chỉ là hậu duệ của NT.

Một số tin vịt nổi tiếng trên thế giới

Những tin vịt từ thế giới Âu - Mỹ được trang hoaxes.org thu thập lưu trữ, và không thấy nói đến tin vịt từ phương đông hay Nga.

Nền văn minh trên Mặt Trăng

Nền văn minh trên Mặt Trăng được tờ The Sun (New York), một tờ báo xuất bản tại New York từ năm 1833 đến 1950, phát hiện và đăng tải từ số ra ngày 25/8/1835 . Đăng được 6 số thì báo này thông báo rằng các quan sát đã phải chấm dứt vì kính viễn vọng bị phá hủy, do tia sáng mặt trời qua lăng kính gây ra tác dụng như một "kính đốt cháy" đã thiêu rụi đài quan sát. Bài báo đã làm số lượng phát hành của báo tăng vọt .

Tác phẩm điêu khắc Venus de Brizet

Venus de Brizet là một tác phẩm điêu khắc thần Venus (nữ thần Hy Lạp Aphrodite) bằng đá cẩm thạch, được người nông dân Forez Jean Gonon phát hiện ngày 28/4/1937 ở vùng đất của Brizet tại cánh đồng ở Saint-Just-sur-Loire vùng Loire nước Pháp. Bức tượng được tìm thấy cách mặt đất khoảng nửa mét, tượng nữ giới nửa khỏa thân, chiều cao 86 cm, nặng 87 kg, với phần mũi, tay phải, cánh tay trái và thân dưới bị hỏng .
Ban đầu tượng được các nhà khảo cổ cho là một công trình La Mã cổ đại, có niên đại cuối thế kỷ thứ 2. Năm 1938 được xếp hạng là di tích lịch sử theo nghị định ngày 13 tháng 5 . Tuy nhiên vào đầu tháng 11 năm 1938, một nhà báo từ tạp chí Reflets tiết lộ sự thật là bức tượng là tác phẩm của một nghệ sĩ trẻ gốc Ý Francois Cremonese (1907–2002) từ Saint-Etienne, tạo ra năm 1936 và được chôn cất cùng năm để đánh lừa vì mục đích quảng cáo .

Bộ lạc thời kỳ đồ đá Tasaday

Năm 1971 các nhà khoa học phương Tây công bố rằng đã phát hiện bộ lạc Tasaday đang sống theo dạng thời kỳ đồ đá trong rừng nhiệt đới trên đảo Mindanao và hoàn toàn cách ly khỏi xã hội Philippines. Hãng AP và Hội địa lý Quốc gia Hoa Kỳ đã đến điều tra trực tiếp và giới thiệu, trong đó có phim tài liệu của National Geographic "The Last Tribes Mindanao" (Bộ lạc cuối cùng ở Mindanao). Tuy nhiên năm 1980 nó đã được phát hiện và ghi nhận là một trò lừa bịp tinh vi để kiếm tiền, thực hiện bởi những người thân cận với giới chức chính quyền của Tổng thống Philippines lúc đó là Ferdinand Marcos .

Cây mỳ spaghetti

Ngày Cá tháng Tư năm 1957 đài BBC lên sóng ở chương trình Panorama phóng sự về một gia đình ở bang Ticino miền nam Thụy Sĩ thu hoạch một vụ spaghetti bội thu sau một mùa đông dịu êm. Đoạn phim về một "Lễ hội mùa" truyền thống phát sóng cùng với một cuộc thảo luận về việc nhân giống cần thiết để phát triển một chủng cây tạo ra chiều dài sợi tối ưu. Một số cảnh được quay tại nhà máy Pasta Foods (nay đã đóng cửa) trên đường London, St Albans, Hertfordshire, và cảnh khác thì tại một khách sạn ở Castagnola, Thụy Sĩ.
Lúc đó người Anh còn ít biết đến spaghetti, nên không rõ nó được làm như thế nào. Mặt khác số kênh truyền hình ít, mới chỉ có 44% gia đình có máy thu hình, tức cỡ 7 triệu máy. Vì thế lượng khán giả chương trình khá đông, và rồi một số người đã gọi đến BBC để được tư vấn về tự trồng cây spaghetti. Phóng viên BBC đã nói với họ rằng "Cách tốt nhất là đặt một sợi spaghetti vào một hộp nước sốt cà chua và đợi". Nhiều thập kỷ sau CNN gọi chương trình này là "trò lừa bịp lớn nhất trong các hãng tin tức uy tín từng tạo ra" .

