Miếu Thượng, miếu Trung, chùa Đặng Xá

Miếu Thượng, miếu Trung, chùa Đặng Xá là các di tích lịch sử văn hóa thuộc làng Đặng Xá, xã Văn Xá, huyện Kim Bảng Hà Nam. Các di tích này được xây dựng dựng từ triều đại nhà Đinh, có liên quan đến thời gian khởi nghiệp dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất đất nước của Đinh Tiên Hoàng Đế. Nơi đây là quê hương của một Hoàng hậu nhà Đinh, đồng thời là cháu ngoại dòng họ Đặng và được hậu thế tôn vinh là thánh Mẫu.

Lịch sử

Khi Đinh Bộ Lĩnh khởi nghiệp dựng nước, đã đến vùng Cổ Bảng (Kim Bảng ngày nay) và xã Đặng Xá, chiêu mộ binh mã, tích trữ lương thảo, trực tiếp cầm quân dẹp loạn 12 sứ quân. Theo nội dung được ghi ở quyển Thần phả, Ngọc phả của thôn Đặng Xá, xã Văn Xá, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam, được bộ Lễ triều Lê ban hành vào năm 1572 thì khi Trần Lãm mất, Đinh Bộ Lĩnh đem tướng sĩ về Hoa Lư chiêu mộ hào kiệt đi dẹp loạn 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh đã được vợ chồng vị hào trưởng Dương Đỉnh (người gốc Trường Yên Hạ) và vợ tên là Đặng Thị Kính (vốn người Đặng Xá, Kim Bảng), là cặp vợ chồng có của cải và uy tín ở Đặng Xá gả con gái tên là Dương Thị Nguyệt (Nương) về làm vợ và đã sinh ra con gái đầu đặt tên là Đinh Thị Ngọc (Nương). Quá trình Đinh Bộ Lĩnh về Đặng Xá lập đồn trại và truyền hịch Cần Vương dẹp giặc đã thu phục trên 600 người ứng mộ cùng với 180 tráng đinh Đặng Xá, Đồng Lạc, Khê Vĩ. 
Khi đưa quân đi dẹp loạn, Đinh Bộ Lĩnh đã đến đền thần Linh Lang Bạch Mã phía đông thành Đại La làm lễ cầu đảo xin Thần phù hộ cho nước, cho được vạn sự thì sẽ phong sắc để biểu dương sự anh linh. Đinh Bộ Lĩnh đã chiêm bái chùa Đặng Xá cầu tôn phật Pháp Vũ phù hộ cho vạn sự như ý. Lời thỉnh cầu linh nghiệm, từ đấy Đinh Bộ Lĩnh đánh đâu được đấy, được tôn là Vạn Thắng Vương, bình được 12 sứ quân. Sau khi thống nhất đất nước, trở về Đặng Xá, vua Đinh Tiên Hoàng mơ thấy một vị thần tự xưng là Thần Bạch Mã báo mộng rằng: ‘’Thần đã vâng mệnh Hoàng Thiên, theo vua đánh giặc. Nay thiên hạ đã yên bình, nhà vua chưa lễ tạ, thế là không đúng lễ’’. Vua tỉnh dậy, biết Thần rất là linh ứng, liền phong tặng mĩ tự,phong là: Hộ Quốc Bảo Cảnh Linh Thông Tế Thế, Đô Đại Thành Hoàng Linh Lang Bạch Mã Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần. Đinh Tiên Hoàng sai sứ giả mang sắc phong Linh Lang Bạch Mã về xã Đặng xá, huyện Cổ Bảng. Phủ Lý Nhân - Đạo Sơn Nam, truyền cho nhân dân xây riêng đền để thờ phụng. Từ khi đó nhân dân phụng mệnh, xây dựng một ngôi đền để thờ Thần Linh Lang Bạch Mã. Đến triều Nguyễn, vua Đồng Khánh năm thứ 9, đã ban sắc phong cho Ngài là: Hàm Quang Thượng Đẳng Thần, đặc cách cho thờ phụng, để ghi nhớ ngay vui của nước và tỏ rõ biển lệ thờ tự.
Vua Đinh Tiên Hoàng không quên ban thưởng các dòng họ Đặng Xá và đón Dương Nguyệt Nương về kinh đô Hoa Lư lập làm Hoàng hậu. Bà Hoàng hậu quê Hà Nam này cũng chính là người được Vua Đinh giao đã truyền dạy trò Xuân Phả (do các nước lân bang dâng lễ khi cống nạp) tại đền thờ Đại Hải Long Vương hiện còn lưu giữ đến ngày nay ở Thanh Hóa. Khi Đinh Tiên Hoàng mất, Hoàng hậu Nguyệt Nương cùng công chúa Ngọc Nương đã trở về quê hương Đặng Xá sinh sống đến cuối cuộc đời. Sau này khi Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế, đã tôn phong Đinh Tiên Hoàng và Hoàng hậu, hạ sắc chỉ cho xã Đại Hoàng lập miếu thờ và truyền chỉ cho thiên hạ cứ nơi nào vua Đinh Tiên Hoàng đã lập đồn trại… thì đều được rước sắc về lập đền thờ cúng. Dân Đặng Xá đã tới kinh thành rước sắc về lập miếu để thờ và được gọi là miếu Trung. Hiện nay ở thôn Đặng Xá, xã Văn Xá di tích miếu Trung nằm gần chùa Đặng Xá thờ Vua Đinh Tiên Hoàng cùng hoàng hậu Nguyệt Nương và miếu Bà thờ công chúa Ngọc Nương.

