Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)

Thân thế

Hòa Hi Đặng hoàng hậu, húy Tuy (綏), sinh năm Kiến Sơ thứ 6 (81) thời Hán Chương Đế. Đặng hậu xuất thân trong gia đình quyền thế, chính là dòng họ Đặng ở Tân Dã, quận Nam Dương (nay là Nam Dương, Hà Nam, Trung Quốc), một thế tộc rất lâu đời và hiển hách, có nhiều mối quan hệ với dòng họ Tân Dã Âm thị cùng vùng, gia tộc của Quang Liệt hoàng hậu Âm Lệ Hoa.
Tổ phụ là Thái phó Cao Mật hầu Đặng Vũ, công thần khai quốc Đông Hán, từng hướng Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú trình lên “Đồ thiên hạ sách”, vang danh thiên hạ, cũng là người đứng đầu trong Vân Đài nhị thập bát tướng trứ danh của Đông Hán. Phụ thân Đặng Huấn (鄧訓), được phong làm "Hộ Khương giáo úy" (護羌校尉), mẫu thân Âm phu nhân (阴夫人) là cháu gái trong gia tộc của Quang Liệt Âm hoàng hậu. Trong nhà bà có ba người anh trai là Đặng Chất (鄧騭), Đặng Khôi (鄧悝), Đặng Hoằng (鄧弘); 1 người chị Đặng Yến (鄧燕) và người em trai Đặng Dung (鄧容).
Trong gia đình quyền thế, Đặng Tuy được dạy dỗ chu đáo từ nhỏ. Bà tỏ ra hiểu chuyện và rất thông minh. Khi Đặng Tuy khoảng 5 tuổi, Thái phó phu nhân yêu quý cháu gái, đích thân cắt gọn tóc tai cho cháu mình. Thế nhưng phu nhân do tuổi cao nên mắt không được tốt, tay chân không còn nhanh nhẹn, làm trán của Đặng Tuy bị thương, nhưng Đặng Tuy ráng nín nhịn không hé lời tí nào. Người bên cạnh lấy làm lạ, hỏi Đặng Tuy không cảm thấy đau tại sao lại không khóc, bà nói:"Không phải không đau, nhưng bà nội đã vì cháu mà cắt tóc, nếu cháu khóc thì làm bà buồn lắm!".
Khoảng năm 6 tuổi, Đặng Tuy đã học sách sử, năm 12 tuổi đã thuộc Kinh Thi và Luận Ngữ. Khi nghe các anh đọc sách, bà thường đến gần đặt câu hỏi. Thấy thiên hướng con gái thiên về sách vở, ít chú ý đến việc nữ công, Âm phu nhân nói:"Con không học nữ công, đi học sách vở làm gì? Có thể làm Tiến sĩ được sao?". Do đó để tránh bị Âm phu nhân phàn nàn, Đặng Tuy phải lén đọc sách vào buổi tối, người trong nhà gọi là [Chư Sinh; 諸生]. Cha bà Đặng Huấn lấy thế làm lạ, về sau hễ cứ việc to nhỏ trong nhà đều sẽ hỏi qua Đặng Tuy một chút.