Đồng hồ Big Ben hiện số

Ngày Cá tháng Tư năm 1980 đài BBC thông báo rằng đồng hồ Big Ben sẽ chuyển sang dạng đồng hồ điện tử, và sẽ lắp bảng hiện số thay cho mặt đồng hồ cũ. Đồng thời, bản tin cũng nói kim đồng hồ của Big Ben sẽ được tặng cho 4 thính giả gọi điện sớm nhất tới tổng đài BBC. Một số thính giả Anh đang ở nước ngoài gọi điện tới để mong trở thành người may mắn sở hữu kim đồng hồ, còn nhiều người khác thì giận dữ yêu cầu phải bảo vệ nguyên bản đồng hồ Big Ben .

Nguồn gốc ngày Cá tháng Tư

Ngày 1/04/1983 hãng Associated Press đưa tin Giáo sư lịch sử tại Đại học Boston Joseph Boskin đã xác định được nguồn gốc của ngày Cá tháng Tư, là từ quyết định của Hoàng đế La Mã Constantinus Đại đế. Khi anh hề của ông nói rằng anh sẽ có thể cai trị một đế chế tốt hơn so với ông, thì Constantinus rất thích thú và cho phép anh hề có biệt danh "Kugel - Vua hề" (King of the Fools) trị vì nhưng chỉ một lần vào ngày 01 tháng Tư. Kugel (nghĩa theo tiếng Do Thái là cái soong, tiếng Đức là quả cầu, hòn bi) lập tức ra sắc lệnh trong ngày này chỉ các điều phi lý là được cho phép xảy ra. Từ sự kiện đó truyền thống "April Fools" ra đời. Thông tin từ AP này đã được gần như tất cả các ấn phẩm thông tin ở Hoa Kỳ in lại .

Tin vịt trên báo Việt Nam

Tại nhiều nước thì báo trực tuyến đưa tin vịt để giải trí là chuyện bình thường, miễn là tuân thủ pháp luật, chẳng hạn như luật về tội phỉ báng, sự riêng tư, bản quyền. Báo trực tuyến ở Việt Nam thường dịch tin vịt từ các báo Nga, Trung Quốc,... và đăng tải, làm một số người đọc tin theo và có niềm vui khám phá sự lạ trong vài ngày. Một số tin vịt trong nước thường là dàn dựng với mục đích ác ý để hạ uy tín sự việc hay mặt hàng nào đó.

Bạch tuộc con nở trong khoang miệng

Giữa tháng 12/2017 nhiều báo trực tuyến đăng tin "Ăn bạch tuộc sống, phát hiện bạch tuộc con trong khoang miệng" xảy ra ở Hàn Quốc, có viện dẫn cả "được Khoa Y Đại học Kwangdong xác nhận" . Thông thường theo quy trình sinh sản thì bạch tuộc mẹ đẻ trứng thành chùm và phải canh me quạt nước biển trong 160 ngày để trứng nở. Sau khi ăn bạch tuộc vài ngày mà đã có con ngọ nguậy trong miệng thì là quá nhanh .

Đỉa trong sữa

Năm 2012 có tin đồn rằng tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội, rồi tại huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc, phát hiện đỉa trong sữa, thậm chí có người "uống sữa đỉa bâu đầy răng" . Điều này trái với kiến thức cơ bản về môi trường sinh tồn và khả năng xâm nhập của đỉa tới dây chuyền đóng hộp sữa . Mô tip đỉa hoặc "giống như đỉa" thỉnh thoảng vẫn xuất hiện, như tin năm 2014 có đỉa trong quần áo .