Miếu Trung

Miếu thờ Vua Đinh và Hoàng hậu Nguyệt Nương mà dân làng gọi là miếu Trung – Trước khi khởi nghiệp, Người đã lấy người vợ vốn là người làng Đặng Xá và đã từng đến đây chiêm bái chùa Khánh Hưng, cầu cho “công thành, danh toại”. Miếu Bà, thờ con gái trưởng Vua Đinh, đã từng ở với mẹ tại Đặng Xá, trong thời gian vua Đinh khởi nghiệp và khi nhà Đinh mất ngôi.
Năm  2018, làng Đặng Xá sẽ khởi công phục dựng miếu Trung, thờ vua Đinh Tiên Hoàng, nhân kỷ niệm 1050 năm vua Đinh xưng đế và đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt. Công trình phục dựng miếu Trung thờ vua Đinh, đã được thôn Đặng khởi công vào ngày 20/5/2018, thời gian hoàn thành miếu trong vòng 5 tháng.
Với không gian rộng,  thế đất cao ráo, ven trục đường chính qua làng, lại  ở vị trí có dân cư đông đúc,  có hồ nước  bao quanh ở phía bên phải và đằng sau, miếu Trung sau khi được phục dựng xong sẽ thành một địa chỉ văn hóa tâm linh của thôn làng, tạo thành một quần thể di tích lịch sử, bao gồm Chùa Khánh Hưng, đình Đặng Xá, miếu Thượng, miếu bà. Với bề dày lịch sử có từ trên 1000 năm, các di tích này không chỉ dành cho người dân trong làng, mà còn có sức lan tỏa đến trong xã, trong vùng.

Chùa Đặng Xá

Thôn Đặng Xá, xã Văn Xá huyện Kim Bảng có một ngôi chùa cô tồn tại từ lâu đời, chùa Đặng Xá có tên là chùa Khánh Hưng. Theo thần phả và sắc phong còn được lưu giữ, chùa thờ Đại Thánh Pháp Vân Phật một trong Tứ Pháp. Tại chùa còn nhiều đồ thờ tự cổ có giá trị trong đó có một hương án bằng đá xanh được tạo lập và tháng 11 năm Mậu Tý (1708) thời vua Lê Dụ Tông. Hương án đặt phía trước trong tòa hậu cung.
Trải qua nhiều biến cố thăng trầm, chùa Khánh Hưng vẫn được nhân dân Đặng xá, Văn xá và nhân dân trong vùng trùng tu, tôn tạo vẫn giữ được dáng vẻ cốt cách ngôi chùa cổ kính trên mảnh đất xưa. Bắt đầu từ năm 2007 và 2008 được sự giúp đỡ của Tỉnh Hà nam và Huyện Kim bảng, Chính quyền, đoàn thể cũng như nhân dân Làng Đặng xá- Xã Văn Xá, chùa Khánh Hưng đã được trùng tu tôn tạo và xây mới có quy mô hơn trước rất nhiều. Đặc biệt là nhà Chùa đã đúc và nhập pho tượng Phật bằng đồng nặng gần 9 tấn, đặt trên bệ đá đồ sộ trong chùa. Đây là bức tượng Phật bằng đồng lớn nhất trong tất cả các chùa ở Việt Nam thờ 4 vị Phật Pháp, là 4 vị Thần nông nghiệp đặc trưng cho nền văn minh lúa nước Việt Nam.