Quốc-Cộng nội chiến lần thứ hai

Tên gọi

Các tài liệu chính thức và sử liệu giáo khoa chính thống của Đảng Cộng sản Trung Quốc và chính quyền Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa gọi cuộc chiến là Chiến tranh Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (tiếng Trung: 中国人民解放战争), gọi tắt là Chiến tranh Giải phóng, hoặc Nội chiến Cách mạng lần thứ 3 (tiếng Trung: 第三次国内革命战争). Còn tài liệu tương đương của Trung Quốc Quốc dân đảng và chính quyền Trung Hoa Dân quốc thì coi đây là cuộc nổi loạn của "phỉ quân" Trung Hoa Cộng sản đảng chống lại Nhà nước chính thống Trung ương, nên gọi là Kham loạn chiến tranh (tiếng Trung: 戡乱战争) (chiến tranh chống phản loạn) hoặc Chiến tranh kháng Cộng. Cộng đồng quốc tế gọi chung là Nội chiến Quốc-Cộng lần thứ 2. Cộng đồng học giả tiếng Anh gọi chung là Nội chiến Trung Quốc lần thứ 2 (China Civil War).

Bối cảnh

Ngay từ trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, cả hai phe Cộng sản đảng và Quốc dân đảng đã có những bất đồng sâu sắc, từng dẫn đến Nội chiến lần thứ nhất. Khi Chiến tranh Trung-Nhật bùng nổ, hai bên tạm gác những xung đột để cùng hợp tác chống lại kẻ thù chung, dù sự hợp tác rất hạn chế, mỗi bên đều tìm cơ hội để tiêu diệt bên kia. Khi thời điểm quân Nhật chuẩn bị thua trận, kẻ thù chung của cả hai phe Cộng sản đảng và Quốc dân đảng sắp biến mất, thì mâu thuẫn trong quá khứ của 2 bên bắt đầu xuất hiện trở lại.
Trong Chiến tranh Trung-Nhật, chính phủ Trung Hoa dân quốc tấn công quân Nhật trực tiếp từ khu vực phía Đông vùng hạ lưu sông Tùng Hoa cho đến Tây Nam Trung Quốc. Vì vậy trước khi quân Nhật đầu hàng, quân chủ lực Quốc dân quân tập trung hầu hết ở khu vực này. Ngoài ra, ở khu vực phía nam sông Trường Giang, tuyến đường sắt Quảng Châu - Hán Khẩu (Việt Hán lộ) về phía Đông có lực lượng địa phương Quốc dân quân thuộc Đệ tam Chiến khu bảo vệ. Ở khu vực Hoa Bắc và Đông Bắc, về danh nghĩa vẫn thuộc chính phủ Trung Hoa dân quốc kiểm soát, nhưng thực chất quyền kiểm soát thuộc chính phủ Uông Tinh Vệ thân Nhật.
Còn từ phía bắc sông Trường Giang và khu vực từ tuyến đường sắt Bắc Bình - Hán Khẩu (Bình Hán lộ) về phía đông không có lực lượng chính quy của chính phủ Trung Hoa dân quốc. Phía Đảng Cộng sản Trung Quốc trong chiến tranh sử dụng chiến tranh du kích và tác chiến ở nông thôn, tổ chức phong trào chống Nhật Bản ở khu vực nông thôn trong khu vực chiếm đóng của Nhật Bản. Vì vậy, đến tháng 4 năm 1945, Đảng Cộng sản kiểm soát hầu hết các vùng nông thôn Bắc Trung Quốc, tổng dân số khoảng 95.5 triệu và xây dựng một chính quyền và quân đội riêng đối đầu lại chính quyền và quân đội Quốc dân Đảng.
Kể từ khi Quốc dân Đảng nắm chính phủ, quân Đồng Minh luôn coi đây là đại diện hợp pháp duy nhất tại Trung Quốc. Chính phủ Mỹ về giai đoạn cuối Chiến tranh thế giới thứ hai cũng lo ngại về sự mạnh lên và ngày càng mở rộng của Phong trào Cộng sản, vì vậy chính phủ Trung Hoa dân quốc nhận được hỗ trợ trực tiếp của Mỹ ngày càng nhiều hơn trong chiến tranh. Ngoài ra, trước khi quân Nhật đầu hàng, chính phủ Trung Hoa dân quốc và Liên Xô đã ký cam kết về sự độc lập của Ngoại Mông và các cam kết liên quan đến lợi ích của Liên Xô tại khu vực Đông Bắc, để bảm đảm Liên Xô không hỗ trợ cho phía Đảng Cộng sản. Trong nước, chính phủ Trung Hoa dân quốc nhiều lần nhấn mạnh tính chính danh của chính phủ hợp pháp trong quá trình tiếp nhận đầu hàng của quân Nhật.

Yếu tố Quốc tế

Tháng 2 năm 1945 tại Hội nghị Yalta Liên Xô, Hoa Kỳ, Anh ra quyết định để giảm chi phí chiến tranh cho Hoa Kỳ, không cần sự đồng ý của chính phủ Trung Hoa dân quốc, đã chấp thuận cho Liên Xô thuê cảng Đại Liên và Lữ Thuận Khẩu và sử dụng tuyến đường sắt Đông Thanh và Nam Mãn thuộc khu vực Đông Bắc.
Ngày 14 tháng 8 năm 1945 Quốc Dân Đảng và Liên Xô ký "Trung-Xô hữu hảo đồng minh hiệp ước", trong đó Trung Quốc đồng ý cho Ngoại Mông trưng cầu dân ý về vấn đề tương lai, đồng thời Liên Xô không tham gia hỗ trợ cho Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Vào cuối tháng 12 theo tuyên bố Potsdam, bộ trưởng 3 nước Anh, Liên Xô, Hoa Kỳ đã tổ chức một cuộc họp tại Moskva. Về Trung Quốc, ba nước đã nhất trí rằng Trung Quốc nên thành lập một chính phủ dân chủ thống nhất, Chính phủ cần có sự tham gia rộng rãi, và chiến tranh dân sự cần ngừng bắn. Ba nước đồng ý sẽ không can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc.  đã nói rằng quân đội Liên Xô đóng quân ở phía đông bắc đã hoàn tất việc giải giáp quân Nhật và cho hồi hương; nên chính phủ Trung Quốc yêu cầu việc rút quân đội Liên Xô đóng quân ở vùng Đông Bắc sẽ được hoãn lại đến tháng 2 năm 1946. Ngoại trưởng Mỹ lưu ý rằng nhiệm vụ chính của quân đội Mỹ ở miền Bắc Trung Quốc là việc thực hiện các giải trừ quân bị và hồi hương quân Nhật. Sau khi quân đội Trung Quốc có thể độc lập và tự chịu trách nhiệm, quân đội Mỹ sẽ rút quân ngay lập tức.

