Bạo động tại Ürümqi, tháng 7 năm 2009

Nguyên nhân

Tân Cương, một vùng đất rộng lớn ở Trung Á, là lãnh thổ tự trị trong Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Thành phần sắc tộc tại đây rất đa dạng, gồm nhiều nhóm thiểu số - 45% dân cư là người Uyghur, 40% người Hán, - là sắc dân đa số tại Trung Quốc. Thủ phủ Ürümqi là một thành phố công nghiệp hóa với 2.3 triệu người, với khoảng 75% dân cư là người Hán, 15% người Uyghur, 10% thuộc về các sắc tộc khác. Mâu thuẫn sắc tộc giữa người Uyghur và người Hán đã tồn tại từ nhiều thập kỷ, thỉnh thoảng bùng lên thành bạo lực sắc tộc. Một số người Uyghur tại đây tỏ ra bất mãn với sự bất bình đẳng trong mức sống và sự phân biệt đối xử giữa người Hán và người thuộc các sắc dân thiểu số.
Bạo động bùng nổ từ vụ hai người Uyghur bị những đồng nghiệp người Hán tại Thiều Quan, Quảng Đông giết hại vào ngày 25 tháng 6 năm 2009. Án mạng xảy ra chỉ vì một tin đồn do những công nhân bất bình thêu dệt, rằng vài người Uyghur đã hiếp dâm 2 phụ nữ người Hán tại một nhà máy. Vụ bạo động tại Ürümqi bắt đầu sau một cuộc biểu tình ở đường Đại Ba Trát để phản đối cách giải quyết của chính quyền và yêu cầu một cuộc điều tra toàn diện về vụ án. Theo những lãnh đạo sống lưu vong, số người chết trong vụ án tại Quảng Đông cao hơn nhiều so với báo cáo. Mặc dù người chịu trách nhiệm về việc tung tin đồn đã bị bắt, người Uyghur buộc tội nhà chức trách thất bại trong việc bảo vệ những công nhân Uyghur và bắt giữ những người Hán nào có liên quan.
Các viên chức chính quyền trung ương, mặt khác nói rằng vụ bạo động là "tội ác bạo lực có tổ chức" được "xúi giục, chỉ đạo từ nước ngoài và tiến hành bởi những kẻ ngoài vòng pháp luật". Điều này ám chỉ Phong trào Độc lập Đông Turkestan và các lực lượng bên ngoài ủng hộ độc lập cho người Uyghur được lãnh đạo bởi bà Rebiya Kadeer, một người bất đồng chính kiến. Bà Kadeer phủ nhận những cáo buộc của chính quyền Trung Quốc rằng bà gần đây khuyến khích những người Uyghur "dũng cảm hơn" và "làm một điều gì đó lớn lao".

