Chiến tranh giành độc lập lần thứ nhất của Scotland

Khủng hoảng kế vị ở Scotland

Đêm 18 tháng 3 năm 1286, nhà vua Scotland Alexander III qua đời một cách đột ngột sau tai nạn ngã ngựa ở ngọn núi Firth of Forth. Cả ba người con của nhà vua đều chết yểu, vì thế Scotland đứng trước tình trạng không có vua. Bấy giờ theo Đạo luật Kế vị, ngai vàng thuộc về Margaret Maid, con gái nhà vua Na Uy Eric II với Margaret của Scotland, chị gái vua Alexander III. Mẹ của Margaret Maid đã chết không lâu sau khi hạ sinh bà, vì thế Margaret Maid trở thành người thừa kế duy nhất trong hoàng tộc Canmore.
Tuy nhiên Nữ hoàng mới vẫn ở lại Na Uy, và đất nước Scotland được cai trị bởi Hội đồng nhiếp chính. Tin tức này nhanh chóng bay sang Anh quốc. Khi đó vua Edward I đang ở Gascony. Tháng 5 năm 1289, vua Anh đã buộc người Scotland chấp nhận thỏa thuận hôn nhân, theo đó nữ hoàng Scotland sẽ kết hôn với người con trai vừa chào đời của vua Anh là Edward xứ Caernarvon. Người Scot đã chấp thuận với Hiệp ước Birgham năm 1290 mặc dù các điều khoản của thỏa thuận vẫn thận trọng nhấn mạnh rằng Scotland vẫn là một quốc gia độc lập.
Tuy nhiên Nữ hoàng lại chết ở đảo Orkney vào ngày 26 tháng 11 năm 1290 khi đang trên đường đến Scotland, khi đó mới có 8 tuổi. Ngôi vua bỏ trống, hoàng tộc không còn ai kế thừa, một cuộc khủng hoảng kế vị đã nổ ra giữa các quý tộc trong nước.

Sự can thiệp của bạo quân

Các quý tộc Scotland cùng nhau mời vua Edward I can thiệp cho cuộc khủng hoảng kế vị. Tháng 5 năm 1291, nhà vua cùng các quý tộc Scotland gặp nhau ở Norham. Tại đây, vua Anh buộc người Scots phải trao Lâu đài Hoàng gia của vương quốc cho mình, và quân đội Anh đã sẵn sàng chiến đấu. Các quý tộc Scotland phải chấp thuận giao quyền kiểm soát đất nước cho nhà vua Anh. Ngày 13 tháng 6, Edward I được tôn làm Lãnh chúa Scotland.
Sau khi kết thúc cuộc Thập tự chinh lần thứ 9, Edward I dồn sự chú tâm vào vùng phía bắc của vương quốc của mình. Lúc bấy giờ có tới 14 người tranh nhau ngôi vua Scotland, trong đó nổi bật là Robert the Bruce (ông nội vua Robert I) và John Balliol. John Balliol có nhiều lãnh địa ở Anh và Pháp, và có xu hướng thân Anh. Ngày 17 tháng 11 năm 1292, Edward I ủng hộ John lên ngôi vua tại Berwich. Ngày 30 tháng 11 cùng năm, John đăng cơ tại Scone, tuy nhiên quyền kiểm soát vương quốc vẫn nằm trong tay người Anh.
Edward I cố gắng áp đặt quyền lực lên vương quốc Scotland, biến nơi đây thành chư hầu của mình. Ông yêu cầu John phải thể hiện lòng trung thành đối với mình, nộp thuế phục vụ cho các chiến dịch quân sự của người Anh, mang quân đi đánh không lương cho vua Anh trong cuộc chiến với Pháp. Năm 1293, Edward I tuyên chiến với nhà vua nước Pháp, Philip IV. Vua Anh gửi thư triệu tập vua Scotland và 18 lãnh chúa, yêu cầu phục vụ phong kiến (tức đánh thuê không lương cho người Anh). Đáp lại, phía Scotland thành lập một Nghị viện với 12 người vào tháng 7 năm 1295 theo đường lối cứng rắn. Họ quyết định hỗ trợ Pháp quốc và ký với người Pháp một bản Hiệp ước, thường gọi là Liên minh Auld.