Hiệp thương chính trị và hòa giải quân sự

Tháng 8 năm 1945 Mao Trạch Đông cùng đoàn đại biểu đến Trùng Khánh tham gia hội nghị tương lai Trung Quốc với Tưởng Giới Thạch. Đàm phán chủ yếu của Đảng Cộng sản là Chu Ân Lai và Vương Nhược Phi, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc là Vương Thế Kiệt, Trương Quần, Trương Trị Trung, Thiệu Lực Tử tham gia tiến hành. Diên An đề xuất chiến lược mới với Liên Xô "phía bắc phát triển,phía nam phòng ngự", hy vọng Moskva hỗ trợ các khu vực Đông Trung Quốc, Hoa Bắc, Đông Bắc và khu vực giáp Liên Xô thành lập các căn cứ đấu tranh chính trị. Hai bên Quốc Cộng đã đi đến ký Hiệp định Song Thập (10-10-1945), trong đó quy định những biện pháp bảo vệ hoà bình ở trong nước, xác định việc triệu tập Hội nghị hiệp thương chính trị. Hiệp định ghi rõ: "kiên quyết tránh nội chiến, lấy hoà bình, dân chủ, đoàn kết, thống nhất làm cơ sở, xây dựng nước Trung Hoa mới độc lập, dân chủ và giàu mạnh".
Tháng 1 năm 1946, Hội nghị Chính trị Hiệp thương được triển khai tại Trùng Khánh với các đại biểu của Quốc, Cộng và Đảng Dân Minh (Đảng Đồng minh dân chủ), đảng Thanh niên, và nhân sĩ không đảng phái. Tiến trình Hội nghị diễn ra rất gay gắt giữa 3 lực lượng và 3 đường lối chính trị khác nhau, tuy nhiên nhờ sự nỗ lực của Đảng Cộng sản và áp lực đấu tranh của nhân dân, Hội nghị đã thông qua 5 Nghị quyết về Tổ chức Chính phủ, Quốc hội, Cương lĩnh hòa bình xây dựng đất nước, Dự thảo hiến pháp và vấn đề quân sự. Thỏa thuận quy định chính phủ sau cải tổ thành Ủy ban Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc cơ quan hành pháp tối cao, quy định Quốc Dân Đảng chiếm một nửa số Ủy viên,một nửa số còn lại do các Đảng phái và người có tài tổ chức thành, tu chính cần có 2/3 số Ủy viên tán thành; áp dụng theo thỏa thuận, Đảng Cộng sản thảo luận làm cơ sở cho "Cương lĩnh hòa bình kiến quốc", nhất trí thực hiện đường lối hòa bình dân chủ theo hiến pháp; nhất trí đồng ý tổ chức lại quân đội Quốc Cộng, thực hiện Quốc hữu hóa quân đội; Ngày 25 tháng 2 Quốc Cộng đạt thỏa thuận song phương về việc tổ chức lại quân đội; Ngày 6 tháng 3 Mao Trạch Đông đề xuất phục viên làm 2 giai đoạn, giai đoạn đầu giải ngũ 1/3, giai đoạn 2 giải ngũ 1/3. Tại thời điểm đó Đảng Cộng sản có 1.300.000 quân, sau 2 giai đoạn giải ngũ còn 40 vạn. Do xuất ngũ quá nhiều quân nên Đảng Cộng sản rơi vào tình thế nguy hiểm.
Đầu tháng 1 năm 1946 dưới sự trung gian của Marshall, Quốc Cộng đạt được lệnh đình chiến tháng 1, để chuẩn bị cho Hội nghị Chính trị hiệp thương. Tháng 2 Quốc Cộng quyết định phương án chỉnh sửa thống nhất quân Quốc Cộng vì Quân đội Quốc gia, nghị quyết về vấn đề quân sự quy định phải dựa vào chế độ dân chủ, cải cách chế độ quân sự và tổ chức lại quân đội, thực hiện sự phân lập giữa quân đội và đảng phái, sự phân trị giữa quân đội và nhân dân.
Liên Xô rút quân khỏi khu vực Đông Bắc, Quốc Dân đảng gây ra xung đột tại khu vực này. 1 tháng 3 năm 1946 Liên Xô cho chính phủ Trung Hoa Dân Quốc biết họ sắp rút quân, 6 tháng 4, Đảng Cộng sản tiến hành chiếm lĩnh Trường Xuân, Cáp Nhĩ Tân, Tề Tề Cáp Nhĩ và một số trung tâm đô thị khác. Hoa Kỳ hỗ trợ vận chuyển vũ khí trang thiết bị và nhân lực cho Quốc Dân lên vùng Đông Bắc, quân Trung Hoa Dân Quốc tấn công Đảng Cộng sản, gây suy giảm tình hình cho phía Đảng Cộng sản tại khu vực Đông Bắc. Vào lúc đó sau khi quân đội Liên Xô rút được vài tiếng, Đảng Cộng sản liền cho quân tiếp quản được Trường Xuân vào 8 tháng 4. Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc cho rằng đã có vi phạm trong "lệnh đình chiến 1 tháng", vào tháng 4 toàn tuyến khu vực Đông Bắc Trường Xuân xảy ra xung đột với quy mô lớn. Lâm Bưu đưa 30 vạn quân dự bị tập trung tại khu Tứ Bình và khu vực phụ cận để ngăn chặn bước tiến Quốc Quân. Đỗ Duật Minh của Quốc quân chuyển đến xem xét tình hình, đầu tháng 5 bắt đầu phát động phản công tại Đông Bắc. 3 tháng 5 Quốc quân chiếm được Bản Khê, chiến đấu 1 dải khu Tứ Bình. 19 tháng 5 chiếm được Tứ Bình, sau chiến dịch thứ 2 Tứ Bình, Lâm Bưu bị trọng thương tại trụ sở, Quốc quân truy kích tới bờ sông Tùng Hoa. 23 tháng 5 Quốc quân chiếm Trường Xuân, 28 tháng 5 chiếm Cát Lâm, 5 tháng 6 uy hiếp Cáp Nhĩ Tân. Marshall nỗ lực với Tưởng Giới Thạch đạt thỏa thuận "lệnh đình chiến tháng 6" (ngày 6 tháng 6), đồng ý Đông Bắc ngưng chiến trong 15 ngày sau đó mở rộng 8 ngày. Trong thời gian ngưng chiến,Tưởng yêu cầu Đảng Cộng sản phải rút khỏi Tô Bắc (Giang Tô), đường sắt Tế Nam, Thừa Đức, Cổ Bắc Khẩu trấn (thuộc Bắc Kinh), và Cáp Nhĩ Tân. Đảng Cộng sản phản bác cự tuyệt.
Tháng 3 năm 1946, phiên họp thứ 2 Đảng Quốc Dân khóa 6 về sửa đổi Hiến pháp đã kịch liệt phản đối Đảng Cộng sản. Trùng Khánh - Nam Kinh Quốc Cộng đồng ý đàm phán, đồng thời xung đột vẫn tiếp diễn, 2 bên ảnh hưởng tới nhau. Đảng Cộng sản vẫn tiếp tục hoạt động công khai tại khu vực quản lý, tại Trung Khánh phát hành báo "Tân hoa Nhật báo", vì thế Quốc quân công khai bùng phát quyết liệt. Tổng thống Truman, Marshall hạ lệnh từ 29 tháng 7 năm 1946 tới 26 tháng 5 năm 1947, Hoa Kỳ chính thức cấm vận vũ khí Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc.
Sau khi kết thúc chiến tranh, tướng Wedemeyer đã tố cáo với Quốc hội Hoa Kỳ, năm 1947 Tổng thống Truman đã quyết định ngừng huấn luyện quân sự cho quân đội Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc, đối với Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc thực thi cấm vận vũ khí, các nhà báo phương Tây đồng ý với chính sách Hoa kỳ đồng thời phê bình và chỉ trích Quốc Dân Đảng. Dẫn tới tinh thần binh sĩ Trung Hoa Dân Quốc giảm sút, dẫn tới sự thất bại của quân đội Trung Hoa Dân Quốc.

