Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (tiếng Anh: Corporate social responsibility, viết tắt: CSR, còn được hiểu dưới những cái tên khác như tính bền vững của doanh nghiệp, doanh nghiệp bền vững, lương tâm của doanh nghiệp, bổn phận của doanh nghiệp hoặc doanh nghiệp có trách nhiệm) là một dạng của hoạt động tự điều chỉnh trong kinh doanh của các doanh nghiệp. Trước đây, thuật ngữ này từng được hiểu như là một chính sách nội bộ riêng của một tổ chức hay một chiến lược đạo đức kinh doanh, nhưng điều này không còn chính xác bởi sự phát triển của rất nhiều những bộ luật quốc tế và cả việc hàng loạt các tổ chức đã sử dụng khả năng của mình để đưa thuật ngữ này vươn ra khỏi việc chỉ là một sáng kiến hay lý tưởng của vài cá nhân hay thậm chí là của một ngành nghề kinh doanh nhất định. Sau đó, trách nhiệm với xã hội của doanh nghiệp (CSR) được coi như là một cách tự điều chỉnh của doanh nghiệp, điều này được thừa nhận là đúng trong thập kỷ qua, tuy nhiên sau đó thuật ngữ này đã phát triển lên một tầm cao mới khi không còn chỉ là những quyết định mang tính tự nguyện dưới cấp độ của một cá thể tổ chức nào đó, mà đó còn là một chính sách bắt buộc phải có của bất cứ tổ chức nào dù ở tầm cỡ khu vực, quốc gia hay là vượt qua cả tầm quốc gia. 
CSR được tin tưởng sẽ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện sứ mệnh của mình, cùng với đó đây cũng chính là kim chỉ nam để công ty thể hiện giá trị với người tiêu dùng. ISO 26000 là chuẩn mực quốc tế được công nhận dành cho CSR. Còn các tổ chức khu vực công (Liên hợp quốc là một ví dụ) sẽ tuân theo ba vấn đề căn bản (TBL). CSR được thừa nhận rằng tuân theo các nguyên tắc tương tự, tuy nhiên đến nay vẫn chưa có hình thức pháp chế nào đưa ra những chuẩn mực về hành vi một cách chính thức dành cho CSR.

Định nghĩa

Kể từ thập niên 1960, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đã thu hút sự chú ý của khá nhiều các doanh nghiệp và các cá nhân liên quan. Một loạt các định nghĩa đã được đưa ra về vấn đề này tuy nhiên vẫn chưa có sự thống nhất. Một trong những lý do khiến các định nghĩa trở nên khác biệt đó là do chúng được đề cập từ góc nhìn khác nhau. Một doanh nhân có thể xác định CSR là một chiến lược kinh doanh, một nhà hoạt động phi chính phủ lại có thể coi đó là "hành động đánh lạc hướng người tiêu dùng về môi trường" (greenwash) trong khi một quan chức chính phủ có thể coi đó là một quy định tự nguyện . Ngoài ra, sự bất đồng về định nghĩa của thuật ngữ này cũng phát sinh từ cách tiếp cận khác nhau về luật pháp. Ví dụ, trong khi một nhà kinh tế có thể cho rằng quyết định thực hiện các chính sách CSR của một giám đốc là hợp lý để giảm thiểu rủi ro về chi phí đại lý, một học giả luật lại có thể coi đó là quyết định biểu hiện sự thích hợp về những gì luật pháp yêu cầu từ người giám đốc.
Khái niệm Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp gần đây đã được định nghĩa bởi Sheehy như là một dạng của hoạt động "tự điều chỉnh trong kinh doanh của các doanh nghiệp tư nhân quốc tế". Sheehy đã nghiên cứu hàng loạt các cách tiếp cận quy luật khác nhau để đưa ra định nghĩa này về CSR. Các định nghĩa đã được ông nghiên cứu trước đó bao gồm có định nghĩa kinh tế "lợi nhuận hy sinh", định nghĩa quản lý "vượt quá sự tuân thủ", những góc nhìn của các nhà thể chế về CSR như một "sự biến động chính trị - xã hội" và sự tập trung của pháp luật về nhiệm vụ của giám đốc. Thêm vào đó, Sheehy cũng đã tìm hiểu cách mô tả CSR như một kim tự tháp trách nhiệm của giáo sư Archie Carroll, cụ thể là bao gồm trách nhiệm kinh tế, pháp lý, đạo đức và từ thiện. Tuy nhiên, trong khi giáo sư Carroll không đưa ra định nghĩa chính xác về CSR mà chỉ đơn giản bàn luận về nhóm các hành vi CSR, Sheehy đã phát triển nên một định nghĩa riêng theo triết lý khoa học - nhánh triết học được sử dụng để định nghĩa hiện tượng.
Carroll đã mở rộng trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp từ trách nhiệm kinh tế và pháp lý truyền thống sang trách nhiệm đạo đức và từ thiện để đáp ứng với những lo ngại gia tăng về các vấn đề đạo đức trong các doanh nghiệp. Quan điểm này đã được phản ánh trong cuốn sách Business Dictionary (Từ điển kinh doanh), trong đó định nghĩa CSR là "ý thức trách nhiệm của công ty đối với cộng đồng và môi trường (cả sinh thái và xã hội) mà công ty hoạt động bên trong đó. Các công ty thể hiện quyền công dân này thông qua các quy trình giảm thiểu chất thải và ô nhiễm (1), bằng cách đóng góp các chương trình giáo dục và xã hội (2) và bằng cách kiếm được lợi nhuận tương xứng với các nguồn lực mà công ty sử dụng (3)."

