Kursk (tàu ngầm)

Bối cảnh

Công việc đóng tàu Kursk bắt đầu năm 1990 tại Severodvinsk, gần Arkhangelsk. Được hạ thuỷ năm 1994, tháng 12 năm ấy nó được biên chế. Đây là chiếc tàu gần áp chót của lớp tàu ngầm Oscar-II được thiết kế và thông qua ở thời Xô viết. Với chiều dài 154m và cao bốn tầng, nó là chiếc tàu ngầm tấn công lớn nhất từng được chế tạo. Vỏ ngoài, được làm bằng thép không rỉ có thành phần nickel, chrome cao, dày 8.5 mm, có khả năng chống rỉ tuyệt vời và mức phát xạ từ trường thấp giúp giảm nguy cơ bị phát hiện bởi các hệ thống Thám sát Bất thường Từ trường (MAD). Có một lớp rỗng 2 mét với lớp thép vỏ trong dày 50.8 mm.
Kursk là một phần của Hạm đội Biển bắc Nga, đã gặp phải tình hình cắt giảm ngân quỹ trong suốt thập niên 1990. Nhiều tàu ngầm của hạm đội phải nằm im chịu rỉ sét tại Vịnh Andreyeva, 100 km từ Murmansk. Công việc bảo dưỡng thiết bị, kể cả thiết bị tối cần thiết như tìm kiếm và cứu hộ, ít được chú ý tới. Các thuỷ thủ của Hạm đội Biển Bắc đã không được trả lương hồi giữa thập niên 1990. Cuối thập kỷ này, hạm đội bắt đầu hồi phục; năm 1999, tàu Kursk thực hiện một phi vụ trinh sát thành công tại Địa Trung Hải, bám theo Hạm đội Sáu của Hoa Kỳ trong cuộc Chiến tranh Kosovo. Cuộc thực hành huấn luyện tháng 8 năm 2000 là cuộc diễn tập mùa hè lớn nhất -chín năm sau khi Liên Xô sụp đổ- có sự tham gia của bốn tàu ngầm tấn công, tàu chỉ huy hạm đội Pyotr Velikiy ("Pyotr Đại đế") và một đội tàu nhỏ hơn.

Vụ nổ

Tàu Kursk bơi ra biển để thực hiện diễn tập bắn thuỷ lôi giả vào chiếc Pyotr Velikiy, một tàu tuần tiễu lớp Kirov. Ngày 12 tháng 8 năm 2000 lúc 11:28 giờ địa phương (07:28 UTC), có một vụ nổ trong khi đang chuẩn bị phóng thuỷ lôi. Báo cáo đáng tin cậy duy nhất cho đến nay cho rằng nó bị gây ra do sai sót và vụ nổ của một trong những ngư lôi dùng hydro peroxit trên tàu Kursk. Mọi người tin rằng HTP, một hình thức hydro peroxit rất cô đặc được dùng làm chất đẩy cho thuỷ lôi, đã thấm qua chỗ rỉ trong vỏ thuỷ lôi. Một vụ việc tương tự đã làm mất chiếc HMS Sidon của Anh vào năm 1955.
Vụ nổ hoá chất với sức mạnh tương đương 100-250 kg TNT và tạo ra chấn động 2.2 trên thang Richter. Chiếc tàu ngầm chìm xuống độ sâu 108 mét (354 ft), khoảng 135 km (85 dặm) từ Severomorsk, tại 69°40′B 37°35′Đ. Một vụ nổ thứ hai 135 giây sau vụ nổ đầu tiên ở mức 3.5 tới 4.4 độ Richter, tương đương với 3-7 tấn TNT. Một trong những vụ nổ đó đã thổi bay những mảnh vỡ lớn xuyên qua tàu ngầm.

