Nữ quan

Nữ quan (女官), hay còn gọi Cung quan (宮官) hoặc Sĩ nữ (仕女), tiếng Anh là Lady-in-waiting, Court Lady hoặc Palace Attendant, là những từ hay dùng để gọi các cung nữ cao cấp trong cung đình phong kiến.
Ở chốn quan trường dường như chỉ dành cho nam giới, vẫn có một số lượng ít ỏi phụ nữ xuất hiện, toàn bộ họ đều ở trong nội cung, phụ giúp xung quanh Hoàng đế hoặc Quốc vương. Họ có phẩm trật và lương bổng như mệnh nam quan, có nhiệm vụ quản lý hậu cung cung nữ, lại có thể chiếu cố giúp đỡ các Hoàng tử, Hoàng nữ hoặc Vương tử, Vương nữ hay thậm chí các phi tần trong việc giáo dục. Phận sự của họ rất đặc biệt, có hai đặc tính: một là đảm nhiệm chức vụ nội quan thông thường, mặt khác giống như một phi tần, các vị Đế vương có thể sủng hạnh họ và họ trở thành một phi tần chính thức trong cấp bậc.

Trung Quốc

Nữ quan có vị thế phẩm trật cao không kém các nam quan, cũng sở hữu quyền thế lớn, không chỉ có được sự tôn trọng trong nội cung, mà còn được nghênh đón ở tiền triều. Thậm chí có trường hợp nữ quan tham dự triều chính, dù kì thực không có quyền lợi này. Cựu Đường thư còn ghi nhận một chuyện: Con trai thứ của Đường Cao Tổ Lý Uyên, Thư vương Lý Nguyên Danh từng được sư phó khuyên đến thăm hỏi Thượng cung đương thời, do bà đang có phẩm trật cao. Nhưng Lý Nguyên Danh cự tuyệt, cho rằng Thượng cung chỉ là gia tì của Nhị Ca (Đường Thái Tông), sao bổn vương phải hành lễ.
Phàm nữ quan có văn tài, thường được phụ trách quản lý việc dạy dỗ trong nội cung. Ban Chiêu đời Đông Hán vì vị thế gia đình họ Ban, được Đặng Thái hậu nhận làm sư phụ, đương thời tôn kính gọi là Tào đại gia (曹大家). Hàn Lan Anh đời Lưu Tống dâng lên bài "Trung Hưng phú", được chiêu nạp vào đảm nhiệm chức bác sĩ trong cung, dạy học cho cung nhân, nhân vì học vấn uyên bác, lại tuổi cao đức tốt, nên rất được tôn trọng, thường được kính xưng là Hàn công (韓公).
Nữ quan nói chung là thường không được xuất đầu lộ diện, nhưng vẫn có những người có tài năng được phá lệ. Như Thượng Quan Uyển Nhi đời Võ Tắc Thiên và Đường Trung Tông, thường giữ vị trí quan trọng trong cung, địa vị cực kì cao quý. Ngoài ra còn có năm chị em Tống Nhược Tân, Tống Nhược Chiêu, Tống Nhược Luân, Tống Nhược Hiến, Tống Nhược Tuân vào giữa nhà Đường nhờ có tài học thanh phỉ, được Đường Đức Tông chiêu vào cấm cung, ban cho chức quan. Đến khi Đức Tông mở tiệc mừng, mỗi người cùng các quan văn xướng họa, Tống Nhược Chiêu trong số họ làm nhân sĩ cả ba triều, những người được xưng là tiên sinh, hậu phi, thân vương, công chúa đều gặp mặt để học hỏi lễ nghĩa.
Ngoài quản lý cung nhân và hầu giá học vân, Nữ quan còn có vai trò như phi tần, chỉ cần Đế vương để mắt, thì liền muốn giao hoan cùng họ. Thượng Quan Uyển Nhi vốn là "Nội xá nhân", nhưng được Đường Trung Tông lâm hạnh trở thành tần phi. Lý Thần phi thời nhà Tống sơ vào cung đảm nhiệm chức "Ti tẩm", lúc lo việc giường chiếu áo mền cho Tống Chân Tông mà được đưa vào màn trướng. Hiếu Mục Kỷ Thái hậu vốn là "Nữ sử" tiền triều, chủ quản Nội Tàng khố, Minh Hiến Tông ngẫu nhiên đi thị sát, thấy Kỷ thị ứng đối trôi chảy mà lâm hạnh.