Quốc Quân tấn công toàn diện, Giải phóng Quân phòng ngự toàn diện

Chính phủ Trung Hoa dân quốc ngày 26 tháng 6 năm 1946 đã ra lệnh tấn công toàn diện vào khu vực giải phóng. Ngay sau khi hiệp ước đình chiến hết hiệu lực, Quốc quân dưới sự chỉ huy của Lưu Trĩ và Trình Tiềm, lấy 200.000 quân làm ưu thế tấn công Hồ Bắc, Hà Nam khu vực giáp Tuyên Hoa Điếm bao vây 60.000 quân Trung nguyên Giải phóng của Lý Tiên Niệm, Lý Tiên Niệm đưa quân đội phá vòng vây
Tháng 7, đàm phán Quốc Cộng bị đình trệ tại Tô Bắc, Quốc quân bảo vệ ngoại vi Nam Kinh, phía Tô Trung và Tô Bắc do Tân Tứ quân đồn trú phát động tiến công. Quốc quân 5 Sư đoàn chỉnh biên cộng 15 lữ đoàn ước khoảng 120.000 quân, mưu tính từ Nam Thông, Thái Châu 1 mặt trận tiến công giải phóng khu Tô Trung. Giải phóng quân bắt đầu chiến dịch Tô Trung, hay còn gọi "Thất chiến thất tiệp". Túc Dụ, Đàm Chấn Lâm chỉ huy 19 đoàn ước khoảng 3 vạn quân,từ 13 tháng 7 tới 27 tháng 8, liên tục giành thắng lợi. Trong nửa tháng, tiêu diệt 6 lữ đoàn Quốc quân và 5 đại đội cảnh vệ, tổng 5 vạn quân. Quân của Túc Dụ đã tiêu diệt sư đoàn số 69 của Quốc quân. Quốc quân chiếm toàn bộ Tô Bắc, áp sát Giải phóng quân tại Lũng Hải tuyến.
Tại Sơn Tây, Giải phóng quân phát lệnh tiến công vào cuối tháng 7. 20 tháng 7, Giải phóng quân bao vây tấn công Đại Đồng, tại Ứng huyện Quốc quân phản kích, không vượt qua được. Tháng 8, Hạ Long chỉ huy quân Giải phóng bao vây Đại Đồng. Phó Tác Nghĩa toàn lực tăng viện phòng thủ cho Đại Đồng. 14 tháng 9, Phó Tác Nghĩa đưa quân số 35 của Quân Quốc dân Cách mạng thu phục Tập Ninh, phá tan bao vây Đại Đồng. Ngày 11 tháng 10, tập đoàn 36 Quốc quân đột kích chiếm từ tay Đảng Cộng sản Trung Quốc thành phố Trương Gia Khẩu, trung tâm của vùng Hoa Bắc.
Tại Sơn Đông, ngày 10 tháng 8 quân của Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình đột kích Lũng Hải tuyến,chiếm Nãng Sơn, Lan Phong và hàng trăm Km đường sắt, sau đó Quốc quân điều quân phản công với số lượng lớn. Đầu tháng 9, Giải phóng quân rút lui đồng thời tại Định Đào tiêu diệt 3 sư đoàn chỉnh biên của Quốc quân, song Quốc quân vẫn nguyên vẹn thế tấn công. Tại Tây Nam địa khu, tuyến Đông Lỗ, Quốc quân tiến triển khá thành công, tại Tấn Nam địa khu quân của Hồ Tông Nam bị chặn, lữ đoàn 1 thuộc sư đoàn chỉnh biên số 1 bị quân của Trần Canh tiêu diệt. Cuối tháng 10,Quốc quân chiếm 25 huyện thành hoàn thành tuyến tác chiến Nam Hoa Bắc, Giải phóng quân bị áp chế phía bắc sông Hoàng Hà. Ngày 1 tháng 11,Quốc quân rút Yên Đài, chiếm Lỗ Nam. Giải phòng quân rút để Quốc quân tưởng đã thắng lợi. Tuy nhiên Giải phóng quân không thực sự giảm số lượng mà tiếp tục phản công.
Sau khi Quốc quân chiếm Trương Gia Khẩu, Đảng Cộng sản và Dân Minh yêu cầu truy cứu trách nhiệm phá hoại hòa bình của Quốc Dân Đảng. Giữa tháng 10 năm 1946 triệu tập Quốc dân Đại hội lập hiến (tiếng Trung: 制憲國民大會) trước Đại hội Chu Ân Lai tuyên bố "Quốc dân Đại hội một ngày nào đó triệu tập, nó phải ở Diên An".
Ngày 15 tháng 11 Đại hội Quốc dân tổ chức tại Nam Kinh, là Đại hội gồm nhiều đảng phái tham dự, Quốc Dân Đảng, Đảng Cộng sản, Đảng Dân Minh, Dân Xã Đảng (Đảng Dân chủ Xã hội), Thanh niên Đảng và một số thành phần khác. Trong thời gian này chính phủ Trung Hoa dân quốc ban hành lệnh ngừng bắn, nhưng vẫn đặt quân đội trong tư thế chiến đấu. Từ tháng 12 năm 1946, Quân Giải phóng Nhân dân Đông Bắc phát động tấn công, Đảng Cộng sản tuyên bố tới tháng 4 năm 1947 tiêu diệt được 4 vạn quân Quốc dân và chiếm được 11 thành thị.
Năm 1946 sau khi Hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc được lập, Chính phủ Trung Hoa dân quốc yêu cầu Marshall kêu gọi Đảng Cộng sản Trung Quốc đàm phán bàn tròn lần thứ 3 nhằm tìm kiếm giải pháp chính trị trong xung đột giữa 2 bên. Đảng Cộng sản Trung Quốc cho rằng lời kêu gọi của Quốc dân không có thành ý, đại biểu Đảng Cộng sản tại Nam Kinh Lục Định Nhất trả lời "Xóa bỏ Hiến pháp ngụy quyền và khôi phục vị trí quân sự ngày 31/1/1946, tán thành khôi phục và đàm phán là tối thiểu". Đảng Cộng sản Trung Quốc cho rằng Quốc Dân Đảng đang tấn công một cách hòa bình, nhằm đổ lỗi cho Đảng Cộng sản. Còn Chính phủ Trung Hoa dân quốc cho rằng "Chính phủ chúng tôi bất đắc dĩ buộc phải huy động, tham gia chống nổi loạn, đó là sự thực lịch sử". Tháng 1 năm 1947,Quốc quân tiến vào Lỗ Nam do chủ nhiệm Từ Châu Tiết Nhạc chỉ huy khi đó Trần Nghị đang chỉ huy quân Giải phóng tại Lỗ Nam.
Tại chiến trường phía Đông Bắc, quân của Lâm Bưu và La Vinh Hoàn chiếm ưu thế, được tranh bị tốt vũ khí từ các cuộc tấn công. Mùa hè năm 1947, Quốc quân tuy liên tục giành thắng lợi tại các Địa, nhưng tại phòng địa Đông Bắc do rộng lớn nên thiếu hụt lượng lớn binh lực. Giao thông bị Quân giải phóng phá hủy, nên bị đưa vào thế bị động. Cuối tháng 2 cùng năm,Lâm Bưu vượt sông Tùng Hoa xâm lấn Giang Nam, đầu tháng 5 phát động tiến công ác liệt, ngày 17 chiếm được Hoài Đức, ngày 21 chiếm đồn Công Chủ, Vĩnh Cát, Trường Xuân, Tứ Bình Nhai lâm vào thế bị bao vây.
Cuối tháng 2 năm 1947, Chính quyền Trung ương trục xuất đại diện Đảng Cộng sản tại Nam Kinh, Thượng Hải, Trùng Khánh. Đảng Cộng sản đưa đại biểu di tản đến hết ngày 5/3 và dừng tờ "Tân hoa nhật báo" tại Trùng Khánh. Từ tháng 7 năm 1946 tới tháng 2 năm 1947, sau 8 tháng chiến đấu, quân đội chính quy Quốc quân bị tiêu diệt 66 sư đoàn, tổn thất 71 vạn quân, cuộc chiến gây ra tổn thất nghiêm trọng.

