Lý Thương Ẩn

Cuộc đời

Lý Thương Ẩn người tỉnh Hoài Châu (nay là tỉnh Hà Nam, Trung Quốc). Ông xuất thân trong một gia đình quan lại nhỏ sa sút. Cha ông là Lý Tự (李嗣), từng làm huyện lệnh ở Hoạch Gia (nay là Thân Hương, Hà Nam). Khi ông lên ba, cha ông được điều đến vùng Trấn Giang, Thiệu Hưng làm một chức quan nhỏ. Lý Thương Ẩn theo cha sống ở vùng Giang Tô, Chiết Giang.
Năm 9 tuổi, cha ông mất. Lý Thương Ẩn theo mẹ về Huỳnh Dương, sau lại chuyển nhà sang Lạc Dương sống ở đó. Từ đó, gia cảnh vô cùng khốn khó. Thuở thiếu thời của ông sống trong gian truân, cơ nhỡ. Cuộc sống bần cùng khiến Lý Thương Ẩn siêng năng học tập, mong thành công trên đường khoa cử, gầy dựng lại gia cảnh. Lúc đó, ông có người chú họ tài hoa nhưng sống ẩn cư không chịu ra làm quan. Lý Thương Ẩn theo chú học tập, tuy còn nhỏ những đã sớm bộc lộ tài năng.
Nhờ tài năng, Lý Thương Ẩn được Thiên Bình quân tiết độ sứ Lệnh Hồ Sở trọng dụng, cho làm Tuần quan năm 17 tuổi. Lệnh Hồ Sở mến tài ông, nhận làm môn hạ, cho cùng học với các con của mình. Trong đó ông giao du thân nhất với Lệnh Hồ Đào.
Tuy học giỏi, có tài nhưng Lý Thương Ẩn lận đận trên đường khoa cử. Năm 21 tuổi, ông đến kinh thành dự thi Tiến sĩ lần đầu tiên nhưng không đỗ. Năm 23 tuổi, ông lại đến kinh thành ứng thí, vẫn không đỗ, đành về phụng dưỡng mẹ ở Tế Nguyên. Năm 25 tuổi, ông ra ứng thí lần thứ ba, nhờ Lệnh Hồ Đào hết sức tiến cử, nâng đỡ ông mới đỗ tiến sĩ niên hiệu Khai Thành đời Đường Văn Tông (tức năm 837). Từ đó ông làm ở phủ Tiết độ sứ Lệnh Hồ Sở. Tháng 11 năm đó, Lệnh Hồ Sở mất. Năm sau, Lý Thương Ẩn dự khoa thi Bác học hoành từ, nhưng bị đánh rớt. Không đỗ kỳ thi ấy, Thương Ẩn sang làm thuộc quan cho Tiết độ sứ Vương Mậu Nguyên ở Kinh Nguyên (nay ở phía bắc huyện Kinh, tỉnh Cam Túc). Vương Mậu Nguyên vì mến tài, đem con gái gả cho Lý Thương Ẩn, nàng ta tên Vương Yến Mỹ (王晏媄).
Bấy giờ, trong triều có hai phe đối nghịch nhau, tranh quyền đoạt lợi, một phe là Ngưu Tăng Nhụ, phe kia là Lý Đức Dụ, sử gọi đây là Ngưu Lý đảng tranh nổi tiếng thời Vãn Đường. Hầu hết quan lại đều bị lôi cuốn vào cuộc tranh chấp ấy. Cha con Lệnh Hồ Sở theo phe Ngưu Tăng Nhụ, còn Vương Mậu Nguyên lại thuộc phe Lý Đức Dụ. Chính vì vậy mà ông bị Lệnh Hồ Đào căm ghét, xem ông là kẻ tiểu nhân bỉ ổi, vong ân bội nghĩa. Nhưng thật ra, ông hoàn toàn không có ý đồ kết phe kết phái cũng như lấy chuyện hôn nhân để mưu cầu danh lợi, mà chỉ vì hoàn cảnh khó khăn đưa đẩy. Rồi cuối cùng ông trở thành vật hy sinh của các thế lực tranh giành nhau dưới thời Tàn Đường.
Năm Khai Thành thứ 4 (839), ông trúng tuyển kỳ thi Thích hạt, kỳ thi của các tân tiến sĩ được mở sau khi qua kỳ thi đình của bộ Lại, được trao chức Bí thư tỉnh Hiệu thư lang (秘书省校书郎). Nhưng Lý Thương Ẩn sau đó bị phái Ngưu bài xích, lại đắc tội với nhiều quan lại cao cấp nên đường công danh trắc trở, có lúc sắp bị bãi chức, giáng làm Huyện úy huyện Hoằng Nông.
Năm Hội Xương thứ 2 (842), Lý Thương Ẩn 29 tuổi. Ông dự thi và trúng tuyển kỳ thi Thư phán bạt tụy của bộ Lại, được trao chức Bí thư tỉnh chính tự (秘書省正字), chức quan giữ việc văn thư trong cung cấm, hàm Chính cửu phẩm, hạ giai. Ông rất muốn thực hiện hoài bão tạo dựng tiếng tăm của mình. Năm thứ 3 (843), cha vợ ông là Vương Mậu Nguyên mất. 
Năm Hội Xương thứ 6, Đại Trung nguyên niên (846), Đường Tuyên Tông lên ngôi, trọng dụng phái Ngưu, bài trừ phái Lý. Lý Đức Dụ thất thế. Lý Thương Ẩn đến kinh thành nhưng không được làm gì cả. Sau ông theo Trịnh Á, làm chức quan Sát phán quan (thư ký). Bắt đầu từ đó, ông một thân lưu lạc, sống cuộc sống đau buồn khổ sở vì bất đắc chí lại thêm nỗi nhớ quê hương da diết. Trịnh Á bị đổi ra Lĩnh Biểu, ông cũng đi theo. Ba năm sau ông trở về, làm truyện tào tại Kinh Triệu. Ông nhiều lần đưa thư, dâng thơ cho Lệnh Hồ Đào để phân trần và xin tiến dẫn, nhưng vẫn bị lạnh nhạt.
Năm Đại Trung thứ 5 (851), vợ ông là Vương thị mất vì bệnh nặng, ông bị đả kích rất lớn. Tiết độ sứ Đông Thục là Liễu Trọng Sính dùng ông làm Phán quan, kiểm hiệu Công bộ Viên ngoại lang. Do lận đận trong chốn quan trường, bất đắc chí lại thêm nỗi đau mất vợ, ông chuyển hướng sang Phật giáo. Nhưng thực tế, ông hoàn toàn không tách khỏi hiện thực mà còn viết rất nhiều thơ văn dâng lên nhắc nhở triều đình quan tâm đến chính sự.
Năm thứ 11 (857), Liễu Trọng Sính bị bãi quan, ông cũng mất chức. Như thế là ông mắc kẹt giữa hai phái Ngưu Lý, chưa hề được đắc chí trên hoạn lộ, bôn ba khắp nơi: Tứ Xuyên, Quảng Đông, Quảng Tây, Từ Châu nương nhờ hết người này đến người khác. Suốt cả đời long đong khốn khổ. Cuối cùng ông về đất Trịnh Châu, rồi bệnh chết trong niềm cô đơn, uất ức, đau khổ khi chỉ mới 46 tuổi.

