Tuyên bố chung Trung-Anh

Bối cảnh

Bối cảnh của Tuyên bố chung Trung-Anh là việc hạn cho thuê Tân Cảng sắp kết thúc vào ngày 1 tháng 7 năm 1997. Thỏa thuận thuê này do Anh và Hoàng đế Quang Tự của Trung Quốc thực hiện, kéo dài 99 năm kể từ ngày 1 tháng 7 năm 1898 trong Công ước Bắc Kinh lần hai. Vào thời điểm ký kết thỏa thuận thuê, Đảo Hồng Kông đã được giao cho Anh vĩnh viễn theo Điều ước Nam Kinh vào năm 1842 sau Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất, và phần phía nam của Bán đảo Cửu Long cũng như Bãi Ngang Thuyền được giao cho Anh vĩnh viễn theo Điều ước Bắc Kinh năm 1860 sau Chiến tranh nha phiến lần thứ hai.
Vào đầu những năm 1980 lãnh thổ và nền kinh tế đang phát triển mạnh tại đây bắt đầu khiến người ta lo ngại về tương lai của Hồng Kông. Tình trạng không chắc chắn về chính trị làm dấy lên những lo ngại về quyền tài sản và hợp đồng khi sắp đến thời hạn trả Tân Giới về cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Vào tháng 3 năm 1979, Toàn quyền Hồng Kông, Murray MacLehose, viếng thăm Bắc Kinh. Trong chuyến thăm đó, đã có những cuộc thảo luận không chính thức về tương lai Hồng Kông. Sau khi quay về, MacLehose cố gắng trấn an các nhà đầu tư về việc trao trả sắp đến, nhưng cũng nhắc lại rằng Trung Quốc dự định sẽ lấy lại chủ quyền đối với Hồng Kông. Cuộc thương thuyết chính thức đầu tiên bắt đầu khi Thủ tướng Anh thăm Trung Quốc và gặp Chủ tịch Quân ủy Trung ương Đặng Tiểu Bình vào tháng 9 năm 1982.
Trong các cuộc thảo luận tiếp theo với sự có mặt của Toàn quyền Hồng Kông với tư cách thành viên phái đoàn Anh, ngày càng chắc chắn rằng Trung Quốc sẽ không chấp nhận sự tiếp tục quản lý của Anh sau năm 1997 dưới bất cứ hình thức nào. Chính phủ Trung Quốc nhất quán quan điểm rằng toàn bộ Hồng Kông phải là lãnh thổ của Trung Quốc, do chúng đã bị tước đoạt trong những hiệp ước bất bình đẳng trước đây. Hai bên chuyển sang thảo luận các giải pháp khác và đi đến khái niệm Hồng Kông trở thành một Đặc khu Hành chính của Trung Quốc. Vào tháng 4 năm 1984, hai bên kết thúc thảo luận ban đầu về vấn đề này, và thỏa thuận rằng Hồng Kông sẽ được giữ mức độ tự trị cao thuộc quyền chủ quyền của Trung Quốc và giữ nguyên lối sống tại Hồng Kông. Đến ngày 18 tháng 9 năm 1984, hai bên đã chấp thuận nội dung văn kiện bằng tiếng Anh và tiếng Trung cùng với bản Trao đổi Ghi nhớ.
Việc ký kết Tuyên bố chung đã gây ra những tranh cãi tại Anh vì Thủ tướng thuộc Đảng Bảo thủ Margaret Thatcher đã ký thỏa thuận với chính quyền Cộng sản Trung Quốc với đại diện là Đặng Tiểu Bình. Tuy nhiên, những nhà phân tích chính trị tin rằng bà không còn sự lựa chọn nào khác là phải đồng ý thỏa thuận vì "thứ thay thế cho việc chấp nhận bản thỏa thuận hiện tại là không có thỏa thuận nào cả", một tình huống không thể chấp nhận được nếu xét đến thế yếu của Anh trong thương thuyết. Vì Hồng Kông không thể được bảo vệ bằng biện pháp quân sự và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thực phẩm và nước sạch từ tỉnh Quảng Đông ở đại lục, hoàn toàn không khả thi về mặt kinh tế nếu chia tách Hồng Kông (tức là nước Anh giữ quyền kiểm soát Đảo Hồng Kông và Cửu Long còn Tân Giới được trả về cho Trung Quốc). Hơn nữa, việc có được một thỏa thuận là một điều cấp thiết vì có lo ngại rằng nền kinh tế Hồng Kông sẽ sụp đổ trong những năm 1980 nếu không đạt được thỏa thuận. Những lo ngại về quyền sở hữu đất đai trong khu vực Tân Giới càng làm vấn đề trở nên khó khăn hơn. Mặc dù những thảo luận về tương lai của Hồng Kông đã được bắt đầu từ cuối thập niên 1970, thời điểm chốt lại Tuyên bố chung phụ thuộc vào yếu tố tài sản và kinh tế nhiều hơn là các nhu cầu về địa chính trị.