Quốc quân tiến công trọng điểm, Giải phóng quân phản công cục bộ

Ngày 10 tháng 3, các lộ quân của Quốc quân gồm 20 vạn tại Tây An, chủ nhiệm Hồ Tông Nam chỉ huy chia làm các cánh quân Lạc Xuyên, Nghi Xuyên tấn công Diên An. Giải phóng quân điều động 5.000 lính, bằng mìn và tường lũy kháng cự kiên cường. Ngày 19, Quốc quân tiến tới Diên An, Quốc quân giết và làm bị thương 16.000 quân Giải phóng, bắt hơn 10.000 làm tù binh. Trung ương Đảng Cộng sản chủ động rút quân khỏi Diên An, Bành Đức Hoài chỉ huy gần 20.000 quân dã chiến Tây Bắc tiến hành chiến tranh du kích tại cao nguyên Thiểm Bắc, bước đầu giành thắng lợi chiếm được Thanh Hóa Biêm, Dương Mã Hà, Sa Gia Điếm (Thiểm Tây).
Tại phía nam Sơn Đông, Hác Bằng Cử thống lĩnh 20.000 quân Giải phóng quy hàng Quốc quân. Đầu tháng 4 tại tuyến đường sắt Tân Phổ đoạn từ Từ Châu tới Tế Nam được thông thương, Quốc quân bao vây Trần Nghị tại núi Nghi Mông. Cố Chúc Đồng thống lĩnh 60.000 quân tấn công. Do Quốc quân sử dụng chiến thuật tiến chắc, quân đội khống chế phạm vi những nơi chiếm đóng, vì vậy chiến thuật du kích của quân Giải phóng không được hiệu quả. Nhưng Túc Dũ đề xuất lấy Quân Giải phóng tại Sơn Đông làm chủ lực quyết chiến tiêu diệt chiến thuật của Quốc quân. Tại trận chiến Mạnh Lương, sư đoàn 74 chỉnh biên của Quốc quân bị đánh bại, sư đoàn trưởng Trương Linh Phủ tử trận.
Đầu tháng 5, Hồ Tông Nam đã chiến đấu được 3 tháng, nhưng mục tiêu tiêu diệt Trung ương Đảng Cộng sản chưa đạt được.
Tại Địa khu Hoa Bắc,quân Quốc quân không còn, Nhiếp Vinh Trăn thành lập Ban Dã chiến tiêu diệt,với nhiệm vụ cơ động tác chiến. Kể từ tháng 5/1947, Quân Giải phóng do Từ Hướng Tiến, Bành Đức Hoài bắt đầu bao vây Thái Nguyên, chủ tịch chính phủ tỉnh Sơn Tây Diêm Tích Sơn cố thủ.
Tháng 6, Quốc quân tiếp tục tấn công từ hướng bắc Lỗ Nam, Quốc quân tiếp tục uy hiếp.
Ngày 6/6,Giải phóng quân tiến công bao vây Nhiệt Hà, Xích Phong. Ngày 16/6 Quốc quân buộc phải bỏ tỉnh An Đông. Quân Giải phóng bắt đầu bao vây Liêu Ninh, Thẩm Dương. Từ tháng 6 tới tháng 7 bao vây Tứ Bình.
Ngày 18/6, Hồ Liễu chỉ huy sư đoàn chỉnh biên số 11 chiếm trụ sở Đảng Cộng sản chi bộ Sơn Đông tại trấn Nam Ma. Quân của Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình (gọi tắt quân Lưu Đặng) tại Lỗ Tây tiến công, Quốc quân bị ép tới phải gọi viện binh, Trần Nghị Túc Dụ thừa thắng tấn công Nam Ma trấn nhưng do trời mưa to, đạn dược ẩm ướt, cuộc tiến công gặp khó khăn. Đồng thời Quốc quân tái điều binh tập hợp phá vòng vây, do tình thế nguy hiểm và tránh thương vong quân của Trần Nghị và Túc Dụ lui quân rút về Huệ Dân phía bắc sông Hoàng Hà.
Bắt đầu từ mùa hè năm 1947, quân Giải phóng lấy lại ưu thế,bắt đầu tiến công trở lại. Ngày 30/6, Viện Tư pháp, viện Kiểm sát Chính phủ Trung Hoa dân quốc ra lệnh bắt Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai. Ngày 31/7, Đảng Cộng sản chính thức sử dụng tên quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Sau 1 năm chiến đấu, quân Giải phóng Nhân dân đã đánh tan Quốc quân, cơ bản đập tan những cuộc tiến công trọng điểm. Tổng số quân của Quốc quân giảm từ 4.300.000 vào tháng 6/1946 xuống còn 3.730.000, tinh thần binh sĩ giảm sút và đầu hàng, 113 lữ đoàn bị tiêu diệt, quân tác chiến cơ động còn lác đác. Sau 1 năm quân. Giải phóng tăng từ 1.270.000 lên 1.950.000 người và quân chính quy phát triển gần 1 triệu.

