Tấn (nước)

Thành lập

Theo Sử ký Tư Mã Thiên, nước Tấn được thành lập khá muộn trong các chư hầu thời Tây Chu. Sau khi Chu Vũ vương mất, con là Chu Thành vương lên thay, có Chu Công Đán phụ chính. Khi đó một chư hầu là nước Đường nổi loạn, Chu công Đán mang quân tiêu diệt.
Chu Thành vương có một người em nhỏ tên là Cơ Ngu, khi ngồi chơi với Thành vương, vua cắt cái lá đồng làm ngọc khuê đưa cho Cơ Ngu và nói:"Để ta phong đất này cho nhà ngươi"
Quan Thái sử nhà Chu làm nhiệm vụ chép sử hỏi vua chọn ngày để phong cho Cơ Ngu. Thành vương nói rằng khi đó chỉ nói đùa với cậu em nhỏ thôi. Quan thái sử nghiêm sắc mặt nói:"Thiên tử không thể nói chuyện đùa"
Do đó, Chu Thành vương không thể cưỡng lại, bèn chính thức phong cho Cơ Ngu làm vua chư hầu nước Đường, gọi là Đường Thúc Ngu. Sau đó, nước Đường mới đổi tên thành nước Tấn như ta đã biết.

Thương Thúc

Nước Tấn truyền đến đời thứ 9 là Tấn Mục hầu Cơ Phế Vương thì bắt đầu xảy ra việc tranh chấp giữa chi trưởng và chi thứ, diễn ra trong nhiều thế hệ. Việc tranh chấp của nội tộc diễn ra trong hơn 100 năm, 14 đời vua Tấn không yên ổn.
Tranh chấp xảy ra lần đầu tiên khi Tấn Mục hầu mất (785 TCN), người em là Thương Thúc đoạt ngôi của cháu là Cơ Cừu. Cừu phải bỏ trốn.
Năm 781 TCN, Thế tử Cừu tập hợp lực lượng về đánh úp Thương Thúc, lấy lại ngôi vua. Sử không chép rõ về kết cục của Thương Thúc. Cừu lên ngôi tức là Tấn Văn hầu.

