Chiến dịch phản công Tikhvin

Địa điểm

Trận đánh diễn ra ở khu vực phía Đông của tỉnh Leningrad. Phía Bắc của khu vực chiến sự được giới hạn bởi tuyến đường sắt Sinyavino - Voybokalo - Volkhov. Ranh giới phía Nam là khu vực Volkhov và tuyến đường sắt đến Tikhvin ở khu vực phía Bắc, Đông và Nam thành phố này (một số đoạn nhỏ do quân Đức chiếm giữ), sau đó vòng xuống ga Taltsy Berezhok, đi qua khu vực phía Đông và Đông Nam Malaya Vishera và tiến tới Volkhov ở phía Bắc Dubrovka (???). Ranh giới phía Tây là khu vực từ Kirishi vòng lên Tây Bắc tới Voronovo (???) và lại trở về tuyến đường sắt Sinyavino - Voybokalo - Volkhov. Đến cuối chiến dịch, trận tuyến về cơ bản chạy dọc theo bờ Đông sông Volkhov, trong đó quân đội Liên Xô chiếm giữ một số đầu cầu bên bờ Tây và quân Đức chiếm một số đầu cầu bên bờ Đông, ví dụ như tại Kirishi. Trận tuyến từ Kirishi chạy dọc lên phía Tây Bắc, chạy qua tuyến đường sắt Kirishi - Mga nhưng không hướng tới Mga mà kết thúc ở bờ Tây hồ Ladoga.
Chiến sự diễn biến tại một mặt trận dài 300-350 cây số, và kết thúc chiến dịch quân đội Liên Xô đã đẩy lùi quân Đức 100-120 cây số, trung bình 1 ngày tiến được 2-2,5 cây số.

Thời gian

Theo các sử liệu chính thống của Liên Xô, chiến dịch kéo dài từ ngày 10 tháng 11 đến 30 tháng 12 năm 1941. Các mốc thời gian này chỉ mang tính quy ước vì thời điểm phản công của quân đội Liên Xô trên các khu vực mặt trận không giống nhau. Quân đội Liên Xô tại Malaya Vishera phản công vào ngày 12 tháng 11, cụm tác chiến Novgorod phản công vào ngày 10 tháng 11 (đây là mốc bắt đầu chiến dịch), ở Tikhvin bắt đầu vào ngày 19 tháng 11 và ở khu vực Voybokalo là tuần đầu tiên của tháng 12. Ngày kết thúc chiến dịch cũng mang tính quy ước và được cho là mốc khi quân đội Liên Xô thu hồi lại phần lớn các lãnh thổ bị mất bên bờ Đông sông Volkhov.
Chiến dịch phản công Tikhvin diễn ra ngay sau giai đoạn phòng ngự tại Tikhvin, và trước chiến dịch tấn công Lyuban.

Phản công tại khu vực Malaya Vishera

Ngày 10 tháng 11 năm 1941, một phần của cụm tác chiến nổ súng phản công, tuy nhiên không thu được kết quả gì đáng kể. Ngày 12 tháng 11, một phần Tập đoàn quân số 52 cũng bắt đầu tấn công ở phía Nam và Đông của Malaya Vishera. Trong những ngày sau đó, đợt tấn công của quân đội Liên Xô tiến triển rất chậm, với mục tiêu trước mắt là giải phóng điểm dân cư Malaya Vishera. Tập đoàn quân số 52 tấn công trên một dải trận tuyến 48 cây số từ Zelenshiny (???) tới làng Poddubye 14 cây số ở phía Nam Malaya Vishera; nhưng đợt công kích của Tập đoàn quân không được tổ chức với những mũi xung kích mạnh mà kéo dài trên toàn bộ trận tuyến của bốn sư đoàn tại thê đội đầu tiên. Chính vì vậy, mũi tấn công trực diện vào các cứ điểm mạnh tại Malaya Vishera chỉ bao hàm lực lượng gồm 2 trung đoàn của sư đoàn bộ binh số 259, không nhận được sự yểm hộ đúng mức của pháo binh và thậm chí hoạt động trinh sát địa hình cũng không được thực thi đầy đủ. Đến ngày 20 tháng 11, mũi tấn công chuyển hướng và bất ngờ tập kích vào cứ điểm của quân Đức vào ban đêm, buộc quân Đức phải rút bỏ khỏi điểm dân cư này; tuy nhiên những ngày sau đó đợt tấn công vẫn tiến triển chậm. Chiến sự chỉ diễn ra tại Malaya Vishera trong ngày 16 tháng 11, tuy nhiên Franz Halder đã mô tả chiến cục trong thời điểm đó là "rất căng thẳng".
Đến ngày 9 tháng 12, quân đội Liên Xô cũng chỉ mới tiến được 9 cây số ở phía Tây của Malaya Vishera. Tuy nhiên, sức ép của phía Liên Xô vẫn rất dữ dội, như theo ghi chú trong nhật ký của Franz Halder ngày 12 tháng 12. Quân Đức tiếp tục triệt thoái đều đặn, kể cả lực lượng đồng minh Tây Ban Nha trước sức tấn công của Cụm tác chiến Novgorod cũng phải lần lượt rút bỏ các điểm dân cư Posad, Otenskiy (???) và Shevelevo. Ngày 15 tháng 12, các đơn vị Đức và đồng minh được lệnh phải triệt thoái khỏi khu vực Malaya Vishera và rút về tả ngạn sông Volkhov. Ngày 23 tháng 12, quân Đức rút về bờ Tây và quân đội Liên Xô bám sát theo sau, tiếp cận sông Volkhov, khôi phục lại chiến tuyến vào tháng 10 năm 1941 và bắt đầu tổ chức đánh chiếm các đầu cầu vượt sông. Đến ngày 25, các sư đoàn số 259 và 267 đã chiếm được các đầu cầu gần Gruzino, sư đoàn bộ binh số 111 đánh chiếm khu vực Vodosye tại phía Đông Bắc Chudovo trên tuyến đường sắt Kirishi-Chudovo. Quân Đức vẫn giữ được một đầu cầu phía Đông sông Volkhov tại khu vực Gruzino cho đến khi quân đội Liên Xô mở đợt tấn công lớn giải phóng tỉnh Leningrad vào tháng 1 năm 1944.

