Mikhail Illarionovich Kutuzov

Thuở thiếu thời

Mikhail Illarionovich Kutuzov sinh ngày 16 tháng 9 năm 1745 trong một gia đình quý tộc lâu đời, thuộc dòng dõi một thân binh nổi tiếng của đại công tước Aleksandr Yaroslavich Nevsky. Dòng họ Kutuzov có thể nói là một trong những dòng họ đại quý tộc có thế lực trong xã hội Nga thời đó. Cha của Mikhail là thiếu tướng Illarion Matveevich Kutuzov, một sĩ quan công binh nổi tiếng phục vụ trong quân đội Nga suốt 30 năm, từng tham gia các cuộc chiến tranh chống đế quốc Osman và từng phục vụ cho Pyotr Đại đế. Illarion Matveevich đã từng đảm trách việc xây dựng nhiều thành trì và kênh đào nổi tiếng, và ông đã được nữ hoàng Ekaterina II tặng một hộp thuốc là bằng vàng nạm kim cương để tưởng thưởng cho công lao xây dựng kênh đào Ekaterina (nay là kênh Griboedov ở Sankt-Peterburg). Mẹ của Mikhail cũng là một phụ nữ thuộc dòng họ quyền quý Beklemishevskyi. Bản thân Mikhail cũng từng giao du với Hoàng tộc Romanov của Nga ngay từ hồi còn rất trẻ.
Mikhail Illarionovich là con cả trong số bốn người con của Illarion Matveevich. Anh có một người em trai tên Semiyon và hai người em gái Anna và Daria. Mikhail mồ côi mẹ lúc mới 6 tuổi, khi bà đang sinh người con thứ năm. Sau khi người mẹ qua đời, cha ông không lấy vợ khác mà một mình nuôi con. Bản thân Illarion Matveevich là một người cha tốt. Ông chăm lo giáo dục kiến thức và truyền đạt sự ham học hỏi, yêu lao động cho các con của mình. Illarion đặc biệt quan tâm đến cậu con trai cả Mikhail và bản thân Mikhail đã không phụ lòng cha mình. Ngay từ nhỏ, Mikhail đã tỏ ra là một cậu bé thông minh, lanh lợi và ham hiểu biết. Thành tích học tập của Mikhail luôn làm vui lòng cha và trở thành niềm tự hào của các gia sư.
Illarion luôn muốn cậu bé Mikhail nối nghiệp nhà binh của mình. Ông hay kể nhiều câu chuyện về những chiến thắng của quân đội Nga trong quá khứ. Năm 1758, Illarion được điều đi công cán tại Riga và ông đã cho Mikhail cùng đi theo. Ở đây, Mikhail tích lũy thêm nhiều kiến thức toán học, và cậu nói tiếng Đức thông thạo hơn vì hầu như mọi người dân ở Riga đều dùng tiếng Đức. Đến năm sau, khi trở về Sankt-Peterburg, Illarion cho con trai vào học tại ngôi trường mà ông đã từng học trước đây. Đó là trường đào tạo sĩ quan công binh và pháo binh mà Pyotr Đại đế lập ra dành cho con em quý tộc đang tại ngũ. Ngôi trường này là nơi tập hợp tinh hoa của giới trí thức Nga lúc đó. Vì vậy Mikhail đã được tiếp xúc với nhiều giáo viên tài năng: hiệu phó Mikhail Ivanovich Mordvinov - người được đánh giá là có học thức cao nhất quân đội Nga lúc đó; thiếu tướng gốc Phi Abram Petrovich Gannibal - giáo viên được các học trò yêu mến vì sự thông minh, tận tâm và cá tính của mình. Mikhail cũng thường lui tới nhà của người chú họ Ivan Loginovich Kutuzov - hiệu trưởng trường hải quân duy nhất của Nga, đồng thời là một dịch giả, học giả nổi tiếng uyên bác. Người chú này cũng rất yêu quý Mikhail và sẵn lòng chỉ bảo cho cậu khi cần.
Với tư chất thông minh hiếu học, cộng với sự chuẩn bị chu đáo của gia đình, Mikhail nhanh chóng trở thành một học sinh nổi bật trong trường công binh. Cậu nắm vững các kiến thức về quân giới và pháo binh, đặc biệt cậu yêu thích và rất giỏi ngành công binh. Đồng thời Mikhain cũng nói thông thạo tiếng Pháp, Đức, La-tinh và học thêm các tiếng Thổ, Anh, Thụy Điển, Ba Lan. Cậu còn thể hiện niềm yêu thích trong các môn toán học, lịch sử, triết học và văn học. Vì vậy cậu được tuyển vào một lớp đặc biệt dành cho những học sinh ưu tú, nơi đó học sinh được học thêm các kiến thức quân sự và lịch sử quân sự, ngoại giao châu Âu. Đánh giá cao khả năng của cậu, tháng 12 năm 1759 hiệu trưởng Shuvalov đã bổ nhiệm Mikhail Illarionovich Kutuzov làm trợ giảng môn số học và hình học, lúc cậu mới 14 tuổi.
Mikhain cũng là một thiếu niên vui vẻ, hơi lãnh đạm và cũng là một học sinh hay nghịch ngầm: cậu thường làm điệu bộ nhái theo các động tác "đặc trưng" của thầy cô và bạn bè trong trường. Cậu không chỉ được các thầy cô đánh giá cao về học lực, tính cần mẫn mà còn được bạn bè yêu quý vì sự vui vẻ, thân thiện của mình.