Đắc sủng mà khiêm nhường

Năm Vĩnh Nguyên thứ 7 (95), Đặng Tuy cùng nữ tử các nhà dòng dõi khác được tuyển vào cung. Bà cao 7 thước 2 tấc, dung mạo thập phần mỹ lệ, tả hữu đều vô cùng kinh ngạc khi trông thấy dáng vẻ của bà. Khi Đặng Tuy vào cung, Hán Hòa Đế đang sủng ái Âm Quý nhân là cháu của Âm Thức (陰識) - anh cả của Quang Liệt Âm hoàng hậu, cũng là người có nhan sắc và học vấn. Theo dòng dõi, bản thân Đặng Tuy và Âm thị cũng có quan hệ họ hàng.
Năm Vĩnh Nguyên thứ 8 (96), Hán Hòa Đế lập Âm Quý nhân làm Hoàng hậu. Từ khi được phong, Âm hoàng hậu tỏ ra kiêu căng. Cũng trong đợt đó, vào mùa đông, Đặng Tuy được phong làm Quý nhân, vị trí chỉ dưới Hoàng hậu, năm đó 16 tuổi.
Đặng Tuy từ khi làm Quý nhân rất hiểu chuyện, khiêm túc mục, tiểu tâm cẩn thận, nhất cử nhất động đều có chừng mực. Bà hầu cận Âm Hoàng hậu tròn với bổn phận, nhưng tâm tư vẫn ngày đêm nơm nớp lo sợ, sợ sẽ làm trái ý Hoàng hậu thì hậu hoạn khó lường. Khi Âm hậu có ý trách cứ, Đặng Tuy vẫn không tỏ thái độ thù địch, luôn tuân theo lễ pháp, do đó Hán Hòa Đế và cung nhân dưới quyền đều tôn trọng bà hơn. Có lần bà bị ốm, theo quy định chỉ có các hoạn quan và những người hầu hạ được ra vào chăm sóc, nhưng Hán Hòa Đế ân chuẩn cho gia đình bà vào thăm để bà mau lành bệnh. Tuy nhiên Đặng Tuy lại từ chối đặc ân này rằng:"Trong cung cấm, hành sự cần cẩn trọng, bây giờ thiếp chỉ là tần phi mà Bệ hạ cho người nhà vào thăm, sẽ tổn hại đến Thánh dự, nói Bệ hạ thiên vị thần thiếp, mà thiếp đối với kẻ dưới cũng thêm phần hỏ thẹn. Cả hai bên cùng chịu thương tổn, không nên chút nào!". Hán Hòa Đế lại nói:"Người khác đều cho rằng có thể thường xuyên ra vào cung cấm là vinh dự, mà nàng lại tự lấy đó làm điều sầu khổ, nguyện chịu thiệt thòi chứ không muốn nhận ân vinh, thật hiếm có a!".
Mỗi khi có yến hội, chúng phi tần đều tranh nhau tô son điểm phấn, kim thoa trâm gắng hai quang thải bắt mắt, Thường y lụa hoa tiên minh chiếu sáng ngời ngời, chỉ riêng Đặng Tuy thích dùng áo trắng, không trang điểm, thuần khiết tự nhiên. Nếu có chiếc áo nào hơi giống áo của Âm hậu, bà luôn lập tức thay áo khác. Mỗi khi cùng lúc được diện kiến Hòa Đế với Âm hậu, Đặng Tuy đều không dám ngồi mà luôn đứng thẳng, khi Âm hậu đi rồi thì vẫn cứ như vậy cung kính lạy chào, hoàn toàn xem Âm hậu ngang với Hòa Đế, hết mực tôn sùng. Mỗi khi hầu chuyện Hòa Đế mà có Âm hậu bên cạnh, bà cũng đều cẩn thận lời nói, hỏi đến mới nói, chứ không hề dám tranh tiếng cùng Âm hậu. Hán Hòa Đế biết Đặng Tuy dụng tâm lương khổ, cảm thán mà nói:“Tu tâm dưỡng tính, lại gian nan như vậy sao?". Về sau Âm hậu cùng Hòa Đế bất hòa, mỗi lúc Hòa Đế triệu hạnh thì Đặng Tuy đều thoái thác ân hạnh, đều nói bị bệnh. Khi ấy Hòa Đế lần lượt mất đi các hoàng tử, Đặng Tuy lo lắng hậu tự không nhiều, thường tự chọn người hiền diệu dâng lên cho Hòa Đế, mong muốn hoàng gia kahi chi tán diệp.

