Hoàng quý phi

Hoàng quý phi (chữ Hán: 皇貴妃; Bính âm: huángguìfēi) là một cấp bậc, danh phận của phi tần trong Hậu cung của Hoàng đế trong khối đồng văn Đông Á.
Từ thời nhà Minh và nhà Thanh, tước vị Hoàng quý phi chỉ xếp sau Hoàng hậu và đứng đầu các phi tần trong Hậu cung, cùng một thời điểm chỉ có một người, là danh vị đặc biệt rất cao quý đối với phi tần trong Hậu cung nhà Thanh. Vì chỉ ngay sau Hoàng hậu, cộng thêm bề dày lịch sử nhạy cảm, tước vị Hoàng quý phi thường được gọi nôm na là Thứ hậu, tuy nhiên thực tế lại không như vậy.

Lịch sử

Trước thời nhà Minh, tước vị Quý phi là cao nhất dành cho các phi tần, năm đầu nhà Minh cũng theo như vậy. Khi Minh Tuyên Tông chuyên sủng Quý phi Tôn thị, đã cho phép Quý phi nhận Kim bảo lẫn Kim sách, trong khi theo quy chế chỉ có Hoàng hậu nhận Kim bảo, điều này được nhìn nhận là bước đệm lớn cho việc hình thành nên tước vị Hoàng quý phi của triều Minh về sau.
Năm Cảnh Thái thứ 7 (1457), tháng 8, Minh Đại Tông sách phong sủng phi Đường thị làm Hoàng quý phi, nhưng sau khi Minh Anh Tông đoạt lại ngôi, thân phận của Đường thị bị giáng truất và bị ép tuẫn táng, danh vị Hoàng quý phi của Đường thị theo đó cũng không được công nhận. Thời Minh Hiến Tông, Vạn Quý phi đắc sủng trở thành Hoàng quý phi, là Hoàng quý phi đầu tiên được công nhận trong lịch sử. Từ đó, nhà Minh đều lấy Hoàng quý phi là phong hiệu cao quý nhất của các phi tần.
Sau này nhà Thanh nhập quan, tiếp tục noi theo chế độ của nhà Minh để lập ra tước vị cho hậu cung. Trong hậu cung nhà Thanh, tước vị Hoàng quý phi đứng đầu các phi tần, chỉ dưới Hoàng hậu, và chỉ 1 người được phong tại vị. Sang nhà Nguyễn ở Việt Nam cùng nhà Triều Tiên ở Hàn Quốc, do ảnh hưởng văn hóa đồng văn nên cũng thiết lập tước vị [Hoàng quý phi] trong Nội đình.

