Đặng Phong

Giáo sư Đặng Phong (1939-2010) là một nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam cận đại, lịch sử kinh tế Việt Nam và cũng là một nhà nghiên cứu kinh tế Việt Nam. Ông là một người bạn thân của nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt.

Đóng góp cho lịch sử kinh tế

Cho tới khi ông mất, ông là người giữ kỉ lục đầu tư nhiều thời giờ và cố gắng cho lịch sử kinh tế Việt Nam, để viết ra những công trình đồ sộ đó ông đã phải bỏ ra một thời giờ nhiều lần lớn hơn để sưu tập tài liệu (Ông cho biết, thời giờ bỏ ra tìm và đọc tài liệu gấp mười lần thời giờ ngồi viết). Ông nắm vững lịch sử kinh tế Việt Nam, bất cứ một sự kiện kinh tế ở giai đoạn nào ông cũng có thể đặt ngay vào logic toàn cảnh của nó. Ông được đánh giá là một cuốn tự điển sống về lịch sử kinh tế. Ông đã để lại trên một chục cuốn biên khảo, đều rất phong phú về tài liệu, kèm theo những nhận định chính xác và sắc bén. Đặc biệt là cuốn Lịch sử Kinh Tế Việt Nam (dày hơn 2000 trang).

Đóng góp quan điểm chính trị

Ông không thích kinh tế bằng chính trị. Lý do chính là danh nghĩa "nghiên cứu lịch sử kinh tế" cho phép ông tìm kiếm một cách dễ dàng những tài liệu được giấu giếm một cách cẩn mật, viết và công bố những điều cấm kỵ (thông qua các tác phẩm của mình) đối với người khác. Lối nhận định chính trị của Đặng Phong không lý thuyết và hàn lâm. Ông theo sát tình hình đảng cộng sản và chăm chú tiên liệu những gì có thể xảy ra.
Ông có niềm tin rằng chế độ chính trị phải thay đổi như một bắt buộc của lịch sử. Ông và Nguyễn Gia Kiểng có cùng nhận định rằng, các dân tộc mà chế độ chính trị không thích nghi với đà tiến hoá, nghĩa là lịch sử nhân loại, sẽ không thể tiếp tục tồn tại, và Việt Nam là một trong những dân tộc đang gặp thách đố sống còn đó. Và, lịch sử thế giới không chỉ là đấu tranh giai cấp như Marx nhận định, mà lịch sử phức tạp hơn nhiều, nhưng nếu phải tóm tắt một cách thật giản đơn lịch sử thế giới thì đó là cuộc hành trình của con người về tự do, cho tới khi tìm được một công thức mới hay hơn dân chủ là phương thức tổ chức phù hợp nhất để bảo đảm tự do cho nên cũng có thể nói lịch sử là cuộc hành trình của các dân tộc về dân chủ. Đặng Phong đã đóng góp cho cuộc vận động dân chủ một cách rất hiệu quả trong cương vị của một học giả. Chúng càng có tác dụng mạnh hơn bởi đó là những tác phẩm do một cơ quan nhà nước, Viện Kinh Tế Việt Nam, xuất bản chứ không phải do "những phần tử phản động".

Đóng góp cho lịch sử

Điều mà Đặng Phong thực sự tìm để công bố là lịch sử cận đại và nói chung là lịch sử. Ông mê môn sử và viết lịch sử kinh tế chỉ để chuẩn bị viết sử. Lịch sử kinh tế chỉ là một lý cớ. Đặng Phong phê phán các nhà sử học Việt Nam là quá tập trung vào các vua chúa và Đảng; theo ông những chuyện dân gian, những gia phả, những phong tục tập quán, ca dao tục ngữ phải được coi là nguồn sử liệu quan trọng.
Trong bộ sách Lịch sử Kinh Tế Việt Nam. Ông đã đưa ra một thống kê đầy đủ và chi tiết về đợt Cải Cách Ruộng Đất, trong đó có con số 172.008 nạn nhân. Trong cuốn 5 Đường Mòn Hồ Chí Minh, ông đưa ra một thống kê chi tiết về các nguồn viện trợ khổng lồ của khối các nước xã hội chủ nghĩa cho Hà Nội, trong đó có số lượng hơn bốn triệu khẩu súng cá nhân được chuyển từ Bắc vào Nam theo đường mòn Hồ Chí Minh.

Tinh thần hoà giải dân tộc

Đặng Phong là người chủ trương hoà giải dân tộc ngay từ đầu (sau khi Việt Nam thống nhất), và ông đã liên tục đóng góp một cách tận tình và quả quyết cho lập trường hoà giải và hoà hợp dân tộc.

