Ngô Nguyên Tế

Ngô Nguyên Tế (chữ Hán: 吳元濟, bính âm: Wu Yuanji, 783 - 12 tháng 12 năm 817), là Tiết độ sứ tự xưng tại Chương Nghĩa dưới thời nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc. Sau cái chết của cha là Ngô Thiếu Dương năm 814, Ngô Nguyên Tế tự đảm nhận công việc tại Hoài Tây nhưng không được chính quyền trung ương công nhận và bị Đường Hiến Tông (805 - 820) cử quân thảo phạt. Cuối cùng Ngô Nguyên Tế thất bại và bị xử tử năm 817, trấn Hoài Tây trở về sự kiểm soát của triều đình nhà Đường.

Thân thế và thời trẻ

Theo Cựu Đường thư, quyển 145, Ngô Nguyên Tế là con trai trưởng của tiền tiết độ sứ Chương Nghĩa Ngô Thiếu Dương, chào đời vào năm 783 dưới thời vua Đức Tông nhà Đường (779 - 805). Còn theo Tân Đường thư thì ông sinh năm 793 cũng dưới thời Đường Đức Tông. Lúc Ngô Nguyên Tế chào đời (theo Cựu Đường thư) thì phụ thân của ông đang là một sĩ tốt phục vụ ở trấn Ngụy Bác. Trước kia Ngô Thiếu Dương có quan hệ thân thiết với Tiết độ sứ Chương Nghĩa bấy giờ, Ngô Thiếu Thành nên vào năm 786, Ngô Thiếu Thành cho người sang Ngụy đón Thiếu Dương về trấn, tuyên bố Thiếu Dương là em họ của mình và hết sức trọng dụng ông ta.
Năm 809, Ngô Thiếu Thành bị bệnh nặng, bất tỉnh không dậy được. Ngô Thiếu Dương bèn làm phản, giết chết con trai Thiếu Thành là Nguyên Khánh. Năm sau Thiếu Thành chết, Thiếu Dương tự xưng là tiết độ sứ mới ở Chương Nghĩa. Vua Hiến Tông được tin, có ý đem quân thảo phạt Thái châu, nhưng vì bận đối phó với Vương Thừa Tông ở Thành Đức nên phải gác tham vọng lại, công nhận ngôi vị của Ngô Thiếu Dương. Dưới thời trị vì của phụ thân, Ngô Nguyên Tế được phong chức Hiệp luật lang, kiêm Giám sát Ngự sử, nhiếp Thứ sử Thái châu.

Gây hấn với trung ương

Năm 814, Ngô Thiếu Dương qua đời. Nguyên Tế tự lập lên thay và giấu việc không phát tang, giả biểu của Thiếu Dương dâng lên triều đình; trong biểu nói Thiếu Dương bệnh nặng nên xin cho Nguyên Tế lãnh binh vụ. Trước kia, phán quan Chương Nghĩa là bọn Tô Triệu, Dương Nguyên Khanh và Hầu Duy Thanh từng khuyên Thiếu Dương nên vào triều yết thiên tử để tỏ lòng trung thành. Đến đây Nguyên Tế lên nắm quyền, hung bạo vô nghĩa, nghi ngờ các tướng phản bội mình. Do đó ông hạ lệnh thắt cổ giết Tô Triệu và giam cầm Hầu Duy Thanh. Triều đình tưởng Duy Thanh bị giết nên truy tặng là Thượng thư Bộ binh, Tô Triệu truy tặng Hữu phó xạ. Dương Nguyên Khanh khi đó đang ở Trường An, nghe tin này thì hết sức lo sợ nên đã bàn với tể tướng Lý Cát Phủ về tình hình Hoài Tây và vạch ra chiến lược đánh diệt. Nguyên Khanh đề nghị triều đình hạ lệnh cho các trấn xung quanh bắt giam hết sứ giả từ Thái châu. Triều đình nhà Đường cũng không hỏi đến việc Thiếu Dương đã chết thật chưa, nhưng lệnh cho các trấn xung quanh âm thầm chuẩn bị lực lượng tấn công Chương Nghĩa. Nguyên Tế ở Thái châu biết Nguyên Khanh phản mình, liền cho giết vợ và bốn người con của ông ta, dùng thi thể của họ mà tập bắn cung. Lại dùng con rể Ngô Thiếu Thành là Đổng Trọng Chất để lo việc đối phó với triều đình.
Theo lời đề nghị của Trương Hoằng Tĩnh, sai Công bộ viên ngoại lang Lý Quân Hà đến Hoài Tây điếu tang Ngô Thiếu Dương và cũng là dò xét thái độ của Ngô Nguyên Tế. Nguyên Tế không cho sứ giả vào trấn, rồi đem quân cướp bóc, quấy phá Vũ Dương, Diệp Thành, tàn sát người dân, đốt phá Diệp Huyện, cướp bóc ở Lư Sơn, Tương Thành... làm chấn động Quan Đông. Lý Quân Hà phải quay về Trường An.