Tính chất

Nếu xem xét ở cấp độ tổ chức, CSR là một chính sách của tổ chức đó. Nếu như vậy, nó cần được điều chỉnh và kết hợp với một mô hình kinh doanh để đạt được hiệu quả. Trong một số mô hình, việc thực hiện CSR của một doanh nghiệp sẽ phải tuân theo một số điều kiện cụ thể, và phải được tiến hành "theo một cách thức để giúp xã hội tốt đẹp hơn, vượt ra khỏi lợi ích của doanh nghiệp và không đi ngược lại với những quy định của luật pháp". Việc lựa chọn "tuân theo" luật pháp, "không tuân theo" và "vượt ra khỏi" luật pháp là ba chiến lược riêng biệt mà tổ chức có thể chọn lựa. Trong nhiều vấn đề ứng xử như đối với môi trường hoặc các quy tắc lao động, một số nhà lãnh đạo có thể lựa chọn việc tuân theo luật lệ, trong khi đó một số doanh nghiệp khác có thể lựa chọn việc không chấp hành. Những doanh nghiệp không chấp hành luật lệ rõ ràng sẽ phải chấp nhận một rủi ro về pháp lý. Tuy nhiên, tính rủi ro về pháp lý này cũng có thể sẽ có sự khác biệt nếu như luật lệ mà ta đang nói đến là "luật mềm" (các công cụ bán pháp lý không có bất kỳ tính ràng buộc pháp lý nào, hoặc tính ràng buộc của chúng yếu hơn so với tính ràng buộc của luật truyền thống, hay còn gọi là luật cứng). Luật mềm có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý, đặc biệt là khi các doanh nghiệp đưa ra tuyên bố gây hiểu lầm về tính bền vững của họ hoặc hiểu lầm về các thông tin và thông lệ đạo đức khác. Về cơ bản, các doanh nghiệp có thể sử dụng CSR vì mục đích chiến lược hoặc vì mục đích đạo đức. Dưới góc độ CSR là một chiến lược, mục tiêu sẽ là làm gia tăng nguồn lợi nhuận dài hạn và niềm tin của cổ đông thông qua việc phát triển mối quan hệ tốt đẹp với cộng đồng cùng với việc tuân thủ các chuẩn mực đạo đức ở mức độ cao nhờ tính trách nhiệm trong các hành động của doanh nghiệp, từ đó làm giảm thiểu các rủi ro pháp lý và kinh doanh. Các chiến lược CSR khuyến khích công ty tạo ra ảnh hưởng tích cực tới môi trường và những người liên quan đến hoạt động của công ty (stakeholder), bao gồm người tiêu dùng, nhân viên, nhà đầu tư, cộng đồng, chính phủ,... Còn từ góc độ CSR mang mục đích đạo đức, các doanh nghiệp có thể áp dụng các chính sách và thực tiễn CSR thông qua niềm tin và cách nhìn của người lãnh đạo. Lấy ví dụ, một giám đốc điều hành có thể có suy nghĩ rằng việc gây hại với môi trường là một việc làm trái đạo đức, vì vậy ông ta sử dụng CSR để thay đổi việc này.
Những người theo đuổi ý tưởng này cho rằng doanh nghiệp có thể gia tăng lợi nhuận dài hạn bằng việc vận hành và tuân thủ CSR, trong khi đó những người phản đối lại nói rằng CSR làm mất đi vai trò kinh tế của doanh nghiệp. Một nghiên cứu vào năm 2000 đã so sánh các nghiên cứu kinh tế trước đó về sự tương quan giữa mối quan hệ với xã hội và kết quả tài chính của công ty, kết luận rằng các kết quả mâu thuẫn của các nghiên cứu trước đây rằng mối quan hệ với xã hội của doanh nghiệp sẽ tác động đến kết quả tài chính lúc thì tích cực, lúc thì tiêu cực hoặc trung lập, là do các nghiên cứu này đã phân tích dựa trên kinh nghiệm một cách không hoàn thiện và vì vậy đã đưa ra kết luận chưa chính xác. Bài nghiên cứu cuối cùng chỉ ra rằng, CSR có tác động trung lập đến kết quả tài chính cuối cùng của công ty. Những người phản đối  đưa ra những nghi ngờ và cho rằng những người tán thành với CSR đã "mong đợi quá cao và không thực tế" về những tác động mà CSR có thể mang lại, họ cho rằng CSR chỉ là một chiêu trò bề ngoài, một cố gắng để ngăn chặn sự giám sát chặt chẽ từ chính phủ đối với các tập đoàn lớn. Cùng với quan điểm chỉ trích này, các nhà chính trị và xã hội học cũng đã quan tâm đến CSR trong bối cảnh của lý thuyết toàn cầu hóa, chủ nghĩa tự do hiện đại và chủ nghĩa tư bản muộn. Một số nhà thế chế học nhìn nhận CSR như một dạng của sự hợp pháp hóa tư bản, đặc biệt họ còn chỉ ra rằng ban đầu đây là một hình thức vận động của xã hội để chống lại những quyền lực quá tự do và không bị kìm hãm của các thể chế hoặc tổ chức khổng lồ, sau đó các doanh nghiệp đã điều chỉnh CSR để biến nó trở thành một "mô hình kinh doanh" và một công cụ "quản lý rủi ro", và những kết quả của việc áp dụng lý thuyết này bởi các doanh nghiệp rất đáng được đưa lên bàn thảo luận.