Tham gia quân đội

Năm 1761, Mikhail Illarionovich tốt nghiệp trường sĩ quan công binh với quân hàm chuẩn úy. Nhờ vốn ngoại ngữ cũng như sự thông minh và lịch thiệp, tháng 3 năm 1762, Kutuzov được bổ nhiệm làm sĩ quan phụ tá cho thống đốc Reven, Đại nguyên soái Holstein-Bergskyi. Trong thời gian này, Kutuzov đã có dịp tiếp xúc với nhiều nhân vật quan trọng cũng như những chính khách ngoại quốc. Tuy nhiên, do Holstein - Bergskyi là một cận thần của Nga hoàng Pyotr III, nên khi Pyotr III bị vợ là Ekaterina II hạ bệ và giết hại vào tháng 7 năm 1762 thì ông này cũng bị cách chức. Còn Kutuzov thì được điều vào quân ngũ theo nguyện vọng của mình. Anh giữ chức chỉ huy đại đội trong trung đoàn bộ binh ở Astrakhan do đại tá Aleksandr Vasilyevich Suvorov chỉ huy.
Ở đây, Kutuzov được mục kích cảnh sinh hoạt và huấn luyện quân đội mới: tất thảy mọi người đều phải luyện tập theo nguyên tắc khắc nghiệt của Suvorov: "luyện tập nặng, chiến đấu nhẹ", tuy nhiên binh sĩ lại được ăn no, mặc ấm, không hề bị đánh đập hay lăng mạ. Bản thân đại tá Suvorov là một sĩ quan chỉ huy luôn gần gũi và hiểu binh sĩ, tôn trọng sáng kiến của binh sĩ. Sau mỗi buổi tập luyện Suvorov thường cùng ngồi trò chuyện, đùa vui, tán gẫu và lắng nghe những tâm sự của binh sĩ. Ông cũng lập ra một lớp học dành cho con em binh lính, đồng thời kiêm luôn nhiệm vụ giáo viên và biên soạn sách giáo khoa cho các học trò. Tận mắt chứng kiến những cảnh tượng đó, Kutuzov đã nhận thấy rằng chế độ huấn luyện của Suvorov sẽ đào tạo ra những người lính vô địch có thể đánh bại bất cứ đối phương nào. Anh luôn xem Suvorov là người thầy của mình và suốt đời trân trọng những lời dạy bảo của ông.
Suvorov cũng sớm nhận ra và nâng đỡ tài năng của Kutuzov. Ông kể cho Kutuzov nghe về con đường tiến thân của mình, giảng cho Kutuzov rằng sức mạnh của quân đội nằm ở binh lính, vì vậy cần phải làm cho người lính hiểu rõ về chiến tranh và sẵn sàng chiến đấu ngay trong thời bình. Dưới sự chỉ dẫn của Suvorov, Kutuzov đã học được cách lãnh đạo hiệu quả quân đội trên chiến trường, học được sự cần thiết về tính đơn giản, trực tiếp và chuẩn xác của mệnh lệnh trong tác chiến. Anh cũng học được một điều vô cùng quan trọng từ thầy của mình: trách nhiệm không thể thiếu của các sĩ quan lãnh đạo là phải quan tâm, chăm lo cho sức khỏe và đời sống của binh sĩ, phải gần gũi với các thuộc cấp và phải xông pha ở tuyến đầu trận đánh để làm gương cho các binh sĩ noi theo. Tất cả những điều đó đã giúp đỡ rất nhiều cho con đường binh nghiệp của Kutuzov sau này.
Năm 1764, Kutuzov được điều sang Ba Lan và tham gia chiến đấu. Gần một năm sau anh trở về Nga và làm việc ở Thượng viện, dưới quyền của chưởng lý-Công tước Vyazemskyi, sau đó tham gia ban thư ký của Ủy ban soạn thảo dự luật mới. Tháng 12 năm 1768, nữ hoàng Ekaterina II giải tán ủy ban và Kutuzov trở lại quân ngũ, được điều sang Ba Lan lần thứ hai để tham gia đàn áp cuộc khởi nghĩa của Liên minh Bar. Trong thời gian này anh chỉ mới làm quen với chiến trường và chưa có ấn tượng gì sâu sắc về cuộc đời binh nghiệp. Kutuzov tự nhận: "Chúng tôi sống rất vui, đánh nhau với người Ba Lan, nhưng tôi chưa hiểu về chiến tranh." Ở Ba Lan, Kutuzov đã lập được một số công lao trên chiến trường và bước đầu chứng tỏ được năng lực quân sự của mình.

