Thời kỳ tiền Colombo

Thời kỳ tiền Colombo (tiếng Anh: Pre-Columbian era) bao hàm tất cả các giai đoạn lịch sử và tiền sử của châu Mỹ trước khi chịu ảnh hưởng đáng kể của châu Âu.
Theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này hàm nghĩa thời kỳ trước khi Cristoforo Colombo (còn viết theo tiếng Anh là Christopher Columbus) đặt chân đến châu Mỹ vào năm 1492, nhưng trong thực tế người ta thường dùng nó để chỉ toàn bộ lịch sử của người châu Mỹ bản địa trước khi bị châu Âu ảnh hưởng đáng kể, ngay cả khi điều này diễn ra trong vòng vài thập niên hoặc vài thế kỉ sau sự kiện năm 1492 đó. Vì lý do này mà còn có thêm các thuật ngữ khác như "châu Mỹ tiền tiếp xúc", "châu Mỹ tiền thuộc địa" hoặc "châu Mỹ tiền sử". Ở Mỹ Latinh, thuật ngữ thường được dùng là "tiền Tây Ban Nha".
Nhiều nền văn minh thời kì tiền Colombo đã đạt những thành tựu nổi bật, thể hiện qua các khu định cư lâu dài, các thành phố, đền đài, nền nông nghiệp,... Một số trong số đó đã phai tàn từ lâu trước cả khi dân châu Âu và châu Phi sang châu Mỹ định cư (khoảng cuối thế kỉ 15, đầu thế kỉ 16) và chỉ còn được biết tới qua những khám phá khảo cổ học và truyện kể truyền miệng. Những nền văn minh khác được sử sách châu Âu ghi chép lại, riêng một vài nền văn minh như Maya thì có riêng các ghi chép của mình. Thời đó nhiều dân châu Âu theo Công giáo xem những ghi chép này là sản phẩm dị giáo, vì vậy không ít bản chép đã bị tiêu hủy. Ngày này chỉ còn sót lại một ít bản ghi chép bằng ngôn ngữ nguyên thủy của dân bản địa châu Mỹ, trong khi số khác đã được chuyển ngữ sang tiếng Tây Ban Nha, cung cấp cho các sử gia hiện đại vài nét về nền văn hóa và tri thức cổ đại của dân bản địa châu Mỹ.
Sau thời kì tiền Colombo, các nền văn hóa bản địa Mỹ châu vẫn tiếp tục phát triển. Nhiều dân bản địa và con cháu họ tiếp tục các phong tục truyền thống trong khi vẫn tiếp thu những nét văn hóa và công nghệ mới vào đời sống.

Thời kỳ Archaic

Khí hậu Bắc Mỹ không ổn định khi thời kỳ băng hà rút đi. Cuối cùng nó đã ổn định khoảng 10.000 năm trước; điều kiện khí hậu sau đó rất giống với ngày nay. Trong thời gian này, liên quan đến Thời kỳ Archaic, nhiều nền văn hóa cổ đã được xác định.
Khí hậu không ổn định dẫn đến sự di cư lan rộng, với người Ấn Độ Paleo sớm đã sớm lan rộng khắp châu Mỹ, đa dạng hóa thành hàng trăm bộ lạc văn hóa khác biệt. Người Paleo-Indian là những người săn bắn hái lượm, có khả năng đặc trưng bởi các ban nhạc nhỏ, di động bao gồm khoảng 20 đến 50 thành viên của một đại gia đình. Các nhóm này được chuyển từ nơi này sang nơi khác vì tài nguyên ưa thích đã cạn kiệt và nguồn cung mới đã được tìm kiếm. Trong phần lớn thời kỳ Paleo-Ấn Độ, các ban nhạc được cho là đã sống chủ yếu thông qua việc săn bắn các động vật trên cạn khổng lồ hiện đã tuyệt chủng như voi răng mấu và bò rừng cổ đại. Các nhóm người Paleo-Indian mang theo nhiều công cụ. Chúng bao gồm các điểm bắn và dao đặc biệt, cũng như các dụng cụ ít đặc biệt hơn được sử dụng để lột da và xẻ thịt.
Sự rộng lớn của lục địa Bắc Mỹ, và sự đa dạng về khí hậu, sinh thái, thảm thực vật, động vật và địa hình, đã khiến các dân tộc cổ đại hợp lại thành nhiều nhóm ngôn ngữ và văn hóa riêng biệt. Điều này được phản ánh trong lịch sử truyền miệng của người dân bản địa, được mô tả bởi một loạt các giai thoại về đấng sáng tạo truyền thống thường nói rằng một người nhất định đã sống trong một lãnh thổ nhất định kể từ khi tạo ra thế giới.
Trải qua hàng ngàn năm, người paleo-Indian đã thuần hóa, nhân giống và nuôi trồng một số loài thực vật. Những loài này rất bổ dưỡng và hiện chúng chiếm 50% 60% tất cả các loại cây trồng trong toàn thế giới. Nhìn chung, các dân tộc Bắc Cực, Subarctic và ven biển tiếp tục sống như những người săn bắn và hái lượm, trong khi nông nghiệp được áp dụng ở những vùng ôn đới và có mái che hơn. Nhưng bất cứ nơi nào nó được thông qua, trồng trọt cho phép dân số tăng mạnh.