Các chính sách cơ bản của Trung Quốc đối với Hồng Kông (Phụ lục I)

Phụ lục này được gọi là Giải thích của chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa về các chính sách cơ bản đối với Hồng Kông. Nó được đề cập một phần trong phần tóm tắt bên trên và nói chi tiết về cách Hồng Kông sẽ vận hành sau ngày 1 tháng 7 năm 1997. Phụ lục gồm các phần:
(1) Thỏa thuận hiến pháp và cấu trúc chính quyền; (II) pháp luật; (III) hệ thống tư pháp; (IV) dịch vụ công; (V) hệ thống tài chính; (VI) hệ thống kinh tế và các mối quan hệ kinh tế bên ngoài; (VII) hệ thống tiền tệ, (VIII) vận tải hàng hải, (IX) hàng không dân dụng; (X) giáo dục; (XI) đối ngoại; (XII) quốc phòng, an ninh và trật tự xã hội; (XIII) quyền cơ bản và quyền tự do; (XIV) quyền định cư, du lịch và nhập cư.

Việc thuê đất (Phụ lục III)

Theo Phụ lục này, tất cả đất cho thuê, do Chính quyền Hồng Kông thuộc Anh thực hiện, kéo dài đến sau ngày 30 tháng 6 năm 1997 và mọi quyền liên quan đến việc thuê đất sẽ tiếp tục được công nhận và bảo vệ theo luật pháp của Đặc khu với thời hạn không được sau ngày 30 tháng 6 năm 2047. Ngoài ra, một Ủy ban Đất đai cũng sẽ được thành lập với số viên chức bằng nhau giữa Chính phủ Anh và Chính phủ Trung Quốc và sẽ được giải thể vào ngày 30 tháng 6 năm 1997. Ủy ban này được thành lập năm 1985 và nhóm họp tại Hồng Kông với 35 cuộc họp chính thức và đồng ý 26 tài liệu pháp lý, trong đó có việc giao đất để xây dựng sân bay mới tại Xích Lạp Giác (Chek Lap Kok) vào năm 1994.

Bản ghi nhớ của Vương quốc Anh

Trong bản ghi nhớ này, Vương quốc Anh tuyên bố rằng tất cả những ai đang giữ quyền Công dân Lãnh thổ thuộc Anh do có liên hệ với Hồng Kông sẽ không còn là công dân vào ngày 1 tháng 7 năm 1997. Sau tuyên bố, Đao luật Hồng Kông, 1985 và Chỉ thị (Quốc tịch Anh của) Hồng Kông, 1986 tạo ra loại Quốc tịch Anh (Hải ngoại). Những Công dân Lãnh thổ thuộc Anh được nộp đơn xin Quốc tịch Anh (Hải ngoại) cho đến tháng 7 năm 1997, nhưng địa vị này chỉ riêng nó không đủ để cấp quyền định cư ở bất cứ đâu, bao gồm cả Vương quốc Anh lẫn Hồng Kông. Sau khi được chuyển giao, phần lớn những công dân Lãnh thổ thuộc Anh trở thành công dân Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Những người không đủ điều kiện trở thành công dân Trung Quốc và chưa nộp đơn xin tình trạng Quốc tịch Anh (Hải ngoại) sẽ tự động trở thành Công dân Hải ngoại của Anh.

Bản ghi nhớ của Trung Quốc

"Theo Luật Quốc tịch của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, tất cả những đồng hương Trung Quốc Hồng Kông, dù cho họ có sở hữu 'Hộ chiếu Công dân Lãnh thổ thuộc Anh' hay không, đều là công dân Trung Quốc."  Những người này nếu sử dụng tài liệu du lịch do Chính phủ Vương quốc Anh cấp được phép dùng chúng với mục đích du lịch đến các quốc gia và lãnh thổ khác, nhưng không được phép nhận sự bảo hộ lãnh sự của Anh tại Đặc khu và những phần khác của Trung Quốc.