Sự phẫn nộ của bạo quân

Dù khi đó đang phải đối mặt với chiến tranh với Pháp và bạo loạn ở Wales, nhưng Edward I vẫn quyết tâm xâm lăng Scotland. Để chuẩn bị cho chiến tranh, các lãnh chúa phong kiến Scotland cũng tập hợp quân đội tại Caddonlee, điểm tập hợp truyền thống của đội quân người Scotland ở gần Selkirk. Tuy nhiên quân đội của nhà Bruce cũng không tham gia chiến đấu vì họ không ủng hộ John; thay vào đó họ cam kết trung thành với vua Anh ở lâu đài Wark ở Tweed of Easter năm 1296. Quyền chỉ huy quân đội thuộc về John Comyn - Bá tước xứ Buchan thay cho nhà vua, cùng với đó là Bá tước của Menteith, Trathearn, Lenox, Rose, Attholl, Mar... Quân đội Scotland vượt qua Solway để vào nước Anh, trên đường đi họ thỏa sức cướp phá, chém giết, thậm chí cả chính đồng bào của mình. Sau thất bại trong nỗ lực tấn công lâu đài Carlisle, vào đầu tháng 4, người Scotland lại đột kích Northumberland và Cumberland một lần nữa, gấy nhiều thiệt hại cho kẻ địch. Sử gia Lanercost ghi nhận quân đội Scotland đã thiêu sống hơn 200 thiếu niên nhỏ tuổi đang trên đường đi học.
Tin tức truyền đến tai Edward I càng làm tăng cao quyết tâm của nhà vua. Ngày 28 tháng 3, ông vượt qua Tweed ở gần Coldstream và tiến về hướng đông, đến Berwich. Ngày 29 tháng 3, vua Anh buộc thành phố này đầu hàng nhưng ông đồn trú không theo và chế nhạo lại. Tức giận, nhà vua phát động tổng tấn công cả hai đường thủy bộ. Mặc dù bị một số thiệt hại từ cánh quân thủy, nhưng cánh quân bộ của người Anh đã chiến đấu khá hiệu quả. Binh sĩ Scotland bỏ chạy, và pháo đài phòng thủ Red Hall bị người Anh đốt cháy cùng hơn 30 thương gia người Flemish trong đó. Tuy nhiên quân Anh cũng bị thiệt hại khi Richard xứ Cornwall, em họ vua Anh đã tủ trận. Nhà vua nổi cơn thịnh nộ, nhưng vẫn tha cho những phụ nữ và trẻ em trong thành, còn lại tất cả đều bỏ mạng sau một cuộc tắm máu tàn khốc của quân đội Anh.

Trận Dunbar và sự sụp đổ của Scotland

Edward ở lại Edward trong bốn tuần và biến nơi đây thành một căn cứ quân sự cho những chiến dịch tiếp theo. Bấy giờ Bá tước xứ Dunbar đã đầu hàng nhưng vợ ông đã nhân lúc ông không có ở đó mà mở cửa lâu đài của Dunbar cho người Scotland. John de Warenne-Bá tước của Surrey đã nhanh chóng tiến đến phong tỏa lâu đài. Ngày 27 tháng 4, quân đội của vua John giao chiến với quan của Warenne. Warenne nhân lúc người Scots chủ quan nghĩ rằng quân Anh đang nghỉ ngơi mà vượt qua Spott Burn và tấn công. Những người Scotland vốn thiếu kinh nghiệm chiến đấu nhanh chóng thất thủ.
Trong trận Dunbar, tổng cộng có tới 171 quý tộc và hiệp sĩ Scotland bị bắt làm tù binh và bộ máy quân sự không hiệu quả của người Scotland bị phá hủy hoàn toàn. Một vài người trong số họ bị tống vào Tháp London, còn lại được chia vào các lâu đài ở ở miền trung và miền Nam nước Anh. Andrew Murray-Bá tước của Moray, hiện là Hộ sĩ (chuẩn bị đào tạo thành Hiệp sĩ) cũng bị bắt trong trận đó và bị giam tại lâu đài Chester Castle. Sau trận chiến đó, vương quốc Scotland trở nên rỗng tuếch. Ở Stirling, quân sĩ Scots nhanh chóng bỏ chạy, và nơi này rơi vào tay người Anh.
Những gì sau đó không thể gọi là một trận chiến nữa. Quân đội của Edward I nhanh chóng giành được các vùng lãnh thổ ở phía bắc một cách quá dễ dàng. Vua John thoái vị tại Stracathro gần Montrose ngày 10 tháng 7 năm 1296. Edward I tìm cách hạ nhục John bằng cách xé toạc áo choàng của John, tống ông ta vào tháp London. Đồng thời nhà vua đem theo các sách sử của Scotland và Black Rood cùng trở về Anh. Ở Scone nơi mà các vị vua Scotland làm lễ gia miện, có The Stone of Destiny, và vua Anh đã đem nó đến Westminster Abbey nơi có những chiếc ghế bằng gỗ để phục vụ cho lễ đăng quang của các vị vua Anh.