Trung kỳ Archaic

Sau khi di cư hoặc nhiều lần di cư, phải mất vài nghìn năm trước khi các xã hội phức tạp đầu tiên xuất hiện, xuất hiện sớm nhất khoảng bảy đến tám nghìn năm trước. Ngay từ năm 6500 trước Công nguyên, người dân ở Thung lũng Hạ lưu Mississippi tại địa điểm Monte Sano đã xây dựng các gò đất phức tạp, có lẽ vì mục đích tôn giáo. Đây là niên đại sớm nhất mà nhiều phức hợp gò được tìm thấy ở Louisiana, Mississippi và Florida ngày nay. Từ cuối thế kỷ XX, các nhà khảo cổ học đã khám phá và xác định niên đại những địa điểm này. Họ đã phát hiện ra rằng chúng được xây dựng bởi các xã hội săn bắn hái lượm, những người chiếm giữ các địa điểm theo mùa và những người chưa phát triển gốm sứ. Watson Brake, một tổ hợp lớn gồm mười một gò đất, được xây dựng bắt đầu từ năm 3400 trước Công nguyên và được thêm vào hơn 500 năm. Điều này đã thay đổi các giả định trước đó rằng xây dựng phức tạp chỉ phát sinh sau khi các xã hội đã canh tác nông nghiệp, ít di chuyển, thường phát triển phân cấp chồng và nói chung cũng phát triển gốm sứ. Những người cổ đại này đã tổ chức để xây dựng các dự án gò phức tạp từ một cơ sở khác.

Cuối kỳ Archaic

Cho đến khi xác định niên đại chính xác của Watson Brake và các địa điểm tương tự, khu phức hợp gò lâu đời nhất được cho là Poverty Point, cũng nằm ở Thung lũng Hạ lưu Mississippi. Được xây dựng khoảng 1500 TCN, nó là trung tâm của một nền văn hóa trải rộng trên 100 địa điểm ở cả hai phía của Mississippi. Địa điểm Poverty Point có các công trình đất dưới dạng sáu nửa vòng tròn đồng tâm, được phân chia bởi các lối đi xuyên tâm, cùng với một số gò đất. Toàn bộ khu phức hợp dài gần một dặm.
Việc xây dựng gò được tiếp tục bằng các nền văn hóa thành công, những người đã xây dựng nhiều địa điểm ở các thung lũng giữa sông Mississippi và Ohio, thêm các gò hình nộm, gò hình nón và sườn núi và các hình dạng khác.

Nền văn minh Teotihuacan

Sự suy giảm của Olmec dẫn đến một khoảng trống quyền lực ở Mexico. Nổi lên từ khoảng trống đó là Teotihuacan, lần đầu tiên định cư vào năm 300 trước Công nguyên. Vào năm 150 CE, Teotihuacan đã vươn lên trở thành một thủ phủ thực sự đầu tiên của nơi bây giờ được gọi là Bắc Mỹ. Teotihuacan đã thiết lập một trật tự kinh tế và chính trị mới chưa từng thấy ở Mexico. Ảnh hưởng của nó trải dài khắp Mexico đến Trung Mỹ, thành lập các triều đại mới ở các thành phố Maya của Tikal, Copan và Kaminaljuyú. Ảnh hưởng của Teotihuacan đối với nền văn minh Maya không thể được cường điệu hóa: nó đã biến đổi quyền lực chính trị, miêu tả nghệ thuật và bản chất của nền kinh tế. Thành phố Teotihuacan có một dân số đa dạng và mang tính quốc tế. Hầu hết các dân tộc trong khu vực của Mexico đã xuất hiện trong thành phố, chẳng hạn như người Zapotec từ vùng Oaxaca. Họ sống trong các cộng đồng chung cư nơi họ làm việc và đóng góp cho năng lực kinh tế và văn hóa của thành phố. Sức kéo kinh tế của Teotihuacan cũng tác động đến các khu vực ở miền bắc Mexico. Đó là một thành phố có kiến trúc kỳ vĩ phản ánh một kỷ nguyên mới hoành tráng trong nền văn minh Mexico, suy giảm quyền lực chính trị khoảng năm 650, nhưng kéo dài ảnh hưởng văn hóa đến cuối thiên niên kỷ, đến khoảng năm 950.