Giải phóng quân tiến công chiến lược và Quốc quân phòng ngự trọng điểm

Tại khu vực Trung Nguyên, ngày 30/6 Lưu Bá Thừa và Đặng Tiểu Bình đưa quân vượt Hoàng Hà vào ban đêm, phát động chiến dịch Lỗ Tây Nam (Tây nam tỉnh Sơn Đông), đây là chiến dịch mở màn cho giai đoạn tiến công chiến lược của Giải phóng quân. Sau khi vượt sông Giải phóng quân bao vây Sư đoàn 55 Quốc quân Chỉnh biên tại Vận Thành, đồng thời quân Trần Túc tấn công Quốc quân từ phía Nam. Tấn công Phí Huyện, uy hiếp Duyện Châu. Đồng thời đại quân Lưu Đặng tấn công chiếm được Vận Thành, Tào Huyện, Tịnh Tương Dương Sơn nơi tập hợp quân của sư đoàn 66 quân chỉnh biên Quốc quân. Cuối tháng 7 bao vây tiêu diệt quân chỉnh biên 66 của Quốc quân tại Dương Sơn. Tháng 8 Quốc quân loại bỏ tuyến đường sắt Giao Tế (vịnh Giao Châu - Tế Nam) khỏi Giải phóng quân.
Tháng 8,Quân Lưu Đặng bao vây tấn công Quốc quân tại phía nam Trung Nguyên, tiến công vào khu vực Quốc quân suy yếu. Ngày 19/8 toàn quân vượt khu vực lũ lụt sông Hoàng Hà. Ngày 22/8 Quân Giải phóng tại Hoa Trung do Trần Canh chỉ huy từ phía tây Hà Nam như Tây An, Thằng Trì, Thiểm Huyện vượt sông Hoàng Hà, núi Ngưu Sơn, tấn công vây hãm Tung Huyện, Lạc Ninh, Đăng Phong, Lâm Nhữ, Lỗ Sơn, Phương Thành gặp Quốc quân bao vây tiêu diệt, cuối cùng phải lui về phía Bắc Hoàng Hà. Ngày 23/8 tấn công mạnh sông Nhữ. Ngày 26/8 thừa lúc sông Hoài gây ngập lụt, Giải phóng quân vượt sông tiến vào Đại Biệt Sơn và là chìa khóa chiến lược. Truy kích Quốc quân nhân nước sông Hoài dâng lên ngăn chặn lên phía bắc sông Hoài Đồng thời binh đoàn của Trần Canh, Tạ Phú Trị tại Mao Tân vượt sông tấn công Lạc Dương. Tháng 8 Mao Trạch Đông ra chỉ thị, quân Trần Túc vượt Hoàng Hà, phát động tiến công.
Ngày 14/9/1947, Quốc quân bị đẩy về hướng tây bởi Giải phóng quân. Rạng sáng, sư đoàn 50 quốc quân bị đơn vị số 8 và sư đoàn độc lập số 1 đánh bại tại Lê Thụ Câu môn và buộc phải rút lui. Sư đoàn độc lập số 1 đã không truy kích sư đoàn 50 quốc quân mà tấn công sư đoàn 22 đang đồn trú phía trước, tiêu diệt quốc quân tại giữa Dương Gia Trưởng Tử và Cựu môn. Sư đoàn 60 Quốc quân đồn trú gần đó ngay lập tức rút lui sau khi nghe tin 2 sư đoàn thất thủ, Giải phóng quân truy kích không kịp rút quân về phía tây tập hợp lực lượng. Trong khi củng cố đơn vị quân số 9 sắp xếp chỉnh chu tại Kim Khê và Dương Gia Trưởng Tử gia cố lực lượng sẵn sàng ứng chiến với quân Quốc Dân đảng.
Ngày 17/9/1947 Quân đoàn 49 Quốc quân tấn công Kiến Xương từ Cẩm Châu. Khi Quân đoàn 49 tấn công Dương Gia Trưởng Tử, đơn vị số 8 và sư đoàn độc lập số 1 đang bao vây tại đó. Quốc quân gửi ra 2 lữ đoàn bao gồm 6 trung đoàn củng cố Quân đoàn 49, nhưng đơn vị đó bị sư đoàn 24 của đơn vị số 8 và sư đoàn 26 của đơn vị số 9 chặn lại tại Hồng Loa Hiện phía tây Kim Khê và khu vực Lão Biên, tây bắc Kim Khê. Ngày 22/9 Quân đoàn 49 phá vòng vây rút lui về phía nam, nhưng sau đó bị tiêu diệt hoàn toàn tại Lão Biên. Đảng Cộng sản ra lệnh cho đơn vị tiền tuyến số 2 phá hủy đường sắt từ Cẩm Châu tới Sơn Hải Quan, phá hủy thành công giảm đáng kể năng lực vận tải của Quốc quân.
Những thất bại liên tục buộc Trần Thành đưa quân đoàn chỉnh biên số 6 từ Thiết Lĩnh đề củng cố Cẩm Châu, để lại 2 khu vực Từ Bình và Thiết Lĩnh dễ bị tấn công. Giải phóng quân lợi dụng tình hình ấy đưa 3 đơn vị tổng cộng 8 sư đoàn tấn công Tây Phong, Xương Đồ, Khai Nguyên và tiêu diệt quân đoàn 53 Quốc quân.