Andrew Moray và William Wallace

Mùa đông năm 1296, Andrew Moray trốn thoát được khỏi nhà tù của Anh quốc và trở về lãnh địa của phụ thân tại Scotland. Tại đây, ông tích cực chuẩn bị chống lại quân đô hộ và đến tháng 5 năm 1297 thì chính thức tuyên chiến với người Anh tại Avoch.
Cũng vào tháng 5 năm 1297, người Scotland bắt đầu nổi dậy. Sự kiện tiêu biểu là William Wallace giết chết William de Heselrig, quận trưởng của Lanark, để báo thù việc ông này sát hại người vợ vừa kết hôn của mình là Marion Braidfute, người thừa kế nhà Lamington. Sau đó ông cùng với William the Hardy, Lãnh chúa Douglas tiến hành một cuộc đột kích vào Scone.
Tuy nhiên quyết tâm của hai vị anh hùng này bị một cú sốc khá lớn khi các quý tộc Scotland lại bị người Anh mua chuộc với cuộc thương thuyết tại Irvine vào tháng 7. Tháng 8, Wallace rời khỏi rừng Selkirk với những người theo ông và tham gia vào lực lượng của Andrew Moray.
Nửa đầu năm 1297 chứng kiến sự bùng nổ phong trào nổi dậy ở Scotland. Các quan chức người Anh trở nên lo sợ và gửi thư cầu cứu đến nhà vua. Ở Argyll và Ross, người Anh bị đánh tan. Ở phía tây, các thành phố Lachlan và Ruarie MacRuarie của vùng Garmoran chìm ngập trong những cuộc nổi loạn, hoàng gia Anh chịu tổn thất khá lớn. Ở phía tây nam, bạo loạn cũng bùng phát ở Galloway và phiến quân chiếm giữ các lâu đài vốn nằm trong tay người của vua Edward. Cũng có các cuộc xung đột ở Fife, nơi mà MacDuff của Fife và con trai của ông dẫn đầu một cuộc nổi loạn.

Cái chết của Andrew Moray

Tuy nhiên Andrew Moray có thể đã chết trong trận chiến hoặc bị thương. Một toà án phán xét về số phận của Sir William Moray của Bothwell-chú của Andrew Moray-người đã qua đời trong cảnh nghèo đói ở Anh, được tổ chức tại Berwick vào tháng 10 năm 1300. Người ta đã viết trong các thủ tục tố tụng rằng Andrew Moray đã: "bị giết tại Stirling khi đang chống lại nhà vua". Tuy nhiên vẫn có tài liệu nói rằng Moray vẫn còn sống sau trận Stirling Bridge. Bức thư đầu tiên, được gửi từ Haddington ngày 11 tháng 10 viết rằng: “Andrew de Moray và William Wallace, các nhà lãnh đạo của vương quốc Scotland và dân chúng của vương quốc” bức thứ hai được gửi trước đó từ Hexham ngày 7 tháng 11 có viết: "Andrew de Moray và William Wallace, các nhà lãnh đạo quân đội và các vùng đất của Scotland" và tên của Moray không xuất hiện trên bất kỳ tài liệu còn sót lại sau đó. Sự kiện này được giải thích bởi hầu hết các sử gia là Moray đã bị trọng thương tại trận Stirling Bridge và qua đời vì vết thương của ông ở khoảng tháng 11.
Tuy nhiên vẫn có người con rằng Moray đã bị giết trong trận Stirling. Nhà viết sử Walter của Guisborough trong một tài liệu viết chi tiết về cuộc xâm lược này đã cho rằng các bức thư gửi từ Hexham trước đó có mang tên của Moray không chứng tỏ được gì. Wallace có thể đã bị buộc phải ban hành văn bản có tên người đã chết, vì Moray là trung gian của Wallace-người chỉ huy quân khởi nghĩa với giới quý tộc Scotland). Không có Moray, Wallace lại phải tiếp xúc với giới quý tộc luôn cảm thấy ông muốn chiếm đoạt sức mạnh của họ để thực thi quyền lực. Wallace tiếp tục nhân danh của Andrew Moray, đây là một thủ đoạn chính trị rất cần thiết để ông có thể điều hành quân đội trước khi ông được bổ nhiệm làm Huân tước giám hộ của vương quốc. Chỉ sau khi Wallace được phong tước Hiệp sĩ và được bổ nhiệm làm người giám hộ của Scotland ở khoảng thời gian trước tháng 3 năm 1298 thì việc nhân danh tên của Moray trong các công văn mới chấm dứt.