Kết quả

Chiến dịch phản công Tikhvin cùng với chiến dịch phản công Donbass-Rostov là một trong những trận phản công quy mô lớn đầu tiên của Hồng quân Xô Viết. Nếu trong giai đoạn phòng ngự ở Tikhvin, quân đội Liên Xô đã chặn đứng kế hoạch bao vây Leningrad và hội quân với quân Phần Lan của quân đội Đức, thì đợt phản công tại Tikhvin đã làm phá sản hoàn toàn kế hoạch đó, khiến mục tiêu của quân Đức trở nên bất khả thi về mặt chiến lược. Từ sau thất bại tại Tikhvin, quân Đức tại khu vực Tây Bắc của mặt trận Xô-Đức đã vĩnh viễn đánh mất quyền chủ động chiến lược của mình. Một số thành quả rất quan trọng của chiến dịch phản công chiến lược Tikhvin chính là thu hồi lại những vùng đất đai bị mất và khôi phục lại quyền kiểm soát tuyến đường sắt chiến lược Tikhvin-Volkhov.
Chiến dịch phản công Tikhvin cùng với sự kháng cự quyết liệt của Hồng quân trong giai đoạn phòng ngự Tikhvin đã giáng cho quân Đức những tổn thất hết sức nặng nề. Tám sư đoàn Đức (trong đó có 2 sư đoàn xe tăng và 2 sư đoàn cơ giới hóa) đều bị đánh thiệt hại nặng, ví dụ như sư đoàn cơ giới hóa số 18 sau chiến dịch chỉ còn 741 người, so với binh lực ban đầu là 10.000 người. Đồng thời, những thất bại tại Tikhvin cũng buộc quân Đức phải kéo thêm 5 sư đoàn từ các khu vực khác lên tăng cường cho mặt trận này.
Các hoạt động chiến sự tại Tikhvin cũng cung cấp nhiều kinh nghiệm tác chiến quý báu trong các lĩnh vực như chiến thuật và cơ cấu lực lượng, nhất là nó đã làm cho các chỉ huy Hồng quân nhận thấy sự cần thiết trong việc khôi phục lại tổ chức cấp quân đoàn. Chiến thắng Tikhvin cũng giúp củng cố tinh thần quân đội và nhân dân Xô Viết, nhất là đối với cư dân và với lực lượng phòng thủ Leningrad, và làm suy giảm tinh thần chiến đấu của quân Đức và các đồng minh. 1.179 quân nhân trong các tập đoàn quân số 52 và số 4 đã được trao thưởng các huân, huy chương vì thành tích chiến đấu, trong đó 11 người được trao thưởng danh hiệu Anh hùng Liên Xô.
Tất nhiên cuộc tấn công của quân đội Liên Xô không phải là không có khuyết điểm và thiếu sót, kể cả ở cấp độ chiến thuật (thực hiện công kích vỗ mặt vào các cứ điểm mạnh của quân địch thay vì đột kích, vu hồi, bao vây, phối hợp giữa các đơn vị quân chưa được tốt) và chiến dịch. Các mục tiêu chiến dịch không được hòn thành đầy đủ. Mục tiêu bao vây và tiêu diệt hoàn toàn quân Đức ở bờ Đông sông Volkhov cũng như ở Tikhvin đã không thực hiện được. Quân Đức dù bị đánh bại và thiệt hại nặng nề nhưng vẫn rút lui có tổ chức về bồ bên kia sông Volkhov và tổ chức phòng ngự tại đây.