Cách tiếp cận

Một số nhà bình luận đã chỉ ra những điểm khác biệt giữa cách tiếp cận CSR của các nhà kinh tế học đến từ Canada, châu Âu và Anglo-Saxon. Theo người tiêu dùng Trung Quốc, một công ty có trách nhiệm với xã hội là một công ty tạo ra sản phẩm an toàn, chất lượng cao; còn với người Đức, đó là một công ty bảo đảm sự an toàn cho người lao động; tại Nam Phi, công ty bạn cần phải đóng góp tích cực cho cộng đồng thông qua việc bảo đảm về y tế và giáo dục. Ngay cả ở châu Âu, quan điểm về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhiều khi cũng không có sự thống nhất.
Một cách tiếp cận CSR phổ biến hơn đó là tính nhân đạo của doanh nghiệp. Điều này bao gồm những sự đóng góp mà công ty tạo ra cho các tổ chức phi lợi nhuận và cộng đồng. Đóng góp có thể nằm ở các lĩnh vực như nghệ thuật, giáo dục, xây dựng, y tế, phúc lợi xã hội và môi trường, những sự đóng góp mang tính chất chính trị hoặc việc tài trợ cho các sự kiện có tính thương mại sẽ không được tính ở đây.
Một cách tiếp cận khác về CSR đó là kết hợp trực tiếp CSR vào các hoạt động, chẳng hạn như thực hiện thương mại tự do với chè và cà phê.
Tạo giá trị chung hay CSV được dựa trên ý tưởng rằng thành công của doanh nghiệp và phúc lợi xã hội có phụ thuộc lẫn nhau. Một doanh nghiệp sẽ cần có một nguồn lao động khỏe mạnh, được giáo dục đầy đủ, một nguồn tài nguyên bền vững và một chính phủ tinh tường để có thể cạnh tranh hiệu quả trên thị trường. Một xã hội muốn phát triển sẽ cần những doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận và có khả năng cạnh tranh để xây dựng và hỗ trợ việc tạo ra nguồn thu, sự thịnh vượng, những khoản thuế. Một bài báo trên tạp chí Harvard Business Review có tiêu đề Chiến lược & Cộng đồng: Mối quan hệ giữa Lợi thế Cạnh tranh và Trách nhiệm Xã hội của Doanh nghiệp đã cung cấp những dẫn chứng về một công ty đã phát triển nên một mối quan hệ mạnh mẽ giữa những chiến lược kinh doanh và hoạt động CSR. Hoạt động tạo ra giá trị chung đã thừa nhận rằng có tồn tại một sự đánh đổi giữa lợi ích ngắn hạn với mục tiêu môi trường hoặc xã hội, nhưng những người ủng hộ hoạt động này nhấn mạnh về các cơ hội tạo ra lợi thế cạnh tranh dành cho doanh nghiệp khi họ xây dựng được một giá trị xã hội với cộng đồng. Lý tưởng về CSV đã làm cho nhiều người ấn tượng rằng có vẻ chỉ có hai đối tượng liên quan đến hoạt động của công ty (stakeholder) được coi là quan trọng: cổ đông và người tiêu dùng.
