Cấp Ảm

Cấp Ảm (chữ Hán: 汲黯, ? – 112 TCN), tên tự là Trường Nhụ, người huyện Bộc Dương , là quan viên nhà Tây Hán trong lịch sử Trung Quốc.

Tiểu sử

Cấp Ảm xuất thân quý tộc nước Vệ đời Chu, đến ông là 7 đời làm khanh đại phu. Thời Hán Cảnh đế, nhờ cha làm quan, Ảm được làm Thái tử tẩy mã. Hán Vũ đế lên ngôi, Ảm được làm Yết giả. Mân Việt tấn công Đông Âu, Vũ đế sai Ảm thị sát, Ảm đến đất Ngô thì quay về, cho rằng không đáng. Quận Hà Nội phát sinh hỏa hoạn, Vũ đế lại sai Ảm thị sát, Ảm cho rằng nhà dân bị cháy là thường, nhân dân Hà Nam gặp thiên tai đáng lo hơn, bèn tự ý mở kho phát chẩn. Vũ đế cho Ảm là hiền, xá miễn, giáng làm Huỳnh Dương lệnh. Ảm bỏ về nhà, được gọi vào triều làm Trung đại phu, rồi lại ra làm Đông Hải thái thú. Ảm ở quận chỉ xét những việc chính yếu, còn lại ủy nhiệm cấp dưới. Ảm nhiều bệnh, thường nghỉ ở nhà; nhưng hơn năm sau, quận Đông Hải thái bình, được mọi người khen ngợi. Năm Kiến Nguyên thứ 6 (135 TCN) , Ảm lại được gọi vào triều làm Chủ tước đô úy. Ảm ở chức cốt giữ đại thể, không câu nệ phép tắc .
Năm Nguyên Sóc thứ 5 (124 TCN) , thừa tướng Công Tôn Hoằng kiến nghị dời Ảm làm Hữu nội sử, Vũ đế nghe theo .
Năm Nguyên Thú thứ 4 (119 TCN) , Ảm phạm lỗi nhỏ, bị miễn quan .
Năm Nguyên Thú thứ 5 (118 TCN) , triều đình bỏ tiền Tam Thù, đúc tiền Ngũ Thù , dân gian tự đúc tiền, ở nước Sở là nhiều nhất. Vũ đế cho rằng quận Hoài Dương tiếp giáp nước Sở, bèn lấy Ảm làm thái thú. Ảm nhiều lần từ chối, nhưng không được, đành nhận. Ảm ở chức 7 năm thì mất, chánh trị Hoài Dương trở nên sáng sủa .

Xung đột với Nho giáo

Ảm theo đạo của Hoàng Đế, Lão tử, ưa thanh tĩnh. Vũ đế hâm mộ đạo Nho, vời các nhà nho đến, nói ra nhiều dự định tốt đẹp, Ảm nói: “Bệ hạ trong lòng nhiều ham muốn, ngoài mặt ra vẻ nhân nghĩa, làm sao học đòi Nghiêu, Thuấn!?” Vũ đế giận lắm, bỏ vào trong. Quần thần trách cứ Ảm, nhưng ông lại trách họ a dua hoàng đế .
Vũ đế dần trọng dụng bọn nho sĩ Công Tôn Hoằng, Trương Thang. Thang làm Đình úy, sửa đổi luật lệ, Ảm kịch liệt chỉ trích. Đôi bên tranh cãi, Thang bắt bẻ câu chữ, Ảm lớn tiếng bất khuất, phẫn nộ mắng rằng: “Thiên hạ nói thư lại không thể làm công khanh, quả đúng vậy. Cứ làm theo Thang, sẽ khiến thiên hạ chồng chân mà đứng, nghé mắt mà trông.”  Năm Nguyên Sóc thứ 5 (124 TCN), đại biểu xuất chúng nhất của đạo Nho là Đổng Trọng Thư bị bọn Hoằng, Thang nhiều lần chèn ép, đành cáo bệnh rời chức . Thái độ bài xích của Ảm đối với đạo Nho chuyển thành mâu thuẫn gay gắt với gian thần là bọn Hoằng, Thang. Ảm chê bai xuất thân thư lại của bọn Hoằng, Thang, xúc phạm ngay mặt, chỉ trích bọn họ khéo bắt bẻ câu chữ, lợi dụng luật pháp hãm hại người ta. Bọn Hoằng, Thang căm ghét Ảm, nhưng Vũ đế ngại Ảm có tiếng là trung thần, không muốn giết ông .