Hồng quân chiến thắng và kiểm soát Trung Hoa lục địa

Đầu năm 1949, do tình hình quân sự thay đổi, tình hình chính trị thúc giục, để đáp ứng yêu cầu đàm phán hòa bình, Tưởng Giới Thạch tuyên bố ngày 21/1 sẽ từ chức, do Phó Tổng thống Lý Tông Nhân đảm nhận chức vụ Quyền Tổng thống. Ngày 5/2 Hành chính viện chuyển về văn phòng Quảng Châu. Nam Kinh chỉ còn lại văn phòng Đại Tổng thống. Ngày 1/4 Trương Trị bay tới Bắc Bình. 9 giờ sáng ngày 5/4 Hội nghị "Hòa đàm" trừ bị khai mạc. Đảng Cộng sản thông qua thương lượng trên cơ sở "Dự thảo Hiệp định hòa bình trong nước".Ngày 15/4 Hội nghị hòa đàm lần thứ 2 khai mạc, Chu Ân Lai sửa đổi một số điều trong hiệp định (là lần sửa đổi cưối cùng) "Hiệp định hòa bình trong nước", Trương Trị phải ký trước 20/4, cho dù bất kể chiến tranh hay hòa bình,quân Giải phóng không vượt quá sông Trường Giang. Tuy nhiên, Đảng Cộng sản cũng quy định thời hạn, Chính phủ THDQ nhận định: "1 số tướng Quốc Dân Đảng cao cấp bị liệt vào tội phạm chiến tranh, và Chính phủ Trung Hoa dân quốc trong mọi khả năng không thể chấp thuận".
Ngày 20/4 Ủy ban thường vụ Trung ương Quốc Dân Đảng Trung Quốc phát biểu tuyên bố lên án Đảng Cộng sản Trung Quốc "Hiệp định hòa bình trong nước" bóp méo sự thật. Ngày 21/4 Chủ tịch Quân ủy Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chủ tịch Ủy ban Quân sự Cách mạng Nhân dân Trung Quốc Mao Trạch Đông và Tổng Tư lệnh Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc Chu Đức ban lệnh Tổng tấn công, sau đó quân của Lâm Bưu, Bành Đức Hoài cùng một số đơn vị khác, áp sát Vũ Hán và Tây An. Quân Giải phóng huy động 1 triệu quân vượt sông Trường Giang, chiến dịch "độ giang" (vượt sông) bắt đầu. Ngày 22/4, quân của Lưu Bá Thừa chiếm Vu Hồ. 23/4 chiếm Nam Kinh, tiếp đó Giải phóng quân truy kích tàn quân của Quốc quân. Cùng ngày Quốc quân rút khỏi Nam Kinh, Lý Tông Nhân bay tới Quế Lâm. Lý Tông Nhân nhất quyết không tới Quảng Đông xử lý công việc. Lý Tông Nhân và Bạch Sùng Hy tổ chức phòng tuyến Hoa Nam. Ngày 24/4 thành phố Thái Nguyên bị đánh phá, Quốc quân thất bại thảm hại,nhà cửa bị tàn phá hoàn toàn, người bị thương vong vô số. Cuối tháng 4, Lâm Bưu tiến quân hướng về Vũ Hán.
Ngày 4/5/1949, quân của Trần Nghị vây hãm Hàng Châu. Ngày 8/5 quân của Bành Đức Hoài vây hãm Lan Châu, cùng ngày Lý Tông Nhân tới Quảng Châu, Trưởng quan Quân chính (Bộ trưởng Quốc phòng) Trung Hoa Bạch Sùng Hy dời văn phòng về Hành Dương. Ngày 16/5-17/5 Giải phóng quân tương kế diệu kế chiếm 3 trấn của Vũ Hán. Ngày 20/5 Hồ Tông Nam của Quốc quân rút khỏi Tây An. Các khu vực phía đông Cam Túc hoàn toàn do Giải phóng quân chiếm đóng. Ngày 21/5 quân của Lưu Bá Thừa vây hãm Nam Xương. Quân của Trần Nghị bao vây Thượng Hải. Quân Giải phóng bị thương vong gần 60.000 quân. Tới ngày 27/5 Quốc quân chủ động rút toàn bộ về Chu Sơn, Đài Loan. Giải phóng quân tấn công Thượng Hải, sau cuộc tiến công duyên hải Đông Nam. Cùng ngày, quân Mỹ đồn trú tại Thanh Đảo rút quân toàn bộ.
Ngày 2/6 Quân Giải phóng chiếm Thanh Đảo. Ngày 3/6 Thái Nguyên bị vây hãm,Thanh Đảo mất giá trị quân sự, là thành trì bị cô lập tại Hoa Bắc,phòng thủ không dễ dành. Quốc quân tư động rút lui, toàn bộ quân dân vật tư rút về Đài Loan, Giải phóng quân chiếm được toàn bộ Hoa Bắc. Ngày 16/7 quân của Lâm Bưu chiếm Nghi Xương. Ngày 26/7 chiếm được Chu Châu. Ngày 29/7 chiếm được Thường Đức. Cuối tháng 7 năm 200.000 quân Giải phóng vào Cam Túc.
Ngày 1/8/1949,Chủ tịch Chính phủ Hồ Nam, Tư lệnh binh đoàn số 1 Quốc quân Trần Minh Nhân và Chủ nhiệm văn phòng Trường Sa Trình Tiềm đầu hàng Đảng Cộng sản. Ngày 4/8 Trình Tiềm và Trần Minh Nhân tuyên bố tham gia vào Đảng Cộng sản. Ngày 5/8, Chính phủ ra lệnh cho Hoàng Kiệt làm Chủ tịch Chính phủ Hồ Nam, rút quân khỏi Trường Sa tập trung quân tại Hành Dương và vùng phụ cận. Ngày 16/8 Đệ nhị quân dã chiến chiếm Cống Châu. Ngày 17/8 Giải phóng quân do Trần Nghị chỉ huy bao vây Phúc Châu. Chính phủ Trung Hoa dân quốc ra lệnh cho Thang Ân Bá làm chủ trì quân chính Phúc Kiến, Thang ra lệnh cho quân chủ lực tập trung tại Hạ Môn. Ngày 24/8 Tưởng Giới Thạch bay tới Trùng Khánh, chủ trì Hội nghị nhân viên quân chính Tây Nam.
Ngày 2/9/1949 Giải phóng quân chiếm Tây Ninh. Tháng 9, Giải phóng quân mở chiến dịch Hành Bảo (diễn ra tại Hành Dương và Bảo Khánh), chiến dịch Quảng Tây tiêu diệt được quân chủ lực của Bạch Sùng Hy. Ngày 20/9 Giải phóng quân chia làm 3 tấn công Hạ Môn,thương vong vô số.Ngày 21/9 Chủ tịch Chính phủ Tuy Viễn Đổng Kì Võ ra thông điệp đầu hàng Đảng Cộng sản.Ngày 25-26/9 Tổng tư lệnh Cảnh bị Tân Cương Đào Trĩ Nhạc và Chủ tịch Chính phủ Tân Cương Bào Nhĩ Hán tiếp nhận đề xuất 8 điều kiện hòa bình của Đảng Cộng sản,tướng lĩnh và binh sĩ hơn 70.000 tại Địch Hoa đồng ý về với Đảng Cộng sản, Tân Cương thuộc về Đảng Cộng sản mà không tốn 1 viên đạn. Ngày 28/9 Đệ nhất quân dã chiến chiếm Ngân Xuyên. Đệ nhất quân dã chiến chiếm được 4 tỉnh Thiểm Tây, Cam Túc, Liêu Ninh, Thanh Hải.
Ngày 5/10/1949, quân Giải phóng chiếm Thiều Quan. Ngày 8/10 chiếm Hành Dương. Ngày 12/10 Chính phủ Trung Hoa dân quốc tuyên bố rời Chính phủ về Trùng Khánh, Chính phủ Quảng Đông chuyển tới đảo Hải Nam. Ngày 13/10 rút khỏi Quảng Châu, đến tháng 10 quân Giải phóng chiếm Quảng Đông. Ngày 17/10 Quốc quân rút khỏi Hạ Môn, tập trung quân cố thủ Kim Môn. Trần Nghị đưa hải quân chiếm Hạ Môn.
Ngày 23/10, Giải phóng quân phát lệnh tác chiến tiến quân Tứ Xuyên, Quý Châu. Ngày 25/10 Binh đoàn số 10 Giải phóng quân chuẩn bị tấn công Kim Môn, quân số lên tới 20.000 quân, khi đó Lý Lương Vinh chỉ huy binh đoàn 22 dã chiến phòng thủ gồm 20.000 quân.
Ngày 1/11/1949, Giải phóng quân triển khai chiến dịch Tây Nam, từ Hồ Bắc Hồ Nam tiến quân về phía Tây Nam. Cùng ngày Lý Tông Nhân thấy tình hình xấu đi, bay từ Trùng Khánh về Côn Minh. Ngày 3/11 Đệ tam quân dã chiến đổ bộ lên Quần đảo Chu Sơn, Chiết Giang nhưng chiến dịch đổ bộ lên đảo thất bại, Quốc quân giành thắng lợi trụ vững trên đảo. Ngày 14/11 Tưởng Giới Thạch từ Đài Loan bay tới Trùng Khánh, trở lại Chính phủ. Cùng ngày,quân Giải phóng chiếm Quế Lâm. Ngày 15/11 chiếm Quý Dương. Ngày 20/11 Lý Tông Nhân dời khỏi Hồng Kông. Ngày 30/11 Giải phóng quân tấn công Trùng Khánh. Cùng ngày, Giải phóng quân chiếm Nam Ninh. Chính phủ Trung Hoa dân quốc rời về Thành Đô. Bạch Sùng Hy dời trụ sở về Hải Khẩu. Hoàng Kiệt dẫn đầu quân rút vào Việt Nam.
Ngày 7/12 Chính phủ Trung Hoa dân quốc quyết định chuyển về Đài Bắc, Đài Loan, thiết lập căn cứ tại Tây Xương, đặt Bộ Tư lệnh tại Thành Đô. Ngày 10/12 Chủ tịch Chính phủ Tứ Xuyên Lưu Văn Huy, Đặng Tích Hầu, Chủ tịch Chính phủ Vân Nam Lư Hán công khai đầu hàng Đảng Cộng sản tại Bành Huyện, Côn Minh. Giải phóng quân tiến vào Vân Nam, Tứ Xuyên một cách hòa bình. Ngày 16/12, Giải phóng quân chiếm lĩnh Lạc Sơn phía nam Tứ Xuyên. Ngày 18/12 chiếm lĩnh Kiếm Các. Lưu Văn Huy chiếm lĩnh Nhã An chặn đường rút của Quốc quân,Thành Đô bị bao vây lo lắng, ngày 26/12 Quốc quân rút quân. Hồ Tông Nam chuyển trụ sở về Tây Xương tiếp tục chiến đấu. Ngày 27/12 Quân Giải phóng chiếm được Thành Đô, chiến dịch Tây Nam kết thúc, Giải phóng quân tiêu diệt được hơn 900.000 Quốc quân, Chính phủ Trung Hoa dân quốc tại đại lục và tập đoàn quân chủ lực chính thức bị tiêu diệt. Ngày 28/12, sau chiến dịch Tân Độ Khẩu, Sư đoàn 181 quân Giải phóng từ Phù Giang chiếm Tam Đài, ngay lập tức chiếm Miên Dương.
Ngày 27/3/1950, Giải phóng quân tiến vào Tây Xương, sau 4 tháng chiến dịch Tây Xương kết thúc. Ngày 5/3 Đệ tứ quân dã chiến bắt đầu chiến dịch Hải Nam, bằng thuyền gỗ quân Giải phóng vượt eo Quỳnh Châu đổ bộ lên Hải Nam, tới 1/5 chiếm được đảo Hải Nam. Sau khi đổ bộ lên đảo các chiến dịch quy mô lớn gần như kết thúc. Trong gần 4 năm Quân Giải phóng đã tiêu diệt được hơn 8 triêu quân Quốc quân, giành thắng lợi hoàn toàn.
Hồng quân Trung Hoa chiếm được Bắc Kinh, kinh đô biểu tượng của phong kiến Trung Hoa, và tổ chức duyệt binh. Một nhà quan sát người Mỹ tại đó nhận ra phần lớn các thiết bị quân sự hạng nặng trong cuộc duyệt binh như xe tăng, xe jeep... là các vũ khí cũ do Mỹ sản xuất trong Đệ nhị thế chiến. Đây là những vũ khí cũ mà trước đó người Mỹ viện trợ cho quân đội Tưởng Giới Thạch trong Đệ nhị thế chiến và chiến tranh Trung - Nhật để chống lại phát xít Nhật, và khi rút chạy Quốc quân đã vứt bỏ lại và các vũ khí này trở thành chiến lợi phẩm của Hồng quân Trung Quốc.
Từ 6/10-24/10/1950, Quân Giải phóng phát động chiến dịch Qamdo. Giải phóng quân Hạ Long, Bành Đức Hoài, Trần Canh chia quân từ Tây Khang, Thanh Hải, Vân Nam tiến vào Tây Tạng. Ngày 19/10 chiếm được trung tâm chính trị kinh tế Qamdo phía Đông Tây Tạng, tiêu diệt được hơn chục nghìn quân Tây Tạng. Giải phóng quân mở rộng đường tiến vào Tây Tạng.
Tháng 2/1951, Tây Tạng cử Ngapoi Ngawang Jigme làm đoàn đại biểu tới Bắc Kinh cùng Lý Duy Hán đại diện Chính phủ Nhân dân Trung ương đàm phán. Ngày 23/5/1951 Đoàn đại biểu tại Bắc Kinh đã ký "Hiệp ước thông báo biện pháp giải phóng hòa bình Tây Tạng giữa Chính phủ Nhân dân Trung ương và Chính phủ địa phương Tây Tạng". Ngày 1/12 Giải phóng quân do Trương Quốc Hoa, Phạm Minh tham gia lực lượng tại Lhasa, tới tháng 2 chiếm Gyangzê và Xigazê. Đảng Cộng sản tuyên bố giải phóng hòa bình Tây Tạng. Cho tới nay, Đảng Cộng sản Trung Quốc chiếm được toàn bộ Trung Quốc đại lục, trừ Đài Loan.

Thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Quân Giải phóng Nhân dân tiếp tục tiến công trên toàn Quốc, đồng thời Hội nghị Chính trị Hiệp thương được diễn ra từ ngày 21-30/9/1949 tại Bắc Bình, tham gia Hội nghị gồm Đảng Cộng sản, Đảng Dân Minh và các đảng phái chính trị dân chủ. Hội nghị thông qua Hiến pháp tạm thời, đồng thời chuẩn bị công tác thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa,Bắc Bình được đổi tên thành Bắc Kinh và được chọn làm thủ đô. Hội nghị thống nhất Quốc hiệu,không sử dụng tên Trung Hoa Dân Quốc làm tên mới,sử dụng Quốc hiệu mới là Trung Hoa Nhân dân Cộng hòa là tên của Nhà nước mới. Xác định ngày 1/10/1949 làm ngày cử hành nghi thức thành lập nước.
2 giờ chiều ngày 1/10/1949, cử hành hội nghị thứ nhất Ủy ban Chính phủ Nhân dân Trung ương Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa,theo "Cương lĩnh Cộng đồng Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc", Mao Trạch Đông trở thành Chủ tịch Chính phủ Nhân dân Trung ương, Phó Chủ tịch bao gồm Chu Đức, Lưu Thiếu Kỳ, Tống Khánh Linh, Cao Cương, Lý Tế Thâm, Trương Lan; Chu Ân Lai trở thành Tổng lý Chính vụ viện Chính phủ Nhân dân Trung ương kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Chu Đức đảm nhiệm chức vụ Tổng Tư lệnh quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. 3 giờ chiều, nghi lễ thành lập chính thức bắt đầu, Mao Trạch Đông đứng trên lầu của Thiên An Môn tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Chính phủ Nhân dân Trung ương.
Ngày 9/10 Hội nghị thứ nhất Ủy ban Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc khóa nhất khai mạc. Mã Tự Luân và Lâm Bá Cừ đề nghị lấy ngày 1/10 là ngày Quốc khánh, Mao Trạch Đông tán thành.
Ngày 2/12 Chính phủ Nhân dân Trung ương quyết định "Thông báo quyết định Quốc khánh Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa", quyết định lấy ngày 1/10 hàng năm là ngày Quốc khánh.

Cải cách ruộng đất

Trong giai đoạn này Chính phủ Trung Hoa dân quốc tức Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc dựa vào Hiến pháp để lấy lòng người dân, đối đầu với Đảng Cộng sản. Tháng 4/1947 Chính phủ lâm thời chuẩn bị sửa đổi Hiến pháp thông qua Nghị quyết của Hội nghị Chính trị Hiệp thương để sửa đổi, kết thúc chế độ độc Đảng, tiến hành cho phép các Đảng phái tham gia Chính phủ. Từ 21-23/11/1947 Quốc Dân Đảng tổ chức bầu cử lần đầu tiên Đại hội Quốc dân lần thứ 1, 3045 đại biểu trúng cử. Tháng 3/1948 Hội nghị thứ nhất Đại hội Quốc dân lần thứ 1 (Quốc hội khóa 1) được tiến hành để bầu Tổng thống và Phó Tổng thống. Tháng 5, Chính phủ Trung Hoa dân quốc chính thức hoạt động.
Tháng 10/1945 Chính phủ Trung Hoa dân quốc công bố biện pháp giảm tô. Năm 1946 công bố "Luật Đất đai" Chính phủ mua đất từ các chủ sở hữu cung cấp cho người nghèo, đạt được đất cho dân cày. Năm 1948 Lập pháp Viện thông qua "Chương trình cải cách ruộng đất" quán triệt mục tiêu đất cho dân cày. Đến năm 1949 Chính phủ hoàn thành chương trình cải cách ruộng đất, dự kiến tới năm 1952 hoàn thành cơ bản mục tiêu đất cho dân cày. Đối với vùng chiếm đóng của Đảng Cộng sản để cải cách ruộng đất, tháng 10 năm 1946 Hành chính viện công bố "Biện pháp xử lý ruộng đất tại khu vực bình định", Đảng Cộng sản phải trả lại ruộng đất cho Chính phủ, Quốc quân chiếm sau, ruộng đất địa chủ không được quy hoàn toàn về nông dân. Do Đảng Cộng sản tiến hành chống lại chính sách, địa chủ và dân quân tham gia Quốc dân sau khi về quê, thực tế các địa chủ dùng mọi thủ đoạn để trách tổn thất.
Đảng Cộng sản trong thời kỳ kháng chiến ra chính sách giảm tô, giảm tức, ban bố "Luật Đất đai Trung Quốc". Chính sách cơ bản chia ruộng đất phù hợp với bần nông, trung nông, phù nông và địa chủ. Địa chủ và phù nông bị thu, địa chủ bị phê bình đấu tố do đã bóc lột làm cho bần nông và điền nông nghèo đói. Năm 1947, cải cách ruộng đất vào thời kỳ cao trào, thu đất đai của trung nông lại tiếp tục phân chia. Do đó nông thôn xuất hiện tình trạng khủng bố, báo cáo được gửi từ Tấn Tuy "Đa phần quần chúng hoảng loạn, sản xuất ngưng trệ, cộng với thảm họa tọa tình trạng nghiêm trọng. Phú nông, địa chủ chạy trốn, ngay đối với bần nông cũng bỏ chạy". Đến những bần nông cũng bị tịch thu ruộng đất. "Người dân dùng muối nước để chết, và dùng lửa để thiêu". Lòng người hoảng loạn.
Sau báo cáo, ngày 25/12/1947 Mao Trạch Đông tại Thiểm Bắc đã ra chỉ thị triển khai để báo cáo với Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản, đề xuất phương châm cải cách ruộng đất "Bần nông liên hợp với trung nông tiêu diệt địa chủ giai cấp và quy tắc phú nông để đánh đổ chế độ phong kiến và bán phong kiến", nhấn mạnh "Kiên quyết duy trì đoàn kết trung nông, không gây tổn hại lợi ích trung nông", "cho dù phát sinh 1 hộ trung nông thành địa chủ, cũng phải xem xét sửa đổi toàn bộ". Sau đó Trung ương Đảng Cộng sản và Mao Trạch Đông đầu năm 1948 liên tục ban hành chỉ thị, yêu cầu duy trì các chính sách không gây bất lợi với trung nông, cho trung nông sở hữu cao hơn chút ít. Phân ra thứ bậc tân phú nông và cựu phú nông, xem xét của cải của tân phú nông đãi ngộ cho trung nông. Yêu cầu được khoán của các địa phương trong cải cách ruộng đất cho địa chủ và phú nông là 10% dân cư. Sau sửa chữa năm 1948, cải cách ruộng đất trở lại bình thường và có trật tự.

