Hương phi

Hương phi (tiếng Trung Quốc: 香妃, bính âm: Xiāngfēi; tiếng Uyghur: ئىپارخان / Iparxan / Ипархан) là một nhân vật trong truyền thuyết Trung Quốc, là phi tần của Thanh Cao Tông Càn Long Đế vào thế kỉ XVIII.
Mặc dù câu chuyện về Hương phi được tin là thần thoại, nhưng nó có thể được xây dựng dựa trên Dung phi Hòa Trác thị, một phi tần có thật của Càn Long Đế đến từ miền viễn Tây Trung Quốc. Tuy nhiên, một số thuyết khẳng định Dung phi và Hương phi là hai người phụ nữ khác nhau.
Có rất nhiều phiên bản khác nhau giữa truyền thuyết của người Hán và người Duy Ngô Nhĩ.

Dị bản của người Hán

Theo truyền thuyết của người Hán, Hương phi có tên là Y Mạt Nhĩ Hãn (伊帕尔罕; tiếng Duy Ngô Nhĩ: ئىپارخان‎; Iparxan，Ипархан). Nàng là vợ, có thuyết là cháu gái, của Hoắc Tập Chiêm (霍集占) - thủ lĩnh của Tiểu Hòa Trác, cứ địa tại thành phố ốc đảo Kashgar. Đáng chú ý hơn vẻ đẹp tuyệt thế của nàng là một thứ hương thơm tự nhiên tỏa ra từ khắp cơ thể, quyến rũ người khác. Khi đánh bại Hoắc Tập Chiêm, Đại tướng quân Triệu Huệ đã bắt nàng dâng lên cho Càn Long Đế, và Hoàng đế đã sắc phong nàng trở thành phi tần trong hậu cung. Nàng tiến cung như một lễ vật dành Càn Long Đế và được hộ tống cẩn thận trên suốt quãng đường đến Bắc Kinh, tắm rửa hằng ngày trên đường đi bằng sữa lạc đà để không làm mất đi thứ hương thơm bí ẩn của nàng. Nàng như vậy được tôn kính với biệt danh Hương phi.
Khi đến Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh, Hương phi được xem như phi tần đẹp nhất trong số các phi tần vốn đã như hoa như ngọc nên được Hoàng đế sủng ái ban cho một cung điện sang trọng và một ngự hoa viên. Càn Long Đế còn vì nàng mà kiến tạo nên một tòa Bảo Nguyệt lâu (宝月楼; nay là ở Tân Hoa môn lâu, Trung Nam Hải, Tây Trường An phố). Nhớ nhà và hoảng loạn, nàng vẫn ủ rũ mặc dù Càn Long Đế đã rất nỗ lực để tái hiện lại hình ảnh thành phố quê hương xa xôi nhằm làm nàng cảm thấy hạnh phúc: xây dựng một thánh đường Hồi giáo, một ốc đảo thu nhỏ và một bazaar (ngôi chợ truyền thống của người Hồi giáo) bên ngoài cung điện của nàng. Có lẽ đây là lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc một phi tần có nguồn gốc từ một bộ tộc khác được sống theo những phong tục của dân tộc mình ngay trong hậu cung xa lạ. Điều đó đủ thấy được Càn Long Đế say mê và sủng ái Hương phi đến mức nào.
Cuối cùng, Hương phi cũng cảm động và chấp nhận tình yêu của Càn Long Đế khi hoàng đế sai sứ giả đến Kashgar và mang về một cây táo mọc những trái táo vàng để làm lễ vật tặng nàng. Hương phi trở thành một phi tần "đầu ấp tay gối" với Càn Long Đế cho đến khi bà qua đời. Như một biểu tượng lâu dài của sự hợp nhất và hòa hợp dân tộc, thi hài của bà đã được mang về quê hương Kashgar, nơi hiện đang mai táng bà, bằng cuộc diễu hành của 120 người trong suốt 3 năm. Một số câu chuyện nói rằng, Càn Long Đế vừa muốn bồi táng Hương phi về cố hương, vừa muốn đưa nàng nhập Phi viên tẩm, nên sai thợ khắc một tượng Hương phi như thật, sai người đem đặt vào Kim quan tống về cố hương, còn di thể thật của nàng nhập táng Phi viên tẩm.
Có một dị bản khác về kết cuộc của Hương phi. Dẫu cho bao ân sủng mà Hoàng đế dành cho mình, Hương phi nhất quyết kháng cự lại Hoàng đế, và Sùng Khánh hoàng thái hậu đã hỏi nàng:“Ngươi không chịu khuất chí, rốt cục muốn tính toán điều gì?”, nàng trả lời:“Chỉ chết mà thôi”. Thái hậu bèn ban cho Hương phi chết, sai thái giám treo cổ trong cung. Với nhiều truyền thuyết nói, sở dĩ Hoàng thái hậu can thiệp, không chỉ làm toại nguyện ý chí kiên định của Hương phi, mà còn bảo toàn Càn Long Đế không bị Hương phi mê hoặc. Sau khi Hương phi chết, Càn Long Đế dùng lễ Phi mà đưa về cố hương.

Dị bản người Duy Ngô Nhĩ

Câu chuyện phiên bản của người Duy Ngô Nhĩ có phần kém lãng mạn hơn.
Hương phi vốn là hậu duệ của người cầm quyền Diệp Nhĩ Khương Hãn quốc, có tên thật là [Y Mạt Nhĩ Hãn; Iparxan] - tương tự phiên bản của người Hán. Nàng có chồng là một thủ lĩnh người Duy Ngô Nhĩ chống lại triều đình nhà Thanh, sau cùng bị bắt cóc và mang đến Bắc Kinh. Choáng ngợp bởi vẻ đẹp tuyệt trần, Y Mạt Nhĩ Hãn bị Càn Long Đế nạp làm tần phi.
Dù được sủng ái, nhưng Y Mạt Nhĩ Hãn luôn giấu dao găm trong tay áo để phòng vệ khi cần nếu bị Hoàng đế ve vãn. Một số câu chuyện còn miêu tả Y Mạt Nhĩ Hãn như một nhân vật chống lại triều đình Mãn Thanh trong thời kì người dân vùng Uqturpan nổi loạn. Có ý kiến cho rằng, ngoài việc bảo vệ sự trong trắng của mình, Y Mạt Nhĩ Hãn còn lên kế hoạch giết Càn Long Đế để trả thù việc nhà Thanh đã chiếm giữ quê hương Tân Cương của mình. Càn Long Đế đã bị quyến rũ bởi sắc đẹp của Y Mạt Nhĩ Hãn nên không đành ra tay, và cuối cùng Sùng Khánh Hoàng thái hậu đã sắp xếp các hoạn quan trung thành của mình giết chết Y Mạt Nhĩ Hãn trước sự kháng cự kiên cường của nàng và các mối đe dọa đến Hoàng Đế.
Lăng mộ của Apak Khojar nằm ở ngoại ô Kashgar, được xây dựng vào năm 1640 và bao gồm một khu phức hợp lớn với thánh đường và trường học Hồi giáo, khu nhà mộ của năm thế hệ gia đình Apak Khoja, trong đó có cả thi thể của Hương phi.