Đối sách với Hung Nô

Vũ đế chủ trương gây chiến tranh với Hung Nô, Ảm luôn nói nên giữ hòa thân, tránh sinh sự, Vũ đế không nghe . Về sau quân Hán nhiều lần đánh bại Hung Nô, lời của Ảm lại càng không được nghe .
Năm Nguyên Thú thứ 2 (121 TCN) , Hồn Da vương của Hung Nô đến hàng, nhà Hán phát cho ông ta 2 vạn cỗ xe. Huyện Trường An không có tiền, muốn vay ngựa của dân, thì dân giấu ngựa, nên không thể tìm đủ số. Vũ đế giận, muốn chém huyện lệnh, Ảm đang làm Hữu nội sử, vì cớ huyện Trường An nằm dưới sự quản hạt mình, nên bao che cho huyện lệnh, phản đối hoàng đế gây nhọc cho dân nhằm vỗ về người Hung Nô. Trong lúc ấy có hơn 500 người phạm tội buôn bán hàng cấm ở Trường An , Ảm nhân dịp này chỉ trích chính sách ưu đãi người Hung Nô về hàng của Vũ đế, khiến hoàng đế vô cùng bất mãn .

Tính cách

Từ buổi đầu làm quan, Ảm đã được kiêng sợ vì tính khí uy nghiêm. Sau khi bị giáng làm huyện lệnh, Ảm xấu hổ mà bỏ về nhà, được gọi vào triều, nhưng vì hay can thẳng lại bị điều ra quận Đông Hải . Ảm tính xấc xược, ít lễ độ, dám chỉ trích ngay mặt, không chịu bỏ qua cho lỗi lầm của người ta. Ai hợp với mình thì chơi thân, không hợp với mình thì không nhìn, kẻ sĩ do vậy mà không nương nhờ. Nhưng Ảm hiếu học, thường hâm mộ lối làm người của Phó Bách, Viên Áng. Ảm chơi thân với Quán Phu, Trịnh Đương Thì, Lưu Khí Tật, đều là những người hay can thẳng, nên không được hoàng đế ưa chuộng .
Quan viên làm đến cửu khanh gặp Vũ An hầu Điền Phẫn  đều phải lạy chào, Ảm chỉ vái ông ta . Đại tướng quân Vệ Thanh được Vũ đế sủng tín, nên mọi người tôn kính ông ta, nhưng Ảm đối với ông ta ngang hàng. Vệ Thanh chẳng phiền lòng, mà còn xem trọng Ảm hơn trước .
Ban đầu Ảm ở ngôi cửu khanh, còn Công Tôn Hoằng, Trương Thang làm tiểu lại. Đến khi Hoàng làm đến thừa tướng, được phong hầu; Thang làm đến Ngự sử đại phu; còn bọn phụ tá của thừa tướng xem chừng được trọng dụng hơn cả ông. Ảm tính hẹp hòi, nên buông lời oán trách, bị Vũ đế chê là vô học .

Hậu sự

Ảm rời kinh đô ra Hoài Dương nhận chức, khuyên Đại hành Lý Tức tố cáo Trương Thang, Tức sợ Thang nên không làm theo. Về sau Thang thất thế, Vũ đế nghe biết việc này nên trị tội Tức .
Vũ đế tiếc Ảm trung trực, cho con trai ông là Cấp Yển làm đến chư hầu tướng, em trai là Cấp Nhân và em con cô là Tư Mã An đều làm đến cửu khanh .

Đánh giá

Khi Ảm làm Chủ tước đô úy, một dạo bị bệnh dài ngày. Trang Trợ cáo ốm thay cho ông, Vũ đế hỏi Trợ xem Ảm là người thế nào, Trợ đáp: “Sai Ảm giữ chức làm quan, thì chẳng có gì hơn người. Nhưng để ông ta giúp thiếu chủ, thì Ảm giữ vững một lòng, mời gọi không đến, xua đuổi không đi, dẫu là kẻ địch mạnh mẽ đến đâu cũng không cưỡng ép được.” Vũ đế nói: “Đúng thế! Đời xưa có kẻ bề tôi xứng đáng giao phó trọng trách, Cấp Ảm cũng gần được như vậy.”  Vũ đế tỏ ra xuề xòa với Đại tướng quân Vệ Thanh, Thừa tướng Công Tôn Hoằng, nhưng không dám thiếu nghiêm túc với Ảm .
Năm Nguyên Thú đầu tiên (122 TCN) , Hoài Nam vương Lưu An mưu phản, kiêng dè Ảm, nói: “Ảm thích can thẳng, giữ khí tiết, chết vì nghĩa, khó lòng mê hoặc làm điều trái lẽ. Còn thuyết phục Công Tôn Hoằng, thì dễ như mở nắp đồ đậy, chọc lá sắp rụng vậy.” 
Người gốc Bộc Dương còn có Đoạn Hoành cũng làm đến cửu khanh, nhưng người nước Vệ đương thời đều nhận mình là kém hơn Ảm .