Gặp lại và cùng chiến đấu với thầy cũ (1777-1791)

Trở về Nga năm 1777, Kutuzov được phong đại tá và bổ nhiệm làm chỉ huy một trung đoàn ở Krym dưới quyền chỉ huy của thầy cũ của mình: Aleksandr Suvorov. Mặc dù Hãn quốc Krym đã tách khỏi nhưng Thổ vẫn tìm mọi cách gây dựng lại ảnh hưởng ở nơi đây.Suvorov buộc phải khéo léo kết hợp các biện pháp ngoại giao và quân sự để giữ vững ưu thế của Nga. Những nhiệm vụ đòi hỏi trí thông minh và sự tinh tế nhất đều giao cho người học trò xuất sắc, Kutuzov. Bản thân Kutuzov cũng học thêm được nhiều kiến thức quân sự, trong đó đáng chú ý là học thuyết nổi tiếng "khoa học chiến thắng" của Suvorov. Học thuyết "khoa học chiến thắng", phương pháp huấn luyện mới cùng với thái độ tin tưởng, tôn trọng binh sĩ của Suvorov sẽ giúp ích rất nhiều cho Kutuzov sau này.
Năm 1782, Kutuzov được phong hàm chuẩn tướng. Sau khi hết hạn phục vụ ở Krym, năm 1784 ông được phong quân hàm thiếu tướng theo đề nghị của Suvorov và được giao nhiệm vụ chỉ huy một trong các quân đoàn bộ binh cơ động đầu tiên, cũng được thành lập theo sáng kiến của Suvorov. Năm 1785, ông giữ chức trung đoàn trưởng trung đoàn kị binh Bugshi do ông thành lập. Tuy nhiên, niềm vui của Kutuzov không trọn vẹn vì cha ông, Illarion Matveevich từ trần trước khi biết tin con mình được phong tướng. Sau đó, năm 1787, Kutuzov trở thành thống đốc của Krym.

Đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Thổ Nhĩ Kỳ

Nữ hoàng đã được nghe báo cáo về những thành tích của Kutuzov trong việc giải quyết các vụ xung đột biên giới khi ông còn phục vụ tại Krym, và tại các vùng biên giới với Ba Lan, Thụy Điển. Bản thân Kutuzov đã tham gia đầy đủ hai cuộc chiến tranh chống Thổ, ông thông thạo tiếng Thổ và hiểu rõ về đất nước, văn hóa, lịch sử,… của đế quốc Thổ Ottoman. Là một chuyên gia quân sự, ông có thể dễ dàng nghiên cứu tại chỗ tình hình quân đội Thổ. Đồng thời, trong một buổi bàn luận về tình hình thời sự với Kutuzov, nữ hoàng Ekaterina đã hoàn toàn bị thuyết phục bởi sự tinh tế và óc xét đoán sâu sắc của vị tướng này. Bà đã bổ nhiệm Kutuzov làm đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Nga tại Thổ Nhĩ Kỳ, đứng đầu đoàn ngoại giao Nga đang chuẩn bị lên đường sang Thổ vào năm 1793.
Hòa ước Iaşi giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đã được ký kết vào năm 1791, tuy nhiên hai bên vẫn chưa thiết lập lại quan hệ. Nga thắng những cũng mệt mỏi, nên muốn nối lại quan hệ lâu dài với Thổ. Vì vậy, đoàn ngoại giao của Kutuzov có nhiệm vụ phải làm cho triều đình Ottoman tin rằng người Nga muốn duy trì hòa bình và hợp tác với Thổ. Đồng thời, do lo sợ nguy cơ người Thổ sẽ lại gây chiến tranh để phục thù, triều đình của Ekaterina cảm thấy cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng nội tình đế quốc Thổ. Vì vậy, trước khi lên đường, Kutuzov còn nhận một mật chỉ về việc tìm hiểu những thông tin cần thiết về nội tình của đế quốc Thổ. Ông có nhiệm vụ nghiên cứu tình trạng lục quân và hải quân Thổ Nhĩ Kỳ, thường xuyên báo cáo các thông tin về cho Aleksandr Suvorov - lúc này đang chỉ huy các lực lượng bộ binh ở miền nam Nga. Kutuzov cũng có nhiệm vụ bí mật giúp đỡ những tộc người Slav ở Balkan đang bị đế quốc Thổ thống trị. Để tác động hiệu quả về mặt ngoại giao, sứ thần Nga còn phải duy trì quan hệ tốt với các sứ thần Áo, Phổ, đồng thời phá hoại uy tín và vô hiệu hóa hoạt động của Đại sứ Anh Robert Ainslie (1775 - 1793) hoặc ngăn chặn liên minh Pháp-Thổ chống Nga.
Những chỉ thị mà Ekaterina II giao cho Kutuzov chỉ bao gồm những nét chung, điều này có nghĩa là bà để cho Kutuzov tự do hành động tùy theo sự biến đổi của tình hình thực tế.
Ngày 15 tháng 3 năm 1793, đoàn sứ thần rời Saint Petersburg. Đến tháng 5, lễ trao đổi sứ thần diễn ra ở Moldavia. Đến ngày 26 tháng 9, đoàn sứ thần đến Constantinopolis. Kutuzov nghỉ ngơi và làm quen với thành phố này một thời gian, sau đó ngày 29 tháng 10 năm 1793, ông đến thăm thái tể Damat Melek Pasha (1792 - 1794) và ngày 1 tháng 11 ông trình quốc thư cho sultan Selim III của đế quốc Ottoman. Từ đó, ông bắt đầu thực thi nhiệm vụ ngoại giao của mình.
Kutuzov nhanh chóng thiết lập được mối quan hệ tốt với những quan chức cao cấp trong triều đình Ottoman, ví dụ như đại thần ngoại giao Resit, Thái tể-đô đốc Hussein và đặc biệt là thái hậu Mihr-i shah, một người có ảnh hướng lớn đến Selim III và quần thần. Ông cũng quan tâm trợ giúp những người Nga và người Slav sống tại đế quốc Ottoman. Ông chú tâm tìm cho tòa Đại sứ Nga ở Constantinopolis những cộng tác viên có năng lực và có kinh nghiệm. Sự giúp đỡ của họ được Kutuzov đánh giá rất cao, dù không ít lần ông đã phải đứng ra dàn xếp những xích mích xảy ra giữa các công tác viên này.
Nhưng quan trọng nhất, Kutuzov đã nắm được nội tình của Thổ, nên ông vấn an chính phủ rằng Thổ sẽ không có khả năng tham gia một cuộc chiến tranh chống Nga, dù chỉ với tư cách là một đồng minh. Tình trạng chia bè kết phái, mâu thuẫn giữa dân chúng với triều đình Ottoman, mâu thuẫn giữa người Thổ với các dân tộc bị áp bức,… đã làm cho tình hình của nhà nước Thổ Ottman xấu đi một cách nghiêm trọng. Những dự đoán của Kutuzov đã thành hiện thực: người Thổ không những không tấn công Nga mà năm 1799 còn liên minh với Nga và Anh để chống Pháp.