Những cuộc biểu tình ban đầu và sự leo thang

The New York Times trích dẫn lời một nhân chứng rằng vụ bạo động bắt đầu sau 6 giờ chiều ngày 5 tháng 7. Những người biểu tình đổ ra đường, đốt cháy, đập phá xe cộ và tấn công lực lượng an ninh. Ít nhất có 1000 người Uyghur đã tham gia khi vụ bạo động vừa mới bắt đầu, và con số này có thể sẽ tăng lên 3000 người.
Đại hội Đại biểu Uyghur Thế giới lưu vong nói cuộc biểu tình bắt đầu như một cuộc hội họp hòa bình nhằm phản đối sự phân biệt đối xử và "yêu cầu một lời giải thích" cho vụ án ở Thiều Quan nhưng sau đó cuộc biểu tình chuyển sang bạo lực vì "sự tàn bạo" của cảnh sát hoặc cảnh sát đã nổ súng "bừa bãi" vào đám đông. Theo một nhân chứng người Hán, đụng độ xảy ra giữa cảnh sát và khoảng 3000 người Duy Ngô Nhĩ - một vài người mang theo gậy gộc và dao. Cảnh sát đã sử dụng đạn hơi cay, vòi rồng và bắn chỉ thiên để dẹp yên bạo động. Đến tối Chủ nhật, 1.434 nghi phạm có liên quan đến bạo động đã bị bắt.
Báo cáo của Tân Hoa Xã cho thấy 156 người chết (129 đàn ông và 27 phụ nữ) và 1.080 người bị thương nhưng số người chết được dự báo sẽ tiếp tục tăng. Thế Duy Đại hội khẳng định số người chết cao hơn, khoảng 600 người. Theo thông tin từ phái chính quyền Hán, trong số 291 người bị thương được đưa vào Bệnh viện Tân Cương, 233 là người Hán, còn lại là người Uyghur, tuy nhiên các nhóm Uyghur thì nói con số người chết lớn hơn như vậy, và 90% nạn nhân là người Duy Ngô Nhĩ. Trong vụ bạo loạn, 260 xe cộ bị phá hủy, bao gồm 190 xe buýt. Đồng thời xảy ra 220 vụ hỏa hoạn và 2 tòa nhà bị thiêu hủy hoàn toàn.
Trưa ngày 7 tháng 7 bạo lực tiếp tục xảy ra tại một loạt các địa điểm công cộng như nhà ga, bến xe tại Tân Cương. Nhiều cuộc biểu tình có vũ trang do người Hán tổ chức để trả thù những người Uyghur. Theo The Times, các vụ ẩu đả diễn ra thường xuyên giữa người Uyghur và người Hán sau bạo động. Cảnh sát đã sử dụng đạn hơi cay và rào chắn trong nỗ lực giải tán đám đông, đồng thời thuyết phục các công dân người Hán (qua loa phóng thanh) "bình tĩnh" và "để cảnh sát thi hành nhiệm vụ của họ". Ước tính số người Hán tham gia biểu tình thay đổi từ 300 người cho đến 10.000 người.
Trong ngày 8 tháng 7, hàng nghìn binh lính đã được triển khai đến Tân Cương. Quân đội và cảnh sát tuần tra thường xuyên trên các phố chính ở Ürümqi. Hiện tại Ürümqi đã được kiểm soát. Trong khi đó, chủ tịch Hồ Cẩm Đào phải bỏ ngang hội nghị G8 tại Ý để trở về giải quyết.

Vụ đâm kim chích và biểu tình

Nhiều nhóm người xuất hiện khắp nơi trong thành phố Urumqi dùng kim chích đâm người gốc Hán bắt đầu ngày 17/8, 21 người đã bị bắt. 476 người xin chữa trị vì bị đâm, tuy rằng chỉ có 89 người có dấu hiệu rõ ràng là bị kim chích. Tuy nguyên do của các cuộc tấn công này không được cho biết, đại đa số các nạn nhân, 433 người, là thành phần Hán tộc, với những người còn lại thuộc tám chủng tộc khác. Ðiều này có vẻ xác nhận rằng cuộc tấn công xảy ra vì lý do chủng tộc và cũng cho thấy sự bất ổn trong thành phố. Người dân lo sợ về các vụ đâm bằng kim chích này một phần có thể vì Tân Cương là nơi có mức nhiễm virus bệnh si-đa cao nhất ở Trung Quốc, chừng 25.000 trường hợp được báo cáo năm 2008. Tình trạng này xảy ra vì người nghiện dùng chung kim chích ma túy. Ngày 3/9, theo những người sống gần trung tâm thành phố, hàng trăm, hay có thể là hàng ngàn người Hán biểu tình tuần hành trong thành phố, mang theo quốc kỳ Trung Quốc, đòi hỏi giới chức đảng bộ địa phương phải từ chức và hô lớn khẩu hiệu đòi "trừng phạt nặng nề bọn du đãng" - ám chỉ thành phần bạo động ngày 5/7.
Cuộc biểu tình cho thấy sự bất an của quần chúng dù rằng vẫn còn sự hiện diện đông đảo của công an. Ðây cũng là một thử thách cho thành phần lãnh đạo ở Bắc Kinh và nỗ lực tuyên truyền cho rằng Urumqi và các nơi khác ở Trung Quốc đang sống hòa hợp trước ngày kỷ niệm 60 năm đảng Cộng sản lên nắm quyền ở Trung Quốc, ngày 1 tháng 10 tới đây. Các vụ biểu tình của dân chúng, vì đủ mọi lý do, với hàng chục ngàn vụ xảy ra mỗi năm và ngày một lớn hơn cũng như nhiều bạo động hơn, đang làm giới lãnh đạo lo lắng. Tình trạng giới chức chính quyền tham nhũng, khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn và điều hành kém đang làm mất đi thế chính thống của nhà nước Trung Quốc.

