Chủ nghĩa dân tộc Việt Nam

Khái niệm

"Chủ nghĩa dân tộc" là một khái niệm học thuật dùng trong lĩnh vực chính trị muộn hơn nhiều so với khái niệm "dân tộc". Theo Louis Snyder một nhà dân tộc học người Mỹ thì khái niệm này hình thành qua 3 sự kiện lớn: cách mạng Anh, cách mạng Pháp và chiến tranh giành độc lập của Mỹ, với ý nghĩa ban đầu là "chủ quyền nhân dân" một tư tưởng tư sản được hình thành để chống lại thần quyền của Giáo hội Công giáo.
Đối với những người theo chủ nghĩa xã hội thì "chủ nghĩa dân tộc" hình thành trong thời kỳ chủ nghĩa đế quốc thống trị thuộc địa, thể hiện quan hệ giữa dân tộc thống trị và các dân tộc thuộc địa. Chủ nghĩa dân tộc theo quan niệm này là xu hướng chính trị của các dân tộc bị áp bức muốn giải quyết các vấn đề dân tộc, giành lấy độc lập.
Vì vậy, khái niệm "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" có thể ra đời muộn, chỉ trong thời kỳ Pháp thuộc cho đến nay. Mà trước hết, thông qua các cuộc khởi nghĩa chống Pháp cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Khái niệm "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" là một khái niệm mới mẻ chỉ trong khoảng một thế kỷ gần đây, mặc dù những thuật ngữ như "tinh thần dân tộc", "ý thức dân tộc", "lòng yêu nước",...đã được sử dụng theo cách tương tự từ hàng ngàn năm.
Thuật ngữ "dân tộc" là gốc rễ cho thuật ngữ "chủ nghĩa dân tộc". "Dân tộc" một thuật ngữ phức tạp, chứa nhiều khái niệm xoay quanh: ý thức về nguồn gốc, ý thức bản sắc văn hóa, ý thức quyền lợi chung, ý thức chủ quyền lãnh thổ, ý thức độc lập tự chủ,...khi chúng được xác định rõ ràng và sử dụng chính trị ở mức độ cao hơn thì có thể nhận biết đó là khái niệm "chủ nghĩa dân tộc". Nhà dân tộc học người Nga Valery Aleksandrovich Tishkov cũng đã đưa ra quan niệm của ông về khái niệm "dân tộc": "dân tộc chỉ là khẩu hiệu được người ta tạo ra và là phương tiện huy động chính trị", vì nếu chỉ định hướng và quản lý con người với tư cách công dân thì nhà nước hay chế độ không cần đưa ra khái niệm "dân tộc" và mức cao hơn "chủ nghĩa dân tộc", nhưng việc sử dụng các khái niệm này thì đó là vấn đề rộng lớn hơn trong quan hệ giữa các nhà nước với nhau.

Đặc điểm

Tuy "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" là một thuật ngữ hình thành trong khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, nhưng việc nhìn nhận đặc điểm của khái niệm này có thể phân tích trong suốt tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam.
Lòng yêu nước: giống như bao "chủ nghĩa dân tộc" trên khắp thế giới, một đặc điểm cơ bản nhất của chủ nghĩa dân tộc là tinh thần yêu nước. Đây là tình cảm dân tộc gắn liền với tình cảm đối với nhà nước, thống nhất chúng thành ý thức chung về sự trung thành và bảo vệ quốc gia. Nhưng do Việt Nam là nước nhỏ nên thường lòng yêu nước xoay quanh vấn đề bảo vệ đất nước hoặc giải phóng dân tộc. Không đạt mức yêu nước sô-vanh như một số dân tộc khác, như những nhà cầm quyền tư tưởng Đại Hán, người Pháp dưới thời Napoleon, hoặc như người Đức dưới thời Hitler.
Tính thống nhất: Chủ nghĩa dân tộc Việt Nam mang đặc điểm là hệ tư tưởng thống nhất tất cả người Việt Nam. Về khía cạnh này nó bao quát toàn bộ ý niệm về dân tộc Việt Nam, không chỉ riêng người Việt mà bao hàm toàn bộ cộng đồng 54 dân tộc cùng chung sống. Bởi vì khái niệm dân tộc Việt Nam là khái niệm rộng, bao quát, nên "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" cũng là khái niệm rộng lớn. Nó nhấn mạnh quyền lợi chung của tất cả dân tộc sống trên lãnh thổ Việt Nam, bao gồm quyền lợi về chủ quyền lãnh thổ, quyền lợi được độc lập tự chủ trong mối quan hệ đối lập với các nhà nước khác bên ngoài Việt Nam.
Tính phân biệt: một mặt "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" thể hiện tính thống nhất nội bộ, một mặt nhấn mạnh khía cạnh khác biệt với bên ngoài. Đây là cơ sở để đòi hỏi và bảo vệ quyền lợi dân tộc, cơ sở của biện minh chính trị cho dân tộc Việt Nam đấu tranh giành độc lập hoặc ngăn chặn xâm lược. Chính ý thức khác biệt về văn hóa và cội nguồn dân tộc có từ thời kỳ Đông Sơn đã là tác nhân chính cho động lực đấu tranh chống lại sự thống trị của các triều đại Trung Quốc.