Giải quyết vấn đề thuế quan và thương mại giữa Nga và Ottoman

Trên đường đến đế quốc Ottoman, Kutuzov phát hiện ra rằng triều đình Ottoman vi phạm Hòa ước Iaşi và tự ý thay đổi thuế quan, tăng giá hàng hóa Nga nhập vào Thổ. Nguyên do là Đại sứ Anh tại Thổ là Ainslie không bằng lòng với những đặc quyền mà người Nga có ở Thổ Nhĩ Kỳ nên đã xúi triều đình Thổ làm như vậy. Tuy nhiên, Kutuzov nhận định rằng việc thay đổi thuế quan chỉ là liều thuốc thử lập trường của Nga; vì vậy nếu Nga lùi bước thì triều đình Ottoman sẽ tiếp tục "được nước làm tới". Thế là ông quyết định giữ lập trường cứng rắn, kiên quyết không nhượng bộ. Cutudốp còn lợi dụng những bất đồng trong triều đình Thổ về vấn đề thuế quan, và lợi dụng sự khác biệt giữa quyền lợi giữa các nước châu Âu tại Thổ: ông thuyết phục một nhóm quan chức Thổ do Đô đốc Hải quân đứng đầu chống lại những thay đổi về thuế quan, và ông thuyết phục các Đại sứ Áo, Phổ, Naples rằng nếu người Thổ thành công trong việc buộc Nga nhượng bộ, thì họ cũng có thể làm tương tự với các nước khác. Vì vậy tất cả đều đồng loạt lên tiếng phản đối và người Thổ phải lùi bước. Kutuzov không chỉ thắng Thổ mà còn thắng Anh trên lĩnh vực ngoại giao ở Thổ.
Bên cạnh vấn đề thuế quan, người Thổ Ottoman, dưới sự xúi giục của Anh và Pháp, gây khó dễ cho việc buôn bán của các thương nhân Nga, ví dụ như họ cấm các tàu ra vào Địa Trung Hải chở hàng giúp cho thương nhân Nga. Lo sợ các tàu chiến Pháp, thương nhân Nga không dám tự mình ra Địa Trung Hải mà phải bán lúa mì ở Constantinopolis với giá rất thấp và chịu nhiều thua lỗ nặng nề. Kutuzov kiên quyết chống lại những hành động vi phạm của triều đình Thổ, ông cũng tiếp tục vận động sứ thần của các nước khác lên tiếng phản đối. Trước áp lực lớn của Nga và nhiều nước, người Thổ một lần nữa phải lùi bước.