Nhận định

Theo tiến sĩ Nguyễn Văn Huy viết cho BBC, sự phân biệt sắc tộc tại Tân Cương đã bắt nguồn từ lâu đời, khi người Hán đến Tân Cương ngày càng đông và được nâng đỡ để nắm gần hết lợi quyền tại đây, gây nên sự chênh lêch lớn về giàu nghèo giữa 2 sắc tộc, và vì người Uyghur không muốn trở thành thiểu số và tiếp tục bị phân biệt đối xử trên chính quê hương của họ. Do đó, các tổ chức khủng bố như Al-Qaeda, Taliban và các nhóm phiến quân Hồi giáo quá khích đã nhân cơ hội kích động một số người Uyghur cực đoan để gây bạo động trong khi Trung Quốc lại cho đó là do người Uyghur muốn ly khai và càng tăng cường siết chặt kiểm soát. Thêm vào đó, một vài nhận định khác lại cho rằng nó rất giống với vụ bạo động Tây Tạng một năm trước về số lượng, tuy thời gian không kéo dài so với cách đây một năm, nhưng cũng đủ để khẳng định về sự bất ổn liên tục ở cả Tây Tạng và Tân Cương, hai tỉnh rộng lớn ở miền Tây Trung Quốc.

Trong nước

Ngày 25 tháng 8 năm 2009, Chủ tịch nhà nước Trung Quốc Hồ Cẩm Đào lần đầu tiên đến viếng thăm Tân Cương sau vụ bạo động chủng tộc đẫm máu vào tháng 7/2009, ra lệnh cho các giới chức chính quyền địa phương và lực lượng an ninh phải chú trọng vào việc duy trì an ninh trật tự và ổn định xã hội trong vùng và cảnh cáo rằng thành phần đòi ly khai "thế nào cũng thất bại." Ðài truyền hình trung ương nhà nước Trung Quốc chiếu hình ảnh Hồ Cẩm Ðào gặp gỡ đại diện các sắc tộc và dân chúng địa phương, viếng thăm nhà máy và nói chuyện với binh sĩ. Hồ Cẩm Ðào ra lệnh cho giới hữu trách phải "coi việc giữ gìn ổn định xã hội là ưu tiên hàng đầu và duy trì sức mạnh để bảo đảm thắng lợi trong cuộc đấu tranh duy trì ổn định ở Tân Cương," Hồ Cẩm Ðào nói với các binh sĩ và công an từng tham gia trấn áp bạo loạn