Những năm đầu

Sau khi ký kết bản tuyên bố, Nhóm liên lạc chung Trung-Anh được thành lập theo Phụ lục II của tuyên bố.
Việc chuyển giao quyền chủ quyền của Hồng Kông (tùy vào báo chí Trung Quốc hay Anh mà được gọi là "sự trở về" hoặc "sự chuyển giao") diễn ra như kế hoạch vào ngày 1 tháng 7 năm 1997. Từ khi trở về, chỉ có một số điều bị thay đổi, như cờ Hồng Kông và Tòa nhà Công tước xứ Wales được đổi tên thành Tòa nhà Quân đội Giải phóng Nhân dân. Các hòm thư được sơn lại thành màu xanh, theo thông lệ tại Trung Quốc. Tên đường vẫn được giữ nguyên và Câu lạc bộ Thuyền buồm Hồng Kông Hoàng gia vẫn được giữ tiền tố "Hoàng gia", dù Câu lạc bộ Đua ngựa Hồng Kông và các tổ chức khác đã bị bỏ tiền tố này.
Sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, biện pháp Hồng Kông đã được thực hiện với sự hợp tác hoàn toàn của chính phủ Trung Quốc. Điều này không có nghĩa là chính phủ Trung Quốc quy định Hồng Kông phải làm gì và do đó vẫn phù hợp với các quy định của tuyên bố. 
Mặc dù có quyền tự quyết, chính quyền Đặc khu Hành chính Hồng Kông đôi khi vẫn yêu cầu chính phủ Trung Quốc cho lời khuyên. Vào năm 1999 chính quyền Đặc khu yêu cầu Quốc vụ viện Trung Quốc giải thích một điều trong Luật Cơ bản của Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc. Chính phủ Trung Quốc nói rằng một phán quyết của Tòa Chung thẩm Hồng Kông sẽ cho phép 1,6 triệu người đại lục nhập cư vào Hồng Kông. Sau đó, chính quyền Trung Quốc đã ra lệnh và phát quyết của Hồng Kông sau đó đã bị bãi bỏ.
Những áp lực từ chính quyền đại lục cũng khá rõ, như vào năm 2000, sau khi ứng cử viên ủng hộ độc lập Trần Thủy Biển được bầu làm Tổng thống Đài Loan, một quan chức cấp cao của đại lục tại Hồng Kông đã cảnh báo các nhà báo không được thông báo tin này. Một quan chức cấp cao khác đã khuyên các doanh nhân không làm ăn với những người Đài Loan ủng hộ độc lập.
Với những sự việc như vậy, trong dịp kỷ niệm 10 năm trở về, vào năm 2007, báo The Guardian viết rằng một mặt, "khong có gì thay đổi kể từ khi chuyển giao sang Trung Quốc 10 năm trước", nhưng đó là khi so sánh với tình hình trước khi toàn quyền cuối cùng Chris Patten thực hiện các cải cách dân chủ ba năm trước khi chuyển giao. Cơ hội có được dân chủ đã bị mất khi Hồng Kông chỉ vừa mới có được ba yếu tố quan trọng cho một nền dân chủ kiểu phương Tây (pháp trị, sự chịu trách nhiệm của quan chức và một tầng lớp chính trị bên ngoài hệ thống độc đảng) nhưng thỏa thuận Trung-Anh đã ngăn không cho bất cứ thay đổi nào trong đó được tiếp tục.
Ngô Bang Quốc, chủ tịch Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc đã nói trong một hội thảo tại Bắc Kinh năm 2007 rằng "Hồng Kông có được sự tự trị đáng kể chỉ vì chính quyền trung ương đã quyết định cho phép sự tự trị đó".

Các thay đổi vào thập niên 2010

Vào năm 2014, sau cuộc Cách mạng dù, Ủy ban đối ngoại của Anh đã bị Trung Quốc cấm không cho nhập cảnh vào Hồng Kông trong chuyến thăm đã định trước vào tháng 12 để kiểm tra tiến độ thực hiện Tuyên bố chung Trung-Anh. Trong một cuộc tranh luận khẩn cấp tại nghị viện về vụ cấm này, chủ tịch ủy ban Richard Ottaway tiết lộ rằng các quan chức Trung Quốc xem Tuyên bố chung là "vô hiệu và chỉ có hiệu lực từ ngày ký năm 1984 cho đến khi chuyển giao năm 1997."
Vào năm 2016, Caroline Wilson, Tổng lãnh sự Anh tại Hồng Kông và Ma Cao, nói rằng vụ mất tích của chủ hiệu sách Causeway Bay là một sự vi phạm tuyên bố chung.
Vào tháng 7 năm 2017, khi Ngoại trưởng Anh Boris Johnson đòi hỏi phải có tiến triển dân chủ tại Hồng Kông, phát ngôn viên bộ ngoại giao Trung Quốc Lục Khảng nói rằng hiệp ước trao trả Hồng Kông với Anh chỉ là 'một tài liệu của lịch sử, không còn có ý nghĩa thực tế nữa,' và rằng 'Nó hoàn toàn không có tính ràng buộc đối với sự quản lý của chính quyền trung ương đối với Hồng Kông. Vương quốc Anh không còn có quyền chủ quyền, quyền lãnh đạo và quyền giám sát Hồng Kông sau khi trao trả.' Phản hồi lại, Bộ ngoại giao Anh nói rằng: "Nó là một hiệp ước có tính ràng buộc pháp lý, được đăng ký với Liên Hiệp Quốc và tiếp tục còn hiệu lực. Là một bên ký kết, chính phủ Anh cam kết giám sát việc thực hiện nó một cách cặn kẽ." Johnson cũng nhắc lại cam kết của Anh đối với Hồng Kông đã được ghi rõ trong "hiệp ước" và "vẫn mạnh vào hôm nay" như vào 20 năm trước.