Sư đoàn 5, Quân đội nhân dân Việt Nam

Quá trình phát triển

Trước khi đất nước thống nhất, đây là sư đoàn chủ lực của Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam ở khu vực B2.

Giai đoạn chiến tranh cục bộ

Sư đoàn 5 được thành lập ngày 23/11/1965 (cũng là kỷ niệm ngày Nam Kỳ khởi nghĩa 1940) từ 2 trung đoàn Q.764 (E4) và Q.765 (E55) từng phát triển trong Chiến tranh Đặc Biệt. Sư trưởng đầu tiên là Nguyễn Hòa, chính ủy đầu tiên là Lê Xuân Lưu. Dù cả đội hình đông đảo có 2 trung đoàn 4 - 5 cùng các đơn vị trợ chiến, sư này mang vai trò là đơn vị dự bị chiến lược, chủ yếu hoạt động quy mô dưới cấp trung đoàn, chưa từng tác chiến quy mô cấp sư đoàn trước năm 1971.
Thời gian đầu, F5 tác chiến chống lại trung đoàn thiết giáp - lữ đoàn dù 174 Hoa Kỳ, Sư đoàn 18 Quân lực Việt Nam Cộng hòa... F5 chủ yếu hoạt động ở chiến trường Long Khánh - Bà Rịa - Biên Hòa, riêng sở chỉ huy trung đoàn 5 đóng ở Bình Thuận. Đơn vị vẫn trang bị kém vì được tiếp tế rất ít, chủ yếu là CKC-AK hoặc súng chiến lợi phẩm.
Tháng 2/1966 trận Võ Xu, tháng 3 tập kích vào trường biệt kích Vũng Tàu, tháng 4 chạm trán với Sư đoàn 1 Anh Cả Đỏ ở chi khu Tầm Bó, tháng 8 trận Long Tân - trận đầu tiên với lực lượng quân Úc, cùng nhiều chiến công khác... Mỹ đưa thêm quân vào chiến trường, mở rộng những trận càn vào miền đông. Đạt được một số thắng lợi, các đơn vị đều chịu rất nhiều tổn thất ngày càng tăng.

Bộ tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam tiến hành cuộc tấn công xuân 1968. F5 được tăng cường trung đoàn 88 (sư 308), có vai trò chủ lực mặt trận phía đông, tấn công Sài Gòn. Thời điểm này chính ủy Tám Hà chiêu hồi về phía Việt Nam Cộng hòa, F5 chịu tổn thất nặng khi đối đầu với hỏa lực của Hoa Kỳ và QLVNCH. Sau 2 đợt tiến công, đội hình chính của sư 5 rút quân về phía Tây Bắc Sài Gòn. 
Trung đoàn 4 bị xóa sổ, những tốp cuối cùng của họ rút về căn cứ cũ ở Bà-Long-Biên (khi đó trung đoàn chỉ còn không đầy 100 tay súng là chưa bị thương nhưng đã kiệt sức, về sau tập hợp lại thêm 300 người).
Đợt 3 năm 1968 tiếp tục bùng nổ trong khi Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã chuẩn bị sẵn để đón đánh. Đội hình được tăng cường trung đoàn 33 (là E101 cũ ở miền đông) và 174 (trung đoàn Cao Bắc Lạng thuộc sư 316) đưa từ Tây Nguyên vào hoạt động và giành một số thắng lợi, trong khi thương vong vẫn tăng. Cuối năm 1968 chiến dịch Mậu Thân kết thúc, Mỹ đã chấp nhận xuống thang chiến tranh để đàm phán ở Paris.

"Việt Nam hóa chiến tranh"

Giai đoạn này F5 gặp nhiều khó khăn và phải củng cố đội hình liên tục, không còn giữ nguyên biên chế ban đầu giống như F7 và F9. Đội hình F5 xuống chiến trường phía đông Vũng Tàu hoạt động cho đến hết năm 1969. E55 của F5 và E95C của F9 tổ chức đánh vào căn cứ Hoàng Diệu nhưng không thành, đành phải rút lui về hướng biên giới.

Năm 1969, E88 rời F5 về lại vùng Củ Chi - Trảng Bàng rồi tăng cường cho QK8; E33 rời F5 đi tăng cường cho chiến trường T6 (ở khu vực Đồng Nai-Bình Thuận). Để bổ sung lực lượng, sư 5 thành lập thêm trung đoàn Q.766 (tức E6) khi có tân binh chuyển vào. Tháng 4/1970 F5 hành quân lên Campuchia và tham gia đánh lui cuộc hành quân qua Campuchia của Mỹ - Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Đơn vị đánh thắng trận Snoul, tịch thu được nhiều xe thiết giáp và sử dụng nó trong chiến dịch 1972. 
Tại biên giới, sư 5 tách một phần bộ chỉ huy và 2 tiểu đoàn khác của E55 để thành lập trung đoàn 205 (E205 chính là E5 trước khi về sư đoàn) trực thuộc Bộ Tư lệnh Miền. Còn E5 củng cố lại đội hình gồm 2-3 tiểu đoàn, lực lượng tân binh chiêu mộ ở địa bàn được bổ sung vào E55 và E205. Đầu năm 1971 Quân đội nhân dân Việt Nam lập đoàn 301 gồm 3 sư đoàn 5,7,9. Các trung đoàn 5, 174, 6 đổi tên lần lượt thành 1,2,3 thuộc bộ chỉ huy F5. 
Đầu năm 1972, Quân đội nhân dân Việt Nam mở chiến dịch Nguyễn Huệ. F5 được tăng cường E3 của F9, phối hợp cùng các đơn vị xe tăng, tấn công Lộc Ninh thành công và đây là trận hiệp đồng binh chủng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam ở chiến trường B2. Trận này F5 xóa sổ trung đoàn 1 thiết giáp, chiến đoàn 9 Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Sức ép quân sự này góp phần làm phái đoàn ở hội nghị Paris giữ thế mạnh. Để cứu nguy, không quân Mỹ tăng cường dùng B52 đánh phá liên tục, gây tổn thất trầm trọng cho các đơn vị của F5,9.
Sau đó E174 hành quân bổ sung gấp cho chiến trường ở An Lộc. Từ giữa năm 1972 trở về sau F5 lùi về miền tây Nam bộ và hỗ trợ các đơn vị ở đây mở chiến trường phối hợp. Đây là năm mà sư đoàn thu được nhiều thắng lợi nhất.