Hiền huệ được lập Hậu

Năm Vĩnh Nguyên thứ 13 (101), Hán Hòa Đế lâm bệnh, ở trong Chương Đức cung, có ban lệnh: "Không ai được vào nếu không được gọi".
Âm hậu thấy Hòa Đế bệnh nặng, bèn nói với mọi người rằng sau này Hòa Đế chết, mình được đắc chí trả thù Đặng Quý nhân. Có cung nữ thương Đặng Tuy bèn đi báo. Đặng Tuy ca thán: "Ta dụng tâm đối đãi Hoàng hậu, không những không được lòng cảm thương của người, lại bị xem là tội đồ. Ta tuy thân phận đàn bà, nhưng cũng xin như Chu Công thỉnh mệnh giúp bệnh Chu Vũ vương; Việt Cơ tự sát vì Sở Chiêu vương. Như thế, trên có thể báo đáp thiên ân của Hoàng đế, dưới có thể bảo toàn gia tộc họ Đặng tránh họa diệt môn, tránh cho bản thân ta bị biến thành Nhân trư nhục nhã". Ngay sau đó, bà lệnh cho cung nữ thị tỳ chuẩn bị hương án để làm lễ rồi sẽ tự sát. Nhưng người cung nữ Triệu Ngọc nghĩ ra kế hoãn binh, bèn nói dối rằng bệnh của Hoàng đế đã giảm, vì vậy bà bèn thôi tự vẫn. Ngay sau đó 2 ngày, bệnh của Hòa Đế quả nhiên khỏi hẳn.
Năm Vĩnh Nguyên thứ 14 (102), Âm hậu nhân làm Vu cổ mà bị phế truất. Vì việc bị phế, Âm hậu uất ức qua đời. Đặng Tuy khi đó nhiều lần thỉnh cầu Hán Hòa Đế tha thứ cho Hoàng hậu mà không thành, Hán Hòa Đế càng đối với Đặng Tuy thêm thương xót, nhưng Đặng Tuy viện cớ bệnh thập phần nghiêm trọng, thâm cư bế hộ mà cự tuyệt thị tẩm cùng Hòa Đế. Lúc này quản sự thỉnh trọng lập Hoàng hậu, Hán Hòa Đế nói:"Hoàng hậu tôn sư, cùng Hoàng đế vị của Trẫm là một thể, quý trọng ngang nhau, thừa tự tông miếu xã tắc, vì thiên hạ mẫu, không dễ dàng a! Trong hậu cung chỉ có Đặng Tuy phẩm đứng cao nhất, thực xứng là người làm chủ Hậu vị". Mùa đông năm đó, Đặng Tuy được lập làm Hoàng hậu, bà chối từ rất nhiều lần, còn tự thân viết thư nói bản thân đức mỏng hạnh bạc, không dám nhận vị trí Hoàng hậu.
Khi ấy, các quan lại địa phương cống tiến rất nhiều châu báu để mong Hoàng đế để ý tới. Đặng Tuy từ khi nhập chủ Trung cung, chủ trương tiết kiệm, bèn đề nghị bãi bỏ lệnh tiến cống châu báu mà chỉ yêu cầu các quan cống một ít giấy mực. Hành động đó của bà được Hán Hòa Đế khen là tiết kiệm. Khi Hòa Đế tỏ ý muốn phong cho người nhà Đặng hậu giữ chức vụ lớn trong triều, bà từ chối mà chỉ đề nghị phong anh bà là Đặng Chất giữ chức võ quan hạng trung là Dũng sĩ Trung lang tướng.

Không hoàn chính

Khi Hán An Đế lên ngôi đã 12 tuổi. Thời gian nhiếp chính của một Hoàng thái hậu thường tối đa là 10 năm, khi Hoàng đế trưởng thành sẽ phải lui về hậu cung, trả lại chính sự cho Hoàng đế. Thế nhưng khi Hán An Đế đến tuổi trưởng thành, Đặng Thái hậu vẫn không có hành động sẽ hoàn chính.
Thời Đặng Thái hậu nhiếp chính có hiệu quả rất lớn đối với chính quyền Đông Hán, điều này ai cũng biết và công nhận, nhưng Hán An Đế vẫn là Hoàng đế chính danh, vào lúc Hoàng đế đã trưởng thành mà Thái hậu vẫn không hoàn chính đã dấy lên nhiều ý kiến bất bình. Có đại thần Lang trung Đỗ Căn, thấy Hán An Đế đã trưởng thành mà Đặng Thái hậu vẫn còn chưa hoàn chính, nên đã cùng một số người đồng suy nghĩ dâng thư khuyên bà trả quyền bính cho Hoàng đế. Đặng Thái hậu giận lắm, bèn ra lệnh trùm đám người Đỗ Căn, sai quân lính đánh cho đến chết trước cửa điện.
Việc Đặng Thái hậu lâm triều nhiều năm mà không hoàn chính, cũng khiến cho bản thân người họ Đặng sợ hãi. Có người trong tộc Thái hậu là Đặng Khang (邓康), vì duyên cớ này mà thường thác bệnh không vào triều. Thái hậu cho quan tỳ đến hỏi rõ chuyện. Lúc ấy trong cung tỳ nữ ra vào, nhiều lời thị phi, trong đó những người từ nhỏ ở trong cung đều được gọi là [Trung đại nhân; 中大人]. Người Đặng Thái hậu phái đến vốn trước kia từng là tỳ nữ trong phủ Đặng Khang, khi đến gặp thì tự gọi là Trung đại nhân, Đặng Khang quát mắng:"Ngươi là từ trong phủ của ta mới vào cung, sao dám tự xưng như vậy?!". Tỳ nữ tức giận, về cung liền đặt điều nói xấu Đặng Khang với Đặng Thái hậu, gặp khi Thái hậu rất nghiêm khắc với người trong tộc, bèn bãi đi chức quan của Đặng Khang, còn loại ông ta ra khỏi tông tịch.