Sự nghiệp văn chương

Con đường công danh của Lý Thương Ẩn vô cùng gập ghềnh nhưng trong nền thơ Đường, Lý Thương Ẩn có một vị trí không nhỏ bên cạnh các thi nhân nổi tiếng khác như Đỗ Phủ, Lý Bạch và Bạch Cư Dị.
Tác phẩm của ông gồm có "Phàn nam giáp tập" (20 quyển), "Ất tập" (20 quyển), "Ngọc khê sinh thi" (3 quyển); ngoài ra còn một quyển phú và một quyển văn. Thơ Lý Thương Ẩn hiện còn khoảng 600 bài, bao gồm ba nội dung chính. Một là thơ phản ánh những vấn đề chính trị, hai là thơ vịnh vật trữ tình, ba là thơ tình yêu (chủ yếu là viết cho người vợ quá cố Vương Thị). Những vấn đề chính trị phản ánh trong thơ ông chỉ chiếm một phần nhỏ trong số đó. Đây là hiện tượng đặc biệt so với các thi nhân trong thời Tàn Đường.
Thơ Lý Thương Ẩn có nhiều nét rất đặc sắc so với truyền thống thơ Đường. Ông tiếp thu ảnh hưởng cổ thi, nhạc phủ Hán - Ngụy và cả cung thể Lương - Trần. Ông cũng học tập phong cách hiện thực của Đỗ Phủ, phong cách lãng mạn của Lý Hạ. Vì vậy thơ ông khá phức tạp cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật. Đặc sắc nhất trong thơ Lý Thương Ẩn là thơ tình. Ông có những bài thơ tình đặc sắc, nhiều bài thể hiện khát vọng, mang tâm trạng ẩn ức về hôn nhân - vấn đề mà lễ giáo phong kiến không cho phép tự do.
Vương An Thạch đời Tống khen rằng người đời Đường học tập Đỗ Phủ mà đạt được mức "phiên ly" (rào dậu, xấp xỉ) như ông thì chỉ có một mình Lý Thương Ẩn. Dương Ức và Lư Tử Nghi bắt chước phong cách thơ ông, làm ra tập "Tây Côn thù xướng" nên có tên "Tây Côn thể".