Gạt bỏ ảnh hưởng của Pháp ra khỏi Thổ

Sau cách mạng 1789, các quốc gia phong kiến châu Âu thành lập liên minh chống Pháp. Để thoát khỏi tình trạng bị cô lập, người Pháp chủ trương lập một nhóm quốc gia làm đối trọng, trong đó có Thổ Ottoman. Ảnh hưởng của Pháp tại Thổ lúc đó rất lớn, tới mức bản thân Kutuzov nói rằng Thổ là "con quay gió" của Pháp. Bằng mối quan hệ thân thiết với Đô đốc Hải quân Kilturk Husseyin (một người nổi tiếng lợi dụng mâu thuẫn Nga - Pháp cho Thổ), ông đã tiếp cận được nhiều văn kiện ngoại giao của De Corse (đại diện ngoại giao không chính thức của Pháp tại Thổ) gửi cho triều đình Ottoman, đặc biệt là những văn kiện đề nghị ký hiệp ước tương trợ Pháp - Thổ, trong đó có đề cập đến việc Pháp sẽ giúp Thổ Nhĩ Kỳ khôi phục lại lãnh thổ bị mất trong các cuộc chiến tranh với Nga. Tuy nhiên, Kutuzov hiểu rất rõ nội tình Thổ, ông biết chắc rằng Thổ không thể nào tham chiến chống Nga trong thời gian này. Và ông đã gây áp lực buộc triều đình Ottoman trục xuất toàn bộ những người thừa nhận và ủng hộ nền Cộng hòa Pháp. Sau việc này, ảnh hưởng của Pháp tại Thổ Nhĩ Kỳ yếu đi hết sức rõ rệt.
Sau khi hoàn thành các nhiệm vụ được giao phó, Kutuzov trở về Nga. Sứ mệnh của ông tại Thổ Nhĩ Kỳ được đánh giá là rất thành công. Ngày 15 tháng 3 năm 1794, Kutuzov rời Constantinoplis trong sự tiễn đưa lưu luyến của các đại thần Ottoman, các nhà ngoại giao nước ngoài và đông đảo người Nga.

Các sứ mệnh ngoại giao ở Phổ và Thụy Điển

Sau khi trở về Nga, trong một thời gian ngắn, Kutuzov được cử làm hiệu trưởng kiêm giáo viên bộ môn Sử và Kiến thức quân sự của một trường đào tạo sĩ quan dành cho con em quý tộc. Ở đây, lần đầu tiên ông đưa môn chiến thuật vào chương trình giảng dạy. Tháng 3 năm 1795, Kutuzov trở thành Tư lệnh bộ binh ở Phần Lan, thay cho thầy Suvorov vừa mới được điều đi trấn áp quân khởi nghĩa Ba Lan. Tại Phần Lan, Kutuzov cũng thực hiện một số nhiệm vụ ngoại giao: năm 1796 và 1800 ông tiếp đón vua Thụy Điển là Gustav IV Adolf tại biên giới và hộ tống ông này tới kinh đô Sankt-Petersburg.

Chuyến công cán sang Phổ

Tháng 12 năm 1797, Kutuzov trở thành Đại sứ đặc mệnh Toàn quyền của Nga hoàng Paven I tại Phổ, ông được giao nhiệm vụ sang Berlin để trình thư cảm ơn của Paven I lên vua nước Phổ là Friedrich Wilhelm II. Nhưng đó chỉ là danh nghĩa, mục đích chính của chuyến đi là thuyết phục nước Phổ tham gia liên minh chống Cách mạng Pháp. Về vấn đề này, triều đình Phổ bị chia rẽ: vua Friedrich Wilhelm II tỏ ra có thiện cảm nhưng bá tước Godovitz - người đứng đầu Bộ ngoại giao - cùng nhiều chính khách khác thì lại quá sợ Pháp. Vì vậy các cuộc thương lượng trước đó đều không thành công và lần này triều đình Nga hy vọng ở Kutuzov. Ông cũng có nhiệm vụ nghiên cứu nội tình Phổ và báo cáo về Nga.
Ngày 7 tháng 1 năm 1798, Kutuzov tới Berlin ông nhanh chóng bắt tay vào việc thương lượng. Ông nhiều lần tiếp xúc với vua Friedrich Wilhelm II, với thống chế Von Möllendorf và với tướng hành dinh Kechrisser, cận thần của nhà vua nước Phổ. Đặc biệt, Kechrisser đã cố gắng tìm hiểu về khả năng thành lập liên minh chống Pháp do Nga lãnh đạo, Kechrisser bày tỏ nỗi lo sợ về nền Cộng hòa Pháp và cho rằng chỉ có Nga mới có thể tập hợp được Áo và Phổ chống Pháp. Lúc này, Kutuzov hiểu rõ: nước Phổ chần chừ vì họ sợ bị cô lập khi Pháp tấn công và cũng sợ liên quân Nga - Phổ bị Pháp đánh bại. Sau đó, khi gặp đại thống chế Möllendorf, Kutuzov đã phê phán sự thiếu nhất quán trong lập trường chống Pháp, vì vậy Möllendorf đã hứa sẽ hành động trong thời gian ngắn nhất.
Thấy Kutuzov thành công như vậy, Bá tước Panin đề nghị triều đình Nga cho Kutuzov lưu lại Phổ thêm một thời gian để chuẩn bị dự thảo hiệp ước. Theo Panin, Kutuzov có lợi thế lớn là giỏi tiếng Đức, và một người lính già như ông dễ tiếp cận với các chính khách Phổ. Tuy nhiên, triều đình Nga đã triệu ông về kinh đô để chuẩn bị cho một sứ mệnh mới tại Phần Lan.

