Vợ

Vợ là một danh từ để gọi người phụ nữ trong một cuộc hôn nhân.
Quyền lợi, trách nhiệm và tư cách pháp lý của vợ đối với chồng được quy định trong các luật lệ liên quan, cũng như trong một số quy định tôn giáo.

Từ nguyên

Từ "Vợ" trong tiếng Việt hiện đại do từ tiếng Việt nguyên thuỷ *-bəːʔ biến đổi thành. Từ tiếng Việt nguyên thuỷ *-bəːʔ bắt nguồn từ cách phát âm trong tiếng Hán thượng cổ của một từ tiếng Hán được viết bằng chữ Hán là “婦”. Chữ Hán “婦” có âm Hán Việt tiêu chuẩn hiện đại là phụ. William H. Baxter và Laurent Sagart phục nguyên cách phát âm trong tiếng Hán thượng cổ của từ “婦” là *mə.bəʔ.

Khái niệm

Từ "Thê" có thể xem được ghi chép sớm nhất trong Dịch kinh hệ từ (易經系辭): "Nhân ư kì quan, bất kiến kì thê." (nguyên văn: 人於其官，不見其妻。). Tại thời cổ đại, Thê tử dùng để chỉ vừa vợ vừa người con trai trưởng. Về sau thời nhà Tống, cụm từ này dần chỉ chung hôn phối chính thất của một nam nhân.
Trung Quốc cổ đại, các nam nhân gọi vợ người đối diện là Chuyết kinh (拙荊) hay Nội nhân (內人), còn tự gọi vợ của bản thân là Nương tử (娘子). Cụm từ Lão bà (老婆) có từ thời nhà Đường. Ngoài ra, nhiều khu vực cũng có tiếng địa phương để gọi vợ, như Trung Quốc sẽ có những từ kiểu: Thái thái (太太), Nội tử (内子), Thái tọa (太座), Nương (娘), Mẫu (母; đây là tiếng Mân, nguyên là Mỗ 某)... Cụm từ Thái thái có từ thời nhà Chu, do vợ của Chu Thái vương, Quý Lịch và Chu Văn vương lần lượt là Thái Khương, Thái Nhâm và Thái Tự, hợp xưng Tam Thái (三太).

Phân biệt chính và thứ

Trong lễ pháp Đông Á xưa, trong một gia đình thì người đàn ông có thể có nhiều vợ, và khi đó sẽ phân ra thứ bậc. 
Người vợ cả, lớn nhất trong nhà và có địa vị độc tôn, được gọi là [Chính thê; 正妻], [Chính phòng; 正房] hay [Đích thê; 嫡妻]. Địa vị chính thê trong nhà rất cao, sánh ngang với người chồng, cũng có thể gọi là Nguyên phối (元配) hoặc Phát thê (髮妻) nếu là người vợ đầu tiên. Nếu Nguyên phối mất hay ly hôn, người nam cưới chính thê khác, thì người đó gọi là [Kế thất; 繼室], cũng gọi [Tục phối; 續配], tục xưng Điền phòng (填房) hoặc Tục huyền (續弦). Tuy cũng là chính thê, song Kế thất vẫn phải hành lễ của thiếp trước bài vị của Nguyên phối quá cố. Trong gia đình quý tộc, quan lại ở xã hội Trung Hoa, xuất hiện danh xưng Chủ mẫu (主母) dành cho người vợ cả (không phân biệt Nguyên phối hay Kế thê), tương đương danh xưng Chủ quân (主君) của người chồng.
Dưới Chính thê là các nàng hầu, tức [Thiếp; 妾], [Thị thiếp; 侍妾] hay [Thị cơ; 侍姬]. Trong gia đình quan lại bài bản, họ có địa vị thấp không khác gì người hầu, thường hay được giao cho những công việc nội trợ, đặc biệt rất ít Thiếp có thể tự nuôi con mình mà phải đưa sang Chủ mẫu giáo dưỡng. Thời cổ đại, còn có cách gọi [Dắng; 媵], chỉ những nàng hầu, hầu ngủ người chồng nhưng không thực sự có danh phận chính thức. Thời cổ, "Dắng" là các nữ tỳ đi theo Chính phòng từ nhà mẹ đến nhà chồng, có thể được người chồng lâm hạnh mà thành thiếp. Các "Dắng" thời cổ đại thường là chị em trong tộc, nên địa vị so với Thiếp bình thường cũng có cao hơn một chút. Trong vài trường hợp, người đàn ông có thể cưới cả hai người vợ chính địa vị như nhau, đó gọi là chế độ Bình thê.
Tại Việt Nam, như đa số quốc gia Đông Á như Trung Hoa, Nhật Bản và Hàn Quốc, người ta theo chế độ phụ hệ, trong đó người chồng là chủ gia đình, đều theo truyền thống Đông Á khởi nguồn từ Trung Hoa. Ở văn hóa Việt Nam, chính thất hay thiếp đều có danh xưng chung là [Vợ], đây là một từ chữ Nôm dân gian. Để phân biệt, chính thê sẽ được gọi là [Vợ cả] hay [Bà cả], thiếp thất gọi chung là [Vợ lẽ], [Vợ bé], [Vợ hầu] hoặc gọi là "Bà" kèm theo số đếm trong nhà. Riêng danh từ [Vợ kế] là dùng để chỉ Kế thất, song hay bị nhầm lẫn thành Thiếp. Thực trạng trong dân gian Việt Nam, nhất là vùng thôn quê lại không thực sự phân ra khác biệt giữa vợ cả và vợ thứ, hay vợ hầu (Dắng), nên thông thường chính thất là bà Vợ đầu tiên và lớn nhất trong nhà.
Trong xã hội hiện đại, chế độ "Nhất phu đa thê" bị hủy bỏ, nên xã hội Đông Á hiện đại chỉ tồn tại chế độ một vợ một chồng.

Công giáo

Việc kết hôn trong thế giới công giáo phải dựa trên cơ sở tôn giáo, thường cả hai phải là người theo công giáo, được tổ chức tại nhà thờ và đọc lời thề nguyện trước thiên chúa. Sau khi kết hôn, người phụ nữ thường sẽ đổi họ của bản thân thành họ của người chồng, và ở xã hội phong kiến xưa thì họ sẽ nhận các tước hiệu của chồng.

Hồi giáo

Kết hôn trong thế giới Hồi giáo dựa trên cơ sở hợp đồng hôn nhân, và việc một chồng có nhiều hơn một vợ là không hiếm. Trong một số xã hội Hồi giáo, người cha có thể quyết định con gái mình làm vợ của ai và có thể buộc con gái phải kết hôn với người đó, dù phong tục này không dựa trên tôn giáo mà chỉ dựa trên truyền thống. Hôn nhân sắp đặt là cách phổ biến ở các gia đình truyền thống. Đánh đập vợ được quy định là quyền của chồng trong phần lớn các trường phái Hồi giáo.
Phụ nữ phải mặc một số kiểu trang phụ nhất định được quy định trong hadith, như hijab.