Giai đoạn sau CTVN

Sau lệnh ngừng bắn 1973, đơn vị này chốt giữ phần lãnh thổ đã kiểm soát và củng cố đội hình. Đến cuối năm 1974, Quân đoàn 4 được thành lập với đội hình 3 sư đoàn 5,7,9. Đầu năm 1975, F9 về miền tây, cùng với F5 và Sư đoàn Phước Long lập binh đoàn 232 (F7 tiến sang phía đông tác chiến cùng F6, F341 ở Xuân Lộc). Kế hoạch Quân lực Việt Nam Cộng hòa rút về miền tây cố thủ đã thất bại. 30/4/1975 kết thúc chiến tranh, sư đoàn 5 được chính quy hóa và hợp nhất với Quân đội Nhân Dân Việt Nam. F5 vẫn làm nhiệm vụ truy nã một số nhóm nhỏ của Quân lực Việt Nam Cộng hòa còn chống cự lẻ tẻ.
Năm 1977, 1978 F5 tiếp tục tấn công Khmer Đỏ ở Campuchia, chiếm lại vùng biên giới và tham gia chiến dịch K3. Lần thứ 2, F5 tấn công Snoul và giành thắng lớn vào ngày 5/12/1978. Tháng 1/1979 F5 tấn công Phnôm Pênh. Sau chiến thắng, F5 lần thứ 2 được Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tặng danh hiệu "Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân".
F5 tiếp tục tham gia mặt trận 479 nhưng lần này chịu nhiều tổn thất dai dẳng vì quân Khmer đỏ vẫn còn. F5 được biên chế thêm E2, E8 biên phòng, E160 tỉnh Long An, nâng tổng số lên 6 E bộ binh và 1 E pháo. Năm 1989 F5 rút về Việt Nam.

Trung đoàn BB5

Ban đầu là trung đoàn 205 hoạt động vào cuối năm 1964 ở quân khu 8. Trung đoàn 5 BB được thành lập chính thức ngày 31/5/1965, hoạt động ở Tánh Linh (Bình Thuận), còn gọi là "trung đoàn Cá Gô", chỉ huy trưởng Huỳnh Thìn. Chính vì thành lập tháng 5/1965 nên hay được gọi là "trung đoàn 55".
Là trụ cột của sư đoàn 5, đơn vị được gọi thành trung đoàn 55 (Q.765) gồm 3 tiểu đoàn 7, 8, 9 nhưng do tiêu hao nhiều trong 1 thời gian nên gộp thành 2 tiểu đoàn chính. Tham chiến trận Long Tân với lính Úc vào năm 1966, được bổ sung 1 tiểu đoàn đến từ Bắc Sơn. Đánh vào Sài Gòn lần đầu tiên năm 1968 nhưng cũng bị tổn thất nặng hơn nửa quân số. Năm 1969 trung đoàn tiếp tục tiến công nhưng sức chiến đấu bị giảm sút và ngừng các hoạt động tiến công để bảo toàn lực lượng.
Khi rút sang biên giới Campuchia vào năm 1970, trung đoàn chia làm 2: trung đoàn E205 đóng ở sau lưng quân khu 7 và "trung đoàn 1" biên chế thuộc F5. Khi về nước tham gia chiến dịch Nguyễn Huệ, E205 chi viện cho trận địa của Công Trường 7, rồi tách hẳn ra để thành lập sư đoàn Phước Long và chuyển quân ra Bắc. F5 trở lại với biên chế cũ gồm E4, E5 và các đơn vị khác để đánh Pôn Pốt.

Trung đoàn BB271

Là một trung đoàn của F341 ở Nghệ An. Hành quân đi chiến trường Nam bộ tháng 2/1971 nên được gọi là 271. Ban đầu được biên chế cho đoàn C30B (gồm E271, E24) tham gia chiến dịch Nguyễn Huệ. Trong chiến dịch năm 1975, E271 bổ sung cho sư đoàn Phước Long. Sau năm 1975 sư này cùng với sư 302 chuyển ra Bắc, E271 được điều về về đội hình F5.
Tiểu đoàn 14 Cối 100mm
Tiểu đoàn 15 SPG-9
Tiểu đoàn 16 SMPK 12,7mm
Tiểu đoàn 17 Công binh
Tiểu đoàn 18 Thông tin
Đại đội 19 Phòng hóa
Đại đội 20 Trinh sát
Đại đội 23 Vệ binh
Tiểu đoàn 24 Quân y
Tiểu đoàn 25 Vận tải