Khúc Ốc

Năm 746 TCN, Văn hầu chết, con là Bá lên ngôi, tức là Tấn Chiêu hầu (746-740 TCN). Chiêu hầu phong cho chú là Thành Sư (em Văn hầu) đã 58 tuổi ở đất Khúc Ốc là một ấp lớn hơn cả đất Dực là kinh đô nước Tấn. Người chú ở Khúc Ốc được gọi là Khúc Ốc Hoàn Thúc. Hoàn Thúc chú trọng gây uy tín để lấy lòng dân. Từ đó thế lực của chi thứ bắt đầu phát triển. Nhiều kẻ sĩ nước Tấn lo ngại loạn lạc nảy sinh từ Khúc Ốc.
Năm 740 TCN, đại phu nước Tấn là Phan Phù làm phản giết Tấn Chiêu hầu và đón Khúc Ốc Hoàn Thúc về kinh làm vua. Phe chi trưởng không phục, tập hợp lại đánh đuổi Thành Sư và giết Phan Phù. Thành Sư bỏ chạy về Khúc Ốc. Con của Chiêu hầu là Hình được lập lên ngôi, tức là Tấn Hiếu hầu.
Năm 731 TCN, Thành Sư chết ở Khúc Ốc, thọ 72 tuổi. Con là Thiện lên thay cai quản Khúc Ốc, được gọi là Trang Bá Thiện hay Khúc Ốc Trang Bá.
Năm 724 TCN, Trang Bá Thiện mang quân đánh kinh thành Dực, giết Tấn Hiếu Hầu để cướp ngôi. Phe chi trưởng lại cùng nhau đánh bật Thiện ra khỏi kinh thành. Thiện lại phải chạy về Khúc Ốc. Người con của Hiếu hầu là Cơ Khích được lập lên ngôi, tức là Tấn Ngạc hầu.
Năm 718 TCN, nghe tin Tấn Ngạc hầu chết, Trang Bá Thiện lại mang quân tiến vào kinh thành Dực lần thứ 2. Thiên tử Chu Hoàn Vương bèn sai vua nước Quắc là Quắc Công mang quân giúp nước Tấn, đánh lại Thiện. Thiện lại bỏ chạy về Khúc Ốc. Người nước Tấn lập con của Ngạc hầu là Quang lên ngôi, tức là Tấn Ai hầu.
Năm 716 TCN, Trang Bá Thiện chết, con là Xứng lên thay. Năm 710 TCN, Cơ Xứng ở Khúc Ốc mang quân đánh nhau với Tấn Ai hầu ở gần sông Phần Thủy, bắt sống được Ai hầu. Người nước Tấn bèn lập con Ai hầu là Thiếu Tử làm vua, tức là Tấn Tiểu Tử hầu. Nghe tin nước Tấn lập Tiểu Tử, Cơ Xứng bèn giết chết Ai hầu. Lúc đó thế lực của Khúc Ốc mạnh hơn hẳn so với nước Tấn.
Năm 707 TCN, Cơ Xứng lại lừa mời Tiểu Tử đến gặp mặt rồi bắt giết. Chu Hoàn vương lại can thiệp, sai Quắc Công một lần nữa mang quân đánh Xứng. Xứng lại chạy về Khúc Ốc. Người nước Tấn lập em Ai hầu là Dẫn làm vua.
Sau khi Chu Hoàn vương rồi Chu Trang Vương mất (682 TCN), năm 679 TCN Cơ Xứng lại mang quân đánh kinh thành Dực, giết chết Tấn hầu Dẫn. Cơ Xứng mang đồ quý báu trong kho ở đất Dực hối lộ thiên tử mới là Chu Ly Vương. Vì vậy Ly vương không can thiệp, chính thức phong cho Xứng làm chư hầu. Cơ Xứng trở vua cả nước Tấn từ năm 679 TCN, tức là Tấn Vũ công.
Nước Tấn tính từ Đường Thúc Ngu tới Tấn hầu Dẫn là 17 vua thuộc 15 thế hệ thì chuyển sang ngành thứ. Nước Tấn quá yếu ớt trước thế lực của Khúc Ốc nên dù nhiều lần quân Khúc Ốc phải rút đi, nhưng vua Tấn cũng không đủ sức trấn áp, tiêu diệt hoàn toàn. Liên tiếp 5 vua Tấn bị chi Khúc Ốc tấn công giết hại. Tấn Vũ Công là cháu nội của Thành Sư, thuộc thế hệ thứ 13.