Chiến sự giai đoạn đầu

Tháng 10 ÂL, Thượng phong cho thứ sử Trần châu Lý Quang Nhan làm Tiết độ sứ Trung Vũ, Tiết độ sứ Sơn Nam Đông Đạo Sử Nghiêm Thụ làm chiêu phủ sứ Thân, Quang, Thái, đốc chư quân thảo phạt Ngô Nguyên Tế. Đầu năm 815, có chiếu tước quan tước của Nguyên Tế, sai quân của 16 đạo do Sử Nghiêm Thụ chỉ huy tấn công. Nghiêm Thụ sau một vài thắng lợi nhỏ thì tỏ ra chủ quan, do đó binh Hoài Tây thừa cơ tập kích. Tháng 2 năm đó, Thụ bại binh ở Từ Khâu phải rút lui 50 dặm về cố thủ ở Đường châu (thuộc Trú Mã Điếm). Đoàn luyện sứ Lệnh Hồ Thông bại binh ở Thọ châu, nhiều quân sĩ bị người Sở giết chết. Triều đình cách chức Thông, lấy Lý Văn Thông lên thay, còn cử thêm Liễu Công Xước đem thêm 5000 quân vào chiến trường Hoài Tây. Tiết độ sứ Ngụy Bác Điền Hoằng Chánh cũng sai con là Điền Bố dẫn 3000 quân hỗ trợ quân trung ương. Quân Đường giành lại ưu thế và phá được quân Hoài Tây ở một vài nơi.
Ngô Nguyên Tế tìm kiếm sự viện trợ từ các trấn khác, gồm Tiết độ sứ Thành Đức Vương Thừa Tông và Tiết độ sứ Bình Lư Lý Sư Đạo. Hai người này đều dâng biểu lên Nhà Vua xin ban tiết việt cho Ngô Nguyên Tế, nhưng nhà vua từ chối. Sau việc này, Lý Sư Đạo bèn cử 2000 quân đến Thọ Xuân bề ngoài là hỗ trợ quân triều đình nhưng bên trong ngầm giúp Ngô Nguyên Tế. Đồng thời, Sư Đạo sai sát thủ đến cướp phá các đoàn chuyển vận lương thực dùng trong quân đội của nhà Đường xung quanh thành Lạc Dương. Lại còn sai thích khách đến Trường An hành thích hai tể tướng Võ Nguyên Hoành và Bùi Độ, Nguyên Hoành bị giết còn Bùi Độ thoát được. Nhưng sự việc này chỉ khiến quyết tâm tiêu diệt phiên trấn của Hiến Tông tăng thêm, lại tưởng Vương Thừa Tông chủ mưu việc này nên quyết định thảo cả phạt Thành Đức. Tháng 7, Lý Sư Đạo cử quân tăng việc cho Hoài Tây, chiêu kết với bọn sơn tặc, muốn thiêu rụi cả thành Đông Đô nhưng không được.
Cuối năm 815, Sử Nghiêm Thụ bị bãi chức, Tiết độ sứ Tuyên Vũ nắm quyền chỉ huy chiến dịch, Cao Hà Ngụ làm tiết độ sứ Đường Tùy Đặng. Nhưng Hàn Hoằng không nắm được quyền lực tuyệt đối và cũng không tích cực tham gia vào các chiến dịch. Quân triều đình thắng nhiều trận hơn song vẫn không thể giành ưu thế tuyệt đối.
Tháng 6 ÂL năm 816, lực lượng của Cao Hà Ngụ bị quân Chương Nghĩa đánh bại ở Thiết Thành, phải lui về Tân Hưng sách. Lúc bấy giờ tin tức thắng trận về triều đình tuy nhiều nhưng phần lớn là phóng đại. Sau thất bại của Cao Hà Ngụ, nhà Đường giáng chức Hà Ngụ cùng với Tiết độ sứ Sơn Nam Đông Đạo Lý Tốn, đổi dùng Viên Tư lên làm tiết độ sứ ở Đường, Đặng. Cuối năm này Viên Tư cũng bị bãi chức, triều đình cho Lý Tố giữ chức Tiết độ sứ Đường Tùy Đặng, trở thành tướng chỉ huy lực lượng đánh Thái châu. Đầu năm 817, Lý Tố đã có mặt ở Đường châu.