Vị phân cao nhất

Trong Hậu cung, Hoàng quý phi là phi tần địa vị tôn quý cao nhất, gần với Hoàng hậu nhất.
Hoàng quý phi của Minh triều không có ghi chép cụ thể về vai trò, cũng như ghi nhận không phải chỉ duy nhất một Hoàng quý phi cùng tồn tại, như Hoàng quý phi Vương thị và Hoàng quý phi Thẩm thị đồng thời được tấn phong của Minh Thế Tông Chu Hậu Thông. Thời Thuận Trị, Thanh Thế Tổ tiếp tục lấy quy chế này của nhà Minh, sách lập sủng phi Đổng Ngạc thị làm Hoàng quý phi, là Hoàng quý phi đầu tiên của triều Thanh, từ đó thành điển lệ, được Thanh Thánh Tổ sử dụng để thiết lập hệ thống hậu cung nhà Thanh hoàn chỉnh về sau. Hoàng quý phi ở hàng thứ nhất, sau đó là 2 vị Quý phi, 4 vị Phi, 6 vị Tần, dưới nữa là Quý nhân, Thường tại và Đáp ứng là các tiểu thiếp không hạn định số người.
Do chỉ ngay dưới danh hiệu Hoàng hậu, hơn nữa lại được Thuận Trị Đế tạo ra dùng để phong cho Đổng Ngạc phi, cái danh vị "Hoàng quý phi" trong văn hóa dân gian được gọi nôm na là Trung cung chi thứ (中宫之次), Thủ tương nội trị (首襄内治) hay Phó hậu (副后). Thế nhưng thực tế mà nói thì Hoàng quý phi vẫn chỉ là tước vị dành cho một phi tần. Theo quy định trong Quốc triều cung sử, Hoàng quý phi đến Tần vị thứ cao như nhau, giúp Hoàng hậu ["Tá nội trị"; 佐内治], có nghĩa là có thể đứng ra làm một số việc ["phụ giúp"] Hoàng hậu, nhưng không thể xem là [Chủ nội trị] được. Nói cách khác, Hoàng quý phi chỉ hơn các hậu cung từ tước Tần trở lên ở chỗ có đãi ngộ cao nhất, lễ nghi cao nhất, nhưng không có nghĩa là địa vị của Hoàng quý phi đủ để làm chủ. Còn những bậc Quý nhân trở xuống địa vị cực nhỏ, chỉ có thể ["Cần tu nội chức"; 勤修内职], tuân thủ nghiêm ngặt cung quy mà không có quyền tá lý nội trị như tước Tần trở lên. Khoảng cách giữa các phi tần thời Thanh cũng chỉ khác về lễ nghi và cung phân, đây là bởi vì mọi phi tần (kể cả Hoàng quý phi) chỉ có thể xử phạt cung nữ và thái giám của riêng mình, còn lại chỉ có thể ["Hạch tội"] các phi tần, cung nữ hay thái giám ở nơi khác, phải do Hoàng hậu và Hoàng đế định đoạt.
Bên cạnh đó, hậu cung triều Thanh có quy định khá nghiêm ngặt về tác phong hậu phi, không thể không kể đến đoàn tháp tùng dùng các đồ vật mang tính chất lễ nghi trong các dịp quan trọng. Quý phi đến Hoàng quý phi là [Nghi trượng; 儀仗], hai bậc Tần cùng Phi có thể sử dụng một loại tùy tùng gọi là [Thải trượng; 采仗]. Riêng bậc Hoàng hậu cùng Hoàng thái hậu, hay Thái hoàng thái hậu thì đoàn tháp tùng được gọi là [Nghi giá; 儀駕]. Còn từ Quý nhân trở xuống đều không được phép sử dụng.
Tuy trên điển chế, một Hoàng đế chỉ có một Hoàng quý phi, nhưng các triều sau vẫn có thể tấn tôn Phi tần của triều trước lên, tạo ra tình trạng có thể cùng một lúc có nhiều người là Hoàng quý phi, đặc biệt biết đến là 4 vị Thái phi thời Tuyên Thống: Đoan Khang Hoàng quý phi, Kính Ý Hoàng quý phi, Trang Hòa Hoàng quý phi và Vinh Huệ Hoàng quý phi.