Đàm phán biên giới Nga-Thụy Điển

Lúc này mối quan hệ giữa Nga với Thụy Điển càng lúc càng căng thẳng, trong đó những vụ xung đột và tranh chấp biên giới giữa hai nước càng làm tình hình thêm nóng bỏng. Lúc này, Kutuzov với danh nghĩa là Tư lệnh bộ binh Nga ở Phần Lan nhận nhiệm vụ giải quyết rốt ráo vấn đề biên giới của hai nước. Ngày 15 tháng 8 năm 1798, Kutuzov nhận được thư mời của người đồng sự cùng cấp ở bên kia biên giới, Tư lệnh bộ binh Thụy Điển ở Phần Lan là M. Klingspor. Ngày 7 tháng 10 năm 1798, ông được trao toàn bộ quyền hành đàm phán với Thụy Điển. Nga hoàng Paven I chỉ định rõ: Kutuzov có quyền tự do quyết định về các vấn đề lãnh thổ, ngoại trừ vấn đề các đảo ở vịnh Phần Lan sẽ do tể tướng Nga và Đại sứ Thụy Điển trực tiếp thương lượng ở kinh đô Sankt-Petersburg.
Về vấn đề tranh chấp biên giới, Kutuzov không chỉ đơn thuần dựa vào các tài liệu do Bộ ngoại giao Nga cung cấp, ông còn yêu cầu gửi các bản đồ chi tiết về biên giới và đích thân thị sát để nắm chắc tình hình. Cách làm việc cẩn thận như vậy đã giúp Kutuzov giải quyết trọn vẹn nhiều vấn đề ngoại giao.
Những cuộc thương lượng giữa Kutuzov và Klingspor diễn ra từ tháng 1 đến tháng 4 năm 1799. Quá trình đàm phán diễn ra hết sức căng thẳng. Klingspor đòi phía Nga nhượng cho Thụy Điển phần lớn lãnh thổ tranh chấp. Về phía mình, Kutuzov tỏ ra mềm dẻo, ông sẵn sàng thỏa mãn những đòi hỏi của Klingspor, nhưng với điều kiện là những nhượng bộ này không gây hại cho việc phòng thủ biên giới của đế quốc Nga. Có điều là phía Thụy Điển lại không chịu nhượng bộ, và cuộc đàm phán rơi vào bế tắc. Đây là một trong những thất bại hiếm hoi của Kutuzov ở lĩnh vực ngoại giao.

Thất sủng

Nhìn chung, Kutuzov vẫn là một sủng thần được Nga hoàng Paven I tín nhiệm. Tuy nhiên, không phải triều thần nào cũng may mắn như ông. Thực chất, Paven I là người nóng nảy, tính khí thất thường và chuyên quyền, độc đoán. Paven I muốn mọi việc phải tuân theo ý mình và không để các thuộc cấp tự do hành động cũng như không khuyến kích sáng kiến của họ. Quân đội thì được huấn luyện và trang bị theo kiểu Phổ, còn Suvorov và các học trò thì bị trù dập, hắt hủi. Thêm nữa, Paven I còn tham gia liên minh chống Anh với Napoléon Bonaparte, gây tổn hại đến quyền lợi quý tộc Nga. Đây là giọt nước làm tràn ly: tháng 3 năm 1801 Paven I bị Hoàng thái tử Aleksandr (tức Nga hoàng Aleksandr I) giết hại ngay trong cung điện.
Khi mới lên ngôi, Nga hoàng Aleksandr I hứa hẹn rằng ông sẽ cải cách quân đội như thời Ekaterina I, nhưng Aleksandr đã không thực hiện. Các học trò của Suvorov vẫn bị thất sủng, đặc biệt là Kutuzov. Ban đầu ông được cử làm Thanh tra bộ binh Phần Lan kiêm Thống đốc Sankt-Petersburg, nhưng không lâu sau đó ông bị Aleksandr cách chức chỉ vì một vài sai sót nhỏ. Có giả thiết cho rằng Kutuzov biết Aleksandr I dính líu vào vụ giết hại cha mình, vì vậy ông trở thành cái gai trong mắt Nga hoàng.
Kutuzov lại trở về quê nhà Volynia, ông sống cô độc bằng nghề nông. Kutuzov đã thử nghiên cứu các giống cây mới, nhưng không có đủ tiền kinh doanh. Các vết thương cũ tái phát, mắt phải thì mù hẳn. Ông bắt đầu lo lắng cho cuộc sống về già của mình.