Cải cách Tài chính

Cuộc chiến nổ ra, thâm hụt ngân sách Chính phủ Trung Hoa dân quốc ra tăng, buộc phải in thêm tiền dẫn tới tình trạng lạm phát tăng cao. Lượng vàng bị giảm sút đáng kể. Tháng 8/1948 Chính phủ phát hành "Kim viên khoán" trên danh nghĩa quy đổi ra vàng không giới hạn. Kim Viên Khoán được tung ra nhằm mục đích thu hút lượng vàng của người dân, thu đổi ngoại tệ. Do không có sự giới hạn cho sự quy đổi dẫn tới siêu lạm pháp.Nền kinh tế Quốc dân rơi vào tình trạng hỗn loạn. Tới tháng 7/1949 1 tỷ kim viên khoán cũng không đổi lấy được 1 USD, trong khi đó tháng 10/1948 1 tỷ kim viên bản tương đương 15 triệu lượng vàng. Tuy nhiên do tính toàn của Tưởng Giới Thạch về nguy cơ đại lục sẽ rơi vào tay của Đảng Cộng sản nên đã chuyển toàn bộ số vàng quy đổi được ra Đài Loan.Tưởng Giới Thạch đã vận chuyển hơn 40 triệu lượng vàng, trong đó có 14 triệu lượng về lại đại lục, trong đó khoảng 5 triệu lượng vàng được sử dụng cho quân đội, khoảng 6 triệu được chi tiêu cho chính phủ Trung Hoa dân quốc Đảng. Số vàng được cất giữ tại Đài Loan vào khoảng 35 triệu lượng, tương đương với 80 triệu quân dân mỗi người được chia 50 USD. Một phần số vàng này được dùng để hỗ trợ việc phát hành Tân Đài Tệ
Quân Giải phóng ngày càng chiếm ưu thế trên chiến trường, để phát triển kinh tế cần có một đồng tiền thống nhất chung. Tháng 4/1947 Trung ương Đảng Cộng sản thành lập "ban kinh tế Hoa Bắc" do Đổng Tất Võ làm chủ nhiệm, với nhiệm vụ tái thống nhất kinh tế tại vùng giải phóng và ra đồng tiền chung. Tháng 10/1947 thành lập Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc lâm thời. Ngày 1/12/1948 Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc được chính thức thành lập tại Thạch Gia Trang, Hà Bắc, đồng thời phát hành tờ Nhân dân tệ.

Tình báo và tuyên truyền

Ngoài ra, Đảng Cộng sản có đội ngũ tình báo trong Chính phủ Trung Hoa dân quốc như Lưu Phỉ, Hùng Hướng Huy, Quách Nhữ Côn cung cấp nhiều thông tin quan trọng cho sách lược của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ngoài ra con gái của Phó Tác Nghĩa là Phó Đông Cúc là nữ tình báo trong hàng ngũ của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Quân Giải phóng Nhân dân

Quân Giải phòng Nhân dân: Tử trận 260000 người, mất tích và đầu hàng 190000 người, 850000 người bị thương. Tổng số thương vong 1300000 người (bao gồm dân quân tiến tuyến)

Di tản

Trước và sau cuộc Nội chiến, nhiều người Trung Quốc đã di tản khỏi Trung Quốc đại lục để tránh chiến tranh. Các điểm đến thường là Hong Kong thuộc Anh, Đài Loan, Hoa Kỳ. Trong số ấy có Hồ Thích, Kim Dung và Đường Đức Cương.

Quan hệ quốc tế

Sau cuộc Nội chiến, Hoa Kỳ điều chỉnh chính sách với Trung Quốc. Tổng thống Truman phát biểu ngày 5/1/1950 sẽ không bảo vệ Đài Loan, chỉ hỗ trợ kinh tế cho Đài Loan. Sau khi chiến tranh Triều Tiên nổ ra, Hạm đội 7 Hoa Kỳ tiến vào eo biển Đài Loan, và sau đó thiết lập bảo vệ Đài Loan khỏi Đảng Cộng sản. Trung Quốc Đại lục tham gia phe Liên Xô, tiền hành cuộc đối đầu Đông-Tây.

Phân vùng 2 bên

Sau khi kết thúc Nội chiến, Trung Quốc lục địa tạm thời ổn định, nhưng tại Tây Nam và một số hòn đảo tại Đông Nam vẫn có các cuộc xung đột lẻ tẻ.
Sau khi giải phóng Thành Đô, quân Giải phóng Trung Quốc không thể tấn công quy mô lớn các trận chiến du kích của tàn dư còn lại của Quốc quân. Sư đoàn 93 Quốc quân rút về phía biên giới Thái Miến khu vực đang khủng hoảng. Năm 1954 Miến Điện yêu cầu Đài Loan rút quân ra Liên Hợp Quốc. Số quân đóng tại Miến Điện được đưa về Đài Loan, số quân còn lại vẫn đóng tại Bắc Thái. Do Thái Lan khi ấy chống Cộng sản nên đã cấp Quốc tịch Thái Lan cho số quân ấy.

Phúc Kiến

Phúc Kiến khu vực giáp với eo biển Đài Loan. Là khu vực đối đầu trực tiếp của cả hai bên. Những năm 1950-1970 tập trung quân sự, kinh tế giảm sút. Sau những năm 1980, mối quan hệ 2 bên thay đổi, với sự mở cửa của kinh tế Trung Quốc, Phúc Kiến bắt đầu phát triển.