Giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

Những quy định trong hiến pháp

Điều 15, Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 1946: "Nền sơ học cưỡng bách và không học phí. ở các trường sơ học địa phương, quốc dân thiểu số có quyền học bằng tiếng của mình. Học trò nghèo được Chính phủ giúp. Trường tư được mở tự do và phải dạy theo chương trình Nhà nước."
Điều 33, Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 1959: "Công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà có quyền học tập. Nhà nước thực hiện từng bước chế độ giáo dục cưỡng bách, phát triển dần các trường học và cơ quan văn hoá, phát triển các hình thức giáo dục bổ túc văn hoá, kỹ thuật, nghiệp vụ, tại các cơ quan, xí nghiệp và các tổ chức khác ở thành thị và nông thôn, để bảo đảm cho công dân được hưởng quyền đó."

Trường người Hoa

Ngoài hệ thống trường sở chung, chính phủ tiếp tục cho phép trường của người Hoa hoạt động riêng. Những trường này cho chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tài trợ kể từ năm 1950 trở đi, dành riêng cho cộng đồng người Hoa ở Miền Bắc. Trường tiếng Hoa hoạt động cho tới giữa thập niên 1960 khi cuộc Cách mạng Văn hóa gây nhiều biến động ở Trung Hoa khiến Hà Nội buộc phải xúc tiến hòa nhập số trường này vào hệ thống giáo dục chung.

Trường học tại Hoa Nam

Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng duy trì một số trường sở tại Hoa Nam lập từ thập niên 1920. Trường Đại học Nam Ninh ở Quảng Tây có riêng phân khoa Sư phạm và Khoa học cùng một số lớp trung học do Bắc Việt tổ chức nhưng do Trung Hoa tài trợ theo yêu cầu của Hồ Chí Minh. Theo ký kết năm 1951 thì có 2000 học sinh được gửi sang. Sau con số này sau tăng thành 4.000.
Năm 1953 thì lập trường thiếu nhi Lư Sơn. Cơ sở 9 năm này dành riêng cho các con em cán bộ cao cấp của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trước lập ở Quảng Tây, đến năm 1957 thì chuyển lên Quế Lâm. Trường có 1000 học sinh và 200 giáo viên. Năm 1958 trường giải tán. Học sinh hồi hương về Việt Nam.
Ngoài ra Bắc Việt cũng cho lập một trường quân sự bí mật tại Quảng Tây năm 1954 với 3000 học viên ở lứa tuổi 20-23.
Tuy một số trường giải thể, từ năm 1966 đến 1975 thì có những trường khác mở ra thuộc "Dự án 92" để đào tạo thanh thiếu niên theo chủ nghĩa cộng sản hầu gia nhập bộ đội. Tổng cộng có bảy trường với 2000 người.

Trường học phía nam vĩ tuyến 17

Theo tài liệu của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào thời điểm năm 1975 thì có 148.000 học sinh tiểu học vào 1500 học sinh trung học ghi danh ở các trường do lực lượng cộng sản kiểm soát trên lãnh thổ của Việt Nam Cộng hòa. Trung học đây là lớp sáu, đôi khi có lớp bảy là cao nhất. Nội dung giáo trình là học đường lối cách mạng. Hà Nội còn lập "Nhà xuất bản Giải phóng" để người dân tưởng là nhà in độc lập ở trong Nam nhưng nhà xuất bản này ở Miền Bắc do soạn giả Miền Bắc viết và sách thì in ở Bắc Kinh, Hoa lục. Tổng cộng có 122 đầu sách được in ra và chuyển vào Nam.

Trường dạy nghề

Học sinh đậu cấp II có thể ghi danh học nghề thay vì lên cấp III. Khoảng 20% học sinh xong cấp II được chuyển sang trường nghề. Loại trường huấn nghệ có chương trình 2 năm, 2,5 năm và 3 năm. Cả nước có 106 trường (1962) đào tạo hơn 55.000 học sinh trong số đó 75% thuộc thành phần giai cấp công nông.

Số sinh viên

Vào năm 1962 có 8.087 sinh viên đại học. Đến năm 1964 thì tăng lên khoảng 27.000 sinh viên cấp đại học, trong số đó khoảng 20.000 theo học ở Hà Nội.

Nhận xét về hệ thống giáo dục

Năm 1956 chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa yêu cầu chính phủ Pháp gửi một số giáo viên sang bổ túc việc giảng dạy ở Lycée Albert Sarraut, tức trường trung học Chu Văn An ở Hà Nội. Một số người tình nguyện sang Bắc Việt, trong đó có vợ chồng giáo sư Gérard Tongas. Tongas khi về Pháp có ghi lại rằng ngành giáo dục ở Miền Bắc hoàn toàn bị chính trị chi phối. Trong trường thường tổ chức những buổi mít tinh chính trị và tuyên truyền kéo dài đến 2 giờ đồng hồ; mở đầu mỗi buổi thường là đề tài trích trong báo Nhân dân theo đường lối của Đảng Cộng sản. Những buổi học này ăn vào thời gian đúng ra phải dùng học hành. Ngay cả những lớp căn bản dạy người mù chữ, giáo viên chủ yếu dạy học sinh lặp đi lặp lại và viết 20 khẩu hiệu như "Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm", "Đảng Lao động muôn năm"... không khác gì tuyên truyền.
Tuy nhiên theo các thế hệ học sinh miền Bắc trước kia, nền giáo dục của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà có những đặc điểm tiến bộ hơn hiện nay, nhất là về học phí, thời gian và chương trình học. Hệ thống giáo dục miễn phí vốn là đặc trưng trước đây của các nhà nước Dân chủ nhân dân và Xã hội chủ nghĩa, tiến bộ vượt bậc hơn so với phương Tây. Khác với nền giáo dục cải cách và thương mại hoá của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam sau này, học sinh Việt Nam Dân chủ Cộng hoà không có những chương trình học hè và học thêm quá tải, phù hợp với lứa tuổi tùy theo cấp học, không ảnh hưởng nhiều đến thời gian nghỉ ngơi của học sinh, sinh viên.