Hậu quả lâu dài

Ngày 12 tháng 10, một tòa án ở vùng Tân Cương tuyên án tử hình sáu người đàn ông về tội sát nhân và các tội khác gây ra trong thời gian có cuộc nổi dậy. Bị cáo thứ bảy lãnh án tù chung thân. Ðây là những bản án đầu tiên cho hàng chục các nghi can bị bắt sau vụ nổi dậy. Các bản án này có vẻ nhằm xoa dịu sự phẫn nộ của người Hán, biểu tình ở Urumqi để đòi hỏi phải nhanh chóng có biện pháp trừng phạt người Uighur. Tuy nhiên, một nhà tranh đấu Uighur lưu vong nói điều này sẽ chỉ làm tình trạng căng thẳng chủng tộc trầm trọng hơn. Có 21 người, đa số là người thiểu số Uighur, bị truy tố về nhiều tội, kể cả giết người và phóng hỏa.
Tân Cương được lực lượng công an canh phòng cẩn mật từ khi có cuộc nổi dậy và đài truyền hình nhà nước Trung Quốc chiếu cảnh công an võ trang với dụng cụ chống biểu tình bao quanh nơi xử án. Có bảy người bị kết tội sát nhân, một số người trong nhóm này cũng bị tội đốt nhà và cướp bóc. Công tố viên đưa ra các nhân chứng, báo cáo giảo nghiệm tử thi, các hình ảnh video thu thập và các bằng chứng khác trong phiên xử có sự tham dự của khoảng 400 người.
Nhưng hậu quả của nó vẫn tiếp diễn. Vụ bạo động đã tạo điều kiện để nhóm phiến quân Al-Qaeda kêu gọi tấn công các quyền lợi của Trung Quốc ở nước ngoài. Vài ngày sau vụ bạo loạn, một đoàn xe người Hán ở Algeria đã bị tấn công bởi Al-Qaeda.

Hành quyết 9 người

Ngày 9 tháng 11, Trung Quốc hành quyết chín người đàn ông, trong đó có tám người Uighur, vì những tội phạm mà họ bị cáo buộc trong vụ bạo động. Họ là những người đầu tiên bị hành quyết trong vụ bạo động chủng tộc tệ hại nhất ở Trung Quốc từ nhiều thập niên nay. Dịch vụ tin Trung Quốc của nhà nước báo cáo rằng chín người trên bị hành quyết sau một cuộc duyệt xét cuối cùng của Tòa án Nhân dân Tối cao, nhưng không nói ngày giờ cụ thể hoặc các chi tiết khác. Các báo cáo trước đó xác nhận những tử tội gồm tám người Uighur và một người Hán.
Thời điểm diễn ra những vụ hành quyết không phải là quá nhanh đối với Trung Quốc, nơi hành quyết nhiều người hơn bất cứ nước nào khác. Những trường hợp nhạy cảm về chính trị thường được quyết định trong vòng vài tuần, đặc biệt khi liên hệ tới những vụ xáo trộn lớn và đe dọa tới ổn định xã hội. Hầu hết những vụ hành quyết được thực hiện bằng cách xử bắn, mặc dù vài tỉnh đã khởi sự dùng phương pháp chích thuốc độc. Trung Quốc đổ lỗi vụ bạo động cho những nhóm tranh đấu cho người Uighur ở Tân Cương bằng cách xúi giục và tổ chức bạo động, nhưng không đưa ra bằng chứng nào.

Liên hệ

Theo những nhà chính trị học trên thế giới, vụ bạo động ở Tân Cương có nhiều nét rất giống với vụ bạo động Tây Tạng cách đây một năm trước, khi mâu thuẫn dẫn đến bùng phát bạo lực bắt nguồn từ chính sách của Trung Quốc với 2 vùng này mà bị cho là chính sách "Hán hóa" 2 vùng này, khiến mâu thuẫn sắc tộc này sinh và bùng phát thành xung đột và bạo lực. Chính vì lý do này mà nhiều vụ bạo lực đã bùng phát liên tiếp ở cả hai vùng, song nó vẫn gây nhiều tranh cãi. Thêm nữa, việc Trung Quốc cấm cửa giới báo chí vào khu vực này cũng gây ra khó khăn cho việc xác định nguyên nhân vì sao bạo lực bùng phát dữ dội ở 2 vùng này. Điều đấy khiến cho Tây Tạng và Tân Cương đã cùng lúc trở thành những miền đất đáng sợ nhất Trung Quốc và thế giới gần đây.