Nhiếp lục cung sự

Chỉ là phi tần, Hoàng quý phi không có quyền hành gì trong cung đình triều Thanh ngoài lễ ngộ cao nhất. Thời Thuận Trị, Thanh Thế Tổ lần đầu sách phong Hoàng quý phi, đã vì Đổng Ngạc thị mà chiếu cáo kèm đại xá thiên hạ vốn là đại lễ lập Hậu của nhà Thanh. Bên cạnh đó Thế Tổ còn dùng cụm từ [Sách lập; 册立] vốn chỉ dành cho Hoàng hậu để tiến hành tấn phong cho Đổng Ngạc phi. Đó là lần đầu tiên triều Thanh có Hoàng quý phi, và cũng là lần đầu tiên vị trí Hoàng quý phi phá rào cản, có thể ngang với Hoàng hậu.
Sang thời Càn Long, Hiếu Hiền Thuần hoàng hậu băng thệ, Thanh Cao Tông phong Nhàn Quý phi Na Lạp thị làm Hoàng quý phi. Khi định chọn lễ tấn lập cùng nghi thức, Cao Tông tiếp tục noi theo việc làm của thời Thế Tổ, khiến cho danh vị Hoàng quý phi được xem ngang hàng với Hoàng hậu khi Hoàng đế dùng chữ [Sách lập] và tuyên cáo danh hiệu của Hoàng quý phi là 「Nhiếp lục cung sự Hoàng quý phi; 攝六宮事皇貴妃」. Theo đó, Na Lạp thị tuy ở vị trí Hoàng quý phi, nhưng đã có quyền thay Hoàng hậu nhiếp chính việc của lục cung, nói cách khác thì Na Lạp thị đã là một nửa Hoàng hậu. Địa vị của Nhiếp lục cung sự Hoàng quý phi còn được khẳng định thông qua buổi lễ tấn phong của bà không khác gì Hoàng hậu, Càn Long Đế còn vì bà mà làm công bố chiếu cáo thiên hạ, loại đại lễ chỉ dành khi lập Hoàng hậu và Hoàng thái tử; ngay cả sinh thần của bà trong khi làm Nhiếp lục cung sự Hoàng quý phi cũng được án theo quy chế Trung cung mà cử hành. Sau khi mãn tang 3 năm của Hiếu Hiền Thuần hoàng hậu kết thúc, Hoàng quý phi Na Lạp thị chính thức trở thành Kế Hoàng hậu.
Theo điển chế nhà Thanh, Nhiếp lục cung sự Hoàng quý phi Na Lạp thị là vị Hoàng quý phi đầu tiên được dùng màu ["Minh hoàng sắc"; 明黄色] - loại màu vàng tươi sáng mà trước đó chỉ được dùng bởi Thái hoàng thái hậu, Hoàng thái hậu, Hoàng đế cùng Hoàng hậu. Vốn vào thời Khang Hi và Ung Chính, Hoàng quý phi cùng Quý phi nhà Thanh tương đương như nhau không có phân biệt, nhưng từ triều Càn Long sách lập Na Lạp thị làm Nhiếp lục cung sự Hoàng quý phi, khiến cho quy chế của Hoàng quý phi từ đó về sau được quy định một số chi tiết quần áo và nghi trượng đều tương tự Đế-Hậu, khoảng các với Quý phi cũng từ đó mà có. Và cũng từ thời Càn Long đã hình thành nên một "lệ bất thành văn" của triều đình nhà Thanh: Hoàng hậu chính thất qua đời, vị phi tần tiếp theo có khả năng làm Hoàng hậu thì sẽ phong Hoàng quý phi trước, sau khi mãn tang Tiên hoàng hậu thì sẽ trở thành Kế Hoàng hậu, ví dụ như: Thanh Cao Tông Kế Hoàng hậu, Hiếu Hòa Duệ hoàng hậu cùng Hiếu Toàn Thành hoàng hậu đều như vậy.
Tuy nhiên, có những người đã là Hoàng quý phi mà mãi vẫn chưa được lập Hậu, như Lệnh Ý Hoàng quý phi và Khang Từ Hoàng quý phi. Cả hai người sau khi mất mới được hưởng hiến tế cùng danh hiệu Hoàng hậu một cách danh dự mà thôi.

Nhà Triều Tiên

Triều Tiên là một Vương quốc vì các vị Vua của Triều Tiên chỉ xưng Vương. Năm 1897, Triều Tiên Cao Tông xưng Hoàng đế, chính thất của nhà vua từ Vương phi trở thành Hoàng hậu, Nhất phẩm Hậu cung từ Chính nhất phẩm Tần thành [Hoàng quý phi; 황귀비].
Triều đại này chỉ có duy nhất một vị Hoàng quý phi, là Thuần Hiến Hoàng quý phi Nghiêm thị, con gái của Nghiêm Trấn Tam (엄진삼, Eom Jin-sam).