Trứng giả, gạo giả, hoa quả giả

Trứng, gạo, hoa quả giả làm từ nhựa là những tin đồn nhiều lần xuất hiện trên mạng . Lời đồn thì nhiều nhưng mẫu vật thu được để kiểm nghiệm thì cực hiếm, và riêng số trứng đã thu và đưa "xét nghiệm, kết quả đó là trứng thật" . Các nhà khoa học khẳng định nhựa không tan trong nước, không thể tạo ra được thực phẩm giả bằng nhựa có hình dáng, màu sắc, mùi vị y như thực phẩm thật, làm thực phẩm giả bằng nhựa không có hiệu quả về kinh tế vì chi phí tạo ra chúng còn đắt hơn cả chi phí làm ra thực phẩm thật .

Giò thịt bay vèo vèo qua tường hàng xóm

"Giò thịt bay vèo vèo qua tường hàng xóm" là sự kiện được mô tả là xảy ra ở một "đám cưới nào đó" ở "vùng nhà quê miền Bắc nào đó" do một "độc giả Đào Thị (Hà Nội) nào đó" viết ra. Nó phỏng theo mô tip "đám cưới cô Mịch" trong tác phẩm "Giông tố" ngày xưa, nhưng với giọng điệu miệt thị "dân nhà quê" dữ hơn. Với bài viết thể hiện nhân cách thấp kém như vậy nhưng Vietnamnet vẫn biên tập bừa mà không thẩm định sự xác thực tin tức .

Bố chồng bị dính chặt vào người con dâu

Ngày 18 tháng 9 năm 2012, Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam có đăng bài “Bố chồng hư đốn với nàng dâu, phải đi viện” của Chu Trinh. Theo bài viết này thì một ông bố chồng ở xã Tân Trung, thị xã Gò Công, tỉnh Tiền Giang trong lúc đang giao hợp với con dâu thì âm đạo con dâu bất ngờ co chặt lại làm cho dương vật bố chồng bị kẹt cứng trong âm đạo con dâu, không thể nào rút ra được nên người ta đã phải đưa hai cha con đi cấp cứu ở Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang. Cũng theo bài viết trên thì ông Tạ Văn Trầm, Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang, cho biết bệnh viện ông đã cho chuyển hai cha con lên bệnh viện tuyến trên để điều trị vì bệnh viện không có kinh nghiệm điều trị những trường hợp như thế này.
Tin trên của Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam đã được nhiều trang mạng của nhiều báo ở Việt Nam như Dân trí, VietNamNet, An ninh Thủ đô, Người Lao động, VnMedia, Pháp luật & Xã hội... đăng tải lại. Ngày 19 tháng 9, báo điện tử Infonet đăng bài Hàng xóm kể chuyện "giải cứu" bố chồng dính chặt con dâu của Giang Uyên và Trúc Hồ, trong đó có kể lại chuyện hàng xóm đã phát hiện ra việc bố chồng nàng dâu bị dính vào nhau như thế nào, đưa đi cấp cứu ra sao. Bài báo còn dẫn ra cả lời một số người trực tiếp chứng kiến sự việc. Theo bài báo này thì khi trao đổi với phóng viên qua điện thoại ông Tạ Văn Trầm đã xác nhận sự việc bộ chồng bị dính chặt vào người con dâu, phải đưa vào Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang cấp cứu là có thật.
Ngày 19 tháng 9, khi trao đổi với phóng viên báo Phụ nữ Today về vụ việc cha chồng nàng dâu bị dính chặt vào nhau, ông Hoàng Thọ Mẫn, giám đốc Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang cho biết bệnh viện ông không hề tiếp nhận trường hợp cha chồng bị dính chặt vào người con dâu nào. Cũng trong ngày 19 tháng 9, ông Tạ Văn Trầm, phó giám đốc bệnh viện, khi trao đổi với phóng viên báo Người lao động cũng nói rằng bệnh viện này không hề tiếp nhận trường hợp cha chồng nàng dâu bị dính chặt vào nhau nào. Chiều ngày 19 tháng 9, phóng viên của trang Ngoisao.net đã liên hệ với ông Ngô Hoàng Phi, Trưởng Công an xã Tân Trung để tìm hiểu sự việc thì được ông Phi cho biết là không hề có chuyện bố chồng bị dính chặt vào người con dâu xảy ra ở xã Tân Trung.
Tối ngày 19 tháng 9, Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam đã phải xoá bỏ bài viết “Bố chồng hư đốn với nàng dâu, phải đi viện” khỏi trang mạng của mình.