Nhiều công ty thực hiện hoạt động đối chuẩn để đánh giá chính sách, việc thực hiện và hiệu quả của CSR tại công ty họ. Hoạt động đối chuẩn bao gồm đánh giá hoạt động của đối thủ, đồng thời đo lường và đánh giá tác động của những chính sách CSR đối với cộng đồng và môi trường, phân tích cách mọi người phản ứng với những chiến lược CSR của đối thủ.

Phân tích chi phí - lợi ích

Trong các thị trường cạnh tranh, việc phân tích chi phí-lợi ích của các sáng kiến CSR có thể được kiểm tra bằng cách sử dụng quan điểm dựa trên nguồn lực (RBV). Theo (1990), "để xây dựng được RBV và tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững sẽ cần các nguồn lực có giá trị (V), hiếm có (R), không thể bị bắt chước (I) và không thể bị thay thế (S)." Một công ty khi đưa ra một chiến lược dựa trên trách nhiệm với xã hội sẽ chỉ nhận lại những giá trị bền vững trong trường hợp chiến lược dựa trên CSR của họ không thể bị sao chép (I). Tuy nhiên, theo một khía cạnh khác, việc những đối thủ bắt chước một chiến lược sẽ vô hình chung gia tăng lợi ích cho toàn bộ xã hội. Trong đó, các công ty lựa chọn tạo dựng CSR để nhận lại những lợi ích về tài chính sẽ phải hành động một cách có trách nhiệm.
RBV đưa ra nhận xét rằng các công ty thực chất chính là những nhóm nguồn lực và sức mạnh không đồng nhất dịch chuyển một cách không hoàn hảo. Tính di động không hoàn hảo này có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh cho các công ty để họ có được những nguồn tài nguyên bất động. that firms are bundles of heterogeneous resources and capabilities that are imperfectly mobile across firms. This imperfect mobility can produce competitive advantages for firms that acquire immobile resources. McWilliams và Siegel (2001) đã xem xét các hoạt động và thuộc tính của CSR như một chiến lược khác biệt hóa. Họ kết luận rằng các nhà quản lý có thể xác định mức đầu tư thích hợp vào CSR bằng cách tiến hành phân tích lợi ích chi phí giống như cách họ phân tích các khoản đầu tư khác. Reinhardt (1998) phát hiện ra rằng một công ty tham gia vào chiến lược dựa trên CSR chỉ có thể duy trì nguồn lợi nhuận bất thường của mình nếu điều đó có thể ngăn các đối thủ cạnh tranh bắt chước chiến lược của họ.