Nhật Bản

Tại Nhật Bản, từ thời Heian đã có chế độ nữ quan. Họ thường là thành viên của các gia đình quý tộc đưa vào. Về cơ bản, các nữ quan đều phải là những người có học thức và xuất thân cao quý có thế lực.
Suốt thời kì Heian, các nữ quan giữ những chức danh quan trọng phục vụ nhu cầu của Thiên hoàng và các hậu cung. Một trong những điều kiện cần có để trở thành một nữ quan là họ phải biết những kiến thức về chữ Hán và được giáo dục tốt bởi các kinh thư Trung Hoa, như Tứ thư, Ngũ kinh. Những nữ quan thời kì này phải kể đến Murasaki Shikibu, Sei Shōnagon, Izumi Shikibu và Akazome Emon.
Trong thời kì Sengoku, vị trí nữ quan trở nên quan trọng hơn khi họ là người trung gian chủ yếu giữa Thiên hoàng và các triều thần, họ quản lý toàn bộ mọi việc trên dưới của nội cung, lên lịch làm việc, viếng thăm và nhận quà cáp cống phẩm. Khác với Trung Hoa, các nữ quan Nhật Bản trở thành người quản lý hậu cung chính thay các hoạn quan.
Nữ quan phục vụ cơ bản chia làm hai loại. Một loại thì rất thân cận với Thiên hoàng, quản lý mọi việc nhu yếu phẩm của Thiên hoàng và có thể trở thành phi tần nếu được sủng hạnh. Còn loại thứ hai chỉ làm những việc bên ngoài, hoặc phục vụ cho các cung phi.
Sang thời Edo, Mạc phủ Tokugawa muốn thể hiện quyền thế của mình, cho xây dựng Ōoku với một cơ chế nữ quan không thua kém gì hoàng thất. Các nữ quan trong Ōoku đều tuân thủ thứ bậc nghiêm ngặt, cũng xuất thân từ tầng lớp samurai quyền quý và chịu sự giáo dục hoàn hảo để có thể phục vụ các Shogun. Cũng như nữ quan Hoàng thất, một nữ quan Ōoku nếu được sủng hạnh vẫn có thể trở thành ngự thiếp với những biệt đãi tương xứng.

Việt Nam

Trong lịch sử Việt Nam, cũng có một số các nữ quan đi vào lịch sử. Nữ quan Phạm Thị Trân là một nữ nghệ sĩ thời Đinh và cũng là người phụ nữ đầu tiên được phong làm quan trong thời đại phong kiến ở Việt Nam. Dựa theo câu chuyện về Huệ Chân công chúa, con gái của Nữ quan Vương thị và Trần Anh Tông, có thể hình dung vị trí nữ quan Việt Nam thời kì này tương đồng với Trung Hoa, họ vào cung phục vụ và có thể được Hoàng đế sủng hạnh.
Thời Hậu Lê, có bà Nguyễn Thị Lộ đời Lê Thái Tông vốn là thị thiếp của Nguyễn Trãi, sau do được Lê Thái Tông để ý cùng tài ăn nói, đã được giữ chức vụ Lễ nghi học sĩ, giúp đỡ giáo huấn các cung nhân. Sau đó, Ngô Chi Lan đời Lê Thánh Tông là chị em họ của Hoàng đế, hay vào cung hầu Hoàng đế mỗi dịp tiệc tùng và thi ca, thời bấy giờ bà rất có quyền thế. Vào thời nhà Mạc, có bà Nguyễn Thị Duệ cải nam trang mà đi thi, đỗ được tiến sĩ. Sau bà bị phát hiện, tuy vậy bà không bị trừng phạt mà còn giữ tước vị nữ quan cao cấp để dạy bảo cung nhân. Thời cuối Lê trung hưng, có Đoàn Thị Điểm nổi tiếng văn thơ, cũng từng được triều đình nhà Lê cho vời vào cung để dạy bảo cung nhân. Các nữ quan trong phủ chúa thì có Chính phủ Thị nội cung tần Thượng hòa Trương Thị Trong, Thị nội cung tần Trương Thị Viên, Giáo thụ Phan Thị Toán,... đều là những nữ quan kiệt xuất.
Sang thời nhà Nguyễn, chế độ triều nghi đủ đầy, có Bà Huyện Thanh Quan được Minh Mạng (có thuyết nói là Tự Đức) cho với vào cung, giữ chức "Cung trung Giáo tập" để dạy học cho các công chúa và cung phi. Sau đó thời Tự Đức, có Nguyễn Thị Bích nổi tiếng văn thơ, triệu vào cung làm chức "Thượng nghi viện", sau lên Tiệp dư, đương thời gọi bà là "Tiệp dư phu tử" vì bà hay giảng giải kinh sách cho Kiến Phúc và Đồng Khánh. Cuối đời Nguyễn, có Đạm Phương xuất thân từ hoàng tộc giữ chức "Nữ sử" trong cung.

Triều Tiên

Nhà Triều Tiên cũng có chế độ nữ quan, khác với hầu hết các quốc gia thì nữ quan Triều Tiên đa phần là thân phận nô tì, từ hàng cung nữ mà đề bạt lên. Nhiệm vụ chính của họ là hầu hạ Quốc vương, Vương phi và quản lý các công việc lớn nhỏ khác nhau, được chia ra làm các cơ quan lớn nhỏ khác nhau được quản lý bởi các Thượng cung. Theo quy định, họ không thể kết hôn và phục vụ cho vương thất đến khi chết.
Gần như không có một nữ quan nào tiêu biểu được biết đến ở Triều Tiên, vì họ phụng sự đến già và lặng lẽ, không có xuất thân cao quý. Trừ Trương Hy tần nổi tiếng, vốn là con gái tội thần, sau vào làm cung nữ và chiếm trọn sự sủng ái của Triều Tiên Túc Tông, về sau bà từng làm Vương phi và sinh ra Triều Tiên Cảnh Tông. Sự kì tích không dễ thấy này khiến Trương Hy tần trở thành hậu cung nổi tiếng nhất lịch sử Triều Tiên.