Truy đuổi quân Pháp

Với thời tiết khắc nghiệt của mùa đông nước Nga cộng với hậu cần thiếu thốn nên đầu tháng 10, quân Pháp bắt đầu rút khỏi Moskva theo đường Kaluga. Cuối cùng thì lòng kiên nhẫn của vị thống soái Nga đã dẫn đến chiến thắng của Quân đội Nga. Kutuzov khẩn trương điều động quân đội mai phục ở đường Kaluga. Trong các ngày 5 và 6 tháng 10, đội tiền vệ Pháp do vua Joachim Murat xứ Napoli chỉ huy bị Bennigsen đánh cho tan tác. Ngày 12 tháng 10, Quân đội Nga và quân Pháp giao chiến ác liệt tại thành Maloyaroslavets. Cuối cùng quân Pháp đã chiếm được thành phố nhưng bị thiệt hại nặng nề, và quân Nga dưới quyền M. I. Kutuzov đã chặn mất đường tiến ra Kaluga. Không còn cách nào khác, ngày 14 tháng 10, Napoléon buộc phải chọn lối thoát nhục nhã là tháo chạy qua con đường dẫn đến Smolensk. Về phía mình, Kutuzov để mặc quân Pháp rút lui mà không thúc bách, dồn ép. Nhưng các đội quân Nga liên tiếp tập kích quân Pháp, khiến họ mệt mỏi và tan rã dần. Mùa đông khắc nghiệt của nước Nga cũng giết chết rất nhiều binh sĩ Pháp trên đường rút quân.
Đến giữa tháng 11, quân Pháp đến được Berezina. Do sự chậm trễ của các tướng lĩnh Nga, người Pháp đã tổ chức vượt sông an toàn trong các ngày 15 và 16 tháng 11, nhưng họ cũng bị chết hại rất nhiều trong trận Berezina. Ngày 6 tháng 12 năm 1812, Napoléon tuyên bố thất bại trong chiến dịch Nga và đây là bước ngoặt của các cuộc chiến 1792_1815. Còn M. I. Kutuzov thì cho quân đóng trại gần Vilnus để nghỉ ngơi, vì họ cũng thiệt hại không ít trong cuộc truy kích. Aleksandr I đích thân đến Vilnus để chúc mừng và ban thưởng cho quân đội. Kutuzov được vinh danh trước toàn quân. Ít lâu sau, Aleksandr phong ông làm công tước Smolensk và tặng huân chương cao quý nhất của quân đội Nga - Huân chương thánh Geogri hạng nhất. Nhưng Aleksandr I trong bụng vẫn ghét ông; nhưng Kutuzov dự lễ khiêu vũ, Aleksandr nói với cận thần; "Chúng ta đã phải dễ dãi với lão già này". Lần khác, Kutuzov làm theo cách thời Ekaterina, hạ những quân kỳ Pháp xuống chân Aleksandr, nhà vua nói lẩm bẩm: "Lão kép hát già"!". Aleksandr I còn thổ lộ với quân hầu rằng phong Kutuzov tước công là để lấy lòng quý tộc Moskva, chứ thực ra nhà vua không coi Kutuzov là người lập công đầu.

Cuộc sống gia đình

Kutuzov lập gia đình với Ekaterina Ilytnina Bibikov, em gái của thím ông. Ekaterina là một người phụ nữ đẹp, thông minh, có học thức (bà biết 4 thứ tiếng khác nhau) đồng thời cũng là một người vợ đảm đang, sẵn sàng hy sinh vì chồng con. Là một quý tộc, Ekaterina thường xuyên giao tiếp với các nhân vật trong giới thượng lưu, vì vậy bà nắm rõ các tin tức thời sự ở kinh đô và thường xuyên cập nhật cho chồng qua những bức thư mỗi khi Kutuzov đi công tác xa nhà. Về phía mình, Kutuzov viết thư về chuyện chiến sự, chuyện công việc và về những quyển sách ông đang đọc. Phần nhiều thời gian họ sống xa cách nhau, nhưng sự đồng điệu trong tâm hồn và trong đời sống tinh thầnkhiến mối quan hệ giữa hai người gắn bó khăng khít.
Kutuzov và Ekaterina có với nhau 5 người con gái, tất cả đều thành đạt và hạnh phúc. Có một điều không may là người con trai duy nhất của họ đã chết yểu. Dù luôn sống xa nhà, Kutuzov luôn quan tâm, chăm sóc và là chỗ dựa cho các con của mình, họ thật sự hạnh phúc trong tình yêu thương vô bờ của người cha.