Các nỗ lực giải cứu

Trung uý Dmitriy Kolesnikov, một trong những người còn sống sót sau vụ nổ đầu tiên, đã ở trong khoang 9 ở phía đuôi tàu sau khi những vụ nổ đã phá huỷ phần phía trước. Các thợ lặn đã tìm thấy mảnh giấy có những dòng ghi chép trên cơ thể anh. Chúng cho biết rẳng 23 thuỷ thủ còn sống sót (trong số 118 người trên con tàu) và họ đã đợi trong bóng tối cùng anh ta.
Đã có cuộc điều tra về về việc 23 thuỷ thủ đó đã sống sót được trong bao lâu. Một số chuyên gia, đặc biệt từ phía Nga, cho rằng họ đã có thể chết rất nhanh chóng; nước được cho là đã rò rỉ vào tàu qua các trục chân vịt và với áp suất ở độ sâu 100 m thì không thể chặn được nó lại. Những người khác chỉ ra rằng nhiều hộp hoá chất kali peoxit, được đùng để hấp thụ CO2 và nhả ra ôxy, đã được tìm thấy ở tình trạng đã sử dụng khi khoang này được mở ra, cho thấy về mặt lý thuyết một số thuỷ thủ có thể sống tiếp vài ngày (nếu như nước không tiếp tục tràn vào). Nhưng trớ trêu thay, các hộp này dường như là nguyên nhân khiến cái chết của họ diễn ra nhanh hơn; một thủy thủ có lẽ đã chẳng may để hộp tiếp xúc với nước biển, gây ra một phản ứng hoá học và gây cháy. Cuộc điều tra chính thức về vụ tai nạn cho thấy một số người có lẽ đã sống sót sau đám cháy bằng cách lặn xuống nước. (Các dấu hiệu của lửa trên tường cho thấy nước ngập ngang tới ngực ở khu vực thấp tại thời điểm đó). Tuy nhiên, lửa nhanh chóng đốt cháy hết số ôxy còn lại trong không khí, khiến mọi người chết vì ngạt.
Dù bởi lý do nào đi nữa, có thể xác định rằng tất cả 23 thủy thủ còn lại cũng đã chết trong vòng tám giờ sau vụ nổ, trước khi nỗ lực cứu hộ đầu tiên được thực hiện
Trong khi thảm kịch tàu ngầm Kursk diễn ra ở vùng Biển Bắc, Tổng thống Nga khi ấy là Vladimir Putin, dù đã được thông báo ngay lập tức, đã đợi năm ngày trước khi ngắt quãng kỳ nghỉ tại nhà nghỉ của tổng thống ở Sochi trên bờ Biển Đen và lên tiếng về vụ việc gây mất mặt Hạm đội Biển Bắc này. Một năm sau ông đã nói: "Tôi có lẽ đã phải quay lại Moscow sớm hơn, nhưng không điều gì khác sẽ xảy ra. Ở Sochi và Moscow tôi đều nhận được lượng thông tin như nhau, nhưng từ một quan điểm khác, tôi đáng ra đã phải thể hiện sự nóng ruột và quay trở về."
Dù những đề xuất cứu hộ đã được các đội của Anh và Na Uy đề xuất, nhưng phía Nga đã từ chối những đề xuất trợ giúp. Bộ hải quân Nga cho rằng hầu hết thuỷ thủ đoàn đã chết chỉ ít lâu sau vụ nổ (trong thực tế, tất cả các thủy thủ đã chết sau 3-6 giờ, nhiều nhất là 8 giờ, trước khi vị trí tàu chìm được xác định); mặt khác họ không muốn để lộ bí mật quân sự quan trọng trên con tàu cho các nước phương Tây.

Phim ảnh

Vụ tai nạn là chủ đề cho bộ phim "Kursk" năm 2018 với kịch bản của Robert Moore (nhà văn Mỹ), quay phim bởi Anh, đạo diễn bởi Thomas Vinterberg với các diễn viên Colin Firth và Matthias Schoenaerts. Tuy nhiên, bộ phim đã mô tả không chính xác diễn biến vụ tai nạn. Trong phim, 23 thủy thủ sống sót sau vụ nổ ban đầu được mô tả là đã tiếp tục sống sót trong suốt vài ngày, trong khi ba nỗ lực cứu hộ của hải quân Nga đều thất bại và chính phủ Nga từ chối hỗ trợ của hải quân Anh. Trong thực tế, tất cả 23 thủy thủ này chắc chắn đã chết trong vòng 8 giờ sau vụ nổ, trước khi nỗ lực cứu hộ đầu tiên được thực hiện. Bộ phim bị chỉ trích là đã cố tình bóp méo sự thực (kéo dài thời gian sống sót của 23 thủy thủ lên tới vài ngày, trong khi thực ra họ đã chết chỉ trong vòng 3 - 6 giờ do hết oxi), do đó các tình tiết trong phim như "thợ lặn nghe thấy tiếng gõ cầu cứu từ bên trong con tàu", "tàu cứu nạn của Anh có thể kịp tới cứu 23 thủy thủ" hoàn toàn là sai sự thật. Tất cả nhằm ngầm tuyên truyền cho khán giả quan điểm sai lệch rằng cái chết của 23 thủy thủ là do chính phủ Nga cứu hộ kém cỏi và từ chối giúp đỡ từ nước ngoài, qua đó tạo ấn tượng về một chính phủ Nga vô nhân tính, bất tài và suy thoái nghiêm trọng, tương tự như các bộ phim của phương Tây tuyên truyền về Liên Xô/Nga thời kỳ Chiến tranh Lạnh