Các con của Hiến công

Vũ Công tuổi cao, sau khi giành ngôi chỉ 2 năm thì qua đời (677 TCN), con là Hiến công nối ngôi. Hiến công có nhiều vợ và nhiều con trai. Ngoài thế tử Cơ Thân Sinh, còn hai người con lớn hơn Thân Sinh nhưng mẹ chỉ là vợ thứ: Trùng Nhĩ và Di Ngô. Mẹ của 3 công tử lớn đều mất, Hiến Công lại lấy 1 người vợ trẻ là Ly Cơ và sinh được Hề Tề. Người em gái của Ly Cơ lại sinh được người con nữa của Hiến công là Trác Tử.
Hiến công yêu vợ mới, nghe lời gièm pha của phe cánh Ly Cơ, muốn bỏ con lớn Thân Sinh để lập con nhỏ Hề Tề. Do tác động của các quan lại thân với Ly Cơ vu tội cho Thân Sinh, Hiến Công sai bắt Thân Sinh. Thân Sinh bèn tự sát. Nghe tin, hai người anh của Thân Sinh là Trùng Nhĩ và Di Ngô biết nội tình trong triều bèn bỏ trốn. Trùng Nhĩ chạy sang quê mẹ là nước Địch, Di Ngô chạy sang nước Lương. Nhiều quan lại bất mãn cũng bỏ theo hai công tử lớn.
Bất chấp sự phản đối của nhiều quan đại phu, Hiến Công kiên quyết lập Hề Tề làm thế tử, uỷ thác cho Tuân Tức. Năm 651 TCN, Hiến công chết, Hề Tề lên ngôi. Phe phản đối Hề Tề do Lý Khắc đứng đầu làm binh biến giết chết Hề Tề và thuyết phục Tuân Tức đổi ý. Nhưng Tuân Tức quyết theo di mệnh, bèn lập em Hề Tề là Trác Tử lên thay. Lý Khắc lại làm binh biến, lần này giết cả Trác Tử và Tuân Tức. Ly Cơ cũng bị giết.
Lý Khắc sai người mời Trùng Nhĩ ở nước Địch về. Trùng Nhĩ sợ mang tiếng là chủ mưu làm loạn nên lấy cớ thoái thác. Lý Khắc bất đắc dĩ phải sai người sang nước Lương mời Di Ngô về lập làm vua Tấn. Tần Mục công lấy con gái Tấn Hiến công và là em của Trùng Nhĩ và Di Ngô, nên sai lấy xe đưa Di Ngô từ nước Lương trở về nước.
Di Ngô lên ngôi, tức là Tấn Huệ công. Huệ công về nước, biết việc Lý Khắc vốn không định lập mình, nên lấy cớ giết Lý Khắc. Các quan nhiều người bất bình. Huệ công lại bỏ lời giao ước cắt đất trả ơn nước Tần, rồi mang quân gây hấn với Tần, bị thua trận và bị bắt làm tù binh. Nhờ em gái đứng ra xin hộ, Tần Mục Công lại thả cho Huệ Công về. Để giảng hoà, hai bên lại kết thông gia, Tần Mục Công gả con gái cho con trai Tấn Huệ công là thế tử Ngữ.
Năm 637 TCN, Tấn Huệ Công chết, con là Ngữ lên thay, tức là Tấn Hoài công. Hoài công mất lòng người trong nước, mọi người đều muốn lập công tử Trùng Nhĩ. Lúc đó công tử Trùng Nhĩ sau nhiều năm lưu lạc qua các nước Địch, Tề, Lỗ, Sở, Vệ, Tào đã quyết định trở về nước khi có thời cơ. Tần Mục công lại đứng ra lập Trùng Nhĩ làm vua Tấn, đón Trùng Nhĩ sang Tần rồi đưa về nước. Vua cháu là Hoài công bỏ chạy sang nước Lương bị giết chết. Tần Mục công lại mang con gái goá từng gả cho Hoài công mà gả cho Trùng Nhĩ.
Bởi nước Tần và nước Tấn có nhiều mối lương duyên nên đời sau thường gọi những cuộc hôn nhân tốt lành giữa các quốc gia hay thế tộc lớn là "nên duyên Tấn Tần".
Trùng Nhĩ lên làm vua, tức là Tấn Văn Công nổi tiếng. Vây cánh của Hoài công là Lã Di Sảnh và Khước Nhuế lại định làm binh biến giết Văn công để lập công tử Ung đang ở nước Tần. Việc binh biến thất bại, Văn Công được sự hỗ trợ của Tần Mục công, dẹp yên loạn lạc.
Cuộc tranh chấp trong nội tộc nước Tấn chấm dứt. Nước Tấn cũng bước vào thời kỳ yên ổn và cường thịnh.

Mở rộng lãnh thổ

Từ thời Tấn Hiến công, nước Tấn đã phát triển thế lực nước Tấn ra xung quanh, đánh chiếm nước Hoắc, nước Cảnh, nước Nguỵ.
Sau đó, Hiến công lại thù nước Quắc trước khi thường theo lệnh nhà Chu đánh lại các tổ tiên Trang Bá Thiện và Tấn Vũ Công khi lực lượng Khúc Ốc tiến vào tranh ngôi, nên quyết chí đánh Quắc.
Năm 654 TCN, Hiến công bèn mượn đường nước Ngu đánh úp nước Quắc, nhưng sau khi diệt Quắc lại chiếm luôn nước Ngu. Nước Ngu không nghe lời can của nước Quắc, tham của hối lộ của nước Tấn nên cả hai cùng bị diệt.
Về cơ bản đến thời Tấn Hiến công, nước Tấn đã được mở rộng và trở thành nước mạnh. Trong khi nước Tấn phát triển ở Sơn Tây thì nước Tề đã làm bá chủ chư hầu dưới thời Tề Hoàn công. Khi đó nước Tấn lại gặp nội loạn nhiều nên không gây được nhiều ảnh hưởng với các nước chư hầu Trung Nguyên.