Đài tưởng niệm của Kutuzov ở Bunzlau

Việc tưởng nhớ và vinh danh vị Thống soái không phải đợi quá lâu. Ngay vừa khi ông mới qua đời, các lãnh đạo quân đồng minh chống Napoléon đã mở một cuộc quyên góp tiền bạc từ các binh sĩ và sĩ quan để xây dựng một đài kỷ niệm cho Kutuzov. Trong số những người quyên góp có một sĩ quan chỉ huy cấp cao của quân đồng minh, trung tướng Voster Saken và một người con gái của vị cố Nguyên soái. Việc xây dựng đài tưởng niệm được giao cho nghệ sĩ F. Bem đảm trách. Quân đội Pháp của Napoléon đã từng quay lại Bunzlau và phá hủy đài tưởng niệm của ông vào ngày 13 tháng 5 năm 1813 (chưa đầy 1 tháng sau khi Kutuzov qua đời), tuy nhiên sau khi Napoléon bị đánh đuổi thì tượng đài lại được sửa chữa và cuối cùng ngày 15 tháng 8 cùng năm một buổi lễ kỷ niệm long trọng được tổ chức ở đây. Cũng vào tháng 5 năm 1813, Bộ tham mưu Nga tại kinh đô Sankt Peterburg đã đồng ý cho xây dựng một bia tưởng niệm vị Nguyên soái tại ngôi nhà ông qua đời, và tháng 10 cùng năm Đại tá Goncharov đã hỏi mua lại căn nhà nay để xây trên đó một tu viện và một bảo tàng do Hội Lịch sử Quân sự Đế quốc Nga quản lý.
Đến năm 1819, vua Phổ Friedrich Wilhem II đã quyết định xây dựng một tháp tưởng niệm Kutuzov ở quảng trường trung tâm thành phố Buzlau. Công trình này do nhà kiến trúc sư vĩ đại người Đức Karl Friedrich Schinkel đảm trách xây dựng. Vào ngày 5 tháng 7 cùng năm, viên đá nền móng đầu tiên của tháp tưởng niệm được đặt xuống. Đến năm 1821 công trình được hoàn thành. Đó là một khối hình tháp làm bằng gang rèn, nặng 60 tấn và cao 11,65 mét. Đến năm 1893 thì đài tưởng niệm được dời đến gần ngôi nhà nơi Kutuzov qua đời. Bản thân ngôi nhà này được vua Friedrich Wilhem II tuyên bố "thuộc về Kutuzov", ông cấm người dân tự tiện ra vào nơi này và chuyển đổi nó thành một bảo tàng.
Trong chiến dịch Silesia, Hồng quân Liên Xô tiến vào Bunzlau vào tháng 2 năm 1945 và hết sức ngạc nhiên về việc tượng đài của vị Thống soái anh hùng của họ lại có mặt ở vùng lãnh thổ của người Đức. Người dân địa phương cũng dẫn các sĩ quan Xô Viết tới tận căn nhà nơi mà Kutuzov qua đời. Khi được hỏi, người dân Bunzlau đã giải thích rằng đối với họ, Kutuzov là một vị anh hùng đã giải phóng nhân dân Đức khỏi ách thống trị của Napoleon và thành phố Bunzlau rất vinh dự được làm nơi cho vi Thống soái an nghỉ. Tin tức về đài kỷ niệm và nơi Kutuzov qua đời nhanh chóng lan truyền trong quân đội Liên Xô. Mọi nỗ lực đã được triển khai để bảo vệ ngôi nhà cũng như tìm kiếm các đồ vật đã bị thất thoát. Một điều đáng ngạc nhiện là phát xít Đức đã bảo tồn các vật dụng của Nguyên soái Kutuzov tại ngôi nhà này đúng theo ngự lệnh của vua Phổ Friedrich Wilhem II.

Nhận xét của các sử gia và sự tôn vinh của Nhà nước Liên Xô và Liên bang Nga

Nguyên soái Kutuzov được ghi nhận là một nhà yêu nước. Ông xuất hiện trong tác phẩm kinh điển Chiến tranh và hòa bình của đại văn hào Nga Lev Nikolayevich Tolstoy và được miêu tả là người giản dị và bình thường, đại diện chân chính của cuộc Chiến tranh Vệ quốc 1812, hiện thân của trí thông minh và lòng dũng cảm của dân tộc Nga. Dưới thời lãnh tụ Iosif Vissarionovich Stalin, các nhà sử học Liên Xô xem ông là một thiên tài quân sự, còn xuất sắc hơn cả kình địch Napoléon Bonaparte của ông. Trong Chiến tranh Xô-Đức - cuộc chiến tranh chống Đức Quốc xã của nhân dân Liên Xô từ 1941 đến 1945, Huân chương Kutuzov đã ra đời nhằm tặng thưởng cho những quân nhân có công. Ngày nay, đây là một trong những huân chương cao quý nhất của quân đội Nga và đã có hơn 7.000 người được trao tặng.
Việc tôn vinh vị anh hùng M. I. Kutuzov lên tới đỉnh điểm vào năm 1955, với sự ra mắt của Polkovodets Kutuzov - một loạt các bài viết được xuất bản bởi L. V. Besckrovny - một nhóm nhà sử học quân sự Liên Xô trong thập niên 1960 và 1970. Ngoài ra, vào năm 1962, Bảo tàng Borodino cũng được xây dựng tại Matxcơva, nhân kỷ niệm 150 năm trận đánh tại Borodino. Bên ngoài bảo tàng là bức tượng đồng của Cutudốp nhằm vinh danh cho những đóng góp của ông cho nước Nga.
Vào ngày 9 tháng 8 năm 1954, nhà máy liên hợp đóng tàu Nikolayev đã hạ thủy chiến hạm mang tên lửa số 385. Sau thời gian chạy thử, vào ngày 31 tháng 1 năm 1955, chiến hạm số 385 đã chính thức có mặt trong biên chế của Hạm đội Biển Đen và được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng của Liên Xô Georgy Konstantinovich Zhukov chính thức đặt tên là "Chiến hạm Mikhail Kutuzov".