Mục tiêu

Ban đầu, Trách nhiệm với xã hội của doanh nghiệp tập trung vào hành vi chính thức của một doanh nghiệp cụ thể. Về sau, lý thuyết này đã mở rộng ra và bao gồm cả hành vi của nhà cung cấp và cách họ sử dụng các sản phẩm của mình cũng như cách họ xử lý chúng khi không còn giá trị nữa.

Chuỗi cung ứng

Vào thế kỷ 21, Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng đã thu hút được sự chú ý của các công ty và các bên liên quan. Chuỗi cung ứng của doanh nghiệp là một quy trình mà từ đó các tổ chức khác nhau bao gồm nhà cung cấp, khách hàng (công ty đứng ở giữa) và người cung cấp dịch vụ logistic cùng làm việc với nhau để cung cấp hàng hóa và dịch vụ tới tay của người sử dụng cuối cùng, cũng chính là khách hàng.
Việc thiếu trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng sẽ ảnh hưởng rất lớn đến danh tiếng của doanh nghiệp, dẫn đến việc tổn thất nhiều chi phí để giải quyết vấn đề. Ví dụ, vụ sập tòa nhà Savar vào năm 2013 khiến hơn 1000 người thiệt mạng là một trong những vụ tai nạn tồi tệ khiến cho các công ty sau đó phải nhìn nhận lại trách nhiệm trong hoạt động của mình đối với cộng đồng và xã hội. Một ví dụ khác, vụ scandal thịt ngựa năm 2013 tại nước Anh đã gây ảnh hưởng đến rất nhiều nhà cung cấp thực phẩm, trong đó có bao gồm Tesco, nhà bán lẻ lớn nhất nước Anh, dẫn đến việc nhiều đơn vị cung cấp phải giải thể. Việc thiếu trách nhiệm xã hội đến từ cả nhà cung ứng và nhà bán lẻ có thể gây ảnh hưởng rất lớn đến các bên liên quan (stakeholder) - những người mất đi lòng tin của mình đối với doanh nghiệp, và cho dù doanh nghiệp không phải bên trực tiếp gây ra hậu quả, thì đối với các bên liên quan, họ vẫn phải chịu trách nhiệm.

Thực hiện

CSR có thể được thực hiện tại các bộ phận của tổ chức như phòng nguồn nhân lực, phát triển kinh doanh hoặc quan hệ công chúng, hoặc cũng có thể là một bộ phận riêng phụ trách việc báo cáo tới CEO hoặc ban giám đốc.

Kế hoạch tham gia

Một kế hoạch tham gia có thể hỗ trợ trong việc tiếp cận tới đối tượng mà tổ chức mong muốn. Một cá nhân hoặc một nhóm sẽ lập kế hoạch cho các mục tiêu về CSR cho một tổ chức. Như với bất kỳ hoạt động nào của công ty, ngân sách dành cho CSR sẽ thể hiện mức độ cam kết và tầm quan trọng tương đối của chương trình dối với tổ chức.