Giữ ngôi bá chủ

Năm 628 TCN, Tấn Văn Công mất, thọ 68 tuổi, thế tử Hoan lên thay, tức là Tấn Tương Công. Tương Công 2 lần đánh bại các cuộc xâm lấn của nước Tần do Tần Mục Công phát động, chặn đường sang đông của nước Tần, giữ vững bờ cõi nước Tấn và ngôi vị bá chủ.
Đến các đời vua sau, tuy thế lực có lúc giảm sút nhưng nhìn đại thể nước Tấn vẫn giữ được ngôi bá chủ. Năm 600, Tấn Thành công lại họp chư hầu ở đất Hỗ.
Đến thời Tấn Cảnh công và Tấn Lệ công, nước Tấn tuy vẫn là nước mạnh nhưng không có vua giỏi, bị Sở Trang vương giành ngôi bá. Sau khi Trang vương chết (591 TCN), nước Sở và nước Tấn cùng tranh giành ảnh hưởng trong các chư hầu. Một số ngả theo Sở, một số nhiều hơn ngả theo Tấn và trên danh nghĩa, Tấn vẫn nắm ngôi vị bá chủ.
Năm 572 TCN, Tấn Điệu công lên ngôi đánh bại các chư hầu Tần và Trịnh, lại hội chư hầu. Sau khi Tấn Điệu công mất (558 TCN), trong gần 100 năm, dù thực lực không được như thời Văn công, Tương công và Điệu Công, các vua Bình công, Chiêu công, Khoảnh công, Định công vẫn duy trì ngôi vị trên danh nghĩa. Khi nước Sái oán nước Sở ức hiếp, kêu cứu nước Tấn, vua Tấn Định công vẫn hội được 18 nước chư hầu để luận tội nước Sở.
Trong khoảng thời gian đó, sở dĩ Tấn vẫn duy trì tương đối được ngôi vị của mình do các nước cạnh tranh trực tiếp là Sở và Tề cũng không có vị vua nào đủ tài năng để tranh giành. Tề Cảnh công là vua giỏi nhưng chưa đạt tới được uy thế như Tề Hoàn công để đoạt ngôi bá của nước Tấn.

Vua yếu tôi mạnh

Nước Tấn trong quá trình phát triển ngày một lớn mạnh, đất đai rộng mở, nhân lực dồi dào. Ngoài các vua giỏi như Văn Công, Tương Công, Điệu công, các vua Tấn khác đều tầm thường nhưng nhờ bầy tôi dưới quyền vua Tấn cũng có nhiều họ tộc tài giỏi, giúp vua Tấn chiếm ưu thế trong các cuộc chiến với các chư hầu mạnh như Tần, Tề, Sở. Đến cuối thời Xuân Thu, Tấn là nước lớn nhất trong các chư hầu.
Các đại phu mạnh lên, trong triều lại xảy ra thí nghịch và phế lập. Năm 606 TCN, Tấn Linh công bỏ bễ chính sự, mưu giết bề tôi can thẳng họ Triệu, bị họ Triệu giết. Năm 573 TCN, họ Loan và họ Trung Hàng giết Lệ công.
Đến thời Bình công, việc tranh chấp giữa các đại phu ngày càng gay gắt nhưng vua Tấn không thể đóng vai trò can thiệp hay dàn hòa giữa các họ mà hoàn toàn bị các họ chi phối. Những người không cùng cánh với lục khanh đều bị 6 họ tìm cách tiêu diệt.