Đánh giá

Ông được đánh giá là chuyên gia lịch sử kinh tế, người đã dày công nghiên cứu quá trình Đổi Mới ở Việt Nam . Trong giới sử học, ông thuộc số ít viết sử kinh tế. Người như ông, GS Đặng Phong - tác giả của hàng chục ngàn trang sử kinh tế VN, còn ít hơn nữa. Giáo sư Đặng Phong được coi là cuốn từ điển sống về kinh tế Việt Nam, là giáo sư mời của nhiều trường đại học danh tiếng thế giới.
Những lời đánh giá của Nguyễn Gia Kiểng, một bạn thân của Đặng Phong, sau khi nghe tin ông mất:
Viết về lịch sử kinh tế Việt Nam không ai có thể bằng được Đặng Phong. Mỗi lần gặp nhau Đặng Phong đều làm tôi ngạc nhiên vì anh luôn luôn có một tác phẩm mới. Sức viết của Đặng Phong thật là phi thường.
Các cấp lãnh đạo cộng sản không quan tâm tới lịch sử kinh tế. Đó là một môn chán và vô ích đối với họ. Công an cũng không quan tâm. Sách của anh vì thế không bị cấm. Anh hầu như được tự do, sách của anh chứa đựng những điều không thể tìm thấy nơi khác.
Đặng Phong không có nhiều bạn, anh chỉ có những người bạn thân...Về một số trí thức tên tuổi trong nước, Đặng Phong nghĩ là họ không thực sự muốn đấu tranh để thay đổi, họ chỉ nói ra những điều có vẻ phản kháng vì đó là những điều đúng và có nói ra cũng không hại gì; họ bon chen và anh không thích bon chen. Còn những người đối lập thực sự và trực diện? Đặng Phong cũng không có nhu cầu gặp họ, anh không phải là người móc nối và tổ chức, anh đóng góp trong cương vị của một nhà nghiên cứu...Tất cả mọi tác phẩm của anh đều là những bản cáo trạng gay gắt đối với những sai lầm của chế độ và đều khiến người đọc hiểu rằng những sai lầm đó đã xảy ra vì không có dân chủ.
Đặng Phong đã đóng góp nhiều lắm. Những năm gần đây anh còn tìm được một cách đóng góp khác. Không hiểu bằng cách nào anh trở thành rất thân với ông Võ Văn Kiệt. Anh giải thích: "Hắn có tiếng nói và muốn nói, mình có những điều cần nói nhưng khó nói và nếu nói được cũng không có tác dụng bằng nếu hắn nói. Đó là một hợp đồng". Ít ai biết rằng những bài viết và nói trong những năm cuối đời của ông Kiệt đều là của Đặng Phong. Anh có gửi cho tôi xem trước khi chúng được đưa ra trước dư luận.
Đặng Phong là người chủ trương hoà giải dân tộc ngay từ đầu, khi nhiều người còn huênh hoang trong men chiến thắng và nhiều người khác còn điên cuồng trong thù hận, và anh đã liên tục đóng góp một cách tận tình và quả quyết cho lập trường hoà giải và hoà hợp dân tộc.
Dưới một bề ngoài giản dị xuềnh xoàng anh là một học giả lớn và trí thức lớn. Những tác phẩm anh viết ra tuy rất ít người đọc nhưng là cả một kho tàng tư liệu quý báu cho những ai còn quan tâm đến cái trở thành của đất nước và dân tộc này, một đất nước và một dân tộc mà anh đã yêu một cách tha thiết. Anh đã phân biệt được cái chính và cái phụ, cái tạm bợ và cái lâu dài, sự cao cả thực sự và sự hào nhoáng.
Sau khi Đặng Phong mất đã chỉ có rất ít bài viết về anh và các tác giả cũng không tỏ ra biết rõ Đặng Phong. Anh là một người ít ai biết đến, có thể ở Việt Nam người ta cũng không đánh giá cao Đặng Phong vì không biết được giá trị thực của anh. Anh không phải là một người nổi tiếng và cũng không tìm cách để được dư luận biết đến.
Anh đã không chấp nhận làm một sản phẩm của thời thế mà đã đóng góp thay đổi thời thế. Anh đã đến với đất nước này và đã ra đi sau khi đã cố để lại một đất nước lành mạnh hơn, đã sống thực và đã sống xứng đáng. Chúng ta vừa mất một trí tuệ và một tấm lòng."