Các vấn đề

"Chủ nghĩa dân tộc" bị một số nhà dân tộc học nhận định là cơ sở biện minh chính trị cho các phong trào chính trị trong việc tranh chấp. Họ chuyển hóa chủ nghĩa dân tộc thành cơ sở cho các lý luận chính trị của họ, nhằm xách động các phong trào quần chúng. Ở tầm mức lớn hơn là cơ sở biện minh giữa các quốc gia, để họ đối đầu với nhau mà hệ lụy tàn khốc nhất là hai cuộc chiến tranh thế giới, khi "chủ nghĩa dân tộc" bị đẩy đến mức cực đoan hơn bao giờ hết.
Đối với Việt Nam, do hoàn cảnh lịch sử trải qua thời kỳ Pháp thuộc, góc độ biện minh chính trị của các phong trào đấu tranh dân tộc có thể được xem là chính đáng, việc xách động chủ nghĩa dân tộc Việt Nam đã chuyển hóa thành lòng căm thù đối với chế độ thuộc địa của Pháp. Chủ nghĩa dân tộc Việt Nam từ sau Thế chiến II thường không xa rời việc đánh đổ sự thống trị của Pháp để giành lấy các quyền dân tộc tự quyết.
Mặc dù biện minh về "chủ nghĩa dân tộc" nhưng chính phủ Quốc gia Việt Nam và nối tiếp là Việt Nam cộng hòa không được sự ủng hộ rộng lớn của phần đông người Việt Nam nên thất thế trước phong trào cộng sản sau 30 năm chiến tranh.
"Chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" trong bối cảnh hiện nay không còn nhu cầu giải phóng dân tộc nên chỉ còn là động lực bảo vệ cho sự độc lập, tự do, thống nhất, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; cũng như là động lực để phát triển đất nước trong thời bình.
Một vấn đề của "chủ nghĩa dân tộc Việt Nam" trong quan niệm của những người cộng sản là không xa rời vấn đề giai cấp: cách mạng phải gắn liền việc giải quyết vấn đề dân tộc và giải quyết vấn đề giai cấp. Đây là khía cạnh gắn kết chủ nghĩa dân tộc với chủ nghĩa cộng sản. Trong bối cảnh hiện nay, chủ nghĩa dân tộc Việt Nam được xây dựng gắn kết với Tư tưởng Hồ Chí Minh, một hệ tư tưởng thay thế.

Lịch sử

Tinh thần dân tộc Việt Nam trong sử sách được ghi nhận qua các nỗ lực của người Việt thành lập nhà nước độc lập của mình thông qua các cuộc khởi nghĩa và các giai đoạn độc lập ngắn ngủi như Khởi nghĩa Hai Bà Trưng và Nhà Tiền Lý,... Các cuộc nổi dậy chống các triều đại Trung Quốc xuyên suốt nhiều thế kỷ đóng vai trò rất lớn trong việc định hình lịch sử Việt Nam. Người Việt chỉ thành công trong việc tạo dựng một nền độc lập bền vững với việc Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán và sự thành lập Nhà Ngô. Kể từ đó, tinh thần dân tộc được khuếch trương qua quá trình bành trướng, mở mang bờ cõi. Các cuộc chiến bao gồm tấn công vào lãnh thổ phía nam Trung Quốc thời nhà Lý, các cuộc Nam tiến từ thế kỷ thứ 10 cho tới thế kỷ thứ 19, chiến tranh với người Mông Cổ, Lào, Khmer, Xiêm La, cũng như các cuộc chiến với Pháp, Nhật Bản, Hoa Kỳ về sau, có sức ảnh hưởng rất lớn. Việc người Việt thoát ly khỏi Trung Quốc và duy trì được nền độc lập của mình trong hơn 1000 năm sau đó là hiện tượng gây ngạc nhiên với nhiều người Trung Quốc vì họ từng thôn tính nhiều quốc gia và đồng hóa nhiều dân tộc khác.
Tại một hội thề với binh sĩ tại Thọ Hạc, Thanh Hóa và năm 1788, Quang Trung đã có bài dụ, nói lên tinh thần dân tộc:
Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó trích luân bất phản
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ
Thời Pháp thuộc chứng kiến sự đổi mới về tư tưởng dân tộc quốc gia Việt Nam, khi nó đã được tổng hòa bởi các tư tưởng mới sử dụng tư tưởng chủ nghĩa dân tộc Việt Nam, với sự ra đời của những người theo tư duy dân tộc chủ nghĩa mới, như Ngô Đình Diệm, Hồ Chí Minh, Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu,... kết hợp các luồng dân tộc chủ nghĩa theo khuynh hướng Tây hóa, cộng sản, quốc gia dân túy, tư bản dân tộc và các luồng khác. Các luồng ý thức hệ, dù khác nhau đã góp phần làm nên một tư tưởng quốc gia theo khuynh hướng mới của Việt Nam. Chủ nghĩa dân tộc hiện đại được định hình và được tuyên truyền thông qua các phương tiện truyền thông và nền giáo dục.
Cuộc Chiến tranh Việt Nam cũng được cho là một cuộc chiến đậm chất dân tộc chủ nghĩa nhiều hơn khi cả hai miền Việt Nam đều coi mình là đại diện Việt Nam hợp pháp. Các chính thể Việt Nam Cộng hòa và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đều tự xưng là những người theo chủ nghĩa yêu nước và sử dụng chủ nghĩa dân tộc để biện minh cho hành động chính trị - quân sự của mình.
Sau năm 1975, Việt Nam lại lao vào các cuộc chiến tranh và tư tưởng dân tộc chủ nghĩa nóng lên khi Việt Nam xảy ra Chiến tranh biên giới Việt–Trung 1979, Chiến tranh biên giới Tây Nam, cũng như các cuộc chiến ở Lào, biên giới Thái Lan, Trung Quốc. Chỉ sau năm 1991, khi Việt Nam kết thúc xung đột, thì Việt Nam hướng tới quyền lực mềm như vũ khí cho tư tưởng quốc gia.